Istanbul - Hồi Ức Và Thành Phố
Author: Orhan Pamuk
Date: 0101-01-01 00:00:00+00:00
Keywords: Hoi ky
Publisher: Ebolic

Tác phẩm: Istanbul: Hồi ức và thành phố

Nguyên tác: Istanbul: Memories and the City

Tác giả: Orhan Pamuk

Thể loại: Hồi ký

Dịch giả: Nguyễn Quốc Trụ

Nhà phát hành: Nhã Nam

Nhà xuất bản: Văn Học

Năm xuất bản: 2010

Dự án Ebolic #26

Shooting: Chou

Typing: Trung Hoàng, Nguyễn Hoàng Ngân, Tường Minh, Paven, Floette, Goby, Rylpee, H.Bourne

Checking: Lãng Khách, Kpage

Leading & Publishing: Tornad

Ngày hoàn thành: 9/7/2017

Ebolic là dự án chế bản ebook do Bookaholic thực hiện. Chúng tôi hoạt động hoàn toàn phi lợi nhuận và dựa trên tinh thần tự nguyện, với mục đích mang đến cho độc giả những đầu sách hay và lan tỏa văn hóa đọc cho cộng đồng. Chúng tôi khuyến khích độc giả mua sách in, và chỉ nên tìm đến ebook này khi không thể tiếp cận ấn phẩm sách.

Liên hệ với Ebolic qua:

Email: ebook@bookaholic.vn

Group: facebook.com/groups/ebolic

Fanpage: facebook.com/EbolicEbook

MỤC LỤC

CHƯƠNG MỘT: Một Orhan khác

CHƯƠNG HAI: Những bức hình trong viện bảo tàng ảm đạm

CHƯƠNG BA: ”TÔI”

CHƯƠNG BỐN: Phá hủy dinh cơ của các Pasha: nỗi buồn dạo phố

CHƯƠNG NĂM: Đen và Trắng

CHƯƠNG SÁU: Khám phá vịnh Bosphorus

CHƯƠNG BẢY: Những bức tranh phong cảnh Bosphorus của Melling

CHƯƠNG TÁM: Mẹ tôi, cha tôi, và những lần vắng mặt

CHƯƠNG CHÍN: Một căn nhà khác: Cihangir

CHƯƠNG MƯỜI: Hüzün

CHƯƠNG MƯỜI MỘT: Bốn nhà văn cô đơn buồn bã của Istanbul

CHƯƠNG MƯỜI HAI: Bà nội

CHƯƠNG MƯỜI BA: Vui buồn lớp học

CHƯƠNG MƯỜI BỐN: YẬB ỔHN MẤC

CHƯƠNG MƯỜI LĂM: Ahmet Rasim và những nhà bỉnh bút khác về thành phố

CHƯƠNG MƯỜI SÁU: Đừng vừa đi ngoài đường vừa há hốc miệng ra

CHƯƠNG MƯỜI BẢY: Thú vẽ tranh

CHƯƠNG MƯỜI TÁM: Bộ sưu tập những sự kiện và những điều kỳ lạ của Reşat Ekrem Koçu: Bách khoa toàn thư về Istanbul

CHƯƠNG MƯỜI CHÍN: Chinh phục hay Suy tàn? Constantinople trở thành Thổ Nhĩ Kỳ

CHƯƠNG HAI MƯƠI: Tôn giáo

CHƯƠNG HAI MƯƠI MỐT: Những người giàu

CHƯƠNG HAI MƯƠI HAI: Về những con tàu đi ngang qua vịnh Bosphorus, những trận cháy nổi tiếng, dọn nhà, và các thảm họa khác

CHƯƠNG HAI MƯƠI BA: Nerval ở Istanbul: Những cuộc đi dạo ở khu Beyoğlu

CHƯƠNG HAI MƯƠI TƯ: Gautier và những cuộc tản bộ buồn trong thành phố

CHƯƠNG HAI MƯƠI LĂM: Dưới mắt người Tây phương

CHƯƠNG HAI MƯƠI SÁU: Nỗi buồn của hoang phế: Tanpɪnar và Yahya Kemal tại các xóm nghèo Istanbul

CHƯƠNG HAI MƯƠI BẢY: Ngoại ô đẹp như tranh vẽ

CHƯƠNG HAI MƯƠI TÁM: Vẽ Istanbul

CHƯƠNG HAI MƯƠI CHÍN: Vẽ tranh và hạnh phúc gia đình

CHƯƠNG BA MƯƠI: Khói tàu hơi nước trên vịnh Bosphorus

CHƯƠNG BA MƯƠI MỐT: Flaubert ở Istanbul: Đông, Tây, và bệnh giang mai

CHƯƠNG BA MƯƠI HAI: Anh em đánh lộn

CHƯƠNG BA MƯƠI BA: Một người nước ngoài trong một ngôi trường nước ngoài

CHƯƠNG BA MƯƠI TƯ: Bất hạnh có nghĩa là thù mình và thù thành phố của mình

CHƯƠNG BA MƯƠI LĂM: Tình đầu

CHƯƠNG BA MƯƠI SÁU: Con tàu trên Mũi Vàng

CHƯƠNG BA MƯƠI BẢY: Mẹ con trò chuyện: Kiên nhẫn, cẩn trọng và nghệ thuật

Gửi tới cha tôi, Gündüz Pamuk (1925-2002)

Cái đẹp của một phong cảnh nằm ở trong nỗi buồn của nó.

– Ahmet Rasim

Đây chính là cuốn sách biến Pamuk trở thành nhà văn của thành phố Istanbul, đúng như cách thức đã từng làm cho James Joyce là nhà văn của Dublin và Paul Auster thuộc về New York. Trong một viễn tượng hội họa, Istanbul tỏa khói những con phà, trầm lắng một nỗi buồn đế chế giữa ngổn ngang đổ nát thành quách cũ và đọng mãi trong tâm tưởng người đọc hai màu đen trắng, màu của quá khứ, của một ký ức hoang phế nhưng cũng đầy sức mạnh. Người ta chỉ có thể thực sự hiểu năng lượng văn chương của Orhan Pamuk khi thấm đẫm từng dòng ông viết về thành phố của ông, và khi ấy, sẽ không còn ai thấy kỳ lạ việc ông dành cả đời sống ở đó, trong ngôi nhà tuổi thơ, ngồi viết tại cái bàn nhìn ra mưa nắng trên mặt biển vịnh Bosphorus, điểm mốc phân chia ranh giới Đông và Tây.

CHƯƠNG MỘT:
Một Orhan khác

Ngay từ khi còn bé tí, tôi đã hồ nghi thế giới của tôi rộng hơn nhiều so với nhữn gì tôi có thể nhìn thấy: Ở đâu đó nhiều so với những gì tôi có thể nhìn thấy: Ở đâu đó, trên những con phố của Istanbul, có một căn nhà giống như căn nhà của chúng tôi, ở đó có một thằng bé Orhan khác, rất giống tôi, tôi và nó là hai đứa sinh đôi, hơn thế nữa, nó có thể là một thế thân của tôi. Tôi không thể nhớ đã lấy ý nghĩ đó ở đâu, hoặc làm thế nào mà nó đến với tôi. Hăn là nó nảy sinh từ mớ bòng bong những câu chuyện xì xầm, nhưng hiểu lầm, những ảo tưởng, và những sợ hãi. Nhưng trong một hồi ức sớm sủa nhất còn giữ được, việc tôi cảm nhận như thế nào về cái bóng ma ấy đã rất rõ ràng rồi.

Khi lên năm tuổi, tôi được gửi tới sống trong một thời gian ngắn tại một căn nhà khác. Sau một trong rất nhiều cuộc chia ly bão tố, cha mẹ chúng tôi bằng long gặp nhau tại Paris, và theo quyết định, anh tôi và tôi cùng ở lại Istanbul, tuy nhiên là tại hai nơi khác biệt. Anh tôi sẽ sống với bà tôi cùng toàn thể bà con trong gia đình, tại khu nhà của dòng họ, Nhà Pamuk, tọa lạc ở Nişantaşi, còn tôi thì được gửi tới ở với cô của tôi, tại Cihangir. Trên tường nhà của cô tôi – nơi tôi luôn được tiếp đón thật là niềm nở và đầy tình yêu – có treo bức hình một đứa bé trong cái khung màu trắng. Thỉnh thoảng cô tôi hoặc dượng tôi cười cười nhìn bức hình, nhìn qua tôi, chỉ tay nói: “Cháu đó!”

Cái chú bé đang yêu ở trong bức hình, với cặp mắt to, quả có giống tôi. Chú lại còn đội một trong những cái mũ tôi vẫn đội khi đi ra đường. Tôi biết chú không phải là tôi. (Sự thực, đó là một bức hình thật kitsch chụp một “chú bé dễ thương” mà một người nào đó đã đem về từ Âu châu. Tuy nhiên, tôi vẫn băn khoăn tự hỏi, liệu đó có phải là cái thằng Orhan sống ở căn nhà khác kia không?

Lẽ dĩ nhiên, lúc bấy giờ, tôi cũng khởi sự sống trong một căn nhà khác. Như thể tôi phải chuyển nhà để gặp đứa bé song sinh với mình đang sống tại một ngồi nhà khác ở Istanbul, nhưng tôi chẳng thích thú gì khi làm quen chú bé đó, tôi chỉ muốn về căn nhà thực sự của mình. Cái trò đùa vui nho nhỏ của vợ chồng cô tôi, cái việc nói tôi là đứa bé trong bức hình, có chút chế nhạo tuy không cố tính, và lần nào nghe điều đó tôi cũng thấy tâm trí mình rối bời: những ý nghĩ của tôi về chính tôi và bức hình mà tôi giống, căn nhà của tôi và căn nhà khác – tất cả những điều này càng làm tăng thêm ước muốn lại được trở về cùng với mọi người trong gia đình.

Chẳng bao lâu, ước muốn của tôi trở thành sự thực. Nhưng cái bóng ma của một thằng bé Orhan khác, trong một căn nhà khác, đâu đó trong thành phố Istanbul chẳng bao giờ rời bỏ tôi. Suốt thời ấu thơ, và luôn cả những năm mới lớn, nó ám ảnh, quấy nhiễu tối. Vào những buổi chiều mùa đông, lang thang trên đường phố, tôi thường đưa mắt nhìn vô những căn nhà hai bên đường, qua ánh đèn vàng nhạt ở bên trong nhà, và mơ mòng tưởng tượng những gia đình hạnh phúc, bình dị sống cuộc sống thoải mái dễ chịu của họ. Thế rồi, bỗng dưng tôi giật mình đánh thót khi nghĩ đến một anh chàng Orhan khác, có thể đang sống ở một trong những căn nhà đó. Lớn dần thêm, già dặn hơn, bóng ma trở thành tai quái, và tai quái trở thành ác mộng cứ thế trở đi trở lại. Trong một vài giấc mơ, cuộc gặp gỡ giữa tôi và anh ta, một Orhan khác đó – luôn xảy ra trong một căn nhà khác – khiến tôi sợ khiếp vía; trong những lần mơ khác, hai Orhan im lặng nhìn nhau, lạnh như băng. Sau đó, trong những khoảng khắc giữa tỉnh thức và mê muội, tôi ôm ghì cái gối, bám riết căn nhà, con phố, cái chỗ của tôi trên cõi đời này. Khi cảm thấy bất hạnh, tôi tưởng tượng ra mình ở tỏng một căn nhà khác, trong cuộc đời khác, ở cái nơi mà anh Orhan khác sống, và, mặc cho mọi chuyện, tôi gần như thuyết phục chính mình rằng tôi là anh ta và thích thú khi tưởng tượng anh ta hạnh phúc, sự thích thú ấy khiến trong một thời gian tôi cảm thấy cần thiết phải tìm kiếm cho ra căn nhà khác đó, tại một nơi chốn tưởng tượng của thành phố.

Và bây giờ, chúng ta đi đến trung tâm của vấn đề: tôi chẳng bao giờ rời khỏi Istanbul, chẳng hề rời những căn nhà, những con phố và những lối xóm của thời thơ ấu của tôi. Mặc dù, lúc này lúc nọ, tôi sống trong những khu vực khác nhau, năm chục năm sau, nhìn lại, lúc nào tôi cũng cảm thấy mình đóng rễ ở Nhà Pamuk của tôi, nơi những tấm hình đầu tiên được chụp, nơi bà mẹ tôi lần đầu tiên ôm tôi trong vòng tay của bà, và phô tôi ra với thế giới. Tôi biết, sự bền bỉ này có một phần nguyên do từ người bạn tưởng tượng, anh chàng Orhan khác kia, và từ niềm an ủi mà tôi có được từ mối thân quen giữa hai chúng tôi. Và chính vì lý do đó mà tôi cảm thấy câu chuyện của tôi có một điều gì đặc biệt cho thành phố và cho chính tôi: chúng ta sống trong một thời đại được định nghĩa bằng di dân hàng loạt và bằng những người nhập cư sáng tạo, thế mà tôi cứ ở lì một chỗ, trong suốt năm mươi năm, tại cùng một căn nhà. Và giọng nói buồn phiền của mẹ tôi lại vẳng lên: “Tại sao con không đi ra ngoài một lát? Tại sao không thử thay đổi quang cảnh, làm một chuyến đi đây đi đó?”

Conrad, Nabokov, Naipaul – những nhà văn này được biết đến là do đã thành công trong việc thiên di giữa các ngôn ngữ, quốc tịch, văn hóa, xứ sở, đại lục, và ngay cả nền văn minh. Trí tưởng tượng của họ lấy dưỡng chất từ sự lưu vong, một sự nuôi dưỡng được chiết ra không phải từ gốc rễ, mà từ việc không có gốc rễ. Tuy nhiên, sự tưởng tượng của tôi đòi hỏi tôi phải ở lì ở trong cùng một thành phố, cùng một con đường, cùng một căn nhà, nhìn mãi vào một cảnh tượng. Số phận của Istanbul là số phận của tôi. Tôi gắn liền với thành phố này bởi vì nó đã làm cho tôi trở thành tôi như bây giờ.

Gustave Flaubert, viếng thăm Istanbul 102 năm trước khi tôi ra đời, ngỡ ngàng vì cuộc sống đa dạng trên phố phường náo nhiệt; trong một bức thư ông đã tiên đoán, chỉ trong chừng một thế kỷ tới, thành phố sẽ trở thành thủ đô của thế giới. Thế mà lại ngược hẳn đi: Để quốc Ottoman sụp đổ, thế giới gần như quên mất là Istanbul có tồn tại. Thành phố khi tôi sinh ra trải qua những tháng ngày nghèo nhất, thê thảm nhất, u tối nhất và ít vinh quang nhất trong lịch sử hai ngàn năm của nó. Với tôi, nó luôn luôn là một thành phố của điêu tàn và của nỗi buồn mạt kỳ để chế. Tôi bỏ cả đời đánh lộn với nỗi buồn này, hay (như mọi cư dân của thành phố) để biến nó thành của riêng tôi.

Trong đời người, ít ra cũng có một lần, việc nhìn lại bản thân dẫn chúng ta tới chỗ xem xét những hoàn cảnh sự ra đời của chúng ta. Tại sao ta sinh ra, tại chính nơi đó của thế giới, vào chính ngày đó? Những gia đình nơi chúng ta sinh ra, những xứ sở, thành phố mà cuộc xổ số đời đã chỉ định cho chúng ta – chúng trông chờ tình yêu từ chúng ta, và sau cùng, chúng ta yêu chúng, từ tận cùng trái tim mình; nhưng liệu có phải chúng ta có lẽ còn xứng đáng được hưởng nhiều hơn nữa? Thinh thoảng tôi lại nghĩ mình thật đen đủi vì đã sinh ra tại một thành phố già nua, nghèo nàn, bị chôn vùi dưới những tro than của một để quốc điêu tàn. Nhưng một giọng nói từ bên trong tôi vẫn luôn khăng khăng điều này thực sự là một may mắn. Nếu đây là vấn đề của cải, giàu sang, thì chắc chắn kể như tôi là một kẻ may mắn vì đã sinh ra trong một gia đình khá giả khi ngọn thủy triều của thành phố đang ở lúc thấp nhất (dù nhiều người có thể nói ngược lại mới đúng). Nói gì thì nói, tôi không thích than vãn: tôi chấp nhận thành phố sinh ra tôi, như tôi chấp nhận hình hài của mình (tuy vẫn rất muốn đẹp trai hơn, to con hơn) và cái sự tôi sinh ra là đàn ông (dù vậy tôi vẫn thường tự hỏi một cách ngây ngô, giá như mình sinh ra là đàn bà, thì sự tình có tốt đẹp hơn chăng). Đó là số phận của tôi, và ngu gì mà sửng cồ với nó. Cuốn sách này là về số phận.

Tôi sinh vào lúc nửa đêm ngày 7 tháng Sáu năm 1952, trong một nhà hộ sinh tư nhỏ bé tại Moda. Các hành lang của nó, tôi nghe kể lại, thật là êm ả vào đêm hôm ấy, và thế giới cũng vậy. Ngoài chuyện núi lửa Strambolini hai ngày trước bất thình lình phun lửa và tro, kể như chẳng có gì xảy ra cho trái đất của chúng ta. Nhật báo toàn những tin vụn vặt: vài câu chuyện binh sĩ Thổ Nhĩ Kỳ đi chiến đấu tại Triều Tiên; vài tin đồn do người Mỹ tung ra để khơi dậy nỗi sợ về việc Bắc Hàn đang sửa soạn sử dụng vũ khí sinh học. Vào những giờ trước khi tôi ra đời, mẹ tôi mải miết theo dõi một tin địa phương: Hai ngày trước đó, mấy người gác đêm và một số cư dân “anh hùng” tại Trung tâm Sinh viên Konya đã nhìn thấy một người đàn ông đeo mặt nạ đáng sợ tìm cách leo vô một căn nhà qua cửa sổ phòng tắm; họ rượt đuổi người này qua những đường phố, tôi một nhà máy cưa thì tên tội phạm táo tợn đã tự sát, sau khi chửi rủa cảnh sát; ngày hôm sau, một người bán hàng vải nhận diện được xác chết, đó là tên găngxtơ một năm trước tại Harbiye giữa ban ngày ban mặt đã lăm lăm khẩu súng xông vào tiệm của ông ta để ăn cướp.

Khi đọc đến dòng chót của cái tin gay cấn, mẹ tôi đang ở một mình trong phòng vì, như nhiều năm sau này bà kể lại cho tôi nghe với một giọng giận dữ và buồn rầu, ông bố của tôi, sau khi đưa vợ tới nhà bảo sanh, thây tôi lâu chui ra quá, bèn bỏ bà một mình, đi du hí với đám bạn. Người độc nhất ở trong phòng sinh cùng với bà, là bà cô của tôi. Đang đêm, bà treo qua tường bao quanh khu vườn nhà báo sanh vào vớimẹ tôi. Khi nhìn tôi lần đầu, bà mẹ tôi so tôi với thằng anh ra dời trước đó hai năm, và nhận thây tôi bèo nhèo, mảnh mai hơn.

Nhưng lẽ ra tôi phái nói rằng bà “hẳn đã thấy tôi” như vậy. Ở Thổ Nhĩ Kỳ, chúng tôi có một thì ngữ pháp đặc biệt cho phép chúng tôi phân biệt mấy chuyện nghe kể lại với những gì chứng kiến tận mắt; khi kể về những giấc mơ, chuyện thẩn tiên, hay sự kiện đã qua, chúng tôi sử dụng thì dặc bỉột này. Cần phải phân biệt giữa những gì chúng ta “còn nhớ” về các trải nghiệm sớm nhất trong đời, chiếc nôi, xe đẩy, những bước chân chập chững, và những gì cha mẹ chúng ta thuật lại, những câu chuyện ta thường rất say sưa chú tâm để nghe như thể nghe câu chuyện xuất chúng vể một ai đó khác. Đó là một cảm giác cũng ngọt ngào như khi nhìn thấy chính mình trong giấc mơ, nhưng chúng ta phải trả một cái giá thật đắt cho nó. Một khi đã in sâu vào trong đầu, lời người khác kể lại những gì chúng ta đã làm thường gây ấn tượng hơn nhiều so vớinhững gì bản thân chúng ta còn nhớ. Và cũng giống như việc chúng ta biết được về đời mình từ người khác, chúng ta để cho người khác tạo khuôn cho hiểu biết của chúng ta về thành phố nơi chúng ta sống.

Những khi chấp nhận rằng những câu chuyện nghe kể về thành phố của tôi và bản thân tôi cũng chính là những câu chuyện của tôi, tôi rất thèm nói như sau,” Ngày xửa ngày xưa, tôi rất hay vẽ. Tôi sinh ra ở Istanbul, tôi là một đứa trẻ ưa tò mò. Rồi thì, tới năm tôi hai mươi hai tuổi, không hiểu sao, tôi lại đâm ra viết tiếu thuyết.” Tôi thèm kể câu chuyện của đời mình theo kiểu đó – như thể đời mình là một chuyện gì xảy ra cho một người khác, như thể đời mình là một giấc mơ trong đó tôi nghe tiếng nói của tôi nhạt nhòa dần đi và ý chí của tôi rơi vào sự mê hoặc. Thật là đẹp, tuy nhiên tôi nhận ra rằng kể chuyện đời mình như một sử thi như thế là không đáng tin cậy, vì tôi không thể chấp nhận rằng các huyền thoại mà chúng ta kể về những cuộc đời thứ nhất của mình sửa soạn cho những cuộc đời thứ hai sáng sủa hơn, chân xác hơn, sẽ khởi sự khi chúng ta thức dậy. Bởi vì – ít ra là với những người như tôi – cuộc đời thứ nhì đó không ở đâu khác ngoài chính cuốn sách này, mà bạn đang cầm trên tay. Và chính vì thê; hãy thật cẩn thận, bạn đọc thân mến. Hãy cho tôi nói thằng với bạn, và, đổi lại, tôi yêu cầu ở bạn, sự cảm thông.

CHƯƠNG HAI:
Những bức hình trong viện bảo tàng ảm đạm

Mẹ tôi, cha tôi, anh tôi, bà tôi, các ông chú của tôi và những bà vợ của họ – tất cả chúng tôi sống trên những tầng khác nhau trong một tòa nhà năm tầng. Cho tới một năm trước khi tôi ra đời, các chi nhánh đại gia đình của tôi (giống như nhiều gia đình đông người Ottoman khác) sống chung trong một dinh cơ bằng đá; vào năm 1951 họ cho một trường tiểu học tư mướn dinh cơ này và tạo dựng trên miếng đất kế bên một tòa nhà hiện đại, đó là nhà của chúng tôi; ở mặt tiền, theo đúng tập tục hổi ấy, họ hãnh diện cho gắn một tấm bảng với dòng chữ NHÀ PAMUK[1]. Chúng tôi sống ở tầng lầu thứ tư, và khi tôi đủ lớn để nhảy ra khỏi lòng mẹ, là tôi leo lên leo xuống trọn tòa nhà, và còn nhớ là ớ mỗi tầng lầu đều có ít nhất một cây đàn dương cầm. Khi ông chú độc thân sau cùng của tôi buông tờ nhật báo của mình xuống đủ lâu để lấy vợ, và khi bà vợ mới của ông dọn vô tầng lầu thứ nhất, bà mang theo cùng với bà cây đàn dương cầm, họ ở đó suốt một nửa thế kỷ tiếp theo, nhìn người qua kẻ lại trên đường đường phố qua khung cửa sổ.

Không ai chơi đàn cả, trên chiếc đàn ấy cũng như bất cứ cây đàn ở nhà nào khác; có lẽ chính điều này làm tôi cảm thấy buồn đến vậy.

Nhưng không chỉ có những cây đàn câm; ở mỗi nhà còn có một cái tủ kính có khóa bên trong bày những đồ sành, đổ sứ Trung Hoa, những chén uống trà, những bộ đồ bằng bạc, bình đựng đường, hợp đựng thuốc lá, ly pha lê, binh đựng nước, đĩa, lư hương, chẳng hề có ai đụng tới, và giữa những món đồ đó, thỉnh thoảng tôi tìm ra những chỗ ẩn giấu cho những chiếc xe ôtô đồ chơi nhỏ xíu. Có những chiếc bàn giấy khảm xà cừ chẳng ai sử dụng, những giá mũ trống trơn chẳng ai treo mũ, những chiếc bình phong Nhật Bản hay Tân Nghệ Thuật đằng sau chẳng có gì. Trong thư viện, nằm phủ bụi sau mặt kính, là những cuốn sách y học của ông chú bác sĩ của tôi; trong hai mươi năm kể từ khi ông di cư qua Mỹ, chẳng hề có bàn tay con người sờ lên chúng. Với cái đầu trẻ thơ của tôi, những căn buồng này được trang trí bày biện không phải cho người sống mà là cho người chết. (Thỉnh thoảng, một chiếc bàn cà phê, hay một cái rương chạm trổ biến khỏi phòng khách tầng này chỉ để xuất hiện tại phòng khách tầng khác).

Bà tôi, mỗi khi thấy chúng tôi ngồi ngả ngớn trên chiếc ghế phô tơi bọc vải bạc, là lên tiếng: “Ngồi thẳng lên!” Phòng khách không phải là nơi bạn tha hồ ngồi thế nào thì ngổi, sao cho thoái mái; chúng là các bảo tàng viện nho nhỏ, được bày biện, bố trí để chứng tỏ cho một người khách giả định nào đó rằng đây là một gia đình đã được Tây phương hóa. Lương tâm một người không nhịn ăn trong tháng chay Ramadan sẽ cảm thấy bớt áy náy khi ngồi giữa những chiếc tủ kính đựng những bộ chén đĩa uống trà, những cây đàn dương cầm chết đó, so với khi ngôi bắt chéo chân trong những căn phòng đầy những gối nệm và đi văng. Tuy ai cũng biết điều này là vi phạm giới luật của Hồi giáo, nhưng không ai hay sự Tây phương hóa còn có thể dùng làm gì khác nữa. Bởi vậy không phải chỉ ở trong các gia đình giàu có ở Istanbul bạn mới nhìn thấy những viện bảo tàng nho nhỏ nơi phòng khách; trong vòng trên năm chục năm tiếp theo sau, bạn có thể nhìn thấy những bày biện phòng khách hổ lốn, ảm đạm (đôi khi cũng nên thơ) ảnh hưởng Tây phương trên toàn xứ Thổ Nhĩ Kỳ; mãi đến thập niên 1970 khi tivi du nhập, thì chúng mới trở nên lỗi thời. Một khi người ta khám phá ra cái thú túm năm tụm ba lại coi tin tức buổi chiều, thì phòng khác liền biến đổi, từ bảo tàng nho nhỏ thành rạp hát nho nhỏ – mặc dù bạn vẫn còn nghe nói về những gia đình cổ hủ đe tivi của họ tại hành lang chính, khóa cửa nhà bảo tàng nho nhỏ, và chỉ mở ra vào những ngày nghỉ, hoặc để tiếp những vị khách đặc biệt.

Bởi sự qua lại lên xuống giữa các tầng trong nhà không lúc nào ngớt, giống hệt như lúc còn ở tòa dinh cơ Ottoman trước đây, các cửa phòng trong tòa nhà hiện đại thường không đóng bao giờ. Khi anh tôi bắt đầu đi học, mẹ tôi để cho tôi leo cầu thang một mình, hoặc đi cùng bà lên thăm nội tôi, vẫn chưa dậy khỏi giường. Những tấm màn vải tuyn trong phòng khách của bà nội luôn được rủ xuống, nhưng điều này chẳng tạo nên khác biệt nào đáng kể; tòa nhà kế bên xây gần quá, thành thử lúc nào căn phòng cũng tối, nhất là vào buổi sáng, vì vậy tôi có thể ngồi trên những tấm thảm rộng thật dày và bày ra đủ thứ trò chơi cho riêng mình, sắp xếp những chiếc xe nhỏ xíu một ai đó từ Âu châu đem về cho thành hàng lối ngay ngắn tới mức ám ảnh, và sau đó cho từng chiếc vô nhà để xe. Giả đò coi những tấm thảm là biển cả, những cái ghế, những cái bàn là các hòn đào, tôi nhảy từ hòn đào này qua hòn đảo khác mà không đụng xuống nước (đâu có thua gì Nam tước của Calvino phi thân từ cây này qua cây khác, không đụng đất, suốt cuộc đời). Khi chán trò phiêu lưu trên không, hay trò cưỡi thành ghế bành thay cho ngựa (trò này chắc là được gợi hứng từ những chiếc xe ngựa mà tôi đã từng nhìn thấy ở Heybeliada), tôi bèn tưởng tượng ra một trò chơi mà tôi vẫn tiếp tục chơi ngay cả khi đã trở thành người lớn, mỗi khi cảm thấy buồn bực: tôi tưởng tượng, nơi mà tôi đang có mặt đó (trên giường, trong phòng khác, tại lớp học, ở trại lính, bệnh viện, văn phòng nhà nước), thực sự là một nơi nào khác; và khi mệt nhoài vì cái trò mơ ngày này, tôi bèn nghỉ xả hơi với những tấm hình đặt trên mọi cái bàn, và trên tường.

Vì chưa bao giờ thấy những chiếc đàn dương cầm được dùng vào một việc gì khác, tôi cho rằng chúng là trưng bày các bức hình. Không có một khoảng bề mặt nào trong căn phòng khách của bà tôi không được phủ lên bởi các thứ khung đủ kích thước. Bề thế nhất là hai bức chân dung khổng lồ treo bên trên cái lò sưởi không bao giờ được sử dụng: Một là hình bà tôi, đã được tô màu lại, tấm kia chụp ông nội tôi, đã mất năm 1934. Từ cách thức hai bức hình được treo trên tường và kiểu làm dáng của ông bà tôi (hơi nghiêng người về nhau, giống như các ông hoàng bà chúa ở Âu châu trên mấy con tem), bất cứ ai bước vô căn phòng viện bảo tàng, gặp cái nhìn đầy kiêu kỳ của ông bà, là hiểu liền câu chuyện giữa họ đã bắt đầu ra sao.

Cá hai đều xuất thân từ cùng thị trân Gördes, gần Manisa; gia đình được gọi tên là Pamuk (bông gòn) bởi làn da lợt lạt và mái tóc trắng của họ. Bà nội tôi là người Circassia (những cô gái Circassia nổi tiếng vì dáng người cao và xinh, thường được tuyển vô hậu cung hoàng đế Ottoman). Ông thân sinh của bà tôi di cư tới Anatolia khi xảy ra cuộc chiến giữa Nga và Đế quốc Ottoman (1877-78), lúc đầu định cư tại Izmir (thinh thoảng trong gia đình vẫn có người nhắc tới căn nhà bỏ hoang ở đó), sau chuyển tới Istanbul, nơi ông tôi học học ngành kỹ sư dân sự. Kiếm được bộn tiền vào đầu thập niên 1930, khi Cộng hòa Thổ Nhĩ Kỳ đổ hết tiến bạc vào công việc xây dựng ngành hỏa xa, ông tôi bèn dùng tiền đó xây dựng một nhà máy lớn, sản xuất đủ thứ từ dây thừng cho tới một loại sợi nhỏ dùng để phơi thuốc lá. Nhà máy ở bên bờ Göksü, một con suối đổ xuống vịnh Bosphorus. Khi mất, vào năm 1934 ở tuổi năm mươi tư, ông tôi để lại một gia tài lớn lao đến nỗi cha và ông chú của tôi chẳng bao giờ tìm được ra cách làm cạn đi nổi, mặc dù cứ làm ăn thua lỗ liên tiếp một thời gian dài.

Chuyển sang thư viện, chúng ta thấy những bức chân dung lớn chụp thế hệ mới, được treo thật đối xứng trên các bức tường; nhìn cách dùng màu để tô điểm những bức hình, chúng ta có thể biết đây là tác phẩm của cùng một ông thợ ảnh. Ở bức tường phía đằng xa là bức chân dung của ông chú Özhan của tôi, mập nhưng gân guốc. Ông qua Mỹ học ngành y, quên không thi hành nghĩa vụ quân sự, thành ra không thể trở về, và thế là, ông mở đường cho bà tôi sống suốt quãng đời còn lại trong u sầu buồn bã. Còn kia là ông em trai của chú Özhan, chú Aydin, với cặp mắt kính, ở tầng trệt. Cũng như cha tôi, ông học kỹ sư xây dựng và hầu như suốt đời tham gia những đề án xây dựng lớn chẳng bao mọc lên được. Trên bức tường thứ tư là cô em của cha tôi, du học dương cầm ở Paris trong nhiều năm. Chồng bà là một ông trợ giảng trường đại học luật, và họ sống nơi tầng chót, trên đỉnh tòa nhà, nơi nhiều năm sau này, tôi dọn lên để sống, và viết cuốn sách này.

Rời thư viện trở về phòng chính của viện bảo tàng dừng một lát bên những ngọn đèn pha lê chỉ làm tăng thêm vẻ u tối ảm đạm, chúng ta thấy cả một lố bức hình đen trắng không được tô màu nói cho chúng ta biết rằng cuộc sống đang lấy lại cái đà của nó. Ở đây, chúng ta thấy tất cả những đứa trẻ chụp hình trong tiệc hỏi, cưới, hay những dịp trọng đại khác trong đời chúng. Bên cạnh những bức hình màu đầu tiên của ông chú ở Mỹ gửi về là những bức chụp cảnh gia đình mở rộng, thêm bà con, cùng ăn uống nhậu nhẹt nhân ngày nghỉ nơi công viên thành phố; quảng trường Taksim và bờ vịnh Bosphorus; bên cạnh một bức hình của tôi và ông anh cùng cha mẹ chúng tôi trong một bữa tiệc cưới, là bức hình ông tôi, đứng bên cạnh chiếc xe hơi mới, trong vườn căn nhà cũ, và một bức khác chụp chú tôi đứng bên cạnh chiếc xe hơi mới tại lối đi chính dẫn vào Nhà Pamuk. Ngoại trừ những biến cố khác thường, thí dụ ngày bà tôi gỡ bỏ bức hình của bà vợ đầu của ông chú ở Mỹ, thay bằng bức hình bà vợ thứ nhì, cũng của ông, những gì cũ kỹ luôn chiếm ưu thế: Một khi đã ở vào cái chỗ được chỉ định cho mình, bức hình không bao giờ bị gỡ bỏ; và mặc dù đã nhìn từng cái một hàng trăm lần, mỗi lần vô viện bảo tàng là tôi lại đưa mắt nhìn đám đông đó.

Nghiền ngẫm mãi những bức hình khiến tôi cảm khái về tầm quan trọng của việc gìn giữ các khoảnh khắc cho hậu thế và tôi cũng nhận ra ảnh hưởng quan trọng của những bức hình đóng khung đó lên chúng tôi trong cuộc sống hàng ngày. Nhìn ông chú ra một bài toán cho ông anh tôi giải, và cùng lúc, nhìn ông trong bức hình trước đó ba mươi năm; nhìn cha tôi chúi mắt vào trang báo, cùng lúc nhếch một nửa nụ cười, cố bắt kịp một câu chuyện tiếu lâm của đám đông xung quanh, và cùng ngay lúc đó, nhìn bức hình khi ông mới năm tuổi – bằng tuổi tôi – với mớ tóc dài như của một cô bé tôi ngộ ra một điều, bà tôi cho đóng khung và làm đông lạnh những kỷ niệm đó là để đẩy chúng vào hiện tại cho chúng tôi. Khi, bằng cái giọng chỉ dùng lúc bàn thảo về các vấn đề lập quốc, bà nói về ông tôi, người chết quá trẻ, và chỉ tay lên những khung hình trên bàn, trên tường, có vẻ như bà tôi – cũng như tôi – bị đẩy về hai phía, vừa muốn cứ thế mà đi tới trong đời lại vừa cố nắm bắt khoảnh khắc của sự toàn hảo, vừa nhâm nhi cái bình thường lại vừa vinh danh cái lý tưởng. Nhưng, dù cho vật lộn mãi với những nan đề – liệu khi bạn lấy ra một khoảnh khắc đặc biệt của cuộc sống rồi đóng khung, làm đông lạnh nó, thì bạn đang thách đố cái chết, sự lão hóa, bước đi của thời gian, hay là bạn quy phục trước nó? – tôi ngày càng chán nản bực bội với chúng.

Rồi cũng đến lúc tôi kinh hãi những bữa tiệc ban trưa dài dặc ấy, những lễ lạt bất tận vào buối tối, những ngày Năm Mới khi cả gia đình sau bữa ăn xúm nhau choi lô tô ấy– năm nào cũng vậy, tôi lại thề bồi với chính mình rằng đây sẽ lần cuối cùng tôi tới, nhưng chẳng hiểu sao tôi chưa bao giờ đủ sức phế bỏ thói quen. Vậy mà, khi còn nhỏ, tôi mê những bữa ăn gia đình như thế lắm. Và khi theo dõi những câu chuyện khôi hài chạy quanh bàn ăn đông người, các ông chú cười hả hê (dưới ảnh hưởng của rượu vodka hay raki[2]”) và bà tôi mỉm cười (dưới ảnh hưởng của một ly bia nho nhỏ mà bà tự cho phép mình), tôi không thể không nhận ra cuộc sống bên ngoài khung hình vui hơn biết bao nhiêu. Tôi cảm thấy cái cảm giác yên ổn khi thuộc về một gia đình lớn, hạnh phúc và không thể dứt bỏ ảo tưởng rằng chúng tôi sinh ra là để mang sự hoan lạc vào trong cuộc đời. Không phải là tôi không biết rằng những bà con trong gia đình chúng tôi đang cười nói, bỡn cợt ăn uống một cách vô tư vào một ngày nghỉ đó lại cũng là những con người chẳng vô tư một chút nào trong những cuộc tranh cãi về tiền bạc và tài sản. Khi chỉ có chúng tôi trong phòng riêng, mẹ tôi luôn than vãn với ông anh tôi và tôi về những sự độc ác của “bà cô của các con,” “ông cậu của các con,” “bà nội của các con”… Trong những lần đụng chạm để phân định phần tài sản này thuộc về ai, làm sao chia những cổ phần nhà máy sản xuất dây, gia đình nào chiếm tầng nào trong tòa nhà, điều duy nhất chắc chắn là sẽ không bao giờ có cách giải quyết hết. Những vết rạn nứt có thể dịu đi trong bữa ăn ngày nghỉ, nhưng, ngay từ khi còn nhỏ, tôi đã hiểu ra rằng đằng sau sự vui vẻ nhộn nhịp là cả một núi những trận đấu chưa ngã ngũ, và cả một biển những lời buộc tội, xỉ vả lẫn nhau.

Mỗi gia đình trong đại gia đình có một người làm riêng, và mỗi người làm riêng này có bổn phận trung thành với chủ trong những cuộc chiến. Esma Hanim, làm cho mẹ tôi, sẽ đi thăm İkbal, người giúp việc của cô tôi. Sau đó, vào bữa ăn sáng, mẹ tôi hỏi: “Mày có nghe được Aydin nói gì không?”

Cha tôi cũng sẽ tò mò muốn biết, nhưng khi nghe xong câu chuyện, ông chỉ nói: “Chúa ôi, dẹp ba cái chuyện phiền hà đó đi,” và trở lại với tờ báo của ông.

Tuy còn quá trẻ chưa hiểu nổi duyên do thầm kín nằm bên dưới những cuộc cãi lộn – rằng gia đình tôi, tuy vẫn sống nếp sống thời còn dinh cơ Ottoman, thực sự là đãng rã ra từng mảnh – nhưng làm sao tôi không nhận thấy những lần vỡ nợ của cha tôi, và chuyện ông gần như thường xuyên vắng mặt trong gia đình. Tôi có thể nghe được một cách chi tiết hơn về việc mọi chuyện tệ hại ra sao môi lần mẹ tôi đưa hai anh em đi thăm bà ngoại của chúng tôi, tại căn nhà có ma của bà ở Şişli. Trong khi hai anh em chơi đùa, mẹ tôi ngồi than vãn và bà tôi khuyên mẹ phải kiên nhẫn. Có thể do âu lo mẹ tôi muốn trở về căn nhà ba tầng bụi bặm, và bà ngoại tôi lúc này sống một mình trong căn nhà, sẽ thêm một lần nói cho chúng tôi nó đã xuống cấp thê thảm đến cỡ nào.

Ngoài đôi lần để lộ sự bồn chồn, bực bội, cha tôi ít khi than vãn; ông hớn hò như một đứa trẻ về những nét bảnh trai, về cái đầu thông minh, và về gốc gác giàu sang của mình, chẳng thể che giấu. Ở trong nhà, ông luôn huýt sáo miệng, ngắm nghía mình trong gương, thoa miếng chanh thay cho dầu bóng brillantine lên mái tóc. Ông ưa nói giễu, khoái chơi chữ, những trò ngạc nhiên, đọc thơ, phô ra trí thông minh, thích du lịch bằng máy bay. Ông không giống mấy ông bố thích la lối, ngăn cấm hay trùng phạt con cái. Khi ông dẫn chúng tôi lang thang khắp thành phố, tới đâu là kết bạn tới đó; chính là qua những cuộc dã ngoạn như vậy mà tôi cảm tưởng thế giới là một nơi để hưởng lạc thú.

Nếu cái ác, cái xấu ở đâu xớ rớ tới, cái buồn bực, cái khó chịu xuất hiện, cha tôi sẽ ngoảnh mặt quay lưng làm thinh. Mẹ tôi, người đề ra các quy tắc, là người sẽ nhướng lông mày và chỉ dẫn chúng tôi ở trong cái phần tối tăm của cuộc đời. So với cha tôi, một ông bố ham vui, thì mẹ tôi không bằng, nhưng chúng tôi thật phụ thuộc vào mẹ tôi, vào tình yêu, sự quan tâm của bà. Bà dành nhiều thời gian cho con cái hơn hẳn cha tôi, người cứ có dịp là chuồn khỏi nhà.

Bài học đầu đời cay nghiệp nhất mà tôi học được là vừa lọt lòng mẹ, tôi phải chiến đấu với ông anh để tranh đoạt tình cảm của bà. Có lẽ chính là do ông bố ít chứng tỏ quyền lực với con cái mà tình anh em có nét đặc thù như trên chăng: Ông anh tôi quá đúng là địch thủ của tôi, trong cuộc tranh đoạt tình yêu của mẹ. Và lẽ dĩ nhiên chúng tôi chẳng hề biết cái gọi là tâm lý học, cuộc chiến luôn bật ra dưới vỏ bọc một trò chơi con nít, hai anh em đóng những vai khác, giả đò là những người khác. Không còn là Orhan thằng em và Şevket thằng anh bị khóa cứng vào trong một trận đánh chết người, mà là người hùng, hay cầu thủ đá banh số một của tôi đấu với của ông anh. Cứ nghĩ mình là người hùng của mình, chúng tôi chơi tới bến; và khi trận đấu kết thúc trong máu và nước mắt, sự giận dữ và lòng ghen tuông khiến chúng tôi quên mất mình là anh em ruột thịt.

Cứ khi nào cảm thấy buồn bực, không thoải mái, hay chán nản, là tôi rời nhà, không thèm nói một tiếng, hoặc xuống gác chơi với thằng con trai của cô tôi, hoặc thường xuyên hơn là lên phòng bà tôi. Mặc dù mọi căn nhà trông đều như nhau, cũng bàn cũng ghế cũng bộ đồ ăn, bình đựng đường, gạt tàn thuốc, tất cả đều được mua từ cùng một cửa tiệm, mỗi một căn phòng như thế là một xứ xở khác, một vũ trụ tách biệt. Và trong căn phòng khách âm u bề bộn của bà tôi, đặc biệt là, trong bóng tối của những chiếc bàn cà phê, những tủ kính, những chiếc bình, những bức hình đóng khung, tôi có thể mơ mộng mình đang ở một nơi chốn khác.

Vào buổi tối, khi cả nhà chúng tôi tụ tập trong căn phòng này, tôi thường chơi một trò chơi, trong đó tôi tưởng tượng căn phòng của bà tôi là boong của một con tàu lớn Trò chơi kỳ dị này thoát thai từ sự di chuyển của những con tàu trên vịnh Bosphorus, tiếng còi tàu rền rĩ lừng lững đi vào giấc mơ của tôi khi nằm trên giường. Và khi lái con tàu tưởng tượng xuyên qua giông bão, thủy thủ đoàn cùng hành khách vật lộn với những đợt sóng dữ, tôi mang niềm tự hào của viên thuyền trưởng biết rằng con tàu của chúng tôi, gia đình của chúng tôi – số phận của chúng tôi – nằm trong tay tôi.

Mặc dù có lẽ giấc mơ này là do những cuốn truyện tranh phiêu lưu của ông anh truyền cảm hứng, tôi vẫn nhận ra chuyện này y hệt như khi tôi suy nghĩ về Thượng Đế. Thượng đế chọn cách buộc chặt chúng tôi với số phận của thành phố không phải chỉ vì chúng tôi giàu có. Nhưng khi cha và chú tôi cứ đâm đầu vào hết cú vỡ nợ này tới cú vỡ nợ khác, khi gia tài của cải của chúng tôi cứ thế đội nón ra đi, và gia đình chúng tôi phân rã, và những cuộc cãi lộn về tiền bạc ngày một dữ dội, cứ mỗi lần mẹ tôi đi thăm bà ngoại là tôi lại tiến gần thêm đến nhận định này: Bằng một con đường thật xa, thật vòng vèo, bằng một thời gian thật dài, đám mây của âm u và sự mất mát bao trùm khắp Istanbul bắt nguồn từ sự sụp đổ của Đế quốc Ottoman sau cùng đã đến với gia đình chúng tôi.

CHƯƠNG BA:
”TÔI”

Tuổi thơ của tôi tràn đầy những khoảnh khắc hạnh phúc, và trong những khoảnh khắc đó, tôi không cảm nhận về mình mà là về thế giới: nó có đó, tốt, đẹp, dễ chịu và tràn đầy ánh mặt trời. Những giây phút bực mình vì món ăn không ngon miệng một thứ gu tổi tệ, bị nhốt trong cũi mà giận dữ gặm chân song khi còn là con nít, bị cây kim đâm chảy máu tay, hoặc – một trong những kỷ niệm thơ ấu đau khổ nhất của tôi – khóc hàng giờ vì bị kẹp ngón tay vào cánh cửa xe hơi của ông chú, không dạy tôi điều gì về bản thân, mà là về sự xấu, về cái ác, về sự đau khổ: hãy cố mà tránh né, đừng có đụng vào. Tuy nhiên, trong những bước đi dọ dẫm, trong những ảo tưởng, những căng thẳng của ý thức chính mình, cái cảm giác tôi thuộc về tôi, tôi tạo dựng nên một con người trọn vẹn là tôi, quần thảo ở bên trong tôi như một cảm giác tội lỗi nặng nề.

Khi tôi được bốn tuổi, ông anh tôi, lúc đó sáu tuổi, bắt đầu cắp sách đi học, và trong hai năm tiếp theo, sự căng thẳng giữa hai anh em dịu dần đi. Tôi thoát khỏi một địch thủ nặng ký với sức mạnh đáng nể; giờ đây tôi có toàn bộ Nhà Pamuk, tình cảm không bị phân chia của mẹ dành trọn cho tôi suốt một ngày trời, tôi thấy mình hạnh phúc hơn, và cùng lúc, khám phá ra niềm hoan lạc của của sự cô đơn.

Khi ông anh ở trường học, tôi lấy mấy cuốn truyện tranh phiêu lưu của anh, và, được chỉ dẫn bằng những gì ông đã từng đọc cho tôi, tôi bèn tự “đọc” cho mình. Trong một buổi chiều ấm áp và dễ chịu, tôi trèo lên giường làm giấc ngủ trưa, nhưng do nao nức quá không làm sao ngủ được, tôi bèn lôi một số Tom Mix ra coi, và chẳng mấy chốc tôi thấy cái mà mẹ tôi gọi là “bibi” cứng lên. Lúc đó tôi đang coi hình một anh mọi da đỏ trần nửa người, và che phần hạ bộ bằng một miếng giẻ trắng trông giống như một lá cờ, treo tòng teng bằng một sợi dây thật mảnh vòng ngang hông ở giữa miếng giẻ vẽ một cái vòng tròn.

Một buổi chiều khác, trong lúc mặc pyjama nằm đắp mền trên giường thủ thỉ với chú gấu có từ khá lâu, tôi thấy bibi của mình lại cứng lên. Lạ là, sự kiện kỳ ảo và thật khoan khoái này – tôi phải thú thật – xảy ra khi tôi nói với con gấu, “Coi chừng, ta sẽ ăn thịt mi!” Nhưng, chẳng cần nhờ đến con gấu, tôi vẫn có thể làm cho bibi của mình cứng lên bất cứ lúc nào, chỉ cần thốt lên lời hăm dọa. Thì ra, mấy tiếng hăm dọa gây ấn tượng lớn lao này, là từ những câu chuyện mẹ tôi kể – “Coi chừng, ta sẽ ăn thịt mi!” – và với tôi, nó không chỉ có nghĩa xâu xé mà còn là tiêu hủy. Sau này, tôi khám phá ra các daeva – những quái vật có đuôi rất ghê sợ trong văn chưong cổ điển Ba Tư, có bà con với quỷ, với những jinn, thường xuất hiện trong những bức tiểu họa của các họa sĩ chuyên về loại tranh thu nhỏ này – chúng trở thành khổng lồ khi tìm ra con đường từ Ba Tư xâm nhập Istanbul, vô trong những câu chuyện kể của Thổ Nhĩ Kỳ. Tôi nhìn thấy con vật khổng lồ của mình, trên trang bìa của một ấn bản rút gọn của cuốn Dale Korkut, một sử thi cổ điển của Thổ Nhĩ Kỳ. Như anh chàng da đỏ, con vật khổng lồ này cũng trần trụi nửa người, và với tôi, nó trị vì thế giới.

Câu nói, “Coi chừng, ta ăn thịt mi”, qua cách kể chuyện của mẹ tôi, có nghĩa: ăn tưoi, nuốt sống, giết, hủy diệt. Cũng năm đó, ông chú tôi tậu được một cái máy chiếu phim nho nhỏ, và thế là ông mò tới một tiệm ảnh gần nhà, thuê một lô phim ngắn, chiếu chừng mười tới mười hai phút: Charlie Chaplin, Walt Disney, Laurel và Hardy. Sau khi trịnh trọng gỡ bỏ những bức chân dung của ông bà tôi, ông cho chiếu phim lên bức tường trắng ở bên trên lò sưởi cho cả gia đình coi vào những ngày nghỉ, ngày lễ, ngày đầu năm. Trong mớ phim thường trực của ông, có một cuốn của Walt Disney ông chỉ cho chiếu hai lần rồi ngưng, và đó là do lỗi của tôi. Một tên khổng lồ bằng cả một tòa nhà nhưng ngu ngốc, đần độn, rượt chú chuột Mickey tôi đáy một cái giếng, hắn dùng tay quạt một cái, giếng lộ ra và uống nước ùng ực, chú chuột Mickey trôi tuột vào cổ họng tên khổng lồ, và thế là tôi khóc thét lén! Có một bức tranh của Goya ở viện bảo tàng Prado, Thần Saturn xé xác con trai của mình, vẽ cánh một tên khổng lồ tóm một người đàn ông ở dưới mặt đất đưa vô miệng, bức tranh khiến tôi khiếp vía đến tận giờ.

Một buổi chiều, trong khi tôi đe dọa con gấu như mọi lần, và cả nựng nịu nó, đúng lúc đó cửa phòng mở, cha tôi bước vô và bắt gặp tôi, quần xà lỏn thì tụt xuống, bibi cứng ngắc. Ông nhẹ nhàng đóng cửa phòng, khác với khi mở, và (tôi có thể nói), với một sự chút nể vì nào đó. Cho đến khi ấy, khi về nhà dùng cơm trưa và nghỉ lưng một chốc lát, ông có thói quen kiếm thằng con, hôn một cái rồi mới đi làm trở lại. Tôi áy náy nghĩ là mình làm điều gì sai quấy, và tệ hơn nữa, tôi làm như vậy chỉ để cho sướng cái thân tôi: tới lúc đó tôi hiểu ra một điều, lạc thú, chính nó, có thể trở thành mầm độc.

Cảm quan ấy được chứng nghiệm liền sau đó, trong mội lần cãi lộn kéo dài hơn lệ thường của cha mẹ tôi, và mẹ tôi bỏ đi, cô người làm phải trông nom chúng tôi tắm cho tôi. Bằng một cái giọng tịnh không có chút cảm thông nào, cô mắng tôi là “đồ cậu chó.”

Tôi không kiểm soát được những phản ứng của cơ thể; sự tình càng tệ hại thêm khi vào tuổi lên sáu hay lên bảy, tôi vào học tại một trường toàn con trai, cho tới khi tôi khám phá ra trường hợp của tôi không phải là độc nhất.

Trong những năm dài như thế tôi cứ tưởng bở chỉ một mình tôi mới có cái tài năng tồi tệ và bí ẩn đó, và cũng thật bình thường khi nghĩ rằng, phải giấu kỹ tài năng này vào trong cái thế giới khác của tôi, nơi cả hai, lạc thú và cái xấu, tha hồ mà tự tung tự tác. Đó là cái thế giới mà tôi bước vô khi cảm thấy chán ngán, và một khi vô rồi, tôi giả đò như tôi là một người khác, ở một nơi chốn khác. Và thật là quá dễ dàng trốn vô nó, cái thế giới mà tôi giấu giếm tất cả mọi người. Trong căn phòng khách của bà tôi, tôi hình dung ra mình ở trong một cái tàu ngầm. Vào lúc đó tôi vừa mới được đi coi xi nê lần đầu tiên, và đó là một phim phỏng theo tác phẩm Hai vạn dặm dưới đáy biển của Jules Verne. Tôi coi ở rạp Palace Cinema đầy bụi, điều làm tôi khiếp sợ nhất là những khoảng lặng vắng không một tiếng động của phim. Trong những xen ngột ngạt, rợn người, trong khoang tàu âm u của một bộ phim đen trắng, quái quỷ làm sao, tôi nhận ra có điều gì đó thật thân quen giống như ở nhà. Tôi còn quá nhỏ không đọc được những dòng phụ đề, và tôi để cho trí tưởng tượng lấp đầy các khoảng trống. (Ngay cả sau này, khi đọc thông suốt một cuốn sách, điều quan trọng nhất đối với tôi không phải là “hiểu” cuốn sách, mà là thêm vào ý nghĩa của nó những điều quái dị đúng đắn do sức tưởng tượng sáng tạo ra.) Tôi chẳng đã từng đọc những cuốn truyện tranh của ông anh tôi bằng cách đó ư?

“Đừng đung đưa cặp giò của cháu như thế, bà chóng mặt lắm,“ bà tôi thường nói như vậy, mỗi lần tôi lạc vào một trong những giấc mơ ngày được dàn dựng thật là chi li, tỉ mỉ.

Tôi ngưng đung đưa cặp giò, nhưng trong giấc mơ ngày của tôi, một chiếc máy bay vẫn lượn lên lượn xuống từ điếu thuốc lá Gelincik mà bà tôi đưa lên miệng hút, và chẳng mấy chốc, tôi lạc vào một khu rừng có rất nhiều thỏ, lá cây, rắn, sư tử mà vừa mới đó tôi đã hình dung ra giữa các dạng hình trên những tấm thảm. Nhập vào cuộc phiêu lưu trong một cuốn truyện tranh, tôi nhảy lên một chú ngựa, khởi sự bắn súng, giết vài mạng người. Một bên tai luôn cảnh giác với tiếng động bên ngoài, tôi nghe tiếng cửa thang máy đóng và, trước khi trở về với những tên mọi da đỏ trần trùng trục nửa người trong trí tưởng tượng, tôi nhận ra anh người làm İsmail đã lên tôi tầng lầu của chúng tôi. Tôi khoái đốt nhà, nã đạn vào những căn nhà đang cháy, rồi trốn thoát bằng những đường hầm mà tôi đào bằng hai bàn tay của chính tôi, nhẩn nha làm thịt mấy con ruồi tóm được, chúng bí mắc vào giữa kính cửa sổ và những tấm màn vải tuyn; khi rớt xuống miếng gỗ có lỗ thủng bên trên lò sưởi, chúng trở thành những tên găngxtơ cuối cùng phải trả giá cho các tội ác đã phạm. Mãi đến năm mười bốn tuổi, tôi vẫn có thói quen, mỗi khi mơ mơ màng đi trên đám mây ngọt ngào giữa thức và ngủ, thỏa mãn mình bằng cách tưởng tượng đang giết người. Tôi phải xin lỗi các nạn nhân, những bà con thân cận – một vài người, như anh tôi, quá thân cận, anh ruột mà – cũng như nhiều nhà chính trị, văn nhân, nhà buôn, và chủ yếu là những nhân vật tôi tưởng tượng ra. Còn một tội ác khác cũng thường xảy ra: tôi vuốt ve nựng nịu một chú mèo, chỉ để đá cho nó một cái, thật là độc ác khi cảm thấy bực bội, mà mỗi lần đá một cái đã đời như thế, tôi đều bật lên cười thật sảng khoái, để sau đó xấu hổ nhục nhã về mình, và nhờ vậy, tôi lại càng thêm vuốt ve nó một cách trìu mến hơn những lần sau. Hai mươi lăm năm sau, một buổi chiều, khi tôi đang đi nghĩa vụ quân sự, nhìn cả một đại đội sau khi dùng bữa trưa ngồi trong nhà ăn hút thuốc, chuyện trò tào lao, tôi nhìn cả 750 người lính gần như giống hệt nhau này và tưởng tượng tất cả thủ cấp của họ bị lìa ra khỏi cổ. Trong khi tôi đang ngắm nhìn máu họ chày ra trộn vào với khói thuốc lá, biến không gian trong nhà ăn trở thành mờ mờ ảo ảo một màu xanh lạt thật là ngọt ngào, đúng lúc đó, một người lính bạn tôi la lớn: “Ê này, đừng đung đưa hai cái cẳng của mi nữa, mi làm tao sắp phát khùng lên rồi!”

Cha tôi là người độc nhất có vẻ như biết thế giới bí mật kỳ quặc của tôi, cái thế giới mà tôi giấu giếm như một bí mật, cũng như cái vụ bibi cương cứng. Tôi càng giàu giếm nó, sự hiển nhiên về tính chất không gây hại của nó càng rõ rệt hơn với tôi.

Khi tôi nghĩ đến con gấu – con mắt độc nhất của nó đã bị tôi móc ra, trong một cơn điên khùng, thân hình thì gầy còm tơi tả, do bị tôi bứt từng đám lông ngực – hoặc nghĩ đến tên cầu thủ đá banh lớn cỡ ngón tay, mỗi lần bấm cái nút ở trên đầu là nó vung chân; và đây là thằng cầu thủ thứ ba – hai thằng trước bị tôi bẻ cổ cả, vì thích chí – đang ngắc ngoải ở nơi tôi giấu nó, và tôi băn khoăn không biết nó có đi luôn không. Hoặc là khi tôi đang lo sợ đến thất thần về những con chồn mà cô người làm Esma Hamm nói là đã nhìn thấy ở trên mái căn nhà kế bên – thề có Chúa – thì đúng lúc đó, tôi nghe cha tôi nói, “Con đang nghĩ gì vậy? Nói cho bố biết, bố sẽ cho con hai mươi lăm kurus.”

Chẳng làm sao biết liệu nên nói toàn bộ sự thực, thay đổi đi một chút, hay nói dối, và trong lúc tôi đang loay hoay như thế thì cha tôi mỉm cười, nói: “Trễ rồi con ạ – lẽ ra con phải trả lời liền.”

Liệu có phải cha tôi cũng trải qua thời giờ của ông ở thế giới khác, như tôi? Phải mất nhiều năm tôi mới biết, điều mà tôi làm khi rỗi rãi như thế gọi là mơ ngày. Do không biết cho nên câu hỏi của cha tôi khiến tôi mất cả hồn vía, và, vội vàng, như mọi lần, để tránh những ý nghĩ rối bời, tôi lờ câu hỏi của cha tôi đi, hất nó ra khỏi đầu.

Giữ bí mật thế giới thứ nhì làm tôi có thể dễ dàng đi đi về về hơn. Khi ngồi trước mặt bà tôi, một vạt nắng lấp lánh trên tấm màn – hệt như ánh đèn pha của một con tàu trên vịnh Bosphorus ban đêm – nếu tối nhìn thằng vào vạt ánh sáng và nhấp nháy mắt, ước gì nhìn thấy một đoàn phi thuyền không gian màu đỏ lướt qua, thế là chúng xuất hiện. Sau đó, tôi có thể triệu tập chúng bất kỳ khi nào tôi muốn, rồi nhẹ nhàng trở lại với thế giới thực, như bất cứ một con người bình thường nào rời một căn phòng và tắt đèn (khi còn nhỏ, mọi ngươi vẫn thường căn dặn tôi làm như vậy trong đời thực).

Sự khác biệt giữa một người nghĩ mình là Napoléon đích thị, và một người hài lòng với trò mơ ngày mình là Napoléon, là sự khác biệt giữa một anh chàng bất hạnh bị bệnh tâm thần phân lập và một anh chàng mơ mộng sung sướng. Tôi hiểu rất rõ người bị bệnh tâm thần phân lập, người đó không thể nào sống mà không mơ một thế giới khác, không khoác cho mình một con người khác, và tôi thương hại và coi thường (một cách thầm kín) họ, bởi vì họ là tù nhân của một thế giới song hành không có được một thế giới “nguyên thủy” hạnh phúc, vững vàng để trở về. Khi tôi muốn đổi chỗ với anh chàng Orhan khác, người anh em song sinh của tôi ở trong căn nhà khác, khi tôi mong ước một cuộc đời vượt quá những căn phòng, những hành lang, những tấm thảm của viện bảo tàng (ui chao, sao mà tôi thù ghét những tấm thảm quá thể!), vượt quá những người thực dụng, mê toán học, mê giải ô chữ, khi tôi cảm thấy bị tù túng trong một căn nhà ảm đạm, mà những người cư ngụ trong đó thẩy ra ngoài (mặc dù sau này gia đình tôi sẽ chối bay) những giá trị tinh thần, tình yêu, nghệ thuật, văn chương và ngay cả thần thoại, khi tôi thỉnh thoảng chạy trốn vào thế giới thứ nhì, thì không phải bởi vì tôi không hạnh phúc. Không làm gì có chuyện đó, nhất là khoảng thời gian từ bốn đến sáu tuổi, khi ấy tôi là một đứa trẻ sáng sủa, biết vâng lời và cảm thấy tình yêu thương của gần như tất cả mọi người nào mà tôi gặp, tôi được hôn hít, được chuyển từ lòng người này qua lòng người khác, được ban cho đủ thứ niềm vui thích mà một đứa trẻ ngoan ngoãn không thể nào cưỡng lại được: trái táo của người bán hoa quả (“Nhớ rửa sạch trước khi ăn,” mẹ tôi sẽ nói như vậy), những trái nho khô từ một chủ tiệm cà phê (“Sau khi ăn trưa mới được ăn nho”), những viên kẹo của một bà cô tình cờ gặp ở ngoài đường (“Nói Cám ơn cô đi”), tất cả những cái đó và nhiều thứ tương tự nữa làm tôi thấy mình cần phải tự che giấu đi những nối sợ hãi, sự kỳ cục và bất tiện của cái thế giới song song tưởng tượng của tôi.

Nếu có điều phải phàn nàn, thì đó là tôi không thể nhìn xuyên tường. Khi nhìn ra bên ngoài qua cửa sổ, tôi bực bội vì không nhìn thấy gì ở bên trong tòa nhà kế bên, không nhìn thấy gì ở đường phố bên dưới, ngoài một mẩu trời trên cao. Ở tiệm bán thịt rất nặng mùi đối diện với nhà chúng tôi (tôi quên mùi thịt khi ở trong tiệm và chỉ nhớ lại khi bước ra khỏi tiệm nhập vào cái lạnh ở bên ngoài đường phố), tôi thực là bực mình khi thấy mình lùn quá, không làm sao nhón chân lên cao hơn một chút nữa để nhìn thấy ông chủ tiệm lấy một trong những con dao của ông (con nào con nấy lớn bằng bắp chân tôi) và chặt thịt, trên một tấm thớt gỗ; tôi ghét mình không thể quan sát những quầy hàng, những mặt bàn, hay những gì ở bên trong tủ làm lạnh. Khi có tai nạn xảy ra trên đường phố, mấy người cảnh sát cưỡi ngựa tới, một người lớn đứng trước tôi, và tôi sẽ mất cả một nửa những chuyện hào hứng đang xảy ra. Tại sân đá banh mà cha tôi dẫn tôi tới coi khi tôi còn nhỏ xíu, mỗi khi đội nhà có sự cố, bao nhiêu khán giả ngồi phía trước đều đứng dậy, thế là tôi mù tịt, chẳng thế nào nhìn thấy cái cú ghi bàn nó ra làm sao. Nhưng thú thực, mắt tôi chằng bao giờ theo dõi trái banh, mà dính chặt vào mấy món ăn, món bánh mì phó mát, bánh mì nướng, những thỏi sô cô la bọc bằng giấy bạc mà cha tôi mua cho hai anh em tôi. Thảm hại nhất là lúc rời sân banh, tôi bị bủa vây bởi hàng hàng lớp lớp chân người ùa về phía cổng, chết ngạt vì một cánh rừng tối thui những ông quần dài, và những đôi giày đầy bùn đầy bụi. Tôi phải thành thực thú nhận, ngoài những bà đẹp như mẹ tôi, khó mà nói tôi yêu thích giới người lớn ở Istanbul. Tôi thấy họ xấu xí tóc tai bù xù, lông lá và cục cằn, thô lỗ. Giới đàn ông Istanbul thật vụng về, thật nặng nề, và hơi bị quá thực tế. Có thể, có một thời, họ cũng biết một điều gì đó về thế giới thứ nhì được ẩn giấu, nhưng hình như họ đã làm mất khả năng bỡ ngỡ, kinh ngạc, và quên mất mơ mộng nó ra làm sao, chính cái khuyết tật không biết mơ của họ đã làm xuất hiện những mớ lông khó thương ở những kẽ ngón tay ngón chân và ở cổ, ở mũi, ở tai của họ. Và thế là, trong khi tối khoái tỉ vì những nụ cười thân thiện – và hơn thế nữa – những món quà của họ, những cái hôn liên tục của họ chỉ làm cho tôi phải khốn khổ chịu đựng khi cọ xát mớ râu tóc xổm xoàm, khi ngửi mùi rượu, nước hoa, thuốc lá. Tôi nghĩ mấy người này thuộc loại người thấp kém, hạ tiện và ơn trời, hầu hết họ thuộc thế giới đường phố ở bên ngoài.

CHƯƠNG BỐN:
Phá hủy dinh cơ của các Pasha: nỗi buồn dạo phố

Nhà Pamuk được dựng lên ở cuối một miếng đất rộng ở Nişantaşi, nơi từng là khu vườn của một dinh cơ pasha. Cái tên Nişantaşi, “bia đá”, có từ thời mấy vị sultan muốn đổi mới hướng theo Tây phương cuối thế kỷ mười tám đầu thế kỷ mười chín (Selim III và Mahmud II), họ cho để những miếng đá trên các đồi trống phía trên cao, bên trên thành phố, tại đó họ bày trò chơi thể thao bắn súng, bắn cung; những miếng đá để đánh dấu nơi một mũi tên rơi xuống hoặc nơi một cái hũ đất bị đạn bắn vỡ; trên chúng thường có một hoặc hai dòng chữ để miêu tả dịp đó. Tới mấy sultan Ottoman, lo sợ bệnh lao và muốn hưởng thụ những tiện nghi Tây phương (cũng muốn thay đổi phong cảnh) bèn phế bỏ Cung điện Topkapi rời tới những lâu đài mới ở Dolmabahçe hay Yildiz, các tể tướng, ông hoàng cungx cho xây những dinh thự bằng gỗ của riêng họ, trên những ngọn đồi gần Nişantaşi. Mấy ngôi trường đầu tiên của tôi nằm trong dinh thự Yusuf Izzeddin Pasha và Halil Rifat Pasha. Cả hai đều bị lửa thiêu rụi và bị phá hủy khi tôi còn đang học ở đó ngay lúc chơi đá banh ở ngoài vườn. Đối diện khu nhà tôi bên kia phố, một tòa nhà khác được dựng lên từ đống đổ nát của dinh cơ Faik Bey, vị Bí thư Bộ Nghi lễ. Dinh cơ bằng đá độc nhất còn lại trong vùng là nhà ở cũ của các đại tể tướng, và họ chuyên giao nó cho hội đồng thành phố sau khi Đế quốc Ottoman sụp đổ, và thủ đô dời tới Ankara tôi còn nhớ có lần đi chủng đậu tại một dinh thự pasha cổ sau trở thành trụ sở của hội đồng thành phố. Những gì còn lại – những dinh cơ nơi các ông quan Ottoman tiếp đãi đặc sứ nước ngoài và các dinh thự của những cô con gái Sultan Abdülhamit hồi thế kỷ mười chín – là tường gạch loang lổ đổ nát, cửa kính bể, cầu thang mục nát, tối thui dưới cây dương xỉ và những cây sung hoang; nhớ đến những đổ nát hiu quạnh như vậy là thế nào cũng nhớ kèm một nỗi buồn sâu xa, ngay từ khi tôi còn là một đứa bé. Vào những năm cuối thập niên 1950, hầu hết những dinh cơ này bị đốt rụi hoặc phá hủy, dọn đường cho các khu căn hộ.

Từ các cửa sổ phía sau tòa nhà của chúng tôi ngó xuống đại lộ Teşvikiye, quá những hàng cây bách và đoạn, bạn có thể trông thấy những gì còn lại của dinh cơ viên pasha Hayrettin của Tunis, một người Circassia thuộc vùng Caucasus, đã từng là một đại tể tướng một thời gian ngắn khi xảy ra chiến tranh giữa Nga và Đế quốc Ottoman. Khi còn là một đứa con trai (vào thập niên 1930, mười năm trước khi Flaubert ngỏ ý muốn “dời tới sống ở Istanbul và mua một người nô lệ”), ông bị đưa tới Istanbul và bị bán làm nô lệ, sau cùng kiếm được đường vào nhà quan Tổng trấn Tunis, ở đó, ông được nuôi nấng, và được dạy nói tiếng Ả Rập, trước khi được đưa đi Pháp sông nốt thời trai trẻ còn lại. Trở về Tunis, ông gia nhập quân đội, nhanh chóng lên cấp, giữ những chức vụ chóp bu tại bộ chỉ huy, văn phòng tổng trấn, khu vực ngoại giao và bộ tài chính. Sau cùng, khi đã lục tuần, ông từ nhiệm về Paris, trong khi ông đang ở đó, Abdülhamit (qua đề xuất của một người Tunis khác là Sheikh Zafiri) cho mời ông tới Istanbul. Sau khi cử ông làm cố vấn tài chính một thời gian ngắn, ban cho ông chức đại tể tướng. Vậy là viên pasha trở thành một trong những người đầu tiên thuộc hạng rất đông chuyên viên tài chính có học vấn, gốc gác người nước ngoài, những người được giao trách nhiệm làm sao kéo Thổ Nhĩ Kỳ ra khỏi một biển nợ, và, còn hơn thế nữa (cũng giống như ở nhiều nước nghèo khác), làm sao thực hiện được giấc mơ đổi mới đất nước đế theo kịp Tây phương. Dân chúng mong đợi ở nơi ông, cũng giống như ở những người kế tục ông, giản dị chỉ vì ông có chất Tây phương, nhiều hơn là chất Ottoman hay chất địa phương Thổ Nhĩ Kỳ. Và cũng chính vì cùng một lý do như vậy – ông không phải người Thổ Nhĩ Kỳ – mà ông cảm thấy thật nhục nhã ê chề. Dân chúng xì xào về ông, chẳng hạn, viên pasha Hayrettin người Tunis này ghi chép bằng tiếng Ả Rập trên đường trở về nhà trên chiếc xe ngựa, sau những buổi gặp gỡ trao đổi bằng tiếng Thổ tại cung điện, và sau đó, sẽ đọc chúng cho thư ký của mình bằng tiếng Pháp. Phát súng ân huệ xảy ra sau một bản báo cáo về những chuyện xầm xì rằng tiếng Thổ của Ngài thật tệ, và Ngài đang ấp ủ một mục tiêu bí mật nhằm thành lập một quốc gia nói tiếng Ả Rập; tuy thừa biết đó toàn là chuyện bá láp, Abdülhamit, người-chẳng-hề-bao-giờ-nghi-ngờ nhưng kỳ cục làm sao lại để tai đến những lời tố cáo và bãi chức tể tướng của pasha.

Bởi vì không thể nào có chuyện một ngài tể tướng bị bãi chức mà lại được phép về nước Pháp để mà nghỉ ngơi, thế là pasha bị bắt buộc phải sống những ngày tàn của mình tại Istanbul, mùa hè ở villa thuộc vịnh Bosphorus, tại khu Kuruçeşme, và mùa đông, như là một tù nhân một nửa, tại dinh cơ nơi khu vườn mà sau này chúng tôi xây dựng khu căn hộ. Khi không phải viết báo cáo cho Ngài Abdülhamit, ông tiêu thời gian của mình bằng cách viết hồi ký bằng tiếng Pháp. Hồi ký này (mãi tám mươi năm sau đó mới được dịch sang tiếng Thổ) chứng tỏ tác giả là một con người nghiêng về bổn phận hơn là một con người hóm hỉnh, biết nói chuyện khôi hài: Ông đề tặng cuốn sách cho nhưng con trai của mình, một trong số họ sau đó bị xử tử do dính vô một âm mưu ám sát Đại Tể Tướng Mahmut Şevket Pasha, vào thời gian này của Abdülhamit đã mua dinh cơ của ông cho cô con gái là Şadiye Sultan.

Nhìn những tòa dinh cơ của các pasha bị thiêu rụ thành tro than, gia đình chúng tôi giữ một thái đó kính nhi viễn chi – đây là cung cách mà chúng tôi áp dụng, khi phải nghe những câu chuyện về các ông hoàng khùng, những kẻ ghiền ma túy trong hậu cung, những đứa trẻ bị giam trong căn gác xép khóa cửa, những cô con gái xáo trá của sultan, những pasha bị lưu đày hay bị giết – và sau cùng là sự suy tàn và sụp đổ của bản thân đế quốc. Theo cái nhìn của chúng tôi, cư dân của Nişantaşi, nền Cộng hòa sau khi xóa sạch những pasha, những ông hoàng, những ông quan to, các dinh cơ trống rỗng mà họ để lại chỉ còn là những sự tình bất bình thường hư nát.

Gia đình chúng tôi tới Nişantaşi trong những năm ba mươi, vào thời điểm nền Cộng hòa thanh trừng mọi pasha Ottoman, những người thừa kế của hoàng gia và các ông quan to khác của Đế chế, khi ấy các dinh cơ gần sát Cung điện bắt đầu không ở được nữa vì không được sửa chữa, và rồi bị ngọn lửa thiêu rụi.

Tuy nhiên, sự buồn bã của nền văn hóa đang chết dần chết mòn này, thì ở xung quanh chúng tôi, đâu đấy cũng thấy. Mong muốn Tây phương hóa, hiện đại hóa càng lớn lao bao nhiêu, thì mong ước làm sao dứt ra được khỏi những hồi ức chua cay của một đế quốc sụp đổ càng thê lương tuyệt vọng bấy nhiêu, chẳng khác gì một người bị bỏ rơi vứt bỏ quần áo, đồ đạc, hình ảnh của một người thân yêu đã mất đi. Nhưng chẳng có gì, Tây phương cũng như địa phương, có thể lấp đầy sự trống rỗng, và chính cái sự hăm hở Tây phương hóa kia, chính cái sự hối hả tìm đủ mọi cách xóa nhòa quá khứ đó, khiến cho những gia đình như chúng tôi chẳng hạn, đúng ra là mừng rỡ vì những tiến bộ của nền Cộng hòa, thì lại biến căn phòng khách nhà mình thành viện bảo tàng cho một nền văn hóa chưa từng trải qua. Cái điều mà sau này tôi hiểu như là một nỗi buồn man mác hoài hủy và như một huyền bí, thì hồi còn nhỏ, tôi lại coi là sự buồn chán, ủ ê, ảm đạm. Chính cái tình cám buồn bã thấm đậm vào tới tận xương tận tủy của thành phố đó khiến tôi ý thức ra sự cần thiết phải xây dựng một thế giới giả tướng của riêng tôi, nếu tối không muốn trở thành tù nhân của thứ âm nhạc “alaturka” mà bà tôi cứ mỗi lần nghe là lại nhấp nhấp chân đánh nhịp theo. Tôi chạy trốn trạng thái đó bằng cách bồi bổ những giấc mơ.

Còn một cách nữa để chạy trốn nó: đi ra ngoài với mẹ tôi. Vào thời kỳ đó, cái chuvện đưa con cái đi dạo phố, đi vườn chơi để hưởng chút không khí trong lành chưa trở thành một thói quen, bởi vậy, mỗi lần được mẹ cho đi dạo phố là một sự kiện trọng đại. “Ngài mai tao được đi ra ngoài vói mẹ tao!” tôi la lớn vói thằng con trai của cô tôi, kém tôi ba tuổi. Sau khi đi xuống cái cầu thang xoắn õc, chúng tôi sẽ ngưng một lát trước cái cửa sổ nhỏ đối diện với một cửa lớn, qua đó, người gác cửa có thể nhìn thấy mọi người ra vào (khi ông ta không có mặt ở trong căn phòng dưới hầm tòa nhà). Tôi sẽ nhìn qua kính cửa sổ để kiểm tra quần áo, và mẹ tôi sẽ coi lại, xem có quên cài một cái nút áo nút quần nào không; một khi ra đến bên ngoài, tôi sẽ la lên bằng một cái giọng hết sức là sảng khoái: “Phố đây rồi!”

Mặt trời, không khí trong lành, ánh sáng. Căn nhà của chúng tôi thì tốì thui đến nỗi bước chân ra ngoài thì chẳng khác gì mở mọi màn cửa đánh ào một cái, vào một ngày hè ánh sáng ùa vào làm nhức cả mắt. Cầm tay mẹ, tôi nhìn như bị hớp hồn những món hàng bày biện bên trong cửa kính các cửa tiệm: qua cửa kính ẩm hơi nước của một tiệm bán hoa, những bông anh thảo trông chẳng khác gì những con chó sói đỏ với chiếc mũi dài; tại cửa kính tiệm giày dép những đôi giày cao gót treo lủng lẳng bằng những sợi dây gần như vô hình; tại tiệm ủi giặt, cửa kính cũng ẩm hơi nước (giống hệt ở tiệm hoa), đây là nơi cha tôi thường sai người làm đưa những chiếc áo sơ mi của ông tới để giặt ủi. Chính là từ cửa kính tiệm bán đồ văn phòng – mà tôi nhìn thấy ở trong đó có bày bán loại vở học sinh anh tôi dùng – mà tôi học được một bài học dễ dàng: Các thói quen của gia đình chúng tôi, và những đồ dùng mà chúng tôi sở hữu, chúng không phải là độc nhất, và còn có những gia đình ở bên ngoài căn hộ của chúng tôi, họ cũng sống rất ư là tương tự như cuộc sống của chúng tôi. Trường tiểu học nơi anh tôi đang học mà năm tới tôi cũng sẽ học, thì ở kế bên nhà thờ Teşvikiye, nơi tổ chức tang lễ cho mọi người khi chết. Tất cả những câu chuyện hào hứng của anh tôi, khi về nhà, về thầy giáo của con, thầy giáo của tao… đều khiến tôi tưởng tượng – y hệt mỗi đứa trẻ có riêng cho nó một người giữ trẻ – bất cứ một cậu học trò nào cũng có riêng một ông thầy giáo. Chính vì thế mà khi lần đầu tiên cắp sách tới trường, khi vô lớp, và chứng kiến ba mươi hai đứa học sinh chen vai thúc cùi chỏ bên nhau với chỉ một ông thầy, cái sự chưng hửng của tôi mới thật là sâu đậm làm sao. Việc phát giác ra rằng thực tình tôi chẳng là cái thá gì đối với thế giới bên ngoài kia chỉ càng làm nặng nề thêm cái cảm giác khi mỗi ngày phải rời khỏi mẹ tôi và những tiện nghi ở nhà. Khi mẹ tôi bước vô chi nhánh địa phương của Ngân hàng Thương mại, tôi từ chối, mà chẳng giải thích lý do, không chịu đi cùng với mẹ leo sáu bậc cầu thang tới chỗ nhân viên thu ngân: tôi sợ mình té xuống những khoảng trông giữa mấy bậc cầu thang và biến mất ra khỏi cõi đời này. Tại sao con không bước lên đây mẹ tôi từ phía bên trên gọi xuống, trong khi tôi đứng ở bên dưới, giá đò như mình là một người khác. Tôi tưởng tượng ra những những cảnh tượng trong đó không có mẹ tôi: Bây giờ, mình đang ở trong cung điện, bây giờ minh đang ở dưới một đáy giếng… Nếu chúng tôi đi dạo đến tận Osmanbey và Harbiye, quá cây xăng Mobil ở góc phố, con ngựa có cánh trên tấm biển quảng cáo khổng lồ che kín mặt tiền phía bên trên một tòa nhà sẽ tìm ra con đường đi vô những giấc mơ ngày của tôi. Có một bà già người Hy Lạp chuyên đan vớ tất, bán dây lưng và nút quần áo; bà cũng bán những “hột gà hột vịt từ trong làng,” mà bà lấy ra, từng quả một, giống như nữ trang, từ bên trong bộ ngực bóng loáng như được đánh véc ni. Trong tiệm của bà, có một bể cá, những con cá đỏ lượn lờ, há cái miệng nhỏ xíu nhưng thật đáng sợ, tính đợp mấy ngón tay tôi tì lên mặt kính. Chúng bơi từ bên dưới lên với một sự quyết tâm ngu ngốc lúc nào cũng khiến tôi thích chí. Kế bên là một tiệm nhỏ, bán báo hằng ngày, đồ dùng văn phòng, thuốc lá, chủ tiệm là Yakup và Vasil, tiệm nhỏ xíu và lúc nào cũng đông nghẹt khách, đến nỗi rất nhiều lần đi qua chúng tôi đành bỏ ý định bước vô. Có một tiệm cà phê tên là “Tiệm Ả Rập” (cũng giống như người Ả Rập ở châu Mỹ Latinh thường được coi là người Thổ, một dúm người da đen ở Istanbul được coi như là Ả Rập); cái máy xay cà phê tổ chảng của tiệm kêu ấm ầm chẳng khác gì cái máy giặt ở nhà chúng tôi, và trong khi tôi ne né khỏi nó, người “Ả Rập” mỉm cười một cách rộng lượng trước nỗi sợ của tôi. Khi những cửa tiệm như thế trở thành lỗi thời và từ từ theo nhau đóng cửa từng cái một, mở đường cho một dây những cơ ngơi hiện đại, anh em tôi sẽ chơi một trò – lấy cảm hứng từ sự tiếc nhỏ ít hơn là để nhằm kiểm tra khả năng trí nhớ của chúng tôi – như thế này; Một đứa nói; “Tiệm kế bên ‘Trường học ban đên của nữ sinh’,” và đứa kia sẽ đọc một danh sách các hóa thân sau này của tiệm: “Tiệm bánh ngọt của bà người Hy Lạp, tiệm bán hoa, tiệm bán túi xách tay, tiệm đồng hồ, người đóng sách, tiệm trưng bày sách, và một tiệm thuốc.”

Trước khi bước vô một cửa tiệm giống như một cái hầm nơi có một ông chủ tiệm tên là Alaaddin trong năm chục năm trời bán thuốc lá, nhật báo, đồ chơi con nít, và đồ dùng văn phòng, tôi sẽ xin mẹ mua cho tôi một cái còi, một vài viên bi bằng thủy tinh, một cuốn sách màu hay một cái yo-yo. Ngay khi bà bó mấy thứ quà đó vô túi xách, là tôi chỉ muốn trở về nhà. Không phái chỉ do những những món đồ chơi mới tậu được thôi thúc.

“Đi ra chỗ công viên đã,” mẹ tôi nói, nhưng vừa nghe mẹ nói xong là tôi thấy hai chân rũ liệt, và nỗi đau, nỗi mệt như chạy từ chân lên đến tận ngực, và tôi biết tôi hết còn đi nổi nữa. Nhiều năm sau này, đứa con gái của tôi trạc tuổi tôi hồi ấy, lúc hai cha con đi tảo bộ, cũng làm nũng tôi y hệt như tôi làm nũng mẹ ngày nào; khi chúng tôi mang nó đến khám ở chỗ một bác sĩ, ông chẩn bệnh là có mệt mỏi thông thường và những chỗ đau tăng dần. Một khi bị mệt mỏi ăn sâu vào trong người, những con phố những cửa tiệm vừa mới đó bỗng nhạt nhòa đi và tôi nhìn cả thành phố trong chỉ một màu đen trắng.

“Mẹ ơi, bế con!”

“Cố bước tới Maçka, “mẹ tôi nói. “Mình sẽ về bằng xe điện.”

Xe điện lên xuống phố nhà tôi từ năm 1914, nối liền Maçka và Nişantaşi tới quảng trường Taksim, Tunel, cầu Galata, và tất cả những khu lối xóm xưa cũ, nghèo, cổ lỗ, hình như thuộc về một xứ sở khác. Vào những buổi tôi đi ngủ sớm, tôi như được ru ngủ băng tiếng nhạc buồn của những chuyến xe điện. Tôi yêu những toa tàu bằng gỗ, những cửa kính màu xanh chàm, trên cánh cửa chạy trên bánh xe, phân cách khu vực của người tài xế với khu vực của hành khách; tôi yêu cái ma ni ven, môi lần cùng mẹ đứng chờ ở trạm cuối, người tài xế lại cho phép tôi loay hoay nghịch ngợm với nó… cho đến khi chúng tôi có thể trở về nhà, dọc đường, những con phố, những căn nhà, và ngay cả những cây cối đối với tôi đều cùng một màu đen trắng.

CHƯƠNG NĂM:
Đen và Trắng

Tôi đã sống qua thành phố Istanbul của tuổi nhỏ như một nơi có hai sắc độ, mờ mịt, xám xịt, theo phong cách những bức ảnh đen trắng; tôi cũng nhớ ề nó như vậy. Quen với khung cảnh tranh tối tranh sáng của căn nhà-viện bảo tàng âm u của chúng tôi, tôi thích ở trong nhà. Con phố bên dưới, những đại lộ quá con phố, những lối xóm nghèo nàn của thành phố thì nguy hiểm như trong một bộ phim găngxtơ đen trắng. Và bởi vì quá lưu luyến với thế giới của bóng tối, tôi thích mùa đông thay vì mùa hè tại Istanbul. Tôi yêu những buổi chiều tối sớm khi mùa thu chập choạng thay thế mùa đông, khi lá cây run rẩy trong gió bấc, và mọi người, trong chiếc áo khoác đen, hay những chiếc jacket vội vã về nhà qua những con phố đang tối dần. Tôi mê nỗi buồn ngập tràn khi nhìn những bức tường của các khu nhà cũ kỹ, bộ mặt đen thui của những dinh cơ bằng gỗ, xập xệ, tàn tệ, bị con người bỏ rơi, không son phấn, không sơn phết; chỉ ở Istanbul mới có cái hình bóng, cái dáng vẻ này. Khi nhìn những đám đông trong một màu đen trắng vội vã đi trong những con phố tối đen của một buổi chiều muộn mùa đông, tôi cảm thấy họ thân thiết với tôi quá đỗi, đến nỗi tôi có cảm tưởng như thể đêm tối đã phủ lên những cuộc đời, những con phố, bất cứ một thứ gì thuộc về chúng tôi, một tấm mền đen, như thể một khi đã an toàn, êm ấm ở trong nhà, trong phòng ngủ, trên giường, chúng tôi có thể lại trở về với những giấc mơ của mình, những ngày tháng giàu có huy hoàng đã mất từ đời thuở nào, cái quá khứ đã biến thành những giai thoại huyền hoặc. Và cũng như thế, khi tôi nhìn hoàng hôn, như một bài thơ, đi xuống và nhập vào trong cái ánh sáng nhợt nhạt của những ngọn đèn vàng lặng im cúi đầu rồi nuốt gọn những khu lối xóm cũ kỹ, tôi thấy thật ấm lòng vì biết rằng đến đêm, ít nhất chúng tôi cũng được an toàn; cái sự nghèo đói xấu xa tủi hổ của chúng tôi được giấu kỹ khỏi con mắt Tây phương. Một bức hình do Ara Guler chụp đã tóm được thật là tuyệt hảo cái thần của những phố nhỏ cô đơn thời thơ ấu của tôi, nơi những tòa nhà bê tông đứng sừng sững bên cạnh những căn nhà gỗ cũ kỹ, những ngọn đèn đêm nhợt nhạt chiếu sáng cái trống không, cái chẳng có gì, và cái cảnh tượng tranh sáng tranh tối của hoàng hôn – đối với tôi, chính nó định nghĩa Istanbul – đã xuống tới (mặc dù bây giờ, những tòa nhà bê tông đã thắng thế và xóa sổ những căn nhà gỗ, nhưng cái cảm giác ngày nào vẫn còn nguyên đối với tôi). Điều kéo tôi trở đi trở lại mãi với bức hình không phải chỉ là những con phố, những vỉa hè rải sỏi, những lưới sắt trên cửa sổ, hay những căn nhà gỗ xiêu vẹo, trống rỗng – mà đúng hơn, bức hình đưa ra một giả dụ rằng, một khi màn đêm buông xuống, thì hai con người trong bức hình đang kéo hai cái bóng của họ ở đằng sau trên con đường trở về nhà thực chất đang kéo tấm màn đêm bao phủ trọn thành phố.

Vào thập niên 1950 và 1960, như mọi người, tôi mê nhìn những toán quay phim trên khắp thành phố – những chiếc xe minibus với bảng hiệu của hãng phim ở hai bên sườn,
hai bỏng đèn lán chạy băng máy phat điện, một souffleur[3] la thật lớn để át tiếng chạy của máy phát điện mỗi lần nhắc tuồng cho cặp vai chính, người nữ diễn viên trang điểm son phấn quá mức và vai nam chính đầy lãng mạn; những nhân viên thượng cẳng chân hạ căng tay ra sức xua đám con nít, những người lớn hiếu kỳ dạt ra xa khỏi hiện trường; cả tôi nữa, tôi mê mẩn theo dõi hàng giờ đồng hồ giống như mọi người khác. Bốn mươi năm sau, nền kỹ nghệ phim ảnh của Thổ Nhĩ Kỳ sập tiệm (gẩn như hoàn toàn là do sự bất tài của mấy tay đạo diễn, diễn viên, và nhà sản xuất, nhưng cũng còn do không thể nào cạnh tranh nổi với Hollyvvood); sau này họ vẫn còn cho chiếu những phim đen trắng cũ trên tivi, và khi nhìn những con phố những khu vườn xưa, quang cảnh vịnh Bosphorus, những dinh cơ điêu tàn và những căn phòng đen trắng, đôi khi tôi quên mất là mình đang coi phim; tê dại vì buổn, tôi cảm thấy như mình đang nhìn chính quá khứ của mình.

Giữa cái tuổi mười lăm mười sáu, tôi tưởng tượng mình là một họa sĩ ấn tượng của những con phố Istanbul, và đúng là một niềm vui lớn khi tôi loay hoay sơn vẽ những vỉa hè, từng cái một. Trước khi đám nghị viên thành phố vì ghen tức mà tàn nhẫn cho rải nhựa lên tất cả, đám tài xế taxi đã to mồm phàn nàn rằng những viên đá lát vỉa hè làm hư xe của họ. Họ còn than thở những cú đào đường liên miên của công nhân cống rãnh, nhà đèn, hay sửa chữa tổng quát. Mỗi lần một con phố bị đào xới, tôi thích nhìn họ lóc ra từng lát đá vỉa hè, và khi công việc xong xuôi – có nhiều khi tưởng chẳng thế nào xong nổi, nhất là những lần họ khám phá ra ở bên dưới những hành lang từ thời Byzance – tôi thích nhìn những người thợ thay thế vỉa hè, nhanh thoăn thoắt và thật nhịp nhàng, giống như người ta dệt một tấm thảm.

Những dinh cơ bằng gỗ của thời ấu thơ của tôi, và những cái nhỏ hơn, những căn nhà bằng gỗ khiêm tốn hơn ở những con phố nhỏ, chúng mỗi ngày một thêm điêu tàn. Nghèo khố, bỏ bê chẳng bao giờ sơn phết, thời gian, bụi bặm, ẩm ướt, chúng nhẩn nha làm tối đi màu gỗ, và sau cùng ban cho nó một cái màu rất ư là đặc biệt, độc nhất, nổi bật trong cả vùng đến nỗi khi còn nhỏ, tôi cứ nghĩ đó mới là màu nguyên thủy của chúng: màu đen. Một vài căn nhà có một màu nâu chìm, và có lẽ, những ngôi nhà này, ở trên những con phố nghèo nàn nhất, chưa từng biết đến chuyện sơn phét. Nhưng các nhà du lịch Tây phương vào thế kỷ mười tám và giữa thế kỷ mười chín miêu tả những dinh cơ của giới giàu có, được sơn phết một cách sáng sủa, và nhận ra ở chúng và ở những bộ mặt khác của sự giàu có, một vẻ đẹp của quyền thế và dư dả. Khi còn là một đứa trẻ đôi lúc tôi tưởng tượng mình là một anh thợ sơn, và sẽ sơn lại tất cả những căn nhà này, nhưng nếu như thành phố mất đi tấm vải liệm màu đen trắng của nó thì thật là đau buồn. Vào mùa hè, khi những căn nhà này được sưởi nắng đến khô đi, hanh ra, gỗ của chúng có màu nâu sậm, màu cà phê như phấn, chúng ta sẽ có cảm tưởng chúng có thể bắt lửa bất cứ lúc nào; và nếu đưa lên mũi ngửi, thì lại nghe ra mùi ẩm và mốc, hậu quả của bao mùa mưa, bão, tuyết và những ngày đông dài, lạnh giá. Cũng giống hệt như những căn nhà gỗ cổ lỗ của người Hồi giáo mà nền Cộng hòa cấm không được sử dụng làm nơi cầu nguyện, giờ đây gần như bị bỏ hoang, chỉ còn hấp dẫn đám trẻ bụi đời, những hồn ma, và những tay chuyên săn đồ cổ. Chúng khêu dậy ở trong tôi nỗi sợ sệt, niềm âu lo, và sự tò mò, cùng một mức độ như nhau; và khi kiễng chân lên nhìn qua bức tường đổ, quá đám cây ẩm ướt, tới những cửa sổ bể; tôi rùng mình ớn lạnh hết cả người.

Ôm ấp mãi cái linh hồn đen trắng của thành phố; tôi đâm ra bị quyến rũ bởi những nét vẽ bằng than của các nhà du lịch Tây phương lưu tâm, tò mò hơn về Đông phương như Le Corbusier hay bất cứ một cuốn sách nào lấy Istanbul làm nền với những minh họa đen trắng (suốt thời thơ ấu, tôi chờ đợi trong vô vọng nhà hoạt họa Hergé cho nhân vật Tintin của ông phiêu du một chuyến tới Istanbul; khi bộ phim Tintin đầu tiên được quay ở đây vào năm 1962, một nhà xuất bản lậu bèn cho ra một cuốn truyện tranh đen trắng, với những bức vẽ của một họa sĩ địa phưong, và đặt tên là Tintin ở Istanbul. Hổ lốn trong đó là những cảnh mô phỏng từ cuốn phim dở ẹt nói trên, và những cuộc phiêu lưu khác của Tìntin.) Cũng vậy, tôi đâm ra mê những tờ nhật báo cũ; và cứ mỗi lần đọc được ở trong đó về một vụ sát nhân, một vụ tự tử, hay một vụ ăn cướp bị đổ bể là tôi lại cảm thấy sướng mê tơi, vì tìm lại được cảm giác sợ hãi hổi còn nhỏ.

Có những nơi – ở Tepebaşı, Galata, Patih, và Zeyrek, một vài làng xóm dọc theo vịnh Bosphorus, những con phố nhỏ ở Üsküdar – vẫn còn rõ rệt cái cảnh sắc mù mờ đen trắng mà tôi cố gắng diễn tả. Vào những buổi sáng mù sương khói, vào những đêm mưa gió bạn có thể nhìn thấy cái linh hồn đen trắng đó của thành phố trên những vòm thánh đường Hồi giáo, nơi hải âu làm tổ; bạn cũng nhìn thấy nó, trong làn không khí bị ô nhiễm, trong những chùm bổ hóng bay lên từ ông lò sưởi, những lon, hộp gì sét, những công viên, những khu vườn để trống trơn, bị bỏ bê vào những ngày đông, và trong những đám người ngại ngần trên con đường trở về nhà, lặn lội trong bùn và tuyết vào các buổi chiều mùa đông. Chúng là những nỗi vui buồn bã của Istanbul màu đen trắng: những máy nước hư hỏng chẳng còn hoạt động từ bao thế kỷ; những khu nghèo nàn với các thánh đường bị bỏ quên; những đám học sinh ào tới với áo đồng phục đen viền cổ trắng; những chiếc xe tải chở than cổ lỗ, mệt mỏi, bùn phủ kín; những tiệm tạp hóa nhỏ xám xịt theo năm tháng, theo lớp bụi dày và mớ khách ngày một thưa dần – những tiệm nhỏ bé, xập xệ nơi tụ tập của những người thất nghiệp thảm hại; những cây anh thảo đen hơn cả dầu hôi; những nghĩa địa cổ nằm rải rác trên đồi cao; những bức tường thành phố xiêu vẹo, đổ nát, giống như các con phố dựng lên theo chiều thăng đứng; những lối vô rạp chiếu bóng chỉ trong chốc lát là trông hệt nhau; những tiệm bán bánh; đám diều hâu bán nhật trình trên vỉa hè; những kẻ say rượu lang thang trong đêm khuya; những ngọn đèn đường vàng vọt; những con tàu lên xuống con vịnh Bosphorus, và những đám khói tỏa ra từ các ống khói tàu; thành phố trong tấm mền tuyết trắng.

Không thể nào nhớ lại thời thơ ấu của tôi nếu không có tấm mền tuyết trăng đó. Một số trẻ con chỉ chực mong chờ mùa hè bắt đầu, còn tôi thì chỉ chực mong chờ tuyết rơi – không phải để ra ngoài đùa nghịch với tuyết, mà bởi vì tuyết xuống là thành phố đẹp vô cùng, tuyết làm cho thành phố trở thành mới, nó không chi phủ lấp bùn bụi, sự bẩn thiu, dơ dáy, sự cùng cực, điêu tàn, sự lơ là buông thả, bỏ mặc, mà còn tạo cho mọi con phố mọi cái nhìn một yếu tố của sự ngạc nhiên, một bầu không khí tuyệt diệu của một thảm họa sắp xảy ra. Hằng năm tuyết rơi chừng ba đến năm ngày, và tuyết tụ trên mặt đất chừng một tuần tới mười ngày, nhưng nó luôn ra đòn một cách hoàn toàn bất ngờ, lần nào thành phố cũng đón chào tuyết rơi như là lần đầu tiên: Những con phố nhỏ sẽ bị ngập kín, rồi tới những đường chính, đoàn người sẽ nối đuôi đứng đợi tại tiệm bánh, y hệt thời kỳ chiến tranh hoặc thiên tai thảm họa tầm cỡ quốc gia. Điều tôi mê mẩn nhất ở tuyết là nó đủ sức bắt tất cả mọi người ra khỏi chính họ, để hành động như tất cả là một; bị cắt đứt ra khỏi thế giới, chúng tôi mắc cạn cùng nhau. Vào những ngày tuyết rơi, Istanbul cảm thấy nó như là một tiền đồn, nhưng chính cái việc nhìn ngắm số phận chung làm chúng tôi gần gũi với quá khứ tuyệt vời ngày nào.

Trong những sự kiện khí tượng gắn kết mọi người với nhau khác thường nhất mà mọi người nhiều năm sau còn nhắc mãi, có một lần khí hậu vùng cực xuống thấp khiến Hắc Hải đóng băng, và một vài tảng băng lãng đãng trôi từ Danube tới vịnh Bosphorus. Đúng là một sự kiện khác thường xảy ra đối với một nơi được gọi là thành phố Địa Trung Hải, và người ta sẽ còn nói mãi về nó với một niềm vui con trẻ.

Nhìn thành phố qua màu đen trắng của nó là nhìn nó qua vẻ xám xịt của lịch sử: vẻ gỉ sét của cái già nua, cái nhạt nhòa, dần dà chẳng còn có ý nghĩ gì cho phần còn lại của thế giới nữa. Ngay cả vào thời rực rỡ nhất của Ottoman thì kiến trúc của nó vẫn có cái vẻ giản đơn khiêm tốn gợi lên sự ủ ê thời tận cùng đế chế, một sự quy thuận đau đớn dưới cái nhìn chằm chằm ra vẻ khinh khi của Âu châu và sự nghèo đói từ đời thuở nào cứ thể kéo dài giống như một căn bịnh vô phương cứu chữa. Chính tình cảm nhẫn nhục đó đã nuôi dưỡng phần linh hồn soi mãi vào bên trong của Istanbul. Muốn tóm được cái linh hồn đen trắng của thành phố, muốn ngắm nhìn màn sương mù ngồi xổm lên trên nó, muốn thở ở trong nỗi buồn mà những cư dân của nó ôm khư khư như số mệnh chung của họ, bạn chỉ cần bay từ một thành phố Tây phương giàu có, và cứ nhắm những con phố đông đúc mà hướng tới; nếu là mùa đông, bạn chỉ cần đi lên cầu Galata, và sẽ thấy một lũ người cùng mặc một thứ quần áo nhợt nhạt, buồn bã, giống như những bóng ma. Người Istanbul cùng thời với tôi rất ít khi xỏ vào người thứ quần áo sặc sỡ, màu đỏ, màu vàng tươi, hay màu xanh, mà những tổ tiên lắm tiền nhiều của và ngạo nghễ của họ từng mặc; với du khách ngoại quốc, điều này giống như thể họ cố tình làm như vậy, xuất phát từ vấn đề đạo đức. Tất nhiên chẳng có đạo đức nào như thế – ở trong cái sự u tối đậm đặc của họ có một lời gợi ý về tính khiêm tốn. Đó là cách bạn ăn mặc ở một thành phố có một màu đen trắng, họ như muốn nói với du khách người nước ngoài như thế; đó là cách bạn cùng u sầu buồn bã với một thành phố đã ở vào cảnh đi xuống từ một trăm năm mươi năm nay.

Và những du khách Tây phương thế kỷ mười chín, từ Lamartine và Gérard de Nerval tới Mark Twain, tất cả đều phụ họa thêm vào nỗi bi hài, ấy là vì họ miêu tả lũ chó lang thang trên những đường phố Istanbul, với cùng một sự hào hứng như nhau, và như thế, lại càng nuôi dưỡng thêm vào cái tình cảm đen trắng của tôi về thành phố của mình. Tất cả bọn chúng đều trông thật giống nhau, cùng lớp lông đồng một thứ màu thật khó gọi tên – một màu nằm đâu đó giữa xám và tro, trộn lẫn với nhau để ra một thứ màu không hề có màu. Khi quân đội làm một cú đảo chính, chẳng chóng thì chầy, một ông tướng sẽ nhắc tới sự đe dọa của chó; nhà nước, nhà trường thực thi bao nhiêu là chiến dịch nhằm xóa sạch hình ảnh chó trên đường phố, nhưng chúng vẫn cứ nhởn nhơ dạo chơi. Dù cho chúng đáng sợ như vậy, rồi lại còn tập hợp nhau lại để thách thức nhà nước, tôi vẫn không thể không thương hại những con vật mất mát, điên khùng cứ cố bám chặt lấy lãnh thổ của chúng ấy.

Chúng tôi nhìn thành phố của mình trong màu đen và trắng, một phần là còn do chúng tôi biết nó như vậy qua các bức tranh của những họa sĩ Tây phương; cái màu chiến thắng vinh quang của quá khú chưa từng bao giờ được những nhà họa sĩ địa phương để mắt tới. Chẳng hề có một thứ tranh họa Ottoman nào có thể dễ dàng xứng hợp với cái nhìn thẩm mỹ của chúng tôi. Chẳng có một mẩu văn, mẩu vẽ nào trong thế giới ngày hôm nay dạy chúng tôi làm thế nào thích thú nghệ thuật Ottoman, hay nghệ thuật cổ điển Ba Tư là nơi nó thoát thai. Các nhà tiểu họa Ottoman lấy hứng khỏi từ những người Ba Tư. Cũng như những thi sĩ Đi văng[4] ca ngợi và yêu mến thành phố của họ, không như một nơi chốn thực mà như một từ, như nhà vẽ tranh trang hoàng Nasuh tay chơi Polo, họ coi thành phố như một tấm bản đồ, hay như một đám rước diễn ra trước mặt họ. Ngay trong những cuốn sách nghi lễ của họ, họ cũng chỉ chú trọng tới đám nô lệ, thần dân và những của cải huy hoàng của sultan; thành phố không được coi như một nơi chốn để cho con người sinh sống ăn ở, mà là như một phống tranh của nhà nước, được nhìn qua một ống kính cố định.

Bởi vậy, khi các tạp chí hay sách giáo khoa cần một hình ảnh về thành phố Istanbul cổ, họ bèn sử dụng những tranh họa đen trắng của các nhà du lịch hay nghệ sĩ Tây phương. Những người cùng thời của tôi không mấy ưa ngắm một Istanbul vương giả qua những bức tranh bột màu thật chi li, tinh tế của Antoine-Ignace Melling, tôi sẽ viết nhiều về ông hơn ở các đoạn sau; chấp nhận số phận, tìm kiếm sự tiện lợi, họ thích nhìn quá khứ của mình, được tái sản xuất thật dễ dàng, bằng một thứ màu đơn sắc. Bởi vì, một khi đưa mắt nhìn một hình ảnh không màu, họ liền thấy nỗi buồn của mình đã được xác nhận.

Khi tôi còn nhở, đêm thật là đẹp vì thành phố; trên con đường nghèo nàn hóa của no, tự chui sâu Vào trong chính mình, được bao phủ bởi một bầu khí quyển xáo động và nặng nề – giống như tuyết – thấm đẫm chất thi ca. Có rất ít tòa nhà cao vào cái thời bé con của tôi; và khi màn đêm phủ xuống, nó xóa nhòa chiều thứ ba của những ngôi nhà, đám cây, những rạp chiểu bóng ngoài trời, những bao lơn, những khung cửa sổ mở toang, ban cho những tòa nhà vặn vẹo những đường phố ngoằn ngoèo và những ngọn đổi lắc lư của thành phố một vẻ duyên dáng màu đen. Tôi thật mê một bức khắc gỗ trong một cuốn sách du hý của Thomas Allom năm 1839, trong đó đêm Istanbul mang nặng ý ẩn dụ. Trong khi miêu tả bóng tôi như là nguồn của cái cái ác, bức tranh tóm ngay lấy điều mà một số người gọi là "văn hóa trăng" của Istanbul. Như rất nhiều người khác ùa ra bờ nước để thưởng thức các nghi lễ đơn giản của những đêm có trăng, một con trăng tròn cứu thành phố ra khỏi sự u tối toàn diện, ánh trăng nô đùa trên mặt nước, nhợt nhạt vào những đêm nửa con trăng, hay là (như ở đây) lâp ló sau những đám mây – tên sát nhân vừa mới tắt ánh sáng để không ai nhìn thấy tội ác của hắn.

Đêm, cái nguồn cơn bí ẩn của cái ác đã khiến thành phố có một bầu không khí của giấc mơ và truyền thuyết, càng nhấn mạnh thêm dáng vẻ đen trắng của Istanbul. Khong phải chỉ những nhà du lịch Tây phương sử dụng ngôn ngữ đêm để miêu tả các bí mật không làm sao thâm nhập được của thành phố. Nếu họ biết được điều gì về những mưu đồ ở bên trong lâu đài, hoàng cung, ấy là vì cư dân của Istanbul mê thì thào, về những cô gái hậu cung bị sát hại, tử thi của họ được lén lút tuồn ra khỏi những bức tường lâu đài, dưới sự Đồng lõa của bóng tối, và được chở bằng một chiếc thuyền tới tận Mũi Vàng[5] để liệng xuống biển.

Câu chuyện huyền hoặc về vụ sát hại Salacak (xảy ra vào năm 1958, trước khi tôi biết đọc, nhưng vì nó gây một cơn kinh hồn bạt vía trong gia đình – và, thực sự, trong bất cứ một gia đình nào của thành phố – thành thử tôi thuộc lòng từng chi tiết), cũng đại loại như những câu chuyện kể trên; câu chuyện khủng khiếp này lại càng thêm mắm thêm muối cho những cơn hoang tưởng đen trắng của tôi về thời gian của đêm, những con thuyền, những con nước của vịnh Bosphorus và cho tới giờ vẫn còn tạo chất liệu cho những cơn ác mộng của tôi. Tên ác nhân, thoạt tiên được cha mẹ tôi miêu tả, là một người thuyền chài nghèo khó, nhưngvào thời ấy, cả thành phố biến anh ta thành một thứ ác quỷ dân gian. Đồng ý chở một người phụ nữ và những đứa con của bà trên chiếc thuyền của mình ra khỏi thành phố, tên ác nhân đã hãm hiếp bà mẹ và ném nững đứa nhở xuống biển. Báo chí đặt cho tên ác nhân này là "Con Quỷ Salacak" và mẹ tôi, quá sợ là còn có một tên khác đang lẩn lút đâu đó, trong số những người thuyền chài quăng lưới gần nơi căn nhà mùa hè của chúng tôi ở Heybeliada, cấm hai anh em tôi ra ngoài chơi, ngay cả là ở trong khu vườn của căn nhà. Trong nhũng cơn ác mộng, tôi có thể nhìn thấy người thuyền chài quăng từng đứa trẻ xuống lớp sóng biển, và đám trẻ cố lấy móng tay bấu víu vào thuyền; tôi nghe tiếng bà mẹ la hét, và cái bóng đen ma quái của người thuyền chài, dùng những cái bơi thuyền đập lên đầu những đứa trẻ và bà mẹ của chúng. Ngay cả bây giờ, mỗi lần đọc báo chí Istanbul về những vụ sát nhân (một việc tôi thấy đặc biệt thích thú), tôi vẫn nhìn thấy những cảnh tượng trên trong cái màu đen trắng của nó.

CHƯƠNG SÁU:
Khám phá vịnh Bosphorus

Sau vụ án Salacak, hai anh em chúng tôi chẳng bao giờ còn có dịp đi chơi thuyền cùng với mẹ nữa. Tuy nhiên, mùa đông trước đó, khi cả hai anh em bị bịnh ho, có một dạo, ngày nào chúng tôi cũng được mẹ cho đi chơi thuyền cùng với bà trên vịnh Bosphorus. Ông anh tôi ngã bịnh trước, và mười ngày sau, tới lượt tôi. Bịnh nhiều khi cũng sướng: Tôi được mẹ cưng chiều, săn sóc, kể những điều mà tôi thích nghe, cho đủ thứ đồ chơi tôi mê. Nhưng có một điều còn tệ hại hơn cả chuyện bị bịnh: đó là bị cách ly khỏi những bữa ăn gia đình, và thế là, nằm một xó khá xa bàn ăn mà lắng nghe tiếng chén muỗng leng keng, và không làm sao đoán ra được mọi người đang cười nói về những chuyện gì.

Khi những cơn sốt của chúng tôi bắt đầu, bác sĩ Alber (bất cứ thứ gì thuộc về ông đều làm cho chúng tôi khiếp sợ từ cái cặp cho tới bộ ria mép), đã khuyên mẹ tôi nên cho chúng tôi đi dạo trên vịnh Bosphorus, một lần mỗi ngày, để hưởng khí trời trong lành. Trong tiếng Thổ, Bosphorus còn có nghĩa là "cổ họng", và từ mùa đông năm đó, tôi luôn luôn gắn liền Bosphorus với khí trời trong lành. Hẳn là điều này có thể giải thích tại sao tôi không hề ngạc nhiên khi khám phá ra rằng, thành phố Tarabya nằm bên vịnh Bosphorus – khi xưa chỉ là một làng chài lưới Hy Lạp lúc nào cũng thiu thiu ngủ, giờ là một lối đi dạo nổi tiếng đầy nhũng quán ăn và khách sạn – lại được biết đến như là Therapia, khi nhà thơ Cavafy sống ở đó hồi còn là một đứa trẻ, một trăm năm trước đây[6].

Nếu thành phố lên sự thất bại, hủy diệt, tủi nhục, buồn bã, và nghèo nàn thì vịnh Bosphorus ngợi ca đời sống, lạc thú, và hạnh phúc. Istanbul chiết lấy sức mạnh của nó từ vịnh Bosphorus. Nhưng trước đây, chẳng ai thèm để ý đến điều quan trọng này. Họ nhìn con vịnh như một lối đường thủy, một khung cảnh đẹp, và trong hai trăm năm qua, một nơi chốn đẹp đẽ cho những tòa lâu đài mùa hè.

Qua bao thế kỷ, nơi đây chỉ là một chuỗi làng chài lưới Hy Lạp, nhưng từ đầu thế kỷ mười tám, giới tinh hoa quyền quý Ottoman bắt đầu cho xây dựng những biệt thự mùa hè của họ, hầu hết xung quanh khu Göksü, Küçüksu, Bebek, Kandilli, Rumelihisari, và Kanlica, từ đó mọc lên một nền văn hóa Ottoman, kín cổng cao tường, khép kín lại với bên ngoài, đặc biệt của riêng Istanbul, nhìn về thành phố này như là tận cùng trái đất, chẳng cần biết đến phần còn lại của thế giới. Các yali – dinh mười tám và mười chín – chào mừng thế kỷ hai mươi cùng với niềm hân thự tuyệt vời bên bờ nước của những dòng họ lớn Ottoman trong thế kỷ hoan tự hào của nền Cộng hòa và chủ nghĩa quốc gia Thổ như là những khuôn mẫu nói lên căn cước và kiêh trúc Thổ– Ottoman. Nhưng các yali mà chúng ta nhìn thấy qua những bức hình trong Những hồi ức Bosphorus, được tái tạo trong những bức tranh của Melling, và phát ra tiếng vọng trong những yali của Sedad Hakki Eldem – những căn nhà lớn lao với các cửa sổ cao và hẹp, những rìa mái nhà rộng rãi những cửa sổ nhìn ra vịnh, những ống khói hẹp, chúng đúng là cái bóng còn lại của một nền văn hóa đã bị hủy diệt.

Vào thập niên 1950, tuyên xe buýt từ quảng trường Taksim tới Emirgân vân còn chạy qua khu Nişantaşi. Khi cùng mẹ đi xe buýt tới Bosphorus, chúng tôi có thể đứng đợi ngay bên ngoài nhà. Nếu dùng xe điện, trạm chót là Bebek, và từ dó, sau một chuyến cuốc bộ dài theo bờ vịnh, chúng tôi gặp người chủ thuyền, luôn đợi chúng tôi đúng lúc, đúng giờ, và trèo lên chiếc ghe của ông. Và cứ thế chúng tôi len lởi giữa những thuyền, bè, ghe, mảng, những chiếc phà đi vòng quanh thành phố, những chiếc tàu nhở khảm vở trai, những ngọn hải đăng, và sau cùng, rời con nước tù túng của Bãi Bebek để gặp những dòng thủy lưu của con vịnh Bosphorus, nhấp nhô theo những đợt sóng khi con thuyền nhở gặp phải tàu lớn, tôi thầm nhủ, cầu sao cho những chuyến ra khơi như thế này chẳng bao giờ chấm dứt.

Sau khi đã đi qua khu trung tâm thành phố vừa lớn lao, vừa đầy những dấu tích lịch sử, vừa bê tha như Istanbul, rồi được cảm thấy sự tự do của biển cả rộng lớn – một chuyến ra khơi dọc theo con vịnh Bosphorus tuyệt vời như thế đấy. Được xô đẩy mãi về phía trước bởi những dòng nước mạnh, được hít hà thứ mùi biến thoáng đãng chẳng mang trong nó chút bụi, khói, và tiếng ồn của thành phố đông nghẹt người, kẻ du lịch bắt đầu cảm thấy, mặc cho mọi chuyện, đây vẫn là một nơi anh ta có thế thường thức sự cô đơn và tìm kiếm tự do. Lối đường thủy đi qua khu trung tâm thành phố này, xin đừng lầm nó với những con kinh ở Amsterdam, ở Venice, hay những con sông chia cắt Paris hay Rome thành hai: Những dòng nước mạnh chảy qua vịnh Bosphorus, trên mặt chúng là gió, là sóng, bên dưới chúng là vực thẳm, là bóng đen. Khi con nước đã ở phía sau bạn, và nếu đi theo lộ trình của phà thành phố bạn sẽ nhìn thấy những khu nhà và các yali, những bà mệnh phụ già từ bao lơn, vừa theo dõi bạn vừa nhấm nháp trà, những chòi uống cà phê với giàn cây leo ở bên cạnh bên tàu, những dứa trẻ mặc quần xà lỏn ùa xuống biển, ngay ở chỗ những miệng cống vừa nhả ra hết lượng nước trong chúng, và sau đó, phơi nắng trên nền xi măng, những người câu cá dọc theo bờ, những con người lười biếng uể oải trên những chiếc thuyền buồm, những học sinh ra khỏi trường đi tản bộ dọc bờ biến, những hành khách xe buýt đưa mắt nhìn biển qua kính cửa sổ những khi tắc dường, những con mèo rình mò những người câu cá trên cầu tàu, những hàng cây mà bạn chưa từng ngờ là cao đến như thế, những tòa biệt thự nằm ẩn giấu, những khu vườn có tường bao bọc mà bạn chẳng bao giơ nghĩ rằng có hiện hữu, những lối đi hẹp dẫn lên các ngọn đồi, những khu nhà thả bóng dài của chúng về phía khu đất phía sau, và cứ thế chầm chậm, xa xa, là thành phố Istanbul trong toàn bộ sự hỗn độn của nó – những thánh đường Hồi giáo, những khu phố nghèo, những cây cầu, những đỉnh, ngọn tháp, những khu vườn, những tòa nhà cao cứ theo nhau mà mọc mãi lên. Đi du lịch trên vịnh Bosphorus, hoặc bằng phà, bằng thuyền máy, hay bằng thuyền chèo, là để nhìn thành phố; từ ngôi nhà này qua ngôi nhà khác, từ khu xóm này qua khu xóm khóm khác, và cũng là nhìn, từ phía xa một bóng dáng, một ảo ảnh không ngừng biến đổi.

Điều tôi mê nhất trong những chuyến dã ngoại gia đình trên vịnh Bosphorus là được nhìn thấy những dấu vết ở mọi nơi của nền văn hóa huy hoàng ảnh hưởng Tây phương nhưng không mất đi cội nguồn và sức sống của nó. Đứng trước những chiếc cổng sắt nguy nga của một tòa yali, lặng câm sững sờ vì những chạm trổ của nó, nhận ra vẻ uy nghi của những bờ tường cao rêu phủ dày của một yali khác, trầm trồ trước những bức màn, những bậc thềm, những khung cửa bằng gỗ thật tinh xảo của một yali thứ ba còn huy hoàng hơn hai cái kia, chiêm ngưỡng đám cây judas[7] trên những ngọn đồi phía bên trên, đi qua những khu vườn rợp bóng cây xanh, những thứ cây có từ bao thế kỷ như loài thông, loài tiêu huyền – ngay cả một đứa trẻ cũng hiểu ra rằng, một nền văn minh lớn lao đã từng đứng sừng sững ở nơi đây, và, từ những gì chúng nói cho tôi biết, những con người chắc chắn chẳng khác gì chúng tôi nhiều nhặn, đã có một thời sống một cuộc đời rât ư khác biệt với cuộc đời của chúng tôi – chúng tôi càng cảm thấy mình nghèo nàn hơn, yếu đuối hơn và nhà quê hơn, so với họ.

Từ giữa thế kỷ mười chín trở đi, khi một chuỗi thất bại quân sự xói mòn để quốc, Cổ Thành tràn ngập di dân, và ngay cả những lâu đài hoàng cung vĩ đại nhất cũng bắt đầu cho thấy dấu hiệu của sự nghèo khổ, điêu tàn, thế là đám pasha, giới thế gia vọng tộc, đám thư lại mới nổi chạy theo Tây phương có thói quen thời thượng là đến trú ẩn trong những biệt thự mà họ cho xây dọc theo vịnh Bosphorus, chính ở nơi này họ toan tính tạo dựng một nền văn hóa mới, đóng cửa rút cầu đối với thế giới còn lại. Các nhà du lịch Tây phương không làm sao lọt vào xã hội đóng kín này; làm gì có những con đường với lại vỉa hè. Ngay cả khi xuất hiện những con phà vào giữa thế kỷ mười chín, vịnh Bosphorus cũng chẳng hề trở thành một phần của thành phố chính – và những cư dân Ottoman tự nhốt kín mình ở Bosphorus này chọn thái độ không bao giờ viết về cuộc sống của họ, chính vì vậy mà chúng ta chỉ còn trong cạy vào hồi ức đám con cháu của họ.

Xuất sắc nhất trong số những nhà viết hồi ức đó là Abdulhak Şinasi Hisar (1887-1963); cuốn Văn minh Bosphorus của ông được điểm xuyến bằng những câu văn dài, đượm mùi Proust mà ông rất thích đọc. Hisar, lớn lên tại một yali ở Rumeli Hisar, trải qua một phần đời trai trẻ của mình ở Paris, và đánh bạn với nhà thơ Yaliya Kemal (1884-1958), cùng với nhà thơ, ông nghiên cứu môn khoa học chính trị; trong Cảnh trăng trên vịnh Bosphorus và Các yali của Bosphorus, ông cố tái tạo dáng vẻ bí ẩn của nền văn hóa đã tan biên vào hư vô của mình, bằng cách "trau chuôi và làm việc với nó bằng tất cả sự trìu mến và thận trọng của một nghệ sĩ tiểu họa thời xa xưa."

Ông viết về những nghi lễ ban ngày và những cảnh thanh bình buổi đêm, khi cùng bạn bè tụ tập trên thuyền, ngắm trăng bạc nô đùa trên mặt nước, và thưởng thức tiếng nhạc từ một chiếc thuyền đâu đó, men theo làn nước tới với họ. Mỗi lần đọc Cảnh trăng trên vịnh Bosphorus là mỗi lần tôi buồn lạ lùng, tiếc là giá như mình có mặt tại đó, nhập vào những đam mê, nhập vào niềm im lặng, rồi tôi sướng mê tơi khi nghĩ đến chuyện làm sao mà nhà văn, bị nỗi hoài nhớ thúc bách đến trở nên mù lòa và cứ thế chìm xuống những dòng nước ngầm đen thui của cái thiên đàng đã mất của ông. Vào các đêm trăng, khi những lá thuyền tụ lại ở những khoanh biển yên tĩnh rồi tiếng nhạc tắt ngấm, ngay A. Ş. Hisar cũng cảm nhận ra điều này : "Những lúc không một hơi gió, làn nước, đôi khi, như một cơn chuyển mình từ bên trong, lao xao, khiến mặt nước óng ánh như mặt lụa."

Ngồi trên thuyền cùng với mẹ, tôi thấy như thế các màu sắc trên những ngọn đồi Bosphorus không phản chiểu thứ ánh sáng bên ngoài. Những cây judas và tiêu huyền, những cánh chim hải âu vỗ vùn vụt khi bay qua chúng tôi, nhũng bờ tường đổ nát của các kho chứa ghe thuyền – tất cả như phản chiểu một thứ ánh sáng mờ nhạt từ bên trong. Ngay cả vào những ngày nóng nực nhất, khi những đứa trẻ con nhà nghèo nhảy từ con đường nơi bến tàu xuống mặt biển, mặt trời ở đây có vẻ như cũng không hoàn toàn làm chủ khí hậu và phong cảnh. Và tôi thật mê, mà vẫn cố cắt nghĩa, cái cảnh tượng vào lúc ráng chiều mùa hè rớt xuống, cũng là lúc Bosphorus trộn bầu trời đỏ rực vào với sự bí ẩn của riêng nó về bóng tối. Tôi mê màu nước thay đổi khi nó chuyển mình như được bứt ra khỏi sự cầm giữ, và sủi bọt sùng sục, càng trở nên hung hãn khi bị những con thuyền cắt ngang. Nhưng ngay ở bên dưới mớ bọt biển kia, là phần biển mềm mại hơn, màu sắc của nó không thay đổi gì nhiều, nhấp nha nhấp nhô, giống như ao hoa súng trong tranh Monet.

Vào giữa thập niên 1960, trong khi học tại Học viện Robert, tôi dành khá nhiều thì giờ đứng giữa đám người đợi xe buýt buổi sáng tại Beşiktaş-Sariyer, nhìn lên những ngọn đồi phía bờ biển Á châu, trong lúc Bosphorus chập chờn như một biển cả bí mật, thay đổi màu sắc cùng với mặt trời lên. Vào những buổi chiều xuân sương mù, khi không một cọng lá nào ở trong thành phố rì rào lao xao, vào những đêm hè không một cánh gió, không một tiếng động, khi một người đàn ông lặng lẽ bước một mình sau nửa đêm dọc theo bờ biển Bosphorus, anh ta chỉ nghe tiếng bước chân của chính mình, và khi anh ta đi đến Akinti Burnu, cái mũi đất ngay quá Arnavutköy, hay tới ngọn hải đăng ở chân nghĩa trang Aşiyan, đúng lúc đó, anh sẽ nghe thấy tiếng gầm thật hạnh phúc, thật đáng sợ và thật sung mãn của con nước, và gật gà gật gù, những đợt khói sóng, mớ bọt biển kia, chẳng biết đến từ nơi nào, và tự hỏi, như A. Ş. Hisar đã từng, và tôi cũng đã từng tự hỏi, liệu chăng Bosphorus có một linh hồn.

Tôi nói về màu của những cây bách, của những khu rừng âm u ở những nếp gấp của các thung lũng, của những yali hoang phế; trống rỗng, bị con người bỏ bê. Tôi nói về chất thơ của những con tàu và những yali của Bosphorus mà chỉ những ai đã từng tiêu tán hết cuộc đời của họ ở hai bên bờ biển thì mới hiểu được; tôi nói về sự khám phá ra niềm vui của cuộc sống trong những điêu tàn đổ nát của một nền văn minh khi nó đã đạt tới một cung cách rất ư là đặc thù, tôi nói về tính chất không làm sao quyết đinh của những đau khổ, những niềm vui và những kinh nghiệm của điều mà người ta gọi là cuộc đời, ở một nhà văn năm chục tuổi với niềm khát khao được hạnh phúc, được vui thích như là một đứa trẻ con coi Lịch sử và các nền văn hóa chẳn là cái thá gì, với niềm khao khát hiểu biết cuộc đời bằng sự chân thành. Tuy nhiên, ngay khi tôi bắt đầu gợi ra vẻ đẹp và thi ca Bosphorus, của những con phố âm u Istanbul, một giọng nói ở trong tôi đã cảnh báo đừng có cường điệu những vẻ đẹp của thành phố nơi tôi sống, như thể nó muốn tôi giấu giếm ngay cả với chính tôi cái bất toàn của cuộc đời mà tôi sống, có lẽ là một điều bị gây nên bởi sự thiếu vắng cái đẹp ở trong chính cuộc đời của tôi. Nếu tôi thấy thành phố đẹp và mê hoặc, thì cuộc đời của tôi bắt buộc cũng phải như vậy. Rất nhiều nhà văn của các thế hệ trước tôi rơi vào thói quen ấy khi viết về Istanbul: Ngay cả khi họ xuýt xoa, hít hà vẻ đẹp của thành phố khiến tôi mê mẩn với những câu chuyện của họ, thì rốt cuộc tôi cũng hiểu ra rằng họ đâu có còn sống ở cái nơi mà họ miêu tả, và họ thèm muốn những tiện nghi hiện đại của các đô thị Tây phương hơn nhiều. Từ những bậc đàn anh này, tôi hiểu ra rằng, một khi có kẻ ngợi ca vẻ đẹp của Istanbul, thì điều đó có nghĩa kẻ này đã không còn ở thành phố từ đời nào rồi, và không phải là không có chút mặc cảm tội lỗi: bởi tay nhà văn nào cứ nói về những điêu tàn, về nỗi buồn của thành phố có khi nào chịu thắc mắc về thứ ánh sáng ma quỷ chiếu xuống cuộc đời của anh ta đâu. Với tới được những vẻ đẹp của thành phố và Bosphorus cũng có nghĩa phải luôn luôn nhớ rằng có một sự khác biệt rât lớn lao giữa cuộc đời thảm hại của riêng một con người và những vinh quang huy hoàng của quá khứ.

Những cuộc du ngoạn bằng thuyền với mẹ tôi luôn kết thúc như nhau. Sau khi thuyền chúng tôi, một hoặc hai lần, đụng phải những dòng nước nguy hiểm, và bị chao đảo vài lần bởi những đợt sóng mạnh mỗi khi gặp những con tàu lớn, người chèo thuyền sẽ cho ghé nó tại chân đường Aşiyan, ngay trước mũi Rumeli Hisar, đây cũng là nơi những dòng nước tụ lại. Mấy mẹ con sẽ đi bộ tới mũi đất, đây là điểm nhỏ hẹp nhất của Bosphorus, rồi hai anh em tôi sẽ đùa nghịch với mấy khẩu đại bác mà Mehmet Nhà Chinh phục đã sử dụng trong lần vây hãm thành phố, giờ chúng được trưng bày ngay bên ngoài những bức tường của tòa lâu đài. Ngó vô bên trong những nòng súng khổng lồ, nơi mấy người say sưa nghiện ngập, những người không nhà cửa dùng làm chỗ ngủ đêm – đầy những rác rưởi, chai, ly vỡ, những chiếc lon đựng nước bị bóp dẹt, những mẩu thuốc lá – chúng tôi không thể không ngao ngán cảm thấy rằng cái di sản lịch sử lớn lao của Istanbul và Bosphorus đã biến thành một điều gì tăm tối, bí hiếm, không làm sao hiểu nổi, ít nhât là đối với những con người đã sinh sống ăn ngủ ở bên trong những nòng súng khổng lồ này.

Khi chúng tôi tới bến phà Rumeli Hisar, mẹ tôi sẽ chỉ một con đường rải sỏi, một quãng vỉa hè của nó, nay có một quán cà phê nhỏ, và nói, “Chỗ đó, ngày xưa là một yali bằng gỗ.” Và bà nói thêm, “Khi mẹ còn nhỏ, ông của các con thường đưa mấy anh chị em mẹ tới đây, vào mùa hè.” Căn nhà mùa hè này, trong trí tưởng tượng của tôi, mới cổ lỗ, đáng sợ, và điêu tàn đổ nát làm sao, luôn gắn liền với một câu chuyện đâu tiên mà tôi nghe được về nó : Chủ nhân, cô con gái của một pasha, sống tại tầng trệt đất của căn nhà, đã bị sát hại bởi mấy tên ăn trộm, trong những hoàn cảnh thật là bí hiểm, cùng quãng thời gian mẹ tôi đã trải qua những mùa hè tại đây, hồi giữa thập niên 1930. Thấy tôi quá xúc động vì câu chuyện u ám, mẹ tôi bèn lái sự quan tâm của tôi qua những điêu tàn đổ nát của căn nhà dùng làm nơi chứa ghe thuyền của ngôi biệt thự đã biến mất và chuyển qua một câu chuyện khác; với một nụ cười buồn bã, bà nhắc lại lần mà ông tôi, quá bực bội với cái niêu chuyên dùng để ninh món mướp tây của bà tôi, ông vốn không ưa món này, trong một con giận dữ bất thần, đã ném nó qua cửa sổ xuống dòng nước sâu và luôn luôn chuyển động của vịnh Bosphorus.

Còn một yali khác, ở İstinye, nhìn xuống khu chứa thuyền bè, một bà con xa của chúng tôi ở đó, và mẹ tôi thường lui tới, những lần muốn xa lánh cha tôi; nhưng tôi nhớ sau này nó cũng điêu tàn đổ nát. Trong thời thơ ấu của tôi, giới nhà giàu mới nổi dần dần trở thành tầng lớp trưởng giả, họ không thèm để ý đến các biệt thự Bosphorus nữa. Những biệt thự cổ lỗ này chẳng làm sao chống đỡ nổi với gió bắc, và cái giá lạnh của mùa đông; đứng chênh vênh ở ngay nơi bờ vực nước, thật khó và cũng thật tốn kém khi cần sưởi ấm chúng. Bởi vì tầng lớp giàu có thời kỳ Cộng hòa thì không có quyền lực như là những pasha của thời để chế Ottoman, và bởi vì họ cảm thấy có vẻ Tây phương hơn khi ngồi ở trong những căn hộ tại các khu dân cư xung quanh Taskim, nhìn vịnh Bosphorus từ phía xa, nên những gia đình Ottoman cổ xưa bây giờ trở nên suy yếu và kém cạnh – đám con cái của các pasha rơi vào nghèo đói, những bà con của các nhân vật như A. Ş. Hisar – không làm sao kiếm ra người để bán lại các yali Bosphorus già nua. Và thế là suốt thời thơ ấu của tôi, tới những năm bảy mươi, khi thành phố bành trướng, hầu hết yali và biệt thự, hoặc vướng vào những vụ kiện tụng, tranh chấp gia tài, giữa đám cháu của các pasha, và những người đàn bà hậu cung điên khùng, những người sống ở trong những tòa nhà đó, hoặc bị chia năm xẻ bảy, thành những căn hộ hày thậm chí phòng đơn cho thuê; và tường nhà cứ thế tróc lở, giá lạnh và ẩm ướt cứ thế gặm nhấm, xói mòn, làm đen thui màu gỗ, ngoài ra lại còn những yếu tố vô danh, có lẽ vì niềm hy vọng sẽ xây dựng một ngôi nhà hiện đại, thiêu rụi chúng đi.

Vào cuối thập niên 1950, đối với chúng tôi, Chủ nhật sẽ không phải là Chủ nhật nếu không được ra khỏi nhà, dự những chuyến dã ngoại buổi sáng tới Bosphorus, trên chiếc xe 1952 Dodge của gia đình do cha hoặc chú lái. Những dấu vết của nền văn hóa Ottoman đang biến mất, cho dù đáng tưởng niệm cỡ nào, chẳng gây chút thiệt hại gì cho chúng tôi; nói cho cùng, chúng tôi thuộc vào tầng lớp mới giàu của thời Cộng hòa, và như vậy, những dấu vết cuối cùng của văn minh Bosphorus của A. Ş. Hisar thực ra lại là một sự đảm bảo. Chúng tôi cảm thấy được an ủi, thậm chí là kiêu hãnh vì được là phần nối dài của một nền văn minh lớn lao đến thế. Mỗi lần tới Bosphorus là chúng tôi ghé Emirgân để ăn món helva[8] tại quán cà phê Ҫınaraltı, và rảo bộ trên bờ biển, hoặc gần Emirgân, hay Bebek, để ngắm nhìn những con tàu lướt qua; trên đường đi, mẹ tôi sẽ cho ngưng xe đầu đó để mua một chậu hoa, hay hai chú cá thật bự.

Lớn hơn chút nữa, tôi bắt đầu thấy những cuộc đi dã ngoại cùng cha mẹ và ông anh trai làm tôi mệt, chán và bực. Những cuộc cãi vã nho nhỏ trong gia đình, sự đối đầu với anh tôi khiến mỗi trò chơi trở thành một cuộc chiến đấu, những bất hạnh của một “gia đình nguyên tử”tìm một lối thoát ngắn ngủi trên chiếc xe chật chội, ra khỏi nhà tù là căn hộ hằng ngày – tất cả những điều đó tẩm độc tình yêu của tôi dành cho Bosphorus, mặc dù vậy, tôi không thể kiếm cớ để ở lại nhà. Những năm sau đó, cũng trên những chuyến xe dã ngoại Chủ nhật như vậy tới Bosphorus, cùng với các gia đình khác, chứng kiến những cuộc cãi vã gây lộn ồn ào, chẳng hay hớm gì, y hệt như gia đình chúng tôi, tôi đột nhiên nhận ra, không phải cuộc sống của chúng tôi có chi khác thường, nhưng có một sự thật này ở trong đó; đối với rất nhiều gia đình Istanbul, Bosphorus chính là niềm hạnh phúc duy nhất của họ.

Dần dần chúng biến mất: những yali bị đốt rụi, từng chiếc từng chiếc, những chiếc bẫy cá cổ lỗ ba tôi thường chỉ cho tôi coi, những người bán rong trái cây di rao từ yali này qua yali khác trên những con thuyền, những bãi biển dọc Bosphorus. Các bến phà, sau những tháng ngày bỏ hoang, được sửa đổi thành các quán ăn sang trọng; những ngư phủ cho chiếc ghe của mình vào sát bến phà ngày nào chẳng còn nữa. Cũng chẳng thể nào còn có thể mướn chiếc ghe của họ để làm một chuyến dạo chơi nho nhỏ trên vịnh. Nhưng với riêng tôi, có một chuyện chẳng hề thay đổi: chỗ mà Bosphorus chiếm ngự ở trong trái tim cộng đồng của chúng tòi. Như khi còn nhỏ, chúng tôi vẫn coi nó như là một sự đảm bảo cho sức khỏe tốt lành, một thứ linh dược khi lâm bịnh, một suối nguồn vô tận của điều tốt điều thiện, những gì gìn giữ thành phố, và các cư dân của nó.

Cuộc sống đâu đến nỗi quá tệ, thỉnh thoảng tôi lại nghĩ như thế. Cho dù chuyện gì xảy ra, tôi luôn luôn có thể làm một cuộc đi dạo dọc theo Bosphorus.

CHƯƠNG BẢY:
Những bức tranh phong cảnh Bosphorus của Melling

Trong tất cả các họa sĩ Tây phưong vẽ Bosphorus, tôi nhận thấy tranh của Melling có sắc thái riêng biệt và thuyết phục nhất. Cuốn sách của ông, Cuộc du ngoạn dẹp như tranh đến Constantinople và những bến bờ vịnh Bosphorus – ngay cả cái tên cũng như thơ – xuất bản năm 1819; năm 1969, ông chú dượng của tôi, Şevket Rado, nhà thơ và nhà xuất bản, đã cho in một ấn bản chụp lại cuốn trên, khố sách chỉ còn một nửa, và ông cho tôi một cuốn vào đúng thời kỳ mà tôi bắt đầu say mê hội họa. Tôi đã trải qua nhiều giờ nghiên cứu từng góc cạnh của từng bức tranh, và tìm thấy cái mà tôi nghĩ là Istanbul thời Ottoman, với tất cả hào quang chẳng thể nào bị hư hại của nó. Ảo tưởng êm dịu, ngọt ngào này, ở nơi tôi không phải là do khi nhìn những bức tranh bột màu được thực hiện tỉ mỉ, chú trọng vào chi tiết đúng như của một kiến trúc sư hay một nhà toán học, mà là từ những bức tranh khắc đen trắng rút ra từ đó, được thực hiện dưới sự kiểm soát của ông. Chiêm ngưỡng những bức tranh khắc của Melling đúng là một niềm an ủi, vào những lúc mà tôi cố gắng tự thuyết phục chính mình rằng quá khứ dù thế nào đi chăng nữa thì vẫn sáng chói, giống như một người quá mẫn cảm trước sức mạnh của văn chương và nghệ thuật Tây phương đôi khi rơi vào một trạng thái dân tộc chủ nghĩa kiểu Istanbul. Nhưng ngay cả khi để cho mình bị hớp hồn bởi những bức họa, tôi vẫn nhận ra chúng đẹp mê hồn, thảm thay, ấy là vì những gì mà ông miêu tả đã không còn. Và sự buồn thảm này thì cũng không làm sao tách rời ra khỏi niềm an ủi kia. Có lẽ tôi mê mẩn chúng, ấy là vì chúng làm tôi buồn.

Sinh năm 1763, Antoine-Ignace Melling là một người Âu châu thực thụ: gốc Ý, và là một người Đức có máu Pháp – Sau khi học dưới sự chỉ dẫn của ông bố, một nhà điêu khắc ở lâu đài Đại Quận công Karl Friedrick ở Karslruhe, ông tới Strasbourg để nghiên cứu hội họa, kiên trúc, và toán học với một ông chú ruột. Năm mười chín tuổi ông làm một chuyến du lịch Istanbul, những chuyến du lịch Đông phương vào lúc đó là một mốt thời thượng, cùng với chủ nghĩa Lãng mạn. Ông không thể làm sao đoán ra được, thành phố đã giữ rịt lấy ông, trong mười tám năm.

Tại Istanbul, Melling thoạt đầu làm nghề dạy vẽ, cho mấy ông đại sứ, sống một cuộc sống thời thượng, tứ hải giai huynh đệ tại Pera, một vùng trồng nho, thủy tổ của nho Beyoğlu bây giờ. Khi Hatice Sultan, cô em gái của Selim III, đi tham quan những khu vườn Büyükdere, nhà của Nam tước de Hubsch, cựu đại sứ Đan Mạch, bà ước ao có một khu vườn như vậy, và ông ta bèn tiến cử chàng Melling trẻ tuổi.

Việc đầu tiên mà Melling làm cho Hatice Sultan là thiết kế một khu vườn mê cung theo kiểu Tây phương, trồng hoa hồng, cây keo và li la. Sau đo, ông xây thêm một cái köşk[9] nhỏ, giáp với tòa lâu đài của bà tại Deherdarburnu (trên bờ biển phía Âu châu của Bosphorus, giữa hai thành phố bây giờ có tên Kuruqçeşme và Ortaköy). Tòa nhà tân-cổ điển với hàng cột bây giờ không còn, và chúng ta chỉ có thể chiêm ngưỡng nó trong những bức tranh của chính Melling; nó diễn tả không chỉ căn cước của Bosphorus, mà còn đặt chuẩn mực cho điều mà tiểu thuyết gia Ahmet Hamdi Tanpinar (1901-1962) sau này gọi là "phong cách lưỡng đôi”: một kiểu kiến trúc Ottoman mới, kết hợp một cách thành công hai mô típ Tây phương và kiến trúc truyền thống nguyên thủy.

Sau đó Melling trông coi xây cất và trang hoàng những cơ ngơi mở rộng của tòa lâu đài Beşiktaş, cung diện mua hè của Selim III và áp dụng cùng một kiểu kiến trúc tân-cổ điển thoáng đãng rất hợp với khí hậu của Bosphorus. Cùng lúc, ông giúp việc cho Hatice Sultan, trong vai trò bây giờ thường được gọi là trang trí nội thất. Ông đi mua những chậu hoa cho bà, kiểm tra, đốc thúc việc khảm trai lên những chiếc khăn trải bàn thêu, Chủ nhật ông lo dẫn phu nhân các vị đại sứ đi thăm lâu đài, và còn coi sóc việc làm mùng màn chống muỗi.

Chúng ta biết tất cả những điều đó qua thư từ trao đổi giữa hai ngưòi. Trong những bức thư ấy, Melling và Hatice thực thi một trải nghiệm trí thức nho nhỏ: một trăm ba chục năm trước khi Atatürku[10] phát động cuộc "Cách Mạng bảng chữ cái" vào năm 1928, Melling và Hatice đã viết tiếng Thổ sử dụng mẫu tự Latinh rồi. Istanbul vào thời đó chưa có chuyện viết hồi ký hay tiểu thuyết, nhưng nhờ các lá thư này, chúng ta có thể biết được ít nhiều về cách ăn nói của một cô con gái nhà sultan:

Thầy Melling, khi nào thì mùng muỗi tới? Làm ơn nói cho tôi biết, đó là ngày mai, tôi thật mong như vậy… Nói họ làm việc liền lập tức. Cho tôi được gặp Thầy sớm… Một bức tranh khắc thật lạ lùng… bức tranh Istanbul đang gửi, nó đã không bị phai… Tôi không thích cái ghế, tôi không muốn nó. Tôi muốn những cái ghế nạm bạc… Tôi không thích nhiều lụa, mà hãy sử dụng nhiều sợi lụa… Tôi kiếm cái ngăn kéo bằng bạc ở trong bức tranh nhưng không thấy, nhưng tôi thật sự không muốn Thầy làm như vậy, hãy dùng bức tranh cũ, và làm ơn, đừng làm hư nó… Tôi sẽ gửi cho Thầy tiền những viên ngọc trai và tiền tem vào Martedi [thứ Ba].

Rõ ràng là, qua những lá thư, Hatice Sultan thành thạo không chỉ mẫu tự Latinh mà còn cả một chút tiếng Ý. Khi bắt đầu trao đổi thư từ với Melling, bà chưa tới ba mươi tuổi. Ông chồng, Seyyid Ahmed Pasha, tổng trấn Erzurum, rất ít khi ở Istanbul. Sau khi tin tức về chiến dịch Ai Cập của Napoléon bay tới thành phố, một phong trào bài Pháp bùng nổ trong giới hoàng cung; cũng vào khoảng thời gian này, Melling kết hôn với một cô gái người Genoa, và qua giọng thư than van của ông gửi cho Hatice Sultan, chúng ta có thế biết là ông bị thất sủng:

Thưa Công nương, kẻ nô bộc hèn kém này hôm thứ Bảy đã phái tên hầu tới xin lãnh tiền lương tháng [và] được trả lời, lương tháng đã bị ngưng… Sau khi đã từng được Công nương ban cho rất nhiều ân huệ, kẻ nô bộc này không không dám tin lệnh đó là của Công nương… Nhưng câu chuyện đồn đại, chắc chắc là do ghen tị… đó là bởi vì họ biết Công nương rất thương những bầy toi, kẻ hầu người hạ… Mùa đông đang tới, bầy tôi sẽ đi Beyoğlu, nhưng làm sao bầy tôi đi được? Bầy tôi không có lấy một xu. Chủ nhà đòi tiền mướn nhà, chúng tôi cần than củi, những vật dụng cho nhà bếp, và con gái của bầy tôi bị bịnh sởi, bác sĩ đòi 50 kurus, làm sao bầy tôi kiếm ra số tiền đó? Đã bao lần bầy tôi năn ni, bầy tôi đã phải trả bao tiền bạc để đến bằng thuyền hay bằng đường bộ, nhưng vẫn không nhận được ý kiến của Công nương… Thưa Công nương, kẻ nô bộc này khẩn cầu Công nương đừng bở rơi bầy tôi.

Sau khi chẳng hề có một lời nào từ Hatice Sultan, Melling tính đường về lại Âu châu, và bắt đầu nghĩ đến cách khác để kiếm tiền. Tới lúc ấy, ông nảy ra ý nghĩ lợi dụng những mối quan hệ gần gũi với hoàng cung để biến những bức tranh bột màu mà ông vẽ trong suốt một khoảng thời gian thành một quyển sách in toàn tranh khắc. Nhờ sự giúp đõ của Pierre Rutin, đại biện Pháp tại Istanbul, và còn là một nhà Đông phương học nổi tiếng, ông bắt đầu liên lạc với một số nhà xuất bản ở Paris. Mặc dù Melling trở về Paris vào năm 1802, cũng mất tới mười bảy năm cuốn sách mới được xuất bản (khi đó ông năm mươi sáu tuổi); ông được làm việc với những chuyên gia tranh khắc bậc nhất của thời ông, và ngay từ lúc bắt tay vào việc, họ đều mong muốn bằng mọi cách phải trung thành với những bức tranh bột màu nguyên bản.

Khi nhìn vào bốn mươi tám bức tranh khắc trong cuốn sách khổng lồ này, điều đập mạnh vào mắt chúng ta là sự chính xác của người nghệ sĩ. Xem xét thật kỹ những phong cảnh của một thế giới đã mất, tận hưởng sự chi tiết tinh tế về mặt kiến trúc và cách xử lý phối cảnh bậc thầy, chúng ta có cảm giác mạnh mẽ về sự thật, mà lý trí phải loay hoay mãi nhìn ra được sự êm ả trong cảnh trí Bosphorus và Istanbul. Bốn mươi tám bức tranh, ngay cả bức có nhiều tính chất tưởng tượng nhất – vẽ bên trong hậu cung – nhờ khía cạnh kiến trúc, nhờ sử dụng những khả thể của phối cảnh theo kiểu "gô tíc", nhờ nét vẽ cao qưý và tinh tế ngược hẳn với cách nhìn những người đàn bà hậu cung như hồn ma bóng quế của Tây phương, làm thức dậy, dù người xem là người Istanbul, cảm giác về tính đúng đắn và sự nghiêm cẩn. Melling cân bằng khía cạnh hàn lâm của bức tranh bằng những chi tiết xếp đặt rất khéo tại các góc cạnh và bên lề. Ngay ở tầng cửa ra vô của hậu cung, ở tầng trệt, chúng ta nhìn thấy hai người đàn bà đứng gần tường phía xa, ôm nhau thật tình tứ, môi gắn vào môi; nhưng không như những họa sĩ Tây phương khác, Melling không làm quá lố chi tiết thân mật này, bởi vì nếu thực tình muốn vậy, ông đã để hai ngươi đàn bà ở trung tâm bức tranh.

Người ta có cảm tưởng những phong cảnh Istanbul của Melling không có trung tâm. Chắc hẳn đây là lý do thứ nhì (sau sự nghiêm cấn của ông về chi tiết) khiến tôi cảm thấy gần gũi với Istanbul của ông. Trên một tấm bản đồ đặt ở cuối cuốn sách, Melling chỉ dẫn thật chính xác như một chuyên gia quan trắc bốn mươi tám bức tranh của ông được vẽ từ địa điểm nào và theo góc nhìn nào, điều này cho thấy ông bị ám ảnh bởi góc nhìn. Nhưng cũng như những bức tranh cuộn của người Trung Hoa hay các chuyển động của máy quay phim trong một số phim màn ảnh rộng, góc nhìn có vẻ như không bao giờ ngưng thay đổi vị trí. Bởi Melling không bao giờ đặt các bi kịch con người ở trung tâm những bức tranh của ông, với tôi ngắm nhìn chúng giống như chạy xe dọc theo vịnh Bosphorus khi còn là một đứa trẻ: một bãi biển bất thình lình xuất hiện sau một bãi biển khác, mỗi khúc quanh của con đường dọc bờ biển đem đến một cái nhìn từ một góc mới mẻ, ngạc nhiên. Và, khi lật các trang sách, tôi bắt đầu nghĩ về Istanbul như là một thành phố không có trung tâm và không có tận cùng, và tôi cảm thấy mình như ở trong một câu chuyện mà tôi thật yêu thích khi còn là một đứa trẻ.

Nhìn Bosphorus qua các góc độ của Meỉling không chỉ làm gợi lên một Bosphorus mà tôi đã từng nhìn thấy lần đầu tiên: những con dốc, những thung lũng, những ngọn đồi ngày nào còn trần trụi, thật khó mà nhớ lại sự thuần khiết đó khi nhìn những công trình xây dựng xấu xí phủ lên chúng trong vòng bốn mươi năm kế tiếp. Nhưng nó còn dấy lên ở trong tôi một tình cảm vừa buồn rầu vừa hạnh phúc: Bosphorus đã từng là thiên đàng, và thiên đàng đã mất đó đang hiện ra trước mắt tôi, qua từng trang sách, qua những hình ảnh đẹp đẽ, như thể tôi đang lần ngược thời gian; và cuộc đời tôi đã được làm ra từ một vài kỷ niệm, phong cảnh, nơi chốn rút từ thiên đàng đã mất. Tới một điểm, khi nỗi buồn quyện hẳn vào niềm vui, thì cũng là lúc tôi nhìn ra những sự tiếp nối mà chỉ những người quá thân quen với Bosphorus mới cảm nhận thấy. Tới lúc phải từ giã thiên đàng đã mất để nhập trở lại cuộc đời hiện tại của tôi, cái hiệu ứng kể trên vẫn tác động, và theo cả một phương hướng khác nữa. Đúng, tôi tự nhủ, ngay vào lúc bạn rời vịnh Tarabya và biển lúc đó không còn yên tĩnh, bất thình lình ngọn gió bắc từ Hắc Hải quất mạnh xuống làm mặt nước cuộn sóng, và ở trên đỉnh sóng hối hả, bực bội đó là mớ bọt nho nhỏ, tức giận, bứt rứt mà Melling từng vẽ trong những bức tranh của ông. Đúng, vào buổi chiều, những cánh rừng trên các ngọn đồi phía bên trên Bebek lùi dần vào một thứ bóng tối, và, chỉ một người nào đó như tôi, hay một người nào đó như Melling, một ngưòi đã từng sống ở đây ít nhất mười năm, mới hiểu được rằng bóng tối này là một thứ bóng tối đến từ bên trong.

Những cây bách tượng trưng thiên đàng, trong những khu vưởn Hồi giáo truyền thống, cũng như trong những bức tranh Hồi giáo, và trong tranh Melling, chúng có cùng một phận sự, như trong những bức tiểu họa Ba Tư: đứng đó đường hoàng, bình tĩnh, như rất nhiều đêm tối khác, dem tới cho bức tranh sự hài hòa thơ mộng. Melling, ngay cả khi vẽ những đường cong, nhũng lọn thông của Bosphorus, ông cũng từ chối đi theo con đường của các họa sĩ Tây phương khác, thường vặn vẹo cành lá,tạo căng thẳng bi thảm, hay coi chúng là khung của bức tranh. Từ quan điểm này, Melling giống những nhà tiểu họa: ông nhìn cây từ một khoảng cách, và đây cũng là cách ông nhìn người của mình ngay cả vào những lúc cảm xúc dâng trào. Đúng, ông không cừ lắm khi vẽ cử chỉ của con người, và cũng đúng, việc bố trí tàu thuyền của ông trên vịnh Bosphorus đôi khi vụng về (nhìn như thể chúng đâm thẳng vào chúng ta). Mặc dù ông để ý hết mực khi vẽ những tòa nhà, những con người, đôi khi trông chúng thật trẻ con, không cân đối, và chính nhờ những khiếm khuyết này mà chúng ta gặp chất thơ của Melling, và cái nhìn thi ca của ông khiến ông trở thành một nhà họa sĩ vẫn được cư dân Istanbul ngày hôm nay hiểu được. Khi chúng ta nhận thấy rằng nhiều người đàn bà trong cung điện của Hatice Sultan và hậu cung sultan có khuôn mặt thật giống nhau như chị em, sự trong trẻo ngây thơ này làm chúng ta bật cười và sự tương đồng của ông với các nhà tiểu họa làm chúng ta tự hào.

Melling cho chúng ta một cảm giác về thời đại hoàng kim của thành phố, với sự trung thực về kiến trúc, địa hình và chi tiết thường nhật, một điều mà các họa sĩ Tây phương, do ảnh hưởng bởi tư tưởng Tây phương về trình bày, không làm sao hoàn tất, thành tựu. Trong bức bản đồ, ông chỉ rõ từ điểm nào ở Pera ông đã vẽ phong cảnh Kızkulesi và Üsküdar – một điểm chỉ cách văn phòng Cihangir nơi tôi đang viết những dòng này chừng bốn chục bước chân. Khi vẽ Cung điện Topkapi, ông nhìn nó qua những khung cửa sổ của tiệm cà phê trên con dốc Tophane, và ông vẽ toàn cảnh Istanbul từ con dốc Eyüp. Trong những cái nhìn mà chúng ta đều biết và yêu một cách thật thân thương ấy, ông đem đến cho chúng ta một viễn ảnh về thiên đàng, trong đó những con người thuộc thời kỳ Ottoman không nghĩ về Bosphorus như một chuỗi làng chài lưới, mà như một nơi họ coi là của chính họ, không của ai khác. Khi các kiến trúc sư nương theo sức hút của Tây phương, họ biểu lộ một phong thái nơi sự thuần khiết đã bị bở rơi. Ấy là do Melling cho chúng ta những hình ảnh chính xác của một nền văn hóa đang trong giai đoạn chuyển đổi, chính xác đến nỗi Đế quốc Ottoman trước thời kỳ Selim III có vẻ như thật xa vời.

Marguerite Yourcenar có lần viết về chuyện quan sát những bức tranh khắc thế kỷ mười tám về Venice và Rome của Piranesi "với một kính phóng đại ở trong tay"; tôi cũng thích làm như vậy với những con người cư ngụ trong các bức phong cảnh của Melling. Tôi có thể bắt đầu với bức hình quảng trường và vòi phun Tophane – nơi họa sĩ thường lui tới – quan sát nó cực kỳ tỉ mỉ, tới từng xăng ti mét. Tôi sẽ để ý đến người bán dưa hấu ở phía bên trái, và thích thú nhận ra rằng những người bán dưa hấu bây giờ cũng vẫn bày dưa như vậy. Nhờ sự chú tâm của Melling, chúng ta nhận ra vòi nước Tophane cao hơn mặt phố vào thời của Melling; bây giờ, nhiều năm sau khi đường phố xung quanh nó được rải sỏi, và mặt đường được phủ lên hết lớp nhựa đường này tới lớp khác, cái vòi nước đã thành ra chui xuống hố. Trong vườn, trên phố, chúng ta đều nhìn thấy cảnh mẹ nắm chặt tay con (năm chục năm sau, Théophile Gautier cho rằng sở dĩ Melling thích vẽ như vậy là vì người đàn bà đi với con cho chúng ta cảm tưởng, người đó đã yên phận, đã ổn định cuộc đời, và thật đáng kính trọng, so với đàn bà đi một mình).

Thành phố của Melling, giống như thành phố của chúng ta, rôm rả với những người bán đủ thứ quần áo, đồ ăn, thức uống bày hàng trên những cái bàn ba chân. Một anh chàng nào đó câu cá tại khu câu cá cổ ở Beşiktaş (và mặc dù rất yêu mến Melling, tôi vẫn không thể không nói rằng mặt biển ở Beşiktaş chẳng bao giờ yên tĩnh như là ông vẽ đâu); gần chỗ anh thanh niên, chỉ cách chừng năm bước chân, là một cặp đàn ông bí ẩn; hai người này xuất hiện trên trang bìa một ấn bản bằng tiếng Thổ của cuốn Pháo đài trắng; trên những ngọn đồi Kandilli có một người đàn ông với con gấu nhảy múa và người phụ tá của ông ta, đang chơi một cái trống nhỏ; giữa quảng trưởng Sultanahmet (Nhà Hát, theo Melling), chẳng màng đến đám đông và các công trình tưởng niệm, là một người đàn ông, dáng điệu y chang một cư dân Istanbul chính hiệu bước chậm rãi bên cạnh con lừa chất đầy hàng hóa trên lưng; vẫn trong cùng bức vẽ ấy còn có một người đàn ông đang ngồi, lưng quay về đám đông, bán bánh vừng mà bây giờ chúng ta vẫn gọi bằng cái tên simit[11] , và chiếc bàn ba chân của người này giống y chang như những cái bàn ba chân của một vài người bán simit bây giờ.

Cho dù đền đài, công trình kỷ niệm lớn lao cỡ nào, cho dù cảnh tượng kỳ vĩ ra sao, không bao giờ Melling cho phép chúng lấn áp, trấn ngự những bức vẽ của ông. Mặc dù mê phối cảnh như Piranesi, những bức vẽ của Melling không bao giờ để lộ ra cái vẻ bi thảm. (Ngay cả khi ông vẽ đám thuyền chài đấu đá, tranh giành khách ở khu Tophane!). Kiến trúc theo kiểu thẳng đứng trong tranh Piranesi là một thứ kiến trúc mang tính hủy diệt, và bi thảm, chúng đè bẹp những con người và biến họ thành những con quỷ, những con người ăn mày ăn xin, tàn tật, dị dạng. Ngược hẳn lại, nhờ sự lớn rộng về viễn ảnh một con người tự do, thoát ra khỏi mọi ám ảnh, khi nhìn tranh của Melling, chúng ta có ở trước mặt một chuyển động theo chiều ngang, và cùng với nó là một thế giới tuyệt vời và hạnh phúc, cứ thế nảy nở, cứ thế mở rộng mãi ra. Được như vậy, là nhờ Melling biết khai thác những khả thể vô hạn của Istanbul về địa dư và kiên trúc, nhiều hơn là tài năng hay sự tinh tế của ông, như là một họa sĩ.

Vào lúc Melling rời Istanbul, ông đã trải qua nửa cuộc đời đời của mình ở đó, thành thử sẽ là sai lầm nếu coi thời gian của ông ở thành phố là để học. Đó là những năm tháng ông khám phá ra ông được làm ra bằng cái gì; cũng chính ở đó, ông bắt đầu kiếm ra những đồng bạc đầu tiên trong đời, và trong khi kiếm tiền để sống, ông làm ra các tác phẩm đầu tiên của mình. Nhìn những chi tiết, những vật liệu của Istanbul như là những cư dân của nó nhìn chúng, Melling không để ý đến chuyện phải làm sao cho tranh của ông có mùi hương xa cỏ lạ, có vẻ Đông phương, theo cái kiểu của rất nhiều họa sĩ và những chuyên gia tranh khắc nổi tiếng khác, như William Henry Bartlett (Những vẻ đẹp của Bosphorus, 1835), Thomas Allom (Constantinopie và cảnh bảy ngôi nhà thờ Tiểu Á, 1839), và Eugène Flandin (Đông phương, 1853), xin nêu tên vài người ở đây. Melling thấy không cần thiêt phải nhét vào tranh của ông những nhân vật trong Ngàn lẻ một đêm; Phong trào Lãng mạn, bây giờ như một bông hoa nở rộ ở Tây phương, chẳng làm ông mảy may quan tâm; ông cũng chẳng hề tìm cách làm mạnh thêm không khí tranh bằng cách thêm vào đó chút ánh sáng và bóng tối, sương mù và mây, hay miêu tả thành phố và những con người của nó tròn trịa, tả tơi, bụng phệ, cầu kỳ, nghèo khổ, hay uốn lượn hơn, so với thực sự ở ngoài đời.

Cái nhìn của Melling xuất phát từ tâm can của thành phố. Nhưng bởi vì cư dân Istanbul vào thời Melling không biết vẽ họ hay thành phố của họ như thế nào – thực thế họ thấy không cần thiết làm điều này – các kỹ thuật vẽ mà ông đem đến từ Tây phương cùng với ông cũng vẫn làm cho những bức vẽ tả thực của ông có mùi ngoại. Bởi vì ông nhìn thành phố Istanbul như là một người Istanbul, nhưng lại vẽ nó như là một người Tây phương với con mắt tinh tường, tranh của ông không chỉ đẹp, nhờ những ngọn đồi, những thánh đường, những phong cảnh tin tường chúng ta có thể nhận ra, nó còn là một nơi chốn của một cái đẹp tuyệt trần.

CHƯƠNG TÁM:
Mẹ tôi, cha tôi, và những lần vắng mặt

Cha tôi thường đi xa. Nhiều tháng liền không thấy ông đâu. Lạ một điều, chúng tôi chỉ để ý đến chuyện này khi ông đã vắng mặt được ít lâu. Như thể chúng tôi quá quen với điều này – thì cũng giống như là bạn có một chiếc xe đạp ít khi lôi ra đi, thế rồi nó bị mất, hay bị ăn trộm hoặc bạn có một anh bạn học không trở lại lớp, và đến khi bạn nhớ ra chuyện này thì việc đã rồi, và bạn không còn cảm thấy nhớ nhung hay đau đớn chi nữa. Chẳng có ai giải thích cho chúng tôi tại sao mà ông vắng mặt lâu như thế, và cũng chẳng có ai nói cho chúng tôi biết khi nào thì ông sẽ trở về nhà với chúng tôi. Chúng tôi cũng không nóng ruột hỏi han; việc này có thể là do chúng tôi sống trong một căn hộ lớn, trong nhà thì có nhiều người, nào chú nào bác, nào cô nào dì, nào ông nào bà, nào đầu bếp, người giúp việc, thành thử thật dễ dàng chấp nhận sự vắng mặt và bỏ qua chuyện hỏi han về sự vắng mặt của ông, cũng thật dễ dàng quên luôn chuyện ông không có nhà. Chỉ những lần, khi bất ngờ trong vòng tay ấm áp của cô người làm, Esma Harum, hay khi ngưòi làm bếp của mẹ tôi, Bekir, tỏ ra quá tử tế khi nghe chúng tôi nói một điều chi, hay khi ông chú Aydin quá lăng xăng trên chiếc xe 52 Dodge trong một buổi sáng Chủ nhật đi Bosphorus, chỉ vào những lúc đó, chúng tôi mới cảm thấy buồn buổn, và hiểu lờ mở, có một cái gì đó thua thiệt.

Cũng vậy, đôi khi tôi cảm thấy có điều gì đó không ổn, khi mẹ tôi dùng hết buổi sáng của bà, nói điện thoại không dứt với những bà cô của tôi, hay bạn bè, hay bà mẹ ruột của bà. Vào những lúc ấy, mẹ tôi sẽ mặc chiêc áo dài màu kem điểm những bông cẩm chướng; bà ngồi bắt hai chân vào nhau, chiếc áo dài sẽ rơi xuống sàn nhà thành từng nếp, và nhìn cảnh này, tôi thấy thật bối rối; tôi sẽ nhìn thấy chiêc áo ngủ, cũng như làn da xinh đẹp của bà, và tôi sẽ nhìn thấy cái cổ xinh xắn của mẹ mình, và tôi muốn ngồi lên lòng bà trườn mãi lên trên, tới khoảng giữa mớ tóc, cổ và ngực của bà. Sau này, chính bà bực bội mà nhận xét, sau một cuộc cãi lý căng thẳng với cha tôi, rằng tôi là cái đồ thích thú thưởng thức thảm họa giáng xuống gia đình mỗi lần cha mẹ gay gắt cãi lộn.

Trong lúc chờ mẹ chú ý đến mình, tôi sẽ ngồi nơi bàn trang điểm của bà và nghịch ngợm những chai nước thơm, hộp phấn, thỏi son, nước sơn móng tay, nước hoa cologne, dầu hạnh đào; tôi sẽ lục lọi mấy ngăn kéo và lôi ra đủ thứ nhíp, kéo, đồ cắt móng tay, móng chân, chì tô, lông mày, lược, bàn chải tóc, và đủ thứ dụng cụ đầu nhọn khác; tôi nhìn mấy tấm hình tôi và anh tôi khi còn nhỏ tí mà mẹ tôi luồn xuống bên dưới mặt tấm kính để trên bàn. Một bức chụp tôi đang ngồi trên một cái ghế cao trong khi mẹ tôi, cũng mặc chiếc áo dài như lúc này, đang dùng muỗng đút đồ ăn cho tôi; cả hai chúng tôi đều cười, trông giống như những tấm hình quảng cáo và khi nhìn tấm hình, tôi cảm thấy bực, bởi vì chẳng ai để ý gì đến tiếng la khóc hạnh phúc của tôi.

Khi nào buồn chán quá, tôi bèn chơi một trò chơi rất giống với cái trò sau này tôi sẽ lặp lại trong những cuốn tiểu thuyết của tôi. Tôi dồn về phía giữa bàn trang điểm tất cả những món đồ ở hai bên của chiếc gương trang điểm – nào chai, lọ, bàn chải đánh răng, chiếc bóp bằng bạc trang điểm những bông hoa, bao giờ cũng khóa, và tôi chưa từng thấy mẹ tôi mở ra một lần nào – rồi tôi đưa cái đầu của mình vào đúng ngay giữa tấm gương, và cùng lúc, mở hai cánh gương hai bên, và thế là, bất thình lình hiện ra hàng nghìn tên Orhan lắc lư, động đậy ở một nơi tưởng chừng như vô tận, sau thẳm, lạnh lẽo, ở đáy tấm gương màu sắc. Khi nhìn vào những hình ảnh phản chiếu gần tôi nhất, lớn nhất, phần đầu phía sau của tôi làm tôi ngạc nhiên, nhưng trước hết, là hai cái tai, chúng cuộn tròn thành một điểm ở phía sau, và một bên tai thì lòi ra, giống như của cha tôi. Thú vị nhất là phía đằng sau cổ, nó làm cho tôi có cảm tưởng thân mình của tôi là một kẻ xa lạ mà tôi mang theo cùng với tôi – chỉ nội như vậy là tôi phát ớn lên rồi. Bị tóm giữ ở giữa ba tấm gương, hàng trăm tên Orhan thay đổi mỗi lần 1 chuyên vị trí các khung gương, cho dù thật nhẹ nhàng, và, mặc dù mỗi lần di chuyển như vậy khác hẳn nhau tôi thật hãnh diẹn khi nhận ra dù di chuyển cỡ nào thì chúng vẫn như rập khuôn với từng cử chỉ của tôi. Và tôi sẽ thử đủ kiểu cử chỉ, dáng điệu cho tới khi chắc chắn chúng rập khuôn y chang, muôn lần như một. Thỉnh thoảng tôi chú ý nhìn vào màu xanh bất tận của gương, cố tóm tên Orhan ở thật xa tít mù. Đôi khi, một vài trong số những tên rập khuôn tôi không giơ tay múa chân cùng một lúc như tôi mà lại sững lại một chút rồi mới bắt chước. Đáng sợ nhất, là vào lúc tôi nhăn mặt đủ các điệu bộ – phồng má, nhướng mày lè lưỡi, hoặc chú tâm vào tám trong số hàng trăm Orhan ở góc gương – và rồi (tôi cử động tay mà không để ý), tôi nhìn thấy điều mà tôi nghĩ là một nhóm nhỏ Orhan ở rất xa đang tự động giơ chân múa tay với nhau.

Làm mất bản thân bằng những hình ảnh phản chiếu như thể biến thành Trò Biến mất, và có lẽ tôi chơi trò này là để sửa soạn cho mình điều khiếp đảm nhất. Mặc dù không biết mẹ tôi nói gì trong điện thoại, cha tôi lúc đó đang ở đâu và khi nào thì trở về, tôi hiểu ra một điều, một ngày nào sẽ đến lượt mẹ tôi cũng biến mất.

Và một đôi khi, bà biến mất thật. Nhưng khi bà biến mất, người ta cho chúng tôi một lý do, đại loại, "Mẹ bịnh, đang ở nhà cô Neriman." Tôi hồi đáp những lời giải thích đó cùng một cách như với những hình ảnh của tôi phản chiếu qua các tâm gương: Biết chúng chỉ là những ảo ảnh, tôi vẫn cứ chấp nhận, tự cho phép mình bị lừa gạt. Vài ngày sẽ trôi qua trước khi chúng tôi được giao phó cho người làm bêp Bekir và anh người làm Ismail. Với họ, chúng tôi sẽ dùng thuyền, và xe buýt đi suốt thành phố lstanbul – tới bờ phía bên Á châu của Bosphorus, đến nhà bà con ở Erenkoy, hay những bà con khác ở thành phố Istinye của vùng Bosphorus, để gặp mẹ tôi. Những chuyến đi không buồn tẻ, mà là những cuộc phiêu lưu. Vì có ông anh đi cùng, tôi nghĩ mình có thể trông vào anh khi phải đối đầu với các hiểm nguy. Những căn nhà và yali mà chúng tôi đi thăm, chủ nhà đều là bà con xa gần của mẹ tôi; sau khi mấy ông mấy bà họ hàng già cả tóc bạc phơ vừa âu yếm vừa đáng sợ ôm hôn và chỉ cho mấy đứa cháu đồ này món kia hay ho kỳ lạ ở trong nhà – một cái phong vũ biểu của Đức mà tôi đã có lần nghĩ tất cả những kẻ chạy theo mốt sống của Tây phương ở Istanbul đều có (một ông chồng và bà vợ mặc chiếc váy theo kiểu Bavaria sẽ rời nhà và lại trở về tùy theo thời tiết), hay một cái đồng hồ, với một con chim cúc cu đậu trên một cái sào nhảy ra rồi lại nhảy ngay về chuồng, cứ nửa giờ một lần, hay là một con chim yến bằng xương bằng thịt nhảy nhót trong lồng để đáp lời con chim giả kia, bà con của nó – sau đó, chúng tôi được dẫn vô căn phòng của mẹ tôi.

Choáng mắt với mặt biển bao la sáng rực bên ngoài cửa sổ và vẻ đẹp của ánh sáng (có lẽ đây là lý do khiến tôi mê những cửa sổ nhìn về hướng Nam trong tranh Matisse), chúng tôi sẽ buồn rầu mà nhớ ra rằng mẹ đã rời bỏ chúng tôi để đến cái nơi đẹp đẽ và lạ lùng này, nhưng chúng tôi cảm thấy yên tâm trở lại ngay khi nhìn thấy các món đồ thân thuộc trên bàn trang điểm – những cái nhíp, những lọ nước hoa, cái bàn chải tóc cán đánh véc ni, và mùi vị ngọt ngào không gì sánh được từ người mẹ tỏa ra căn phòng. Tôi nhớ từng chi tiết: bà ôm từng đứa để lên lòng và ôm ấp chúng tôi một cách thật là ấm áp như thế nào, bà căn dặn ông anh của tôi phải nói năng và cư xử ra sao, phải tìm đâu mới thấy những đồ dùng để lần tới mang đến cho bà – mẹ tôi rât thích căn dặn, chỉ bảo con cái. Khi bà làm những điều đó, tôi nhìn ra cửa sổ, làm như không nghe, đợi đến lượt mình được bà bế vào lòng.

Một lần, trong khi mẹ tôi vắng nhà, cha tôi đem về một cô bảo mẫu. Cô ta thấp, da nhợt nhạt, thật khó mà nói cô xinh đẹp, tròn xoe, cười luôn miệng. Khi cô chăm sóc cho chúng tôi, cô nói bằng một cái giọng khôn ngoan mà có vẻ như cô rất hãnh diện vì có được, rằng chúng tôi phải cư xử đúng như cô ta; không như những cô bảo mẫu khác ở trong nhà, cô này là người Thổ. Điều này làm chúng tôi thất vọng, và chúng tôi không bao giờ mặn mà với cô. Những cô bảo mẫu mà chúng tôi biết phần lớn là người Đức theo đạo tin lành, cô này chẳng có tí quyền uy nào đối với chúng tôi; khi chúng tôi đánh lộn, cô nói: "Hãy ngoan ngoãn, và yên lặng”, và khi chúng tôi bắt chước cô trước mặt cha tôi, ông bật cười, và chẳng bao lâu cô cũng biến mất.

Nhiều năm sau, trong những lần biến mất của cha chúng tôi, khi hai anh em tôi đánh lộn đến chết bỏ, và mẹ tôi không chịu nổi, bà nói “Tao đi đây” hay “Tao lao đầu ra ngoài cửa sổ chết cho rồi!” (một lần bà làm như thiệt, thò một chân ra ngoài cửa sổ) – cũng chẳng đi đến đâu. Nhưng mỗi khi bà nói, “Vậy thì để bố mày lấy con mụ đàn bà đó làm vợ!” thì ứng cử viên cho bà mẹ mới mà tôi nghĩ đến lại không phải là một trong những người đàn bà mẹ nhắc đến tên trong những lần giận dữ, mà là cô bảo mẫu mới, da xanh nhợt, người tròn xoe, thật lịch sự mà ngơ ngác đó.

Do chúng tôi cùng sống trong một tòa nhà, cho nên những bi hài kịch ấy xảy ra như thể trên một sàn diễn nho nhỏ, và bởi vì (sau này tôi sẽ nghĩ, mọi gia đình thì đều như vậy) chúng tôi gần như lúc nào cũng nói về cùng những chuyện, và ăn cùng những món ăn, ngay cả những lời cãi cọ cũng thật buồn chán (ngày nào cũng như ngày nào, sống theo thói quen đúng là nguồn của mọi hạnh phúc, là sự bảo đảm của nó và cũng là cái chết của nó!), nên tôi hân hoan hứng khởi với những sự biến mất bất thình lình, chúng giống như là một hình thức giải tỏa, thoát ra khỏi lời nguyền khủng khiếp của sự buồn chán; như những tấm gương của mẹ tôi, chúng vui nhộn, nhưng là những bông hoa tẩm thuổc độc, mở đường cho tôi vào một vũ trụ khác. Bởi vì chúng dẫn tôi tới một chốn u tôi làm tôi nhớ ra chính mình và hoàn trả cho tôi sự cô đơn mà tôi cố quên, thành thử tôi nhỏ cho chúng vài giọt nước mắt.

Hầu hết những cuộc cãi lộn xảy ra trong bữa ăn. Tuy nhiên, những năm sau, vì vấn đề tiện lợi, chúng thưòng nổ ra trên chiếc xe Opel đời 1959 của cha tôi, bởi với những người tham gia cãi cọ, rời cái bàn ăn thì dễ dàng hơn nhiều so với rời một cái xe đang chạy nhanh. Đôi khi, nếu bắt đầu một chuyến đi đã được toan tính từ nhiều ngày, hay nếu chúng tôi vừa mới ra khỏi nhà để chạy bon bon dọc theo Bosphorus, một cuộc cãi lộn có thể bùng nổ, chỉ vài phút sau khi ra khỏi nhà. Khi đó anh tôi và tôi có thể đánh cược với nhau. Liệu có thể nào sau khi vượt qua cái cầu thứ nhất, hay là sau tiệm xăng đầu tiên, cha tôi sẽ thắng xe bất thình lình, làm một cú quay ngược đầu xe trở lại, và (giống như một vị thuyền trưởng nóng tính mang hàng về vứt trả lại ở chỗ ban đầu) về đến lề đường trước nhà, tống cả gia đình ra khỏi xe, và sau đó, người và xe cùng dọt?

Một cuộc cãi lộn như vậy, đã lâu lắm rồi, có ánh hưởng sâu đậm lên chúng tôi, có lẽ là do tính thi ca lớn lao của nó. Một buổi tối, trong giờ ăn tại căn nhà mùa hè của chúng tôi ở Heybeliada, cha mẹ tôi cùng rời bàn ăn (tôi thích thế; vì như vậy là tôi có thể ăn uống theo kiểu của tôi chứ không phải làm như mẹ dạy). Trong một lúc, cả hai anh em ngồi trưóc bàn chăm chăm nhìn tô xúp, lắng nghe cha mẹ chúng tôi gào thét vào nhau ở tầng trên cùng, và rồi, như bị bản năng xúi giục, cả hai trèo vội cầu thang lên lầu để gặp cha mẹ. (Cũng giống như là, như bị bản năng xúi giục, mà tôi làm cái mở ngoặc đóng ngoặc này, để nói rằng tôi chẳng có một chút thích thú, không một chút nào, khi nhớ lại chuyện này.) Khi mẹ tôi thấy chúng tôi leo lên tính gia nhập cuộc cãi lộn, bà bèn đẩy chúng tôi vào căn phống kế bên và đóng cửa lại. Phòng thì tối, nhưng có một luồng ánh sáng thật mạnh chiếu qua mấy hình vẽ Tân Nghệ Thuật trên mặt kính mở của hai cái cửa rộng kiểu Pháp. Hai anh em tôi ngồi nhìn qua cánh cửa kính mở mở, hai cái bóng của cha mẹ chúng tôi, lúc xáp lại, lúc lùi ra, rồi lại xáp vào nhau, những khi căng thẳng quá, hai cái bóng như nhập lại thành một. Thỉnh thoảng hai cái bóng xung đột dữ dội quá, khiến tấm màn (tức mặt kính mở) rung lên bần bật – cảnh tượng y hệt như lần chúng tôi đi coi kịch bóng Karagöz[12] – và toàn bộ có màu đen trắng.

CHƯƠNG CHÍN:
Một căn nhà khác:
Cihangir

Đôi khi, cha mẹ tôi, cả hai cùng biến mất. Chuyện xảy ra một lần vào mùa đông 1957, khi anh tôi được đưa lên hai tầng lầu để sống cùng với cô chú của chúng tôi. Còn phần tôi thì một bà cô khác tới Nişantaşi vào một buổi chiều để mang tôi về nhà bà, ở Cihangir. Bà làm đủ chuyện để cho tôi đừng bị bực mình. Vào lúc chúng tôi vô xe ngồi (một chiếc Chevrolet đời 1956, rất phổ biến tại Istanbul vào những năm 1960), bà nói, "Cô đã bảo Ҫetin tối nay mang cho cháu một ít sữa chua," và tôi nhớ mình chẳng thích thú gì sữa chua, nhưng lại quan tâm thật nhiều tới sự kiện cô chú tôi có một người tài xế. Khi chúng tôi tới khu nhà lớn của họ (ông tôi cất nó lên, và sau này tôi sẽ sống tại một trong những căn hộ của nó) thì tôi khám phá ra rằng khu nhà chẳng có thang máy, không có lò sưởi, phòng thì nhỏ xíu, và tôi thật là thất vọng. Sự tình còn tồi tệ thêm, ngày hôm sau, trong khi buồn bã cố làm quen với nhà mói, tôi gặp một sự ngạc nhiên khó chịu khác: thức dậy sau giấc ngủ trưa, tôi thấy ai mặc cho mình một bộ đồ ngủ của con nít, và tôi lớn tiếng gọi người làm theo thói quen ở nhà mình – "Emine Hamm, tới thay đồ cho tôi" – và chỉ nghe mấy tiếng hừm hừm đáp lại. Có thể do vậy, trong những ngày còn lại ở nhà mới tôi cố gắng xử sự nhử một đứa già dặn hơn so với tuổi thực của mình, và ra bộ ta đây cho oai. Một buổi tối, trong lúc ngồi ăn tối với bà cô, ông chú dượng Şevket Rado (nhà thơ và nhà xuất bản, từng in cuốn tranh sao chép Melling mà tôi đã có nói tới), đứa anh em bà con mười hai tuổi Mehmet, với một thằng nhỏ giống tôi trong bức tranh chép rất kitsch treo trên tưởng có vẻ bực bội từ cái khung trắng nhìn xuống bàn ăn và trong khi ăn như thế; tôi vọt miệng nói thủ tướng Adnan Menderes là chú của tôi. Câu nói không được đón nhận với sự tôn trọng như tôi hy vọng; trong khi mọi người ở bàn bật cưởi rinh rích, tôi cảm thấy mình bị đôi xử thật là tệ hại, vì tôi thực lòng tin thủ tưởng là chú tôi!

Nói đúng ra, tôi chỉ tin có một nửa. Chú Özhan và Thủ tưởng Adnan, tên của cả hai gồm năm mẫu tự, và kết thúc bằng hai mẫu tự giống nhau. Thủ tướng thì mới ở Mỹ về, còn ông chú của tôi thì đã ở đó nhiều năm. Tôi nhìn thấy hình của cả hai nhiều lần mỗi năm (hình thủ tướng thì trên báo chí, còn hình ông chú thì trên bàn phòng khách bà nội tôi) và, trong một số hình, hai người trông rất giống nhau, chính điều này gây ra sự lầm lẫn thành thực kia. Càng nhiều tuổi thêm, sự để ý của tôi tới cơ chế tâm linh này ngày một yếu đi, làm rối mù rất nhiều niềm tin, quan điểm, định kiến và những sở thích thẩm mỹ khác. Thí dụ, tôi thực tình tin hết mức là nếu hai người có tên giống nhau thì tính tình sẽ giống nhau; một từ lạ lẫm – tiếng Thổ hay tiếng nước ngoài thì cũng vậy – nghĩa của nó phải giống như một từ đánh vần như nó; linh hồn một người đàn bà cười má lúm đồng tiền thì mang một phần linh hồn của một người đàn bà cười má lúm đồng tiền mà tôi đã biết từ trước; tất cả những người mập đều giống nhau; những người nghèo có tình anh em với nhau, và cái tình anh em của họ như thế nào thì tôi chịu thua; phải có một liên hệ giữa đậu Hà Lan và Brazil – không phải chỉ vì Brazil viết theo tiếng Thổ là Brezilya còn hạt đậu là bezelye, mà là còn vì trên lá cờ của nước Brazil có một hạt đậu Hà Lan lớn, hình như vậy. Tôi đã từng nhìn thấy rất nhiều người Mỹ làm y như vậy, khi họ cho rằng có một liên hệ giữa Thổ Nhĩ Kỳ [Turkey] như là một xứ sở và chú gà Tây [turkey]. Trong đầu tôi mãi cho đến giờ ông chú tôi và ông thủ tưởng vẫn có liên hệ với nhau; một khi liên hệ đã được thiết lập thì sẽ không gì có thể chia cắt chúng, vì vậy khi nghĩ đến một người bà con xa mà tôi đã có lần nhìn thấy ngồi ăn trứng với rau pina trong một cái quán (một trong những lạc thú lớn lao của thời ấu thơ của tôi là chạy ào tới một người thân hay quen mỗi khi tôi đi vào thành phố), một phần trong tôi tin chắc rằng nửa thế kỷ sau người bà con đó hiện vẫn đang ăn trứng với rau pina.

Cái tài năng của tôi trong việc tô điểm cuộc đời của minh bằng những ảo tưởng nhẹ nhàng đã phục vụ tôi thật đắc lực trong căn nhà mới mẻ này, nơi tôi không là cái gì quan trọng, cũng chẳng thuộc về. Thế là chẳng mấy chốc, tôi tạo ra cho mình một vài kinh nghiệm dữ dằn. Buổi sáng, sau khi ông em họ rời nhà để tới trường trung học Đức, tôi sẽ mở những cuốn sách to, dày, đẹp đẽ bằng tiếng Đức của ông (một ấn bản Brockhaus, tôi nghĩ vậy), và ngồi xuống bàn, tôi sẽ chép ra những dòng chữ ở trong đó. Tôi đâu có biết tiếng Đức, cũng đâu biết đọc, nhưng tôi làm việc này mà chẳng cần thông hiểu gì, và cứ thế vẽ thứ văn xuôi mà tôi nhìn thấy ở trước mặt. Tôi vẽ một hình y chang của mỗi một dòng và mỗi một câu. Sau khi vẽ xong một từ, trong từ có một trong những con chữ gôtic khó (thí dụ g, hay k), tôi làm như những nhà tiểu họa Savefi khi họ vẽ hàng ngàn chiếc lá của một cây tiêu huyền lớn, từng lá một. Lâu lâu, để cho đỡ mỏi mắt, tôi nhìn các khoảng trống giữa những căn nhà, những lô trống, những con phố dẫn xuống phía biển và đưa mắt nhìn những con tàu lên xuống vịnh Bosphorus.

Chính là tại Cihangir (nơi chúng tôi cũng sẽ chuyển về ở khi tình hình tài chính khó khăn hơn) mà tôi học được một điều: thành phố Istanbul không phải là một thiên hình vạn trạng vô danh của những cuộc đời bên trong các bức tường – một khu rừng của những căn nhà nơi chẳng ai biết ai chết, ai sống, hay ai đang ăn mừng, và ăn mừng cái gì – mà là một quần đảo của những lân bang láng giềng, nơi mọi người đều biết nhau. Khi nhìn ra cửa sổ, tôi không chỉ nhìn thấy Bosphorus và các con tàu lên xuống những dòng kênh quen thuộc mà còn trông thấy những khu vườn giữa các căn nhà, những tòa biệt thự cổ xưa chưa bị ủi sập, và những đứa trẻ vui đùa giữa những bờ tường vụn vỡ. Như những căn nhà nhìn ra vịnh Bosphorus, đằng trước nhà có một lối đi rải sỏi đưa xuống bãi biển. Vào những chiều tuyết đổ, tôi sẽ ngồi với bà cô và ông em họ cùng lối xóm nhìn ra xa xa, trong lúc đám trẻ con ồn ào trượt theo lối đi xuống phía biến, trên xe trượt, những chiếc sled, hay những mảnh gỗ.

Trung tâm của kỹ nghệ phim ảnh Thổ Nhĩ Kỳ – mỗi năm sản xuất bảy trăm phim vào thời kỳ đó và được xếp hạng nhì trong số những nền kỹ nghệ phim ảnh lớn nhất trên thế giới sau Ấn Độ – tọa lạc ở Beyoglu, phố Yecilcam, chỉ cách đây chừng mười phút, và bởi vì nhiều nghệ sĩ sống ở Cihangir, thành thử lối xóm ở đây đầy những “chú” và những “cô” mệt mỏi, mặt mày trát đầy son phấn, đóng cùng một vai, trong mọi phim mà họ đã từng đóng. Bởi vậy, khi mấy đứa trẻ nhận ra nghệ sĩ, là chúng nhận ra qua nhân vật mà họ đóng (thí dụ, Vahi Oz luôn đóng vai anh mập già chuyên dụ dỗ mấy cô người làm trẻ trung, ngây thơ), và khi nhận ra rồi là chúng chạy theo họ, suốt cả con phố. Ở đầu lối đi dốc, vào những ngày mưa, xe hơi sẽ bi trươt xuống theo nền đường ướt rải sỏi, và xe tải phải cực nhọc mới lên được trên đầu lối đi; vào những ngày nắng, một chiếc xe minibus sẽ xuất hiện, không hiểu từ đâu, và các nghệ sĩ, chuyên viên ánh sáng và "đoàn quay phim" sẽ ùa ra từ chiếc xe; sau khi quay một xen yêu đương trong chừng mười phút, họ lại biến mất. Mãi nhiều năm sau này, khi tình cờ coi trên tivi một trong những bộ phim đen trắng mà họ đã từng quay như thế, tôi nhận ra đề tài thực của chúng không phải là câu chuyện tình sôi nổi ở tiền cảnh, mà chính là Bosphorus mà người ta chợt nhìn thấy lấp lánh từ phía xa.

Trong lúc nhìn Bosphorus qua những khoảng trống giữa các khu nhà ở Cihangir, tôi còn nhận ra một điều khác nữa, về cuộc sống lối xóm: Nhất định phải có một trung tâm (thường là một cửa tiệm), nơi mọi lời ngồi lê đôi mách được tập hợp lại, được diễn giải, và được phát đi. Ở Cihangir, đó là một tiệm bán tạp hóa, nằm ở tầng trệt của tòa nhà có căn hộ của chúng tôi. Chủ tiệm là một người Hy Lạp (như hầu hết các gia đình khác ở những căn hộ phía bên trên tiệm của ông ta); nếu muốn mua một món gì đó của Ligor, từ trên căn hộ của mình bạn thòng cái giỏ xuống và la lớn lên bạn muốn mua thứ gì. Những năm sau này, khi gia đình chúng tôi chuyển tới cùng tòa nhà, mẹ tôi cảm thấy không ổn cái việc cứ phải la lớn lên mỗi lần bà cần một ổ bánh mì hay mấy quả trứng, thế là bà viết một mẩu giấy, bên trong ghi món bà cần, rổi cũng bỏ vô giỏ thòng xuống, như vậy xem ra lại có vẻ có phong thái hơn so với mấy nhà hàng xóm. (Khi ông con trai trời đánh của bà cô tôi mở cửa sổ, thì thường là để nhổ nước miếng lên mui một chiếc đang cố leo con dốc, hay ném một cây đinh, hay một cây pháo, mà nó đã cẩn thận buộc vào đầu một sợi dây. Ngay cả bây giờ, khi từ trên cửa sổ cao ngó xuống đường, tôi vẫn ngạc nhiên tự hỏi, cái cảm giác từ trên này nhổ nước miếng xuống khách bộ hành nó ra làm sao).

Sevket Rado, ông chồng của bà cô tôi, ngay từ thuở mới chập chững bước vô đời, đã rắp tâm làm một nhà thơ, nhưng thất bại; sau đó, ông đành làm một tay ký giả và nhà biên tập, và vào cái thời kỳ tôi ở nhà cô chú tôi, ông đang biên tập tờ Hayat (Đời sống), lúc đó là một tuần báo Thổ Nhĩ Kỳ bán chạy nhất. Nhưng vào lúc năm tuổi đầu như thế, tôi chưa có chút quan tâm thích thú gì với chuyện ấy, hoặc là chuyện ông chú của mình là bạn hay đồng nghiệp của rất nhiều nhà thơ, nhà văn, những người gây ảnh hưởng lên ý nghĩ của riêng tôi về Istanbul. Trong đám bạn của ông có cả Yahya Kemal, Ahmet Hamdi Tanpinar, và Kemalettin Tugcu, tác giả những câu chuyện đầy chất mê-lô dành cho trẻ con theo kiểu Dickens, chúng vẽ nên một bức tranh đáng sợ và có nhiều mảng, nhiều sợi, về cuộc sống ở đường phố tại những khu xóm nghèo khổ. Thay vào đó, cái hồi ấy tôi mê nhất là hàng trăm cuốn sách cho trẻ con do ông chú của tôi xuất bản và tặng cho tôi khi tôi đã biết đọc (những câu chuyện tuyển chọn từ Ngàn lẻ một đêm, loạt truyện về Falcon Brother, Truyện cổ Andersen, Bách khoa những khám phá và phát minh).

Mỗi tuần một lần, cô tôi sẽ đưa tôi trờ lại Nisantasi để gặp anh tôi, anh sẽ nói được sống ờ Nhà Pamuk mới sung sướng làm sao: nào là ăn điểm tâm với cá chổng, nào vui chơi cười đùa thỏa thích vào buổi tối, và còn làm đủ thứ chuyện thích thú khác mà không có tôi – chơi đá banh với chú tôi, đi thăm Bosphorus vào Chủ nhật trên chiếc xe Dodge của chú tôi, nghe bình luận thể thao, những vở kịch ưa thích trên chiếc radio. Tất cả những chuyện đó, ông anh tôi kể ra một cách thật là chi tiết, ngoài ra còn tô vẽ thêm lên nữa. Và rồi, anh tôi sẽ nói: “Đừng đi nữa, kế từ hôm nay, hãy ở nhà."

Tới lúc phải trở về Cihangir, tôi thấy không sao rời anh tôi được và không thể ngay cả nói lời từ giã với cánh cửa bị khóa buồn bã của căn nhà. Một lần tôi cố cưỡng lại cái giây phút phải ra đi bằng cách ôm chặt cái lò sưởi ở hành lang, và khóc mỗi lúc một thêm dữ dội khi mọi người tìm cách gỡ tay tôi ra, tuy thật xấu hổ khi làm như vậy; nhưng tôi vẫn cố siết chặt cái lò sưởi – tôi nghĩ mình giống như nhân vật trong một truyện tranh đang cố níu nhánh cây trơ trọi ỏ ven bờ một vách đá dựng ngược.

Có lẽ tôi quá quấn quít với căn nhà? Năm mươi năm sau, tôi lại trở lại sống trong cùng tòa nhà ấy. Căn nhà, những căn phòng của nó, vẻ đẹp của những đồ vật ở bên trong; chúng không quan trọng đối với tôi cho bằng điều này: căn nhà, ngày đó cũng như bây giờ, được sử dụng như trung tâm của một thế giới ở trong tâm tưởng của tôi – như một lối thoát, theo cả hai nghĩa bi quan và tích cực của từ này. Thay vì học cách đối mặt vói những lo âu của mình – những cuộc đấu khẩu của cha mẹ, những vụ vỡ nợ của cha, những cuộc tranh cãi về tài sản chẳng bao giờ kết thúc của gia đình, cái tài sản cứ ngày một teo đi của chúng tôi – tôi lại tự lấy làm vui với những trò chơi tinh thần, trong đó tôi chuyến đổi mục tiêu, sự chú tâm, tự đánh lừa chính mình, quên tất cả những gì làm tôi bực bội lo âu, hay là mải mê một mê cung bí mật.

Chúng ta có thể gọi tình trạng mơ mơ hồ hồ này là nỗi buồn, hay có lẽ, chúng tôi nên gọi bằng cái tên Thổ Nhĩ Kỳ của nó, hüzün, cái từ nói lên một nỗi buồn có tính cộng đồng hơn là riêng tư. Thay vì đem đến cho thực tại sự phân minh, rõ ràng, thì lại che mờ đi, hüzün cho chúng tôi sự thanh thản, làm tầm nhìn nhòa đi như thể cụm hơi nước bốc lên từ một cái ấm nấu nước pha trà đọng trên kính cửa sổ vào một ngày mùa đông. Cái cảnh tượng hơi nước tụ lai trên cửa kính làm tôi cảm thây hüzün, và tôi vẫn thích thức dậy, bước đến gần cửa sổ lấy ngón tay viết chữ lên mặt kính. Khi tôi viết và vẽ những hình dạng lên mặt kính đọng hơi nước như thế, hüzün ở trong tôi như tan ra, và tôi cảm thấy thoải mái; sau khi viết và vẽ, tôi lấy tay xoá bỏ tất cả rồi nhìn ra bên ngoài cửa kính.

Nhưng bản thân cái nhìn cũng mang hüzün của riêng nó. Đã đến lúc chúng ta cần có được một sự hiếu biết sâu xa hơn về nỗi buổn mà thành phố Istanbul ôm lấy, như là số phận của nó.

CHƯƠNG MƯỜI:
Hüzün

Hüzün, tiếng Thổ nghĩa là buồn, có gốc Ả Rập; khi xuất hiện trong kinh Koran (ở dạng huzn trong hai câu thơ, và ở dạng hazen trong ba câu khác), nó có nghĩa đúng như trong tiếng Thổ bây giờ. Nhà tiên tri Muhammad, khi nhắc tới năm bà vợ Hatice và ông chú Ebu Talip mất, đã gọi năm đó là Senettul huzn, năm của nỗi buồn; điều này cho thấy hüzün chuyên chở tình cảm mất mát sâu xa về tinh thần. Nhưng những gì đọc được khiến tôi hiểu ra một điều: Nếu hüzün bắt đầu cuộc đời của nó như là một từ để chỉ sự mất mát, và cùng với nó là đau thương, là thổn thức, thì có một bất đồng ý kiên nho nhỏ, mang tính triết học, trong vài thế kỷ tiếp theo sau sự xuất hiện của từ này, trong lịch sử Hồi giáo. Cùng với thời gian, chúng ta nhận ra là có hai hüzün rất khác nhau, và với mỗi hüzün khác nhau đó, là một truyền thống triết học khác hẳn.

Theo truyền thống thứ nhất, chúng ta trải nghiệm hüzün khi quá gắn bó với thế giới trần tục, với những lợi lộc và thú vui vật chất; từ đó mà có hệ lụy, "Nếu bạn chưa quá lậm vào thế giới tạm bợ này, nếu bạn là một người Hồi giáo tốt và chân chính, thì bạn sẽ không để ý gì đến những mất mát trần thế." Truyền thống thứ nhì, thoát thai từ chủ nghĩa thần bí Sufi, đem đến cho chúng ta một sự hiểu biết tích cực và thông cảm hơn về thế giới, và vị trí của mất mát và đau thương ở cõi đời. Với những người theo chủ nghĩa thần bí Sufi[13], hüzün là nỗi đau tinh thần mà chúng ta cảm thấy, do chúng ta không thể nào gần gụi đủ mức với Đấng Allah, do chúng ta không thể nào làm đủ cho Đấng Allah. Một Sufi chân chính sẽ không để ý đến những quan hoài của thế gian như cái chết, chưa nói đến ba cái thứ linh tinh như của cải, hay sở hữu; người đó đau nỗi đau, đau nỗi trống rống, và đau nỗi bất toàn bởi vì người đó cảm thấy mình chẳng bao giờ có thể gần gụi đủ mức Đấng Allah, bởi vì sự cảm nhận Đấng Allah của người đó chưa đủ sâu sắc. Hon nữa, không phải sự hiện diện, mà là sự thiếu vắng của hüzün, đã là nguổn cơn của mọi chuyện. Chính việc không trải nghiệm thấy hüzün khiến anh ta cảm thấy nó; anh ta đau khổ do anh ta đau khổ chưa đủ, và chính là do lập luận như thế tới tận cùng mà văn hóa Hổi giáo coi trọng hüzün. Nếu hüzün là trung tâm của văn hóa, thơ ca, và cuộc đời thường nhật của Hồi giáo trong hai thế kỷ vừa qua, nếu nó trấn ngự âm nhạc của chúng ta, thì ít nhất ấy là do chúng ta coi nó như là một vinh dự. Nhưng để hiểu hüzün sau cùng nghĩa là gì trong thế kỷ đã qua, để chuyên chở quyền lực kéo dài của nó, nói đến vinh dự mà truyền thống Sufi đó mang lại cho cái từ này là chưa đủ. Để chuyên chở sự quan trọng tinh thần của hüzün ở âm nhạc Istanbul trong một trăm năm qua; để hiểu tại sao hüzün trấn ngự không chỉ phong thái, âm điệu của thơ ca hiện đại Thổ Nhĩ Kỳ, mà còn cả tính biểu tượng cùa nó, và, tại sao, như những biểu tượng lớn lao của thơ ca Đi văng, nó chịu đựng nỗi đau quá liều lượng, nỗi đau bị lạm dụng; đế hiểu sự quan trọng trung tâm của hüzün như là quan niệm văn hóa chuyên chở sự thất bại của cõi dương gian, sự chẳng có gì để mà liệt kê, và sự đau khổ tinh thần, thì việc chỉ cố nắm lịch sử của từ này, và vinh dự mà chúng ta choàng cho nó, là chưa đủ. Để hiểu hüzün của Istanbul mãnh liệt như thế nào ở nơi tôi, khi còn là một đứa trẻ, tôi phải miêu tả lịch sử của thành phố tiếp theo sau sự hủy diệt cứa Đế quốc Ottoman, và – quan trọng hơn – cái đường hướng theo đó lịch sử này được phản chiếu ở trong những phong cảnh "đẹp" của thành phố, và trong những con người của nó. Hüzün của Istanbul không phải chỉ là một trạng thái do âm nhạc, thi ca của thành phố gây nên, nó còn là cách nhìn đời, nó mắc míu tới tất cả chúng tôi, không chỉ như một tình trạng tinh thần, mà một tình trạng tâm hồn, ở mức độ tối hậu của nó, theo nghĩa vừa chấp nhận vừa chối bỏ cuộc đời.

Đế khám phá những ý nghĩa mơ hồ của từ hüzün, chúng ta phải trở về với những tư tưởng gia từng coi hüzün không phải như quan niệm thi ca, hay tình trạng được hưởng hồng ân, mà như một căn bệnh. Theo El Kindi, hüzün mắc míu không phải chỉ với sự mất mát, hay cái chết của một người thân thương, mà còn với những tình trạng tâm thẩn có tính bệnh hoạn khác nữa, thí dụ sự giận dữ, tình yêu, thù hận, và nỗi lo sợ không có cơ sở. Ibn Sina, triết gia-bác sĩ cũng nhìn nhận hüzün ở phạm vi rộng như vậy, đó là lý do tại sao ông đề xuất nên chẩn bệnh một thanh niên trong cơn mê cuồng vô vọng bằng cách vừa bắt mạch vừa hỏi tên cô bạn gái của anh ta. Cách tiếp cận vấn đề của những tư tưởng gia cổ điển Hồi giáo này cũng tương tự như trong Giải phẫu học nỗi buồn của Robert Burton, một cuốn sách kỳ lạ nhưng thú vị, xuất hiện vào đầu thế kỷ mười bảy. (Chừng 1.500 trang, khiến tác phẩm lớn lao của Ibn Sina, Fi'l Huzn, xem ra chỉ có vẻ như là một tập sách mỏng.) Giống như Ibn Sina, Burton có một cái nhìn có tính bách khoa về “nỗi đau đen" và liệt kê nỗi sợ chết, tình yêu, sự thất bại, âm mưu, đồ ăn, đồ uống và những hậu quả có thể từ đó mà ra, và danh sách cách chữa trị của ông thì cũng khá dàn trải. Kết hợp y khoa với triết học, ông khuyến cáo độc giả của mình nên tìm kiếm các phương thuốc trị bịnh thông qua trí tuệ, việc làm, sự ẩn nhẫn, đạo hạnh, kỷ luật, và ăn uống điều độ – thật lạ là hai cuốn sách từ hai truyền thống văn hóa khác biệt hẳn nhau như thế mà lại có điểm chung như vậy.

Hüzün, như vậy, nảy sinh từ một "dục vọng đen" như nỗi buổn, "melancholy"; từ nguyên học cho thấy "melancholy" dẫn chiếu tới nền tảng các "thể dịch" lần đầu được quan sát thấy vào thời Aristotle (melaina kole – mật đen), và mang lại cho chúng ta màu sắc thường được gắn kết với cảm xúc này và sự đau đớn kín mít đi kèm. Nhưng tới đây, chúng ta nhận ra sự khác biệt thiết yếu, giữa hai từ này [hüzün và melancholy]. Burton, hãnh diện vì được mắc chứng này, tin rằng nỗi buồn xây con đường đưa đến sự cô đơn hạnh phúc; bởi vì nó củng cố những quyền năng tưởng tượng cùa ông nên đôi khi nó đươc xác nhận một cách vui vẻ. Chẳng cần biết nỗi buồn là hậu quả hay nguyên do của sự cô đơn, trong cả hai trường hợp, Burton coi sự cô đơn như là trái tim, là cốt yếu của nỗi buồn. Ngược lại, trong khi El Kindi coi hüzün vừa như là một tình trạng huyền bí (thoát thai từ sự bực bội không làm sao trở thành một với Đấng Allah), vừa như là một thứ bệnh, sự cô đơn không được coi như điều kiện mong ước, thậm chí là được chấp nhận. Mối bận tâm chính, cũng giống như ở mọi nhà tư tưởng Hồi giáo cổ điển, là cemaat, cộng đồng tín đồ. Ông phán xét hüzün theo những giá trị của cemaat và đề nghị những liều thuốc trị hướng chúng ta về phía đó; chủ yếu ông coi hüzün như là một kinh nghiệm kỳ cục đối với mục tiêu của cộng đồng.

Điểm khởi đầu của tôi là niềm xúc động mà một đứa bé cảm nhận khi nhìn ra bên ngoài, qua mặt kính cửa sổ mờ hơi nước. Bây giờ chúng ta bắt đầu hiểu hüzün không phải như nỗi buồn của một con người cô đơn, mà là cái tâm trạng u tối mà hàng triệu con người cùng chia sẻ. Điều mà tôi cố giải thích là hüzün của cả một thành phố: thành phố Istanbul.

Trước khi tôi cố gắng vẽ ra thứ tình cảm độc nhất vô nhị này của Istanbul, cái ràng buộc mọi người vào với nhau, chúng ta hãy nhớ lại rằng, cái điều thứ nhất mà một họa sĩ nhắm tới khi vẽ một phong cảnh là làm sao đánh động ở người thưởng ngoạn cùng những tình cảm mà phong cảnh đó đã đánh động người nghệ sĩ. Ý tưởng này vô cùng phổ biến ở giữa thế kỷ mười chín với các nhà Lãng mạn. Khi Baudelaire chỉ ra điều mà tranh Eugène Delacroix tác động lớn nhất đến ông là vẻ buồn của nó, thì ông dùng từ này [melancholy] theo nghĩa hoàn toàn tích cực, như một lời ngợi ca, giống các nhà Lãng mạn và Suy đồi tiếp theo. Sáu năm sau khi Baudelaire viết ra các ý nghĩ về tranh Delacroix (1846), bạn của ông, nhà văn và nhà phê bình Théophile Gautier làm một chuyến tham quan Istanbul. Những điều mà Gautier viết về Istanbul sau đó gây dấu ấn đậm đà lên những nhà văn của thành phố như Yahya Kemal và Tanpinar; bởi vậy, điều đáng nói ở đây là khi Gautier miêu tả một số phong cảnh của thành phố như là một nỗi buồn được đẩy đến cực điểm của chúng, thì đây cũng là một sự ngợi ca.

Nhưng điều mà tôi đang cố gắng diễn tả, không phải nỗi buồn của Istanbul, mà là hüzün, một hüzün mà chúng tôi tự thấy mình được phản chiếu ở trong, một hüzün mà chúng tôi hấp thụ lấy một cách hãnh diện và chia sẻ cho nhau, với tư cách một cộng đồng. Hiểu hüzün này đồng nghĩa với chiêm ngưỡng những cảnh tượng, gọi dậy những hồi ức nơi bản thân thành phố trở thành một minh họa, một yếu tính của hüzün. Tôi đang nói về những chiều tối khi mặt trời vội xuống, về những ông bố trên đường trở về nhà, dưới những ngọn đèn đường ở những con phố nhỏ, tay xách mấy cái túi ni lông; về những thủy thủ buồn ngủ rũ rượi tay xách xô nước lau chùi sàn những chiếc phà già nua nơi bến bờ hoang phế vào giữa mùa đông, một mắt ngó chiếc tivi đen trắng nhỏ ở phía xa; về những ông chủ tiệm sách già ngất ngư từ một cơn khủng hoảng kinh tế này qua cơn kế tiếp, run rẩy chờ suốt buổi một người khách xuất hiện; về mấy ông thợ hớt tóc ca cẩm chả mấy đàn ông chịu cạo râu sau một cơn khủng hoảng kinh tế; về những đứa trẻ chơi banh giữa những chiếc xe trên các phố rải sỏi; về những người phụ nữ choàng khăn, đứng ở trạm xe buýt hoang vắng, tay cầm túm tụm một đống bịch ni lông, chẳng ai nói chuyện với ai, chờ một chuyến xe buýt chẳng bao giờ tới; hoặc về những kho chứa thuyền trống rỗng của các biệt thự già nua ven Bosphorus; về những tiệm trà lèn chật cứng khách ăn mày, những kẻ thất nghiệp; về những tên ma cô đảo lên đảo xuống, vòng qua vòng lại quảng trường lớn nhất thành phố vào những buổi tối mùa hè, mong vớ được một người khách du lịch say rượu cuối cùng; về những tấm ván gãy ở các công viên trống rỗng; về những tiếng còi tàu xuyên qua thềm sương mù; về những tòa nhà bằng gỗ chỗ nào cũng kêu kẽo kẹt, cho dù đó là một biệt thự của pasha, giờ đây lại càng kêu dữ nữa khi trở thành các trụ sở cơ quan thành phố; về những người vợ he hé tấm màn cửa nhìn xuống đường chờ đợi người chồng chẳng khi nào có ý định trở về nhà vào các buổi tối; về những ông già ngồi bán mấy đồ thờ, thánh tượng, dầu thơm ở sân các giáo đường, về những ngàn ngàn cổng chính dẫn vô nhà giống hệt nhau của các khu nhà, mặt tiền của chúng thì bạc phếch vì nắng mưa, vì nước thời gian, vì ô nhiễm, dơ dáy, bụi bặm, hoen gỉ; về những đám đông chạy như ma đuổi, cố làm sao cho kịp chuyến phà vào những chiều tối mùa đông; về những bức tường thành phố, điêu tàn đổ nát kể từ tận cùng Đế chế Byzance; về những chợ búa vắng hoe vào buổi chiều tối; vẻ những ngôi nhà cầu nguyện, các tekke, đổ nát; về những con hải âu bất động trong mưa trên những lan can gỉ sét phủ đầy rêu và vỏ sò vỏ trai; về những sợi khói mỏng như tơ, bay lên từ chiếc ống khói độc nhất của tòa dinh thự một trăm năm tuổi, vào một ngày lạnh nhất trong năm; về đám người câu cá hai bên cầu Galata; về những phòng đọc sách lạnh lẽo ở thư viện; về những ông thợ chụp hình trên đường phố; về hơi người khó chịu ở trong những rạp chiếu phim, ngày nào sang trọng, trần nhà mạ vàng, bây giờ biến thành nơi chuyên chiếu phim con heo, với những người khách mặt mày xấu hổ, ngượng nghịu, len lén bước vô; về những đại lộ nơi chẳng hề có bóng dáng một người phụ nữ nào đi một mình sau khi mặt trời lặn; về đám đông tụ tập nơi những nhà thổ được mở ra dưới sự kiếm soát của nhà nước, vào những ngày nóng, gió, khi những ngọn gió Nam lùa tới; về những cô thiếu nữ xếp hàng ở các cửa hàng bán thịt giảm giá; về những bóng đèn chạy thành các dòng chữ thánh kinh trên những ngọn tháp giáo đường vào những ngày nghỉ, những dòng chữ bị mất nét khi bóng đèn bị cháy; về những bờ tường nham nhở với những tờ quảng cáo; về những chiếc dolmus[14] cũ kỹ mệt mỏi, những chiếc Dodge đời 1950, ở những nước Tây phương đã được đưa vô viện bảo tàng, nhưng ở đây được dùng làm xe taxi sở hữu chung, thở hồng hộc, nhả khói như bễ lò trên những đường nhỏ chật hẹp hay những đại lộ bẩn thỉu; về những chuyến xe buýt chật cứng hành khách; về những thánh đường với những tấm bảng tên và máng xối bằng chì luôn luôn bị mất cắp; về những nghĩa địa thành phố, trông giống như những lối đi tới một thế giới thứ nhì, và về những cây bách ở đó; về thứ ánh sáng mờ mờ mà bạn nhìn thấy vào buổi tối trên những con thuyền chạy từ Kadikoy tới Karakoy; về những trẻ nhỏ trên đường phố, cố bán cùng một bọc khăn tay cho mọi khách bộ hành; về những cột đồng hồ chẳng ai thèm để ý; về những cuốn sách lịch sử, trẻ con đọc trong đó các chiến thắng của Đế quốc Ottoman, và về những trận đòn mà chúng phải nhận khi ở nhà; về những ngày tất cả mọi người phải ở nhà, để thực hiện bổn phận bầu cử, hay kiểm tra dân số; về những ngày có lệnh giới nghiêm bất thần, để tạo điều kiện thuận lợi cho một cuộc ruồng bắt khủng bố, và mọi người ngồi nhà sợ hãi đợi "các viên chức nhà nước"; về những thư độc giả, được nhét vào một góc tờ báo – mà chẳng ai thèm đọc – cho biết giáo đường khu vực, đã hiện diện từ 375 năm, có cơ nguy sụp đổ, vậy mà nhà nước không làm gì hết; về những lối đi ngầm bên dưới phần lớn giao lộ đông người; về những lối đi bắc trên cao nơi mỗi bậc thang lại bị vỡ theo một cách khác nhau; về những cô gái đọc cột báo của Người Chị Lớn Guzin trên tờ Tự do, một trong những nhật báo phổ thông nhất ở Thổ Nhĩ Kỳ; về những người ăn mày bất thình lình xuất hiện ở một nơi bạn không thể nào ngờ và cả những người luôn ngồi cũng chỗ đó, cũng những lời xin xỏ ngày nào cũng như ngày nào; về mùi nước đái sặc sụa xộc thẳng vào mũi bạn tại các đại lộ đông đảo, tại những thuyền, tàu, hành lang, đường hầm; về người đàn ông bán những tấm bưu thiếp tại vẫn một địa điểm trong bốn chục năm qua; về thứ ánh sáng vàng đỏ trên những cửa sổ ở Uskudar vào lúc hoàng hôn; về những giờ phút sớm sủa nhất của buổi sáng, khi mọi người còn đang ngủ ngoại trừ những người đánh cá đang trên đường hướng ra biển; về cái góc của công viên Gulhane, tuy tự gọi là sở thú nhưng chỉ có đúng hai chú dê và ba chú mèo rầu rĩ ở trong chuồng; về những ca sĩ hạng ba gắng hết sức bắt chước các ca sĩ và ngôi sao ca nhạc bình dân Thổ; và cả các ca sĩ hạng nhái nữa; về những học sinh trung học buồn nản trong những lớp học tiếng Anh chẳng bao giờ chấm dứt, sau sáu năm chỉ học được trần hai tiếng "yes" và "no"; về những di dân đợi dài người trên các bên tàu Galata; về những rau trái hư thúi, giấy báo gói hàng, bao bì ni lông, thùng, hộp vứt đầy những chợ trời không còn người một buổi chiều mùa đông; về những phụ nữ xinh đẹp quấn khăn e lệ mặc cả trong các khu chợ trời; về những bà mẹ trẻ một nách ba đứa nhỏ cực nhọc trên đường phố; về tất cả những tàu bè trên biển cùng hú còi một lúc khi thành phố ngưng hoạt động để tưởng nhớ Ataturk vào lúc 9.05 sáng ngày 10 tháng Mười một; về một bậc thềm đá sỏi chìm dần dưới những đợt nhựa đường và sau cùng biến mất; về những đống đá hoa đổ nát trong bao thế kỷ từng là vòi phun nước, bây giờ khô cạn, vòi nước bị mất cắp; về những tòa nhà ở hai bên các đường phố nhỏ thời thơ ấu của tôi, nơi các gia đình trung lưu – bác sĩ, luật sư, thầy giáo, và vợ con của họ – có thói quen ngồi nghe radio buổi tối, bây giờ biến thành những xưởng may, có những cô gái trẻ làm việc suốt đêm để kịp giao hàng, với đồng lương thấp nhất trong thành phố ; về phong cảnh Mũi Vàng, từ cầu Galata nhìn về phía Eyup; về những người bán simit trên bến tàu đưa mắt nhìn lơ đãng trong khi đợi khách hàng; về mọi điều gãy đổ, rách nát, quá đát; về những con cò bay về phía Nam từ vùng biển Balkan, Bắc Âu và Tây Âu khi mùa thu tới gần, chúng đưa mắt nhìn xuống toàn thành phố khi bay qua Bosphorus và các đảo trên biển Marmara; về những đám đàn ông trở về nhà, hút thuốc lá lia lịa sau những trận đá banh của đội tuyển quốc gia, cái đội bóng trong thời thơ ấu của tôi chẳng bao giờ ra về mà không đòi cho được sự thất bại nhục nhã: tôi nói về tất cả những cái đó.

Chính là do nhìn vào hüzün, do coi trọng những biểu hiện của nó ở các đường phố, trong những khung cảnh và con người thành phố; mà cuối cùng chúng ta cảm nhận được nó ở khắp mọi nơi. Vào những buổi sáng giá lạnh mùa đông, khi mặt trời bất thình lình rớt xuống vịnh Bosphorus và một làn hơi nước yếu ớt bốc lên khỏi mặt nước, hüzün đậm đặc đến nỗi bạn có thế sờ được nó, thấy nó tràn ra, trải rộng ra, giống như một lớp màng phủ lên những con người và cảnh vật.

Như vậy, có một khoảng cách siêu hình lớn giữa hüzün và nỗi buồn của một cá nhân cô đơn ở Burton; tuy nhiên, có một sự hao hao giữa hüzün và một hình thức khác cùa nỗi buồn, được Claude Lévi-Strauss miêu tả trong Nhiệt đới buồn. Những thành phố nhiệt đới của Levi-Strauss không mấy giống Istanbul, cái thành phố nằm trên vĩ tuyến 41, nơi khí hậu dịu dàng hơn, đất đai thân quen hơn, sự nghèo đói không dến nỗi quá cay nghiệt; nhưng sự mỏng manh cuộc sống cùa con người ở Istanbul, cách mà người ở đó đối xử với nhau và khoảng cách mà họ cảm thấy giữa họ với các trung tâm của Âu châu, khiến những người Tây phương vừa mới lần đầu ghé thăm Istanbul khó mà hiểu được thành phố, và do khó mà hiểu được, họ bèn gán cho thành phố một cái "vẻ bí ấn" và từ dó, đồng nhất hüzün với cái buồn thiu (tristesse) của Lévi-Strauss.

Buồn thiu, tristesse, không phải nỗi đau ảnh hướng lên một cá nhân cô đơn; hüzün và tristesse, cả hai gợi đến một cảm giác chung, một bầu không khí và một văn hóa được chia sẻ bởi hàng triệu con người. Nhưng những từ và những tình cảm chúng miêu tả thì không đồng nhất, và nếu chúng ta cố rạch ròi, tìm cho được sự khác biệt, thì cũng khó mà nói, rằng, Istanbul giàu có hơn Delhi hay São Paolo. (Nếu bạn đi tới các xóm nghèo, những thành phố và các hình thức của sự nghèo khổ trên thực tế ở đâu cũng như nhau.) Sự khác biệt nằm ở chỗ tại Istanbul những tàn tích của một nền văn minh hiển hách đã qua thật rõ nét ở mọi nơi. Cho dù bị bỏ bê, cho dù hoang phế, cho dù bị bủa vây, những tàn dư của đế chế; không phải chỉ những thánh đường lớn lao, những công trình to lớn, mà ngay cả những cái li ti, nhỏ nhoi còn lại, hiện diện gần như ở bất cứ một nơi nào trong thành phố ở hai bên đường, ở một góc phố – những vòm cung nho nhỏ, những vòi phun nước, những thánh đường trong khu phố – đều tẩm vào người dân sống chung chạ với chúng một nỗi đau trong tim.

Chẳng làm gì có những tàn dư đế chế vĩ đại như vậy ở các đô thị Tây phương, được gìn giữ như là viện bảo tàng lịch sử và được trưng bày một cách hãnh diện. Người dân của Istanbul cứ thế mà sống giữa những điêu tàn, hoang phế. Nhiều nhà văn, nhà du lịch Tây phương coi đây là một điều dễ thương vô chừng. Nhưng đối với những cư dân mẫn cảm, thân quen hơn, các tàn dư đế chế nhắc nhở họ rằng thành phố hiện nay quá nghèo, quá xô bồ, và thật vô phương nếu mơ ước sẽ có một ngày lại hiển hách như xưa, về những mặt giàu sang quyền uy, và văn hóa. Thật khó mà tự hào về những căn nhà xiêu vẹo, đổ nát, bị bỏ bê, dơ dáy bùn và bụi bám đầy, và thật đẹp làm sao, khi còn là một đứa nhỏ, những lần tôi đứng nhìn chúng bị lửa thiêu rụi từng chiếc một.

Trong lúc du lịch Thụy Sĩ, vào năm 1867, Dostoevsky loay hoay cố tìm hiểu tại làm sao mà người dân Geneva lại tự hào đến phát khùng vì thành phố của họ. "Họ đắm đuối nhìn ngay cả những món đổ giản dị, tầm thường nhất, thí dụ, những cây cột trên đường phố như thế chúng là những gì tuyệt vời nhất ở trên cõi đời này," trong một lá thư, nhà văn sô vanh thù ghét Tây phương thậm tệ viết. Người dân Geneva tự hào về thành phố lịch sử của mình đến nỗi khi có một khách du lịch hỏi thăm đường, dẫu là những chỉ dẫn thông thường đơn giản nhất, họ sẽ nói những lời như "Ngài cứ theo con phố này đi thẳng xuống, qua một đài phun nước bằng đồng duyên dáng, tuyệt vời." Trong Bedia và Elini xinh đẹp của nhà văn lớn Ahmet Rasim (1865-1932), một cư dân thành phố lstanbul đã ứng xử trong một trường hợp tương tự: "Đi quá hamam[15] Ibrahim Pasha. Đi thêm chút nữa. Ở phía bên phải, nhìn qua khu đổ nát vừa đi qua [khu nhà tắm] bạn sẽ thấy một căn nhà đổ nát." Những người dân thành phố Istanbul của ngày hôm nay chắc sẽ chẳng vui gì về mọi điều bày ra trưóc những người ngoại quốc ở trên những con phố khốn cùng như vậy.

Một cư dân Istanbul tự tin, lạc quan hơn chắc là sẽ lấy những cửa hàng tạp hóa hay quán cà phê của thành phố làm các điểm mốc, giờ đây thói thường là vậy, vì chúng chính là những kho tàng lớn lao nhất của Istanbul hiện đại. Nhưng chuyến bay lẹ nhất để chạy trốn hüzün của những điêu tàn là vờ đi tất cả những công trình lịch sử, chẳng thèm để ý đến những cái tên của các tòa nhà hay những nét đặc biệt về kiến trúc của chúng. Đối với nhiều cư dân Istanbul, sự nghèo đói và sự ngu dốt đã phục vụ thật tốt cho mục đích này. Lịch sử trở thành một từ không có nghĩa; họ gỡ đá từ những bức tường của thành phố; trộn thêm các thứ vật liệu xây dựng hiện đại để tạo ra những tòa nhà mới, hay là tìm cách tu bổ những tòa nhà cũ bằng bê tông. Và chúng cứ lẵng nhẵng đi theo họ: Khi bỏ bê quá khứ và cắt đứt mối liên hệ với nó, cái hüzün mà họ cảm thấy trong những nỗ lực nhỏ bé và rỗng tếch cùa mình chỉ càng mạnh thêm lên. Hüzün mọc lên từ nỗi đau mà họ cảm thấy trước mọi điều đã mất, và chính điều này lại thúc đẩy họ sáng chế ra những thất bại mới, những cách mới để diễn tả sự khốn cùng của họ.

Cái tristesse mà Lévi-Strauss miêu tả là điều mà một người Tây phương cảm thấy khi anh ta làm một cuộc nghiên cứu những thành phố rộng lớn bị cái nghèo đói hành hạ của vùng nhiệt đới, khi anh ta nhìn ngắm những mớ người hỗn độn và cuộc sống ngổn ngang của họ. Nhưng anh ta không nhìn thành phố qua con mắt của họ. Tristesse hàm ý một con người Tây phương cảm thấy tội lỗi đầy mình và cố xoa dịu nỗi đau, mặc cảm tội lỗi, bằng cách từ chối để cho những sáo mòn và định kiến tô vẽ lên các cảm tưởng của mình. Hüzün, về phần mình, không phải là một tình cảm thuộc về một người quan sát đứng ở bên ngoài, không nhập cuộc. Tuỳ mức độ gia giảm, âm nhạc cổ điển Ottoman, âm nhạc bình dân Thổ Nhĩ Kỳ, đặc biệt nhạc abaresque vốn trở thành bình dân trong thập niên 1980, tất cả đều diễn tả cùng niềm xúc động ấy, mà chúng ta cảm thấy, giữa đau đớn thân thế và nỗi sầu khổ. Và những người Tây phương tới thành phố đã không sao nhận ra điều này. Ngay cả Gérard       de Nerval (mà sự buồn bã riêng tư của chính ông đã khiến ông tự tử), đã nói đến chuyện ông hoàn toàn lột xác nhờ những màu sác, cuộc sống đường phố, sự hung bạo, và những lễ nghi của Istanbul; ông ghi nhận là đã nghe tiếng đàn bà cười lớn trong những nghĩa địa của Istabul. Có thể ông tới Istanbul trước khi thành phố đi vào cơn hồi nhớ, nghĩa là khi Đế quốc Ottoman còn oanh liệt hiển hách, hay có thể bởi vì chính ông ta đang cần trốn thoát nỗi buồn của mình, những điều này đã gợi hứng cho ông trang điểm rất nhiều trang trong Du ngoạn tới Đông phương, với những huyễn tưởng sáng ngời của Đông phương.

Istanbul không mang nỗi buồn hüzün của nó như là “môt thứ bịnh không thuốc chữa” hay một "nỗi đau tự nguyện, mà chúng ta cẩn phải thoát ra khỏi": Nó mang hüzün là do chọn lựa. Và như thế, nó tìm ra con đường của nó quay trở lại với nỗi buồn của Burton, khi ông cho rằng “Tất cả những thú vui khác thì trổng rỗng/Chẳng chi ngọt ngào bằng nỗi buồn"; ở đây, vang vọng lên sự tự trào, mỉa mai về tầm quan trọng cùa nó trong cuộc sống Istanbul. Cũng thế, hüzün trong thi ca Thổ Nhĩ Kỳ sau khi thành lập nền Cộng hòa cũng diễn tả cùng một nỗi đau đó, một nỗi đau mà chẳng ai muốn trốn chạy, nỗi nhức nhối sau cùng sẽ cứu vớt linh hồn chúng ta và làm cho chúng sâu thẳm thêm lên. Với nhà thơ, hüzün là cái cửa sổ mù khói giữa anh ta và thế giới. Bức màn ảnh mà anh ta phóng chiếu xuống cuộc dời thì đau đớn bi thương, ấy là vì cuộc đời thì bi thương đau đớn. Và cư dân của thành phố Istanbul cũng vậy, họ ẩn nhẫn, chiều theo sự khốn khổ và sự chán chường. Cứ bám như đỉa đói vào cái vinh dự được chủ nghĩa thần bí Sufi ban cho, hüzün không chi đem đến cho sự ẩn nhẫn chịu đựng một dáng điệu cao sang, mà còn giải thích giùm cho chọn lựa của họ, cái lựa chọn ôm lấy sự thất bại, sự ngần ngại không dám quyết định một điều chi, sự bại trận, và sự nghèo khổ, một cách thật là triết học, và với một sự kiêu hãnh như thế đó, bằng cách đề xuất hüzün không phải là một giải thoát, một lối ra cho những đau khổ, mất mát, buồn phiền của cuộc đời, mà chính là nghĩa cả của nó. Và đó cũng là nghĩa cả của những vị anh hùng trong phim ảnh Thổ Nhĩ Kỳ thời thơ ấu và trai trẻ của tôi, và cũng còn là những anh hùng trong đời thực của tôi ở cùng một thời kỳ: Tất cả những vị anh hùng đó đều đem đến cho tôi cái cảm tưởng, bởi cái hüzün mà họ ôm ấp trong trái tim của họ ngay từ khi ra đời, cho nên họ không thèm màng tới tiền bạc, thành công, hay là những người đàn bà mà họ yêu. Hüzün không chỉ làm cho những cư dân Istanbul trở nên tê liệt; nó còn đem đến cho họ cái giấy cho phép được tê liệt của thơ ca.

Một tình cảm như thế không thể chi phối các nhân vật như Rastignac của Balzac, một người, với tham vọng điên cuồng, xuất hiện để gọi lên, thậm chí là mang lại vinh quang, tinh thần của thành phố hiện đại. Hüzün của Istanbul không hề gợi nên một cá nhân chường mặt chiến đấu chống lại xã hội; ngược hẳn lại, nó xúi giục một cơn lũ lụt của niềm ước ao đối đầu chống lại những giá trị, và những tập tục của cộng đồng, và khuyến khích chúng ta hãy bằng lòng với tí ít ỏi, vinh danh những đức hạnh của sự hài hòa, đồng điệu, tủi nhục. Hüzün dạy hãy kiên trì chịu đựng bao lần đói khổ, túng thiếu, suy sụp; nó cũng khuyến khích chúng ta đọc đời sống và lịch sử của thành phố theo kiểu ngược lại. Nó cho phép người dân thành phố Istanbul nghĩ về sự thất trận và sự nghèo khổ không phải như một điểm chấm dứt lịch sử, mà là một bắt đầu đáng kính nể, và đã được xác định sẵn, từ trước khi họ ra đời. Như thế, vinh dự, từ hüzün mà ra, có thể trật đường ray. Tuy nhiên, nó thực sự đề nghị Istanbul không ôm ấp hüzün như là một căn bệnh không sao chữa trị, lan rộng ra khắp thành phố hay như một sự nghèo khổ khốn cùng không làm sao thay đổi được, mà cứ phải lê lết chịu đựng, như một nỗi đau, hay như một sự thất bại ngỡ ngàng, sừng sốt, khi được nhìn ngắm, và phán xét, qua hai màu đen và trắng; nó ôm ấp hüzün của nó với vinh dự.

Ngay đầu thập niên 1580, Montaigne đã lập luận rằng chẳng hề có vinh dự trong thứ xúc động mà ông ta gọi là tristesse. (Ông sử dụng từ này, cho dù ông biết bản thân ông là một người "mélancolique"; nhiều năm sau đó, Flaubert cũng sẽ xử sự như Montaigne). Montaigne coi tristesse như là kẻ thù của chủ nghĩa duy lý trông cậy vào bản ngã, vào chính mình, va chủ nghĩa cá nhân. Tristesse, theo cái nhìn của ông, không xứng đáng để viết bằng chữ hoa, bên cạnh những phẩm chất lớn lao khác, Khôn Ngoan, Đức Hạnh, Ý Thức; ông rất tán thành vì người Ý coi từ tristezza là chứa đựng mọi sắc thái của sự điên rồ và bệnh tật, nguồn của bao nhiêu cái ác quỷ tà ma không đếm được.

Nỗi buồn của Montaigne, cũng giống như thái độ của ông khi đối đầu với cái chết, là một điều gì đó mà ông cố gắng kiềm chế, một mình, chẳng cần ai, chỉ bằng trí tuệ của một nhà trí thức sống riêng rẽ, tách biệt, cùng với sách vở của mình. Nhưng, hüzün của Istanbuỉ là một điều cả thành phố cùng cảm thấy và xác nhận, như là một. Cũng giống như các nhân vật ở trong Hòa bình của Tanpinar, cuốn tiểu thuyết vĩ đại nhất đã từng được viết ra về Istanbul: Bởi vì nhiễm hüzün từ lịch sử của thành phố, các nhân vật ở trong bị quật ngã và bị kết án phải thua. Chính hüzün là thứ đã phán rằng không tình yêu nào được phép chấm dứt trong êm ả. Y hệt như trong những phim đen trắng – ngay cả những phim với câu chuyện tình thật cảm động, rất thực – nếu lấy bối cảnh là Istanbul, thì thật rõ ngay từ khởi đầu, hüzün mà cậu con trai mang từ thuở vào đời, sẽ dẫn câu chuyện tới bi thương sầu não.

Trong những phim đen trắng này, hay trong những tác phẩm "nghệ thuật cao" như Hòa bình của Tanpinar, thời điểm chúng ta đồng hóa với nhân vật luôn giống như nhau. Đó là lúc các nhân vật tự rút lui vào trong chính họ, như ốc sên chui vô vỏ, khi họ thất bại không đủ bản lĩnh quyêt tâm, hay vụng về lúng túng không làm chủ được tình thế; và vậy là đành quy thuận những điều kiện mà lịch sử và xã hội ban cho họ, đó là lúc chúng ta ôm lấy họ, nhận ra họ, và đó cũng là lúc cả thành phố làm như chúng ta. Cho dù đẹp đẽ cỡ nào, cho dù nổi tiếng ra sao, những cảnh, những xen đen trắng quay trên đường phố Istanbul cũng đều lung linh huyền ảo trong hüzün. Thỉnh thoảng, trong lúc đổi kênh tivi, tình cờ tôi lọt vô nửa chừng một cuốn phim hồi đó, và một ý nghĩ kỳ cục chợt đến với tôi. Khi một nhân vật trong phim lang thang trên con phố rải sỏi, trong xóm nghèo, đưa mắt nhìn lên ánh sáng từ những khung cửa sổ của một căn nhà gỗ và nghĩ tới người yêu dấu, người yêu dấu này lẽ dĩ nhiên sẽ lấy một người khác, hay khi nhân vật chính đầy hãnh diện pha khiêm tốn trả lời một ông chủ hãng giàu có, quyền thế, quyết định chấp nhận cuộc sống của mình như nó vốn có, và quay qua nhìn về phía vịnh Bosphorus trong màu đen trắng, thì tôi thấy như là hüzün không phải đến từ câu chuyện tan nát, đau đớn của nhân vật chính, hay từ sự thất bại không cưới được người đàn bà mà anh ta yêu thương; mà hüzün, trong lúc tẩm vào những cảnh vật, những con phố, những khung cảnh nổi tiếng của Istanbul, đã bước vô trái tim của anh chàng si tình và bẻ gãy ước muốn của anh ta. Và như thế đối với tôi, để hiểu câu chuyện, và chia sẻ nỗi buổn của anh ta, chỉ cần nhìn khung cảnh. Bởi vì, với các nhân vật trong những bộ phim bình dân, hay trong Hòa bình của Tanpinar, chỉ có hai cách đế vượt qua ngõ cụt: hoặc đi lang thang dọc theo vịnh Bosphorus, hay quay lại với những con phố nhỏ của thành phố và ngắm nghía những điêu tàn đổ nát ở trong chúng.

Giải pháp độc nhất của nhân vật là giải pháp mang tính cộng đồng. Nhưng với các nhà văn, nhà thơ Istanbul, những người hào hứng phấn khởi vì văn hóa Tây phương và muốn nhập vào thế giới đương thời, vấn đề cũng vẫn còn rối rắm. Cùng với ý nghĩa cộng đồng mà hüzün mang tới, những nhà văn nhà thơ nói trên còn mong du nhập được chủ nghĩa duy lý của Montaigne, nỗi cô đơn tình cảm của Thoreau. Vào những năm đầu của thế kỷ hai mươi, một số trong họ đã dựa vào các ảnh hưởng trên để sáng tạo ra một số hình ảnh Istanbul, phải nói là, vẫn có phần của thành phố, và cũng có phần câu chuyện của tôi. Tôi viết cuốn sách này, trong một cuộc đàm luận thường trực – và đôi lúc, căng thẳng, gay go – với bốn tác giả buồn bã đơn độc; họ (sau khi đọc ngấu nghiến, ngập ngừng bàn cãi liên miên, và ngẫu hứng dạo chơi xen những tình cờ, ngẫu nhiên), đã đem đến cho một thành phố Istanbul hiện đại nỗi buồn của nó.

CHƯƠNG MƯỜI MỘT:
Bốn nhà văn cô đơn buồn bã của Istanbul

Khi còn là một đứa trẻ, tôi biết rất ít về họ. Người mà tôi biết nhiều nhất là nhà thơ lớn, dáng người mập mạp, Yahya Kemal: Tôi đã đọc một số bài thơ của ông, những bài nổi tiếng trong cả nước. Tôi biết một người khác nữa, nhà sử học Reşat Ekrem Koçu, một người được giới bình dân biết đến, qua những phụ trang lịch sử trên nhật báo – tôi rất để ý đến những minh họa về phương pháp tra tấn của đế quốc Ottoman, kèm theo những bài viết của ông. Vào lúc mười tuổi, tôi đã biết tên của cả bốn người, bởi vì những cuốn sách của họ đều có trong thư viện của cha tôi. Nhưng chúng vẫn chưa ảnh hưởng lên sự phát triển những hiếu biết, hay những ý tưởng của tôi về Istanbul. Khi tôi sinh ra, cả bốn ông đều khỏe mạnh và ở cách nhà chúng tôi chừng nửa giờ đồng hồ cuốc bộ. Lúc tôi mười tuổi, cả bốn ông đểu đã mất, chỉ còn lại một, và tôi chưa có lần nào được nhìn tận mặt họ.

Nhiều năm sau, thời gian tôi tái tạo dựng thành phố Istanbul thời thơ ấu của mình qua những hình ảnh đen trắng chứa trong đầu, những gì bốn nhà văn ấy viết về thành phố trộn chung vào nhau, và với tôi thật vô phương khi nghĩ về thành phố cho dù một thành phố của riêng tôi, mà lại có thể gạt tất cả bọn họ ra ngoài. Trong một quãng thời gian, vào lúc tôi ba mươi lăm tuổi và mơ viết một cuốn tiểu thuyết lớn về Istanbul theo kiểu Ulysses, tôi sướng mê tơi khi tưởng tượng ra cái cảnh bốn ông nhà văn đó đi dạo trên cũng những đường phố mà thằng bé con là tôi đã từng đi dạo. Tôi biết, chẳng hạn, nhà thơ to béo thường ăn tại quán Abdullah Efendi ở Beyoglu, nơi đã có một thời gian bà tôi cũng tới ăn, mỗi tuần một lần, lần nào y lần ấy, về tới nhà là bà cằn nhằn la lối ỏm tỏi, về thức ăn của tiệm. Tôi ưa tưởng tượng ra cảnh nhà thơ to béo lừng danh ngồi ăn trưa, trong lúc Koçu, nhà sử học, đang tìm kiếm tài liệu cho cuốn Bách khoa toàn thư về Istanbul của ông, đi ngang qua khung cửa kính tiệm ăn. Rồi tôi tưởng tượng, bởi vì nhà sử học – ký giả nổi tiếng là rất thích những cậu thanh niên đẹp trai, ông đi đến chỗ một anh chàng bán báo mua một tờ, trong có bài của tiểu thuyết gia Tanpinar. Tôi còn tưởng tượng cũng đúng vào lúc đó, chuyên gia viết hồi tưởng Abdulhak Sinasi Hisar, người lúc nào cũng mang găng tay màu trắng, dáng người cụt lủn, rất hiếm khi ra khỏi nhà, bị mắc chứng ám ảnh sợ bẩn, đang cãi lộn với một người bán hàng, người này quên không bọc món gan ông mua cho con mèo của ông bằng một tờ báo sạch. Tôi tưởng tượng cả bốn ông, những người hùng của tôi, thỉnh thoảng cũng đứng ở một góc phố cùng một lúc, cùng bước dạo trên một lối đi, dưới một trận mưa bão, và thỉnh thoảng họ vẫn thường đụng đầu nhau.

Tôi mở ra trước mặt những tấm bản đồ nổi tiếng của Pervitich, người Croatia, khu vực Beyoglu-Taksim-Cihangir-Galata, như vậy tôi sẽ có thể nhìn thấy từng con phố, từng tòa nhà mà những người hùng của tôi sẽ đi qua, và khi trí nhớ không làm tròn bổn phận của nó, tôi sẽ thêm thắt, tưởng tượng ra những chi tiết của từng tiệm bán hoa, tiệm cà phê, tiệm bánh, và meyhane[16] họ thường lui tới. Tôi ngửi ra mùi vị của các món ăn; cuộc trò chuyện gay gắt, và mùi rượu ở trong các meyhane; các dòng chữ trên những tờ nhật báo trong tiệm cà phê được thực khách đọc đi đọc lại đến chữ còn chữ mất, những bức tranh quảng cáo trên tường; những người bán hàng rong; những bảng quảng cáo trên thành xe buýt; những dòng tin sốt dẻo chạy ngoằn ngoèo trên đỉnh một tòa nhà lớn ngày nào còn nhìn thấy (giờ nó đã bị phá hủy) ở rìa quảng trường Taksim – chúng có thể là những điểm dùng để làm dấu của cả bốn người hùng của tôi. Bất cứ khi nào nghĩ tới mấy nhà văn này cùng với nhau như thế, tôi đều như được nhắc nhở rằng điều đem đến cho thành phố nét đặc biệt không chỉ là tọa độ địa dư, những tòa nhà, những con người, mà còn là tổng số của mỗi hạnh ngộ, hồi nhớ, mỗi con chữ, màu sắc, hình ảnh, chúng đan dệt, chen vai sát cánh với những hồi nhớ đông đảo của những cư dân của nó, sau khi họ đã từng sống, như tôi, trên cùng những con phố trong năm chục năm trời. Và tôi, trong những cơn mê ngày của mình, cũng đã từng có những hạnh ngộ như vậy, với bốn nhà văn, tại một điếm nào đó, trong thời thơ ấu của tôi.

Hẳn là tôi từng chạm mặt trên những lối đi như thế với tiểu thuyết gia Tanpinar, nhà văn mà tôi cảm thấy gần gụi nhất, tôi chắc cũng đã từng gặp gỡ ông trong những chuyến đi sớm sủa nhất tới Taksim cùng với mẹ tôi. Chúng tôi thường ghé tiệm sách Pháp Hachette ở Tunel, và ông cũng vậy. Rồi thì tiểu thuyết gia (vốn có biệt danh Vô Lại) sống ngay phía bên kia đường đối diện với tiệm sách trong một căn phòng nhỏ ở khu nhà Narmanh. Ngay sau khi tôi ra đời, khi tòa nhà của chúng tôi, Nhà Pamuk, còn đang xây cất, chúng tôi tạm sống ở Nhà Ongan tại Ayazpasa, ngay phía bên kia con phố đối diện với khách sạn Park Hotel, đó là nơi người thầy của Tanpinar, nhà thơ Yahya Kemal, trải qua những năm cuối cùng của ông. Làm sao không xảy ra những buổi trò đến thăm thầy, vào những buổi tối thường lệ, tại nhà của thầy ở Park Hotel, trong khi tôi sống ở ngay phía bên kia đường? Tôi cũng còn có thể chạm mặt họ, sau này, khi chúng tôi dời tới Nisantasi, vì mẹ tôi thường xuyên tới tiệm bánh của Park Hotel để mua bánh ngọt. Abdulhak Sinasi Hisar mà tôi đã nhắc tới những hồi ức về Bosphorus, thường tới Beyoglu để dạo phố mua đồ và dùng bữa, cũng giống như nhà sử học bình dân Koçu. Có thể là tôi cũng đã từng chạm mặt họ.

Tôi biết mình đang xử sự như mấy tín đồ mê thần tượng, mê các "sao", để ý đến từng chi tiết từ cuộc sống riêng tư và từ những cuốn phim của họ, rồi sử dụng chúng đế tưởng tượng ra những tình cờ, những gặp gỡ may mắn. Nhưng đây lại là bốn người hùng mà tôi sẽ nói đến trong cuốn sách này, những bài thơ, tiểu thuyết, truyện ngắn, những bài viết, hồi ký, và những cuốn bách khoa toàn thư của họ đã mở mắt cho tôi nhìn vào linh hồn của thành phố mà tôi sống. Bởi vì cả bốn người đều viết bằng sức mạnh mà họ lấy ra từ sự căng thẳng giữa quá khứ và hiện tại, hay giữa những gì mà người Tây phương thích gọi la Đông và Tây; họ là những người dạy cho tôi làm thế nào hoà giải tình yêu của tôi đối với nghệ thuật hiện đại và văn chương Tây phương với văn hoá của thành phố quê hương tôi.

Tất cả những nhà văn này, tại một thời điểm nào đó trong đời họ, đã từng ngỡ ngàng trước sự sáng chói của nghệ thuật và văn chương Tây phương (đặc biệt, của Pháp). Nhà thơ Yahya Kemal đã trải qua chín năm ở Paris, và chính là từ thơ ca của Verlaine và Mallarmé mà ông lấy ra ý tưởng “thơ ca thuần tuý” để rồi sau đó áp dụng cho những mục tiêu của ông, khi đi tìm một thi ca “quốc gia”. Tapinar, người coi Yahya Kemal như một người cha, là một người ái mộ cùng những nhà thơ trên, và còn thêm Valéry nữa. Và A. S. Hisar, cũng như Yahya Kemal hay Tanpinar, hết sức nể trọng André Gide. Chính là từ Théophlie Gautier, một tác giả khác nữa được Yahya Kemal ngưỡng mộ, mà Tapinar học được kỹ thuật làm thế nào đưa một phong cảnh vào những con chữ.

Sự nể trọng lớn lao, và đôi khi có vẻ trẻ con đối với văn chương Pháp nói riêng và đối với văn hóa Tây phương nói chung trong thời trai trẻ của họ đã thông báo sự ra đời những tác phẩm hiện đại – tức Tây phương – của riêng họ. Họ muốn viết như các nhà văn Pháp, điều này chẳng còn chi phải nghi ngờ. Nhưng ở một góc tâm trí của họ, họ hiểu ra rằng, nếu viết đúng như những người Tây phương, họ sẽ chẳng bao giờ trở nên độc đáo như các nhà văn Tây phương mà họ ngưỡng mộ. Bởi một bài học mà họ lấy ra từ văn hóa Pháp và những tư tưởng Pháp về văn chương hiện đại là sự viết mà lớn lao là bởi vì nó độc đáo, nó chính hiệu, nó tuân thủ sự thực. Họ bực bội vì cái mâu thuẫn mà họ cảm thấy giữa hai mệnh lệnh này – là Tây phương, và cùng lúc, là độc đáo, là chính hiệu – và cái trạng thái kém thoải mái này lộ ra ở trong những tác phẩm đầu tay của họ.

Một điều khác nữa mà họ học được từ những nhà văn như Gautier và Mallarmé, cái đã giúp họ trong những cố gắng để hoàn tất sự chân thực và tính độc đáo, là quan niệm về nghệ thuật vị nghệ thuật, hay "thơ ca thuần túy." Những nhà thơ nhà văn khác cùng thế hệ của họ đọc các tác giả Pháp khác, và cùng ngỡ ngàng như vậy, nhưng bài học mà họ rút ra thì không phải là về tính chân thực, mà là cái giá trị của tác phẩm có ích, có tính giảng dạy. Điều này cũng hung hiểm, vì nó đẩv nhà văn hoặc theo con đường dẫn tới văn chương mô phạm, hoặc vào sự lộn xộn của chính trị. Nhưng trong khi những nhà văn thuộc loại thứ hai loay hoay vói những ý tưởng lấy ra từ Hugo hay Zola, những nhà văn như Yahya Kemal, Tanpinar, và Abdulhak Sinasi Hisar tự hỏi chính họ làm thế nào lợi dụng được từ những tư tưởng của Verlaine, Mallarmé và Proust. Mối ràng buộc chính của họ trong cuộc theo đuổi này là hoàn cảnh chính trị trong nước – khi còn trẻ họ đã phải chứng kiến sự sụp đổ của Đế quốc Ottoman tiếp theo sau là những năm tháng Thổ Nhĩ Kỳ suy sụp đến trở thành một thuộc địa của Tây phương, rồi tới chế độ Cộng hòa và thời kỳ quốc gia.

Từ một thứ mỹ học mà họ thu hoạch ớ Pháp, những gì họ hiểu đủ để nhận ra rằng, ở Thổ Nhĩ Kỳ, họ sẽ không bao giờ tạo được một tiếng nói mạnh và chân thực như là của Mallarmé hay của Proust. Nhưng sau một thời gian dài đắn đo, cân nhắc, họ tìm ra một đề tài quan trọng và đích thực: sự suy tàn và sụp đổ của đại đế quốc nơi họ ra đời. Sự hiểu biết sâu xa nền văn minh Ottoman và sự suy tàn không thể nào trở ngược giúp cho họ tránh được những cạm bẫy của mọt thư hoài nhớ chung chung, một thứ tự hào lịch sử giản đơn, hay một thứ chủ nghĩa quốc gia độc hại, và chủ nghĩa cộng đồng mà rất nhiều người đương thời của họ rơi vào, và đây là cái nền cho khởi đầu của một thi học về hủy diệt và điêu tàn. Istanbul nơi họ sống là một thành phố đầy rẫy những điêu tàng của một cuộc sụp đổ lớn, nhưng nói là thành phố của họ. Nếu tự trao mình cho những bài thơ buồn nản về mất mát, huỷ diệt, họ phát hiện là họ có thể tìm được một giọng nói hoàn toàn của họ.

Trong “Triết học về bố cục,” Edgar Allan Poe, trong khi lan man suy tưởng theo những dòng thơ máu lạnh như của Coleridge, đã viết rằng điều ưu tư số một của ông khi viết bài “Con quạ” là làm sao tạo ra "một giọng buồn." "Tôi hỏi chính tôi – trong tất cả những chú đề buồn, cái nào, theo như sự hiểu biết của nhân loại, là cái buồn nhất? Cái chết là câu trả lời hiển nhiên." Và ông tiếp tục giải thích bằng cái sự thành thạo của một viên kỹ sư, đó là lý do khiến ông đặt ngay cái chết của một có gái tuyệt đẹp ở trái tim của bài thơ.

Bốn nhà văn từng đụng con đường của tôi rất nhiều lần trong thời thơ ấu tưởng tượng của tôi chẳng bao giờ đi theo luận lý của Poe một cách có ý thức, nhưng họ tin tường rằng họ chỉ có thể tìm giọng đích thực của mình nếu nhìn vào quá khứ của thành phố và viết vẽ nỗi buồn nó gợi ra. Khi họ nhớ lại vẻ huy hoàng của thành phố Istanbul cổ, khi con mắt của họ đặt lên một cái đẹp nằm chết ở bên bờ đường, khi họ viết về những điêu tàn quanh quấn xung quanh họ, họ đã đem đến cho quá khứ một niềm vinh quang thơ mộng. Và như vậy đó, cái viễn ảnh chiết trung này, mà tôi gọi là "nỗi buồn của điêu tàn," khiến cho họ có vẻ là những con người quốc gia theo một đường hướng thích hợp với mong muốn của nhà nước áp bức, trong khi cùng lúc đó, nó cứu họ thoát khỏi sức mạnh toàn vẹn từ những đạo luật của nhà nước từng rơi xuống những người đồng thời với họ cũng quan tâm tới lịch sử giống hệt như họ. Điều cho phép chúng ta thưởng thức những hồi tưởng của Nabokov mà không thấy bực bội gì với sự tinh khiết và giàu có của gia đình quý tộc của ông là ông thật rạch ròi trong chuyện chúng ta đang lắng nghe một nhà văn nói một ngôn ngữ khác hẳn: Chúng ta luôn biết rõ, cái thời đó đã biến mất từ lâu, và chẳng bao giờ trở lại. Những trò chơi thời gian và hồi nhớ rất thích hợp với cái bầu không khí kiểu Bergson thời ấy gây ảo tưởng mơ màng rằng quá khứ vẫn còn đang sống, ít nhất như một thú thẩm mỹ; bằng những thủ pháp, kỹ thuật cũng như vậy, bốn nhà văn buồn bã của chúng tôi khơi lên một thành phố Istanbul cổ, từ những điêu tàn của nó.

Sự thực, họ trình bày ảo tưởng này như một trò chơi, một trò chơi trộn lẫn ở trong đó nỗi đau, nỗi chết và cái đẹp. Nhưng khởi điểm của họ là những cái đẹp của quá khứ thì đã mất đi vĩnh viễn.

Khi Abdulhak Sinasi Hisar thổn thức cho điều mà ông gọi là "văn minh Bosphorus," đôi lúc ông ngưng lại và (như thể tư tưởng sau đây chỉ thoáng hiện ra ở nơi ông) đưa ra nhận xét: "mọi nền văn minh chỉ là thoáng qua, như là những con người này nằm ở nghĩa địa. Và cũng như chuyện chúng ta phải chết, chúng ta cũng phải chấp nhận là không có sự trở về với một nền văn minh mà thời điểm đã tới và qua đi từ lâu.” Điều làm nên sự thống nhất của bốn nhà văn này là thứ thơ ca mà họ tạo ra được từ nhận thức trên, và nỗi buồn gắn liền với nó. Để cảm nhận được cái hüzün này, họ không thể chỉ hướng cái nhìn của mình về phía quá khứ của Istanbul, mà còn phải nhìn vào hiện tại nữa. Mặt khác, nhờ làm như vậy mà họ thấy được một quá khứ sống động giữa những đổ nát ngay trong thành phố nơi họ đang sống.

Vào thời kỳ liền ngay sau Đệ nhất Thế chiến, Yahaya Kemal và Tanpinar thực hiện cuộc tìm kiếm một hình ảnh của thành phố buổn Istanbul "Ottoman-Thố". Vì thiếu những người Thổ đi trước, họ bèn đi theo bước chân các nhà du lịch Tây phương, và lang thang dò dẫm giữa những điêu tàn của các khu xóm nghèo của thành phố dân số của Istanbul thì cao lắm cũng chỉ cỡ nửa triệu người. Vào cuối thập niên 1950, khi tôi bắt đầu tới trường, con số đã tăng gấp đôi. Vào năm 2000, nó nở lớn lên thành mười triệu. Nếu bỏ riêng khu vực Cổ Thành, Pera, và Bosphorus về một bên, Istanbul của ngày hôm nay lớn hơn mười lần so với thời của bốn nhà văn cô đơn và buồn bã.

Tuy nhiên, hình ảnh mà hầu hết cư dân của thành phố đều có về thành phố của họ vẫn phụ thuộc nhiều vào hình ảnh mà những nhà văn trên tạo ra. Bởi vì chẳng còn một hình ảnh nào khác nổi lên để mà so bì với nó, cả từ những người sinh đẻ tại đây cũng như từ những người mới tới trong vòng năm mươi năm qua, các di dân sống quá khứ Bosphorus, khu Cổ Thành, và những khu xóm lịch sử. Bạn thường nghe người dân phàn nàn rằng "ở các khu vực đó có những đứa trẻ mười tuổi mà chưa hề nhìn thấy Bosphorus," và các nghiên cứu cho thấy những người sống ở những khu ngoại vi mới mẻ, rộng lớn của thành phố không cảm thấy họ là người Istanbul. Bị cầm giữ với tư cách một thành phố ở giữa hai nền văn hóa, một truyền thống, một Tây phương, được cư trú bởi một bên là một thiểu số cực kỳ giàu có, một bên là một đa số nghèo khổ, bị xô tới xô lui bởi hết đợt di dân này tới đợt di dân khác, bị cắt ra thành nhiều đường ranh bởi rất nhiều giống dân, Istanbul là một nơi chẳng ai có thể cảm thấy mình hoàn toàn ở nhà của mình trong vòng 150 năm qua.

Bốn nhà văn buồn bã của chúng ta từng bị công kích vì cái tội quá âu sầu buồn bã, quá thương nhớ thời kỳ Ottoman và quá khứ trong bốn thập niên đầu của nền Cộng hoà, khi, vẫn theo những nhà phê bình ấy, đúng ra họ phải xây dựng, kiến tạo những khung cảnh không tưởng hướng về Tây phương. Vì điều này, họ được đội cho cái nón “phản động”.

Sự thực, mục tiêu của họ là làm sao thu nhận được nguồn hứng khởi từ cả hai truyền thống – hai nền văn hóa lớn lao mà các ký giả thường nói gọn lỏn là Đông và Tây. Họ có thể chia sẻ tinh thần cộng đồng của thành phố bằng cách ôm lấy nỗi buồn của nó, và cùng lúc, họ tìm cách diễn tả cái nỗi buồn cộng đồng này, cái hüzün này – để làm bật ra thi ca của thành phố – bằng cách nhìn Istanbul qua những con mắt cúa một người Tây phương. Hành động ngược lại với những chỉ thị của xã hội và của nhà nước, là "Đông phương" trong khi bị đòi hỏi phải là "Tây phương" và là "Tây phương" trong khi được mong muốn là "Đông phương" – những điểu này có thể là các dáng dấp, biểu hiện trực giác, nhưng chúng mở ra một khoảng không gian đem đến cho họ niềm cô đơn mang tính che chở mà họ khao khát.

Hồi ký gia Abdulhak Sinasi Hisar, nhà thơ Yahya Kemal, tiếu thuyết gia Ahmet Hamdi Tanpinar, và ký giả sử học Reşat Ekrem Koçu – cả bốn ông nhà văn buồn bã này sống và chết, một mình, chẳng bao giờ lấy vợ. Ngoại trừ Yahya Kemal, ba ông kia chết mà không thực hiện được giấc mơ của họ. Không chỉ là chuyện họ để lại đằng sau những tác phẩm chưa hoàn tất, mà ngay cả những cuốn sách được xuất bản khi họ còn sống cũng chẳng bao giờ với tới được các độc giả mà những nhà văn này tìm kiếm. Riêng Yahya Kemal, nhà thơ lớn lao nhất, và ảnh hưởng nhiều nhất của thành phố Istanbul, suốt cuộc đời, ông từ chốỉ cho xuất bản bất cứ tác phấm nào của ông.

CHƯƠNG MƯỜI HAI:
Bà nội

Nếu có ai hỏi, bà tôi sẽ trả lời là bà hoan nghênh dự án án Tây phương hóa của Ataturk, nhưng thực sự – về chuyện này thì bà cũng giống như bất cứ một cư dân nào trong thành phố – Đông hay Tây bà chẳng quan tâm. Dù sao thì bà cũng ít khi ra khỏi nhà. Như hầu hết những con người sống thoải mái trong một thành phố, bà chẳng đế ý đến những công trình, lịch sử hay "những vẻ đẹp" của nó mặc dù bà đã từng đi học để trở thành một giáo viên dạy sử. Sau khi nhận lời lấy ông tôi, và trước khi kết hôn, bà làm một chuyện khá can đảm ở Istanbul vào thời điểm đó, 1917 – bà di cùng với ông tới một quán ăn. Vì họ ngồi đối diện nhau ở bàn, và vì quán phục vụ nước uống, tôi thích tưởng tượng cái cảnh đó xảy ra ở tiệm cà phê – quán ăn tại Pera, vì ở đó có phục vụ rượu, một thứ gazino[17]); và khi ông tôi hỏi, bà dùng gì (ý ông muốn hỏi, bà dùng trà hay nước chanh), bà tôi lại nghĩ ông mời bà thưởng thức thứ mạnh hơn, nên đã trả lời thật lạnh lùng.

"Tôi muốn cho ông biết, thưa ông, là tôi không bao giờ đụng tới rượu!"

Bốn mươi năm sau, khi bà đà hơi ngà ngà với một ly bia tự cho phép mình trong một bữa ăn tối trong gia đình hay vào dịp ăn mừng Năm Mới, một người nào sẽ nhắc tới câu chuyện trên, và bà tôi sẽ bật lên cười thật lớn, như để chữa thẹn. Nếu đó là một ngày bình thường và đang ngồi trong chiếc ghế thường lệ trong phòng khách của bà, bà sẽ nhỏ vài giọt lệ cho cái chết quá sớm của người đàn ông "đặc biệt" ấy, người mà tôi chỉ biết qua một xấp hình kỷ niệm. Và trong khi bà tôi khóc, tôi sẽ cố gắng tưởng tượng ra cảnh, bà của tôi, ngày nào còn là một thiếu nữ, tung tăng trên đường phố nhưng thật khó mà tưởng tượng ra một người đàn bà tròn trịa, thư thái trong tranh Renoir lại trở nên nhỏ nhắn, nóng nảy trong tranh Modigliani.

Sau khi ông tôi tạo được một gia sản khổng lồ và mất vì bịnh hoại huyết, bà tôi trở thành "bà chủ" trong gia đình lớn lao của chúng tôi. "Bà chủ" là tiếng mà người bếp và cũng là người bạn thân lâu năm Bekir của bà dùng, với một chút khó chịu, khi ông quá mệt với những lời sai bảo và than phiền của bà tôi: "Bất cứ điều bà chủ cần, thưa bà chủ!" Nhưng quyền uy của bà tôi không vượt quá căn nhà bà trị vì với một chùm chìa khoá lớn. Khi cha và chú tôi làm mất xưởng thợ mà hai người thừa hưởng từ ông tôi ngay từ khi họ còn quá trẻ, và khi cả hau nhảy vào những dự án xây cất lớn, vào thị trường đầu tư, và tận cùng cũng thất bại, bà tôi phải bán lần bán mòn tài sản trong gia đình, và mội lần như vậy, là lại nhỏ thêm một vài giọt nước mắt, rồi bảo hai ông con lần sau hãy cẩn thận thêm một chút.

Buổi sáng bà thường ở trong phòng, nằm trên giường, dưới những tấm mền dày cộm, dựa người vào một đống gối. Mỗi sáng, Bekir phục vụ bà món trứng luộc lòng đào, quả ô liu, phó mát dê, bánh mì nướng, bày trên một chiếc khay lớn, và ông sẽ cẩn thận đặt lên trên một cái gối, ở bên trên tấm mền (nếu đặt một tờ báo cũ bên dưới cái khay bằng bạc viền những bông hoa và bên trên cái gối cũ, bầu không khí của toàn bức tranh sẽ bị làm hỏng đi ngay); bà tôi sẽ vừa nhâm nhi bữa ăn sáng của bà vừa đọc báo, và tiếp những vị khách đầu tiên trong ngày. (Nhờ bà tôi mà tôi có cái thú uống trà ngọt cùng với một mẩy phó mát dê ở trong miệng.) Ông chú của tôi, người không thể đi làm mà không ghé qua ôm hôn mẹ trước đó, bước vào mỗi buổi sáng sớm. Sau khi lo cho ông chồng đi làm, bà cô của tôi sẽ tới, với chiếc xắc cầm trên tay. Khoảng thời gian ngắn trước khi tới lượt tôi cắp sách tới trường, khi mọi người quyết định đã đến lúc tôi phải tập đọc, tôi làm giống hệt như anh tôi từng làm; sáng sáng tôi tới vấn an bà của tôi, với cuốn tập cầm trên tay, tôi cứ thế nhảy lên tấm màn dày và cố học lấy sự bí ẩn của bảng chữ cái theo chỉ dẫn của bà. Như tôi sẽ phát hiện khi đã bắt đầu đi học, thật là chán khi phải học nhiều điều từ một ai đó khác, và mỗi lần có một trang giấy trắng trước mặt, phản ứng đầu tiên của tôi là làm bẩn nó bằng những nét vẽ nguệch ngoạc thay vì viết một cái gì đó.

Ngay giữa những buổi học đọc và viết như vậy, Bekir thường xuất hiện và ngày nào cũng như nào, cũng chỉ một câu "Hôm nay chúng ta phục vụ mọi người món gì?"

Ông nói câu đó bằng một cái giọng rất ư là trầm trọng, như thể ông được giao trách nhiệm phụ trách nhà bếp khổng lồ của một bệnh viện, hay của một doanh trại quân đội. Bà tôi và người đầu bếp sẽ bàn về chuyện hôm nay ai từ nhà nào sẽ tới dùng bữa trưa, và bữa tối, sẽ phải nấu món gì, và tới lúc đó, bà tôi sẽ lấy ra một cuốn lịch lớn, bên trong đầy những thông tin bí ẩn và hình những chiếc đồng hồ; họ sẽ tìm hứng khởi cho “thực đơn trong ngày” trong lúc tôi nhìn một con quạ bay giữa đám cành lá của cây bách ở ngoài vườn sau nhà.

Bekir, mặc dù người ngợm nặng nề, không bao giờ để mất tính tiếu lâm của ông, và ban biệt danh cho mọi người trong nhà, từ bà tôi cho tới đứa cháu nhỏ tuổi nhất của bà. Với tôi, biệt danh của ông ban cho là "Con quạ." Nhiều năm sau đó, tôi hỏi ông tại sao lại chọn biệt danh đó cho tôi, ông cho biết, bởi vì tôi luôn luôn theo dõi những con quạ trên nóc nhà kế bên, và còn bởi vì tôi quá gầy. Ông anh tôi thì là “Vú em” bởi vì anh quá mê con gấu bông, đi đâu cũng không rời nó. Biệt danh của một người anh em bà con của tôi là “Nhật Bản” do cặp mắt ti hí, một người khác do bướng bỉnh nên có biệt danh là "Con dê." Một người bà con khác, do ra đời quá sớm nên có biệt danh là "Sáu tháng." Trong nhiều năm, ông gọi chúng tôi bằng những biệt danh như trên, với sự giễu cợt trở nên nhẹ nhàng nhờ xen lẫn với nỗi cảm thông.

Trong phòng của bà tôi – cũng như phòng mẹ tôi – có một bàn trang điểm với một tấm gương có thêm hai bên cánh; tôi rất thích mở cả hai cánh gương ở hai bên và để mình bị cuốn vào trò chơi phản chiếu hình ảnh, tuy nhiên tôi bị cấm sờ vô chúng. Bà tôi, vốn có thói quen nằm trên giường cả nửa ngày, để tấm gương sao cho có thể nhìn thấy tới tận cuối hành lang dài, quá cửa ra vào, cửa dành cho người làm, tới phòng khách và những cửa sổ trông ra ngoài đường phố, như vậy bà có thể kiểm soát mọi chuyện xảy ra trong nhà – người tới kẻ đi, chuyện trò nơi góc hành lang, đám trẻ con tranh giành đồ chơi, cãi lộn – mà chẳng cần phải ngồi dậy, hay rời khỏi giường. Bởi vì nhà thì luôn luôn tối thui, sự phản chiếu những sự kiện như vậy qua tấm gương thật mờ nhạt, khó thấy, thành thử bà tôi thường la lớn để hỏi chuyện gì đang xảy ra – thí dụ, ở kế bên chiếc bàn khảm xà cừ nơi phòng khách của bà – và Bekir lại phải chạy vô để tường trình.

Khi không đọc báo hay thêu những bông hoa lên vỏ gối (chuyện này thì thảng hoặc), buổi chiều, bà tôi thường ngồi hút thuốc lá với một số bà khác của khu Nisantasi, hầu hết trạc tuổi bà, và chơi bezique. Tôi nhớ các bà lâu lâu còn chơi bài poker. Khi chơi poker, trong số những đổng "chip" thiệt, mà bà để ở trong một cái túi màu đỏ như màu máu, có cả những đồng tiền Ottoman cổ, đục lỗ ở giữa, xung quanh viền răng cưa, có ấn tích hoàng gia, và tôi thích quơ một đống, đem đến một góc nhà để chơi đùa với chúng.

Trong số các bà chơi bài đó có một bà trước ở hậu cung của sultan; sau khi đế chế sụp đổ, khi gia đình Ottoman – tôi không dám nói hoàng gia – bị bắt buộc phải rời bỏ Istanbul, và hậu cung bị đóng cửa, bà mệnh phụ nói trên rời ra bên ngoài, và kết hôn với một người cộng sự với ông tôi. Ông anh tôi và tôi thường lấy làm vui trước cách ăn nói của bà, thường là quá sức lịch sự, kiểu cách: mặc dù là bạn của bà tôi, cả hai mỗi lần xưng hô với nhau là phải "Thưa bà," mặc dù vẫn thưởng thức một cách thích thú món bánh cuốn đẫm dầu hay món bánh quết phó mát mà Bekir vừa mới lấy ra khỏi lò. Cả hai đều béo, và bởi vì họ sống trong một thời và trong một văn hóa mà chuyện béo mập như vậy chẳng có vấn đề gì, nên họ còn cảm thấy thoải mái vì thế. Nêu thảng hoặc – cứ bốn mươi năm mới thảng hoặc một lần – phải đi ra ngoài, hay được mời đi đâu đó, bà nội mập của tôi sẽ phải sửa soạn trong nhiều ngày trời; và cuộc sửa soạn sau chót sẽ xảy ra như sau: Bà nội tôi sẽ la lớn gọi Kamer Hanim, vợ của người gác cổng, đến đế lấy hết sức lực kéo mấy sợi dây buộc nịt ngực cho bà. Tôi hãi hùng chứng kiến tiến trình thắt dây nịt ngực diễn ra sau tấm bình phong – với rất nhiều đẩy và kéo và những tiếng la hét "Từ từ thôi, cô gái, từ từ thôi!" Tôi cũng sững sờ trước người thợ chăm sóc móng tay đến nhà từ vài hôm trước; người đàn bà này ngồi đó hàng giờ với những lọ nước xà phòng và rất nhiều thứ dụng cụ lạ thường chất đống xung quanh; tôi chết khiếp khi bà vẽ lên những móng chân của bà nội được tôn kính của tôi màu đỏ như màu xe cứu hỏa, và cái cảnh bà đặt vào kẽ những ngón chân to tướng của bà tôi những viên bông gòn cũng gợi lên ở tôi một hỗn hợp cảm giác giữa ngỡ ngàng và khiếp sợ.

Hai mươi năm sau, khi chúng tôi đã sống ở những ngôi nhà khác tại các khu vực khác của Istanbul, tôi vẫn thường về thăm bà tại Nhà Pamuk, và nếu tới nơi vào buổi sáng tôi sẽ thấy bà vẫn nằm trên cùng cái giường ấy, bao vây xung quang là những túi, báo, gối, và những cái bóng. Mùi của căn phòng – một sự pha trộn của xà phòng, nước hoa cologne, bụi, và len – cũng không hề thay đổi mảy may. Bà tôi luôn để bên cạnh mình một cuốn sổ mỏng bìa da để viết cái gì đó mỗi ngày. Cuốn sổ này, nơi bà chép lại các hoá đơn, những kỷ niệm, bữa ăn, chi tiêu, bản đồ, và tiến triển của thời tiết, có một dáng vẻ kỳ quặc và đặc biệt của một cuốn sổ lễ tân. Có lẽ bởi từng học sử, thành ra bà muốn làm theo “danh hiệu chính thức” đôi khi, nhưng luôn có một âm điệu chế giễu trong giọng nói của bà khi bà làm vậy; mối quan tâm của bà tới lễ tân và danh hiệu Ottoman còn có một hậu quả khác nữa – tất cả những đứa cháu của bà đều được đặt tên theo một vị sultan vinh quang. Mỗi khi gặp bà, tôi sẽ hôn tay bà; sau đó bà sẽ cho tôi một ít tiền, mà tôi nhét ngay vào trong túi một cách ngượng ngập (nhưng cũng vui mừng), và rồi tôi kể cho bà tình hình cha mẹ và anh tôi, xong đâu đấy có khi bà đọc cho tôi nghe những gì bà viết trong cuốn sổ.

“Cháu Orhan của tôi đến thăm. Cháu rất thông minh, rất dịu dàng. Cháu đang học kiến trúc ở trường đại học. Tôi đã cho cháu mười lira. Nếu Chúa phù hộ, một ngày nào đó cháu sẽ rất thành công và gia đình Pamuk sẽ lại một lần nữa được nhắc nhở với sự tôn trọng, như đã từng như vậy khi ông của cháu còn sống."

Sau khi đọc, bà sẽ nhìn chằm chằm vào tôi qua cặp kính, cái nhìn càng làm cho chứng đục nhân mắt của bà trông đáng sợ hơn và ban cho tôi một nụ cười đầy vẻ chế giễu kỳ quặc, khiến cho tôi phải tự hỏi, trong khi cố cười theo cùng cách đó, liệu có phải là bà đang tự cười mình hay bởi vì giờ đây bà đã biết được rằng cuộc đời thật vô nghĩa.

CHƯƠNG MƯỜI BA:
Vui buồn lớp học

Điều đầu tiên tôi học được ở trường là một số người thì ngu ngốc; điều thứ nhì tôi học được là có một số người thậm ngu ngốc. Tôi còn quá nhỏ nên không làm sao hiểu được rằng những người có giáo dục cần làm ra vẻ không để ý đến khác biệt mang tính nền tảng này, và cũng một cách xử sự lịch thiệp như vậy cần được áp dụng cho một số vấn đề liên quan tới tôn giáo, chủng tộc, giới tính, giai cấp, tài chánh, và (gần đây nhất) sự khác biệt về văn hóa. Vì còn ngây thơ, mỗi lần cô giáo đưa ra một câu hỏi, là tôi giơ tay xin trả lời, để chứng tỏ tôi rành câu trả lời.

Sau vài tháng như vậy, cô giáo và bạn đồng học hẳn đều đã mơ hồ nhận thức được rằng tôi là một học trò giỏi, nhưng tôi vẫn luôn luôn cảm thấy mình cần phải giơ tay. Giờ đây rất hiếm khi cô giáo gọi tôi trả lời, mà dành cơ hội cho những đứa khác được nói. Tay tôi cứ tiếp tục giơ lên ngay cả khi chính tôi cũng không định làm thế dù cho có biết câu trả lời hay không. Như một người ăn vận bình thường hãnh diện khoe một món nữ trang lòe loẹt, chuyện tôi tiếp tục giơ tay còn là do tôi ngưỡng mộ cô giáo, và lúc nào củng muốn được hợp tác với cô.

Một điều khác nữa mà tôi sung sướng khám phá ra khi cắp sách tới trường, đó là "uy quyền" của cô giáo. Ở nhà, trong Nhà Pamuk lúc nào cũng đông người, mất trật tự, mọi chuyện chẳng bao giờ rõ ràng; tại bàn ăn đông đảo của chúng tôi ai cũng nói, cùng một lúc. Đủ thứ chuyện, chuyện thường ngày như mọi ngày, chuyện chúng tôi yêu thương nhau, và muốn chia sẻ đủ thứ chuyện cho nhau nghe, chuyện bữa ăn, chuyện nghe đài – không phải những chuyện lôi ra để bàn bạc; chúng chỉ cứ thế xảy ra thôi. Cha tôi chỉ có tí chút quyền uy ở trong gia đình, mà ông thì thường xuyên vắng mặt. Ông không bao giờ la anh tôi hay tôi, cũng chẳng bao giờ nhíu mày tỏ sự bất bình. Những năm sau này, ông thường giới thiệu hai đứa chúng tôi cho bạn bè ông như là "hai đứa em trai của tôi," và chúng tôi cảm thấy ông đã giành được quyền để nói như vậy. Mẹ tôi là uy quyền độc nhất mà tôi nhận ra ở trong gia đình. Nhưng đây không phải là một thứ uy quyền xa lạ, hay theo kiểu bạo chúa: Quyền năng của mẹ tôi là do lòng ước mong được mẹ yêu thương của chúng tôi. Và cũng như vậy, tôi bị mê hoặc bởi quyền uy của cô giáo lên hai mươi lăm đứa học trò chúng tôi.

Có lẽ niềm ao ước không bao giờ nhàm chán cua tôi đối với cô giáo của mình là do tôi có chút đồng hóa cô với mẹ tôi, và lúc nào cũng mong được cô bảo bọc. "Khoanh tay lại như thế này, rồi ngồi yên lặng," cô giáo ra lệnh, và thế tôi để tay lên ngực, cứ thế ngồi yên lặng suốt giờ học. Nhưng dần dần, chẳng còn gì hấp dẫn khi giơ tay trả lời bất cứ một câu hỏi nào, hay giải bất cứ một bài toán trước cả lớp, được điểm cao nhất lớp, và thời gian bắt đầu chậm chạp trôi đi, hay ngừng trôi luôn.

Mắt tôi rời đứa con gái lúc nào cũng cười một cách lạc quan với cô giáo, bạn học, người trợ giáo, và với cả thế giới – mà cũng là một đứa con gái ý nhị, tươi cười và thánh thiện – và rời khỏi thằng học sinh tròn ủng đầu óc ngớ ngẩn đang cố công viết gì đó lên bảng, rồi nhìn ra phía cửa sổ lên những tàng lá cây hạt dẻ trên cao, cái cây mọc lên giữa các tòa nhà. Một con quạ đậu trên một cành cây. Bởi vì đang từ dưới nhìn lên, tôi có thể thấy một đám mây nhỏ bay ở đằng sau nó, cụm mây này liên tục thay đổi hình dạng: khi thì là cái mũi một con chồn, rồi một cái đầu, rồi thì một con chó. Tôi không muốn nó ngưng không còn là một con chó, nhưng làm sao cấm nó chuyển dịch, và thế là nó tiếp tục thay đổi và biến thành một trong những cái bình đựng đường bằng bạc có bốn chân mà bà tôi trưng bày trong một cái tủ luôn luôn khóa, và thế là tôi ao ước giá mà lúc này mình đang ở nhà. Và khi tôi đã yên vị ở nhà, trong sự yên lặng thật là an tâm của những cái bóng trong căn nhà, khi đó cha tôi từ trong những khoảng tối đó xuất hiện, như từ trong một giấc mơ và chúng tôi sẽ làm một chuyến đi Bosphorus cùng toàn thể gia đình. Đúng lúc đó, một cửa sổ tòa nhà đối diện trường bật mở, một cô người làm cầm cây chổi rũ bụi, và đưa mắt lơ đãng nhìn xuống con phố, từ chỗ tôi ngồi không thể nhìn thấy có chuyện gì đang xảy ra ở dưới đó. Chuyện gì xảy ra nhỉ? Tôi tự hỏi. Tôi nghe tiếng xe ngựa chạy trên đường sỏi, và một giọng the thé vang lên tiếng rao hàng, "Eskiciiiiii!," và người tớ gái tiếp tục theo dõi người mua bán đồng nát chạy xe tới cuối phố, rồi quay đầu vô, đóng cửa sổ. Rồi ngay kế bên cửa sổ ấy, tôi nhìn thấy cụm mây thứ nhì, chuyển động thật nhanh chẳng khác gì cụm mây thứ nhất, nhưng theo chiều ngược lại. Tới lúc này thì sự chú ý của tôi quay trở lại với lớp học, và nhìn thấy tất cả học sinh đều giơ tay, thế là tôi cũng giơ tay: Từ trước đó tôi đã theo dõi, và thật rành rẽ mọi câu trả lời của cả lớp, về những điều mà cô giáo hỏi, cho nên, tôi thật tự tin là mình biết rõ câu trả lời, tuy không hề biết câu hỏi ra sao.

Thật hấp dẫn, tuy đôi lúc thật đau buồn khi biết riêng lẻ từng đứa bạn học cùng lớp và rằng chúng thật khác tôi. Trong lớp có một đứa trẻ buồn hiu, mỗi lần bị cô giáo kêu đọc bài trong giờ Thổ văn là nó luôn luôn đọc nhảy dòng; cái tật này của đứa bé thì cũng tự nhiên như là tiếng cười của cả lớp tiếp liền theo sau, mỗi lần nó đọc nhảy hàng. Năm học lớp nhất, có một đứa con gái tóc đỏ buộc đuôi ngựa ngồi kế bên tôi một thời gian. Mặc dù cặp sách của nó là một mớ hâm bà làng trông thật ớn, nào là mấy trái táo ngoạm một nửa, nào là simit, những hột mè hột vừng, những cây bút chì, mấy băng vải buộc tóc, con bé luôn toát ra mùi oải hương thật dễ chịu, và nó làm tôi bị quyễn rũ. Tôi còn mê cái tài nói huỵch toẹt về những thứ cấm kỵ nho nhỏ của cuộc sống hằng ngày, và nếu cuối tuần không thấy nó là tôi cảm thấy nhớ dù ngoài nó ra còn một đứa con gái khác, gọn gàng hơn, và thật mặn mà, và tôi cũng thật quyến luyến cô bé. Tại làm sao đứa con trai đó nói toàn chuyện dối trá mà nó biết chẳng ai tin? Làm sao đứa con gái thật vô tâm, chẳng giấu giếm mọi chuyện xảy ra trong gia đình? Và làm sao đứa con gái khác kia lại chảy nước mắt khi đọc cái bài thơ về Atatürk ấy?

Do có thói quen hay nhìn vào cửa kính trước xe hơi coi mặt mũi những người ngồi bên trong, tôi cũng hay quan sát tỉ mỉ các bạn học, và tìm kiếm những con vật hao hao giống dứa này, đứa nọ. Đứa con trai với cái mũi nhọn là con cáo, và đứa ngồi gần nó, tướng tá to lớn nên cả lớp gọi là con gấu, còn đứa có mớ tóc dày thì có tên là con nhím… Tôi còn nhớ một đứa con gái Do Thái tên là Mari nói cho chúng tôi nghe về lễ Quá hải; vào những ngày lễ đó, không một ai trong nhà của bà nó được phép sờ vô những cái nút bật đèn. Một đứa con gái khác kể chuyện một buổi tối khi vô phòng, nó quay người thật nhanh để nhìn khắp căn phòng và thấy thấp thoáng bóng dáng một vị thiên thần – câu chuyện dáng sợ này sau đó cứ ám lấy tôi. Có một đứa con gái, chân thật dài, nó mang tất thật dài, và trông lúc nào cũng như sắp sửa khóc; cha nó là một vị bộ trưởng, và khi ông ta mất trong một tai nạn máy bay, cùng chuyến với Thủ tướng Menderes nhưng ông này không hề hấn gì, tôi chắc chắn cô bé khóc là vì biết trước chuyện gì sẽ xảy ra. Rất nhiều trẻ con bị hư răng; một số phải mang niềng răng. Trên tầng chót cùa tòa nhà nơi có ký túc và phòng thể dục, nghe nói ở đó có một nha sĩ, văn phòng của người này ở kế bên phòng y tế; và các thầy cô giáo, mỗi lần giận dữ, thường dọa trò nào hư quá sẽ gửi lên cho ông nha sĩ trừng trị. Hư vừa vừa thì bị phạt đứng tại góc lớp học, giữa bảng đen và cửa ra vào, quay lưng vô lớp học, đôi khi phải đứng lò cò, nhưng bởi vì tất cả chúng tôi đều tò mò không hiểu đứng một chân như vậy thì sẽ chịu đựng được bao lâu, thành thử giờ học bị ảnh hưởng, nên hình phạt này cũng ít khi xảy ra.

Trong các hồi ký của mình, Falaka và Đêm, Ahmet Rasim viết khá dài về những ngày ông đi học, trước đây một thế kỷ, khi đó, mấy ông thầy tại các trường học Ottoman có những sợi roi dài đến nỗi họ có thể quất học trò mà không cần phải rời ghế ngồi; thầy cô của chúng tôi vẫn thường khuyến khích học trò đọc những cuốn sách này, có lẽ để chúng tôi thấy rằng mình bây giờ may mắn hơn ngày trước rất nhiều, không phải trải qua thời kỳ tiền-Cộng hòa, tiền– Ataturk, kỷ nguyên của falaka. Nhưng ngay cả ở khu giàu có Nisantasi, trong những trường học được cung cấp đầy đủ như Isik Lycée, những ông thầy già đã từng dạy học từ thời Ottoman vẫn tìm được trong các cải tiến "hiện đại" những công cụ mới để đàn áp những đứa trẻ yếu ớt và vô phương chống đỡ: Những cái thước kẻ sản xuất tại Pháp của chúng tôi, và đặc biệt là những sợi mica mỏng, nặng được lồng vào hai bên chiếc thước kẻ, chúng hiệu nghiệm chẳng thua gì hình phạt falaka và chiếc roi dài.

Nói gì thì nói, bản thân tôi, thú thực cảm thấy thích thú khi nhìn thấy một người nào đó bị trừng phạt, do lười biếng, do không có văn hóa, ngu si, và vô lễ. Tôi thật thú khi trừng phạt được áp dụng cho một đứa con gái hoạt bát, đi học bằng xe hơi có tài xế riêng; được cô giáo cưng, lúc nào cũng đứng trước chúng tôi hát bằng cái giọng khàn khàn bài "Jingle Bells" bằng tiếng Anh, nhưng điều này cũng không giúp được gì nhiều cho nó khi nó phạm lỗi chểnh mảng làm bài tập ở nhà. Luôn luôn có một số ít học sinh không làm bài tập ở nhà nhưng lại Iàm ra vẻ đã làm rồi, nó ở đâu đó trong những cuốn bài tập của chúng, và nếu cô giáo đừng hối, thế nào chúng cũng sẽ tìm ra. Chúng la lên, "Con không thể tìm thấy nó, ngay lúc này, thưa cô!” chỉ để câu giờ, để trì hoãn vài giây cái chuyện không thể không xảy ra, nhưng việc đó chỉ làm cho cô giáo tức giậnthêm lên, cho chúng một cái bợp, hay véo tai chúng mạnh hơn nữa.

Khi chúng tôi chuyển dịch theo năm tháng từ những cô giáo ngọt ngào, hiền từ như những bà mẹ của những năm đầu tiên tới trường, đến những ông thầy cáu kỉnh, già nua, chua chát, dạy chúng tôi các môn như tôn giáo, âm nhạc, thể dục ở các lớp trên, những nghi lễ của sự nhục mạ trở nên tỉ mỉ hơn, và có những giờ học nhàm chán đến nỗi tôi đâm ra thoải mái thưởng thức vài phút những màn trừng phạt của thầy lên bạn đồng học.

Có một cô gái tôi rất thích, nhưng chỉ dám đứng xa nhìn, cô bé rất gọn gàng và hấp dẫn, hoặc có lẽ là vì cô thật là mỏng manh – khi cô bị cô giáo cho ăn đòn, nước mắt của cô đổ ra, mặt cô đỏ ửng, tôi thật muốn chạy lên giải cứu cô. Khi đứa con trai mập, tóc hung, chuyên bắt nạt tôi trong giờ ra chơi, bị bắt gặp nói chuyện trong giờ học, và bị đòn, tôi lạnh lùng, thích thú nhìn. Còn một đứa con trai, thật là quá ngu si đần độn – mỗi lần bị trừng phạt, cho dù nặng nề cỡ nó cũng cưỡng lại. Có một số thầy cô khi gọi học trò lên bảng thì không phải để kiểm nghiệm sự hiểu biết, mà là sự đần độn, và trong số những đứa đần độn như thế, có một số có vẻ như thích bị làm nhục. Những ông thầy khác lại rất bực khi nhìn thấy một cuốn vở ghi được bọc bằng một tờ giấy không đúng màu, lại có những ông thầy lại tỏ ra hết sức giận dữ vì một cái lỗi không đâu của học trò, thí dụ như đánh một đứa bé vì tội nói thầm. Một số học trò, tuy trả lời đúng những câu hỏi thật dễ, nhưng nghệch ra vì sợ hãi; một số khác – tôi phục nhất những học trò như vậy – khi không biết câu trả lời, bèn nói với ông thầy bất cứ chuyện gì mà chúng biết, hy vọng như vậy sẽ thoát được.

Tôi quan sát những xen như vậy – trước tiên là sự quở trách, rồi tới màn tức giận quăng sách vở xuống sàn lớp, trong khi đám học trò còn lại ngồi im lặng như tờ – và cảm ơn trời mình không phải là người bị làm nhục nhã xấu hổ. Tôi chia sẻ niềm may mắn đó với một phần ba học sinh trong lớp. Nếu đây là một ngôi trường dành cho học sinh đủ mọi thành phần, thì cái ranh giới phân chia những đứa may mắn sang một bên hẳn sẽ rõ rệt hơn nhiều, nhưng đây lại là một trường tư, tất cả học sinh đều xuất thân từ các gia đình khá giả. Trong sân trường vào giờ ra chơi, chúng tôi chơi cùng nhau, lằn ranh phân biệt không còn, nhưng bất cứ khi nào thấy cảnh học sinh bị đánh đập, nhục mạ, là tôi thấy mình ngồi vào cái ghế ghê tởm đáng sợ của người thầy giáo, và tự hỏi chính mình, tại sao lại có một số học sinh lười biếng, không biết tự trọng, đáng khinh, yếu đuối và thờ ơ, hay không có một chút đầu óc như thế? Chẳng hề có câu trả lời cho những câu hỏi u ám về đạo đức như vậy ở trong những cuốn truyện tranh mà tôi khởi sự đọc, các nhật tà ma ác quỷ luôn luôn được vẽ với cái vẻ gớm ghiếc, miệng méo xệch. Cũng chẳng thể nào kiếm thấy câu trả lời trong cái miền u tối của trái tim thời thơ ấu của tôi, và tôi đành để cho những câu hỏi như vậy nhạt nhòa dần đi cùng năm tháng. Tôi nhận ra một điều, cái nơi chốn mà chúng ta gọi là trường học đó không hề góp phần trả lời cho những câu hỏi sâu thẳm của cuộc đời; mà thực ra, nhiệm vụ của trường học là sửa soạn cho chúng ta bước vô “đời thực” trng tất cả cái tàn nhẫn mang tính chính trị của nó. Và thế là, cho đến khi tới trung học, tôi tự chọn cho mình cái việc giơ tay, và giữ mình làm sao cho thật an toàn, ở phía bên có lợi của lằn ranh. Tuy nhiên tôi cảm thấy điều chính mà tôi học được ở trường là chấp nhận những sự thực về cuộc đời không cần tra hỏi thì vẫn chưa đủ; bạn còn phải choáng ngợp vì những vẻ đẹp của chúng nữa. Những năm học đầu tiên, thầy cô nếu có dịp là ngưng ngay việc dạy chữ để dạy chúng tôi một bài hát. Tôi máy miệng theo những từ của các bài hát tiếng Anh và tiếng Pháp mà không hiểu và không thích, nhưng tôi thích nhìn các bạn học của tôi. (Chúng tôi hát nhưng bài mà dịch sang tiếng Thổ có nghĩa: “Này người gác cổng, này người gác cổng, bữa nay là ngày lễ, hãy thổi còi”) Đứa con trai lùn mập mới nửa giờ trước khóc lóc vì bỏ quên tập ở nhà, lúc này say sưa hát, miệng cố mở thật rộng. Đứa con gái lúc nào cũng vén mớ tóc dài ra phía sau tai, lúc này cũng hết còn bận tâm vì mớ tóc của nó. Thằng mập chuyên bắt nạt tôi trong giờ ra chơi, và luôn cả thằng đàn anh độc ác đứng bên cạnh nó, cái thằng hiểu rất rành về lằn ranh vô hình mà tôi đã nói tới, và luôn chọn đứng về phía bên có lợi – ngay cả những tên đó, vào lúc này cũng đều như biến thành thiên thần, và để cho âm nhạc lôi cuốn. Ở lưng chừng bài hát, đứa con gái ngăn nắp sẽ quay qua kiểm tra mấy hộp bút chì, cuốn tập của nó, cho chắc ăn. Đứa con gái khôn ngoan, hay làm, tôi thường yêu cầu sắp hàng kế bên tôi khi trở lại lớp học sau giờ ra chơi, cô bé sẽ lặng lẽ đưa tay cho tôi cầm – mặc dù cô bé đã hát đến kiệt hơi sức, và thằng bé mập, tính tình keo kiệt, tay lúc nào cũng vòng che kín tờ giấy, như thể đang nâng niu một đứa bé con, để cho không ai có thể nhìn thấy, và cọp bài làm của nó, ngay cả nó, giờ này cũng thả hai tay. Ngay cả tên quỷ sứ ngày nào không dánh người là không thể chịu nổi, giờ này cũng gia nhập ban hát, và hát một cách hết sức là cởi mở, hân hoan. Khi tôi nhận ra là đứa con gái tóc đỏ hoe cột đuôi ngựa cũng nhận ra điều đó, chúng tôi bè nhìn vào mắt nhau và vừa mỉm cười vừa hát. Tôi không hiểu lời bài hát, nhưng mỗi lần tới khúc la la la là tôi cũng nhập vô, hát thật lớn, và khi ra bên ngoài cửa sổ, tôi cảm thấy như mình bay bổng vào tương lai. Trong một thoáng chốc, tiếng chuông sẽ reo vang, cả lớp học vỡ òa ra; tôi sẽ chạy ra khỏi lớp cùng cái cặp sách của mình, và thấy người quản gia đang chờ; và tôi sẽ cầm lấy bàn tay to đùng của người quản gia và cùng anh tôi, chúng tôi đi bộ về nhà, về đến nhà cách trường chừng ba phút, tôi sẽ mệt lử chẳng còn nhớ gì tới ai ở lớp học nữa, tôi sẽ rảo bước vì nghĩ rằng sẽ gặp lại mẹ tôi liền thức thì.

CHƯƠNG MƯỜI BỐN:
YẬB ỔHN MẤC

Vào lúc tôi biết đọc biết viết, thế giới tưởng tượng ở trong đầu tôi bắt đầu thâu nhận thêm những nhóm con chữ. Chúng chưa nghĩ đến chuyện chuyên chở ý nghĩa hay kể các câu chuyện; chúng chỉ lo tạo âm thanh. Trí óc tôi tự động ghi nhận bất cứ một từ lọt vào mắt – một cái tên công ty trên chiếc gạt tàn thuốc, một tấm biển, tiêu đề tin tức, một dòng quảng cáo, một bảng hiệu trên một cửa hàng, một quán ăn hoặc bên sườn xe tải – và không cần biết từ đó nằm ở đâu – trên mẩu giấy báo gói đồ, bảng chỉ đường, hộp đựng quế trên bàn ăn, lọ dầu trong bếp, thỏi xà bông trong phòng tắm, trên gói thuốc lá, những hộp thuốc của bà tôi.

Đôi khi tôi oang oang lặp lại những từ ấy; chẳng sao hết nếu chúng không có nghĩa gì. Như thể trong đầu tôi máy tự vận hành ở giữa các bộ phận liên quan thị giác và nhận thức, để chuyển chữ thành các âm tiết và âm thanh. Giống như chiếc radio ở trong một tiệm cà phê thật ồn ào đến mức không ai nghe nổi, cái máy của tôi đôi lúc hoạt động chẳng cần đến sự để tâm của tôi.

Đi bộ từ trường về nhà, mặc dù mệt mỏi, hai con mắt của tôi vẫn tìm ra những chữ, và cái máy ở trong đầu tôi sẽ nói, VÌ AN TOÀN CHO TIỀN VÀ TƯƠNG LAI CỦA BẠN. İETT. BẾN ĐỖ XE BUÝT. XÚC XÍCH THỨ THIỆT THỔ APİKOĞLU. NHÀ PAMUK.

Khi đã ở nhà, mắt tôi sẽ tìm ra những dòng tiêu đề tin tức trên tờ báo của bà tôi: CHẾT HAY CHIA Ớ CYPRUS.TRƯỜNG DẠY VŨ BA LÊ ĐẦU TIÊN Ở THỔ NHĨ KỲ. MỘT NGƯỜI MỸ XÉM BỊ TRA TẤN HỘI ĐỒNG DO HÔN MỘT THIẾU NỮ THỔ NGOÀI PHỐ. CẤM MÚA VÒNG HULA HOOP TRÊN ĐƯỜNG TRONG THÀNH PHỐ.

Đôi khi, những chữ như tự sắp xếp theo một cách thức thật lạ lùng khiến tôi như được trở lại những ngày đầu tập đọc bảng chữ cái. Một trong số đó là lệnh cấm ghi trên vỉa hè tráng xi măng xung quanh Dinh Tổng trấn ở Nisantasi, chỉ cách nhà của chúng tôi ba phút đi bộ. Khi tôi đi cùng mẹ và anh từ Nisantasi tới Taksim hay Beyoğlu, chúng tôi có thể đọc những chữ trên các ô vuông xi măng, bằng cách nhảy qua những ô trống, giống như chơi nhảy ô nhưng theo chiều ngược lại, và chúng tôi đọc được như sau:

YẬB ỔHN MẤC

Cái lệnh cấm bí ẩn này khiến tôi chi muốn nhổ toẹt một cái, nhưng đồn cảnh sát ở ngay phía trước dinh chỉ cách đó chừng vài bước, khiến tôi ngần ngại. Thay vì thế tôi chỉ bực bội nhìn chằm chằm vào dòng chữ. Giờ thì tôi sợ là mình không kìm được cái vụ nhổ bậy này. Nhưng, như tôi biết, nhổ bậy là một thói quen của người lớn, cùng một giuộc với những đứa trẻ không đầu óc, kém ý chí, hư đốn, những đứa trẻ luôn bị thầy giáo cho ăn đòn. Chúng ta thỉnh thoảng cũng nhìn thấy có người nhổ bậy ra đường hay khạc đờm do không mang theo khăn tay, nhưng đâu có nhiều đến nỗi phải ra một đạo luật, ở ngay bên ngoài Dinh Tổng trấn. Sau này, khi đọc báo thấy người Trung Hoa hay nhổ bậy và phát hiện ra nhổ bậy là một việc phổ biến đến thế nào ở nhiều nơi trên thế giới, tôi tự hỏi, Istanbul đâu có tệ đến mức như thế mà phải ra cả một lệnh cấm, và tại sao một chi tiết như vậy lại vẫn hằn ở trong trí nhớ của tôi. (Tuy nhiên, nếu có người nào nhắc tới nhà văn Pháp Boris Vian, thì tác phẩm đầu tiên hiện lên trong óc tôi không phải những gì khá nhất của ông mà là cuốn tiếu thuyết Tôi sẽ nhổ lên mộ của anh).

Có lẽ việc dòng chữ ghi trên via hè Nisantasi ăn hằn vào ký ức tôi là do cái máy đọc tự động trong đầu tôi đã tự lắp đặt vào cùng quãng thời gian mẹ tôi, với một nhiệt tình được nâng cấp, bắt đầu chỉ báo cho chúng tôi về cái này được làm, cái kia không được làm ở bên ngoài xã hội; nói một cách khác, khi chúng tôi ớ giữa những người xa lạ.

Bà sẽ khuyến cáo chúng tôi, thí dụ, không được mua đồ ăn từ những người bán hàng dơ dáy trên các phố văn, hay không được kêu món kofte[18] tại quán ăn, vì họ luôn luôn sử dụng thứ thịt tệ hại nhất, nhiều dầu nhất, cứng nhất. Những lời cảnh cáo như thế được trộn vào những thông báo này nọ, mà cái máy đọc đã in vào trong đầu tôi: CHÚNG TÔI LUÔN ĐỂ THỊT TRONG TỦ ĐÔNG LẠNH. Một bữa khác, bà mẹ của chúng tôi lạnh cảnh giác chúng tôi, không được xán đến gần những người lạ ở ngoài đường phố. Cái máy ở trong đầu của tôi nói CẤM TRẺ EM DƯỚI MƯỜI TÁM TUỔI. Ở sau xe điện có một tấm bảng ghi BÁM THEO XE ĐIỆN ĐANG CHẠY TRÊN ĐƯỜNG RAY LÀ RẤT NGUY HIỂM VÀ BỊ CẤM, cũng đúng như như mẹ tôi nghĩ; tôi không thấy bị rối trí khi nhìn những lời mẹ tôi nói xuất hiện ở trên những dòng thông báo của nhà nước, bởi vì bà còn giải thích thêm, những con người như chúng ta không bao giờ nghĩ đến chuyện dòng quảng cáo ở phía sau những chiếc phà thành phố: NGUY HIẾM CẤM ĐẾN GẦN ĐẦU MÁY. Khi những lời quở trách tuy nhẹ nhàng nhưng cương quyết của mẹ tôi về chuyện xả rác bừa bãi, mang giọng điệu của nhà nước, thì cái dòng chữ ai vẽ nguệch ngoạc ở trên tường MẸ ĐỨA XẢ RÁC khiến tôi có đôi chút rối trí. Khi tôi đươc căn dặn, chỉ được hôn tay mẹ và bà, mà không được hôn tay bất cứ một người nào khác, tôi bỗng nhớ tới những dòng chữ viết trên những hộp cá chổng: ĐƯỢC SỬA SOẠN, VÔ HỘP MÀ KHÔNG CÓ BẤT KỲ BÀN TAY NÀO CHẠM TỚI. Ngoài ra còn một liên hệ giữa cái lệnh cấm đoán được nhắc đi nhắc lại không biết bao nhiêu lần của mẹ tôi, không được lấy tay chỉ trỏ với những dòng chữ: CẤM NGẮT HOA hay CẤM SỜ MÓ – cả hai dòng này ở trên đường phố đều làm dội lên ở trong tôi những lời căn dặn của mẹ, và rất có thể là có mối liên hệ giữa các dòng chữ kia với lệnh cấm chỉ trỏ lung tung của bà. Nhưng làm sao hiểu nổi dòng chữ nói ĐỪNG UỐNG NƯỚC TRONG Hồ trong khi hồ thì cạn khô, hay là dòng chữ ĐỪNG BƯỚC LÊN CỎ trong các công viên, khi ở chỗ đó chỉ có bùn và bụi?

Để hiểu ra được "nhiệm vụ khai hóa" mà những dòng chữ trên mang ở trong mình và biến cả thành phố thành rừng rú của những thông báo, quảng cáo, biến cấm, biến răn đe, dọa nạt, chúng ta phải để mắt tới tổ tiên của chúng, tức là mấy ông chuyên gia viết mục bình luận trên báo và các "thông tín viên" của thành phố.

CHƯƠNG MƯỜI LĂM:
Ahmet Rasim và những nhà bỉnh bút khác về thành phố

Vào một buổi sáng sớm cuối thập niên 1880 – không lâu sau khi Abduilhamit II bắt đầu Luật Tuyệt Đối kéo dài 30 năm của ông – có một ký giả hai mươi lăm tuổi đang ngồi tại bàn giấy trong trụ sở tờ Hạnh phúc, một nhật báo nhỏ ở Babiali, thì "bất thình lình" cửa mở toang và một người đàn ông dáng người cao lớn, đội mũ fez[19] đỏ, mặc một cái “áo khoác kiểu nhà binh,” tay áo làm bằng một thứ vải pôpơlin đỏ, bước vô phòng. Nhìn thấy anh ký giả trẻ, ông ta la lớn: “Lại đây!” Anh ký giả trẻ sợ sệt, đứng dậy. “Đội mũ vô! Đi!”

Người đàn ông vận cái áo khoắc nhà binh và anh ký giả trẻ leo lên một cỗ xe ngựa đậu trước cửa, và xe chạy. Xe vượt cầu Galata, cả hai đều im lặng. Khi đi được chừng nửa đường thì anh chàng ký giả trẻ có bộ mặt dễ thương mới thu được chút can đảm để hỏi họ đang đi đâu.

"Đến gặp ngài Đổng lý của Đức Sultan. Ngài ra lệnh phải tóm liền mi, mang đến cho ngài ngay tức khắc!"

Sau khi đến Hoàng cung, đợi chừng ít phút, một người đàn ông khó chịu, có bộ râu bạc xám, kêu anh chàng ký giả lại bàn ông ta. “Đến đây!” Một tờ Hạnh phúc mở ra trên bàn. Giơ tay chỉ, ông ta giận dữ nói, “Cái này nghĩa là gì?” Anh chàng ký giả vẫn chưa hiểu cái này là cái gì, ông ta bắt đầu la lên.

"Thằng phản bội! Đồ vô ơn! Phải thẩy một trái đại bác vô đầu mi cho nó nổ banh ra!"

Anh chàng ký giả, tuy vẫn còn sợ đái ra quần, nhưng đã nhận ra bài báo gây nên trận giận dữ đó chỉ là một bài thơ của một thi sĩ đã chết; điệp khúc của nó là "Liệu mùa xuân sẽ chẳng bao giờ tới nữa, liệu mùa xuân sẽ chẳng bao giờ tới nữa?" Hy vọng có thể phân trần, anh chàng ký giả rụt rè lên tiếng, "Thưa Ngài…"

"Nó vẫn còn chưa chịu câm miệng kìa!… Bước ra ngoài ngay! viên đổng lý của sultan ra lệnh. Sau khi đứng run rẩy ở bên ngoài chừng mười lăm phút, anh ta lại bị lôi cổ vô. Nhưng cứ mỗi lần mở miệng tính giải thích anh là tác giả của bài thơ, là anh lại được xơi một cơn giận dữ.

"Đồ khốn kiếp! Đồ chó má! Đồ con hoang! Đồ chết tiệt! Phải treo cổ hết tụi chúng mày lên!”

Khi hiểu ra rằng sẽ chẳng có cơ hội để giải thích, anh chàng ký giả bèn thu hết can đảm, thò tay vô túi móc ra con dấu và đặt nó lên bàn. Viên đổng lý đọc cái tên trên con dấu, và ngay lập tức hiểu ra rằng có một sự lầm lẫn. Ông ta hỏi:

"Tên anh là gì?"

"Ahmet Rasim."

Kể lại giai thoại trên, bốn mươi năm sau, trong cuốn hồi ký Tác giả, Thi sĩ, Nhà văn, Ahmet Rasim nhớ lại, khi viên đổng lý hiểu ra rằng người ta đã bắt lầm và đem đến cho ông ta không đúng cái người mà ông ta cần bắt, thì ông ta bèn thay đổi giọng điệu. "Sao con không ngồi xuống, con của ta" ông ta nói. "Con không phiền khi ta gọi con là con của ta chứ?" Mở một ngăn kéo ra, viên đổng lý kêu Rasim lại gần, và giúi cho năm lira, ông ta nói, "Thế này là chu nhé. Đừng có nói cho ai hay chuyện này đấy!" Rồi thả cho ông đi.

Rasim kể câu chuyện gặp gỡ trên, với cái vẻ hớn hở, và bằng cái giọng hóm hỉnh thường lệ, pha trộn thêm tí mắm muối, các chi tiết của cuộc sống thường nhật, đúng như văn phong của ông.

Lòng yêu đời, sự hóm hỉnh, và thú viết – những điều này khiến Rasim trở thành một trong những nhà văn lớn của thành phố Istanbul. Cái nguồn nghị lực vô bờ, sự lạc quan và tinh thần cứng cỏi của ông dư sức để cân bằng với nỗi buồn hậu đế chế từng nhận chìm tiếu thuyết gia Tanpinar, nhà thơ Yahya Kemal, và hồi ký gia Abdulhak Sinasi Hisar. Như tất cả những nhà văn yêu quý Istanbul, ông quan tâm tới lịch sử của nó vì rất cẩn trọng trong việc kiểm tra nỗi buồn của mình, ông không bao giờ than van về một “ thời đại hoàng kim đã mất.” Thay vì nhìn quá khứ thành phố như là một kho tàng thiêng liêng thay vì nạo vét lịch sử để tìm ra một giọng nói đích thực ngõ hầu cho phép ông sản xuất những tuyệt tác theo kiểu Tây phương, ông chủ trương, như hầu hết các nhà văn trong thành phố, tự kiềm chế mình ở trong hiện tại: Istanbul là một thành phố dễ chịu để sống, và theo sát mọi chuyển biến, dù nhỏ nhoi cỡ nào, cùng với thành phố.

Như hầu hết những độc giả của mình, Rasim không quan tâm nhiều đến vấn đề Đông-Tây, hay "Hãy thay đổi nền văn minh của chúng ta." Theo ông, Tây phương hóa tạo ra cả một lố những trò nhố nhăng, và ông rất thích đem chúng ra làm trò cười. Khi còn trẻ, ông có cảm tình với văn học Tây phương – ông đã từng viết tiểu thuyết, và làm thơ, nhưng đều thất bại cả – và điều này khiến ông tỏ ra nghi ngờ, thích chọc quê, và có chút khinh bạc, trước mọi thứ mang dấu vết của kỹ xảo hay điệu bộ kiểu cách. Khi ông chọc quê nhiều cách thức đọc thơ đầy cảnh vẻ của mấy thi sĩ Istanbul – bắt chước các nhà thơ của Thi Sơn và Suy Đồi, thậm chí chặn đường khách bộ hành bắt phải nghe những vần thơ ứng khẩu của họ – hay khi ông chế giễu thiên tài của các bạn văn cứ chăm chăm hướng cuộc nói chuyện vào chủ đề sự nghiệp của họ, bạn có thể cảm thấy ngay khoảng cách mà ông tạo ra giữa ông và đám tinh anh bị ảnh hưởng Tây phương, hầu hết đám này, cũng như ông, đều sống tại khu vực in ấn xuất bản Babiali.

Nhưng phải ở tư cách một nhà binh bút cho nhật báo – hay là feuilletonniste, một từ tiếng Pháp rất thịnh hành vào thời kỳ đó – Ahmet Rasim mới tìm ra giọng nói của riêng ông. Ngoại trừ những cơn hứng bất tử, hay những sự giận dữ đột xuất, hay một tí ám ảnh, bực bội nào đó, Rasim thực sự không quan tâm tới chính trị; nói cho cùng, sự đàn áp của nhà nước và kiểm duyệt khiến chính trị trở thành một thứ đề tài nguy hiểm, và đôi khi, bất khả. (Ông ưa giải thích cho độc giả, kiểm duyệt gí mũi vào cột báo của ông kỹ mức chẳng còn gì để mà in ra, đành để trắng trang giấy.) Thay vào đó, ông lấy thành phố làm đề tài. ("Nếu những sự cấm đoán chính trị và sự hạn hẹp, tù túng do nó gây khiến chẳng thể nào kiếm ra được một điều gì để nói, thì hãy nói về hội đồng thành phố, về cuộc sống của thành phố bởi vì mọi người luôn thích đọc về những chuyện như vậy!" Lời chỉ bảo trên đây của một tay bỉnh bút tại thành phố Istanbul đã có niên đại hơn một trăm năm).

Vậy là Ahmet Rasim trải qua năm chục năm cuộc đời của ông chỉ để viết về những chuyện thường ngày ở Istanbul, từ đủ thứ hầm bà làng các thế loại bợm nhậu cho đến những người bán hàng rong trên đường phố những khu nghèo khổ, từ các tiệm tạp hóa tới những nghệ sĩ tung hứng, từ những vẻ đẹp của những thành phố dọc theo vịnh Bosphorus cho tới những hầm quán bát nháo và các meyhane, từ các tin tức hằng ngày tới tin tức thương mại, từ những công viên giải trí cho tới những cánh đồng và khu vườn công cộng, từ những ngày chợ cho tới những nét quyến rũ đặc biệt của mỗi mùa, chẳng bỏ qua, thí dụ, vào mùa đông là những cuộc đánh lộn bằng banh tuyết, trượt tuyết, cũng như sự phát triển trong ngành xuất bản, những câu chuyện rỉ tai địa phương, những thực đơn quán ăn. Ông có chút thiên về hệ thống những bảng danh sách, liệt kê, phân loại và có một con mắt thật tốt khi nhìn vào những thói quen, những phong cách riêng của dân chúng. Như một nhà thực vật học trước sự đa dạng của cây mùa hoa trái trong rừng, Rasim cảm thấy cùng một nỗi háo hức như vậy trước các biểu hiện của xung lực Tây phương hóa, làn sóng di dân, những tình cờ của lịch sử, tất cả đem đến cho ông một điều gì thật mới mẻ và kỳ lạ, để mà viết về chúng mỗi ngày. Ông khuyên các nhà văn trẻ 'Tuôn luôn thủ trong người một cuốn sổ tay" khi dạo phố.

Những bài tạp ghi nhất của Rasim, viết trong thời kỳ 1895-1903, sau được gom lại, in dưới nhan đề Thư từ thành phố. Ông không bao giờ ban cho mình cái danh hiệu “nhà bỉnh bút của thành phố”, ngoại trừ khi theo một cách chế nhạo; khi phàn nàn về hội đồng thành phố, đưa ra những nhận xét về cuộc sống thường nhật, đo nhịp đập của thành phố, ông đã mượn thao tác của người Pháp, được phát triển vào những năm 1860. Vào năm 1867, Namik Kemal, người có cái tên sau này trở thành một thứ kinh điển thuộc hàng quan trọng nhất của Thổ Nhĩ Kỳ thời hiện đại, một người ngưỡng mộ Victor Hugo, không chỉ về kịch và thơ mà còn về tinh thần chiến đấu đượm màu lãnh mạn, đã viết một chuỗi những bức thư đăng trên nhật báo Tasvir-i-Efkar về cuộc sống thường nhật của Istanbul trong những ngày Ramadan. Những thư của ông, hay “cột báo thành phố”như được gọi, đã tạo ra một giọng điệu cho tất cả những ai muốn nối gót ông trong việc tạo ra một giọng điệu tâm sự, rủ rỉ chuyện riêng tư, đồng lõa của một lá thư bình thường. Và như thế, bằng cách gửi cho người nhận, tất cả cư dân của thành phố Istanbul, như là gửi cho những bà con, những bạn bè, những người yêu, những lá thư này đã thành công trong việc biến thành phố từ một chuỗi làng xóm thành trọn một cõi tưởng tượng.

Một trong những ký giả như thếlà Ali Efendi Thấu suốt, chủ nhân của một nhật báo có tên Thấu suốt (ông xuất bản tờ báo dưới cái dù của hoàng cung, và khi tờ báo bị đóng cửa, do in một bài viết sau đó bị coi là bất nhã, trong một thời gian ông có cái biệt hiệu tiếu lâm là Ali Etendi Không thấu suốt). Ông đã thực hiện những cú đột kích đầy quyết tâm và không ngưng nghỉ vào cuộc sống thường nhật, khi thì cố vấn, khi thì phê phán quở trách độc giả của mình, và mặc dù chẳng có tí hài hước, ông được rất nhiều tưởng nhớ như là một trong những nhà văn viết thư thật tỉ mỉ của thời ông, nếu không phải là người viết hóm hỉnh nhất.

Như là những nhà bình luận đầu tiên của cuộc sống hằng ngày của thành phố những người giữ mục ấy, từ Ahmet Hasim tới Hurhan Felek, đã tóm bắt được những màu sắc, mùi vị, âm thanh của thành phố, và đẩy chúng vào trong những giai thoại thú vị, những suy tưởng hài hước, và họ cũng còn có công việc trong việc tạo thành cái gọi là tấm bảng hiệu cho những phố phường, công viên, cửa tiệm, con tàu, cây cầu, quảng trường, xe điện của Istanbul. Bởi vì thật thiếu thận trọng nếu chỉ trích nhà vua, nhà nước, cảnh sát, quân đội, các lãnh tụ tôn giáo, và ngay cả những ông nghị nhiều quyền lực, tầng lớp tinh anh của văn học chỉ còn có một mục tiêu khả hữu để mà nhắm vào, và đó là những đám đông không trông cậy vào ai, không mặt mũi, những con người nhỏ bé hằng ngày lầm lũi đi trên đường phố, lo những âu lo của riêng họ, như kiếm tiền nuôi sống gia đình ngày này qua tháng nọ. Tất cả những gì chúng ta biết về những cư dân Istanbul bất hạnh, không được ăn học giống như các nhà binh bút và độc giả của họ – những gì họ làm trên đường phố trong vòng 130 năm qua, họ ăn uống những thứ gì, nói năng những chuyện gì, họ gây ra những tiếng ồn ào gì – chúng ta biết được, là nhờ cái giọng nhiều khi cục cằn, nhiều khi tình cảm, rất thường xuyên mang vẻ hạ cố, mà những nhà bỉnh bút đã viết ra, và coi đó là công việc của mình.

Bốn mươi lăm năm sau khi biết đọc, mỗi khi chạm mắt vào một cột báo, hoặc nó khuyên nhủ tôi hãy về nguồn, hoặc nó ra lệnh phải tăng nỗ lực Tây phương hóa lên gấp đôi, tôi lập tức nghĩ ngay đến mẹ tôi, và câu nói của bà: "Không được chỉ trỏ."

CHƯƠNG MƯỜI SÁU:
Đừng vừa đi ngoài đường vừa há hốc miệng ra

Bây giờ tôi xin trình bày theo lối ngẫu nhiên một số mẩu thú vị nhất những lời khuyên bảo, cảnh cáo, những viên ngọc của sự khôn ngoan, nhũng lời lăng mạ lấy ra từ di sản hàng trăm ngàn trang báo, được viết bởi những nhà bỉnh bút thuộc nhiều phe phái của Istanbul trong vòng 130 năm qua.

Những chiếc xe buýt được kéo bằng ngựa của chúng ta, có thể được gợi hứng từ những chiếc xe omnibus của Pháp, nhưng do đường phố của chúng ta quá tệ, cho nên chúng giống như những chú gà gô, nhảy từ viên đá này qua viên đá khác, suốt chặng đường từ Beyazit tới Edirnekapi [1894].

Chúng ta đã quá chán chuyện cứ mỗi lần mưa là quảng trường nào trong thành phố cũng ngập lụt. Người nào lo khắc phục chuyện này, nên khắc phục liền [1946].

Trước tiên, tiền thuê mướn, thuế má tăng, và rồi, nhờ các di dân, thành phố tràn ngập người bán hàng rong, với đủ thứ mặt hàng: dao cạo, simit, sò hến, vải vỏ, dép, dao nĩa, đồ tạp nhạp, đồ chơi con nít, nước, nước ngọt, và như thế vẫn còn chưa đủ, những người bán bánh kẹo, bán doner kebab bắt đầu xâm lược các chuyến phà của chúng ta [1949].

Như đã được đề xuất, vì vẻ đẹp của thành phố, mọi xà ích xe ngựa đều nên mặc giống nhau, và đều phải được trang bị như nhau; sẽ đẹp biết bao nếu đề án trên đây biến thành sự thực [1897].

Một trong những tiện lợi của luật nhà binh là đảm bảo được rằng những chiếc dolmus chỉ được phép dừng ở các địa điểm đã được quy định. Hãy nhớ lại tình trạng vô chính phủ trước đây [1971].

Đúng là một quyết định khôn ngoan, khi hội đông thành phố ra thông báo, những người bán nước giải khát xi rô không được sử dụng những màu và hoa quả mà thành phố chưa thông qua [1927].

Khi gặp một người đẹp ở trên đường phố, đừng nhìn nàng với cặp mắt hận thù như thế bạn sẽ giết nàng đến nơi, cũng đừng nhìn với cặp mắt say mê, đắm đuối; nếu gặp ánh mắt, nụ cười của nàng, hãy đáp lại bằng một nụ cười dịu dàng, rồi tiếp tục bước tới [1974].

Lấy cảm hứng sau khi đọc bài viết trên tờ tạp chí nổi tiếng của Paris, Le Matin, số gần đây, trong đó dạy bảo cách đi thật đúng đắn trên đường phố, chúng tôi cũng cảm thấy có trách nhiệm phải đưa ra đề nghị đối với những người chưa thật rành rọt cách cư xử khi đi trên đường phố Istanbul: "Đừng vừa đi ngoài đường vừa há hốc miệng ra" [1924].

Chúng tôi hy vọng cả tài xế taxi và khách hàng đều sử dụng đến nơi đến chốn lợi ích của chiếc đồng hồ đo cây số mới do nhà chức trách quân sự ra lệnh lắp đặt, và thành phố của chúng ta sẽ chẳng bao giờ phải chứng kiến những màn mặc cả, tranh luận, và cảnh cả hai bên tài xế và khách hàng đành phải kéo nhau tới đồn cảnh sát, những cảnh như thế đó đã từng xảy ra như cơm bữa trong thành phố của chúng ta cách đây hai chục năm, khi những chiếc đồng hồ cũ được lắp đặt, và những người tài xế đành phải nói: Bạn ơi, bạn đưa được bao nhiêu, tùy ý bạn" [1983].

Khi những người bán hạt đậu nướng và kẹo cao su đồng ý cho khách hàng trẻ con của họ được trả bằng những mẩu chì thay vì tiền, thì họ không chỉ khuyến khích chúng ăn cắp, mà còn xúi chúng nậy tất cả những viên đá ở các vòi nước trong thành phố để lấy mấy vòi nước bằng chì, và nậy lên tất cả những gì có chì ở những vòm cung ở những nơi mồ mả, hay thánh đường [1929].

Những chiếc loa bán hàng, trên những chiếc xe bán khoai tây, cà chua, bán khí đốt, và giọng nói xấu xa của chủ xe đã biến thành phố của chúng ta thành một địa ngục sống [1992].

Chúng ta phải kêu gọi một chiến dịch quét sạch lũ chó chạy rông trên đường phố. Nếu chiến dịch được thực hiện một cách tà tà – thay vì chỉ chớp nhoáng trong một hai ngày – nếu những chú cho được thu gom và đưa đi đày tại một hòn đảo khủng khiếp ở Hayirsizada, và mọi đám chó đều được giải tán, thành phố của chúng ta sẽ sạch bóng chó… Nhưng vào lúc này, không thế nào xuống phố mà không phải nghe những tiếng gầm gừ Grrrrì [1911].

Những chủ xe ngựa vẫn thử sức ngựa cua họ một cách vô lý, bất nhân, bằng cách bắt chúng tái thật nặng, và còn đánh đập đã man những con vật ngay giữa thành phố [1875].

Cái sự hăm hở là người đầu tiên nhảy từ phà lên bờ, hay nhảy ra khỏi bất cứ một phương tiện chuyên chở công cộng nào, thật là hết thuốc chữa, cho dù người ta la lớn "Ai nhảy khỏi phà đầu tiên là con lừa," khi phà ghé bến Haydarpasa [1910].

Nhắm mắt trước sự kiện những chiếc xe ngựa ngang nhiên đi vô các khu vực thanh lịch, đặc biệt nhất thành phố; với lý do nhờ vậy mà những người nghèo khổ kiếm được chút cháo, đồng nghĩa với kết án thành phố Istanbul là một trong những phong cảnh tuyệt đối không xứng đáng [1956].

Để tăng số báo bán ra, mấy ông bà chủ báo khuyến mãi bằng trò xổ số, và thế là tòa soạn xảy ra cái cảnh tượng khó coi, đám đông túm xụm, xô đẩy, tranh nhau xếp hàng, vào những ngày xổ [1928].

Mũi Vàng không còn là Mũi Vàng nữa; nó đã trở thành một bể tắm dơ dáy, bao quanh bởi những nhà máy, xưởng thợ, lò sát sinh; các hóa chất chảy ra từ những nhà máy, dầu nhớt từ xưởng thợ, xác tàu bè, và luôn cả những cống rãnh làm ô nhiễm vùng nước ở đây [1968].

Các phóng viên chuyên trách mảng đô thị nhận được rất nhiều lời than phiền về những người gác đêm của thành phố, những người, thay vì đi tuần tra chợ búa, khu phố, đã chọn cách tiêu xài cho hết ca gác ở trong những tiệm cà phê; trong rất nhiều khu xóm, chẳng còn được nghe tiếng gậy gõ cộp cộp trên đường phố của họ nữa [1879].

Nhà văn nổi tiếng người Pháp, Victor Hugo, có thói qnen nhảy lên một chiếc omnibus ngựa kéo dạo từ đầu tới cuối thành phố Paris, để coi dân tình sinh hoạt ra làm sao. Hôm qua, chúng tôi cũng làm một chuyến như vậy, và chúng tôi nhận ra là rất nhiều cư dân của thành phố chúng ta khi đi ra đường chẳng thèm để ý đến bất cứ chuyện gì xảy ra, họ đụng đầu nhau, họ ném đủ thứ vé, đủ thứ giấy vụn, bao bì, rác rưởi xuống mặt đường; nơi nào cũng có cảnh bộ hành khơi khơi đi giữa mặt phố, xe cộ thì leo lên vỉa hè, và – không phải do nghèo khổ mà là do lười biếng và dốt nát – mọi người đều ăn mặc một cách hết sức là tồi tệ [1952].

Chỉ có thế nhờ cách bỏ hẳn đi lối cư xử củ của chúng ta trên đường phố và các địa điểm công cộng của thành phố và chỉ có thể nhờ vào việc tuân thủ luật lệ đi đường như người ta đang làm bên phương Tây, chúng ta mới hòng hy vọng thoát được ra khỏi tình cảnh hỗn độn của chuyện đi lại. Nhưng có bao giờ chúng ta tự hỏi, có bao nhiêu người sống trong thành phố hiểu được thế nào là luật đi đường – chà đây lại là một vấn đề khác hẳn [1949].

Những chiếc đồng hồ lớn ở hai bên cây cầu Karakoy, cũng như tất cả những chiếc đổng hồ khác nữa ở các địa điểm công cộng trong thành phố, chúng tra tấn niềm hy vọng của cư dân trong thành phố, những người đi lại căn cứ vào sự bấp bênh trong cơ chế hoạt động của chúng: nhiều người phải vội vã trong khi con phà vẫn còn tại bến, lại có những người ung dung nghĩ phà vẫn đợi mình thì nó đã đi mất từ đời nào rồi [1929].

Mùa mưa đã tới, những cánh dù che mưa đều đã được mở ra, đều được giương lên, nhưng hãy coi chừng! Hãy nói cho tôi biết, bao nhiêu người trong số chúng ta có thể cầm một cây dù đã giương ra ở trên tay, mà không sợ đâm mù mắt một người bộ hành bất ngờ trờ tới, hay chọc thủng dù người khác, như trong trò chơi đâm xe xe ở công viên Lunapark, hay đi lang thang như những người mất hồn trên mọi vỉa hè, chỉ vì chiếc dù che chắn hết tầm nhìn [1953].

Thật là một nỗi tủi hổ khi những rạp xi nê chiếu phim sex, những đám đông, những chiếc xe buýt, và khói xe làm chúng ta không còn có thể đi Beyoglu được nữa [1981].

Một khi bệnh dịch phát ra tại một khu vực nào đó, thành phố cho rải vôi bột tại chỗ này, chỗ nọ, nhưng cả đống dơ bẩn thì thấy xuất hiện ở mọi nơi [1910].

Hội đồng thành phố thì tha hồ lặp đi lặp lại là sẽ xóa sổ lũ chó hoang, những con lừa, và luôn cả những người ăn xin, những kẻ lang thang ra khỏi đường phố. Không chỉ việc này mãi mà không được thực hiện, mà còn xuất hiện cả một lố những chứng nhân giả [1914].

Hôm qua, trời đổ tuyết, có ai nhìn thấy người hành khách nào lên cửa trước, hay có người nào tỏ một chút kính trọng người già cả? Thật buồn khi chúng ta nhận ra những cư xư văn minh, lịch sự đã biến mất từ đời nảo đời nào, và chẳng ai còn nhớ được những ngày đầu tiên, chúng xuất hiện [1927].

Sau khi tự mình kiểm tra để tìm hiểu coi cư dân thành phố đã tiêu xài bao nhiêu tiên cho cái việc đốt pháo bông mà chúng ta nhìn thấy tại bất cứ một ngã tư, ngã ba đường phố nào vào mùa hè, tôi đã tự hỏi chính mình – nên nhớ là thành phố bây giờ có mười triệu người sinh sống – những cặp tân hôn sẽ hạnh phúc hơn không, nếu họ bớt đốt tiền cho những trò phù du như vậy, và thay vì mua pháo bông, thì đem số tiền đó tiêu dùng vào việc học hành của trẻ con nghèo. Tôi đúng hay trật [1997]?

Đặc biệt là trong thời gian gần đây, những tòa nhà "hiện đại" theo kiểu Tây giả cầy, bị thậm tệ thù ghét bởi cả những nghệ sĩ ưa thích Pháp đầy sinh lực và cởi mở nhất, chúng đang từng chút từng chút gặm nhấm những khu vực đẹp đẽ nhất của thành phố Istanbul. Trước đây lâu rồi, các khu vực như Yuksekkaldirim và Beyoglu chẳng có gì để phô ra với thiên hạ, ngoài cả đống những tòa nhà xấu xa. Chúng ta không thể giải thích, ấy là do chúng ta nghèo, chúng ta yếu, và thường xuyên bị bà hỏa hành hạ, đe dọa. Đây cũng là nỗi ám ánh của chúng ta: làm mới thành phố [1922].

CHƯƠNG MƯỜI BẢY:
Thú vẽ tranh

Cắp sách đến trường được ít lâu, tôi khám phá ra cái thú vẽ. Có lẽ khám phá là một từ không đúng; nó có hàm nghĩa một cái gì đó, chẳng hạn như Tân Thế Giới, đang nằm đó đợi được tìm ra. Nếu có một tình yêu bí mật, hay một tài năng hội họa ẩn náu ở trong tôi, thì tôi cùng không hề đế ý đến nó cho tới khi bắt đầu cắp sách đi học. Đúng hơn, có lẽ phải nói tôi vẽ bởi vì tôi nhận ra việc này thật sung sướng. Cái sự phát hiện ra tài năng của tôi đến sau đó; ở lúc thoạt đầu, chẳng có gì.

Có lẽ tôi thực có tài, nhưng đây không phải là vấn đề. Giản dị mà nói, tôi cảm nhận ra, vẽ làm tôi hạnh phúc. Đó mới quan trọng.

Nhiều năm sau, một buổi tối, tôi hỏi cha tôi làm sao mà họ nhận ra tôi có khiếu về nghệ thuật. "Con vẽ một cái cây, cha tôi bảo tôi, "và rồi con vẽ một con quạ ở trên một cái cành cây. Ta và mẹ con nhìn nhau. Bởi vì con quạ của con đậu trên cành cây trông đúng y như một con quạ thực ở bên ngoài đời."

Tuy cha tôi trả lời không thực sự đúng vào câu hỏi, nhưng tôi yêu câu chuyện, và cảm thấy hạnh phúc hơn là tin tưởng câu chuyện. Cái cây, và con quạ mà một đứa bé bảy tuổi là tôi khi đó vẽ, thực sự mà nói, chẳng có ghi là ghê gớm. Nhưng rõ ràng cha tôi, một người luôn luôn lạc quan, và quá tự tin vào chính mình, là một người có tài về chuyện thực sự tin tưởng, từ tận đáy của trái tim của ông, rằng những thằng con của ông làm gì cũng đều khác thường. Cách nhìn nhận này rất dễ lây nhiễm, thành thử tôi cũng đâm ra nghĩ mình là một nghệ sĩ vô đối.

Vì dược khen ngợi nở lỗ mủi như vậy nên tôi tưởng tượng mình dược trao cho một cái máy, nó sẽ lam cho mọi người yêu thương, hôn hít, ngưỡng mộ tôi. Và mỗi lần buồn chán, tôi bật cái máy lên, cho ra vài bức. Mọi người tiếp tục mua giấy, bút chì, bút mực, và tôi tiếp tục vẽ tranh, tiếp tục khoe khoang và cha tôi luôn là người đầu tiên. Và ông luôn luôn ban cho tôi một câu trả lời mà tôi mong đợi: trước hết, ông nhìn bức tranh với vẻ ngỡ ngàng, thán phục, điều này làm tôi sướng đến nghẹn thở, và sau đó, giải thích bức tranh. "Này, nhìn này, đẹp làm sao cách con nắm bắt cái cách, cái dáng đứng của người câu cá. Đó là do ông ta đang không dược vui, và biển thì quá u tối. Chắc hẳn là đứa con trai đứng kế ông ta. Những con chim, cá cũng có vẻ như đang chờ đợi. Con thật là thông minh!"

Và thế là tôi lại chạy vào trong, và vẽ một bức khác. Đứa trẻ đứng cạnh người câu cá đúng ra là bạn của ông, chỉ có điều tôi đã vẽ nhỏ quá. Và tôi khoe bức tranh với mẹ tôi, sau khi đã thưởng thức vị ngọt ngào của lời khen của cha:”Mẹ nhìn này. Đây là người câu cá và con trai của người đó.”

“Thật là dễ thương, con trai cưng của mẹ. Nhưng còn bài làm ở nhà thì sao?”

Một bữa sau khi tôi hoàn thành một tác phẩm ở trường, mọi người xúm lại chiêm ngưỡng. Ông thầy với hàm răng nhô ra thậm chí còn treo bức tranh lên tường. Tôi cảm thấy mình giống như một tay ảo thuật gia, lấy những chú thỏ những con chim bồ câu ra khỏi tay áo – tất cả những chú thỏ, những con chim bồ cầu ra khỏi tay áo – tất cả những gì tôi phải làm là vẽ những bức tranh này, và phô ra cho tất cả mọi người, rồi thu thập lời khen ngợi.

Bây giờ, tôi có đủ kỹ năng để được coi là một tài năng. Tôi để ý đến từng nét vẽ đơn giản, trong những cuốn hội họa của nhà trường, trong những cuốn sách hí họa, và trong những bức tranh hí họa trên nhật báo, chú ý đến cách họ vẽ nhà cửa, cây cối, người đứng. Tôi không vẽ từ đời sông: Tôi vẽ từ những bức hình tôi nhìn thấy ở đâu đó, rồi ghi vào trí nhớ. Những bức hình mà tôi lưu giữ đủ lâu trong trí nhớ rồi tái sản xuất phải là những bức hình giản dị. Tranh sơn dầu hay ảnh chụp thì quá rắc rối và tôi không quan tâm tới chúng. Tôi thích những cuốn sách màu, và đi với mẹ tôi tới tiệm Alaaddin để mua. Nhưng không phải để tô màu lên những hình vẽ ở trong đó, thay vì vậy, tôi nghiên cứu, và sau đó tự tôi vẽ chúng. Và, một khi tôi vẽ một căn nhà, một cái cây, hay một con phố thì nó được giữ lại ở trong đầu tôi.

Tôi vẽ một cái cây. Đơn độc, với đủ cành lá. Tôi vẽ thật nhanh những cành lá của nó. Rồi tới những ngọn núi mà bạn có thể nhìn thấy, nhấp nhô giữa đám cành lá. Đằng sau chúng, tôi vẽ một, hay hai ngọn núi lớn hơn. Và rồi – được gợi hứng từ tranh Nhật Bản mà tôi từng xem – tôi sẽ để một thái núi cao hơn, thậm chí còn ấn tượng hơn, ở phía sau trái núi thứ nhất. Tới khi đó, bàn tay tôi như có một linh hồn của riêng nó. Những đám mây, những chim chóc của tôi trông y hệt như tôi đã nhìn thấy chúng ở trong những bức tranh khác. Và khi tới công đoạn chót, thì đó là phần đẹp nhất: Trên đỉnh ngọn núi cao nhất, tôi sẽ vẽ một nhúm tuyết.

Ngắm nghía một cách hãnh diện tác phẩm của mình, tôi lắc lư cái đầu, lúc nghiêng phải, lúc nghiêng trái, chăm chú nhìn thật gần một chi tiết nào đó, nhỏ nhặt nhất, trước khi hoàn tất toàn thể bức tranh. Đúng rồi, đây là một tuyệt phẩm, mà tôi là người đã sáng tạo ra. Không, chưa hoàn toàn là một tuyệt phẩm, nó chưa được như vậy, nhưng nó là do tôi vẽ ra, và nó đẹp. Thật thú vị khi làm ra nó, và giờ đây, thật thú vị khi đứng lui lại một chút, giả đò như mình là một người nào khác, say sưa nhìn ngắm nó, qua cửa sổ.

Đôi khi, nhìn bức tranh do mình sáng tạo ra, qua một cặp mắt của một người nào khác đó, tôi nhận ra một khiếm khuyết. Hay là có khi tôi chỉ mong kéo dài thêm niềm hạnh phúc của mình, của niềm vui sáng tạo. Cách nhanh nhất là thêm vào bức tranh một cụm cây, một vài con chim, một cái lá.

Những năm sau này, có những lúc tôi nghĩ, mình đã làm hỏng những bức tranh của mình với những thêm thắt như vậy. Nhưng nói gì thì nói, chính chúng đưa tôi trở lại những ngày đầu của niềm vui sáng tạo, thành thử thật khó mà cưỡng lại chúng.

Nhưng lạc thú gì tôi có được khi vẽ tranh? Ở đây, một người đàn ông năm mươi tuổi nhớ lại, và đặt ra một khoảng cách giữa ông ta và đứa trẻ là mình ngày nào:

1. Tôi coi vẽ tranh là một thú ở đời là vì nó cho phép tôi tạo ra một phép lạ tức thời mà mọi người xung quanh đều đánh giá cao. Ngay cả trước khi vẽ xong tôi đã mong đợi lời ngợi khen và tình yêu mà tranh của tôi làm bật ra. Và khi sự trông chờ này càng thêm sâu thẳm, thì nó trở thành một phần của hành động sáng tạo, và là một phần của niềm vui từ đó.

2. Sau một thời gian, tay tôi cũng thành thục, cũng ngon lành như mắt tôi. Và như vậy, mỗi khi tôi vẽ một cái cây thật là ngon lành, thì như thế tay tôi chuyển động mà không cần tới cái đầu của tôi ra lệnh. Và khi ngắm nghía cây bút chì chạy trên mặt giấy, tôi ngạc nhiên đến ngỡ ngàng, như thể bức tranh là chứng tích của một hiện hữu khác, như thế một người khác đã chiếm hữu thân thể tôi. Và trong khi tôi thèm công việc của người khác này, thèm được ngang hàng với anh ta, một phần khác trong đầu của tôi bận rộn kiểm tra những đường cong của đám cành lá, vị trí những ngọn núi, cấu trúc toàn thể bức tranh, suy nghĩ về việc từ một tờ giấy trắng mà tôi tạo nên cả một cảnh trí như vậy. Cái đầu của tôi như ở nơi mũi nhọn của cây bút chì, hành động trước khi tôi có thể nghĩ; và cùng lúc, tôi có thể kiểm tra, coi sóc tất cả những gì tôi đã thực hiện. Cái dòng cảm nhận thú nhì này, cái khả năng phân tích diễn tiến của tác phẩm, là niềm lạc thú mà anh chàng nghệ sĩ nhỏ là tôi cảm thấy, khi anh ta nhìn vào sự khám phá, về sự can đảm và sự tự do của anh ta. Để bước ra bên ngoài chính mình, để hiểu về người thứ nhì chiếm hữu bên trong tôi, là lần lại cái đường phân chia khi cây bút chì chạy trên tờ giấy, giống như một đứa trẻ trượt tuyết.

3. Một sự chia cắt xảy ra, giữa đầu và tay tôi, và cảm giác những ngón tay hành động theo một sự ăn ý của riêng chúng, không cần tới cái đầu, có điều gì đó tương tự với cảm giác chạy trốn vào trong thế giới mộng tướng, trong khi cái đầu của tôi thì như bất động. Nhưng – ngược hẳn lại với những thế giới kỳ quặc mà cái đầu của tôi tưởng tượng, bịa đặt ra – ở đây, những gì mà bàn tay của tôi: sáng tạo, tôi không phải giấu giếm, mà thay vì vậy, đem trình chúng ra cho mọi người nhìn thấy, nhận sự khen ngợi của mọi người, và cảm thấy hạnh phúc, vui sướng ở trong đó. Như thế, vẽ tranh là tìm một thế giới thứ nhì với sự hiện hữu không gây phiền hà.

4. Những sự vật mà tôi vẽ ra, cho dù cái nhà chỉ là nhà tướng tượng, như cái cây, như cụm mây, chúng đều có một cái nền cơ bản, ở trong thực tại vật chất. Nếu tôi vẽ ra một căn nhà, tôi sẽ cảm thấy như thể tôi sở hữu căn nhà đó. Tôi cảm thấy tôi sở hữu mọi thứ gì tôi vẽ ra. Để thám hiểm thế giới này, để sống ở bên trong những cái cây, những cảnh vật mà tôi vẽ ra, để làm bật ra một thế giới thực đến nỗi tôi có thể trình ra cho mọi người thấy, là một sự chạy trốn, đào thoát ra khỏi sự buồn chán của khoảnh khắc hiện tại,

5. Tôi mê ngửi mùi, mê mẩn ngắm sự hiện diện của tờ giấy, những cây bút chì, những cuốn sách tập vẽ, những hộp màu, những vật liệu dùng để vẽ. Tôi khoái mân mê những tờ giấy vẽ còn trắng tinh. Tôi thích giữ gìn những bức tranh mình vẽ ra. Tôi thích cái tính sự vật, sự hiện diện mang tính vật chất của chúng

6. Bằng sự khám phá ra những lạc thú nho nhỏ ấy, tôi dám, với sự trợ giúp của bao lời khen ngợi, tin rằng, mình là một con người khác thường, một con người đặc biệt. Tôi chẳng cần phải năn nỉ, hay làm cho mọi người biết điều này, nhưng họ đều biết như vậy. Cái thế giới mà tôi tạo ra khi vẽ đó, giống như thế giới thứ nhì tôi giấu ở trong đầu tôi, chúng làm cuộc sống của tôi giàu có, hơn cả thế, nó ban cho tôi sự trốn chạy hợp pháp ra khỏi cái thế giới bụi bặm, âm u, của cuộc sống thường nhật. Gia đình tôi không chỉ chấp nhận thói quen mới mẻ này của tôi, mà họ còn chấp nhận quyền của tôi đối với nó.

CHƯƠNG MƯỜI TÁM:
Bộ sưu tập những sự kiện và những điều kỳ lạ của Reşat Ekrem Koçu:
Bách khoa toàn thư về Istanbul

Trong phòng khách của bà tôi có một tủ sách; đằng sau những cánh cửa kính khóa chặt, ít khi được mở của nó giữa mớ bụi phủ mờ bộ Bách khoa toàn thư cuộc sống, một dãy những cuốn tiểu thuyết dành cho thiếu nữ đã ố vàng, những cuốn sách y học của chú tôi, là một cuốn sách rộng và dài như một tờ nhật báo mà tôi khám phá được không lâu sau khi biết đọc. Nhan đề của nó là Từ Osman Gazi tới Ataturk: Toàn cảnh sáu trăm năm lịch sử Đế quốc Ottoman. Tôi mê sự lựa chọn đề tài cùng vô số tranh minh họa kỳ bí ở trong đó. Vào những ngày căn hộ của gia đình chúng tôi còn ở cùng một tầng lầu với khu giặt ủi, hoặc bất cứ khi nào tôi bị ốm không thể đi học, hay trốn học chẳng vì một lý do tốt lành nào, tôi lại leo lên phòng của bà tôi, ngồi tại cái bàn viết của ông chú, và đọc. Tôi đọc đi đọc lại nhiều lần từng dòng của cuốn sách; trong nhiều năm sau đó, khi chúng tôi sống trong căn hộ đi mướn, mỗi lần tới thăm bà, là tôi lại lôi cuốn sách ra đọc.

Tôi đặc biệt thích những bức hình đen trắng, vẽ tay, miêu tả lịch sử triều đại Ottoman: Trong những cuốn sách học ở trường, lịch sử này chỉ là một chuỗi những cuộc chiến tranh, những chiến thắng, những thất bại, và những hiệp ước, một lịch sử được kể trong một giọng điệu tự hào quốc gia chủ nghĩa nhưng Từ Osman Gazi tới Ataturk là một chuỗi những điều tò mò, những biến cố lạ kỳ, và những con người lạ lùng hơn: một phòng tranh gây sốc, làm dựng tóc gáy, khiếp đảm, thậm chí đôi khi còn xúi làm loạn. Theo nghĩa này, cuốn sách như mô tả những đám rước trong một Cuốn sách Ottoman về các Nghi lễ, nơi các phường hội diễu hành qua trước mặt sultan, trình diễn những màn kỳ quặc. Giống như là khi chúng ta bước vô các bức tiếu họa trong những cuốn sách bí mật, và ngồi kế bên sultan trong lúc Ngài, từ những khung cửa sổ cung điện giờ đây tên là Ibrahim Pasha, nhìn ra quảng trường Sultanahmet, bao quát những giàu sang, những màu sắc rực rỡ, những quang cảnh, sắc thái của vương quốc của Ngài, với biết bao nghệ nhân khác nhau, trong những bộ trang phục nghề nghiệp của họ. Chúng ta thích thú nói cho nhau nghe, sau khi nền Cộng hòa được thành lập và Thổ Nhĩ Kỳ trở thành một quốc gia Tây phương, chúng ta cưu mang ẩp ủ ở trong chúng ta niềm kiêu hãnh về nguồn gốc, dòng dõi Ottoman của chúng ta, và trở thành những con người, một dân tộc "thuần lý và khoa học hơn.” Có lẽ vì vậy mà thật sung sướng khi ngồi từ một khung cửa sổ hiện đại mà đưa mắt nhìn về những sự kỳ cục, lạ lùng, về cái tính người bất chợt ở các tiền nhân Ottoman mà chúng ta để lại phía sau.

Chính là trong tình trạng như thế mà tôi đã đọc về anh chàng đi dây băng ngang Mũi Vàng trên một sợi dây buộc giữa hai cột buồm của hai con tàu đế ăn mừng lễ cắt bao quy đầu của con trai Sultan Ahmet III, Hoàng tử Mustafa và nghiên cứu bức hình đen trắng vẽ lại sự kiện kể trên. Và tôi cũng khám phá, do "cha ông chúng tôi" nghĩ rằng thật không hay khi chôn những con người bình thường cùng trong một nghĩa địa chôn những kẻ sinh sống bằng cách giết người, một nghĩa địa đặc biệt đã được xây dựng dành riêng cho những tên sát nhân tại Karyagdi Bayiri, Eyup. Tôi đọc thấy, vào thời kỳ vua Osman II, năm 1621, có một mùa đông cực kỳ lạnh giá đến nỗi vùng biển Mũi Vàng và một phần vịnh Bosphorus đóng băng; cũng như ở rất nhiều bức minh họa trong sách, chưa bao giờ tôi nghĩ rằng bức hình ghi lại cảnh tượng những con thuyền bị buộc vào những miếng trượt tuyết, những chiếc tàu dính cứng vào băng lại có thể phản ánh quyền lực trí tưởng tượng của người nghệ sĩ hơn là thực tại lịch sử; tôi chẳng hề mệt mỏi khi nhìn những bức hình như vậy. Những bức vẽ hai người điên khùng nổi tiếng cùa Istanbul sống vào thời kỳ Abdulhamit II cũng rất lôi cuốn. Người thứ nhất, một người đàn ông tên là Osman, có thói quen trần truồng mà đi bộ trên đường phố, và người nghệ sĩ trưởng giả đã sử dụng chính sự tủi hổ như là một mảnh vải khoác lên cơ thể trần trụi. Người điên kia, một người đàn bà có tên là Bà Upola, mặc bất cứ thứ gì bà kiếm thấy. Theo như tác giả bức hình, bất cứ khi nào hai người điên này gặp nhau, là cả hai lăn xả vào nhau đánh lộn cực kỳ hung dữ, vì vậy, họ không bao giờ được phép vượt cây cầu. (Cây cầu: Thời kỳ đó không có cầu nào khác qua vịnh Bosphorus, chỉ có cây cầu bắc qua Mũi Vàng, cầu Galata: được xây nối hai đầu Karakoy và Eminonu vào năm 1845, nó đã được xây cất đi xây cất lại ba lần tính tới cuối thế kỷ hai mươi, nhưng cây cầu đầu tiên, bằng gỗ được giản dị gọi là "cây cầu". Tới lúc này thì mắt tôi sáng rỡ lên khi nhìn thấy bức hình một người đàn ông lưng đeo một cái giỏ, cổ bị tròng một sợ dây, đầu kia buộc vào một thân cây, và tôi đọc tiếp để biết là một trăm năm trước, một người bán bánh rong đã buộc một con ngựa như vậy để vào chơi bài trong tiệm cà phê, và một viên chức thành phố tên là Huseyin Bey đã trừng trị anh ta y như thế, vì đã hành hạ một con vật vô tội.

Làm sao biết những câu chuyện như vậy, trong đó rất nhiều được xếp vào "các nhật báo đương đại," là chuyện thực. Thí dụ, chúng ta được biết, vào thế kỷ mười lăm, Kara Mehmet Pasha đã mất đầu khi cố dẹp một cuộc nổi loạn, va có thể việc nhìn thấy cái đầu đáng kính của chủ đã thuyết phục đám lính tráng dẹp tan cuộc nổi loạn, và cũng có thể, khi nhận được cái đầu của vị tể tướng, đám nổi loạn đã trút hết sự giận dữ của họ lên đó, như nhiều người hẳn sẽ làm khi ở vào cùng hoàn cảnh. Nhưng có thực là đám nổi loạn đã dùng cái đầu của vị pasha làm trái banh để chơi túc cầu như trong hình vẽ? Tôi chưa hề mất quá nhiều thì giờ cho những câu hỏi như vậy, và thay vì nghi ngờ, giở tiếp trang sách tới đoạn nói về Ester Kira, một mụ "thu thuế" của thế kỷ mười sáu, và còn là người nhận hối lộ cho nhà vua Sahye Sultan, theo lời kể lại; bị giết trong một cuộc nổi loạn khác, thân thể mụ bị chặt ra thành nhiều phần, mỗi phần được đóng đinh lên cửa nhà những người từng đút lót tiền cho mụ. Tôi khiếp sợ nhìn bức vẽ đen trắng, một bàn tay bị đóng đinh lên cánh cửa.

Koçu một trong bốn nhà văn buồn bã mà tôi đã miêu tả lúc trước – đặt sự chú tâm lớn lao nhất của ông vào những chi tiết kỳ lạ, kinh khiếp của một đề tài khác nữa, và đề tài này cũng gây sự thích thú đối với các nhà du lịch từ Tây phương tới: các phương pháp của những kẻ chuyên tra tấn và hành quyết ở Istanbul. Một nơi chôn tại Eminonu được đặc biệt xây dựng cho điều được gọi là Móc Câu. Những kẻ bị kết án, trần trụi như khi vừa ra khỏi bụng mẹ, bị móc vào cái móc sắc, và bị nhấc lên khỏi mặt đất bằng một sọi dây ròng rọc, va rồi rớt xuống cai bịch, khi sợ dây ròng rọc được nhả ra.

Có một tên lính vệ binh Thổ, yêu say đắm vợ một thầy tế[20] ,bắt cóc cô gái, cắt mớ tóc dài, và dẫn cho đi vòng vòng trên phố trong trang phục một đứa con trai; khi anh ta bị bắt, họ bẻ gãy chân tay anh lính, tống anh ta vào nòng súng ca nông, nhồi thêm giẻ tẩm dầu, thuốc súng, châm ngòi và đùng một phát, bắn anh ta lên trời.

MỘT PHƯƠNG PHÁP HÀNH QUYẾT BẢO ĐẢM LÀM AI CŨNG PHẢI KINH HÃI! đó là cái tiêu đề ở trong cuốn bách khoa toàn thư, để miêu tả một sự trừng phạt ghê tởm khác. Trần trụi và mặt cắm xuống đất, kẻ bị kết án bị buộc vào người một cây thập tự và, dưới ánh sáng của những cây đèn cầy cắm vào vai, vào mông, và cứ thế bị diễu đi trên các đường phố “để làm gương" cho tất cả mọi người. Phản ứng của tôi khi nhìn thấy cảnh đó không chỉ là khiếp sợ mà còn có cả sự rúng động dục tình, và không phải là không thích thú khi nghĩ rằng lịch sử của thành phố Istanbul còn có thể coi như là một phòng tranh cùa sự chết chóc, tra tấn, và ghê rợn, được minh họa bằng những bức hình đen trắng u tối.

Thoát đầu, Reşat Ekrem Koçu không có ý định viết một cuốn sách. Mãi tới năm 1954, các phụ trương bốn trang của tờ Cumhuriyet chứa đựng "Những sự kiện kỳ lạ, gây tò mò từ lịch sử của chúng ta” mới được đóng lại thành một tuyển tập. Đằng sau những câu chuyện lạ lùng, những điều kỳ cục, những chi tiết nhỏ nhặt có tính lịch sử và bách khoa là câu chuyện kỳ lạ và bi thảm của riêng Koçu. Công trình đầy đam mê của ông – được bắt đầu từ mười năm trước đó, năm 1944, và sự nghèo túng đã khiến ông phải bỏ ngang vào năm 1951, ở trang thứ 1000, tập 4, trong khi vẫn ở vần B – là cuốn Bách khoa toàn thư về Istanbul.

Mấy năm sau đó, Koçu bắt tay vào bộ Bách khoa toàn thư về Istanbul thứ hai, mà ông gọi đầy đúng đắn và tự hào là "cuốn bách khoa toàn thư đầu tiên trên thế giới về một thành phố" lại bắt đầu với mẫu tự A. Giờ đây đã năm mươi hai tuổi, sợ lại phải bỏ ngang công trình khổng lồ của mình, ỏng rút nó lại, giản dị chỉ còn mười lăm tập, và cũng quyết định làm sao cho các mục từ trong tác phẩm của ông có tính "phổ thông" hơn. Kể từ lúc này, ông cảm thấy tự tin hơn và tự nhủ tại sao không thám hiểm những quan tâm có tính cá nhân của ông trong cuốn bách khoa toàn thư của minh. Cuốn đầu được ông cho ra lò vào năm 1958; năm 1973, ông đang ở cuốn thứ mười một – nhưng vẫn chỉ tới được mẫu tự G – thì lại bị buộc phải bỏ ngang, đúng như ông từng sợ. Tuy nhiên, bản Bách khoa toàn thư thứ nhì này, với những mục từ lạ lùng, màu sắc rực rỡ, quả là một hướng dẫn vô tiền khoáng hậu, nhập vô linh hồn thành phố Istanbul thế kỷ hai mươi, bởi vì những gì đan dệt nên nó cũng chính là những gì đan dệt nên thành phố. Để hiểu tại sao lại như vậy, chúng ta cần có một cảm quan về chính bản thân Reşat Ekrem Koçu.

Koçu là một trong những linh hổn bị hüzün ám lấy nặng nề đã giúp tạo nên một hình ảnh về Istanbul của đầu thế kỷ hai mươi như một thành phố chưa hoàn toàn bị nhiễm độc nỗi buồn. Hüzün định nghĩa cuộc đời ông, trao cho tác phẩm của ông một thứ logic ẩn giấu, và đẩy ông vào một cuộc lữ thứ cô đơn chính là sự thất bại sau cùng của ông, nhưng – cũng như các nhà văn khác cùng một hệ – ông đã thực tình coi đây là trung tâm điểm của cuộc đời của ông, và chẳng thèm suy nghĩ gì thêm về chuyện này. Sự thực, Reşat Ekrem Koçu không hề coi hüzün của ông như là do chuyện đời, gia đình, hay thành phố, mà là bẩm sinh. Nhưng là một kẻ chưa đi mà đã muốn về, lúc nào cũng nghĩ rằng vào đời có nghĩa là chấp nhận thất bại ngay từ thuở đầu, cho nên ông không hề coi những chuyện buồn, vướng lụy của ông như là di sản của thành phố Istanbul. Trái lại, Istanbul là niềm an ủi của ông.

Reşat Ektem Koçu sinh năm 1905, trong một gia đình công chức và giáo viên. Mẹ ông là con gái của một pasha; cha ông là ký giả trong nhiều năm. Suốt thời thơ ấu của mình ông chứng kiến những cuộc chiến, những thất bại, và những làn sóng di dân đã chấm dứt Đế chế Ottoman, và đây thành phố Istanbul vào sự bần cùng, khốn khó kéo dài nhiều thập niên không làm sao ngóc đầu lên được. Ông thường trở về với các đề tài ấy trong những cuốn sách, những bài viết sau này của ông, như thể ông muốn trở về với những đám cháy lớn lao sau cùng của thành phố Istanbul, những người lính cứu hỏa, những cuộc đánh lộn trên đường phố cuộc sống phố phường, và những meyhane mà ông nhìn thấy khi còn trẻ. Ông có nhắc tới một yah ở Bosphorus nơi ông đã từng sống khi còn là một đứa trẻ, và sau đó bị lửa thiêu rụi. Khi Reşat Ekrem hai mươi tuổi, cha ông mướn một villa Ottoman cổ ở Göztepe. Ở đây, chàng thanh niên Koçu sống cuộc sống tại cái nơi thấm đẫm truyền thống của những cái köşk bằng gỗ của Istanbul, và sống khá lâu trong cảnh trí này, trước khi gia đình lớn của ông bị phân tán. Như rất nhiều gia đình thuộc loại này, việc ngày một nghèo đói mãi thêm, và những thù hận trong nhà khiến gia đình ông phải bán cái köşk bằng gỗ, sau đó Koçu vẫn ở lại Göztepe, nhưng tách lìa hẳn ra khỏi gia đình, và sống trong những căn hộ bê tông khác nhau. Có lẽ không lựa chọn nào diễn đạt đầy đủ linh hồn buồn bã hoài nhớ dĩ vãng của Koçu bằng việc ông quyết định ghi danh học môn sử tại Istanbul – vào thời kỳ đế quốc sụp đổ, ý thức hệ Cộng hòa nổi lên, và thành phố Istanbul hướng về Tây phương đã bắt đầu tống khứ, đàn áp, nhạo báng, và nghi ngờ bất cứ thứ gì dính dấp tới quá khứ Ottoman – và sau khi ra trường, trở thành phụ tá của ông thầy mà ông yêu quý, nhà sử học Ahmet Refik.

Sinh năm 1880, lớn hơn trò hai mươi lăm tuổi, Ahmet Refik là tác giả của một chuỗi tác phẩm có tên Cuộc sống Ottoman trong những thế kỷ đã qua; chúng được in (cuốn bách khoa của Koçu cũng sẽ được in ấn như vậy) thành từng tập nhỏ một, dần dần trở nên phổ thông, và sau cùng biến tác giả của nó, Ahmet Retik, thành nhà sử học hiện đại đầu tiên của thành phố Istanbul được nhiều người biết tới. Khi không có giờ tại đại học, ông đắm mình vào mớ hồ sơ lưu trữ bụi bặm lộn xộn về thời kỳ Ottoman (thời đó người ta gọi chúng là “kho tàng hồ sơ”), đào bới những bản thảo viết tay của các nhà chuyên viết ký sự thời Ottoman; từ những chất liệu như vậy, ông gạn lọc ra những gì mà ông cần, và bởi vì – cũng như Koçu – ông có một tài năng đặc biệt trong thể văn xuôi sống động (ông mê thể văn trữ tình và làm thơ những khi rảnh rỗi), những bài viết của ông ở trên nhật báo được nhiều người đọc, đọc rộng rãi, và sau đó được tập hợp thành sách. Kết hợp lịch sử và văn chương, lấy ra được những sự giàu có kỳ lạ nằm trong hồ sơ lưu trữ, và chuyển chúng vào trong những bài viết trên nhật báo, tạp chí, lúc nào cũng la cà tiệm sách này qua tiệm sách khác, biến lịch sử thành một món ăn tinh thần thật dễ nuốt, trải qua những buổi tối dài cùng bạnh bè trong các meyhane, ăn nhậu, trò chuyện – những thú ăn chơi như vậy, Koçu thừa hưởng từ ông thầy của mình. Buồn một nỗi, cuộc hợp tác của thầy trò yểu tử, vì Ahmet Retik bị đẩy ra khỏi chức vị của ông ở đại học vào năm 1933, thời kỳ xảy ra công cuộc cải tổ Đại học Istanbul (Darülfünun). Cảm tình của ông với Đảng Tự do và Đồng lòng đối nghịch với Atatürk, và hơn thế nữa, nỗi mê mải lịch sử và văn hóa Ottoman khiến ông mất cái ghế đại học nổi tiếng (cũng thời kỳ này ông ngoại tôi bị tống ra khỏi đại học Luật khoa). Và khi thầy mất việc, thì trò, Reşat Akrem Koçu, cũng mất việc luôn.

Koçu rầu rĩ chứng kiến ông thầy suy sụp sau khi bị thất sủng trước Atatürk và nhà nước. Không một xu, vô danh, bị đời quên lãng, ông thầy phải bán thư viện của ông, nay một tí, mai một tí, để trả tiền thuốc men, và sau khi chiến đấu trong năm năm, ông chết trong nghèo khổ. Và lúc đó, hầu hết trong số chín chục cuốn ông viết khi còn sống đều tuyệt bản. (Số phận của Koçu cũng vậy, bốn chục năm sau).

Sau khi Ahmet Retik mất, trong một bài viết, trò tưởng niệm thầy, coi thầy bị quên lãng ngay khi còn sống, Koçu nhớ lại chính tuổi thơ của mình: “Trong những năm tuổi thơ không lo nghĩ của mình, tôi chẳng khác gì một chú cá vảy bạc lóng lánh, lên lên xuống xuống mặt nước do mắc phải mồi câu, tại quãng nước phía trước yah ở vịnh Bosphorus của chúng tôi.” Ông nhớ lại, lần đầu đọc ông thầy khi còn là (có ảnh) một đứa bé mười một tuổi, sung sướng, vô tư lự trước khi thành phố làm cho ông trở nên buồn phiền như lịch sử Đế chế Ottoman. Nhưng không phải chỉ thành phố phóng đãng và cùng quẫn bón mớm cho nỗi sầu của Reşat Ekrem Koçu; đó còn là cuộc chiến đấu của chính ông, một người đồng tính luyến ái, để làm sao sống sót tại thành phố vào nửa đầu của thế kỷ hai mươi.

Và cũng thật là đáng kể, khi nhìn ông diễn tả những ham muốn nhục dục của mình trong những cuốn tiểu thuyết phổ biến, dữ dằn, khốc liệt, giông bão, và liều lĩnh hơn, ở ngay trong Bách khoa toàn thư về Istanbul của ông. Thực vậy, Reşat Ekrem Koçu thật quá can đảm, liều lĩnh cùng mình, so với bất cứ một người cùng thời nào với ông, về vấn đề đồng tính. Ngay từ những tập nhỏ đầu tiên của cuốn bách khoa toàn thư, và trong những tập sau càng tăng thêm cường độ, ông chẳng bao giờ bỏ qua một cơ hội để ca ngợi vẻ đẹp của mấy chú con trai và mấy cậu thanh niên, ở đây là Mirialem Ahmet Ağa, một trong những cậu con trai được Süleyman Tuyệt vời bảo trợ để dạy dỗ (“mạnh như một con rồng, hai tay giống nhau hai cành cây sồi, lanh lẹ như một con bò đực”) và Cafer Thợ Cạo, được nhắc tới bởi nhà thơ Evliya Ҫelebi của thế kỷ mười sáu, người ca ngợi, trong “Şehrengiz”, vẻ đẹp của những người thợ trẻ Istanbul (“dòng máy trẻ nổi tiếng vì vẻ đẹp của anh ta”). Có một mục viết cề “Yetim Ahmed, người mại bản đẹp trai”: “Một đứa con trai chân trần, với chiếc quần vá ở chừng bốn chục chỗ mà làn da có thể nhìn thấy qua những chỗ rách của chiếc áo sơ mi, nhưng nếu chỉ đánh giá qua vẻ bề ngoài, cậu là một ngụm nước mát, cặp lông mày của cậu, cái đẹp ngự trị trên lông mày và trán cậu như đặc quyền của một vị sultan, mớ tóc bồng bềnh như bờm sư tử, làn da tối của cậu như tẩm vàng ròng, cái nhìn của cậu mới quyến rũ, giọng nói của cậu mới ngọt ngào làm sao, thân hình của cậu rắn chắc, mạnh mẽ giống như một cây gậy thẳng băng.” Mặc dù khen nức nở như thế, nhưng Koçu, như các nhà thơ Đi văng, luôn lo lắng sao cho các họa sĩ minh họa luôn vẽ những người hùng chân trần của ông theo đúng chừng mực quy ước của một xã hội lịch lãm, và luật pháp. Nhưng sự căng thẳng giữa (có hình) quy ước và thực tại thì thật là rõ ràng qua những trang sách. Trong mục “tuyển vệ binh Thổ,” ông vừa viết vừa tô điểm thêm, chuyện “ma mới”, là thanh thiếu niên chưa để râu lần đầu gia nhập quân đội, được ma cũ, “lực lưỡng, bự con, vòng tay như gọng kềm” bảo kê. Trong mục “lưỡi gươm trẻ đẹp trai“ ông đưa ra nhận xét, “vẻ đẹp mà Thơ ca Đi văng thường xuyên ca ngợi là vẻ đẹp nam giới.” Đối tượng của sủng ái “luôn luôn là một bộ mặt tươi mát của một cậu trai” – và ông thật mê xục xạo tìm ý nghĩa nguyên thủy của những từ ngữ này. Trong mấy cuốn đầu, các chàng trai trẻ được cẩn thận gài vô những sự kiện lịch sử, văn hóa, và xã hội mà họ minh họa, nhưng trong những cuốn sau, Koçu chẳng cần nại cớ này cớ nọ mà cứ vô tư ca ngợi vẻ đẹp của mấy đấng nam nhi tuổi đời còn non choẹt – vì những đôi chân tuyệt đẹp của họ – hay bàn về sự biến dạng của họ. Dưới cái tiêu đề “Chàng thủy thủ Dobrilovitch,” chúng ta đọc về một chàng trẻ, “đẹp trai đáng chú ý,” người Croatia, thủy thủ của Hayriye Company, người có cặp chân, vào ngày 18 tháng Chạp năm 1864, bị kẹt ở giữa con tàu và bến tàu, khi tàu của anh ta cập bến Kabataş (đây là nỗi sợ sâu xa mà mọi người trong thành phố đều cảm thấy). Chân của anh và chiếc bốt rớt xuống biển; và tất cả những gì mà anh thanh niên Croatia này nói, là: “Thế là mất cái bốt rồi!”

Trong những cuốn đầu, các chàng thanh thiếu niên đẹp trai, những cậu trai trẻ, và những người đàn ông đẹp trai chân trần của tác giả, từ quá khứ Ottoman, nếu cả đám họ đều không thực, thì ít nhất họ cũng đã được gợi hứng từ những “cuốn sách về thành phố” (şehringiz), những giai thoại phổ biến, và từ các kho tàng mà tác giả kiếm thấy trong những thư viện bị lãng quên của thành phố; chúng bao gồm cả các bản thảo, những tuyển tập thơ, những cuốn sách về cơ may, về vận số, những cuốn sách “bí mật,” và đặc biệt, rất giàu có nếu nói về khả thể, hồ sơ lưu trữ những tờ nhật báo của thế kỷ mười chín (quả thực, trong một tờ báo đó ông kiếm ra sự kiện liên quan tới anh chàng thủy thủ Croatia).

Càng lớn tuổi thêm Koçu càng nhận ra, với sự buồn rầu và giận dữ, rằng ông không thể nào hạn chế cuốn sách của mình vào con số mười lăm cuốn, và thật là bi đát nếu để cho nó dở dang, ông không còn tự buộc mình phải đi tìm những cậu bé đẹp trai từ trong quá khứ được ghi chép lại nữa. Ông bắt đầu tìm cách đưa các mục về nhiều cậu bé mà ông, dưới cớ này cớ nọ, đã gặp trên đường phố tại các meyhane, tiệm cà phê, gazino, trên những cây cầu của thành phố, đây là chưa kể những cậu bán báo trên hè đường với mỗi cậu ông lại có một mối quan tâm đặc biệt, và thậm chí cả những cậu học trò thật trong trắng, thật xinh xắn bán huy hiệu cho Hiệp hội Hàng không Thổ Nhĩ Kỹ dịp lễ Ramadan. Thí dụ, vào năm thứ mười của bộ bách khoa toàn thư, ở trang 4767 của cuốn thứ chín, xuất bản vào năm tác giả sáu mươi ba tuổi, Koçu cho vào một mục về “một cậu bé nhào lộn thật điêu luyện, tuổi chừng 14 hay 15, gặp giữa năm 1955 và 1956.” Koçu nhớ lại lần đầu tiên nhìn thấy cậu bé vào một buổi tối tại And, một rạp xi nê mùa hè ở Göztepe, khu phố mà ông trải qua hầu hết cuộc đời của mình: “Cậu bé đi giày trắng, mặc quần dài trắng, áo flanen với ngôi sao và hình bán nguyệt ở phía trước, và trong khi biểu diễn tài năng đã trút bỏ quần áo, chỉ giữ lại chiếc quần sọc trắng, với bộ mặt thật trong trắng thật đáng yêu, với dáng vẻ thật phong nhã, lịch sự, và những ứng xử rất lịch thiệp, cậu chẳng thua gì những người như cậu bên Tây phương. ”Tác giả tiếp tục miêu tả mình đã cảm thấy buồn rầu như thế nào khi màn biểu diễn chấm dứt, cậu bé cầm một chiếc khay đi vòng vòng, nhưng ông lại mừng rỡ, bởi vì cậu bé không nhận tiền, và cũng không tỏ ra quấy rầy, hay nịnh bợ khán giả. Ông kể tiếp, cậu bé sau đó có trao cho một vài người trong số khán giả tấm danh thiếp của cậu, và nhà văn năm mươi tuổi cùng cậu bé đã trở thành chỗ quen biết. Dù cho tác giả đã viết rất nhiều thư cho cậu bé và gia đình, mối quan hệ giữa hai bên bị cắt đứt đâu đó trong khoảng thời gian mười hai năm giữa lần đầu gặp tại rạp xi nê và sự xuất hiện của bài viết trong cuốn bách khoa; ông tiếp tục than van về cái chuyện thư có gửi đi mà không có trả lời, và không biết số phận của cậu bé sau đó ra sao.

Trong thập niên 1960, khi tác phẩm của Koçu tiếp tục xuất bản từng tập nhỏ, độc giả kiên nhẫn của ông không coi Bách khoa toàn thư về Istanbul chỉ như là một tham chiếu đơn giản có tính sự kiện về thành phố mà thật ra họ đọc nó như là một tạp chí hòa trộn trong đó sự kỳ quái, khác thường, với cuộc sống thường nhật trong thành phố. Tôi nhớ những lần thăm viếng các gia đình lối xóm, họ để những tập sách ấy chung với các tạp chí hằng tuần. Tuy nhiên, Koçu vẫn thật khó mà trở thành một cái tên quen thuộc của mọi gia đình. Thành phố trong bách khoa buồn thỉu buôn thiu của ông thật kỳ so với lôi sông của Istanbul thập niên 1960, và đâu có (có hình) nhiều độc giả chịu nổi, chứ chưa nói đến chuyện đánh giá cao sở thích giới tính của ông. Nhưng năm chục năm cứ thế qua đi, bộ Bách khoa toàn thư về Istanbul đầu tiên và những tập đầu tiên của bộ thứ nhì có được một lượng độc giả trung thành, đặc biệt là các nhà văn và giới học giả, những người hăm hở tìm hiểu cơn hối hả Tây phương hóa Istanbul và sự thiêu rụi, phá hủy, triệt hạ và bôi xóa quá khứ của nó, và tuyên bố những cuốn đầu có tính cách “nghiêm túc” và “khoa học.” Về phần tôi, chỉ tới khi lướt qua những trang sách của những cuốn về sau, được tạo ra từ một số lượng nhà văn nhỏ hơn và dành rất nhiều chỗ cho những ám ảnh cá nhân của Koçu, thì tâm trí tôi mới bắt đầu cất cánh, bay bổng một cách thật là hạnh phúc giữa hiện tại và quá khứ.

Và khi gấp lại cuốn sách, tôi có cảm tưởng nỗi buồn của Koçu là hậu quả từ sự sụp đổ của Đế quôc Ottoman sự suy sụp của thành phố Istanbul ít hơn nhiều so với là từ tuổi thơ u ám của ông trong những yah và köşk ấy. Chúng ta có thể coi nhà bách khoa toàn thư của chúng ta như là người sưu tầm điển hình người sau nỗi đau cá nhân của mình, bèn rút ra khỏi thế giới để sống giữa các đồ vật. Nhưng Koçu thiếu cái chủ nghĩa duy vật của một người sưu tầm cổ điển; sự quan tâm của ông không phải là về đồ vật, mà là sự kiện khác thường. Cũng chẳng khác rất nhiều nhà sưu tầm Tây phương không hề biết liệu những sưu tập của họ chấm dứt tại một viện bảo tàng hay bị tản mát đi, Koçu không hề có một kế hoạch lớn một khi sự thúc đẩy đầu tiên tóm lấy ông; ông bắt đầu sưu tầm vì một mối quan hoài đối với bất kỳ sự kiện gì ngõ hầu nói được cho ông điều gì đó mới về thành phố.

Chỉ tới khi nhận ra rằng cứ sưu tầm mãi như thế thì chẳng bao giờ biết giới hạn sau cùng là ở đâu, ông mới nghĩ tới một cuốn bách khoa toàn thư, và kể từ khi đó, ông mới luôn có ý thức về “tính sự vật” của bộ sưu tập của ông. Khi giáo sư Semavi Eyice, một sử gia về nghệ thuật Byzance và Ottoman, quen biết Koçu từ năm 1944 và viết nhiều mục cho cuốn bách khoa ngay khi vừa bắt đầu, viết về Koçu sau khi Koçu mất, ông đã miêu tả cái thư viện rộng lớn của Koçu, chất thành từng chồng thật cao các “vật liệu” mà ông để vô những chiếc phong bì – những kẹp báo, những xấp hình ảnh, hồ sơ, và ghi chú (giờ đây đã mất), tích tụ của bao nhiêu năm trời ông đọc những tờ nhật báo của thế kỷ mười chín.

Khi Koçu nhận ra rằng ông không còn sống bao lâu để hoàn thành bộ bách khoa, ông nói với Semavi Eyice là ông sẽ thu gom toàn bộ sưu tập của mình, một đời cặm cụi làm việc và đem đốt chúng tại vườn nhà ông. Chỉ một nhà sưu tầm thực thụ mới có thể làm được một hành động như vậy, chuyện này làm ta nhớ tới tiểu thuyết gia Bruce Chatwin, người một phần cuộc đời làm việc tại Sotheby's và một nhân vật của ông, Utz, kẻ trong một cơn điên khùng đã hủy diệt bộ sưu tầm đồ sành sứ của mình. Koçu, sau cùng, đã không để cho sự giận dữ lấn át, vả chăng, giả như ông làm như vậy thì sự tình cũng chẳng có chi khác biệt cho lắm; mức sản xuất của Bách khoa toàn thư về Istanbul ngày một chậm đi, và ngưng luôn vào năm 1973. Hai năm trước đó, đối tác giàu có của ông đã chỉ trích Koçu vì chuyện ông đưa vào trong cuốn bách khoa nhiều đoạn dài quá mức và không cần thiết, chỉ nhằm thỏa mãn những sở thích trái khoáy của ông; Koçu đã quạt lại ông bạn, chuyển toàn bộ sưu tập – bản thảo, báo chí, tranh ảnh – từ văn phòng tại Babiali về căn hộ của ông ó Cöztepe Không làm sao tổng hợp câu chuyện buồn của quá khứ vào (hình ảnh) trong một văn bản, hay đưa nó vào điện thờ trong viện bảo tàng, Koçu trải qua những năm sau cùng của một căn hộ với những hồ sơ, tài liệu chất thành núi. Sau khi bà chị mất, căn köşk bằng gỗ mà cha ông dựng lên được đem bán, nhưng Koçu không từ bỏ khu xóm cũ. Ông gặp Mehmet, và cậu bé này trở thành bạn đường của ông trong những năm tháng cuối cùng của đời ông, đúng như ông đã từng gặp rất nhiều những đứa trẻ mà ông miêu tả trong cuốn bách khoa toàn thư; Mehmet là một cậu bé vô gia đình, ông mang về nhà nuôi nấng như một đứa con trai; vào những năm sau này, Mehmet thành lập một nhà xuất bản.

Bốn chục, hay cũng cỡ đó, “bạn bè” – hầu hết trong số họ là sử gia như Semavi Eyice, hay những khuôn mặt văn học – đóng góp phần của họ vào Bách khoa toàn thư về Istanbul trong suốt năm mươi năm, mà chẳng hề nhận một đồng xu thù lao. Một vài người, như Sermet Muhtar Alus (viết hồi ký, và tiểu thuyết hài hước về Istanbul thế kỷ mười chín với những nhân vật, những biệt thự và sự phiền lụy do các pasha gây nên), và Osman Nuri Ergin (viết lịch sử rất tỉ mỉ về hội đồng thành phố và đã cho xuất bản một cuốn sách hướng dẫn nổi tiếng về Istanbul vào năm 1934), thuộc về một thế hệ già hơn và đang chết dần chết mòn vào lúc những cuốn đầu tiên của Koçu ra lò. Những người thuộc thế hệ trẻ hơn cũng tìm tránh né Koçu, “bởi vì những điều trái khoáy của ông” (như Eyice nói). Vì vậy mà những cuộc mạn đàm – những cuộc trò chuyện tại văn phòng hay vào những buổi tối dài tại một meyhane – ngày một ít đi.

Giữa 1950 và 1970, Koçu thích bắt đầu những buổi tối của ông với bạn bè ở các văn phòng của cuốn bách khoa, và sau đó, rút về một meyhane ở Sirkeci. Chẳng hề bao giờ có bóng dáng một người đnà bà nào trong đám họ: Nhóm nhà văn nổi tiếng này sống trong một thế giới đàn ông không có gì chê trách, được coi như đại diện cho thế hệ cuối cùng của văn chương. Đi văng, và nền văn hóa đàn ông của Đế chế Ottoman. Với kiểu hình dung về phụ nữ quá quen thuộc, niềm say mê lãng mạn, coi tình dục như là tội lỗi dơ dáy, gian trá, cạm bẫy, thất vọng, dâm loạn, sa đọa, yếu đuối, thảm họa, và sợ hãi, thứ văn hóa đàn ông truyền thống này tự biểu hiện nó trên bất cứ trang nào của bộ bách khoa toàn thư; suốt chiều dài ba mươi năm của nó, chỉ có đâu một hay hai phụ nữ góp mặt với một bài viết. Cuối cùng những buổi tối ở meyhane gồm toàn cánh đàn ông trở thành một phần của nghi thức viết–xuất bản, quan trọng đến mức xứng dáng có được một mục từ riêng: trong bài viết “những đêm ở meyhane,” Koçu điểm mặt những khuôn mặt văn nghệ đã anh hướng tới cuốn bách khoa, đồng thời nhắc tới việc các nhà thơ thời Ottoman, cũng như ông, không thể nào bỏ qua dù chỉ một buổi tối dưới hầm. Ông bồi hồi nhớ về những cậu bé đẹp trai đã từng dâng rượu cho họ; sau khi ngòi bút của ông ca ngợi quần áo, khăn choàng, dáng điệu phong nhã, lịch sự của những cậu bé, Koçu vinh danh nhà văn lớn lao nhất trong các nhà bính bút của những đêm meyhane, Ahmet Kasim mà chúng ta đã nói tới. Tình yêu lịch sự, đúng đắn của ông dành cho Istanbul, và tài cảm nhận những bức tranh sống động đã khiến ông có một ảnh hưởng lớn lao lên Reşat Ekrem Koçu và cả thầy của ông, Ahmet Refik.

Trong cả hai bộ Bách khoa toàn thư về Istanbul và bài viết “dựa trên những tài liệu thực” cho các nhật báo, Koçu đều lấy những câu chuyện sôi nổi về một Istanbul cổ xưa của Ahmet Rasim, và tẩm vào trong đó mùi Vị của sự tàn bạo sự hồi hộp của biến động, và một không khí hương xa cỏ lạ, một màu sắc lãng mạn. (Hai thí dụ tuyệt nhất là “chuyện gì xảy ra tại Istanbul khi người ta đi tìm tình yêu” và “các meyhane cổ ở Istanbul , những đứa con trai khiêu vũ ngoại lai, và những đàn bà nam.”) Lợi dụng sự lỏng lẻo của luật bản quyền Thổ, ông vô tư trích dẫn ông thầy của mình – đôi khi quá vô tư, nhưng vẫn trong niềm tin tốt đẹp vào người thầy của ông; có thể sau bao năm tháng lưu giữ những mẩu báo, những bài viết đó, ông nghĩ chúng là của ông.

Bốn chục năm ngăn cách năm sinh Rasim (1865) và năm sinh Koçu (1905) chứng kiến những tờ nhật báo đầu tiên được in ra tại Istanbul, cuộc trị vì lâu dài vọng Tây phương của Abdülhamit, và chính sách đàn áp của nó, việc mò ra các đại học, những cuộc phản đối, và các ấn phẩm của tổ chức Tuổi trẻ Thổ, sự hâm mộ Tây phương trong nhiều bộ phận của giới văn học, những cuốn tiểu thuyết đầu tiên của Thổ, những làn sóng di dân lớn, và nhiều đám cháy to hơn; nhưng hơn cả những biến động lịch sử lớn lao trên, điều chia cách giữa hai nhà văn khác thường chính là cách nhìn của họ về thơ ca Tây phương. Khi còn trẻ, được gợi hứng bởi thi ca và tiểu thuyết mang hơi hướm Tây phương, và chấp nhận sự thất bại ngay từ thuở ban đầu, Kasim coi ảnh hưởng Tây phương một cách thái quá như là làm màu làm mè, một sự “bắt chước mù quáng”; ông nói, cái đó giống như là bán ốc sên trong một khu Hồi giáo. Hơn thế nữa, ông nhận thấy các tư tưởng Tây phương về tính uyên nguyên, sự bất tử văn học, và sự thờ phụng thần tượng nghệ sĩ là hoàn toàn “ngoại lai,” và thay vì vậy, ông chấp nhận một thứ triết học khiêm tốn, bình dị hơn, xứng đáng với một thầy tu Hồi giáo: Ông viết cho nhật báo đế kiêm sống và bởi vì ông thích thú chuyện đó. Lấy hứng khởi từ một cái nguồi chẳng bao giờ cạn là cuộc sống sống động của Istanbul, ông thấy chẳng cần chịu đau chịu khổ vì “nghệ thuật” của mình hay tạo ra thứ “nghệ thuật” có khả năng trường tồn. Ông giản dị viết những cột báo của ông, như chúng giản dị tới với ông.

Koçu, ngược hẳn lại, không làm sao thoát ra khỏi các hình thức Tây phương: Bị ám ảnh bởi những hệ thống phân loại Tây phương, ông nhìn khoa học và văn chương với cùng cặp mắt Tây phương. Vì vậy thật khó cho ông để mà hòa giải những chủ đề ruột của ông – những điều kỳ dị, những ám ảnh, và tính chất quái lạ của cuộc đời tại những vùng ngoại vi – với các ý tưởng Tây phương. Sông ở Istanbul, ông chỉ biết chút ít về mảng văn học bại hoại phóng dục lãng mạn khi áy đang bùng nổ ở những vùng ngoại vi của Tây phương. Nhưng ngay cả khi nếu có rành về nó, thì ông vẫn được nuôi dưỡng từ một truyền thống Ottoman, cái mong muốn giới nhà văn của nó hoạt động, không phải ở ngoại vi, không phải ở dưới hầm âm u bại hoại, mà ở giữa thanh thiên bạch nhật, nhằm tiến hành một cuộc đối thoại có tính cách chỉ dẫn, những trung tâm của xã hội về văn hóa và quyền lực. Giấc mơ đầu tiên của Koçu là trở thành một vị giáo sư đại học; sau khi bị đuổi ra khỏi đại học, giấc mơ kế tiếp của ông là cho xuất bản một cuốn bách khoa lớn. Giấc đại mộng của ông, người ta có thể cảm thấy, là tạo dựng một quyền uy nào đó lên những sự “tưởng tượng lạ lùng” của ông và cho chúng một tính hợp thức khoa học.

Những nhà văn Ottoman khác, cùng chia sẻ với ông sở thích về một thế giới chập choạng, không cần đến một sự che giấu như thế. Trong các şerengiz, một hình thức văn học rất phổ thông vào thế kỷ mười bảy và mười tám, những nhà văn này, y hệt như Koçu, tha hồ ca ngợi nức nở thành phố về tất cả những tính tình sắc thái của nó, đồng thời tha hồ mà ca ngợi vẻ đẹp của những bông hoa nam tính vừa mới hé nụ, những đức hạnh của các chàng thiếu niên xinh đẹp. Sự thực, những cuốn sách thơ ca về thành phố thoải mái pha trộn những câu thơ về mấy cậu con trai xinh đẹp với những câu thơ về các vẻ đẹp của thành phố và những công trình vinh danh tưởng niệm của nó. Đọc theo kiểu tình cờ bất cứ một nhà văn nổi tiếng nào thời Ottoman – thí dụ, tác phẩm của Evliya Ҫelebi, một nhà du lịch thế kỷ mười bảy – là đủ hiểu tại sao quy ước văn học cho phép các nhà thơ ca ngợi những chú bé của thành phố bằng cùng những từ ngữ họ dùng để ca ngợi các thánh đường, khí hậu, thời tiết, những con nước. Nhưng khi cảm thấy mình không làm sao thoát ra ngoài khỏi những vận động từ Tây phương đem tới, nhằm đàn áp, quy về trung tâm, đồng nhất hóa, nhà văn “lỗi thời” của Istanbul chỉ còn lại rất ít cách thức để diễn tả những sở thích và ám ảnh “không thể chấp nhận được về mặt xã hội của ông. Và thế là ông rút về chỗ ẩn náu, là là công việc làm bộ bách khoa.

Tuy nhiên, vẫn còn một điều gì đó khá kỳ lạ, liên quan tới cách hiểu của Koçu về những cuốn bách khoa thư. Đâu đó trong Từ Osman Gazi tới Atatürk, ông cho xuất bản sau khi bỏ dở bộ Bách khoa toàn thư về Istanbul đầu tiên, ông nhắc tới Acaibu–l Mahlukat, một cuốn sách thời Trung cổ viết về những “loài vật tuyệt vời”, nguyên tác tiếng Ả Rập, được dịch qua tiếng Thổ, của tác giả Kazvinli Zekeriya, và gọi nó là “một thứ bách khoa toàn thư.” Cuốn này, theo Koçu, được viết với lòng tự hào quốc gia, là một bằng chứng cho thấy ngay cả trước khi Ottoman bị chìm vào ảnh hưởng Tây phương, họ đã viết và sử dụng những cuốn tương tự bách khoa toàn thư; cái nhận xét đầy cảm động của ông đó cho thấy ông coi một cuốn bách khoa không hơn gì nhiều so với một thứ sưu tập tình cờ các sự kiện, được sắp xếp theo bảng chữ cái. Chắc chắn Koçu chẳng hề có ý nghĩ rằng có khác biệt giữa sự kiện và câu chuyện, rằng cần phải thiết lập một logic theo tôn ti nhằm khẳng định một số cái có tầm quan trọng lớn hơn một số cái khác, và rọi ánh sáng vào bản chất và các tiến trình của nền văn minh – nói một cách khác, một số mục từ cần phải ngắn, một số khác cần phải dài, và một số nữa nên được bỏ đi hoàn toàn. Ông không nghĩ đang phục vụ lịch sử; ông nghĩ lịch sử phục vụ ông. Theo nghĩa này, Koçu giống như vị “sử gia không quyền lực” trong Sử dụng và lạm dụng lịch sử của Nietzsche – tha về nhà mình những chi tiết lịch sử, để biến lịch sử thành phố thành lịch sử của ông.

Không có quyền lực, bởi vì – cũng như các nhà sưu tầm thuần túy khác, ông đánh giá sự vật theo chủ quan của ông, không phải theo thị trường – ông quấn quýt với chúng, những câu chuyện mà ông trải qua nhiều năm tháng để moi ra từ những tờ nhật báo, thư viện, và những hồ sơ tài liệu thời Ottoman. Một nhà sưu tầm hạnh phúc (thường thường thì là một quý ông “Tây phương”) là một người – chẳng cần biết đến những nguồi gốc cuộc tìm kiếm của anh ta – có thể đem trật tự đến cho những sự vật, đồ vật mà người đó thu thập được, sắp xếp, phân loại chúng theo một đường hướng, một cách thức nhờ đó sự liên hệ, mối tương quan giữa những món đồ khác nhau trở thành sáng sủa, và cái logic trong hệ thống của anh ta trở nên trong suốt. Nhưng tại Istanbul thời Koçu, chưa có thư viện bảo tàng chỉ do một nhà sưu tầm gây dựng nên (bây giờ thì có một vài cái). Bách khoa toàn thư về Istanbul của Koçu không giống như một viện bảo tàng, mà là như các phòng của “những điều tò mò,” một thứ rất phổ biến trong giới của các ông hoàng hay nghệ sĩ Âu châu từ thế kỷ mười sáu đến thế kỷ mười tám. Giở những trang sách của Bách khoa toàn thư về lstanbul thì cũng giống như nhìn vào cửa sổ của một trong những căn phòng ấy và nhìn thấy những con sò biển, xương loài vật, mẫu quặng, và hơi giật mình kinh ngạc, và rồi mỉm cười thích thú.

Những người yêu sách của thời đại tôi tiếp nhận bộ Bách khoa toàn thư về Istanbul cũng với một thái độ như vậy, tò mò, và sau đó, mỉm cười. Bởi vì một nửa thế kỷ chia cách giữa nó và chúng tôi, và bởi vì chúng tôi thích nghĩ chúng tôi “hiện đại”, “Tây phương” hơn, nên môi chúng tôi hơi cong lên một chút, ra vẻ hoài nghi, khi thốt ra từ “bách khoa.” Tuy nhiên, chúng tôi cảm thông và hiểu sự lạc quan ngây thơ của một con người từng nghĩ có thể sử dụng hình thức bách khoa toàn thư mà Âu châu đã phải mất hàng bao thế kỷ mới có được, vậy mà ông làm chủ được nó, theo cái kiểu rất ư là tình cờ, ngẫu nhiên, và chẳng cần biết đến một trật tự sắp xếp nào. Đằng sau cái vẻ chiếu cố hạ mình thân ái ấy còn có một niềm tự hào thầm kín của chúng tôi, khi nhìn cuốn sách của một nhà văn Istanbul bị mắc kẹt ở giữa hiện đại tính và văn hóa Ottoman, một nhà văn từ chối không chịu sắp xếp, hoặc dù thế nào thì cũng không chịu lập ra kỷ luật cho sự kỳ cục mang tinh thần vô chính phủ. Đặc biệt là sự kiện này: Cuốn bách khoa toàn thư, một bộ gồm mười hai cuốn, dày, khổ lớn, vậy mà tất cả đều tuyệt bản!

Thỉnh thoảng, lúc này lúc khác, tôi gặp một người nào đó có lý do để bắt buộc phải đọc tất cả mười hai cuốn của (có ảnh) bộ sách: một sử gia về nghệ thuật, và cũng là một người bạn của tôi, ông nghiên cứu, tìm tòi về các tekke đã bị phá hủy của Istanbul, một người bạn khác đang cố gắng tìm hiểu thêm về các hamam ít được biết đến của thành phố. Sau khi chào nhau bằng một nụ cười tri âm tri kỷ chúng tôi đều như cùng bị thúc đẩy bởi một ham muốn truy lẫn nhau kinh nghiệm đọc Koçu. Tôi hỏi anh bạn nhà nghiên cứu có nhớ cái cảnh tượng, ở phía trước khu dành cho đàn ông tại một hamam cổ, anh có để ý, có mấy thằng ma cô ngồi vá giày thủng lỗ, quần áo rách cho những người khách đang tắm rửa ở bên trong. Và anh bạn hỏi lại: Trong cùng cuốn đó ở mục từ có tên “những trái mận mồ Eyyubsultan,” làm sao giải thích được lại có loại mận Istanbul được coi như nấm mồ? Và Bahriyeli Ferhad là ai? (Câu trả lời: một thủy thủ can đảm, vào một ngày mùa hạ năm 1958, đã không ngần ngại nhảy xuống biển để cứu một cậu bé mười bảy tuổi bị té từ trên một cái phà trên đường ra vùng đảo Princes). Bây giờ chúng tôi quay qua nói về Arnavud Cafer, tên găngxtơ ở Beyoğlu vào năm 1961 đã giết tên hộ vệ tuyệt đối trung thành của tay đối thủ của anh ta (như được mô tả trong mục “Vụ sát nhân Dolapdere”), hay là về tiệm cà phê của những tay chơi bài domino,” một nơi mà những người mê chơi môn này, phần lớn thuộc cộng đồng thiểu số Hy Lạp, Do Thái và Armenia của thanh phố Istanbul, thường tụ tập. DDIeuf này lái câu chuyến tới gia đình tôi, ở Nişantişi, vì chúng ôi cũng mê chơi domino. Và tôi nhớ tới những tiệm cổ bán đồ chơi, thuốc lá, văn phòng phẩm ở Nişantişi cà Beyoglu cũng có thời gian bán những bộ bài domino, và thế là chúng tôi để tự mình trôi vào hoài nhớ, vào kỷ niệm. Hay là tôi sẽ nói về mục từ “Người đàn ông mặc quần đùi,” nói về một gã đã cắt bao quy đầu một cách hết sức mỹ thuật rồi đi từ thành phố này tới thành phố khác để trưng bày của quý, cùng với năm cô con gái của mình, những cô gái này, cũng như cha, được rất nhiều thương gia đến Istanbul tù Anatolia yêu chuộng, hay mục từ “Imperial Hotel,” cái chốn được các du khách khách Tây phương vào giữa thế kỷ mười chín rất thích – thì mục từ “những cửa tiệm,” trong đó tác giả viết rất dài để giải thích tại làm sao và như thế nào mà các tiệm 6 Istanbul lại thay đổi tên của chúng.

Một khi các bạn tôi và tôi đều đã thấm thìa nỗi hoài nhớ, thì chúng tôi bỗng hiểu ra là có một cái gì còn hơn thế nữa ở trong bộ bách khoa toàn thư của Koçu. Đề tài thực thụ của chúng tôi là sự thất bại của Koçu trong nỗ lực giải thích thành phố Istanbul bằng cách sử dụng các phương pháp sắp xếp, phân loại có tính “khoa học” của Tây phương, ông thất bại một phần bởi vì Istanbul là một thành phố phức tạp, hổ lốn, vô tổ chức, không làm sao quản lý, và quá xa lạ so với những thành phố Tây phương; sự vô tô chức của nó cưỡng lại mọi phân loại, sắp xếp. Nhưng chính cái tính khác lạ này, sau khi chúng tôi nói chuyện một hồi, lại bắt đầu có dáng vẻ của một đức hạnh, và chúng tôi nhớ ra tại sao mình lại trân trọng bộ bách khoa toàn thư của Koçu, coi đó như la mọt kho tàng: bởi vì nó cho phép chúng tôi khoan thứ cho mọi thứ chủ nghĩa sô vanh nào đó.

Không rơi vào thói quen kỳ cục là ca ngợi tính chất lạ của Istanbul , chúng tôi vẫn phải thừa nhận với nhau rằng chúng tôi yêu Koçu vì ông “thất bại.” Lý do vì sao Bách khoa toàn thư về Istanbul không thể nào thành công – và đây cũng là sự suy vi của cả bốn ông nhà văn buồn bã – đó là vì sự bất lực tối hậu của những tác giả này, để trở thành Tây phương. Để nhìn thành phố với cặp mắt mới mẻ, những nhà văn này phải tự làm sạch chính họ, tẩy hết tất cả những cái gọi là căn cước truyền thông. Để trở thành Tây phương, họ phái lên đường, làm một chuyến viễn du không thể trò ngược tới một chốn u minh giữa Đông và Tây. Như ba nhà văn buồn bã kia của chúng ta, những trang đẹp nhất, sâu thẳm nhất của Koçu là những trang nằm ở giữa hai thế giới, và (lại nữa, như những nhà văn kia), cái giá mà ông phải trả cho tính chất độc đáo của ông là sự cô đơn.

Những năm sau khi Koçu mất, vào giữa thập niên 1970, mỗi lần tới Chợ Vòm, tôi thường dừng chân tại Chợ sách Cũ Sahaflar kế bên thánh đường Beyazit Mosque, và tìm những tập chót không có bìa và những cuốn mà Koçu tự bỏ tiền ra in trong những năm cuối đời của ông, trên nhưng giá sách cũ, vàng khè, bìa bạc phếch, ẩm mục, rẻ tiền. Những cuốn này, tôi đọc chúng lần đầu, ở thư viện của bà tôi, bây giờ được bày bán “xon”, với giá giấy lộn, dùng để gói đồ, vậy mà, những người bán hàng cho tôi hay, chẳng ma nào thèm.

CHƯƠNG MƯỜI CHÍN:
Chinh phục hay Suy tàn? Constantinople trở thành Thổ Nhĩ Kỳ

Như nhiều người Thổ ở Istanbul, tôi ít quan tâm Byzance khi còn là một đứa trẻ. Cái từ “Byzance” gợi lên ở trong tôi hình ảnh mây ông thầy tu Hy Lạp thuộc chính thống giáo đáng sợ, râu ria, trong những bộ quần áo màu đen, những ống dẫn nước chạy qua thành phố nhà thờ Hagia Sophia, và những bức tường gạch đỏ của các ngôi nhà thờ cổ. Với tôi, đây là những gì còn sót của một thời xa xưa đến mức chẳng cần phải biết đến nữa. Ngay cả những người Ottoman từng chinh phục Byzance cũng đã thật xa xôi. Những người như tôi, nói cho cùng, thuộc thế hệ thứ nhất của một “nền văn minh mới” đã thay thế họ. Nhưng những người Ottoman, từng được Reşat Ekrem Koçu miêu tả những điều thật kỳ cục, ít nhất cũng có những cái tên giống với chúng tôi. Còn người Byzance thì biến mất vào quãng không, ngay sau khi bị đánh bại, như tôi được người lớn làm cho tin như vậy. Chẳng ai nói cho tôi biết nhưng người đang làm chủ một số cửa tiệm, như tiệm giày, chạp phô, bánh ngọt… là những cháu chắt chút chít của những người ngày xưa đã là chủ nhân thành phố này.

Một trong những niềm vui lớn của tôi khi còn nhỏ là (có ảnh) được mẹ dẫn đi mua sắm tại Beyoğlu, khu cửa hàng của những người Hy Lạp. Họ làm ăn buôn bán theo kiểu gia đình. Khi chúng tôi vô một tiệm bán vải vóc và mẹ tôi hỏi chủ tiệm cho coi mặt hàng damash dùng làm màn cửa hoặc nhung để bọc nệm, thì lao xao trong tiệm la những tiếng trao đổi bằng thứ tiếng Hy Lạp gấp gáp giữa nào chồng nào mẹ nào cha, của cả một đại gia đình. Sau đó, khi trở về nhà, tôi thích thú bắt chước thứ tiếng nói lạ lùng và lập lại những cử động lăng xăng của mấy cô con gái chủ tiệm ở quầy tính tiền khi họ nói chuyện với cha mẹ của họ. Phản ứng của mọi người ở trong nhà khi thấy tôi làm vậy khiến tôi hiểu rằng, những người Hy Lạp, cũng như những người ngheo khó ở thành phố hay những người sinh sống tại khu vực tồi tàn, thì không “đáng kính trọng” cho lắm. Tôi nghĩ điều này hẳn có liên quan tới việc Mehmet Nhà Chinh phục đã cướp lấy thành phố từ khỏi tay họ. Kỷ niệm lần thứ 500 Chinh phục Istanbul – “phép lạ lớn” như đôi khi sự kiện nay đưoc gọi như vậy – diễn ra vào năm 1953, một năm sau khi tôi sinh ra nhưng đó không phái là một phép lạ mà tô thấy đặc (có hình) biệt thú vị, ngoài bộ tem được phát hành nhân dịp này. Một trong những con tem in hình những con tàu từ đêm tối xuất hiện, một con tem khác là chân dung Mehmet Nhà Chinh phục của họa sĩ Bellini, và con tem thứ ba vẽ hình pháo đài Rumelihisari, bởi vậy, có thể nói, bộ tem, như một toàn thế là một lễ rước bày ra tất cả những hình ảnh thiêng liêng gắn liền với cuộc chinh phục.

Thường ra, bạn phải chọn bên, khi có người nhắc tới một số biến cố lịch sử. Với người Tây phương, ngày 29 tháng Năm 1453 là sự Sụp đổ Constantinople, trong khi với người Đông phương, thì đây là cuộc Chinh phục, Chinh phục Istanbul. Những năm sau này, khi vợ tôi học Đại học Columbia, bà dùng từ chinh phục trong một bài thi, và người thầy Mỹ đã buộc tội vợ tôi là theo chủ nghĩa quốc gia. Sự thực, bà sử dụng từ này như đã được dạy tư khi còn là một nữ sinh trung học Thổ Nhĩ Kỳ; bởi vì bà mẹ vợ của tôi gốc nga, thành thử vợ tôi có chút cảm tình với Kit ô Chính thống giáo. Hay là, cũng có thể bà chẳng coi đó chinh phục, mà chủ yếu cảm thấy mình chẳng may bị cầm giữ làm con tin giữa hai thế giới chẳng đem lại chọn lựa nào ngoài Hồi giáo hoặc Kitô giáo.

Chính khuynh hướng Tây phương hóa và chủ nghĩa quốc gia Thổ đã khiến cho người Istanbul bắt đầu ăn mừng sự chinh phục. Vào đầu thế kỷ hai mươi, chỉ có một nửa cư dân Istanbul là người Hồi giáo, và hầu hết những người dân không phải Hồi giáo là con cháu của những người Hy Lạp Byzance. Khi tôi còn là một đứa trẻ, cách nhìn nhận của những người theo quốc gia chủ nghĩa mạnh mồm của thành phố là bất kỳ ai sử dụng từ Constantinople đều là một đồng minh không được mong muốn của những giấc mơ phục quốc về cái ngày khi người Hy Lạp, những chủ nhân đầu tiên của Istanbul, quay lại tống cổ người Thổ Nhĩ Kỳ chúng tôi ra khỏi thành phố nơi chúng tôi đã sống được năm thế kỷ nay – hoặc ít nhất là biến chúng tôi thành các công dân bậc hai. Chính những người quốc gia chủ nghĩa thời ấy đã khăng khăng đòi dùng từ chinh phục. Ngược lại, nhiều người Ottoman thì hài lòng với việc gọi thành phố của mình là Constantinople.

Ngay cả ở thời của tôi, những người Thổ mê Tây phương cũng chẳng khoái dùng từ chinh phục cho lắm. Vào năm 1953, để khỏi làm mất lòng những bạn bè Tây phương của Thổ Nhĩ Kỳ và những người Hy Lạp, Tổng thống Celal Bayar và Thủ tướng Adnan Menderes vào giờ phút chót đã từ chối tham dự buổi lễ kỷ niệm 500 năm Cuộc chinh phục, mặc dù sau bao năm tháng sửa soạn. Cuộc chiến tranh lạnh bắt đầu, và Thổ Nhĩ Kỳ, thành viên của NATO, không muốn muốn làm thế giới nhớ đến cuộc chinh phục. Tuy nhiên ba năm sau, nhà nước Thổ đã gây nên điều được gọi là “ba chinh phục,” bằng cách ra lệnh ngầm cho đám con đồ hoành hành khắp thành phố, đánh đập, cướp bóc tài sản củ những người Hy Lạp và của một số cộng đồng thiểu số khác. Một số nhà thờ bị phá hủy trong những cuộc nổi loạn, và một số tu sĩ bị giết, vì vậy, có rất nhiều tiếng vang về những điều tàn ác mà các sử gia Tây phương miêu tả, gộp chung vào trong cái gọi là sự “sụp đổ” của thành phố Constantinople. Sự thực, cả hai nhà nước Thổ và Hy Lạp đều có lỗi, vì đã đối xử với các cộng đồng thiểu số của họ như là những con tin cho một thứ địa chính trị, và chính vì thế mà nhiều người Hy Lạp đã rời bỏ Istanbul trong vòng năm chục năm vừa qua hơn là năm mươi năm tiếp theo 1453.

Năm 1955, người Anh rời Cyprus, và khi Hy Lạp sửa soạn làm chủ trọn hòn đảo, một điệp viên Thổ thuộc cơ quan mật vụ đã ném một trái bom vào căn nhà nơi Atatürk sinh ra trong thành phố Hy Lạp có tên là Salonika. Sau khi báo chí Istanbul loan tin trên, trong một ấn bản đặc biệt, cường điệu hóa sự kiện, đám côn đổ thù ghét những cư dân không phải Hồi giáo của thành phố tụ tập ở quảng trường Taksim, va sau khi đốt phá cửa tiệm của những người không phải Hồi giáo, hủy diệt toàn bộ hàng quán, cửa tiệm tại khu Beyoğluh nơi mẹ tôi và tôi đã từng ghé nhiểu lần, suôt đêm chúng tàn phá các khu vực khác trong thành phố.

Những băng đảng côn đồ xuống đường đó thật hung dữ, chúng gây cơn kinh hoàng lớn lao nhất tại những khu dân cư như Ortaköy, Bahkh, Samatya, và Fener, nơi có cư Hy Lạp tập trung nhiều nhất; chúng không chỉ đốt phá những cửa tiệm tạp hóa, tiệm sữa nhỏ, mà còn xông vào nhà, hãm hiếp đàn bà Hy Lạp và Armenia. Bởi vậy, không phải là không có lý khi nói những tên côn đồ cũng dã man tàn bạo như là những tên lính từng tàn phá thành phố sau khi nó rơi vào tay Mehmet Nhà Chinh phục. Sau này, như người ta được biết, những kẻ tổ chức cuộc nổi loạn – cơn kinh hoàng kéo dài hai ngày, biến thành phố thành một địa ngục, hơn tất cả những cơn ác mộng Đông phương, khủng khiếp nhất, tồi tệ nhất mà người ta có thế tưởng tượng ra – đã được sự hỗ trợ của nhà nước, và nhà nước đã làm lễ chúc phúc cho chúng, trước khi chúng ra quân, trong cuộc cướp phá khủng khiếp này.

Và như thế trong trọn cái đêm ghê rợn đó, bất cứ một người không phải Hồi giáo nào dám bước ra đường phố là có nguy cơ bị hành hình tập thể; sáng hôm sau các cửa tiệm ở khu Beyoğlu bày ra cảnh điêu tàn, cửa sổ bị đập, cửa bị phá tung, những hàng hóa, của cải, đồ đạc bên trong bị cướp, hoặc bị tàn phá một cách thật là thích thú, hào hứng. Khắp chốn bày ra cảnh lăn lóc, ê hề, nào quần áo, vải vóc, thảm, súc vải; lật nghiêng, ngửa là tủ lạnh, máy thu thanh, máy giặt quần áo; đường phố chất thành từng đống, hàng gốm, sành sứ, bị đập bể, đồ chơi (những tiệm bán đồ chơi trẻ em số một đều ở khu Beyoğlu), đồ dùng bếp núc, miếng vụn hồ các, chụp đèn, những món hàng rất ăn khách vào thời kỳ (có ảnh) ấy. Đây đó – giữa những chiếc xe đạp, những chiếc xe hơi bị lật ngược hay bị đốt, những chiếc dương cầm hư hại, hết còn sử dụng được, những chàng nàng ma nơ canh gãy gọng, cụt tay cụt chân, đưa mắt nhìn trời, bên dưới chúng là mặt phố xá phủ kín vải vóc quần áo – là những chiến xa, đến quá trễ, để dẹp loạn.

Bởi vì gia đình tôi kể dài dài những câu chuyện hỗn loạn này, trong nhiều năm tháng tiếp theo sau, với những chi thật là sống động, nên tôi có cảm giác tận mắt chứng kiến khi chúng xảy ra. Khi các gia đình Kitô giáo dọn dẹp đường phố và nhà cửa của họ, thì tại nhà tôi, ông chú, bà tôi chạy từ cửa sổ này qua cửa sổ khác, khiếp đảm nhìn đám nổi loạn chiếm đóng đường phố; tàn phá cửa tiệm, nhà cửa, và chửi rủa người Hy Lạp, Kit ô giáo, người giàu có. Thỉnh thoảng, một đám trong số đó tụ tập ngay bên ngoài nhà chúng tôi, và bởi vì những cảnh tượng như thế đã thường xuyên xảy ra, cho nên anh tôi mua sẵn một lá cờ Thổ Nhĩ Kỳ, được bán tại tiệm Alaaddin, và trương lên, hồi ấy chủ nghĩa quốc gia đang lan tràn nên cờ được bày bán rất nhiều. Chúng không đụng tới chiếc xe Dodge đậu bên ngoài, và cũng tha không phá bể một cửa sổ nào.

CHƯƠNG HAI MƯƠI:
Tôn giáo

Cho tới khi mười tuổi, tôi có một hình ảnh thật là rõ rệt về Thượng Đế; đó là một người đàn bà đáng kính những đường nét không rõ ràng, thật là già, và quấn mình trong một tấm vải trắng. Mặc dù giống như một con người Bà có chung nhiều nét với những con ma đi lại ở trong những giấc mơ của tôi: Bà chẳng thể nào giống như một người nào đó mà tôi bắt gặp trên đường phố. Bởi vì khi xuất hiện trước mắt tôi, thì Bà luôn luôn ở tư thế lộn ngược, và hơi nghiêng về một bên. Những hồn ma trong thế giới tưởng tượng của tôi một khi tôi để ý đến, là chúng e thẹn lùi về phía sau, và cứ thế nhạt nhòa đi; Thượng Đế cũng như vậy, sau khi đưa mắt nhìn thế gian, như trong những bộ phim hay quảng cáo truyền hình, hình ảnh của Bà sẽ thật rõ nét, từ từ bay lên cao, nhạt nhòa đi, và trở về chỗ của Bà ở trên trời, trong những đám mây. Những nếp gấp của chiếc khăn trắng choàng đầu của Bà thật sắc nét, tỉ mỉ, như những nếp gấp mà tôi đã thấy trong các hình vẽ được in trong những cuốn sách lịch sử, và nó bao phủ toàn thân Bà; tôi chẳng thể nhìn thấy tay hay chân của Bà. Bất cứ khi nào bóng của Bà xuất hiện, là tôi cảm thấy có một sự hiện diện quyền uy, siêu thoát, nhưng lạ làm sao, có tí chút sợ sệt. Tôi không còn nhớ, có khi nào tôi cầu khẩn Bà giúp đỡ, hay bảo ban. Tôi chỉ nhận thức thật rõ được là Bà chẳng bao giờ để ý đến một con người như tôi: Bà chỉ lo cho những người nghèo khổ.

Như vậy, những người ở trong tòa nhà của tôi quan tâm đến con ma này là những người làm, những người đầu bếp. Tuy mơ hồ hiểu ra rằng Bà quan tâm đến cả những con người khác nữa, ít ra là theo lý thuyết, tình yêu của Thượng Đế còn mở rộng ra cho mọi người sống dưới mái nhà của chúng tôi, nhưng tôi cũng hiểu những người được may mắn như chúng tôi không cần đến điều ấy. Thượng Đế có đó, là để cho những người đau đớn, để ban niềm an ủi cho những người quá nghèo khổ không thế dạy dỗ con cái, cho những người hành khất lúc nào cũng kêu đến tên Bà, cho những tâm hồn trong trắng, khi họ gặp trắc trở. Chính vì thế mà mỗi lần mẹ tôi nghe tin bão tuyết cắt đứt mọi con đường đưa đến những làng mạc xa xôi, hẻo lánh, hay động đất khiến cho nhiều người mất nhà cửa, bà sẽ kêu lên: “Cầu xin Thượng Đế giúp đỡ cho họ!” Đây không hẳn là một sự khẩn cầu mong được chấp nhận, do mặc cảm tội lỗi nhất thời, của những con người được sung sướng như chúng tôi; một câu thốt lên như thế giúp chúng ta vượt lên khỏi sự trống rông vì cảm thấy bất lực không thế làm gì cho những con người bất hạnh đó.

Như là những sinh vật của luận lý, chúng tôi chắc chắn một cách có lý rằng sự hiện diện nhẹ nhàng, cao niên đang giấu đi sự chói lòa của nó đằng sau hàng lớp vải khoác màu trắng chắc là chẳng khi nào nghiêng mình xuống để lắng nghe chúng tôi. Nói cho cùng, chúng tôi đâu có làm gì cho Bà. Trong khi những người làm bếp, những cô giúp việc trong căn nhà của chúng tôi, và tất cả những người nghèo khổ xung quanh chúng tôi làm việc, cố nắm bắt bất cứ một cơ hội nào để được Bà để mắt tới; thậm chí họ có thể nhịn đói trọn một tháng mỗi năm. Bất cứ khi nào rảnh là bà người làm của chúng tôi, Esma Hanim, lại chạy vội về căn phòng nhỏ bé của bà và trải chiếc nệm ra để cầu nguyện; mỗi lần cảm thấy hạnh phúc, buồn bã, sợ hãi, giận dữ, là bà nhớ đến Thượng Đế; bất cứ khi nào mở, hay đóng cửa, hay làm bất cứ điều gì lần đầu hay lần cuối, là bà nhắc tới Bà, và lẩm bẩm vài điều gì đó.

Ngoại trừ những lúc chúng ta cảm thấy sự hiện diện Bà liên quan đến những người nghèo khổ, những lúc khác Thượng Đế không làm phiền nhiều đến chúng ta. Có thể nói thật là một sự khuây khỏa khi biết rằng những người nghèo khổ còn trông cậy vào được một người nào đó có thể cứu họ, rằng có một quyền lực khác có thể giúp họ chịu đựng gánh nặng của họ. Những sự thoải mái của một ý nghĩ như thế đôi khi bị phá tan bởi nỗi sợ một ngày nào đó, những người nghèo có thể sử dụng liên hệ đặc biệt với Thượng Đế của họ để chống lại chúng ta.

Tôi nhớ lại sự bồn chồn mà tôi cảm thấy đó, đôi ba lần khi – do tò mò nhiều hơn là buồn chán – tôi chăm chú quan sát bà người làm có tuổi của chúng tôi cầu nguyện. Nhìn qua cánh cửa phòng hé mở, bà người làm Esma Hanim của chúng tôi trông khá giống Thượng Đế trong tưởng tượng của tôi. Hơi nghiêng người qua một bên trên tấm thảm nguyện của bà, bà cúi xuống chầm chậm cho tới khi trán chạm tấm nệm; bà ngẩng đầu lên chỉ để rồi lại cúi nó xuống, và bây giờ bà nằm phủ phục mình, trông như thể bà đang cầu xin chấp nhận vị trí thật là thấp của bà trong thế gian; không hiểu tại sao, tôi cảm thấy bồn chồn và mơ hồ giận dữ. Bà chỉ cầu nguyện khi không có việc gì cần phải làm gấp và không có ai ở nhà, và sự yên lặng, chốc chốc bị phá vỡ bởi những tiếng cầu nguyện, làm tôi cảm thấy bực bội. Mắt tôi bắt gặp một con ruồi đang bò trên cửa kính. Con ruồi té bổ ngửa tiếng đập cánh của nó, khi cố trỗi dậy, trộn lẫn với tiếng cầu kinh và tiếng thì thầm, và bất thình lình, tôi cảm thấy hết còn chịu đựng nổi, thế là tôi bèn giật tấm khăng choàng cổ của bà.

Tôi đã từng có kinh nghiệm về cái vụ phá đám, cắt ngang buổi câu nguyện khiến bà bực bội. Trong khi bà già sử dụng tất cả những quyền năng của bà để lơ đi sự xâm nhập của tôi, và kết thúc buổi cầu nguyện, có vẻ như là những gì bà làm thật giả trá, chẳng khác chi một trò chơi (vì (có ảnh) giờ bà chỉ làm ra vẻ đang cầu nguyện). Nhưng tôi vẫn bị ấn tượng bởi sự quyết tâm của bà để cố nhập vào sự cầu nguyện, và coi đây như là một thách thức. Khi Thượng Đế tham dự, giữa tôi và bà già này – bà luôn yêu thương tôi, giữa tôi và bà già này – bà luôn luôn yêu thương tôi, tường để tôi ngồi vào lòng bà và nói với những người đi đường, khi họ dừng lại để trầm trồ về tôi, đây là “cháu trai” của bà – tôi, cũng như bất kỳ ai trong nhà, luôn cảm thấy không được thoải mái về tính ngoan đạo của người khác. Nỗi sợ hãi của tôi, cũng giống như tất cả những người thế tục thuộc tầng lớp trưởng giả Thổ Nhĩ Kỳ, không phải là Thượng Đế; mà sợ cơn điên giận của những người tin quá vào Bà.

Đôi khi, trong lúc Esma Hanim cầu nguyện, chuông điện thại reo, hay là mẹ tôi bất thình lình cần đến bà réo lớn lên. Tôi bèn chạy đến bảo mẹ, bà đang cầu nguyện, đôi khi tôi làm điều này do thiện tâm, đôi khi do một tình cảm không bfnh thường, hay thèm gây chuyện, để coi xem chuyện gì sẽ xảy ra. Có vẻ như tôi muốn chứng nghiệm coi bà già giúp việc sẽ ứng xử ra sao, hoặc trung thành với chúng tôi, hay trung thành với Thượng Đế, và bên nào mạnh hơn, một phần trong tôi muốn gây sự với cái thế giới mà bà giúp việc chạy trốn vô, để rồi đôi khi từ đó trở lại với những đe dọa đầy cáu kỉnh.

“Nếu cháu kéo khăn của bà trong lúc bà đang cầu nguyện, bàn tay của cháu sẽ biến thành đá!” Và tôi tiếp kéo chiếc chăn, nhưng chẳng có gì xảy ra. Nhưng, như người lớn, những người khăng khăng nói mình không tin vào những điều vô nghĩa lý ấy và vẫn nhìn xuống bước chân của mình – chỉ là để đề phòng thời gian chứng tỏ là họ sai – tôi biết có một giới hạn mà mình sẽ không dám vượt qua để làm bà bực mình. Lần này tôi không bị biến thành đá nhưng giống như tất cả mọi người trong cái gia đình thận trọng của tôi, tôi học được là sẽ luôn khôn ngoan khi đổi đề tài ngay tức khắc, một khi bạn tỏ ra không tin tưởng, hay ít quan tâm đến tôn giáo; chúng tôi đánh đồng niềm tin tôn giáo với sự nghèo khổ, nhưng chẳng bao giờ dám lớn tiếng nói ra điều này.

Với riêng tôi, có vẻ như bởi vì họ nghèo khổ nên tên của Thượng Đế luôn ở trên môi họ. Cũng hoàn toàn có thể tôi đi đến kết luận sai lầm như vậy là do trong gia đình, mọi người tỏ ra không tin tưởng, và đôi khi còn nhạo báng, kẻ nào quá mộ đạo đến nỗi cầu nguyện năm lần trong một ngày.

Nếu Thượng Đế dần dần không còn hiển hiện qua hình ảnh một người đàn bà nhiều tuổi trong chiếc khăn choàng màu trắng, như tôi đã từng cảm thấy, khi còn nhỏ, nếu sự liên hệ giữa Thượng Đế và tôi làm dấy lên một nỗi lo sợ và ngần ngại, thì một phần là do tôi không có được một sự giáo dục nào của gia đình về vấn đề tôn giáo. Có lẽ họ cũng chẳng có gì để mà dạy tôi: Tôi chưa từng nhìn thấy bất cư người nào trong gia đình cúi mình trên chiếc nệm cầu nguyện, hay lẩm bẩm tụng kinh. Theo nghĩa này, bạn có thể cho rằng những gia đình như của tôi gống những gia đình trưởng giả vô thần của Âu châu đã thiếu can đảm để làm sự bứt phá sau cùng, nghĩa là thanh toán tôn giáo một lần cho xong.

Nói như vậy có vẻ báng bổ, vô nguyên tắc, nhưng trong thế chế Tân Cộng hòa của Atatürk, gạt bỏ tôn giáo qua một bên đồng nghĩa với hiện đại và Tây phương; đó là sự thiển cận lâu lâu lóe lên chút lửa của chủ nghĩa lý tưởng. Nhưng đó là trong cuộc sống công cộng. Trong cuộc sống riêng tư, chẳng có gì có thể làm đầy cái lỗ hổng tâm linh. Một khi tôn giáo bị khu trục, bị tẩy sạch, nhà của bạn trở nên trống rỗng như những yah điêu tàn của thành phố, hay những khu vườn ảm đạm với những hàng cây dương âm u bao quanh.

Như vậy là ở trong gia đình chúng tôi, người làm chính là những người làm đầy khoảng trống (và làm thỏa mãn sự tò mò của tôi – nếu Thượng Đế chẳng là cái gì cả thì hà cớ sao người ta xây cất nhiều thánh đường đến như thế?). Thật chẳng khó khăn gì khi nhận ra sự điên khùng của trò mê tín. (“Sờ vô cái này là cháu biến thành hòn đá,” bà người làm của chúng tôi sẽ nói. “Lưỡi của nó bị cột.” “Một thiên thần đã xuống và mang nó lên thiên đàng.” “Đừng bao giờ bước chân trái lên trước.”) Bao nhiêu mảnh vải được buộc vào những ngôi mộ (turbe) của các sheikh[21], bao nhiêu ngọn nến được đốt lên cho Sofu Baba ở Cihangir, những phương thuốc trị bịnh của các bà thầy mà những người làm của gia đình chúng tôi loay hoay tự pha chế lấy, bởi vì họ đâu co may mắn biết đến bác sĩ, và cái di sản hàng bao thế kỷ của những mệnh lệnh tôn giáo đã tìm ra con đường của chúng để nhập vô nền tảng gia đình Âu châu, cộng hòa của chúng tôi, qua những hình thức như là cách ngôn, những lời phán bảo những câu răn đe, và những đề xuất: Tất cả những thứ này có thể chỉ là vô nghĩa, nhưng chúng để dấu ấn lên đời sống hằng ngày của chúng tôi, nói gì thì nói. Ngay cả bây giờ khi đi trên một quảng trường rộng lớn, một hành lang, một vỉa hè, tôi bỗng chợt nhớ ra, đừng có bước lên những cái khe giữa những hòn đá đường, hay trên những viên đá đen hình vuông, và nhận thấy không phải mình đang bước đi mà là vừa đi vừa nhảy.

Trong tâm trí tôi, rất nhiều điều cấm đoán tôn giáo như vậy lẫn lộn với những luật lệ của mẹ tôi (thí dụ như: “Đừng có chỉ trỏ”). Hay khi mẹ tôi nói, đừng có mở cửa sổ, hay cửa ra vào, vì như thế dễ bị trúng gió, và tôi tưởng tượng ra, một luồng gió như vậy thì cũng giống như một vị thánh, như Sofu Baba, mà đâu có được quấy rối linhhồn của ngài.

Bởi vậy, thay vì coi đó như là một hệ thống mà Thượng Đế nói với chúng ta qua những lời tiên tri, những cuốn sách, những luật lệ, thì chúng ta lại giảm trừ nó thành một mớ luật lệ lạ lùng, đôi khi tức cười, mà chỉ những giai cấp thâp kém mới phụ thuộc vào; tách tôn giáo ra khỏi quyền lực của nó, chúng tôi chấp nhận nó như là một thứ âm nhạc làm nêdn kỳ quặc ở trong nhà chúng tôi, để cùng với chúng tôi lắc lư giữa Đông và Tây. Bà tôi, cha mẹ tôi, mấy ông chú bà bác của tôi – chẳng có ai nhịn ăn lấy một ngày, vậy mà cứ mỗi lần đến dịp lễ Ramadan là tất cả đều náo nức chờ đợi mặt trời lặn với cùng sự háu đói như là những người giữ nghi thức nhịn ăn. Vào mùa đông, khi đêm tới sớm, trong khi bà tôi hào hứng chơi bài bezique hay poker cùng bạn bè, việc châm dứt lệnh nhịn ăn có thể trở thành cái cớ cho một bữa tiệc, nghĩa là lò nướng hoạt động nhiều hơn. Tuy nhiên vẫn có các nhân nhượng. Vào bất cứ tháng nào trong năm, những bà già thích giao du này sẽ ăn văt suốt cuộc chơi, nhưng vào dịp lễ Ramadan, khi ngày tàn dần, họ cố dằn bụng cho cái đói chín mùi, vừa chơi bài vừa nhìn về cái bàn kế bên trên chất đủ thứ, nào mứt, phó mát, ô liu, börek[22], xúc xích tỏi; khi tiếng sáo trên máy thu thanh cho biết sắp tới giờ chấm dứt nhịn ăn, họ sẽ nhìn những món ăn bày trên bang một cách thèm thuồng như thể họ cũng giống như người Hồi giáo bình thường, chiếm 95% trên toàn xứ sở, đã nhịn đói ngay từ sáng sớm ngày lễ. Họ hỏi nhau “Còn bao lâu?” Khi nghe tiếng tiếng đại bác nổ, họ đợi Bekir, người đầu bếp, ngấu nghiến ngay tại chỗ, để đến lượt mình tấn công những món đồ ăn nóng hổi. Ngay cả đến bây giờ, mỗi lần nghe tiếng sáo, tôi vẫn còn chảy nước miếng.

Chuyến đi thăm thánh đường đầu tiên của tôi xác nhận những thiên kiến của tôi về tôn giáo nói chung và Hồi giáo nói riêng. Đó cũng hầu như chỉ là vì tình cờ: Vào buổi chiều, khi không có ai ở nhà, Esma Hanim dẫn tôi đi thăm một thánh đường mà không xin phép ai cả; không hẳn là bà bị nung nấu bởi ước muốn được cầu nguyện tại thánh đường, mà đã quá mệt, quá chán cái cảnh bị tù túng ở trong nhà. Tại thánh đường Teşvikiye, chúng tôi thấy một đám đông chừng hai chục hoặc ba chục người – hầu hết là chủ tiệm ở những con phố nhỏ, hay những người giúp việc trong gia đình, nấu bếp, quản gia, gác dan cho các gia đình giàu có ở Nişantaçi; khi tụ tập nơi những tấm thảm, trông họ có vẻ như là những bạn bè đang trò chuyện hơn là một giáo đoàn. Trong khi chờ đến thời gian cầu nguyện, họ thì thầm chuyện vãn với nhau. Và trong khi tôi thơ thẩn giữa đám họ, hay đi tới một góc phòng để chơi các trò chơi của mình, chẳng một ai trong họ mắng mỏ gì tôi; thay vì vậy, tất cả đều cười với tôi, một nụ cười thân thiện mà hầu như tất cà những người lớn đều dành cho tôi, khi tôi còn là một đứa trẻ. Tôn giáo có thể là một thứ miệt vườn của những người nghèo khổ, nhưng bây giờ, tôi nhận ra – khác hẳn những bức hí họa trên các tờ nhật báo hay ở trong nhà của một gia đình cộng hòa như gia đình chúng tôi – những con người có tín ngưỡng thì vô hại.

Tuy nhiên, tôi hiểu ra một điều, thông qua sự chế nhạo thường xuyên nhằm vào họ ở Nhà Pamuk, rằng sự thuần khiết đầy tốt đẹp của họ cũng có một cái giá. Đó là làm cho giấc mơ về một nước Thổ Nhĩ Kỳ hiện đại, giàu có, thịnh vượng, Tây phương hóa, trở nên khó thực hiện hơn. Với tư cách những người hữu sản đã được Tây phương hóa đầy tính thực chứng, chúng tôi có quyền cái quản những con người gần như vô học, và chúng tôi quan tâm tới chuyện ngăn cản họ đừng quá mê tín – không phải bởi vì làm như vậy thì tốt tho chúng tôi, hợp với chúng tôi, riêng tư mà nói, mà tương lai của đất nước tùy thuộc vào điều này. Làm sao tôi giải thích cho bà tôi hiểu, khi bà phát hiện ra người thợ điện, thay vì sửa điện, thì bỏ đi cầu nguyện, những lời nói nặng nề của bà bằng việc cả một đất nước trì trệ, chậm phát triển là vì những chuyện cỏn con như thế? Chính những “truyền thống của những cách hành xử” như vậy đã ngăn cản sự “tiến bộ của quốc gia chúng ta.”

Những đệ tử trung thành của Atatürk, những người thống trị báo chí, những bức hí họa của họ vẽ các phụ nữ choàng khăn đen, những tên phản động râu quai nón, tay lần tràng hat, những buổi lễ tưởng niệm vinh danh các vị tử đạo vì nền Cách mạng Cộng hòa – tất cả những sự kiện đó nhắc nhở tôi một điều, đất nước thuộc về chúng tôi chứ không phải các tín hữu nghèo khổ, những người có lòng mộ đạo kéo chúng tôi cùng chìm xuống với họ. Tuy cảm thấy là một với những say mê toán học, khoa học kỹ thuật của những người trong chính gia đình mình, tôi vẫn tự nhủ sự làm chủ của chúng tôi như thể không phải là do của cải, mà là do cái nhìn ngoại vật mang tính hiện đại và Tây phương. Và cũng vậy, tôi hạ cố nhìn xuống những gia đình tuy cũng giàu có như chúng tôi nhưng không có tầm nhìn Tây phương. Các phân biệt như thế có vẻ như không còn chắc nịch như trước nữa, những năm sau này, khi nền dân chủ Thổ Nhĩ Kỳ trên đà tiến triển, và những kẻ giàu có khác ở tỉnh đổ dồn về Istanbul và tự giới thiệu mình với “xã hội”– khi ấy thì những thất bại trong công chuyện làm ăn của cha tôi và của chú tôi đã dóng những hồi chuông báo động, sự nghèo khổ đã ở ngay ngưỡng cửa gia đình, khiến chúng tôi cảm thấy ê chề vì bị coi khinh bởi những con người chẳng hề có chút sở thích nào cho tinh thần thế tục và chẳng hiểu gì về văn hóa Tây phương. Nếu sự khai sáng đã đưa chúng tôi đến giàu sang, cho chúng tôi các đặc quyền đặc lợi, thì làm sao giải thích được những con người mới phất đầy lòng mộ đạo kia? (Vào thời kỳ đó, tôi chưa hề biết gì về những lịch lãm, tinh tế của chủ nghĩa Suh hay Mevlana hay gia tài lớn lao của Ba Tư). Tất cả những gì tôi biết là giai cấp mới, bị đám tả phái gọi là các “phú nông,” có những quan điểm chẳng khác gì những người tài xế hay là nấu ăn của chúng tôi. Nêu giới trưởng giả Tây phương hóa của Istanbul hỗ trợ những can thiệp quân sự trong bốn chục năm qua, cũng như chẳng bao gìờ phản đối sự can thiệp của giới nhà binh vào chính trường, thì đó không phải bởi vì họ sợ một cuộc nổi dậy của phe tả (những kẻ theo tả phái tại Thổ Nhĩ Kỳ không đủ mạnh để thực hiện một cú như thế); mà đúng hơn, thái độ dung thứ của đám tinh anh đối với bên quân sự là do sự sợ hãi có từ đời thuở nào, theo đó một ngày các giai cấp thấp kém sẽ liên minh với những kẻ mới trở nên giàu có, từ tỉnh lỵ địa phương ùa vào thành phố, và xóa bỏ cách sống trưởng giả Tây phương dưới ngọn cờ tôn giáo. Nhưng nếu tôi nấn ná quá lâu, bàn bạc quá nhiều về những cú đảo chánh quân sự và Hồi giáo chính trị (vốn chẳng liên quan gì nhiều đến Hồi giáo như người ta vẫn hay nghĩ), thì tôi sợ mình sẽ phá hủy mất sự hài hòa bí mật cua cuốn sách này.

Tôi nhận ra yếu tính của tôn giáo là sự phạm tội. Khi còn là một đứa trẻ, tôi cảm thấy mình phạm tội – về chuyện đã không có đủ nỗi sợ đối với người đàn bà đáng kính choàng khăn trắng, thỉnh thoảng đi vào trong những giấc mơ ngày của tôi, và đã không có đủ niềm tin với Bà. Tôi cũng còn cảm thấy mình phạm tội khi tự tách ra khỏi những người đã tin tưởng ở Bà. Nhưng với bản năng của một đứa con nít, bằng tất cả sức mạnh của mình, tôi ôm lấy tình cảm phạm tội đó, như là một sự bất ổn, nhưng chắc chắn một điều, rằng chính sự bất an sẽ làm cho tâm hồn của tôi sâu thẳm hơn trí tuệ của tôi được trau dồi mãi ra, đời sống của tôi thâm màu thêm sắc, giống như cái thế giới tưởng tượng mà tôi ôm lấy nó, thường xuyên trườn mình vào. Cũng như đối với thằng bé Orhan khác kia, hạnh phúc hơn kia, trong một căn nhà khác của chúng tôi ở thành phố Istanbul – trong những giấc mơ ngày của tôi, tôn giáo chẳng gây ra bất cứ một sự bài an nào cho nó. Bất cứ khi nào, khi cảm thấy mệt mỏi vì sự phạm tội tôn giáo, tôi lại muốn chuồn đi tìm thằng Orhan khác đó, biết rõ nó chẳng bao giờ mất thời giờ với những ý nghĩ như thế và chẳng mấy chốc sẽ nhắm một rạp chiếu bóng mà tiến tới.

Tuy nhiên, tuổi thơ của tôi vẫn có những lúc phủ phục xuống trước những lời phán bảo của tôn giáo. Vào năm cuối của bậc tiểu học, bà giáo của tôi mà như bây giờ tôi còn nhớ được, thì thật khó thương và rất hách, vậy mà khi ấy tôi rất hạnh phúc khi nhìn thấy bà; nếu bà mỉm cười với tôi, là tôi thấy sướng mê tơi và chỉ cần bà nhíu mày là đủ khiến tôi lo sợ đến sốt vó. Khi diễn tả với chúng tôi về những “vẻ đẹp của tôn giáo,” người đàn bà già tóc bạc trắng, thay vì nói về những câu hỏi dễ mất lòng nhau, như niềm tin, sự sợ hãi, và sự tủi nhục, thì nhìn tôn giáo như mà một chủ nghĩa thực dụng, hợp lý. Theo bà, nhà tiên tri Muhammad đã nghĩ rằng nhịn đói không chỉ quan trọng trong việc làm mạnh niềm tin, mà còn làm tăng sức khỏe con người. Nhiều thế kỷ sau đó, những người đàn bà Tây phương thù nghịch đối với những vẻ đẹp khác của tôn giáo, nhưng lại nhìn ra những thú vui khỏe mạch của sự nhin ăn. Cầu nguyện làm tăng nhịp tim; như những trò thể dục dụng cụ, chúng làm con người luôn được nhạy bén. Trong thời đại của chúng ta, trong hằng hà sa số những văn phòng, nhà máy, xưởng thợ Nhật Bản tiếng còi báo hiệu ngưng làm việc trong năm phút là để mọi người múa máy chân tay, tập thể dục, trong khi những người Hồi giáo lại dùng năm phút này để cầu nguyện!

Cách giải thích hữu dụng và hữu lý của bà giáo của tôi về Hồi giáo phù hợp với nỗi khát khao bí mật về niềm tin và sự quên mình mà một tên thực chứng nho nhỏ ở trong tôi nuôi dưỡng, và thế là, vào một ngày lễ Rammadan, tôi cũng quyết định nhịn ăn. Mặc dù làm theo bà giáo nhưng tôi không nói cho bà hay. Khi tôi nói với mẹ tôi, tôi thấy bà ngạc nhiên nhưng vui vẻ, dầu có chút lo lắng. Mẹ tôi thuộc típ người tin ở Thượng Đế “chi khi nào cần”; ngay cả như vậy, chuyện nhịn ăn đối với bà là chỉ để dành cho những người chậm tiến, lạc hậu. Tôi không nói với cha tôi hay anh tôi chuyện nhịn ăn này. Ngay cả trước khi thực hiện cuộc nhịn ăn đầu tiên, lòng khao khát niềm tin đã biến hóa thành một sự xấu hổ, và tốt nhất là nên giữ kín. Tôi đã quá rành những thái độ dè bỉu, khinh khí và nghi ngờ có tính phân biệt giai cấp, và tôi biết trước họ sẽ nói gì. Và thế là tôi thực hành nhịn ăn mà chẳng có ai biết cả, và cũng chẳng có ai vỗ vỗ vào lưng nói, “Được, được.” Có lẽ, mẹ tôi nên nói với tôi rằng một đứa trẻ mười một tuổi thì chưa hề bị buộc phải nhịn ăn. Thay vì vậy, bà sửa soạn mọi thứ cần thiết cho ngày lễ trọng đại ấy, để sẵn đó chờ đợi tôi, một khi hoàn tất công cuộc nhịn ăn: bánh ngọt xoắn, bánh mì nướng kẹp cá chổng. Một phần ở trong bà mừng rỡ về sự sợ hãi Thượng Đế ở nơi một đứa bé, nhưng tôi còn nhận ra nét lo lắng của một bà mẹ, sợ cho đứa con trai của mình, biết đâu đây là bằng chứng của bản năng tự hủy khiến tôi chọn con đường khổ hạnh, chịu đựng những nỗi đau về tinh thần.

Thái độ ba phải của gia đình tôi về tôn giáo trở nên rõ rệt trong dịp Lễ Hy sinh, Kurban Bayram. Như mọi gia đình giàu có Hồi giáo, chúng tôi mua một con cừu và buộc nó ở trong cái vườn nhỏ ở sau Nhà Pamuk, đợi cho tới ngày thứ nhất của buổi lễ, khi mà tay đồ tể của lối xóm tới để giết con vật. Ngược hẳn với những cậu bé có trái tim bằng vàng trong những cuốn hoạt họa luôn cầu mong sao cho con cừu khói bị xả thịt, tôi, do chẳng yêu thích gì mấy con cừu, chẳng thấy xúc động chi hết mỗi lần thấy con vật luẩn quẩn nơi xó vườn. Không những thế, tôi còn cảm thấy dễ chịu chắc còn ít ngày nữa là hết còn bực mình vì con vật xấu xa ngu đần, hôi thối; tuy nhiên, tôi cũng vẫn còn nhớ là thấy lương tâm của mình bứt rứt, về cách đối xử của chúng tôi: Sau khi phân chia thịt cừu cho những người nghèo, chúng tôi sẽ ngồi xuống tận hưởng ngày lễ lớn của gia đình, uống bia, trong khi tôn giáo của chúng cấm, và thưởng thức thịt mua từ tiệm của người đồ tể bởi vì mùi thịt tươi hiến tế của chúng tôi quá nồng. Lễ Hy sinh chứng tỏ mối tương thông giữa chúng tôi và Thượng Đế, qua việc hy sinh mạng sống của một con vật thay cho một đứa trẻ, sau khi làm lễ, chúng tôi sẽ được xá tội; thế nhưng những người như chúng tôi, đã ăn thứ thịt ngon lành mua ở hàng thịt thay cho con vật mà chúng tôi đã hiến tế, tất tật đều cám thấy có tội hơn nhiều.

Trong gia đình, những hồ nghi gây phiền nhiễu còn hơn thế nữa thường được chịu đựng trong im lặng. Khoảng trống tâm linh mà tôi nhìn thấy ở rất nhiều gia đình giàu có, Tây phương hóa, và thế tục, ở Istanbul, thật là hiển nhiên trong những lần im lặng đó. Mọi người đều nói một cách cởi mở về những vấn đề như toán học, sự thành công ở trường học, túc cầu, vui đùa thoải mái, nhưng họ vật lộn với những câu hỏi cơ bản nhất của hiện hữu – tình yêu, sự cảm thông, tôn giáo, ý nghĩa của cuộc đời, ghen tuông, thù hận – trong sự rối mù run rẩy và trong cô đơn đau khổ. Họ châm một điêu thuốc, chú tâm nghe âm nhạc từ một chiếc máy thu thanh, và âm thầm trở về với thế giới nội tâm. Sự kiện tôi nhịn ăn để bày tỏ tình yêu thầm kín với Thượng Đế đã được cử hành đúng như trong tinh thần trên. Khi đó là mùa đông mặt trời lặn sớm, tôi không nghĩ mình sẽ phải đau đớn nhiều về chuyện nhịn đói. Ngay cả như vậy, trong khi ăn bữa ăn mẹ tôi sửa soạn (món cá chổng với nước xốt may-on-ne, xa lát trộn trứng cá không giống như những món ăn truyền thống trong dịp lễ Ramadan), tôi cảm thấy bình an, thoải mái. Tôi thấy vui mừng, nhưng không phải chỉ là chuyện biết vinh danh Thượng Đế; mà còn do hài lòng, đã đề ra cho mình một cuộc thử nghiệm, và đã thành công. Sau khi ăn uống no nê, thoải mái, tôi ra khỏi nhà, và nhắm rạp Konak Cinema thẳng tới, đế thưởng thức một bộ phin, Hollywood, gạt phắt tất cả ba thứ linh tinh trên ra khỏi đầu. Tôi chẳng bao giờ lại có hứng thú thứ nhịn ăn thêm một lần nữa.

Ngay cả chuyện tôi không tin có Thượng Đế đúng như từng mong, thì một phần trong tôi vẫn mơ hồ cầu mong Thượng Đế có mặt ở mọi nơi, như người ta thường nói. Bà hẳn phải đủ sức biết tại sao tôi không có khả năng có được niềm tin – và sẽ tha thứ cho tôi. Chừng nào tôi không bô la bô lô về chuyện mình không có niềm tin và cổ võ ba chuyện báng bổ nhắm vào niềm tin, thì Thượng Đế sẽ hiểu và sẽ nương tay đối với tôi, về chuyện phạm tội và đau khổ vì không có niềm tin, hay là ít ra, Bà không quá bực bội vì một đứa trẻ như tôi.

Điều tôi sợ nhất không phải là Thượng Đế, mà là những người tin ở Bà đến thái quá. Sợ cơn giận dữ của họ có thể bộc phát nhắm vào những người như tôi. Sự ngu xuẩn của những kẻ cuồng tín, những phán đoán của họ làm sao có thể so sánh với của Thượng Đế (Xin Bà xá tội cho tôi!), một vị Thượng Đế mà họ tin tưởng với toàn bộ tấm lòng: Đó là điều thứ nhì mà tôi khiếp sợ. Trong nhiều năm trời, đi đâu tôi cũng mang theo cùng với mình nỗi khiếp sợ rằng một ngày nào đó tôi sẽ bị trừng trị, vì mình “không giống như họ,” và nỗi khiếp sợ này khủng khiếp đến nỗi không thể so sánh được với bất cứ một thứ lý thuyết chính trị nào mà tôi từng đọc vào thời kỳ tôi là một thanh niên tả phái. Tôi quá ngạc nhiên khi sau này, khám phá ra một số ít trong đám bạn của tôi, cũng cư dân Istanbul, cũng thuộc diện thế tục, nửa tin đạo, nửa Tây phương, cùng chia sẻ với tôi tội lỗi bí mật này. Nhưng tôi thích thú khi tưởng tượng ra những người chưa bao giờ cử hành các nhiệm vụ tôn giáo, luôn ngó xuống những kẻ cuồng tín với sự khinh khi, một ngày nào đó, khi họ gặp một tai nạn, thí dụ như vậy, và phải nằm liệt trên mọt chiếc giường ở trong một bệnh viện; vào những giờ phút như vậy, thế nào họ cũng có một thỏa ước bí mật với Thượng Đế.

Thời gian học trung học, tôi có một bạn cùng lớp, anh ta can đm đến mức chẳng thèm gặp gỡ Thượng Đế để ký kết thỏa ước bí mật kể trên. Một cậu trai chẳng ngán ngẩm gì chuyện trời đánh thánh vật. Gia đình cực kỳ giàu có, phất lên nhờ ngành bất động sản. Mê cưỡi ngựa trong những cánh vườn khổng lồ bao quanh các biệt thự nguy nga trên những ngọn đồi phía bên trên Bosphorus, và đã từng đại diện quốc gia Thổ Nhĩ Kỳ trong những cuộc đua ngựa quốc tế. Một lần hai đứa chúng tôi bàn về những vấn đề siêu hình trong giờ ra chơi, như đám chúng tôi khi đi học vẫn thường có những cuộc trò chuyện như vậy, và thấy tôi qúa sợ khi đụng tới Thượng Đế anh ta bèn ngước mắt nhìn lên trời và la lớn: “Nếu Thượng Đế hiện hữu, hãy đánh chết thằng này đi!” và sau đó, với một sự tự tin khiến tôi càng thêm rụng rời, anh nói, “Thấy không, tôi vẫn còn đang thở, như anh bạn, và còn cảm thấy tội lỗi vì trong thâm tâm tôi nghĩ rằng anh ta có lý, tuy nhiên, ngay cả trong khi bối rối như thế, tôi cảm thấy mừng, và gần như chẳng thể nào cắt nghĩa được tại sao lại mừng.

Khi được mười hai tuổi, những quan tâm của tôi – và tội lỗi – liên quan tới tính dục nhiều hơn là tôn giáo. Tôi ít còn để ý đến những căng thẳng siêu hình, giữa ước muốn tin tưởng và ước muốn tùy thuộc. Nỗi đau, hình như từ lúc đó trở đi, không phải ở chuyện xa Thượng Đế mà là xa mọi người ở xung quanh tôi, xa tinh thần tập thể của thành phố. Ngay cả như vậy, bất cứ khi nào, ở trong đám đông, trên một con tàu, hay trên một cây cầu, khi đụng đầu một bà già trong chiếc khăn choàng trắng, là một cơn rùng mình lại chạy suốt cơ thể tôi.

CHƯƠNG HAI MƯƠI MỐT:
Những người giàu

Vào giữa thập niên 1960, mẹ tôi thường tới đại lý báo mỗi Chủ nhật để mua một tờ Buổi chiều. Không như các tờ nhật báo, tờ báo này không được giao đến tận nhà chúng tôi, và – biết rằng mẹ tôi mất công đi mua chỉ để đọc mục tin đồn “Bạn đã nghe chuyện đó chưa?”, viết theo kiểu nặc danh dưới bút hiệu Gül-Peri (Nữ thần hoa hồng) – cha tôi, hễ có dịp là lại chọc quê mẹ tôi. Qua những lời chế nhạo của cha tôi, tôi hiểu rằng việc để ý đến ba thứ tin đồn xã hội là dấu hiệu của sự yếu đuối của cá nhân con người. Các ký giả, giấu mình dưới bút danh, viết bài này tỏ sự ghen ghét đố kỵ trước những người giàu có (kể cả những người mà chúng tôi mong được quen thuộc và xếp loại chung), bằng cách bịa đặt những điều dối trá về họ. Ngay cả, nếu không phải là những lời dối trá, họ đâu có cuộc đời gương mẫu để được nêu ra trong những cột báo như thế, ngoài chuyện giàu có? Mặc dù vậy, cha mẹ tôi đều mê đọc mục này, và tin những chuyện được nêu ra ở trong đó:

- Tội nghiệp Feyziye Madenci! Nhà của cô ở Bebek bị ăn trộm, nhưng không ai được biết bị mất những gì. Hãy chờ xem cảnh sát có giải ra được sự bí ẩn này hay không.

- Aysel Madra đã không đi tắm biển mùa hè vừa rồi – tất cả là do cô phải giải phẫu, cắt bỏ a mi đan. Mùa hè năm nay, cô tắm biển ở đảo Kuruçeşme – nhưng chúng tôi nghe nói, cô vẫn có điều gì không được thoải mái cho lắm. Chúng ta đừng hỏi tại sao.

- Muazzez İpar đi Rome! Chưa bao giờ người đẹp lịch lãm của Istanbul tỏ ra vui vẻ đến như thế. Lý do? Chúng ta tự hỏi, liệu có phải là do người bạn trai đồng hành của cô.

- Semiramis Sarɪay thường trải qua những mùa hè của cô ở Büyükada, nhưng lần này, cô quay lưng lại với chúng ta và trở về villa của cô tại biển Capri. Nói cho cùng, nó gần Paris hơn rất rất nhiều. Chúng ta được biết, cô sẽ thực hiện vài cuộc triển lãm nghệ thuật của mình. Khi nào thì cô cho chúng ta chiêm ngưỡng mấy bức tượng của cô?

- Xã hội thượng lưu của Istanbul gặp hồi xui xẻo! Rất nhiều nhân vật nổi tiếng, thường xuyên xuất hiện trên cột báo này tự dưng lăn ra bịnh, hay chạy vô bệnh viện để thực hiện những cuộc giải phẫu này nọ. Tin xấu nhất mới nhất là về Harika Gürsoy, người vừa mới đây đã trải qua một bữa dạ tiệc thật là vui vẻ để mừng trăng, tại căn nhà của người quá cố được nhiều người thương tiếc nhất, Ruşen Eşref, tại căn nhà của người này tại Çamlica…

“Vậy là Harika Gürsoy cũng phải đi nhà thương cắt a mi đan?” mẹ tôi nói.

“Cô ta nên cắt bỏ những mụn cóc ở trên mặt trước đã,” cha tôi nhẹ nhàng góp ý.

Một số nhân vật như vậy được nêu tên, trong khi một số khác không có tên, nhưng qua cách đối đáp giữa cha mẹ tôi, thì đây là những người cả hai đều quen biết, hoặc nghe nói tới, và đều là những người giàu có hơn chúng tôi. Mẹ tôi thèm được như họ - trong lúc lại chê bai của cải, sự giàu sang của họ, như những lần bà chê bai mấy người này “thế là lại bị đưa lên báo chí rồi.” Đây không phải quan điểm chỉ bà mới có. Những người giàu nên tránh đừng để báo chí đưa tên họ lên mặt báo là điều hầu hết người dân trong thành phố Istanbul đều nghĩ.

Thỉnh thoảng, cha mẹ tôi còn lớn giọng nói thẳng ra điều trên; nhưng đây không phải là một tiếng kêu của sự tủi nhục, hay để tìm cách vòng tránh những cái bẫy của sự kiêu hãnh; và cũng không phải để thể hiện một thứ đạo đức Tin lành. Đây sự thực là do sợ nhà nước. Ròng rã bao thế kỷ, thế lực cầm quyền, những pasha của Đế quốc Ottoman luôn để mắt tới những người giàu khác – hầu hết trong số đó cũng là các pasha quyền thế - như là những mối đe dọa, và sẽ nắm lấy bất cứ dịp nào để giết họ và tịch thu tài sản. Như trường hợp người Do Thái, những người ở địa vị cho nhà nước mượn tiền vào những thế kỷ sau của đế quốc – họ giống với người Hy Lạp, người Armenia, hai cộng đồng nổi lên như là các thương gia, nghệ nhân, tất tật đều có chung một hồi ức chua cay về Thuế Tài sản mang tính trừng trị được đặt ra nhằm vào họ hồi xảy ra Đệ nhị Thế chiến, thứ thuế dọn đường đưa đến việc trưng thu đất đai, nhà máy, cơ xưởng của họ, và đưa đến những cuộc bạo động xảy ra vào những ngày 5 và 6 tháng Chín năm 1955, khiến rất nhiều cửa tiệm của họ bị cướp bóc, và hỏa thiêu.

Đó chính là lý do khiến các chủ đất lớn Anatolia và thế hệ thứ nhì những nhà kỹ nghệ giờ đây ùa vào Istanbul cả gan trong việc khoe của cải nhiều hơn so với người gốc Istanbul. Lẽ tự nhiên, những người trước đây vốn sợ nhà nước, hay những người như chúng tôi – đã thất bại vì không sao gìn giữ được sản nghiệp trong hơn một thế hệ, thấy rằng sự cả gan này không chỉ điên khùng mà còn thô bỉ. Một trong những nhà kỹ nghệ giàu có thuộc thế hệ thứ nhì, Sakɪp Sabancɪ, hiện là người đứng đầu của một gia đình đứng thứ nhì trong danh sách những người giàu có nhất Thổ Nhĩ Kỳ, bị chê bai vì thói phô trương của dân giàu xổi, ăn nói chẳng giống ai, cách cư xử không đúng điệu (tuy nhiên chẳng có tờ báo nào dám nói điều này, vì sợ mất quảng cáo), nhưng chính sự can đảm miệt vườn đã khiến ông vào thập niên 1990 theo gương Henry Clay Frick mà biến căn nhà của ông thành một viện bảo tàng tư đẹp nhất Istanbul.

Tuy nhiên, những lo lắng của những người giàu có tại thành phố Istanbul trong thời thơ ấu của tôi không phải là không có cơ sở, sự kín đáo của họ cũng không phải là không khôn ngoan. Bộ máy thư lại của nhà nước thường xuyên để mắt tới tất cả các khía cạnh sản xuất, và bởi vì bạn không thể nào không chia chác với đám thư lại, các chính trị gia nếu muốn thực sự giàu có, thành thử mọi người đều đồng ý với nhau rằng ngay cả những người giàu có “đúng đắn” cũng có quá khứ tì vết. Sau khi cạn tiền của do ông tôi để lại, cha tôi bắt buộc phải làm việc trong nhiều năm cho Vehbi Koç, người đứng đầu một dòng họ kỹ nghệ giàu có khác của Istanbul, và cha tôi, hễ có dịp là chế giễu giọng nhà quê của ông này, sự kém thông minh của ông con trai nhà ông ta. Trong những lúc nóng giận, cha tôi còn tố thêm rằng đằng sau gia tài của họ là những trận đói và những dòng người xếp hàng lãnh thực phẩm cứu trợ trên khắp xứ sở, trong thời kỳ Đệ nhị Thế chiến.

Trong suốt thời thơ ấu và những năm trai trẻ, tôi chưa từng coi những người giàu có của Istanbul như là những người được thụ hưởng sự giàu có đó nhờ chính tài năng của họ, mà chỉ là những kẻ trước đây đã lợi dụng thời cơ và biết cách đút lót đám thư lại tham nhũng. Mãi đến thập niên 1990, khi nỗi sợ nhà nước đã giảm xuống, thì tôi nảy ra ý nghĩa, hầu hết những người này đã làm giàu một cách nhanh chóng và sau đó, dùng cả quãng đời còn lại của họ để giữ tiền, bằng cách giấu giếm chúng thật là kỹ, và cùng lúc đó, tìm một địa vị hợp thức trong xã hội. Bởi chẳng hề cần tới phẩm chất trí thức gì để trở nên giàu có, thành thử những người này không quan tâm tới sách vở, đọc sách, và ngay cả thú chơi cờ. Thật đúng là quá thê thảm so với thời kỳ quý trọng tài năng của Đế quốc Ottoman, khi chỉ có bằng con đường học vấn mà một người đàn ông có lý lịch bình thường mới có thể hy vọng leo lên các nấc thang xã hội, trở nên giàu có và trở thành một pasha. Với việc đóng cửa các tekke phái Sufi vào những năm đầu của nền Cộng hòa, bác bỏ văn học tôn giáo, cuộc cách mạng bảng chữ cái, và sự rời đổi tự nguyện qua văn hóa Âu châu, một nền văn hóa tinh tế, tích tụ của nhiều nguồn văn hóa trước đó, coi như chấm dứt.

Khi những người giàu mới (may phúc) hiểu ra được nỗi sợ nhà nước, những gia đình rụt rè này chỉ có một cách để tiến tới, là chứng tỏ họ Âu châu hơn bản chất của họ. Và họ hồ hởi đi tham quan Âu châu, mua sắm quần áo, hành lý, và những đồ dùng kiểu mới nhất (mọi thứ, từ máy ép nước trái cây tới máy cạo râu), và rất ư tự hào về ba thứ lẩm cẩm đó. Đôi khi, một gia đình Istanbul lâu đời cũng mở ra một thương vụ và làm giàu nhờ nó (như trường hợp tác giả một cột báo nổi tiếng và chủ nhân một tờ nhật báo, vốn là bạn thân của bà cô ruột tôi). Nhưng họ đã học được bài học của họ rồi; cho dù họ không hề vi phạm bất cứ một luật lệ, và không gây hấn, gây phiền hà cho bất cứ một viên chức nhà nước nào, và chẳng có lý do gì để sợ nhà nước, chuyện thường ngày rất dễ xảy ra đối với một trong số họ là một ngày đẹp trời nào đó bán đi một thứ, tậu một căn hộ không có gì đặc biệt ở London, từ đó mà mở to hai con mắt ngắm những bức tường nhà hàng xóm, hoặc màn hình chiếc tivi với thứ tiếng nói quái quỷ mà họ chẳng hiểu mô tê gì, nhưng dù thế nào đi chăng nữa, thì cũng vẫn tiến bộ hơn so với những tiện nghi tại một căn hộ tại Istanbul trông ra vịnh Bosphorus. Cũng thường là do lòng ngưỡng mộ Tây phương mà người ta sản xuất ra những câu chuyện mang âm hưởng Anna Karenina: một gia đình giàu có muốn một cô bảo mẫu nước ngoài để dạy mấy đứa nhỏ ngoại ngữ, chỉ để đem đến kết quả là ông chủ bỏ nhà ra đi theo cô người làm.

Nhà nước Ottoman không có tính quý tộc truyền đời, nhưng cùng với sự ra đời của chế độ Cộng hòa, những kẻ giàu có làm đủ mọi cách để được thừa nhận như những kẻ thừa kế của nó. Chính vì vậy, vào thập niên 1980, bất thình lình bỗng quan tâm tới những tàn dư của văn hóa Ottoman, họ giành giật nhau để thu gom một vài “cổ vật” sống sót được qua ngọn lửa thiêu rụi các yalι bằng gỗ. Bởi vì đã có thời giàu có, và vẫn được coi là giàu có, chúng tôi khoái kể những câu chuyện tếu táo về việc bằng cách nào đám người này đã làm nên của cải của họ (câu chuyện tôi thú nhất là về một anh chàng nhờ một con tàu chở đầy đường ăn, giữa hồi Đệ nhất Thế chiến, mà qua một đêm trở nên giàu có, và ăn chơi thỏa thích cho đến khi chết). Có thể là dư âm của những câu chuyện như vậy, hay vẻ bi thảm bất ngờ, hay sự bất trắc tuyệt vọng – biết làm gì bây giờ sau khi bất thình lình trở nên giàu có, làm sao cho điều đó đừng biến mất một cách bí ẩn giống khi xuất hiện – của đám người này, bất cứ vì lý do nào, bất kỳ khi nào tôi gặp một người giàu nào đó – một bà con xa, một người bạn của gia đình, bạn thuở nhỏ của cha hoặc mẹ tôi, một người hàng xóm ở Nişantaşɪ, hay một trong những người giàu có nhưng không có tâm hồn, không có văn hóa, chấm dứt cuộc gặp gỡ bằng câu hỏi “Nghe gì chưa?” – là tôi chỉ muốn vạch trần cuộc đời rỗng tuếch của người đó ra.

Có một người bạn thời thơ ấu của cha tôi, một ông cũng được, tuy hay lên giọng, thích đóng vai ông bác, ông chú khuyên bảo lũ con cháu, ông được thừa hưởng một tài sản kếch sù từ ông bố (một trong những vị tể tướng cuối cùng của Đế quốc Ottoman), tiền thu nhập từ cái gia tài khổng lồ trên lớn đến nỗi ông thường tuyên bố trong đời mình ông chưa từng làm việc một ngày nào – không hiểu ông nói vậy là tự tâng bốc hay tự than vãn. Quả thực là ông chẳng làm gì cả, ngày ngày đọc báo, và từ căn phòng của mình ở khuNişantaşɪ, ngó ra đường phố. Buổi chiều, ông sẽ làm một cuộc tắm rửa, cạo râu, tỉa bộ ria thật là rềnh ràng, và sau đó, diện một bộ đồ lịch sự may tại Paris hay Milan, ông sẽ đi ra đường thực hiện nhiệm vụ độc nhất của ông trong ngày, tức là đi uống trà trong hai tiếng đồng hồ tại hành lang sang trọng, hay một tiệm bánh ngọt của khách tại Hilton. Một lần ông nhướng lông mày giải thích cho cha tôi, như thể đang chia sẻ một điều bí mật, bằng một bộ mặt thật sầu thảm như muốn biểu lộ một nỗi đau tinh thần thật là sâu thẳm, “Bởi vì đó là nơi độc nhất tại thành phố có không khí Âu châu.” Cùng một thế hệ ấy, có một bà bạn của mẹ tôi, một bà rất giàu và rất mập, và mặc dù (hay có lẽ bởi vì như vậy)trông rất ư là xấu xí chẳng khác gì một con khỉ, luôn luôn tiếp đãi một người bạn hay một người quen bằng câu mở đầu “Bạn thế nào, khỉ?” – cả tôi lẫn anh tôi đều thú bắt chước bà. Gần như cả đời bà được dành cho việc đuổi cổ mấy thằng đàn ông đến nhà bà xin cầu hôn, than phiền là họ không được phong lịch hoặc chưa đủ chất Âu châu, và khi xấp xỉ năm chục tuổi, bà đành phải nhắm những người đàn ông hoặc quá giàu, hoặc quá lịch sự, nhờ vậy mà chịu nổi một người đàn bà chẳng có gì để mà khoe khoang như bà, và sau cùng lấy một ông cảnh sát ba chục tuổi, “rất hơn người, rất phong lịch.” Những ngày vợ chồng âu yếm không được lâu, cuộc hôn nhân đổ vỡ và bà trải qua cuộc đời còn lại cố vấn cho những cô gái trẻ cùng giai cấp của bà rằngchỉ nên lấy chồng giàu, cùng giai cấp xã hội.

Những người giàu có, Tây phương hóa của thế hệ sau cùng dưới Đế chế Ottoman nói chung là thất bại trong việc tư bản hóa gia tài của cải được hưởng, và cũng không biết cách đầu tư trong thời kỳ bùng nổ lớn lao về thương mại, kỹ nghệ của Istanbul. Thường xuyên xảy ra chuyện những đấng con ông cháu cha này không chỉ từ chối ngồi vào bàn để thảo luận với các “thương gia tầm thường,” những người vừa biết lươn lẹo, lừa lọc, lại vừa có khả năng có được “tình bạn chân thật” và tinh thần cộng đồng, thậm chí họ còn không thèm uống trà với đám thương gia này. Những gia đình Ottoman cổ lỗ này còn bị lường gạt (mà không biết) bởi các luật sư mà họ mướn để bảo vệ quyền lợi của họ và lo việc thu gom tiền mướn. Bất cứ khi nào đi thăm viếng những thành viên của một dòng giống đang chết dần chết mòn này ở trong các biệt thự, hay trong các yalι vùng vịnh Bosphorus của họ, là tôi lại đều thấy rõ họ ưa mấy con mèo con chó của họ hơn là yêu con người, thế nên tôi hết sức coi trọng tình cảm đặc biệt họ dành cho tôi. Năm hay mười năm sau đó, khi tay mại bản Rafi Portakal cho bày biện ở gian hàng bán đồ cổ của ông ta những món đồ từng ở trong nhà đám người nói trên – những cái bàn cao, mặt nghiêng để đứng đọc sách, những cái đi văng, những cái bàn khảm xà cừ, những bức tranh sơn dầu, những bản chữ đẹp đóng khung, những cây súng cổ, những cây kiếm truyền lại từ đời ông họ, những tấm mề đay, những chiếc đồng hồ to tướng -tôi bỗng nhớ vô cùng những cuộc đời tàn lụi mà họ từng sống.Tất cả bọn họ đều có những thú vui và những trò kỳ quặc giúp họ thoát ra khỏi những liên hệ phiền nhiễu với thế giới bên ngoài. Tôi còn nhớ một người đàn ông gầy còm kéo cha tôi tới một góc phòng để chỉ bộ sưu tập đồng hồ và một bộ sưu tập võ khí, dáng vẻ lén lút như thể đang cho người khác xem những bức tranh khỏa thân. Khi một bà cô già của chúng tôi bảo chúng tôi cần đi vòng để né một bức tường đổ, nhỏ nhưng nguy hiểm, trên con dốc đi xuống căn nhà kho chứa thuyền, chúng tôi thấy thật thích thú khi nhớ ra rằng bà sử dụng đúng những từ giống như lần chúng tôi đến thăm viếng bà năm năm trước đó; một người khác thì luôn luôn nói thầm như để giấu giếm những điều bí mật quý giá với đám người làm trong nhà; thêm một người nữa làm mẹ tôi bực bội khi cọc cằn hỏi bà nội[23] tôi gốc gác ở đâu. Một trong những ông cậu ông bác mập mạp của tôi có thói quen dẫn khách khứa đi thăm căn nhà của ông, như đi thăm một viện bảo tàng; sau đó, ông sẽ kể về những xì căng đan tham nhũng và thảm họa cách đó bảy năm, như thể chúng vừa xảy ra và mới được tường thuật vào buổi sáng trên tờ Hürriyet, đang khiến cả thành phố háo hức. Trong lúc chúng tôi trò chuyện, trong khi mẹ tôi liếc mắt xem thử chúng tôi có làm chuyện dại dột gì không, tôi nhận ra rằng, đối với những bà con giàu có này, chúng tôi không quan trọng, thật uổng công họ cố gắng gây ấn tượng, và bất thình lình tôi muốn ngay lập tức rời yalι của họ, bỏ về nhà. Khi một người nào đó lộn tên của cha tôi, hay một ai đó nhầm ông nội tôi với một tên địa chủ nhà quê, hay – như tôi thường xuyên nhận thấy ở những người nhà giàu sống ẩn dật – dễ sửng cồ vì những chuyện không đâu, chẳng đáng bực mình – người làm mang tới đường cục thay vì đường bột đúng như ông chủ ra lệnh; người tớ gái đeo vớ màu khó coi; những chiếc thuyền máy chạy sát nhà quá – tức thì tôi liền cảm thấy sự khác biệt về vị thế xã hội giữa chúng tôi. Nhưng dù họ có làm trò dởm đời như thế nào, con cháu của họ - mấy đứa con trai cùng tuổi tôi, và có người coi tôi là bạn – bị tất cả mọi người coi là “khó tính”; rất nhiều trong số họ đi tới chỗ cãi lộn với đám thuyền chài trong tiệm cà phê, đánh đập mấy vị linh mục trong một ngôi trường Pháp trên phố, hay (nếu không bị nhốt trong một nhà thương tâm thần ở Thụy Sĩ) tự tử.

Những gia đình này thường bị kẹt cứng ở trong những câu chuyện liên quan tới quyền lợi, đất đai, tài sản, những cơn giận dữ, những ám ảnh, hay những vụ cãi cọ làm xàm, không sao tìm ra nguyên nhân, nhưng dữ dằn đến nỗi phải đem nhau ra tòa, và về chuyện này, tôi nhận ra một điều là họ cũng có những nét giống như gia đình của chúng tôi. Một số gia đình cố làm chuyện cùng sum họp với nhau trong nhiều năm tại cùng một biệt thự lớn, và – mặc dù kéo nhau ra tòa – hằng ngày vẫn dùng chung bữa (như cha tôi, những bà cô, những ông chú của tôi đã từng làm như vậy). Nhưng cũng có những người coi nỗi đau của họ quá nặng nề, đau khổ đến nỗi không nói chuyện với nhau, tuy vẫn cùng sống trong một yalι; lại có những người, không thể nào nhìn mặt bà con ghê tởm, chia căn phòng đẹp nhất trong yalιcủa họ, phá hỏng đi cái trần nhà cao, phá hủy cái nhìn toàn cảnh, bao quát của căn nhà ra vịnh Bosphorus bằng bức tường thạch cao tạm bợ xấu xí, mỏng đến nỗi họ vẫn bắt buộc suốt ngày phải nghe tiếng ho, tiếng bước chân đi lại, ở phía bên kia bức tường, của mấy bà con ghê tởm của họ; nếu họ chia luôn phần còn lại của yalι (“mi lấy hậu cung, ta lấy túp lều”), thì đó không phải là do vấn đề tiện nghi, mà là nỗi vui khi thấy mình gây nên sự mất thoải mái cho cái thứ bà con không thể nào thương được kia. Tôi còn nghe có những người sử dụng án lệnh của tòa để bít luôn lối đi, không cho bà con vô vườn.

Chứng kiến một đợt sóng mới những cuộc cãi cọ tương tự trong những gia đình của thế hệ tiếp theo sau thế hệ trên, tôi bắt đầu tự hỏi, hay là đám người giàu có Istanbul có một thứ thiên tài đặc biệt của riêng họ về thù hận huyết thống. Vào những ngày đầu của nền Cộng hòa, khi ông tôi đang lo gom góp tài sản, một gia đình giàu có dời tới Nişantaşɪđể sống, cũng không xa chỗ chúng tôi, tại đại lộ Teşvikiye; đám con của họ đã chia một miếng đất mà ông bố mua từ một trong những pasha của Abdülhamit, thành hai lô. Ông anh lớn xây dựng tại miếng đất của mình một căn nhà, lui vô một chút so với vỉa hè, theo đúng như quy định của thành phố. Vài năm sau, ông em xây căn nhà của mình, và vẫn theo đúng quy định của thành phố, nhưng cố tình xây lấn lên hơn khoảng ba mét so với nhà anh mình, chắn luôn cái nhìn từ căn nhà của ông anh ra phố phường. Thế là ông anh bèn cho xây một bức tường cao bằng một toàn nhà năm tầng, chẳng để làm gì – như mọi người ở Nişantaşɪ đều biết – ngoài việc che tầm nhìn từ những cửa sổ của nhà ông em.

Chúng tôi ít khi nghe những vụ cãi cọ như thế, ở những gia đình từ các tỉnh lỵ chuyển lên Istanbu: Với đám này, chuẩn mực là giúp đỡ lẫn nhau, nhất là khi họ không quá giàu có. Sau thập niên 1960, dân số thành phố tăng vọt, và cùng với nó là giá đất, và tiền cứ như là ở trên trời rơi xuống, làm ngỡ ngàng những người sống lâu đời tại Istanbul, và sở hữu nhiều đất đai. Để chứng tỏ họ thuộc vào loại “tiền cổ của Istanbul,” việc đầu tiên mà họ làm, lẽ dĩ nhiên, là khởi sự cãi cọ về chia chác tài sản. Có hai anh em, sở hữu một số đất đai tại vùng đồi núi Bakɪrköy, chỗ đất đó biến thành một mỏ vàng khi thành phố bành trướng về hướng này; đó có thể là lý do khiến ông em cầm súng bắn chết ông anh vào đầu thập niên 1960. Báo chí hồi ấy, tôi còn nhớ, đưa ra giả thuyết ông anh mê cô vợ của ông em trai. Và còn chi tiết này nữa, cậu con trai mắt xanh của ông em trai sát nhân là bạn học ở bậc tiểu học của tôi tại trường Terraki Şişli, thành thử tôi càng thêm tò mò theo dõi. Trong nhiều ngày trời, tin tức về vụ này chiếm đầy trang nhất của các nhật báo, khi cả thành phố lao mình vào từng chi tiết nhỏ nhặt của câu chuyện về dục vọng này, cậu con trai của kẻ sát nhân đến trường, mặt mày xanh rờn, mớ tóc hung, chiếc quần sọc, chiếc áo vest nhà quê, và luôn luôn cầm một chiếc khăn tay, sụt sùi trong yên lặng suốt buổi học. Trong vòng bốn mươi năm trời kể từ đó, mỗi lần tôi đi qua khu vực này của thành phố - giờ là chỗ của cỡ chừng 250.000 người – và mang tên của một đứa bạn học luôn luôn mặc chiếc áo vest nhà quê của tôi, hay là mỗi lần nghe gia đình nhắc lại vụ này (xét cho cùng, Istanbul là một ngôi làng lớn), là tôi lại thấy hiện ra trước mắt hình ảnh người bạn học cũ tóc hung, cặp mắt mới đỏ làm sao, và tiếng sụt sùi mới lặng lẽ làm sao.

Các đại gia đình chuyên nghề đóng tàu biển (tất cả từ vùng bờ biển Hắc Hải) không chọn giải pháp kéo nhau ra tòa án, họ chọn thứ đam mê trần trụi mà chỉ có súng đạn mới có thể thỏa mãn. Những gia đình này, khởi nghiệp với những đoàn thuyền gỗ, nhỏ, tranh giành lẫn nhau các hợp đồng của nhà nước, nhưng điều này không đưa đến cạnh tranh thương mại tự do theo kiểu Tây phương; thay vì vậy, họ thành lập các băng đảng và dùng chúng để uy hiếp địch thủ; đôi lúc, khi chán chuyện bắn giết lẫn nhau, họ làm như những ông hoàng thời Trung cổ đã từng làm, nghĩa là trao đổi con gái của họ, qua những cuộc hôn nhân, nhưng những thời kỳ hòa bình theo kiểu này không bao giờ kéo dài, chẳng mấy chốc họ bắn bỏ lẫn nhau, phần lớn là giữa những băng đảng đã từng trao đổi con gái với nhau, gây ra sự phiền muộn của các cô gái, những người giờ đây đã thuộc về cả hai gia đình. Họ chuyển từ đóng tàu nhỏ qua đóng tàu lớn, dùng trong ngành đánh cá, sau tới tàu chở hàng, và một trong những cô con gái của họ đã kết hôn với con trai của vị tổng thống của nền Cộng hòa, thế là họ thường xuyên xuất hiện trên cột báo “Bạn đã nghe chuyện đó chưa?” – và mẹ tôi chăm chỉ theo dõi những miêu tả cặn kẽ của tay ký giả viết dưới bút hiệu Nữ thần hoa hồng, về những bữa tiệc “ê hề trứng cá muối, tràn mứa sâm banh.”

Tại các bữa tiệc tùng, tiệc cưới, dạ vũ như vậy – cha mẹ tôi thường tham dự, luôn cả mấy bà cô, ông chú – luôn luôn có rất nhiều nhiếp ảnh gia; những người trong gia đình tôi đem về nhà bất cứ bức ảnh nào có mặt họ, và trưng bày một vài ngày trên một cái tủ buýp phê. Trong những bức hình đó, tôi nhận ra một số người đã từng đến nhà chúng tôi để thăm viếng, và một số người nổi tiếng được nhắc tới trên báo chí, ngoài ra còn có một số chính trị gia, những người đã giúp đỡ họ trong công việc làm ăn. Khi mẹ tôi gọi điện để tán chuyện với bà chị của bà, người thường xuyên có mặt trong các bữa tiệc hơn so với mẹ tôi, tôi cố gắng tưởng tượng ra không khí của những bữa tiệc như vậy. Kể từ thập niên 1990, tiệc cưới của giới thượng lưu đã trở thành một áp phe lớn, có báo chí, những đoàn quay phim của truyền hình, những người mẫu nổi tiếng nhất trong nước tới dự; chúng được thông báo rộng rãi với thành phố bằng những chùm pháo bông. Tuy nhiên, thế hệ trước đó, sự tình khác hẳn. Vào thời kỳ ấy, vấn đề không phải là phô trương thanh thế, mà đây là những dịp để cho những người giàu tụ họp với nhau và quên đi, ít ra là trong một buổi tối, những nỗi sợ hãi và phiền muộn, lo lắng về một nhà nước tham lam và bắng nhắng. Khi dự những bữa tiệc cưới như vậy, khi còn là một đứa bé, mặc dù bối rối, tôi cũng cảm thấy thích thú được hiện diện cùng với những con người tuyệt diệu ấy. Tôi đọc thấy trong ánh mắt của mẹ tôi cùng sự thích thú đó, khi bà bước xuống bậc thềm nhà để đi dự tiệc, sau khi để ra trọn một ngày trời để sửa soạn, trang điểm. Không phải là cái viễn tượng sẽ được hưởng một buổi tối vui vẻ, mà là sự mãn nguyện vì được hiện diện ở giữa những người giàu – và hiểu rằng, dù bất cứ lý do nào chăng nữa, thì bạn cũng đã thuộc về cùng một giới với họ.

Sau khi đi vô tòa đại sảnh, đèn đuốc sáng trưng, hay (vào mùa hè), đi vô một khu vườn lộng lẫy, trong lúc bước đi giữa những hàng bàn ghế, những căn lều, những thảm hoa, những người bồi bàn, nam và nữ, tôi nhận ra một điều, ngay cả những người giàu có, họ cũng cần có một người nào đó cùng sóng đôi với họ, và nếu kẻ đi sóng đôi với họ là những nhân vật nổi tiếng thì càng đẹp. Nhìn đám đông, như mẹ tôi thường nói, để coi xem có “ai nữa nhỉ” đang ở đó, tất cả mọi người đều thấy hãnh diện khi thấy “đúng là những con người ấy.” Hầu hết trong số họ không phải thuộc loại kiếm ra đồng tiền một cách khó khăn, cực nhọc, mà là nhờ cú may mắn, hay là nhờ một cú lường gạt mà họ muốn quên đi, và sự yên tâm tin tưởng của họ nằm ở chỗ họ đã có nhiều tiền đến nỗi tiêu bao nhiêu cũng không hết. Tất cả những người đó, nói một cách khác, là những con người chỉ cảm thấy thoải mái, cảm thấy dễ chịu về chính họ nếu được ở cùng một chỗ với những con người giống như họ.

Một lần, tôi làm một chuyến tản bộ giữa đám họ, một ngọn gió lạ không biết từ nơi chốn nào chợt thổi tới, và tôi bỗng cảm thấy mình xa lạ, cảm thấy đây không phải là nơi chốn của mình. Hay là khi thấy một món đồ khác thường, một món hàng xa xỉ (thí dụ, con dao chặt thịt chạy bằng điện) vượt trên khả năng tài chính của chúng tôi, và tôi cảm thấy chán ngán; hà cớ ra làm sao mà cha mẹ của tôi lại có thể tỉ tê, thân mật hòa mình cùng với họ, những con người có được của cải nhờ một hành động ô nhục, nhờ một thảm họa, hay là do lường gạt. Sau này, tôi sẽ khám phá ra rằng mẹ tôi, người thực sự cảm thấy thích thú, dễ chịu khi ở giữa những người đó, và cha tôi, người có thể đã từng tán tỉnh một trong những cô bồ của ông tại đó, cả hai làm sao quên những lời nói cay nghiệt độc địa của chính mình về họ khi ở nhà, nhưng đã để qua một bên, dù chỉ là cho một đêm. Nhưng nói cho cùng, liệu có phải tất cả những người giàu có đều làm như vậy? Có thể, tôi nghĩ, và đây là một phần của việc giàu có: luôn luôn hành động “như thể.” Những người giàu trải qua những bữa tiệc của họ bằng cách phàn nàn về những món ăn họ được phục vụ, chuyến bay gần đây nhất – như thể đây là một vấn đề thật đáng quan tâm, thật quan trọng, như thể tất cả những thức ăn mà họ đã từng ăn đâu có tệ như thế. Những người giàu có này, thoải mái như vậy, tự tin như vậy, ấy là vì tâm hồn của họ, họ đem giấu ở một nơi chốn thật chắc chắn, thật xa nơi chốn này và thật khó có ai có thể sờ mó được, giống như tiền bạc của họ được để ở trong các ngân hàng Thụy Sĩ (hay dùng từ của cha mẹ tôi, tiền bạc của họ được “hút vô” đó). Và tôi thật thèm cái sự tự tin của họ.

Cái khoảng cách giữa họ và chúng tôi cũng chẳng lớn lao vĩ đại gì như tôi từng nghĩ: Tôi khám phá ra điều này là nhờ cha tôi. Khi đó, tôi hai mươi tuổi, và bắt đầu lao vào một cuộc chỉ trích dài thật kịch liệt nhắm vào những sự ngu si đần độn của những người giàu không có tâm hồn, những kẻ hãnh tiến ăn phải bả Tây phương, những kẻ - thay vì chia sẻ những bộ sưu tập nghệ thuật với công chúng, cung hiến cho viện bảo tàng, theo đuổi những đam mê của mình – thì sống những cuộc đời nhút nhát, tầm thường, vô vị, và tôi chỉ đích danh một số trong họ, thuộc vài gia đình cũng có quen biết, qua lại, những người bạn thời thơ ấu của cha mẹ tôi, hay là cha mẹ của một số bạn của chính tôi. Cha tôi ngắt lời tôi giữa chừng và – có thể bởi vì ông sợ rằng tôi đang chuốc lấy cho mình một cuộc đời bất hạnh, hay có lẽ ông chỉ đơn giản là muốn cảnh cáo tôi – nói “thực ra” người phụ nữ mà con nhắc tới đó (một người đàn bà rất đẹp), là một người có thiện tâm, một “cô gái” rất tốt, và nếu có dịp thân cận, quen biết cô nhiều hơn, tôi sẽ dễ dàng hiểu được tại sao.

CHƯƠNG HAI MƯƠI HAI:
Về những con tàu đi ngang qua vịnh Bosphorus, những trận cháy nổi tiếng, dọn nhà, và các thảm họa khác

Chuyện làm ăn thất bại liên tiếp của cha và chú, những cuộc cãi lộn giữa hai đấng sinh thành ra tôi, những tranh chấp âm ỉ giữa bà con trong đại gia đình mà bà tôi là trụ cột – đó là một số trong những điều chuẩn bị sẵn cho tôi cái hiểu biết rằng, mặc cho mọi thứ thế giới này dâng tặng (hội họa, tình dục, tình bạn, ngủ, yêu, thực phẩm, trò chơi, nhìn ngắm các sự vật), và dù cơ may hạnh phúc có muôn vàn, hiếm khi một ngày qua đi mà tôi không khám phá thêm một thú vui mới, cuộc sống vẫn đầy những thảm họa bất thình lình, không mong muốn, đủ mức độ lớn nhỏ. Tính chất ngẫu nhiên của thảm họa ấy làm tôi nhớ tới những tin của đài phát thanh hàng hải, nhắc nhở những con tàu (và luôn cả phần còn lại, là chúng tôi), về những “trái mìn trôi tự do” ở cửa vịnh Bosphorus, và cho biết vị trí chính xác của chúng.

Bất cứ lúc nào cha mẹ tôi cũng có thể khởi sự cãi cọ về một điều gì đó vô cùng dễ đoán trước, hoặc là một cuộc tranh chấp tài sản bùng nổ giữa bà con trong nhà ở tầng lầu bên trên, hay ông anh, bực bội bất tử, lôi thằng em ra dạy cho một bài học chẳng thể nào quên được. Rồi lại còn chuyện này nữa, cha tôi có thể về nhà, bình thản tuyên bố là ông đã bán căn nhà của chúng tôi, hoặc ông bị siết nợ, hoặc chúng tôi sẽ phải dọn nhà, hoặc ông quyết định đi chơi xa một chuyến.

Và những ngày đó, chúng tôi dọn nhà xoành xoạch. Mỗi lần như thế, không khí trong nhà lại căng thẳng, nhưng để đổi lại mẹ tôi phải lui cui gói ghém từng bát đĩa, từng thứ đồ sành, đồ sứ bằng những tờ nhật báo cũ, thành thử bà không còn thì giờ để ý đến hai ông con trai, thế nên chúng tôi tha hồ chạy nhảy khắp nhà. Nhìn thợ dọn nhà khiêng bàn ghế, tủ, kệ, những món đồ luôn có mặt trong cuộc sống của chúng tôi, và khi từ giã căn hộ đã từng là nhà của chúng tôi, tôi bắt đầu cảm thấy buồn bã, điều an ủi duy nhất là tôi có thể kiếm thấy cây bút chì đã mất từ lâu, một viên bi, hay là một món đồ chơi thật thân thương, bên dưới một thứ đồ. Căn nhà mới của chúng tôi có thể không ấm áp hay thoải mái so với tòa nhà Nhà Pamuk ở Nişantaşɪ, tuy nhiên, những căn nhà ở Cihangir và ở Beşiktaş có vị trí thật đẹp trông ra Bosphorus, vì vậy, tôi chẳng hề cảm thấy không hạnh phúc khi sống ở đó, và thời gian trôi đi, ngày ngày tôi càng bớt quan tâm đến sự sa sút của gia đình mình.

Tôi có một số mánh làm cho những thảm họa nho nhỏ như vậy không làm phiền mình. Tôi tự đặt cho mình một chế độ cấm đoán có tính mê tín thật nghiêm ngặt (thí dụ như không bước lên những vết nứt trên hè đường, và không bao giờ đóng một số cánh cửa); hay tạo cho mình một cuộc phiêu lưu chớp nhoáng (đi gặp anh chàng Orhan khác kia, chạy trốn qua thế giới thứ nhì, vẽ tranh, tự để mình lọt vô mộtthảm họa, thí dụ như tìm cớ đánh lộn với ông anh); hay là ngồi đếm những con tàu chạy qua vịnh Bosphorus.

Thực ra từ lâu nay tôi vẫn làm chuyện đếm tàu xuôi ngược vịnh Bosphorus. Tôi đếm những con tàu chở hàng Romania, tàu chiến Liên Xô, thuyền đánh cá từ Trabzon tới, thuyền du lịch Bulgaria, tàu chở hành khách của công ty hàng hải Thổ Nhĩ Kỳ tới Hắc Hải, tàu khí tượng Liên Xô, những chiếc thuyền sang trọng của Ý, thuyền chở than, tàu khu trục, những chiếc tàu chở hàng gỉ sét Varna, và những chiếc thuyền giấu lá cờ quốc gia và tên đất nước trong màu đen đúa, tàn tạ của chúng. Nói như vậy không có nghĩa là tôi đếm tất cả mọi thứ; như cha tôi, tôi không để ý đến mấy chiếc ghe máy đưa thương gia tới sở, hay chở những bà đi mua sắm với năm chục cái túi đựng đồ ở kế bên, tôi cũng không đếm những chiếc phà rời từ bến này qua bến khác, từ một đầu Bosphorus tới đầu kia, với những hành khách u ám ảm đạm, suốt chuyến phà chìm trong suy tưởng, hút thuốc và uống trà: cũng như các đồ đạc bày biện trong nhà, chúng đã có sẵn trong cuộc sống hằng ngày của tôi.

Khi còn là một đứa bé, tôi đếm những con tàu này mà trong lòng cảm thấy thấp thỏm, có khi cực nhọc, có những lúc đến khiếp đảm. Bằng cách đếm như thế, tôi cảm tưởng như mình đang thiết lập trật tự cho cuộc sống riêng; vào những lúc quá thể giận dữ, hết sức sầu thảm, tôi chạy ra khỏi chính tôi, ra khỏi trường học, ra khỏi cuộc đời mình, và lang thang trong thành phố, ngưng hoàn toàn không đếm nữa. Vào những lúc đó, tôi cảm thấy tiếc nuối làm sao, những thảm họa, những trận cháy, cuộc đời khác kia, và anh chàng Orhan khác kia.

Có lẽ nếu tôi giải thích bằng cách nào tôi lại nghiền đếm thì mọi chuyện sẽ sáng tỏ chăng. Vào thời gian ấy – chúng ta đang nói tới khoảng đầu thập niên 1960 – mẹ, cha và anh tôi và tôi đang sống ở trong một căn hộ nhỏ nhìn ra vịnh Bosphorus, trong tòa nhà của ông tôi tại Cihangir. Đó là năm sau cùng của tôi ở bậc tiểu học, như vậy là tôi lên mười một tuổi. Khoảng mỗi tháng một lần, trước khi đi ngủ, tôi vặn kim đồng hồ báo thức (cái đồng hồ có hình một quả chuông), nó sẽ đánh thức tôi dậy vài giờ trước khi trời sáng, để tôi có thể thức dậy trong những giờ cuối cùng của đêm. Trong đêm tối im lặng lạnh lẽo của mùa đông, một mình không sao đốt lại cái lò sưởi đã tắt trước khi tôi ngủ, tôi mò sang cái giường trống ít khi có người nằm ở trong phòng người làm, lấy ra mấy cuốn tập tiếng Thổ của tôi, và bắt đầu chép ra bài thơ mà tôi phải học thuộc lòng khi đi học.

“Ôi lá cờ vinh quang,

Phất phới trên bầu trời!”

Như bất kỳ ai phải học thuộc một lời cầu kinh hay một bài thơ đều biết, nếu muốn ghi nhớ chúng, tốt nhất đừng để ý đến những gì bạn đang nhìnthấy trước mắt. Một khi các từ đã tự ghi rõ ra rồi, trí óc bạn sẽ tha hồ tìm kiếm các hình ảnh làm chỗ dựa. Cặp mắt bạn có thể hoàn toàn thoát khỏi những suy nghĩ của bạn để tự thỏa thích nhìn ngắm thế giới. Vào những buổi sáng mùa đông, nằm co ro trong chăn mền ghi nhớ bài thơ, tôi đưa mắt qua cửa sổ nhìn vịnh Bosphorus, lung linh trong bóng tối giống như một giấc mơ.

Tôi có thể nhìn thấy Bosphorus qua những kẽ hở giữa các tòa nhà bốn hay năm tầng phía dưới nhà của chúng tôi, qua những mái nhà, những ống khói của những căn nhà gỗ rệu rạo chỉ chừng mười năm nữa là cũng bị thiêu rụi, những ngọn tháp của Thánh đường Hồi giáo Cihangir; vào giờ này chưa có những chuyến phà qua lại trên vịnh, vàbiển thì tối sẫm, đến nỗi chẳng có một ánh đèn, một tia sáng nào có thể chọc thủng nó. Quá bên kia bờ phía Á châu của Bosphorus, tôi có thể thấy những chiếc cần cẩu cổ lỗ của Haydarpaşa và ánh đèn một con tàu chở hàng đang lặng lẽ qua vịnh; nhờ trăng hay ánh đèn của một chiếc ghe máy đơn độc, đôi lúc tôi có thể nhìn thấy những chiếc sà lan khổng lồ, kềnh càng, gỉ sét, già cằn, sò hến phủ đầy, một người chài cô đơn trên chiếc thuyền câu, màu trắng ma quái của ngọn tháp Kɪzkulesi. Nhưng gần như toàn bộ biển vẫn chìm ngập trong bóng tối. Ngay cả khi – trước khi mặt trời mọc thật lâu – những tòa nhà, những nghĩa địa với đám cây bách ở phía bên bờ Á châu của con vịnh Bosphorus bắt đầu sáng lên, vịnh Bosphorus vẫn tối thui – và có vẻ như đối với tôi, nó sẽ mãi mãi như thế.

Trong khi tôi lẩm nhẩm bài thơ của tôi trong bóng đêm, trong trí óc tôi, tự nó khuấy động, tự nó bận rộn với những trò chơi hồi nhớ lạ lùng, cặp mắt của tôi sẽ cố bám vào một cái gì đó đang chuyển động thật là chậm theo những dòng nước của con vịnh – một con tàu trông thật lạ, một chiếc thuyền câu ra biển sớm. Cặp mắt của tôi không thực sự chú mục vô con tàu, như thói quen cố hữu của chúng; chúng thoáng nhìn con tàu chuyển động, rồi mới nhận ra nó. Đúng rồi, đây là một cái tàu chở hàng, tôi tự nhủ; đúng rồi, đây là chiếc thuyền câu ra biển sớm, nó cũng chẳng thèm thắp lên ánh đèn độc nhất của nó nữa; đúng rồi, đây là chiếc ghe máy chở những hành khách đầu tiên của nó từ Á châu qua Âu châu; đúng rồi, đây là chiếc tàu chiến Liên Xô, tới từ một cảng xa lắc nào…

Trong một buổi sáng như vậy, trong khi co ro trong mền ghi nhớ bài thơ như thường lệ, mắt tôi nhìn thấy một vật chưa từng nhìn thấy bao giờ. Tôi nhớ rõ lúc ấy tôi đang ngồi đó, lạnh cứng, quên hẳn cuốn sách đang cầm trên tay. Một vật khổng lồ, như từ hố thẳm của đêm đen nhô lên, lớn dần lớn dần, và cứ thế sáp lại gần ngọn đồi gần nhất – ngọn đồi từ đó tôi đang nhìn – đó là một con quái vật biển[24] khổng lồ, có kích cỡ và hình dạng của một bóng ma trong những cơn ác mộng tệ hại nhất của tôi, một tàu chiến Liên Xô! – từ đêm đen, từ sương mù ló ra, như thể trong một câu chuyện cổ tích, một pháo đài to lớn lừng lững trên mặt biển. Máy tàu để số nhỏ, con tàu chạy lừ lừ, lặng lẽ, nhưng chấn động của nó mới dữ dằn làm sao, làm cửa kính rung lên bần bật, đồ đạc trong nhà, những cây kẹp đồ treo không đúng chỗ bên cạnh bếp lò, những nồi niêu xoong chảo trong căn nhà bếp tối thui, cửa sổ phòng mẹ tôi, cha tôi, và phòng anh em tôi cũng rung lên, luôn cả lối đi rải sỏi dẫn xuống bãi biển; ngay cả những chiếc lon rỗng trong thùng rác ở phía trước nhà cũng kêu loảng xoảng, cứ như thể cái xóm nhỏ yên bình đang trải qua một cuộc động đất nho nhỏ. Như vậy có nghĩa là những câu chuyện rì rầm của cư dân thành phố, kể từ khi Chiến tranh Lạnh bắt đầu, đã thành thực sự. Những chiếc tàu chiến lớn nhất của Nga Xô đã đi qua vịnh Bosphorus, sau nửa đêm, được che giấu bởi màn đêm đen tối.

Trong lúc hoảng loạn, tôi nghĩ mình nên làm một điều gì đó. Cả thành phố đều say ngủ, chỉ một mình tôi thức, và nhìn thấy tàu chiến Liên Xô đi ngang qua, làm sao biết nó nhắm tới đâu và thực hiện hành động khủng khiếp nào. Tôi phải hành động liền, để cảnh báo Istanbul, để cảnh báo toàn thể thế giới. Đó là cái điều mà tôi thấy những đứa trẻ can đảm trên các tờ tạp chí đã từng làm – đánh thức toàn thành phố để họ lo dự phòng đồ ăn thức uống, cứu họ khỏi những trận cháy nhà, và đoàn quân xâm lăng. Nhưng tôi chẳng làm sao có được ý chí để ra khỏi cái giường ấm áp.

Quá bồn chồn, phấn khích, tôi làm một hành động ngăn chặn dữ dằn, và nó đã trở thành một thói quen: Tôi tập trung hết cái đầu của mình, quyết tâm ghi nhớ, hướng về tàu chiến Liên Xô, đưa nó vào ký ức của tôi, và đếm. Như vậy nghĩa là gì? Tôi làm đúng điều mà các điệp viên huyền thoại Mỹ đã từng làm, khi họ ẩn mình trên những ngọn đồi Istanbul và chụp hình từng tàu chiến Cộng sản đi qua vịnh (đây cũng là một huyền thoại khác nữa, có chút căn cơ thực tại trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh): Tôi đưa vào bảng catalogue tất cả những điểm nổi bật của con tàu nói trên. Trong trí tưởng tượng, tôi so sánh những dữ liệu mới với những con tàu khác, với dòng chảy của Bosphorus, và có lẽ thậm chí cả với tốc độ quay của thế giới; tôi đếm nó, và làm như vậy, tôi biến con tàu khổng lồ thành một điều bình thường. Và không chỉ con tàu Liên Xô: Bằng cách đếm tất cả những con tàu“đáng được đếm” như vậy, tôi có thể sửa đổi bức tranh của tôi về thế giới, và chỗ đứng của riêng tôi ở trong đó. Vậy là đúng, điều họ dạy chúng tôi ở trường học: Bosphorus là chìa khóa, trái tim của thế giới địa chính trị, và đó là lý do tại sao tất cả những quốc gia trên thế giới, tất cả quân đội của họ và đặc biệt nhất là người Nga, muốn chiếm hữa Bosphorus xinh đẹp của chúng tôi.

Cả đời, bắt đầu từ khi còn là một đứa bé, tôi luôn sống trên những ngọn đồi cao ngó xuống vịnh Bosphorus – dù luôn là từ xa, qua những khoảng trống giữa các toà nhà, những vòm cung thánh đường, và những ngọn đồi. Để có thể nhìn thấy Bosphorus, cho dù là từ xa – đối với cư dân của thành phố Istanbul, đây là một vấn đề tâm linh, điều này giải thích tại sao những cửa sổ nhìn ra vịnh thì giống những ban thờ tại các thánh đường Kitô giáo, những mihrab trong các nhà thờ Hồi giáo, hay là các tevanở trong những giáo đường Do Thái, và tại sao tất cả những chiếc ghế, những chiếc sofa, và những bàn ăn trong các phòng khách đối diện với Bosphorus của chúng tôi, tất cả đều được sắp xếp làm sao để có được một cái nhìn ra vịnh. Một hậu quả khác nữa của niềm đam mê có được một cái nhìn ra vịnh của chúng tôi: Nếu bạn đang ở trên một con tàu tới từ Marmara nhắm hướng Bosphorus, con vịnh sẽ mở ra trước mặt bạn với muôn vàn cửa sổ của thành phố Istanbul, chen chúc nhau, xô đẩy nhau, cái nọ chồng cái kia, cố ngoi ra phía trước để có được một cái nhìn đẹp hơn xuống cái con tàu có bạn ở trên, và những làn nước chuyển động cùng con tàu.

Đếm những con tàu đi qua vịnh Bosphorus có thể là môt thói quen kỳ cục, nhưng khi có dịp nói chuyện đó với những người khác, tôi mới biết hóa ra đó là một thói quen rất thông thường của người dân đủ mọi hạng tuổi của thành phố. Trong một ngày bình thường, một con số rất lớn người trong chúng tôi làm nhiều chuyến đi đều đặn ra cửa sổ hay bao lơn để kiếm những con tàu, và chúng tôi làm như thế để có được cảm nhận về những thảm họa, chết chóc, tai ương có hoặc không thể bất thình lình giáng xuống đầu chúng tôi, và làm đảo ngược mọi chuyện. Ở Beşiktaş, nơi chúng tôi đã có thời gian rời tới lúc tôi là một cậu thiếu niên, có một người bà con xa, sống trong một căn nhà tại Serencebey, trên một ngọn đồi nhìn ra vịnh Bosphorus, ông ghi chú thật tỉ mỉ về từng con tàu khiến bạn có cảm tưởng đây là công việc của ông ấy. Một người bạn học cùng lớp của tôi thời gian học trung hoc chắc chắn rằng bất cứ một con tàu nào có vẻ mờ ám – cũ rích, gỉ sét, bỏ bê không chịu tu sửa, hay nguồn gốc không làm sao biết được – đều là một con tàu chuyên chở vũ khí lậu của quân đội Liên Xô cho những kẻ nổi loạn tại đất nước nào đó, hay là chở dầu cho một đất nước khác để làm đảo lộn thị trường xăng dầu trên thế giới.

Vào những ngày trước khi có truyền hình, đó là một cách thú vị để qua thời giờ. Nhưng cái thói quen đếm tàu mà tôi chia sẻ với rất nhiều người đúng là do sợ hãi mà ra, cái sợ hãi cũng ăn dần ăn mòn rất nhiều tâm tư người dân khác của thành phố. Sau khi nhìn tất cả của cải của vùng đất Trung Đông đội nón ra đi khỏi thành phố, sau khi chứng kiến sự suy tàn dần dần, bắt đầu bằng những thất trận của Đế quốc Ottoman trước người Nga, và sau đó Tây phương, và chấm dứt bằng việc thành phố trở nên nghèo khổ, buồn bã và tàn tạ, người dân Istanbul trở thành những con người quốc gia luôn nhìn vào nội tâm của họ; do vậy chúng tôi đều là những kẻ luôn tỏ ra nghi ngờ trước bất cứ cái gì mới, và đặc biệt là trước bất cứ cái gì có mùi ngoại (ngay cả khi chúng tôi thèm muốn nó). Trong vòng 150 năm qua, chúng tôi luôn sống trong sự hãi những tai ương thảm họa sẽ mang đến những thất bại, điêu tàn mới. Và cũng thật quan trọng cái việc phải làm sao khu trục sự sợ hãi, nỗi buồn phiền, đó là lý do tại sao chúng tôi coi việc ngồi thừ ra nhìn ngắm con vịnh Bosphorus như là một bổn phận.

Những kiểu thảm họa mà thành phố nhớ rõ nhất, và chờ đợi với mức lo lắng lớn lao nhất, lẽ dĩ nhiên, là những tai nạn liên quan tới những con tàu trên vịnh Bosphorus. Những điều này làm cho thành phố tụ hội lại, và làm cho nó giống như một cái làng lớn. Bởi vì các tai nạn ấy treo lửng những luật lệ liên quan đến cuộc sống thường nhật, và bởi vì, sau cùng, chúng chừa “những con người như chúng tôi” ra, thành thử trong thâm tâm (và cũng có chút áy náy), tôi lại khoái chúng.

Tôi mới tám tuổi vào cái đêm tôi suy ra – từ tiếng động ồn ào và những ngọn lửa xé toạc nền trời sao – hai con tàu chở đầy dầu đụng nhau ở giữa vịnh Bosphorus và bốc cháy sau một tiếng nổ lớn; nhưng tôi háo hức nhiều hơn là khiếp sợ. Chỉ sau đó, qua điện thoại, chúng tôi mới biết, vụ nổ do hai con tàu đụng nhau lây lan tới những khi xăng dầu kề cận, khiến thành phố có nguy cơ bị thiêu rụi. Như ở tất cả những vụ cháy lớn xảy ra vào thời ấy, đã có sẵn một trật tự diễn tiến: Thoạt đầu chúng tôi nhìn thấy vài cụm lửa, một ít khói, rồi tới những lời đồn thổi, hầu hết đều sai, và sau cùng, mặc dù bị các bà mẹ và các bà cô bà bác phản đối, cấm đoán, chúng tôi bắt đầu nhập cuộc, tự mình tận mắt chứng kiến vụ cháy.

Đêm đó, chú tôi là người khẩn cấp đánh thức chúng tôi dậy, đẩy tất cả vô xe của ông, đưa chúng tôi tới Tarabya theo con đường đi qua những ngọn đồi bọc phía sau Bosphorus. Ngay trước một khách sạn lớn (đang được xây cất), con đường bị cảnh sát chặn lại; điều này làm tôi cảm thấy buồn và phấn khích, chẳng thua gì so với bản thân trận cháy. Sau đó, tôi thực sự ghen tị khi nghe chuyện một anh bạn học cùng lớp có tính huênh hoang đã cùng ông bố đi qua được trạm gác, sau khi ông bố chìa thẻ phóng viên trước tay cảnh sát, miệng la lớn “Báo chí!” Đó là trận cháy của năm 1960, ngay vào lúc đêm vừa tàn và trời sửa soạn sáng một ngày mùa thu, cuối cùng tôi ngắm vịnh Bosphorus rực cháy, tò mò, háo hức, giữa một đám đông, quần pyjama ống thấp ống cao, chân đi dép ngủ, trẻ con ôm trong lòng, tay xách bị. Tôi sẽ rất thường xuyên nhìn thấy, trong những năm sau này, ở các đám cháy huy hoàng thiêu rụi những căn yalɪ, tàu thuyền và đôi khi cả chính mặt nước biển, những người bán hàng rong xuất hiện không biết từ đâu, len lỏi giữa đám đông để bán helva, simit, những chai nước uống, hạt rang, nướng, thịt viên, xi rô.

Theo tin tức báo chí, Peter Zoranich, một con tàu chuyên chở hơn mười ngàn tấn[25] dầu đốt, đi từ cảng Tvapse của Liên Xô sang Nam Tư, do đi lộn lằn đường dành cho nó khi vô vịnh Bosphorus nên đã đụng với chiếc World Harmony, một tàu Hi Lạp đi đúng đường nhắm hướng Liên Xô để lấy khí đốt; chỉ chừng một hay hai phút sau khi chúng đụng nhau, xăng rò từ chiếc tàu Nam Tư tràn ra mặt biển, phát nổ dữ dội đến nỗi cả thành phố đều nghe thấy. Hoặc bởi vì các thuyền trưởng và thủy thủ đoàn của họ đã rời khỏi con tàu, hoặc là họ đã chết cùng vụ nổ, thành ra cả hai con tàu đều không có người lái, bắt đầu loạng choạng, lắc la lắc lư, chúi vào những dòng nước mạnh mẽ, bí ẩn, và những vùng xoáy; xoay trái xoay phải, chúng biến thành hai trái banh lửa đe dọa Kanlɪca, các yalι ở Emirgân, và Yeniköy, những kho xăng dầu ở Çubuklu, và những căn nhà bằng gỗ chạy dài theo bến cảng Beykoz. Những bến cảng mà ngày nào Melling đã từng miêu tả như là thiên đàng hạ giới và A. Ş. Hisar gọi là Văn minh Bosphorus, tất cả đều nằm trong biển lửa và khói.

Ở chỗ nào mà hai trái banh lửa tiến đến quá gần bờ, mọi người túa ra khỏi các yalι, những căn nhà gỗ, quần áo chăn mền một tay, con nhỏ một tay, chạy càng xa mặt biển chừng nào được chừng đó. Khi chiếc tàu Nam Tư lạng từ bờ Á qua bờ Âu của con vịnh, nó đụng vô chiếc Tarsus, một chiếc tàu chở hành khách Thổ Nhĩ Kỳ lúc đó đang bỏ neo tại İstinye, và chẳng phải đợi lâu, chiếc tàu này bèn bốc lửa. Khi những con tàu cháy đùng đùng dạt quá Beykoz, đám đông ôm chăn mền quần áo, mặc áo mưa che bộ quần áo mặc hối hả trong đêm, chạy lên những ngọn đồi. Mặt biển rực sáng với ánh lửa màu vàng. Những con tàu chở thành những đống sắt to lớn bị nung chảy đỏ rực, những cột buồm, những ca bin, những chiếc cầu đổ sập xuống, tan vào lửa, khói. Nền trời đỏ rực một thứ ánh sáng như từ bên trong phát ra. Lâu lâu lại có một tiếng nổ lớn làm bắn tung những mẩu gỗ, mẩu sắt xuống biển; từ bờ biển, từ những ngọn đồi, inh ỏi tiếng người la, tiếng trẻ khóc.

Thật đau lòng nhưng cũng thật sáng tỏ khi chiêm ngưỡng thiên đàng của những cây bách, những khóm thông, những khu vườn rợp bóng dâu, ngát mùi kim ngân, mùi hoa judas, cái thế giới bàng bạc trong ánh trăng nơi vào những buổi chiều tối mùa hè, mặt biển lung linh như dát lụa, không khí ngân nga tiếng nhạc, nơi một người đàn ông trẻ tuổi chậm rãi chèo chiếc thuyền qua một mê cung được xây dựng lên bằng những lá thuyền có thể nhì thấy những ánh bạc rớt ra từ đầu hai cây chèo – khi nhìn tất cả tan biến theo các cột khói trong khi những con người trong bộ đồ ngủ khóc lóc, dắt díu nhau chạy ra khỏi các yalιlớn bằng gỗ cuối cùng chưa bị biến thành tro dưới nền trời đỏ rực.

Sau này, khi ngoái nhìn lại, tôi vẫn nghĩ tai họa lớn lao như thế vẫn có thể được ngưng chặn, nếu tôi đừng lơ là đếm tàu. Cảm thấy tội lỗi đầy mình, tôi nghĩ, mình không có quyền bỏ chạy, mà phải ở gần những con người đáng thương kia, phải được tận mắt chứng kiến nỗi đau của họ. Sau này, như rất nhiều người dân Istanbul khác, tôi còn gần như đi đến chỗ cầu mong tai họa, và lòng ước muốn này càng khiến cho tôi cảm thấy tội lỗi hơn khi tai họa kế tiếp xảy tới.

Ngay cả Tanpɪnar – người có những cuốn sách đem đến sự hiểu biết sâu xa nhất về chuyện sống trong một xứ sở Tây phương hóa một cách mau lẹ, giữa những điêu tàn đổ nát của văn hóa Ottoman, điều đó có nghĩa gì, và ông cũng chỉ ra bằng cách nào mà con người ta, thông qua ngu ngốc và tuyệt vọng, sau cùng tự cắt mọi dây mơ rễ má với quá khứ - cũng thừa nhận rằng ông cảm thấy thích thú khi nhìn một biệt thự cổ bằng gỗ cháy rụi, và trong Năm thành phố, ở phần viết về Istanbul, ông tự so sánh mình, như Gautier đã từng làm, với bạo chúa Nero. Quái dị hơn, chỉ vài trang sách trước đó, Tanpɪnar nghẹn ngào viết: “Cái nọ tiếp cái kia, những tuyệt phẩm mà tôi nhìn thấy trước mắt tôi cứ thế tan rã ra, như những cục muối bỏ vô nước, cho tới khi những gì còn lại chỉ là một mớ tro than và cát bụi.

Tanpɪnar viết những dòng trên vào thập niên 1950, khi ông sống tại Tavuk-Uçmaz khu Cihangir, con phố mà tôi từng sống khi đếm chiến hạm Liên Xô nói trên. Cũng từ đó, ông ngắm đám cháy đã thiêu hủy tòa lâu đài bên bờ biển của Công nương Sabiha, và tòa nhà bằng gỗ đã từng được sử dụng làm Nghị viện Ottoman và sau là Viện Bảo tàng Mỹ thuật, nơi ông là giảng sư. Đám cháy hung hãn kéo dài một tiếng đồng hồ, mỗi lần nổ lớn lại tỏa một trận mưa miểng lửa và “với những cột lửa, cột khói bốc lên nền trời, có cảm giác tưởng như Ngày Phán xét là đây.” Có lẽ ông cảm thấy sự cần thiết phải làm hòa niềm vui sướng của ông khi chiêm ngưỡng đám cháy, với nỗi tuyệt vọng khi phải chứng kiến một trong những tòa nhà đẹp đẽ nhất từ triều đại Mahmud II bị hủy diệt, mang theo cùng với nó nhiều bộ sưu tập vô giá (trong đó có bộ sưu tập của kiến trúc sư Sedad Hakkɪ, gồm những bộ hồ sơ lưu và bản vẽ thiết kế tỉ mỉ các công trình Ottoman được cho là số một thời của ông), vì sau đó ông kể cho chúng ta nghe các pasha Ottoman cũng có niềm thích thú tương tự khi ngắm nhìn những đám cháy lớn lao trong thời của họ. Nghe ai đó la lên “Cháy, cháy!” thế là họ nhảy vội lên xe ngựa phóng thẳng tới hiện trường, một tội lỗi dị kỳ, Tanpɪnar trong một cảm giác phạm tội kỳ quặc kể cho chúng ta nghe hành trang mà họ mang theo để chống lại cái lạnh lẽo của đêm tối: mền, khăn lông, và – nếu họ trông chờ trận cháy này sẽ kéo dài – bếp lò cùng xoong nồi để nấu cà phê và hâm nóng đồ ăn.

Không chỉ có các pasha, đám hôi của, trộm cắp, và trẻ con chạy đi coi những đám cháy của Istanbul: các nhà văn du lịch Tây phương cũng không cưỡng lại được cái thú quan sát và miêu tả chúng. Một trong những nhà văn này là Théophile Gautier, người chứng kiến năm vụ cháy trong vòng hai tháng ông ở tại đây vào năm 1852, và miêu tả tất cả một cách chi tiết đến tuyệt vời. (Ông đang ngồi tại nghĩa địa Beyoğlu để làm thơ thì nghe tin đám cháy đầu tiên.) Ông thích các đám cháy bộc phát vào ban đêm hơn, vì như vậy ngắm đã hơn. Ông miêu tả cái “cảnh tuyệt diệu” của muôn vàn ngọn lửa bùng lên từ một nhà máy sơn ở Mũi Vàng, và con mắt họa sĩ của ông không bỏ qua từng chi tiết chi li của đám cháy: những cái bóng của con tàu nhảy nhót trên mặt biển, những đốm lửa vỡ ra, chuyển động của những đám người hiếu kỳ, những ngôi nhà gỗ bén lửa bùng lên. Sau đó, ông quay lại chỗ đám cháy, chứng kiến cảnh hàng trăm gia đình cố gắng vật lộn với cuộc sống, trong những căn lều được dựng lên chỉ trong hai ngày, giữa những mùng mền, chiếu gối, xoong chảo, tất cả những gì họ giật lại được từ bà hỏa; sau khi biết được rằng họ chấp nhận rủi ro của mình như là số phận, ông cảm thấy ngỡ ngàng trước một thói quen lạ lùng của những người Hồi giáo Thổ Nhĩ Kỳ.

Mặc dù những đám cháy thì rất nhiều, và xảy ra thường xuyên suốt năm trăm năm của Đế quốc Ottoman, phải tới thế kỷ mười chín người dân thành phố mới bắt đầu sửa soạn cho tai ương. Các cư dân của những căn nhà bằng gỗ trên những con phố chật hẹp của Istanbul không nghĩ các đám cháy là những tai ương có thể tránh khỏi, thành thử họ không có cách nào khác ngoài chuyện đối mặt với chúng. Ngay cả nếu Đế quốc Ottoman không sụp đổ thì những trận cháy hoành hành trong toàn thành phố ở những năm đầu của thế kỷ hai mươi – thiêu hủy hàng ngàn căn nhà, toàn bộ nhiều khu dân cư, những mảng rộng lớn của thành phố, khiến cho hàng ngàn con người không còn nhà cửa và tiền bạc – cũng sẽ lấy đi sức mạnh và để lại rất ít thứ ngõ hầu nhắc nhở chúng tôi về các vinh quang trong quá khứ.

Nhưng với những người trong số chúng tôi, đã từng nhìn thấy các yalι cuối cùng của thành phố, những biệt thự, những khu nhà gỗ bị thiêu rụi vào thập niên 1950 và 1960, nỗi thích thú chúng tôi có được bắt nguồn từ một trạng thái tinh thần khác hẳn các pasha thời kỳ Ottoman, những người thuần túy thưởng thức cảnh tượng; niềm thích thú của chúng tôi còn bao gồm cảm giác tội lỗi, mất mát, và ghen tức, trước sự hủy diệt bất thình lình những dấu vết cuối cùng của một nền văn hóa lớn và một nền văn minh lớn mà chúng tôi không xứng hợp hay chưa được sửa soạn để mà thừa hưởng, trong khi chúng tôi điên cuồng biến Istanbul thành một thành phố hạng hai bắt chước một đô thị Tây phương, nhợt nhạt, nghèo đói.

Vào thời thơ ấu và trai trẻ của tôi, bất cứ khi nào một trong những yalι ở khu vịnh Bosphorus bốc cháy, là đám đông lập tức ùa tới vây quanh, những người muốn có một cách nhìn thật gần thì dùng ghe, thuyền máy, để nhìn nó từ phía biển. Bạn bè tôi và tôi thì lập tức điện thoại cho nhau, rồi nhảy vội vô xe, chạy ra Emirgân, thí dụ vậy, đậu xe ngay bên vệ đường, mở máy nghe nhạc (mốt thời thượng lúc đó), và nghe Creedence Clearwater Revival, gọi trà, bia và bánh nướng phết phó mát từ một tiệm ngay kế đó, trong khi ngắm những ngọn lửa huyền bí bốc lên từ bên bờ Á châu của con vịnh.

Chúng tôi kể những câu chuyện xảy ra trong quá khứ, thí dụ như chuyện những cái đinh sắt từ những căn nhà đang bốc cháy đó bắn tung lên bầu trời Á châu như những tia lửa, rồi cứ thế bay qua vịnh Bosphorus châm lửa vào những ngôi nhà gỗ ở bên bờ Âu châu. Chúng tôi còn ba hoa đủ thứ chuyện vừa mới xảy ra, chuyện tình yêu, tin đồn chính trị, tin tức thể thao, và ca cẩm đủ thứ chuyện ngu si đần độn mà cha mẹ chúng tôi đã gây ra. Quan trọng nhất là, giá như có một chiếc tàu tối om chạy qua căn nhà đang cháy, thì cũng chẳng ai thèm để ý đến, chưa nói gì tới chuyện đếm: Tai ương đã xảy ra rồi, đếm làm gì nữa? Khi ngọn lửa lên đến cao trào và phạm vi thiệt hại đã rõ ràng, tất cả chúng tôi đều im lặng, và tôi có thể tưởng tượng ra được rằng đứa nào cũng đang nghĩ tới một tai ương đặc biệt của riêng nó, đang rình rập ngay phía trước.

Nỗi sợ sệt một tai ương mới, một tai ương mà mọi người sống ở Istanbul đều biết là sẽ tới từ vịnh Bosphorus: Tôi nghĩ nhiều về điều này khi nằm trên giường. Vào lúc ban mai, tiếng còi của một con tàu sẽ đánh thức tôi. Và nếu nghe thêm một tiếng còi thứ nhì – dài, sâu và mạnh đến mức dội tiếng lại từ những ngọn đồi xung quanh – tôi sẽ biết ngay là mặt biển lúc đó đầy sương mù. Vào những đêm có sương mù, cách quãng thật đều đặn, tôi còn nghe được tiếng còi ầm ì từ ngọn hải đăng Ahɪrkapɪ, nơi vịnh Bosphorus mở vào với Biển Marmara. Trong khi tôi lơ mơ ngủ như thế, trong đầu tôi hiện ra hình ảnh một con tàu lớn đang gắng hết sức tìm ra đường đi qua những dòng nước phản trắc.

Con tàu này thuộc về nước nào, nó to lớn ra làm sao, nó chở hàng gì? Có bao nhiêu người ở trên boong cùng viên hoa tiêu, và tại sao họ lại lo lắng đến vậy? Con tàu của họ bị mắc vô dòng nước, hay là họ đụng một khối đen từ sương mù ló ra ngay trước mũi? Hay là họ đóng còi để báo động cho những con tàu kế cận, khi đi lệch con đường được chỉ định, hay lạc tay lái? Khi nghe tiếng còi tàu mà đang nằm trên giường, nửa thức nửa ngủ, sự thương hại mà người dân Istanbul dành cho con tàu và thủy thủ đoàn nhập vào nỗi sợ sệt tai ương để tạo ra một giấc mơ đáng sợ về việc mọi chuyện sẽ rất tồi tệ trên vịnh Bosphorus. Vào những ngày mưa bão, mẹ tôi thường nói: “Cầu Chúa giúp đỡ họ ở ngoài biển kia, vào những lúc như thế này!” Mặt khác, phương thức thần diệu nhất cho những người đêm khuya giật mình thức dậy là một tai ương quá xa không làm sao chạm được tới cuộc sống của riêng họ. Trong số những người đêm khuya giật mình thức dậy ở Istanbul, phần lớn dỗ lại giấc ngủ bằng cách đếm những tiếng còi tàu. Và có lẽ trong giấc ngủ say nồng tiếp theo sau đó, họ mơ họ đang ở trên một con tàu đi giữa sương mù dày đặc và đang ở bên bờ tai ương.

Cho dù có mơ mộng như thế nào thì hầu hết sáng hôm sau cũng sẽ thức giấc mà chẳng còn nhớ là đã nghe thấy những tiếng còi trong đêm; những cơn ác mộng thường rời bỏ chúng ta theo kiểu như vậy. Chỉ những đứa trẻ, và những người lớn trẻ con là còn nhớ được những sự việc kiểu đó. Và rồi, giữa một ngày bình thường nào đó, trong lúc bạn đứng xếp hàng tại bưu điện, tại tiệm bánh nướng, hay đợi ăn trưa, một người nào đó bỗng nói bâng quơ, “Tối qua có tiếng còi báo sương mù đánh thức tôi ra khỏi một giấc mơ.”

Đó chính là lúc tôi biết rằng có hàng triệu người sống trên các ngọn đồi quanh vịnh Bosphorus bị ám ảnh bởi cùng một giấc mơ, vào những đêm sương mù.

Còn có điều khác nữa ám ảnh những người như chúng tôi, sống ở bờ biển, và chuyện này mắc mớ tới một tai nạn khác cũng không sao xóa ra khỏi trí nhớ, như vụ con tàu lớn chở dầu phát hỏa trên vịnh Bosphorus. Một đêm, sương mù dày đặc đến nỗi bạn không thể nào nhìn quá mười mét phía trước – chính xác là vào lúc bốn giờ sáng ngày 4 tháng Chín năm 1963 – một con tàu chở hàng trọng tải 5.500 tấn của Liên Xô đang mang vũ khí sang Cuba thì đâm vào bóng tối của Baltɪliman sâu tới mười mét và phá sập hai căn yalι bằng gỗ, làm chết ba người.

“Chúng tôi bị đánh thức bởi một tiếng động khủng khiếp, và nghĩ yalιbị sét đánh trúng; nhà bị bể ra làm hai. Nhờ may mắn mà chúng tôi thoát chết. Khi chúng tôi túm tụm được với nhau và mò vào phòng khách ở tầng ba thì thấy sờ sờ ngay trước mắt một con tàu khổng lồ.”

Báo chí phụ thêm vào những lời kể của những kẻ sống sót bằng hình về con tàu ở nơi phòng khách: Trên tường là bức chân dung của người ông pasha của họ; ngự trên cái tủ tường là một đĩa nho. Bởi vì một nửa căn phòng đã biến mất cùng với cú đụng độ, tấm thảm lót sàn rủ xuống giống như bức màn cửa, gió thổi bay lất phất, và ngay đó, ở giữa những bàn, tủ, bức thư họa lộng kính, chiếc đi văng lật ngửa, là cái mũi tàu chết chóc. Điều làm những bức hình này mang vẻ bí hiểm và khiến người coi cảm thấy ghê rợn là đồ đạc ở trong căn phòng khách đó – bàn, ghế, tủ, sofa – giống y chang đồ đạc ở trong phòng khách của chúng tôi. Khi đọc lại tin tức của ba mươi năm về trước về một cô nữ sinh trung học trẻ đẹp vừa mới đính hôn bị chết trong tai nạn ấy – những điều cô gái nói đêm hôm trước khi xảy ra tai nạn với những người sống sót, nỗi buồn đau của người thanh niên lối xóm tìm thấy xác cô gái giữa đống vụn nát – tôi nhớ là trong suốt nhiều ngày cả thành phố không còn nói đến chuyện gì khác nữa.

Vào thời gian đó, dân số Istanbul không phải mười triệu như bây giờ, mà chỉ một triệu. Những tai nạn mà người dân trải qua không giống như các tai ương bình thường, trong một thành phố sôi động nơi con người biến mất vào trong đám đông, mà là những câu chuyện kể của lối xóm và chúng cứ thế lan rộng mãi ra bằng cách truyền miệng, rỉ tai. Khi nói với nhiều người rằng tôi đang viết về Istanbul, tôi ngạc nhiên khi nghe họ nói với tôi bằng một giọng hoài nhớ, khi câu chuyện chuyển qua những tai ương thảm họa đã từng xảy ra trong quá khứ Bosphorus. Mắt họ đều rơm rớm,như thể họ đang nhớ về những kỷ niệm êm đềm, những quãng đời hạnh phúc nhất của họ, và có người còn năn nỉ tôi hãy nhắc tới những tai ương thảm họa ưng ý nhất của họ.

Chính là để thỏa mãn một trong những đòi hỏi như vậy mà tôi bắt buộc phải ghi lại, vào tháng Bảy năm 1966, nếu tôi không nhầm, một chiếc thuyền máy chở các thành viên của Hội Thân hữu Thổ-Đức đã đụng với một chiếc tàu khác chở gỗ, ở giữa Yeniköy và Beykoz làm ba người rớt xuống vùng nước tối thui của Bosphorus mà chết.

Tôi còn được yêu cầu nhắc đến chuyện một người quen biết của tôi, trong khi đứng ở bao lơn của tòa yalι của mình, vào một đêm đếm tàu nhẫn nhục như thường lệ, thì ngay trước mắt anh ta, một thuyền đánh cá bị chiếc tàu chở hàng hóa của Romania, chiếc Ploiesti, chẻ ra làm đôi.

Về phần những tai ương mới hơn, có một con tàu chở hàng của Romania (chiếc Indepente) đã đụng với một chiếc tàu khác (một tàu Hy Lạp tên là Euryadi), ngay trước Haydarpaşa (ga xe lửa chính của thành phố Á châu), và khi xăng bị rò rỉ ra bắt lửa, con tàu chở đầy xăng đã nổ tung, tiếng nổ lớn đến nỗi làm tất cả chúng tôi thức giấc – tôi hứa không bỏ qua tai nạn này. Và tôi đã không quên, vì có lý do để không quên: Mặc dù chúng tôi sống xa nơi xảy ra tai nạn hàng chục dặm, một nửa kính cửa sổ nhà khu vực chúng tôi ở bị bể vì tiếng nổ, và mặt đường đầy mảnh vụn của chúng.

Còn có vụ chiếc tàu chở cừu. Vào ngày 15 tháng Mười một năm 1991, chiếc tàu chuyên chở súc vật của Lebanon tên là Rabunion, chở trên hai chục ngàn con cừu, từ Romania tới, đã đụng với chiếc Madonna Lili, một loại tàu chở hàng đăng ký cờ Philippin, tàu này chở lúa mì từ New Orleans tới Nga; tàu chìm, mang theo cùng với nó hầu như toàn bộ số cừu nói trên. Những người chứng kiến kể lại là có một vài con nhảy được ra khỏi tàu và cố bơi vô bờ, và được mấy người khách ngồi uống cà phê, đọc báo tại một quán gần đó cứu sống, số còn lại của hơn hai chục ngàn con cừu vẫn còn chờ một người nào đó ra tay nghĩa hiệp cứu vớt ra khỏi vực nước.

Cú đụng tàu xảy ra ngay bên dưới cây cầu Fatih, cây cầu thứ nhì của vịnh Bosphorus. Nhưng dân thành phố thường lựa chọn cây cầu thứ nhất để nhảy xuống biển tự tử.

Trong khi viết cuốn sách này, tôi có bỏ ra chút ít thời gian mò vô thư viện lục lọi những tờ nhật báo mà tôi đã từng đọc khi còn là một đứa trẻ, và trên một tờ ra mắt độc giả vào quãng thời gian tôi sinh ra, tôi kiếm thấy nhiều bài viết về một hình thức khác của tự tử, phổ thông hơn nhiều so với nhảy cầu xuống vịnh Bosphorus. Thí dụ:

Một chiếc xe hơi chạy qua Rumelihisan đã chạy luôn xuống biển. Hôm qua [24 tháng Năm, 1952], cuộc tìm kiếm dài đã kể như thất bại, không làm sao cứu vớt được cái xe hơi nói trên và các hành khách của nó. Khi chiếc xe bắn mình xuống biển cả, nghe nói là tài xế đã mở được cửa xe và la lên, “Cứu, cứu!” nhưng không hiểu vì lý do gì, anh ta lại đóng cửa xe vào, và bằng lòng chết cùng chiếc xe. Những dòng nước ngầm đã đẩy chiếc xe ra khỏi bờ, tới những vùng nước sâu, có thể như vậy, cho nên không làm sao kiếm thấy xe và những hành khách trong đó.

Và đây là một bài viết khác, bốn mươi lăm năm sau đó, ngày 3 Tháng Mười một năm 1997:

Trên đường trở về nhà sau khi tham dự một đám cưới, một chiếc xe hơi tính ghé Tellibaba để dâng lễ, và người tài xế, do say rượu, lạc tay lái, để chiếc xe hơi lao xuống biển Tarabya, cùng với chín người ngồi trong xe, trong có một phụ nữ là mẹ của hai đứa nhỏ.

Tuy nhiều xe hơi đã bay xuống vịnh Bosphorus, nhưng câu chuyện lúc nào cũng giống nhau: Các hành khách của xe đều lọt xuống những vùng nước sâu thẳm nhất của vịnh, và không ai quay trở về. Không phải tôi chỉ nghe, đọc, mà còn chính mắt chứng kiến một vài người xuống dưới đó, rồi không trở về! Cho dù là hành khách là ai – những đứa bé la hét; một cặp tình nhân đang cãi cọ; một băng nhậu xỉn quắc cần câu; một ông chồng vội vàng về nhà; một ông già không nhìn thấy đường do trời tối thui; một tài xế ngủ gật ngưng xe tại bến tàu để uống trà với bạn bè, và, thay vì đạp số de lại nhấn số tới; Şefik, một người thủ quỹ già với cô nữ thư ký xinh đẹp của mình; một ông cảnh sát mải đếm tàu qua vịnh Bosphorus; một ông tài xế tập tọng, đưa gia đình đi dạo chơi, trên chiếc xe hơi mượn đỡ của xưởng mà không xin phép; một ông chuyên sản xuất vớ ni lông, tình cờ lại là người quen biết với một bà con xa của gia đình chúng tôi; một ông bố và người con trai mặc áo mưa y hệt nhau; một tay găngxtơ nổi tiếng ở Beyoğul cùng với người yêu; một gia đình người Konya lần đầu tiên nhìn được nhìn thấy những cây cầu Bosphorus – thì khi những chiếc xe lao xuống nước, chúng cũng không bao giờ chìm nghỉm ngay như một tảng đá. Có cảm giác như chúng ở lại trên mặt nước trong một khoảng thời gian ngắn. Đó có thể là ban ngày, hoặc ban đêm, nhưng có ánh đèn ló ra từ một meyhane gần đó, và khi những con người ở phía bờ sự sống của vịnh Bosphorus nhìn vào mặt những con người sắp sửa bị biển cả nhận chìm, họ nhìn thấy một nỗi sợ hãi đầy hiểu biết. Chỉ một thoáng sau, chiếc xe chìm dần xuống biển cả sâu thẳm, tối đen, đang lồng lộn ở ngoài mãi tít xa kia.

Có lẽ tôi cũng nên nhắc nhở độc giả rằng một khi xe hơi chìm, không thể nào mở cửa được, do sức ép của nước đè lên cửa xe. Một dạo, khi bỗng có quá nhiều xe hơi bay xuống vịnh Bosphorus, một ký giả tinh tế và rất có đầu óc, do muốn nhắc nhở độc giả về vấn đề này, đã làm một việc khá thông minh: Ông cho in một cuốn sách hướng dẫn sống sót, đi kèm với những hình minh hoa rất đẹp:

LÀM THẾ NÀO ĐỂ THOÁT RA KHỎI MỘT CHIẾC XE HƠI RỚT XUỐNG VỊNH BOSPHORUS

1. Đừng hốt hoảng. Đóng cửa sổ xe, và đợi cho chiếc xe ngập đầy nước. Bảo đảm cửa xe không khóa. Bảo đảm hành khách không nhốn nháo, ai ngồi đâu ngồi đó.

2. Nếu xe tiếp tục chìm xuống đáy vịnh Bosphorus, kéo thắng tay của xe.

3. Một khi nước sắp sửa ngập tới trần xe, hít thật mạnh lần cuối mớ không khí còn lại trong xe, rồi không hoảng loạn, từ từ mở cửa xe, và chuồi ra bên ngoài.

Tôi tính thêm vô một chỉ dẫn số bốn: Nếu Trời thương, áo gió của bạn sẽ không bị móc vào thắng tay của xe.

Nếu biết bơi và ngoi được lên mặt nước, bạn sẽ nhận ra môt điều là, mặc dù mọi chuyện buồn bã đến chết người như thế, Bosphorus đẹp vô cùng, chẳng thua gì cuộc đời.

CHƯƠNG HAI MƯƠI BA:
Nerval ở Istanbul:
Những cuộc đi dạo ở khu Beyoğlu

Nhiều chi tiết trong một số tranh của Melling làm tôi sững sờ. Họa sĩ đã thấy và đang trình bày những ngọn đồi Istanbul nơi sẽ mọc lên những đường, phố, nhà cửa, khu thị, những gì là khuôn viên toàn bộ ấu thời và cuộc hiện diện của tôi trên cõi đời này, khi chúng mới trinh nguyên làm sao, chưa hề biết tới dân cư đông đúc, chưa hề có xây dựng kiến trúc gì. Khi nhìn thấy, ở góc các bức tranh này, với chiếc kính lúp cầm trên tay, những nơi trên này sẽ có tên Yɪldɪz, Maçka hay Teşvikiye hồi chúng chưa có người mà chỉ có cây: những hàng sổi, tiêu huyền, những vườn rau, tôi thử tưởng tượng những người dân Istanbul cùng thời với Melling sẽ nghĩ ra sao khi họ biết các thế hệ sau này đã làm gì với thiên đàng của họ, và tôi cảm thấy mình cũng đau đớn như họ khi nhìn những khu vườn hoang tàn, những bức tường đổ nát, những mái vòm, những gì còn lại của các tòa biệt thự bị lửa thiêu hủy. Việc khám phá ra rằng những nơi chốn mà chúng ta, từ khi còn rất nhỏ, coi là trung tâm điểm của thế giới của riêng chúng ta, điểm xuất phát của mọi tri thức (một trăm năm trước khi tôi ra đời), không thể hiện hữu, tạo nên kinh ngạc và cú sốc không thể nào chịu nổi, chẳng khác gì một hồn mà nhìn lại cuộc đời mà nó bỏ lại phía sau. Đó là cái rùng mình kinh ngạc khi phải đối mặt với thời gian, và ngộ ra điều người xưa gọi là tuồng ảo hóa đã bày ra đấy.

Cũng sững sờ, bàng hoàng như vậy, là cảm giác của tôi khi đọc một số trang, trong cuốn Du ngoạn tới Đông phương, phần viết về Istanbul, của Gérard de Nerval. Nhà thơ Pháp tới Istanbul vào năm 1843, một nửa thế kỷ sau khi Melling vẽ những bức họa của ông, và trong cuốn sách của mình, ông nhớ lại cuộc tản bộ từ tu viện Mevlevi ở Galata (năm chục năm sau đổi tên là Tünel), đến khu vực mà bây giờ chúng tôi gọi là Taksim – giống hệt cuộc tản bộ mà một trăm mười lăm năm sau tôi đã làm, khi mới là một đứa bé nắm tay mẹ. Với chúng tôi, khu này bây giờ được gọi là Beyoğlu; vào Con phố Lớn Pera (đổi là İstɪklâl sau khi thành lập nền Cộng hòa), ở ngay trung tâm khu vực, trông vẫn không khác gì so với năm 1843. Nerval tả là cái đại lộ từ tu viện Mevlevi trổ ra giống như ở Paris: những tiệm quần áo thời trang, tiệm giặt ủi, tiệm nữ trang, những đường khung cửa kính bày biện hàng hóa sáng choang, những cửa hàng bánh kẹo, những khách sạn Anh và Pháp, những quán cà phê, những tòa đại sứ. Nhưng, quá nơi mà nhà thờ Pháp gọi là Bệnh viện Pháp (bây giờ là Trung tâm văn hóa Pháp), thành phố chấm dứt một cách thật ngỡ ngàng, đáng sợ, theo tôi. Bởi vì nơi hiện tại là Quảng trường Taskim, trung tâm cuộc đời của tôi, và là quảng trường lớn nhất ở khu này của thành phố, lòng vòng quanh nó là nơi tôi sống suốt cả cuộc đời của mình, được miêu tả như một khu đất rộng lớn, nơi tụ tập của những chiếc xe ngựa, những người bán thịt viên, bán dưa hấu, và bán cá. Ông còn nói tới các nghĩa địa nằm rải rác trên cánh đồng chạy quá phía trên; một trăm năm sau, tất cả đều không còn. Nhưng có một câu văn của Nerval mà tôi không bao giờ quên nổi, khi ông tả nơi mà trọn đời, tôi chỉ biết như một dải đất gồm những tòa nhà cũ, là “một đồng cỏ bát ngát rợp bóng thông và sung.”

Nerval đến Istanbul khi ông ba mươi lăm tuổi. Hai năm trước đó, ông trải qua những sa sút tinh thần đầu tiên cuối cùng sẽ khiến ông treo cổ tự tử mười hai năm sau đó, sau khi ở một số nhà an dưỡng dành cho bệnh nhân tâm thần. Sáu tháng trước khi ông tới đây, nữ nghệ sĩ Jenny Colon, tình yêu lớn đơn phương của ông ấy, mất. Du lịch Đông phương, đưa ông từ Alexandria và Cairo tới Cyprus, Rhodes, Izmir và Istanbul, mang đậm dấu ấn những buồn đau ấy, cùng những giấc mơ hương xa cỏ lạ Đông phương mà những Chateaubriand, Lamartine và Hugo đã nhanh chóng làm cho trở thành thành một truyền thống lớn lao của nước Pháp. Như những nhà văn trước ông, ông ao ước miêu tả Đông phương, và bởi vì Nerval được đồng nhất với nỗi buồn ở trong văn chương Pháp, chúng ta có thể cho rằng ông đã tìm thấy nỗi buồn ấy ở Istanbul.

Khi Nerval tới Istanbul vào năm 1843, ông thực sự ít quan tâm đến nỗi buồn của mình, mà mê mẩn với những sự vật giúp ông quên được nó. Trong một lá thư gửi cho ông thân sinh, ông thề với cha là cuộc điên khùng hai năm trước khiến ông phải đi an dưỡng và sẽ không bao giờ trở lại, điều này còn để “chứng tỏ với mọi người rằng vụ đó chỉ là một tai nạn bất ngờ”; và ông viết thêm, giọng đầy hi vọng, rằng sức khỏe của ông hiện rất tốt. Chúng ta có thể nghĩ một điều, tuy ngắc ngoải vì bại trận, nghèo khổ, và nhục nhã vì bị Tây phương coi là yếu xìu, nhưng Istanbul chưa vội vàng phô cho nhà thơ Pháp thấy nỗi buồn của nó. Chúng ta đừng quên là cái màu ảm đạm u ám chưa đáp thẳng xuống thành phố, mà phải đợi những lần thất trận lớn lao sau đó. Đây đó trong cuốn sổ du lịch, Nerval thông báo ông nhìn thấy ở Đông phương điều mà sau này trong một bài thơ nổi tiếng nhất của mình ông gọi là “mặt trời đen của nỗi buồn” – thí dụ, về những bến bờ của sông Nile. Nhưng tại Istanbul giàu sang xa lạ của năm 1843, ông đang là một ký giả hăm hở tìm tòi nguyên liệu ròng.

Ông tới thành phố đúng vào tháng Ramanda. Dưới mắt ông, điều này chẳng khác gì tới Venice để dự lễ carnevale. (Ông tả Ramanda là nhịn đói và carnival.) Nerval trải qua những đêm Ramanda bằng cách đi xem trình diễn kịch bóng Karagöz, nhìn ngắm thành phố dưới ánh đèn lồng, và đi tới tiệm cà phê nghe những tay chuyên nghề kể chuyện trước công chúng. Cái cảnh tượng mà ông miêu tả sẽ tạo cảm hứng cho nhiều khách du lịch Tây phương nối gót chân ông; một thế kỷ sau, vì khoa học kỹ thuật hiện đại, vì quá trình Tây phương hóa và sự nghèo nàn gia tăng, những gì đã được miêu tả bị người Istanbul lãng quên đi, nhưng rồi các nhà văn Istanbul bắt đầu viết rất nhiều về “Những đêm Ramanda cổ xưa.” Ở dưới nền của văn chương này, mà tôi đọc với niềm hoài nhớ cái lần chính tôi nhịn ăn, là hình ảnh một thành phố Istanbul mắc nợ rất nhiều ở tính chất hương xa cỏ lạ, đầu tiên là do Nerval thiết kế, rồi sau đó là các nhà văn du lịch Tây phương ảnh hưởng bởi Nerval. Mặc dù ông chọc quê mấy nhà văn Anh tới Istanbul chỉ để ở ba ngày, đi thăm viếng hết những “danh lam thắng cảnh,” rồi sau đó liền lập tức ngồi xuống bàn viết một cuốn sách, Nerval cũng không hề lơ là trong việc tham quan, ông đã đi coi những thầy tu Hồi giáo cầu nguyện, nhìn từ xa cảnh sultan rời hoàng cung (ông khăng khăng kể rằng mắt Abdülmecit có đụng mắt ông), ông còn làm nhiều chuyến tản bộ đi thăm viếng các nghĩa địa, vừa đi thăm vừa trầm ngâm về cách ăn mặc, quần áo, phong tục và nghi lễ Thổ Nhĩ Kỳ.

Trong cuốn Aurelia, hay là cuộc đời và mộng mơ, một thứ tự thuật với nét đặc dị, mà ông so sánh với cuốn Đời mới của Dante, được đám nhà văn siêu thực như André Breton, Paul Éluard và Antonin Artaud rất ái mộ, Nerval thú nhận, sau khi bị người đàn bà mà ông yêu hắt hủi, ông quyết định, đời chẳng còn gì đáng sống ngoài dăm ba trò “giải trí tầm phào,” và ông sẽ chọn trò giải trí nhảm nhí du lịch năm châu bốn biển, chỉ để nhìn cách ăn mặc, quần áo, và những phong tục khác thường của các xứ sở xa lạ. Ý thức được khía cạnh phiến diện, dễ dãi, tóm gọn và sơ sài trong những tường thuật về phong tục, quang cảnh và đàn bà Đông phương, các ghi nhận về đêm hội Ramanda thì rẻ tiền và thô lỗ, trong Du lịch Đông phương – như rất nhiều nhà văn đã từng làm khi cảm thấy cách kể chuyện của họ mất đi sức sống động – Nerval thêm vào đó những câu chuyện dài của riêng ông, do ông bịa ra, để bù vào chỗ trống. (Trong một bài viết dài về các mùa ở thành phố cho Istanbul, một cuốn sách viết chung với những ông bạn văn buồn của mình là Yahya Kemal và A. Ş. Histar, Tanpɪnar cho biết ông đã dành rất nhiều công sức để tìm hiểu, trong những câu chuyện của Nerval đó, chuyện nào do ông tưởng tượng, chuyện nào thực sự Ottoman). Những câu chuyện do Nerval bịa ra cho thấy quyền năng sâu thẳm của trí tưởng tượng ở ông, nhưng lại ít nói cho chúng ta biết về Istanbul, chúng tạo một khuôn khổ theo lối Sheherazade. Sự thực, mỗi khi cảm thấy một bức tranh của mình không đủ sức quyến rũ, Nerval lại nhắc nhở người đọc rằng thành phố “giống như Ngàn Lẻ Một Đêm”; sau khi giải thích rằng tại sao ông “không cần phải bàn luận về hoàng cung, những thánh đường, những bãi tắm, những hamam… đã từng được rất nhiều nhà văn khác nói đến quá nhiều,” ông đưa ra một nhận xét sẽ được những nhà văn như Yahya Kemal và Tanpɪnar lặp lại y chang sau đó một thế kỷ, và các nhà du lịch Tây phương biến thành một sáo ngữ: “Vẻ bên ngoài của nó thuộc loại đẹp nhất thế giới nhưng người ta có thể chê trách […] sự nghèo nàn của một số khu phố và sự bẩn thỉu của rất nhiều khu phố khác” trước khi so sánh thành phố với “một cảnh trí sân khấu, mà người ta nên xem trong phòng chứ không nên thăm thú hậu trường.”

Tám mươi năm sau, khi Yahya Kemal và Tanpɪnar sáng tạo ra một hình ảnh của Istanbul, lung linh, rung động ở trong mỗi dân người của nó – một hình ảnh mà họ chỉ có thể tạo ra được, với sự tiếp tay của sự nghèo đói “ở hậu trường” – chắc chắn là họ có Nerval ở trong đầu. Nhưng để hiểu được điều mà hai nhà văn lớn này (cả hai đều mê Nerval) khám phá ra, những gì mà họ bàn luận, những gì họ thêm thắt – để hiểu thế hệ nhà văn Istanbul tiếp theo đã làm thế nào để giản dị hóa và biến sự thêm thắt này trở nên phổ thông, và để hiểu tại sao cách làm của họ không chuyên chở vẻ đẹp của Istanbul nhiều bằng nỗi buồn về sự suy tàn của thành phố - chúng ta phải viện tới tác phẩm của một nhà văn khác, người tới Istanbul sau Nerval.

CHƯƠNG HAI MƯƠI TƯ:
Gautier và những cuộc tản bộ buồn trong thành phố

Théophile Gautier, nhà văn, ký giả, nhà thơ, nhà dịch thuật, và tiểu thuyết gia, là bạn trung học của Nerval. Hai người trải qua thời trai trẻ cùng nhau, cả hai đều mê chủ nghĩa lãng mạn của Victor Hugo, và có một dạo, họ ở rất cận kề nhau ở Paris, và chẳng bao giờ có chuyện sứt mẻ. Một vài ngày trước khi tự tử, Nerval đi thăm bạn, và sau khi Nervaltự treo mình lên một cái cột đèn đường, Gautier viết một bài tưởng niệm rất cảm động về người bạn đã mất của mình.

Hai năm trước đó, năm 1852 (chín năm sau chuyến đi của Nerval và đúng một trăm năm trước khi tôi ra đời), những biến động sau này sẽ khiến nước Nga đối nghịch với Anh, đem nước Pháp đến gần với Đế quốc Ottoman hơn, và mở ra cuộc chiến Crimea lại một lần nữa khiến cho những cuộc du hành về phương Đông trở nên thích thú đối với độc giả Pháp. Khi Nerval mơ tưởng một chuyến đi thứ nhì về phía Đông, thì chính Gautier lại tới Istanbul. (Nhờ tàu hơi nước bắt đầu chạy ở Địa Trung Hải hồi đó, chuyến đi của ông xuất phát từ Paris chỉ còn mười một ngày.)

Gautier ở Istanbul bảy mươi ngày. Lúc đầu, ông viết về chuyến đi cho nhật báo, vì ông là tay chuyên viết fơi-dơ-tông và sau đó, cho in thành sách mà ông đặt tên là Constantinople. Cuốn sách rất phổ thông này được dịch ra nhiều ngôn ngữ, và được coi là chuẩn mực cho những cuốn sách viết về Istanbul vào thế kỷ mười chín (cùng với cuốn Constantinopoli của Edmondo de Amici, xuất bản tại Milan, ba chục năm sau).

So với Nerval, Gautier tay nghề cao, sắp xếp tốt, và trôi chảy hơn. Chẳng có gì là lạ: Là một người chuyên viết fơi-dơ-tông, một nhà phê bình, và một ký giả phụ trách về nghệ thuật, ông còn viết loại tiểu thuyết từng kỳ cho nhật báo (có lần ông ví mình như nàng Scheherezade bắt buộc mỗi đêm phải bịa ra một chuyện). Do phải viết hằng ngày như thế, Gautier tạo cho mình được tốc độ, và sự sống động (và đây là điều Flaubert chê ông). Nhưng nếu chúng ta bỏ qua những điều đã trở thành sáo mòn, được lặp đi lặp lại đến trơ ra, về các vị sultan, những hậu cung của họ, những nghĩa địa, thì cuốn sách của ông thật tuyệt về mặt phóng sự. Nếu cuốn sách lúc nào cũng ngân nga ở trong đầu Yahya Kemal và Tanpɪnar, giúp họ tạo ra được một hình ảnh về thành phố, ấy là vì Gautier, ngoài tài năng của một ký giả nhà nghề, còn là người biết lắng nghe lời khuyên của Nerval, để tâm tới điều mà bạn ông gọi là “hậu trường,” lặn lội vào những khu phố tối tăm, nghèo khổ, khai phá những điêu tàn đổ nát, những tối tăm, dơ dáy, để chỉ cho độc giả Tây phương hiểu ra rằng, những khu vực nghèo khổ đó quan trọng chẳng thua gì những khung cảnh nguy nga, tráng lệ.

Khi đi dạo quanh đảo Cythera, Gautier nhớ Nerval từng nói về một xác chết mà ông nhìn thấy, được bọc trong bộ quần áo bẩn thỉu, treo lủng lẳng trên một giá treo cổ. (Hình ảnh này, cả hai đều yêu thích, và một trong hai người sau đó đã bắt chước làm theo, và sau này, còn được Baudelaire ứng tác, đưa vô một bài thơ của ông nhan đề “Cuộc hành trình tới Cythera”). Khi tới Istanbul, Gautier, giống như Nerval, vận chiếc “áo dài Hồi giáo” để tản bộ thật thoải mái trong thành phố. Như Nerval, ông tới Istanbul vào mùa lễ Ramanda, và cũng làm theo bạn, miêu tả thật nhiều về những đêm hội. Ông cũng mò tới Üsküdar ngắm những ông thầy tu Rufai cử hành các nghi lễ bí ẩn, dạo chơi nghĩa địa (nơi ông nhìn những đứa trẻ chơi đùa bên các bia mộ), đi coi kịch bóng Karagöz, viếng những cửa hàng, lặn lội trong những khu chợ đông đúc của thành phố, chăm chú theo dõi những khách bộ hành qua lại. Vẫn bắt chước Nerval, ông cố gắng bắt được cái nhìn của sultan Abdülmecit, trên đường ngài đi cầu nguyện vào thứ Sáu. Như hầu hết các nhà du lịch Tây phương, ông cũng đưa ra những lý thuyết của mình về đàn bà Hồi giáo – cuộc sống khép kín, nỗi khốn khó, không làm sao lân la được, và sự bí ẩn của họ (ông khuyên độc giả của mình: chớ, chớ bao giờ hỏi thăm sức khỏe bà xã của bất cứ một ông đàn ông Hồi giáo nào!). Nhưng ông thành thực bảo chúng ta, phố xá thì đầy đàn bà, ngay cả đàn bà đi một mình. Ông bàn dài dài về Cung điện Topkapɪ, các thánh đường, Nhà Hát, và cả những nơi Nerval không nhắc gì tới vì coi là quá nhiều tính chất du lịch. (Tuy nhiên, những địa điểm về đề tài như vậy là những thứ bắt buộc đối với khách du lịch Tây phương, cho nên chúng ta cũng đừng nên quá coi trọng nhận xét của Nerval.) Mặc dù đôi khi tỏ ra cao ngạo, nhưng nói chung Gautier say mê khái quát hóa sự kiện, quan tâm đến chi tiết khác thường, nên thật thích thú khi đọc ông, đấy là chưa kể con mắt hội họa và khả năng mỉa mai tinh tế của ông.

Cho đến khi đọc những bài thơ in trong tập Đông phương của Hugo, vào lúc mười chín tuổi, Théophile Gautier vẫn mơ ước mình sẽ là họa sĩ. Ông rất được thời của ông ngưỡng mộ với tư cách nhà phê bình nghệ thuật. Để miêu tả những cái nhìn và phong cảnh Istanbul, ông sử dụng tới một vốn từ vựng phê bình hội họa chưa từng được ai áp dụng cho Istanbul. Miêu tả bóng dáng của Istanbul, và Mũi Vàng nhìn từ ngọn đồi nơi có tu viện Mevlevi ở Galata (cũng từ chỗ này, Nerval đã từng mô tả thành phố, trước đó chín năm: đây cũng là trạm cuối của đường xe điện Maçka-Tünel, mà khi còn là một đứa bé được mẹ dẫn tới Beyoğlu mua sắm đồ tôi đã từng đi, và bây giờ là quảng trường Tünel), ông cho biết, “Cảnh đẹp đến nỗi có cảm giác cảnh không thực,” rồi ông tiếp tục mô tả những ngọn tháp, những vòm cung ở Hagia Sophia, Beyazit, Süleymaniye, Sultanahmet, những đám mây, những đợt nước của Mũi Vàng, những vườn bách ở Sarayburnu, và, đằng sau chúng, một nền trời “xanh nhạt, dịu dàng đến nỗi không thể nào chịu đựng được,” và những trò chơi ánh sáng giữa chúng – ông miêu tả tất cả những nét đó bằng niềm hân hoan thích thú của một nghệ sĩ ngắm nghía nét tinh xảo của bức tranh do chính mình tạo ra, và bằng sự tự tin của một nhà văn kinh nghiệm đầy mình. Ngay cả độc giả chưa bao giờ nhìn thấy cảnh này cũng cảm thấy thích thú. Tanpɪnar, nhà văn Istanbul mẫn cảm trước phong cảnh thành phố hơn cả, cái phong cảnh của những thay đổi do “màn trình diễn rộng lớn của ánh sáng,” đã có được cả một bộ từ vựng, một con mắt chuyên về chi tiết, nhờ đọc Gautier. Trong một bài viết hồi Đệ nhị Thế chiến, Tanpɪnar chỉ trích các tiểu thuyết gia khác cùng đàn đúm với ông về việc họ không thèm để ý đến “nhìn” và “mô tả” sự vật xung quanh, và trong khi vinh danh những nhà văn viết bằng con mắt của một họa sĩ như Stendhal, Balzac, và Zola, ông nói thêm, Gautier, chính ông, cũng là một họa sĩ.

Gautier hiểu làm thế nào để chuyển những cái nhìn của ông thành chữ, làm thế nào để chuyên chở những cảm nghĩ, được khơi dậy bởi các đường nét, chi tiết thật đắt, và trò chơi ánh sáng; ông đang ở đỉnh cao quyền năng nghệ thuật của mình khi kể lại những chuyến đi của ông vào “hậu trường.” Trước khi khởi sự các chuyến đi dọc theo những bờ tường của thành phố để ra vùng ngoại vi của nó, Gautier, dựa vào những nhà văn đi trước ông, đưa ra nhận xét rằng cần phải có ánh sáng và điểm nhìn thật rõ ràng thì mới có thể có được những cái nhìn tuyệt vời về thành phố, bởi vì, cũng giống như những dàn dựng trên sàn hát, chúng sẽ mất sự quyến rũ nếu nhìn thật gần: Khoảng cách đem đến cho phong cảnh sự tráng lệ, đồng thời làm nhạt nhòa đi vẻ tiều tụy, u ám, chật hẹp, quá quắt, dơ dáy của những con phố, và những mớ nhà cửa, cây cối hỗn độn, khiến chúng trở thành lung linh màu sắc, nhờ tấm “bảng màu của mặt trời.”

Nhưng con mắt họa sĩ của Gautier còn tìm ra vẻ đẹp buồn bã giữa dơ dáy và hỗn độn. Ông chia sẻ sự hân hoan của văn chương lãng mạn trước những điêu tàn Hy Lạp và La Mã, những cái còn lại của nền văn minh đã biến mất, cho dù ông khinh bỉ sự rạp mình kính sợ. Khi còn trẻ, mơ ước trở thành một họa sĩ, ông nhận ra những căn nhà trống rỗng của ngõ cụt Doyenné, từng được Balzac so sánh với các hầm mộ, và đống đổ nát của nhà thờ Saint-Thomas-du-Louvre (gần điện Lourve, kế bên nơi Nerval từng cư ngụ) thật quyến rũ trước ánh trăng.

Rời khách sạn (ở Beyoğlu bây giờ), và đi bộ xuống Galata, tới những bãi biển Mũi Vàng, rồi vượt cây cầu Galata (được tái xây cất vào năm 1853, một “cây cầu của những con thuyền,” như ông viết), Gautier và anh chàng người Pháp dẫn đường mò mẫm tới Unkapanɪ, khu Tây Bắc; chẳng mấy chốc, họ “lặn vào một mê cung của những ngõ nhỏ Thổ Nhĩ Kỳ.” Càng đi xa, họ càng cảm thấy bị cô lập, đàn chó đi theo họ mà sủa mỗi lúc một thêm đông. Mỗi lần tôi đọc về những căn nhà gỗ xập xệ, không sơn sửa, tối thui, những vòi máy nước công cộng bị phá bể, những ngôi mộ không chăm sóc, mái đổ nát, và tất cả những gì họ quan sát được trong khi tản bộ như thế, là tôi lại cảm thấy hoang mang, ngỡ ngàng, bởi vì những nơi chốn mà tôi nhìn thấy, trong những lần ngồi trên xe hơi với cha tôi, một trăm năm sau, cũng y chang như vậy, chẳng có gì thay đổi cả, ngoại trừ đường đã rải nhựa. Ấy là vì Gautier, cũng như tôi, đều cho rằng chúng đẹp, thành thử ông ghi nhận cả những căn nhà gỗ ám đen hoang phế, những bức tường đá, những con phố không người, những hàng bách không thể thiếu đối với các nghĩa địa. Khi tôi bắt đầu những chuyến tản bộ của chính tôi tại các khu phố hoang tàn chưa Tây phương hóa như vậy (buồn thay, lửa và xi măng, gạch, vữa chẳng bao lâu sau đó sẽ xóa sạch), giống như Gautier, tôi nhận ra là cảnh vật làm mệt nhoài người nhìn nhưng vẫn cảm thấy sự hối thúc đi “từ đường này tới lối kia, từ quảng trường này qua quảng trường nọ.” Lời kêu gọi cầu nguyện có vẻ đối với ông, cũng như đối với tôi sau này, là nhắm vào những “căn nhà điếc, mù lòa, nằm trong im lặng và cô đơn.” Ông chắc đã nghĩ đến dòng thời gian trôi chảy, khi ngắm nhìn một vài khách bộ hành, một vài sinh vật thoáng qua: một bà già, một con thằn lằn biến mất giữa đám gạch đá, hai hay ba đứa trẻ ném sỏi xuống một bồn nước bể nát (cảnh này làm ông nhớ tới một bức tranh màu nước của Maxime du Camp[26], viếng thăm thành phố hai năm trước cùng Flaubert).

Khi cảm thấy đói, ông nhận ra khu này vắng hoe những cửa tiệm và quán ăn, đành ngắt mấy trái dâu tằm từ những hàng cây hai bên đường, chúng đem màu sắc, hương vị đời sống đến cho những con phố ở đây, làm dịu đi vẻ lầm lì của những khối bê tông, ngay từ thời thơ ấu của tôi, và cả năm mươi năm sau, khi tôi đang viết những dòng này. Ông làm quen với không khí làng xã của khu vực lối xóm Hy Lạp Samatya và Do Thái Balat, nơi được gọi là Ghetto Istanbul. Mặt trước của những căn nhà ở Balat đầy vết lở lói, những con phố dơ dáy, bùn bụi, tuy nhiên, khu phố Hy Lạp Fener được chăm sóc trông đỡ hơn. Nhưng bất cứ khi nào nhìn thấy một mảnh tường còn lại từ thời kỳ Byzance, hay một khúc cống lớn, thì ông lại cảm nhận được sự phù du của gỗ nhiều hơn hẳn so với tính chất trường tồn của gạch và đá.

Những khoảnh khắc cảm động nhất trong cuộc tản bộ mệt mỏi, bối rối này là khi Gautier bắt gặp những đống đổ nát Byzance chạy ngang qua những phố xá xa xôi ấy. Gautier chuyển tải một cách thật là mãnh liệt cái sự dày, cái sự chịu đựng dai dẳng với thời gian của mấy bức tường: sự tiêu điều của chúng, những vết nứt và sự tàn phá của thời gian; những vết nứt chạy dài trọn chiều cao một ngọn tháp (khi còn là một đứa bé, tôi cũng thấy khiếp sợ); những mẩu vụn nằm rải rác ở dưới chân tường (giữa thời kỳ Gautier và của chúng ta, trận động đất lớn vào năm 1894 đã gây tổn hại nặng nề cho những bức tường của thành phố). Ông mô tả đám cỏ ở trong các vết nứt, những cây vả có lá xanh rộng làm dịu đi những đỉnh tháp, nỗi u sầu ì trệ của những khu phố đìu hiu tiếp giáp với những bức tường, sự im lặng của các lối xóm và những căn nhà xiêu vẹo của chúng. “Thật khó mà tin rằng có một thành phố đang còn sống ở đằng sau những ngổn ngang thành quách như thế này!” Gautier viết. “Tôi nghĩ chẳng có một nơi nào trên thế gian, sỏi đá khô cằn, buồn đến cháy da cháy thịt, như là con lộ này, nó chạy dài hơn ba dặm, giữa những điêu tàn ở một bên, và nghĩa địa ở bên kia.”

Hạnh phúc nào tôi lấy ra được từ những xác quyết như thế về hüzün Istanbul? Tại sao tôi hì hà hì hục cố làm sao chuyển tải tới độc giả nỗi buồn mà tôi cảm thấy ở trong cái thành phố tôi trải qua trọn cuộc đời mình?

Trong 150 năm vừa qua (1850-2000), tôi không hề hoài nghi về chuyện không chỉ hüzün đã ngự trị Istanbul, mà nó còn trải dài ra những khu vực xung quanh. Điều mà tôi cố gắng giải thích là những gốc rễ hüzün Istanbullà từ Âu châu: Ý niệm này, thoạt đầu được khai phá, diễn tả, và thi hóa ở Pháp (bởi Gautier, dưới ảnh hưởng của bạn ông, Nerval). Và nếu như thế, tại sao tôi lại bận bịu quá nhiều – tại sao bốn nhà văn của tôi lại bận bịu nhiều như thế – về cái điều mà Gautier và những nhà văn Tây phương khác nói về Istanbul?

CHƯƠNG HAI MƯƠI LĂM:
Dưới mắt người Tây phương

Ở một mức độ nào đó, tất cả chúng ta đều lo lắng đến chuyện người ngoại quốc và người lạ nghĩ gì về chúng ta. Nhưng nếu mối lo lắng đó lớn đến mức làm chúng ta đau đớn, làm mờ mối liên hệ của chúng ta với thực tại, thì đó là một vấn đề. Quan tâm của tôi về chuyện người ngoại quốc nhìn thành phố của tôi như thế nào – hầu hết người Istanbul đều vậy – thì thật rắc rối; như tất cả những nhà văn Istanbul khác lúc nào cũng có một con mắt nhìn về Tây phương, đôi lúc tôi thấy thật là mù mờ.

Khi Ahmet Hamdi Tanpɪnar và Yahya Kemal đi tìm một hình ảnh của thành phố và một thứ văn chương nơi người Istanbul có thể nhìn thấy chính mình, hai người bèn cặm cụi nghiên cứu những ghi chép du lịch của Nerval và Gautier. Phần viết về Istanbul trong Năm thành phố của Tanpɪnar là văn bản quan trọng nhất của một nhà văn bản địa viết về thế kỷ hai mươi, và có thể coi đó như là một cuộc trò chuyện, đôi khi gay cấn đến biến thành cãi lộn, giữa Nerval và Gautier. Ở một đoạn, Tanpɪnar nhắc tới Lamartine, một nhà văn Pháp, còn là một chính trị gia, cũng đã từng viếng thăm Istanbul; sau khi ghi nhận về bức “chân dung rất tỉ mỉ” về sultan Abdülmecit, và nhân đó đưa ra gợi ý, cuốn Lịch sử Thổ Nhĩ Kỳ của Lamartine (trong thư viện của ông tôi có một bộ thật đẹp gồm tám cuốn) có thể đã được chính Abdülmecit thuê ông viết, Tanpɪnar cảnh báo những gì Nerval và Gautier viết về Abdülmecit không có gì là sâu sắc, ấy là vì hai người này là ký giả viết cho các độc giả “đã có sẵn ý kiến ở trong đầu”; các nhà du lịch này không có chọn lựa nào khác ngoài chuyện phải thỏa mãn độc giả. Thành thử khi Gautier khoe rằng sultan quan tâm đến bạn đường của ông, một phu nhân người Ý, hay là những đoạn ông huênh hoang về hậu cung của nhà vua - Tanpɪnar nhận thấy những điều này (cũng y hệt những lời của rất nhiều nhà du lịch Tây phương sau đó) thuộc về “đạo đức đáng nghi vấn,” tuy nhiên ông cho rằng cũng phải bỏ qua cho Gautier, bởi vì hậu cung “thực sự có thực”.

Nhận xét nhỏ này của ông làm bật ra mọi nan đề mà những người dân có học của thành phố Istanbul đụng phải khi đọc những nhận xét của người Tây phương về thành phố của họ. Bởi đất nước cố gắng Tây phương hóa, thành thử những gì mà nhà văn Tây phương viết về thành phố quá đỗi quan trọng, thế nhưng, một khi nhận xét của họ đi quá xa, thì độc giả Istanbul, trong nỗ lực cố làm quen với nhà văn và văn hóa mà người này đại diện, cảm thấy rất đau lòng. Nói cho cùng, khó mà tính đếm được “đi quá xa” là đi tới đâu. Một thành phố, có thể nói, có được đặc tính của mình nhờ vào các cách thức “đi quá xa” của nó, và khi một kẻ ngoại cuộc lọc những sự kiện ra khỏi toàn thể soi mói vào một vài chi tiết đặc dị, thì biết đâu, chính vài chi tiết đặc dị này làm bật ra bản chất của thành phố. (Thí dụ, khi khách du lịch Tây phương coi các nghĩa địa như một phần cuộc sống mỗi ngày của thành phố, thì họ đã “đi quá xa.” Nhưng, như Flaubert ghi nhận, chúng sẽ biến mất cùng với đà Tây phương hóa của thành phố; ngày nay, nhờ đọc những miêu tả của khách du lịch Tây phương về các nghĩa địa mà chúng ta mới biết thành phố trông ra sao vào hồi ấy).

Cùng với đà Tây phương hóa và hiện tượng đối nghịch của nó, chủ nghĩa quốc gia Thổ Nhĩ Kỳ, liên hệ yêu-ghét với cái nhìn Tây phương ngày càng trở nên rắc rối. Những đề tài ám ảnh nhất đối với các quan sát viên Tây phương đặt chân lên Istanbul vào giữa thế kỷ mười tám và xuyên suốt thế kỷ mười chín là hậu cung của nhà vua; chợ nô lệ (trong Ngây ngô hải ngoại[27], Mark Twain tưởng tượng một cách tiếu lâm rằng trang tài chính các tờ báo lớn của Mỹ báo cáo giá cả và những thống kê quan trọng về mùa thu hoạch mới nhất của các cô gái Circassia và Georgia); những đám hành khất trên đường phố; những gánh nặng không thể nào tưởng tượng đè lên lưng những người phu khuân vác (khi tôi còn nhỏ, chúng tôi đều thấy phát sợ khi nhìn họ băng qua cầu Galata với cả một núi hộp sắt ở trên lưng. Ai cũng cảm thấy khó chịu khi du khách Âu châu chụp hình họ, nhưng chẳng ai bực mình, dù chỉ mảy may, khi một nhiếp ảnh gia Istanbul, thí dụ Hilmi Şahenk, chụp cùng đề tài ấy); các tekke thầy tu Hồi giáo (một pasha nói với vị khách Nerval, người bạn của ông, là các thầy tu Rufai múa xoay xoay, chạy vòng vòng, tự đâm vào thân thể họ bằng những cái xiên sắt, đều “khùng”, và khuyên ông đừng mất thì giờ đi coi tekke của họ); và những cấm đoán đối với phụ nữ. Những người Istanbul bị ảnh hưởng Tây phương cũng phê phán các tập tục trên. Nhưng một nhà văn Tây phương vừa chỉ nêu một phản đối nho nhỏ là họ thấy đau lòng và niềm tự hào quốc gia chủ nghĩa của họ bị đụng chạm liền.

Cái vòng tròn luẩn quẩn còn được nuôi dưỡng bởi các nhà trí thức Tây phương hóa, những người mong mỏi nghe những nhà văn nổi tiếng và những nhà xuất bản ca tụng họ là giống như người Tây phương. Những nhà văn, như Pierre Loti, ngược lại, chẳng hề giấu giếm tình yêu Istanbul, và dân Thổ Nhĩ Kỳ vì lý do ngược hẳn với đám nhà văn bản xứ: Ông yêu Istanbul và dân chúng Thổ vì gìn giữ được bản chất đặc biệt Đông phương và cưỡng lại Tây phương hóa. Vào những ngày Pierre Loti chỉ trích người dân Istanbul để mất sự gắn bó với truyền thống của họ, chỉ có rất ít người Thổ Nhĩ Kỳ hò theo ông, tức cười làm sao, những người này nằm trong thiểu số vọng Tây phương. Thế nhưng cứ mỗi lần đất nước lâm vào một trận đấu khẩu quốc tế, đám tinh anh văn học lại làm lành một cách thật thô bỉ với các tác phẩm “yêu quý Thổ Nhĩ Kỳ” rất ư tình cảm đậm chất hương xa cỏ lạ.

Những gì André Gide viết trong Nhật ký về những chuyến du lịch qua Thổ Nhĩ Kỳ vào năm 1914 chẳng hề có chút gì “tình yêu nước Thổ” như của Pierre Loti. Ngược hẳn lại: khi nói là ông ghét người Thổ; thì ông không sử dụng từ này theo nghĩa quốc gia chủ nghĩa đầy tự hào, khi ấy đang dần trở thành thời thượng, mà như một nỗi nhục về chủng tộc – quần áo của người Thổ thì thật tệ, nhưng giống dân Thổ cũng chẳng khá hơn. Ông tán dương rằng những chuyến đi dạy cho ông một điều, văn minh Tây phương, đặc biệt văn minh Pháp, cao hơn hết thảy mọi thứ văn minh khác. Khi cuốn Cuộc đi Thổ Nhĩ Kỳ[28] ra mắt lần thứ nhất, Yahya Kemal, lúc đó là nhà thơ số một của Thổ Nhĩ Kỳ, tức giận lắm, nhưng thay vì cho in một lời câu trả lời công khai trên báo chí như ngày nay một nhà văn hẳn sẽ làm, ông và các trí thức Thổ khác âm thầm chịu nỗi nhục, giống như một bí mật tội lỗi. Điều này chỉ có thể muốn nói rằng trong tận cùng trái tim, họ sợ những lời lăng nhục của Gide có cơ sở. Một năm sau khi những gì Gide viết được xuất bản thành sách, Atatürk, một trong những nhà Tây phương hóa lớn lao nhất trong tất cả, tiến hành một cuộc cách mạng về ăn mặc, cấm hết mọi thứ quần áo không phải Tây phương.

Khi những người quan sát Tây phương nói xấu về thành phố, tôi thường thấy mình thích thú, thấy đám này chịu chơi hơn so với sự ngưỡng mộ hạ cố của Pierre Loti, lúc nào cũng xuýt xoa vẻ đẹp Istanbul, sự lạ kỳ, độc nhất vô nhị của nó. Hầu hết những nhà du lịch Tây phương ca ngợi vẻ đẹp của thành phố, sự lịch lãm duyên dáng của người dân, nhưng sự tình đâu phải như vậy: Luôn luôn, vấn đề không hệ tại ở cái đẹp của nơi chốn, phong cảnh đô thị, tính tình người bản địa, và cái nhìn của du khách Tây phương, mà là, nhà văn mong đợi gì ở thành phố, và độc giả chờ đợi gì ở văn bản về thành phố của nhà văn. Từ nửa thế kỷ mười chín trở đi, văn chương Pháp và Anh sản xuất ra một hình ảnh giàu có hơn về Istanbul. Những căn nhà của các vị thầy tu, những đám cháy, vẻ đẹp của các nghĩa địa, hoàng cung và những hậu cung, những người hành khất, những đàn chó chạy rông, luật cấm uống rượu, sự cấm cung của phụ nữ, vẻ bí ẩn của thành phố, du lịch vịnh Bosphorus, và vẻ đẹp của dáng hình thành phố – những điều này đem đến cho thành phố cái vẻ đẹp hương xa cỏ lạ, và bởi vì các nhà văn tới thăm Istanbul thường ở cùng những nơi giống nhau, và dùng cùng những người dẫn đường, họ khó có thể gặp những hình ảnh làm tan vỡ ảo tưởng của họ. Một thế hệ mới những nhà du lịch dần dà nhận ra sự kiện Đế quốc Ottoman đang suy sụp, kém phát triển so với Âu châu, và không còn mấy tò mò tìm hiểu bí mật sự thành công của quân đội Ottoman hay là những việc làm không hề được công bố của chính quyền; thay vì coi thành phố như là đáng sợ và không thể xâm nhập như vây, họ bắt đầu thấy nó lạ lùng nhưng thú vị, quyến rũ khách du lịch. Với họ, như vậy là đủ để tới thăm; và khi đã viết mãi đến nhàm chán cùng những sự việc mà những người đi trước đã từng viết, họ bắt đầu tìm cách đào bới tới những tầng sâu hơn.

Khi xe lửa và tàu hơi nước đem Istanbul tới gần với Tây phương, bỗng chốc, người ta nhận thấy có nhiều du khách Tây phương trên đường phố Istanbul, và điều này khiến nhiều người tự hỏi vì cớ gì những người kia lại tới một nơi khủng khiếp như thế này. Và vậy là, vào một thời kỳ chỉ có sự ngu dốt, thói đỏm dáng, ăn nói liều lĩnh, nghĩ sao nói vậy, thay vì cố gắng tìm hiểu sự khác biệt về văn hóa, sự lạ lùng, kỳ quái về phong tục, tập quán, và tính chất cấu trúc xã hội của xứ sở và văn hóa, các du khách “có văn hóa” theo kiểu André Gide khám phá ra rằng họ có quyền, như là một nhà du lịch, đòi hỏi được giải trí, được vui thú ở Istanbul. Tự tin vào chính mình đến nỗi họ dám tuyên bố, nếu họ chẳng thấy gì thích thú, đáng quan tâm ở nơi Istanbul thì đó là do Istanbul (chứ đâu phải do họ) quá buồn chán, không có chút độc đáo nào, những nhà văn du khách của thời kỳ sau cùng này chứng tỏ, các chiến thắng quân sự và kinh tế của văn minh Tây phương đã đem đến cho họ niềm kiêu ngạo, và tự tin rằng Tây phương là chuẩn mẫu cho toàn nhân loại.

Những nhà văn này tới Istanbul vào thời kỳ mà thành phố hết còn cái vẻ hương xa cỏ lạ, do đà tăng tiến Tây phưong hóa, và do sự cấm đoán của triều đại Atatürk – bãi bỏ chế độ sultan, đóng cửa hậu cung, tekke của các thầy tu, thiêu hủy những khu nhà gỗ và những nơi giải trí du khách khác, và việc thay thế Đế chế Ottoman bằng một nền Cộng hòa Thổ Nhĩ Kỳ. Sau một thời gian dài không có lấy một người quan trọng nào thèm tới Istanbul, khi bất cứ du khách nào ghé khách sạn Hilton là được báo chí địa phương săn sóc tận tình, xin được phỏng vấn, nhà thơ Mỹ gốc Nga Joseph Brodsky cho in một bài viết dài trên tờ The New Yorker, nhan đề “Chuyến bay từ Byzance.”

Bị ảnh hưởng bởi một văn bản rất mỉa mai về Iceland của nhà thơ W. H. Auden[29], Brodsky bắt đầu bài viết của mình bằng cách kể ra cả lô những lý do khiến ông tới thăm Istanbul (bằng máy bay). Vào thời gian tôi ở xa thành phố và chỉ muốn đọc những điều tốt đẹp về nó, giọng điệu chế nhạo của bài viết khiến tôi như bị dội một thùng nước lạnh, tuy nhiên tôi thực là vui khi ông viết, “Mọi thứ ở đây đều chất chồng năm tháng! Không già, không cổ, ngay cả cổ lỗ sĩ cũng không, mà là chất chồng năm tháng!” Ông nói đúng quá. Khi đế quốc sụp đổ, nền tân Cộng hòa rất an tâm về mục tiêu của nó, nhưng lại chẳng chắc chắn gì về căn cước của mình; cách độc nhất để tiến về phía trước, những nhà thành lập nền tân Cộng hòa nghĩ vậy, là nỗ lực tạo dựng nên một khái niệm mới cho tính chất Thổ Nhĩ Kỳ, và điều này có nghĩa là cắt đứt với phần còn lại của thế giới, bằng một vòng vây khoanh vùng bịnh dịch. Và như vậy là chấm dứt thời đại vương quyền của một Istanbul lớn lao, đa ngôn ngữ; thành phố trở nên co cụm, đóng váng, tự nó làm cho nó trở nên rỗng tuếch, và sau cùng trở thành đơn điệu, độc ngữ, với màu đen trắng.

Thành phố thế giới Istanbul mà tôi biết khi còn là một đứa trẻ biến mất vào lúc tôi vừa bước vào tuổi trưởng thành. Vào năm 1852, Gautier, như rất nhiều du khách vào thời kỳ đó, đã đưa ra nhận xét rằng đi trên đường phố Istanbul bạn có thể nghe tiếng Thổ, tiếng Hy Lạp, tiếng Armenia, tiếng Ý, tiếng Pháp và tiếng Anh (và, nhiều hơn cả hai thứ tiếng sau cùng vừa kể ra đó, là tiếng Ladino, thứ ngôn ngữ Tây Ban Nha thời Trung cổ của những người Do Thái tới Istanbul sau thời Tòa án Dị giáo). Ghi nhận rằng rất nhiều người ở “tháp Babel” này thông thạo vài ngôn ngữ, Gautier, như rất nhiều người đồng hương của ông, có vẻ hơi xấu hổ về chuyện mình chỉ có biết một thứ tiếng mẹ đẻ.

Sau khi nền Cộng hòa được thành lập và sự trỗi dậy dữ dội của công cuộc Thổ hóa, sau khi nhà nước áp dụng những biện pháp cấm đoán đối với các sắc dân thiểu số – những biện pháp mà một số người coi là giai đoạn cuối của sự “chinh phục” thành phố, còn những người khác coi là diệt chủng – hầu hết những ngôn ngữ trên biến mất. Tôi chứng kiến vụ diệt ngôn ngữ trên khi còn là một đứa trẻ, và mỗi lần có một người nào đó lớn tiếng trên đường phố bằng tiếng Hy Lạp hay tiếng Armenia, là có một người nào đó la lớn, lặp lại những khẩu hiệu nhan nhản, “Này, công dân ơi, hãy nói tiếng Thổ” (rất hiếm khi nghe người Kurd tự xưng danh họ ở chốn công cộng vào thời kỳ ấy).

Sự quan tâm đầy bối rối của tôi đối với ngay cả những ký sự không đáng tin cậy nhất của các nhà văn du lịch Tây phương không xuất phát từ mối liên hệ đơn giản yêu-ghét hay một tình cảm hỗn độn vừa nhức nhối thương đau vừa ước mong được chấp nhận. Bỏ qua một bên những tài liệu chính thức này nọ, hay những lời chỉ trích người dân về thái độ ứng xử tệ hại trên đường phố của một dúm nhà bỉnh bút về thành phố, cho tới đầu thế kỷ hai mươi, cư dân Istanbul rất ít viết về thành phố của mình. Cái thành phố sống động, phập phồng – những con phố, không gian, mùi vị, cuộc sống ngồn ngộn mỗi ngày – là một cái gì đó chỉ văn chương mới chuyển tải được, và bao thế kỷ qua đi, thứ văn chương độc nhất mà thành phố gợi hứng được lại do những người ngoại quốc chấp bút. Chúng ta phải nhìn những bức hình của Du Camp và những bức tranh khắc của các nghệ sĩ Tây phương để hiểu phố xá Istanbul trông ra sao vào thập niên 1850, và cư dân của nó ăn mặc như thế nào; nếu muốn biết chuyện gì xảy ra trên những con phố, đại lộ, quảng trường tôi từng sống trọn đời, một trăm, hai trăm, bốn trăm năm trước khi tôi ra đời; nếu muốn biết quảng trường nào trước đây là đồng không mông quạnh, và cánh đồng nào hiện nay đã có thời là những quảng trường có hàng cột; nếu muốn có một chút cảm nhận về việc con người ngày đó sinh sống ra sao – trừ phi bỏ ra nhiều năm trời lục lọi mê cung hồ sơ Ottoman, tôi chỉ có thể tìm thấy các câu trả lời, cho dù bị lệch lạc, trong những gì người Tây phương viết ra.

Trong “Sự trở về của người dạo chơi,” Walter Benjamin bắt đầu bài điểm cuốn Những cuộc tản bộ Berlin của Franz Hessel bằng nhận xét, “Nếu chúng ta phải chia mọi sự miêu tả đã có về các thành phố thành hai nhóm theo nơi sinh của họ, chắc chắn chúng ta sẽ thấy nhóm bản địa của các thành phố đó chỉ là thiểu số.” Theo ông, ở phần lớn các nhà văn từ nơi khác tới, điều làm họ hào hứng hơn cả là những cảnh tượng hương xa cỏ lạ và đẹp đẽ. Ở những kẻ bản địa của một thành phố, sự nối kết luôn được thông qua các hồi tưởng.

Điều tôi đang diễn tả, sau cùng, có thể chẳng phải là đặc trưng của Istanbul, và có lẽ, với đà Tây phương hóa trên toàn thế giới, đã trở nên không thể nào tránh được. Có thể đó là lý do tại sao đôi khi tôi đọc những gì người Tây phương viết không phải như là đọc giấc mộng hương xa cỏ lạ của một người nào đó, mà thật cận kề, như thể chúng là những hồi tưởng của chính tôi. Tôi thật sảng khoái khi đọc được một chi tiết trước đó cũng đã nhận ra, nhưng do chẳng ai thèm nhắc tới nó, thế là tôi cũng cho qua luôn. Tôi thật mê nhưng đoạn miêu tả của Knut Hamsun về cây cầu Galata mà tôi biết, khi còn là một đứa bé – câu cầu được nâng đỡ bởi những cánh thuyền, và cứ thế đong đưa theo dòng người, xe cộ qua lại – y hệt như tôi mê sự miêu tả của Hans Christian Andersen về “cái bóng đen” của những hàng bách trải dài trên các nghĩa địa. Nhìn Istanbul qua những con mắt của một người ngoại quốc luôn luôn mang lại cho tôi sự thích thú, một phần không nhỏ còn bởi lẽ hình ảnh đó giúp tôi chống đỡ với thứ chủ nghĩa quốc gia hẹp hòi và những sức ép phải tuân thủ. Những miêu tả đôi khi thật chính xác (và do đó, gây phiền hà) về hậu cung, chiếc áo dài Ottoman, và những nghi lễ thời Đế chế Ottoman, chúng thật xa vời so với kinh nghiệm của riêng tôi, đến nỗi mặc dù biết chúng đều có cơ sở, chúng vẫn có vẻ như là những miêu tả về một thành phố của một người nào khác. Tây phương hóa cho phép tôi và hàng triệu cư dân của thành phố Istanbul được hưởng trò xa xỉ: thưởng thức cái quá khứ của chính chúng tôi như là một thứ “hương xa cỏ lạ,” một cảnh đẹp của một đất nước, thành phố xa lạ nào đó.

Nhìn thành phố từ nhiều điểm nhìn khác nhau, và từ đó, gìn giữ mối liên hệ luôn sống động giữa tôi và nó, đôi lúc tôi như thấy mình khùng, tự đánh lừa chính mình. Có những lần – sau khi tự cấm cung một thời gian dài không đi ra khỏi nhà, hay thậm chí chẳng thèm tìm kiếm cái thằng Orhan khác đang nóng lòng chờ đợi trong một căn nhà khác – tôi đâm lo không biết sự đậm đà quấn quít với nơi chốn này có làm bộ não của tôi biến thành đá, và, tự giam mình vào cô tịch như vậy có giết chết cái nhìn của tôi về thành phố. Rồi tôi tự hài lòng khi nhắc nhở chính mình rằng có một điều gì đó có tính ngoại lai trong cách nhìn thành phố của tôi, cái mà tôi có sau bao nhiêu ngày tháng miệt mài đọc các du khách Tây phương viết về thành phố của tôi. Đôi khi, tôi đọc về những điều chẳng hề thay đổi – những con phố chính, những lối đi nhỏ, những căn nhà gỗ không hiểu bằng cách nào vẫn còn đứng vững, những người bán hàng trên đường, những khoảnh đất trống, và hüzün, tất cả những thứ đó, mặc dù thành phố đã đông đúc gấp lên tới mười lần – tôi cứ tự đánh lừa chính mình rằng những ghi nhận của những kẻ ở bên ngoài người Tây phương, là hồi ức của riêng tôi về thành phố quê hương mình.

Nếu các du khách Tây phương điểm trang Istanbul bằng những ảo tưởng, những điều quái dị về Đông phương, thì sau cùng cũng không có điều gì gây hại cho thành phố; chúng tôi chưa hề là một thuộc địa của Tây phương. Bởi vậy, nếu Gautier để ý thấy người Thổ không khóc khi những đám cháy dữ dội bùng lên – khác người Pháp, thường là khóc dữ lắm, ấy là vì họ đối diện với thảm họa đầy phẩm giá, do họ tin vào số phận – tuy thực sự không đồng ý với ông một chút nào, nhưng tôi cũng cảm thấy, nói như vậy cũng chẳng có chi là lầm lẫn. Nhưng các độc giả người Pháp của ông, sau khi được rào đón trước như thế, làm sao họ hiểu nổi tại làm sao một trăm năm chục năm đã qua mà người dân ở đây không làm sao rũ khỏi hüzün?

Khía cạnh đau buồn nhất mà tôi cảm thấy sau khi đọc các du khách Tây phương viết về Istanbul là rất nhiều cảnh sắc địa phương mà những nhà quan sát này, trong số đó có rất nhiều nhà văn sáng giá, ghi nhận và cường điệu thêm lên, chúng biến mất liền sau khi được để ý tới. Đây là một sự cộng sinh tàn nhẫn: Những nhà quan sát Tây phương thích định danh những sự vật làm Istanbul trở thành hương xa cỏ lạ, các sự vật ở Tây phương chẳng hề có, trong khi những người Tây phương hóa chúng tôi lại coi chúng như là các trở ngại cần phải xóa bỏ càng nhanh chừng nào càng tốt chừng đó, ra khỏi bộ mặt của thành phố.

Đây là một danh sách ngắn:

Các “Vệ binh Thổ”, những đội quân tinh nhuệ được các nhà du lịch Tây phương hết sức quan tâm cho mãi tới thế kỷ mười chín, bị giải thể đầu tiên. Chợ nô lệ, một trong những điểm chú mục khác của sự tò mò Tây phương, biến mất chẳng mấy chốc sau khi được miêu tả. Các vị thầy tu Rufai với những cây xiên bằng sắt lủng lẳng ở trên người, và các tekke Mevlevi bị đóng cửa cùng với việc thành lập nền Cộng hòa. Quần áo Ottoman mà rất nhiều nghệ sĩ từng vẽ bị cấm liền ngay sau khi André Gide phàn nàn về nó. Hậu cung, thú ngắm nghía số một của du khách cũng đi luôn. Bảy mươi lăm năm sau khi Flaubert nói ông kể với người bạn yêu quý rằng ông tới chợ yêu cầu nghệ nhân viết tên theo lối thư pháp, Thổ Nhĩ Kỳ liền chuyển bảng chữ cái Ả Rập qua bảng chữ cái Latinh, và cái thú vui hương xa cỏ lạ này cũng chấm dứt theo luôn. Trong tất cá những mất mát đó, theo tôi nặng nề nhất là việc dời những mồ mả và nghĩa địa từ những khu vườn và quảng trường của cuộc sống mỗi ngày của chúng tôi tới những khu vực được rào giậu xung quanh bởi những bức tường cao trông thật khiếp sợ, không có những hàng bách, và không cả dáng hình thành phố. Những người phu khuân vác, với cả một khối hàng hóa trên lưng làm kinh ngạc rất nhiều du khách thời kỳ Cộng hòa – giống như những chiếc xe Mỹ cổ lỗ sĩ mà Brodsky đã từng ghi nhận – chẳng mấy chốc không còn được nhắc tới nữa, bởi vì đã biến mất.

Chỉ có mỗi một thứ phong cách riêng, đặc sản của Thổ Nhĩ Kỳ, kiên trì không chịu biến vào hư vô dưới cái nhìn của Tây phương: các đàn chó vẫn chạy rông trên đường phố. Sau khi giải tán đội vệ binh tinh nhuệ vì lý do không phù hợp với kỷ luật nhà binh theo kiểu quân đội Tây phương, Mahmut II quay qua quan tâm tới đội binh chó. Nhưng tham vọng của ông lần này đã thất bại. Sau thời Quân chủ Lập hiến, còn có một đợt “sửa đổi” khác nữa, lần này được người bô hê miêng trợ giúp, từng con chó một được tống ra hòn đảo Sivriada nhưng lạ làm sao, con nào cũng chiến thắng trong việc tìm được đường trở về. Người Pháp, tuy coi đàn chó cũng có mùi hương xa cỏ lạ, nhưng họ coi tống xuất đàn chó ra nhà tù ở ngoài đáo Sivriada còn có màu sắc hương xa cỏ lạ hơn thế nữa; nhiều năm sau này Sartre sẽ đùa cợt về chuyện này trong Tuổi biết khôn[30].

Max Fruchtermann, nghệ sĩ chuyên vẽ bưu thiếp, có vẻ như ý thức được tính chất hương xa cỏ lạ của vụ việc liên quan tới chó này: Trong một loạt khung cảnh Istanbul sản xuất vào khoảng thời gian cuối thế kỷ mười chín đầu thế kỷ hai mươi, ông cẩn thận đưa vô càng nhiều chó càng tốt, cũng như các vị thầy tu xiên sắt qua cơ thể, những nghĩa địa, và những thánh đường Hồi giáo.

CHƯƠNG HAI MƯƠI SÁU:
Nỗi buồn của hoang phế:
Tanpɪnar và Yahya Kemal tại các xóm nghèo Istanbul

Tanpɪnar và Yahya Kemal thường sóng đôi trong những chuyến tản bộ dài ở những khu vực trơ trọi, xa xôi và nghèo khổ của Istanbul. Một lần, trong thời kỳ Đệ nhị Thế chiến, một mình trở lại những nơi chốn xưa, trong “khu vực rộng lớn và khốn cùng giữa Kocamustafapaşa và những bờ tường của thành phố,” Tanpɪnar bồi hồi nhớ lại những cuộc đi dạo ngày trước đó đã hữu ích cho ông biết chừng nào. Cũng là từ những khu vực nghèo khổ này mà Gautier nhìn ra vẻ sầu muộn, nỗi buồn tỏa xuống khắp thành phố vào quãng 1853; Tanpɪnar và Yahya Kemal bắt đầu các chuyến dã ngoại vào “những năm đình chiến” tủi nhục.

Khi hai nhà văn lớn của Thổ bắt đầu những chuyến tản bộ đầu tiên của họ, bảy mươi năm đã qua đi kể từ những cuộc viếng thăm của hai nhà văn Pháp là Nerval và Gautier mà họ đều ngưỡng mộ tác phẩm; vào thời gian đó, Đế chế Ottoman đang từ từ mất dần những đất đai của nó ở vùng biển Balkan và Trung Đông, ngày một nhỏ đi, nhỏ đi, và sau cùng biến mất; những nguồn thu nhập nuôi sống Istanbul khô kiệt dần; mặc dù có làn sóng di dân Hồi giáo thường trực chạy trốn họa diệt chủng tại các nước cộng hòa của Balkan, con số người chết do cuộc Đệ nhất Thế chiến lên tới hàng trăm ngàn, thành thử dân số cũng như của cải của thành phố cứ teo nhỏ lại. Cùng thời gian này, Âu châu và Tây phương giàu có thêm lên, nhờ những tiến bộ về kỹ thuật lớn lao. Khi mà Istanbul trở nên nghèo khổ hơn bao giờ hết, nó mất đi sự quan trọng của mình trên thế giới, và chỉ là một nơi chốn xa xôi, nghẹt thở với gánh nặng thất nghiệp. Khi còn là một đứa trẻ, tôi không hề có được cảm giác sống trong một thủ đô lớn của thế giới, mà chỉ là tỉnh thành vùng nhà quê, nghèo đói.

Khi viết “Một chuyến tản bộ qua những xóm nghèo của thành phố,” Tanpɪnar không chỉ miêu tả chuyến viếng thăm mới nhất của riêng ông và những chuyến tản bộ trước đó. Mục đích của ông không chỉ là tìm cách làm quen trở lại với các khu vực nghèo khổ nhất, xa xôi nhất của Istanbul; ông còn thử tự đặt mình vào trong cuộc sống của một xứ sở nghèo khổ, vào trong một thành phố mà thế giới bên ngoài chẳng còn thèm để ý tới nữa. Như vậy, thám hiểm những xóm nghèo như là một phong cảnh đồng nghĩa với việc đưa ra một thực tại là bản thân Istanbul, và Thổ Nhĩ Kỳ, cũng chỉ là các xóm nghèo.

Tanpɪnar viết dài về những con phố bị đốt rụi, những điêu tàn và những bức tường đổ, tất cả đều quá đỗi thân thuộc với tôi khi còn là một đứa trẻ. Trong chuyến đi, ông nghe thấy tiếng nói của phụ nữ (theo thói quen, ông gọi đó là “tiếng rì rào của hậu cung”) vẳng đến từ một “biệt thự bằng gỗ từ thời Abdülhamit, không hiểu nhờ đâu vẫn còn đứng vững,” nhưng, để cho hợp với chương trình chính trị – văn hóa mà ông tự xây dựng cho mình, ông buộc phải giải thích rằng chúng không phải là những âm thanh từ thời Ottoman, mà là của những người phụ nữ làm việc trong nền kỹ nghệ dệt may mới mẻ của thành phố - “một xưởng làm giày vớ, hay cửa hàng vải sợi.” Nơi này là một trong những khu xóm “mà chúng ta biết từ khi còn nhỏ xíu,” Tanpɪnar viết, và bất cứ trang viết nào của Rasim cũng đều gợi cho chúng ta nhớ lại “một khu xóm với giếng nưóc rợp bóng giàn nho xanh, giàn quần áo phơi nắng, nằm hóng mát bên dưới là mấy chú mèo, chú chó, những thánh đường nhỏ, những nghĩa địa.” Nỗi buồn mà Tanpɪnar khám phá ra qua những quan sát sững người của Nerval và Gautier về các xóm nghèo, những điêu tàn, những khu vực nhà ở xám xịt, những bức tường thành phố, và đến lượt mình, ông biến nó thành một hüzün bản địa, thông qua đó mà xem xét một khung cảnh địa phương, và đặc biệt hơn nữa, cuộc sống thường nhật của một nữ công nhân hiện đại.

Chúng ta không thể biết được liệu ông có hoàn toàn ý thức được những điều mà ông làm hay không. Nhưng rõ ràng ông ý thức được rằng những khu đất bị lửa thiêu rụi, những xưởng thợ, những kho chứa, những biệt thự bằng gỗ, những điêu tàn hoang phế, những ngôi biệt thự đổ nát mà ông nhìn thấy tại các phố xá hoang phế và bị bỏ quên của những khu vực “bị cô lập” đó có một vẻ đẹp đặc biệt, và một ý nghĩa nào đó. Bởi vì, cũng trong bài viết, ông hạ xuống những dòng sau đây:

Tôi xem các cuộc phiêu lưu của những khu xóm điêu tàn hoang phế ấy như là một biểu tượng. Chỉ có thời gian và những cú sốc sắc bén của lịch sử mới có thể đem đến cho một khu lối xóm bộ mặt như thế. Ui chao, dân chúng của nó phải chịu đựng bao nhiêu chinh phục, bao nhiêu thất trận, để sáng tạo ra khung cảnh trước mắt chúng ta kia?

Chúng ta có thể đưa ra một câu trả lời có thể đã nằm trong đầu độc giả: Nếu mọi người bận tâm đến sự hủy diệt của Đế chế Ottoman và sự suy thoái của Istanbul trong con mắt của Âu châu, và mặt khác, đến nỗi buồn của-hüzün mà tất cả những mất mát lớn lao khêu dậy, thì tại sao họ không chuyển hóa nỗi đau khổ theo kiểu Nerval đó thành một thứ “thơ ca thuần khiết” thật xứng hợp? Trong Aurélia của Nerval, khi ông mất tình yêu và nỗi buồn của ông trở nên u tối, chúng ta có thể hiểu tại sao ông than thở rằng chẳng còn gì hết ở trên cõi đời này ngoài những “giải trí tầm phào.” Nerval đến Istanbul là để bỏ lại nỗi buồn ở đằng sau ông. (Gautier không hay biết mà cho phép nỗi buồn này len lén chui vào trong những quan sát của riêng ông.) Khi Tanpɪnar, tiểu thuyết gia vĩ đại nhất thế kỷ hai mươi, và Yahya Kemal, nhà thơ vĩ đại nhất thế kỷ hai mươi của Thổ Nhĩ Kỳ, cùng nhau đi tản bộ nơi những khu xóm nghèo khổ nhất của thành phố thì họ như vậy là để cảm thấy những mất mát và nỗi buồn của mình còn sâu nặng hơn nữa. Tại sao ?

Họ có một chương trình chính trị. Họ lặn lội trong những khu phố điêu tàn là để tìm kiếm các dấu hiệu của một nhà nước Thổ mới, một chủ nghĩa quốc gia mới của Thổ Nhĩ Kỳ: Đế chế Ottoman có thể sụp đổ, nhưng dân tộc Thổ sẽ làm cho đất nước của họ trở nên lớn lao (điều mà những người Hy Lạp, Armenia, Do Thái, Kurd, và rất nhiều sắc dân thiểu số khác sẵn sàng quên đi, cùng với nền Cộng hòa), và cả hai muốn chứng tỏ, mặc dù u sầu buồn bã, họ vẫn đứng thẳng người. Không như các ý hệ gia của nhà nước Thổ, những người diễn tả chủ nghĩa quốc gia bằng một ngôn ngữ sang sảng, hùng hồn, không tha thiết, không yêu thương, họ biểu hiện lòng yêu nước của mình bằng một ngôn ngữ thơ, khác hẳn thứ ngôn ngữ nặng nề và quyền uy. Yahya Kemal đã trải qua mười năm ở Paris nghiên cứu thơ Pháp; “suy nghĩ giống như người Tây phương,” ông tìm kiếm một hình ảnh theo kiểu Tây phương ngõ hầu làm cho chủ nghĩa quốc gia “trông đẹp hơn.”

Khi Đế quốc Ottoman thất trận trong Đệ nhất Thế chiến, Đồng minh chiếm cứ Istanbul, biến nó thành một thành phố ngục tù, theo cách nói của Tanpɪnar trong tác phẩm Những kẻ đứng ở bên ngoài vở diễn, những tàu chiến của Pháp và Anh ngự trị trên vịnh Bosphorus, ngay phía trước Cung điện Dolmabahçe, có nhiều đề án chính trị đương thời không tha thiết tới vấn đề căn cước quốc gia Thổ Nhĩ Kỳ. (Những năm sau này, việc hai người buộc phải gia nhập chủ nghĩa quốc gia sẽ làm cho quan hệ của họ với nhà nước được thuận lợi hơn và khiến họ có được chức vụ đại sứ và dân biểu, rồi thì chủ nghĩa dân tộc của họ, sự im lặng của họ trước những bạo loạn sắc tộc chống Kitô giáo và chống Tây phương, như các vụ việc 6-7 tháng Chín, không hề gây chút phàn nàn nào.) Trong lúc cuộc chiến với quân đội Hy Lạp bùng nổ tại vùng Anatolia, Yahya Kemal, bản thân vốn không ưa chiến tranh, chính trị hay quân đội, tránh xa Ankara. Ông chọn cho mình thái độ “ở ngoài sàn diễn” khi ở lại Istanbul, nơi ông dâng hiến mình cho thi ca, viết về những chiến thắng huy hoàng của Thổ Nhĩ Kỳ trong quá khứ, tạo dựng một hình ảnh Istanbul Thổ Nhĩ Kỳ. Khía cạnh văn học nằm trong chương trình chính trị thành công của ông ở chỗ ông sử dụng các thể thơ truyền thống và vần luật (aruz) theo một đường hướng sao cho bật ra được những kiểu cách và không khí của tiếng nói Thổ, cùng lúc chứng tỏ Thổ là một dân tộc đã từng tạo ra rất nhiều chiến thắng, và những công trình lớn lao. Trình bày Istanbul như là một tác phẩm nghệ thuật vĩ đại nhất của dân tộc, ông nhắm hai mục tiêu. Thứ nhất, nếu, tiếp theo sau Đệ nhất Thế chiến trong những năm đình chiến, Istanbul trở thành thuộc địa của Tây phương, thì điều quan trọng là phải làm sao giải thích cho những tên thực dân biết rằng thành phố không chỉ là một nơi đáng tưởng niệm vì Hagia Sophia và những nhà thờ của nó; bọn họ phải biết đến cái căn cước “Thổ Nhĩ Kỳ” của thành phố này. Thứ nhì, sau Cuộc chiến Độc lập và việc thành lập nền Cộng hòa, Yahya Kemal nhấn mạnh tới tính Thổ Nhĩ Kỳ của Istanbul để hô hào “sáng tạo ra một quốc gia mới.” Cả hai nhà văn viết nhiều bài dài, bỏ qua di sản đa văn hóa, đa chủng tộc, đa tôn giáo của Istanbul đế hỗ trợ tinh thần “Thổ hóa” này.

Nhiều năm sau, Tanpɪnar nhắc lại điều này trong một bài viết nhan đề “Chúng ta đã làm thế nào để ôm lấy những tác phẩm lớn lao của quá khứ chúng ta trong những năm đình chiến đau đớn!” Trong một tiêu luận nhan đề “Trên những bức tường của Istanbul,” Yahya nhớ lại, ông và các sinh viên của mình đã đáp một chuyến xe điện tại Topkapɪ và đi bộ “từ Marmara tới Mũi Vàng dọc theo những bức tường với những ngọn tháp, những lỗ châu mai trải ra mãi, vượt khỏi tầm nhìn,” và ngưng lại để nghỉ ngơi trên ”những đống đổ nát của bức tường đổ.” Để chứng tỏ Istanbul là Thổ Nhĩ Kỳ, hai nhà văn này ý thức được rằng sẽ không đủ nếu chỉ miêu tả dáng hình thành phố rất được khách du lịch nhà văn Tây phương yêu quý, hay bóng dáng của những thánh đường Hồi giáo, những nhà thờ. Khi bị bóng dáng của giáo đường Hagia Sophia ngự trị, cái dáng hình được ghi nhận bởi mọi nhà quan sát Tây phương từ Lamartine cho tới Le Corbusier không thể dùng làm một “hình ảnh quốc gia” cho Istanbul của Thổ Nhĩ Kỳ; vẻ đẹp kiểu như vậy quá có tính chất quốc tế. Các cư dân Istanbul theo quốc gia chủ nghĩa như Yahya Kemal và Tanpɪnar muốn nhắm tới đám đông nghèo khổ, bị đánh bại, và những người Hồi giáo bị tước đoạt tất cả để chứng tỏ họ chẳng mất đi dù chỉ một mẩu căn cước của họ, và để thỏa mãn lòng ao ước về một nét đẹp u sầu buồn bã có thể diễn tả được tình cảm mất mát, thua thiệt. Đó chính là lý do khiến hai nhà văn rủ nhau cùng tản bộ tới những khu xóm nghèo đói để tìm cho được những hình ảnh đẹp, nhờ đó mà cư dân Istanbul có thể trộn vào với nỗi buồn hüzün của họ về một quá khứ điêu tàn; họ đã kiếm thấy nó khi đi theo những bước chân của Gautier. Mặc dù tha thiết với chủ nghĩa quốc gia của mình, đôi khi Tanpɪnar đã sử dụng tới những từ như ”đẹp như tranh” và “phong cảnh”; để chứng tỏ những xóm nghèo này mang nét truyền thống, còn nguyên vẹn, không chút ảnh hưởng Tây phương, ông viết rằng “chúng thật điêu tàn, nghèo khổ, thật đáng thương,” nhưng chúng “gìn giữ được phong thái riêng, và cách sống riêng của chúng.”

Đó là cách hai người bạn sống ở Istanbul – một nhà thơ, người kia là tác giả văn xuôi – đã rút tỉa từ tác phẩm của hai người bạn từ Paris tới – một nhà thơ, người kia là tác giả văn xuôi – để cùng nhau đan dệt nên một câu chuyện bắt đầu bằng sự sụp đổ của Đế quốc Ottoman: chủ nghĩa quốc gia những năm đầu Cộng hòa, những điêu tàn, dự phóng Tây phương hóa, thơ ca, và phong cảnh của nó. Kết quả của cái câu chuyện có phần rối rắm này là một hình ảnh trong đó người Istanbul có thể nhìn thấy họ và một giấc mơ mà họ hoài vọng. Chúng ta có thể gọi giấc mơ này – một giấc mơ bật ra từ những khu xóm hoang vắng, trơ trọi, nghèo khổ, ở quá mãi phía bên ngoài những bức tường thành – là “nỗi buồn của hoang phế,” và nếu có người nào đó nhìn vào các cảnh này bằng con mắt của một kẻ ở bên ngoài (như Tanpɪnar đã làm), thì có thể coi chúng đẹp như tranh vẽ. Trước hết được xem như là vẻ đẹp của một phong cảnh như tranh vẽ, nỗi buồn cũng có thể diễn tả một thế kỷ bại trận, nghèo khổ của dân chúng Istanbul.

CHƯƠNG HAI MƯƠI BẢY:
Ngoại ô đẹp như tranh vẽ

Trong Bảy ngọn đèn của kiến trúc, John Ruskin dành nhiều trang của chương “Hồi nhớ” cho những vẻ đẹp của tranh vẽ, coi vẻ đẹp đặc thù kiểu này của kiến trúc (trái ngược với vẻ các hình thức cổ điển vốn được dàn dựng chi ly) nằm ở bản chất “tình cờ” của nó. Vì vậy, khi ông dùng từ đẹp như tranh [picturesque] để miêu tả một phong cảnh kiến trúc, thì có nghĩa ông đang miêu tả khung cảnh kiến trúc trở nên đẹp theo dòng thời gian, theo một đường hướng mà chính kẻ sáng tạo ra nó cũng không đoán trước được. Theo Ruskin, cái đẹp vẻ như tranh là nhờ các chi tiết chỉ lộ ra khi tòa nhà trải qua hàng trăm năm, qua bao mùa mưa gió, giữa đám cỏ dại, những chùm dây leo, những cánh đồng cỏ xung quanh, những tảng đá phía xa xa, mây trên trời và biển sóng vỗ. Bởi vậy, làm gì có vẻ đẹp như tranh ở nơi tòa nhà còn thơm mùi vôi vữa? Một tòa nhà mới tinh như thế đó, phải đợi hàng trăm năm mới tới thời của nó. Nó chỉ trở nên đẹp như tranh, khi lịch sử ban cho nó cái vẻ đẹp tình cờ và bảo đảm cho chúng ta một viễn ảnh mới.

Cái đẹp mà tôi nhìn thấy ở ngôi giáo đường Süleymaniye là ở những đường nét, những khoảng không gian duyên dáng bên dưới mái vòm, ở trong cách mở ra của các vòm phụ, ở trong tính đối ngẫu giữa những ngọn tháp chống đỡ và những cổng tò vò, ở trong sự trắng toát, ở trong vẻ tinh khiết những đỉnh vòm bằng chì của nó – không gì trong những cái đó có thể được gọi là vẻ đẹp như tranh. Ngay cả bốn trăm năm sau khi nó được xây cất, tôi vẫn có thể vào Süleymaniye và thấy một ngôi giáo đường vẫn đang đứng sừng sững đó trong cái toàn thể của nó, y hệt như nó đã từng, kể từ khi được xây cất, và nhận ra rằng nó được xây cất lên là để được nhìn như vậy. Chẳng có một công trình vinh danh, tưởng niệm nào trấn ngự vòm trời Istanbul; bóng dáng tuyệt vời của thành phố vẽ lên bầu trời có được là nhờ Süleymaniye, nhưng cũng còn nhờ thánh đường Hagia Sophia, Beyazɪt, và Yavuz Sultan Selim, cùng nhiều thánh đường lớn khác ở trung tâm thành phố, ngoài đó ra còn nhờ những ngôi giáo đường nhỏ được mấy bà vợ và con cái của các vị sultan xây dựng lên, và tất cả những tòa nhà cổ lỗ sĩ của nhà nước vẫn phản chiếu các tư tưởng mỹ học toát ra từ kiến trúc của chúng. Chỉ khi thoáng nhìn những tòa nhà này từ một khoảng trống bên trong con phố, hay dọc một lối đi hai bên viền bằng những hàng cây vả, hoặc khi nhìn ánh sáng từ phía biển nô rỡn trên những bức tường của chúng, chúng ta mới có thể sung sướng với cái vẻ đẹp như tranh ấy.

Tuy nhiên, vẻ đẹp mà những xóm nghèo dâng tặng cư dân thành phố Istanbul nằm hoàn toàn ở những bờ tường hoang phế, ở cỏ, dây leo, rong rêu và cả những cây cối vẫn còn tiếp tục mọc khi tôi còn là một đứa trẻ con, từ những tòa tháp hay trên tường các pháo đài Rumelihisarɪ và Anadoluhisarɪ. Vẻ đẹp của một giếng nước bể vỡ, một biệt thự xiêu vẹo, một trạm xăng hoang tàn, già khằn trăm tuổi, bức tường đổ của một ngôi giáo đường, những dây nho và những cây tiêu huyền quấn quít, làm rợp bóng những bức tường cũ mèm, đen thui, của một ngôi nhà gỗ – các cảnh đẹp như vậy đều là tình cờ cả. Nhưng khi tôi thăm viếng những con phố nhỏ của thành phố hồi còn bé, những bức tranh như vậy nhiều đến nỗi, tới một điểm nào đó, thật khó mà coi chúng như là không có dụng ý: chính những điêu tàn buồn bã này (bây giờ đã biến mất) đã đem đến cho Istanbul một linh hồn. Nhưng để “khám phá” linh hồn của thành phố ở trong những điêu tàn, để nhìn những điêu tàn này như một biểu hiện của cái gọi là yếu tính của thành phố, bạn phải trượt dài mãi xuống, theo một con đường giống như một mê cung đầy những tai nạn của lịch sử.

Để thưởng thức hương vị các con phố nhỏ, để thưởng ngoạn những dây nho và những cây lá đã đem đến cho những điêu tàn của thành phố niềm ân sủng tình cờ, trước hết và hơn hết, bạn phải là một kẻ xa lạ đối với chúng. Một bức tường đổ, một tekke bằng gỗ – bị kết án, bị bỏ hoang, và giờ đây rơi vào tình trạng bê trễ – một giếng nước mà những cái vòi chẳng hề có nước chảy ra, một cơ xưởng tám mươi năm chẳng sản xuất ra được một món đồ, một tòa nhà sắp sập, một dãy nhà bị bỏ hoang bởi những người Hy Lạp, Armenia và Do Thái, khi nhà nước quốc gia kỳ thị các sắc dân thiểu số, một ngôi nhà nghiêng về một bên, như thách thức phối cảnh, hai ngôi nhà xiêu vẹo nương tựa vào nhau để mà cố đứng vững, mấy tay chuyên vẽ tranh hí họa chắc hẳn phải mê cảnh này, những vòm, những mái nhấp nhô, một dãy nhà với những khung cửa sổ gãy bể – những thứ chẳng đẹp đẽ gì với những người sống ở đó; thay vì vậy họ nói tới những ổ chuột, sự bỏ bê vô vọng, vô phương. Những người cảm thấy thật thích thú ở cái đẹp tình cờ của sự nghèo khổ và sự lão hóa, suy tàn lịch sử, những người trong số chúng ta nhìn vẻ đẹp như tranh vẽ ở trong các điêu tàn – luôn luôn chúng ta là những kẻ ngoại cuộc. (Cũng tương tự như vậy đối với những người Bắc Âu mê đến điên khùng những điêu tàn La Mã bị chính người dân ở đó chẳng thèm để ý.) Bởi vậy, khi Yahya Kemal và Tanpɪnar coi những con phố nhỏ của một “Istanbul trinh nguyên và xa xưa” như là những nơi chốn con người vẫn cố ôm lấy các truyền thống cổ xưa, khi cả hai chiến đấu để đem công lý thi ca tới cho những cái đẹp của các khu ngoại ô như thế và lo lắng rằng nền văn hóa “trinh nguyên” của họ sẽ biến mất cùng với đà Tây phương hóa – trong khi họ nối kết sự giả tưởng đáng yêu theo đó những khu xóm này được ân sủng với đạo đức của các phường hội cổ, cái đặc tính được truyền từ đời này qua đời khác bởi những “cha ông, tổ tiên” đáng kính, cần cù lao động của chúng ta – thì chính Yahya Kemal lại sống ở Pera, nơi ông từng miêu tả như là một “khu vực nơi người ta chưa từng nghe thấy lời kêu gọi cầu nguyện nào” còn Tanpɪnar thì sống ở một nơi còn thoải mái hơn nhiều tại Beyoğlu, một khu mà đôi khi ông chê bai, nhạo báng đến gần như thù ghét.

Chúng ta hãy nhớ rằng Walter Benjamin từng nói những người ở ngoài thành thành phố thường quan tâm đến những vẻ đẹp hương xa cỏ lạ, và các đường nét đẹp như tranh vẽ. Hai nhà văn quốc gia chủ nghĩa ấy chỉ nhìn thấy “vẻ đẹp” của thành phố ở những nơi mà họ cảm thấy mình là người ở bên ngoài. Tình huống này làm ta nhớ tới thái độ của Tanizaki, tiểu thuyết gia lớn của Nhật, người, trong Ca tụng bóng tối, sau khi rất dài dòng miêu tả một ngôi nhà truyền thống phải như thế nào, cũng như cách thức gìn giữ nó, tuyên bố với vợ mình rằng bản thân ông sẽ không bao giờ sống được trong một ngôi nhà không có chút tiện nghi Tây phương nào như vậy.

Đạo hạnh lớn lao nhất của Istanbul là khả năng của các cư dân trong việc nhìn thành phố bằng cả hai con mắt Đông phương và Tây phương. Những trình bày đầu tiên về lịch sử địa phương trên báo chí Istanbul đều là những sự cường điệu rất được ưa chuộng bởi những người như Sir Richard Burton, dịch giả cuốn Ngàn lẻ một đêm, và những người như Nerval, những cái mà người Pháp gọi là kỳ cục. Koçu chắc hẳn là người đẩy cái kiểu trình bày kỳ cục này tới mức tuyệt hảo, qua những điều “chẳng giống ai” của ông, khiến độc giả nghĩ họ đang đọc một cuốn sách về một nền văn minh xa vời, ngoài hành tinh. Ngay khi tôi còn là một đứa trẻ, khi thành phố đang trên đà xuống dốc không phanh, cư dân Istanbul đều đã có cảm giác một nửa thời gian mình là người bên ngoài. Tùy thuộc cách nhìn của họ, mà họ cảm thấy thành phố của mình quá Đông phương, hay quá Tây phương, và hậu quả là nỗi bất an không biết mình thuộc về bên nào.

Trong khi Yahya Kemal và Tanpɪnar sống ở một phía của thành phố (khu Pera đã được Tây phương hóa), họ lại rút tỉa những phong cảnh đẹp, có tính quốc gia chủ nghĩa, buồn bã, và đẹp như tranh vẽ từ phía bên kia (các khu xóm nghèo khổ thuộc vùng Cổ Thành) để sáng tạo ra hình ảnh một Istanbul Cổ xưa cho những thế hệ sau. Cái khu xóm trong mơ này xuất hiện lần đầu tiên vào các thập niên 1930 và 1940, trên các tạp chí và nhật báo bảo thủ, đi kèm với những mô phỏng một cách thô thiển các bức tranh phong cảnh được vẽ bởi những họa sĩ Tây phương. Đi kèm với những bức tranh vô danh này – bởi vì thật khó mà biết được gốc gác của chúng, ai vẽ, vẽ ở đâu, vào thế kỷ nào, và chăng độc giả cũng chẳng thèm để ý đến chuyện chúng chuyển tải một cái nhìn Tây phương – là những bức ký họa đen trắng của họa sĩ địa phương về các khu phố nghèo nàn, và những bức đường nét về những con phố nhỏ của chúng. Tôi rất thích những bức phó bản của họa sĩ Hoca Ali Riza, loại tranh đường nét, trông thật trinh nguyên chân thật, rất ít chất hương xa cỏ lạ và quả thực chúng rất phổ biến.

Trong khi các du khách tới Istanbul vào cuối thế kỷ mười chín và đầu thế kỷ hai mươi ngưỡng mộ dáng hình thành phố và cung cách ánh sáng nô đùa trên mặt biển, trên những ngôi giáo đường, họa sĩ Hoca Ali Riza lại cặm cụi vẽ những bức ký họa các con phố nhỏ của thành phố, nơi cuộc chạy theo trào lưu Tây phương hóa, hiện đại hóa bị bỏ ngang nửa chừng, và cách nhìn của họa sĩ được tiếp nối ở trong những bức hình của Ara Güler. Những hình ảnh của nhà nhiếp ảnh này cho thấy một Istanbul như là chốn nơi cái cũ cứ thế tiếp tục cho dù có chuyện gì xảy ra, một nơi cái cũ hòa nhập với cái mới để sáng tạo ra một thứ âm nhạc bình dị nói về những điêu tàn, nghèo khổ, và sự nhục nhã, và cũng là một nơi nỗi buồn lồ lộ ra ở trên mặt cư dân, cũng như ở trong cách nhìn của họ; nhất là trong thập niên 1950 và 1960, khi mà những tinh anh sau chót còn lại của một thành phố vương giả – những nhà băng, những quán ăn, những tòa nhà của những người chạy theo Tây phương của đế quốc Ottoman – thi nhau sập xuống xung quanh nhiếp ảnh gia, ông liền tóm bắt được thi tính của điêu tàn. Trong tác phẩm Istanbul biến mất với những bức hình tuyệt vời về khu vực Beyoğlu mà tôi thật rành khi còn là một đứa trẻ - những đường xe điện, nhưng đại lộ rải sỏi, những tấm biển của các hàng quán, nỗi buồn hüzün một màu đen trắng đến não lòng người của nó – ông còn sử dụng thật điêu luyện những yếu tố của cái đẹp như tranh vẽ của khu xóm.

Cái hình ảnh khu phố một màu đen trắng, vỡ vụn, xa vời này, “nơi mọi người đều nghèo nhưng đáng kính và biết ông là ai,” thật phổ biến trong những ngày lễ Ramadan, khi các tờ báo địa phương trang trí các cột LỊCH SỬ và ISTANBUL của mình bằng những bản sao mới của những tranh khắc cũ và những bức đường nét mỗi năm mỗi thô thiển hơn. Bậc thầy của nghệ thuật phụ trợ này là Reşat Akrem Koçu, người minh họa cuốn Bách khoa toàn thư về Istanbul và những bài viết cho các cột lịch sử của ông trên báo chí phổ thông, không phải với những bản sao tranh khắc không để nguồn gốc mà là các ký họa thật thô vẽ lại chúng. (Đây là vấn đề tiện lợi: Tách rời một hay hai chi tiết cần thiết từ những bức tranh khắc rất chi li thì thật công phu, mà lại tốn tiền.) Rất nhiều bức tranh khắc cũng lại là bắt chước từ những bức tranh màu nước của các họa sĩ Tây phương, nhưng khi các họa sĩ dân gian sử dụng những tranh khắc đen trắng làm cơ sở cho những bức minh họa của riêng họ (luôn luôn được in trên một loại giấy tồi màu bùn), bạn sẽ chẳng bao giờ tìm thấy tên của họa sĩ gốc, hay thậm chí tên họa sĩ đã sao chép từ “nguyên gốc,” mà chỉ có một ghi chú cho biết bức tranh đã được vẽ lại “từ một bức tranh khắc.” Trong cái huyễn tưởng về Istanbul Cổ xưa, sự nghèo khổ được vinh danh vì gìn giữ được cái căn cước truyền thống, và do vậy rất quyến rũ đối với giai cấp trưởng giả sáng nào cũng đọc nhật báo, Tây phương hóa nửa chừng, tinh thần quốc gia cao vời vợi, những người chẳng thèm quan tâm đến những thực tế cơ cực của đời sống đô thị. Và khi giấc mơ về Istanbul Cổ xưa không chỉ định nghĩa ra các khu phố nghèo mà còn là mọi phần của thành phố ngoại trừ dáng hình thành phố, một loại văn chương liền xuất hiện để bao biện phần đặc biệt còn lại đó.

Khi muốn nhấn mạnh tới khía cạnh Thổ Nhĩ Kỳ hay Hồi giáo của những khu xóm nghèo khổ nhưng đang dần dà Tây phương hóa, các nhà văn bảo thủ bèn tạo ra một thiên đàng Ottoman nơi không ai truy vấn về quyền uy hay tính hợp pháp của pasha, nơi gia đình và bạn bè xác nhận sự nối kết thông qua các nghi lễ và những giá trị truyền thống (những điều này lẽ dĩ nhiên là sự nhún nhường, sự vâng lời, và bằng lòng với số phận). Những sắc thái của văn hóa Ottoman có thể gây dị ứng đối với những cảm tính của giai cấp trung lưu Tây phương hóa – thê thiếp, hậu cung, đa thê, quyền đánh người của pasha – thường được miêu tả mềm mại đi bởi các nhà văn hữu phái như Samiha Ayverdi, người chỉ ra rằng các vị pasha và con cái của họ hiện đại hơn nhiều so với sự thực.

Vở kịch rất được ưa chuộng của Ahmet Kutsi Tecer, Góc phố, lấy khung cảnh là một quán cà phê tại một khu xóm nghèo ở vùng ngoại ô của thành phố (dựa trên khu Rüstempaşa); như trong một vở kịch bóng Karagöz, tất cả những nhân vật lớn lao của thành phố tụ họp lại để mua vui cho chúng ta, giải trí cho chúng ta thoát ra khỏi những khó khăn nhọc nhằn của cuộc sống, và chào mừng chúng ta với vòng tay mở rộng. Thật khác hẳn tiếng khóc nghẹn ngào từ tiểu thuyết gia, và cũng là một nhà viết truyện ngắn Orhan Kemal, người đã có thời sống trong những con phố nhỏ khu Cibali (nơi bà vợ ông làm việc tại một nhà máy thuốc lá); ông mô tả những con phố nhỏ của thành phố như một nơi con người phải giành giật một cách thật cam go, ngay cả với bạn bè của họ. Theo tôi, giấc mơ đáng yêu về một xóm nghèo có mẫu mực trong Gia đình Uğurlugil, mà tôi vô cùng thích thú lắng nghe những cuộc phiêu lưu nho nhỏ trên đài phát thanh mỗi tối; gia đình này cũng lớn, đông người và hiện đại như gia đình tôi (tuy nhiên, không như nhà tôi, họ là một gia đình lớn hạnh phúc), họ xoay xở được, mặc dù hoàn cảnh chật vật, để kiếm cho ra một căn phòng cho một bà vú nuôi da đen.

Được cắm rễ ở trong vẻ đẹp như tranh vẽ, ở trong nỗi buồn của những điêu tàn, các câu chuyện kể về Istanbul Cổ xưa tỏ ra rất ngại ngùng khi phải đụng tới phần quỷ ma đen tối nằm lẩn quất ở bên dưới bề mặt sự vật. Trên hết, đây là một dòng văn chương quốc gia chủ nghĩa đưa ra một cái nhìn ngây thơ về truyền thống, hợp với khẩu vị mua vui cho mọi gia đình. Bởi vậy, từ những đứa trẻ mồ côi nghèo khổ nhưng có trái tim nhân hậu ở trong những cuốn sách của Kemalettin Tuğcu mà tôi rất mê khi còn là một đứa bé mười tuổi, lộ ra thông điệp rằng ngay cả một người nào đó sống trong hoàn cảnh cực khổ nhất tại các xóm nghèo vẫn có thể, bằng lao động cực khổ và đạo hạnh (nên nhớ là những xóm nghèo này được đồng nhất với suối nguồn của mọi giá trị cao cả nhất của tinh thần và đạo đức quốc gia chủ nghĩa), tìm thấy hạnh phúc một ngày nào đó; ông nhà văn cung cấp cho chúng tôi thông điệp này vào thập niên 1970, ngay cả khi hồi đó thành phố xung quanh chúng tôi cứ nghèo mãi đi mỗi ngày.

Ruskin đề xuất rằng, bởi vì có tính chất tình cờ, vẻ đẹp như tranh vẽ chẳng bao giờ có thể được gìn giữ, bảo tồn. Nói cho cùng, điều làm cho phong cảnh trở nên đẹp không phải là chủ ý của kiến trúc sư, mà là sự điêu tàn của nó. Điều này giải thích tại sao rất nhiều cư dân của thành phố Istanbul không thích chuyện tái tạo dựng các biệt thự cũ bằng gỗ: Khi cái vẻ đen thui, hoang tàn, bể nát, bệ rạc của chúng biến mất dưới màu sơn sáng choang, chúng như trở lại với những ngày huy hoàng, giàu có của thành phố vào thế kỷ mười tám, và điều này làm họ cảm thấy thật nhức nhối. Bởi vì hình ảnh mà người dân Istanbul ôm ấp trong mình về thành phố thân yêu trong thế kỷ đã qua là hình ảnh một đứa trẻ nghèo đói, bị thất trận, bị tủi nhục và cái còn lại, chỉ là điêu tàn. Khi tôi mười lăm tuổi, tập tành vẽ những bức họa đầu tiên của mình, nhất là khi vẽ những con phố nhỏ của thành phố, tôi cảm thấy xốn xang tự hỏi nỗi buồn của chúng tôi sẽ dẫn dắt chúng tôi tới mãi đâu.

CHƯƠNG HAI MƯƠI TÁM:
Vẽ Istanbul

Vào năm mười lăm tuổi, tôi bắt đầu vẽ phong cảnh địa phương, cũng say mê, đắm đuối nhưng không hẳn là từ một tình yêu đặc biệt nào dành cho thành phố. Tôi không có một chút hiểu biết gì về tranh tĩnh vật, hay họa chân dung, và cũng chẳng muốn học, vì vậy tôi chỉ còn có một cách là vẽ Istanbul như tôi thấy qua cửa sổ hay khi đi ra ngoài đường phố.

Tôi vẽ thành phố theo hai cách.

Trước hết, tôi vẽ phong cảnh Bosphorus với biển chạy ngang qua trung tâm thành phố và dáng hình thành phố ở nền của bức tranh. Nói chung, những phong cảnh này mắc nợ rất nhiều từ những phong cảnh “thật quyến rũ” mà hai trăm năm các nhà du lịch Tây phương đã vẽ ra. Tôi vẽ vịnh Bosphorus nhìn thấy qua các quãng hở giữa những tòa nhà, từ căn nhà của chúng tôi tại Cihangir, với Kızkulesi, Fındıklı và Üsküdar ở phía sau làm nền; sau đó, tôi vẽ Bosphorus nhìn từ ngôi nhà kế tiếp của chúng tôi ở trên đồi khu Beşiktaş Serencebey – một phong cảnh trải dài từ cửa vịnh Bosphorus, Sarayburnu, Cung điện Topkapı, với bóng dáng của Cổ Thành. Tôi có thể vẽ những phong cảnh như vậy mà không phải rời khỏi nhà. Tôi không bao giờ quên được việc mình đã vẽ “phong cảnh Istanbul” trong hư cấu. Mọi người ai ai cũng công nhận đề tài của tôi thật đẹp, và bởi vì nó cũng rất thực cho nên tôi cũng chẳng bao giờ tự hỏi chính mình tại sao nó đẹp. Khi hoàn thành một bức tranh và tự hỏi chính mình cùng câu hỏi mà tôi đã đặt ra cho những người quanh tôi hàng ngàn lần trong suốt cuộc đời của tôi - “Đẹp không? Thấy tôi vẽ đẹp không?” - và tôi có thể chắc chắn rằng chỉ riêng lựa chọn đề tài của tôi cũng đã đảm bảo cho tôi câu trả lời “Đẹp!”

Như vậy, có vẻ như là những bức tranh tự chúng vẽ ra, và tôi không hề cảm thấy mình cần phải cảm nhận như các họa sĩ Tây phương từng vẽ phong cảnh ở ngay trước mặt tôi. Tôi không đặc biệt bắt chước một người nào, nhưng tôi sử dụng điều mà tôi đã học từ họ, để thực hiện một số chi tiết. Thí dụ, tôi vẽ những con sóng của Bosphorus như thể chúng được vẽ bởi một đứa bé, theo kiểu của Dufy; tôi vẽ những đám mây theo kiểu của Matisse; tôi phủ các chấm lên những khoảng tranh mà tôi không thể nào vẽ chi tiết được, “như đám họa sĩ ấn tượng.” Đôi khi tôi còn mượn các phong cảnh từ những bức bưu ảnh hay những cuốn lịch. Những bức họa của tôi không quá khác biệt so với các họa sĩ ấn tượng Thổ Nhĩ Kỳ, họ sử dụng kỹ thuật ấn tượng để vẽ tất cả những phong cảnh lớn lao của Thổ, bốn chục hay năm chục năm sau các bậc thầy tiên phong người Pháp của họ.

Bởi vì tôi vẽ một thứ mà mọi người đều đồng ý là đẹp, và bởi vì điều này miễn cho tôi việc phải chứng tỏ cho mình và người khác rằng tôi vẽ đẹp, cho nên tôi thấy vẽ đúng là một chuyện xả hơi. Khi hết sức cần đến nó, là lập tức tôi thu gom đồ nghề, nhanh như cắt, nhưng ngay cả khi đã trang bị đủ đồ nghề, nào bút, nào giá, đã sẵn sàng nhập vào thế giới thứ nhì, tôi vẫn chưa biết mình phải vẽ cái gì và điều này với tôi cũng chẳng hề quan trọng. Vẽ chỉ là phương tiện để đi đến một cứu cánh; trong sự phấn chấn của tôi, chỉ một phong cảnh theo kiểu bưu thiếp nhìn ra từ một cửa sổ nhà chúng tôi là cũng đủ làm được điều đó. Thành thử tôi chẳng cảm thấy bực bội khi vẽ hàng trăm lần cùng một phong cảnh, cùng một cách vẽ. Điều quan trọng là lôi ngay một cây cọ ra và liền lập tức nhập vào những chi tiết hội họa và cùng lúc trốn thoát khỏi thế giới này: định vị một con tàu đang băng qua Bosphorus theo một đường hướng thích hợp với phối cảnh (kể từ thời của Melling, đây là bận tâm chủ yếu của tất cả các họa sĩ vẽ phong cảnh Bosphorus). Hòa nhập vào trong những chi tiết của dáng hình giáo đường đằng sau nó – vẽ thật chính xác những cây bách, những chiếc phà chuyên chở xe hơi; tha thẩn trên những mái vòm, ngọn hải đăng ở Sarayburnu, và những người câu cá ở bờ biển – có nghĩa là cảm thấy như thể tôi đang lang thang giữa những thứ mà tôi đang vẽ ra.

Vẽ cho phép tôi nhập vào phong cảnh trên mảnh toan. Đây là một phương thức mới mẻ giúp tôi nhập vào thế giới thứ nhì của sự tưởng tượng, và khi tôi nhập vào tới cái phần “đẹp” nhất của thế giới thứ nhì này – khi bức họa đã được hoàn tất – một sự thống khoái lạ lùng chiếm lĩnh tôi. Cái viễn ảnh chập chờn lóe lên ở trước mắt tôi kia sao mà thật. Tôi quên béng đi là tôi vẽ một phong cảnh Bosphorus mà mọi người đều đã biết rõ, và đều yêu; cái này là một món đồ tuyệt vời của trí tưởng tượng của riêng tôi. Niềm vui mà tôi cảm thấy khi vừa vẽ xong một bức họa lớn đến nỗi tôi muốn sờ mó nó, lấy ra một chi tiết nào đó để mà ôm ấp, và còn hơn thế nữa, để mà bỏ vô miệng, cắn một miếng, ăn nó. Nếu sự tình huyễn tưởng không đi theo chiều hướng ấy, nếu tôi không gần như bị nuốt chửng vào trong việc vẽ tranh, nếu (điều này mỗi lúc một xảy ra thường xuyên hơn) cái thế giới thứ nhất đột nhập vào làm tiêu tan trò chơi trẻ con của tôi, thì hẳn là tôi đã có một ham muốn thủ dâm lớn đến ghê gớm.

Cái kiểu vẽ như vậy thật gần gụi với điều mà thi sĩ Schiller gọi là “thơ ca ngây thơ.” Với tôi lựa chọn đề tài quan trọng hơn nhiều so phong cách và kỹ thuật; trên tất cả, tôi muốn tin nghệ thuật của tôi là một biểu hiện tức thời của một điều gì đó ở trong tôi.

Theo thời gian, cái thế giới trẻ con, vui tươi, màu mè, vô tư lự mà những bức tranh vẽ Bosphorus ấy miêu tả trở nên quá ngây ngô, thực sự là như vậy, mà niềm vui của tôi dành cho chúng cũng giảm dần. Như rất nhiều trò chơi con nít mà tôi thích thú – những chiếc xe hơi nhỏ xíu mà ngày nào tôi xếp thành hàng lối san sát trên rìa tấm thảm căn phòng khách của bà tôi, những khẩu súng của anh chàng cao bồi, bộ đồ chơi xe lửa mà cha tôi đem về từ Pháp về - những bức tranh ngây ngô sáng ngời chẳng còn cứu tôi ra khỏi sự buồn chán của cuộc sống mỗi ngày. Đó là lúc tôi quay lưng lại với các phong cảnh nổi tiếng của thành phố và bắt đầu cách vẽ thành phố thứ nhì: những phố nhỏ yên tĩnh, những quảng trường bị bỏ quên, những lối đi rải sỏi (từ trên đồi đi xuống tới Bosphorus, cùng với biển, Kızkulesi, và bờ biển phía Á châu làm nền), và những căn nhà gỗ âm u, hoang phế. Những bức tranh này, trong đó có những bức ký họa đen trắng, có những bức tranh dầu trên vải bố, hay trên bìa giấy, nhưng đều sử dụng rất ít màu, nảy sinh từ hai nguồn ảnh hưởng khác nhau.

Tôi rất mặn mà với những bức tranh minh họa đen trắng vẽ các xóm nghèo Istanbul, xuất hiện khá đều đặn trên mục “Lịch sử” của các nhật báo và tạp chí, và tôi cũng thật mê thứ thi ca lặng lẽ, buồn bã của những xóm nghèo này. Vì vậy tôi vẽ những ngôi giáo đường nhỏ, những bức tường xiêu vẹo đổ nát, những vòm cung thời kỳ Byzance thấp thoáng ở góc tranh, những căn nhà gỗ hoang phế, và, theo đúng luật phối cảnh của hội họa, tôi vẽ các dãy nhà cứ thế nhỏ dần nhỏ dần về phía chân trời.

Nguồn ảnh hưởng kia là Utrillo. Những tác phẩm hội họa của ông, tôi biết được là qua các phó bản, và qua một cuốn tiểu thuyết tình cảm bi ai dựa vào cuộc đời thực của ông. Khi muốn vẽ một bức tranh theo kiểu vẽ của Utrillo, tôi chọn một phố nhỏ ở Beyoğlu, Tarlabaşı hay Cihangir, nơi có rất ít giáo đường hay ngọn tháp. Khi hứng vẽ nổi lên, tôi lôi ra một mớ hình tôi chụp khi dạo phố, trong quyển sách này cũng có một số trong đó; sau khi ngắm nghía đã đời, tôi bắt đầu vẽ cảnh Beyoğlu – và mặc dù ở Istanbul họa hoằn lắm mới có, nhưng đâu cần – tôi đặt những tấm rèm theo kiểu Utrillo lên các cửa sổ của Istanbul. Khi vẽ xong, hứng khởi tràn trề – chẳng khác gì những ngày nào còn nhỏ hơn – tôi cảm thấy cái cảnh mà tôi vừa vẽ đó hoàn toàn là sáng tạo của tôi, nhưng cũng rất thực. Nhưng, ngay cả khi đồng nhất người với tranh, nhập hẳn vào trong tranh như vậy, tôi vẫn cảm nhận ra một mức độ của sự tách rời. Để đạt được mục tiêu tối hậu – bỏ lại chính mình ở phía sau – cái trò tự đồng nhất ngây thơ dại khờ ngốc nghếch với thế giới trong tranh là chưa đủ; tôi phải thực hiện một bưóc nhảy vọt về tâm linh thật là rối rắm và cũng thật khéo léo: Tôi phải làm sao trở thành cái người có tên là Utrillo, đã từng ở Paris, và đã vẽ những bức tranh rất giống những bức tranh tôi đang vẽ ra đây. Lẽ dĩ nhiên, tôi không thực sự tin vào chuyện ấy ngay cả khi vẽ phong cảnh Bosphorus, tôi cũng chỉ tin được

một nửa là mình đã nhập vào thế giới trong tranh do chính mình vẽ ra; bây giờ cũng vậy, tôi chỉ cảm thấy tin được một nửa cái chuyện mình là Utrillo. Tuy nhiên, trò chơi mới này thật hữu dụng, nhất là nếu tôi đau đớn vì cảm thấy mình không thể nào hiểu được; nếu cảm thấy nghi ngờ giá trị của bức tranh vừa vẽ xong hoặc lo lắng về việc người khác có thấy bức tranh này “đẹp” hay “có ý nghĩa” không. Ngược lại, khi bức tranh trở nên quá thực, tôi cảm thấy phạm vi của tôi thu hẹp lại. Trong trường hợp này, tôi sẽ tuân theo một kiểu mẫu sẽ trở nên quen thuộc hơn khi tình dục đã len vào đời tôi, không lâu sau đó: Khi vẽ tranh, tôi để mặc cho niềmvui, khoái cảm chiếm đoạt tôi, mặc cho chúng muốn làm gì tôi thì làm; và khi niềm khoái cảm qua đi, nhường chỗ cho sự buồn bã và bối rối, thì tôi nghỉ xả hơi.

Treo bức tranh còn ướt chép lại từ những tấm ảnh, vừa vẽ xong hối hả lên tường ngang tầm mắt, tôi cố nhìn nó như thể đây là do một người khác vẽ. Nếu thấy vừa ý, thì như vậy là thành công, và tôi thấy hạnh phúc, sung sướng vô cùng; tôi đã nắm bắt được nỗi buồn của những con phố nhỏ của thành phố. Nhưng nếu – điều này thường xuyên xảy ra hơn – nghĩ là nó không đạt và có khiếm khuyết, tôi sẽ nhìn ngắm nó từ các góc độ khác, đứng lui ra xa hoặc tiến sát lại gần, đôi lúc điểm xuyết cầu may vài đường cọ, cố gắng chiến đấu đến cùng để chấp nhận cái mà tôi vừa hoàn thành. Giờ đây tôi không còn tin mình là Utrillo nữa, không còn nghĩ có một chút gì đó của ông trong những bức tranh của mình. Y chang như về sau này, khi làm tình xong, tôi thấy thật tuyệt vọng – vấn đề không phải ở phong cảnh mà ở bức tranh. Tôi không phải Utrillo mà là một kẻ nào đó cố gắng vẽ như Utrillo.

Tôi không làm sao khuây khỏa với nỗi buồn sâu đậm ấy; nó giống như một vết chàm cứ thế lan rộng ra mãi. Sự thực đáng-xấu-hổ-nhưng-không-quá-mức là tôi chỉ có thể vẽ khi nghĩ mình đang là một người khác nào đó. Tôi bắt chước một phong cách; tôi bắt chước (dù không bao giờ dùng từ này) một nghệ sĩ với cái nhìn và cách vẽ độc nhất của riêng người ấy. Và không phải là không có lợi lộc, bởi nếu thành một ai đó khác, thì giờ đây tôi cũng có phong cách và căn cước riêng “của tôi.” Tôi vẫn có thể tìm thấy đôi chút hãnh diện ở trong việc ấy. Chính sự bắt chước đầu tiên này nhiều năm sau sẽ làm tôi dằn vặt, cái sự nói ngược lại bản thân mình – một người Tây phương sẽ gọi là nghịch lý – theo chúng ta chỉ có thể có được căn cước của mình bằng cách bắt chước những kẻ khác. Nỗi bực bội vì bị một người khác ấy ảnh hưởng cũng chỉ tương đối nhẹ nhàng; tôi mới chỉ là một đứa bé, và chỉ vẽ để mua vui cho chính mình. Một niềm an ủi khác nữa, giản dị hơn, là thành phố Istanbul mà tôi vẽ tranh, chụp ảnh, chính nó đã ảnh hưởng lên tôi mãnh liệt hơn bất cứ một nghệ sĩ nào khác.

Trong những ngày tháng khi vẽ tranh là lối vượt thoát chính của tôi, nhiều khi có tiếng gõ cửa, rồi cha tôi xuất hiện; nếu cha tôi bắt gặp tôi đang trong tình trạng ngấy ngất vì sáng tạo như thế ông sẽ nhìn thằng con trai với một vẻ nể vì, giống y hệt như những lần ông bắt gặp tôi, khi còn là một đứa trẻ, nghịch ngợm với con chim của tôi; ông sẽ hỏi thằng con bằng cái giọng chẳng có chút khinh khi, “Bữa nay sao, Utrillo của bố?” Giọng nói đùa vui vẻ của ông như bảo đảm cho tôi một điều, con còn nhỏ, chẳng có gì là xấu hổ khi tập tành vẽ vời theo một người nào đó. Tôi được mười sáu tuổi thì mẹ tôi, biết tôi thực sự đam mê vẽ cho phép tôi sử dụng căn hộ ở Cihangir, nơi gia đình chúng tôi từng sống và bây giờ mẹ tôi chứa đồ đạc cũ, làm studio. Vào những ngày cuối tuần, và đôi khi vào buối chiều, rời Học viện Robert, tôi sẽ về căn hộ trống trơn lạnh lẽo đó; sau khi đốt lò sưởi, làm ấm người, tôi sẽ chọn một hay hai tấm hình mà tôi mang theo và trong một thoáng cảm hứng sáng tạo, tôi sẽ phóng cọ làm một hay hai bức tranh lớn, và sau đó, trở về nhà, mệt nhoài, và trải qua trọn vẹn một nỗi buồn khổng lồ, lạ lùng.

CHƯƠNG HAI MƯƠI CHÍN:
Vẽ tranh và hạnh phúc gia đình

Lần nào cũng như lần nào, mỗi khi bước vô căn hộ mẹ tôi sắp xếp cho tôi làm studio là tôi thổi phù phù, xuýt xoa cho tới khi bật được cái lò sưởi bằng gaz. (Khi tôi mười một tuổi, và gia đình còn cùng ở nơi này, tôi bị mắc chứng cuồng phóng hỏa – đốt lửa lên ở mọi nơi và mọi lúc mà tôi có thể – nhưng mãi đến giờ tôi mới nhận ra rằng thú vui này, cũng như bao niềm vui kỳ quặc hồi nhỏ, đã bỏ tôi đi từ lâu mà không nói được lấy một lời từ biệt.) Cho tới lúc căn hộ trần cao này đã đủ ấm để gỡ bỏ giùm cho tôi chút lạnh lẽo còn đọng ở bàn tay, tôi quàng cái tạp dề lên người, sửa soạn vẽ – trong một thời gian dài việc ấy chính là định nghĩa rõ ràng nhất cho sự việc tôi đang vẽ. Tuy vậy, đây cũng chỉ là một triển vọng rất đáng than thở, vì cái chuyện chạy trốn vào trong cõi vẽ tranh này, tôi không thể bày ra cho ai thấy, chắc chắn là không phải ngay lập tức, dù có thể là một hoặc hai ngày sau đó. Tôi biến căn hộ thành một nơi trình bày tranh – tranh của tôi treo la liệt ở trên tường – nhưng chẳng ai, mẹ tôi không, mà ngay cả cha tôi cũng không hề ghé thăm để mà trầm trồ ngợi khen. Và như vậy là chính ở trong căn hộ này tôi đã khám phá ra sự cần thiết không chỉ của việc tranh của mình sẽ được người khác xem, mà trong khi vẽ tôi còn cảm thấy sự hiện diện ở xung quanh tôi những người sau đó sẽ thẩm định giá trị tác phẩm của tôi. Đứng trong căn hộ u ám, đầy những đồ đạc cũ xì, lạnh lẽo, toát ra mùi bụi, mùi mùn, việc vẽ phong cảnh Istanbul làm cho tôi cũng cảm thấy cũ xì, rầu rĩ.

Tôi nghĩ là tôi sẽ rất vui nếu lại được đặt tay lên một số bức tranh (nay đã mất) ngày nào tôi đã vẽ ở cái tuổi mười sáu, mười bảy, chúng vẽ cảnh “gia đình hạnh phúc” ở nghĩa chúng ta có thể gọi là theo lối của Tolstoy. Những bức tranh này thực là có ý nghĩa lớn lao đối với tôi bởi vì - như bạn nhìn thấy bên dưới đây, một bức hình do một nhiếp ảnh viên nhà nghề tới nhà chụp, khi đó tôi bảy tuổi – đôi khi ta cảm thấy thật khó khăn khi phải vờ vịt về “gia đình hạnh phúc”. Rời bỏ những phong cảnh thường vẽ về Istanbul và những con phố nhỏ của nó, tôi vẽ “chúng tôi” trong khi cha mẹ tôi đi lại vòng vòng quanh tôi, làm những công việc mà cả hai vẫn làm mỗi ngày. Chính những lúc không khí căng thẳng giữa hai người dịu đi, có thể nói như vậy – khi chẳng ai cảm thấy cần thiết phải gây gổ lẫn nhau, và mọi người đều cảm thấy thoải mái, chiếc máy thu thanh hay máy cát xét phát ra một dòng nhạc êm ả làm nền cho khung cảnh, khi người làm hối hả lo bữa tối cho chúng tôi ở trong nhà bếp hay ngay vào lúc chúng tôi sửa soạn đi phố, hay đi chơi xa – tôi vẽ những bức tranh như vậy, chỉ trong một thoáng hứng khởi đột xuất.

Vào những lúc như thế, cha tôi thường là nằm duỗi dài người trên chiếc ghế sofa trong phòng khách: Đó là nơi thường xuyên của ông khi ở nhà, đọc báo hằng ngày, tạp chí, hay sách (không phải những cuốn tiểu thuyết văn chương khi còn trẻ ông ưa thích, mà là những cuốn cẩm nang chơi bài bridge), hay là đưa mắt nhìn lơ đãng lên trần nhà. Nếu đang ở trong tình trạng hứng phấn và đã để một đĩa nhạc hòa tấu vô chiếc máy, thí dụ như Giao hưởng số một của Brahms, có lúc ông đứng dậy, hai tay làm điệu điều khiển dàn nhạc tưởng tượng, tôi thấy hành động ấy thật giận dữ, bồn chồn, ám ảnh. Mẹ tôi, khi đó ngồi chiếc ghế bành kế bên rời mắt khỏi tờ báo, hay một món đang đan, và nhìn cha tôi với một nụ cười thương yêu, thông cảm.

Những cảnh tượng hạnh phúc gia đình như vậy thường chẳng có chi tiết chỉ thật là đặc biệt, và cũng chẳng hứa hẹn sẽ đưa đến một cuộc tranh luận, nhưng cũng chính vì vậy mà chúng làm tôi chú ý tới. Đến một lúc nào đó, đột nhiên tôi lẩm bẩm, mình phải vẽ mới được, bằng một cái giọng nửa giễu cợt, nửa bối rối trộn lẫn với hổ thẹn, như thể đang nói chuyện với một vị thần ở bên trong tôi; tôi chạy về phòng mình, và quơ vội mớ đồ nghề – hộp sơn hay hộp màu cha tôi mua cho tôi từ Anh quốc, và vài tờ giấy vẽ, thứ giấy nhiêu màu Dcholer mà cô tôi tặng tôi mỗi năm vào dịp sinh nhật – và trở lại phòng khách, sắp xếp lại bàn làm việc của cha tôi sao cho tôi có thể nhìn thấy cả hai người khi ngồi vẽ, thật mau lẹ, một bức tranh gia đình.

Trong lúc tôi vẽ, cha mẹ tôi không ai lên tiếng, như để đáp ứng một cách tự nhiên với hứng vẽ bất thình lình, không làm sao ngăn nổi của ông con trai, như thể Thượng Đế đã ngưng thời gian lại cho tôi vẽ. (Mặc dù nói chung là ít quan tâm tới Bà, tôi vẫn tin Bà tới giúp tôi vào những giây phút quan trọng.) Với tôi, điều gọi là gia đình là một nhóm người, xuất phát từ mong muốn được yêu thương và cảm thấy yên bình, thảnh thơi và an tâm, thỏa thuận với nhau là sẽ bắt những vị thần thiện và thần ác bên trong mình im lặng mỗi ngày một lúc, và làm như thể họ đang hạnh phúc. Chỉ khi nào không biết nghĩ gì, làm gì thì cha mẹ tôi mới áp dụng chiến thuật tịnh khẩu như trên, nhưng cũng chẳng được lâu, các vị thần thiện thần ác ở trong họ bắt đầu quậy cha tôi hết còn chịu nổi vai trò ông bố hạnh phúc, và, rời trang sách, trong khi mẹ tôi vẫn tiếp tục đan nhưng cố nén một tiếng thở dài cam chịu, cha tôi đưa mắt qua cửa sổ, nhìn ra vịnh Bosphorus, như thể dửng dưng trước vẻ đẹp của nó, ra vẻ mặt suy nghĩ đâu đâu. Một sự im lặng đầy tính ma thuật ngự trị trong căn phòng khi cha mẹ tôi ở nguyên đó im lìm tuyệt đối, không nói một lời nhưng vẫn để lộ một nỗi gì đó giống như nhức nhối; sau này, vào thập niên 1970, như mọi người khác trên khắp đất nước, chúng tôi mua một chiếc vô tuyến, và cả hai, tuy không nói ra, đành đầu hàng những màn giải trí mà chiếc tivi đem đến, chẳng còn những màn im lặng ma thuật nữa, và tôi cũng chẳng còn hứng thú vẽ hai ông bà thân sinh. Bởi vì với tôi, hạnh phúc xuất hiện khi những người thân của tôi kiềm chế những con quỷ ở trong họ, còn tôi thì tha hồ vui chơi.

Mặc dù cha mẹ tôi ngồi trong tư thế chụp hình, chẳng hề nhúc nhích trong khi tôi thoăn thoắt vẽ cảnh hạnh phúc gia đình, nhưng đôi khi họ cũng trao đổi vài ba tiếng. Một người nhắc tới một mẩu tin vừa đọc trong tờ báo, và sau một hồi im ắng khá dài, người kia sẽ tiếp nối câu chuyện bằng một phân tích, hay chẳng nói gì hết. Đôi khi mẹ tôi và tôi trò chuyện, và cha tôi, nằm dài trên sofa, tỏ ra chẳng thèm để ý đến câu chuyện của hai mẹ con, thế rồi, bất thình lình, ông đưa ra một lời bình phẩm chứng tỏ ông vẫn theo dõi câu chuyện. Đôi khi, nếu một người trong chúng tôi nhìn ra những cửa sổ rộng lớn của căn phòng ở Beşiktaş Serencebey nhìn các con tàu Nga lạ lùng và đáng sợ đang đi lại trên vịnh Bosphorus, hay, nếu là mùa xuân, nhìn đàn cò từ Phi châu trên đường về phía Bắc cắt ngang bầu trời, sự im lặng lâu dài có thể bị phá vỡ bằng một câu trầm trồ, “Kìa, đàn cò!” Điều mà tôi thích nhất trong những buổi quây quần lặng lẽ tại phòng khách đó, là khi tất cả chúng tôi, mỗi người như chìm vào thế giới nhỏ bé của mình, và tôi nhận ra chút hạnh phúc ngắn ngủi của hai người thân của tôi. Trong lúc đi những nét cọ sau cùng, tôi sợ hãi khi để ý đến những chi tiết về thân thể của cha mẹ mà tôi hoàn toàn không nhận thấy cho tới khi nhìn bằng con mắt họa sĩ. Tôi nhìn mẹ tôi với cặp kính, vẻ mặt nửa hạnh phúc, nửa hy vọng, xuống cuộn len trong chiếc túi nhựa. Bên cạnh chiếc túi trong suốt ấy, yên lặng cả khi nói chuyện với cha tôi hay khi đắm chìm vào những suy nghĩ đâu đâu, là bàn chân của mẹ tôi bất động trong đôi dép, và khi xem xét nó thật lâu và thật kỹ, một thoáng rùng mình chạy qua người tôi. Ở chân tay con người, ngay cả ở cái đầu của họ, có một cái gì đó như thể không có sự sống, cứ trơ ra giống như những cái bình mẹ tôi dùng để cắm hoa cúc – kokino – bất động như chiếc bàn nhỏ bên cạnh bà, hay như những cái đĩa Iznik mẹ tôi treo trên tường. Ngay cả khi chúng tôi dựng lên được một cảnh tượng hạnh phúc gia đình, và ngay cả khi tôi cảm thấy mình thành công trong việc treo lửng nỗi hồ nghi, khi cả ba chúng tôi ngồi mỗi người một góc, vẫn có điều gì đó biến chúng tôi giống hệt như mất thứ đồ đạc mà bà tôi chất đầy trong căn phòng bảo tàng của bà.

Tôi rất yêu những giây phút lặng lẽ tịnh khẩu mà chúng tôi chia sẻ, cũng hiếm hoi và quý báu như những lần quây quần bên nhau chơi trò chơi bài có tên là “viên tu sĩ bỏ chạy” vào các dịp đặc biệt, hay chơi lô tô vào Ngày Đầu Năm. Trong lúc tôi hoàn tất bức tranh với vài nét cọ mà tôi tưởng tượng như là của Matisse, điểm xuyết tấm thảm hay những bức màn cửa bằng những đường viền hay những hoa văn nhỏ mà Bonnard vẫn thường sử dụng tới trong những bức tranh trang trí nội thất của ông, bầu trời bên ngoài mỗi lúc một thêm tối sẫm, và tôi để ý thấy ngọn đèn trên cái đế ba chân ở bên cạnh cha tôi sáng rực thêm lên. Khi màn đêm đã thực sự buông xuống, và bầu trời phía bên trên vịnh Bosphorus đã sẫm một màu tím quyến rũ vô cùng của nó, và ánh đèn của cây đèn trở sang màu vàng, tôi phát giác ra rằng, các cửa sổ không còn nhìn ra vịnh Bosphorus, hay những chiếc phà chở xe hơi, hay những con tàu chạy từ Beşiktaş tới Üsküdar, hay màn khói tỏa lên từ những ống khói tàu, mà thay vì vậy, chúng phản chiếu lên chúng tôi phần bên trong của ngôi nhà chúng tôi.

Hoặc rảo bộ trên những con phố vào buổi tối, hoặc nhìn ra cửa sổ, điều tôi mê nhất vẫn là lén nhìn qua vùng ánh sáng vàng của đèn đường để dòm vào nhà người khác. Đôi khi, tôi nhìn thấy một người đàn bà cô đơn, ngồi đọc số mệnh của mình qua những con bài trên mặt bàn, cùng một kiểu ngồi mà mẹ tôi hay ngồi vào những buổi tối mùa đông dài dặc, khi cha tôi không về nhà, lặng lẽ hút thuốc lá, chơi trò chơi Kiên nhẫn. Đôi khi, tôi nhìn vô một căn hộ nhỏ đơn sơ ở tầng trệt của một tòa nhà để thấy cảnh một gia đình đang dùng bữa tối, vừa ăn vừa trò chuyện dưới ánh sáng màu vàng của một ngọn đèn, y như trong nhà của chúng tôi, và khi nhìn họ từ bên ngoài như vậy, bỗng tôi quyết định một cách thật là ngây thơ là gia đình này hẳn rất hạnh phúc. Nhưng gia đình hạnh phúc nhìn qua cửa sổ – đó là những bức tranh nói cho chúng ta biết về thành phố của chúng ta; nhưng ở Istanbul, đặc biệt là vào thế kỷ mười chín, khách viếng thăm thành phố không bao giờ được phép vô bất cứ một căn phòng nào như thế, mà chỉ có thể được đón tiếp tại phòng khách, thành thử những người nước ngoài rất hiếm khi hiểu được thành phố Istanbul nói gì với họ.

CHƯƠNG BA MƯƠI:
Khói tàu hơi nước trên vịnh Bosphorus

Vào giữa thế kỷ mười chín, những chiếc tàu chạy bằng hơi nước đã làm một cuộc cách mạng về du lịch trên biển, đem những thành phố lớn Âu châu tới gần nhau hơn; điều này khiến cho những chuyến viếng thăm ngắn hạn Istanbul có thể thực hiện được. Chất liệu văn học ấy sau đó sẽ giúp ích nhiều cho các nhà văn Istanbul trong việc phát triển đề tài về thành phố; nhưng kể từ khi xuất hiện, những chiếc tàu chạy bằng hơi nước này cũng làm cho thành phố mang một dáng vẻ mới. Một công ty hàng hải, thoạt đầu có tên Şirket-I Hayriye và sau này đổi thành Şehir Hatlari (Đường thủy Thành phố) được thành lập, và chẳng mấy chốc, những làng mạc ở bên vịnh Bosphorus đều có riêng một bến tàu – khi những con phà bắt đầu đi lại trên eo biển, Istanbul có dáng vẻ nhang nhác một thành phố Âu châu. (Cần phải nhớ rằng từ vapeur trong tiếng Pháp, có nghĩa là hơi nước, đã tìm đường vô tiếng Thổ của Istanbul và cuộc sống thường nhật, biến thành vapur, từ mà chúng tôi dùng để chỉ tàu). Trong số những thay đổi mà những chiếc phà đem lại có chuyện các meydan[31] tấp nập mọc lên quanh các bến tàu của Bosphorus và Mũi Vàng, hay chuyện sự phát triển mau chóng của những ngôi làng khiến chúng nhanh chóng trở thành một phần của thành phố. (Trước khi có những con phà, gần như chưa có những con đường nối chúng lại với nhau).

Khi những con phà bắt đầu đưa hành khách lên xuống vịnh Bosphorus, chúng trở nên thân quen với người dân thành phố như là những Kizkulesi, Hagia Sophia, và cầu Galata; chẳng mấy chốc, chúng thành một phần của cuộc sống thường nhật, có một vai trò quan trọng mang tính chất totem. Cũng giống như những người quyến luyến với các vaporetto của Venice và thích chứng tỏ hiểu biết của mình về dáng hình và kiểu mẫu đa dạng của chúng, người dân Istanbul cũng mê như điếu đổ bất cứ chiếc phà nào mà Đường thủy Thành phố từng sở hữu; có hàng đống sách có hình ảnh minh họa dành trọn cho chúng. Gautier viết rằng bất cứ một tiệm cắt tóc nào trong thành phố cũng có một tấm hình phà treo trên tường. Cha tôi có thể nhận ra bất cứ một chiếc phà nào được đưa vào sử dụng khi ông còn nhỏ, chỉ căn cứ vào dáng vẻ tuyệt vời của nó, và nếu không thể nhớ ra liền lập tức, thì cũng chỉ một lát sau là ông đã đọc ra những cái tên cho tới giờ với tôi vẫn ngân nga giống như những bài thơ: Năm mươi ba İnşirah, Sáu mươi bảy Kalender, Bốn mươi bảy Tarz-I Nevin, Năm mươi chín Kamer…

Khi tôi hỏi cha tôi làm thế nào mà ông phân biệt được những con tàu bề ngoài trông thật giống nhau, ông nêu ra những tính chất đặc biệt của từng con tàu – chẳng hạn như khi hai cha con đang đi một vòng dọc theo Bosphorus, hay nếu không làm như vậy được vì kẹt xe, ngồi tại phòng khách trong căn nhà của chúng tôi ở Beşiktaş, nhưng ngay cả khi cha tôi đã chỉ ra tính độc nhất của từng con tàu – con tàu này trông như có một cái bướu, con tàu kia ống khói mới làm sao, còn con tàu kia có mũi giống như mỏ chim hay hơi nghiêng về một bên lúc gặp dòng nước xiết – tôi vẫn thấy thật khó phân biệt chúng, cho dù đã nghiên cứu thật tỉ mỉ. Nhưng tôi học được sự khác biệt giữa ba chiếc phà – hai chiếc được làm tại Anh, còn chiếc thứ ba, tại Taranto, Ý, vào năm 1952, đúng năm tôi ra đời – chúng được đặt tên theo các khu vườn; sau khi nghiên cứu dáng vẻ và chiều dài của mấy ống khói, sau cùng tôi có thể chỉ ra đâu là phà Fenerbahçe, phà Dolmabahçe hay phà Paşabahçe, chiếc phà may mắn của tôi, thế nên cứ mỗi lần đi lang thang trong thành phố; mê mải suy nghĩ và thoáng nhìn thấy nó khi nhìn xuống một lối đi hoặc qua cửa sổ; là tôi thấy sướng mê tơi: đến giờ tôi vẫn cảm thấy như vậy.

Tặng phẩm lớn lao mà những chiếc phà đem lại cho quang cảnh thành phố là những đợt khói từ các ống khói của chúng. Tôi rất mê vẽ những đợt khói than màu tối sậm của chúng, thay đổi theo vị trí của chiếc phà, tùy sự đong đưa của những dòng nước lớn của Bosphorus, và lẽ dĩ nhiên, tùy cơn gió. Trước khi tôi bắt tay vào vẽ những đợt khói phà bằng cây cọ đẫm màu, bức tranh phải đã hoàn chỉnh rồi, thậm chí đã bắt đầu khô. Giống như chữ ký lạc khoản sau này tôi thường để dưới góc, phía bên phải, khói là con tem, và là con tem đặc biệt của từng con phà. Khi những đợt khói dày trông như một đám mây, nhất là khi chúng cùng bốc lên từ tất cả những ống khói của bao nhiêu con tàu di động xung quanh cầu Galata, lúc đó giống như trên thế giới của tôi được bọc bởi một bức màn đen. Đi dạo bên bờ Bosphorus, hay đi trên phà, tôi thích nhất là chìm vào màn khói dày của một con tàu đã khởi hành từ lâu. Và nếu gió chiều theo ý tôi, thì tôi sẽ ngẩng mặt để hứng trọn trận mưa khô, giống như một mạng nhện của những hạt bụi than còn thơm mùi lò lửa.

Thường thì sau khi đã đưa một bức tranh đến điểm kết thúc đầy hân hoan và choàng lên nó chiếc vương miện làm từ lượng khói vừa đủ bốc lên từ những chiếc phà (đôi khi tôi bị quá tay và làm hỏng bức tranh), tôi sẽ cân nhắc những cách thức khác về quan sát khói, khi nó thoát ra khỏi ống khói tàu, lan rộng ra, rồi biến mất, xếp chúng lại trong trí nhớ, như thể để dùng cho tương lai. Nhưng với những nhát cọ cuối cùng, tấm toan vẽ trước mặt tôi có vẻ thực đến nỗi tôi quên béng những gì tận mắt trông thấy, quên mất khói thực ở bên ngoài trông ra sao.

Tôi thấy cột khói hoàn hảo nhất là cột khói bốc lên khi gió thật nhẹm và sau một lúc khói bay lên ở một góc chếch 45 độ, rồi nó bắt đầu bay song song với con tàu, hình dạng được giữ nguyên, như thể có một người nào đó vẽ một đường thật là duyên dáng lên nền trời để chỉ ra đường di chuyển của con tàu trên mặt vịnh Bosphorus. Cột khói than mảnh của một chiếc phà nằm thở phì phò tại bến trong một buổi trời không gió làm tôi nhớ tới làn khói lam bốc lên từ một mái tranh nghèo. Khi chiếc phà và gió nhè nhẹ chuyển hướng, khói sà xuống mặt vịnh, tỏa ra thành từng cuộn, trông như những con chữ Ả Rập. Nhưng bất cứ khi nào vẽ cảnh Bosphorus với một chiếc phà của Đường thủy Thành phố, tôi đều cần tới khói để chuyên chở nỗi buồn Bosphorus, bởi vậy cái hình dáng tình cờ đầy vui sướng kia làm phiền tôi rất nhiều, kể cả khi tôi ngưỡng mộ nó hết sức. Vào một ngày không có gió, khi khói tàu phun ra phì phì và thi nhau vần vũ trên nền trời Bosphorus, làm sao mà kể hết cho được nỗi buồn mà chiếc phà để lại trên lộ trình của nó, từ bến này tới bến nọ. Tôi rất mê ngắm đợt khói dày màu đen nằm nơi đường viền thành phố rồi hòa lẫn với những đám mây trông thật đáng sợ ở đằng sau nó, như trong một bức họa của Turner. Nhưng, khi vẽ xong một bức họa cảnh Bosphorus với một hay thậm chí là nhiều chiếc phà tỏa khói, thì những dáng hình của khói ấy tôi không nhìn thấy từ bản thân những chiếc phà, mà ở tranh của Monet, Sisley, và Pisarro, chúng sống dậy và gây hứng khởi cho tôi - thí dụ, đám mây xanh nhạt của Monet trong bức Nhà ga Saint-Lazane, hay những đám mây trông thật vui nhộn, cuộn tròn như những viên kem trong một thế giới hoàn toàn khác biệt của tranh Dufy - đó là những gì mà tôi vẽ.

Flaubert mở đầu cuốn Giáo dục tình cảm của ông bằng những dòng tuyệt vời miêu tả những hình dáng thay đổi của khói, và là một trong những lý do tôi mê ông. (Cũng có nhiều lý do khác nhau nữa.) Tới đây chúng ta chấm dứt bài ngợi ca khói, bằng cách dùng nó làm cây cầu bước qua giai điệu kế tiếp, tôi đã thực hiện một điều trong âm nhạc cổ truyền Ottoman gọi là ara taksim. Từ taksim có nghĩa chia ra, thu gom lại, đào kênh dẫn nước, và đây là lý do tại sao những cánh đồng lớn, nơi Nerval nhìn thấy những người bán hàng rong và các nghĩa địa (và nơi này cũng còn được sử dụng như là một trung tâm phân phát nước), được người dân thành phố Istanbul gọi là Taksim. Họ vẫn gọi nơi đó bằng cái tên ấy, và đó là nơi tôi rong ruổi hết cuộc đời của tôi. Nhưng khi hai ông nhà văn Flaubert và Nerval ghé thăm nó, thì nó lại chưa có cái tên Taksim này.

CHƯƠNG BA MƯƠI MỐT:
Flaubert ở Istanbul:
Đông, Tây, và bệnh giang mai

Tháng Mười 1850, bảy năm sau chuyến đi Istanbul của Nerval, Gustave Flaubert tới thành phố cùng với người bạn Maxime Du Camp, nhà văn và nhiếp ảnh gia, và cả chứng bệnh giang mai mà ông vừa mới dính phải ở Beirut. Flaubert ở Istanbul gần năm tuần lễ, và mặc dù trong một bức thư gửi Louis Bouilhet từ Athens, ông viết, “Người ta cần phải ở [Istanbul] ít nhất là sáu tháng”, chúng ta cũng đừng coi lời phát biểu của ông là quá nghiêm túc, vì Flaubert là người nhớ nhung mọi thứ mà ông đã để lại ở đằng sau lưng. Như chúng ta thấy rất rõ từ những bức thư viết trước khi xuất hiện từ Constantinople, những điều mà ông nhớ nhiều nhất kể từ khi lên đường du lịch là căn nhà của ông ở Rouen, sự nghiên cứu của ông, bà mẹ yêu quý đã khóc rất nhiều khi ông lên đường, và ông chỉ mong trở về nhà liền, khi có thể.

Đi theo lộ trình của Nerval, Flaubert tới Istanbul qua ngả Cairo, Jerusalem và Lebanon. Cũng như Nerval, ông trở nên mệt mỏi vì sự xấu xí đáng sợ, vẻ Đông phương xa lạ thần bí mà ông nhìn thấy ở những nơi đó; đã quá chán ngán với những huyễn tưởng của riêng ông và bị choáng ngợp trước thực tại, còn “Đông phương” hơn cả trong các giấc mơ của ông, ông chẳng mấy thích thú với Istanbul. (Theo như chương trình du ngoạn lúc thoạt đầu, ông tính ở đó ba tháng.) Sự thực, Istanbul không phải là Đông phương mà ông tìm kiếm. Trong một bức thư khác gửi cho Louis Bouilhet, ông nhắc tới chuyến du ngoạn của Lord Byron qua vùng Tây Anatolia. Cái Đông phương thu hút trí tưởng tượng của Byron là “Đông phương Thổ Nhĩ Kỳ, Đông phương của những cây kiếm cong, của trang phục Albania, và những cửa sổ có chấn song nhìn ra biển xanh”. Nhưng Flaubert mê một Đông phương khác hơn, “một Đông phương bị nung nướng của người Bedouin và sa mạc, những chiều sâu đỏ chót của Phi châu, cá sấu, lạc đà và hươu cao cổ”.

Trong tất cả những nơi chốn mà ông nhà văn Pháp hai mươi chín tuổi đã nhìn thấy trong hành trình Đông phương, Ai Cập đúng là nơi đã đốt cháy trí tưởng tượng của ông, và nó sẽ vẫn như vậy trong suốt cuộc đời còn lại của ông. Như các giải thích của ông trong những bức thư gửi cho mẹ và cho Bouilhet, tâm trí của ông lúc đó hướng về tương lai và những cuốn sách ông muốn viết. (Trong những cuốn sách tưởng tượng ấy có một cuốn tiểu thuyết tên là Harel Bey, trong đó một người Tây phương văn minh và một tay Đông phương man rợ dần dần giống như nhau, và sau cùng đổi chỗ cho nhau). Từ những gì ông viết cho bà mẹ, rõ ràng là tất cả những thành tố sau đó làm nên huyền thoại Flaubert – từ chối bất cứ một cái gì khác ngoại trừ nghệ thuật, chán ghét cuộc sống trưởng giả, hôn nhân, và việc kiếm sống bằng thương mại – đều đã thành hình xong xuôi. Một trăm năm trước khi tôi sinh ra, khi lang thang trên những đường phố sau này tôi sẽ trải qua suốt cuộc đời mình, một ý nghĩ chợt đến với ông, sau này sẽ được ông ghi lên mặt giấy và trở thành một trong những nguyên lý đạo đức cơ bản của văn chương hiện đại: “Con chẳng màng chi thế giới, tương lai những gì mà những người khác nói, an cư lập nghiệp và ngay cả danh tiếng văn chương, những thứ trong quá khứ con đã nhiều lần nằm dài mơ tưởng đến suốt nhiều đêm không ngủ. Con là như là con là; đó là tính cách của con”. (Thư của Flaubert gửi mẹ, 15 tháng Chạp, 1850, Istanbul).

Tại sao tôi quan tâm quá nhiều tới những du khách Tây phương, tới những gì họ nói về Istanbul, những gì họ đã làm trong những lần viếng thăm thành phố, những gì họ viết cho bà mẹ của họ? Một phần là do rất nhiều lần tôi đã tự đồng hóa mình với một số trong những người đó (Nerval, Flaubert, de Amicis), và – y hệt như tôi từng tự đồng hóa với Utrillo để vẽ Istanbul – chính bằng cách rớt vào tầm ảnh hưởng của họ và bằng cách nhiều lần phản đối lại họ mà tôi rèn luyện được căn cước của riêng mình. Và cũng còn lý do này nữa: rất ít nhà văn của Istanbul dành cho thành phố chút quan tâm nào.

Cho dù có gọi điều này là cái gì – ý thức dởm, huyễn tưởng, hay ý hệ lỗi thời – ở trong mỗi cái đầu của đám chúng ta vẫn có một văn bản nửa đọc được, nửa bí ẩn, và nó làm cho những gì chúng ta làm trong cuộc đời mình có một ý nghĩa nào đó. Và đối với mỗi một con người chúng ta tại Istanbul, một phần lớn của văn bản nói trên có được từ những gì các nhà quan sát Tây phương nói về chúng ta. Với những người như tôi, tức là người Istanbul với một chân ở trong mỗi văn hóa, “du khách Tây phương” thường xuyên không phải là người thực; người đó có thể là một sự sáng tạo của riêng tôi, điều huyễn hoặc của riêng tôi, thậm chí là sự phản chiếu chính tôi. Chính bởi vì tâm trí không làm sao chấp nhận được mọi văn bản truyền thống về cuộc đời ấy ở dưới dạng một văn bản duy nhất hay ngay cả là một tập hợp văn bản, tôi có nhu cầu viện tới một người xa lạ có khả năng mang lại cho sự tồn tại của tôi một ý nghĩa nhờ một văn bản, một bài viết, một hình ảnh, hay một bộ phim mới. Do đó, bất cứ khi nào cảm thấy sự vắng mặt của những con mắt Tây phương là tôi liền trở thành kẻ Tây phương của chính mình.

Istanbul chưa bao giờ là một thuộc địa của những người Tây phương, những người đã viết, đã vẽ, đã quay phim về nó, và chính vì vậy tôi không thấy bối rối khi những người Tây phương sử dụng quá khứ, lịch sử của tôi trong những kiến tạo của họ về một miền đất lạ lẫm. Thực sự, tôi thấy những sợ hãi và những giấc mơ của họ thật là hấp dẫn – với tôi cái đó thật lạ lẫm, cũng như đối với họ các sợ hãi và giấc mơ của chúng tôi hết sức lạ lẫm – và tôi không chỉ nhìn vào họ để giải trí hay để nhìn thành phố qua con mắt của họ, mà còn để nhập vào cái thế giới hoàn toàn do họ tạo ra. Đặc biệt là khi đọc các du khách Tây phương của thế kỷ mười chín – có lẽ bởi vì họ viết về những điều quen thuộc bằng những từ thật dễ hiểu đối với tôi – tôi nhận ra rằng thành phố của tôi không thực sự là của tôi. Y hệt như là khi tôi ngắm nghía dáng hình thành phố và những góc cạnh quen thuộc hơn cả – từ cầu Galata và Cihangir, nơi tôi đang viết những dòng này – và cũng vậy, khi tôi nhìn thành phố qua những từ và hình ảnh của những người Tây phương đã nhìn thấy trước tôi; những lúc ấy, tôi phải đối diện với những điều không chắc chắn của riêng mình về thành phố và vị trí mỏng manh của tôi ở trong đó. Tôi thường xuyên cảm thấy mình trở thành một với một với người du khách Tây phương đó, cùng với anh ta nhào xuống khối đậm đặc cuộc sống, rồi đo đếm, phân loại, phán đoán, và trong khi làm như vậy, thường chiếm đoạt những giấc mơ của anh ta, để cùng một lúc trở thành khách thể và chủ thể của cái nhìn chằm chằm Tây phương. Và trong khi tôi làm tới làm lui, đôi khi nhìn thành phố từ bên trong, đôi khi từ bên ngoài, tôi cảm thấy giống như những lần lang thang trên đường phố, bị tóm lấy giữa những luồng suy nghĩ chồng chéo, trơn trượt, không hoàn toàn tùy thuộc vào nơi chốn này, mà cũng không hoàn toàn là một kẻ xa lạ. Đó là những gì người dân thành phố Istanbul cảm nhận trong 150 năm vừa qua.

Cho phép tôi minh họa tình trạng trên đây bằng một câu chuyện về thằng nhỏ của Flaubert, cái vấn đề làm khổ ông rất nhiều trong những ngày ông viếng thăm Istanbul. Trong một lá thư gửi cho Louis Bouilhet viết vào ngày thứ nhì ông tới Istanbul, vị tác giả xốn xang của chúng ta thú nhận rằng trên thằng nhỏ của ông có bảy vùng bị sưng đỏ lên sau khi ông mắc giang mai ở Beirut, bây giờ chúng tụ lại cả một chỗ. “Sáng chiều tôi đều phải băng bó cho con cu tội nghiệp của tôi!” ông viết. Thoạt đầu ông nghĩ mình dính nó từ một em Maronitea[32], hay “có thể, một phu nhân nhỏ bé người Thổ. Thổ hay Kitô?”, ông hỏi, và vẫn với giọng điệu nhạo báng như thế, ông tiếp tục đưa ra nhận xét, Vấn đề! Phải suy nghĩ! Đây là một khía cạnh của “vấn đề Đông phương” mà tờ Tạp chí hai thế giới chưa bao giờ mơ tưởng tới!” Cũng vào khoảng thời gian này, ông viết cho bà mẹ nói rằng ông sẽ chẳng bao giờ lấy vợ, nhưng quyết định này không liên quan gì tới chuyện ông dính giang mai.

Tuy phải chống trả với căn bệnh khiến tóc ông bị rụng đến nỗi mẹ ông hẳn cũng sẽ không nhận ra ông khi ông trở về, nhưng Flaubert vẫn mò tới xóm chị em ta ở Istanbul. Nhưng khi một trong các dragomen [thông dịch viên, người dẫn đường] vẫn thường đưa du khách Tây phương tới mấy chỗ y hệt nhau chỉ cho Flaubert một chỗ ở khu Galata thật “dơ bẩn” và đàn bà thì “xấu tệ”, ông tỏ ý muốn rời nơi đó liền lập tức. Đúng vào lúc ấy, theo như chính ông kể lại, bà chủ nhà bèn đề nghị chính cô con gái của bà ta cho ông khách người Pháp, một cô gái mười sáu hoặc mười bảy tuổi rất quyến rũ theo lời Flaubert. Nhưng cô gái từ chối đi với ông khách. Những người ở trong nhà đã bắt cô phải đi – cái vụ này thì người viết đành để quý vị độc giả tự tìm hiểu coi họ đã làm thế nào khiến cô gái xiêu lòng – và khi chỉ còn hai người, cô gái dùng tiếng Ý yêu cầu Flaubert cho cô xem thằng nhỏ coi ông có bị bịnh hay không. “Bởi vì thằng nhỏ của tôi vẫn còn vết chai do nổi hạch, và tôi sợ cô gái nhận ra, thế là tôi từ trên giường nhảy xuống la lớn, nè cô bé, cách xử sự của cô như vậy là sỉ nhục một bậc văn nhân phong nhã như tôi; và tôi bỏ đi”, Flaubert viết.

Khi, vào lúc bắt đầu cuộc du ngoạn, tại một bệnh viện ở Cairo, một vị bác sĩ dùng một cử chỉ ra lệnh cho các bệnh nhân tụt quần và trưng bày những vết thương do bịnh giang mai gây ra cho những người khách Âu châu viếng thăm bệnh viện được chứng kiến, Flaubert đã quan sát chúng thật là chăm chú và ghi chép thật là tỉ mỉ, nhận xét một cách hài lòng – giống hệt như khi ông miêu tả chiều cao, tư thế và chiếc áo dài của một người lùn tại triều đình, nơi Cung điện Topkapı – rằng ông lại được chứng kiến một điều kỳ quặc nữa của Đông phương, một tập tục dơ dáy nữa của Đông phương. Flaubert tới phía Đông không chỉ để nhìn những phong cảnh đẹp không thể nào quên được, mà còn hết sức mong muốn khảo sát những chứng bệnh và phương pháp chữa trị kỳ quặc. Tuy nhiên ông chẳng hề muốn phô ra cho mọi người biết những vết sẹo giang mai của mình, hay những thói quen kỳ quặc của riêng ông. Trong cuốn Đông phương học thật sáng chói của mình, Edward Said đã chú trọng đến xen mở màn tại bệnh viện Cairo, khi phân tích Nerval và Flaubert, nhưng ông quên nhắc đến mấy xóm chị em ta ở Istanbul, nơi bi kịch của họ chấm dứt; nếu làm như vậy thì hẳn là ông đã ngăn cản được các độc giả Istanbul của ông trong việc sử dụng cuốn sách đó để biện minh cho tình cảm quốc gia chủ nghĩa, hay để hàm ý rằng nếu không có Tây phương thì Đông phương sẽ tuyệt vời biết mấy. Có lẽ Said cố tình bỏ đi đoạn xóm chị em ta là vì Istanbul chưa bao giờ là một thuộc địa của Tây phương, và do đó không phải là trung tâm điểm của sự quan tâm của ông. (Mặc dù những người Thổ quốc gia chủ nghĩa sau này cho rằng bệnh giang mai từ Mỹ lan tràn trên thế giới, các du khách Tây phương thế kỷ mười chín gọi bệnh giang mai bằng cái tên “frengi”, nghĩa là “Pháp”, cho rằng người Pháp mang bệnh đi làm lây lan ra những nền văn minh khác. Năm mươi năm sau chuyến viếng thăm của Flaubert, Şemsettin Sami người gốc Albania, tác giả cuốn tự điển tiếng Thổ đầu tiên, đã giản dị giải thích “frengi tới với chúng ta từ Âu châu”. Nhưng trong cuốn Từ điển các tư tưởng được chấp nhận của ông, Flaubert vẫn giữ nguyên cách nhìn mà ông đã có khi lần đầu tiên tự hỏi bằng cách nào ông dính thứ bịnh này; không hề rơi vào một trò hề Đông-Tây nữa, ông kết luận rằng bất kỳ ai cũng có thể dính phải nó).

Trong những bức thư mà ông viết với rất nhiều lòng chân thành và tính chính xác, Flaubert, bị hấp dẫn bởi tất cả những gì lạ lùng, đáng sợ, dơ dáy, và kỳ cục, nói tới những “cô gái điếm của các nghĩa địa” (những người tiếp đãi, phục vụ lính tráng vào ban đêm tại nghĩa địa), những cái tổ cò trống rỗng, cái lạnh của thành phố, những trận gió Siberia từ Hắc Hải quất mạnh xuống thành phố và những đám người đông đúc của Istanbul. Như rất nhiều du khách khác, ông đặc biệt mê mẩn các nghĩa địa của thành phố: Ông là người đầu tiên ghi nhận việc những tấm bia mộ mà người ta nhìn thấy ở khắp nơi trong thành phố cũng giống như những hồi ức về người chết, cứ từ từ lặn sâu xuống dưới đất, khi chúng già đi, và chẳng bao lâu biến mất chẳng để lại một dấu vết.

CHƯƠNG BA MƯƠI HAI:
Anh em đánh lộn

Từ sáu đến mười tuổi, tôi đánh lộn với ông anh tôi liên tục và càng ngày tôi càng bị nện khốc liệt hơn. Chỉ hơn tôi mười tám tháng, nhưng anh tôi to con, khỏe hơn tôi rất nhiều và bởi vì (và có lẽ giờ vẫn vậy) chuyện hai anh em đánh lộn được coi là bình thường, thậm chí có lợi cho sức khỏe, thành thử người lớn ít khi can thiệp, vì đâu có cần thiết. Tôi coi những lần bị tẩn như vậy là các thất bại có tính cá nhân, và chỉ trách mình yếu ớt và kém khéo léo; vào những năm đầu, khi ông anh tỏ ra cáu giận, và không thèm chơi với tôi, thì chính tôi là người gây hấn trước, và dù cho vẫn nghĩ mình mới là kẻ có lỗi, đáng bị ông anh tẩn cho một trận, về nguyên tắc tôi không phải người thích thách thức bạo lực. Nếu trận đánh kết thúc bằng kính cửa sổ bị bể, mình mẩy tôi thâm tím, chảy máu, thì điều mẹ tôi phàn nàn khi rốt cuộc cũng nhảy vào can thiệp không phải là chuyện hai anh em đánh nhau, hay vì tôi bị u đầu chảy máu, mà là vì bãi chiến trường bề bộn – và là bởi anh em tôi không giải quyết một cách hòa bình mà lại đánh lộn, la ó, khiến hàng xóm phải than phiền.

Sau này, khi tôi nhắc lại với bà mẹ và ông anh về những trận chiến ấy, cả hai đều tuyên bố là chẳng nhớ gì hết, và rằng, như thường lệ, tôi lại bịa chuyện để có đề tài viết lách, để tô son vẽ phấn lên quá khứ cho nó thêm mùi mẫn. Cả hai đều tỏ vẻ hết sức thành thật, hết sức tự nhiên đến nỗi sau cùng tôi bắt buộc phải đồng ý và đành tự nhủ, như thường lệ, mình sống trong cõi tưởng tượng nhiều hơn là trong cõi đời thực. Bởi vậy, độc giả có đọc những dòng này thì cũng nên châm chước, và hiểu cho là tôi không thể nào giải phóng ra khỏi trí tưởng tượng của mình, giống như một kẻ bị bệnh huyễn tưởng, tuy ý thức được những trục trặc của cái đầu của mình, nhưng chẳng làm sao rũ ra khỏi cảm tưởng mình là kẻ bị săn đuổi. Tuy nhiên, điều quan trọng đối với một họa sĩ không phải thực tại của một điều gì đó, mà là hình dạng của nó, điều quan trọng đối với một tiểu thuyết gia không phải tiến trình các sự kiện, mà là cách thức trật tự của chúng, và điều quan trọng đối với một nhà viết hồi ức không phải là tính chính xác về mặt thực tế của sự kiện, mà là sự đối xứng của nó.

Bởi vậy, độc giả nào để ý đến chuyện khi tôi miêu tả Istanbul là miêu tả chính tôi, và khi miêu tả chính tôi là miêu tả Istanbul, thì hẳn đã nhận ra rằng tôi đang nhắc đến những trận đấm đá trẻ con nhưng không chút khoan nhượng giữa hai anh em chúng tôi là để sửa soạn sân khấu cho một cái gì đó khác. Nói cho cùng, trẻ con có chiều hướng tự nhiên là tự thể hiện mình bằng bạo lực; bọn con trai sẽ vẫn là bọn con trai. Cho tới khi được mười hai và mười tuổi, anh em chúng tôi đã tự tạo ra cho mình một thế giới riêng, đóng kín với bên ngoài. Chúng tôi không mấy khi giao du với lũ trẻ khác. Có những trò chơi chúng tôi phát minh ra cho riêng chúng tôi, những trò chơi thông thường nhưng kèm theo các luật lệ đặc biệt. Trong căn nhà âm u của chúng tôi, hai anh em chơi Trốn Tìm, Bắt Khăn Tay, Con Rắn, Đại Úy Biển, Hopscotch, Đề đốc đã chìm, Tên thành phố, Chín viên đá, Khiếp Đảm, Những kẻ tìm kiếm, cờ vua, đẩy bóng trên bàn (trên một cái bàn dành cho trẻ con), và bóng bàn (trên cái bàn ăn có nguy cơ đổ sụp của chúng tôi), đó là mới chỉ liệt kê sơ sơ. Khi mẹ tôi vắng nhà, chúng tôi lấy giấy báo cuộn lại thành trái banh, và sân chơi là cả căn nhà, hai anh em chơi đến khi mệt nhoài, và thường xuyên những trò chơi như vậy kết thúc bằng ẩu đả.

Trọn nhiều năm cuộc đời mình chúng tôi dành cho môn “chơi bi”, trò chơi mô phỏng các chiến thuật và huyền thoại từ thế giới bóng đá đầy tính chất đàn ông. Dùng những miếng backgammon[33] làm cầu thủ, đặt chúng trên sân chơi theo luật lệ của túc cầu, chúng tôi bắt chước các chiến lược phòng ngự và tấn công như đã quan sát được, và chúng tôi càng thành thục bao nhiêu thì trò chơi càng thêm hào hứng bấy nhiêu. Chúng tôi sắp xếp những miếng “backgammon” (hay những viên bi thủy tinh) của hai đội thành đội hình trên tấm thảm sàn nhà được sử dụng làm sân chơi, và rồi, tuân theo các luật lệ tinh tế và đa dạng mà chúng tôi tạo dựng ra sau hàng trăm trận đấu, hai anh em bắn bi vào những khung thành mà một người thợ mộc đã làm cho chúng tôi. Có lúc những viên bi được đặt tên theo các danh thủ của thời kỳ đó, và giống như những người không gặp khó khăn gì để phân biệt những cô mèo vằn yêu quý, chỉ cần đưa mắt nhìn là chúng tôi nhận ngay ra chúng. Chúng tôi bàn về trận banh trước đám đông tưởng tượng, y như Halit Kıvanç, nhà bình luận thể thao số một thời kỳ đó, và khi ghi bàn, chúng tôi cũng la lớn “Dzô rồi… Dzô…” như những khán giả đang đứng coi đá banh tại cầu trường, và rồi chúng tôi cũng bắt chước những tiếng reo hò náo nhiệt của một trận đấu thực ở ngoài đời. Chúng tôi cũng không quên những lời bình luận của liên đoàn bóng đá, của các cầu thủ, báo chí, và luôn cả của người hâm mộ, (nhưng không bao giờ để ý đến mấy ông trọng tài); sau cùng, quên hẳn đi đây chỉ là trò chơi của trò chơi, chúng tôi lao vào trận đấu không khoan nhượng, sống còn. Và thường là tôi bị quỵ sau những cú đầu tiên của ông anh.

Những cuộc đánh lộn thoạt đầu bùng nổ là do thua được, chê bai quá đáng, hay chơi ăn gian, nhưng chính tính chất đối đầu đã cung cấp nhiên liệu cho chúng. Chúng tôi đánh lộn không phải để chứng tỏ bên nào đúng, bên nào sai, mà là để thị uy, đứa nào mạnh, ra đòn nhanh, rành môn chơi hơn đứa kia. Những trò chơi thời con nít như thế còn biểu hiện sự lo lắng mà chúng tôi cảm thấy về chuyện phải học cho thành thạo luật chơi – và một cách gián tiếp là luật lệ của thế giới – nơi chỉ trong một thoáng chốc, chúng tôi phải tỏ ra lanh lẹn và can đảm. Trong các cuộc đối đầu là bóng tối âm u của một nền văn hóa đã từng khiến ông chú của chúng tôi tấn công chúng tôi bằng những trò chơi ô chữ và những bài toán bất cứ khi nào chúng tôi vô nhà ông, cũng cái nền văn hóa xui khiến chúng tôi khá nghiêm túc lên xuống các tầng lầu của tòa nhà – mỗi tầng lầu ủng hộ một đội banh khác nhau – và đó cũng là những điều chúng tôi nhận ra ở trong sách vở nhà trường, những cuốn sách cường điệu về những chiến công hiển hách của Thổ Nhĩ Kỳ thời kỳ Đế chế Ottoman, hay trong những cuốn sách mà chúng tôi được tặng, thí dụ như cuốn Bách khoa toàn thư về khám phá và phát minh.

Mẹ tôi cũng có vai trò ở đây, có lẽ bởi vì bà muốn làm cho cuộc sống hằng ngày của bà nhẹ nhàng hơn, bà biến tất cả những gì mà bà có thể thành một cuộc thi. “Đứa nào mặc đồ ngủ và đi vô giường ngủ trước sẽ được mẹ hôn”, mẹ tôi thường nói. “Đứa nào suốt mùa đông không cảm cúm không nằm bịnh thì mẹ sẽ mua cho một món quà”. “Đứa nào ăn xong đĩa xúp trước mà không làm dơ quần áo sẽ được mẹ yêu nhất”. Những câu nói có vẻ khiêu khích hai anh em của mẹ tôi đều có dụng ý biến đổi tính tình của hai đứa chúng tôi thành ra “đức hạnh”, trật tự và hợp tác hơn.

Nhưng đằng sau những cuộc đánh lộn vô hy vọng của tôi với ông anh là cuộc đua tranh bền bỉ của những người hùng của tôi, tất cả đều nhập cuộc với niềm tin chiến thắng, họ là cao thủ số một, cho dù kết quả chưa biết ra sao. Vì vậy – như trong lớp học, tất cả đều giơ tay để chứng tỏ chúng tôi không phải là những kẻ tối dạ, cù lần – ông anh tôi và tôi, đứa nào đứa đó đều chiến đấu hết mình để đè bẹp địch thủ, để vượt lên trên nỗi sợ hãi mà chúng tôi giấu giếm thật kỹ ở một xó xỉnh thật tối tăm của trái tim của mỗi đứa: nỗi buồn và sự đau khổ của việc phải chia sẻ số phận nhục nhã của thành phố Istanbul. Khi đám cư dân của nó già đi và cảm thấy số phận của mỗi người đều mắc míu, đan xen với số mệnh của thành phố, họ sẽ hoan hỉ đón nhận chiếc áo choàng của nỗi buồn Istanbul, chính chiếc áo choàng này đem cho cuộc đời họ một sự hài lòng, một chiều sâu xúc cảm, gần giống như là hạnh phúc. Chỉ tới lúc dó, họ mới sửng cồ với số mệnh của mình.

Ông anh tôi luôn hơn tôi rất nhiều ở trường lớp. Anh biết địa chỉ của mọi người, và có thể nhớ những con số, số điện thoại, các công thức toán học ở trong đầu như một giai điệu bí mật (bất cứ khi nào hai anh em cùng dạo phố, trong khi tôi gí mắt vào những khung cửa kính sáng choang, hay ngẩng mặt nhìn trời, hay nhìn bất cứ cái gì gây tò mò, thì ông anh tôi nhìn những con số trên đường và tên của các tòa nhà); ông anh tôi mê đọc lên những điều lệ đá banh, những kết quả trận đấu, tên thủ đô các quốc gia trên thế giới, những thống kê thể thao, và bốn mươi năm sau, ông thích thú kể ra vanh vách những khuyết điểm của các địch thủ cùng trong giới khoa bảng của ông, cũng như khoảng không gian nhỏ bé mà họ chiếm được ở Chỉ mục Trích dẫn. Mặc dù niềm say mê vẽ của tôi một phần xuất phát từ ý muốn được dùng thời gian một mình với những cây bút chì, mớ giấy vẽ, vẫn còn có điều gì đó liên quan tới việc anh tôi chẳng thèm để ý đến ba cái trò vẽ vời ấy.

Nhưng sau hàng giờ đồng hồ ngồi vẽ, nếu không kiếm thấy hạnh phúc mà tôi đang mầy mò đi tìm, và khi bóng tối của căn nhà nặng nề với những chiếc màn cửa và dòng đồ đạc chất đầy bắt đầu len lén chui vào tâm tư, như mọi cư dân thành phố thường làm, tôi dò dẫm một lối đi thật nhanh dẫn tới vinh quang, bước vào một cuộc tranh tài hòng biến điều này trở nên có thể; bất cứ trò nào vào thời điểm đó chúng tôi đang quan tâm – một trận bi, một trận cờ, một trò chơi thử tài thông minh – và tôi sẽ gạ ông anh cùng nhập cuộc với mình.

Ông anh tôi sẽ thò đầu ra khỏi cuốn sách đang đọc và nói “Ngứa ngáy trả thù rồi hả?” – ý ông nhắc tới trò chơi mà tôi hầu như bao giờ cũng thua, không phải những lần ông tẩn tôi sau đó. “Kẻ thua trận không bao giờ chán chiến đấu!” ông nói, khi nhớ lại những trận đấu mới rồi. “Tao phải làm cho xong bài tập đã, chừng một tiếng nữa là có thể bắt đầu”. Và ông quay lại với cuốn sách.

Bàn học của ông anh tôi lúc nào cũng ngăn nắp, chẳng bù cho bàn của tôi, bề bộn chẳng khác chi cảnh hoang tàn sau một trận động đất.

Nếu những trận thư hùng đầu tiên giúp chúng tôi học được những cách thức của thế giới, thì về sau này chúng mỗi lúc một trở nên u ám hơn, và những cú đấm đá của ông quả thực là đã để lại những vết sẹo ở trong tâm tưởng tôi, và tôi hiểu ra rằng, chính những luật lệ của cuộc đời đã tham dự vào các trận thư hùng giữa hai anh em. Chúng tôi lớn lên dưới cặp mắt lúc nào cũng lo âu trông chừng và những lời khuyên bảo, cảnh cáo của một bà mẹ cố gắng lấp đầy khoảng trống trong gia đình do ông bố luôn vắng mặt, một bà mẹ lúc nào cũng khăng khăng tự nhủ rằng nếu chối từ sự trống vắng đó thì bằng một cách nào đó bà cũng sẽ ngăn được nỗi buồn của thành phố xâm nhập vào bên trong căn nhà. Nhưng giờ đây chúng tôi đã bắt đầu hành xử như là hai đứa con trai trưởng thành, mỗi đứa tự khoanh vùng riêng cho mình. Những luật lệ và quy định chúng tôi đặt ra trong suốt nhiều năm để làm sao giữ được hòa bình – phần nào của những chiếc tủ đựng chén đĩa là thuộc về thằng anh, hay thằng em, những cuốn sách nào thuộc về đứa nào, đứa nào có quyền ngồi kế cha trên chiếc xe hơi của ông, và được ngồi trong bao lâu, đứa nào phải lo đóng cửa phòng ngủ khi đi ngủ, đứa nào phải tắt đèn bếp, và khi số mới nhất của tờ tạp chí Lịch sử tới nơi, đứa nào có quyền đọc trước – ngay những điều khoản đã được ấn định ấy cũng trở thành nguồn gốc cho cãi vã, chửi rủa, mắng nhiếc, và dọa nạt. Chỉ một nhận xét vô thưởng vô phạt – “Này, cái đó của tao, đừng đụng vô!” hay “Coi chừng, nếu không là sẽ khốn khổ khốn nạn liền bây giờ!” – là đủ để làm bùng nổ cuộc huynh đệ tương tàn liền tức thì. Để bảo vệ mình, tôi vớ vội cây gỗ móc quần áo, hay cây sắt lò sưởi, cán chổi, hay bất cứ một vật gì ngay tầm tay mà tôi có thể sử dụng như là một cây gươm.

Trước đây, chúng tôi sử dụng một trò chơi từng nhìn thấy trong đời thực (thí dụ một trận đá banh) và bắt chước nó bằng những viên bi; nếu có vấn đề về niềm kiêu hãnh và danh dự, chúng tôi có thể dàn xếp bằng một cuộc đánh lộn, nhưng chúng tôi chỉ quan tâm tới trò chơi mà thôi; giờ đây chúng tôi vứt bỏ đi cái cớ đó để mà đánh lộn nhằm giải quyết các vấn đề kiêu hãnh và danh dự trực tiếp rút ra từ cuộc đời. Chúng tôi biết quá rõ chỗ yếu của mỗi đứa, và bắt dầu khai thác chúng. Trên hết, những cuộc đánh lộn giữa chúng tôi không còn là những cơn bùng phát giận dữ biến thành bạo lực; chúng đã trở thành những hành động gây hấn được lên kế hoạch không chút khoan nhượng.

Một lần tôi tìm cách thoi ông anh, và ông nói, “Tối nay, khi bố mẹ đi coi xi nê, sao sẽ nghiền mày thành cám!” Vào lúc ăn tối, tại bàn ăn, tôi nhắc lại lời hăm dọa của ông anh, năn nỉ cha mẹ đừng rời nhà, nhưng vô ích, họ tỉnh bơ đi coi xi nê, tỉnh bơ như những nhà chuyên gìn giữ hòa bình, yên tâm là đã đạt được thỏa ước giữa hai phe thù nghịch.

Đôi khi, khi chỉ có hai chúng tôi ở nhà – và cuộc chiến dữ dội xảy ra, hai anh em ném tất cả những gì mình có vào cuộc thư hùng đến mệt nhoài, mồ hôi mồ kê ướt đẫm – và đúng lúc đó, chuông cửa reo, và chẳng khác chi một cặp vợ chồng bị hàng xóm bắt gặp tại trận đang sắp sửa ăn tươi nuốt sống lẫn nhau, chúng tôi bèn ngưng chiến, và thật là lịch sự, thật là lễ phép, chúng tôi mở cửa mời vị khách vô tích sự đó, “Mời ông vô nhà”, “Mời ông ngồi”, trong khi hai thằng nháy nhau, và chúng tôi nói với khách mẹ chúng cháu không có nhà, nhưng sẽ về liền. Nhưng sau đó, khi chỉ còn lại chúng tôi, thay vì như một cặp vợ chồng tiếp tục cấu xé nhau, chúng tôi đứa nào đứa nấy trở lại với thú vui riêng biệt của mỗi đứa, như không có chuyện gì xảy ra. Đôi khi, bị ông anh tẩn cho một trận quá nặng nề, tôi nằm lăn ra thảm khóc lóc như một đứa trẻ tưởng tượng ra đám tang của chính nó, và mệt quá ngủ quên mất. Ông anh tôi, chẳng phi nhân tính hay nhân hậu hơn gì thằng em, sau khi ngồi loay hoay ở bàn học, cảm thấy tội nghiệp cho tôi; ông đến đánh thức tôi dậy, bảo tôi đi tắm rửa, thay quần áo và đi ngủ, nhưng khi ông anh trở lại bàn học, thằng em cứ quần áo xốc xếch như vậy mà leo lên giường để gặm nhấm thú đau thương trong bóng tối.

Nỗi buồn mà tôi mong muốn – và sau này, đòi hỏi – và tâm trạng thất thế tan hoang, tủi nhục cũng cho phép tôi có được thời gian ngưng chiến đối với tất cả những luật lệ cần phải học, tất cả những bài toán phải giải, mọi đoạn trong Hiệp ước Karlowitz phải ghi nhớ. Được bị tẩn đến gục ngã, và được bị tủi nhục là cũng có nghĩa cảm thấy mình được tự do. Có những lúc tôi thèm bị đánh bại, bị thua trận, bị tủi nhục, đúng như anh tôi bảo, đây là mi muốn đây nhé. Đôi khi, bởi vì anh tôi cảm thấy điều đó, và bởi vì anh tôi thông minh hơn tôi, mạnh hơn tôi, cho nên tôi muốn đánh lộn với anh bằng tất cả sức mạnh của mình, để bị đánh bại.

Sau mỗi trận đánh lộn, một ý nghĩ đen tối bao trùm lấy tôi, khi tôi nằm cô đơn trên giường, cảm thấy mình mới dơ dáy tội lỗi và lười biếng làm sao. Một giọng nói ở bên trong tôi vang lên, Chuyện gì vậy? và tôi nghe tiếng tôi trả lời, Tôi xấu xa. Và trong một thoáng chốc, câu trả lời ấy ban cho tôi một sự tự do làm rung động toàn thân; một thế giới mới mẻ sáng bừng mở ra trước mắt tôi. Và nếu tự sửa soạn cho mình đủ liều lượng xấu xa, tôi có thể vẽ bất cứ khi nào tôi muốn, quên tất cả bài học bài làm nhà trường, cứ thế mặc quần áo mà ngủ. Cùng lúc đó, có một sự thoải mái có được nhờ bị đòn, nhờ bị thua, nhờ tổn hại, nhờ những vết bầm tím trên mình mẩy chân tay, nhờ môi rách toang, nhờ máu mũi chảy ròng ròng: Thân thể tan hoang như thế là bằng chứng cho thấy tôi đánh đấm thật dở, xứng đáng bị đánh bại, bị làm nhục, bị nghiền nát. Có lẽ chính là vào lúc trong đầu đầy ắp các ý nghĩ như thế mà những giấc mơ ngày nở bung ra trong đầu tôi như những đợt gió mát mùa hè, và tôi sướng lịm người với cảm giác, một ngày nào đó ta có thể làm được một điều gì thật là lớn lao, vĩ đại. Những giấc mơ này có tiềm năng làm cho nguồn gốc của chúng, nghĩa là sự hung bạo và niềm kiêu ngạo bị thương tổn, trở nên lầm lạc. Thế giới thứ nhì kia lung linh trước mắt tôi, hứa hẹn một cuộc đời mới hạnh phúc, đã được nuôi dưỡng trước hết bằng bạo lực mà tôi đã phải chịu đựng, và nó làm cho tất cả những sự tưởng tượng của tôi thêm quyến rũ, sống động. Vào những lúc như thế; bằng trực giác, tôi cũng khám phá ra nỗi buồn-hüzün của thành phố nằm trong tôi, và khi tôi cầm lên cây bút chì, tờ giấy, những gì tôi vẽ ra mới làm cho tôi hài lòng làm sao, và trong khi tôi quên đi thế giới, vui với nỗi buồn của mình, phần u tối của nó cứ thế nhạt nhoà dần.

CHƯƠNG BA MƯƠI BA:
Một người nước ngoài trong một ngôi trường nước ngoài

Nếu tính cả năm dự bị học tiếng Anh thì tôi trải qua bốn năm tại Học viện Robert. Đó là những năm chấm dứt thời con nít của tôi, và tôi khám phá ra một điều, thế giới xô bồ, rắc rối, khó nắm bắt, và rộng lớn vô cùng, so với thế giới mà tôi từng tưởng tượng khi còn là một đứa bé. Thế giới tuổi thơ của tôi thì chỉ luẩn quẩn trong gia đình gần gụi của tôi trong một ngôi nhà, một đường phố, một khu xóm, tất cả tạo dựng thành trung tâm thế giới. Cho tới khi tôi bước vào trung học, học vấn mà tôi có được không giúp được gì cho tôi trong việc gỡ khỏi cái quan niệm cho rằng trung tâm vũ trụ về mặt địa lý và của cá nhân con người tôi cũng đặt ra các tiêu chuẩn cho cả những gì còn lại của thế giới. Vô trung học, tôi khám phá ra rằng, thực sự, tôi không sống ở trung tâm thế giới, và cái nơi chốn tôi sống không phải là ngọn hải đăng của thế giới – điều này còn đau lòng hơn. Khám phá ra sự mong manh của nơi chốn của tôi ở trong thế giới, và cùng lúc, khám phá ra sự rộng lớn của thế giới (tôi thích đắm chìm vào những mê cung váng vất mùi giấy cũ của cái thư viện trần thấp lè tè được tạo dựng bởi những người Mỹ theo đạo Tin lành đã lập ra trường), tôi thấy cô đơn, yếu đuối và bất lực hơn bao giờ hết.

Còn điều này nữa, ông anh tôi không còn ở với gia đình. Khi tôi mười sáu tuổi, ông anh tôi rời đi Mỹ để học tại Đại học Yale. Chúng tôi có thể đánh lộn tối ngày nhưng chúng tôi vẫn là bạn tâm giao của nhau – bàn luận với nhau về thế giới xung quanh chúng tôi, phân loại, đặt để sự vật, đưa ra sự phán xét – và mối thân thiết của tôi với anh tôi mạnh hơn nhiều so với với mẹ và bố. Thoát khỏi những cuộc tranh đua chẳng bao giờ chấm dứt, những lời xỉ vả và những trận đòn thâm tím người, tôi có thế thỏa sức thắp sáng trí tưởng tượng và tha hồ mà trì trệ uể oải, thành ra tôi không có nhiều lý do để phàn nàn. Tuy nhiên, đặc biệt vào những lúc quá buồn, tôi mới cảm thấy rõ rệt sự thiếu vắng của ông anh tôi.

Hình như có một cái gì đó rất cốt yếu ở trong tôi bị tan rã, nhưng tôi không làm sao xác định được rõ ràng. Có thể vì nó mà tôi không làm sao tập trung hết mình vào việc học ở trường, ở nhà, hay bất cứ điều gì khác. Đôi khi tôi cảm thấy đau lòng vì không còn đứng đầu trong lớp mà chẳng cần một cố gắng đặc biệt, nhưng cứ như thế tôi cũng đánh mất luôn cả khả năng cảm thấy bực bội hay thích thú quá mức về bất kỳ điều gì. Ở thời tuổi thơ, khi tôi nghĩ là mình hạnh phúc, cuộc sống mới dịu dàng, mượt mà, thoải mái làm sao, giống như một câu chuyện thần tiên. Tới năm tôi mười ba hoặc mười bốn tuổi, câu chuyện tuổi thơ thần tiên ấy vỡ tung ra những mảnh nhỏ. Đôi khi tôi vẫn cố sức tin tưởng chân thành một trong những mảnh đó; tôi cố gắng sống hết mình với nó, nhưng, cũng như không giữ nổi ngôi vị số một ở trong lớp, tôi cũng không làm sao thực hiện được cái chuyện sống hết mình cho một mảnh của đời mình, và sau cùng đành chịu thua, bỏ ngang. Đôi khi thế giới bỗng như thể thật xa vời, cái cảm giác tôi thấy vô cùng nhức nhối, đúng vào lúc làn da, tâm trí, các giác quan của tôi đang rất sẵn lòng mở rộng ra với nó.

Trong toàn bộ sự bấn loạn đó có những huyễn tưởng tình dục không bao giờ chấm dứt, chúng nhắc nhở về một thế giới khác nơi tôi luôn có thể tìm được chỗ trú ẩn. Tôi hiểu sex không như điều mà bạn chia sẻ với một người khác, mà như một giấc mơ mà bạn sáng tạo ra cho chính mình. Giống như chiếc máy tự lắp đặt trong đầu tôi để đọc cho tôi từng con chữ, cái hồi tôi mới học đọc, giờ đây có một cái máy mới chuyên vẽ ra một giấc mơ nhục dục hay một niềm sướng khoái thoáng qua từ gần như bất cứ điều gì và dựng lên cảnh tượng rõ mồn một như chụp ảnh màu. Chẳng còn gì là thiêng liêng – cái máy lấy chất liệu từ bất kỳ ai tôi quen, bất cứ hình ảnh nào mà tôi nhìn thấy trên báo tạp chí, và khi nó đã cắt dán các chi tiết cần thiết để tạo thành một huyễn tưởng tình dục, thì tôi có thể vô phòng riêng mà khởi động nó.

Sau khi ê ẩm cả người vì thú đau thương và vì cảm giác tội lỗi, tôi nhớ lại lần nói chuyện cùng hai bạn cùng lớp, thời gian học trung học. Một thật béo, một nói lắp. Vật lộn tìm từ ngữ, anh nói lắp hỏi tôi, “Bạn đã từng làm chuyện đó chưa?” Rồi, thời gian học trung học tôi đã làm chuyện ấy, nhưng tôi cảm thấy xấu hổ đến nỗi chỉ ấp úng thốt ra một tiếng, hiểu là có cũng được, mà không cũng được. “Đừng bao giờ làm chuyện đó!” anh bạn nói cà lăm la lên, mặt đỏ bừng vì ý nghĩ tại sao một đứa bạn như tôi, thông minh, trầm tĩnh, chăm học mà có thể sa đọa tới mức thê thảm như thế. “Thủ dâm là một thói quen đáng sợ; một khi đã bắt đầu, bạn không thể nào ngưng được nữa”. Tới lúc đó, tôi nhớ lại ánh mắt van vỉ của anh bạn béo mập – mặc dù anh cũng thì thầm với tôi bằng cái giọng khẩn thiết, cố tránh thủ dâm (hay ba mươi mốt, từ lóng của đám chúng tôi) – bởi anh ta cũng đã khám phá ra phương thức thần diệu tự mình làm mình sướng này. Giờ thì anh ta nghĩ là anh ta bị trù yểm, và đây là số phận của anh, cũng như việc anh ta quá mập, Chúa đã phán như vậy thì đành cúi đầu nhẫn nhục tuân theo thôi.

Trộn lẫn trong những kỷ niệm, hồi tưởng về những năm tháng này còn có một điều cũng gây cho tôi mặc cảm tội lỗi và nỗi cô đơn nhưng tôi cứ tiếp tục làm khi đã vào Đại học Kỹ thuật học ngành kiến trúc. Đó là trò trốn học. Nhưng điều này, thực sự, tôi đã bắt đầu từ hồi còn học tiểu học.

Thoạt đầu, chỉ là do buồn chán, hay xấu hổ về một sự thiếu hụt mà người khác chẳng ai để ý tới, và có thể còn là do tôi biết hôm đó nếu đi học thì sẽ phải tiêm phòng. Nhưng cũng rất nhiều khi chuyện tôi trốn học đi hoang chẳng mắc mớ gì đến nhà trường: một cuộc cãi lộn giữa cha mẹ tôi, hoàn toàn chỉ do lười biếng hay vô trách nhiệm, một đợt ốm đau khi tôi bị đối xử như là một đứa con nít còn nằm nôi. Một bài thơ tôi phải học thuộc, viễn cảnh bị một ông bạn ăn hiếp, và (khi đã trung học hay đại học) nỗi chán nản sâu sắc của tôi, nỗi buồn của tôi, niềm tuyệt vọng có tính chất hiện sinh của tôi – những cái đó cũng có thể trở thành những cái cớ. Đôi khi, tôi trốn học bởi vì tôi chỉ muốn ở nhà, bởi vì – khi ông anh đi học – một mình ở nhà, ở trong phòng tôi, chỉ khi đó tôi mới làm hoàn hảo được một số chuyện, và ngoài ra, từ lâu tôi đã biết rằng tôi không thể nào là một học sinh tốt như ông anh của mình. Nhưng còn có một điều gì đó sâu thẳm hơn, và nó đến từ cùng một nguồn đã làm nên nỗi buồn của tôi.

Con nhà tông chẳng giống lông cũng giống cánh, cái thú đi hoang của cha tôi là được thừa hưởng từ ông nội của tôi, và sau khi xài hết gia tài của ông bố để lại, cha tôi đem mẹ tôi đi Geneva, và kiếm được một việc làm ở đó, còn chúng tôi bị bỏ lại ở với bà. Cháu hư tại bà, như người ta thường nói, và chính vì thế mà tôi lại càng tìm cách trốn học nhiều hơn trước. Lúc đó tôi đã tám tuổi, mỗi sáng, khi İsmail Efendi nhấn chuông cửa, báo hiệu tới giờ đưa chúng tôi đi học, ông anh tôi, lưng đeo cặp sẵn sàng, thường là người đầu tiên bước ra khỏi nhà trong khi tôi vẫn cố tìm cho ra một lý do để mà trì hoãn: chưa tìm đủ những sách vở cần thiết cho buổi học, vừa mới nhớ ra là còn quên một chuyện (chưa xin bà tôi một đồng lira bỏ túi), tự dưng đau bụng, giày ướt, chiếc áo mặc dơ quá, cần thay áo khác… Ông anh tôi, biết tỏng thằng em, lại ghét chuyện phải chờ đợi, gắt lên “Thôi đi, İsmail, lát nữa quay lại đưa Orhan đi học sau”.

Trường học của chúng tôi thì cách nhà chừng bốn phút đi bộ. Vào lúc İsmail đưa ông anh tới trường và quay trở lại đón tôi thì lớp học cũng bắt đầu. Tôi lết cặp giò, kiếm một người nào đó để đổ tội về một chuyện gì đó khiến tôi giả đò đau bụng quá không nghe tiếng chuông của İsmail. Tới giờ đó, vì một chuỗi những lời nói dối và những mánh khóe và nhờ món sữa tệ hại mỗi sáng tôi bắt buộc phải uống – sôi bỏng, mấy giọt sữa vẫn còn dính trên lỗ mũi – dạ dày tôi quả có nhâm nhẩm đau, tới lúc đó bà tôi xuất hiện.

“Thôi, chịu thua nó đi, İsmail. Giờ này quá trễ buổi học rồi; cho nó ở nhà đi”. Và quay qua tôi, bà nhướng mày “Nghe đây, ngày mai là mày bắt buộc phải đi học, nghe chưa. Nếu không là tao gọi cảnh sát đấy. Tao sẽ viết thư cho bố mẹ mày”.

Những năm sau đó, khi học trung học, chẳng còn ai kiểm tra, trò trốn học trở nên vui hơn nhiều. Vì phải trả giá tội lỗi của mình bằng mỗi bước chân trên phố phường, cho nên tôi có thể nhấm nháp cuộc trải nghiệm và nhìn thấy những thứ mà chỉ một anh chàng cù lần lười biếng đích thực mới nhận ra được: cái nón rộng vành bà kia đang mang, anh chàng ăn xin chắc là té vô lò lửa hay sao mà mặt loang lổ sẹo, vậy mà từ bấy lâu nay tôi không để ý, dù ngày nào cũng đi ngang, những người thợ cắt tóc và đám học việc đang ngồi đọc báo chờ khách trong tiệm của họ, cô thiếu nữ quảng cáo cho một món đồ hộp trên bức quảng cáo dán ở bức tường một tòa nhà bên kia đường, chiếc đồng hồ tại quảng trường Taksim và những cơ phận của nó, giống như một cái hộp đựng tiền (tôi sẽ chẳng biết đến điều này nếu không đi qua quảng trường vào đúng lúc mà người ta đang chỉnh lại cái đồng hồ). Những cửa tiệm bánh hamburger vắng tanh, những người thợ sửa khóa ở những con phố nhỏ khu Cihangir, những người bán đồ lạc xon, những cửa hàng sửa chữa đồ gỗ, những cửa hàng tạp hóa, những người buôn bán tem, cửa hàng dụng cụ âm nhạc, tiệm sách cũ, những người làm con dấu, và cửa hàng bán máy chữ ở Yüksekkaldırım – mọi thứ vừa thực, vừa đẹp, vừa mời mọc, y hệt như những ngày khi tôi còn là một đứa con nít, dạo qua khu này cùng với mẹ tôi. Phố xá tấp nập những người bán hàng rong, bán simit, sò nướng, cơm thập cẩm, hạt dẻ, thịt viên chiên, bánh mì cá, bánh mì hấp, ayran – một loại sữa chua – và quả loãng, và tôi sẽ mua bất cứ thứ gì bắt mắt. Tôi đứng ở góc đường, tay cầm chai soda, nhìn một đám con nít chơi đá banh (liệu chúng cũng trốn học như tôi, hay chẳng bao giờ phải đi học?); tôi đi xuống một lối đi trước đây tôi chưa từng thấy, và cảm thấy hạnh phúc vô chừng. Có những lúc, mắt tôi nhìn vô chiếc đồng hồ đeo tay, và tôi nghĩ, lúc này ở lớp học thì ra sao nhỉ, và mặc cảm tội lỗi làm cho nỗi buồn càng thêm cào cấu tôi.

Trong những năm trung học, tôi thám hiểm những con phố nhỏ của khu Bebek và Ortaköy, những ngọn đồi quanh khu Rumelihisarı, và những bến đỗ tại Rumelihisarı, Emirgân, và İstinye, hồi ấy chúng vẫn còn được sử dụng, và những quán cà phê của dân đánh cá, và các nơi họ dùng để neo những chiếc thuyền máy nho nhỏ; trốn học còn cho tôi cơ hội đáp những chuyến phà đi mọi nơi mà chúng sẽ ghé, thưởng thức mọi thú vui mà một chuyến phà đem đến cho hành khách của nó, khám phá ra những làng xóm dọc theo bờ vịnh Bosphorus: những bà già ngồi bên cửa sổ, những chú mèo hạnh phúc, và những con phố nhỏ nơi bạn có thể tìm thấy những căn nhà Hy Lạp cổ chẳng bao giờ khóa cửa vào buổi sáng.

Khi đã phạm những tội lỗi tày trời như thế; nhiều khi tôi cũng muốn quay đầu trở lại, đi theo con đường thẳng nhưng hẹp: trở thành một sinh viên gương mẫu, vẽ tranh đều đặn hơn, đi Mỹ nghiên cứu nghệ thuật, ngưng châm chọc những ông thầy người Mỹ của tôi (những người mặc dù có rất nhiều thiện ý, đều tự biến mình thành các biếm họa), ngưng làm phiền những ông thầy người Thổ lúc nào cũng bơ phờ và đầy ác ý vì tội đã làm phiền tôi. Trong một thời gian rất ngắn ngủi, tội lỗi của tôi biến tôi thành nhà lý tưởng hăng hái. Với thứ chủ nghĩa lý tưởng đó, tôi kết tội bất cứ một người lớn hay một giáo sư nào khi người này nói dối, hay đạo đức giả, hay đóng trò hề. Vào thời kỳ ấy, các tội lỗi chung nhất của những người lớn mà tôi quen biết – và đó là các tội lỗi mà tôi không thể dung thứ được – là không lương thiện và không chân thành. Từ kiểu họ thăm hỏi sức khỏe một người khác, hay cách họ de dọa chúng tôi, những học trò của họ, từ những thói quen mua sắm cho tới các phát biểu chính trị, đối với tôi tất cả biểu hiện của họ ở trên cõi đời này đều có hai mặt, và “kinh nghiệm ở đời” – điều mà họ lúc nào cũng lên giọng dạy bảo tôi, nói rằng tôi không có – có nghĩa là cái khả năng, sau một độ tuổi nào đó, trở nên đạo đức giả, thích thao túng người khác mà chẳng cần phải cố gắng gì hết, và sau đó, có thể ngồi lại chỗ cũ mà làm ra vẻ mình vô tội. Đừng hiểu lầm ý nghĩ của tôi ở đây: tôi cũng chơi đủ thứ trò ma mãnh, mánh mung, thay đổi câu chuyện mình nói làm sao cho hợp với người nghe, và nói dối chẳng thua gì ai, nhưng sau đó, tôi lâm vào tình trạng như bị chết đuối trong cảm giác tội lỗi, hoang mang, và nỗi sợ khủng khiếp là mình sẽ bị phát giác, đến nỗi có thời kỳ tôi lo lắng tự hỏi không biết mình có thể lại là một con người “bình thường” và cân bằng như trước; điều này làm cho những dối trá, che đậy, giấu giếm của riêng tôi có một hậu quả nào đó. Rồi thì tôi quyết định, mình sẽ không bao giờ nói dối nữa, và chấm dứt cái trò đạo đức giả – không phải vì ý thức được chuyện nói dối là không đúng, hay bởi vì nói dối và đóng vai người hai mặt thì cũng giống nhau, nhưng tình trạng hoang mang, bối rối tiếp theo sau những cú vi phạm như vậy làm tôi mệt nhoài.

Trạng thái mệt nhoài như vậy không chỉ xảy ra cho tôi sau khi nói dối đóng vai đạo đức giả, mà sau này, chúng xảy ra bất kỳ lúc nào, càng ngày càng nặng nề: trong lúc đang nói tiếu lâm với một người bạn, hay đang một mình đứng đợi khi xếp hàng mua vé coi xi nê ở Beyoğlu, đang cầm tay một em thật xinh đẹp mà tôi vừa gặp. Một con mắt to tổ bố chợt từ trong người tôi xồ ra, lơ lửng trước mặt tôi – giống như một thứ một cái máy camera chuyên theo dõi an ninh và cứ thế chăm chú theo dõi mọi hành động của tôi (trả tiền người đàn bà bán vé bên trong quầy, kiếm điều gì đó để nói với cô em xinh đẹp mới quen sau khi cầm được tay em), hay ghi lại bất cứ một câu nói thiếu chân thành nào mà tôi ngu ngốc thốt ra (“Làm ơn bán cho một vé, một chỗ ngồi ở giữa rạp, phim Yêu dấu, gửi từ nước Nga”; “Có phải đây là lần đầu em đến một bữa tiệc như thế này không?”). Tôi thấy mình cùng một lúc là đạo diễn và ngôi sao của bộ phim, vừa đóng một xen trong đời mình, vừa quan sát xen đó bằng một cái nhìn chế giễu, từ một quãng xa. Chỉ có thể làm ra vẻ tự nhiên, “bình thường” khi bị bắt tại trận như vậy trong vòng vài giây, sau đó tôi sẽ chìm sâu vào một nỗi thống khổ – tôi cảm thấy nhục nhã, sợ hãi, kinh khiếp vì bị vạch mặt, như là một kẻ ngoài hành tinh. Như thể có một kẻ nào đó đang gập linh hồn tôi thành nhiều nếp, gập mãi, gập mãi đến một lúc nó trở thành nhỏ xíu, giống như gập một tờ giấy, và trong lúc ấy tôi cảm thấy mình tan hoang, tơi tả, tất cả lục phủ ngũ tạng của tôi bắt đầu run lẩy bẩy.

Khi chuyện đó xảy ra, chỉ còn một cách độc nhất là chui vào một căn phòng rồi khóa cửa lại. Một mình trong phòng, tôi tiếp tục nói dối, nói trá, làm trò đạo đức giả, làm hoài, làm hoài cho đến khi cầm cây viết và tờ giấy để viết và vẽ, nhờ nó tôi có thể thoát ra khỏi vòng tròn vây hãm tôi, và chỉ tới lúc viết ra được vài chữ, hay vẽ được một cái gì đó mà tôi thích, tâm trí của tôi mới trở lại “bình thường”.

Đôi khi, ngay cả lúc không làm điều gì sai, bất thình lình tôi cũng thấy mình cứ giả giả. Thoáng bắt gặp bóng mình trên ô kính một cửa tiệm, hay, ở Beyoğlu, ngồi trong góc một trong những tiệm hamburger hay sandwich đang rầm rộ mở ra trong thành phố, tự mình ban cho mình một miếng bánh sandwich xúc xích sau khi từ một rạp xi nê ra, nhìn thấy mình trong tấm gương trên bức tường đối diện và nghĩ rằng sự phản chiếu đó đích thị là tôi, sự phản chiếu quá thực, quá tươi sống, không làm sao chịu đựng nổi. Những khoảnh khắc như thế mới thê thiết làm sao, chúng khiến tôi chỉ muốn chết, và tôi tiếp tục ăn miếng sandwich, với mùi vị thống khổ, nhận ra mình thật giống hệt tên khổng lồ của Goya – tên khổng lồ ăn thịt đứa con trai của nó. Sự phản chiếu giống như là một lời nhắc nhở những tội ác và tội lỗi của tôi, một sự xác nhận rằng tôi đúng là một tên mạt hạng. Không phải chỉ vì những phòng chờ của các ổ điếm không có môn bài ở những phố nhỏ khu Beyoğlu cũng có những tấm gương lớn có khung, treo trên tường như ở đây: tôi tởm chính mình bởi vì tất cả những gì xung quanh tôi – bóng đèn trần trên đầu tôi, vẻ bẩn thỉu của bức tường, tình trạng quầy hàng nơi tôi ngồi, những màu sắc mang vẻ bịnh tật ở bên trong tiệm – chúng nói lên sự cẩu thả, sự xấu xí. Và tôi biết, chẳng có hạnh phúc, tình yêu hay thành công nào chờ đợi tôi – tôi là kẻ bị trù ẻo phải sống dai, sống dài, một cuộc đời nhàm chán, buồn bực, chẳng có gì là đáng kể, tầm phào – một chuỗi dài thời gian đã chết đi trước mắt tôi, ngay cả khi tôi chưa hề chịu đựng nó.

Những người hạnh phúc ở Âu châu và Mỹ có thể có những cuộc đời đẹp và có ý nghĩa như tôi vừa được coi trong một bộ phim Hollywood; phần còn lại của thế giới, trong có cả tôi, chúng ta bị kết tội phải sống hết thời gian của chúng ta tại những nơi chốn tệ hại, hư hỏng, chẳng ra gì, sơn phết cẩu thả, đổ nát, rẻ tiền; chúng ta như bị trời đày, phải sống những cuộc đời không quan trọng, thứ cuộc đời hạng nhì, rẻ rúng, chẳng ai thèm biết đến, chẳng bao giờ làm được bất cứ điều gì có giá trị để thế giới bên ngoài để ý đến. Đó là số phận mà tôi từ từ, đau đớn sửa soạn cho chính mình. Bởi chỉ những người rất giàu ở Istanbul mới có thể sống như người Tây phương, và để được sống như thế có vẻ như họ phải trả giá bằng sự vô hồn, phi nhân, đạo đức giả không thể nào chịu đựng nổi, chính vì thế mà tôi càng ngày càng yêu vẻ buồn bã của những con phố nhỏ; tôi trải qua những buổi chiều thứ Sáu và thứ Bảy để một mình dạo qua chúng, và đi coi xi nê.

Nhưng cùng lúc đó, tôi sống cuộc sống của riêng tôi –đọc những cuốn sách mà tôi không chia sẻ với một ai, vẽ tranh, làm thân với những con phố nhỏ – tôi còn làm quen với những bạn bè xấu xa, độc địa. Tôi gia nhập một đám con trai có cha làm trong các ngành như vải sợi, hầm mỏ, và một số ngành kỹ nghệ khác. Đám bạn này đi học ở Học viện Robert trong những chiếc xe Mercedes-Benz của cha chúng, và khi chạy xe qua khu Bebek và Şişli, chúng chạy chậm lại bất cứ khi nào nhìn thấy một cô gái đẹp, và ngỏ lời mời cô gái lên xe, và nếu chúng tính “xúc một em”, như chúng thường nói, là đầu chúng đã ngay lập tức bắt đầu mơ tưởng những màn tình ái với cô gái đó. Chúng nhiều tuổi hơn tôi, nhưng hết sức cù lần, như không có bộ não. Những ngày cuối tuần, chúng dà xe qua những khu Maçka, Harbiye, Nişantaşı, và Taksim, nơi có nhiều cô gái qua lại, hy vọng xúc các em lên xe; mùa đông nào chúng cũng có mười ngày trượt tuyết trên vùng Uludağ với những đứa tuyền học trường tư ngoại quốc, và vào mùa hè chúng cố gắng gặp gỡ những cô gái đi nghỉ tại các nơi như Suadiye và Erenköy. Thỉnh thoảng tôi cũng đi cùng bọn chúng trong một dịp săn bắn, và điều làm tôi sững sờ là có những cô gái, chỉ đưa mắt qua lũ chúng tôi đã có ý nghĩ chúng tôi cũng trẻ con như các cô, và thế là bước lên xe chẳng chút ngần ngại. Một lần, có hai cô gái bước lên xe, trên xe có tôi, các cô hành động như thể chuyện bước lên một chiếc xe sedan sang trọng của những người xa lạ tình cờ đi ngang qua con phố là một chuyện quá ư bình thường. Tôi cũng góp chuyện theo kiểu bâng quơ cùng mấy em, và sau khi cùng đi tới một câu lạc bộ nơi chúng tôi uống nước chanh và Coca-Cola, chúng tôi giã từ hai em, đường ai nấy đi. Ngoài đám bạn này ra, bọn cùng ở khu Nişantaşı như tôi và chúng tôi thường chơi poker với nhau, tôi còn vài người bạn thỉnh thoảng chơi cờ vua, bóng bàn, hay gặp để bàn về hội họa và nghệ thuật. Nhưng tôi không bao giờ giới thiệu họ với nhau hay cùng gặp họ một lúc.

Với mỗi người trong số những người bạn đó, tôi là một con người khác, với một lối khôi hài khác, một giọng điệu khác, một thứ đạo đức khác. Tôi chưa bao giờ chủ định bước ra ngoài đường để trở thành một con kỳ nhông; chưa hề bao giờ tôi đề ra một chương trình ranh ma, bỉ ổi. Phần lớn những căn cước khác nhau như trên tự xuất hiện theo đà cuộc trò chuyện giữa tôi và những đám bạn bè khác nhau, khi tôi bị phấn khích về bất kỳ những điều họ nói. Sự dễ dàng trong thái độ đi với bụt mặc áo cà sa, đi với ma mặc áo giấy của tôi không tạo ra ở tôi sự bất mãn như tôi thấy ở rất nhiều người bạn của mình; vào quãng thời gian tôi hai mươi tuổi, điều này giúp tôi không trở thành một kẻ vô sỉ chủ nghĩa. Bất cứ khi nào có điều gì làm tôi quan tâm, là một phần trong tôi quấn quít với nó theo một cách thức tuyệt đối.

Nhưng những mối quan tâm say mê nhất cũng không ngăn được tôi thích chế giễu mọi người và mọi thứ. Tại Học viện Robert, khi bạn học cùng lớp tỏ ra thích thú với những câu chuyện tiếu lâm đậm vị chua cay tôi thì thầm vô tai hơn là nghe những lời vàng ngọc của thầy, tôi thấy thật hài lòng, điều này chứng tỏ tôi là một người kể chuyện có tài. Các nhân vật chính thường được đem ra làm trò cười là mấy ông thầy người Thổ buồn chán, một vài người trong số họ tỏ ra không thoải mái khi dạy học trong một nhà trường Mỹ và sợ các “điệp viên” trong số chúng tôi báo cáo về họ với người Mỹ; một số ông thầy Thổ khác thì lại ham hố những bài diễn thuyết lòng thòng của họ về chủ nghĩa quốc gia, và ngoài ra, so với những người Mỹ, họ có vẻ vô cảm, mệt mỏi, già nua, bải hoải, vì vậy chúng tôi cảm thấy họ chẳng yêu thương gì đám học trò chúng tôi, và cũng chẳng yêu thương gì chính họ hay bản thân cuộc đời. Không giống như những ông thầy Mỹ, lúc nào cũng tỏ ra thân thiện, và rất có ý thức, thực sự quan tâm về nghề nghiệp của họ, việc đầu tiên của họ là luôn luôn giúp cho chúng tôi hiểu và nhớ những bài học và phạt chúng tôi nếu không làm bài, và điều này làm cho chúng tôi thù ghét họ, vì cái tinh thần bàn giấy đó.

Những ông thầy người Mỹ hầu hết còn trẻ, và trong cơn hăng say dạy những học sinh Thổ như chúng tôi, họ cứ nghĩ chúng tôi ngây thơ và ngơ ngác hơn nhiều so với bản chất của chúng tôi. Sự hăng hái có tính chất tôn giáo của họ khi cố gắng giải thích những sự kỳ diệu của nền văn minh Tây phương khiến chúng tôi như bị mắc kẹt ở giữa tiếng cười và sự chán ngán, thất vọng. Một vài người trong số họ tới Thổ Nhĩ Kỳ với hy vọng dạy bảo những đứa trẻ thất học của một thế giới thứ ba nghèo khổ; hầu hết là những người tả phái sinh vào khoảng thập niên 1940, họ muốn đọc cho chúng tôi từ Brecht cho tới những phân tích kiểu Mác xít về Shakespeare; ngay cả khi dạy chúng tôi văn chương, họ vẫn cố gắng chứng tỏ cội nguồn của mọi cái ác là xã hội được cấu tạo bởi những con người tốt, nhưng đi vào một con đường lầm. Một ông thầy không ngừng thốt lên câu “Các bạn bị xô đẩy” khi nói về số phận một con người tốt, không chịu đầu hàng xã hội, vài học trò thích đùa của ông bèn lặp lại, “Vâng thưa thầy, thầy bị xô đẩy”, vị giáo sư dù có thông minh tài giỏi cỡ nào cũng không hiểu được, đây là trò chơi chữ giữa đám học sinh của ông, vì có một từ tiếng Thổ khi thốt lên nghe tương tự như từ “xô đẩy” trong tiếng Anh nhưng lại là một từ rất bậy; và thế là cả lớp bật lên cười, chúng tôi sự thực không có ý định chửi bới gì ông, nhưng quả là chúng tôi có một niềm thù oán đối với những ông thầy người Mỹ của mình. Cái sự chống Mỹ rụt rè của chúng tôi có cùng một bè với tâm trạng tả phái quốc gia chủ nghĩa của thời kỳ ấy, và điều này phiền rất nhiều tới các sinh viên sáng giá gốc gác vùng Anatolia của chương trình học bổng của trường. Những sinh viên này, phải trải qua những cuộc thi thật khó khăn mới được nhập học trong một ngôi trường đặc biệt như vậy, và hầu hết trong số họ là những học trò thông minh, xuất sắc, học rất chăm, từ những gia đình nhà quê nghèo khổ; trong lúc họ mơ ước về một nền văn hóa Mỹ và một miền đất tự do – trên tất cả, họ mơ tới một cơ hội được học tại một trườngĐại học Mỹ, và có thể nhờ đó mà định cư tại Mỹ – ngay cả như vậy, họ cũng bị rúng động bởi chiến tranh Việt Nam, và không thể thoát được lòng oán hận của họ, và thỉnh thoảng, không làm sao kiềm chế được cơn giận dữ của họ đối với người Mỹ. Giới trưởng giả Thổ và những đứa trẻ con nhà giàu bạn tôi không thấy xao động đặc biệt bởi tất cả những chuyện đó. Đối với họ, Học viện Robert chỉ là bước đầu về phía tương lai đang đợi chờ đợi họ, như là những giám đốc, hay chủ nhân của những công ty lớn lao nhất trong xứ sở, hay là các nhân viên Thổ của những hãng lớn của nước ngoài.

Tôi không chắc chắn gì về việc mình sẽ là thứ gì, nhưng nếu có người hỏi, tôi sẽ nói tôi ở lại Istanbul để học kiến trúc. Đây cũng không hẳn đúng là ý định của tôi, mà cả gia đình đã đi đến một sự thỏa thuận như vậy, trước đó một thời gian. Vì cũng có cái đầu không đến nỗi tệ như ông tôi, cha tôi, chú tôi, thành thử tôi có thể học ngành kỹ sư tại Đại học Kỹ thuật Istanbul, nhưng vì tôi lại có quan tâm đến hội họa nên toàn thể gia đình đi đến kết luận rằng sẽ thích hợp nếu tôi học kiến trúc, cũng ở trường dó. Tôi không nhớ ai là người đầu tiên áp dụng thứ logic đơn giản như trên vào vấn đề tương lai của tôi, nhưng thời gian tôi ở Học viện Robert thì điều đó đã được định đoạt rồi và tôi cứ thế chấp nhận như là của mình. Chưa bao giờ, dù chỉ một lần, tôi có ý định rời bỏ thành phố. Không hẳn là nợ nần gì với một tình yêu lớn nào đó với cái chốn mà tôi sinh sống, mà là quá ngần ngại không muốn rũ bỏ những thói quen, những căn nhà mà tôi đã sống, chúng làm tôi trở nên lười biếng, chẳng bao giờ muốn thử làm điều gì mới mẻ nào. Đúng vào thời kỳ đó, tôi khám phá ra mình là loại người có thể mặc cùng một thứ quần áo, ăn cùng những món ăn trong suốt hàng trăm năm mà chẳng hề cảm thấy buồn chán, chừng nào mà tôi còn có thể tạo ra cho mình những giấc mơ hung bạo, ở trong cõi riêng tư, là trí tưởng tượng của mình.

Vào thời gian đó, cha tôi là giám đốc Aygaz, một công ty dẫn đầu về khí propane ở Thổ Nhĩ Kỳ, bởi vậy, lâu lâu ông lại phải đi Büyükçekmece thanh tra các nhà kho mới hay các trạm cung cấp đang xây dựng tại Ambarlı. Và những buổi sáng Chủ nhật, ông thường kêu tôi lên chiếc xe Ford Taunus đời 1966, sau đó, cha tôi cho xe chạy dọc theo vịnh Bosphorus, hay đi mua một món đồ gì đó, hay đi thăm bà tôi. Ngồi trên xe, ông mở radio, nhấn ga, và trong những chuyến dã ngoại Chủ nhật như vậy, hai cha con bàn về ý nghĩa của cuộc đời, và việc tôi sẽ làm gì với cuộc đời của tôi.

Vào thập niên 1960 và đầu 1970, những phố chính của Istanbul rất vắng vẻ vào buổi sáng, và khi chúng tôi chạy qua những lối xóm trước đây tôi chưa từng nhìn thấy, chúng tôi nghe “nhạc nhẹ Tây phương” (The Beatles, Sylvie Vartan, Tome Jones, và đại loại như vậy) và cha tôi nói với tôi, điều đẹp nhất mà một con người có thể làm là sống theo ý mình – tiền bạc không được là mục đích, nhưng nếu hạnh phúc tùy thuộc vào nó, thì nó cũng có thể là phương tiện để đi đến mục đích – hay là, ông sẽ kể cho thằng con nghe về lần ông bỏ chúng tôi đi Paris, ở trong một khách sạn, lần đó, ông đã từng làm thơ, và còn dịch thơ của nhà thơ Valéry sang tiếng Thổ, nhưng nhiều năm sau, trong lúc ông du lịch Mỹ, cái va li chứa tất cả những bài thơ và dịch phẩm của ông đã bị mất cắp. Và khi tiếng nhạc nổi lên, hòa nhịp với phố xá, ông sẽ gia giảm câu chuyện của ông, chuyển qua thời kỳ beat – ông cho biết đã từng nhìn thấy Jean-Paul Sartre nhiều lần trên đường phố Paris vào thập niên 1950, về việc Nhà Pamuk ở Nişantaşı đã được xây cất ra làm sao, về thất bại của ông trong những vụ kinh doanh đầu tiên – và tôi biết tôi sẽ không thể nào quên những câu chuyện cha tôi kể cho tôi nghe trong những lần dã ngoại như vậy. Thỉnh thoảng, ông ngừng kể để chiêm ngưỡng phong cảnh bên ngoài, hay bóng dáng của một phụ nữ đẹp trên hè đường, và trong khi lắng nghe cha tôi truyền cho những lời khuyên bảo, những sự khôn ngoan dịu dàng và dễ hiểu, tôi đưa mắt nhìn quang cảnh của một buổi sáng mùa đông màu xám đang loáng thoáng hiện ra trên những khung chắn gió của chiếc xe hơi. Khi chiếc xe băng ngang cầu Galata, tôi chăm chú nhìn những lối xóm ở phía sau, nơi vẫn còn một số căn nhà bằng gỗ cố gắng trụ lại trong những con phố chật hẹp, những đám đông tiến về sân đá banh, hay đám khói bốc lên từ ống khói của chiếc rơ moóc kéo theo sau một đoàn thuyền chở than đi xuống con vịnh Bosphorus, tôi lắng nghe giọng nói khôn ngoan của cha tôi bảo rằng việc con người tuân theo những linh tính và đam mê của riêng mình là quan trọng đến thế nào; và nói cho cùng đời người thật ngắn ngủi; và thật tốt nếu con người hiểu ra mình muốn làm điều gì trong đời mình – và, thực ra, một người trải qua cuộc đời của mình để viết, vẽ có thể thưởng thức một cuộc đời sâu xa hơn, giàu có hơn – và trong khi tôi nuốt lấy những lời nói đó, chúng như hòa nhập vào những cảnh sắc mà tôi đang ngắm nhìn.

Thời gian cứ thế trôi, âm nhạc cứ thế tiếp tục, những phong cảnh đường phố cứ thế thay đổi cùng với xe chạy, rồi tới một lúc, tôi nghe cha tôi nói, “Mình quẹo vô đây nhé?” và những con phố rải sỏi như nhập vào thành con đường nhỏ hẹp phía trước mặt tôi, và tôi cảm nhận ra một điều, dù cho chúng ta không thể nào trả lời được những câu hỏi cơ bản của cuộc đời, điều đó không có nghĩa là chúng ta đừng bao giờ dặt ra những câu hỏi như vậy, và rằng thứ hạnh phúc thực sự ở trên cõi đời này, ý nghĩa thực sự của cuộc đời, chúng nằm ở đâu dó, ở những nơi chốn mà chúng ta chẳng bao giờ kiếm ra được, và có lẽ chẳng hề mong muốn tìm cho ra, nhưng – dù cho chúng ta loay hoay mầy mò tìm cho ra những câu trả lời, hay giản dị chỉ là lạc thú, xúc động sâu xa – thì sự theo đuổi, tìm kiếm đó quan trọng nhiều hơn là đích đến có lẽ chẳng bao giờ đạt được, sự tra hỏi, tìm kiếm đó cũng quan trọng như là những quang cảnh mà chúng ta nhìn thấy qua khung cửa kính chiếc xe hơi, căn nhà, chiếc phà. Cùng với thời gian, cuộc đời – cũng như âm nhạc, nghệ thuật, và những câu chuyện kể – cứ thế lên lên xuống xuống, và sau cùng chấm dứt, nhưng cho dù như vậy, về mãi sau này, chúng vẫn như còn sống cùng với chúng ta, trong những quang cảnh của thành phố đang trải dài trước mắt chúng ta, như những kỷ niệm của một giấc mơ.

CHƯƠNG BA MƯƠI TƯ:
Bất hạnh có nghĩa là thù mình và thù thành phố của mình

Đôi khi, thành phố trông giống như một nơi chốn ngoài hành tinh. Đường phố, nhà cửa bỗng đổi màu; tôi nhìn vào đám đông muôn đời bí ẩn đang chen lấn, xô đẩy vượt qua tôi và bỗng có cảm giác họ có mặt ở đó từ hàng trăm năm nay. Những công viên lầy lội, những khu đất hoang vu, những cột điện, những tấm biến quảng cáo treo đầy các quảng trường, những tòa nhà bê tông gớm ghiếc, thành phố này, cũng như tâm hồn tôi, thoáng một cái biến thành một nơi chốn trống rỗng – thực sự trống rỗng. Những con phố nhỏ dơ dáy; mùi xú uế bốc lên từ những thùng rác mở nắp, những lối đi lên, đi xuống, những lỗ thủng trên vỉa hè, toàn bộ sự mất trật tự, hỗn mang ấy; sự xô đẩy chen lấn làm cho thành phố trở thành thành phố – và chúng làm cho tôi tự hỏi không biết có phải thành phố đang trừng phạt tôi vì dã làm gia tăng tình trạng bẩn thỉu chỉ duy nhất bởi việc tôi đang có mặt ở đây. Và khi nỗi buồn của thành phố len lén chui vào tâm tư của tôi, hay là từ tôi, nỗi buồn len lén chui ra nhập vào thành phố, tôi bắt đầu nghĩ chẳng làm được gì hết; cũng giống như thành phố, tôi thuộc về một cái gì tuy đã chết mà còn sống, tôi là một cái xác vẫn đang thở, một tên khốn khổ khốn nạn, bị kết án phải lang thang trên đường phố, trên những vỉa hè, chúng nhắc nhở tôi về sự dơ dáy và về sự thất bại của tôi. Ngay cả khi tôi chăm chú nhìn giữa những tòa nhà bê tông nhiều tầng xấu xí mới được xây lên (mỗi tòa nhà như thế là một cú vò xé linh hồn tôi), và bắt gặp một thoáng lung linh của Bosphorus, giống như một dải lụa, ngay cả vào giây phút tuyệt vời như thế, hy vọng cũng trượt ra khỏi tay tôi. Nỗi buồn đen tối nhất, sát nhân nhất, đích thực nhất trườn tới từ những con phố ở tít mãi phía xa kia, không sao nhìn rõ – giống hệt như một cư dân thừa kinh nghiệm của Istanbul từ mùi thoang thoảng của một loài tảo hay của biển vào một buổi tối mùa thu mà ngửi ra được một trận bão sẽ tới cùng với ngọn gió từ phía Nam; và cũng giống như bất kỳ ai chạy vội về nhà để trú ẩn trận bão ấy, trận động đất ấy, cái chết ấy, tôi cũng cũng mong muốn làm sao được trở về với bốn bức tường của mình.

Tôi không thích những buổi chiều mùa xuân, khi mặt trời bỗng nhiên tràn đầy sức mạnh, xói mãi không chút xót thương vào mọi nỗi cơ cực, bát nháo, thất bại. Tôi không thích Halaskârgazi, đại lộ lớn chạy từ Taksim qua Harbiye và Şişli tới mãi Mecidiyeköy. Mẹ tôi, sống tại khu vực này khi còn là một đứa bé, vẫn nhớ và nhắc nhở hoài về những cây dâu tằm từng một thời trải dài hai bên đại lộ; giờ đây, thay vì cây là những tòa nhà xây cất vào thập niên 1960, 1970 theo “phong cách quốc tế”; chúng có những cửa sổ lớn và những bức tường bằng thứ gạch khảm xấu xí. Có những con phố nhỏ ở khu Şişli (Pangaltı), Nişantaşı (Topağacı), và Taksim (Talimhane), chúng làm tôi vừa nhìn thấy là đã muốn bỏ chạy cấp kỳ: Có những nơi chốn chẳng có một tí màu xanh mà cũng chẳng có tí màu bạc ánh lên từ vịnh Bosphorus, những đoạn phố cao, thấp, lên, xuống, những con đường rỗng, lọt thỏm giữa các lô nhà. Vùng đất này, do những cuộc tranh cãi tài sản giữa những người cùng trong gia đình mà bị cắt vụn xé lẻ mãi ra, từ đó mọc lên những căn nhà tồi tệ với những gia đình khốn cùng, và những cuộc sống nghẹt thở, tàn tạ, nát bấy.

Có những buổi đi lên đi xuống những khúc phố đó, vừa thiếu khí thở, vừa làm não lòng người, tôi có cảm tưởng bất cứ một bà cô nào, từ khung cửa sổ nhìn ra, đều chẳng có tí thiện cảm gì với người qua đường như tôi, và bất cứ một ông chú già, với bộ râu bộ ria, đều ghét tôi – họ có quyền thù ghét như vậy! Tôi ghét những con phố nhỏ giữa Nişantaşı và Şişli, với những cửa tiệm quần áo, những con phố giữa Galata và Tepebaşı với những cửa hàng bán đèn, hay những con phố xung quanh Taksim Talimhane, nơi có nhiều tiệm bán phụ tùng xe hơi. (Chúng làm tôi nhớ tới thời kỳ cha và chú tôi tàn phá gia tài của ông tôi để lại bằng cách đầu tư hết vụ này tới vụ khác, và cả hai cũng đã từng mở cửa tiệm ở khu vực trên, nhưng vì công việc không tiến triển, họ liền quên biến phụ tùng xe để tự vui thú với những đùa cợt mang tính sinh hoạt, thí dụ cho đám thiếu niên chạy việc uống thứ “hộp nước ngọt cà chua loại hàng mẫu đầu tiên của Thổ Nhĩ Kỳ” sau khi đã trộn rất nhiều bột tiêu vào trong đó, khiến đám thiếu niên chảy nước mắt ràn rụa). Lại còn những người làm bình, chậu xâm lăng các phố xung quanh Süleymaniye, và khiến cho cả khu vực đinh tai nhức óc với những tiếng búa đập, tiếng máy ép, tôi ghét họ cũng như tôi ghét những chiếc taxi và xe tải nhẹ sử dụng khu này làm bãi đáp, thường xuyên gây nạn kẹt xe. Tôi nhìn họ và một sự giận dữ bừng bừng ở trong tôi, nó khiến tôi thù ghét thành phố như thù ghét chính mình, sự thù ghét càng tăng thêm khi nhìn những tấm bảng hiệu sặc sỡ ở trên có ghi tên tuổi, chức tước, địa vị, nghề nghiệp, bằng cấp, sự thành công của những đấng tên tuổi, những bậc phong lưu nho nhã thuộc tầng lớp thượng lưu. Tất cả tên tuổi những giáo sư, bác sĩ, nhà giải phẫu, cố vấn tài chánh đặc biệt có giấy chứng nhận của nhà nước, luật sư được phép hành nghề tại tòa án, chủ quán Döner Hạnh phúc, tiệm tạp hóa Đời sống, cửa hàng Thực phẩm Hắc hải; ngân hàng, hãng bảo hiểm, nhãn hiệu thuốc gút, nhật báo, rạp xi nê, cửa hàng bán đồ jeans; những tấm quảng cáo đồ uống nhẹ, những cửa tiệm nơi bạn có thể mua đồ giải khát và cá cược đá banh; những cửa tiệm quảng cáo được uỷ quyền bán khí đốt propane với những tấm quảng cáo chăng đèn, kết hoa cùng với tên của họ qua những hàng chữ lớn thật hãnh diện – chúng khiến tôi choáng váng, chẳng biết đâu mà lần, thật buồn và cảm thấy tốt nhất là trở về với góc tối của mình, trong căn phòng nhỏ, trước khi bị cái khối khổng lồ bát nháo này đè bẹp.

AKBANKBUỔISÁNGTIỆMDÖNERSẢNXUẤTBẢO

ĐẢMUỐNGMỖINGÀYXÀPHÒNGTHỜIGIANÝTƯỞNG

CHONỮTRANGLUẬTSƯNURIBARYAR

TRẢTIỀNNHIỀULẦN

Như vậy là, sau cùng, tôi trốn thoát những đám đông gây hãi hùng, cái mớ hỗn độn không ngớt, và ánh nắng gay gắt lúc giữa trưa bày ra lồ lộ sự trơ trẽn của mọi thứ, nhưng cho dù đã hoàn toàn mệt mỏi và chán nản, cái máy đọc ở trong đầu tôi vẫn nhớ như in từng tấm bảng hiệu từ mọi con phố và lặp lại chúng, cùng một lúc, chẳng khác chi một tiếng thở dài Thổ Nhĩ Kỳ.

ĐẠIHẠGIÁMÙAXUÂNTẠISELAMIĐIỆNTHOẠICÔNG

CỘNGCHƯỞNGKHẾSTARTẠIBEYOĞLUMACARONIAN

ANCHỢANKARATIỆMHỚTTÓCSHOWCHỮABỆNH

BẰNGLIỆUPHÁPRADIOVÀBÁNDẪN

Hãy đếm những từ ngữ tiếng Pháp hay tiếng Anh trên các tấm biển quảng cáo, bảng hiệu, báo chí, hay cơ sở thương mại; đây quả thực là một thành phố đang hướng về Tây phương, nhưng đâu có mau lẹ như vậy. Nó cũng đâu có vinh danh những truyền thống của nó, qua những ngôi giáo đường, những ngọn tháp, những lời gọi cầu kinh, và qua lịch sử của nó. Mọi chuyện đều nửa vời, tồi tệ, bụi bặm, dơ dáy.

DAOCẠOLÀMƠNNGƯNGBÁNĂNTRƯANGUỜI

BÁNPHILIPSBÁCSĨĐƯỢCPHÉPTIỆMBÁNTHẢM

ĐỒSỨLUẬTSƯFAHIR

Để trốn thoát địa ngục chữ nghĩa nửa nạc nửa mỡ như trên, tôi cố bịa ra một thời đại hoàng kim, một khoảnh khắc trong trắng và sáng ngời, khi “thành phố làm hòa với chính nó”, khi nó “trọn vẹn đẹp”. Một bức tranh Istanbul được vẽ bởi Melling, hay được viết ra bởi những người như Nerval, Gautier, hay de Amicis. Nhưng cái đầu của tôi, và những lý sự của nó, sẽ hỏi vặn lại, và tôi nhớ ra, tôi đã từng yêu thành phố này không phải vì sự trong trắng nào cả mà vì những điều tồi tệ của nó. Và vẫn cái kẻ thực dụng trong tâm tưởng ấy, kẻ cũng sẽ tha thứ cho những khiếm khuyết của tôi, cảnh báo tôi phải đề phòng với hüzün lững lờ ở bên trên thành phố, những ồn ã của thành phố ấy cứ vang lên không ngừng trong đầu tôi.

PHỐTIỀNBẠCCỦABẠNTƯƠNGLAICỦABẠNBẢO

HIỂMMẶTTRỜIHÃYBẤMCHUÔNGĐỒNGHỒ

NOVALINHKIỆNARTINVỚTẤTVOGUEBLAVION

Tôi chưa từng bao giờ thuộc về thành phố này một cách trọn vẹn, và có thể đó là nguồn gốc của mọi vấn đề có liên quan. Ngồi trong căn phòng của bà tôi, uống bia và rượu nhẹ cùng với gia đình sau một bữa tiệc ngày lễ, hay dạo chơi trong thành phố vào một ngày đông với đám bạn giàu có dễ trở thành tay chơi sau này ở Học viện Robert, trên những chiếc xe của cha mẹ họ, tôi cảm thấy cùng một điều như giờ đây đang dạo bộ trên những con phố vào một buổi chiều mùa xuân: Một ý nghĩ chợt hiện ra trong tôi, rằng cũng chỉ là một thứ con người vô giá trị và chẳng thuộc một nơi chốn nào cả, rằng tôi nên tránh xa những con người này, kiếm một góc mà ẩn trốn – gần như theo bản năng thú vật – nhưng chính cái mong ước chạy trốn khỏi cộng đồng đã mở rộng vòng tay với tôi, chính cái nhìn thấy được mọi thứ và khoan dung với mọi thứ của Chúa dẫn tới cảm giác tội lỗi sâu sắc như thế.

Khi tôi bắt đầu học trung học, nỗi cô đơn dường như chỉ có tính giao thời; tôi chưa đủ chín chắn để nhận ra đây chính là số phận của mình. Tôi vẫn hằng mơ ước có được một người bạn tốt để cùng đi coi xi nê, để tránh cho tôi nỗi tủi thân phải thui thủi một mình vào những giờ giải lao giữa hai chương trình chiếu phim. Một lần tôi mơ gặp những con người thông minh, có văn hóa để có thể cùng nhau bàn luận về những cuốn sách tôi đọc, những bức tranh tôi đã vẽ mà chẳng một lúc nào nghĩ mình cứ giả giả. Một ngày nào đó, sex cũng thôi là một sự truy tìm đầy cô đơn; tôi sẽ có một người yêu đẹp đẽ để chia sẻ những lạc thú bị cấm đoán. Mặc dù đã đến tuổi để thực hiện những tham vọng như thế, tôi vẫn thấy như bị tê liệt vì thèm muốn, vì tủi hổ, và vì sợ hãi.

Vào thời kỳ đó, nỗi khốn khổ đồng nghĩa với việc cảm thấy trơ trọi trong nhà, trong gia đình, trong thành phố. Chính cái cộng đồng lớn hơn ấy – nơi những người lạ khi hỏi han gì bạn cứ coi bạn như một người anh lớn, đó cũng là nơi mọi người nói “chúng ta” như thể cả một thành phố đang theo dõi cùng một trận đá banh – là chốn tôi tự tách mình ra khỏi. Vì sợ hoàn cảnh ấy trở thành một cách sống, tôi quyết định sống như mọi người khác, vào quãng thời gian cuối của tuổi niên thiếu, tôi thành công trong việc trở thành một cậu thanh niên trẻ lanh lợi, biết giao thiệp, dễ chịu và vô vị. Tôi nói tiếu lâm không ngừng, kể giai thoại, làm mọi người trong lớp cười bằng cách bắt chước ông thầy; những lời nói đùa của tôi trở thành các huyền thoại của gia đình. Khi đẩy trò chơi đi quá xa, tôi có cảm tưởng mình là một nhà ngoại giao mệt nhoài trong trò chơi giấu giếm sự đen thui của những sự vật mà ông ta đại diện. Có những lúc, khi trò đùa chấm dứt, tôi lui về phòng riêng, cảm thấy cách độc nhất để thoát ra khỏi sự bịp bợm giả trá của thế giới, và sự đạo đức giả của chính tôi, là lôi thằng nhỏ ra để thủ dâm.

Tại sao mấy thứ nghi lễ nho nhỏ của tình bạn lại cam go như thế đối với tôi, so với bất cứ một người nào khác? Tại sao tôi lại phải bặm răng, nghiến lợi, đẩy mình lọt qua những trò chơi tế nhị bình thường và rồi thù ghét chính mình, và tại sao khi kết bạn với bất cứ một ai tôi lại cảm thấy mình đang đóng trò? Đôi khi tôi đóng trò hăng hái quá đến quên luôn là mình đang đóng trò; tôi cũng thấy vui thích được một lúc, như mọi người khác, nhưng rồi một cơn gió buồn không biết từ đâu thổi tới, và tôi muốn trở về nhà, về phòng, về với bóng tối của mình, để co quắp trong một xó. Thoạt đầu tôi thù ghét tôi khi nhìn thấy mình cậy cục xoay xở để được ở trong cộng đồng, cố tránh né sự nứt rạn, tan vỡ. Khi không chịu đựng nổi, tôi chiếu cái nhìn khinh miệt về phía những người thân cận xung quanh, nhất là cha, mẹ, anh tôi và một vài người khác – vào thời gian này tôi cảm thấy thật khó khăn coi đây là gia đình của mình – những bạn học, những người quen khác, và sau cùng là toàn thành phố.

Tôi cảm nhận được là cái đã nhấn sâu tôi vào tình trạng điêu đứng này là bản thân Istanbul. Lẽ dĩ nhiên, tôi không thể buộc tội những ngôi giáo đường, những bức tường thành phố, những quảng trường nhỏ của thành phố mà tôi cực kỳ yêu mến, cũng không thể buộc tội Bosphorus của những con tàu, những đêm, ánh đèn, đám đông mà tôi quá quen biết. Tuy nhiên có một điều gì đó khác đã buộc mọi người lại với nhau, khiến họ làm ăn buôn bán giao thiệp, sinh sống dễ dàng với nhau, và về phần tôi, giản dị là tôi đã không ăn nhịp với điều đó. Cái thế giới của “chúng ta” ấy – nơi mọi người biết mọi người, cả về các mặt mạnh và những giới hạn, và tất cả cùng chia sẻ một căn cước chung, kính trọng sự khiêm nhường, truyền thống, những người lớn tuổi, già cả, những ông bà cha mẹ, lịch sử, những câu chuyện cổ tích, những giai thoại của chúng ta – không phải cái thế giới trong đó tôi có thể “là chính tôi”. Bất cứ khi nào là kẻ diễn trò chứ không phải khán giả, tôi đều không thể cảm thấy thoải mái. Thí dụ, tại một bữa tiệc sinh nhật, sau một lúc – ngay cả khi tôi đi vòng vòng, lúc nào cũng nở nụ cười cầu tài, lăng xăng cái miệng, “Sao, mọi chuyện OK chứ?” và còn vỗ vỗ lưng khách khứa – tôi thấy mình bắt đầu từ bên ngoài đứng nhìn chính mình, như thể trong một giấc mơ, và tôi thấy tẽn tò khi chứng kiến cái thằng ngu phách lối ấy.

Sau khi về nhà, chui vô phòng ngẫm nghĩ về cái chuyện giả trá, bịp bợm vừa qua đó của mình (“Tại sao bây giờ con luôn khóa cửa phòng?” mẹ tôi bắt đầu hỏi), tôi sẽ kết luận rằng thói hư, tật xấu, trò bịp bợm giả trá không chỉ ở trong tôi mà còn ở trong tinh thần của cộng đồng, chính nó đã tạo ra những kiểu giao tiếp, những mối liên hệ như vậy; nó ở trong cái “chúng ta”, và chỉ một người nào đủ khùng, biết nhìn thành phố từ bên ngoài mới nhận ra đó chính là “ý hệ cộng đồng” của thành phố. Nhưng đây là những lời của một nhà văn năm mươi tuổi đang tìm cách định hình cho những suy nghĩ hỗn loạn của một chàng thiếu niên xa xưa, sắp xếp thành một câu chuyện có giá trị giải khuây.

Để tiếp tục: từ mười sáu tới khi mười tám tuổi, tôi không chỉ khinh miệt bản thân tôi mà tôi còn khinh miệt gia đình tôi, bạn bè tôi, và văn hóa của họ; những lời tuyên bố chính trị chính thức hay không chính thức với mục đích giải thích những gì xảy ra xung quanh chúng tôi; những dòng tiêu đề tin tức trên nhật báo; và sự việc tất cả chúng tôi đều muốn mình khác đi so với con người mà mình vẫn là và về cơ bản chẳng hiểu một chút gì về chính mình. Bát nháo trong đầu tôi là tất cả những con chữ từ các bảng hiệu trên đường phố và những tấm biển quảng cáo. Tôi muốn vẽ, tôi muốn sống như những họa sĩ người Pháp mà tôi đọc trong những cuốn sách, nhưng tôi thiếu sức mạnh để tạo ra một thế giới như thế ở Istanbul, mà dù có đủ sức mạnh, thì Istanbul cũng chẳng thèm cho phép tôi làm chuyện đó. Ngay cả những bức họa tồi tệ nhất của những họa sĩ ấn tượng người Thổ – những cách nhìn của họ về các thánh đường, vịnh Bosphorus, những căn nhà bằng gỗ, những con phố tuyết – chúng làm tôi hài lòng, không phải như là những bức họa mà vì chúng giống thành phố của tôi. Những bức họa của tôi hay của các họa sĩ khác không đẹp bởi vì chúng giống Istanbul; nhưng ngay cả nếu đẹp, thì chúng cũng không giống Istanbul được tới mức hợp ý tôi. Có lẽ điều này nghĩa là tôi phải ngưng không nhìn thành phố như là nghệ thuật, như là phong cảnh.

Từ mười sáu tới mười tám tuổi, một phần trong tôi, giống một người Tây phương hóa cấp tiến, mong mỏi thành phố mình có ngày trở thành hoàn toàn như một thành phố Âu châu. Tôi cũng mong điều này cho chính tôi. Nhưng một phần khác ở trong tôi thì cứ muốn mãi mãi thuộc về một Istanbul Đông phương nơi tôi đã lớn lên, yêu nó, bằng trực giác, thói quen, và nỗi nhớ. Khi là một đứa trẻ, tôi có thể giữ hai ước mơ này riêng rẽ (một đứa trẻ thì chẳng băn khoăn gì về chuyện cùng một lúc mơ sau này mình là một gã ma cà bông và một khoa học gia vĩ đại), nhưng, theo dòng thời gian, khả năng này tàn lụi dần. Cùng lúc, cái nỗi buồn đã khiến thành phố lặng im cúi đầu – và cùng lúc vẫn đòi hỏi đầy kiêu hãnh – từ từ bước vào linh hồn tôi.

Nhưng có thể nguồn gốc của nó chẳng phải sự nghèo đói hay gánh nặng mang tính hủy diệt của hüzün. Nếu thỉnh thoảng, tôi muốn cuộn mình ở một góc như một con vật nằm chờ chết, thì điều đó cũng là để nuôi nấng một niềm đau đến từ bên trong. Vậy cái gì là điều khi mất đi làm tôi rơi vào tình trạng thảm hại đến vậy?

CHƯƠNG BA MƯƠI LĂM:
Tình đầu

Bởi vì đây là một hồi ức, tôi phải giấu tên của nàng, và nếu như bằng việc gọi tên nàng ra đồng nghĩa với cung cấp một đầu mối theo kiểu các nhà thơ Đi văng, thì tôi cần gợi ý thêm là đầu mối này, như tất cả phần còn lại của câu chuyện của tôi, sẽ có thể khiến bạn lạc đường. Tên của nàng là Bông Hồng Đen trong tiếng Ba Tư, nhưng theo như tôi biết, chẳng có ai trên các bãi biển, nơi chiều chiều nàng vô tư nhảy xuống tắm, và chẳng có ai trong số bạn học của nàng ở trường trung học Pháp, để ý đến chuyện này – ấy là vì, mớ tóc dài long lanh sáng ngời của nàng không phải màu đen mà là màu hạt dẻ, và cặp mắt nâu của nàng cũng chỉ sẫm hơn một chút so với màu tóc. Khi tôi tỏ vẻ khôn lanh nói với nàng, tên nàng có nghĩa là Bông Hồng Đen, nàng nhướng mày, nàng luôn làm như vậy mỗi khi đột nhiên trở nên nghiêm túc, và, hơi trề môi ra, nàng nói rằng dĩ nhiên nàng biết tên của nàng có nghĩa là gì, và nàng nói thêm, tên của nàng được đặt theo tên của bà nàng, một phụ nữ người Albania.

Tuy nhiên, theo lời mẹ tôi, mẹ của cô gái (người bị mẹ tôi gọi là “cái bà ấy”) chắc hẳn đã lấy chồng rất sớm, bởi vì khi anh tôi được năm tuổi, còn tôi lên ba, vào những buổi sáng mùa đông mẹ tôi đưa hai anh em chúng tôi tới công viên Maçka ở Nişantaşı, thì mẹ tôi đã nhìn thấy cô bé con cùng bà mẹ, trông chẳng khác chi một thiếu nữ, và cô thiếu nữ đã làm mẹ này đang dỗ cô bé con ngủ trong một cái xe đẩy thật lớn. Mẹ tôi có lần nói rằng người bà Albania của cô bé xuất thân từ hậu cung của một vị pasha, người hoặc đã làm một điều gì hết sức bậy bạ trong những năm đình chiến, hoặc tự hạ nhục chính mình khi chống đối Atatürk, nhưng hồi ấy tôi chẳng có một chút quan tâm nào tới những biệt thự có từ thời Ottoman đã bị đốt rụi xung quanh chúng tôi hay các gia đình đã từng ở trong đó, cho nên tôi chẳng nhớ chính xác chuyện này ra sao. Cha tôi thì nói, bằng một cái giọng chẳng có vẻ chi thù nghịch hay khinh khi, cha của cô bé Bông Hồng Đen đã nhanh chóng trở nên giàu có trong thời kỳ Đệ nhị Thế chiến nhờ các vụ làm ăn, chuyển nhượng với những công ty Hoa Kỳ và Hà Lan mà ông là một người đại diện, và nhờ những nhân vật có thế lực trong chính quyền mà ông quen biết.

Tám năm sau cuộc gặp gỡ của chúng tôi tại công viên, khi gia đình tôi mua một căn nhà ở khu Bayramoğlu, một nhà nghỉ mùa hè ở phía Đông thành phố rất thời thượng đối với những nhà giàu mới nổi vào thời kỳ thập niên 1960 và 1970, tôi có thể nhìn thấy nàng đi xe đạp. Vào thời hoàng kim của khu vực này, khi nó còn rất nhỏ và vắng người, vào những buổi đẹp trời, tôi thường tắm biển, hay dùng thuyền đi ra xa phía bên ngoài, thả lưới, bắt cá thu, cá song, hay chơi đá banh trên bãi biển, và vào những buổi chiều mùa hè, khi tôi đã được mười sáu tuổi, khiêu vũ với mấy cô gái. Tuy nhiên, sau đó, khi học xong trung học và đã bắt đầu ngành kiến trúc, tôi có thói quen ở tầng trệt để vẽ và đọc. Đám bạn con nít nhà giàu của tôi gọi bất cứ ai đọc bất cứ một cuốn sách nào ngoài sách giáo khoa là một nhà trí thức, hay một nhân vật mờ ám bị “bủa vây bởi những mặc cảm”. Lối nói xấu thứ nhì kia được họ áp dụng một cách bừa bãi – nó có thể còn có nghĩa là bạn có những vấn đề tâm lý, hay cũng có thể là bạn bị lo âu về vấn đề tiền bạc. Tôi thấy lo lắng hơn khi bị dán cho cái nhãn trí thức, bởi vậy, hy vọng thuyết phục được đám bạn rằng tôi không phải là một thứ hợm hĩnh và bất lực, tôi bắt đầu nói với chúng rằng tôi đọc – Woolf, Freud, Sartre, Mann, Faulkner của tôi – “chỉ để vui thôi mà”, thế nhưng đám đó vẫn hỏi tại sao tôi lại gạch chân nhiều đoạn thế kia.

Chính tai tiếng trên đã khiến Bông Hồng Đen để ý đến tôi, vào cuối một mùa hè – điều này xảy ra mặc cho sự kiện, cả mùa hè đó, hay mọi mùa hè trước, khi tôi dành nhiều thì giờ chơi với đám bạn bè hơn, hai đứa chúng tôi gần như chẳng hề để ý đến nhau. Khi tôi cùng đám bạn vào giữa đêm khuya kéo nhau đi sàn nhảy disco, như là một bầy con trai hạnh phúc, hay chạy xe (đôi khi đụng xe), trên chiếc Mercedes, Mustang hay BMW của một người nào đó để tới Đại lộ Bağdat (khi đó được gọi là Đại lộ Công viên của thành phố Á châu, chỉ cách chỗ ở của chúng tôi chừng nửa giờ), hay là dùng ghe máy chạy ra một mỏm đá trơ trọi, bày ra những hàng vỏ chai soda hay rượu vang, rồi dùng súng săn, thứ thật ngon, của mấy ông bố giàu có, chúng tôi chơi trò bắn bia, làm các cô gái phải hoảng sợ (khi họ hét lên, đám con trai chúng tôi sẽ bảo họ im lặng); hay khi chúng tôi vừa nghe Bob Dylan và The Beatles vừa chơi bài poker và Monopoly, Bông Hồng Đen và tôi chẳng ai thèm để ý đến ai.

Đám thanh thiếu niên ồn ào ấy dần dần rã ra khi mùa hè kết thúc, và rồi những cơn bão chợt tới với thành phố, quất túi bụi lên bờ biển vào mỗi tháng Chín, luôn đập vỡ một hai chiếc thuyền máy và đẩy những chiếc thuyền buồm, ghe máy vào chỗ nguy hiểm. Trong khi mưa cứ thế trút xuống, Bông Hồng Đen, lúc này đã mười bảy tuổi, chẳng biết làm gì cho qua thì giờ, bèn ghé thăm căn phòng nơi tôi thường ngồi vẽ, được tôi gọi là studio những khi tự coi mình là quá quan trọng. Bạn bè tôi cũng thỉnh thoảng ghé, cũng bày đặt thử tài hội họa với giấy và cọ hoặc săm soi những cuốn sách của tôi với cái vẻ nghi ngờ thường lệ, cho nên chuyện này cũng chẳng có gì là đặc biệt kỳ lạ. Như hầu hết đám chúng tôi sống ở Thổ Nhĩ Kỳ thời kỳ này, giàu hay nghèo, nam hay nữ, Bông Hồng Đen cũng cần chuyện vãn để cho qua ngày, và đỡ buồn.

Vào lúc bắt đầu, chúng tôi chia sẻ với nhau ba chuyện ngồi lê đôi mách cuối cùng của mùa hè vừa qua – đứa nào mê đứa nào, và đứa nào vì vậy mà ghen đến điên lên – dù hè năm ấy tôi thực sự chẳng để ý tới mấy chuyện đó. Vì tay tôi dính sơn nên đôi khi nàng giúp tôi pha trà, hay mở một tuýp màu trước khi trở về chỗ nàng hay ngồi, ở một góc phòng, và đá văng đôi giày ra khỏi chân, nàng nằm dài ra đi văng, lấy một cánh tay làm gối. Một bữa, không nói với nàng, tôi đi một đường ký họa cảnh nàng nằm dài trên đi văng. Tôi nhận thấy nàng có vẻ thích, và thế là lần tới, tôi chơi thêm một bức ký họa nữa. Một hôm, khi tôi nói là tôi sẽ vẽ nàng, nàng hỏi, “Anh muốn em ngồi như thế nào?” như một ngôi sao nhỏ chưa từng bao giờ đứng trước máy quay phim, run rẩy không biết để tay để chân ở đâu.

Khi tôi ngắm nghía cái mũi dài của nàng để vẽ cho thật tới, một nụ cười thấp thoáng trên miệng nàng; trán nàng mới cao làm sao, dáng nàng dong dỏng, đôi chân dài màu nắng hun, nhưng khi đến thăm tôi, nàng mặc một cái váy dài bó sát người thật nhã, của bà nàng truyền lại, thành thử tôi chỉ nhìn thấy đôi bàn chân thon thon của nàng. Trong khi tôi phác họa, khi tôi nghiên cứu những làn cong mềm mại của hai bầu vú nhỏ của nàng và làn da trắng đến lạ thường ở nơi cổ cao, một cái bóng của ngượng ngùng bỗng nhẹ nhàng lướt qua khuôn mặt nàng.

Vào những lần đầu nàng đến thăm, chúng tôi nói chuyện thật nhiều, và nàng là người hay nói. Vì tôi nhìn một chút mây mù ở trong đôi mắt, trên đôi môi nàng và nói, “Đừng sầu khổ thế chứ!” thế là nàng bèn nói, một lối nói thẳng thừng tôi chưa từng gặp, về những trận cãi cọ giữa cha mẹ nàng và những trận thư hùng liên miên giữa bốn ông em trai; nàng kể gia đình nàng đôi khi khốn khổ vì những đòn trừng phạt của ông bố – cấm túc, cấm đi thuyền máy, những cái tát – và nỗi buồn của bà mẹ khi ông bố chỉ lo săn đuổi những người đàn bà khác; nàng cũng nói nàng kể cho tôi những chuyện đó vì nàng biết mẹ nàng và mẹ tôi là hai bạn chơi bài, và cũng đã từng than thở với nhau nhiều lần, nàng biết cha tôi cũng mê chạy theo gái – và khi nói những chuyện ấy, nàng nhìn thẳng vào mắt tôi.

Dần dần, hai đứa chúng tôi chìm vào im lặng. Nàng có thể bước thẳng tới chỗ nàng thường hay ngồi, hay tạo dáng làm mẫu (cách thức chịu ảnh hưởng nặng nề của Bonnard), hoặc mở ra coi một cuốn sách tình cờ có đó, và nằm đọc trên đi văng, lâu lâu lại đổi tư thế. Sau này, dù vẽ hay không vẽ, thì cũng đã thành lệ: Nàng gõ cửa, đi vô phòng, gần như không nói gì, tới nằm trên đi văng ở góc phòng, vừa đọc sách vừa làm mẫu cho tôi vẽ, hoặc đôi khi nàng nhìn tôi vẽ nàng qua khóe mắt. Tôi còn nhớ, sáng nào cũng vậy, làm việc được một chút là tôi tự hỏi khi nào thì nàng tới, và tôi cũng nhớ ít khi nàng bắt tôi phải chờ đợi lâu nhưng trên môi nàng luôn có nụ cười ngượng ngùng như thể để xin lỗi khi nàng tới nằm tại chỗ quen thuộc của mình.

Một trong các đề tài của những lần trò chuyện hiếm hoi của chúng tôi là tương lai. Theo nàng, tôi là một người có tài và cần cù làm việc cho nên chắc chắn sẽ trở thành một họa sĩ nổi tiếng thế giới – hay nàng nói một họa sĩ Thổ Nhĩ Kỳ nổi tiếng? – và nàng sẽ cùng bạn bè người Pháp của nàng tới dự ngày khai mạc rất đông người của phòng tranh của tôi tại Paris, và sẽ hãnh diện nói với mọi người, tôi là “bạn thời trẻ thơ” của nàng.

Một buổi chiều, chúng tôi rời xưởng họa đã chập choạng tối, và cùng nhau đi bộ lần đầu tiên, mượn cớ ngắm thành phố khi cơn mưa vừa tạnh làm bầu trời sáng rực lên, trong hẳn ra, và nhìn cây cầu vồng cơn mưa bỏ lại đằng sau nó, ở phía bên kia bán đảo; chúng tôi đi thật lâu. Tôi nhớ là chẳng ai cất tiếng nói. Chúng tôi cũng ngài ngại, sợ bị dăm ba người quen còn ở lại trong khu nhà nghỉ mát giờ đãvắng hoe nhìn thấy, hoặc đụng đầu các bà mẹ của chúng tôi. Nhưng điều làm cho cuộc du ngoạn tiên của hai đứa chúng tôi “không thành công“ trọn vẹn không phải là chuyện cây cầu vồng biến mất trước khi chúng tôi kịp ngắm nó, mà là sự căng thẳng ngấm ngầm giữa hai chúng tôi. Đó cũng là lần đầu tiên, trong khi đi sóng đôi trên đường phố, tôi nhận ra cổ nàng mới cao làm sao, và dáng đi của nàng mới duyên dáng làm sao.

Vào buổi chiều thứ Bảy sau cùng của hai đứa, chúng tôi quyết định cùng đi ra ngoài, không nói cho bất cứ ai, trong số một nhúm bạn bè tò mò, không quan trọng còn ở lại đây. Tôi hỏi mượn xe của cha tôi, và cảm thấy thật là bồn chồn. Nàng có trang điểm, mặc một chiếc váy rất ngắn, và mùi nước hoa đáng yêu vẫn thoang thoảng trên xe một thời gian sau đó. Nhưng trước khi tới chỗ vui chơi mà chúng tôi định đến, tôi đã cảm nhận được cái bóng ma từng làm cho chuyến đi dạo lần trước trở nên không thành công. Sàn nhảy disco tuy chỉ có chừng một nửa số khách, nhưng cũng rất ồn, trong khi chúng tôi cố tóm bắt lại không khí tĩnh lặng êm đềm mà chúng tôi sung sướng tận hưởng tại studio của tôi để bình tĩnh trở lại – tới lúc đó tôi mới nhận ra sự tĩnh lặng ấy mới sâu sắc làm sao.

Tuy nhiên, chúng tôi vẫn khiêu vũ theo điệu slow. Vì đã thấy những cặp khác làm như vậy, tôi vòng tay qua lưng nàng, ôm nàng thật sát vào tôi, như do bản năng thúc đẩy, và tôi nhận ra tóc nàng đượm mùi trái hạnh. Tôi yêu những cử động nhẹ của môi nàng khi nàng ăn và khi có gì lo lắng, trông nàng thật giống một con sóc.

Vào lúc chuẩn bị đưa nàng về nhà, tôi phá vỡ sự im lặng trên xe bằng câu nói, “Em có muốn anh vẽ em bây giờ không?” Tuy không có vẻ sốt sắng, nàng vẫn đồng ý, nhưng khi chúng tôi tay trong tay bước vô khu vườn tối và nhìn thấy có ánh đèn trong studio – có ai ở đó phải không? – thì nàng thay đổi ý định.

Nàng đến thăm tôi cả ba buổi chiều ba ngày sau đó: nằm dài trên đi văng – nhìn tôi vẽ, nhìn vô những trang sách đang cầm trên tay, nhìn biển hơi gợn sóng ở phía bên ngoài – rồi rời khỏi căn phòng, lặng lẽ, chẳng quấy rầy ai, y như khi tới.

Tôi không hề nghĩ đến chuyện liên lạc với nàng tại Istanbul vào tháng Mười năm ấy. Những cuốn sách mà tôi say mê đọc, những bức họa mà tôi hăm hở vẽ, đám bạn cấp tiến tả phái, những tay Mác xít thanh toán lẫn nhau ở hành lang đại học, những kẻ quốc gia chủ nghĩa, và cảnh sát – tất cả làm tôi xấu hổ về đám bạn mùa hè của tôi, và khu nhà ở giàu sang của chúng với hàng rào kẽm gai nơi cổng ra vào cùng đám nhân viên bảo vệ.

Nhưng, một tối tháng Mười một, sau khi máy sưởi trung tâm đã bật, tôi gọi điện thoại đến nhà nàng. Khi mẹ nàng nhấc máy, tôi cúp máy liền, không trả lời. Ngày hôm sau, tôi tự hỏi tại sao lại thực hiện cú phôn kỳ cục đó. Tôi không nhận ra là mình đã tương tư nàng, và tôi cũng chưa khám phá ra điều mà tôi cứ phải học đi học hoài, mọi lần nó xảy ra: Tôi đã bị nàng hớp mất hồn vía.

Một tuần lễ sau, cũng vào một buổi tối âm u lạnh cứng người, tôi lại điện thoại cho nàng. Lần này, nàng trả lời. Tôi nói thẳng một lèo, theo kiểu tự phát, nhưng thực sự là đã được học đi học lại, nhẩm lên nhẩm xuống không biết bao nhiêu lần: Em còn nhớ bức họa anh vẽ em vào những ngày cuối cùng của mùa hè vừa rồi? Liệu em có thể ghé vào một buổi chiều nào đó, để hoàn tất bức họa?

“Em có phải vận cùng bộ đồ hồi ấy không?” nàng hỏi

Tôi chưa hề nghĩ đến điều này. “Có, em cứ vận bộ đồ đó nhé,“ tôi nói.

Vậy là thứ Tư tiếp theo, tôi tới cổng trường Dame de Sion, nơi ngày xưa mẹ tôi cũng đã từng là nữ sinh, để đón nàng; tôi đứng cách xa đám cha mẹ, đám nấu bếp, đám đày tớ đứng gần cổng, và như mấy thanh niên khác, tôi cũng kiếm một gốc cây để đứng lấp ló đợi nàng. Hàng trăm cô gái ùa ra phía cổng, tất cả vận đồng phục nữ sinh trường Thiên chúa giáo Pháp – váy màu xanh hải quân với áo sơ mi trắng – và khi nàng ló ra từ đám đông, trông nàng như muốn rụt lại; tóc buộc ra phía sau, tay ôm mớ sách nhà trường, một tay xách cái túi bên trong chắc có bộ đồ tính mặc làm mẫu cho tôi vẽ.

Khi nàng biết tôi không tính đưa nàng về nhà để mẹ tôi mời nàng uống trà và ăn bánh ngọt, mà là tới căn hộ ở Cihangir mà mẹ tôi cho tôi sử dụng làm studio, nàng có vẻ bồn chồn. Nhưng khi tôi bật lò sưởi ở đó và lôi ra cái đi văng giống như chiếc đi văng nàng đã từng nằm tại căn nhà mùa hè, và ngó dáng điệu của tôi có vẻ rất “nghiêm túc“ về chuyện vẽ tranh, nàng thoải mái ngay, thay bộ váy mùa hè và nằm dài trên đi văng.

Đúng là trong cung cách như thế đó, không hề tự tuyên bố đó là một câu chuyện tình, mà mối quan hệ của hai đứa chúng tôi, một nghệ sĩ mười chín tuổi và người mẫu còn trẻ hơn, bắt đầu bước theo nhịp của một thứ âm nhạc thật lạ lùng với những nốt mà ngay cả chúng tôi cũng chẳng thể nào hiểu được. Vào lúc bắt đầu, cứ hai tuần một lần nàng tới studio của tôi ở Cihangir, sau đó là tuần một lần. Tôi khởi sự vẽ những bức họa khác, cùng trong một thần thái như vậy (một cô gái nằm tựa đầu lên tay trên đi văng). Thời gian này chúng tôi còn nói chuyện ít hơn so với những ngày cuối hè. Về phần tôi, tôi không muốn nói cho cô người mẫu xinh đẹp buồn bã về những vấn đề của tôi, sợ làm hư sự trong trắng tuyệt ngần của cái thế giới thần tiên vừa mở ra đó; cuộc đời thực của tôi đã quá chật cứng, nào là những buổi học kiến trúc, nào là kế hoạch trở thành họa sĩ, ngoài ra, còn những cuốn sách. Không phải tôi sợ nàng sẽ chẳng hiếu được, tôi chỉ muốn hai thế giới của tôi tách hẳn nhau ra. Tôi hết còn để ý đến đám bạn bè mùa hè và bạn học trung học, chúng đang sửa soạn để thay thế mấy ông bố của chúng làm chủ các nhà máy, nhưng – đến giờ thì tôi không còn giấu được điều này với chính mình nữa – được nhìn thấy Bông Hồng Đen mỗi tuần một lần quả là muôn vàn hạnh phúc.

Vào những ngày mưa, cũng giống cái hồi tôi còn ở căn hộ Cihangir này làm khách nhà bà cô tôi, những chiếc xe bán tải và xe Mỹ leo con dốc Gà không thể bay, tiếng bánh xe nghiến trên mặt đường sỏi, ngồi trong căn phòng, chúng tôi có thể nghe thấy. Nhiều khi sự im lặng kéo thật dài giữa chúng tôi, nhưng vẫn thật dễ chịu, trong khi tôi chăm chú vẽ, và đôi khi mắt chúng tôi tìm gặp nhau. Vào lúc bắt đầu, vì nàng vẫn còn khá trẻ con, vẫn sung sướng với một việc như vậy, nàng mỉm cười, rồi sợ mình làm hỏng dáng làm mẫu, nàng vội khép môi lại và đôi mắt nâu sẫm của nàng nhìn chăm chăm vào mắt tôi với cùng sự im lặng ấy, trong một lúc rất lâu. Vào cuối những đợt im lặng lạ lùng như vậy, khi tôi chăm chú nhìn nàng, qua ánh mắt của tôi, nàng đoán ra được ấn tượng của nàng lên tôi, và trong khi tiếp tục nhìn sâu vào mắt nàng, không nháy mắt, tôi hiểu được thông qua làn môi rung động của nàng – có vẻ như nàng không thể kìm hãm được nụ cười được lâu – rằng nàng thích cái nhìn chăm chú của tôi. Một lần, trong khi cười, cái nụ cười nửa hạnh phúc, nửa rầu rĩ ấy cũng làm nụ cười hiện ra trên môi tôi (cây cọ lúc này lơ lửng trên mặt vải, như thể bị bỏ quên), cô người mẫu tuyệt trần của tôi bị thôi thúc nói ra lý do khiến nàng cười – và phá bỏ mất dáng nằm làm mẫu.

“Em thích anh nhìn em như vậy.“

Quả thực, điều này không chỉ giải thích tại sao nàng cười, mà cả việc tại sao nàng tới căn hộ đầy bụi ở Cihangir này mỗi tuần một lần. Vài tuần lễ sau đó, một lần, khi nhìn thấy vẫn nụ cười ấy đang nở ra trên môi nàng, tôi buông cây cọ, đến ngồi bên nàng, và, như tôi đã mơ mãi điều này suốt mấy tuần lễ liền, tôi liều lĩnh hôn nàng.

Cơn mưa bão ngoài trời như kéo cả hai chúng tôi cùng nhập vào với nó, và bầu trời trời tối đen, căn phòng nhập nhoạng càng làm cho chúng tôi thêm thoải mái. Nằm trên đi văng, chúng tôi có thể nhìn thấy những đợt đèn pha quét dò đường của những con tàu đang đi trên mặt nước đen kịt của vịnh Bosphorus phản chiếu trên những bức tường của căn phòng.

Chúng tôi tiếp tục nghi lễ gặp gỡ như thường lệ. Vào lúc này tôi thật hạnh phúc với cô người mẫu của mình, nhưng tại sao tôi kìm giữ những nỗi xúc động mà tôi sẽ thể hiện thật hoang phí vào các tình huống giống như vậy trong tương lai: những điều nhỏ nhặt ngọt ngào, những ghen tuông hờn giận, những sợ hãi, sự vụng về, cùng các phản ứng và thái quá về xúc cảm khác? Bởi vì tôi không cảm thấy chúng. Có lẽ bởi vì mối quan hệ nghệ sĩ–người mẫu của chúng tôi – điều làm chúng tôi nhận ra nhau, và trói buộc với nhau – đòi hỏi sự im lặng. Hoặc có lẽ bởi vì – tôi nghĩ tới điều này với một nỗi xấu hổ trẻ con nằm trong góc tối tăm nhất của tâm trí tôi – tôi biết là nếu lấy nàng, tôi sẽ trở thành một ông chủ hãng, không phải một nghệ sĩ.

Sau chín thứ Tư của im lặng vẽ tranh và im lặng làm tình, một nỗi lo đơn giản hơn xuất hiện giữa anh họa sĩ hạnh phúc và cô người mẫu. Mẹ tôi, không khi nào sao nhãng quá lâu việc để ý đến ông con trai, một bữa tới căn hộ dùng làm studio ở Cihangir, mà đồng thời bà cũng dùng làm kho chứa đồ đạc cũ; ngắm mấy bức tranh của tôi, ảnh hưởng của Bonnard không ngăn cản bà dễ dàng nhận ra cô người mẫu xinh đẹp. Mỗi lần tôi hoàn tất một bức tranh, người yêu tóc màu hạt dẻ lại hỏi, làm tôi tan nát trái tim: “Trông có giống em không?“ (chuyện đó đâu thực sự quan trọng, gã họa sĩ trẻ ranh mãnh sẽ nói như vậy), bởi vậy dù có thể là cả hai chúng tôi đều hài lòng vì mẹ tôi đã nhận ra nàng – điều này trả lời cho câu hỏi của nàng, một lần cho tất cả – nhưng cùng lúc, chúng tôi lo lắng là mẹ tôi sẽ gọi điện thoại cho mẹ nàng, hoan hỉ cho biết hai đứa chúng nó rất thân mật với nhau. (Về phần mẹ của Bông Hồng Đen, bà cứ nghĩ là thứ Tư nào cô con gái của mình cũng theo lớp học về kịch tại tòa lãnh sự Pháp.) Xét về ông bố hay nóng giận, tốt nhất là thôi đừng nhắc gì tới ông.

Chúng tôi liền lập tức ngưng những cuộc gặp mặt vào thứ Tư. Sau đó một ít lâu, chúng tôi bắt đầu hẹn nhau vào những ngày khác, buổi chiều khi nàng tan học sớm, hay một vài buổi sáng khi tôi trốn học. Bởi vì mẹ tôi tiếp tục thực hiện những chuyến viếng thăm bất thình lình cái studio của tôi ở Cihangir, bởi vì chúng tôi không còn đủ thì giờ để vẽ và để tận hưởng những quãng im lặng dài nữa, và bởi vì tôi cho một bạn cùng lớp bị cảnh sát truy tìm trốn ở đó – làm sao không giúp đỡ cho được, vì đây là một tội ác chính trị – chúng tôi ngưng không tới căn hộ Cihangir. Thay vì vậy, chúng tôi đi bộ bên nhau, qua những con phố Istanbul, tránh những khu phố quen như Nişantaşı,Beyoğlu, Taksim, và tất cả những chỗ khác, những chỗ có thể gặp người quen, mà chúng tôi gọi là “mọi người“; chúng tôi hẹn gặp nhau tại Taskim, từ trường Dame de Sion tại Harbiye đi tới chỗ hẹn mất bốn phút, cũng bằng thời gian tôi đi bộ từ đại học của tôi ở Taşkışla – và từ đó, chúng tôi dùng xe buýt đi tới những nơi xa hơn.

Chúng tôi bắt đầu bằng quảng trường Beyazıt, nơi tiệm cà phê Çınaraltı vẫn giữ được dáng vẻ cũ của nó (ngay cả sau khi những cuộc chính biến quanh khu cổng ra vào của Đại học Istanbul đã trở nên quen thuộc, những anh bồi của tiệm cà phê cũng chẳng mất đi vẻ điềm tĩnh của mình); chỉ tay về phía Thư viện Quốc gia Beyazıt, tôi bốc phét với nàng rằng trong thư viện có “một ấn bản của mọi cuốn sách đã từng được xuất bản tại Thổ Nhĩ Kỳ“; tôi đưa nàng tới Chợ Sách Cũ Sahaflar, nơi vào những ngày mùa đông giá lạnh những ông bán sách già ngồi thu lu bên lò sưởi gaz hoặc điện trong cửa tiệm nhỏ của mình; tôi chỉ cho nàng coi những căn nhà bằng gỗ mà nước sơn đã loang lổ không được tu bổ lại ở Vezneciler, những điêu tàn Byzance, và những con phố hai bên trồng sung; và tôi đưa nàng tới Vefa Boza Shop, nơi chú tôi thỉnh thoảng đưa chúng tôi tới vào những buổi chiều mùa đông để thưởng thức món giải khát nổi tiếng boza làm từ kê lên men, ở đó tôi chỉ cho nàng thấy cốc uống boza của Atatürk được cho vào khung treo trên tường. Việc một cô gái “Âu hóa” giàu có sống ở khu Nişantaşı, biết hầu hết các tiệm thời trang và những nhà hàng nổi tiếng nhất của Bebek và Taksim, lại quan tâm nhiều nhất tới một cái cốc uống boza chưa được rửa từ ba mươi lăm năm nay, trong số tất cả những gì tôi chỉ cho cô tại cái thành phố Istanbul của những phố nhỏ buồn bã cũ kỹ nghèo nàn bên kia Mũi Vàng, không hề làm tôi thấy buồn bực. Tôi thật sự hài lòng có một người bạn đường như nàng, hai tay đút túi áo choàng như tôi, và thích đi thật nhanh như tôi, nhìn sự vật một cách thật là chi li, cẩn thận, y như tôi đã từng, hai ba năm trước đó, khi lần đầu tiên tự mình thám hiểm cũng những khu xóm này. Tôi cảm thấy gần gũi với nàng hơn bao giờ hết, và dạ dày của tôi quặn đau, như một triệu chứng khác của tình yêu.

Như tôi, thoạt đầu nàng cũng bị xao xuyến vì những căn nhà bằng gỗ từ hàng bao thế kỷ của những con phố nhỏ ở khu Süleymaniye và Zeyrek, trông như thể chỉ cần một cơn rung chuyển nhỏ nhất là sẽ sụm xuống. Nàng cũng ngỡ ngàng bởi vẻ trống trơn của Bảo tàng Hội họa và Điêu khắc, chỉ cách vài phút đi bộ từ trạm dolmuş ngay bên kia trường học của nàng. Những vòi phun nước công cộng bỏ hoang của những lối xóm nghèo khổ; những ông già râu trắng đầu đội mũ fez ngồi trong tiệm cà phê ngắm nhìn phố xá; những bà cô già khằn ngồi ở cửa sổ, nhìn soi mói người qua đường như những kẻ buôn bán nô lệ; dân lối xóm chỉ trỏ, bàn tán coi chúng tôi là thứ người ở đâu tới, và làm gì, bằng một giọng oang oang vọng đến tận chỗ chúng tôi (Anh ơi, hai người kia là như thế nào? Họ là anh em, đúng không? Coi kìa, hai anh em đi lộn đường rồi) – tất cả những điều này đánh thức ở nơi nàng cùng một nỗi buồn bã, xấu hổ như ở bản thân tôi. Mấy đứa trẻ đuổi theo chúng tôi để bán đồ lưu niệm, hay chỉ để trò chuyện (Du khách, du khách, tên chi?), nhưng nàng chẳng hề bực bội như tôi, hay hỏi, Tại sao chúng coi chúng ta là người nước ngoài? Cho dù vậy, chúng tôi cũng tránh khu Chợ Vòm sầm uất hay là khu chợ Nuruosmaniye. Khi hai chúng tôi thèm nhau quá mức đến không thể chịu đựng được – nàng không muốn trở lại studio ở Cihangir để vẽ nữa – chúng tôi quay trở lại Beşiktaş, nơi chúng tôi thường tới vì có Bảo tàng Hội họa và Điêu khắc, và lên chuyến phà đầu tiên (54 İnşirah), đi xa mãi xuống phía dưới vịnh Bosphorus, đi xa tới chừng nào thời gian còn cho phép, và khi ở trên phà, chúng tôi ngắm những rừng cây rụng hết lá cùng với mùa thu ở hai bên vịnh, nhìn mặt biển run rẩy ở dưới chân các yalı khi gió bấc chợt về, những đợt nước ở trên mặt biển đua nhau xao động cùng với gió, và cùng lúc, thay đổi màu sắc, khi gió xô đẩy những đám mây qua bầu trời, và ngắm những khu vườn thông trải dài xung quanh trên bờ vịnh. Những năm sau này, tôi tự hỏi tại sao hai đứa chúng tôi không hề nắm tay nhau trong những lần đi tản bộ hay những chuyến dạo biển, và tìm được rất nhiều lý do: (1) Chúng tôi là những đứa trẻ rụt rè tìm đến những con phố của Istanbul không phải để cảm nhận tình yêu mà là để giấu giếm nó; (2) những cặp tình nhân nắm tay nhau trên đường phố giữa chỗ đông người cảm thấy hạnh phúc và muốn mọi người nhìn thấy họ đang hạnh phúc, trong khi tôi, mặc dù muốn chấp nhận chúng tôi hạnh phúc, nhưng lại sợ cầm tay nhau như thế thì có vẻ hời hợt; (3) loại cử chỉ hạnh phúc như thế sẽ biến hai chúng tôi thành những du khách, những người tới các khu vực điêu tàn đổ nát nghèo khổ bảo thủ này chỉ để hưởng “lạc thú cẩu thả“; và (4) sự buồn bã của xóm nghèo, của một Istanbul điêu tàn, hoang phế, đã từ lâu nhận chìm chúng tôi vào trong nó.

Khi nỗi buồn trong tôi quá nặng nề, tôi sẽ chạy vội về Cihangir để vẽ một bức tranh tồn tại song song với những cảnh trí Istanbul ấy theo một cách nào đó, mặc dù tôi không biết bức tranh của mình sẽ trông như thế nào. Nhưng chẳng mấy chốc, tôi nhận ra cô người mẫu xinh đẹp của tôi đã tìm một phương thuốc khác hẳn tôi để điều trị nỗi buồn của nàng, và đó là lần vỡ mộng đầu tiên của tôi về nàng.

“Hôm nay em cảm thấy thật là tệ,“ nàng nói, khi chúng tôi gặp nhau tại Taksim. “Anh đưa em tới khách sạn Hilton uống trà được không? Nếu hôm nay mà đi tới một xóm nghèo nào chắc là em không thể nào chịu nổi. Hơn nữa, bữa nay em không có nhiều thì giờ.“

Bữa đó, tôi mặc một chiếc áo khoác kiểu nhà binh, thứ đám sinh viên tả phái hay mặc dạo ấy; tôi lại chẳng cạo râu, và giả như đám gác cửa khách sạn sang trọng này cho tôi vô, chắc gì tôi đã có tiền để trả, dù là chỉ uống trà? Tôi lết chân đi đến khách sạn Hilton. Ở hành lang, một người bạn thời thơ ấu của cha tôi nhận ra chúng tôi, chiều nào ông cũng đến đây uống trà, vờ vịt rằng ông từng ở Âu châu, và sau khi bắt tay người yêu buồn bã của tôi theo một cách thức thật giả tạo, ông ta nói nhỏ vào tai tôi rằng cô thiếu nữ bạn gái của cháu đáng yêu quá. Hai chúng tôi đang có việc phải lo thành thử chẳng ai để ý lắm đến ông ta.

“Cha em bắt em nghỉ học để tống em đi Thụy Sĩ,” người yêu của tôi nói, một giọt nước mắt từ con mắt thật lớn của nàng rơi xuống chén trà đang cầm trên tay.

“Tại sao?“

Họ đã biết về chúng tôi. Tôi có hỏi lại nàng chúng tôi ở đây có nghĩa là ai? Những đứa con trai nàng đã yêu trước tôi có gây nên sự tức giận như tôi gây ra bây giờ ở nơi cha nàng? Tại sao tôi lại quan trọng như vậy so với chúng? Tôi không nhớ liệu mình có hỏi nàng những câu như vậy không. Nỗi sợ và tính ích kỷ đã làm trái tim tôi trở nên mù lòa, và tôi quá lo lắng đến chuyện tự bảo vệ bản thân. Tôi sợ mất nàng – trong khi vẫn mơ hồ nhận ra một nỗi đau lớn đang chờ đợi tôi – nhưng tôi cũng cảm thấy giận dữ, vì giờ đây nàng từ chối nằm dài xuống đi văng làm người mẫu cho tôi vẽ, và cho tôi làm tình với nàng.

“Chúng mình có thể nói chuyện dễ dàng hơn ở Cihangir vào thứ Tư,“ tôi nói. “Nuri đã rời đi rồi. Nơi đó bây giờ không còn ai.“

Nhưng lần tới gặp nhau chúng tôi đến Bảo tàng Hội họa và Điêu khắc. Chúng tôi làm như vậy như là một thói quen, bởi vì từ trường của nàng đến đó rất nhanh, và ở đó cũng thật dễ kiếm ra một hành lang vắng vẻ để hôn nhau. Trên tất cả, nơi đó tránh cho chúng tôi cái vẻ ảm đạm lạnh lẽo của thành phố. Nhưng chỉ được chốc lát, viện bào tàng trống rỗng và những bức tranh quá tệ hại của nó đẩy chúng tôi tới một nỗi buồn còn thê lương hơn so với nỗi buồn Istanbul. Giờ đây mấy nhân viên trông coi viện bảo tàng đã để ý tới chúng tôi, họ theo chúng tôi từ phòng này qua phòng khác, điều này càng làm tăng thêm sự căng thẳng giữa chúng tôi, và chúng tôi cũng chấm dứt cái thú hôn nhau ở viện bảo tàng.

Nhưng liền ngay sau đó, chúng tôi lại rơi vào một thói quen suốt những ngày không vui tiếp theo. Chúng tôi trình thẻ sinh viên cho hai ông già trông coi viện bảo tàng, những người, giống như mọi nhân viên trông coi tại các viện bảo tàng ở Istanbul, luôn nhìn chúng tôi bằng cặp mắt nghi ngờ, như muốn hỏi, Mấy người có thể muốn xem cái gì ở một nơi thế này? Với một chút giả lả, chúng tôi sẽ hỏi han họ một hai câu, trước khi đi thẳng tới nơi trưng bày những bức tranh nho nhỏ của Bonnard hoặc những bức nhỏ xíu của Matisse. Thành kính thì thầm tên của họ, chúng tôi lướt qua thật nhanh những bức tranh chán ngấy của họa sĩ hàn lâm Thổ Nhĩ Kỳ, đọc tên những vị thầy Tây phương mà họ đã mô phỏng: Cézanne, Léger, Picasso. Điều làm chúng tôi mất hết ảo tưởng không phải là chuyện những họa sĩ này, hầu hết tốt nghiệp trường quân sự và học tại Âu châu, tự cho phép họ chịu ảnh hưởng từ các nghệ sĩ Tây phương, mà ở chỗ họ nắm bắt được quá ít cảm giác, sắc thái, và linh hồn thành phố, một thành phố nơi chúng tôi đã từng lang thang, vừa yêu đắm đuối vừa lạnh lùng.

Nhưng lý do chính yếu khiến chúng tôi tới tòa nhà này, nguyên được xây dựng làm cung điện Dolmabahçe cho thái tử và chỉ cách căn phòng nơi Atatürk đã nằm chết vài bước chân – chỉ nội ý nghĩ chúng tôi đang hôn nhau ngay nơi chốn đó, là đủ cho cả hai chúng tôi nổi da gà – không phải bảo tàng viện vắng vẻ, tiện lợi, cũng không phải sự huy hoàng Ottoman của trần nhà cao vời vợi và những bao lơn bằng sắt tuyệt vời kia làm chúng tôi tươi mát trở lại sau khi trở về từ sự nghèo khổ gây mệt mỏi của Istanbul, cũng không phải vì những khung cảnh Bosphorus từ những khung cửa sổ rộng kia nhìn ra còn đẹp hơn nhiều so với những bức tranh treo trên tường; điều làm chúng tôi quay trở lại đây mãi là bức tranh yêu thích của chúng tôi.

Đó là bức tranh Ngườiđànbànằm của Halil Pasha. Vào lần gặp đầu tiên sau lần rủ nhau đi uống trà ở hành lang khách sạn Hilton, chúng tôi bỏ qua tất cả những phòng tranh tại viện bảo tàng, đến thẳng nơi treo bức họa nói trên; lần đầu tiên ngắm bức tranh tôi đã kinh ngạc nhận ra người mẫu trong tranh, một phụ nữ trẻ đã đá bỏ đôi giày để nằm dài trên một cái đi văng màu xanh và buồn bã nhìn người họa sĩ (người chồng?), dùng một cánh tay thay cho gối giống như người mẫu của tôi vẫn thường làm như vậy rất nhiều lần. Nhưng không phải chỉ sự tương tự lạ lùng này thu hút tôi tới với bức tranh; trong lần đầu chúng tôi viếng thăm phòng tranh nhỏ này, nơi có treo bức tranh, cô người mẫu trong tranh đã chăm chú nhìn hai chúng tôi hôn nhau. Bất cứ khi nào nghe bước chân của một ông gác dan già luôn tỏ ra nghi ngờ trên sàn gỗ là hai chúng tôi liền rời nhau, ngồi thẳng người và lao vào một cuộc tranh luận đầy nghiêm túc về cô người mẫu trong tranh, bởi vậy, chúng tôi rất rành về mọi chi tiết của bức họa. Thêm vào đó là bất cứ những gì chúng tôi biết về họa sĩ Halil Pasha qua bách khoa toàn thư.

“Anh tin là hai chân cô gái rất lạnh, sau khi mặt trời lặn,“ tôi nói.

“Em có thêm tin buồn,“ người yêu của tôi nói; mỗi lần nhìn bức tranh tôi lại thấy nàng giống cô người mẫu ở trong đó hơn. “Mẹ em đã kiếm bà mối rồi. Mẹ em muốn em gặp bà ta.“

“Em sẽ gặp chứ?“

“Em thấy thật kỳ cục. Anh chàng mà bà ta giới thiệu nghe nói học ở Mỹ, và là con trai của một ai đó mà em cũng không biết nữa.“ Và bằng một giọng đùa cợt, nàng nói nhỏ cho tôi nghe tên của anh chàng nhà giàu này.

“Nhưng gia đình em giàu gấp mười lần gia đình anh ta.“

“Anh không hiểu sao? Họ làm như vậy là để tách em ra khỏi anh.“

“Như vậy là em sẽ có mặt tại bữa uống cà phê, khi bà mối tới nhà em?“

“Chuyện đó đâu quan trọng. Em không muốn gây phiền hà cho gia đình.“

“Tụi mình tới Cihangir đi, “ tôi nói. “Anh muốn vẽ một bức tranh khác về em, một bức Người đàn bà nằm khác. Anh muốn hôn em, hôn em.“

Người yêu của tôi đã dần dà nhận ra những ám ảnh của tôi và bắt đầu tỏ ra sợ hãi chúng. Nàng cố gắng lái câu chuyện qua hướng khác, tới vấn đề đang làm khổ cả hai chúng tôi. “Cha em rất không thích vì anh cứ muốn trở thành họa sĩ,“ nàng nói. “Anh sẽ trở thành một họa sĩ nghèo say xỉn, còn em sẽ trở thành cô người mẫu khỏa thân của anh… Đó là điều cha em sợ nhất.“

Nàng tính cười, nhưng không thể. Nghe tiếng chân người gác dan già nện thình thình trên sàn gỗ, chúng tôi quay lại nhìn, theo thói quen, mặc dù không hôn nhau, và trở lại với đề tài Người đàn bà nằm. Nhưng tôi thực sự muốn hỏi nàng, Tại sao cha em muốn biết thứ nghề nghiệp gì đang chờ đợi bất cứ một anh con trai nào đến nhà xin được đưa cô con gái của ông “đi ra ngoài“ (“đi ra ngoài“ là một thuật ngữ được ưa dùng tại Thổ Nhĩ Kỳ vào thời kỳ này), và khi nào ông muốn gả chồng cho cô con gái? Tôi cũng muốn nói, Bảo với cha em là anh đang học để trở thành kiến trúc sư! Nhưng ngay cả khi chiến đấu nhằm giải tỏa những sợ hãi của ông bố vợ tương lai, tôi cũng biết rõ rằng làm như vậy là tự kết án mình trở thành một thứ nghệ sĩ chỉ vào trong dịp cuối tuần mà thôi, kể từ lúc này. Mỗi lần kêu nàng trở về căn hộ của tôi ở Cihangir – điều này liên tục xảy ra trong nhiều tuần lễ – và nàng từ chối, là mỗi lần cái đầu của tôi mất bình tĩnh, và tôi chỉ muốn la lên, Nhưng, là nghệ sĩ thì có gì sai trái? Nhưng các căn phòng trống của tòa nhà đầy vẻ phô trương này – được xây dựng cho thái tử và giờ đây là viện bảo tàng đầu tiên của Thổ Nhĩ Kỳ về Hội họa và Điêu khắc – cũng như những bức tranh tệ hại treo trên tường đã là một câu trả lời quá đầy đủ. Vừa mới đọc xong một cuốn sách về Halil Pasha, tôi biết ông là một người lính, ông không sao bán được bức tranh nào trong suốt nhiều năm, thành thử ông và bà vợ buồn bã, cũng là người mẫu, phải sống trong doanh trại quân đội, ăn những bữa ăn thanh đạm tại căng tin của trại.

Trong lần gặp gỡ sau đó, tôi cố làm nàng vui, chỉ nàng coi mấy bức họa uy nghi của Hoàng tử Abdülmecit (Goethe ở Hậu cung, Beethoven ở Hậu cung) để nàng cười. Và rồi tôi đề nghị, “Chúng ta tới Cihangir nhé?“ mặc dù đã tự hứa với mình không bao giờ đề nghị chuyện đó với nàng nữa. Và chúng tôi cầm tay nhau, cả hai cùng im lặng. “Anh sẽ bắt cóc em, em chịu không?“ tôi hỏi nàng, mượn bộ mặt trong một phim vừa coi.

Trong một lần gặp gỡ sau đó, rất khó khăn để hẹn hò, vì không làm sao nói chuyện qua điện thoại, khi chúng tôi ngồi trong viện bảo tàng nhìn bức họa Người đàn bà nằm, cô người mẫu xinh đẹp và buồn bã của tôi nói với tôi trong khi nước mắt ràn rụa trên má, rằng cha nàng, tuy hở ra là đấm đá mấy đứa em trai của nàng, nhưng lại thương nàng đến mức bịnh hoạn; ông ghen điên khùng và nàng rất sợ cha; cùng lúc, nàng thương cha nàng vô cùng. Nhưng bây giờ nàng nhận ra nàng thương tôi còn nhiều hơn thương cha nàng, và trong khoảng thời gian bảy giây đồng hồ trước khi ông gác dan già tới chỗ chúng tôi đang ngồi, chúng tôi hôn nhau một cách say mê, thắm thiết, buông thả… như trước đây chúng tôi chưa từng biết đến. Trong khi hôn nhau, chúng tôi nâng niu bộ mặt của nhau, như thể chúng làm bằng thứ đồ sứ mong manh.

Phu nhân của họa sĩ Halil Pasha từ trong bức tranh buồn rầu nhìn hai đứa chúng tôi, và khi người gác dan xuất hiện ở cửa, nàng ra lệnh, “Anh bắt cóc em đi.“

“Anh sẽ bắt cóc em.“

Tôi có một tài khoản ngân hàng đã mở được mấy năm, trong có số tiền để dành, từ trợ cấp bà tôi cho tôi; tôi cũng sở hữu một phần tư một cửa tiệm ở đại lộ Rumeli – phần này tôi được hưởng sau những đấu đá giữa cha và mẹ – ngoài ra tôi cũng còn sở hữu một ít chứng khoán, nhưng tôi cũng chẳng biết chúng ở đâu. Nếu tôi xoay xở sao cho dịch xong một cuốn tiểu thuyết cũ của Graham Greene trong vòng hai tuần lễ, tôi có thể mang tới cho một nhà xuất bản là bạn của Nuri, bạn tôi (hết còn bị cảnh sát truy nã); theo ước lượng của tôi, tiền dịch sách có thể trả trước hai tháng tiền mướn nhà, một căn hộ nhỏ giống như cái studio của tôi ở Cihangir, và sống ở đó với cô người mẫu xinh đẹp của tôi. Hay có thể sau khi tôi bắt cóc nàng, mẹ tôi (gần đây mẹ hay hỏi tại sao trông tôi bấn loạn đến vậy) sẽ thương hại cả hai đứa chúng tôi, và cho chúng tôi căn hộ ở Cihangir.

Sau một tuần lễ suy nghĩ về tất cả những tình huống có thể xảy ra, một cách thật là quyết tâm, chẳng thua gì một đứa trẻ lên kế hoạch mình sau này sẽ trở thành một người lính cứu hỏa, chúng tôi hẹn gặp nhau tại Taksim, nhưng đây là lần đầu tiên nàng không tới chỗ hẹn, mặc dù tôi chờ nàng một tiếng rưỡi đồng hồ. Tối ấy, tôi nghĩ nếu không tìm một người nào đó để than thở thì chắc là tôi sẽ phát điên lên mất, tôi gọi cho một số bạn học ở Học viện Robert đã lâu lắm tôi không gặp. Thích thú thấy tôi mê gái, đau khổ vì mê gái, và đang trong tình trạng bó tay, chẳng có ai có thể giúp đỡ được, cả đám cười hô hố khi thấy tôi say mèm, tại một mayhane ở Beyoğlu, nơi chúng cảnh cáo, khoan nói chuyện cưới một cô bé vị thành niên không có sự bằng lòng của bố cô ta, chỉ cần mày sống cùng cô gái trong một căn nhà là đã đủ để bị tống vô tù rồi; và rồi, thấy tôi vẫn tiếp tục lải nhải toàn những chuyện trời ơi đất hỡi, đám bạn hỏi, làm sao tôi ước mong sau này trở thành nghệ sĩ nếu bỏ học và đi cày nuôi vợ – mặc họ nói gì thì nói, tôi cũng chẳng thấy bực mình – và sau cùng, trong tinh thần bạn bè, một đứa trong đám bạn giúi cho tôi chiếc chìa khóa một căn hộ nơi tôi có thể nằm ở đó với “người đàn bà nằm“ bất cứ khi nào tôi muốn.

Sau hai lần đợi ở mãi tít phía xa, bên ngoài cổng trường Dame de Sion, thật đông người vào giờ tan học, tôi bắt cóc được cô nữ sinh. Tôi hứa với nàng, nếu chịu đi cùng với tôi tới căn hộ của bạn tôi (tôi đã đến ngó qua và dọn dẹp chút ít), thì sẽ chẳng còn ai có thể làm phiền chúng tôi nữa. Sau cùng nàng cũng chịu nghe theo. Như sau đó tôi được biết, căn hộ nói trên đúng là một garçonnière[34], không phải chỉ của thằng bạn chu đáo ở Học viện Robert của tôi, mà còn của cả ông bố hắn nữa, và tôi biết là Bông Hồng Đen sẽ chẳng bao giờ nằm dài trên đi văng, làm người mẫu cho tôi vẽ tranh, dù chỉ để chúng tôi cảm thấy thoải mái hơn. Căn phòng có một chiếc giường lớn, và những đồ đạc độc nhất còn lại là tấm lịch của một ngân hàng nào đó treo trên tường và một giá sách, nơi ở giữa hai chai Johnny Walker là đầy đủ năm mươi hai tập của bộ EncyclopediaBritannica, trên cái giường đó chúng tôi làm tình với nhau ba lần, buồn thảm và giận dữ. Khi tôi nhận ra nàng yêu tôi nhiều hơn là tôi tưởng, khi tôi nhìn thấy nàng rúng động đến như thế nào mỗi lần chúng tôi làm tình, khi tôi thấy nàng dễ dàng và thường xuyên bật khóc nức nở, dạ dày của tôi mỗi lúc một quặn đau thêm, nhưng khi cố gắng ngăn cản điều đó tôi lại thấy càng tuyệt vọng hơn. Lần gặp nào nàng cũng nói về chuyện cha nàng tính cho nàng đi trượt tuyết tại Thụy Sĩ trong kỳ nghỉ tháng Hai, và sau đó cho nàng vô học tại một ngôi trường kỳ dị, toàn dân nhà giàu Ả Rập và đám Mẽo dở hơi. Giọng hốt hoảng của nàng khiến tôi tin nàng, nhưng khi tôi cố làm cho nàng vui bằng cách bắt chước một ngôi sao điện ảnh Thổ đóng vai tay anh chị hứa hẹn với người yêu sẽ bắt cóc nàng, và nhìn thấy niềm hy vọng ở trong đôi mắt người yêu, tôi cũng tin cả vào chính mình.

Vào đầu tháng Hai, trong lần gặp cuối trước kỳ nghỉ hè của trường học, để xua đi không khí ảm đạm về một tai họa sắp sửa xảy ra, và cũng để cảm ơn người bạn đã đưa cho tôi chiếc chìa khóa sử dụng căn nhà làm tổ uyên ương, chúng tôi mời anh ta đến chơi. Tối hôm ấy còn có một số bạn học khác, và đó là lần đầu tiên đám bạn tôi được diện kiến Bông Hồng Đen; do đám bạn học mỗi đứa gây ra nỗi nhức nhối ở một phần khác nhau của thân thể tôi, tôi có lý do để nhớ tại sao chẳng bao giờ tôi muốn trộn lẫn đám bạn này với nhau, như thể là theo bản năng mách bảo. Mọi chuyện kể như hỏng ngay từ phút đầu tiên Bông Hồng Đen gặp họ. Cố tìm cách bắt chuyện, họ đem tôi ra làm đầu trò, nhưng nàng lảng ra; sau đó, để làm dịu tình hình, nàng gia nhập những mẩu chuyện hài, những chuyện này nếu nghe vào lúc khác thì cũng được thôi, nhưng vào lúc này thì thật là sượng. Khi được hỏi về cha mẹ, họ là ai, và họ làm gì, hoàn cảnh ra sao, giàu hay nghèo, nàng cắt cái bụp, như muốn nói thẳng, tôi rất ghét những câu hỏi này, và rất ghét nói về những chuyện đó, cả buổi tiệc còn lại, ngoại trừ những lúc nhìn ra vịnh Bosphorus từ quán Bebek, hay tham gia những câu chuyện về đá banh, về một vài nhãn hàng, khoảnh khắc mà nàng cảm thấy dễ chịu nhất của cả buổi tối là khi chúng tôi ngừng tại địa điểm hẹp nhất của Bosphorus, mũi Aşiyan, để ngắm một tòa biệt thự bằng gỗ đang cháy rực ở phía bên kia Bosphorus.

Đó là một trong những yalı đẹp nhất ở Kandilli, rất gần mũi đất, và để nhìn rõ hơn tôi ra khỏi xe. Người yêu của tôi quá chán cảnh mấy đấng bạn của tôi hò reo nhìn ánh lửa thiêu rụi tòa biệt thự bằng gỗ, nàng đến đứng cạnh tôi, và hai chúng tôi cầm tay nhau. Để tránh những chiếc xe hơi và đám đông người tụ lại uống trà và để có một cái nhìn thật đẹp đám cháy bên kia vịnh, một trong những biệt thự bằng gỗ sau cùng của triều đại Ottoman, chúng tôi đi bộ tới mép phía bên kia của khu Rumelihisarı. Tôi kể nàng nghe, khi học trung học, tôi thường trốn lớp và nhảy lên phà, qua bờ phía bên kia của con vịnh và lang thang, thám hiểm những con phố.

Đứng trước một cái nghĩa địa nhỏ, trong đêm tối lạnh buốt, cảm thấy những dòng nước của con vịnh Bosphorus chạy rần rần trong xương tủy của cả hai chúng tôi, nàng thầm thì, nàng yêu tôi biết bao, và tôi nói tôi có thể làm bất cứ chuyện gì vì nàng, và tôi ôm nàng chặt hết sức lực của tôi. Chúng tôi hôn nhau; mỗi lần tạm ngưng để hé mắt nhìn, tôi lại thấy màu vàng của ngọn lửa từ phía bên kia vịnh bập bùng trên làn da mịn màng của nàng.

Trên đường về, chúng tôi ngồi ghế sau, cầm tay nhau, chẳng nói một lời nào. Khi tới nhà nàng, nàng chạy vội tới cửa như một đứa trẻ. Và đó là lần sau cùng tôi nhìn thấy nàng. Nàng không xuất hiện trong lần hẹn sau đó.

Ba tuần lễ sau, khi kỳ nghỉ đã kết thúc, tựu trường trở lại, tôi lò mò tới cổng trường, đứng từ xa, nhìn học sinh ùa ra khỏi trường, nhìn từng người một để chờ Bông Hồng Đen xuất hiện. Mười ngày sau đó, tôi biết là vô ích, phải chấm dứt chuyện rình mò nơi cổng trường, nhưng mỗi lần tới giờ tan trường là đôi chân của tôi lại mò tới, và tôi cứ tiếp tục đứng nhìn cho đến khi đám đông tan hết. Một bữa, đứa em trai lớn nhất, và cũng là đứa mà Bông Hồng Đen cưng nhất trong số mấy đứa em trai, rời đám đông, tới gặp tôi, nói Bông Hồng Đen gửi lời hỏi thăm tôi từ Thụy Sĩ, cùng lúc đưa tôi một lá thư. Tôi đọc thư khi đứng trong một cửa hàng bán bánh ngọt, vừa đọc vừa hút thuốc lá. Trong thư, nàng nói với tôi, nàng rất hạnh phúc với ngôi trường mới của nàng, và nàng nhớ tôi, nhớ Istanbul rất nhiều.

Tôi viết cho nàng chín lá thư thật dài, bảy lá thư tôi bỏ vô phong bì, và năm trong số đó, tôi gửi bưu điện. Tôi không hề nhận được thư trả lời của nàng.

CHƯƠNG BA MƯƠI SÁU:
Con tàu trên Mũi Vàng

Tháng Hai 1972, khi đang học năm thứ hai kiến trúc, tôi nhận ra mình càng ngày càng ít tới lớp. Điều này có liên quan tới mức nào đến việc đánh mất cô người mẫu xinh đẹp và nỗi buồn cô độc mà tôi rơi vào quãng thời gian sau đó? Đôi khi tôi ở lì trong căn nhà của chúng tôi ở Beşiktaş và đọc sách trọn ngày. Đôi khi tôi ôm một cuốn sách dày cộm (Lũ người quỷ ám, Chiến tranh và hòa bình, Gia đình Buddenbrook) và đọc nó ở trong lớp học. Sau khi Bông Hồng Đen biến mất, thú vẽ tranh của tôi cũng tàn tạ. Khi cầm cây bút chì ký họa trên giấy, hay khi cầm cây cọ vẽ trên vải, tôi không còn cái cảm giác mình đang chơi đùa, hay mình đang chiến thắng, mà tôi đã từng có khi còn là một đứa bé. Vẽ tranh, đối với tôi, khởi sự bằng sự thích thú trẻ con, hạnh phúc, và bây giờ, thật là bí ẩn, tôi mất niềm vui ấy, và tôi không biết kiếm đâu ra cái thay thế cho nó, tôi như đắm chìm vào trong một sự bất an dày đặc. Sống mà không vẽ tranh, sống mà không có cách chi để trốn thoát thế giới thực – thế giới mà những người khác gọi là “cuộc sống“ – thì có khác chi chui vô nhà tù. Nếu nỗi sợ hãi trùm lên hết người tôi – hay nếu tôi hút thuốc lá quá độ – thì thế nào tôi cũng bị ngạt thở. Việc bị ngạt thở trong đời thường làm tôi thấy như mình bị chết đuối. Vào những giây phút như thế, tôi chỉ muốn làm một cái gì đó để cho bản thân mình bị đau đớn, đây là ước muốn tự hủy diệt chính mình, hay bỏ chạy thật xa lớp học mà tôi đang ngồi ở trong, cái trường học này.

Nhưng thỉnh thoảng tôi vẫn tới studio và cố hết sức mình để quên cô người mẫu thơm mùi trái hạnh – hoặc làm ngược lại, cố nhớ cô đến mức làm cô hiển hiện trong một bức tranh khác. Nhưng có một điều gì đó bị thiếu. Lỗi lầm của tôi là khăng khăng tin vào ảo tưởng rằng hội họa vẫn có thể đem đến cho tôi niềm lạc thú mà chỉ một đứa bé mới có thể tận hưởng, trong khi tôi không còn là một đứa bé nữa. Và trong khi đang vẽ dở bức tranh, tôi như mường tượng ra được bức tranh sẽ đi tới đâu, và quyết định rằng nó chưa đạt, và thế là bỏ dở. Những lần thiếu chắc chắn đó đưa tôi tới kết luận, nếu mỗi bức tranh mới đem lại cho tôi niềm hạnh phúc như nghệ thuật đã mang lại cho tôi khi còn là một đứa bé, thì tôi phải xác định được mục đích của mình trước khi khởi sự vẽ. Nhưng tôi không biết làm sao khai triển được ý nghĩ đó trong hội họa. Có lẽ là bởi cho tới giờ lúc nào cũng hạnh phúc khi vẽ nên tôi không hiểu là cần phải chịu đau khổ mới vẽ được, rằng nỗi đau đó sẽ giúp ích cho nghệ thuật của tôi.

Tôi cũng hoảng sợ khi chứng kiến sự bất an lây lan qua những mối quan tâm khác: Sau nhiều năm rêu rao kiến trúc là một nghệ thuật, tôi nhận ra nó không có gì nhiều để cho tôi nếu so với hội họa. Khi còn là một đứa bé tôi chưa từng bao giờ đặc biệt quan tâm đến kiến trúc, ngoại trừ những khi xây cất nhà cửa bằng những thỏi đường và những miếng gỗ. Hầu hết giáo sư dạy Đại học Kỹ thuật đều chẳng có hứng sáng tạo, tâm hồn của họ là của những vị kỹ sư, không có hứng thú, chẳng có cảm quan về chuyện chơi đùa, và do đó không thể nào tìm thấy thú vui sáng tạo trong nghề kiến trúc, những giờ học của họ có vẻ chỉ làm lãng phí thì giờ, làm sao lãng những điều mà tôi thực sự muốn làm, cuộc đời “thực“ hơn, đáng sống hơn. Mọi chuyện xung quanh tôi trở thành nhạt nhẽo mỗi khi những ý nghĩ như vậy đến với tôi – bài giảng mà tôi tham dự, tiếng chuông tan lớp học mà tôi đang chờ đợi, những ông thầy khệnh khạng trong lớp học, sinh viên đùa cợt và hút thuốc lá ở trong lớp – tất cả biến thành những bóng ma của chính chúng, bị mắc bẫy ở trong một thế giới chẳng có mục đích, giả trá, và đau khổ, một thế giới chỉ hứa hẹn tôi sự ghê tởm chính mình, và ngột ngạt. Tôi cảm thấy thời gian của tôi trượt khỏi tôi, mục đích lùi dần, như đã từng xảy ra nhiều lần trong những giấc mơ. Để phá tung tình trạng này, tôi viết và vẽ lên những quyển vở: Tôi vẽ vị giáo sư và lưng của nhũng học sinh đang chăm chú nghe giảng bài, tôi viết những bài mô phỏng, nhạo, nhại, làm các đoạn thơ về những gì đang xảy ra ở trong lớp học… Tôi nhanh chóng có số khán thính giả nóng ruột chờ đợi những sáng tác của tôi, nhưng mặc cho cảm giác về thời gian vuột đi mất – và nỗi sợ đời tôi cứ thế trôi đi một cách vô ích – nhiều khi khủng khiếp đến nỗi ngay cả khi tôi bước vào khoa kiến trúc tại Taşkışla với chủ định ở đây cả ngày, thì chỉ một giờ sau là tôi lao ra khỏi tòa nhà như thế để cứu mạng mình (và hoảng sợ vì nỗi mình đang giẫm chân lên những đường nứt giữa các tấm gạch lát vỉa hè); chạy ra đến ngoài, tôi vội vã trú ẩn vào những đường phố của Istanbul.

Những con phố nhỏ của thành phố ở giữa Taskim và Tepebaşı, nơi tôi đã qua lại nhiều lần khi là một đứa bé, cùng với mẹ tôi, khi hai mẹ con trở về nhà bằng dolmuş, nơi đối với một đứa bé sáu tuổi là một miền đất xa xôi, và những khu xóm Pera, được những người Armenia xây dựng lên một cách thật tài tình, nhờ vậy chúng vẫn còn đứng vững – đó là những nơi chốn mà lúc này tôi bắt đầu thám hiểm. Đôi khi tôi đi thẳng từ Phân khoa Kiến trúc tới Taskim bằng cách nhảy lên bất cứ một chiếc xe buýt nào, và đi bất cứ hướng nào tùy hứng bất tử của tôi, hay là của cặp giò: những con phố nhỏ xíu của khu Kasımpaşa; Balat, nơi lần đầu tôi viếng thăm nom có vẻ giả, giống như một khu phố được dựng lên để quay xi nê; những khu xóm cổ của người Hy Lạp và Do Thái, những đợt di dân mới và sự nghèo khổ làm cho chúng thay đổi đến không còn nhận ra được nữa; những con phố nhỏ rất sáng sủa, rất Hồi giáo của khu Üsküdar, vốn đầy những căn nhà gỗ cho mãi đến thập niên 1980; những con phố cổ, kỳ quái, đáng sợ của khu Kocamustafapaşa, trở nên điêu tàn bởi những tòa nhà bê tông xây vội nhìn thật thê lương; cái sân thật đẹp của ngôi giáo đường Fatih, luôn làm tôi sững sờ; khu vực xung quanh Balıklı; khu xóm Kurtuluş và Feriköy, nghèo đến đâu già nua tàn tạ tới đó khiến có cảm giác các gia đình trung lưu đã có mặt tại chốn này từ hàng ngàn năm, thay đổi ngôn ngữ, sắc dân, tôn giáo theo sự áp đặt của nhà nước (sự thực, họ mới ở đó chừng năm chục năm); những lối xóm nghèo hơn thì vắt vẻo ở những rẻo đất dốc thấp hơn (y hệt như ở khu Cihangir, Tarlabaşi, và Nişantaşı) – tôi đi qua tất cả những khu vực này, chẳng cảm thấy một chút chủ ý gì. Ngay từ thoạt kỳ thủy của những chuyến đi hoang đó, tôi cũng chẳng hề có một chủ ý, chỉ tìm cách chạy thoát thế giới, nơi mọi người ai cũng phải có một việc làm, một bàn giấy, một văn phòng. Nhưng, ngay cả khi tôi mầy mò thám hiểm thành phố, từ bức tường này tới bức tường tới, từ con phố này qua con phố khác, thì tôi vẫn đổ xuống đó nỗi buồn ma quỷ, giận dữ của riêng tôi. Ngay cả bây giờ, mỗi khi có dịp đi qua những con phố xưa, nhìn thấy một máy nước xóm nghèo tàn tạ hay một bức tường đổ từng thuộc về một nhà thờ Byzance (Pantocrator, Küçük Ayasofya) trông như thể đã cũ hơn, hoặc khi nhìn xuống một lối đi và thấy Mũi Vàng lóng lánh giữa bức tường của ngôi giáo đường và một tòa nhà mái kết bằng một thứ ngói khảm đỏ xấu xí, tôi sẽ nhớ lần đầu tiên nhìn cảnh này tôi đã thấy xao xuyến như thế nào, và nhận ra cảnh tượng giờ đây đã khác quá rồi. Không phải hồi ức của tôi sai lầm; cái nhìn ngày xưa xao xuyến bởi vì chính tôi lúc đó cũng xao xuyến. Tôi đổ hồn tôi xuống những con phố của Istanbul, và nó vẫn còn đọng lại ở trong đó.

Nếu chúng ta sống trong một thành phố đủ lâu để gửi cho nó gìn giữ những tình cảm chân thật nhất, sâu thẳm nhất của chúng ta ở trong các viễn tượng của nó, thì sẽ có một lúc – đúng như một bài hát gợi nhớ lại một tình yêu đã mất – những con phố đặc biệt, những hình ảnh và viễn cảnh sẽ cùng làm như vậy. Cũng có thể bởi vì tôi đã nhìn thấy quá nhiều xóm nghèo và phố nhỏ, quá nhiều cảnh đồi trong những lần lang thang trong thành phố sau khi đã mất tình yêu thoảng mùi trái hạnh, mà với tôi Istanbul buồn đến như thế.

Khi mới mất nàng, tôi nhìn thấy nỗi buồn của mình phản chiếu ở mọi nơi – mặt trăng tròn có thể trở thành mặt đồng hồ; mọi vật trở thành biểu tượng theo kiểu ấy để rồi sau này tạo ra một giấc mơ. Tháng Ba 1972, tôi đáp một chuyến dolmuş (như đã từng với Bông Hồng Đen kế bên), và xuống đúng ở chỗ tôi muốn xuống, như ngày đó vẫn có lệ này, và chỗ mà tôi muốn xuống là ngay cầu Galata. Bầu trời thấp, tối, màu tía ngả qua xám. Có vẻ như tuyết sẽ đổ, và lối đi bộ trên cầu thì vắng hoe. Theo những bậc thang gỗ ở phía Mũi Vàng, tôi đi xuống chân cầu.

Một con phà sắp sửa rời bến. Phà trưởng, thợ máy, và người quăng dây tất cả đều có mặt ở nơi phà cập bến, như toàn thể thủy thủ đoàn trên một chiếc tàu biển lớn, để tiếp đón chỉ một dúm khách, họ hút thuốc, uống trà và chuyện vãn. Khi bước chân lên phà, tôi nhập vào hoàn cảnh mới, chào hỏi họ, và ngay lập tức cảm thấy như thể những hành khách mệt mỏi, với những chiếc áo khoác xám xịt, mũ chỏm, khăn choàng, túi lưới đều là những mối quen biết từ đời thuở nào, và tôi là một hành khách đi vé tháng, ngày ngày lên xuống Mũi Vàng. Khi con phà lặng lẽ rời bến, tôi có cảm giác mình thuộc về nơi chốn này, mình đang ngồi ở ngay trái tim của thành phố, cảm giác thật dữ dội khiến tôi còn cảm thấy thêm một điều gì khác nữa. Ở bên trên chúng tôi, trên cầu (nơi tôi có thể nhìn thấy những tấm biển quảng cáo nhà băng và cần ăng ten của những chiếc xe điện), và trên những đường phố chính, lúc đó là khoảng giữa trưa vào một ngày tháng Ba 1972; nhưng ở đây, trong thế giới thấp bên dưới, chúng tôi thuộc về một thời gian cũ hơn, rộng hơn, nặng ký hơn. Hình như khi lần theo các bậc thang rồi xuống đến chiếc phà mà tôi tình cờ nhìn thấy, là tôi đã trở ngược về ba mươi năm trước, khi Istanbul còn trơ trọi trong thế giới, nghèo hơn, và đồng điệu hơn với nỗi buồn của nó.

Qua những khung cửa sổ run run ở sàn phía bên trên, phía sau chiếc phà, tôi chăm chú nhìn các bến đỗ của Mũi Vàng từ từ lui về phía sau, và những ngọn đồi, những căn nhà gỗ của một Istanbul cổ, những nghĩa địa với những tàng cây bách; những lối đi, những ngọn đồi tối, những bãi tàu thuyền, những vỏ tàu tróc sơn; một chuỗi bất tận những xưởng thợ, nhà máy nho nhỏ, những cửa hàng, những ống khói; những nhà thờ Byzance điêu tàn; những ngôi giáo đường Ottoman uy nghi nhất vươn lên khỏi những con phố xám xịt và chật hẹp; Nhà thờ Pantocrator ở Zeyrek; những nhà kho thuốc lá ở Cibali; ngay cả cái bóng của ngôi giáo đường Fatih cũng như ở mãi tít xa. Qua những khung cửa sổ ám khói, run rẩy của con phà, cảnh tượng giữa trưa của Istanbul xem ra giống nửa đêm, giống cảnh tượng cũng của thành phố này mà tôi nhìn thấy trong các bộ phim cũ.

Tiếng động cơ của chiếc phà chẳng khác gì tiếng chiếc máy may của mẹ tôi, khi nó rẽ ngoặt để cập bến; những khung cửa sổ hết còn rung, những dòng nước váng đọng của Mũi Vàng, những phụ nữ có tuổi lên phà cùng chừng năm chục chiếc giỏ và những con gà sống gà mái, bỏ lại những con phố chật hẹp của các khu xóm Hy Lạp ở đằng sau; những xưởng thợ nhỏ, những nhà kho và những thùng tô nô; những vỏ xe cũ; những cỗ xe ngựa đưa hành khách lang thang khắp thành phố – tất cả chúng đều như thể được rút ra một cách đầy tinh tế và rõ nét từ những tấm bưu thiếp trăm năm tuổi, và tất tật đều hai màu đen trắng. Khi chiếc phà rời bến, xa dần bãi và những khung cửa cổ lại bắt đầu run rẩy, khi chúng tôi hướng về phía các nghĩa địa trên bờ đối diện, khói đen kịt từ ống khói phà khạc ra, gói gọn tất cả cảnh vật vào trong một nỗi buồn, trông lại càng giống một bức tranh. Có những lúc, bầu trời hoàn toàn đen kịt, nhưng rồi, như trong một góc bộ phim, lửa từ đó bốc lên, một ánh sáng lạnh, như tuyết, xuất hiện.

Liệu đó có phải là bí mật của Istanbul – bên dưới lịch sử lớn lao, cuộc sống nghèo đói, những lâu đài, đền miếu, thánh đường, những phong cảnh tuyệt trần, những người nghèo của nó đã che giấu linh hồn thành phố bên trong một tấm màn mong manh? Nhưng tới đây là chúng ta đi hết một chu kỳ, bởi vì bất cứ điều gì mà chúng ta nói về yếu tính của thành phố đều là nói về những cuộc sống, những trạng thái tâm hồn của riêng chúng ta, nhiều hơn là về chính nó. Thành phố không hề có một trung tâm khác ngoài chính chúng ta.

Vậy thì làm sao mà, vào cái ngày tháng Ba năm 1972 ấy, tôi lại cảm thấy mình là một với các cư dân thành phố Istanbul đến vậy, khi trốn học để chuồn xuống Mũi Vàng, trên chuyến phà trên đường đi tới Eyüp? Có thể đó là điều tôi mong muốn để thuyết phục chính mình rằng, bên cạnh hüzün to lớn của thành phố, chuyện con tim tan nát của riêng tôi, và chuyện không còn tình yêu dành cho hội họa – thứ tình yêu mà tôi nghĩ sẽ mang suốt cuộc đời mình – chẳng có gì là quan trọng. Rằng, khi nhìn vào Istanbul, thất bại, điêu tàn, đau thương rầu rĩ đến thế kia, tôi sẽ quên đi nỗi đau của riêng mình. Nhưng nói một điều như thế thì cũng là cải lương mùi mẫn theo kiểu Thổ Nhĩ Kỳ, giống như một nhân vật, ngay khi bộ phim vừa mới bắt đầu, đã nhiễm độc nỗi buồn Istanbul rồi, thế rồi phải chịu thua thiệt “trong cuộc sống và trong tình yêu” – và điều này không đồng nghĩa với việc dùng nỗi buồn của thành phố để xua đuổi nỗi buồn của riêng tôi. Sự thực, trong gia đình tôi, hay trong những mối thân quan bè bạn, chẳng có ai coi tham vọng trở thành họa sĩ – nhà thơ của tôi là nghiêm túc. Còn đám thi sĩ và họa sĩ của thành phố, hầu hết đều nghểnh cao cổ ngó về Tây phương, có ai chịu nhìn xuống thành phố của họ đâu: Họ chiến đấu để thuộc về kỷ nguyên hiện đại, thế giới của những chiếc xe điện, và của những biển quảng cáo nhà băng ở trên đỉnh cây cầu Galata. Về phần tôi, tôi chưa được sửa soạn đối với cái nỗi buồn đã mang lại cho thành phố lực hút của nó – nhờ đứa bé hạnh phúc, ham chơi ham vui vẫn nằm ngủ ở trong tôi mà có lẽ tôi là người ở xa cách nhất đối với nỗi buồn; cho tới nay, tôi không mong chuyện ôm lấy nó; cảm thấy nó trong mình là tôi bỏ chạy vào một lối khác, tìm trú ẩn trong “các vẻ đẹp“ của Istanbul.

Tại sao chúng ta dám mong muốn thành phố chữa lành những nỗi đau tinh thần của chúng ta? Có thể bởi vì chúng ta không thể không yêu thành phố của chúng ta như yêu gia đình mình. Nhưng chúng ta vẫn phải quyết định xem mình yêu phần nào của thành phố và bịa ra lý do đưa đến tình yêu ấy.

Trong khi phà tới gần Hasköy, mặc dù tâm trí hỗn độn, tôi cũng nhận ra rằng nếu tôi quá gắn bó với thành phố của mình thì là bởi nó đem đến cho tôi một sự khôn ngoan và hiểu biết sâu xa hơn nhiều so với bất cứ điều gì tôi có được từ lớp học. Qua những khung cửa sổ run rẩy, tôi có thể nhìn thấy những căn nhà gỗ cũ nát, điêu tàn; khu xóm Hy Lạp cũ kỹ ở Fener, vẫn bị bỏ hoang một nửa do sự đàn áp không ngừng của nhà nước; và giữa những tòa nhà điêu tàn ấy, trông lại càng bí ẩn hơn bao giờ hết dưới bầu trời vần vũ những đám mây đen – Cung điện Topkapı, thánh đường Süleymaniye, rồi bóng dáng của những ngọn đồi, giáo đường, và nhà thờ Istanbul. Ở đây, giữa những hòn đá và những căn nhà gỗ cổ xưa, lịch sử làm hòa với những điêu tàn của nó; điêu tàn nuôi nấng đời sống và đem đời sống mới đến cho lịch sử. Nếu mối tình dành cho hội họa quá nhanh chóng tàn lụi của tôi không còn cứu vớt tôi được nữa, thì những khu xóm nghèo khổ của thành phố như được sửa soạn, trong bất cứ sự kiện nào, để trở thành thế giới thứ hai của tôi. Tôi ước mong được sống ở trung tâm của cơn chộn rộn liều lĩnh và thơ mộng này! Giống như khi tôi tự đánh mất mình vào trong cõi tưởng tượng để trốn thoát căn nhà của bà tôi và sự buồn chán ở trường học, lần này, quá buồn chán việc học kiến trúc, tôi tự đánh mất mình vào trong cõi Istanbul. Cuối cùng, tôi cảm thấy thoải mái và chấp nhận rằng hüzün mang lại cho Istanbul cái đẹp trầm trọng, hüzün là số phận của nó.

Hiếm khi nào tôi trắng tay khi trở lại thế giới thực. Tôi có thể mang về nhà một loại đồng xèng có răng cưa dùng để gọi điện thoại đã hết còn được sử dụng, hay là một vật gì đó khó đoán định và nói rỡn với đám bạn rằng nó có thể được dùng làm một “cái bót để đi giày hay cái mở nút chai“; tôi có thể mang về một mẩu gạch rớt ra từ một bức tường cả ngàn năm tuổi; một xấp giấy bạc từ thời Sa hoàng, thứ này thì đầy rẫy trong bất cứ một cửa tiệm bán đổ cổ nào trong thành phố vào thời kỳ đó; tôi có thể mang về một con dấu của một hãng buôn đã phá sản trước đó ba chục năm; những quả cân của một anh bán hàng rong; những cuốn sách cũ bán thật rẻ mà hầu như ở cuối chuyến đi nào tôi cũng kiếm được, khi cặp giò của tôi tự động đi tới chợ sách cũ Sahaflar… Tôi mê sách báo viết về Istanbul – bất cứ thứ gì được in ra, từ tờ chương trình, thời dụng biểu, tấm vé, tấm thẻ đều là thông tin có giá trị đối với tôi, và thế là tôi bắt đầu sưu tầm chúng. Một phần trong tôi biết tôi sẽ không thể giữ chúng mãi mãi; sau khi chơi ít lâu, tôi sẽ quên chúng. Và do vậy, tôi cũng biết mình chẳng thể nào trở thành một người mê sưu tầm đến phát khùng phát điên, người không bao giờ làm xong việc của mình, hay thậm chí là một nhà sưu tầm tri thức không mệt mỏi như Koçu, mặc dù vào những ngày mới bắt đầu sưu tầm tôi đã tự nhủ, đây là một phần trong một công trình lớn lao – một bức họa hay một chuỗi họa phẩm, hay một cuốn tiểu thuyết như những cuốn mà tôi đang đọc lúc ấy của Tolstoy, Dostoevsky, hay Mann. Có những lúc – khi mọi kỷ niệm như đầy ắp đến trở thành bão hòa bởi một nỗi buồn thơ mộng về sự lớn lao vương giả đã mất và chút cặn bã lịch sử còn lại của nó – tôi tự tưởng tượng mình là kẻ độc nhất đã mở ra được sự bí ẩn của thành phố; điều này chợt đến trong óc tôi khi tôi đang nhìn qua cửa sổ chiếc phà Mũi Vàng, và tôi đã ôm chầm lấy thành phố như thể nó là của riêng tôi – chưa một ai từng nhìn thấy những gì lúc này tôi đang nhìn thấy!

Một khi làm chủ được cõi thơ mới mẻ này, tôi truy tìm mọi điều một cách hào hứng, mọi vật có mắc mớ tới thành phố. Mọi thứ mà tôi chạm tay vào trong trạng thái tinh thần đó, mọi mẩu nhỏ của hiểu biết, mọi mẫu vật, đều như thể là một tạo tác nghệ thuật. Trước khi sự thăng hoa của tôi xìu xuống, cho phép tôi miêu tả một trong các sự kiện bình thường ấy, chiếc phà với những khung cửa sổ run rẩy.

Chiếc phà này tên là Kocataş. Nó được làm vào năm 1937 ở Mũi Vàng, tại xưởng đóng tàu ở Hasköy, cùng với chiếc được coi như là chị em với nó, chiếc Sarıyer. Chúng được lắp hai động cơ chế tạo vào năm 1913, lấy ra từ chiếc thuyền buồm tên là Nimetullah, chủ thuyền là Hıdiv Hilmi Paşa. Liệu ta có thể từ việc các cửa sổ run rẩy mà suy ra rằng động cơ không thực sự ăn khớp với chiếc phà? Những chi tiết như vậy cho phép tôi nghĩ về mình như một cư dân thứ thiệt của Istanbul, và điều này mang chiều sâu tới cho nỗi buồn của tôi. Khi bỏ tôi xuống tại Eyüp, chiếc Kocataş bé nhỏ còn tiếp tục phục vụ hành khách thêm mười hai năm nữa, và về hưu vào năm 1984.

Những món đồ mà tôi mang về nhà sau những chuyến đi hoang không mục đích ấy, những toan tính “được thất lạc“ trong Istanbul của tôi – một vài cuốn sách cũ, một cái danh thiếp, một tấm bưu thiếp cũ, hay một một tin tức là lạ về thành phố – những món đồ này là bằng chứng không thể nào thiếu được chứng tỏ rằng cuộc tản bộ của tôi là “thực.“ Như nhân vật của Coleridge thức giấc, thấy mình cầm trên tay bông hồng từ những giấc mộng của mình, tôi biết những món đồ này không phải từ thế giới thứ nhì, cái thế giới đã mang đến cho tôi bao điều hạnh phúc khi tôi còn là một đứa bé, mà từ một thế giới thực ăn nhập với các hồi ức của tôi.

Phiền một nỗi là Eyüp, cái làng nhỏ ở tận cùng Mũi Vàng đó, nơi chiếc Kocataş bỏ tôi lại, xem ra chẳng thực một chút nào. Với tư cách là một hình ảnh về cái Đông phương tự soi vào chính mình, bí ẩn, mang tính chất tôn giáo, đẹp như tranh, nó hoàn hảo tới mức như thể là giấc mơ của một ai đó khác, một thứ Disneyland của Đông phương Hồi giáo Thổ Nhĩ Kỳ tọa lạc ở mép bờ thành phố. Liệu có phải là do nó ở bên ngoài những bức tường Cổ Thành Istanbul, và do đó không bị ảnh hưởng của thời kỳ Byzance, hay những xáo trộn nhiều tầng bậc mà bạn có thể nhìn thấy ở mọi nơi của Istanbul? Hay là bởi những ngọn đồi cao kia đã đem đêm đến quá sớm cho chốn này? Hay do sự khiêm tốn mang tính tôn giáo thần bí khiến cho nó chỉ sở hữu những tòa nhà nhỏ bé, giữ khoảng cách với sự lớn lao vĩ đại của Istanbul, và giữ riêng cho mình thứ quyền uy phức tạp – quyền uy mà nó có từ cát bụi, gỉ sét, khói, đổ nát, nứt vỡ, điêu tàn, rác rưởi, dơ dáy của nó? Điều gì làm cho Eyüp thật gần gũi với những giấc mơ Tây phương về Đông phương và làm cho mọi người đều yêu nó như vậy? Có phải đó là do khả năng liên tục của nó trong việc rút lấy đầy lợi ích từ Tây phương và một Istanbul Tây phương hóa, trong lúc vẫn giữ một khoảng cách với trung tâm, với hệ thống hành chính, những định chế của nhà nước, và những tòa nhà? Đó là lý do khiến Pierre Loti mê nơi này, và sau cùng mua một căn nhà và rời tới đó ở – bởi vì không bị làm hư hỏng, nó là một hình ảnh đẹp tuyệt vời, hoàn hảo về Đông phương – và cũng chính vì những lý do ấy mà tôi chán ngấy nó. Khi tôi tới Eyüp, nỗi buồn tuyệt vời mà tôi có được khi chiêm ngưỡng Mũi Vàng, với những điêu tàn và lịch sử của nó, cứ thế tan biến vào hư vô. Chầm chậm, tôi hiểu ra mình yêu Istanbul vì những điêu tàn của nó, vì hüzün của nó, vì những vinh quang nó từng có nhưng đã để mất. Và vì vậy, để làm cho mình vui lên, tôi rời Eyüp để đi lang thang quanh những lối xóm khác, tìm kiếm điêu tàn.

CHƯƠNG BA MƯƠI BẢY:
Mẹ con trò chuyện:
Kiên nhẫn, cẩn trọng và nghệ thuật

Trong nhiều năm dài, mẹ tôi trải qua những buổi tối của bà một mình trong phòng khách, đợi cha tôi về. Cha tôi trải qua những buổi tối của ông tại câu lạc bộ chơi bài bridge, xong những trận bài ông có thể đi tới những chốn ăn chơi khác, và trở về thật trễ, thường là vào lúc mẹ tôi đã quá mệt vì chờ đợi và đành đi ngủ. Sau khi hai mẹ con ngồi hai bên bàn đối diện nhau cùng ăn bữa tối (cha tôi khi đó đã điện thoại về: Anh bận quá, ông sẽ nói như thế, anh sẽ về trễ; hai mẹ con cứ ăn trước đi), mẹ tôi sẽ chia bộ bài của bà trên tấm khăn bàn màu kem để đoán tương lai của mình. Bà rút ra từng cây từ bộ bài, mỗi lần một lá, theo chuỗi thay đổi màu đen đỏ mà không hề có ước muốn gì dành cho việc tìm kiếm các dấu hiệu, bà cũng chẳng có ý định sắp xếp các dấu hiệu của những quân bài thành một câu chuyện mang lại cho tương lai một dáng vẻ thú vị. Với bà đây là một trò chơi của sự kiên nhẫn. Khi tôi đi vào phòng khách và hỏi bà đã thấy được gì ở tương lai chưa, bà luôn trả lời như sau:

“Mẹ đâu có bói bài để đoán tương lai, con yêu ạ, mà để cho qua thời giờ. Mấy giờ rồi? Mẹ xào bài một lần nữa rồi đi ngủ đây.“

Vừa nói bà vừa đưa mắt theo dõi một bộ phim cũ trên chiếc ti vi đen trắng của chúng tôi (một điều mới mẻ ở Thổ Nhĩ Kỳ) hoặc một cuộc bàn luận về những ngày lễ Ramadan thuở xưa (hồi ấy, chỉ có một kênh duy nhất, mọi thứ được chiếu đều tuân theo quan điểm của nhà nước), và nói tiếp, “Mẹ không coi đâu; nếu thích thì con cứ tắt đi.“

Tôi sẽ ngồi coi một chốc lát bất cứ cái gì hiện ra trên màn hình; có thể là một trận đá banh, hay là cảnh những con phố đen trắng thời con nít của tôi. Tôi ít quan tâm tới tivi hơn là tới một quãng ngơi nghỉ cho nỗi quay cuồng bên trong tôi và căn phòng của tôi, và tôi ngồi phòng khách là để nói chuyện tào lao với mẹ tôi.

Đôi khi ba chuyện tào lao thành ra nặng nề, cay đắng. Sau đó, khi trở về phòng khóa cửa lại tôi sẽ vừa đọc sách vừa ngậm ngùi với nỗi ăn năn của mình cho tới sáng. Đôi khi, sau một cuộc cãi lộn với mẹ, tôi sẽ đi ra đường, nhập vào cái lạnh của đêm và lang thang khu Taksim, hay Beyoğlu, hút thuốc lá liên tục trên những con phố nhỏ đen tối, ma quái cho đến khi cảm thấy cái lạnh ăn tới tận xương tận tuỷ, chờ đến khi mẹ tôi và mọi người khác trong thành phố đi ngủ, mới trở về nhà. Tôi rơi vào thói quen cứ đến bốn giờ sáng mới lên giường nằm và ngủ tới trưa; tôi sẽ giữ thói quen này liên tục hai chục năm sau đó.

Điều hai mẹ con tôi thường cãi cọ vào những ngày đó – đôi khi thẳng thừng, đôi khi chẳng ai thừa nhận đã cãi lộn – là tương lai chưa biết ra làm sao của tôi; vào mùa đông 1972, giữa năm thứ nhì môn kiến trúc, tôi hầu như không đi học nữa. Ngoại trừ một dúm ngày bắt buộc, vì nếu không đi là bị đuổi, tôi kể như không bén mảng tới khoa kiến trúc ở Taşkışla.

Đôi khi tôi tự an ủi, “Dù sẽ không bao giờ hành nghề kiến trúc, mình vẫn có mảnh bằng đại học,“ một nhận xét được cha tôi và bạn bè lặp đi lặp lại nhiều lần, và họ là những người có chút ảnh hưởng lên tôi, nhưng như vậy chỉ làm cho tương lai của tôi bấp bênh thêm, ít ra là dưới mắt của mẹ tôi. Tôi đã nhìn thấy tình yêu hội họa của tôi chết đi và cảm nhận sự trống rỗng đau thương mà nó để lại đằng sau, thế nên tôi thề với lòng mình là tôi sẽ không bao giờ vẽ nữa, với tư cách là kiến trúc sư. Cùng lúc, tôi phát giác ra là mình không thể nào thiên thu vĩnh viễn đọc sách hết cuốn này qua cuốn khác, hết cuốn tiểu thuyết này tới cuốn nọ tới tận sáng, hay thức trọn đêm lang thang trên đường phố. Chúng chẳng thể làm cho tôi thoát ra khỏi thế giới này và nhập vào thế giới thứ nhì. Đôi khi tôi quá hoảng hốt khi nghĩ tới đó, và bật dậy khỏi bàn, để cùng mẹ tôi đối diện với các sự kiện. Vì tôi cũng không chắc chắn tại sao mình làm như vậy, và cũng chẳng biết mình đang thuyết phục bà chấp nhận điều gì, thành thử đôi lúc hai mẹ con cãi lộn mà cứ như cả hai cùng bịt mắt mình.

“Mẹ cũng y hệt như con, khi còn ít tuổi,“ mẹ tôi sẽ bảo với tôi như vậy, như để làm tôi bực mình – sau này tôi sẽ nghĩ như vậy. “Mẹ cũng chạy trốn cuộc đời, như con bây giờ. Trong khi mấy người cô của con thì lên học đại học, sống giữa đám người trí thức, tham dự những buổi dạ tiệc, khiêu vũ, thì mẹ ngồi nhà như con, trải qua hàng giờ để coi tờ Họa báo một cách ngu ngốc. Tờ báo đó, ông ngoại con cũng mê lắm.“ Bà rít một hơi thuốc lá và nhìn tôi nhu thể đang đánh giá coi những lời nói của bà có chút hiệu quả nào không. “Mẹ đã từng e ngại, sợ hãi cuộc đời.“

Khi mẹ tôi nói như vậy, tôi biết bà muốn nói cũng như con, và thế là cơn giận dữ bùng nổ ở trong tôi, nhưng tôi cố dằn lại bằng cách nghĩ rằng mẹ tôi nói như vậy là cũng chỉ vì “muốn điều tốt cho tôi.“ Nhưng mẹ tôi diễn tả những điều vừa kể, bằng một sự sôi nổi, nó thể hiện đây là một niềm tin, một tầm nhìn sâu đậm của bà, và tôi cảm thấy trái tim của mình tan nát khi biết mẹ mình cũng chia sẻ, cũng tham dự cùng mình cùng một nỗi sợ hãi cuộc đời. Trong khi rời mắt khỏi chiếc tivi để nhìn qua ánh đèn của những chiếc phà chiếu qua chiếu lại để dò đường trên mặt vịnh Bosphorus, tôi tự lặp đi lặp lại cái tính chất mẹ nào con nấy và cảm thấy thù ghét nó biết là bao.

Tôi biết điều này không phải do mẹ tôi, bà không bao giờ diễn tả thẳng thừng ra như thế, mà từ giới trưởng giả lười biếng Istanbul và các tay nhà báo giữ mục thường kỳ trên nhật báo có lối nghĩ tương tự, những người kết luận vào những thời điểm bi quan nhất và láo xược nhất của họ, “Làm gì có được một điều tốt lành từ một nơi như nơi này.“

Nỗi bi quan này được nuôi dưỡng bởi cái nỗi buồn từ lâu đã bẻ gãy ý chí của Istanbul. Nhưng nếu nỗi buồn trào tuôn ra mất mát và nghèo đói, thì tại sao đám nhà giàu cũng ôm lấy nó? Có thể là bởi họ nhờ cơ may mà thành dân nhà giàu. Cũng có thể còn là do bản thân họ chẳng tạo ra được một điều gì sáng giá để cạnh tranh với nền văn minh Tây phương mà họ hy vọng bắt chước được.

Tuy nhiên ở trường hợp mẹ tôi, một người suốt đời sử dụng thứ ngôn ngữ thận trọng, đanh thép, của tầng lớp trung lưu, có một khía cạnh để biện minh, và là nền tảng của nó. Gần như liền lập tức sau khi lấy nhau, sau khi anh tôi và tôi ra đời, cha tôi hành hạ mẹ tôi một cách thật là tàn nhẫn, có thể nói như vậy. Sự vắng mặt của ông, cộng thêm chuyện của cải trong nhà từ từ đội nón ra đi – khi lấy cha, mẹ tôi chẳng bao giờ nghĩ rằng bà sẽ phải vật lộn với những chuyện như thế, và tôi luôn cảm thấy những nỗi bất hạnh này đã khiến bà phải tự tạo ra cho mình một tư thế phòng vệ để đối diện với xã hội. Trong những năm còn thơ ấu, bất cứ khi nào mẹ tôi dẫn hai anh em chúng tôi đi phố, đi sắm đồ ở Beyoğlu, đi coi phim, hay đi công viên, và khi bà để ý thấy có những người đàn ông nhìn bà, thái độ cảnh giác của bà khiến tôi cảm được sự thận trọng tối đa mà mẹ tôi bày tỏ trước bất cứ một ai không phải là người trong gia đình. Nếu hai anh em tôi cãi lộn trên đường phố, ngoài giận giữ, buồn phiền, tôi vẫn thấy bà có ao ước được bảo vệ chúng tôi.

Tôi cảm nhận được sự cẩn trọng của mẹ tôi rõ rệt nhất qua những lời dặn dò muôn lần như một, “hãy ứng xử bình thường, tự nhiên như những người khác.“ Lời dặn này mang trong nó cả một nền đạo đức có tính truyền thống – tầm quan trọng của việc tỏ ra bình dị, việc chấp nhận phần của mình, dù ít ỏi cỡ nào, và việc làm cho cái phần ít ỏi đó trở thành có ích tối đa, việc thực hành đường lối khổ hạnh Sufi, một thứ đã để một dấu ấn rất đậm đà lên toàn thể nền văn hóa – nhưng cách nhìn này thật khó làm cho mẹ tôi hiểu được tại sao một người nào đó có thể bất thình lình rời bỏ trường lớp. Theo suy nghĩ của bà, tôi thật lầm lẫn khi cường điệu tầm quan trọng của tôi, khi quá bận tâm đến những ám ảnh đạo đức và tinh thần của mình; lẽ ra mối bận tâm đầy say mê ấy cần được dồn cho việc trau dồi sự chân thực, đạo hạnh, cần cù, và cư xử giống như bất cứ một người nào khác. Nghệ thuật, hội họa, sáng tạo – những thứ đó chỉ những người Âu châu mới có quyền bận tâm tới, mẹ tôi như muốn nói vậy, những thứ đó không dành cho chúng ta, thứ người sống ở Istanbul ở nửa thứ nhì của thế kỷ hai mươi, trong một nền văn hóa sa vào sự nghèo đói, khổ sở, và do đó mất hết sức mạnh, ý chí, và ham muốn thưởng thức. Nếu trong đầu tôi không luôn luôn tâm niệm rằng “làm gì có được một điều tốt lành từ một nơi như nơi này,“ thì đời tôi sẽ khốn khổ lắm.

Vào những lúc khác, để tự đề cao vị trí của mình, mẹ tôi nói với tôi rằng bà đặt tên tôi là Orhan bởi vì trong số mọi sultan của Ottoman, Orhan là vị sultan mà mẹ tôi yêu quý nhất. Vị sultan này chẳng hề theo đuổi những dự án lớn lao và cũng không làm gì để người ta chú ý tới ông; thay vì vậy, ông sống một cuộc đời bình thường, không làm điều gì thái quá, đó là lý do khiến sử sách nói về vị sultan thứ nhì của Đế chế Ottoman này một cách kính cẩn đến vậy. Tuy mỉm cười khi nói điều đó với tôi, nhưng rõ ràng là mẹ tôi muốn cho tôi hiểu tại sao mà bà coi những đạo hạnh trên đây là quan trọng.

Vào những buổi tối khi mẹ tôi ngồi đợi cha tôi và tôi từ trong phòng đi ra để cãi lộn với bà, tôi biết điều mình cần làm là cưỡng lại cái cuộc đời thật buồn, đổ vỡ, khiêm nhường mà Istanbul mang lại và cùng với nó là sự bình thường đầy yên ổn mà mẹ tôi mong muốn cho tôi. Đôi khi tôi tự hỏi, Tại sao mình cứ đi ra đó để mà cãi lộn hoài với mẹ? và vì không tìm được một câu trả lời thuyết phục nên tôi cảm thấy ở trong tôi một cơn cuồng nộ mà tôi không sao hiểu nổi.

“Ngay hồi còn nhỏ con đã hay trốn học rồi,“ mẹ tôi vừa nói vừa xào thật nhanh những cây bài. “Con sẽ viện cớ, ‘Con bịnh, con đau bụng, con sốt.’ Khi chúng ta rời tới khu Cihangir, chuyện trốn học của con đã trở thành một thói quen. Một buổi sáng, khi con nói, ‘Con bịnh, con không đi học đâu,’ mẹ đã la con, ‘Bịnh hay không bịnh thì con cũng phải đi học, liền bây giờ, mẹ không muốn nhìn thấy con ở nhà!’“

Tới khúc này trong câu chuyện, mà mẹ tôi kể đi kể lại rất nhiều lần, bất cứ khi nào bà có thể, mẹ tôi sẽ ngưng lại một chút – như thể bà biết đang làm cho thằng con cáu giận – mẹ tôi sẽ mỉm cười; bà làm một hơi thuốc lá, và rồi, không nhìn tôi, bằng một giọng nhịp nhàng như chim hót, mẹ tôi sẽ thêm vô, “Sau buổi sáng hôm ấy, không bao giờ mẹ nghe con nói, ‘Con bịnh, con không đi học đâu’ nữa.“

“Vậy thì mẹ sẽ nghe con nói, ngay bây giờ,“ tôi làm liền một hơi. “Con không bao giờ bước chân vô khoa Kiến trúc nữa.“

“Rồi con sẽ làm gì? Ở nhà như mẹ?“

Thế là thằng con thấy rất cần phải đứng bật dậy, đóng cửa đánh sầm một cái, bỏ ra ngoài đường, đi lang thang đến rã rời hai chân ở những con phố nhỏ của khu Beyoğlu, uống đến nửa say nửa khùng, hút thuốc đến phọt khói ra lỗ tai, thù hận hết mọi người và tất cả mọi thứ trên đời. Những cuộc đi như vậy trong những năm tháng đó kéo dài hàng giờ đồng hồ, và đôi khi, nếu tôi đi lang thang đủ cữ – liếc mắt nhìn vô những cửa kính cửa tiệm, quán ăn, quán cà phê ánh đèn mờ ảo, những cây cầu, những cửa rạp chiếu phim, những tấm biển quảng cáo, những dòng chữ, sự dơ dáy, bùn, những giọt nước mưa nhỏ xuống các vũng nước tối đen trên hè đường, ánh đèn nê ông, ánh đèn xe hơi, cả một đàn chó xục tung tóe đống rác – đôi khi, một hối thúc khác xục tới: về ngay nhà, biến ngay những hình ảnh đó thành những con chữ, tìm ra ngôn ngữ cho thứ tinh thần tối thui này, cơn hỗn độn mệt mỏi và bí ẩn này. Đây là một sự hối thúc không sao cưỡng lại, giống như nỗi khát khao vẽ thuở ban đầu, và toàn thân tôi rúng động bởi cảm giác hạnh phúc, niềm vui và hăng say hớn hở, nhưng tôi cũng không biết làm gì với nó.

“Thang máy đang lên, có phải không?“ mẹ tôi hỏi.

Cả hai ngưng lại, lắng nghe, nhưng chẳng có gì. Cha tôi chưa về. Tôi nhìn mẹ tôi trong khi bà chìm đắm vào trong việc đọc những lá bài với một sự kiên nhẫn mà tôi chưa từng thấy, và điều này làm tôi kinh ngạc. Trong hai bàn tay, hai cánh tay của mẹ tôi, cách bà chuyển động chúng, có một điều gì đó thật dịu dàng, tôi biết điều này từ khi còn nhỏ, và điều đó làm tôi quấn quít với mẹ, mặc dù những khi mẹ tôi không để ý gì đến tôi, ngắm nhìn bà chuyển động dịu dàng như vậy tôi cảm thấy hết sức đau lòng. Giờ đây, tôi không thể đọc được mẹ tôi nữa. Và tôi cảm thấy mình bị mắc kẹt ở giữa một tình yêu và sự giận dữ không bến bờ. Bốn tháng trước đó, sau khi dò hỏi, điều tra một thời gian dài, mẹ tôi kiếm ra chỗ mà cha tôi giấu giếm cô nhân tình, ở Mecidiyeköy. Thật khéo léo, thật tài tình, bà lấy được chiếc chìa khóa căn phòng từ người gác dan, và đã mở cửa phòng, đi vô, và sau đó tả lại cho tôi bằng một giọng lạnh như băng, quanh cảnh căn phòng trống rỗng, và mùi vị của nó còn đọng lại. Một bộ đồ ngủ trên chiếc gối, trên chiếc giường khác cái giường ở nhà, và bên cạnh giường là những cuốn sách về môn chơi bài bridge được chất giống như cây tháp, y hệt như cây tháp ở nhà, bên cạnh giường ngủ.

Trong một thời gian khá lâu, mẹ tôi không kể cho bất cứ một ai câu chuyện trên; mãi mấy tháng sau đó, một buổi tối ngồi bói bài, hút thuốc, coi tivi từ một khóe con mắt, và khi tôi từ trong phòng riêng ra góp chuyện với mẹ, bất thình lình bà kể cho tôi hay. Thấy tôi đau lòng, bà chỉ kể vắn tắt. Mỗi lần nhớ tới câu chuyện này, hình ảnh một căn nhà thứ nhì mà cha tôi hằng ngày về ở vẫn làm tôi rùng mình; như thể cha tôi đã làm được điều mà tôi không bao giờ làm nổi – ông đã tìm được con người kép, kẻ sinh đôi của ông, và không phải ông tới căn nhà thứ hai để gặp cô bồ nhí, mà để gặp kẻ sinh đôi của ông; ảo ảnh này chỉ làm tôi nhận ra rằng có một trống vắng lớn ở trong cuộc đời tôi, ở trong tâm hồn tôi.

“Muốn gì thì muốn, con cũng phải học xong đại học,“ mẹ tôi vừa nói vừa trải những lá bài xuống mặt bàn. “Con không thể nuôi thân bằng cái nghề vẽ tranh; con phải kiếm một việc làm. Gia đình chúng ta đâu có giàu có như ngày xưa.“

“Không phải như vậy,“ tôi nói, đã từ lâu tôi hiểu ra rằng dù cho tôi có không làm gì trong cuộc đời thì gia đình vẫn có thể nuôi tôi.

“Con muốn nói con có thể tự nuôi sống mình bằng nghề vẽ?“

Nhìn cách mẹ tôi cáu kỉnh dụi mẩu thuốc vào cái gạt tàn, nghe giọng nói của bà, nửa chế nhạo, nửa khinh miệt và nhìn cách bà tiếp tục xào bài trong khi nói về một vấn đề quan trọng như vậy, tôi cảm thấy giông tố sắp sửa nổ ra.

“Đây đâu phải Paris, mà là Istanbul,“ mẹ tôi nói, giọng có vẻ hạnh phúc vì chuyện đó. “Ngay cả nếu con là nghệ sĩ số một trên thế giới thì cũng chẳng ai thèm để ý gì đến con, dù chỉ một mảy may. Con sẽ trải qua cuộc đời của con một mình, cô đơn vòi või. Chẳng ai hiểu cho con tại sao bỏ hết cả một tương lai sáng sủa để vẽ tranh. Giả như xã hội của chúng ta là một xã hội giàu có, trọng nghệ sĩ, trọng hội họa – nếu thế thật thì tại sao lại không? Nhưng ngay cả ở Âu châu, ai cũng biết rằng những thứ họa sĩ như Van Gogh và Gauguin nghèo rớt mồng tơi.“

Chắc chắn mẹ tôi đã từng nghe tất cả những câu chuyện cha tôi kể về văn chương hiện sinh mà ông mê mẩn vào thập niên 1950. Có một cuốn từ điển bách khoa – những trang sách ở trong đó bây giờ vàng ố, tơi tả – mà mẹ tôi vẫn thường mở ra tra cứu một số sự kiện một cách đầy tin tưởng, một thói quen giờ đây khiến tôi thấy thật nực cười.

“Có phải cuốn Petit Larousse của mẹ viết rằng mọi nghệ sĩ đều điên khùng?“

“Ôi, cái đó thực sự mẹ không biết, con trai của mẹ. Nếu một người rất có tài, chịu khó làm việc, và nếu may mắn, có thể người đó sẽ nổi tiếng ở Âu châu. Nhưng ở Thổ Nhĩ Kỳ, thì không khùng cũng điên thôi. Đừng nghĩ sai đi về những điều mẹ nói. Mẹ nói những điều ấy chỉ là để sau này con không cảm thấy ân hận.“

Nhưng đâu cần sau này, mà ngay bây giờ, tôi đã cảm thấy ân hận rồi; không những thế, mẹ tôi nói những điều làm tôi đau lòng đến như thế mà vẫn cứ vô tư xào đi xào lại mấy lá bài.

“Sự thực, mẹ tính rủa con điều gì? Mẹ nói luôn ra đi.“ Tôi nói, hy vọng bà sẽ nói điều gì đó làm tôi đau đớn hơn nữa.

“Mẹ không muốn bất cứ ai nói con có vấn đề về tâm lý,“ mẹ tôi nói. “Chính vì vậy mẹ không nói với bạn bè mẹ là con bỏ học. Họ không phải là những người hiểu được tại sao một người như con lại quyết định bỏ ngang việc học đại học để trở thành họa sĩ. Họ nghĩ con không bình thường; họ nói đằng sau lưng con những chuyện như vậy.“

“Mẹ có thể nói với bạn của mẹ bất cứ điều gì mẹ muốn,“ tôi nói. “Con thà mất tất cả, chứ không muốn trở nên ngu đần như họ.“

“Con sẽ không làm những chuyện bậy bạ như vậy,“ mẹ tôi nói. “Xét cho cùng thì con vẫn chỉ làm đúng cái việc con từng làm hồi nhỏ thôi: xách túi lên và lủi khỏi trường học.“

“Con không muốn trở thành kiến trúc sư, cái đó thì con biết rất rõ.“

“Hãy cứ học thêm hai năm nữa, con trai ạ, lấy mảnh bằng đại học, rồi sau đó tùy con quyết định trở thành kiến trúc sư hay họa sĩ.“

“Không.“

“Mẹ nói cho con biết Nurcihan nói gì khi biết con tính bỏ ngang đại học để trở thành họa sĩ nhé?“ Mẹ tôi nói, và tôi biết mẹ đang dùng ý kiến của một người bạn vô nghĩa lý của bà để tìm cách làm tôi bị tổn thương. “Thằng con trai của chị nó khùng là bởi vì nhìn thấy ông bô bà bô cãi lộn tối ngày, và vì ông bô cả đời chạy theo gái – Nurcihan nói vậy đấy.“

“Con chẳng thèm để ý đến đám bè bạn óc bé như quả nho của mẹ nghĩ gì về con!“ tôi la lớn. Ngay cả khi biết rất rõ rằng bà đang chọc quê mình, tôi vẫn bước ngay vô bẫy, tự mình chuyển từ đóng trò qua giận dữ thực sự.

“Con rất kiêu ngạo, con của mẹ,“ mẹ tôi nói. “Nhưng mẹ thích con như vậy. Bởi vì ở đời, quan trọng không phải là cái thứ nghệ thuật vô nghĩa mà con say mê, hay bất cứ thứ nào khác mà mẹ không biết, mà là sự kiêu ngạo. Có rất nhiều người ở Âu châu trở thành nghệ sĩ bởi vì họ kiêu ngạo và đáng kính. Ở Âu châu, họ không nghĩ về một nghệ sĩ như là một nhà buôn hay là một tên móc túi, họ đối xử với nghệ sĩ như đây là một thứ người đặc biệt. Nhưng con có nghĩ rằng ở một xứ sở như đây con có thể là nghệ sĩ mà vẫn giữ được sự kiêu ngạo về mình? Để được những con người ở đây chấp nhận, những con người chẳng hề biết nghệ thuật là cái gì, để được họ mua tác phẩm của con, con phải bợ đỡ, xu nịnh nhà nước, đám giàu có, và tệ hại nhất trong những tệ hại, con phải hạ mình với đám ký giả. Liệu con có làm được như thế không?“

Cơn giận dữ làm tôi quay cuồng đến mất hết bình tĩnh; tôi cảm thấy một ham muốn cháy bỏng – mức độ mạnh mẽ tới mức chính tôi cũng kinh ngạc – là được rời khỏi nhà chạy ra đường. Nhưng tôi cố cưỡng lại, biết rằng nếu mình tiếp tục ở lại đây dù chỉ thêm một lúc nữa thôi để tiến hành cuộc chiến đấu bằng lời này, hủy diệt nhiều tới mức nào tôi có thể, nổi loạn với tất cả sức lực, ban phát đau thương và nhận về đau thương, thì sau khi cả hai mẹ con đã trút hết tất cả những gì tệ hại nhất của mỗi bên, tôi vẫn có thể lao mình vào đêm đen bẩn thỉu tới những con phố nhỏ. Đôi chân tôi sẽ đưa tôi lên xuống những vỉa hè khấp khểnh, qua những ngọn đèn đường nhợt nhạt, hay chẳng có ánh đèn đường, tới với nỗi buồn của những lối đi hẹp rải sỏi, và tại đó, tôi sẽ tha hồ thưởng thức một thứ hạnh phúc bệnh hoạn vì thấy mình thuộc về một nơi chốn buồn thiu, nhơ bẩn, và nghèo đói. Đi mà chẳng biết tới đâu, sùng sục một nỗi hờn oán, giận dữ, những ý nghĩ và hình ảnh cứ thế qua đi giống như những hình tượng trong một vở kịch, khi tôi mơ tưởng về những điều lớn lao mình sẽ thực hiện một ngày nào đó.

“Hãy nhìn Flaubert, suốt đời sống cùng với bà mẹ trong cùng một căn nhà!“ mẹ tôi tiếp tục bằng một giọng nửa yêu thương, dẫn dụ, nửa khinh khi, chế nhạo, trong khi vẫn thận trọng nghiền ngẫm các lá bài. “Còn mẹ, mẹ không muốn con trải qua suốt cuộc đời sống cùng mẹ trong cùng một căn nhà. Đây đâu phải nước Pháp. Ở đây, một họa sĩ bỏ ngang học hành và sống bám váy mẹ cuối cùng sẽ trở thành một tên nghiện rượu hoặc tàn đời trong nhà thương điên.“ Và rồi, bà đổi chiến thuật, bồi thêm một cú nữa: “Nếu con có một nghề nghiệp, tin mẹ đi, thì con sẽ còn thích vẽ tranh hơn nữa cơ.“

Tại sao chính vào những giờ phút bất hạnh, cáu giận, và thê lương ấy, tôi lại có thể tìm thấy niềm vui ở những buổi tản bộ buổi tối qua những con phố hoang tàn, đổ nát, và bạn đường chỉ là những giấc mơ của tôi? Tại sao, thay vì những cảnh đẹp huy hoàng, ngợp nắng như trong những tấm bưu thiếp du khách đều mê, tôi lại chọn những con phố nhỏ tối tăm, những buổi chiều và những buổi tối mùa đông giá lạnh, những con người như những bóng ma dưới ánh dèn đường nhợt nhạt, những cảnh tượng sỏi đá và sự hiu quạnh của chúng?

“Nếu không trở thành một kiến trúc sư hoặc tìm ra một con đường nào đó để tự nuôi sống, con sẽ trở thành một trong những tên nghệ sĩ Thổ nghèo khổ, điên khùng, những kẻ không có một cách nào khác ngoài sống nhờ lòng hảo tâm của đám người giàu có, và những kẻ có quyền thế – con có hiểu không hả? Dĩ nhiên là con hiểu – ở cái xứ sở này, không ai có thể sống bằng những bức tranh. Con sẽ sống lay lắt, bị khinh miệt, cảm thấy đời mình thê lương, ảm đạm, và sẽ trải qua hết cuộc đời của mình trong mặc cảm, thua thiệt, không lẽ đó là cuộc sống xứng đáng với con, một con người thông minh, đáng yêu, tràn đầy nhựa sống?“

Tôi đi xuống khu Beşiktaş, dọc theo những bức tường Cung điện Dolmabahçe tới sân vận động, đến chỗ trạm dolmuş. Tôi thích đi bộ dọc theo những bức tường cung điện cổ lỗ rong rêu cao ngất ấy vào ban đêm. Tôi sẽ cảm thấy cơn giận đập thình thình như những tiếng trống trận, mỗi lúc một thêm dữ dằn cho tới lúc tôi tới Dolmabahçe, và từ đó, tôi đi lên một lối nhỏ và chừng mươi phút sau, tôi sẽ thấy mình ở khu Taksim.

“Khi con còn nhỏ, ngay cả những lúc mọi chuyện trở nên tồi tệ, con vẫn luôn tươi cười, vui vẻ, yêu đời, lạc quan – ôi, con mới là một đứa bé trai đáng yêu làm sao. Ai nhìn thấy con cũng phải mỉm cười. Không phải vì con xinh xắn, mà vì con không biết buồn nghĩa là gì. Chẳng bao giờ thấy con buồn chán, ngay cả vào những lúc tệ hại nhất, con vẫn kiếm ra được một cách để mà vui chơi hàng giờ đồng hồ; con luôn luôn vui vẻ sôi động như thế. Một con người như vậy mà lại trở thành một nghệ sĩ có trí óc trục trặc, với một cuộc sống thê lương đành phải cúi đầu trước kẻ giàu có – ngay cả, nếu mẹ không phải là mẹ của con, mẹ cũng không thể nào chịu được. Chính vì vậy, mẹ muốn con hãy lắng nghe lời mẹ và đừng bực bội, đừng nổi sùng.“

Trên đường đi lên tới Taksim, tôi ngưng một chốc lát nhìn những ánh đèn Galata, cây cầu khuất chìm trong bóng tối, rồi nhằm hướng Beyoğlu để lân la vài phút trước những quầy sách ở đầu đại lộ Istiklâl, và sau đó, ghé làm một ly bia trộn vodka tại một quán bar, nơi âm thanh chiếc tivi trộn lẫn với tiếng ồn của một đám đông ầm ĩ, và hút một điếu thuốc, như mọi người ở đây đều làm (tôi nhìn quanh coi có bóng nhà văn, nghệ sĩ nổi tiếng nào không), và, nhận ra rằng, bộ mặt con nít của tôi coi bộ không hợp với đám đàn ông để râu – bởi vì tôi đưa mắt nhìn quanh, và vì bộ mặt trẻ con của tôi, và cô đơn một mình – thế là tôi lại bỏ ra ngoài lẩn vào đêm đen. Sau khi đi xuống đại lộ một lát, tôi nhắm những con phố nhỏ của Beyoğlu, và sau đó, tôi tới khu Çukurcuma, Galata, Cihangir, và tôi ngưng lại một lúc để nhìn quầng sáng của những ngọn đèn đường và ánh sáng từ chiếc màn hình tivi gần chỗ tôi đứng lung linh trên hè đường ướt át, và có thể, trong khi nhìn vô một cửa tiệm bán đồ cũ để coi chiếc tủ lạnh mà người chủ dùng làm chỗ bày hàng kề bên cửa sổ, một tiệm bán thuốc tây vẫn sử dụng những hình ma nơ canh từ thời tôi còn là một đứa bé, và tôi chợt phát giác ra, khi đó mình hạnh phúc biết bao. Cơn giận dữ tuyệt vời, choáng váng, tinh khiết khi nghe mẹ tôi xỉ vả đã khiến tôi lang thang cả tiếng đồng hồ nơi những con phố nhỏ của Beyoğlu – hay là mình đi tới Üsküdar, và thử lang thang nơi những con phố nhỏ của Fatih? – bất cứ nơi nào tôi tới, mỗi lúc một thấy lạnh hơn, tôi đều cảm thấy mình ấm áp hẳn lên bởi ngọn lửa nóng bỏng, giận dữ của một tương lai sáng ngời. Tới khi ấy đầu óc tôi đã nhẹ bẫng vì ly bia và cuốc đi bộ dài, và những con phố não nùng trông thật lung linh như trong một bộ phim cũ, một khoảnh khắc tôi chợt muốn đóng băng, và lẩn trốn ở một nơi nào đó – như những lần tôi giữ một trái cây, một viên bi mà tôi yêu thích ở trong miệng hàng giờ đồng hồ – và cùng lúc, tôi muốn rời tức thời những con phố vắng ngắt, trở về nhà, ngồi xuống bàn, cầm cây bút chì để viết hoặc vẽ.

“Bức tranh treo trên tường kia là của Nermin và Ali cho cha mẹ làm quà đám cưới, khi cha mẹ lấy nhau. Khi họ lấy nhau, tới lượt cha mẹ tới gặp nhà họa sĩ nổi tiếng để mua tranh mừng họ đáp lễ. Nếu con chứng kiến cảnh tượng nhà họa sĩ trứ danh người Thổ mừng rỡ như thế nào khi có người đến tận nhà ông ta để mua tranh, cảnh ông xun xoe, những cử chỉ lố bịch nhằm che giấu niềm vui, hay cảnh ông cúi rạp người tiễn cha mẹ ra về, con sẽ chẳng bao giờ mong muốn bất cứ ai trở thành họa sĩ ở trong xứ sở này. Đó là lý do mẹ không nói với bất cứ ai về chuyện con muốn bỏ học để trở thành họa sĩ. Những người mà con vừa mới chê bai óc nhỏ như quả nho, một ngày nào đó, con sẽ phải bán tranh cho họ. Khi họ biết con đã bỏ học để trở thành họa sĩ, con đã bôi đen tương lai của con, họ sẽ mua giùm con tranh, một bức, hai bức, chỉ vì lòng từ thiện, hoặc chỉ để cho thấy, mẹ và cha của con nhỏ nhoi làm sao, hoặc họ sẽ thương hại con và thay vì mua tranh thì cho con tí tiền. Nhưng chắc chắn là không hề có người nào trong số đó để cho con gái của mình lấy con. Cô gái xinh đẹp mà con vẽ tranh, con hiểu tại sao cha me nó tống nó đi Thụy Sĩ không? Trong một xứ sở nghèo đói như của chúng ta, giữa đám người yếu hèn thất bại, vô học, để có một cuộc đời mà con xứng đáng có, để không bị đè bẹp gí, để có thể ngẩng cao đầu, con phải giàu có. Bởi vậy, đừng bỏ học kiến trúc, nghe con. Con sẽ đau khổ vô cùng, nếu bỏ học. Hãy nhìn Le Corbusier. Ông ta muốn là một họa sĩ, nhưng ông ta lại học kiến trúc.“

Những con phố Beyoğlu, những góc đường u tối của nó, nỗi ước mong chạy ra ngoài đường, bỏ chạy, niềm tội lỗi, ân hận của tôi, chúng chớp chớp nháy nháy, giống như những ánh đèn nê ông ở trong đầu tôi. Tôi biết, tối nay, giữa mẹ tôi và tôi sẽ không có cuộc cãi lộn, đụng độ. Trong vài phút nữa, tôi sẽ mở cửa, lao vào đêm, chạy trốn vào những con phố, chúng vỗ về, an ủi tôi, tôi sẽ đi cho đến quá nửa đêm, và tôi sẽ trở về nhà, ngồi xuống bàn, và sẽ tóm bắt linh hồn của những con phố, biến sỏi đá của chúng thành những cơn đau…

“Tôi không muốn là một họa sĩ. Tôi sẽ trở thành một nhà văn.“

“Thấu suốt, bao trùm, đầy bất thường… Pamuk không viết Istanbul mà ông vẽ nó.”

— The Boston Blobe

“Ngay cả những người chưa từng đặt chân tới Istanbul cũng sẽ thấy con người mình biến chuyển khi đọc cuốn sách kỳ lạ đầy cảm động của Pamuk.”

— The Financial Times

“Thay vì tuân theo lối thông thường, tụng ca những vẻ tráng lệ về tự nhiên và kiến trúc của thành phố, thì Istanbul kể cho chúng ta về một nỗi buồn bã vô hình và cách thức nó tác động lên một chàng trai trẻ tràn đầy trí tưởng tượng, làm chàng trai trở nên sầu thảm nhưng đồng thời cũng khơi gợi óc sáng tạo ở trong anh.”

— The New York Times

“Kiệt tác… Cuốn sách ba trong một: một giải phẫu cơ thể và tâm hồn thành phố; một miêu ta đầy hấp dẫn về cuộc sống và cuộc chiến gia đình, cùng cách thức tồn tại ở đó; và một trình bày chi tiết về những bước dò dẫm của nhà văn trẻ trên con đường đi qua bóng tối để đến được thiên hướng thực thụ của mình.”

— The Guardian

“Với Istanbul, có thể nói Orhan Pamuk đã viết cuốn sách ám ảnh nhất, đau lòng nhất, tuyệt diệu nhất về một thành phố.“

— The San Diego Union–Tribune

Notes

[←1]

PAMUK APT trong nguyên bản. (Các chú thích đều của biên tập).

[←2]

Loại nước uống có cồn pha anis.

[←3]

Tiếng Pháp trong nguyên bản: người nhắc vở.

[←4]

Dưới tên gọi “Đi văng”, đây là một truyền thống thơ ca dòng chính quan trọng của Thổ Nhĩ Kỳ.

[←5]

Địa danh lịch sử, chỉ một con rạch của Bosphorus, chia đôi thành phố Istanbul. Nơi này từng là địa diểm trú thuyền quan trọng của nhiều nước. Cắt Bosphorus tại cửa biển đổ vào Biển Marmara, Mũi Vàng góp phần tạo nên bán đảo có khu thành phố cổ của Istanbul.

[←6]

Cavafy (1863 – 1933), là nhà thơ danh tiếng của Hy Lạp hiện đại, còn “Thera-pia” có nghĩa là “chữa trị”.

[←7]

Một loại cây cành nhỏ rất nhiều hoa (thường là màu hồng sẫm), sống ở Nam Âu và Tây Á.

[←8]

Từ để chỉ nhiều loại bánh ngọt

[←9]

Gần giống như ki – ốt.

[←10]

Mustafa Kemal Atatürku (1881-1938), vị tướng và tổng thống đầu tiên của Cộng hòa Thổ Nhĩ Kỳ (từ năm 1923 cho tới khi mất), nổi tiếng vì chương trình hiện đại hóa mạnh mẽ áp dụng cho Thổ Nhĩ Kỳ vào cuối những năm 1920.

[←11]

Loại bánh vừng hình tròn.

[←12]

Karagöz ( shadow theatre hay “bì ảnh hí”), hình thức kịch phổ biến ở Thổ Nhĩ Kỳ, sử dụng bóng đèn trên tấm màn sáng nhằm tạo cảm giác về sự chuyển động.

[←13]

Sufism có thể hiểu chung là nhánh ngả theo khuynh hướng thần bí của Hồi giáo.

[←14]

Loại taxi đợi đầy người trên xe mới đi, và dừng lại theo yêu cầu.

[←15]

Nghĩa là “đống đổ nát”.

[←16]

Quán rượu, hộp đêm.

[←17]

Loại quán nơi thực khách vừa ăn uống vừa nghe hát.

[←18]

Món thịt viên

[←19]

Loại mũ rất phổ biến ở Thổ Nhĩ Kỳ, không vành, gọi là mũ đuôi seo.

[←20]

Tức imam.

[←21]

Có thế hiểu là “tộc trưởng”.

[←22]

Bánh rán hoặc nướng.

[←23]

Bản tiếng Pháp: ông nội.

[←24]

“Levithan”, một con quái vật biển xuất hiện trong Kinh Thánh.

[←25]

Bản tiếng Anh viết “mười tấn” rất vô lý.

[←26]

Bản tiếng Pháp: Decamps.

[←27]

Tức The Innocents Abroad, or The New Pilgrim’s Progress, tác phẩm du ký ghi chép các câu chuyện đi tới nhiều nơi trên thế giới của nhà văn Mỹ Mark Twain, xuất bản lần đầu năm 1869.

[←28]

Tên gốc: La Marche turque (1914).

[←29]

Dịch giả tiếng Anh có lẽ đã nhầm lẫn khi dịch thành “Có lẽ vẫn nhức nhối vì một bài điểm sách tàn nhẫn của nhà thơ W. H. Auden viết về cuốn sách kể lại chuyến đi Iceland của ông”: Brodsky không viết cuốn sách nào về Iceland cả; ở đây chúng tôi theo bản dịch tiếng Pháp. (BT)

[←30]

Tên gốc: L’Âge de raison, của Jean-Paul Sartre, in năm 1945.

[←31]

Khu đất, bãi đất công cộng.

[←32]

Từ dùng để chỉ những người theo Thiên chúa giáo phương Đông, ở Syria và Lebanon.

[←33]

Tên gọi chỉ trò chơi gồm hai người, trên một bàn gỗ kép, với quân cờ và xúc xắc, cờ thỏ cáo. (ND)

[←34]

Tiếng Pháp trong nguyên bản, có thể hiểu là “tổ quỷ”.