Giải thích cho các con gái tôi

Nhà xuất bản: Seuil

Người dịch: An Nguyễn

haian14_5@convert*prc

Mục lục

BẤT BẠO ĐỘNG GIẢI THÍCH CHO CÁC CON GÁI TÔI

Tác giả

Bất bạo động

CÁI CHẾT GIẢI THÍCH CHO CON GÁI TÔI

Tác giả

Cái chết

ĐẠO HỒI GIẢI THÍCH CHO TRẺ CON

Giải thích ngày 11 tháng 9 cho trẻ con

Ngày thứ nhì

Ngày thứ ba

Ngày thứ tư

Ngày thứ năm

Ngày thứ sáu

Ngày thứ bảy

Ngày thứ tám

Ngày thứ chín

NẠN ĐÓI TRÊN THẾ GIỚI GIẢI THÍCH CHO CON TRAI TÔI

Tác giả

Nạn đói trên thế giới

Lời nói kết

NẠN KỲ THỊ GIẢI THÍCH CHO CON GÁI TÔI

Dẫn nhập

Nạn kỳ thị

Kết luận

Phụ lục

Các chữ

Đểu giả

Khai thác thuộc địa

Các cuộc thập tự chinh

Sống đời sống hàng ngày

Tôi không kỳ thị, nhưng...

Các giai thoại

Các nguy hiểm của việc liên hệ dòng máu được chứng nhận nơi các con bướm

Ghi chú

THIÊN CHÚA GIẢI THÍCH CHO CÁC CHÁU NỘI NGOẠI

TÌNH YÊU GIẢI THÍCH CHO CON CÁI CHÚNG TÔI

Tác giả

Giới thiệu

Nhu cầu cần tình yêu

Chuyện yêu đương!

Làm tình

Mối tình lớn

Thất tình

Hãy dám yêu!

TÔN GIÁO GIẢI THÍCH CHO CON GÁI TÔI

Quyển sách ra đời như thế nào

Những dụng cụ để khởi đầu

Ai tin cái gì? Các tôn giáo đơn thần: do thái giáo, kitô giáo, hồi giáo

Ai tin cái gì? Về phía Á châu: ấn giáo, phật giáo

Để kết luận

Lời cám ơn

TRẠI TẬP TRUNG AUSCHWITZ GIẢI THÍCH CHO CON GÁI TÔI

TRIẾT LÝ GIẢI THÍCH CHO CON GÁI TÔI

Vì sao có quyển sách này?

Tìm những tư tưởng thật

Là người khôn ngoan hay người thông thái

Lần bước theo con đường của chữ

Rất nhiều con đường dẫn đến tự do

VĂN HÓA GIẢI THÍCH CHO CON GÁI TÔI

VIỆC LÀM NHÂN ĐẠO GIẢI THÍCH CHO CÁC CON TÔI

Tác giả

Lời nói đầu

Thế nào là hành vi nhân đạo?

Hành vi nhân đạo lúc nào cũng có mặt?

Các tổ chức nhân đạo đã làm được những gì?

Các tổ chức nhân đạo có phải lúc nào cũng là một lý do tốt?

Các tổ chức nhân đạo làm việc như thế nào?

Ở Pháp, các tổ chức nhân đạo làm được những việc gì?

Lời cám ơn

Bất bạo động giải thích cho các con gái tôi

La non-violence expliquée à mes filles

Tác giả

Jacques Sémelin là giáo sư ở Viện Nghiên Cứu Chính Trị ở Paris và nghiên cứu gia ở Trung Tâm Quốc Gia Nghiên Cứu Khoa Học.

Bất bạo động

“Ba, bất bạo động, một cái chữ kỳ lạ, ba có thể giải thích cho con nghe được không? Gần hai mươi năm nay tôi làm việc về bạo hành và hành vi không bạo hành. Làm sao tôi trả lời một cách đơn giản cho hai cô con gái, một 13, một 8 tuổi rưởi của tôi?

Chúng tôi cùng ngồi xem một cuốn phim hoạt hình nói về cuộc chiến đấu của mục sư Martin Luther King và những người Mỹ da đen. Tôi lắng nghe phản ứng và ghi chú các câu hỏi của các cháu. Đa số bao gồm đời sống hàng ngày của các cháu: nếu có người tấn công mình, mình phải làm gì? Làm sao phản ứng lại với việc tống tiền ở trường? Chống lại tấn công tình dục? Về tệ nạn bạo hành ở các người trẻ? Còn nạn kỳ thị? Để trả lời những câu hỏi này, tôi ngưng các cuộc nghiên cứu thích thú của tôi... Và thế là tôi ngồi xuống viết vài trang, tôi sẽ đưa cho các con đọc: tôi đọc lui đọc tới bản văn của tôi.

Tôi muốn nói với các con không-bạo hành không phải là thụ động: đó là một cách sống và một cách hành động nhằm giải quyết các mâu thuẫn, chống bất công, xây dựng một nền hòa bình vĩnh cửu. Tôi dựa trên rất nhiều tấm gương ở đời sống hàng ngày và ở cả Lịch Sử.

Jacques Sémelin

Jacques Sémelin là giáo sư ở Viện Nghiên Cứu Chính Trị ở Paris và nghiên cứu gia ở Trung Tâm Quốc Gia Nghiên Cứu Khoa Học

***

- Bất bạo động, đó là một chữ kỳ lạ, ba có thể giải thích cho con nghe được không?

- Giải thích bạo hành thì dễ hơn là giải thích không-bạo hành. Người ta thấy ngay lập tức thế nào là bạo hành: đấm một phát, bom nổ, máu chảy... Nhưng không-bạo hành là gì? Là không làm tiếng động. Là vô hình.

Người ta nghĩ không-bạo hành là người luôn luôn từ chối không làm chiến tranh, là người thích hòa bình. Người ta nghĩ họ không can đảm, là người hèn không muốn chiến đấu. Và vì bạo hành ở khắp nơi, người ta tưởng tượng người không-bạo hành đầu để trên mây, chấp nhận để cho người khác dẫm lên chân mình. “Tôi không-bạo hành: bạn có thể làm tất cả những gì bạn muốn.” Peace!

Con sẽ nghĩ bất bạo động không phải là như vậy.

- Vậy là gì?

- Một cách sống và hành động để giải quyết mâu thuẫn và tôn trọng người khác. Đó là một định nghĩa căn bản mà ba muốn giải thích với con qua nhiều ví dụ.

- Một cách hành động! Nhưng đó không phải là thụ động?

- Không phải một chút nào. Đúng là cấu trúc của chữ “bất bạo động” làm mình tưởng như vậy. Đó là chiều kích thứ nhất của không-bạo hành. Chiều kích hiển nhiên: không đấm người khác, không đối xử xấu với họ, lại còn không được hiếp hay giết họ. Điều đó ai cũng hiểu. Tuy nhiên khi người ta nói bất bạo động trên báo chí thì lúc nào nó cũng mang ý nghĩa: không được bạo hành. Có lần ba thấy có một quảng cáo thuốc giặt... “bất bạo động” thật khôi hài... “Bạn hãy mua thuốc giặt loại này vì nó không làm hư áo quần!” Củng như bây giờ người ta nói đến những trò chơi vi-đê-ô không-bạo hành vì trong đó không có cảnh giết kẻ thù để thắng.

Nhưng không-bạo hành mang một chiều kích thứ nhì, chiều kích hành động. Bởi vì để chống đối bạo hành một cách hiệu quả thì phải hoạt động tích cực, ngay cả phải rất tích cực! Như thế khái niệm “không-bạo hành” không nói lên điều này. Vậy thì mình nên nói đến “hành động không bạo hành” hay “không-bạo hành một cách tích cực”.

Tóm lại, không-bạo hành là hành động không bạo hành để chống lại bạo hành. Bằng cách nào? Có ngàn lẽ một cách để thực hành không-bạo hành, đôi khi rất buồn, đôi khi rất khôi hài. Bởi vì phải có óc hài hước trong không-bạo hành. Không-bạo hành là dùng sự sống để thắng trong khi với bạo hành thì lúc nào con cũng đe dọa người khác để cho họ chết.

- Nhưng làm sao mình có thể chiến đấu mà không bạo hành? Đối với con coi bộ khó!

- Khi con người muốn chiến đấu thật sự thì thường thường họ phải dùng đến bạo lực. Bạo lực và chiến tranh là trọng tâm lịch sử của chúng ta. Trong các phim, trong các tranh hoạt hình người ta thường cho thấy bạo hành là phương tiện để thống trị người khác. Người ta giải thích cho con bạo hành mua được tất cả: nếu con có nhiều vũ khí hơn người khác, con có thể nói với họ: “Hãy vâng lời tôi”, bởi vì con làm cho họ sợ. Luật của kẻ mạnh thường thường là luật của bạo hành.

Dù vậy có những trường hợp trong Lịch Sử điều đó không áp dụng được, con không còn muốn vâng lời dù họ làm cho con sợ; những trường hợp mà những người yếu nhất, những người nghèo nhất cố gắng tự vệ... không có vũ khí. Nghe có vẽ như không tưởng tượng được. Họ không có gì hết: không vũ khí, không xe tăng. Họ biết nếu họ kiếm được vũ khí thì đối phương sẽ có nhiều hơn. Vì vậy bắt buộc họ phải tự bảo vệ một cách khác. Họ phải học cách nào để mạnh lên mà không dùng đến phương tiện bạo hành. Đó là sức mạnh của kẻ yếu. Ba đã nghiên cứu để đục thủng bí mật cái sức mạnh của những người yếu.

- Ba cho con một ví dụ.

- Một trong những ví dụ được nhiều người biết nhiều nhất là gương chiến đấu cho người Da Đen của Martin Luther King ở Mỹ. Có một truyện hoạt hình rất hay nói về ông. Nếu con muốn, mình có thể nói về chuyện này.

Khởi đầu là năm 1955, ở miền Nam nước Mỹ nạn kỳ thị chủng tộc và nạn tách biệt chủng tộc rất thịnh hành. Có nghĩa là người Da Đen không được quyền lẫn lộn với người Da Trắng. Chẳng hạn khi lên xe buýt, họ phải ngồi đàng sau, nhường chỗ đàng trước cho người Da Trắng. Họ không được vào trong một vài tiệm ăn hay tiệm cà-phê. Đôi khi có những tiệm có đề bảng: “Cấm người Da Đen và chó vào”. Những người Da Trắng cực đoan còn tấn công người Da Đen, đánh họ và có khi giết họ.

Nhưng có một ngày, trong thành phố Montgomery ở Alabama, một thành phố đặc biệt kỳ thị đã xảy ra một biến cố phi thường. Biến cố khởi đầu bằng một cái gì rất đơn giản. Ngày 1-12-1955, Rosa Parks, một cô thợ may da đen đi làm về, cô rất mệt, cô lên xe buýt và thay vì đi ra đàng sau ngồi, cô ngồi đàng trước. Đương nhiên một người Da Trắng muốn ngồi vào chỗ của cô và than phiền với tài xế: “Tại sao con mọi đen này ngồi chỗ của người Da Trắng?” Cô bị cảnh sát bắt. Một người khách da đen thấy vậy vội trả tiền phạt để cảnh sát khỏi bắt cô đi tù. Nhưng Rosa Parks rất giận. Con sẽ nói: “Bà ấy hận thù.” Bà không chịu đựng được sự tách biệt như thế. Cùng với người đàn ông đã giúp bà, hai người đến gặp vị mục sư trẻ vừa mới dọn về thành phố, mục sư Martin Luther King. Ông mới 26 tuổi, ông đã lập gia đình và có đứa con đầu tiên.

Ông cũng vậy, ông không chịu đựng được nạn tách biệt chủng tộc. Ông muốn thay đổi. Đúng, người Da Đen không còn là nô lệ như cách đây một thế kỷ. Người ta đã cho họ tự do. Nhưng trên thực tế, hàng ngày họ bị người Da Trắng sỉ nhục; mỗi ngày họ bị đối xử như con chó. Martin Luther King có năng lực để chiến đấu nhưng ông không muốn dùng phương tiện bạo lực. Vậy thì ông làm bằng cách nào?

Chiều hôm sau, Martin Luther King họp với các bạn khác. Tất cả đều đồng ý: không thể để chuyện này kéo dài. Bỗng nhiên có một người đưa ra một ý kiến thần sầu: “Chúng ta tổ chức một cuộc tẩy chay. Tất cả chúng ta từ chối không đi xe buýt! Khi công ty xe buýt (đương nhiên được điều khiển bởi người Da Trắng) bị mất tiền, họ sẽ đối xử với chúng ta tốt hơn.” Ngay ngày hôm sau, họ kêu gọi tất cả người Da Đen trong thành phố không dùng xe buýt: “Quý vị không nên dùng xe buýt để đi làm, đi học, đi ra thành phố.” Kết quả? Thành công vĩ đại: xe buýt chạy xe trống hoặc gần như trống. Nhưng muốn được như vậy người Da Đen phải tổ chức một hệ thống di chuyển: họ đi chung xe; họ đi ta-xi. Nhiều người đi bộ dù phải đi hàng cây số.

Người Da Trắng không nhượng bộ: “Mấy người Da Đen này muốn chơi cho chơi: họ sẽ bị đau chân, họ sẽ chịu không nổi!” Những người kỳ thị cực đoan thì dùng phương tiện tấn công; Martin Luther King nhận những lời đe dọa qua điện thoại: “Thằng da đen bẩn thỉu, đồ thùng rác, tao sẽ lột da mày!” Các lời mắng nhiếc này gần như xảy ra thường xuyên. Một quả bom nổ trước mặt nhà ông ngày 30-01-1956; may là không có ai bị thương. Người Da Đen muốn báo thù và tấn công người Da Trắng bằng vũ khí. Nhưng Martin Luther King ngăn cản họ: “Vũ khí của chúng ta là không-bạo động. Chúng ta muốn người Da Trắng tôn trọng chúng ta. Nếu mình muốn giết họ thì mình sẽ không được tôn trọng. Hơn nữa có những người Da Trắng không kỳ thị ủng hộ chúng ta.” Nhưng rất là khó khăn. Martin Luther King bị cảnh sát bắt nhiều lần, bị tù rồi được thả ra. Những người kỳ thị muốn quật ngã ông nhưng họ không có gì để trách cứ ông vì ông từ chối bạo động.

Cuộc tẩy chay kéo dài mấy tháng, các công ty xe buýt không nhượng bộ. Nhưng cuộc tẩy chay bắt đầu được tất cả các tiểu bang và nước ngoài biết đến. Không những chỉ mục sư King mà tất cả người Da Đen ở Montgomery đều trở nên anh hùng nổi tiếng, họ không phá hoại gì hết! Các ký giả bắt đầu để ý đến họ! Nói giùm tiếng nói cho họ: “Chúng tôi muốn được các quyền như người Da Trắng.” Cuối cùng, ngày 10-11-1956, Tòa Án Tối Cao nước Mỹ tuyên bố nạn kỳ thị chủng tộc trên xe buýt là trái luật bởi vì tất cả công dân đều bình đẳng. Người Da Đen được quyền ngồi bên cạnh người Da Trắng. Cuộc tẩy chay kéo dài 328 ngày.

- Trong quyển sách hoạt hình ba đưa cho con xem, con thích cái bà trong truyện nói: “trước, chân tôi không mỏi nhưng lòng trí tôi mỏi mệt. Bây giờ, chân tôi mỏi nhưng lòng trí tôi khỏe khoắn!” Mỗi ngày bà đi bộ rất nhiều cây số nhưng không sao: bà có nhân phẩm của bà.

Con cũng thích cái đoạn khi họ thắng và khi Martin Luther King nói với họ: “Chiến thắng của chúng ta không loại bỏ được nạn kỳ thị. Cần phải chú ý hơn để đừng làm tổn thương người Da Trắng và đừng chế nhạo họ trên xe buýt. Chúng ta phải tôn trọng họ. Như thế họ sẽ học để tôn trọng chúng ta.”

- Tại sao?

- Bởi vì người ta thấy họ không muốn quyền lực mà chỉ muốn được tôn trọng.

- Đúng rồi: mục đích của cuộc chiến đấu chống không bạo lực như cuộc chiến đấu này là để được tôn trọng. Chứ không phải chỉ chiến đấu để được quyền, quyền tự do ngồi đâu tùy ý trên xe buýt; đây là tranh thủ lòng tôn trọng của người khác. Martin Luther King còn nói thêm: “Hãy tôn trọng người Da Trắng và họ sẽ học để tôn trọng chúng ta. Không-bạo hành tiến hành ở cả hai nghĩa: đồng ý là bạn yêu cầu người khác tôn trọng bạn nhưng bạn, bạn cũng phải tôn trọng người khác.” Có lý chứ? Ở Pháp, năm 1997 có một phong trào của các học sinh đã nêu ra khẩu hiệu: “Còn mạnh hơn bạo hành, đó là lòng tôn trọng.”

Con còn nhớ chứ, trong định nghĩa căn bản mà ba đã nói cho con về không-bạo hành, đó là một lối sống. Đúng, một trạng thái tinh thần, lòng tôn trọng. Mà tôn trọng không phải là chuyện dễ làm. Lòng tôn trọng bắt đầu từ trong gia đình, giữa cha mẹ và con cái, giữa anh chị em với nhau. Ngay cả người lớn không phải lúc nào họ cũng làm được. Đôi khi họ cũng mắng người khác đủ thứ tên, cũng tìm cách đè bẹp nhau, nhất là trong công việc. Mình còn làm chuyện xấu để tỏ ra mình là người mạnh nhất, người tiên phong, người lúc nào cũng kiếm nhiều tiền nhất. Mình không làm gương cho người trẻ.

Tuy vậy cũng có những người vừa chiến đấu vừa tôn trọng đối phương. Họ tin ở con người hay tin ở Chúa và từ chối làm một số việc nhân danh các nguyên tắc hay lòng tin của họ. Rất hiếm nhưng vẫn có. Thường thường, người ta nói những người này là những người “giữ lời”, có nghĩa là mình có thể tin tưởng họ. Họ nghĩ họ không có quyền đối xử người khác như hàng hóa hay đồ vật. Tuy vậy nhưng họ không ngây thơ: họ biết bảo vệ họ và họ cũng có thể thành công trong cuộc sống. Những người đó có một tinh thần không-bạo hành dù họ chẳng bao giờ nghe đến chữ này.

- Tóm lại, sứ điệp căn bản của không-bạo hành là: “Bảo vệ mình nhưng tôn trọng người khác” phải không?

- Hoàn toàn đúng.

***

- Ba nói không-bạo-hành là từ chối không làm bạo hành. Nhưng bạo hành là gì?

- Để nói về không-bạo hành trước hết phải nhận biết cái bạo hành riêng của mình. Mỗi người trong chúng ta ai cũng có thể trở nên bạo hành, thậm chí rất bạo hành. Con trai cũng như con gái. Đồng ý là con trai thường đấm đánh hơn con gái. Nhưng con gái cũng có thể rất bạo hành: chẳng hạn các cô có thể nói những câu rất dữ để làm tổn thương hay sỉ nhục người khác. Còn trẻ con thì đôi khi chúng còn có thể bẻ từng phần cơ thể con vật ra để xem coi nó ra sao.

Ba không cần phải giải thích thêm để con hiểu là con người có thể tấn công và giết chết đồng loại. Cái tội ác ghê gớm nhất trong lãnh vực này do nhà độc tài người Đức, Adolf Hitler, các người đức quốc xã và cộng sự của họ làm. Hitler đã ra lệnh giết hàng triệu người Do thái, người du mục – Tsigane, người khuyết tật, người đồng tình luyến ái trong các phòng hơi ngạt.

- Ba nghĩ là mình có thể loại bỏ bạo hành được không?

- Ba không lạc quan lắm về bản chất con người. Sau các trại tập trung thời đức quốc xã, sau khi đã chứng kiến cảnh thiêu người trong các lò thiêu như lò thiêu Auschwitz ở Ba Lan, mọi người đều nói: “Không bao giờ còn cảnh như thế!” Nhưng dù vậy, gần đây thôi và cũng không xa chúng ta lắm ở Tiệp, ở Bosnie, ở Kosovo người ta lại cưỡng bức di dân, giết hàng ngàn người không tự vệ, đàn bà, trẻ con và người già. Giống như người ta chẳng học được bài học nào từ quá khứ.

Ba nghĩ mình chẳng bao giờ nói cho xong vấn đề bạo hành. Nhưng mình có thể đẩy lui nó! May thay, đôi khi mình cũng có thể sống trong hòa bình! Dù vậy mình cũng có thể chế ngự được bạo hành cũng giống như một kỵ sĩ rồi thì ông ta cũng cầm cương được con ngựa chứng. Để làm được như vậy, đầu tiên hết phải biết thế nào là bạo hành.

- Như một loại sức mạnh phát xuất từ con người của mình: mình không làm gì được.

- Đúng là có một vài người nghĩ bạo hành là một loại năng lực như một dòng điện bật ra từ cơ thể mình và mình không bao giờ có thể chận nó lại được. Như thế, bạo hành đồng nghĩa với sức sống! Và tất cả trở nên bạo hành! Là một sai lầm lớn khi lẫn lộn sức mạnh với bạo hành. Chính trẻ con chúng phân biệt được. Khi người ta nói về một người: “Ông ấy mạnh!”, bởi vì ông có bắp thịt, một mình ông có thể nâng lên được cả cái đàn dương cầm, nhưng mạnh như thế không có nghĩa là bạo hành. Bạo hành là một hình thức đặc biệt dùng sức mạnh để làm điều xấu, làm tổn thương hay giết người khác: ví dụ một người uống rượu và bắt đầu đánh vợ.

Cũng vậy, hiếu thắng không phải là bạo hành. Tính hiếu thắng cần thiết để vươn lên trước, để khẳng định mình trước mặt người khác, trong lãnh vụ thể thao cũng như trong công việc. Nhưng hiếu thắng không có nghĩa là mình phải hạ người khác, hiếu thắng là mình muốn thành công cho mình. Người ta có thể nói có một tính hiếu thắng không-bạo hành. Martin Luther King nói suốt đời: “Vai trò của tôi là làm thức dậy tính hiếu thắng của người Da Đen.”

- Nếu mình nổi cơn giận với một người nào thì đó có phải là bạo hành không?

- Đúng hơn là hung hăng. Nhưng một vài người cũng gọi đó là hung bạo. Ba không đồng ý, đối với họ, một người trẻ hay một người lớn nói một cái gì ngược ý: đó là hung bạo. Không! Hung bạo sẽ nói ra tất cả những gì mình không chịu đựng được nữa. Nhưng nếu người ta cho chữ này một nghĩa rộng hơn thì cuối cùng nó không chỉ định một cái gì chính xác hết.

Hung hăng, ai cũng có thể hung hăng. Nổi giận, nói năng thô tục, đôi khi nó cũng làm được chuyện tốt. Cũng là một cách để nói mình không chịu đựng được nữa. Chán ngấy rồi! Ai biết? Nhiều lúc nổi giận lên cũng giúp để nối lại cuộc đối thoại.

- Vậy ba gọi hung bạo thật sự là như thế nào?

- Đó là đưa đến việc loại bỏ người khác và cuối cùng là làm cho họ chết. Không những chỉ làm chết thể xác mà chết cả con người sâu xa của họ. Con không còn thấy mình là một con người, một nhân vị mà là một con vật, một đồ vật mà người ta dùng để khai thác, để cưỡng bức và cuối cùng làm cho chết.

Chính vì vậy mà không có một hung bạo nhưng có nhiều hung bạo. Thường thường người ta nghĩ đến cái hung bạo bằng thể xác, những phát súng trên phim ảnh. Nhưng khi có nhiều hình thức hung bạo thì người ta ít thấy hơn: khi một người bị sỉ nhục, khi không còn một phương tiện nào để sinh sống, không còn nhà, khi không còn ai chào hỏi họ ngoài đường. Cái hung bạo đó có thể rất đau khổ: trong thinh lặng. Và một ngày, người đó bùng nổ và họ có thể tự tử. Lúc đó người ta ngạc nhiên: “Chuyện gì xảy ra vậy? Vậy hả... tôi không biết.” Chiến đấu chống hung bạo không những chỉ chiến đấu cái phần rõ ràng ai cũng thấy như tảng băng nhưng còn là chiến đấu về chiều sâu: cái khốn cùng và cái kỳ thị, các bất công và các bất bình đẳng.

Ba mong là con không chán vì những định nghĩa này...

- Tóm lại ba chưa làm cho con hiểu con phải làm gì khi có người tấn công con.

- Con có lý. Bây giờ đến phiên ba đặt câu hỏi cho con: nếu ở trường có ai đánh con, con sẽ làm gì?

- Đây là câu trả lời của con! con nói với người đánh con: “Chính bạn là người đánh trước, này, đến phiên tôi, tôi sẽ đánh bạn lại!”

- Ba thấy câu trả lời của con là bình thường. Tất cả các cha mẹ cũng nói với con cái họ: “Con phải bảo vệ con!” Nhưng con có nghĩ là có một cách khác để trả lòi không?

- Không, không có câu trả lời nào khác. Với cách hành động không-bạo hành, mình không có cách nào để bảo vệ cơ thể mình: họ đánh mình rồi mình nói cám ơn sao!

- Không, không phải vậy! Con biết nhu đạo không?

- Con chỉ biết cái tên thôi. Con có một cô bạn tập nhu đạo.

- Đó là một môn thể thao để chiến đấu mà không dùng bạo lực, môn thể thao này cần được biết đến nhiều hơn. Nguyên tắc của nó là bảo vệ mà không tấn công. Con dùng sức mạnh của đối phương để làm họ mất thăng bằng và đẩy họ ra ngoài cuộc chiến đấu. Đó không những là một kỹ thuật đáng sợ giúp mình đối diện được với sự hung hăng mà đó còn là một trạng thái tinh thần dựa trên lòng tôn trọng sự sống. Mục đích là “loại” sự chống đối của người kia, không cho họ có cơ hội làm hại mình mà không làm họ bị thương.

Trẻ con, người trẻ, đàn bà, người già đều có thể tập nhu đạo. Đó là tập thăng bằng cho thể xác và tâm lý. Tập nhu đạo làm cho mình không sợ bị tấn công vì mình biết mình phải làm gì khi hữu sự. Mình học để nhìn thẳng mặt người tấn công.

Đương nhiên nếu một đứa con trai đánh con trong sân trường, ba sẽ không khuyên con hạ nó bằng nhu đạo... Nhưng nếu người khác biết con có nhu đạo, họ sẽ suy nghĩ hai lần trước khi làm hại con.

- Chắc chắn rồi!

- Ba có các ý kiến khác đề nghị với con trong những trạng huống như vậy. Bởi vì nhu đạo chỉ dùng trong những trường hợp nghiêm trọng. Hơn nữa đệ tự vệ về mặt thể xác, có thể có nhiều cách khác.

- Cách nào?

- Để trả lời con, ba muốn giải thích cho con một khác biệt quan trọng khác: khác biệt giữa hung bạo và mâu thuẫn. Một xung đột giữa các bạn, một cuộc cãi vã giữa cha mẹ, không bắt buộc phải gọi đó là hung bạo. Không phải lúc nào mọi người đều đồng ý nhau, đó là chuyện bình thường. Mâu thuẫn và hung bạo, không giống như vậy. Hung bạo là mâu thuẫn biến qua hành vi xấu.

Tất cả vấn đề là phải biết mình giải quyết mâu thuẫn như thế nào. Thái độ nào là thái độ tốt nhất để mình được tôn trọng mà tránh đưa đến hung bạo? Không dễ một chút nào. Người lớn như ba mẹ hồi xưa không được học chuyện này ở trường; tai hại thay, nếu được học những điều này, nó sẽ giúp cho mình rất nhiều trong suốt cuộc đời. Ngày nay, trường học chuẩn bị cho các con nên các con sẽ khá hơn!

Tóm tắt, có ba thái độ có thể có khi đứng trước một mâu thuẫn:

1. Làm như không thấy, giữ thụ động, không phản ứng làm như tự nó sẽ giải quyết một mình được. Nhưng cách này không phải lúc nào cũng tốt. Không lúc này thì lúc khác, mâu thuẫn lại sẽ đến!

2. Nói rằng lỗi do người khác và giận họ, hung hăng và hung bạo đối với họ. Kinh nghiệm cho thấy: hung bạo có vẽ như có hiệu quả... và giải quyết nhanh chóng. Nhưng, thường thường, người bị hạ sẽ tìm cách trả thù. Và trên thực tế, mâu thuẫn sẽ không được giải quyết!

3. Tìm một giải pháp khả dĩ hai phe chấp nhận được, người ta gọi đó là một thỏa hiệp. Mỗi bên nhượng bộ một phần lợi của mình để mọi người đều cùng có lợi. Đó là cách giải quyết mâu thuẫn không bạo động. Đây là một phương cách xây dựng hòa bình lâu dài. Đôi khi cũng khá dễ dàng để đi đến một tương thuận: người ta chia sẻ những gì họ chỉ muốn giữ độc quyền cho mình. Nhưng trong những trường hợp phức tạp, cần phải có thời gian. Phải ngưng thóa mạ, phải tìm cách giải thích, phải thật sự muốn hòa bình. Đây không phải là một chuyện đương nhiên mà có được! Phải cần đến kỹ thuật như kỹ thuật hòa giải. Ba chỉ nói cho con một chữ. Dù gì xảy ra đi nữa, con phải dùng trí tưởng tượng của con để tìm một giải pháp mà chưa có ai nghĩ đến... Sáng tạo, giúp đỡ rất nhiều: sáng tạo không những để làm quảng cáo mà còn để giải quyết các mâu thuẫn!

- Nhưng, một cách cụ thể nếu có ai tát má con, con sẽ không đưa má kia cho họ tát tiếp!

- Ba hy vọng là không! Con nghĩ câu Chúa Giêsu nói ở đây: “nếu ai tát con má bên phải, con đưa má bên trái cho họ tát.” Đúng là khó để giải thích câu này. Không tát lại người tát mình đã là khó. Còn đưa má kia cho họ tát thì đúng là khiêu khích! Một điều chắc chắn: ở đây Giêsu yêu cầu mình đừng bắt chước người gây sự. Không làm giống như người này là bẻ gãy một trong những cơ chế mạnh nhất của bạo hành: bắt chước. Và cũng phải để câu này liên hệ với một nguyên tắc phúc âm cực kỳ khó khăn: “Các con hãy yêu kẻ thù” mà Martin Luther King đã diễn giải như sau: “Hãy chiến đấu chống kẻ thù nhưng phải tôn trọng họ.”

- Như vậy thì phải làm gì?

- Con hãy nhìn Gêsu, sau khi bị bắt và bị đánh, Giêsu đã phản ứng như thế nào. Giêsu bị một quân lính đánh vì cho rằng Giêsu đã trả lời không đúng với vị thượng tế. Để phản ứng lại, Giêsu hỏi: “Nếu tôi trả lời sai, chỉ cho tôi biết tôi sai chỗ nào. Nếu tôi trả lời đúng, vì sao ông đánh tôi?” Thay vì đưa má kia cho người kia đánh, Giêsu dùng lời để thức tỉnh ý thức của người gây hấn.

Trả lời bằng lời thay vì bằng cú đấm có vẽ như vô nghĩa nhưng đôi khi nó cũng rất hiệu quả. Đó là một con đường không-bạo hành khác. Ai rồi cũng có một ngày có được kinh nghiệm mình tin vào Chúa hay không. Lời nói giải phóng khỏi bạo hành. Chú ý: không phải bất cứ lời nào. Không phải những tiếng la hét, những tiếng chửi thề làm con sợ. Không, một lời nói đích thực sẽ làm sức căng chùng xuống. Một ánh nhìn cũng vậy, ánh nhìn thẳng, không hung hăng cũng có thể là một đòn phản công hiệu quả.

- Ví dụ?

- Ba nghĩ đến câu chuyện có thật một cô bạn tâm lý gia kể cho ba nghe. Đó là một cô gái cao to, cô đau khổ vì chuyện này. Khi đi ngoài đường, lúc nào người ta cũng quay lại nhìn cô và cười cô. Chịu không được cuối cùng cô đến tham vấn tâm lý gia. Dần dần, cô tìm lại được lòng tự tin. Một ngày nọ, cô gặp hai chàng trai ngoài đường. Một trong hai chàng trai nói: “Với một cô gái như vậy, mình phải trèo lên cái đòn!” Cô quay đầu lại, nhìn thẳng mắt vào chàng trai và trả lời, không có gì là dữ dằn: “Anh cảm thấy anh nhỏ bé như vậy sao?”

Đương nhiên, dám trả lời như vậy là phải có lòng tự tin...

- Đúng, nhưng không phải là dễ. Tát một cái vào má thằng kia thì dễ hơn!

- Làm sao phát triển lòng tự tin? Khi còn trẻ lúc nào người ta cũng thiếu... Nhưng con biết, lớn lên không phải ai cũng sẽ khá hơn đâu... Ba không có công thức mẫu để cho con. Đáng tiếc! Ba chỉ có thể nói kinh nghiệm riêng của ba và chỉ cho con vài con đường để đi.

- Để có thêm lòng tự tin, phải tự tìm ra cho rõ mình có được sức mạnh nào trong người. Sức mạnh dựa trên nhân cách riêng của mình: sức mạnh nội tâm. Thường thường khi bị tổn thương bởi cuộc sống, người ta có thể khám phá dễ dàng hơn các nguồn năng lực của sức mạnh đó. Và đúng là bắt đầu từ khi tuổi còn thơ. Tóm lại, khi con bị sỉ nhục, khi con bị đau khổ vì con cho đó là bất công, con có hai khả năng:

- hoặc con tìm cách trả thù, con giận tất cả mọi người và lúc đó con trở nên hung bạo, tóm lại là hung hăng như mình đã nói ở trên;

- hoặc dần dần con học hỏi để vượt lên nổi đau khổ của con và từ từ con sẽ vượt qua được, con cảm thấy nội tâm mình mạnh hơn. Trên con đường này, một vài sinh hoạt có thể giúp con hiệu quả: chơi nhạc, vẽ tranh, tập kịch, tập một bộ môn thể thao và tại sao không, trau dồi các môn học mình say mê như toán hay văn chương. Không ít người trẻ đã thoát ra bằng con đường này. Con không quên những gì người khác đã làm cho con nhưng con dằn được lòng mình.

Con biết không, kinh nghiệm riêng của ba cũng gần giống như vậy. Khi còn đi học, mắt ba thấy không rõ. Có một vài thằng con trai nói ba là “rắn mắt kiếng”. Một ngày nọ, không biết cái gì đã làm ba quyết định mà ba phản ứng lại chúng, ba quá chán ngấy chúng đối xử với ba như vậy và trước sau gì thì ba cũng sẽ đánh chúng! Và ba bắt đầu chăm chỉ học! Có rất nhiều trường hợp giống như ba. Biến cái đau khổ riêng của mình thành một cái gì tích cực để thoát ra.

- Nhưng mình không làm một mình được.

- Thường thường, lúc này hoặc lúc khác, sẽ có một người giúp mình. Nhờ người giúp mình, nhờ người lắng nghe mình, đó cũng là một tiến trình phản ứng không bạo động. Nhưng phải chính con là người quyết định đi đến người kia.

Dám nói, đó là can đảm đích thực. Dám nói nổi đau của mình, dám nói cái sợ của mình. Nói về cái sợ của mình cũng là một cách để bớt sợ. Sai lầm là giữ nổi sợ đó cho riêng mình. Bởi vì chính nơi đó là nơi nó tàn phá mình nhiều nhất. Sợ, đó là chuyện bình thường. Con chỉ phải học để làm quen với nổi sợ. Và để giải phóng ra khỏi nổi sợ, để làm cho con bớt khổ, con phải dám nói, phải dám nói lời đích thật: lời của con.

Ví dụ, khi một cô con gái hay một đứa con trai bị tấn công tình dục, điều quan trọng là cô gái hay đứa con trai đó phải thắng cái rụt rè của mình, nói cho một người mà các em tin tưởng: bạn thân hay người lớn. Thật khó để làm nhưng đừng lấy đó làm xấu hổ. Khổ thay, các chuyện hiếp dâm vẫn còn xảy ra, ngay trong gia đình, giữa những người trẻ với nhau. Nói ra là làm nhẹ tấm lòng. Nói được là giúp mình giữ được một khoảng cách với những gì đã xảy ra. Nói được là dần dần tái sinh. Là tìm cách để bước một bước đi mới. Trường hợp này cũng giống như khi một đứa bé bị cha mẹ đánh. Dù nó có cảm tưởng ít nhiều phản bội cha hoặc mẹ nhưng tốt hơn vẫn là nên nói chuyện đó với một người khác.

- Nhưng rất khó để làm như vậy.

- Đúng là rất khó để không cảm thấy mình là nạn nhân. Dù vậy sẽ không có một giải pháp không bạo hành để giải quyết mâu thuẫn nếu nạn nhân không tự giải quyết lấy. Không muốn mình là nạn nhân nữa, không chấp nhận mình là người bị người khác bắt nạt, đó là đã bắt đầu một tiến trình không bạo hành.

Từ chối đóng vai nạn nhân là cắt đứt một quan hệ mà mình là người thua cuộc. Con không còn muốn chơi trò chơi mà người khác bắt con chơi. Con nói: “Thôi nha, không bao giờ làm như thế nữa nha!” Con trở nên đối tượng của đời con, của các công việc của con.

Mặt khác, khi một trò chơi trở nên hung bạo, trẻ con biết ngay và chúng nói ngay. Sẽ có đứa hét lên: “Ngừng! Chúng ta ngừng ngang đây! Bạn làm tôi đau rồi! Không được giỡn nữa!” Để chận đứng bạo hành người khác làm trên con hoặc các ức hiếp mà con phải chịu đựng, quan trọng là luôn luôn con phải có đủ can đảm để nói “không”. Một tiếng “không” thẳng thắn, mạnh mẽ, có nghĩa là con không đồng ý với những gì người khác làm trên con.

- Nhưng cụ thể khi mình bị tống tiền thì ba nghĩ con phải làm như thế nào? Một học sinh lớp con vừa bị vét cạn túi tiền. Lần đầu tiên chúng lấy chiếc áo da; lần thứ nhì đôi giày và bây giờ là cái xắc.

- Con nghĩ con phải phản ứng như thế nào? Trong trường hợp này?

- Con để nó muốn lấy gì thì lấy! Ba không thể nào nói với chúng: “Thật bẩn thĩu. Nếu các bạn làm như vậy là vì khi còn nhỏ, các bạn thiếu thốn, cha mẹ không săn sóc cho các bạn”. Mình nói tâm lý kiểu đó không ổn.

- Em học sinh này có nói chuyện với người lớn ngay lập tức không?

- Mới đầu? Con không biết.

- Khi con bị trấn lột như thế, con cảm thấy xấu hổ. Con để người khác ăn hiếp và con không muốn nói cho ai nghe. Hơn nữa, mấy đứa trấn lột sẽ dọa con: “Nếu mày nói cho ai biết, tau sẽ đánh vỡ mặt”. Vậy là con không dám nói. Nếu con không dám nói thì chúng sẽ làm tiếp lần thứ nhì, lần thứ ba. Con phải phá vỡ cái im lặng này. Đó là phương cách duy nhất để bảo vệ con. Ở đây, thêm một lần nữa, tiến trình không bạo hành vẫn là dám nói lên sự việc để mình không còn là nạn nhân.

- Con đồng ý với ba, nhưng vấn đề của học sinh này là chúng nghĩ trong đầu chúng là nạn nhân: chúng xấu, chúng mang kính cận thị dày thiệt dày...

- Con muốn nói nếu nó bị trấn lột thì chúng cũng có phần lỗi trong đó?

- Một phần ít. Vì không phải tình cờ mà chúng gặp chuyện này.

- Đúng là các người trẻ khi đi trấn lột chúng thường có một típ nạn nhân chúng đã lựa chọn trước. Có phải vì bộ dáng bên ngoài. Một phần, đúng. Nhưng nhất là các em này không tin tưởng ở các em. Các đứa đi tống tiền đánh hơi thấy ngay đây là con mồi dễ dàng. Như thế quan trọng là phải nói với các em này những gì đã xảy ra cho các em để giúp các em phát triển lòng tự tin, để các em không tự đặt mình trong vai trò nạn nhân dễ bị người khác ức hiếp.

Nhưng trấn lột không phải là vấn đề duy nhất của các em bị trấn lột! Mà đó còn là vấn đề của những người chung quanh đã để sự việc xảy ra. Chắc chắn là vấn đề của người lớn nếu họ không can thiệp vào. Nhưng cũng là vấn đề của các con, biết đâu, có một ngày đến lượt các con, các con cũng sẽ bị. Như thế trong khi chờ đợi em học sinh này cảm thấy mình mạnh hơn, để tránh lại bị thêm một lần thứ nhì, có một cách đơn giản và thường có hiệu quả: khi ra khỏi trường lúc nào cũng đi với hai hay ba người bạn. Không bao giờ đi một mình để tránh bị tấn công.

- Đoàn kết gây sức mạnh.

- Đúng vậy. Đó là một nguyên tắc quan trọng trong hành động không bạo hành: sức mạnh của số đông mà ba muốn giải thích cho con nhiều hơn.

Trước đây ba có hứa nói cho con nghe về hòa giải.

- Là cái gì?

- Là một cách để giúp mình giải quyết các mâu thuẫn bằng cách tìm một giải pháp mà không ai được ai thua; ngắn gọn, mỗi người đều hài lòng với giải pháp.

Hòa giải rất hữu ích cho người lớn, chẳng hạn khi một cặp vợ chồng muốn ly dị. Nhưng hòa giải cũng hữu ích cho người trẻ. Ở một vài trường trung học, cũng đã có các học sinh đóng vai trò hòa giải. Họ can thiệp vào giờ ra chơi.

- Họ được học như thế nào?

- Họ được huấn luyện. Mục đích trước hết là giúp họ tự tin vào ho, biết họ hơn. Họ cũng học làm sao để biết lắng nghe. Biết lắng nghe người khác là một lợi điểm trong cuộc đời. Trong khóa huấn luyện này, người ta sẽ dạy cho con một vài kỹ thuật. Chẳng hạn, người ta làm cho những người tham dự biết chú ý lắng nghe bằng cách chơi trò chơi “điện thoại tiếng ả-rập”. Một người nói cho con nghe một câu, con lặp lại cho người bên cạnh, người bên cạnh lặp lại cho người kế tiếp và cứ thế mà tiếp tục... Vào cuối cùng đường dây, câu nói đó hoàn toàn sai vì mọi người đã không biết lắng nghe.

Các học sinh cũng học để hiểu và phân tích một mâu thuẫn. Họ làm rất nhiều bài tập ứng dụng. Họ chọn một mâu thuẫn và diễn như diễn một vở kịch. Cuối cùng, họ học nhiều phương cách giải quyết khác nhau. Như vậy khi đến giờ ra chơi, họ sẽ biết cách để can thiệp.

“Được rồi, các bạn giải thích cho tôi biết vì sao các bạn đánh nhau?” Con cố gắng nghe quan điểm của mỗi người. Chú ý: trong một cuộc hòa giải, con không phê bình. Con sẽ không nói: “Bạn, bạn sai rồi... Bạn, ban ngu quá..., bạn không bao giờ được làm như vậy...” Không, con cố gắng hiểu cảm nhận của hai bên và con làm cho họ tìm ra một giải pháp. Hòa giải là giống như xây cầu cho hai bờ sông, giữa hai người. Thường thường, người ta ngạc nhiên khi thấy kết quả dù không phải lúc nào cũng có kết quả tốt. Đối với những mâu thuẫn nặng cần phải có nhiều thời gian.

Các hòa giải viên nói họ đã học rất nhiều ở hòa giải, giúp họ rất nhiều trong cuộc sống, không những ở trường mà còn ở gia đình và ngoài xã hội.

- Nhưng ở trường có những bạo hành rất nặng mà học sinh không thể tự giải quyết một mình được. Cần phải có người lớn can thiệp vào.

- Đương nhiên. Đôi khi mức độ bạo hành rất nặng cần mọi người can thiệp: các cô thầy giáo, các học sinh và nhân viên nhà trường. Nếu các cô thầy giáo để mặc kệ sẽ rất nguy hiểm. Bởi vì những người trẻ thường có khuynh hướng hung bạo, sẽ đi từ khiêu khích này đến khiêu khích khác. Đây là một ví dụ có người kể cho ba nghe: một hoc sinh lớp 5 tấn công một học sinh khác và người lớn không nói gì hết. Lần sau nó tấn công một thầy giáo và cũng không ai nói gì hết. Rồi nó thường xuyên vắng mặt, khi nó đi trở lại lớp, cũng không ai nói gì hết. Tại sao? Bởi vì “học sinh đó rất khổ trong gia đình, cần phải cho học sinh đó một cơ hội”. Nhưng muốn được như vậy thì phải nói cho em đó biết em đã “vượt qua giới hạn”! Cần phải suy nghĩ một loại hình phạt nào đó để giúp em đi lại từ đầu. Thay vì vậy, người ta không nói gì hết. Và em đó tiếp tục phát triển không tốt: đi đến nghiệp ngập và phạm pháp. Ba nghĩ trong thực tế, chính em bé này muốn người lớn ngăn chận em, nói với em: “Ngừng! Đây là giới hạn con không được vượt qua! Đây là luật lệ!” Bởi vì rất quan trọng người lớn phải cho các em điểm chuẩn.

- Như thế luật lệ sẽ áp dụng cho những vi phạm bạo hành?

- Đúng rồi và với một vài hình thức kỷ luật... Con có vẻ không vui khi ba nói như vậy... Đương nhiên, điều này sẽ tùy thuộc vào loại luật lệ nào. Có những luật đúng và có những luật bất công. Khi có những luật bất công như luật buộc người Da Đen phải ngồi đàng sau xe buýt thì không tuân luật này là điều hợp lý. Cái đó gọi là bất tuân luật dân sự. Đó là điều mà Martin Luther King đã tổ chức.

Cần phải thảo luận để biết một luật đúng hay sai. Nhưng không vì vậy mà đặt lại vấn đề thiết yếu: luật là cần thiết để cấm bạo hành. Để sống chung với nhau, cần phải có luật lệ và các điểm chuẩn, giống như một loại luật đi đường mà ai cũng phải tôn trọng. Khi lái xe, mình phải biết lúc nào mình được quẹo trái, quẹo phải. Ba không biết một luật lệ đúng thì phải quẹo mặt thay vì quẹo trái nhưng ba biết nếu mọi người chạy tùy hứng thì sẽ xảy ra rất nhiều tai nạn khủng khiếp. Luật lệ chỉ rõ mình phải giữ một khoảng cách tối thiểu với người khác, phải biết lúc nào được qua mặt và phải biết tôn trọng luật lệ đó.

- Nhưng thỉnh thoảng người lớn đòi trẻ con vâng lời mà không giải thích lý do: họ muốn người khác hành động như những con múa rối...

- Chuyện con nói rất quan trọng. Nếu một vị giáo sư khăng khăng nói với học sinh: “Người có quyền là tôi. Cái này đúng là đúng, cái kia sai là sai. Do đó, các con phải vâng lời thầy, không nói lui nói tới!”, thì có nhiều khả năng học sinh sẽ không nghe lời thầy. Thời ba đi học, chuyện này được áp dụng răm rắp, thời của ông bà nội ngoại lại còn được áp dụng triệt để hơn. Nhưng bây giờ thì không thể được. Bây giờ thì phải áp dụng một hình thức quyền uy khác, mỗi người đều được tôn trọng, như thế mỗi người đều được lắng nghe, đều được hỏi ý kiến và khi cần thiết có thể cho thấy tính cương nghị của mình. Một quyền uy không cần đến bạo lực!

Ở trường học, khi chính học sinh được tham dự vào việc bảo vệ luật thì luật lệ sẽ được tôn trọng. Kết quả đầu tiên thường là giảm bạo lực. Các em cảm thấy mình ở trong vòng luật lệ và sẵn sàng áp dụng luật lệ. Đương nhiên điều này không thể nào làm tránh khỏi các xung đột trong trường học nhưng nó giúp mình học hỏi để chế ngự các xung đột. Chú ý: luật lệ này áp dụng cho tất cả mọi người: nếu luật đòi hỏi học sinh phải đúng giờ thì luật cũng đòi hỏi các giáo sư như vậy... Tôn trọng phải cả hai chiều.

- Thật đáng khích lệ nếu mình có thể cho ý kiến.

- Ở đây tác động của lời rất quan trọng. Tạo nơi chốn để thảo luận, để lời nói của học sinh được lắng nghe và nhất là được chú ý, qua đại diện lớp, qua báo chí hay qua các cuộc nói chuyện. Ví dụ: ngay từ tiểu học, các thầy cô giáo đã có một hệ thống gọi là “hộp thư” để giải quyết các bất bình trong lớp. Mỗi em để vào hộp thư một ký hiệu về một vấn đề nào mà em muốn thảo luận. Hàng tuần, các em cùng đọc các ký hiệu đó và tìm giải pháp để giải quyết vấn đề. Trường nào có nhiều hành vi bạo lực, các học sinh còn thành lập một đài phát thanh để tiếng nói được lan rộng ra, được nhiều người tán đồng.

- Nhưng đối thoại không hẳn là có hiệu quả đối với những người trẻ quá hung bạo.

- Đương nhiên, đối với họ thì rất khó. Họ không có chữ để nói. Đúng hơn, chữ của họ là những cú đấm: hung hăng là cách họ dùng để nói chuyện. Họ muốn mọi người tôn trọng họ nhưng họ không tôn trọng người khác. Dân chúng trong khu phố họ sống không chịu đựng nổi họ. Đôi khi những người trẻ này cũng bị buộc tội một cách bất công: có chuyện gì không đúng? “Đó là lỗi của những người trẻ!” Tuy vậy cũng có những cách ứng xử không thể chấp nhận được như hành hung người đi đường, phá hoại các căn hộ hay đốt xe. Trong nhiều thành phố còn có các băng đảng hung bạo tổ chức có hệ thống: tống tiền và mua bán thuốc phiện.

Rất nhiều người lớn sợ các người trẻ này nhất là khi họ tụ tập thành băng đảng. Thường thường, khi họ ở trong một nhóm, họ mới trở nên hung bạo. Họ hung hăng tấn công người đi đường như một trò chơi để khỏi nhàm chán. Cái hung bạo của họ đáng lo vì không lường trước được: một bầu khí như điện giật, một câu nói bất bình thế là mọi sự có thể bùng nổ.

Những người làm như vậy họ có một hình ảnh rất xấu về chính họ. Họ thường xem họ là những người bỏ đi và họ rất giận xã hội. Trên thực tế, cái hung bạo của họ diễn tả một tâm trạng bất lực sâu xa. Họ thấy họ không có tương lai, không hữu dụng gì cho thế giới. Họ không có gì và thế là họ đi ăn cắp. Họ cảm thấy không là gì và thế là họ đi dập phá để chứng tỏ là họ có mặt.

- Nhưng người ta không thể nào bắt họ vào tù hết! Phải giúp họ thoát ra khỏi tình trạng này.

- Đương nhiên. Trước hết là phải phạt những ai không tuân luật lệ. Và hình phạt phải thích ứng với tội đã phạm. Thêm một lần nữa, điều thiết yếu là người lớn phải ấn định giới hạn và phải bắt đầu từ những “chuyện nhỏ”. Ví dụ: một người trẻ ăn cắp trong cửa hàng. Rất nhiều người thấy nhưng không nói gì. Thái độ thụ động này có phải khuyến khích lần sau họ làm một chuyện khác nặng hơn không? Con hỏi ba: làm sao giúp họ thoát ra khỏi tình trạng này? Tất cả mọi người đều phải tham dự vào; không những chỉ những người trẻ mà còn những người chung quanh, cha mẹ, người lớn, trường học hay khu phố. Ba thấy có ba phương cách khả dĩ thích ứng theo quan điểm hành dong không bạo động:

Trước hết, luôn luôn có một nguyên tắc: để làm cho họ bớt hung hăng thì phải làm cho họ cảm nhận mình là một người khác không phải là người chuyên đi tấn công người khác. Phải giao cho họ một trách nhiệm, một công việc. Với một số người cách này rất hiệu quả; thường thường kết quả ngoài mong đợi. Cũng có thể đề nghị họ hướng về những sinh hoạt họ thích như thể thao hay âm nhạc. Có thể họ sẽ khám phá ở đó một lãnh vực làm cho họ thấy có giá trị hơn là vào băng đảng.

Thứ hai là phải nói chuyện với họ, điều này rất quan trọng dù rất khó khăn. Không những nói chuyện với họ mà còn phải nói chuyện với cảnh sát khu vực, các người quản trị các căn hộ họ ở, dân chúng trong khu phố... Bởi vi ai cũng sợ ai. Cần phải nói chuyện để giảm cái sợ này và để tìm giải pháp. Trong mục đích này, mình có thể dùng nhiều phương pháp, chẳng hạn phương pháp của ông Charles Rojman. Khi mọi người sẵn sàng để nói những gì họ giữ trong lòng, nổi sợ và ngay cả nổi hận của họ thì ông cố gắng tạo một buổi gặp gỡ giữa để những người trẻ và cảnh sát khu vực, những người quản trị các hộ, những người có trách nhiệm trong khu vực vv gặp nhau. Không những để họ hiểu nhau mà còn để tìm giải pháp cụ thể để khu vực họ ở được yên ổn hơn.

- Và có đem lại kết quả không?

- Cuộc gặp gỡ này có tính cách đào tạo này giúp cho những người có quan hệ với các thanh niên chướng khí này làm việc một cách hiệu quả hơn. Họ biết cách nói với những người này một cách tốt hơn, cảnh sát bớt hung hăng hơn. Các cán sự xã hội làm việc bớt uy quyền hơn.

Và còn một cách thứ ba: hành động của chính những người trẻ, họ từ chối không phản ứng bạo động. Trong nhiều khu phố, có những người trẻ hiền hòa, không bạo động. Người ta không thể nào nói tất cả vùng ngoại ô nơi những người trẻ sống là những “vùng” có đánh nhau. Ở ngoại ô người ta cùng sống và sống tốt! Chỉ có báo chí và đài truyền hình là làm một hổn hợp: người trẻ hung bạo = người trẻ di dân = ngoại ô = gettô = bạo động. Ngày nay, rất nhiều người trẻ không bằng lòng bức tranh biếm họa này. Họ muốn người ta nói về họ một cách khác.

- Nhưng họ có thể làm gì?

- Cùng hành động để người ta nói về họ một cách khác. Chẳng hạn ba nghĩ đến chiến dịch “Ngưng bạo động” sau cái chết của Stéphane Coulibaly tháng 3 năm 1999 do những người trẻ ở Val-d’Oise tổ chức để cố gắng can thiệp khi có xích mích. Họ gọi các người trẻ đến họp để thảo luận về cách phản ứng của họ và đề nghị những giải pháp cụ thể. Khi cùng ngồi lại để thảo luận và hành động, lời nói trở nên mạnh hơn và có cơ may được nghe hơn. Mặt khác đó cũng là một hình thức phát triển hành động không bạo động...

- Ba có ví dụ khác không?

- Các người trẻ ở ngoại ô có biết các anh chị lớn tuổi hơn họ đã tổ chức một hành động không bạo động rất quan trọng vào năm 1983 không? Họ đã đi xuyên nước Pháp từ Paris đến Marseille... đi bộ! Một nhóm thanh niên trẻ ở Beurs, ngoại ô thành phố Lyon đã có sáng kiến làm việc này. Trong thành phố của họ có những sự cố nặng nề: xe bị đốt, xung đột với cảnh sát. Chiều 20 tháng 6 năm 1983, các cảnh sát đuổi theo và bắt một thanh niên không có giấy tờ trong xe. Khi anh đi xuống xe, con chó của cảnh sát nhảy lên người anh. Nghe tiếng kêu thét, một người trẻ khác, Toumi Djaidja đến cứu bạn. Nhưng một cảnh sát đã bắn anh. May mắn anh thoát chết. Các người trẻ trong khu phố bị chấn động. Họ muốn làm một cái gì để ngừng bạo động. Nhưng làm như thế nào?

Trong phòng bệnh viện của Toumi, một vài người ước nguyện làm một cuộc “lên đường để được bình đẳng và chống nạn kỳ thị”, để người ta ngừng không nói người Ả-Rập là người phá phách. Christian Delorme một linh mục hiểu rõ họ đến gặp họ. Ông nói về Martin Luther King cho họ nghe. Ông đưa họ đi xem một phim về thánh Gandhi. Con có biết Gandhi là ai không?

- Con thấy hình của ông; ông nhỏ người, sói tóc và mang mắt kính tròn. Ông không đẹp. Trên tấm hình, có hàng chữ viết ông là người sáng tạo ra chữ bất bạo động.

- Trước Gandhi cũng có rất nhiều cuộc chiến đấu không dùng vũ khí. Nhưng người ta không gọi đó là bất-bạo động. Với Gandhi chữ này mới được dùng để chỉ một hành cách hành động, loại hành động này không thụ động một chút nào. Và Gandhi cũng không thích thành ngữ “kháng cự thụ động”. Ông đã hình thành một loại lý thuyết hành động không bạo động trong suốt tiến trình chiến đấu dành độc lập cho nước Ấn Độ.

Đối với Gandhi, không-bạo động là một triết lý sống. Nó không những là một phương tiện hành động có đạo đức hơn bạo động mà còn hiệu quả hơn. Bạo động làm người ta đi xa cái mục đích người ta đang đeo đuổi, trong khi bất-bạo động thì thích ứng với mục đích hơn. Tóm lại, mục đích là thành quả của các phương tiện được dùng; câu nói nổi tiếng của ông: “Mục đích ở trong phương tiện cũng như cây ở trong hạt giống.”

- Ông đã làm những gì?

- Vào thời của ông, trong những năm 1900, Ấn Độ là một thuộc địa của Anh. Chỉ một vài ngàn người Anh nhưng họ cai trị ba trăm triệu dân Ấn Độ. Cùng với một số người khác, Gandhi không chịu đựng nổi tình trạng này: ông muốn chấm dứt chế độ cai trị thực dân và muốn nước của ông được độc lập. Mục đích của ông là đuổi người Anh nhưng không giết họ vì thế ông tìm một phương cách khác để kháng cự.

- Và họ đi bộ?

- Có nhiều cuộc đi bộ nhưng cuộc “đi bộ của muối” năm 1930 là nổi tiếng nhất. Hồi đó người Anh áp đặt một loại thuế trên muối, muối là tài nguyên của quốc gia. Một ngày nọ, Gandhi có một sáng kiến phi thường: tổ chức một cuộc đi bộ ra biển để lấy muối. Mỗi ngày, dân chúng đi bộ đi từ hai đến ba mươi cây số; đi đến đâu có người tháp tùng theo họ. Họ thảo luận với rất nhiều người. Các ký giả tường thuật diễn tiến... Và khi đoàn người đi đến biển, có rất nhiều người ở chung quanh ông, Gandhi đã làm một việc mà nhà cầm quyền người Anh cấm: ông lượm... một nhúm muối! Đó là một cách để nói với toàn thế giới: “Chúng tôi muốn độc lập!” Người ta tự hỏi không biết ông có bị bắt vì vậy không. Nhưng ông không kêu gọi người Ấn cầm vũ khí để chống đối. Trên thực tế, nhà cầm quyền Anh không biết đối phó như thế nào, thêm nữa báo chí trên thế giới đều nói về Gandhi. Đầu tiên họ bỏ tù ông, sau đó họ phóng thích. Họ hiểu rằng có hàng triệu người ở sau lưng ông, người ta nghe ông nói do đó phải chấp nhận thảo luận với ông về vấn đề độc lập của nước Ấn.

- Còn cuộc đi bộ của những người ở thành phố Beurs có mục đích gì?

- Khi càng đi đến gần Paris, họ nhận được sự ủng hộ từ nhiều phía; những người trẻ khác tháp tùng theo họ. Dân chúng có ấn tượng về lòng can đảm của họ. Báo chí ngày càng nói nhiều đến họ, đến độ khi họ đến gần thành phố Paris, có hàng chục ngàn người đứng chờ họ. Tổng thống Mitterand tiếp một đại diện của họ, ông đã cải thiện lại luật di dân cho phép người di dân ở lại Pháp. Dĩ nhiên nạn kỳ thị không thể biến mất sau cuộc đi bộ này... nhưng cuộc đi bộ đã làm cho rất nhiều người có ý thức về tình trạng con cái của những người di dân.

- Hành động không-bạo động thật phi thường! Ba có thể kể thêm các ví dụ khác?

- Chác chắn nhưng cần có nhiều thì giờ: có khá nhiều... Nhiều hơn mình tưởng.

*

* *

- Con nghĩ ba nên giải thích cho con một vài nguyên tắc hành động không bạo lực khởi nguồn từ những ví dụ khác nhau trong lịch sử không?

- Con đồng ý với ba, ba muốn nói có một phương pháp?

- Một chút. Đồng ý rằng đây không phải là những nguyên tắc của phép mầu. Điều này tùy thuộc vào tài năng khéo léo của con để đem ra áp dụng và... phản ứng của đối phương.

Nguyên tắc đầu tiên: biết chính xác mục đích nào mình cần đạt đến.

- Để được công chính hơn!

- Chắc chắn: tất cả những câu chuyện ba kể cho con đều là câu chuyện của những cuộc chến đấu cho công chính, cho tự do và cuối cùng là cho hòa bình. Đó là những giá trị của không-bạo động... Để thắng được, phải có những mục đích cụ thể, thực tế. Về điểm này, cuộc chiến đấu của mục sư Martin Luther King rất có tác dụng dạy dỗ. Chiến đấu cho quyền của người Da Đen ở Mỹ thì rất tổng quát. Nhưng chiến đấu để người Da Đen được ngồi bất cứ đâu trong phương tiện chuyên chở công cộng, vào bất cứ tiệm ăn nào, trẻ con da đen được vào bất cứ trường học nào của người da trắng: đó là những mục đích chính xác.

Để có cơ may thành công phải thành lập một nhóm, có lúc phải có nhiều nhóm. Đó là nguyên tắc thứ hai: phải cùng chiến đấu với các nhóm khác để ý kiến của mình được nghe, tạo nên sức mạnh của đám đông. Vấn đề là phải quen với cách chiến đấu chung. Chung chung, người ta thích ở trong cái vỏ sò của mình. Để cùng chiến đấu chung, phải có một kỷ luật. Như thế những người rất bình thường có thể làm những chuyện phi thường. Kháng cự, không phải là công việc của những người có tầm vóc. Kháng cự cũng bao gồm những hành vi rất đơn giản của những người vô danh, tất cả những chiến đấu không-bạo lực mà ba nói với con du bắt đầu bằng những chuyện nhỏ. Dần dần, dân chúng có tự tin ở chính họ, họ cảm thấy mạnh hơn để càng ngày càng mạnh dạn hơn.

- Nhưng họ cũng có thể hành động chung với các phương tiện hung bạo. Cũng có nhiều trường hợp như vậy!

- Đúng vậy, và đó là đầu mối của rắc rối. Luôn luôn có người nghĩ bạo lực là phương tiện mang đến nhiều hiệu quả nhất. Vào thời của Martin Luther King, không ít người Da Đen nghĩ như vậy. Như vậy phải chứng tỏ hành vi không bạo lực cũng mang đến hiệu quả, còn hiệu quả hơn cả bạo lực.

- Không dễ ba ạ.

- Không dễ chút nào nhất là khi dân chúng ở đường cùng và sẵn sàng phá tung hết. Nguyên tắc thứ ba: tìm một ý tưởng để hành động tốt, qua đó nhóm chứng tỏ sức mạnh của mình mà không cần đến bạo lực.

- Giống như tẩy chay không đi xebuýt.

- Đó cũng là một ví dụ. Nhưng cũng có thể làm cách khác: đi bộ hay một hành động đặc biệt nào khác. Thường thường, để chứng tỏ sức mạnh của mình, họ từ chối làm những điều bị đòi hỏi. Đó là một cách khác nói lên mình không muốn làm nạn nhân nữa, “không còn muốn hợp tác với bất công”, như Gandhi đã từng nói. Đe làm được điều này, cần tìm một ý tưởng mà mọi người có thể cùng tham dự. Đề nghị người Da Đen không đi xe buýt là một ý tưởng tốt, cũng giống như đề nghị người Da Đen vào các tiệm ăn có bảng cấm: “Cấm người Da Đen và chó”. Trong những trường hợp khác đó là ngưng làm việc: đình công. Ở nước chúng ta, đình công còn là một quyền nhưng nhiều nước khác, đình công bị cấm. Như vậy đình công cũng là một hình thức kháng cự.

Có một vụ đình công không bạo động rất nổi tiếng.

- Vụ nào ba?

- Vụ đình công ở Ba Lan năm 1980. Vào thời đó người Ba Lan chưa được tự do. Họ bị cộng sản cai trị, những người cộng sản Ba Lan lại bị cộng sản Nga cai trị. Mỗi lần người Ba Lan đòi tự do, họ bị mất việc làm có khi còn bị tù hoặc bị bắn.

Vào năm 1980, thợ thuyền của công trường Gdansk, xưởng đóng tàu rất lớn nằm ở hải cảng vùng Baltique, đình công. Trước đó mười năm họ cũng đã đình công nhưng có một số người trong nhóm công nhân đã đến tấn công sở cảnh sát thành phố và cảnh sát đã bắn họ: một cuộc tànsát làm hàng chục người chết! Lần này, thợ thuyền tránh dùng bạo lực. Họ ở lại công trường và quyết định trước tiên hết là không uống rượu để tránh bị kích thích. Trong một xứ sở mà không ai dám đình công thì đây là một sự kiện không tưởng tượng được.

Rất nhanh chóng, các ký giã từ Pháp, Anh, Mỹ ào đến... Cảnh sát ở khắp mọi nơi nhưng có vài người bí mật len lỏi đến gặp và nói chuyện với các ký giả. Nói chuyện với các ký giả của các nước “tư bản” là một chuyện rất nguy hiểm cho người dân sống dưới chế độ cộng sản. Các công nhân ở Gdansk hiểu sự hiện diện của các ký giả này là một cơ hội... Họ đón tiếp các ký giả như đón tiếp các sứ giả của tự do!

- Tại sao?

- Bởi vì, trong một cuộc chiến đấu bất bạo động, các ký giả đóng một vai trò rất quan trọng, họ giải thích cho thế giới những gì đang xảy ra. Truyền thông Ba Lan không nói đến cuộc đình công, hoặc nói đến với những hình ảnh xấu. Như thế nếu báo chí không nói đến, truyền hình không loan hình ảnh thì cơ may để thành công rất yếu. Vì vậy các người đình công rất hy vọng khi đón tiếp giới truyền thông phương Tây. Vì họ muốn tránh bạo động nên dân chúng có cảm tình với họ khi thấy họ đối diện với đối thủ có xe tăng và súng liên thanh.

- Và họ thắng?

- Cuộc đình công kéo dài mười lăm ngày. Người ta nghĩ là quân đội sẽ can thiệp. Nhưng nhà cầm quyền do dự. Giống như cuộc đi bộ của Gandhi, cả thế giới đều nói đến cuộc đình công này. Vậy là nhà cầm quyền Ba Lan phải chon giải pháp thương thuyết với thợ thuyền. Họ đã có được cái họ muốn trước hết: một công đoàn độc lập và họ gọi công đoàn này là công đoàn Đoàn Kết. Sau đó, người cầm đầu cuộc đình công là ông Lech Walesa được nhận giải Nobel về hòa bình.

- Câu chuyện thật tuyệt vời!

- Ba nói tiếp tục các nguyên tắc của ba. Nguyên tắc thứ tư: dùng sức mạnh của lời nói. Mình đã nói đến sức mạnh này. Đó là chuyện hợp lý thôi. Không cần hành động, chỉ cần giải thích hành động. Sức mạnh của lời nói, đó là sức mạnh của tập thể nói cùng tiếng nói. Càng có nhiều người muốn cùng một chuyện thì càng có cơ may lời nói đó được lắng nghe. Cũng giống như những chuyện xảy ra ở trường khi giáo sư lấy một quyết định nào đó không được công bằng và có nhiều học sinh đến để chống lại.

Dù đã giải thích việc mình làm nhưng cũng rất hữu ích để giải thích cho người khác nghe để được sự ủng hộ của họ. Để có được cảm tình, óc khôi hài là một vũ khí. Người ta thấy được điều này trong cuộc chiến đấu không bạo động nổi tiếng xảy ra ở Pháp trong những năm bảy mươi.

- Cuộc chiến đấu nào?

- Cuộc chiến đấu của những nhà nông ở Larzac. Vào thời đó có nhiều người không hiểu những gì họ làm. Người ta tưởng rằng đó là một phong trào híppi! Nghĩ rằng Larzac là một sa mạc! Người ta không biết họ nuôi cừu, sản xuất sữa để làm phô mai Roquefort. Một vài nông dân còn đứng đầu những cơ sở khai thác rất hiện đại.

Một ngày nọ, họ được biết mình sắp bị đuổi ra khỏi vùng đất của họ vì quân đội muốn thiết lập một căn cứ quân sự. Họ thật sự không phải là những người chống quân đội nhưng họ thấy quyết định này bất công. Vậy là họ quyết định dùng phương cách không-bạo lực để chiến đấu. Nhưng làm thế nào để họ được biết đến?’

Năm 1972 lúc chưa ai thật sự biết đến vấn đề, họ có một ý tưởng khôi hài.

- Ý tưởng nào?

- Họ bí mật chuyên chở cừu đến cho chúng ăn cỏ dưới tháp Eiffel! Người đi đường dưng lại hỏi: “Chuyện gì xảy ra ở đây? Các ông là nông dân ở Larzac! Nhưng Larzac ở đâu? Mấy con cừu này cũng dễ thương... Nhưng tại sao các ông làm như vậy?” Và như thế các nông dân giải thích nổi bất bình của họ. Họ nói họ có thể làm cho mọi người biết đến bằng cách đập phá hay đốt cháy nhưng họ muốn chọn giải pháp bất bạo động. Đương nhiên là họ có nói cho các ký giả biết trước...

- Cũng có thể sẽ có người tấn công và nói với họ: “Chúng tôi không đồng ý với việc làm của các ông”, và đe dọa họ...

- Đúng, chuyện này cũng đã từng xảy ra một lần! Đây là một vấn đề khó khăn trong đấu tranh bất bạo động: khiêu khích. Lúc nào cũng có người nói: “A! các ông bất bạo động. Để coi!” Và họ đến tấn công những người này để đẩy những người này phản ứng lại. Như thế nguyên tắc thứ năm: giữ thái độ bất bạo động dù có bị khiêu khích. Và đây là khâu khó nhất! Phải ý thức trong tiến trình đấu tranh bất bạo động lúc nào cũng có một phần may rủi. Khi chiến đấu, khi muốn công việc được chạy thì phải chấp nhận có những rủi ro. Đấu tranh bất bạo động cũng vậy.

Ba nghĩ đến câu chuyện ông Bouzid, một trong những người đi bộ trong cuộc “đi bộ cho bình đẳng” kể lại, họ đến gần thành phố Loriol, một chặng trên đường đi của họ, khi một chiếc xe vận tải nhẹ tiến đến gần họ. Ba người trên xe bắt đầu thóa mạ họ. Ba người này xuống xe với ma-trắc trên tay và có thể có cả súng. Lúc đó mấy người đi bộ rất lo lắng. Bouzid lượm một hòn đá và muốn liệng, ông nghĩ “phải đpậ nát họ ra”. Nhưng người đi bên cạnh nói với ông: “Thả hòn đá xuống!” Và Bouzid nhớ lại ông đã hứa không bạo động: ông bỏ cục đá xuống. Ông nói: “Tôi vừa chiến thắng một trận chiến lớn lao mà con người có thể thắng được: thắng chính mình! Đây là lần đầu tiên tôi tự chủ: tôi không đáp trả hận thù bằng bạo lực.” Bỗng có một người hét lên: “Quý vị đi nhanh lên!” Và các người đi bộ đi qua ba người đang đe dọa họ.

- Ba, có một câu hỏi đến trong đầu con lúc này: để chống với một người độc tài như Hitler, mình có thể dùng phương pháp không bạo động?

- Đó chính là vấn đề ba đã làm việc rất nhiều lâu nay: làm sao những người tay trần có thể chống lại nhà độc tài? Thường thường thì sự kiện xảy ra không được tốt đẹp như trường hợp cac sinh viên Trung Hoa biểu tình ở quãng trường Thiên An Môn năm 1989 để đòi dân chủ và quân đội đã bắn vào họ. Dù vậy, đôi khi dùng tay trần để kháng cự cũng tạo vấn đề khó khăn cho nhà độc tài. Nó như hạt cát làm khuấy động guồng máy cai trị của họ. Đó là một hiện tượng thật sự khó hiểu. Ba tìm tòi để có thể hiểu một chút giống như người ta cố gắng tìm giải pháp cho nút thắt trong tiểu thuyết trinh thám! Ba nghiên cứu nhiều loại “kháng cự bằng tay trần” này trong thời kỳ Hitler và đức quốc xã thống trị châu u và thời kỳ Liên Xô là bá chủ một phần châu u, trong đó có Ba Lan.

Khi người ta sống dưới chế độ độc tài, khi đâu đâu cũng có khủng bố thì gần như không thể nào hành động được. Đi biểu tình? Sẽ bị bắt, bị tù và có thể sẽ bị giết. Tốt hơn là nên tránh! Hành động bất bạo động không phải là tử vì đạo!

Nhưng trong một chế độ độc tài, cũng có những hành vi đoàn kết với nhau: khi người ta bị bức bách, người ta có khuynh hướng cùng xắn tay hành động. Cũng có thể có những người âm thầm giúp đỡ mình. Trong thời Hitler chẳng hạn, cũng có những người che giấu cho trẻ con Do Thái.

- Con có xem một phim về đề tài này: ở trong một làng nhỏ, hình như vậy.

- Ở Chambon-sur-Lignon và các vùng phụ cận. Mục sư André Tocmé tin vào hành động bất bạo động nên đã tổ chức bảo vệ trẻ con Do Thái để các em không bị chính quyền Vichy đưa đến các trại tập trung. Ông và các bạn của ông đã cứu gần 3000 trẻ em đáng lý phải chết. Người ta biết nhiều trường hợp như thế xảy ra ở Pháp và u châu. Với tất cả những ai đã cứu người Do Thái trong chiến tranh, quốc gia Israel tặng thuỏng huân chương Người Công Chính Trong Các Quốc Gia. Huân chương ghi câu của sách Talmud: “Ai cứu một người là cứu cả nhân loại.”

Ngoài những hành vi tỏ tình đoàn kết, còn có những người can đảm cố gắng nói lên tiếng nói...

- Nhưng làm cách nào để nói?

- Với cây viết, với cây cọ nếu họ là họa sĩ! Con biết đó, nghệ thuật không chịu được sự tù túng. Các nghệ sĩ, các nhà văn thường là những người đầu tiên diễn tả ước mơ tự do của họ. Họ làm sập bức tường của sợ hãi và của nói dối. Họ muốn nói lên sự thật. Ở Liên Xô, nhà văn Alexandre Soljenitsyne là một trong những người này. Các ký gả cũng là những người mà sự chứng kiến qua bài viết, qua hình ảnh cũng đóng góp rất nhiều nhất là khi họ có can đảm nói lên những điều khủng khiếp đang xảy ra trong xứ của họ. Con còn nhớ câu nói của ký giả người Algérie, Tahar Djaout mà ba con mình đã đọc chung với nhau: “Nếu bạn nói bạn cũng chết, nếu bạn im bạn cũng chết vậy thì nói và chết” không?

- Câu này rất hay.

- Ba có thể cho con những ví dụ khác về vai trò của lời nói: chinh phục lời nói cũng như chinh phục tự do. Một ngày nào đó lời nói này sẽ biến thành hành động. Và có ngày sẽ có những người dám xuống đường để biểu tình.

- Nhưng rất nguy hiểm!

- Con nói như thế nào? Họ sẽ vượt thắng nỗi sợ của họ. Chắc chắn là vì họ cùng hành động: trong một nhóm mình bớt sợ hơn. Đó là một hiện tượng phi thường. Một mình: họ sẽ không có thể và cũng không dám: một mình đứng trước xe tăng, có là điên! Nhưng chắc chắn đám đông sẽ được “thúc đẩy” bằng một cái gì khác. Ví dụ: vào tháng 2 năm 1943, dưới thời đức quốc xã, các phụ nữ Đức đã xuống đường ở Berlin trước trung tâm mà người ta vừa giam các ông chồng do thái và con trai của họ. Chắc chắn các bà cũng sợ bị bắt. Nhưng các bà biết, nếu các bà bỏ đi thì các bà cũng sẽ không bao giờ nhìn thấy họ lại. Như vậy thì đàng nào các bà cũng chẳng mất mát gì lớn lao... Và các ba kêu gào cho đến khi họ được thả.

- Các bà có thành công không?

- Đến ngày thứ mười. Đây là một câu chuyện lạ lùng cho thấy đôi khi đức quốc xã cũng phải chú ý đến dư luận quần chúng.

Một trường hợp khác cũng giống như trường hợp này, xảy ra nhiều năm sau đó ở Á-căn-Đình. Năm 1977: đại tướng Videla vừa lên nắm quyền, ông áp đặt một luật sắt cho dân chúng. Ông sáng chế ra một phương pháp mới: thay vì bỏ tù những kẻ chống đối, ông làm cho họ “biến mất”...

- Nhưng làm như thế nào?

- Cảnh sát hay công chức dân sự bắt cóc người chống đối chế độ - chống thật hoặc nghi ngờ - và gia đình họ không bao giờ thấy họ lại. Từ sự kiện này, ai cũngg sợ, không ai dám làm chính trị: tên độc tài được yên ổn. Ngoại trừ một chuyện ông ta không bao giờ ngờ đến: các phụ nữ kiên trì; họ dứt khoát muốn có tin tức các con cái họ bị mất tích. Trong các văn phòng, người ta nói với họ: “không biết gì hết. Ngày mai trở lại.” Ngày mai cũng vậy. Sau đó có nhiều người khám phá ra họ có cùng hoàn cảnh giống nhau. Thay vì phản ứng riêng rẽ, họ đoàn kết với nhau. Họ có sáng kiến tụ họp ở một trong những quãng trường chính của Buenos Aires, quãng trường Mai, để nói cho tất cả mọi người biết họ tuyệt đối muốn biết tin con cái họ. Thật là điên khùng vì sẽ có thể họ cũng bị bắt.

Nhưng tình yêu của họ mạnh hơn nổi sợ. Người ta gọi họ là “những bà điên ở quãng trường Mai”... Mỗi tuần, các “bà điên” này đến cùng một địa điểm. Cảnh sát đến can thiệp: “Thưa quý bà, cấm hội họp ở đây. Xin các bà đi, nếu không chúng tôi bắt. – Rất tốt, chúng tôi sẽ đi, các bà trả lời.” Và các bà bắt đầu sắp hàng từng hai người một, để làm một vòng chung quanh quãng trường... Sau đó, có một vài người bị bắt, bị tra tấn. Nhưng hành động của họ vẫn còn đó. Ngày hôm nay, nó vẫn còn là một biểu tượng mạnh nhất trong việc chiến đấu trong bất bạo động cho quyền con người.

- Khi dân chúng chiến đấu như vậy, mình có thể giúp họ không? Á-Căn-Đình xa quá!

- Mình ở nhà mà vẫn có thể giúp họ được! Bằng cách nào? Bằng cách làm cho công việc của họ được nhận biết ngay trong nước của họ, bằng cách gởi tiền giúp họ hoặc những gì họ cần thật sự. Những người kháng cự thường chỉ là một thiểu số. Để họ được mạnh hơn, họ cần những người, những nhóm tiếp tay công việc của họ trong các nước khác nhau. Các phụ nữ Á-căn-Đình hiểu rất nhanh chóng vấn đề này. Khi họ bắt đầu chiến đấu, họ rất cô độc và có thể bị thủ tiêu như con cái họ. Họ ý thức công việc của họ phải tuyệt đối được các nước khác biết. Vì vậy họ gởi sứ điệp cho các bạn bè ở u châu và ở Mỹ và họ đã âm thầm gặp các ký giả. Và còn phải kể đến vai trò của truyền thông, của báo chí và bây giờ là Internet. Dần dần, từ bên ngoài, người ta đến để giúp họ.

Ngày nay, đức đạt lai lạt ma, người ngưỡng mộ thánh Gandhi, người thực hiện cuộc kháng cự về mặt tinh thần của người Ti-bê chống lại sự chiếm đóng của người Trung Hoa cũng hành động gần như vậy... Trong các cuộc du hành, ông tìm cách kết bạn nhiều chừng nào hay chừng đó hy vọng các ủng hộ đông đảo này sẽ làm cho người Trung Hoa cho Ti-bê lại quyền tự lập.

Với những người bị tù vì tư tưởng của họ, mình có thể giúp họ bằng cách viết thư cho họ. Nếu một tù nhân nhận một bức thư gởi từ Pháp hay từ một nơi nào khác thì điều đó rất quan trọng cho họ... và cho những người canh giữ họ, điều đó có nghĩa, dù ở rất xa, cũng có người biết tên và biết địa chỉ của họ. Điều đó cũng có nghĩa sẽ làm giảm cơ may họ sẽ bị tra tấn hay thủ tiêu. Cơ Quan n Xá Quốc Tế đã khẳng định: “Chỉ với cây viết đơn giản này, chúng tôi để trong tay quý vị một vũ khí hiệu quả đáng kể.”

Mình cũng có thể giúp bằng cách đến tại chỗ. Đương nhiên đây là cuộc dấn thân rất quan trọng và rất nguy hiểm. Để chống các cuộc thủ tiêu, một hiệp hội, Lữ Đoàn Hòa Bình Quốc Tế, đã tổ chúc để cùng đồng hành với những người đang bị đe dọa này: khó mà bắt người nào dưới cặp mắt chứng kiến của người nước ngoài. Chẳng hạn, nếu người ta muốn ủng hộ cuộc biểu tình, người ta không đi trong đoàn biểu tình mà đứng bên ngoài, nhưng để người khác thấy rất rõ với máy hình trên vai.

Ngày nay rất nhiều Tổ Chức Phi Chính Phủ cố gắng có những hành động can thiệp và hòa giải để dân chúng khỏi chiến đấu. Người ta gọi đó là can thiệp dân sự. Các tổ chức này lôi cuốn được nhiều người trẻ bởi vì họ muốn phục vụ và cũng có thể do sở thích phiêu lưu của họ. Cần huấn luyện và chuẩn bị cho sứ vụ của họ trong khuôn khổ một sứ vụ dân sự thực hiện cho hòa bình. Bên cạnh các hành động của Quốc gia, các quân đội, các nhà ngoại giao và các Tổ Chức Phi Chính Phủ cũng đóng một vai trò rất tích cực. Đó là một viễn cảnh tốt cho tương lai.

- Con còn một câu hỏi muốn hỏi ba: ba có nghĩ bạo lực cũng cần thiết trong một vài trường hợp không?

- Ba đã nói với con hành động không bạo lực cũng không phải là một giải pháp có phép mầu đó sao? Một câu nói của thánh Gandhi rất rõ ràng về vấn đề này: “Nếu phải chọn lựa giữa hèn nhát và bạo lực, thì tốt hơn nên chọn bạo lực.” Bạo lực là phương tiện cuối cùng; chẳng hạn nó có thể dùng để chứng minh cho việc họ đến để trợ giúp cho dân chúng đang bị tàn sát, nạn nhân của những tội ác quy mô có tổ chức rất khủng khiếp mà người ta gọi là “tội ác chống nhân loại” hay tội “diệt chủng.” Đó là đến để bảo vệ họ. Nhưng giải pháp dùng quân đội vũ trang không phải lúc nào cũng là một giải pháp đương nhiên phải dùng. Làm sao can thiệp? Với phương tiện nào? Để đạt được mục tiêu chính xác nào? Có làm nguy hại thêm cho tình trạng của các nạn nhân?

Và con thấy đó, loại thảm kịch này không thể nào nảy sinh đầu hôm sớm mai. Lúc nào cũng có dấu hiệu báo trước từ nhiều năm trước, đại loại như tiếng gầm gừ gió thổi đi trước cơn giông bão. Thường thường người ta thích bịt tai lại hay nghĩ rằng mình có thể tránh cơn bão. Đó là những gì người u châu đã làm trong thời kỳ Hitler, trong những năm 1930. Họ đã thật sự không giúp đỡ những người – ở Đức – đang cố gắng chống đức quốc xã hoặc lên án việc bức hại người Do Thái. Năm 1938, nước Pháp và nước Anh còn nghĩ là mình có thể có hòa bình với Hitler bằng cách ký hiệp ước Munich. Đó là một ảo tưởng: một năm sau, chiến tranh bùng nổ khắp u châu.

Cũng một hình thức như thế, lịch sử tái diễn vào đầu những năm 1990 khi tổng thống nước Serbie, Slobodan Milosevic tước tất cả quyền của người Albanais ở Kosovo. Người Albanais đã bắt đầu một cuộc kháng cự can đảm không vũ trang với Ibrahim Rugova. Nhưng để chiến thắng, họ cần được các nước bên ngoài giúp đỡ, các hành động của họ phải được biết đến. Vì vậy Ibrahim Rugova đã báo động cho chúng ta: “Chú ý, những gì đang xảy ra ở Kosovo rất nghiêm trọng. Xin giúp đỡ chúng tôi.” Nhưng không có một ai thật sự nghe ông; trừ một vài nhà trí thức chuyển tiếp lời ông. Trong thời gian đó, Milosevic tiếp tục phạm những tội ác khủng khiếp. Như vậy người ta bỏ lỡ nhiều cơ hội để ủng hộ cuộc chiến đấu hòa bình của những người Albanais ở Kosovo. Càng ít giúp đỡ họ, Milosevic càng giết hại họ. Sau tất cả những năm tháng dửng dưng này, cuối cùng người ta phải thú nhận, nếu đó là một tên độc tài thì chỉ có một “giải pháp”: làm chiến tranh chống nó.

***

Dù vậy chúng ta cũng kết thúc buổi nói chuyện này với một niềm hy vọng: năm 1998, các Quốc gia trên thế giới họp nhau ở Liên Hiệp Quốc đã tuyên bố thập niên 2000-2010 là “Thập niên gieo trồng hòa bình và không bạo động cho trẻ em trên thế giới”.

Trong chiều hướng này, một nhóm các nhà được giải Nobel hòa bình đã thảo một bản thỉnh nguyện được Tổ Chức Nhi Đồng Quốc Tế phát hành. Đáng kể họ yêu cầu mỗi một người dấn thân để:

- “hành động không bạo động một cách tích cực để loại bỏ bạo lực dưới mọi hình thức, thể lý, dục tính, tâm lý, kinh tế và xã hội;

- chia sẻ thời giờ và của cải vật chất bằng cách vun trồng lòng quảng đại để chấm dứt việc kỳ thị, bất công, đối lập chính trị và kinh tế;

- bảo vệ quyền tự do phát biểu, bảo vệ nền văn hóa đa dạng bằng cách luôn luôn lắng nghe và đối thoại”.

Đây là lần đầu tiên có một chương trình hành động cho chủ đề không bạo động! Đó là dấu hiệu của thời đại. Để cho con, cho ba và mỗi người trong chúng ta cùng tham dự vào!

“Gần hai mươi năm nay tôi làm việc về bạo hành và hành vi không bạo hành. Trên một đề tài như vậy, đa số các câu hỏi bao gồm đời sống hàng ngày của các cháu: nếu có người tấn công mình, mình phải làm gì? Làm sao phản ứng lại với việc tống tiền ở trường? Chống lại tấn công tình dục? Về tệ nạn bạo hành ở các người trẻ? Còn nạn kỳ thị? Để trả lời những câu hỏi này, tôi ngưng các cuộc nghiên cứu thích thú của tôi... Và thế là tôi ngồi xuống viết vài trang, tôi sẽ đưa cho các con đọc: tôi đọc lui đọc tới bản văn của tôi.

Tôi muốn nói với các con không-bạo hành không phải là thụ động: đó là một cách sống và một cách hành động nhằm giải quyết các mâu thuẫn, chống bất công, xây dựng một nền hòa bình vĩnh cửu. Tôi dựa trên rất nhiều tấm gương ở đời sống hàng ngày và ở cả Lịch Sử.

Cái chết giải thích cho con gái tôi

Kính tặng mẹ tôi, Kính nhớ hương hồn bà ngoại.

La mort expliquée à ma fille

Tác giả

Emmanuelle Huisman-Perrin dạy triết lý ở các lớp chuẩn bị trong một trường trung học ở Paris. Bà giảng một lớp học ở Viện Nghiên Cứu Chính Trị về “cái chết ở nhiều viễn cảnh.”

Cái chết

Thật ngược đời khi muốn giải thích cái chết cho con gái, nhất là cô con gái mới mười một tuổi. Hình như dễ nói, dễ làm hoặc khẩn cấp hơn. Và rồi cái chết đến với mọi người, các ông nội ngoại, các người cha, các đứa con trai, các bà nội ngoại, các bà mẹ, các cô con gái.

Tại sao lại có dự định này, tại sao lại có cái phần giải thích cái chết mà không bi thảm hóa nó? Có nhiều lúc – nhiều lúc lại nhiều hơn các trường hợp khác – tôi phải báo tin cái chết của người thân cho các con tôi. Và tôi biết những tin này làm rối loạn đời sống của chúng cũng như đời sống của tôi.

Ở đây, không phải là chuyện báo tin. Tôi không báo tin ai chết, câu chuyện của tôi cũng không thay đổi cuộc sống của ai. Tôi chỉ cố gắng “giải thích” cho đứa con nhỏ nhất của tôi những gì tôi hiểu về cái chết. Bình thản giải thích, không vướng vào hoàn cảnh đau khổ nào. Nếu tôi chọn cô con gái để giải thích mà không chọn các đứa con trai lớn tuổi hơn, các cháu cũng thích nghe, là vì theo tôi, khi một đứa trẻ vừa rời tuổi ấu thơ, có thể nói về cái chết một cách đơn giản hơn. Các cháu tuổi còn nhỏ hay nói về cái chết. Càng lớn lên thì chúng không nói nữa. Chúng ý thức hơn về nỗi lo lắng và cái im lặng của người lớn. Tôi mong đánh bạt được cái thinh lặng này. Nếu mình không thể nào tránh được cái chết thì ít nhất mình cũng tránh không làm cho cái chết thành một cái gì huyền bí, một điều cấm kỵ không được nói đến.

Chắc chắn trong dự định này còn có một ước muốn hão huyền: diễn thuyết một bài an ủi về cái chết, nhìn cái chết không phải là một cái gì cay đắng quá, một nỗi đau lúc nào cũng thổi bùng lên mà cái chết là một hiện tượng tự nhiên và phải chấp nhận.

Một bài diễn thuyết như vậy sẽ nhạt nhẽo màu mè đối với những người đang chìm trong cảnh chán nản, đau đớn tột cùng. Nhưng phải nói về cái chết mà không giảm tầm quan trọng của nó, cân đo mà không coi thường, gợi lên một cách chính xác mà không soi rõ, cũng không phải là không tìm hiểu, không giải thích, những công việc này đúng là những công việc không thể làm được, đó là thông hiểu và đến gần để tránh cái khủng khiếp, cái hãi sợ. Đối thoại với một đứa bé về cái chết có thể là một trong những cách hay nhất để ở gần cuộc sống nhất, để đẩy lui cái im lặng và cái lo lắng.

***

- Chúng con nói chuyện về cái chết trong lớp vì ba của Mai vừa chết. Thật là khủng khiếp, ai cũng khổ, Mai thì xanh lè...

- Có một vài đề tài người ta đề cập đến ít chừng nào hay chừng đó: cái chết là một, giới tính là hai và đôi khi là tiền bạc. Người ta gọi đó là những đề tài cấm kỵ. Không nói vì sợ làm cho người nói chuyện ở trong tình trạng bối rối, làm thương tổn họ hay nhắc họ nhớ đến những kỷ niệm buồn. Dù sao mẹ nghĩ mình có thể nói đến tất cả các đề tài này nhưng không phải bất cứ lúc nào và với bất cứ ai. Phải chọn lúc thích hợp. Con có nghĩ tốt hơn là mình không nên nói đến cái chết của ba Mai trong lớp không?

- Đúng mẹ ạ, bởi vì chẳng làm thay đổi được chi mà ai cũng buồn hết. Mai còn không muốn ai biết... Nếu cô giáo không nói thì chắc tụi con cũng không lo lắng chi...

- Vì ngượng hay vì chẳng ích lợi gì mà mình không nói gì về cái chết hết thì có thể mình sẽ làm cho cái chết trở thành một đề tài cấm kỵ...

- Có thể. Nhưng mẹ có thể nói với con nếu mẹ nghĩ nói ra mẹ có thể trấn an con!

- Mẹ không nghĩ mẹ có thể trấn an con được vì chính mẹ, mẹ cũng thấy không có gì làm mình lo lắng bằng cái chết. Khi mẹ lo cho sức khỏe của con hay của mẹ, như khi mình đi khám bác sĩ mà thấy một cái gì bất thường hoặc khi mẹ tưởng tượng ra một tai nạn gì xảy đến cho con thì mẹ sợ khủng khiếp. Sợ quắn ruột... Nghĩ đến nhiều khi mẹ không làm việc được. Cứ nghĩ đến cái chết là mẹ liệt người.

- Mẹ có biết vì sao không?

- Bởi vì mình muốn mọi sự được kéo dài, cuộc sống tiếp tục, con cái lớn lên bình an, người lớn sẽ già. Nhưng cũng có thể vì mình chẳng biết gì về cái chết, về đời sống sau cái chết, về những gì sẽ đến với mình và với người thân của mình. Cái chết, rất huyền bí...

- Cái đó làm con cũng sợ, không biết có cái gì sau đó...

- Vừa sợ mà vừa quyến rũ mình muốn biết. Mình tưởng tượng đủ chuyện trong đầu. Chẳng hạn sau khi chết mình sẽ gặp lại mọi người, những người mình đã xa. Hoặc mình nghĩ lúc đó cuộc sống thật mới bắt đầu, một đời sống dễ dàng, không vấn đề, không đau ốm.

- Con, con tưởng tượng sẽ chẳng còn gì, không còn gì hết, không còn mẹ, nghĩ đến đó là làm cho con sợ và buồn. Nếu con biết chắc sẽ gặp lại mẹ thì con yên tâm...

- Không có lý do gì phải buồn vì mình không biết gì hết con ạ. Chưa ai chết rồi đi trở lại để nói cho mình biết có cái gì sau cái chết...

- Mẹ chắc không?

- Chắc chứ! Cái điều ai cũng biết về cái chết là không ai tránh khỏi và không ai đi trở lại. Chỉ có trong các chuyện cổ tích, các chuyện huyền thoại mới kể chuyện đi trở lại... Con biết huyền thoại Orphée không?

- Không! Con còn không biết huyền thoại là gì nữa!

- Vào thời Cổ Đại hy lạp và la mã, người ta dựng lên những chuyện huyền thoại để giải thích những gì người ta không hiểu. Người ta dựng lên chuyện các vị thần hay những nhân vật huyền thoại để tạo ra nguồn gốc hay ý nghĩa cho những gì mà người ta không thể giải thích một cách có lý được. Orphée là một thi sĩ đã đi xuống thế giới người chết và đi trở lại. Các vị thần cho ông cây đàn lia và ông đàn rất hay. Ông yêu và lấy một nữ thần tên là Eurydice. Một ngày nọ, vợ ông bị rắn cắn chết. Orphée đau buồn và điên lên vì đau đớn. Ông được thần Zeus cho phép xuống thế giới của người chết để đem Eurydice về dương gian. Với cây đàn lia, ông ru ngủ người gác cổng Địa Ngục là Cerbère. Ông cố gắng cứu vợ ông ra khỏi bàn tay của thần chết. Nhưng Zeus ra một điều kiện, ông không được nhìn Eurydice trước khi bà về cõi sống. Trước khi ra khỏi cổng Địa Ngục, muốn biết chắc là có bà đi theo ông, ông quay lại nhìn và bà biến mất mãi mãi.

Như thế Orphée là nhân vật huyền thoại đã biết cõi chết vì ông đã xuống đó và đi trở lại. Nhưng ông không thuộc về cõi chết vì ông chưa chết khi xuống Địa Ngục. Như thế trong huyền thoại này, không được vi phạm các giới hạn: Orphée không thể nào thắng cái chết để đem Eurydice về cõi sống.

- Con không hiểu rõ! Mình không thể đi vào cõi chết nếu mình còn sống. nhưng nếu mình còn sống thì mình không thể vào cõi chết! Nếu Orphée đi được là vì ông là một nhân vật tưởng tượng, nếu ông là người thật, ông không thể nào đi xem người chết!

- Như vậy con đã hiểu rõ thế nào là một huyền thoại: mình rút ra một sự thật từ một câu chuyện tưởng tượng để giúp mình sáng tỏ một thực tại khi thực tại này là điều huyền bí. Người ta có thể rút ra một bài học từ huyền thoại này: người chết không trở lại dù cho người sống có yêu đến như thế nào. Tất cả tình yêu của Orphée không làm cho Eurydice sống lại.

- Dù Eurydice đã chết, Orphée vẫn còn thương?

- Còn, tình yêu không ngừng ngay lập tức khi người mình yêu chết... Nếu ngừng ngay thì cũng tiện nhưng cuộc đời không diễn tiến như vậy. Mình thương người nào, khi họ mất, tình thương đó vẫn ở lại trong lòng mình dù cho mình không thể hiện được tình thương này vì họ không còn. Lúc nào lòng mình cũng đầy tình thương và mình không biết làm như thế nào... Thật là vướng mắc...

- Vậy mình phải làm gì?

- Trước hết mình buồn, có lúc mình tuyệt vọng. Sau đó mình thử đem tình thương này đi chỗ khác, thương người khác, thương chuyện khác nhưng không phải dễ bởi vì mình nhớ những người đã chết chứ không phải những người đang còn sống.

- Nếu người chết không trở lại được mà mình lại nhớ họ nhiều thì người sống có thể nào đi thăm họ được không?

- Nhưng làm sao con có thể đi thăm được?

- Giống như Orphée đi đến cõi chết để thăm...

- Con đừng quên đây là chuyện huyền thoại! Ngay khi Orphée quay lại nhìn Eurydice là nàng biến mất mãi mãi. Đó là bài học thứ nhì của câu chuyện này. Người sống không thể nhìn người chết. Trong thực tế cũng vậy, mình không thể nào thấy lại người chết. Mình chỉ thấy cái xác trước khi chôn hoặc bộ xương, hoặc những đồ vật họ để lại. Phần còn lại chỉ là tưởng tượng, giấc mơ hay kỷ niệm.

- Còn những con ma? Có phải đó là người chết đi trở lại nhìn người sống?

- Đó là người ta nói như vậy. Vả lại người ta nói “những người trở lại” có nghĩa là những người chết đi trở lại ám ảnh người sống. con có biết vì sao họ đi trở lại không?

- Để làm người sống sợ?

- Bởi vì họ chưa được mai táng. Người ta chưa chôn họ hoặc chưa chăm sóc họ như người sống hay làm cho người chết. Thế là họ bất bình, họ đi trở lại ám ảnh người sống. Mẹ không tin có những con ma như vậy. Nhưng hình như trong tâm tưởng người sống, có một vài người chết thường xuyên trở lại bởi vì người sống chưa chôn họ hoặc chưa quan tâm đến họ. Chẳng hạn những người bị lưu đày, họ không trở lại và người ta cũng không thể nào chôn họ. Đó không phải là ma mà đúng hơn là những “hoang tưởng”, có nghĩa là chỉ có trong trí tưởng tượng của mình. Vả lại chữ “ma-fantôme” tiếng hy lạp có nghĩa là phanthasma-hoang tưởng.

- Bà ngoại của mẹ bị đày vào trại tập trung, vậy bà có làm ma không?

- Đối với gia đình mẹ, từ lâu bà đã là ma vì mình không biết cái gì xảy ra cho bà ở trại tập trung Auschwitz, cũng không làm đám ma cho bà, không đặt một tấm bia trong nghĩa địa để nhớ đến bà.

- Như thế, mẹ không tin có ma! Mẹ nói người chết không bao giờ trở lại như “người thật”, người sống chỉ nhìn người chết trong giấc mộng. Mẹ không tin có đi lui đi tới giữa cái sống và cái chết?

- Không, mẹ không tin. Nhưng thật sự con nghĩ gì khi con nói đi lui đi tới?

- Khi mình đau, khi mình bất tỉnh, có phải mình coi như chết? Khi mình khá hơn thì mình sống lại.

- Mình không có kinh nghiệm về cái chết bởi vì mình chỉ chết một lần. Lại không đi trở lại để làm chứng cho những gì mình đã thấy. Những ai cho rằng họ thấy cái chết, đó là khi họ ở trong hôn mê. Như vậy không thể nào đến chuyện đi lui đi tới.

- Nhưng có nhiều người mình tưởng họ chết mà họ không chết!

- Chắc chắn có một vài trường hợp... Vả lại, từ rất lâu, con người rất sợ mình bị chôn khi còn sống. Nhưng đó chỉ là sợ chứ không phải là chuyện có thực. Trên thực tế thì chuyện này rất hiếm khi xảy ra. Ngày nay lại không thể nào xảy ra được vì sẽ có bác sĩ đến chứng nhận. Nếu nghi ngờ bác sĩ sẽ làm một thử nghiệm gọi là não tâm đồ. Nếu kim não tâm đồ nằm ngang thì lúc đó người ta mới tuyên bố người này chết. Người ta gọi đó là óc đã chết.

- Như thế sẽ yên tâm hơn để không bị chôn sống... Nhưng con chưa bao giờ biết được có cái gì sau cái chết...

- Sẽ chẳng bao giờ mình biết được. Đó là một huyền bí. Sẽ chẳng bao giờ được làm sáng tỏ. Tất cả những gì mẹ có thể nói với con đó là con người tưởng tượng họ sẽ như thế nào sau khi chết.

- Thì cũng giống nhau!

- Không, không giống nhau. Đó không phải là sự hiểu mà là những điều họ tin, những giấc mơ, những trình bày...

- Vậy thì mẹ kể cho con đi. Người ta chết, rồi...

- Rồi, cái đó thì tùy... từng tôn giáo, từng giai đoạn Lịch Sử, tùy cách người ta suy nghĩ... Năm nay con có học sử đoạn người Ai Cập nghĩ gì về cái chết không?

- Con không học những gì họ nghĩ mà học những gì họ làm. Mẹ muốn con kể cho mẹ nghe chuyện ướp xác không?

- Nếu con muốn. Nhưng vì sao lại ướp xác?

- Ướp xác là họ lấy vải cuốn xác chết để giữ xác chết được lâu. Theo người Ai Cập, muốn cơ thể sống sau khi chết thì có ba điều kiện: phải gìn giữ cái xác, phải có tâm hồn trong sạch và phải làm những nghi lễ ma-gíc. Khi người chết đến trước tòa án Osiris để cân quả tim. Nếu quả tim nặng hơn một cái lông, thì sẽ có một con quái vật đến ăn quả tim và người chết sẽ biến mất mãi mãi, nếu quả tim nhẹ bằng cái lông thì họ sẽ được sống mãi mãi vì khi còn sống họ không làm gì xấu.

- Đối với người Ai Cập và đối với rất nhiều tôn giáo, hạnh kiểm lúc sống quyết định những gì xảy ra sau khi chết.

- Mẹ muốn nói nếu mình sống tốt thì mình sẽ chết lành?

- Đúng hơn là có một đời sống tốt sau khi chết... Nhưng con, con có tin có đời sống vĩnh cửu không?

- Con không biết. Con thích tiếp tục sống nhưng con không tin là có thể được...

- Các tôn giáo đặt câu hỏi về đời sống của tâm hồn và thể xác. Khi chết, thể xác ở lại đất và thoái hóa...

- Mẹ muốn nói nó hư thúi.

- Đúng... vì thế trong một vài tôn giáo người ta nói rằng chỉ có tâm hồn là còn sống, tâm hồn độc lập với thể xác; nơi một số tôn giáo khác, họ nói tâm hồn tái sinh, có nghĩa là nhập vào một thể xác khác.

- Mình thay đời sống?

- Đúng vậy và đời này nối tiếp đời kia theo nhịp luân hồi. Trong một vài giáo phái phật giáo và ấn giáo, người ta còn tin mình có thể trở thành cây cối hay súc vật.

- Mẹ có thể biến thành con thỏ, cái hoa hay cô công chúa sao?

- Đúng!

- Nhưng làm sao mình thành như vậy?

- Cái đó tùy. Theo phật giáo và ấn giáo, luân hồi là đi trở lại làm người. Mình trở lui trở lại sống cho đến khi mình lên Niết Bàn là giai đoạn cuối của vòng luân hồi, lúc đó mình mới ra khỏi vòng. Nhưng trong các tôn giáo khác, nơi chốn của đời sống sau cái chết có thể thay đổi: trên trời, dưới đất... Tất cả thường là những nơi chốn tưởng tượng và tượng trưng. Chẳng hạn, với người kitô, Thiên Đàng là trời, Địa Ngục là lòng đất bởi vì theo họ cái gì ở gần Chúa là trên cao, ở xa Chúa là dưới thấp.

- Vậy nếu người ta đào đất thì sẽ thấy Địa Ngục và lửa sao?

- Không, các nơi chốn tượng trưng thì không có thật nhưng chỉ có trong lòng tin hay trong tưởng tượng. Dù tưởng tượng, nó cũng mang một tính chất rất thật đối với con người. Trong hàng ngàn năm, con người vẫn tin vào Địa Ngục. Họ chắc chắn là có Địa Ngục. Họ có những thị kiến rất rõ về lửa, ma quỷ, cực hình... Dần dần những lòng tin như vậy được tiến triển. Ngày nay, người kitô không thật sự tin vào Địa Ngục, họ hy vọng có một nơi để thưởng công.

- Có nơi nào khác cho người chết ngoài Địa Ngục và Thiên Đàng không?

- Cái này cũng thay đổi tùy tôn giáo. Những ai tin vào sự cứu rỗi thì họ tin có nơi thưởng, phạt. Những ai không tin vào cứu rỗi thì nơi chốn của người chết không rõ rệt, đó là nơi họ nhận lễ vật và lời cầu nguyện của người sống và họ cũng có thể khuyên người sống.

- Người chết có thể khuyên người sống...

- Có người tưởng tượng rằng cha mẹ mất rồi nhưng đi trở lại để bảo vệ họ và giúp họ khi họ cần đến.

- Như thế người chết trở thành người bảo vệ hay nhà hiền triết.

- Thỉnh thoảng họ đóng vai trò này cho người sống. Nhưng thường thường, người ta sợ họ đi về. Thay vì vui mừng và được an ủi, ý tưởng người chết có thể trở lại thế giới người sống làm họ sợ. Lúc đó người sống mong được bảo vệ và muốn tránh họ. Và đó, xét cho cùng, là điều làm cho mình hiểu lễ Halloween. Con thấy vào ngày lễ này, trẻ con giả làm ma, làm bộ xương, làm quỷ hút máu và người ta moi ruột bí làm thành sọ người.

- Đúng rồi!

- Theo truyền thống u châu xưa, ngày đầu tháng mười một luôn luôn là ngày tưởng niệm Người Chết. Vào cuối thu, đầu đông, lúc u châu bắt đầu lạnh và lúc dân chúng dễ chết vì bệnh tật, dân chúng dành riêng ngày này để tưởng niệm người chết. Họ sợ người chết bất bình sẽ đi trở lại bắt họ. Họ tưởng tượng cả một sự đổi chác: họ xin người chết để họ yên, đừng về hạch hỏi họ, để họ bình yên, đổi lại họ dâng lễ vật...

- Nhưng họ không nói chuyện được để đề nghị trao đổi!

- Không, không nói chuyện được. Vì người chết không phải là người thật nên người sống làm những nghi thức tượng trưng.

- Mẹ muốn nói họ làm “giả bộ.”

- Cũng được. Theo truyền thống, để nhân cách hóa người chết, người ta thường dùng trẻ con đóng vai người chết. Vì thế vào ngày lễ Halloween trẻ con hóa trang thành ma quỷ, thành bộ xương, thành quỷ hút máu để đi xin người lớn kẹo, người lớn là người sống. Người lớn cho kẹo để chúng vui vẻ ra đi và không làm phiền họ. Giống như thử người sống nói với người chết: “Đi đi, để cho chúng tôi yên!”

Đến Noel thì lại là một lễ khác. Người lớn cho trẻ con quà là để mừng sự sống sau tiết lập đông, lúc ngày bắt đầu dài. Đó là lúc chấm dứt “những ngày lo lắng”, vào giai đoạn này của mùa đông, trời đêm lạnh, ít ánh sáng, bệnh tật nhiều, người yếu sẽ bị chết... Với ngày lễ Noel, người ta mừng ngày ánh sáng trở lại.

- Con tưởng Noel là ngày Chúa Giêsu sinh ra...

- Đúng đối với người kitô. Nhưng các ngày lễ có nhiều truyền thống khác nhau... Mẹ đã nói với con ngày lễ Halloween theo nghĩa đen của chữ all hollow’s eve (ngày hôm trước ngày lễ Các Thánh). Người kitô dùng lại các ngày lễ của truyền thống rất xưa của u châu; họ mừng Chúa và các thánh ngày 1 tháng 11 (ngày lễ Các Thánh) và ngày 2 tháng 11 là ngày lễ của người chết (lễ Các Đẳng). Vậy lễ Halloween là người chết đi thăm người sống, ngày 2 tháng 11 là ngày người sống đi thăm người chết.

Ngày lễ Noel cũng vậy. Người kitô đã thay thế các ngày lễ lương dân có nguồn gốc la mã bằng ngày lễ Chúa Giêsu sinh ra, ngày 25 tháng 12. Quan trọng là phải hiểu ý nghĩa các lễ rất xưa cũ này: Ở Tây Phương, con người rất sợ mùa đông, sợ lạnh, sợ đói. Khi không còn mùa gặt, họ sợ chết đói nên họ đã làm ra nhiều ngày lễ khác nhau để tưởng niệm người chết để dỗ dành người chết, xin họ để mình qua một bên... Con có biết từ lâu ở u Châu người ta trình bày cái chết như thế nào không?

- Con không biết gì hết.

- Dưới dạng một người đàn bà cầm lưỡi hái đến gặt đời sống, có nghĩa là cắt, cắt đời sống như cắt cỏ... Mình có thể hiểu hình ảnh này ở những nơi có nhiều nông dân.

- Nhưng tại sao cái chết lại tương trưng bằng một người đàn bà?

- Người đàn bà cho sự sống cũng như có thể đem lại cái chết... Tuy nhiên không phải lúc nào cũng là một bà... Mẹ nghĩ cái này tùy thuộc rất nhiều về chữ “chết” trong từng ngôn ngữ mình nói. Tiếng pháp, chữ chết giống cái nên thường thường người ta dùng hình ảnh người đàn bà để nói đến cái chết. Tiếng đức, cái chết giống đực nên người ta dùng hình ảnh người đàn ông cầm lưỡi hái để tượng trưng cho cái chết. Khi người ta dùng bộ xương với lưỡi hái thì mình không biết bộ xương này giống đực hay cái... Trong rất nhiều xứ, bộ xương tượng trưng cho cái chết. Đó chỉ là một cách để tượng hình thôi. Nếu bộ xương chỉ còn xương thì chứng tỏ người chết đã lâu chứ không phải mới chết. Như thế đỡ thấy khủng khiếp hơn là cái xác còn thịt đang rửa thối...

Ngày 2 tháng 11, người Mễ Tây Cơ tổ chức lễ Các Đẳng rất lớn. Cả nước chưng đầy các bộ xương bằng đường, bằng giấy, bằng thạch cao để trang hoàng nhà cửa. Đó không phải là một ngày buồn. Người ta vui mừng lễ người chết. Người ta đến nghĩa địa không phải để thinh lặng cúi đầu, cầu nguyện hay chưng hoa như truyền thống u châu nhưng đến để hát, để cắm trại, để trang hoàng mộ bia. Mỗi gia đình dùng đất để khắc trên mộ người thân những vật dụng làm cho họ liên tưởng đến người chết mà họ đang tưởng niệm: cái mũ, cái xe, nữ trang, vv. Buổi chiều họ về nhà hài lòng vì đã ở một ngày bên cạnh người thân đã chết.

- Nhưng mình không thật sự ở bên cạnh người chết...

- Người chết không ở đó nhưng vì lúc nào mình cũng nghĩ đến họ nên khi mình ăn ở đó, mình chơi ở đó và mình có cảm tưởng như mình cùng chia sẻ với họ... Mẹ, đôi khi mẹ cũng có cảm tưởng vậy...

- Đã ở một ngày bên cạnh người chết?

- Đúng. Nếu khi con làm một cái gì nhắc cho con nhớ rất nhiều đến người đã chết hay khi có người nói với con rất nhiều về họ, con có cảm tưởng như họ đang ở với con... Rất nhiều người chết cùng đồng hành với mẹ trong cuộc sống... Và mẹ nghĩ mẹ không phải là người duy nhất sống như vậy, dù mẹ ít nói đến...

- Con, con sẽ không phản ứng như vậy! Quá buồn... Chẳng hạn con không muốn nghĩ đến bà cố, mỗi lần con bắt đầu nghĩ đến bà là con buồn.

- Cũng là một giải pháp. Mình có thể không nghĩ đến người chết và cái chết. Nhiều người làm như vậy. Giống như con, họ nghĩ người chết không phải là một đề tài vui để nói, chỉ nghĩ đến ngày mình chết hay ngày người thân chết là họ chịu không nổi.

- Mẹ thì không?

- Mẹ buồn chứ... mẹ chịu không nổi khi nghĩ người thân của mình sẽ không còn. Nhưng hàng ngày mẹ nói về cái chết hoài nên buộc mẹ phải thường xuyên nghĩ đến và nghĩ rất nhiều. Mẹ cảm thấy quen thuộc với cái chết cũng như với một vài người đã chết. Và mẹ thích nhắc lại kỷ niệm của họ thay vì để rơi vào quên lãng.

- Mẹ không sợ khi khơi lại cái cách họ chết?

- Không, mẹ cũng sờ sợ cái cảm xúc lúc đó nhưng mẹ nghĩ không nên giữ bí mật chuyện này.

- Vậy thì mẹ nói cho con...

- Con muốn mẹ nói cái gì?

- Các em trai của mẹ chết như thế nào?

- Hai em trai của mẹ chết rất trẻ: một chết năm hai mươi bốn tuổi vì tai nạn giao thông; một chết năm ba mươi lăm tuổi vì đứt mạch máu. Thật là đột ngột và bất ngờ. Các cách chết thì rất khác nhau nhưng nếu có chuẩn bị thì đỡ khó nhọc và đau đớn hơn. Chết do tai nạn rất khác.

- Con, con thích chết đột ngột nhưng con thích mẹ chết chầm chậm...

- Mẹ hiểu con. Người ta nói rằng ai không thấy mình chết thì họ “chết khỏe”. Nhưng mẹ không chắc là có “chết khỏe”, chết không đau, không cảm thấy mình đang chết thì khỏe cho người chết. Nhưng với người ở lại thì rất khó khăn. Bởi vì đột ngột quá, họ không có thì giờ để hiểu cái gì đã xảy ra và lúc nào họ cũng sống trong tiếc nuối, muốn nói lời từ giả, những lời đáng lý phải nói mà chưa nói được, những nghi ngờ... Người ta tự hỏi xem người chết có biết là họ quan trọng như thế nào với mình không, mình thương họ như thế nào...

- Mẹ nhớ không, khi con còn rất nhỏ, con có nói: “Bà cố, con thương bà lắm!”

- Mẹ nhớ... Hẳn bà cố rất vui. Khi không phải chết đột ngột, khi người bệnh yếu từ từ, mình có thì giờ để nói những gì mình muốn nói cũng như họ, họ có thì giờ để nói với mình dù cho thời gian suy yếu này dài và khó nhọc.

- Các em của mẹ không có thì giờ để nói với mẹ?

- Không, các cậu chết nhanh quá.

- Mẹ có tiếc là đã không thấy họ lại không?

- Mẹ tiếc là đã không được tiếp tục sống với họ; mẹ nhớ họ; nhưng mẹ không tiếc là đã không thấy họ chết hay họ yếu.

- Như thế mẹ không thấy khi các cậu chết?

- Không, lúc nào mẹ cũng tránh nhìn người thân chết. Mẹ không muốn nhìn các em mẹ chết. Mẹ sợ giữ những hình ảnh cuối cùng này trong đầu. Mẹ muốn giữ hình ảnh của họ khi họ còn sống.

- Con, con nghĩ con sẽ muốn nhìn người thân của con một lần cuối.

- Cái đó tùy. Khi có người đề nghị mẹ đến nhà quàn viếng một người mà mẹ thương và nói là người đó rất đẹp, rất bình thản. Mẹ không có can đảm để từ chối, nói là mẹ không thích bởi vì đi viếng cũng là làm vui lòng cho gia đình người quá cố. Vậy là mẹ đi nhưng mẹ thấy họ không giống như lúc còn sống. Họ trang điểm khác, da thì vàng giống như sáp. Nụ cười trên môi cũng khác đi. Không phải là con người cũ. Người chết thì chẳng thể nào so sánh với người sống. Vì thế mẹ nghĩ đi nhìn người chết là chuyện vô ích trừ khi mình cần tin chắc người đó đã chết thật.

- Con nghĩ đến các cậu, các cậu không có chọn lựa...

- Con muốn nói gì?

- Họ không chọn lựa được cái chết cũng như nơi chết...

- Con biết đó, với cái chết, người ta chẳng có bao nhiêu chọn lựa...

- Dù vậy cũng có nhiều người làm những chuyện nguy hiểm như các tay đua xe hơi, những người leo núi, họ biết họ sẽ chết như chơi... Cũng giống như những người hút thuốc lá nhiều.

- Đúng vậy. nhưng vấn đề hiểm nguy và cái chết thì rất phức tạp. Không phải lúc nào mình cũng chịu trách nhiệm tất cả. Thường thường có những chuyện bất ngờ xảy ra. Vả lại “tai nạn” có nghĩa là “chuyện xảy ra một cách không lường trước được và ngẫu nhiên.”

- Có nghĩa là?

- Có nghĩa là tình cờ. Một tai nạn là chuyện xảy ra tình cờ. Nhưng vì khó để tin các chuyện chỉ xảy ra do tình cờ nên người ta nói có cố ý. Người ta cho rằng có những lý do và có những cách giải thích khác nhau. Ai cũng làm như vậy. Khi bà của con chết vì té ngựa, thay vì mẹ nói “bà bị tai nạn, như vậy thì không nên tìm tòi lý do gì xa xuôi hơn,” nhưng mẹ bắt đầu giận bà kinh khủng. Mẹ tức vì bà làm những chuyện nguy hiểm một cách vô ích, bà không nghĩ đến gia đình, bà không cẩn thận, bà làm cho mọi người không còn thấy bà được nữa.

- Tại sao mẹ giận bà? Mẹ nói với con là bà yêu đời. Nếu bà biết bà sắp chết thì ngày hôm đó bà đã không cưỡi ngựa?

- Không chắc... Bởi vì mình không biết lúc nào mình chết nên mình làm những chuyện nguy hiểm mà mình lại thích. Sống là chấp nhận những nguy hiểm. Và không có gì khó hơn là lượng định phần nào là cẩn thận, phần nào là bất cẩn. Lúc nào người ta cũng ở giữa hai thái độ: suy nghĩ đến những nguy hiểm đe dọa để đề phòng hay coi thường cái chết và nghĩ đó là chuyện không thể có. Có người giải quyết vấn đề bằng cách tin vào số phận cho rằng cái gì đến sẽ đến dù mình có làm gì đi nữa.

- Tin vào số phận là tin cái gì đến sẽ đến dù mình muốn hay không, phải không? Mẹ tin có số?

- Không, mẹ nghĩ là mình có thể đề phòng một số hiểm nguy và rất cẩn thận. Nhưng mình không thể phòng ngừa và tránh tất cả. Chẳng hạn lúc đi xe, dù mình rất cẩn thận nhưng mình cũng không thể nào tránh người say rượu lái xe tông vào mình.

- Nếu nói về tai nạn thì con hiểu mẹ muốn nói gì, mình không chọn được nhưng khi mình hút thuốc nhiều, uống rượu nhiều thì lúc đó mình chọn một cách chết...

- Là một hiểm nguy nhưng không phải nói như vậy là mấy người hút nhiều, uống nhiều sẽ ngưng làm. Mẹ có nhiều người bạn hút gấp đôi khi họ nghĩ đến các thống kê về bệnh ung thư phổi, chỉ nghĩ đến các con số này là họ lo lắng, là họ hút thêm!

- Thật khùng!

- Người ta không thể cấm tất cả những gì có hại cho sức khỏe. Mỗi người quyết định những gì mình uống, mình ăn, mình sống như thế nào... Người ta có thể cho thông tin nhưng không quyết định giùm cho đương sự. Nếu mình không thể nào chọn cách chết, thì ít nhất mình cũng có thể chọn cách sống...

- Mẹ nghĩ mình tự do hơn đối với cuộc sống hơn là đối với cái chết?

- Mẹ không chắc... Trong cuộc sống cũng như trong cái chết, có đầy những chuyện mình không tránh được... Mẹ đã nói với con về các cách chết. Còn nơi mình chết nữa. Ngày nay đa số chết ở bệnh viện. Dù chết tai nạn hay chết bệnh, 70% dân chúng sẽ chết ở bệnh viện. Hiện tượng này mới mẻ. Chưa đầy một thế kỷ trước đây, người ta còn chết ở nhà. Dù bị tai nạn, người ta đến bệnh viện để được săn sóc nhưng về nhà để chết. Bây giờ mọi sự thay đổi. Các người sắp chết không về nhà để chết. Nhiều lúc người thân còn tránh họ, sợ họ.

- Như vậy mẹ có thấy bình thường không?

- Mẹ hiểu họ nhưng mẹ thấy như vậy không thật sự bình thường. Thay vì săn sóc người thân sắp chết, họ thích giao cho các chuyên gia có nghĩa là các bác sĩ, y tá, trợ tá. Những người này rất giỏi nhưng mẹ nghĩ chết không phải là công việc của các chuyên gia. Nhưng là công việc của gia đình, của bạn bè, của tình thương...

- Con, con không muốn ở đó. Con quá sợ...

- Chắc rồi, sợ chứ. Nhưng con, con có thể bình thản, người ta không bắt buộc trẻ con ở gần người chết. Người ta bảo vệ trẻ con, tránh cho trẻ con khỏi nhìn cảnh này. Chỉ có người lớn đi thăm người sắp chết nhưng nhiều khi họ cũng ít đi thăm... Dù vậy ở bên cạnh người sắp chết là rất quan trọng, ở bên cạnh họ, nói những gì họ muốn, hoặc thinh lặng, hoặc cầm tay. Khi mẹ sợ mẹ rất thích ở gần ai trấn an mẹ. Khi mẹ sinh các con, mẹ xin ba đừng rời mẹ một giây vì mẹ sợ... Nếu mẹ biết mẹ sắp chết, mẹ muốn ba ở đó cầm tay mẹ...

- Mẹ không có một chút thơ mộng?

- Nhất là sợ sệt! Nhưng không phải ai cũng như mẹ. Có người thích ở một mình khi họ không khỏe hay khi họ sợ... Ông của con chẳng hạn, khi ông đau, ông xin mọi người để ông yên. Ông còn nói: “Ba muốn chết một mình!” Ông đi tìm cô đơn. Nhưng cô đơn mình muốn khác với cái cô đơn mình phải chịu. Nếu mình muốn ở một mình như ông của con thì tốt. Nhưng nếu mình ở một mình bởi vì mình ở bệnh viện, không ai đến thăm mình, thì không giống nhau. Và đó là một vấn đề mà cái chết làm cho người khác sợ. Con người không cần thiết phải muốn ở một mình để chết, thế mà cái sợ làm cô lập người sắp chết... Vừa buồn vì mình sắp chết vừa buồn vì mình bị người khác bỏ rơi chỉ vì họ sợ chết và không dám nhìn.

- Mình phải làm gì để chống lại chuyện này?

- Trước hết phải suy nghĩ. Mình tự hỏi xem bệnh viện có phải là nơi tốt nhất để đón những người sắp chết, có đến bảy trên mười người chết ở bệnh viện.

- Ít nhất ở bệnh viện mình không ở một mình, có bác sĩ, y tá và những người khác săn sóc mình...

- Đúng, nhưng khung cảnh thì khác, thuốc men, lạnh lẽo. Rất nhiều người muốn về nhà để chết. Ở Pháp có một tổ chức gọi là bệnh viện tại gia. Các bác sĩ, y tá, tâm lý gia đến nhà săn sóc bệnh nhân. Mẹ tự hỏi nên để người lớn tuổi ở nhà nhưng có cả một hệ thống giúp đỡ tại nhà thì tốt hơn hay là nên gởi họ vào bệnh viện dù họ không quen nhà quen cửa và bị xem như người bệnh. Dĩ nhiên mẹ nói như vậy không phải để chỉ trích bệnh viện.

- Mẹ thích họ chết ở nhà họ?

- Mẹ thích họ chọn nơi họ sẽ chết và mình có thể cùng suy nghĩ với họ để giúp họ không bị lo lắng, bị phiền. Ở nhà một mình, không có ai đến giúp, khi đau nhiều là chuyện không thể được. Trong trường hợp này tốt hơn phải vào bệnh viện. Nhưng nếu mình có một gia đình biết chăm sóc và có sự trợ giúp của cơ quan y tế thì mình có thể chết tại nhà, chung quanh người thân, chung quanh những đồ vật quen thuộc của mình...

- Con, con mời các cô bạn của con...

- Không phải là một ngày lễ đâu con nhưng mẹ hiểu con! Có thể ở bên cạnh những người mình thương và nói với họ mình thương họ là điều rất quý. Người chồng thứ hai của bà ngoại đã chờ bà có mặt bên cạnh để chết. Bà đi mua hoa, khi bà về, ông nói với bà: “Anh chờ em về để nói lời từ giả.” Bà nằm bên cạnh ông và ông chết.

- Ngay lập tức?

- Đúng nhưng đó là đoạn cuối của thời gian hấp hối cũng lâu.

- Ông không nói “anh yêu em”?

- Chắc chắn đó là điều ông muốn nói... Nhưng con thấy đó, trong nhà người đi tới đi lui, cây cối, bông hoa, súc vật... không phải như phòng bệnh viện.

- Lý tưởng là phối hợp cả hai. Ở bệnh viện để khỏi bị đau và được săn sóc; có nhiều người tới thăm để khỏi cô quạnh và buồn, rồi trang hoàng phòng bệnh viện như ở nhà để khỏi nhớ nhà...

- Ý kiến của con rất hay và có người đã thực hiện. Đó là một nữ bác sĩ, bà tên là Cicely Saunders, bà làm việc trong một bệnh viện ở Luân Đôn có tên: Saint Christopher’s Hospice, nơi đón tiếp những người bị bệnh không chữa lành được.

- Không chữa lành được là sao?

- Là những người bệnh người ta không có thuốc chữa.

- Và họ sẽ chết rất mau...

- Họ sẽ chết nhưng chưa chắc đã nhanh. Họ có thể chết chậm và đau đớn kinh khủng. Đau càng nhiều thì mình thấy thời gian càng dài. Đó là vấn đề mà bà Cicely Saunders phải đối diện. Bà muốn xoa dịu cơn đau vô tận của họ.

- Bà muốn giúp họ chết?

- Đúng và không đau đớn. Và thế là bà lên chương trình chữa trị, bà tiêm đều đặn cho các bệnh nhân này thuốc giảm đau để làm cho họ bớt đau. Đây là các thuốc giảm đau liều mạnh phối hợp với móc-phin nên có thể làm cho bệnh nhân không cảm thấy đau. Họ có thể nằm nghỉ và có thể nói chuyện được với người thân hay về nhà mà khi quá đau đớn họ không thể nói chuyện được. Bác sĩ Cicely Saunders không những chỉ lên chương trình chữa trị, bà còn mở một bệnh viện để các linh mục, các người làm thiện nguyện, các nhóm có thể đến săn sóc, nói chuyện với những người sắp chết. Ý tưởng có một nơi dành riêng để săn sóc những người bệnh không chữa lành nhưng có thể xoa dịu họ, được nảy sinh. Chỉ đến năm 1984 ở Pháp mới có những dịch vụ đầu tiên về loại săn sóc tạm thời này. Người ta gọi là tạm thời bởi vì nó bù lại, mang lại một phương cách chữa tạm thời cho những bệnh không chữa lành được.

- Mẹ, nếu khi nào mẹ cần, mẹ cũng sẽ vào cơ quan này để được săn sóc?

- Chắc chắn rồi, nếu mẹ chết bệnh. Và mẹ cũng mong người thân của mẹ được như vậy. Dứt khoát phải tranh đấu để phát triển loại dịch vụ săn sóc người bệnh này. Bởi vì mình sẽ phải chết thì tốt hơn nên chết trong những điều kiện tốt nhất, ít đau nhất! Suy nghĩ về chết giúp con người chết tốt hơn, nếu không thì suy nghĩ về cái chết là vô ích. Nhưng mẹ muốn nói với con một người đàn bà khác, bà cũng cống hiến rất nhiều để con người được chết tốt hơn.

- Lại cũng một bà người Anh?

- Không, bà người Thụy Sĩ nhưng phần lớn thời gian bà sống ở Mỹ. Bà tên là Elisabeth Kubler-Ross, bà là bác sĩ tâm thần. Từ năm 1965, bà làm việc với những người bị bệnh ung thư. Bà phỏng vấn họ, ghi các câu chuyện, các lo âu, các hy vọng, các tuyệt vọng của họ để hiểu những mong chờ của họ để giúp đỡ họ. Từ kinh nghiệm này, bà rút ra một lý thuyết mô tả những giai đoạn khác nhau mà những người bị bệnh đã sống trước khi chết. Bà kê năm giai đoạn: phủ nhận bệnh, giận dữ, mặc cả, tuyệt vọng, chấp nhận chết.

- Con hiểu giai đoạn phủ nhận, giận dữ, tuyệt vọng nhưng con không hiểu giai đoạn chấp nhận? Mẹ nghĩ thật sự người bệnh chấp nhận chết?

- Mẹ không chắc. Mẹ, mẹ nghĩ mẹ sẽ rất giận nếu mẹ chết vì một bệnh nặng, mẹ không nghĩ thời gian hấp hối của mẹ sẽ yên tĩnh và bình thản...

- Mẹ sẽ không biết... Mình khó tưởng tượng mình hấp hối như thế nào... Hồi nãy đến giờ mẹ nói với con mình chết ở đâu và mình chết như thế nào nhưng mẹ chưa nói mình chết vì lý do gì nhiều nhất.

- Trong các xứ có chiến tranh, có nổi loạn thì con người chết vì bom đạn, vì đánh nhau, họ cũng chết vì đói và thiếu săn sóc. Trong xứ hòa bình như nước Pháp thì họ chết bệnh nhiều hơn.

- Nhất là ung thư?

- Đúng cho người lớn từ ba mươi lăm đến bảy mươi lăm tuổi. Bởi vì muốn có một con số, người ta phải tính theo tuổi, giới tính, thời buổi họ sống vv.. Con sẽ hiểu tại sao.

- Con nghĩ con hiểu. Đa số người ta chết già. Rất hiếm khi thấy các em bé sơ sinh hay trẻ con chết...

- Con đã hiểu. Ở u châu ngày nay, trẻ con ít chết hơn người lớn và nhất là bây giờ ít chết hơn ngày xưa. Trên điểm này, có những thay đổi đáng kể trong Lịch Sử. Trước đây, trẻ sơ sinh và trẻ con rất yếu đuối và chết nhanh chóng. Bây giờ không còn nữa, tử suất của trẻ con rất thấp. Cũng còn người trẻ chết nhưng vì những lý do mới mẻ hơn. Xe hơi, xe máy, xe mô-tô là những phát minh gần đây gây nhiều tai nạn chết người mà ngày xưa không có.

Người trẻ gặp nhiều tai nạn xe hơi, xe máy vì họ thiếu kinh nghiệm. Ngược lại, vào những năm 1920, các người trẻ hai mươi, hai mươi lăm tuổi chết vì bệnh, đặc biệt là bệnh lao. Không có tai nạn xe hơi! Bây giờ thì 40% người trẻ chết vì tai nạn xe hơi.

- Quá nhiều!

- Đúng, quá nhiều. Như thế đủ để muốn nói với những người lái xe trẻ họ phải rất cẩn thận nhưng họ lại muốn lái nhanh để vui... Những gì mẹ nói với con là chỉ xảy ra ở những nước phát triển, những xứ giàu. Ở các nước nghèo, người ta không chết cùng tuổi, cùng lý do. Tử suất của các trẻ con vẫn còn cao. Bệnh dịch tả, bệnh lên sởi vẫn còn giết nhiều em bé trong khi ở u châu thì không còn tình trạng này. Ở đâu, người ta cũng đã chích ngừa cho tất cả trẻ em nhưng vẫn còn những em bé chết vì bệnh uốn ván, bệnh sởi trên thế giới dù đã có thuốc chủng ngừa. Như thế có một khoảng cách rất lớn theo từng xứ và theo từng hệ thống y tế của xã hội.

- Mẹ muốn nói không phải ở đâu người ta cũng chết một cách giống nhau?

- Đúng. Trong các xứ phát triển các bệnh tim mạch là nguyên do chết đầu tiên. Rồi đến bệnh ung thư của những người dưới sáu mươi lăm tuổi. Ở những xứ kém phát triển, người ta chết vì sốt rét, ho lao, suy dinh dưỡng. Con thấy đó, mình không thể nào so sánh được.

- Có những người thì lại ăn quá nhiều, không tốt cho sức khỏe, có người lại không đủ ăn, cũng không tốt luống!

- Đúng, rồi lại có thêm những bệnh mới.

- Mẹ định nói bệnh si-đa...

- Đúng rồi... Si-đa là một bệnh mà con đã nghe nói ở trường học trên vô tuyến truyền hình. Bệnh bắt đầu vào những năm 1980. bệnh này đã làm hai mươi triệu người trên thế giới chết, và bệnh dịch này vẫn còn, đặc biệt ở Phi châu nơi người bệnh không có phương tiện để chữa. Ở những xứ giàu, người bệnh có thể mua thuốc uống để làm chậm sự phát triển của bệnh. Ở các xứ nghèo, người dân không đủ tiền để mua thuốc. Bệnh này tuy người ta nói đến nhiều nhưng lại giết ít người hơn bệnh sốt rét mà mẹ nói trên. Con biết bệnh si-đa nhưng chắc con chưa bao giờ nghe đến bệnh sốt rét.

- Đúng vậy!

- Nói về cái chết, không khi nào mình có thể đứng trên một cái nhìn đúng, không bao giờ được thông tin cho đủ và mình để những điều mình đã biết, những điều mình sợ nhất lên hàng đầu nhưng không phải lúc nào đây cũng là những chuyện quan trọng nhất. Mỗi người tập trung nỗi sợ của mình vào một số bệnh rồi tưởng mình sẽ chết vì bệnh này. Trong một thời gian rất lâu, ở u châu người ta sợ bệnh cùi, rồi dịch hạch, rồi thổ tả. Bây giờ người ta sợ ung thư nhiều nhất. Nhưng không phải vì đó là một bệnh làm người ta sợ, cũng không phải người ta nhắc đến nhiều mà nó là bệnh làm nhiều người chết. Ví dụ, trong những lý do làm người đàn ông chết, si-đa và nghiện rượu, bệnh nào là bệnh làm nhiều người chết nhất?

- Si-đa.

- Không đúng: 1.5% đàn ông chết vì si-đa mỗi năm ở Pháp, trong khi có 3% chết vì nghiện rượu, có đến bốn mươi lăm ngàn người chết một năm, tương đương với số dân của một quận ở Paris. Nhưng người ta ít nói đến.

- Tại sao?

- Bởi vì nó dính đến những lý do kinh tế. Các nhà sản xuất rượu không thích báo chí nói nhiều đến tai hại của rượu. Nhưng cũng có những lý do văn hóa. Ở Pháp, rượu là một phần của các truyền thống, các phong tục. Uống một ly rượu với bạn bè trong tiệm, ở nhà là chúc mừng cuộc sống với những gì êm đẹp dễ chịu mà cuộc sống đem lại. Liên hệ các thức uống có rượu với cái chết sẽ đi ngược với truyền thống này vì rượu là một nghệ thuật sống chứ không phải nghệ thuật chết...

- Dù vậy ai cũng biết uống rượu rất nguy hiểm, nhất là khi lái xe.

- Nhưng con người có tự do để chọn lựa... Mẹ nói với con hồi nãy đó. Tuy nhiên các khả năng chọn lựa không phải là không có giới hạn bởi vì mình không chọn để được sinh vào một xứ giàu hay nghèo, xứ có được hệ thống y tế tốt hay xấu.

- Mẹ nói mình không chọn được xứ sở để sinh ra cũng không chọn được cách chết, vậy ít nhất mình cũng chọn được cách tổ chức đám ma của mình?

- Con muốn nói gì? m nhạc, bài điếu văn, chôn hay thiêu?

- Đúng, con chẳng hạn, con thích các cô bạn của con đến dự, con thích người ta để bản nhạc Comme toi của Jean-Jacques Goldman. Rồi con thích có một buổi tiệc thiệt to giống bữa ăn buffet hồi đám ma dì của mẹ...

- Mình có thể viết lại những gì mình thích để người thân làm cho mình. Mẹ nói như vậy bởi vì mấy tháng sau ngày em của mẹ mất mẹ mới tìm thấy ở văn phòng của cậu một bức thư. Bức thư nói những gì cậu thích làm ngày đám ma. Vì cậu không khi nào nhắc đến nên những mong ước của câu không được thực hiện. Mẹ tiếc là không tìm được bức thư này kịp thời... Đám ma đã cử hành theo ý mình chứ không theo ý cậu...

- Nhưng ý cậu có khác với ý mình lắm không?

- Không đến nổi khác nhau lắm nhưng cậu có những mong muốn mà mình không biết... Thường thường thì gia đình giải quyết các vấn đề sau khi người thân chết. Gia đình quyết định các nghi lễ, đôi khi ngược với ý người chết.

- Thật không công bằng!

- Đúng vậy, nhưng người chết không còn ở đó để bảo vệ ý kiến nên gia đình làm theo thói quen của họ. Vì giây phút chết rất đau đớn và rất khó khăn nên gia đình cảm thấy yên tâm nếu được các tổ chức tôn giáo giúp đỡ. Những người vô thần thì họ không làm các nghi thức tôn giáo lúc chết được.

- Con, khi con vào nghĩa địa, con để một cái hoa hay một cục sỏi, tùy con tìm được cái gì lúc đó... Quan trọng là chứng tỏ cho họ biết con có đến đây và con nghĩ rất nhiều đến họ.

- Truyền thống công giáo, người ta vứt hoa xuống mồ; truyền thống do thái giáo, người ta ném sỏi xuống mồ. Con, con làm cả hai. Những người vô thần, dù họ không tin nhưng họ vẫn thờ kính người chết, vẫn tưởng niệm và kính trọng người chết. Cá tính đặc biệt của con người từ thời tiền sử đến bây giờ là con người lo cho người chết và đa số là chôn họ.

- Con vật thì không làm như vậy?

- Không, chỉ có con người mới chôn người chết. Họ tưởng niệm người chết bằng cách săn sóc thể xác và linh hồn người chết. Vì thế trước khi chôn, họ tắm rửa người chết và tẩm liệm sạch sẽ, mặc áo đẹp cho người chết.

- Họ mặc áo cho người chết hả mẹ?

- Đúng, thường thường là như vậy.

- Vậy thì mình cũng có thể xin mặc áo gì mình muốn khi liệm?

- Được chứ. Ông nội muốn mặc lễ phục quan tòa. Còn mẹ, mẹ thích mặc áo len đỏ, ấm áp tiện nghi! Nhưng thường người ta muốn mặc bộ nào lịch sự nhất, nếu ngày xưa người chết ở trong quân đội thì khi liệm họ có thể mặc lễ phục nhà binh và đeo huy chương nếu có.

- Có phải ở đâu người ta cũng mặc áo cho người chết?

- Không, ở một vài sắc dân, người ta chỉ bọc vải liệm. Cũng có thể người ta mong cái xác tồn tại nên không muốn thay đổi xác.

- Còn ở Ai Cập?

- Ở Ai Cập ngày nay người ta không còn ướp xác như đời xưa. Nhưng thời đó, người ta cũng chỉ ướp xác vua và gia đình của vua. Người ta cố gắng giữ xác được lâu chừng nào hay chừng đó. Đó là thuật ướp xác để giữ xác được lâu khi cần cho dân chúng viếng. Nhưng đó không phải là nghi lễ tôn giáo. Có một kỹ thuật khác để giữ xác được lâu là làm đông lạnh. Ai giàu có thể xin giữ xác họ đông lạnh.

- Giống như mấy con voi ma-mút người ta tìm thấy ở vùng Tây Bá Lợi Á.

- Đúng rồi, giống như chúng.

- Nhưng ướp lạnh để làm gì?

- Vì xác ướp lạnh giữ được lâu, họ mong có ngày kỹ thuật tân tiến sẽ làm cho xác họ sống lại! Càng ngày càng có nhiều người không thích chôn mà thích thiêu xác.

- Như ông của Lola?

- Đúng, con biết nghi lễ này rồi.

- Con thấy đau đớn quá, khi đốt xác mình phải chờ hàng giờ để xác thành tro...

- Con nói quá, thời gian trôi đi chậm thì có. Nhưng thiêu thì có vài lợi điểm hơn chôn. Trước hết là ít tốn tiền, sau đó là ít tốn chỗ. Cuối cùng là nhiều người nghĩ xác và hồn cùng biến đi một lúc làm họ bằng lòng. Nghi thức này rất thịnh hành ở Bắc u nơi truyền thống công giáo không mạnh. Ở Pháp ngày càng có nhiều người muốn thiêu xác khi chết. Ngày xưa Giáo Hội công giáo chống không cho thiêu nhưng bây giờ họ không còn chống, nhưng có một vài truyền thống khác còn chống.

Mẹ đã nói cho con biết tất cả nghi thức này là để săn sóc xác người chết nhưng một trong những mục đích của nghi lễ tôn giáo là săn sóc linh hồn để họ chuẩn bị vào một đời sống mới. Ở Ấn Độ khi thiêu xác một người ấn giáo thì những ai tham dự lễ thiêu này không được khóc để linh hồn người chết không bị xao động trong giây phút quan trọng nhất của họ là giây phút luân hồi. Nơi người công giáo, thánh lễ an táng là quan trọng nhất vì tín hữu họp lại để xin Chúa đón nhận linh hồn người chết.

- Nhưng hỏa thiêu ở Ấn thì rất khác chôn cất ở Pháp...

- Đúng, các nghi thức an táng mang những hình thức khác nhau tùy tôn giáo. Và cùng một nghi thức nhưng lại mang các hình ảnh khác nhau tùy tôn giáo, tùy văn hóa: hỏa thiêu ở lò thiêu Père-Lachaise thì không giống hỏa thiêu ở Bénarès. Bénarès là một trong những thành phố thiêng liêng của Ấn, nơi có nhiều người Ấn đến đó để chết. Các người hành hương đến tắm ở dòng sông Gange, họ đi xuống dòng sông bằng những bậc thang rất rộng. Người ta có thể thấy cảnh thiêu người chết trên những dàn thiêu rất lớn ở đó. Người ta tin chết ở Bénarès thì sẽ được cứu ngay lập tức, tránh cái vòng luân hồi bất tận. Con nhớ mẹ đã nói với con về luân hồi... Như thế các linh hồn sẽ được an nghĩ vĩnh viễn. Rất nhiều người lớn tuổi tin tưởng vào viễn cảnh này nên họ đến Bénarès để sống những ngày cuối đời. Con thấy đó, lễ tục cũng rất khác nhau. Các khác biệt còn nằm trong thời gian chờ an táng. Chẳng hạn, đối với người hồi, phải chôn người chết thật nhanh, nếu được ngay ngày họ chết trong khi đối với người do thái hay công giáo thì không cần thiết phải chôn nhanh. Dù sao, đa số phải theo phong tục của xứ mình ở: Ở Pháp không thể nào chôn người chết trong vòng hai mươi bốn giờ sau khi có giấy chứng tử, như thế người chết đạo hồi không chôn cùng ngày được... Nhưng cũng không được để quá sáu ngày, muốn gia hạn phải xin giấy phép. Như thế ngày quy định phải chôn đã có luật lệ. Nhưng nghi lễ thì rất khác nhau. Nơi người do thái, nghi lễ được lặp lui lặp tới để tưởng niệm người chết, trước hết là một ngày trước khi chôn, sau đó là mỗi ngày trong tuần lễ người đó chết, kế đó là kỷ niệm hàng tháng, rồi hàng năm. Nơi người công giáo thì thường thường là một năm kỷ niệm một lần. Người ta mong rằng kỷ niệm về người chết sẽ còn lại trong tinh thần người sống.

Nghi thức an táng thì cũng có nhiều cách. Các nghi lễ tiễn đưa thể xác và linh hồn người chết về nơi an nghĩ cuối cùng nhưng cũng để giúp người thân diễn tả nỗi đau buồn của mình qua nhiều hình thức. Hoặc mình tự nhiên khóc trước mặt mọi người, hoặc nhờ người khóc chuyên nghiệp khóc thế.

- Mẹ đùa sao! Mình trả tiền để nhờ người ta khóc?

- Mẹ không đùa. Còn rất nhiều nền văn minh còn cần đến hình thức này. Để buổi lễ được thành công, phải có đông người tham dự và đặc biệt là những người khóc mướn, họ khóc để tượng trưng cho nỗi đau buồn của tất cả mọi người. Nhưng cũng có thể tỏ lòng đau buồn bằng cách khác, không cần phải khóc. Nơi người do thái, họ xé một cái áo và đàn ông thì không cạo râu tuần lễ đầu tiên. Người ta có thể mặc áo tang, thường thường là màu đen nhưng cũng tùy xứ, ở Nhật, Tàu và Liban thì mặc màu trắng. Người ta cũng có thể xuống tóc hoặc chải tóc một cách khác... Có rất nhiều cách để tỏ lòng thương xót và theo thời gian, các cách này cũng thay đổi. Khi mẹ còn nhỏ, mẹ biết nhà nào hay tòa nhà nào có tang, vì mẹ thấy người ta che một cái vòm đen trước mặt nhà đó, trên vòm họ viết chữ thật to tên tắc của người quá cố.

- “Vòm” là gì mẹ?

- Đó là một loại như cái lều vải hay ô-văng. Rất nổi bật. Mọi người mặc áo đen, có khi các bà che khăn trùm từ đầu xuống chân. Họ làm cho mình sợ. Bây giờ người ta không làm như thế nữa. Ngày chôn cất, người ta chỉ mặc áo đen hay áo màu thẩm. Có khi đàn ông mang cà-vạt đen một tháng hoặc một năm. Nhưng có nghi lễ hay không nghi lễ, lòng con người vẫn đau buồn. Phong tục không làm thay đổi lòng khổ đau hay tuyệt vọng. Phong tục chỉ có thể giúp để có nghi lễ và là dịp để người thân cùng chia sẻ nỗi buồn với nhau.

Ý nghĩa cuối cùng của các nghi lễ là giúp người sống họp nhau lại và cảm thấy mình gắn bó chặt chẽ với nhau sau khi người thân mất. Khi nhắc lại kỷ niệm của người chết, mối tương giao với họ mình mới thấy rõ những mất mát lúc họ không còn. Họp nhau quanh quan tài, nhắc lại kỷ niệm và những gì họ mang lại cho mình là một cách để họ còn sống lại trong lòng mình. Là nghĩ đến mình sẽ làm gì để nhớ họ. Và cũng để cùng nhau tự hỏi xem mình làm gì để học hỏi, trao truyền những gì người chết để lại cho mình. Nghi lễ an táng là buổi họp lại những người mến thương người chết, thấy mình mất mát như thế nào và giúp mình tiếp tục dấn thân vào cuộc sống.

- Mẹ có thích nghi lễ an táng?

- Mẹ không thích chút nào, nó làm cho mình xáo trộn và đau khổ. Nhưng mẹ thấy mình phải tham dự để tỏ lòng tôn kính và tưởng niệm người chết cũng như thân nhân của họ. Mẹ thích được bà con bạn bè ở bên cạnh lúc mẹ mất người thân. Đến lượt các bạn của mẹ mất người thân, mẹ cũng thích được ở bên cạnh họ. Nhưng theo mẹ, các nghi lễ tưởng niệm tang ma, những nghi lễ làm lập tức sau khi người thân chết, thì không thiết yếu... Theo mẹ, quan trọng nhất là thời gian sau đó... Khi mỗi người ra về và tiếp tục sống mà không còn nghe thấy tiếng cười, giọng nói, hơi ấm của người đã chết, khi mà mình phải học lại để sống không có họ... Lúc đó, đúng là mình sống trong một đời sống khác, một thời gian khác...

- Mẹ muốn nói gì?

- Khi một người vừa mới chết, sẽ có những cú sốc, phải loan báo, phải sống những giây phút đau khổ, các giấy tờ phải làm, các nghi lễ phải tôn trọng... Ý thức về những gì người chết để lại chưa có, những chuyện cần phải “làm với” và “làm khác trước” chỉ đến từ từ sau này. Giai đoạn này có thể rất dài và các tâm lý gia gọi đó là giai đoạn để tang.

- “Để tang” là gì hả mẹ?

- Để tang là trạng thái mình cảm nhận khi mình mất một người thân. Tang là cảm nhận một mất mát trong lòng chứ không phải chỉ nói đến một loạt các nghi thức trong xã hội khi gia đình có người thân chết: mặc áo đen, tham dự hay không tham dự những lễ lạc bị hạn chế lúc mình có tang.

- Như thế sau khi chôn là mình để tang.

- Trên thực tế, giai đoạn tang chế bắt đầu sớm hơn. Ngay khi được tin người chết là mình đã để tang. Cú sốc khi nhận tin này thường làm cho mình hoài nghi. Nếu mình chưa tin khi có người loan tin một ai đó chết thì chính vì cái chết nói chung, và cái chết của người này nói riêng là những điều thật sự mình không thể nào tin được, không thể nào hiểu được.

- Tại sao? Mình biết là mọi người đều phải chết mà.

- Lý thuyết là như vậy nhưng trên thực tế thì rất khó tin. Một mặt vì con người lúc nào cũng nghĩ mình bất tử, mặt khác, phản ứng từ chối không tin hoặc hoài nghi là những hình thức duy nhất để tự bảo vệ mình trước cái tin khủng khiếp này – dù cho tin này đã được khéo léo loan báo – trước biến cố không xoay ngược được này. Người ta hy vọng đó chỉ là cơn ác mộng. Những giây phút thức dậy buổi sáng là những giây phút đặc biệt khó khăn vì phải sắp xếp lại mọi thứ tự trong đầu và hiểu ác mộng không phải là giấc mộng mà cuộc đời trở nên ác mộng! Mỗi lần người thân chết, mẹ vẫn mong đó là ác mộng nhưng khi thức dậy mẹ đi tìm người mà mẹ khóc nhưng dĩ nhiên là chẳng bao giờ có họ! Mẹ ngạc nhiên khi mẹ còn nghĩ chỉ cần đến cái nơi mà họ vẫn hay đến và họ chờ mẹ ở đó, dù cho mẹ đã được tin họ đã chết... Bây giờ mà mẹ vẫn còn nghĩ như thế...

- Giống như mẹ không tin người đó đã chết.

- Đúng, và mẹ còn muốn đó là tin không đúng. Cái mong muốn này có thể kéo dài rất lâu, nhiều năm sau khi người đó chết, dù mình đã có thì giờ để nghĩ đây là một cuộc ra đi vĩnh viễn.

- Dù mẹ cũng đã hiểu là mọi người phải chết!

- Một vài cái chết vẫn còn làm cho mẹ không khi nào hiểu được dù mẹ đã đã hiểu thế nào là tai nạn, bệnh tật, hấp hối, những lời nói cuối cùng... Chẳng hạn cái chết của người em kế của mẹ, không phải là mẹ không biết những gì xảy ra khi em chết, em nói những gì, nhưng mẹ vẫn không thể nào hiểu được em còn trẻ thế, lúc nào cũng ở đó sẵn sàng làm mọi chuyện mà bây giờ không còn nữa. Thật không hiểu được. Dù cho thực tế rõ ràng với từng chi tiết, cái chết của em vẫn còn là một điều huyền bí chướng kỳ.

- Có ngày nào trôi đi mà mẹ không nghĩ đến cậu?

- Rất khó. Mẹ không biết làm sao trả lời một cách thẳng thắn với con. Tang chế có thời gian riêng của nó. Năm đầu tiên, ngày đêm lúc nào mẹ cũng nghĩ đến em, mẹ sống không nổi. Mẹ ăn uống, mẹ làm việc, mẹ lo cho các con nhưng lúc nào mẹ cũng có một nỗi buồn nặng trĩu. Mẹ cứ tự hỏi hoài làm sao mẹ sống mà không có em được. Em lúc nào cũng là một phần cuộc sống của mẹ, trong kinh nghiệm sống, bên chân trời của mẹ. Mẹ nghĩ đến em mà nhớ nụ cười, lòng trìu mến và cuộc đời của em. Mẹ nghĩ em không thấy con mình lớn lên, em không biết mình được hạnh phúc như thế nào và mình muốn chia sẻ với em như thế nào. Mẹ cũng cảm thấy như vậy khi bà ngoại con mất. Khi mẹ thấy bà nội ngoại nào hạnh phúc với con cháu, mẹ đều nghĩ: “Đó là niềm vui mà con mình không có...” Mẹ buồn vô hạn. Điều mà mẹ ghét nhất ở cái buồn bã, tang chế là nó làm cho mình có tâm địa xấu, mình trở nên ghen tuông, thèm muốn, nhỏ nhen, những tâm trạng này chẳng bao giờ xảy ra khi mình vui.

- Mẹ không bao giờ hài lòng trong những giây phút đó dù mẹ có các con?

- Đương nhiên là có những giây phút hài lòng chứ nhưng có những ngày khủng khiếp, mẹ thấy cuộc đời vô nghĩa, vô hồn vì vắng bóng người thân của mẹ. Sống là lúc nào cũng sống với những mất, những chia cách. Mất ông bà, mất cha mẹ, mất bạn bè. Dù những mất mát này đau đớn nhưng nó cũng sẽ trở thành thói quen và bình thường. Chắc chắn cũng có những thử thách khác đau khổ và không thể quay lại được như thân thể bị tai nạn hay bị bệnh, sinh con bị bệnh hay khuyết tật, phải từ bỏ việc làm của mình hay ơn gọi của mình...

Với giai đoạn để tang, mình có thể thoát ra tình trạng đau khổ và tìm lại ý nghĩa cho cuộc sống, có thể nhìn lại thời gian mình đã sống với người đã khuất là thời gian quý nhất và hạnh phúc nhất nhưng thời gian này đã đi qua... Muốn làm được như vậy cần phải có thời gian để học cách tiếp tục sống với những người mà mình đã yêu thương và bây giờ mình thiếu họ...

- Dù mình đã có chồng, có con?

- Tình yêu của chồng con bạn bè giúp mình sống cuộc sống tiếp tục. Nhưng không có gì thay thế được tình yêu đã mất. Mỗi người trong chúng ta là duy nhất, tuyệt đối không thay thế được và mỗi mất mát là một mất mát riêng biệt.

- Thế thì cái gì có thể giúp mình?

- Tiếp tục yêu thương và làm việc, tìm một ý nghĩa cho cuộc sống dù mình cảm thấy đời vô nghĩa, dù mình buồn bã hay chán nản. Một ngày tuyệt vọng, mẹ nghĩ chẳng có cái gì có thể tệ hơn, mẹ điện thoại cho một bà bạn để than chán. Cô khuyên mẹ phải đi làm, bắt buộc phải tiếp tục làm. Không được nghĩ luẩn quẩn về cuộc đời nữa, rồi một ngày nào đó ý nghĩa cuộc đời sẽ trở lại với mẹ... Mẹ đi làm lại. Rồi mọi chuyện đâu vào đó. Đôi khi chỉ cần có một chút an ủi cũng đủ.

- Mình đi làm mà mình vẫn buồn...

- Cái buồn của thời gian tang chế thì thay đổi, nó tùy thuộc vào quan hệ dễ hay khó với người đã chết khi họ còn sống, đôi khi là một mặc cảm tội lỗi làm cho mình khó sống...

- Mình cảm thấy có tội?

- Con biết, mình có thể cảm thấy tội lỗi đủ chuyện với người đã chết, bắt đầu bằng cảm nhận vì sao mình còn sống mà người kia chết, tiếp tục cười nói ăn uống vui vẻ, làm đủ chuyện mà ngày xưa mình làm với họ hay họ thích làm...

- Thật khùng...

- Đúng vậy. Tuy vậy mình có thể thay đổi tình trạng một cách khác đi. Vừa nhớ, vừa tiếp tục các sinh hoạt ngày trước mình cùng làm chung với nhau.

- Chẳng hạn?

- Nghĩ tới Kim khi đi câu cá, đi ăn bánh kẹp hay khi đi hái hoa dại. Nghĩ tới An khi đi ăn tiệm hay đi du lịch. Nghĩ tới Lan khi ăn cơm hay ăn bánh kem, nghĩ tới Tin khi đọc các câu chuyện thời các triết gia hy lạp xưa. Nghĩ tới Chi khi đọc một đoạn triết của Kant... Danh sách sẽ rất dài... Người chết chẳng bao giờ biến mất trong đời sống của mình. Mình nói chuyện trong đầu với họ. Đôi khi mình còn tưởng tượng nói chuyện điện thoại với họ, dù mình thích mấy đi nữa, họ cũng không bao giờ trả lời cho mình!... Và rồi, mình cũng có thể nói chuyện với họ. Và thế là họ vẫn còn sống trong lòng mình.

- Mẹ nghĩ là mình không được quên họ, họ phải hiện diện trong đời sống của mình?

- Mẹ, mẹ không thể nào làm khác đi. Nhưng có nhiều người không bao giờ nói về người chết, giống như họ không thể nào nói được, quá đau đớn đối với họ...

- Ba giống như vậy!

- Có rất nhiều thái độ đối với cái chết cũng như đối với sự sống. có người dứt khoát tránh không nghĩ đến và giải trí bằng cách lúc nào cũng nghĩ đến chuyện khác. Có người thì cứ nghĩ hoài đến những người đã khuất.

- Mẹ, mẹ là người lúc nào cũng nghĩ...

- Chắc chắn rồi... Nhưng mình cũng có thể nghĩ đến cái chết nhưng không phải lúc nào cũng nghĩ, cũng làm mất vui cuộc sống. mình để nó đúng chỗ, giữ một khoảng cách để yêu thích cuộc sống hơn.

- Nhưng làm như thế nào?

- Trước hết mình phải hiểu cái chết là một phần của sự sống. Chắc chắn nó là điểm cuối cùng nhưng nhất là nó là điều bổ túc rất cần thiết, điều làm cho chúng ta yêu chuộng sự sống trong cái nhất thời, trong niềm vui và trong sự sâu đậm của nó. Hiểu nhiều về cái chết cũng có thể làm cho mình thưởng thức trọn vẹn cuộc sống, tận hưởng từng giây phút mình có được sức khỏe, được thoải mái trong cơ thể. Đây không phải là chuyện lý thuyết mà là một thái độ giúp mình đối diện với cái chết của mình cũng như cái chết của nhiều người khác...

- Con không hiểu.

- Đối diện với chính cái chết của mình có nghĩa là biết đời sống là hiểm nguy và thoáng qua và từ đó thấy nó thật quý vô cùng. Biết cuộc đời là phù du như một con đường đi qua. Ý thức được chuyện này giúp cho mình dự trù những gì mình mong muốn để nó xảy ra sau khi mình đã đi qua, để lại một cái gì cho con cái chẳng hạn.

- Mẹ nghĩ những gì mẹ phải làm nếu cả hai ba và mẹ chết. Nghĩ đến đó tụi con sợ lắm...

- Tình huống này thì không vui chút nào nhưng tốt hơn vẫn là phải nói và dự trù coi như nó sẽ chẳng bao giờ xảy ra hoặc chỉ xảy ra cho người khác... Bởi vì chúng ta ai cũng sẽ chết, tại sao lại sợ đối diện với nó để không chăm sóc đến những người còn lại? Người nào cẩn thận làm di chúc, truyền lại hiểu biết, tư tưởng, ý chí của mình thì đối diện bình thản hơn với chính cái chết của mình.

- Tụi con, tụi con không muốn nghĩ đến chuyện đó!

- Nhưng có những người lớn nghĩ đến chuyện này. Dự trù những gì xảy ra sau khi mình chết, sắp xếp công việc, giải thích cho người thân và cho chưởng khế chẳng hạn, đối với mẹ đó là một việc làm vừa can đảm vừa quan trọng, bởi vì nó sẽ tránh chia rẽ gia đình khi người đó chết, khi chia gia tài. Tuy nhiên rất ít người có can đảm làm việc này! Và thường thường có những gia đình nỗi đau buồn lại gấp đôi bởi vì các gây gổ về chuyện hưởng gia tài, dù người chết giàu hay nghèo. Người ta có thể gây nhau về một tài sản lớn cũng như gây nhau về vài cái bàn cái ghế...

Đối diện không những chính với cái chết của mình mà đối diện với cái chết của người khác là xem cuộc sống của họ tiếp tục cho đến cùng và phải tôn trọng nhân phẩm họ tối đa. Quan tâm đến người bệnh và người ở giai đoạn cuối là quan tâm đến sự sống chứ không phải đến cái chết bởi vì những người sắp chết cũng là những người đang sống và đang đi đến đoạn đường chót của họ.

- Đó là những gì mẹ giải thích cho con từ hồi nãy đến giờ... Nhưng mình không thể lúc nào cũng yêu đời. Khi mình quá khổ, mình không yêu đời nửa. Mình muốn chết.

- Đó là vấn đề đặt ra cho cái đau đớn. Cuộc đời nhiều lúc không thể nào chịu đựng được đến độ họ chỉ muốn từ giã cuộc đời. trong những giây phút này, khi thể xác họ quá đau, họ chỉ có một ý nghĩ trong đầu là chết ngay lập tức. Họ không còn nói được, không nghĩ gì được, chỉ muốn kết thúc cuộc đời. Những lời yêu cầu trợ tử được hiểu như vậy...

- Trợ tử là gì?

- Nguồn gốc chữ trợ tử trong tiếng hy lạp có nghĩa là một cái chết nhẹ nhàng. Người ta dùng chữ này để định nghĩa hành vi của vị bác sĩ giúp một bệnh nhân thập tử nhất sinh được chết. Ở Pháp, luật cấm không cho trợ tử, không ai có quyền giúp người khác chết, nếu giúp sẽ bị khép vào tội cố ý giết người.

- Tại sao lại “ở Pháp”? Không một xứ nào trên thế giới có quyền giết người...

- Đây là một câu hỏi rắc rối. Vẫn còn một vài xứ còn áp dụng án tử hình, trong trường hợp này Quốc Gia có quyền giết người. Nhưng có một vài xứ ở u Châu, chẳng hạn Thụy Sĩ và các nước Bắc u cho phép trợ tử. Luật hình sự của họ chấp nhận trợ tử. Người ta không để người bệnh sống những ngày cuối cùng trong đau khổ vừa thể xác lẫn tinh thần. Người ta giúp họ chết thanh thản và có phẩm cách.

Tuy nhiên ở Pháp cũng có một hội đồng luân lý bàn về các vấn đề đạo đức và luật lệ. Ngày 3-3-2000, họ tuyên bố cho phép trong những trường hợp đặc biệt được quyền thâu ngắn đời sống, họ gọi đó là “trợ tử đặc biệt”. Trợ tử vẫn bị luật lệ lên án. Ở Pháp chưa có một luật lệ nào hợp thức hóa việc trợ tử nhưng trong những trường hợp cực kỳ đặc biệt, trợ tử được thông cảm và tòa án tỏ ra rất khoan dung.

- Con nghĩ vai trò bác sĩ là để cứu người...

- Rất nhiều bác sĩ nói như vậy. Trên nguyên tắc, con hoàn toàn có lý. Nhưng nếu con là bác sĩ, nếu có ai đau đớn khủng khiếp trước mặt con, con làm gì để giúp đỡ họ? Con nhìn đi chỗ khác? Con nói rằng đó không phải là vấn đề của mình, con nói vai trò của con là cứu người chứ không rút ngắn cuộc đời của họ?

- Con chưa bao giờ nghĩ như thế...

- Vậy mà đó là những vấn đề khó nhất các bác sĩ phải đương đầu. Rút ngắn thời gian đau đớn khi không còn chữa được. Chắc chắn rút ngắn đời sống không phải là sứ mệnh của người bác sĩ nhưng đó là một công việc khủng khiếp mà họ phải đối diện khi hành nghề. Các y tá cũng đối diện với vấn đề này.

- Còn nếu người bệnh tự tử thì sao?

- Có thể cũng có những bệnh nhân muốn tự tử. Nhưng khi mình bị một bệnh không chữa lành được thì phải có can đảm vượt bực và cũng phải có đủ sức mới tự tử được. Phải tìm phương tiện, tìm thuốc đúng. Tự tử không phải là chuyện dễ và nếu không thành công thì điều kiện sống còn tệ hơn nữa. Vì thế muốn tự tử đôi khi người ta cũng phải cần đến sự trợ giúp của bác sĩ và y tá. Từ trước đến nay, tự tử vẫn bị tôn giáo, đạo đức và luật pháp lên án. Từ năm 1972, mưu toan tự tử không còn bị lên án, ngược lại luật lệ vẫn cấm không được giúp bất cứ ai tự tử. Như thế các bác sĩ giúp trợ tử vẫn có thể bị lên án... Ở Thụy Sĩ và các xứ Bắc u thì khác, trợ tử không còn bị lên án. Các bác sĩ không còn bị kiện. Điều này đã làm thay đổi một chút...

- Mẹ, mẹ sẽ tự tử không nếu mẹ biết mẹ đau đớn không chữa được...

- Mẹ không biết mẹ sẽ có đủ can đảm để làm một mình... Mẹ thường hay nói chuyện với nhà ung thư học đầy lòng nhân ái, ông này giúp rất nhiều người chết thanh thản. Mẹ muốn có một người như ông đó ở bên cạnh mẹ, chích cho mẹ một mũi thuốc, cầm tay mẹ trong giây phút này. Mẹ không muốn chết một mình.

- Nhưng mẹ nghĩ gì về những vụ tự tử không dính gì đến bệnh tật?

- Khi nghĩ mình sẽ chết vì lâm bệnh nặng không chữa lành được và mình muốn giữ được nhân cách tối đa có thể... thì hành vi tự tử vì tuyệt vọng, vì bị suy thoái tinh thần làm mẹ tức tối vô cùng. Đối với mẹ, cuộc đời quá quý và mẹ tin vào những giải pháp bất ngờ, những tình huống mới mà mình không ngờ tới. Nhưng chỉ có những người nhìn khía cạnh tích cực của cuộc đời mới có một tinh thần như vậy. Những ai muốn tự tử thì không thấy một giái pháp nào cho các vấn đề của họ... Cái đau khổ của họ quá lớn nên họ không còn nhìn gì khác được... Bực mình họ thì có lý hơn là giận họ.

- Nếu ai tự tử thì vì họ muốn chết...

- Đó là họ muốn chấm dứt cuộc sống ngang đây... Không nhất thiết họ phải nghĩ đến nỗi đau, đến mặc cảm tội lỗi sẽ đè nặng lên người khác. Đối với những người ở lại, biến cố tự tử của người thân là một đau buồn mênh mông. Lúc nào họ cũng trách họ đã không làm, đã không nói... Họ trách họ đã không lường được tình trạng nghiêm trọng như thế.

Nhưng đối với mẹ những lời trách cứ như thế này vừa vô ích vừa không tránh được. Những người tự tử xem hành vi này là lối thoát duy nhất của họ chứ không phải là hình phạt cho người khác...

- Mẹ, những người tự tử muốn chấm dứt cuộc đời, con, con muốn tiếp tục... Mình chấm dứt buổi nói chuyện về cái chết nghe mẹ và mình đi ăn kem hay nói một chuyện gì vui nghe mẹ.

- Rất tốt! nếu mẹ muốn nói với con những chuyện nghiêm trọng và khó khăn là vì mẹ thấy không gì làm cho mẹ lo lắng khi thấy những người chung quanh có thói quen im lặng khi nghĩ về cái chết. Có dịp, mình phải hạ bức tường thinh lặng này để nói đến cái hung dữ không tránh được này. Nói như thế không làm cho mình mất hạnh phúc hay tận hưởng cuộc sống.

Ngược lại là đàng khác...

Tôi cám ơn Catherine Picard về các lời khuyên đúng đắn và lòng quan tâm đặc biệt của bạn.

Tôi cũng cám ơn Clémentine về những lời khuyến khích và các câu trả lời.

Thật ngược đời khi muốn giải thích cái chết cho con gái, nhất là cô con gái mới mười một tuổi. Hình như dễ nói, dễ làm hoặc khẩn cấp hơn. Nhưng phải nói về cái chết mà không giảm tầm quan trọng của nó, cân đo mà không coi thường, gợi lên một cách chính xác mà không soi rõ, cũng không phải là không tìm hiểu, không giải thích, những công việc này đúng là những công việc không thể làm được, đó là thông hiểu và đến gần để tránh cái khủng khiếp, cái hãi sợ. Đối thoại với một đứa bé về cái chết có thể là một trong những cách hay nhất để ở gần cuộc sống nhất, để đẩy lui cái im lặng và cái lo lắng.

Đạo Hồi giải thích cho trẻ con

Tặng Ismène

L’Islam expliqué aux enfants

Tác giả: Tahar Ben Jelloun

Giải thích ngày 11 tháng 9 cho trẻ con

Hình ảnh thảm kịch nước Mỹ ngày 11 tháng 9 năm 2001 không tránh khỏi cặp mắt trẻ con. Các bài bình luận các em nghe đây đó về các tên khủng bố và về việc quy cho những người này thuộc thế giới Ả-rập và họ là những người Hồi làm cho các em quan tâm và lo lắng.

Cô con gái dưới mười tuổi của tôi hỏi tôi:

- Ba, con là người Hồi giáo phải không ba?

- Đúng, con là người Hồi giáo như cha mẹ con vậy.

- Con là người Ả-rập?

- Đúng, con là người Ả-rập dù con không biết nói ngôn ngữ này.

- Nhưng ba thấy trên truyền hình đó, những người Hồi giáo dữ quá, họ giết nhiều người, con không muốn con là người Hồi giáo.

- Con phải làm gì bây giờ?

- Bắt đầu từ bây giờ, con sẽ không từ chối ăn thịt heo ở căng-tin nhà trường.

- Nếu con muốn. Nhưng trước khi con không nhận con là người Hồi giáo thì con để ba giải thích cho con nghe, những người mà con nói dữ này không phải là những người Hồi giáo thật, đâu cũng có những người dữ.

- Nhưng họ nói mấy người này là người Ả-rập...

- Con không nên để tất cả mọi người vào trong một túi. Không phải ai Ả-rập cũng là người Hồi giáo. Có những người Ả-rập theo đạo Kitô ở Liban, ở Ai Cập, ở Palestine, ở Soudan...

- Con thấy một người có râu rậm như ông nội đứng cầu nguyện, sau đó ông cầm súng và bắn vào các hình ảnh, ông này là người Hồi giáo?

- Đúng, nếu ông cầu nguyện giống ông nội con.

- Vậy tại sao những người làm như vậy lại không phải là những người Hồi giáo chân chính?

- Allah, giống như Thượng Đế của người Do thái và người Kitô cấm giết mình, tức là tự tử. Và cấm giết người khác. Như vậy những người lên máy bay, dùng dao giết phi công, rồi điều khiển máy bay đâm vào hai tòa nhà cao tầng ở Nữu Ước là những người không biết gì về đạo Hồi, họ là những người cuồng tín.

- Cuồng tín là gì?

- Là người nghĩ mình luôn luôn có lý, muốn là người mạnh nhất. Họ sẽ rất dữ nếu con không đồng ý với họ.

- Nước Mỹ không đồng ý với họ nên họ đâm máy bay vào nhà cao tầng của Mỹ?

- Không, người ta không thể đồng ý với họ. Những gì họ làm quá khủng khiếp. Không ai chấp nhận được.

- Nước Mỹ đã làm gì họ để họ thành hung dữ như thế?

- Nước Mỹ, nói cho chính xác là chính quyền Mỹ đã phạm rất nhiều sai lầm và bất công. Từ mười năm nay họ ném bom vào dân chúng ở Irak. Rất nhiều trẻ con Irak chết vì bị ném bom. Năm 1991, quân đội Irak xâm lấn Koweit là nước láng giềng của Irak. Nước Mỹ và các nước khác can thiệp, dùng võ lực đuổi quân đội Irak ra khỏi Koweit. Liên Hiệp Quốc phạt Irak. Nhưng trên thực tế, dân chúng bị phạt chứ người cầm quyền không bị phạt. Con thấy đó, rất phức tạp. Không đơn giản như con nghĩ, nhất là nước Mỹ lại là một cường quốc, họ phải cư xử công chính. Điều đó muốn nói không có một cái gì có thể biện minh cho các cuộc thảm sát này.

- Nhưng có phải các người Irak đã tấn công nước Mỹ?

- Không, đó là những người tự xưng mình là người Ả-rập và người Hồi giáo. Theo ba, đó là những người điên.

- Nhưng tại sao họ điên?

- Những người đó, khi còn nhỏ họ đến trường Coran để học kinh Coran, người ta dạy Allah yêu cầu họ giết những ai là kẻ thù của Hồi giáo, sau đó khi lên thiên đàng, Allah sẽ thưởng họ.

- Con không hiểu, vì sao phải giết người khác để lên thiên đàng?

- Chắc chắn là không! Người ta làm cho họ tin như vậy.

- Và họ tin? Ba nói cho con biết vì sao người ta có thể làm cho họ tin như vậy...

- Bằng cách là lặp lại cho họ nghe nhiều lần. Người ta cho họ xem các binh lính chết trong cuộc chiến và đọc một đoạn kinh Coran: “Đừng nói những người bị giết trên con đường của Thượng Đế là họ chết! Không! ... Họ sống...” (chương II, đoạn 154). Cứ lặp lại cả ngàn lần như thế thì họ sẽ tin.

- Nhưng họ quá dữ. Họ làm người khác chết để lên thiên đàng!

- Đó là nói dối.

- Nhưng tại sao những người cầm đầu lại nói như vậy cho họ?

- Bởi vì họ đang gây chiến tranh với những ai không nghĩ như họ. Họ không yêu cuộc đời; và thế là họ hy sinh đời họ với điều kiện khi chết họ giết người tối đa để những người này phải chết theo họ. Đó là quân khủng bố.

- Ba, vì sao gọi là khủng bố?

- Trong chữ “terroriste” (khủng bố), con thấy có chữ “terreur” có nghĩa là hải sợ khủng khiếp, một nỗi sợ khiếp đảm, một cái gì làm rúng động và hoảng hồn. Thật là kinh hoàng.

- Con không hiểu sao những người muốn lên thiên đàng không lên một mình. Tại sao họ giết và làm người sống kinh sợ?

- Ba không biết con ạ, ba cũng như con, ba cũng không thể nào hiểu vì sao có những người trẻ, có học đàng hoàng, đi du lịch nhiều nơi trên thế giới, đã từng hưởng tự do và tiện nghi nước Mỹ, rồi thì một ngày quyết định hy sinh đời mình, giết hại thiên hạ. Nhân danh đạo Hồi, họ làm những việc này. Họ làm gia đình họ đau khổ, họ gây tiếng xấu cho người Hồi giáo và cho đạo Hồi. Không phải tôn giáo đứng sau lưng họ, không một tôn giáo nào lại thúc đẩy tín hữu mình đi giết người vô tội và đạo Hồi có nghĩa là “tuần phục theo hòa bình” chứ không có nghĩa “giết người vô tội.” Vậy thì cả con cả ba không thể nào hiểu chuyện điên cuồng này.

- Khi ba còn nhỏ, ba có biết ba là người đạo Hồi không?

- Biết chứ. Ba sinh ra trong một nhà mà lúc nào ba cũng thấy cha mẹ mình cầu nguyện.

- Còn ba?

- Ba cũng có cầu nguyện nhưng khi nhỏ ba lười biếng, nhất là mùa đông, phải dậy sớm, phải rửa mặt bằng nước lạnh. Bởi vì khi cầu nguyện, phải rửa mặt sạch sẽ, đó là tục tắm gội.

- Như vậy ba không tắm gội?

- Có chứ, nhưng ông nội để ý thấy ba rửa qua loa và ba không thích nước lạnh.

- Thì ông làm gì?

- Có một ngày nọ, ông gọi hai anh em ba đến và nói: “Các con sinh ra trong một gia đình Hồi giáo, các con phải vâng lời cha mẹ và Chúa. Trên nguyên tắc, hàng ngày các con phải cầu nguyện năm lần, các con phải giữ chay tháng Ramadan. đạo Hồi không gò bó. Không ai có quyền bắt con phải cầu nguyện, cả Chúa và cả cha của con. Ngạn ngữ có câu: ngày Phán Xét cuối cùng, mỗi con dê sẽ được móc bằng chính cái chân của nó. Vậy thì các con được tự do, cha để các con suy nghĩ, điều chính yếu là không được ăn cắp, không nói dối, không đánh đập người yếu, người bệnh, không phản bội, không làm xấu hổ người nghèo, không đối xử tệ với cha mẹ và nhất là không làm điều bất chính. Chỉ chừng đó, các con của cha, phần còn lại các con tự lo. Cha làm bổn phận của cha. Phần các con, các con phải xứng đáng là con của cha.”

- Sau đó?

- Ba hôn tay của ông như ba vẫn hôn mỗi buổi sáng và ba cảm thấy mình tự do. Ngày hôm đó ba hiểu ba có thể là người theo đạo Hồi nhưng ba không giữ triệt để các lề luật Hồi giáo. Ba cũng còn nhớ lời ông thầy dạy kinh Coran ở trường: “Chúa thương xót!” Ông hay lặp lại: “Ngợi khen Chúa lòng lành thương xót,” có nghĩa là ngài luôn tha thứ.

- Nhưng ba nói cho con biết ba có cầu nguyện hay không?

- Đây là một câu hỏi không nên đặt ra; và cũng không nên trả lời các loại câu hỏi này bởi vì nó đụng vào tự do của mỗi người. Nếu ba cầu nguyện thì chỉ một mình ba biết. Ba cầu nguyện không phải để cho mọi người biết ba là người Hồi giáo tốt. Có người đến thánh đường Hồi giáo là để người khác thấy, có người đến để chân thành làm bổn phận của người tín hữu.

- Ba, con sợ, con không ngủ được.

- Con đừng sợ.

- Con nghe người ta nói sẽ có chiến tranh.

- Chiến tranh nào?

- Con không biết. Ngay ở trường, người ta cũng nói phải cẩn thận: nếu thấy một cái túi xách nào để quên ở trong một góc, phải gọi cô giáo, con không biết, con sợ.

- Con đừng sợ, dù vậy cuộc đời vẫn đẹp con ạ!

Ngày thứ nhì

Tôi đã tưởng tượng cuộc thảo luận này sẽ xảy ra như thế nào nếu tôi cứ tiếp tục nói chuyện với các em ở tuổi từ mười đến mười lăm.

Tôi đoán ra các câu hỏi, cái lo lắng sốt ruột của các em. Vậy tôi sẽ kể lịch sử đạo Hồi và nền văn minh Ả-rập cho các con tôi sinh ra vốn đã là đạo Hồi và tất cả các trẻ em ở bất cứ nước nào, nguồn gốc nào, tôn giáo nào, ngôn ngữ nào, hoài vọng nào. Nhất là đây không phải là một bài giảng cũng không phải là một bài biện minh. Tôi không tìm cách để thuyết phục, tôi kể khách quan nhất, đơn giản nhất lịch sử của một tiên tri, lịch sử của một tôn giáo và một nền văn minh đã đóng góp rất nhiều cho nhân loại. Tôi đọc lại kinh Coran, tôi tham khảo sách của các chuyên gia, tôi tìm trong Bách Khoa Tự Điển Hồi và tôi cố gắng viết trong vài trang mười lăm thế kỷ lịch sử đạo Hồi trong hy vọng giúp các em hiểu, dù chỉ là một ít, những gì xảy ra hôm nay.

- Ba, con không hiểu nhiều về đạo Hồi. Con là tín hữu Hồi giáo nhưng điều này có nghĩa là gì?

- Nhân tiện này ba sẽ nói cho con và cho tất cả các em nào muốn hiểu đạo Hồi. Ba sẽ kể lịch sử đạo Hồi như một câu chuyện cổ tích.

Ngày xưa, rất xa xưa, hơn một ngàn bốn trăm năm trước đây, vào khoảng năm 570, một em bé trai sinh ra ở La Mecque, một thành phố trong- sa mạc Arabie. Em tên là Mohammed, em không biết cha của mình, cha của em chết trước khi em sinh ra. Em lớn lên không biết đọc cũng không biết viết. Dân chúng sống về nghề chăn nuôi và buôn bán bằng những chiếc xe ca-ra-van chở hàng hóa từ thành phố này qua thành phố khác. La Mecque là một trung tâm thương mại quan trọng. Những chiếc xe ca-ra-van này đến từ phía bắc, phía đông, phía nam, tất cả đều đi qua La Mecque. Gần đó là thành phố hải cảng Djeddah.

- Những người dân trong vùng này gọi là gì?

- Người Ả-Rập. Họ là dân du mục, người Bê-đuyn (Bédouins) là những người đánh xe ca-ra-van. Họ sống trong lều.

- Bê-đuyn có nghĩa là gì?

- Đó là những cư dân Ả-Rập đầu tiên.

Trong chữ Bédouins có chữ bada’a có nghĩa là “xuất hiện.” Những người Bê-đuyn là những dân tộc đầu tiên. Họ sống trong sa mạc hay trong làng quê.

- Còn người “du mục”?

- Là những người di chuyển hoài, họ không ở một chỗ cố định. Đúng ra người Bê-đuyn là những cộng đồng nhỏ di chuyển hoài để tìm cỏ và nước cho súc vật. Họ di chuyển trên lưng lạc đà.

- Em bé Mohammed sinh ra ở đó. Mẹ của em làm gì?

- Bà tên là Amina; khi ông chưa đến sáu tuổi thì bà cũng chết. Ông được bà vú nuôi tên là Halima nuôi, được ông ngoại giáo dục. Mohammed lớn lên ở La Mecque với các chú bác, đó là những người canh giữ đền Kaâba, một tòa nhà có hình khối vuông trong đó có viên đá nổi tiếng, Viên Đá Đen, trên viên đá này tiên tri Abraham, Người Được Chúa Thương, đã đặt chân lên. Đó là viên đá thiêng. Người dân Ả-Rập mỗi năm đến La Mecque một lần để sờ viên đá này, đó là cuộc hành hương. Nhưng, trong vùng này có những người Kitô và người Do thái, có nghĩa là những người Bê-đuyn tin vào một Thượng Đế. Tôn giáo Do thái gọi là Do thái giáo có từ 5762 năm; tôn giáo Kitô có từ hơn 2000 năm. Vào thời kỳ đó, ở vùng này họ chưa đông đúc. Những người khác thờ tượng, thờ đá..., họ gọi đó là “thần tượng.” Ở Kaâba có khoảng ba trăm sáu mươi thần tượng. Tất cả người Ả-Rập không thờ thần tượng. Một vài người tin vào sức mạnh của thiên nhiên, sức mạnh của ánh sáng, sức mạnh của gió, của ký ức tổ tiên, những người sống trước họ...

- Mohammed sẽ làm gì?

- Sau những năm đầu tiên sống với vú nuôi, ông sống với người chú Abou Talib, rất nghèo nhưng rất ngay thẳng và tốt. Mohammed xem ông như cha. Ông học ở người chú tính trung tín, ngay thẳng và tốt bụng. Năm 25 tuổi, Mohammed làm việc cho một người đàn bà góa giàu có tên là Khadija. Bà lớn tuổi hơn ông, bà bốn mươi tuổi. Bà có nhiều xe ca-ra-van. Ông lấy bà Khadija và có bảy người con, ba con trai, bốn con gái nhưng không có người con trai nào sống sót.

- Tại sao ông lấy người đàn bà lớn tuổi hơn ông?

- Đó là định mệnh. Bà làm chủ nhiều xe ca-ra-van, càng ngày bà càng giao cho chàng trai trẻ Mohammed nhiều việc. Một ngày nọ, bà đề nghị Mohammed làm chồng. Ông chấp nhận.

- Ông vẫn gần người chú nuôi dạy ông?

- Đúng. Người con trai của Abou Talib tên là Ali, sinh vào khoảng năm 600, rất gần với Mohammed, là anh em họ nhưng cũng là bạn với Mohammed. Ali đóng một vai trò rất quan trọng khi Mohammed chết.

- Làm sao Mohammed trở thành giáo chủ của một tôn giáo?

- Ông không biết trước điều đó. Đó là một người rất kín đáo và nhạy cảm. Ông cảm thấy ông khác với những người khác. Ông có thói quen lên trên núi của vùng La Mecque, vào trong hang động để suy nghĩ về cuộc sống, về thiên nhiên, về Thiện, về Ác. Ông suy gẫm.

- “Suy gẫm” là gì?

- Là suy nghĩ một cách sâu xa, hy vọng tìm ra một ý nghĩa cho cuộc sống. từ rất lâu động từ này có nghĩa là “săn sóc người bệnh.” Trong thinh lặng và trong cô đơn, Mohammed tìm phương thuốc chữa cho cuộc đời mà trên cuộc đời này người thì nghèo người thì giàu, người thì khỏe mạnh, người đau yếu.

- Nhưng ông có thể làm gì được cho những người bất hạnh?

- Ông suy nghĩ và tìm cách để họ bớt bất hạnh hơn. Một ngày nọ, đúng hơn là một đêm, trong lúc ở trong động của núi Hira, ông có một thị kiến, có nghĩa là ông thấy trước mặt một ánh sáng thật mạnh, thật đẹp, đó là vị thiên thần có địa vị ra lệnh cho ông đọc. Thiên thần nói với ông: “Đọc.” Lúc đó Mohammed bốn mươi tuổi, ông trả lời: “Tôi không thể nào đọc!” Chúng ta đừng quên là ông chưa đi đến trường, ông không biết đọc, không biết viết. Thiên thần đó tên là Gabriel yêu cầu ông lặp lại theo thiên thần: “Hãy đọc nhân danh Chúa đã tạo dựng! Ngài tạo dựng con người của bám dính. Hãy đọc. Bởi vì Chúa rất Nhân Hậu; Ngài đã giảng dạy con người bằng bút sậy và làm cho nó hiểu những gì nó không biết.” Mohammed cảm động và run rẩy, lặp lại câu này theo thiên thần Gabriel.

- Bám dính có nghĩa là gì?

- Tiếng Ả-Rập là ‘alaq, có nghĩa là “chất dính.” Có vài người dịch chữ này là “cục máu.” Đúng ra đó là dịch nhờn tạo nên do các con tinh trùng gọi là “tinh dịch.” Chính nhờ tinh trùng mà con người được truyền giống.

- “Bút sậy” có nghĩa là gì?

- Đó là cây sậy dùng để làm bút chì hay bút mực.

- Sau cuộc viếng thăm này ông sẽ làm gì? Ông có sợ không?

- Ông rất lo lắng. Mohammed là người giản dị nhưng thông minh, ông sợ rơi vào bẫy của ma quỷ. Ông về nhà và nói chuyện với vợ là bà Khadija. Bà đến gặp một nhà thông thái Kitô tên là Waraka Ibn Nawfal, hỏi ý kiến về chuyện vừa xảy ra và xin lời khuyên. Ông này là nhà hiền triết và có học, ông nói Mohammed là nhà tiên tri mà thiên hạ đang chờ. Chúa gởi xuống cho loài người một sứ giả, đây là sứ giả cuối cùng, một người sẽ nói và dạy cho đồng loại những gì luồng ánh sáng mạnh mẽ đã đọc cho ông.

- Tại sao Chúa không nói trực tiếp cho dân chúng?

- Chúa muốn chọn một người giản dị và tốt để truyền đạt sứ điệp của Người và giao cho người này nhiệm vụ lặp lại cho đồng loại. Nhờ nguồn ánh sáng mạnh mẽ huy hoàng này mà Mohammed có được mạc khải.

- Mạc khải là gì?

- Là cái gì tỏ hiện ra và trở nên hiển nhiên, giống như sự thật khi người ta tìm và nó xuất hiện, người ta nói “sự thật đã được vén mở.” Mohammed sẽ loan báo lời Chúa; trong nhiều năm, các bạn đồng hành, các bạn hữu đã đón nhận lời Chúa, sau đó lời Chúa làm thành sách, sách của người Hồi giáo, kinh Coran.

- Chữ “Coran” có nghĩa là gì?

- Chữ này có nguồn gốc từ chữ qaraqa, có nghĩa là “đọc, đọc thuộc lòng.” Trong vòng hai mươi ba năm, Mohammed nhận từng câu của quyển sách độc nhất vô nhị này; sau này người ta gọi từng đoạn, rồi từng chương. Lúc nào cũng qua trung gian thiên thần Gabriel đến với ông dưới dạng ánh sáng chói mắt, sứ điệp của Chúa đến với Mohammed như thế.

- Thiên thần Gabriel nói gì với ông Mohammed?

- Thiên thần nói chỉ có một Chúa, quyền năng và rất thương xót. Thiên thần nói phải trung thành với lời Chúa, phải tin vào sứ điệp của Chúa, tin có đời sống sau cái chết, tin con người bị phán xét theo hành động của mình và mỗi tứ chi con người phải làm chứng những gì mình đã làm suốt đời, tin những người công chính và tốt lành sẽ được lên thiên đàng còn những người không tin, những người xấu, những tội phạm sẽ bị phán xét và xuống địa ngục. Thiên thần nói phải làm Lành, lánh Ác, phải ngoan và có lòng tin, nhất là không được thờ đá và tin thờ các thần khác ngoài Chúa.

- Nhưng cô giáo của chúng con cũng dạy những chuyện đó, cô theo đạo Kitô.

- Như ba đã nói với con, trước khi có đạo của Mohammed thì đã có hai đạo khác: Do thái giáo và Kitô giáo. Tất cả đều thờ một Chúa. Các đạo này cũng có các nhà tiên tri: Maisen và Giêsu. Các người Do thái, Kitô, Hồi giáo phải họp thành “một cộng đồng duy nhất với các tín hữu.” Hồi giáo đến kếp hợp với hai tôn giáo này. Người ta gọi đó là những tôn giáo đơn thần hoặc tôn giáo của Sách Thánh. Sách của người Do thái là sách Thora; của người Kitô là Thánh Kinh; của người Hồi là kinh Coran.

- Đơn... có phải là: duy nhất!

- Đúng rồi. Đạo đơn thần có nghĩa chỉ có một Chúa.

- Vậy thì chúng ta có cùng một Chúa, tại sao người Hồi, người Do thái gây chiến tranh với nhau?

- Con lẫn lộn; người Hồi và người Do thái tranh cãi nhau về cùng miếng đất nhưng không phải là cuộc chiến tôn giáo. đạo Hồi nhận biết các tiên tri của đạo Do thái và đạo Kitô.

- Họ nhận biết bằng cách nào?

- Người Hồi giáo thờ phượng và yêu thương tiên tri của họ, Mohammed là sứ giả của Chúa thì họ cũng phải kính trọng Maisen và Giêsu. Con đừng quên là đạo Hồi đến sau Chúa Giêsu sáu thế kỷ. Như thế đây là đạo đơn thần cuối cùng trong lịch sử nhân loại.

- Người Kitô nghĩ gì về người Hồi giáo?

- Đây là câu chuyện rất dài. Nhưng con nên biết là vào năm 1965 ở Vatican, thành phố Rôma, nơi đức giáo hoàng sống, có một cuộc họp gọi là “công đồng Vatican II” xác nhận “có những giá trị quý giá trong đạo Hồi.”

- Ba giải thích cho con hiểu chuyện gì đã xảy ra cho tiên tri Mohammed, đạo Hồi hoặc tôn giáo Hồi giáo.

- đạo Hồi là “islam,” trong chữ “islam” có chữ salam, có nghĩa là “hòa bình.” Islam là tuần phục theo người của hòa bình, tuần phục theo một Chúa duy nhất, một Chúa mà mình phải vâng lời, trung tín và trung trực.

- Làm sao vâng lời một người mà mình không thấy?

- Khi ba còn nhỏ ba thường nghe nói Chúa biết hết, Chúa nghe hết, thấy hết. Ba hỏi mẹ của ba: “Con nhỏ như vậy, ốm yếu gầy còm như vậy mà Chúa cũng để ý, cũng thấy con sao?”; bà trả lời cho ba: “Đúng vậy, ngài rất mạnh, ngài thấy con, nếu con làm sai ngài sẽ không bằng lòng.” Một ngày nọ, ba ăn cắp bánh và ngồi trong một cái thùng để ăn. Ba nói: “Chúa không thấy mình đâu!” Ba đau bụng vì nuốt cái bánh mà không nhai!

- Nếu ba trốn kỹ, Chúa sẽ không thấy ba!

- Không đúng như vậy, Chúa có khả năng thấy dù mình trốn rất kỹ.

- Những người dữ dằn vừa gây chiến tranh vừa cầu nguyện vừa nói họ thờ phượng Chúa, họ nói dối.

- Chúa gọi họ là những người “đạo đức giã.” Chúa nói với tiên tri Mohammed cả một chương nói về những người đạo đức giả. Chúa lên án họ.

- Ba giải thích cho con nghe chữ đạo đức giả.

- Là người có hai bộ mặt, họ phản bội sự thật, họ làm cho con nghĩ rằng họ nói sự thật. Người đạo đức giả là người phản phúc và người nói dối.

Ngày thứ ba

- Chúng ta xem lại lịch sử ra đời của đạo Hồi.

- Nhưng trước khi tiếp tục, ba nói cho con biết thiên thần, cái ánh sáng chói lòa bao chung quanh tiên tri Mohammed nói với ông bằng ngôn ngữ nào?

- Ngôn ngữ Ả-rập.

- Vậy Chúa là người Ả-rập!

- Không, Chúa không phải là người Ả-rập, cũng không phải là người Trung Hoa, Ấn Độ, Phi Châu. Chúa là Chúa của mọi người, không trừ một ai. Ngài không phân biệt người này người kia. Sứ điệp của Ngài nói thư thế.

- Vậy tại sao Ngài không nói tiếng anh bởi vì đó là ngôn ngữ của rất nhiều người?

- Ngài nói ngôn ngữ của xứ sở mà sứ giả của Ngài ở, trong trường hợp này là tiên tri Mohammed. Ba đã nói với con tiên tri Mohammed sống ở Ả-rập và ông nói tiếng Ả-rập. Vì sự kiện này mà người Ả-rập xem ngôn ngữ của họ là ngôn ngữ của Chúa.

- Ngôn ngữ này cũng là ngôn ngữ của ông bà nội ngoại của con sống ở Ma-rốc?

- Không hẳn như vậy. Ở Ma-rốc, người ta nói thứ tiếng Ả-rập địa phương, khác với tiếng Ả-rập trong sách vở, gọi là ngôn ngữ cổ điển hay văn chương. Nhưng khi ông bà của con cầu nguyện, họ đọc thuộc lòng các đoạn kinh Coran bằng ngôn ngữ cổ điển.

- Còn những người Hồi giáo không nói tiếng Ả-rập thì làm sao họ đọc kinh?

- Họ học thuộc lòng và đọc kinh mà không hiểu các chữ. Trên nguyên tắc, họ hiểu ý nghĩa. Người nào không nói tiếng Ả-rập thì họ đọc kinh Coran dịch ra tiếng của họ.

- Tiên tri Mohammed làm thế nào để dân chúng tin vào câu chuyện của ông?

- Vợ ông hiểu ngay lập tức là ông đã nói đúng, sau đó đến người em họ là Ali cho rằng ông có lý và theo đạo Hồi, rồi đến Abou Bakr, người bạn thân của ông, một người được kính phục, rồi đến người con nuôi của ông là Zayd, rồi đến Bilal, người làm công da đen của Abou Bakr, Bilal là một người nô lệ. Mohammed đã mua Bilal, có nghĩa là trả tự do cho Bilal. Vì ông này có một giọng nói rất hay nên Mohammed giao cho Bilal công việc xướng giờ đọc kinh, năm lần mỗi ngày. Ông là người muezzin đầu tiên của đạo Hồi. Sau đó phải chờ vài năm sau và phải chiến đấu để những người trong chi tộc của ông đi theo ông.

- Hồi đó có nô lệ sao?

- Có, nạn nô lệ có trong tất cả mọi xã hội. Qua việc trả tự do cho Bilal, Mohammed đã làm gương cho những chủ nô lệ để họ cũng làm theo như ông. Khổ thay họ không theo ông.

- Dân chúng không đồng ý với ông?

- Không, không phải ai cũng đồng ý. Ngay cả trong chi tộc của ông, ông cũng không thuyết phục được.

- Ông không làm điều gì xấu, đúng không?

- Không. Đó là một người đàn ông tốt nhưng giống như lời của một bài hát “người ta không thích dân chúng đi theo con đường khác con đường của họ.”

- Ông nói họ phải làm điều Thiện và không được phản bội...

- Đúng, nhưng con phải hiểu, trước khi có câu chuyện mạc khải, trước khi Mohammed trở thành sứ giả của Chúa, người dân Ả-rập muốn làm gì thì làm, họ không có luật lệ nghiêm nhặt phải tôn trọng; ngoài ra họ tin các cục đá là những vị thần. Tiên tri Mohammed đến và nói cho họ: Chúa là Chân Lý, Chúa là Công Chính, Chúa là Thần Khí, phải sống cùng một đạo đức, cùng một đời sống thiêng liêng, phải thờ phượng Chúa là Đấng không cụ thể hóa trong một sự vật, phải tin có hỏa ngục thiên đàng, của cải trên thế giới này không phải là quan trọng, phải cầu nguyện năm lần một ngày, phải suy gẫm và tin vào Chúa rất lòng lành, vv...

- Dân chúng sẽ không tin...

- Không, họ không tin ông ngay lập tức. Ông đến làm thay đổi thói quen của họ. Thế là họ chiến đấu chống ông. Chính vì vậy mà Chúa đã lên án họ trong chương IX, câu 5 kinh Coran: “Ở đâu các con thấy những người tôn sùng thần tượng, hãy giết hết. Nắm lấy họ, bao vây họ, phục kích họ. Nhưng nếu họ ăn năn hối cải, chân thành cầu nguyện, làm việc từ thiện thì hãy để họ đi con đường của họ. Sự thật, Allah tha thứ; ngài có lòng thương xót.”

- Những người thờ thần tượng là những người không tin vào một Chúa duy nhất, phải không?

- Đó là những người đa thần; họ tin vào nhiều thần, vào cục đá, vào những thần bằng đá.

- Mohammed sẽ làm gì?

- Mohammed trải qua một giai đoạn rất khó khăn: vào năm 620, vợ ông, người cha nuôi và chú Talib chết. Chỉ còn một mình ông đơn độc chống lại với các người trong bộ lạc của ông đang tìm cách giết ông. Cùng với Abou Bakr và Ali, ông rời La Mecque. Họ trú trong động đá để tránh những người vũ trang đuổi theo giết họ. đạo Hồi không có phép lạ như hai đạo kia nhưng người ta kể đường vào động đá được mạng nhện đóng lại nên đã che chở Mohammed và hai bằng hữu của ông.

- Bây giờ con hiểu vì sao ba nói con đừng giết nhện! Nhện là con vật thiêng liêng!

- Dù sao thì cũng nhờ cái màng nhện này mà cứu được Mohammed. Sau đó ông đến một thành phố Médine, ở đây ông được an toàn. Bắt đầu từ năm 622 là năm mở đầu kỷ nguyên Hồi giáo. Người ta gọi năm này là năm số 1 của Hégire. Hôm nay chúng ta đang ở năm thứ 1422 của Hégire.

- Hégire là gì?

- Chữ này đến từ động từ hajara, có nghĩa là “di dân,” đi đến một thành phố khác hoặc một xứ khác.

- Như thế Mohammed là một người di dân!

- Đúng, ông bắt buộc phải trốn để tiếp tục nhận và chuyển sứ điệp của Chúa. Kỷ nguyên Hồi giáo bắt đầu. Quyển lịch đi sau ngày mặt trăng mọc. Vì thế mình không bao giờ biết chính xác trước ngày đầu tháng. Khởi đầu từ Médine, đạo Hồi dần dần tổ chức và thiết lập theo năm phương châm được gọi là “năm trụ cột của Hồi giáo.” Trụ cột có nghĩa là nền tảng, là nền móng chống đỡ căn nhà.

- Thế nào là phương châm?

- Đó là các lề luật, các điều răn, các mệnh lệnh.

- Và đó là các luật lệ của người Hồi giáo?

- Có năm luật lệ và khi con tôn trọng năm luật lệ này thì con là tín đồ Hồi giáo. Luật thứ nhất là luật chahada, chứng nhận đức tin, có nghĩa là tự đáy lòng con, con phải chấp nhận ý tưởng chỉ có một Chúa duy nhất là Allah. Tiên tri Mohammed là sứ giả của Chúa. Phải đọc câu này. Đó là câu mà mọi tín đồ Hồi giáo phải đọc trước khi chết. Người ta nói là: họ đang làm chứng. Họ đưa ngón trỏ mặt lên và nói: “Tôi xác nhận chỉ có một Chúa là Allah và Mohammed là sứ giả của ngài.”

- Ba có thể đọc bằng tiếng Ả-rập?

- “Ach hadou anna lá Illaha illa Allah wa awna Mohammed Rassoul Allah.”

- Mình có thể đọc dù mình chưa sắp chết?

- Được chứ.

- Ba có hay đọc không?

- Thỉnh thoảng.

- Làm sao làm để biết mình tin chắc điều đó?

- Đó là cái mà người ta gọi là đức tin, có nghĩa là con có được niềm xác tín, một chuyện hiển nhiên; không một ai có thể làm con lay chuyển những gì con đã tin. Đối với người Hồi giáo, phải đọc câu này và nhất là không được nghi ngờ.

- Phải đọc bằng tiếng Ả-rập hay có thể đọc trong bất cứ thứ tiếng nào?

- Bất cứ ngôn ngữ nào? Điều đáng kể là con phải tin vào những lời này.

- Giả thử con không tin thì chuyện gì xảy ra?

- Thì con không phải là một tín đồ Hồi giáo. Vậy thôi.

- Luật thứ nhì?

- Cầu nguyện. Có năm lần cầu nguyện trong một ngày: lần thứ nhất khi ngủ dậy; lần thứ nhì khi mặt trời đúng ngọ; lần thứ ba lúc buổi xế trưa; lần thứ tư lúc mặt trời lặn và lần cuối cùng là ban đêm. Khi cầu nguyện mặt phải hướng về La Mecque.

- Mình bắt buộc phải cầu nguyện lúc có lời xướng?

- Trên nguyên tắc là bắt buộc. Nếu mình đang làm việc, nếu mình đau thì mình có thể cầu nguyện sau. Nếu mình bị khuyết tật, mình có thể cầu nguyện trong lòng.

- Ba đã nói qua về nghi lễ tắm gội, ba có thể nói rõ hơn và mình làm bằng cách nào?

- Khi cầu nguyện, đương nhiên lòng mình hướng về Chúa, như thế mình phải sạch sẽ; tục tắm gội chỉ là rửa mặt trước khi cầu nguyện. Nhưng con chú ý, có hai loại tắm gội: tắm gội trọn vẹn là tắm toàn thân sau khi giao hợp, và tắm gội đơn giản là rửa mặt, hai cánh tay, hai bàn tay và bàn chân.

- Nếu mình tắm gội như thế năm lần một ngày hẳn mình sẽ là nhà vô địch sạch sẽ.

- Con nói đúng. Mohammed nói rằng giữ gìn vệ sinh đến từ đức tin.

- Người ta đọc gì trong lúc cầu nguyện?

- Người ta ca ngợi Chúa và tiên tri Mohammed. Người ta đọc chương đầu tiên của kinh Coran.

- Câu mà thiên thần Gabriel nói với Mohammed: “Đọc.”?

- Không. Kinh Coran không viết theo thứ tự thiên thần đã đọc. Kinh Coran bắt đầu bằng một chương ngắn gọi là “Fatiha,” “mở đầu.” Cứ mỗi lời cầu nguyện, không những người giáo hữu vinh danh tiên tri Mohammed mà còn vinh danh các tiên tri khác: Abraham, Mai-sen, Giêsu. Tên theo tiếng Ả-rập của các vị này là: Ibrahim, Moussa và Issa.

- Trụ cột thứ ba là gì ba?

- Đó là ăn chay trong tháng Ramadan. Trong tháng này, từ lúc mặt trời mọc đến lúc mặt trời lặn, người Hồi giáo không được ăn. Họ tập nhịn đói, nhịn khát và thử thách ý chí mình để cự lại với các cám dỗ, để xem mình có khả năng suy gẫm về cuộc sống và về thế giới bên kia. Đó là tháng dành riêng để tỏ lòng tôn kính, để cầu nguyện và để tự vấn mình. Tháng Ramadan được kết thúc bằng một buổi lễ gọi là lễ Aid Seghir.

- Tất cả mọi người phải nhịn ăn nhịn uống?

- Không. Các em bé chưa đến tuổi dậy thì, các người bệnh, phụ nữ đang hành kinh không được nhịn đói.

- Còn cột trụ kia?

- Là bố thí, gọi là zakat. Đó là một phần tiền bạc người tín hữu kiếm được trong năm; họ phân phát cho người nghèo, cho người đang cần và phải làm kín đáo, không được huênh hoang, không nêu tên người nghèo ra để làm nhục họ. Phải giúp những người đang gặp khó khăn.

Cột trụ cuối cùng, còn gọi là lề luật hay phương châm, đó là hành hương về La Mecque, gọi là Al Hajj. (Những ai không có phương tiện vật chất hay bệnh tật thì có thể không đi hành hương.) Người Hồi giáo đi hành hương đến La Mecuqe và Médine, họ đến trước ngôi mồ của Mohammed để tôn kính và đi quanh ngôi đền Kaâba, đưa tay chạm vào Viên Đá Đen. Cuộc hành hương diễn ra hàng năm có tên phổ thông là “lễ con cừu”, nói cách khác đây là lễ nhớ lại việc tổ phụ Abraham hy sinh con mình để tế lễ cho Chúa; lúc đó Chúa gởi con cừu đến để Abraham tế lễ thay vì tế con ruột mình. Đó là ngày lễ rất đại chúng. Đối với rất nhiều người, đây là dịp để ăn thịt.

- Không được ăn thịt heo cũng là một lề luật?

- đạo Hồi nói không nên ăn thịt heo vì con vật này ăn đồ ăn phế thải.

- Nhưng bây giờ heo cũng được nuôi sạch sẽ như cừu.

- Đúng, nhưng rất khó để xét lại một luật lệ tôn giáo. Điều cấm kỵ khác là cấm uống rượu. Có ba đoạn được nêu ra trong ba thời khác nhau nói về việc cấm kỵ uống rượu. Khi say, con người mất tự chủ. Và đạo Hồi nhấn mạnh đến việc tự chủ cũng như đến tự do của con người làm cho con người có trách nhiệm hơn.

- Không uống rượu, như thế có tự do không?

- Tự do là làm cho con người có quyền lựa chọn. Họ có thể uống rượu hay không uống rượu. Nhưng nếu ai uống và say thì người đó phải chịu trách nhiệm việc họ làm.

- Có những điều cấm kỵ khác?

- Có, cấm chơi bài bằng tiền; có lợi lộc bằng tiền bạc. Người ta ít giữ kỹ các luật cấm này; vi phạm luật này không nặng bằng các luật khác. Phải thêm vào đây một luật cấm khác: phụ nữ Hồi giáo không được kết hôn với người ngoài Hồi giáo, nếu muốn kết hôn thì người này phải theo đạo Hồi.

- Nhưng đàn ông hồi có thể lấy người ngoài đạo Hồi, con nghĩ vậy.

- Đúng, họ có quyền lấy phụ nữ ngoài đạo Hồi.

- Không công bằng.

- Vì con cái giữ họ cha. Đây là xã hội phụ hệ, người cha là gia trưởng. Người đàn bà tòng phục chồng, lệ thuộc chồng và như vậy bị ảnh hưởng chồng. Nếu phụ nữ Hồi giáo lấy người ngoài Hồi giáo, bà có thể làm thất truyền đạo vì các con sẽ học đạo của người cha.

Ngày thứ tư

- Chính từ thành phố Médine nơi tiên tri Mohammed tị nạn và được an toàn mà ông bắt đầu tổ chức cuộc tranh đấu để có được tối đa người theo Hồi giáo, để có một cộng đồng đoàn kết của những người họp nhau lại trong lòng tin vào một Chúa duy nhất. Mohammed chiến đấu chống lại những chi tộc đe dọa người Hồi và ông đã làm thế nào mà ngay cả kẻ thù rồi cũng quay trở lại đạo Hồi, như Abou Soufyan người cầm đầu một chi tộc từng đánh bại ông.

Theo lời kể của những chứng nhân thời đó, Mohammed xuất hiện như một người hành động, người lãnh đạo quân đội và chính trị. Có hai cuộc chiến quan trọng: Badr và Ohod.

Qua ông, khái niệm Oumma Islamiya ra đời. Oumma là cộng đồng người Hồi. Vào năm 632, Mohammed đến La Mecque để hành hương đền Kaâba. Người ta kể khi ra đi, ông quay nhìn lại Kaâba và nói: “Ngôi đền này thật là đẹp! Không có cái gì lớn hơn và đẹp hơn là nhân phẩm!

- Nhân phẩm là gì ba?

- Đó là lòng tự trọng, cảm nhận mình trung tín với những giá trị làm cho mình tự hào mình là con người. Ngược lại, không có nhân phẩm là thấp hèn, là không có phẩm giá, là từ chối không cư xử như người công chính và can đảm. Nhà tiên tri quý trọng nhân phẩm con người hơn là cái đẹp của ngôi đền Kaâba. Điều đó muốn nói ông cho nhân phẩm là điều quan trọng mà mọi con người cần phải có.

- Sau đó chuyện gì xảy ra?

- Ông cảm nhận là Chúa sắp kêu ông về với Chúa và sứ vụ của ông chấm dứt. Ông trở lại Médine và chết ngày 8 tháng sáu năm 632.

- Ai thay thế ông?

- Không có ai. Đó là một nhà tiên tri, là sứ giả cuối cùng của Chúa trên quả đất này. Chúa gởi ông đến cho loài người rồi kêu ông về với Chúa.

Abou Bakr, người bạn và cũng là người đồng hành của ông, nhân danh tất cả những người Hồi giáo, điều khiển buổi lễ cầu nguyện. Ông được một phần dân chúng chọn làm “tiểu vương” có nghĩa là người lãnh đạo những người Hồi giáo chủ trương theo lề luật của Mohammed để lại. Đó là người Hồi chính thống, gọi là sunnites. Những người khác thích Ali, em họ của Mohammed. Đó là người là chiites. Họ chống đối người Hồi chính thống khi Ali muốn làm tiểu vương. Ngày nay trên thế giới người chiites chiếm 10% tổng số người Hồi. Họ phân biệt với người Hồi chính thống qua việc họ tự cho họ là những người đại diện gọi là “mollahs.”

- Con thấy trên truyền hình có những người Hồi giáo đấm ngực, có bình thường không?

- Đó là những người chiites, họ tự đấm ngực để diễn tả nổi đau của họ.

- Nổi đau nào?

- Khi Hussein, một trong những người con của Ali là người lãnh đạo của họ bị giết vào ngày 10-10-680 trong trận đấu ở Karbala, người chiites cảm thấy mình có tội vì đã không bảo vệ và cứu được ông. Vì vậy hàng năm đến ngày này họ kỷ niệm để tỏ lòng đau buồn của họ. Một vài người làm quá bằng cách tự phạt, tự đấm một cách hung bạo có khi đến chảy máu.

Bắt đầu từ đây đạo Hồi lan truyền khắp vùng và vượt ra khỏi biên giới của vùng. Hai mươi năm sau khi Mohammed qua đời, vị tiểu vương thứ ba là Othman gom lại 114 chương làm thành kinh Coran, cuốn kinh thiêng liêng, cuốn sách thánh và lời thánh.

- Ba đã đọc kinh Coran chưa?

- Khi ba bằng tuổi con và cả trước khi vào trường tiểu học, ba đến trường Coran để học thuộc lòng kinh Coran trong vòng hai năm. Dù chưa biết đọc, ba học xong câu này qua câu kia, qua ngày hôm sau ba phải đọc thuộc, nếu không là bị đòn.

- Và ông bà nội ngoại không nói gì sao?

- Họ không biết. Mỗi buổi tối ba cố gắng nhớ thuộc lòng để ngày mai trả bài.

- Hồi đó ba có hiểu những gì ba học thuộc lòng không?

- Không hiểu hết. Ba biết là phải thờ đức Allah, một Thiên Chúa duy nhất, phải làm điều Thiện, không được nói dối, không được ăn cắp, vâng lời cha mẹ, vâng lời cô thầy, phải cầu nguyện nếu không Chúa sẽ phạt. Cũng có lúc ba sợ, nhất là đoạn Chúa nói về hỏa ngục và Ngày Phán Xét Cuối Cùng. Nhưng ngay sau đó có những đoạn nói đến lòng thương xót của Chúa và Chúa tha thứ cho tất cả những người đi lạc.

- Cái gì làm cho ba sợ nhất?

- Khi thầy giáo ở trường dạy kinh Coran mô tả những gì đang chờ đợi sẽ xảy ra cho người tự tử, có nghĩa là người thách thức ý Chúa. Con biết, người nào tự thiêu mình thì khi xuống địa ngục họ sẽ lặp lui lặp tới hoài hành vi này. Người nào nhảy từ trên lầu cao xuống sẽ nhảy hoài đến vô tận. Thật là khủng khiếp! Điều này có giá trị nếu mình tin.

- Như thế với những gì xảy ra ngày nay, Chúa sẽ phạt những người đã giết người Mỹ?

- Ba tin vậy.

- Tại sao ba không chắc? Những gì ba kể cho con nghe không đúng sao?

- Tất cả những gì ba kể cho con nghe là thật, đó là một phần lịch sử của nhân loại. Còn về Chúa, đôi khi con người cũng đặt những câu hỏi nhất là khi mình thấy những đau khổ, những bất công, thấy nhân loại sống trong cảnh khốn cùng. Người Kitô nói “Chúa là tình yêu”, người Hồi nói “Chúa là Công Chính; Chúa là Chân Lý”, vậy khi chiến tranh tương tàn trên thế giới, khi những người từ chối cuộc sống, nhân danh đạo Hồi, hy sinh thân mình để giết những người vô tội thì lúc đó người ta đặt câu hỏi. Đặt câu hỏi là chuyện bình thường. Chỉ có loài vật mới không nghi ngờ gì.

- “Nghi ngờ” có nghĩa là gì?

- Lòng tin vào tôn giáo là tín ngưỡng. Tin là chấp nhận, là đặt lòng tin vào lời được nói ra và trung tín với nó. Các tôn giáo không chấp nhận nghi ngờ và cười nhạo. Nghi ngờ là không tin một cách mù quáng, là đưa lý luận vào lãnh vực tín ngưỡng. Nghi ngờ là đặt câu hỏi và hy vọng có câu trả lời đúng. Mà lô-gíc và tín ngưỡng thì không đi chung với nhau.

- Còn ba, ba tin không?

- Khi mình có một tư tưởng lô-gíc thì không phải là dễ để trở nên một tín hữu như hình ảnh mọi người có trong đầu về những người có lòng tin. Để trả lời câu hỏi của con, ba nghĩ có một đời sống thiêng liêng, một cái gì vừa đẹp vừa huyền nhiệm và làm cho ba rất sợ. Mình có thể gọi đó là Chúa. Ba cảm thấy rất nhỏ bé trước Vũ Trụ mênh mông và ba không thể nào hiểu được tất cả. Giống như một triết gia từng nói: “Thông minh, đó là tình trạng không thông hiểu vũ trụ.”

- Con không hiểu gì hết.

- Phải coi chừng những người cho rằng bất cứ câu hỏi nào đặt ra họ cũng trả lời được. Những người cuồng tín nói tôn giáo trả lời cho tất cả nghi vấn của mọi người. Chuyện không thể được.

- Còn Hồi giáo?

- Con biết tôn giáo này đã cống hiến cho nhân loại một nền văn minh rất đẹp, một nền văn hóa rất lớn. Đặc tính của tôn giáo này là không có linh mục, giám mục, giáo hoàng. Không có người trung gian giữa tín hữu và Chúa.

- Con biết các linh mục thuộc đạo Thiên Chúa thì không được lập gia đình!

- Đúng. Ba thấy thật là kỳ lạ khi các bạn ở trường trung học của ba đi xưng tội mỗi ngày chúa nhật. Ba nói với họ: “Các bạn phải xưng tội với Chúa chứ và mình phải xin Chúa tha tội nếu mình làm điều xấu.” Các bạn trả lời đó là truyền thống của họ.

- Như vậy đạo Hồi không có xưng tội.

- Không. Trước khi bị mạ lị như tình trạng ngày nay do các việc làm của những người điên cuồng hay những người không hiểu biết, trong vòng ba thế kỷ từ thế kỷ thứ 9 đến thế kỷ thứ 11, nền văn minh Hồi giáo là nền văn minh ở đỉnh cao tiến bộ và văn hóa nhất thế giới.

Ngày thứ năm

- Để kể cho con nghe thời đại hoàng kim gọi là Thời Đại Hoàng Kim Của Những Người Ả-Rập, và trước khi có tình trạng xảy ra như hiện nay, một tình trạng đặc biệt xấu xa của các nước Ả-rập và của người Hồi giáo, ba yêu cầu con tưởng tượng một giấc mơ, con đi vào một thế giới tuyệt vời nơi hòa bình, khôn ngoan, hòa hợp ngự trị giữa con người, nơi mọi người có lòng hiếu kỳ tìm hiểu những khác biệt, một thế giới mà trẻ con sung sướng đến trường bởi vì không những chúng học thuộc lòng các chương kinh Coran mà con được học ngoại ngữ, âm nhạc và khoa học.

- Con nhắm mắt lại để nghe ba kể chuyện thần tiên!

- Hồi giáo mời gọi người Ả-Rập loan truyền sứ điệp của Allah khắp thế giới. Họ sẽ đi đến Trung Đông (Syrie, Ai Cập, Irak), Á Châu, Ba Tư, Maghreb. Các cuộc chinh phục này không phải lúc nào cũng êm đềm. Có những cuộc chiến, những kháng cự, những người chết. Đó là chuyện bình thường vì quân đội Ả-rập xâm chiếm các xứ sở mà không có sự đồng ý của dân chúng. Quân đội thường đóng quân gần các ốc đảo, sông ngòi, trong các căn cứ để chuẩn bị các cuộc ra quân mới. Cũng có những mâu thuẫn trong nội bộ các người cầm quyền Hồi giáo. Dần dần, nhờ sự bành trướng của đạo Hồi mà các người Ả-Rập xây được Đế Quốc của họ. Văn hóa Ả-rập được phát triển và được làm phong phú bởi vì biết khai mở ra với thế giới bên ngoài. Ngôn ngữ của kinh Coran thay thế tiếng hy-lạp và tiếng ba-tư đến độ mà một nhà sử học người Iran thế kỷ thứ 10 đã nói: “Ngôn ngữ Ả-rập là ngôn ngữ tàng trữ tất cả nghệ thuật của trái đất; nó thấm sâu thẳm trong quả tim chúng ta, quyền lực của nó quyến dụ vào tận nơi thầm kín nhất con người chúng ta...”

- “Tàng trữ” có nghĩa là gì?

- Trong câu này, tàng trữ có nghĩa là ngôn ngữ Ả-rập chứa đựng tất cả mọi nghệ thuật, nó phát sinh ra các tác phẩm nghệ thuật như thơ văn, khoa học, y khoa, vv... Tất cả những gì làm nhân loại tiến bộ và tốt hơn.

- Như thế tất cả mọi người đều nói tiếng Ả-rập!

- Không, không phải tất cả mọi xứ nhưng thời đó, ngôn ngữ Ả-rập trở nên quan trọng như ngôn ngữ hy-lạp trong thời Cổ Đại.

- Con không biết tầm quan trọng của ngôn ngữ hy-lạp trong thời xưa nhưng con nghĩ thời đó tất cả các trường học đều học tiếng Ả-rập chứ không như bây giờ.

- Tất cả mọi người học tiếng Ả-rập vì các nhà thông thái người Hồi đã bỏ công sức khổng lồ ra để dịch tất cả tác phẩm quan trọng của các ngôn ngữ khác. Và họ đã dịch các sách triết học hy-lạp, các tác phẩm của người Ba-Tư, n Độ...

- Ba giải thích cho con nghe chữ triết học.

- Đó là lòng mến mộ sự hiểu biết và khôn ngoan. Trong bộ môn triết học, người ta học cách suy nghĩ, học những gì người xưa đã khám phá và đã viết ra. Đó là dùng lý lẽ để suy nghĩ cho có phương pháp và hiểu biết cuộc đời của mình.

- Vậy thì con đã hiểu!

- Ba nhấn mạnh: triết học là môn học những gì chúng ta suy nghĩ. Chính vì vậy khi người Ả-Rập dịch và xuất bản các bài nghiên cứu triết học của người Hy-Lạp thì họ đã cống hiến cho nhân loại một việc làm to tát. Ngôn ngữ Ả-rập trở nên ngôn ngữ hàng đầu ở khắp nơi. Khoa học, y khoa, toán học, địa lý, thiên văn, tất cả đều được dạy bằng tiếng Ả-rập. Tiên tri Mohammed, người không có may mắn đi đến trường học, nói rằng mọi người Hồi phải đi nghiên cứu khoa học ở khắp nơi trên thế giới.

- Khi người Hồi chiếm một xứ nào đó, dân chúng bắt buộc phải học tiếng Ả-rập?

- Họ không bắt buộc phải học nhưng vào thời đó nếu muốn đi học, tiến xa trong lãnh vực nghiên cứu thì phải biết tiếng Ả-rập Ngôn ngữ đạo Hồi được áp đặt để học coi như ngôn ngữ nói và viết đầu tiên của thế giới. Bắt đầu thế kỷ thứ 9, từ Tây Ban Nha đến Trung Quốc, ngôn ngữ khoa học là tiếng Ả-rập. Việc nghiên cứu khoa học dù ở Bagdad, Damas, Ai Cập hay Grenade, Palerme, Samarkand đều dùng tiếng Ả-rập. Khắp nơi, người ta xây trường đại học và thư viện mà người ta gọi đó là “Các Tòa Nhà Khôn Ngoan.”

- “Các Tòa Nhà Khôn Ngoan” có nghĩa là gì?

- Là trung tâm tụ tập những người muốn đào sâu trong lãnh vực nghiên cứu, thảo luận với những người có văn hóa hay có kinh nghiệm hơn họ, nơi mọi sự được làm dễ dàng để có được hiểu biết.

- Và dân chúng đến đó?

- Đúng, dân chúng có một lòng khát khao được học hỏi, một lòng say sưa nghiên cứu. Dân chúng khám phá thế giới, khám phá các nền văn hóa khác, các ngôn ngữ khác.

- Ai khuyến khích việc dịch thuật và nghiên cứu?

- Các tiểu vương, có nghĩa là các nhà cầm quyền, những người truyền bá đạo Hồi. Nhưng cũng là những người giàu, họ cho tiền để dịch các tác phẩm quan trọng và xây Các Tòa Nhà Khôn Ngoan, là nhà văn hóa.

- Nếu mọi người nói tiếng Ả-rập thì người u châu cũng nói sao?

- Không. Người u châu thừa hưởng các khám phá và các bản dịch của người Ả-Rập để tiến trong lãnh vực văn hóa riêng của họ.

- Kinh đô của Đế Quốc Ả-Rập ngày xưa ở đâu?

- Ở Bagdad, thành phố chính của Irak. Vị tiểu vương nổi tiếng nhất là Haroun Al Rachid, nhân vật chính của chuyện Nghìn Lẽ Một Đêm. Ông sống ở đó vào đầu thế kỷ thứ 9. Chính tại Bagdad mà các nhà thông thái, các sinh viên đi ra nước ngoài để nghiên cứu các bản thảo về khoa học, y khoa hay triết lý và đem về dịch ra tiếng Ả-Rập.

- Nhưng người Ả-Rập chỉ dịch sách thôi sao?

- Không, họ còn viết, nghiên cứu khoa học, y khoa; họ xây các trường đại học, các médersas, có nghĩa là các trường tôn giáo, các thư viện, các thánh đường Hồi giáo, các dinh thự vv. Dịch thuật có nghĩa là người Ả-Rập không xem mình là những nhà thông thái, không cần phải học hỏi. Ngược lại, một người có văn hóa đích thực là người nói mình luôn luôn cần phải học nơi người khác. Họ muốn biết những dân tộc không phải là dân tộc hồi, dân tộc Ả-rập đã nghĩ những gì, đã làm những gì trong lãnh vực khoa học, văn chương, kiến trúc, thương mại...

- Ba giải thích cho con hiểu họ dịch như thế nào...

- Chuyển ngôn ngữ này qua ngôn ngữ khác không phải là một chuyện dễ dàng. Đó là chuyển những gì tương đương từ ngôn ngữ này qua ngôn ngữ kia. Thường thường dịch thuật là dấu hiệu của tính hiếu kỳ. Ba cho con một ví dụ: ngay cả bây giờ, người Ả-Rập vẫn tiếp tục dịch sách của các nhà văn u châu, Mỹ châu, châu Mỹ La-tinh. Con thấy trong các hiệu sách Ả-rập cơ man nào là sách dịch các tác phẩm nước ngoài cũng như các tác phẩm viết thẳng từ tiếng Ả-Rập. Điều đó chứng tỏ lòng khát khao học hỏi của người Ả-Rập. Nếu con vào tiệm sách Mỹ chẳng hạn, con sẽ thấy rất ít sách dịch. Một cuộc điều tra vừa qua cho biết trên một trăm quyển sách xuất bản ở Mỹ, chỉ có ba sách dịch. Họ ít quan tâm đến những gì người nước khác suy nghĩ hoặc viết.

- Họ mạnh!

- Nhất là họ giàu, họ nghĩ họ không cần văn hóa của những xứ khác.

- Ba tiếp tục nói cho con nghe cái thời cực mạnh của người Ả-Rập.

- Sức mạnh của họ không ở thể lý. Họ hiểu là cuộc chinh phục đích thực không nằm ở quân đội mà ở văn hóa dù cho họ đang có chiến tranh với các xứ khác.

- Ba định nghĩa cho con nghe chữ văn hóa.

- Đó là cái gì làm mình khác với loài vật. Văn hóa có nguồn gốc từ chữ “gieo trồng” xuống đất, cày xới, trồng và gieo hạt. Con người cần ăn và uống, cần có sức khỏe cũng như cần học hỏi những gì chung quanh mình và nơi mình sống. Văn hóa là sản phẩm của trí thông minh, cái cho phép chúng ta phát triển trí tuệ, suy nghĩ tốt hơn và giao tiếp với những gì tổ tiên để lại. Văn hóa được trao truyền từ thế hệ này qua thế hệ khác. Tổng hợp các thể hiện và các phát triển của nó gọi là “nền văn minh.”

- Tổ tiên để lại gì cho chúng ta?

- Câu hỏi này cho phép ba đi lại cái thời Hào Quang Ả-Rập. Người Ả-Rập không những để lại cho người Ả-rập và người Hồi nhưng đã để lại cho nhân loại những gia sản quý báu: đại số (đó là chữ Ả-rập có nghĩa là “trừ bớt”), số zéro, con sẽ nói đó là số không có gì nhưng đó là nền tảng của toán học. Tiếng Ả-rập, zéro có nghã là cift là “trống không.” Ba không đi vào chi tiết lịch sử nhưng con biết người ủng hộ các nhà thông thái, các thi sĩ, các nhà nghiên cứu nhiều nhất là tiểu vương Al Ma’amun con của Haroun Al Rachid. Ông cai quản một đế quốc mênh mông mà thủ đô là Bagdad, vào thời đó, thế kỷ thứ 9 mà Bagdad đã có một triệu dân đủ mọi nguồn gốc, mọi tôn giáo khác nhau. Cũng thời đó, thành phố La Mã là thành phố đông dân nhất của u châu chỉ có 30.000 dân. Các nhà thông thái từ Ấn, Trung Hoa, u châu và các vương quốc Ả-Rập đến gặp gỡ nhau ở Bagdad. Bagdad là thủ đô văn hóa của thế giới. Mỗi ngày thứ ba, vị tiểu vương mời các nhà thông thái, các nhà văn hóa đang có mặt ở Bagdad đến thảo luận, suy nghĩ, trao đổi tư tưởng và ý kiến. Các Tòa Nhà Khôn Khoan mọc lên rất nhiều. Phải nói là hồi đó giấy nhập cảng từ Trung Hoa đã làm cho những người sao chép làm việc ngày càng nhiều.

- Sách chưa được in?

- Chưa. Đến mãi thế kỷ 15, ngành in mới ra đời (Gutenberg, sinh ở Mayence vào khoảng năm 1400, là người đầu tiên phát minh ra ngành in). Nhưng con biết cái cối xay đầu tiên được làm ở Bagdad năm 794. Các nhà máy giấy được xây ở Ai cập, ở Palestine, ở Syrie. Cùng với Trung Hoa, các người Ả-Rập ở Sicile và Andalouise du nhập kỹ nghệ giấy vào u châu.

Ngày thứ sáu

- Hôm nay ba nói với con về sự có mặt của người Ả-rập và người Hồi ở Andalouise, miền nam nước Tây Ban Nha. Các sử gia nói cho chúng ta biết khi người Ả-Rập đến Andaluoise thì họ bị sốc vì nền văn hóa nghèo nàn của người địa phương dù xứ sở này được thừa hưởng di sản văn hóa của Đế Quốc La-Ma. Một sử gia đã viết: “Là một khoảng trống hoàn toàn. Các đợt người di dân từ Ả-Rập và Sybie nhận thấy dân chúng ở đây chẳng mang đến cho họ một một cái gì hết. Không một di sản nào họ có thể chấp nhận, hòa hợp, bắt chước hay phát triển. Cùng một thời với Bagdad, Cordoue trở nên trung tâm văn hóa lớn nhất của thế giới người Hồi. Tiểu vương Abd Al Rahman III trị vì thế giới người Hồi ở Tây Ban Nha trong vòng nửa thế kỷ. Ông làm cho Cordoue thành một thành phố huy hoàng, một thành phố khởi sắc nhờ văn hóa. Ông quy tụ các nhà thông thái hồi, Do thái và Kitô, cho họ phương tiện tài chánh để họ tiếp tục nghiên cứu. Đó là thời kỳ thơ ca andalouse – biểu tượng tuyệt mỹ của gặp gỡ giữa Do thái giáo và Hồi giáo -, văn chương ca ngợi tình yêu phát triển đến độ chúng có ảnh hưởng sâu đậm và lâu dài trên nền văn hóa phương Tây. Nhà thơ người Pháp Louis Aragon viết trong bài thơ “Người điên của Elsa” tất cả những gì ông mắc nợ thơ ca Ả-rập của thời kỳ đó.

- Ba giải thích cho con nghe ông mắc nợ những gì?

- Đó là một loại thơ ca tình yêu, trữ tình, hát và khóc cho tình yêu. Louis Aragon là nhà thơ lớn của thế kỷ 20 đã lấy hứng rất nhiều từ những bài thơ này để viết một bài thơ tình rất dài cho vợ của ông là Elsa. Và còn có một loại thơ văn huyền bí rất hay.

- Huyền bí là gì?

- Người huyền bí là người có một tiếp cận nội tâm rất mạnh với Chúa, tiếp cận này gạt ra hết các dây liên hệ khác; tiếp cận này giống như đức tin, không thể giải thích một cách dễ dàng được. Thơ ca huyền bí là thơ dâng mừng tình yêu vô biên cho Chúa. Trong thế giới người Hồi, các nhà huyền bí gọi là “soufi.” Trong tiếng Ả-rập, chữ sof có nghĩa là laine – len. Người soufi thường mặc một loại len dệt thô sợi khác với những người khác mặc áo quần sang trọng, màu sắc hơn. Người soufi từ bỏ những chuyện hời hợt bên ngoài của cuộc đời để cống hiến trọn vẹn đời mình cho cầu nguyện, suy gẫm và tình yêu hướng về Chúa.

- Họ là những nhà thơ?

- Đúng. Các nhà thơ cũng đánh dấu cho nền văn minh người Hồi. Nhà thơ nổi tiếng nhất tên là Al Hallaj. Khi nói về Chúa, ông nói: “Tôi là Đấng mà tôi yêu.” Một ngày nọ, ông đến các đường phố Bagdad và nói “Tôi là Chân Lý.” Sự lầm lẫn với Chúa như thế này không được dung thứ, ông bị coi là người bị quỷ ám. Bị bắt, bị ra tòa và bị lên án tử hình năm 922. Ông để lại những vần thơ rất hay. Con cũng cần biết là Chúa coi thường các nhà thơ. Trong chương XXVI, câu 224, Chúa nói: “Còn về các nhà thơ, chỉ những người lầm đường lạc lối mới đi theo.” Chúa còn nói thêm: “Họ nói những gì họ không làm.”

- Có lần ba nói với con cái ba thích nhất trong kinh Coran là thơ ca!

- Kinh Coran được viết trong một ngôn ngữ rất hay. Ba tìm ở đó đầy cả nét nên thơ. Nhưng “thi sĩ” trong nghĩa của kinh Coran ám chỉ là những người chỉ nói mà không làm những gì họ nói. Đó không phải là đặc tính chung của các nhà thơ.

- Như thế, tất cả những gì hồi xưa làm tốt đẹp là do người Ả-rập làm!

- Chúng ta cứ cho là người Ả-rập đã hiểu một chuyện đơn giản: để tiến bộ, để được phong phú, phải mở cánh cửa, mở biên giới để đến với người khác, quan tâm đến những gì người khác viết, người khác xây dựng. Họ muốn tiến lên, vì thế họ cần phải học những gì tổ tiên các xứ khác đã làm. Thông minh của người Ả-Rập là nhận mình khiêm tốn và chấp nhận sự kiện người thông thái là người nói trước tiên “tôi không biết gì hết.” Họ tìm tòi hiểu biết nơi những xứ đã phát triển chẳng hạn xứ Hy-Lạp.

- Vì sao Hy-Lạp?

- Vì từ thế kỷ thứ 3 và thế kỷ thứ 4 trước công nguyên, Hy Lạp là nơi các nhà thông thái đã nghiên cứu về toán học, thiên văn, y khoa, triết lý.

- Tất cả đều do người Hy Lạp nghiên cứu?

- Không, có cả nước Ba-tư: là nước Iran ngày nay.

- Thiên văn học là gì?

- Là khoa học về các ngôi sao và vị trí của chúng trên bầu trời.

- Người Ả-Rập cũng quan tâm đến bầu trời?

- Đương nhiên, bởi vì muốn đi trên biển khơi thì phải biết định hướng các ngôi sao. Con có biết hai cuộc quan sát đầu tiên bầu trời xảy ra năm 827: một ở Damas, một ở Bagdad.

- Người Hy-Lạp không nghiên cứu các ngôi sao à?

- Có chứ, vào thế kỷ thứ 2 trước công nguyên có Ptolémée là một nhà thiên văn lớn. Người Ả-Rập đọc các bài viết của ông và tiếp tục cuộc nghiên cứu. Người lấy cảm hứng ở Ptolémée nhiều nhất là Ibn Al Haytham (chết năm 1040). Ông là nhà toán học, vật lý học và thiên văn học. Ông viết một ngàn trang bài khảo luận về quang học, đó là nền tảng mà dựa trên đó, thế giới tây phương từ thế kỷ 13 đến thế kỷ 16 dùng để định hướng đời sống đi trên biển và trên đất.

- Quang học là gì?

- Là những gì liên hệ đến mắt, cái nhìn và những phương tiện kỹ thuật để quan sát mà mắt trần không thể phân biệt được.

- Người Ả-Rập mạnh trong nhiều lãnh vực!

- Ba nhấn mạnh thêm một lần nữa: sức mạnh của họ ở lòng khiêm tốn, họ chấp nhận học hỏi, họ không nói họ thông thái cũng không nói nền văn minh của họ cao hơn nền văn minh khác.

- Khiêm tốn là gì?

- Là nhũn nhặn, không nghĩ mình biết hết, người khác chẳng có gì để mình học. Như người Ma-rốc nói, khiêm tốn là “có cái đầu nhỏ”, trái ngược với người đầu bự! Người thông thái là người đầu tiên hết nhận biết mình chẳng biết gì to tát, mình phải học ở người khác tất cả.

- Có lần ba nói cho con biết trong một vài xứ Ả-rập, người ta gọi bác sĩ là nhà “thông thái”, al hakim.

- Đúng vậy. Y khoa Ả-rập là công việc của những nhà bác học vậy đương nhiên đó là nhà thông thái. Con biết một trong những bệnh viện xưa nhất là do Haroun Al Rachid xây cất năm 800. Hai tên tuổi lớn được ghi khắc trong lịch sử y khoa là: Al Razi, người gốc Iran và Avicienne vùng Trung Á. Avicienne đã viết bằng tiếng Ả-Rập bộ Quy Chuẩn Y Khoa, một bộ bách khoa tự điển được phương Tây chấp nhận như “đỉnh cao và tuyệt tác của khoa học Ả-rập.” Được dịch ra tiếng la-tinh vào thế kỷ 12. Chủ trị trong việc giảng dạy y khoa ở u Châu cho đến cuối thế kỷ 17. Avicienne định nghĩa ngành y khoa : “Y khoa là ngành khoa học nghiên cứu cơ thể con người, khi lành cũng như khi bệnh, trong mục đích gìn giữ sức khỏe khi còn sức khỏe, tái hồi sức khỏe khi bị mất.”

Cũng thời gian đó, bác sĩ Al Zahraoui phát triển ngành giải phẫu và các dụng cụ giải phẫu. Chỉ đến thế kỷ 13, u Châu mới có ngành giải phẫu. Chậm là vì thiên chúa giáo không đồng ý với ngành này. Con thấy đó, ngày nay người ta cho người Hồi giáo đi sau nhưng hồi xưa người thiên chúa giáo cũng đi sau vậy.

- Đúng là làm người Hồi thời buổi này thật khó!

- Vì sao con nói vậy?

- Không phải con nói nhưng con nghe truyền hình nói như vậy.

- Đúng vậy. Vì một vài sự kiện cuồng tín xảy ra trong đạo Hồi, vào lúc này, người Hồi bị nhìn sai, bị hiểu lầm. Nhưng trước khi trở lại vấn đề này, ba kể cho con nghe vài ví dụ người Hồi đã đi trước mọi người.

- Trong lãnh vực nào?

- Trong văn chương. Con biết Các Ngụ Ngôn của La Fontaine?

- Dạ biết.

- Trong La Fontaine, Ibn Al Muqaffa, một văn sĩ Ả-rập ở thế kỷ thứ 8 đã dịch ra tiếng Ả-rập các ngụ ngôn và chuyện cổ tích Ấn Độ lấy tên là Kalila và Dimna. Năm 1644 La Fontaine đọc bản dịch tiếng pháp của quyển sách này. Lấy hứng từ đó và từ các ngụ ngôn của Esope, ông viết các ngụ ngôn về súc vật.

- La Fontaine là người sao chép lại!

- Không, ông không phải là người sao chép nhưng là người thông minh, ông biết học những gì cần phải học để viết cho trẻ con nước Pháp. Nhưng nếu không có Ibn Al Muqaffa thì có lẽ sẽ không có Các Ngụ Ngôn của La Fontaine.

- Ba nói thêm một ví dụ nữa?

- Con biết câu chuyện Lỗ Bình Sơn trên hoang đảo?

- Có, con có đọc trong lớp học.

- Vào thế kỷ thứ 12, một người sống ở Grenade, rồi ở Tanger, rồi qua Marrakech đã viết Hay Ibn Yaqdan. Đó là câu chuyện một người ở một mình trên hoang đảo, tự mình, ông khám phá ra các chân lý của cuộc sống, dẫn ông đến cái ông gọi là “ánh sáng của Chúa.” Một nhà tiên tri ở đảo bên cạnh đến xác nhận cho ông biết các chân lý được tôn giáo mạc khải cũng là những chân lý này, ông có thể tự mình khám phá ra. Tác phẩm này có từ năm thế kỷ trước quyền sách của Daniel Defoe.

- Một ví dụ khác!

- Marco Polo được nổi tiếng vì đi vòng quanh thế giới. Trước ông, Ibn Batouta, một người Ả-Rập sinh năm 1304 ở Tanger đã đi hai lần vòng quanh thế giới. Ông để lại quyển nhật ký ghi lại những gì ông nghe thấy.

- Còn ví dụ nào khác?

- Flvio Gioja, người Ý vùng Amalfi thường được xem như người sáng chế la bàn. Sự thật là do các thủy thủ Ả-rập đã khám phá ra dụng cụ này để đi trên biển và trên đất. Các thương thuyền Ả-rập làm bá chủ biển khơi từ thế kỷ thứ 12. Chỉ vào năm 1302 Flavio Gioja mới đọc sách và biết la bàn là dụng cụ người Ả-Rập đã phát minh ra từ trước.

- Đồng ý! Người Ả-Rập đã phát minh nhiều chuyện nhưng bây giờ họ không còn phát minh gì nữa sao?

- Để hiểu tình trạng hiện tại của những xứ Ả-rập và Hồi giáo, ba cần kể cho con nghe một ít về lịch sử. Nếu con nghe kỷ những gì ba nói thì đạo Hồi đã thúc đẩy người Ả-Rập đi khắp nơi trên thế giới để loan truyền sứ điệp của nhà tiên tri Mohammed và cũng để làm cho càng có nhiều người theo đạo này. Khi đi ra khỏi xứ sở, họ khám phá một thế giới khác và muốn học hỏi, tham dự vào sự tiến triển của nhân loại. Đó là những gì đã xảy ra. Sẽ có những cuộc chiến, người chết, mâu thuẫn trong nội bộ Hồi giáo. Khi người Hồi đóng chiếm một xứ sở, họ bắt người Kitô và Do thái phải ở dưới sự che chở của họ. Những người này phải trả thuế.

- Họ trả tiền để được bảo vệ?

- Đúng, vì họ là thiểu số.

- Thiểu số?

- Trên đất của đạo Hồi những người Do thái, những người Kitô mà người đạo Hồi gọi họ là “những người của Sách Thánh” – có nghĩa là những người theo tôn giáo dựa trên sách thánh, giống kinh Coran của người Hồi-, họ không đông nên gọi họ là thiểu số. Vì sự kiện này nên họ phải trả một số tiền cho Ngân Khố, đổi lại họ được an toàn về mặt tinh thần và thể lý.

- Tại sao họ phải trả tiền để được sống chung với người Hồi?

- Có lẽ người Hồi muốn thúc đẩy họ theo đạo Hồi... Nhưng tình trạng này không kéo dài lâu. Dù vậy, giữa thế kỷ thứ 9 và 11, các sinh hoạt của người Hồi nổi bật qua trí thông minh, hiểu biết và văn hóa. Sau Avicienne (980-1037) mà các sách về y khoa của ông được giảng dạy ở u châu cho đến thế kỷ thứ 17, sau Al Farabi, người thiết lập một bảng tổng kết các ngành khoa học là đến Averròes. Đây là một người rất quan trọng.

- Hơn các người khác?

- Đúng, bởi vì ông còn đi xa hơn các bậc tiền nhiệm. Ông sinh ở Cordoue năm 1126, sau Avicienne một thế kỷ, ông chết ở Ma-rốc năm 1198.

- Tại sao ông qua Ma-rốc?

- Ông là triết gia. Chính ông là người đón nhận di sản của triết gia hy-lạp Aristote và chuyển lại cho Tây phương. Ông cũng là một luật gia lớn của người Hồi.

- “Luật gia” là gì?

- Là người nghiên cứu luật, có nghĩa là những qui tắc, luật lệ làm căn bản cho tất cả các xã hội. Là người xác định các tiêu chuẩn cho công chính.

- Vậy ông là người bạn của khôn ngoan và của công chính.

- Ông sẽ thử đưa Lý Lẽ vào trọng tâm của đức tin.

- Lý Lẽ là lô-gíc; đức tin là tín ngưỡng, đúng không?

- Đúng, ông thử đem một vài lô-gíc vào đức tin. Sau đó ông nhận xét thấy đạo Hồi bị lạm dụng bởi những người mang một mục đích khác. Có những tà phái, những phe đối lập từ chối thảo luận và nhất là chấp nhận sự giúp đỡ của những người ngoài. Tòa nhà Hồi giáo không còn là Tòa Nhà Khôn Ngoan. Averròes tố cáo những chuyện này nhưng các chính trị gia ở Cordoue không đồng ý với ông. Ông trốn qua Ma-rốc và xin nước này bảo vệ ông. Từ thời kỳ này, do cuồng tín và cố chấp không khoan dung người khác, nền văn minh Hồi giáo bị ô nhiễm. Nhưng không phải chỉ có những dấu hiệu này đủ để giải thích cho sự suy tàn mà còn cả một thời kỳ của những cuộc thập tự chinh.

Ngày thứ bảy

- Suy tàn có nghĩa gì?

- Là một cái gì suy thoái, nghiêng xuống, thay vì tiến bộ thì xuống dốc, rơi xuống. Một căn nhà không được bảo trì, không còn người ở nó sẽ bị xuống cấp và sẽ thành đống gạch vụn, không còn sinh hoạt gì trong đó. Nền văn minh giống như một căn nhà, nếu nền tảng vững chắc, nếu tường thành kiên cố, nếu những người lui tới mang thêm tài nguyên, làm thoáng, làm đẹp thì căn nhà sẽ được bảo trì. Tóm lại, nền văn minh là tổng hợp những sự kiện đã được xây dựng để làm di sản, để sinh phúc lợi những gì tổ tiên để lại. Phải biết săn sóc một nền văn minh như săn sóc ngôi nhà cổ xưa đẹp đẻ.

- Nền văn minh Ả-rập không được bảo tồn?

- Sau một thời gian vinh quang và ánh sáng, nền văn minh bị chấn động, trước hết vì chia rẽ nội bộ. Các tiểu vương tranh giành nhau: họ ngày càng tham lam, không còn nghĩ đến lợi ích chung mà chỉ nghĩ đến lợi ích tức thì, thỏa mãn tính ích kỷ của họ. Các tiểu vương của Bagdad và Cordoue là người sunnites, người Hồi chính thống theo truyền thống cổ điển của tiên tri Mohammed, trong khi tiểu vương ở Ai Cập là người chiite, người có cảm tình với Ali.

- Các chia rẽ này xảy ra như thế nào?

- Bắt đầu từ năm 1055, các tiểu vương dùng lính đánh thuê seldjuqides (ngày nay là Thổ Nhĩ Kỳ) đến để bảo vệ lãnh thổ của họ. Chẳng hạn quân đội seldjuqide sẽ ngăn không cho người Kitô đến đất thánh Jérusalem và bách hại họ. Họ cũng có uy quyền chính trị.

- Chuyện gì xảy ra lúc đó?

- Từ năm 1096 đến 1099, giáo hoàng Urbain II lợi dụng sự chia rẽ trong thế giới Ả-rập và sự có mặt của những người đánh thuê để khởi đầu cuộc thập tự chinh chống lại người Hồi. Mới đầu, ông trả lời cho lời kêu cứu của quốc vương byzantin mà thủ đô chính là Constantinoble bị các người Hồi seldjuqide đe dọa. Sau đó, quân đội của những người Kitô tiến hành cuộc chinh phục riêng của họ.

- Thập tự chinh đến từ chữ nào?

- Từ chữ “thập tự”, thập tự là biểu tượng của người Kitô vì Chúa Giêsu bị đóng đinh trên thập tự. Thập tự chinh là nhân danh đạo thiên chúa để đi đánh những ai chống lại hay cản trở sự bành trướng của họ. Vào thời đó, đạo Hồi bành trướng không ngừng và sáng chói trên tất cả mọi mặt. Có tổng cọng tất cả tám cuộc chinh chiến do người Kitô có vũ trang. Cuộc thập tự chinh cuối cùng vào năm 1223. Năm 1223 hàng giáo sĩ công giáo chiếm thành Cordoue, năm 1248 chiếm thành Séville. Đó là cuộc thất bại về chính trị và quân đội của nền văn minh Ả-rập và Hồi giáo. Chỉ có một mình thành Grenade là cầm cự được. Đây là trung tâm cuối cùng của nền văn minh Ả-Rập ở u châu. Năm 1492, thành phố này rơi vào tay các vua công giáo. Thế là kết thúc một thời kỳ và một nền văn minh. Thế giới thay đổi. Năm 1492 cũng là năm Kha Luân Bố khám phá Mỹ châu.

- Như thế việc gì xảy ra cho người Ả-Rập ở Andalousie?

- Ở đó có người Do thái và người Hồi. Người ta đuổi họ, tống khứ họ ra khỏi Tây Ban Nha. Ai muốn ở lại, họ sẽ nói: quý vị có hai lựa chọn: hoặc rửa tội hoặc chết.

- Có nghĩa là gì?

- Là phải theo thiên chúa giáo hoặc chết. Rất nhiều người chọn theo thiên chúa giáo nhưng dù họ theo đạo thiên chúa nhưng họ vẫn còn bị bách hại bởi vì trong thâm tâm họ, họ vẫn không từ bỏ đức tin của họ. Họ bị bách hại và bị tống khứ hàng loạt ra khỏi Tây Ban Nha. Và người ta gọi đó là Giáo Hình. Giáo Hình chấm dứt ngày 22 tháng chín 1609. Con biết là nước Tây Ban Nha theo đạo công giáo mà không bao giờ biết những gì người Ả-Rập đã đem đến cho vùng này. Vào lúc người công giáo tái chiếm xứ này, giữa những người Hồi chạy trốn khỏi thành Grenade có một nhà thông thái về ngành địa dư tên là Léon d’Africain. Tên thật của ông là Hassan Al Wazan (Người Kiểm Tra Việc Cân Đo), ông sống nhiều năm ở La mã gần giáo hoàng Léon X (1518). Ông dạy tiếng Ả-Rập và tiếng Ý, đưa vào triều đình những bản văn hy-lạp dịch ra tiếng Ả-rập, từ những bản văn này ông dịch ra tiếng la-tinh. Ông là người tiêu biểu cho sự hòa hợp giữa Đông và Tây.

- Người hồi và người Ả-rập sẽ trở thành như thế nào?

- Thế giới Ả-rập bị cô lập; bị cấm quan hệ thương mại với u-châu; triết lý Ả-rập vẫn còn được dạy ở các trường đại họa u châu nhưng nó ngừng phát triển và nhất là không còn được học hỏi trong thế giới Ả-rập-Hồi giáo.

- Thế người ta học cái gì thế vào đó?

- Triết lý dạy chúng ta phương pháp nghị luận, nghi ngờ, suy nghĩ mở ra cho chúng ta những chân trời đa dạng khác nhau trên tư tưởng của dân tộc khác. Thế vào đó người ta dạy về tôn giáo hồi và chỉ tôn giáo hồi mà thôi.

Tôn giáo là tín ngưỡng, như vậy không còn suy nghĩ, không còn nghi ngờ. Như thế họ đi từ một truyền thống rộng mở ra với thế giới bên ngoài qua một thế giới cô lập, tự khép kín mình. Điều này đối với thế giới Ả-rập và người Hồi rất nguy trọng. Kết quả là tình trạng như ngày hôm nay, phải mất rất nhiều thì giờ để hàn gắn. Khi thất bại, người ta chịu hậu quả của thất bại trong một thời gian dài và sẽ rất lâu.

- Chuyện gì đã xảy ra trong thời gian từ thế kỷ thứ 16 đến ngày hôm nay?

- Rất nhiều biến cố. Nhưng bây giờ chúng ta thử tìm hiểu vì sao thế giới Ả-rập suy tàn xuống dốc trong một thời gian dài như vậy.

- Xuống dốc có nghĩa là gì?

- Xuống dốc có nghĩa là hạ thấp trình độ và phẩm chất. Khi một người bị đau người ta nói sức khỏe người đó xuống dốc; hoặc khi tai và mắt nghe thấy không còn rõ người ta gọi thị lực, thính lực suy kém. Suy tàn là có dấu hiệu của sự sụp đổ chầm chậm.

- Vì sao lại có sự suy tàn này?

- Thụ đắc được sự hiểu biết, có các bản dịch thuật, các cuộc gặp gỡ giữa các nhà thông thái, nền triết học tự do, tất cả những điều này được các vị tiểu vương mong muốn, tài trợ và bảo bọc. Việc khai phóng này đáp ứng nhu cầu tìm hiểu thế giới bên ngoài để cai trị tốt đẹp một đế quốc rộng lớn không phải chỉ gồm các dân tộc Ả-rập. Ngày mà các vị tiểu vương bắt đầu gây gổ nhau thì các nhà thông thái và các triết gia không còn tìm được chỗ nương tựa về mặt chính trị cũng như tài chánh để tiếp tục làm việc.

- Ba nói cho con tên một nhà thông thái đáng kể trong thời gian này.

- Nếu phải giữ trong đầu chỉ một tên, nhà thông thái Ả-rập cuối cùng, người đã viết một tác phẩm có tính cách phổ quát thì người đó là Ibn Khaldoun. Ông là nhà phát minh ra cái mà người ta gọi là “xã hội học”, có nghĩa là ngành nghiên cứu những sự kiện, những ứng xử của xã hội. Ông sống vào cuối thế kỷ thứ 14 và đầu thế kỷ 15 ở Bắc Phi (1332-1406). Ông nghiên cứu não trạng và cách ứng xử của người Ả-Rập. Ông quan sát rất kỹ và phê bình cũng rất nhiều. Ông mở con đường phê phán và thay đổi. Ông lưu ý các vị tiểu vương về việc làm của những người giữ nhiệm vụ dạy tôn giáo đã lợi dụng việc này để làm dân chúng lầm lạc. Ông cũng chống lại việc một vài người dùng thánh đường để dạy các môn khác ngoài kinh Coran. Hồi đó ông đã thấy cái nguy hiểm dùng đạo Hồi vào những lý do khác không dính gì đến tôn giáo. Đó là một người nhìn xa. Ông chứng minh được ảnh hưởng của khí hậu trên tính khí và não trạng của các dân tộc. Phải chờ đến cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20 để những đầu óc thông minh và phóng khoáng như Ibn Khaldoun đề nghị làm các cuộc cải tổ cho đạo Hồi.

- Thế nào là cải tổ?

- Đó là thay đổi một vài luật lệ và thói quen trong việc giữ đạo.

- Có thể nào thay đổi một cái gì đó trong đạo Hồi?

- Không được đụng đến các giá trị và các phương châm đã làm nền tảng để xây dựng đạo; vẫn gắn chặt vào nền tảng đạo chúng ta cũng có thể đưa vào một vài cải tổ. Muốn làm được như vậy, cần can đảm và kiên trì. Những tên tuổi đáng nhớ là Jamal Edine Al Afghani người Afghan chết năm 1897; Mohammed Abduh người Ai-Cập chết năm 1905. Họ chủ trương đối thoại, dung thứ và nhất là thích ứng vào thế giới hiện đại. Họ nói không được chấp nhận một cách mù quáng những luật lệ các thầy ngày xưa áp đặt trên đạo Hồi, thời buổi đạo Hồi mới khai sinh rất khác với thời buổi hiện đại này. Để thay đổi bất cứ một điều gì trong các xứ Hồi giáo, họ phải dựa trên kinh Coran. Chương XIII, câu 11 nói: “Chúa không thay đổi thân phận của một dân tộc cho đến lúc nào mà chính dân tộc này không tự thay đổi”. Điều đó có nghĩa nếu bây giờ người Hồi có hình ảnh xấu thì không phải lúc nào cũng do lỗi của người khác, của những người không phải đạo Hồi. Phải quyết định thay đổi cái gì xấu, cái gì bệnh trong xã hội của mình. Dù những người không Hồi giáo có làm những chuyện không tốt cho người Hồi thì cũng không nên đổ hết tất cả những gì không tốt trên lưng họ. Nếu có những thanh niên Hồi hung bạo và cuồng tín là vì đã không giáo dục họ tốt, để mặc họ trong tay những người thiếu hiểu biết và không đắn đo. Người ta không biết hoặc không muốn làm cho họ biết quý trọng sự phát triển, văn hóa và cuộc sống. Họ để mặc cho nghèo đói và thất học hoành hành. Họ sợ tự do và chẳng làm gì để ngăn chận tham nhũng và bất công. Và thế là họ quay về tôn giáo mà họ cũng không hiểu đúng về tôn giáo. Giống như kinh Coran nói, họ đi lạc. Họ ở trong sai lầm. Cội rễ cái Ác không phải lúc nào cũng ở nơi người khác.

- Thế nào là đắn đo?

- Con hiểu vì sao một cục đá rất nhỏ len vào chiếc giày là làm cho con khó chịu khi bước chân đi không?

- Không. Một cục đá nhỏ làm khó chịu?

- Người ta gọi đắn đo là để ý đến từng chi tiết nhỏ, từng luật lệ, từng nguyên tắc, từng lề lối. Những người không đắn đo thì ngủ dễ dàng, họ không cảm thấy khó chịu khi không tôn trọng nguyên tắc.

Ngày thứ tám

- Đâu là những biến cố chính xảy ra trong thế giới Ả-rập vào lúc bắt đầu suy thoái?

- Từ Đế Quốc Ả-Rập-Hồi bước qua Đế quốc Thổ. Người Thổ Nhĩ Kỳ đến định cư ở Ai Cập, Liban, Syrie, Iran, Balkans, Tunisie và Algérie. Nước Ma-rốc chống cự lại được và không bị chiếm giữ. Thế kỷ 16 là đỉnh cao sức mạnh quân đội Thổ. đạo Hồi là quốc giáo. Đến thế kỷ 19, đế quốc Thổ suy thoái. Sau Thế Chiến Thứ Nhất, nước Thổ muốn trở thành một Quốc Gia hiện đại, họ tách tôn giáo ra khỏi chính trị. Năm 1922 chức tước califat - người hướng dẫn về đạo và về chính trị của người Hồi – bị bãi bỏ. Nhờ Mustafa Kemal, nước Thổ trở thành một nước không tôn giáo.

- Thế nào là không tôn giáo?

- Không tôn giáo là không có tính cách tu sĩ.

- Như vậy là không tin ở Chúa?

- Không, người ta vẫn có thể tin vào Chúa và không tôn giáo. Không tôn giáo hoặc thế tục có nghĩa là không dùng tôn giáo để áp đặt các luật lệ về cuộc sống trên dân chúng. Vào ngày 9-12-1905, nước Pháp chính thức trở thành một quốc gia không tôn giáo; ngày nhà nước tuyên bố tách rời Giáo Hội ra khỏi Quốc Gia. Ví dụ: trường công ở Pháp là trường mà các tu sĩ không có quyền giảng dạy. Ngược lại họ có quyền mở trường riêng của họ. Có nhà thờ cho người thiên chúa giáo, nguyện đường cho người Do thái, thánh đường cho người Hồi. Ai muốn đều có quyền đến đó cầu nguyện. Quốc Gia không can thiệp vào sinh hoạt tôn giáo. Nước Thổ là nước Hồi giáo đầu tiên trở thành một Quốc Gia không tôn giáo.

- Điều đó có quan trọng không?

- Với những gì chúng ta thấy hiện nay, việc tách rời chính trị ra khỏi tôn giáo là việc rất quan trọng. Cho đến lúc nào chưa thiết lập một ranh giới giữa hai lãnh vực thì sẽ có rất nhiều vấn đề. Ở Pháp, người Hồi phải sống với đạo của họ nhưng họ phải giữ luật lệ của Quốc Gia.

- Bằng cách nào?

- Con nhớ chuyện các cô gái Ma-rốc mang khăn quàng trên đầu đến trường không?

- Không, ba kể cho con nghe.

- Vì Pháp là một nước không tôn giáo nên các thầy giáo không muốn nhận vào lớp học của họ các học sinh mang khăn quàng trên đầu, dấu hiệu thuộc về một tôn giáo.

- Vậy thì chuyện gì xảy ra?

- Có rất nhiều cuộc thảo luận. Cuối cùng, các cô gái từ bỏ không mang khăn quàng nữa. Có cha mẹ không cho con cái đến trường nữa. các cha mẹ này đã làm sai khi ngăn không cho con đi học.

- Con có thấy trên truyền hình các bà bao kín từ đầu đến chân. Họ như những con ma...

- Đó là đàn bà afghane mà nhân danh đạo Hồi, người đàn ông đã đối xử không tốt với họ.

- Nhưng có phải đạo Hồi bắt người đàn bà trùm kín mít như thế?

- Không. Con muốn nói tấm khăn mà người ta gọi là hijab trong thế giới Ả-rập và tchador ở Iran. Kinh Coran nói rất đơn giản: người đàn bà khi cầu nguyện có nghĩa là khi đang hướng về Chúa thì phải che đầu và không được mặc các loại áo quần bó sát người. Điều này người ta cũng thấy ở người Kitô và người do-thái. Nếu một người đàn bà ăn mặc khiêu khích, chẳng hạn mặc váy cực ngắn, áo hở ngực sâu hay tóc tai không cột đàng hoàng thì người đó không được vào nhà thờ hay nguyện đường do-thái. Các người đàn bà hồi được quyền đến thánh đường nhưng không ngồi chung với đàn ông. Để tránh xáo trộn và gây chuyện. Nơi cầu nguyện không phải là nơi gặp gỡ giữa hai giới tính.

- Như thế Chúa nói đến khăn che mặt.

- Đúng. Trong chương XXIV (Ánh Sáng), câu 31, Chúa khuyên bảo các nữ tín hữu “nhìn xuống” và “dùng khăn che vú.” Trong chương XXXIII, câu 59, Chúa nói với tiên tri như sau: “Nói với các vợ, các con gái của con và vợ của những tín hữu, hãy mặc áo choàng bên ngoài dài xuống tận chân. Như thế sẽ dễ dàng hơn vì người ta không nhận ra các bà, các bà sẽ không bị tấn công.” Có nghĩa là các nữ tín hữu phải khác các người đàn bà không đàng hoàng.

- Tại sao Chúa nói đến các vợ? Tiên tri Mohammed có nhiều vợ?

- Trong đạo Hồi, người đàn ông có quyền có bốn vợ. Gọi là đa thê.

- Con biết. Đơn là một. Đa là nhiều. Nhưng không công bình!

- Con có lý, không công bình. Con biết đó, nếu theo sát kỹ kinh Coran thì người ta sẽ nhận thấy không thể là một tín hữu tốt và người Hồi tốt nếu họ đa thê, bởi vì “với điều kiện là phải yêu thương các bà bằng nhau,” có nghĩa là công bằng và chính trực với mỗi bà. Điều đó không thể được. Người ta không thể có cùng một tình yêu cho bốn bà cùng một lúc. Chắc chắn sẽ có một người được thích hơn, và thế là bất công. Ngày nay gần như không còn đa thê, bởi vì người đàn bà bắt đầu có quyền. Khổ thay không phải tất cả các xứ có đạo Hồi đều áp dụng, có một vài xứ như xứ Tunisie, người đàn ông không được đa thê. Không đa thê, cũng không được quàng khăn kiểu taliban, bây giờ người ta không chấp nhận.

- Như thế người đàn bà đã phản kháng, con mong thế!

- Đúng, nhưng không phải lúc nào và cũng không phải tất cả mọi bà cùng phản kháng một lúc. May thay có những hiệp hội phụ nữ trong các xứ đạo Hồi như Ai Cập, Ma-rốc, Algérie đã tranh đấu để Bộ Luật Gia Đình được thay đổi và để đàn bà có cùng quyền với đàn ông. Đó là chuyện không phải dễ vì nếu thay luật thì cũng cần thời gian để não trạng con người chấp nhận sự đảo lộn của các thói quen. Một người đàn ông đạo Hồi tốt thì phải là người công chính, như vậy ông phải chấp nhận trong đời sống hàng ngày, người đàn bà cũng phải có quyền giống như ông. Con biết là trong đạo Hồi có nói rõ từng chữ là không có gì là xấu hổ hay e lệ khi nói đến tình dục. Tiếng Ả-Rập có câu: “La haya’a fi dine.”

- Có nghĩa là gì ba?

- Có nghĩa là đạo Hồi nói không giấu giếm các quan hệ giữa đàn ông đàn bà. Khi ba ở tuổi mới lớn, ba đọc một quyển sách nhỏ, Khu Vườn Thơm Tho (Le Jardin parfume) của ông Cheik Nafzawi, một tín hữu Tunisie viết vào thế kỷ 15. Đây là tập sách giáo dục tình dục cho các nam thanh niên hồi. Đương nhiên quyển sách viết cho con trai chứ không cho con gái. Nhân danh những lời khuyên bảo của đạo Hồi mà ông trưởng tộc diễn tả và giải thích làm sao làm tình.

- Chúng ta quay về với lịch sử đi ba.

- Như vậy, sau ngày chấm dứt Đế Quốc Thổ thì đến lượt người u-châu vào cư ngụ cùng với vũ khí và hành trang trong các xứ mà họ không được mời đến: người Pháp đổ bộ vào Algérie năm 1830; người Anh vào Ai Cập năm 1882; sau Tunise, người Pháp thiếp lập chế độ bảo hộ ở Ma-rốc năm 1912.

- Tại sao họ đến các xứ này?

- Cái đó gọi là thuộc địa. Có nghĩa là thành lập các tập đoàn trên lãnh thổ ngoại quốc, dùng vũ lực chiếm đất và đặt luật lệ bắt buộc người địa phương phải theo. Đó là thống trị.

- Thật bất công!

- Đúng, hung bạo và bất công. Nhưng vì tình trạng suy thoái của các nước Hồi giáo và Ả-rập nên các nước ngoài mới đến xâm chiếm được. Cũng như cơ thể con người khi nó bị bệnh thì nó không thể tự đề kháng, nó bị đủ thứ bệnh khác xâm chiếm.

- Vậy người dân có phản kháng không?

- Có, sau vài chục năm họ thức tỉnh. Cuộc chiến tranh giành độc lập kinh khủng nhất xảy ra ở Algérie từ năm 1954 đến 1962. Cả hai phía có cả hàng trăm ngàn người chết, rồi người Pháp sinh ra và sống ở Algérie phải ra đi.

- đạo Hồi có đóng một vai trò nào trong các cuộc chiến này không?

- Có. đạo Hồi vừa đóng vai về mặt tôn giáo vừa đóng vai về mặt văn hóa nên đã thống nhất lại tất cả các chiến sĩ. Họ đoàn kết. Nhưng điều này không biến cuộc chiến thành chiến tranh tôn giáo. Sau khi dành được độc lập, các xứ này gặp các xáo trộn chính trị.

Ngày thứ chín

- Từ đâu mà người Hồi hung bạo như thế?

- Tất cả người Hồi không phải là người hung bạo. Đừng bao giờ tổng quát hóa. Con biết là không một tôn giáo nào hoàn toàn hòa bình hay hoàn toàn gây chiến. Trong kinh Coran, con thấy có rất nhiều đoạn nói về tình thương, công chính, hòa hợp và hòa bình giữa con người với nhau, lòng tha thứ và khôn ngoan, con cũng thấy có những đoạn thúc đẩy người Hồi chiến đấu khi hoàn cảnh bắt buộc. Hung bạo ở khắp mọi nơi. Và người Hồi không còn là một đế quốc như thời gian đầu mới thành lập đạo. Cộng đoàn Hồi giáo phân tán khắp tất cả các lục địa. Ba không nghĩ người Trung Hoa có cùng khái niệm giữ đạo giống như người Ma-rốc, người Phi châu hay người u châu giữ đạo Hồi. Đúng là sau khi tiên tri Mohammed chết, bạo lực và chiến tranh có xảy ra do sự kiện đạo Hồi không phải là một tôn giáo tách rời khỏi đời sống hàng ngày. Đạo lưu tâm đến hạnh kiểm của con người trong xã hội, đến đạo đức, đến cách tổ chức và hướng dẫn cộng đồng. Người ta gọi đó là chính trị. Điều này đã cho phép giáo chủ Khomeyni, người lật đổ vua Iran năm 1978, thiết lập Cộng Hòa Hồi, có nghĩa “đạo Hồi là chính trị hoặc không là gì hết.” Và thế là đạo Hồi can thiệp một cách trực tiếp vào đời sống dân chúng chứ không như đạo Kitô hay do-thái. Bắt đầu từ đó là mở cánh cửa cho chiến tranh và bạo động. Chính trị, thường là cuộc chiến đấu dành quyền lực. Nếu cuộc chiến đấu nhân danh Hồi giáo như trong trường hợp nước Iran thì khi xảy ra bạo lực bắt buộc người ta phải quy trách nhiệm cho Hồi giáo.

- Đúng, con muốn biết, con muốn hiểu vì bây giờ người ta nói đến đạo Hồi là vì các cuộc khủng bố.

- Con có lý. Vậy thì con phải kiên nhẫn và tiếp tục nghe lịch sử đạo Hồi. Đến đây ba phải nói với con một tà phái gọi là hachachins. (Tà phái là cộng đồng những người đi theo người cầm đầu gọi là gu-ru một cách mù quáng). Hachiche tiếng Ả-rập có nghĩa là “cỏ” và thường thường có nghĩa là “thuốc phiện.” Hachachin là người hút cỏ, người nghiền thuốc phiện một cách tài tử. Tà phái này đã có từ lâu ở Tây Á, giữa Syrie và Ba Tư, vào thế kỷ thứ 11 và 12. Người cầm đầu là Hassan As-Sabbah, một người Hồi nghiêm khắc, cứng rắn và độc tài được mệnh danh là “Ông Già Vùng Núi”, ông chết năm 1166. Trở thành gu-ru, ông ở trong lâu đài Alamut, gần biển Caspienne, từ đó ông gởi các đội quân đi phạt các chính quyền. Trước khi ra đi, ông đầu độc thuộc hạ bằng thuốc phiện. Ông làm cho vua chúa, hoàng tử trong vùng run sợ. Vũ khí của ông là gieo khủng khiếp, hận thù và thảm sát. Chữ “assassins” (ám sát) trong tiếng pháp lấy từ chữ “hachachins.”

- “Ông Già Vùng Núi” cũng là một người đạo Hồi xấu sao?

- Ông là người chiite và muốn mình là người huyền bí. Ngày nay người ta so sánh các cuộc khủng bố tự sát với các đệ tử của “Ông Già Vùng Núi.” Nhưng ba nói thêm một lần nữa, đây không phải đến từ đạo Hồi.

- Con biết. đạo Hồi là “tuần phục hòa bình,” thì không làm tội ác. Nhưng những người khủng bố lại là những người theo đạo Hồi.

- Đúng, nhưng người Hồi không phải là đạo Hồi.

- Điều đó có nghĩa là gì?

- Có nghĩa là không phải tất cả những ai nói mình đạo Hồi đều hiểu đạo một cách giống nhau.

- Vậy chuyện gì xảy ra sau đó?

- đạo Hồi bành trướng rất rộng từ Phi châu qua Á châu (con biết nước theo đạo Hồi lớn nhất ở đâu không? Ở Á châu, nước Nam Dương.) Con phải biết từ thế kỷ thử 7 chỉ có vài trăm người theo đạo mà bây giờ lên đến cả tỷ người.

- Một tỷ người Hồi trên thế giới! Tại sao có nhiều người theo đạo Hồi như vậy?

- Người Ả-Rập trở nên thiểu số so với người Hồi Á châu. Tất cả người Ả-Rập không phải là người Hồi giáo. Cũng thế ở Ai cập có những người Ả-Rập theo đạo Kitô, họ chiếm 15% dân số. Ở Liban cũng có. Họ làm lễ bằng tiếng Ả-Rập. Rất hay.

- Còn ở Pháp?

- Hồi giáo là tôn giáo lớn thứ nhì ở Pháp. Người ta ước lượng có khoảng 4 triệu người Hồi; đa số là người Maghrébins; người Thổ, người Phi châu, người Pakistan, người Ai-Cập vv. Vì trong đạo Hồi không có hàng giáo sĩ nên họ khó đi đến thỏa thuận để chỉ định một người đại diện duy nhất cho tất cả cộng đoàn này.

- Ba có nghĩ là người Hồi và người Kitô sẽ thỏa thuận với nhau để sống trong hòa bình ở Pháp hay ở u châu không?

- Không có chiến tranh giữa hai tôn giáo. Các người Hồi ở Pháp may mắn được sống trong một nước dân chủ bảo đảm cho họ được tự do để giữ đạo. Nhưng con đừng quên nước Pháp là một nước không tôn giáo, có nghĩa không có một tôn giáo nào là tôn giáo của quốc gia. Tất cả mọi tôn giáo đều có quyền hành đạo nhưng không một tôn giáo nào lấn tôn giáo nào. Để chấm dứt, ba đọc cho con nghe một đoạn kinh Coran ca ngợi cái người ta gọi là lai giống: “Ồ các con, sự thật, Chúng Tôi đã tạo nên các con, một đực, một cái và Chúng Tôi đã hợp thành các dân tộc, các bộ lạc để các con có thể biết nhau” (chương IL, câu 13.)

- Con nghe nói đến những danh từ và con muốn biết nghĩa của nó. Ba có thể giải thích cho con nghe.

- Những danh từ nào?

- Những người bảo thủ quá khích (intégristes.)

- Theo tự điển chữ này mượn từ chữ tây ban nha integrista có nghĩa “thành viên của một nhóm muốn Quốc Gia lệ thuộc vào Tôn Giáo.” Dù vậy trong chữ này có chữ “intègre” – liêm khiết – là một cái gì tốt. Một người liêm khiết là người trung trực, trung thành với những nguyên tắc và các giá trị tốt. Phản nghĩa với chữ này là chữ “tham nhũng.” Người tham nhũng là người đã bị mua, người hy sinh các giá trị tốt, các nguyên tắc vì tiền, vì lợi lộc.

- Nhưng Hồi giáo thì dính gì với “người bảo thủ quá khích.”

- Những người Hồi giáo quá độ không dùng chữ này để nói về những hành động của họ làm. Ngược lại, chữ này dùng để chỉ những người thiên chúa giáo giữ đạo một cách nghiêm nhặt. Khi người Hồi bắt đầu yêu cầu có một đạo Hồi nghiêm nhặt hơn, trung thành hơn với thời khai sinh của đạo thì báo chí dùng chữ này để nói về họ.

- Vậy những người này họ tự cho họ là người nào?

- Họ tự cho họ là những người islam – theo đạo Hồi. Giữa họ với nhau, họ gọi nhau là huynh đệ, bắt đầu vào năm 1928, khi một nhà giáo tên là Hassan Al Banna sống trong một thành phố nhỏ ở Ai Cập là Ismailia thành lập phong trào “Anh em người Hồi.” Họ chiến đấu để chống lại sự xuống cấp của các phong tục và chống lại ảnh hưởng của người u châu trên người Hồi. Họ chống đối đảng quốc gia ai-cập Wajd, đảng cổ vũ cho một hệ thống chính trị dân chủ và nghị viện. Một trong những người điều khiển là Sayed Qotb, bị bắt, bị tra tấn vì “đồng lõa chống Nasser”, bị lên án tử hình và bị hành quyết ngày 29-08-1966. Chính Al Banna, vị thầy của ông, đã nói: “Tất cả một phần dù nhỏ của quả đất trên đó trải rộng ra vương quốc Hồi giáo thì đối với tất cả người Hồi đó là quê hương phải biết gìn giữ, vì thế phải làm việc và phải chiến đấu thành cuộc chiến thánh.” Phong trào lan rộng đến Ai Cập và các nước Hồi giáo khác. Họ biết tổ chức, họ giúp đỡ người nghèo, người bệnh và dựa vào rất nhiều sách do Sayed Qotb để lại, ông này là người học có văn hóa rất cao.

Khi nghe các bài giảng của người Hồi giáo, người ta hiểu là họ dùng sức mạnh để áp đặt một lối sống, một lối ứng xử, một lối ăn mặc không hợp với thời buổi này. Họ quên một chuyện đơn giản: đạo Hồi có từ hơn mười bốn thế kỷ nay. Trong kinh có những giá trị đúng với mọi thời, mãi mãi. Và có những giá trị phù hợp với thời đó chứ không còn phù hợp với thời này. Họ muốn trở lại thời của tiên tri Mohammed và hiểu sứ điệp của tiên tri một cách thiển cận, rất giản lược và có tính biếm họa.

- Ví dụ?

- Những người “Hồi giáo” không muốn đàn bà ngang hàng với đàn ông cũng không muốn đàn bà có quyền, tự quyết định lấy số phận của mình. Họ ủng hộ việc bỏ vợ và chế độ đa thê.

- Thế nào là bỏ vợ?

- Người chồng có quyền ly dị vợ mà không cần hỏi ý kiến vợ cũng như chẳng cần ra tòa hay nhờ luật sư. Họ đến gặp một người làm việc cho đạo và nhờ ông này gởi giấy báo cho vợ.

- Nhưng như thế thì bất công.

- Vừa bất công vừa vô nhân đạo, nhưng tục lệ này đang được thay đổi ở các xứ muốn trở nên hiện đại. Người ta hay nói với người đàn bà: “Phải vâng lời chồng, nếu không có chồng, phải vâng lời cha, nếu không có cha, phải vâng lời anh, vv.” Người đàn bà không được mặc kiểu này, kiểu kia. Những ai nói như vậy họ dựa vào một vài câu trong kinh Coran nói không cho người đàn bà có quyền ngang với đàn ông hoặc những câu khác cũng cùng nghĩa như vậy. Ba mong là các xứ Hồi giáo sẽ có biện pháp để giúp người đàn bà không bị mất phẩm giá hay bị khinh chỉ vì nhân danh Hồi giáo. Về mặt quyền, người đàn bà phải được ngang hàng với đàn ông. Ai đối xử tệ với người đàn bà là họ quên Chúa không thích bất công cũng không thích sỉ nhục. Chắc chắn đó là những người thuộc lòng kinh Coran nhưng chỉ muốn giữ lại những đoạn nào có lợi cho họ. Vậy kinh Coran có thể diễn giải theo nhiều cách khác nhau. Cái người ta gọi là “bảo thủ quá khích” đã làm cho đạo Hồi và những người Hồi giáo chân chính đau khổ.

- Họ làm quá hoặc họ là người không có văn hóa?

- Cái tệ họ là những người có văn hóa-nửa chừng.

- “Văn hóa-nửa chừng” có nghĩa là gì?

- Họ là người biết đọc nhưng không hiểu những gì họ đọc; họ tưởng họ thông thái nhưng họ ngu dốt. Họ là những người rất nguy hiểm.

- Còn chữ chính thống quá khích.

- Cũng như chữ bảo thủ quá khích có nghĩa là: trở về với những nguyên tắc căn bản của đạo Hồi giống như thế giới này chưa tiến triển.

- Còn chữ djihad.

- Nó có nghĩa là “cố gắng.” Đầu tiên hết người Hồi giáo hiểu đây là “cố gắng trên chính mình”, “cự lại với các cám dỗ, với quyến rũ của sự xấu.” Sau đó nó được dùng để kêu gọi chiến đấu khi nhà tiên tri bị đe dọa hay bị các cư dân không tin vào sứ điệp của ông ở La Mecque bách hại. Sau khi Mohammed chết, đạo Hồi bành trướng qua các cuộc chiến đấu. Đến thế kỷ thứ 11, trong cuộc “thập tự chinh”, khi người Kitô gây chiến chống người Hồi, thì người Hồi ra sắc lệnh djihad, chiến đấu chống quân tấn công để bảo vệ. Ngày nay, chữ này không còn ý nghĩa vì đạo Hồi bành trướng một cách hòa bình và không còn ai đe dọa nữa. Như vậy ngày nay những ai còn dùng chữ này là phản nghĩa. Họ muốn làm cho người khác sợ.

- Còn chữ fatwa.

- Chữ này có từ chữ fata có nghĩa là “đọc để chép lại.” Ở đây, fatwa có nghĩa là một thông báo của đạo nhưng không phải là một lề luật. Nó được một chuyên gia, một giáo sư, người hiểu rõ kinh Coran đọc lên. Nhưng khi người ta tuyên bố một fatwa, chẳng hạn ra lệnh giết một người Hồi vì người này viết hay nói những chuyện mà họ không chấp nhận thì đó là lợi dụng. đạo Hồi không làm fatwa thành một luật hay một sắc lệnh phải áp dụng.

- Còn Chari’a.

- Đó là con đường đạo đức được những người Hồi giáo vạch ra. Nó được xây dựng trên kinh Coran và trên những lời của tiên tri Mohammed. Đối với một số người, đó không những là đạo đức mà là một khung lề luật, có nghĩa là một số luật mà người Hồi giáo phải áp dụng trong đời sống hàng ngày. Nhưng không bắt buộc phải giữ chari’a. Không phải tất cả các xứ Hồi giáo đều giữ chari’a. Đối với phần đông, đây là tụt hậu, không còn phù hợp với các quyền và đời sống hiện nay.

- Còn chữ khoan dung.

- Động từ “khoan dung” có nghĩa là “nâng đỡ” “chấp nhận”. Cụ thể muốn nói: “Tôi không giống như bạn, tôi không cùng tôn giáo với bạn, tôi không cùng xứ sở với bạn, tôi không cùng tư tưởng với bạn, nhưng tôi chấp nhận bạn ở bên cạnh tôi, bạn giữ đạo bạn, bạn nói ngôn ngữ bạn và bạn suy nghĩ gì bạn muốn. Nhưng đổi lại, tôi như thế nào bạn chấp nhận như thế.” Khoan dung chỉ có ý nghĩa khi cả hai cùng hổ tương với nhau. Cố chấp không khoan dung là sự kiện không chấp nhận và có khi hất bỏ những ai khác mình. Nó nuôi dưỡng tính kỳ thị.

- Phải khoan dung tất cả?

- Không, nói cho đúng, không được chấp nhận kỳ thị, sỉ nhục.

- Thế nào là sỉ nhục?

- Sỉ nhục ai là làm cho người đó xấu hổ, là tước mất nhân cách của họ, có nghĩa là phẩm cách của họ, lòng tự hào của họ. Là làm họ tổn thương, làm họ khổ và bắt họ chịu đựng bất công.

- Đạo Hồi có phải là một tôn giáo khoan dung không?

- Mới đầu không có một tôn giáo nào là khoan dung. Mọi tôn giáo đều tìm cách thuyết phục dân chúng tin rằng tôn giáo của họ là duy nhất, chỉ có tôn giáo họ là có lý. Nhưng khi đọc các bản văn của kinh Coran thì người ta hiểu đạo Hồi đến không phải để gây chiến tranh với người do-thái hay người Kitô. Như thế đạo Hồi khoan dung khi nhận biết các đạo khác và các nhà tiên tri của họ. Ba đọc ba đoạn chứng minh đạo Hồi là đạo khoan dung. Chương II, câu 256: “Không được cưỡng bức trong tôn giáo,” có nghĩa là không được bắt buộc dân chúng theo đạo Hồi cũng không được bắt buộc những người Hồi giáo giữ đúng luật lệ đã ấn định bằng sức mạnh của người cầm đầu. Chương CIX, câu 6: “Bạn có tôn giáo của bạn, tôi có tôn giáo của tôi,” rõ ràng như vậy, tín ngưỡng cũng như sở thích và màu sắc, không bàn cãi và phải tôn trọng lẫn nhau. Chương XXVIII, câu 56: “Không phải con sẽ hướng dẫn ai con muốn; chính Chúa sẽ hướng dẫn người Chúa muốn,” bản văn rất rõ ràng, đạo Hồi không bắt buộc ai phải tin theo sứ điệp của họ, mỗi người có quyền có tín ngưỡng của mình và phải được tôn trọng cũng như phải tôn trọng tín ngưỡng của người khác; tóm lại không có ai được quyền thay thế Chúa để ra lệnh cho tín hữu; nói cách khác, những ai tự cho mình là người lãnh đạo Hồi giáo đều sai lầm. Hồi giáo không có hàng giáo sĩ, có nghĩa là người trung gian giữa Chúa và người, cũng không có linh mục, giáo sĩ như các tôn giáo khác. Không có giáo hoàng là vị đại diện tối thượng của Chúa ở quả đất này. đạo Hồi có những thầy cả là những người chủ trì các buổi cầu nguyện và giảng ở giáo đường ngày thứ sáu. Thầy cả có uy quyền về mặt đạo lý nhưng không đóng vai trò như linh mục hay giáo sĩ. Cũng như các tôn giáo khác, đạo Hồi cũng có những phần tử cuồng tín quá khích, những người không chấp nhận người khác nghĩ khác mình, tin khác mình. Đó chỉ là một thiểu số. Than ôi, thiểu số này hoạt động rất mạnh và làm những chuyện xấu! Họ làm cho người Hồi và cả những người không phải là Hồi giáo đau khổ. Thường thường những người cuồng tín nhân danh đạo Hồi để hoạt động là những người vô học, không nghiên cứu kinh Coran hoặc những người thông minh nhưng họ dùng đạo Hồi để mưu đồ chính trị vì lợi lộc riêng của họ. Họ là những người nổi danh có “văn hóa nửa chừng.” Như nhà thơ người Tunisie nói: “đạo Hồi có bệnh của đạo Hồi.” Chúng ta đang chịu các hậu quả của nó. Đó là điều dẫn chúng ta về lại lúc ban đầu buổi nói chuyện này: những cuộc mưu sát chống người Mỹ xảy ra ngày 11 tháng chín 2001.

- Tại sao họ lại làm vậy?

- Bởi vì họ nghĩ người Mỹ chịu trách nhiệm cho những bất hạnh của một vài xứ Ả-rập và Hồi giáo. Bởi vì họ bị những người tự cho mình là người làm sáng tỏ công lý dẫn dắt lạc đường. Bởi vì họ đi sai đường và từ chối không chịu nhận mình sai. Bởi vì họ “làm việc” cho những người đã tẩy não được họ để họ không còn nghi ngờ và suy nghĩ. Bởi vì người ta nói cho họ rằng Chúa yêu những người tử vì đạo và sẽ thưởng khi họ lên thiên đàng. Bởi vì họ không được dạy phải khoan dung, phải tôn trọng ý kiến và văn hóa của người khác. đạo Hồi không bao giờ dạy hận thù, làm tội ác và tự tử; đạo còn phạt nghiêm trọng những tội này.

- Tử đạo là gì?

- Là người chết “trên con đường của Chúa.” Người tử vì đạo Hồi là người bị chết khi họ nhân danh đức tin để bảo vệ cho đạo khi đạo bị tấn công, để tự vệ khi chiến đấu hay để giải phóng xứ sở bị ngoại bang chiếm đóng. Có hai chữ Ả-rập để chỉ định một người tử đạo: fidâ i (người dâng hiến cuộc sống của mình) và shahid (người chứng nhân.) Chúa hứa thưởng nước thiên đàng cho họ.

- Còn Talibans.

- Chữ Ả-Rập talaba có nghĩa là “cầu xin, yêu cầu, đòi”; người tâleb là người xin được biết, được dạy dỗ. Chữ “talibans” để chỉ định không phải là những sinh viên nhưng là một phong trào tự gọi là tôn giáo. Phát sinh từ Afghanistan và đặc tính rõ rệt của nó là hận thù đàn bà và nghệ thuật. Như thế người talibans khủng bố đàn bà, cấm họ đến trường, làm việc nơi các cơ sở công cộng, chơi thể thao, nghe âm nhạc. Khi đau thì bỏ mặc không săn sóc, Những ai họ cho là “không đạo đức” thì họ ném đá cho chết và chôn sống người đàn bà nào ngoại tình... Họ còn làm những chuyện khác như: ai ăn cắp thì cắt tay hay hành quyết ngay ở sân vận động người mà họ lên án, không cần ra tòa. Họ biết một vài câu kinh Coran nhưng đa số không biết đọc, không biết viết. Và tất cả những chuyện đó, họ làm nhân danh đạo Hồi!

- Họ là những người điên!

- Đúng, họ điên và nguy hiểm, họ ngu dốt và man rợ. Họ không biết gì về đạo Hồi và nền văn minh của đạo Hồi. Nếu để cho họ làm như vậy thì chắc chắn họ sẽ thiêu rụi nền văn hóa này.

- Có phải đạo Hồi cấm vẽ?

- Không, sai. Điều cấm kỵ là vẻ Chúa hay tiên tri Mohammed. Không được vẻ mặt của Chúa và tiên tri Mohammed. Chúa là thần khí. Làm sao vẻ được? Còn tiên tri Mohammed thì chính tinh thần của ông mới thiết yếu. Không thể nào diễn ra hình để nhìn. Nhưng có thể vẻ bất cứ ai, bất cứ cái gì. Ở Ba-tư có một truyền thống rất đẹp về hội họa và tranh vẻ, người ta vẽ hình trang trí cho các bản văn viết tay.

- Bây giờ thì con hiểu. Có đạo Hồi và có người Hồi giáo. Có người hiểu sứ điệp của vị tiên tri, có người không hiểu và làm bộ như hiểu và muốn đi trở lại ngày xưa. Nhưng ba nói cho con biết, có phải chẳng thay đổi gì được trong đạo Hồi không?

- Chúng ta sống ở thời buổi hiện đại và con muốn đạo Hồi phù với đời sống văn minh hiện nay. Con có lý. Những người cố gắng thay đổi theo chiều hướng tích cực – chẳng hạn cải thiện điều kiện sống của người đàn bà – những người đó gặp rất nhiều khó khăn. đạo Hồi - cũng như các đạo khác – có những điều vĩnh cửu nhưng cũng có những điều nhất thời, có nghĩa là hợp cho một thời nhưng không hợp cho tất cả mọi thời. Vấn đề là có người nói tất cả đều vĩnh cửu và không được thay đổi; có người nói tôn giáo có thể thích ứng với thời đại mình sống. Tự do mà còn chưa có được trong một vài xứ Hồi giáo, làm sao con muốn đụng đến tôn giáo? Giống như ba đã nói với con, điều quan trọng nhất, khẩn cấp nhất là phải tách tôn giáo ra khỏi chính trị. Cho đến lúc nào người cầm quyền còn dựa trên tôn giáo thì chúng ta còn vấn đề, còn những chứng bệnh như bệnh cuồng tín và những gì dẫn theo đó như nạn khủng bố và nạn ngu dốt.

- Là thế nào?

- Cũng như các tôn giáo khác, đạo Hồi không muốn người đàn bà ngang hàng với người đàn ông dù đã bảo đảm cho họ một số quyền. Ngày nay, các xã hội Hồi giáo cảm thấy cần phải tiến hóa. Họ quên rằng Khadija, người vợ đầu tiên của tiên tri Mohammed là một người đàn bà buôn bán, người đàn bà đi buôn thì làm công việc của một người đàn ông. Người ta có thể dựa trên chỗ đứng của bà, vai trò của bà để cải tổ thân phận người đàn bà hiện nay. đạo Hồi không cấm các luật lệ sẽ ban hành để cho người đàn bà có quyền, nhưng người đàn ông sợ thiết lập một luật lệ như thế sẽ làm cho người đàn bà có quyền ngang họ. Ở Ả-Rập Saoudite, ngay cả lái xe người đàn bà cũng không có quyền lái. Còn đàn bà ở Afghane, họ còn chịu luật lệ man rợ hơn, đó là luật lệ của những người talibans. Nhưng những người talibans là những người không hiểu gì hết về đạo Hồi và họ làm biến dạng bộ mặt của đạo đến độ tất cả cộng đồng Hồi giáo đều chịu đau khổ về chuyện này và còn tiếp tục chịu. Họ phá hủy các tượng phật có từ hàng thế kỷ, những tượng này là di sản của một nền văn minh chung.

- Bây giờ phải làm gì?

- Phải chiến đấu chống ngu dốt. Ngu dốt làm con người trở nên cuồng tín và cố chấp không khoan dung.

- Làm sao để chiến đấu?

- Đầu tiên hết phải bắt đầu từ trường học. Phải cho con gái đi học đến cùng, chẳng hạn không được bắt con gái nghỉ học khi đến tuổi dậy thì. Mặt khác các nước Ả-rập và Hồi giáo phải xem lại các sách giáo khoa, phải viết lại và chú trọng đến lòng khoan dung, đến sự tôn trọng quyền của người đàn ông, đàn bà bằng cách nêu gương các nhà thông thái lớn của Hồi giáo ngày xưa, họ đã làm cho nền văn hóa chung của nhân loại tiến bộ; trong các sách này phải loại bỏ những ví dụ đề cao việc bế quan tỏa cảng hay làm cho trẻ con tin rằng chuyện đàn ông đánh đàn bà là bình thường, là tự nhiên, chuyện người đàn bà phải ở nhà trong khi người đàn ông đi làm vv. đạo Hồi phải được dạy như các đạo khác và nói sự thật về sự bành trướng của đạo, đạo được bành trướng không phải là không có chiến tranh. Phải nói là thời gian đã thay đổi, người ta không còn sống thời của tiên tri Mohammed. Nói một cách khác, vẫn tôn trọng sứ điệp của tiên tri Mohammed, vẫn tin ở Chúa nhưng con người đã tiến hóa, có nghĩa là con người phải thích ứng với thời đại mới nhưng không từ bỏ tín ngưỡng và giá trị nền tảng của mình. Phải cho học sinh tất cả phương tiện để phát triển ý kiến riêng của mình. Điều rất quan trọng là phải cho trẻ con tự do để chúng không bị ảnh hưởng bởi tôn giáo này hay tôn giáo khác. Là một công việc bao la nhưng phải bắt đầu đúng. Đó là những gì chúng ta đang làm.

Trước khi kết thúc buổi nói chuyện này, ba cho con danh sách các chữ và con nói cho ba biết chúng có những điểm nào chung.

Theo thứ tự mẫu tự:

abricot, alcool, algèbre, algorithme, almanach, amalgame, ambre, amiral, amulette, artichaaut, aval, avarie, azimut, azuré

baldaquin, banane, baroque, benzoin, benzine, bergamote, blouse

cabas, câble, café, calibre, camélia, camelot, camphre, carafe, caravelle, carroussel, chéque, chiffre, chimie, civette, coupole, cramoisi

dame, divan, douane, drogue

échecs, éden, émeraude, épinard, estragon

fanfare, felouque, fondouk

gala, gaze, gazette, girafe, guitare

hasard, haschisch

jaquette, jasmin, jupon

laque, lilas, limonade, luth

magasin, matelas, mesquin, mohair, momie, mousseline, mousson, mulâtre

orange, ouate

raquette, risque, riz, roque

saccharine, safari, santal, saphit, satin, sofa, sorbet, soude, sucre

tabouret, taffetas, talc, talisman, tare, tarif, troubador

x

zénith

- Con không hiểu tất cả những chữ này, con không biết chúng có điểm nào chung.

- Tất cả những chữ này và những chữ khác mà ba không kể ra đây đều có nguồn gốc từ tiếng Ả-rập. Ngày nay người ta dùng chúng trong tiếng latinh và các thứ tiếng khác và chẳng ai đặt nghi vấn về nguồn gốc của nó.

- Chữ “x” cũng là tiếng Ả-Rập?

- Kỳ lạ thay chữ này không có trong mẫu tự Ả-rập nhưng các nhà toán học Ả-rập gọi một cái gì không biết là chai, viết tắt là ch. Trong cổ ngữ Tây ban Nha dấu “x” tương đương với âm “ch”.

- Ba biết nhiều chuyện quá nhỉ!

- Không, tất cả những chữ này ba tìm trong tự điển. Để kết thúc buổi đối thoại này, ba trích cho con nghe hai lời của tiên tri Mohammed (các lời này gọi là hadits):

“Từ khi nằm nôi cho đến khi vào mồ, con hãy đi tìm để hiểu biết, bởi vì ai khát khao hiểu biết sẽ thờ phượng Chúa”;

“Học hỏi có giá trị như ăn chay, giảng dạy có giá trị như cầu nguyện.”

Vậy, đối với tiên tri Mohammed, thủ đắc được sự hiểu biết cũng quan trọng như hai cột trụ của đạo Hồi: ăn chay tháng Ramadan và cầu nguyện mỗi ngày.

Nạn đói trên thế giới giải thích cho con trai tôi

Quyển sách này kính tặng hương hồn Ali Méroué, Nhà cách mạng Liban

Nhân viên tiệm sách ở Dakar Chết ngày 29-04-1996

La faim dans le monde expliquée à mon fils

Tác giả

Jean Ziegler, tường trình viên của Liên Hiệp Quốc về các vấn đề lương thực.

Ông là nhà xã hội học, ông tin vào công việc làm hữu ích của mình. Ông mượn lời cố tổng thống Mỹ Benjamin Franklin để nói: “Người ta có thể làm cho nhà cầm quyền xấu hổ.”

Nạn đói trên thế giới

Có những người sống trong bóng tối,

Có những người sống trong ánh sáng.

Và người ta chỉ thấy những người ở trong ánh sáng

Không thấy những người ở trong bóng tối.

Die Einen sind im Schatten,

Die andern sind im Licht.

Und man sieher die im Lichte,

Die im Schatten sieht man nicht.

Bertolt Brecht

***

- Con không cách nào hiểu được ở thế kỷ này, trên hành tinh giàu có này mà vẫn có người chết vì đói.

- Karim, con có lý. Từ mùa xuân 1999, lúc cha con mình thảo luận với nhau về vấn đề này, lúc đó có một nạn đói kinh khủng xảy ra ở Somalie, đến nay nạn đói này vẫn còn kéo dài.

Thỉnh thoảng đài truyền hình phát những đoạn tin tức ngắn - trong sự dửng dưng tuyệt đối của mọi người - về các hình ảnh kinh hoàng của dân Somalie, đàn ông đàn bà trẻ con đi đứng xiêu vẹo trên đôi chân gầy gò yếu đuối xuôi về Nam Somalie. Con có thấy những hình ảnh này không?

- Vì vậy con mới nói con quá phẫn nộ!

- Con thấy đó, theo ba nghĩ không một ai ở Tây phương, nơi các xứ có rất nhiều người giàu sinh sống, chịu khó ghi nhớ rằng đang có nạn đói xảy ra ở Somalie, ở Su-Đăng, ở Sierra Leone, ở Bắc Hàn và các nước thuộc Thế Giới Thứ Ba khác. Hoặc có thể nói đúng hơn, họ có ghi nhớ nhưng không có một cuộc nổi loạn do lương tâm thúc đẩy khởi phát lên ở xứ chúng ta. Hoàn toàn không có. Hủy hoại dần dần, giờ chết của những người chịu cực hình vì đói kéo dài bất tận, trở nên – nói như thế nào đây - một chuyện bình thường. Như thế những gì con thấy trên truyền hình chỉ là khía cạnh “trình diễn” nhất của nạn đói Somalie. Thật ra nạn đói này đã có từ đầu năm và xương đã chết thành núi ở Nam Somalie, Galcas, Colba, Dugiuma, Gherille. Những nạn nhân này con không thấy họ. Ống kính truyền hình đặt cách xa đó hàng trăm cây số, ở Ogaden nơi cổng vào các trại của người Éthiopie. Những người con thấy là những người sống sót, những người có đủ sức mạnh để đi qua biên giới đến một trong những trung tâm nuôi ăn – các trại đón tiếp ở Ogaden.

- Ogaden ở đâu?

- Là một tỉnh của Éthiopie ngay sát Somalie. Dân cư tỉnh này đa số là người chăn cừu và nông dân người Somalie. Cách đây hơn tám mươi năm, hoàng đế Ménélik của Addis-Abeba chinh phục phần đất xưa cũ này của Somalie và cưỡng bức họ sát nhập vào đế quốc của ông. Ngày nay Éthiopie nghèo như ông thánh Job trong Kinh Thánh hồi xưa. Hơn nữa sau một cuộc cách mạng, chính quyền Addis-Abeba hiện nay nối tiếp các hoàng đế amhara tiếp tục làm chiến tranh! Lần này họ đánh người láng giềng phía bắc, nước Cộng Hòa Érythrée.

Ba kể tất cả những chuyện này cốt để con hiểu mười mấy ngàn người thoát hố chôn tập thể ở Nam Somalie sống sót đến được một xứ cũng rất nghèo là những người được phép lạ. Rất nhiều trạm đón tiếp trong vùng Éthiopie của Dolo, Kallalo là những nơi để các nạn nhân nằm chờ chết.

- Nhưng chính quyền Somalie sẽ làm gì? Hàng chục ngàn nạn nhân hạn hán, các gia đình chăn nuôi mà súc vật họ bị chết, tất cả đều là người Somalie.

- Sự việc rất khó để hiểu. Nước Somalie rộng gấp đôi nước Việt Nam nhưng chỉ có khoảng 10 triệu dân. Nền kinh tế tương đối phồn thịnh ở phía Bắc. Ở Harhgeisa vùng thung lũng Nogal trong nhiều vùng rộng rải của xứ sở mênh mông này có đầy đủ giếng nước, mùa màng tốt, nhiều đoàn súc vật.

- Dù vậy chính quyền vẫn không làm gì cho hàng chục ngàn người đồng hương của họ đang hấp hối?

- Vấn đề là từ hơn mười năm nay, nước Somalie - một nước thuần một sắc dân, nói một ngôn ngữ, cùng một tôn giáo, chưa từng bị nạn xâu xé sắc tộc như các nước Phi Châu khác – lại không còn chính quyền đúng nghĩa với danh từ này. Các phe phái thù ghét đánh nhau bằng súng, bằng dao ở Kalachnikov. Mỗi phe có một lãnh chúa chiến tranh điều khiển, họ chỉ muốn có một chuyện: quyền lực cho họ, tiền bạc, đàn súc vật cho phe nhóm họ.

Ở phía Nam Somalie nơi có nạn đói, có hải cảng Merca. Hai phe lâm chiến phá hủy bến tàu. Các tàu chở gạo của các tổ chức quốc tế đậu đàng xa. Họ dùng những chiếc thuyền ọp ẹp lỗi thời chở nhỏ giọt những bao gạo vào hải cảng. Trên những bức tường bị phá hủy của hải cảng, các binh sĩ trẻ có vũ trang, cặp mắt sáng rực vì cần sa và thuốc lá đứng chờ lấy địa tô: họ chất gạo lên xe vận tải để đem bán ở các chợ phía Bắc. Thê thảm hơn: hải cảng Mogadiscio, một hải cảng trang bị khá nhất ở bờ biển Ấn Độ dương có xe cần trục, có kho chứa ngũ cốc, có thảm cuốn hàng hóa, có dòng nước sâu đủ khả năng để chứa và phân phối hàng trăm tấn hàng hóa mỗi ngày. Hải cảng tân tiến này nằm gần phía bắc của Merca, không xa vùng có dân chúng bị chết đói. Nhưng hải cảng Mogadiscio bị tê liệt, bị đóng cửa. Các lãnh chúa địa phương đánh nhau từng khu vực. Kết quả: cứu trợ quốc tế không đến được. Các tàu ngoại quốc không cập bến vì sợ cướp bóc. Thủy thủ đoàn sợ cho tính mạng của họ, ba thông cảm họ. Bắt con tin là một kỹ nghệ thịnh hành ở Somalie!

- Các lãnh chúa chiến tranh này là những tên tội phạm, họ giết chính dân chúng của họ!

- Hoàn toàn đúng như vậy!

- Ngày nay có bao nhiêu người trên thế giới bị nạn đói đe dọa?

- Tổ chức Lương Nông Quốc Tế gọi tắt là FAO của Liên Hiệp Quốc trong một bản tường trình đã ước lượng có 30 triệu người chết đói năm 1998 và cũng cùng thời gian này có khoảng 828 triệu người thường xuyên ở trong tình trạng suy dinh dưỡng. Đó là những người đàn ông, đàn bà, trẻ con do ăn uống thiếu thốn lâu ngày nên bị chấn thương, thường là những chấn thương vĩnh viễn không hồi lại được. Hoặc họ chết sớm, hoặc họ sống trong tình trạng khuyết tật nặng (mù mắt, bị còi, phát triển khả năng trí tuệ không đầy đủ vv...)

Lấy ví dụ của bệnh mù mắt: mỗi năm có khoảng 7 triệu người bị mù, thường là trẻ em vì suy dinh dưỡng hay vì các bệnh liên hệ đến chậm phát triển. 146 triệu người mù sống ở Phi châu, Á châu và Châu Mỹ La Tinh. Năm 1999, Gore Brundtland, nữ giám đốc Tổ Chức Y Tế Thế Giới trình bày chương trình “Tầm Nhìn 2020” ở Genève đã tuyên bố: “Có thể tránh được 80% trường hợp bị mù.” Do các em khi còn nhỏ ăn uống thiếu sinh tố A. Người ta có thể đọc thống kê về nạn đói bằng hai cách: các nạn nhân không ngừng gia tăng trên thế giới, đặc biệt là các xứ ở phía Nam; tuy nhiên nếu người ta so sánh các nạn nhân suy dinh dưỡng với tỷ lệ dân số gia tăng trên thế giới thì người ta thấy có giảm đi một chút. Năm 1990, 20% nhân loại bị suy dinh dưỡng; tám năm sau, con số này chỉ còn 19%.

- Những người bị suy dinh dưỡng trầm trọng ở phần đất nào nhiều nhất?

- Ở Đông Nam Á và ở phía Nam địa cầu có 18% dân số, ở Phi châu có 36%, ở Châu Mỹ La Tinh và vùng biển Caraibes có 14%. Ba phần tư bị “suy dinh dưỡng nặng nề” ở nông thôn; một phần tư còn lại ở các thành phố ổ chuột chung quanh các thành phố khổng lồ các nước thuộc Thế Giới Thứ Ba.

- Tại sao lại như thế? Những người sống ở nhà quê là những người sản xuất ra thực phẩm thì bị thiếu nhiều nhất?

- Đúng vậy! Ví dụ ở vùng nam sa mạc Sahara Phi châu có những nhóm nông dân rất giỏi: chăm chỉ làm việc, có hiểu biết sâu rộng của tổ tiên để lại, siêng năng cày bừa mỗi ngày nhưng đó lại là những người suốt đời không bao giờ ăn đủ no. Chính họ thường hay chết vì suy dinh dưỡng hay khi có nạn đói hoành hành.

- Phi châu là lục địa bị nặng nề nhất?

- Không. Theo con số tuyệt đối thì Á châu. Có 550 triệu người bị suy dinh dưỡng vì thiếu thực phẩm trong khi ở Phi châu “chỉ co” 170 triệu người ở vùng nam Sahara.

- u châu là lục địa không bị đói?

- Không đúng chút nào! Người ta có thể chết đói trong một xứ giàu. Nước Nga chẳng hạn. Ngày nay Liên Bang Xô Viết là nước sản xuất vàng, uranium, dầu hỏa và khí đốt thiên nhiên nhiều nhất. Hơn nữa, đó là cường quốc nguyên tử thứ nhì. Ngoài ra còn có những ví dụ ngược đời khác: nước Congo-Kinshasa có nhiều quặng mỏ thiên nhiên phong nhú nhất quả đất nhưng hiện nay có cả ngàn người chết đói. Ở Ba-Tây, nước cai trị bởi một chế độ thiểu số ham muốn độc quyền sở hữu tài sản vô độ, nước này là một trong các nước xuất cảng ngũ cốc lớn nhất thế giới, dù vậy ở những tiểu bang Bắc-Đông, hằng năm nạn suy dinh dưỡng tạo nên những hố chôn người khổng lồ.

- Nạn đói bắt nguồn từ đâu?

- Từ ngàn xưa! Nó đi theo nhân loại từ thuở tạo thiên lập địa. Nó là nỗi ám ảnh hàng ngày của con người thời đồ đá. Các thành phố Ur và Babylone bị nạn đói hoành hành liên tục. Những nạn đói khủng khiếp xảy ra từng thời kỳ giết hại dân chúng vùng quê trong thời Cổ Đại hy lạp và la mã. Hàng triệu nông nô, dân quê, người thành thị, vợ con họ bị chết đói vào thời Trung Cổ. Ở Trung Hoa, Phi châu, Á châu và vùng đế quốc Thổ Nhĩ Kỳ có hàng trăm ngàn người bị chết đói trong suốt thế kỷ 19 vừa qua.

Trong vòng một trăm năm vừa qua, khả năng sản xuất – kể cả nông nghiệp – của nhân loại đã phát triển một cách vượt bực. Như Marx đã từng nói, ngày nay không còn một miếng đất nào mà “không canh tác.” Vật chất thừa thải. Nhưng nạn đói vẫn chưa biến mất. Ngày nay lý do làm giết hại con người là thiếu tổ chức xã hội, có nghĩa là bất công trong việc phân phối của cải có được. Hàng năm có hàng triệu chết đói vì họ không có phương tiện tài chánh (hay các phương tiện khác) để có được thức ăn đầy đủ.

- Theo con hiểu, quả đất của chúng ta có thể nuôi sống mọi người?

- Không những thế mà nó còn nuôi nỗi số lượng người gấp đôi hiện nay. Hiện nay chúng ta có khoảng 5.5 tỷ. Theo tổ chức Lương Nông Quốc Tế, với tình trạng sản xuất nông nghiệp hiện nay, chúng ta có đủ lương thực để nuôi 12 tỷ người. Nuôi có nghĩa là mỗi người – đàn ông, đàn bà, trẻ con – nhận một phần lương thực có từ 2 400 đến 2 700 ca-lô-ri mỗi ngày, các nhu cầu lương thực thay đổi tùy từng người, từng công việc họ làm và từng vùng họ sống.

- Như thế nạn đói không phải là một biến cố oan nghiệt?

- Tuyệt đối không. Nếu việc phân phối lương thực trên thế giới được công bằng thì mọi người có đủ để ăn.

Có một lý thuyết rất tác hại ở Tây phương: luật đào thải tự nhiên. Đó là một lý thuyết quái ác! Tất cả mọi người đều công nhận nạn đói trên thế giới là chuyện nhục nhã không chấp nhận được nhưng có người lại nghĩ có một cái gì bất hạnh lại là chuyện tốt. Dân số thế giới gia tăng không ngừng và rất nhanh chóng, như thế nạn đói làm công việc điều hòa hóa: loại bỏ các sinh vật mà nếu nó sống sẽ tạo nên nạn nhân mãn. Ngắn gọn: để tránh cho mọi người khỏi chết vì thiếu dưỡng khí, thiếu thức ăn, thiếu nước uống và do tất cả hệ quả tác hại do nạn nhân mãn, từng thời kỳ một, thiên nhiên sẽ tự đào thải số thặng dư.

- Ai đã sáng chế ra lý thuyết khủng khiếp như vậy?

- Đó là một mục sư Anh Giáo tên là Thomas Malthus, sống ở Anh vào cuối thế kỷ 18. Năm 1798 ông xuất bản Khảo Luận Về Nguyên Tắc Dân Số tạo một thành công lớn trong giới cầm quyền u châu.

- Làm sao người ta có thể tin vào lý thuyết của ông Malthus?

- Karim, câu trả lời rất đơn giản. Lý thuyết này tuyệt đối sai nhưng đầu óc mình giữ lại lý thuyết này vì nó phù hợp hoàn toàn vào suy nghĩ tâm lý: hình ảnh kinh hoàng của những người bị đói, trẻ em hấp hối nằm dưới đất của một bệnh xá, hàng ngàn người đàn ông đàn bà từ rừng rậm Su-Đăng đi ra được chiếu trên truyền hình làm cho tâm hồn người xem không chịu đựng được. Để trấn an lương tâm nhức nhối hoặc, đối với một số người, biểu lộ lòng phẫn uất của họ trước cái phi lý cuộc đời, họ bám vào – nhưng không phải lúc nào họ cũng thú nhận – vào cái ngụy-thuyết của Malthus để giúp cho họ quên đi, đẩy lùi lại, “hủy bỏ” cái khủng khiếp mà họ vừa chứng kiến một cách thụ động.

Karim, con phải mạnh mẽ nói: không một nạn nhân nào của nạn đói là một nạn nhân “không thể tránh được.” Đối với chúng ta, những con người có lòng xác quyết, sống và hành động thì không có nạn nhân và chết không phải là một biến cố oan nghiệt của số phận.

- Khi xem truyền hình, con có cảm tưởng như tất cả các nạn nhân đều không giống nhau. Vì sao?

- Cơ quan Lương Nông Quốc Tế phân biệt rõ giữa “nạn đói vì cơ cấu” và “nạn đói vì hoàn cảnh.”

Để giải thích nhanh hơn, người ta có thể nói “đói vì hoàn cảnh” tạo nên do sự sụp đổ nhanh chóng, bất ngờ, ngắn hạn cả một cơ cấu kinh tế xã hội của một xã hội. Ví dụ hạn hán, cuồng phong tàn phán làng mạc, ruộng đồng, đường xá, giếng nước; chiến tranh đốt phá nhà cửa, đuổi dân lên đường chạy, cấm chợ, làm nổ cầu. Bỗng chốc họ không còn thức ăn, hôm trước hôm sau hàng triệu người chết đói. Nếu cứu trợ quốc tế không đến kịp thì họ chết.

- Ba có thấy những tai ương như thế bao giờ chưa?

- Có. Ba nhớ một ngày tháng giêng năm 1985 ở Éthiopie. Vì sự sụp đổ các dòng nước, xứ xuất cảng cà-phê, da súc vật, cam quít này lâm vào nạn hạn hán và nạn đói. Mưa không rơi trong năm năm trời, từ lâu không còn nơi nào còn nguồn dự trữ. Máy bay trực thăng quốc tế chở phẩm vật cứu trợ bay trên cao nguyên sỏi đá, ở cao độ 2400 mét chầm chậm đáp xuống vùng đồng bằng mênh mông Barka nơi dân Ben-Ammar ở. Đâu đâu cũng thấy đất màu xám hay vàng. Bay cả một giờ mà chỉ thấy một vài làng mạc hiếm hoi, những làng mạc gần như bị bỏ rơi, không còn người sống; những ngôi làng ma nhà cửa còn y nguyên nhưng không còn người và súc vật. Phái đoàn của ba hạ cánh xuống Agordat, thủ đô của Barka, ngày xưa đây là một vùng phì nhiêu của Éthiopie. Bình thường, thành phố có khoảng 6000 dân nhưng khi ba đến thăm, thì có đến 25.000... mỗi buổi sáng, có từng đoàn người mới tới, họ khốn khổ đi trong sương mù.

Những căn lều bằng giấy căng bằng dây nhựa giữa hai hàng cây dài vô tận. Những khuôn mặt bất động, những bộ xương nằm dưới đất bụi bặm. Không một tiếng động, chỉ nghe tiếng vo ve của ruồi đậu trên các con mắt nhiễm trùng của các em bé. Nằm dựa lưng vào thùng phuy nước duy nhất của trại, một vài cụ già, trưởng tộc còn sống sót của bộ lạc, ánh nhìn vô hồn, da bọc xương, đứng dựa trên các chiếc gậy chăn cừu to lớn. Đứng trước mặt khách lạ người ngoại quốc, họ giữ một nhân cách không thể tưởng tượng được qua cử chỉ của họ.

Trước cửa trung tâm tiếp đón, một nam y tá trẻ người Éthiopie đứng phân loại: một công việc khiếp đảm nhưng không thể tránh được, trên đó cả một vùng đất mênh mông của lãnh thổ Éthiopie – hơn 1.2 triệu cây số -, hàng trăm bác sĩ, y tá, cán sự xã hội người nước ngoài và người Éthiopie bắt buộc phải trình diện. Những người sống sót trong cuộc hành trình lâu dài đến trung tâm tiếp cứu Agordat đa số cần thức ăn đặc biệt và săn sóc khẩn cấp. Loại thức ăn đặc biệt này có giới hạn, y tá địa phương sẽ khám xét tình trạng xem ai là người có thể sống sót, ai sắp chết. Trước ngôi nhà bằng gạch, các bà mẹ ngồi bồng con. Cả một đống áo quần rách rưới nhẹ nhàng phất phơ theo nhịp thở. Người y tá vạch đống áo quần rách rưới này. Thỉnh thoảng anh làm dấu để chỉ một người đàn bà ngồi bên cạnh. Thế là các thanh niên đến đống áo quần này, bưng nhẹ nhàng người đó lên chiếc xe vận tải hạng nhẹ, chở họ lên ngọn đồi nới có bệnh viện cách đó vài cây số.

- Còn những em bé không được đến bệnh viện?

- Thì sẽ chết tại chỗ.

- Nhưng vì sao lại có chọn lựa khủng khiếp, dễ sợ như thế này?

- Đúng. Nhưng không thể nào tránh được. Hơn nữa đó là cách làm việc ở bất cứ đâu ba đi thăm. Không phải chỉ ở Agordat mà thôi.

Ba đã thấy những trạm đón tiếp ở Makele, ở Koren trên các vùng cao nguyên: những tấm vải nhựa căng trên các hố trong đó có hai ba chục bộ xương. Những căn lều trải dài ngút ngàn trên cao nguyên, trên triền núi lân cận. Ai được chính thức ghi danh sẽ được cho một cái vòng bằng nhựa để mang ở cổ tay, họ được phép mỗi ngày một lần đến trung tâm phân phát thực phẩm lấy thức ăn. Nhưng rất nhiều người – nhất là trẻ em – không có vòng nhựa này.

Ở Makele và ở Korem, các bác sĩ và y tá cũng làm công việc chọn lọc này như ở Agordat, họ khám tình trạng các người bị đói xem có cứu được hay không. Một chọn lựa nhẫn tâm: đơn giản là không có đủ thức ăn, dịch truyền, thuốc bổ, ngũ cốc cho tất cả mọi người. Như vậy phải cứu những người mà cơ thể và bộ óc chưa bị thiệt hại đến mức không cứu vãn được.

- Làm sao người ta có thể từ chối không cho một em bé đang đói thức ăn?

- Chọn lọc, Karim! Cái vòng nhựa đeo ở cổ tay gầy còm của bộ xương nhỏ bé... đứa bé và bà mẹ có thể trở lại lấy khẩu phần ngày mai hoặc bị cô y tá từ chối. Con tưởng tượng cô y tá nghĩ gì trong đầu? Cô, phải chọn lọc, phải nói với bà mẹ: “Con của bà bị đau nặng quá, tôi không thể nào cho em cái vòng nhựa được.”? Và bà mẹ? Con nghĩ lòng bà sẽ cảm nhận như thế nào? Thế thì! Mười lăm năm nay, cảnh ba đã thấy ở Éthiopie hàng ngày vẫn lặp lại ở hàng trăm trạm xá, ở cổng vào các trại tiếp đón, từ Tchad đến Su-Đăng, từ Sierra leone đến Somalie, khắp nơi ở các nước thuộc Thế Giới Thứ Ba.

- “Nạn đói vì cơ cấu” có nghĩa là gì?

- Nạn đói này khó mà quy định, bởi vì nó không biểu hiện qua hàng đoàn người lơ láo đi tìm chút lương thực, qua các trại đón tiếp mênh mông, qua hàng lượt các bà da bọc xương bồng con đứng chờ, những đứa trẻ con có cái đầu của ông già. “Nạn đói vì cơ cấu” tác hại đến hàng trăm ngàn trẻ em ở Á, Phi châu và Châu Mỹ La Tinh, các em bị mù vì thiếu sinh tố A. mỗi năm nó cũng làm giết hại khoảng 500 000 ngàn phụ nữ Phi châu lúc sinh đẻ, vì cơ thể quá yếu, các bà không chống lại được nhiễm trùng dù là nhiễm trùng nhẹ. Nó cũng biểu hiện qua một loạt bệnh tật, một loạt nạn dịch mà từ lâu các nước u châu đã chế ngự được. Chẳng hạn bệnh kwashiorkor, bệnh này hủy diệt cơ thể dần mòn, nhất là làm cho các em ngưng phát triển. Tóc trở nên hung rồi rụng xuống; bụng phình; chân răng bị lòi rồi rụng răng. Trẻ em hoặc trẻ vị thành niên chết dần dần. Một bệnh khác là bệnh giun sán chấy rận đang gặm nhắm rất nhiều người ở các nước Thế Giới Thứ Ba. Con có thấy báo chí đăng hình các núi rác khổng lồ vùng ven biên các thành phố lớn ở Đông Nam Á, Phi châu, Pérou, Ba-Tây không? Đó là các vật phế thải của các thành phố lớn. Hừng đông, các người nghèo, các người bị đói đổ xô đến các núi rác này, leo lên đó như leo lên sườn đồi.

Con nhớ không, ba có ghim một trong những tấm hình này ở văn phòng làm việc trường đại học của ba. Tấm hình chụp hai đứa con trai mặc áo quần rách rưới, đi chân đất, ánh nhìn buồn vô tận, đang leo trên một trong những núi rác ở thành phố Manille, Phi Luật Tân. Người ta gọi đó là “Núi bốc khói” , một khối hình rác hình nón lúc nào cũng âm ỉ cháy. Nó nuôi sống cả một khu phố Payatas nơi có 300.000 người sống, một nữa là dân thất nghiệp kinh niên. Không khí và nước uống ở đó bị nhiễm độc; trong vùng này chuột, dán, muỗi và tình trạng suy dinh dưỡng là lý do cho các bệnh bệnh ngoài da, bệnh đường phổi, bệnh lao phổi, bệnh sưng màng óc và giun sán hoành hành.

Bất cứ đâu thuộc các nước Thế Giới Thứ Ba, nếu ba dám nói, rác rưởi của người giàu nuôi sống hàng triệu người cùng khổ trong hàng ngàn thành phố ổ chuột.

- Không phải các Quốc Gia, Liên Hiệp Quốc đảm nhận công việc phân phối công bằng thực phẩm trên thế giới sao?

- Con có lý. Một tổ chức đặc biệt đặc trách giúp đỡ những người bị đói: Chương Trình Lương Thực Thế Giới gọi tắt là PAM (Program Alimentaire Mondial) . Chương trình này được xây dựng năm 1963 và dưới sự điều khiển của tổ chức Lương Nông Quốc Tế.

Chương trình này chỉ làm việc ở những nước thiếu thực phẩm trầm trọng.

Một phụ nữ Mỹ năng động, bà Catherine Bertini, là tổng giám đốc Chương Trình Lương Thực Thế Giới. Chương trình có 80 văn phòng trên khắp thế giới, có 2000 nhân viên và chuyên gia trong đó có 800 người làm việc tại trụ sở trung ương ở La Mã.

Nguyên tắc được áp dụng một cách tài tình: hai phần ba nguồn lợi tức dùng để giúp khẩn cấp, đương nhiên, nhưng một phần ba lợi tức được chuyển thành “lương.” Cùng với nhà cầm quyền địa phương, chương trình thực hiện các dự án để tái thiết lập hạ tầng cơ sở. Tháng chín năm 1998, ba đến vùng Nam Caucase ở Georgie. Xứ sở đẹp đẽ xưa cũ này bị dằng xé bởi hai cuộc nội chiến: Nam Ossétie và Abkhazie. Nhà nước trung ương hiện nay của Tbilissi dưới quyền điều khiển của Édouard Chevardnadze muốn loại bỏ những người chủ trương đòi lại đất. Kết quả: hàng trăm ngàn người tị nạn. Vừa mới tách rời khỏi Liên Xô sau bao nhiêu năm tháng ở dưới chế độ này, Géorgie không đủ phương tiện để nuôi và săn sóc họ. Chương Trình Lương Thực Thế Giới đảm nhận giúp đỡ để làm giảm nỗi đau chừng nào tốt chừng đó. Họ tài trợ để phát quang và trồng trọt lại các vườn trà đã bị nông dân bỏ hoang vì phải chạy trốn chiến tranh. Như thế các người tị nạn làm việc trên những nông trường lớn, họ không được trả lương bằng tiền mà bằng gạo, bằng bột mì, bột sữa.

Từ năm 1977, nhờ Chương Trình Lương Thực Thế Giới mà hàng ngàn gia đình bị tác hại được có lương thực ăn gần như bình thường.

Dù vậy năm 1998, Chương Trình Lương Thực Thế Giới phải ngưng trợ giúp.

Trong thời gian ở Tbilissi, ba đến văn phòng của ông Josrph-Alain Charrière, giám đốc Chương Trình Lương Thực Thế Giới, một người Thụy Sĩ lỗi lạc. Ông chỉ các vùng định cư của người tị nạn Georgie trên bản đồ treo trên tường cho ba xem. Ba đã viếng thăm nhiều nông trường ở phía Zugdidi và dọc biên giới phía tây của Géorgie. Bỗng đột ngột, ông Charrrière nói với ba: “Chấm dứt. Tôi ra lệnh cho La Mã ngưng chương trình này.” Trước gương mặt ngạc nhiên của ba, ông nói thêm: “Rất đơn giản, tình trạng lương thực ở Somalie và Nam Soudam còn khủng khiếp hơn. Chương Trình Lương Thực Thế Giới thiếu phương tiện, ban giám đốc quyết định giữ số thực phẩm còn lại để giúp hai nước này.”

Và thế là trợ giúp nhân đạo cho những người tị nạn ở miền Nam Caucase bị ngưng.

- Ba chờ con! Ba nói tổng giám đốc Chương Trình Lương Thực Thế Giới là một bà người Mỹ. Người Mỹ có rất nhiều tiền. Họ chỉ cần mua thêm thực phẩm để cùng một lúc nuôi cho những người đang đói ở Caucase, ở Somalie, ở Su-Đăng, vì sao họ không làm?

- Một câu hỏi rất hay. Dù giả thử các nước Mỹ, Pháp, Đức muốn cho hoặc có khả năng huy động ngân sách bổ túc của họ cho Chương Trình Lương Thực Thế Giới nhưng vấn đề cũng sẽ không được giải quyết vì thực phẩm còn tùy theo mùa, trên thị trường chỉ có một số lượng hạn chế.

- Tại sao vậy?

- Con biết không, chẳng hạn hàng năm một phần tư vụ gặt ngũ cốc toàn thế giới dùng để nuôi bò của những nước giàu. Ở các nước giàu, các bệnh tim mạch do ăn uống quá dư thừa là lý do tử suất hàng đầu trong khi khắp nơi trên thế giới người ta chết vì thiếu ăn.

Ở Mỹ, đúng là người ta nhồi nhét bắt bò ăn theo một phương pháp khoa học cao độ. Chúng ăn vào khoảng năm trăm ngàn tấn ngũ cốc đủ loại một năm. Ở vùng Trung Tây và Californie, bò được nuôi trong những khu tường mênh mông có máy lạnh mà người ta gọi là cho ăn nhiều - feed lots, một hệ thống điện tử phân phối thức ăn đều đặn. Các con bò đứng sắp hàng, bất động. Một hệ thống nhồi nhét như vậy có thể nuôi mười ngàn con bò. René Dumont, nhà nông học làm một bài tính: lượng bắp hàng năm dùng cho một nữa feed lots này ở Cali thì nhiều gấp bội tổng số nhu cầu của nước Zambie! Bắp là nguồn thức ăn chính, nước này lúc nào cũng ở trong tình trạng thiếu thực phẩm kinh niên.

- Như vậy không đủ thực phẩm tồn kho trên thị trường thế giới?

- Một phần như vậy. Một vấn đề khác là thường thường giá mua ngũ cốc tồn kho này bị thổi phồng một cách giả tạo. Con có biết giá cả của gần như tất cả loại ngũ cốc người ta mua trên thị trường tự do đều bị đầu cơ hết không? Ở thành phố Chicago, bên bờ hồ Michigan có tòa nhà chọc trời mang tên: Thị Trường Chứng Khoán Nguyên Liệu Đầu Tiên Cho Ngành Ngũ Cốc. Một nhóm ngân hàng thống trị thị trường. Còn những người buôn bán theo nghĩa thường, họ ở dưới quyền kiểm soát của một vài nhà buôn hạt giống, những người này không nhiều nhưng họ cực kỳ mạnh. Họ có chi nhánh mua bán khắp nơi trên thế giới; hải thuyền của họ dọc ngang trên đại dương. Họ có tên là André S.A. Lausanne, Continental Grain, Dreyfus Compagnie, Cargill International, vv... Thomas Sankara nói về họ: “Đó là những tên ăn cướp.”

Các người đầu cơ trục lợi của Thị Trường Chứng Khoán Nguyên Liệu Đầu Tiên Cho Ngành Ngũ Cốc thao túng giá cả theo ý họ. Chiến thuật của họ chỉ tuân theo một nguyên tắc: lợi nhuận tối đa. Nếu chính quyền Tchad, Éthiopie, Haiiti cam kết chống nạn đói đang hoành hành nước họ, thắc mắc không biết mình có trả tiền mua thực phẩm hay không, các vị lãnh chúa của Thị Trường Chứng Khoán Chicago không cần biết tới. Họ chỉ muốn mỗi tuần kiếm thêm vài triệu. Nếu nhắc đến những người đói khát cùng khốn, họ trả lời đã có Liên Hiệp Quốc, Hội Chữ Thập Đỏ lo...

- Dù vậy, con thấy trên truyền hình các nông dân ở đây biểu tình vì lợi tức của họ bị giảm do sản xuất quá nhiều ngũ cốc. Các nước giàu làm gì với tồn kho ngũ cốc của họ?

- Nếu muốn bảo vệ giá tối thiểu cho nông dân của họ, các nước giàu thường phải bắt buộc hủy bỏ một số lượng lớn thực phẩm hoặc ban bố luật hay biện pháp nghiêm nhặt giới hạn sản xuất.

Hiệp Hội u châu đã đốt hay hủy bằng phương tiện hóa học một cách thường kỳ hàng núi thịt và hàng ngàn tấn nông phẩm đủ loại. Thật là ngược đời, ông Franz Fischler, ủy viên nông nghiệp Hiệp Hội u châu, người hủy hoại thực phẩm lớn nhất hành tinh, ngày xưa lại là một nông dân miền Tyrol, có râu rậm và người rất có cảm tình. Hàng năm, ông trợ cấp 300 tỷ quan cho nông dân, nhà chăn nuôi, đại nông nghiệp u châu cốt để họ giữ cao mức giá cả các sản phẩm nông nghiệp. Ông trả những số tiền khổng lồ để nhà nông đừng tăng số lượng sản xuất. Đôi khi hệ thống này bị lọt, các nhà sản xuất ăn gian đưa đến tình trạng thiêu hủy như ba đã nói với con. Mặt khác, hệ thống này ở u châu đang ở trên bờ bị ngộp. Ông Fischler muốn thay đổi hệ thống này: thay vì trợ cấp giá cả, ông đề nghị từ nay trả lợi tức trực tiếp cho các nhà sản xuất: một loại phần thưởng cho sự lười biếng. Các nông dân hưởng lợi tức của Hiệp Hội u Châu để họ khỏi sản xuất thực phẩm. Fischler hoàn toàn có lý, bởi vì sự hủy hoại thường kỳ hàng núi thịt, hàng thác sữa, hàng núi khoai tây rau cải cao ngất, hàng chục ngàn tấn nông phẩm hàng năm cũng tốn cho Hiệp Hội u Châu một số tiền khổng lồ, và như thế cũng là gánh nặng cho người dân đóng thuế.

- Vì sao ở trường không ai nói cho học sinh biết lý do vì sao có nạn đói trên thế giới?

- Đối với ba đây cũng là một chuyện huyền bí. Rất nhiều cô thầy, các giáo sư là những người có đầu óc cởi mở, có lòng quảng đại, có tình tương trợ sâu xa với cuộc tranh đấu của người dân ở các nước Thế Giới Thứ Ba. Trong số này, có nhiều giáo sư đã nói cho học sinh biết khi có một nơi nào trên thế giới bị đói và khi có sự kêu gọi đóng góp chung. Tuy nhiên ba không biết vì sao nhà trường không lên chương trình dạy về nạn đói, khi mỗi ngày số lượng người chết vì đói nhiều hơn số lượng người chết vì chiến tranh gộp lại. Không có một chương trình nào dạy, phân tích, bàn thảo, xem xét nguồn gốc để có thể tìm cách loại bỏ nó.

Nạn đói hoành hàng bằng một ngàn cách. Sự xuất hiện và tác hại của nó cần được phân tích chính xác và tỉ mĩ. Vậy mà nhà trường im lặng; nhà trường chưa làm đúng chức năng. Các trẻ vị thành niên thường rời nhà trường lòng đầy thiện chí và ý thức mình phải sống tương trợ nhưng các em không bao giờ biết rõ và có ý thức về nguồn gốc và tác hại của nó.

- Như thế nạn đói là điều cấm kỵ không nên nói?

- Con dùng chữ rất đúng. Một điều cấm kỵ có từ rất lâu. Năm 1952, ông Josué de Castro người Ba-Tây đã viết một chương về điều “cấm kỵ nói về nạn đói” trong quyển sách nổi tiếng của ông: Địa Dư Của Nạn Đói. Lời giải thích của ông rất hay: con người quá xấu hổ vì thấy đồng loại của mình chết vì thiếu ăn nên họ bao phủ chuyện tai tiếng này bằng im lặng. Cái điều xấu hổ này vẫn được nhà trường, các chính quyền và cả chúng ta tiếp tay.

- Có dễ dàng để biết các bản tường trình của cơ quan Lương Nông Quốc Tế không?

- Không có gì dễ hơn! Các chiến sĩ chiến đấu chống nạn đói chỉ có một ý muốn: chia sẻ hiểu biết của họ! Chỉ cần viết thư về địa chỉ:

FAO

Viale delle Terme di Caracalla I

Rome 00153 (Italie)

Tél: 00390657051 – Fax 0039065705155

Website: http://www.fao.org

Đương nhiên các công chức và chuyên gia Lương Nông Quốc Tế không thể có sự hiểu biết tuyệt đối. Họ cũng không phải là các nhà bác học thông hiểu mọi sự. Họ cũng không phải là những nhân viên ngây thơ. Tổ chức Lương Nông Quốc Tế là một tổ chức có tính cách chính trị rất cao, các cộng sự viên của họ là những chuyên gia có nghiệp vụ cao.

Tháng 10 năm 1945, chỉ sáu tháng sau khi Liên Hiệp Quốc được thành lập, tổ chức Lương Nông Quốc Tế ra đời. Ngày nay, gần như tất cả mọi Quốc Gia đều tham dự. Tổ chức Lương Nông Quốc Tế sống nhờ tiền trợ cấp của các Quốc Gia hội viên, đặc biệt các nước giàu. Năm 1998, nước Mỹ đóng góp một phần tư ngân sách, Nhật đóng 18%, Đức và Pháp 10%, Tây Ban Nha và Canada mỗi nước đóng 3%, Thụy Sĩ, Úc, Ba-Tây đóng 2%. Trong mọi phúc trình của tổ chức Lương Nông Quốc Tế, đáng kể là bản phúc trình nổi tiếng Sống Còn Của Thực Phẩm Thế Giới – World Food survey – dù thực tế như thế nào, các viên chức của tổ chức này vẫn giữ một niềm lạc quan kín đáo.

- Tại sao?

- Các xứ ân nhân giàu có là những xứ dân chủ, ý kiến dân chúng đóng vai trò quyết định. Tổ chức Lương Nông Quốc Tế ít nhiều buộc lòng phải nói dối về viễn cảnh tương lai bởi vì nếu họ không làm, các xứ giàu sẽ không tiếp tục gởi những số tiền kếch xù về La-Mã. Như thế tổ chức Lương Nông Quốc Tế thường hay điểm tô phần kết luận các bản tường trình của họ bằng những lời thần chú. Ba cho con ví dụ, bản tường trình Sống Còn – Survey năm 1974 kết thúc bằng lời hứa hẹn: “Trong mười năm nữa, trên quả đất này, không một người đàn ông, đàn bà, trẻ con nào lên giường đi ngủ mà bụng đói.” Năm 1996, bản tường trình Hội Nghị Thượng Đỉnh Thực Phẩm Thế Giới kết thúc như sau: “Từ đây đến năm 2015, chúng tôi sẽ làm thế nào để số lượng người bị đói trên thế giới giảm xuống một nửa.” Lời hứa năm 1974 đã đi ngược: số người bị đói gia tăng. Lời hứa năm 1996 cũng khó thực hiện.

- Con đọc thấy chiến tranh là một trong những lý do chính gây nạn đói.

- Ngày nay tai họa khủng khiếp này đã tàn phá các dân tộc Phi châu. Năm 1999, lục địa này chỉ chiếm 15% dân số thế giới nhưng lại có 25% nạn nhân bị đói ở Phi châu.

- Những chiến tranh này xảy ra ở đâu? Vì lý do nào?

- Lý do thì rất nhiều và phức tạp: thù hằn giữa các bộ lạc, muốn kiểm soát tài nguyên địa phương – mỏ kim cương, mỏ vàng, mỏ dầu hỏa... Thường thường, các cường quốc nước ngoài ở lục địa – các nhóm tài chánh, các tổ chức đa quốc gia, vv... bí mật trang bị vũ khí cho các lãnh chúa gây chiến, họ thành những người đánh thuê. Con xem những gì xảy ra năm 1999 ở Nam Su-Đăng, ở Leberia, ở Angola, trong vùng quặng mỏ mênh mông ở Công-gô, ở Brazzaville, ở Kivu, ở Tchad, ở Burundi, ở Sierra Leone: chiến tranh bất tận, thật khủng khiếp! Trên 25 triệu người tị nạn chính trị khắp thế giới cần đến trợ cấp nhân đạo để sống thì một nửa số này ở Phi châu. Con có thể lấy một con số khác: những người gọi là “di tản.” Đó là những người vì chiến tranh hay vì tai ương thiên nhiên đã mất hết nhà cửa. Họ phải bỏ nhà cửa, ruộng vườn, gia súc, bỏ tất cả. Nhưng họ không vượt qua biên giới quốc gia. Trên toàn cầu, con số này lên hơn 30 triệu. Và một nửa số này ở Phi châu. Từ năm 1978 đến 1998, Phi châu có bốn mươi ba cuộc chiến tranh và hậu quả về thực phẩm lúc nào cũng khủng khiếp.

- Những hậu quả nào?

- Ba cho con một ví dụ. Năm 1997, ở Freetown, thủ đô của Sierra Leone, một cuộc đảo chính quân sự lật đổ tổng thống dân chủ do dân bầu, tổng thống Ahmad Tejan Kabbah. Quân phiến loạn do một cựu hạ sĩ trong quân đội cầm đầu, ông Foday Sankoh. Đáp lời kêu gọi của tổng thống bị lật đổ, các nước láng giềng như Niger gởi quân đội tới để giữ trật tự, tổ chức bầu cử, chế độ dân chủ được thiết lập lại. Phe Sankoh tụ tập lại trong Hiệp Hội Cách Mạng Chiến Tuyến đi về các làng quê và hành hạ nông dân; họ tập trung nông dân lại ở nơi công cộng và cắt tay các nông dân. Họ giải thích: “Các ông muốn dân chủ, các ông đuổi chúng tôi, và đây là cái giá các ông phải trả.” Sau đó một số lớn dân chúng bị chết đói: làm sao trồng trọt khi tay chân bị cụt?

- Mình không thể nào làm ngưng các cuộc chiến này?

- Ai có thể làm ngưng? Một lực lượng hùng mạnh đa quốc gia đến can thiệp để chấm dứt chiến tranh? Chẳng hạn như ở Koweit năm 1990? Có thể lắm. Chỉ là: nước Koweit và dầu hỏa của xứ này thiết yếu cho nền kinh tế của các cường quốc Tây phương, trong khi các cuộc chiến tranh ở Phi châu xảy ra ở những vùng chẳng có một tầm quan trọng nào đối với các vị bá chủ thế giới.

Mặt khác, chiến tranh không những là một trong những lý do đầu tiên của nạn đói, nó còn làm cho việc phân phối thực phẩm cứu trợ quốc tế trở nên khó khăn, có khi còn không thể thực hiện được.

Ví dụ ngày 28-12-1998, văn phòng đại diện Bồ Đào Nha đưa tin dữ như sau – tin này sau đó được Hiệp Hội Báo Chí loan –: một chiếc máy bay C-130 của Liên Hiệp Quốc với mười bốn chuyên gia và nhân viên cứu trợ quốc tế bay về phi trường Huambo, ở nam-tây Angola. Chiến tranh kéo dài ở xứ này đã hai mươi ba năm, giữa quân đội chính quyền và lực lượng nổi loạn Unita. Máy bay bay về hướng thủ đô Luanda. Còn cách thành phố đó bốn mươi cây số, gần thành phố Vila Nova, máy bay bị súng phòng không Unita hạ. Tất cả mọi người trên tàu đều chết. Trong khi sự sống còn của 400 000 người Angola di tản vì chiến tranh tùy thuộc vào thực phẩm cứu trợ của Liên Hiệp Quốc. Đa số các người di tản này sống ở những vùng mà chỉ có máy bay vận tải bay đến vì đường đi không an toàn. Các loại máy bay C-130 bay chậm, nặng nề và khó điều khiển: chúng là mục tiêu dễ dàng của những tên điên khùng, chúng chẳng cần vũ khí tối tân để hạ!

- Nhưng ba nói với con là Liên Hiệp Quốc và các tổ chức quốc tế rất can đảm, họ cố gắng phân phối thực phẩm trong những điều kiện cực kỳ khó khăn, ngay cả ở những vùng có chiến tranh.

- Đúng vậy. Và họ đã chạm trán với một vấn đề mới, tưởng chừng không giải quyết được.

- Vấn đề nào?

- Có thể con đã đọc trên báo chí các lời cáo buộc chống lại những người chiến đấu chống nạn đói? Họ trách cứ những người này muốn kéo dài chiến tranh và nuôi dưỡng bọn sát nhân?

- Thật sự con không hiểu làm sao người ta lại có thể nói những chuyện ngu xuẩn như vậy.

- Dù vậy những chuyện ngu xuẩn này, danh từ của con, không phải là không có nền tảng.

Một ví dụ: từ tháng tư đến tháng sáu năm 1994, các lực lượng dân quân tự vệ có vũ trang của chế độ độc tài do đại tướng Habyarimana ở Rwanda điều khiển – than ôi nhà độc tài được tổng thống Pháp Francois Mitterand ủng hộ – đã thắt cổ, dùng dao rựa cắt xẻo, bắn, thiêu đốt gần một triệu đồng hương của họ trong các nhà thờ: đàn ông, đàn bà, trẻ con thuộc dân tộc thiểu số tutsi nhưng họ cũng giết luôn các người hutu chống đối chế độ. Họ giết toàn bộ gia đình. Tháng sáu, quân đội giải phóng tutsi vào được Kigali. Lúc đó nước Pháp tạo một vùng gọi là “Vùng ngoại lệ” nằm ở phía tây, gần biên giới Congo. Các lực lượng dân quân tự vệ và binh sĩ của chế độ bị tước quyền tập họp trong vùng này, rồi cùng với gia đình, họ băng qua biên giới cả mấy trăm ngàn người. Các trại tị nạn khổng lồ được dựng lên ở Congo, Goma, dọc biên phía tây của hồ Kivu và đồng bằng Ruzzizzi.

Cuối cùng có gần hai triệu người ở lãnh thổ Congo trong một tình trạng cực kỳ khốn cùng. Cao Ủy Liên Hiệp Quốc giúp người tị nạn, theo luật quốc tế đó là bổn phận của cao ủy, đã đứng ra lo cho những người rách rưới này. Cao Ủy thiết lập các các bệnh xá, các lều vải, các nhà vệ sinh và hàng ngày chở đến từ Kenya, Tanzie, Ouganda hàng ngàn, hàng ngàn tấn thực phẩm. Trong những trại tị nạn bị dịch tả hoành hành này, các cơ cấu và quân đội chế độ cũ được tái thiết lập: giống như cao ủy giúp thực phẩm cho những tên sát nhân diệt chủng, các thị trưởng chế độ cũ, các cựu công chức. Được giúp đỡ, các tên sát nhân này thực thi quyền hành trên người tị nạn. Các trại tị nạn này mau chóng trở thành hậu cứ cho các cuộc tấn công về đêm, các vụ trả thù chống lại nước Rwanda được giải phóng của những tên sát nhân phạm tội diệt chủng này.

Có rất nhiều ví dụ loại này. Các tổ chức từ thiện trên đất Thái trong nhiều năm cũng đã giúp đỡ cho sự sống còn của quân Khờ-me Đỏ, có nghĩa là giúp hàng chục ngàn tên sát nhân khủng khiếp nhất trong lịch sử nhân loại.

Ngày nay, cộng đồng quốc tế đang chiến đấu chống lại nạn đói ở Bắc Hàn. Bình Nhưỡng là một trong những chế độ bạo ngược nhất thế giới. Từ năm 1955 đến ngày nay, có 2 triệu người chết đói, đa số là trẻ em. Hàng triệu người khác bị các chấn thương không lành được vì thiếu thực phẩm lâu ngày. Rất nhiều tác hại đổ xuống nước này: nền nông nghiệp ngày xưa thịnh vượng (ruộng đồng, rau cải, chăn nuôi...) đã bị hủy hại vì chế độ xung công đất đai và phương tiện sản xuất. Năm 1995, các trận mưa lũ đã hủy hoại phần lớn ruộng vườn và hệ thống dẫn thủy nhập điền mong manh. Từ năm 1997 đến 1998, hai vụ hạn hán liên tiếp đã làm xáo trộn việc sản xuất nông sản. Cuối cùng, Đảng Lao Động, đảng duy nhất của Bắc Hàn là một hệ thống quan lại tham nhũng, từ lâu rất sợ chiến tranh, đã vũ trang quá mức cho cái gọi là “quân đội nhân dân”, phát triển chương trình vũ khí hạt nhân tốn phí những chi phí khổng lồ. Họ khai thác nông dân làm việc quá độ như những người nô lệ.

Ở trung tâm các tổ chức quốc tế ở Nữư Ước, mọi người đều chấp nhận: quân đội và cảnh sát chìm của Bắc Hàn tích trữ tháng này qua tháng nọ từ một phần ba đến một nửa thuốc men, sinh tố, chất đạm đặc biệt của các cơ quan cứu trợ cho nạn nhân bị đói. Những tên giàu có của chế độ ngự trị trong các cung điện. Trong các làng quê, các trại mồ côi, các em bé tiếp tục hấp hối.

- Ba không thấy vậy là bất công sao?

- Cái gì?

- Tiếp tục giúp đỡ?

- Ba ủng hộ cách ứng xử của các nghệ nhân chống nạn đói. Các hoàn cảnh thì cực kỳ khó khăn và những điều nghịch lý thì tưởng như không vượt lên được. Nhưng cuộc sống của một em bé thì vô giá. Dù cho các tên sát nhân có lấy phần của chúng trên các lần dỡ hàng của tàu thủy.

- Con thường hay nghe nói đến “vũ khí lương thực.” Có nghĩa là gì?

- Đó là một trong những khía cạnh khủng khiếp nhất của vấn đề mà chúng ta đang nói chuyện. Một vài cường quốc dùng sự thiếu lương thực như một vũ khí chống lại những ai mà họ muốn áp đặt ý muốn của họ.

- Họ đe dọa?

- Còn tệ hơn thế nữa! Đối với những tên cướp có trong tay quyền lực Quốc Gia, việc dùng vũ khí lương thực càng ngày càng thường xuyên:

Từ năm 1992 đến 1995, thành phố Sarajevo bị các quân lính serbe bao vây kín mít- trừ một đường hầm dưới phi trường. Tổng thống người serbe Slobodan Milosevic và đồng bọn của ông Seselji, Arkan và Mdladic đã dùng biện pháp cấm vận lương thực để bắt dân chúng - rất can đảm - của thành phố phải khuất phục. Bắt đầu từ tháng mười 1998, ở Kosovo, cũng những tên tội phạm này đã thiêu đốt hàng trăm ngôi làng, giết hại và xẻo thịt dân làng, bỏ đói bỏ khát hàng ngàn gia đình di tản lên trên núi.

Tháng mười năm 1996 ở Tubmanburg, Liberia, một xứ miền tây Phi châu, trong cuộc nội chiến, các nhóm của Charles Taylor, một tên giết người khủng khiếp ngày nay vẫn còn cai trị xứ sở này – đã giam hàng ngàn gia đìng kháng cự và để họ chết đói.

Ví dụ cuối cùng: ba đã nói với con về chuyện nước Su-Đăng. Người cầm đầu chế độ hồi giáo ở Khartoum, ông Hassan Tourabi, trong một vài giai đoạn, đã ra lệnh bắn các máy bay cứu trợ với hàng tấn thực phẩm thuốc men chở đến các vùng hẻo lánh ở phía nam và phía trung, nơi có hàng trăm ngàn nông dân, người chăn súc vật và gia đình họ sống sót trong cuộc nội chiến.

- Milosevic, Charles Taylor là những tên trọng phạm?

- Đương nhiên. Chỉ là: họ không phải là những người duy nhất dùng vũ khí lương thực cho mục đích chính trị của họ. Hợp Chúng Quốc Mỹ cũng làm.

- Bằng cách nào?

- Có những hình thức gượng ép vô hại mà tổng thống Washington đã làm. Chẳng hạn áp dụng với nước Ai Cập. Trong quê hương thứ nhì của con, dân chúng ăn loại thức ăn nhiều nhất làm bằng bột mì hay kê. Một trên sáu chiếc bánh người Ai Cập ăn là do chương trình “Tụ Điểm Bánh” (Point Four) trợ cấp, một chương trình trao đổi hai chiều nhằm tiêu thụ số thực phẩm thặng dư của Mỹ.

Chương trình “Tụ Điểm Bánh” cầm giữ chế độ Moubarak dưới sự bảo trợ của Mỹ. Hàng ngày Mỹ ra lệnh cho ông phải làm những gì theo ý họ. Moubarak chỉ là một tên múa rối – nhưng tên múa rối thiện cảm – trong tay Mỹ. Ông làm những gì Mỹ muốn ở Trung Đông và ông chỉ có một trong hai điều xấu phải chọn: chấp nhận vai trò lính đánh thuê của Mỹ hay dân bị chết đói.

- Ba nói đến đe dọa vô hại của người Mỹ. Vậy có đe dọa hung bạo không?

- Khốn khổ thay, có chứ. Con nhìn nước Irak: trong chiến dịch “Bão Tố Sa Mạc” đuổi Saddam Hussein ra khỏi Koweit, các xe tăng của đại tướng Schwarzkopt ngừng cách thành phố Bagdad một trăm cây số rồi đi trở lui. Tổng thống Bush không muốn đụng đến Saddam Hussein sợ một chế độ của người chiite được thiết lập ở Bagdad. Đa số người ả-rập ở Irak là người chiite thân với Iran, kẻ thù số một của Mỹ. Nhưng từ hơn tám năm nay, các Quốc Gia thành viên của Liên Hiệp Quốc – núp đàng sau quyết định bất công của Hội Hồng An Ninh – duy trì luật cấm vận kinh tế đối với Irak. Nước này chỉ xuất cảng một phần nhỏ dầu hỏa của họ để bồi thường cho các nạn nhân trong cuộc tấn công của họ ở Koweit. Một phần tiền dầu hỏa bán được – dưới sự kiểm soát của quốc tế – dùng để nhập cảng thực phẩm và thuốc men. Trên lý thuyết, việc cấm vận là buộc Saddam Hussein để các quan sát viên đến Irak dò tìm vũ khí sinh học và vũ khí giết người hàng loạt. Trên thực tế, nước Mỹ hy vọng khi làm cho dân chúng đau khổ thêm, họ sẽ lật đổ nhà độc tài.

- Họ có làm được không?

- Đương nhiên là không! Công an mật của Saddam Hussein còn hơn công an Gestapo của Đức và KGB họp lại. Họ tàn ác chưa từng thấy và khổ thay tàn ác như thế lại có hiệu quả lớn.

- Saddam Hussein và gia đình của ông có bị ảnh hưởng việc cấm vận không?

- Họ được nuông chiều! Phe nhóm Takriti nắm tất cả các địa vị chủ chốt, họ sống trong nhung lụa. Theo Denis Halliday, phối hợp viên cứu trợ nhân đạo của Liên Hiệp Quốc ở Irak – một người Ái Nhĩ Lan – ông vừa từ chức – năm 1998 có 600 000 trẻ em Irak hấp hối vì thiếu ăn và thiếu thuốc men. Ngày 18 – 01-1999, Halliday tổ chức một buổi họp báo ở Paris. Kết luận của ông được báo Libération ngày 19-01-1999 đang: “Ở Irak, nước Mỹ phạm tội diệt chủng.”

- Saddam Hussein là một tên vô lại, một tên ăn cướp. Hắn đáng bị xử tử một ngàn lần.

- Vậy mà hắn tự cho mình là người khả ái. Chỉ có trẻ con là phải trả giá.

- “Vũ khí thực phẩm” là một cơ chế đáng ghét. Phải cấm dùng vũ khí này cho tất cả các Quốc gia trên thế giới.

- Chắc chắn rồi, nhưng chừng đó chưa đủ. Bởi vì không phải chỉ có các Quốc gia mới dùng mà có một vải công ty đa quốc gia tư nhân cũng dùng.

- Những công ty nào?

- Ba cho con một ví dụ duy nhất, một ví dụ nổi tiếng nhưng rất buồn: ví dụ của công ty Nestlé, là công ty chế tạo thực phẩm lớn thứ nhì trên thế giới. Ngày 1-1-1970, tại Chí Lợi, một phong trào rộng lớn của phe tả và công đoàn, gọi là “Khối Đại Chúng”, công bố chương trình làm việc 101 điểm. Một trong những điểm nổi bật – trong trường hợp họ trúng cử tổng thống – là phân phối nửa lít sữa mỗi ngày cho trẻ em dưới mười lăm tuổi; một trong những vấn đề khẩn cấp ở Chí Lợi là trẻ em suy dinh dưỡng.

Cuộc bầu cử diễn ra vào tháng chín 1970. Salvador Allende, ứng viên Khối Đại Chúng được 36.5% phiếu. Tháng mười một, hai nhóm Nghị Viện Chí Lợi họp lại để điều tra tổng thống.

- Ba nói cho con nghe về ông Allende.

- Đó là một bác sĩ nhi khoa biết rành rẽ nạn đói là do thiếu chất đạm và thiếu sinh tố và các vấn đề sức khỏe tác hại rất nhiều đến trẻ con xứ của ông. Một trong những biện pháp đầu tiên ông quyết định làm là phân phối sữa miễn phí. Ở Chí Lợi, công ty đa quốc gia Nestlé cũng như các công ty khác hàng năm thâu lợi hàng chục triệu đô-la nhờ bán sữa bột, thức ăn đóng hộp cho trẻ em – độc quyền thị trường sữa ở đây. Họ có nhà máy, có hợp đồng độc quyền với các nhà chăn nuôi bò, với các cửa hàng bán sỉ lẻ vv... Như thế sự hợp tác của công ty Nestlé là rất quan trọng.

- Và chương trình có được áp dụng?

- Không. Từ tháng hai 1971, chính quyền dân chủ ở Chí Lợi có cảm tưởng ban giám đốc trung ương của công ty Nestlé ở Vevey, Thụy Sĩ từ chối hợp tác.

- Tại sao?

- Bởi vì tổng thống nước Mỹ Richard Nixon và bộ trưởng ngoại giao Henry Kissinger rất ghét chương trình cải tổ xã hội của phong trào Khối Đại Chúng. Rất nhiều biện pháp của tổng thống Allende nhằm làm cho Chí Lợi độc lập với nước ngoài, nội bộ thì xây dựng một xã hội công chính, bắt đầu bằng cách giảm các ưu tiên quá đáng của các công ty đa quốc gia Mỹ. Vậy là Kissinger quyết định hạ tất cả các phương tiện giúp cho nền dân chủ ở Chí Lợi: ông ủng hộ việc ám sát các tướng lãnh thân cận tổng thống Allende; ủng hộ cuộc đình công của các xe vận tải; phá hoại các thiết bị hầm mỏ và các nhà máy đồng vv.

Salvador Allende có cảm tương công ty Nestlé - cũng như rất nhiều công ty đa quốc gia, ngân hàng, kỹ nghệ, thương mại Tây phương – chống đối sâu xa đường lối cải cách chính trị của ông.

- Rồi chuyện gì xảy ra sau đó?

- Chương trình phân phối nửa lít sữa cho trẻ em không được thực hiện. Đa số các cải cách xã hội gặp những khó khăn lớn lao về tài chánh. Cuối cùng, ngày 11-09-1973, cơ quan tình báo CIA Mỹ, phối hợp với các nhân viên phát-xít của quân đội dưới sự điều khiển của đại tướng Augusto Pinochet đã tổ chức một cuộc đảo chánh. Allende và các đồng hữu dùng vũ khí bằng tay kháng cự lại trong dinh tổng thống ở La Moneda. 11 giờ sáng hôm đó, Salvador Allende nói với dân chúng lần cuối cùng trên đài phát thanh. 14.30 giờ ông bị ám sát. Một cuộc đàn áp đẫm máu, giết hại hàng ngàn sinh viên, linh mục, nhân viên công đoàn, nhà trí thức, nghệ sĩ, thợ thuyền ở Chí Lợi. Và suy dinh dưỡng, cực hình của nạn đói của hàng chục ngàn em bé vẫn tiếp tục như trước.

- Một vài chế độ đáng ghét một cách đặc biệt đã dùng “vũ khí lương thực” để chống chính dân của họ. Ba kể cho con ví dụ của Bắc Hàn.

Những trại lao động cưỡng bách khổng lồ – trại tập trung lao động và thiếu dinh dưỡng – đã tồn tại từ nhiều thế hệ trên vùng núi phía Bắc và dọc theo biên giới Trung Hoa. Từ năm 1948, chế độ độc tài họ Kim không bằng lòng chỉ đày những ai họ xem như là những người “chống đối” thật sự hay có triển vọng chống đối, hoặc những người không tỏ ra sốt sắng tôn thờ người lãnh đạo mà thôi. Giáo điều chính thức của quốc gia là: để chặt đứt mầm mống nổi loạn, phải diệt ít nhất ba đời. Kết quả: một người bị án đày chung thân ở các trại tử hình này sẽ bị đày cùng với cha mẹ, chú dì, anh chị em và tất cả con cái họ. Liên Hiệp Quốc ước lượng hiện nay có khoảng hơn 200 000 sống trong các trại lao động cưỡng bách này ở Bắc Hàn. Đào trốn là chuyện không thể nào thực hiện được. Chỉ sau vài năm làm việc khổ ải trong rừng, trong hầm mỏ, trên cánh đồng là họ sẽ chết. Làm cho chết, kể cả trẻ con, được họ tổ chức một cách khoa học. Bệnh nhân hấp hối được một bộ phận canh gác đặc biệt canh chừng.

- Liên Hiệp Quốc và các nước văn minh làm được gì?

- Không làm được gì hết vì người ta cấm không cho họ vào các trại đó. Ngược lại các quốc gia Tây phương và Chương Trình Thực Phẩm Thế Giới có thể đem phẩm vật cứu trợ đến phân phối ở các trại mồ côi, các bệnh viện dưới sự kiểm soát của quân đội.

- Bắc Hàn vẫn là một Quốc gia được cộng đồng quốc tế chấp nhận. Làm sao lại để xảy ra những chuyện như vậy?

- Than ơi, chúng ta sống trong một thế giới của các Quốc gia! Quyền tối thượng bất khả xâm phạm là nguyên tắc của hiến chương Liên Hiệp Quốc. Mặt khác Kim Đại Trọng và bây giờ là thằng con trai ăn cướp không phải là những trường hợp ngoại lệ. Có bao giờ con nghe đến tên Sékou Touré không?

- Ai vậy?

- Sékou Touré là nhà cách mạng trẻ tuổi, năm 1958 ông được công dân xứ ông bầu lên đứng đầu nước Cộng Hòa Guinée, một nước tuyệt đẹp của Phi châu, rộng 250 000 cây số với rừng, bãi biển, trảng cỏ, có 7 triệu dân thuộc một trong những nền văn hóa xưa nhất thế giới: những người Mandingues, Peuls vv..

- Họ kết án ông về tội gì?

- Chầm chậm, Sékou Touré đã thay đổi bộ mặt. Từ một công đoàn viên trẻ, có tinh thần cách mạng, được dân chúng và một phần cánh tả u châu những năm 1950 mến chuộng, đã trở nên, một cách không thể hiểu được, một nhà độc tài cuồng hoảng. Càng ngày càng dùng quyền cá nhân, độc đoán, tưởng mình là vĩ nhân, ông bắt đầu sát hại không những chỉ những người ông cho là có hại cho chế độ mà cả những sắc dân hoàn toàn, như sắc dân người Peuls. Khổ thay, ông chỉ mới chết năm 1984!

- Ông đã làm gì?

- Phương pháp ông thích dùng gọi là “tiết thực đen”. Trong các nhà tù, đặc biệt là nhà tù Boiro gần Conakry, ông thiết lập các khối bê-tông có cửa bằng sắt. Có một khoảng trống giữa thềm bê-tông và cửa để không khí bên ngoài lọt vào. Trong các khối bê-tông này, ông giam đàn ông đàn bà mọi lứa tuổi. Những người này không được ăn được uống và chết trong đau đớn tột cùng.

- Con thấy trên truyền hình hình ảnh những gia đình nông dân sống ở các thành phố ổ chuột ở Dakar. Ký giả nói họ là những người tị nạn sinh thái. Như thế có nghĩa là gì?

- Trong nhiều vùng trên thế giới, đáng kể là ở Phi châu vùng sahel là vùng chuyển tiếp giữa sa mạc và khí hậu ẩm vùng nhiệt đới, những vùng này ngày xưa trù phú nhưng bị sa mạc hóa. Hai phần ba lục địa Phi châu là sa mạc hay vùng đất khô cằn. 73% vùng đất khô cằn ở Phi châu bị thiệt hại nặng nề hoặc bị xuống cấp. Ở Á châu gần 1.4 tỷ mẫu đất khô cằn do sa mạc hóa, 71% phần đất khô cằn này bị xuống cấp vừa vừa hoặc nặng nề. Ở Địa Trung Hải, gần hai phần ba đất khô cằn bị thiệt hại nặng nề.

Bước vào thế kỷ 21, một tỷ người trên thế giới bị đe dọa bởi vấn đề sa mạc hóa. Hàng trăm triệu người sống trong cảnh thiếu nước thường xuyên. Hàng triệu người “tị nạn sinh thái” buộc lòng phải di chuyển đến nơi khác để sống.

- Người ta không thể làm ngưng việc sa mạc hóa này?

- Trong một vài vùng Sahel, mỗi năm sa mạc Sahara bành trướng gần mười cây số. Trồng trọt trong ao vùng đã biến mất trên các vùng rất rộng lớn, loại trồng trọt này quan trọng cho sự sống còn của các dân tộc du mục và bán du mục như các dân tộc Touareg, Peuls. Cho đến gần đây, lúa mạch trồng trong suốt mùa đông là nguồn dinh dưỡng quyết định cho những người du mục này. Còn giếng nước cho các làng mạc! Các nguồn nước dưới đất ở Burkina, Mali, Niger bây giờ, thường thường là phải đào sâu hơn năm mưới mét bề sâu.

Đào sâu và xây giếng như thế để có nước uống đòi hỏi một kỹ thuật cao mà người dân Peuls, Bambara, Mossi không có được. Phải dùng máy khoan đất, phải củng cố thành giếng có nghĩa là làm bằng bê-tông, phải lắp đặt máy bơm cực mạnh để bơm nước. Tất cả những việc làm này cần nhiều tiền, cần nhập cảng xi-măng và vật liệu.

Các xứ u châu cử các chuyên gia đến tổ chức cho dân làng cùng làm việc. Phải lên chương trình và đặt máy móc. Nhưng biết bao nhiêu làng bị bỏ mặc, tuyệt vọng đứng trước tai ương này?

- Họ có thể làm được những gì?

- Trên thực tế, chưa phải như thế là hết. Ba còn phải nói với con về nạn đốn rừng. Dân làng đốn rừng: các bà nội trợ Phi châu dùng cũi để nấu ăn, như thế mỗi ngày họ dùng rất nhiều cũi. Khi vùng chung quanh hết cũi, họ đi xa hơn để hạ cây, đốn bụi, nhổ gốc và cuối cùng là làm cỏ cả vùng. Rất hiếm có làng nào có thể hoặc có phương tiện để trồng rừng lại cho có hệ thống. Mà chính cây cối làm chận gió lại, không cho gió thổi làm xốc cát. Rễ cây giữ cho đất đai của họ được phì nhiêu.

- Dù thế, các tai ương thiên nhiên, lũ lụt, hạn hán và các tác hại khác do khí hậu có phải chúng cũng có trách nhiệm trên nạn đói ở các nước Phi, Á và Mỹ châu.

- Khí hậu học là một khoa học mới và còn mong manh, chúng ta chưa biết thật sự thế nào và tại sao nảy sinh các cơn cuồng phong và làm sao chế ngự chúng. Còn hạn hán: đền từ đâu? Vì sao vùng này bị mà vùng kia không bị? Làm sao phòng ngừa? Làm sao chế ngự? Người ta bắt đầu biết một vài lý do gây tai ương của khí hậu. Một trong những vấn đề trầm trọng là việc đốn rừng một cách có hệ thống, ở một tầm mức rộng lớn, những khu rừng hoang vu cuối cùng ở Mả Lai, Công-gô, Ga-bông, Amazonie và các nơi khác. Hàng năm hàng chục ngàn mẫu rừng bị đốn để lấy đất trồng trọt hoặc rừng bị các công ty lâm sản khai thác quá mức, những việc này rất có hại cho môi sinh. Hệ quả về việc mất quân bình khí hậu trên quả đất rất khủng khiếp.

Chúng ta lấy ví dụ khu rừng còn hoang vu lớn nhất quả đất là rừng Amazonie. Lưu vực Amazonie bao phủ 6 triệu cây số. Viện khai thác khoảng trống, trụ sở chính ở Sao Paulo, Ba-Tây, theo dõi bằng vệ tinh. Vệ tinh thường xuyên chụp hình các vùng bị sa mạc hóa. Năm 1998, 16 838 cây số rừng Amazonie lại bị phá hủy, diện tích bị phá hủy bằng một nửa diện tích nước Bỉ. Năm này qua năm nọ, diện tích phá hủy lại càng gia tăng, năm 1998 là 27% cao hơn năm 1997. Viện bắt đầu công việc kiểm soát vào năm 1972, từ ngày đó đến nay đã có 530 000 cây số rừng bị biến mất. “Biến mất” là chữ thích hợp nhất: một khi cây cối, bụi cỏ bị thiêu thì không thể trồng lại rừng vì đất vùng này chỉ có một lớp mùn rất mỏng. Khi cây bị cắt, bị bật gốc, lớp cỏ trên đất bị phá hủy thì đất biến thành tro, một loại sa mạc xám. Mùn bị rửa sẽ bị mưa làm trôi đi.

- Ai là người chịu trách nhiệm việc phá rừng Amazonie này?

- Rừng Amazonie là buồng phổi xanh của quả đất. Nó bị rụi vì các địa chủ: những nông dân không có đất canh tác chạy trốn cùng với gia đình nghèo khổ của họ ở những vùng bị hạn hán. Các địa chủ đốt rừng để canh tác trên những miếng đất nghèo nàn ở bìa rừng. Các cộng đồng dân thiểu số nhanh chóng mất môi trường sống thiên nhiên và phương tiện sinh sống của họ; họ còn bị tấn công về mặt thể xác và bị chết. Chết theo họ là cả một hệ thống bảo vệ và khai thác rừng một cách điều độ. Rồi còn những công ty đa quốc gia trong ngành chăn nuôi, với máy móc hiện đại, họ phá rừng quy mô. Thường thường những công ty này thiết lập cơ sở trên hàng trăm cây số vuông để nuôi hàng chục ngàn con bò.

- Chính quyền Ba-Tây sẽ làm gì?

- Họ đặt ra rất nhiều luật, luật nào luật đó khắc khe để chống nạn tự ý đốt rừng, nạn phá rừng không được phép; họ công bố các luật lệ về khai thác và chuyên chở gỗ vv... Trên thực tế, các luật lệ này không bao giờ được áp dụng. Nạn tham nhủng tràn lan nơi các công chức và nhân viên chính quyền. Và việc kiểm soát phần đất mênh mông này thì thật là khó: chỉ có thể làm bằng đường hàng không, mà các đám mây dày màu trắng bao phủ một phần lớn lớp đất Amazonie trong vòng ba tháng liền. Người ta xem như 20% các vụ cố ý đốt rừng không bao giờ bị bại lộ.

- Ba nói vùng rừng Amazonie là buồng phổi xanh của cả hành tinh... các xứ khác không can thiệp để rừng này đừng bị phá hủy sao?

- Không. Ba Tây là chúa tể và họ từ chối tất cả mọi can thiệp – nhất là những tổ chức sinh thái nước ngoài – họ cho là “can dự không thể chấp nhận.” Dù vậy cũng có một tiến bộ nhỏ: năm 1998, bảy Quốc gia kỷ nghệ chính của thế giới đã biểu quyết cho một chương trình nhắm đầu tư 250 triệu đô-la trong việc bảo vệ rừng Amazonie.

- Nếu con hiểu đúng thì gần như không thể nào chiến đấu chống sự lấn chiếm của sa mạc, sự hủy hoại rừng cây và khí hậu tệ hại...

- Con còn nhớ “Hội Nghị Thượng Đỉnh Quả Đất” năm 1992 ở Rio de Janeiro do Liên Hiệp Quốc nhóm họp để làm một bản kiểm kê xem những đe dọa chính đè nặng trên quả đất không? Gần như tất cả các quốc gia đều vội vàng gởi các nhà ngoại giao và chuyên gia đến. Ít nhất lần đó buổi diễn thuyết toàn cầu này đã có hiệu quả: các chương trình rõ rệt được thông qua, các ban thư ký điều hành thường trực từng phái bộ được tạo nên. Các văn phòng được thiết lập ở Genève, Bonn, Nairobi và Montréal. Đó là Ban thư ký về khí hậu, Ban thư ký về bảo vệ các hình thức sinh thái khác nhau, Ban thư ký giúp phát triển lâu dài và nhất là Ban thư ký quy ước chống lại sa mạc hóa.

- Con chưa bao giờ nghe nói đến những chuyện này!

- Con để ba kể cho con nghe ít nhất là chuyện Ban thư ký chống sa mạc hóa trụ sở đặt ở Bonn mà ba có cộng tác với họ. Hama Arba Diallo, một người đàn ông ngoại hạng điều khiển chương trình này. Đó là nhà trí thức Peul, ngày nay gia đình vẫn còn sống gần Dori, phía bắc Burkina Faso. Arba là bạn thân của cố vấn viên chính của bộ trưởng ngoại giao Thomas Sankara, của tổng thống xứ Burkina Faso bị ám sát chết năm 1987. Trong một thời gian ngắn, ông đã làm được một “Quy Ước” để liên kết các Quốc gia phía Bắc và phía Nam.

Các xứ bị tác hại do sự lấn chiếm khắc nghiệt của sa mạc trên đất canh tác và từ tác hại này đất đai khô cằn nhanh chóng, không còn phì nhiêu. Các xứ này lên chương trình chống nạn khô cằn đất đai với sự trợ giúp của các chuyên gia nông nghiệp, các nhà thủy lợi, các nhà thực vật học, khí hậu học do Ban Thư Ký cung cấp. Các chương trình này được thực hiện nhờ sự đóng góp của dân làng tại chỗ. Các Quốc gia phía Bắc tài trợ họ.

Từ ngày 30-11 đến 11-12-1998, các đại diện của 189 Quốc gia đã ký vào Quy Ước và hàng trăm đại diện của các tổ chức phi chính phủ họp ở Dakar để lên chương trình – lần thứ nhì từ ngày Quy Ước được thành lập. Bản báo cáo thật khủng khiếp! Mặc dù tất cả những cố gắng này, các sa mạc trên thế giới vẫn dần dần lấn chiếm đất đai một cách nghiệt ngã. Hội Thảo Dakar đã phác ra một bản kê khai chi tiết của tất cả những dự án can thiệp ngay lập tức và ấn định một số tiền cần thiết để thi hành chương trình khẩn cấp này: 43 tỷ đô-la.

- Nhiều tiền quá!

- Ba không để con nói như vậy! Quy Ước được tổ chức ở Trung Tâm Hội Họp Quốc Tế ở khách sạn Mériden-Président ở vùng tây phương của đảo Dakar. Trong khuôn khổ buổi ăn điểm tâm của công việc, ba ngồi bên cạnh ông Ian Johnson, giám đốc Ngân Hàng Thế Giới, người tươi cười hoạt bát có bộ tóc nâu. Ông là chuyên gia kinh tế người Anh nổi tiếng, đầu óc thực tế đáng sợ, một con cáo già của ngành nghề mà ông điều khiển từ hai mươi ba năm nay. Con số 43 tỷ đô-la cần thiết đang được huy động cho các chương trình khẩn cấp này làm ba kinh ngạc. Chính ông Johnson đã trình bày trong buổi họp khoáng đại các con số tính toán thông thái. Ba muốn biết một vài chi tiết, cách nào để tính toán, ai là người đóng góp vào quỹ để có một số tiền khổng lồ này. Ông chăm chú ngồi nghe ba. Nghe xong, ông nói: “Đừng lo, không ai trên thế giới thu xếp để có số tiền khổng lồ này.” (Don’t worry. Nobody has this kind of money.”

- Như vậy số phận của hàng trăm ngàn gia đình buộc phải đi khỏi sa mạc, khỏi đất đai không còn màu mỡ của họ thì sao?

- Vì thiếu khả năng để giúp đỡ họ, Liên Hiệp Quốc đã cho họ một cái tên: đó là những “người tị nạn vì sinh thái”. Trên thế giới bây giờ đã có 250 triệu người tị nạn vì sinh thái. Cái phiền là ngược với những người tị nạn chính trị, Quy Ước Quốc Tế năm 1951 đã cho họ có một quy chế, có các tổ chức lo cho họ (ít nhất trên lý thuyết) và họ có quyền – quyền tị nạn-, còn các nạn nhân của sa mạc thì không có quy chế. Họ không có trong dự trù của quyền quốc tế.

Lời nói kết

Họ có thể cắt hết tất cả hoa,

Nhưng không bao giờ họ có thể làm chủ mùa xuân.

Pablo Neruda, Canto general.

Tại sao có những hố chôn người bị đói?

Lý do chính của những hố chôn khổng lồ những người thiếu ăn và bị đói là việc phân phối không đồng đều tài sản trên hành tinh chúng ta. Sự bất đồng đều này lại năng động một cách thảm hại: người giàu lại càng giàu nhanh, người nghèo lại càng khốn khổ hơn. Năm 1960, 20% những người giàu nhất thế giới có lợi tức 31 lần cao hơn 20% số người nghèo nhất. Năm 1998, lợi tức của 20% những người giàu nhất cao hơn 83 lần của 20% số người nghèo nhất. Trong bảy mươi hai xứ, ngày nay lợi tức trung bình bị giảm lui thua cách đây hai mươi năm. Theo Chương Trình Liên Hiệp Quốc Giúp Phát Triển (PNUD Programme dea Nations Unies pour le développement) thì có gần 2 tỷ người sống trong cảnh “nghèo tuyệt đối”, không lợi tức cố định, không việc làm thường trực, không có nhà tươm tất, không săn sóc y tế, không thức ăn đầy đủ.

Hành Động Chống Nạn Đói, một tổ chức phi chính phủ rất thiết thực của Pháp, đã ghi nhận: “Một số lớn người nghèo trên thế giới ăn không đủ no vì thực phẩm được sản xuất ra theo khả năng chi trả.”

Và đó là luật rừng dã man của chế độ tư bản hiện nay cần được làm văn minh. Nền kinh tế thế giới được sinh ra từ sản xuất, phân phối, buôn bán và tiêu thụ thực phẩm. Cho rằng kinh tế độc lập với nạn đói là điều phi lý, tệ hơn nữa, đó là: trọng tội. Người ta không thể nào để mặc cho việc chống nạn đói nầm trong luật thị trường.

Phải đặt để tất cả mọi cơ chế kinh tế thế giới vào mệnh lệnh cấp bách đầu tiên này: chiến thắng nạn đói, nuôi ăn đầy đủ tất cả dân chúng trên hành tinh này. Quyền có thức ăn là quyền đầu tiên của các quyền con người. Để áp đặt quyền này, phải tạo một cơ cấu luật lệ quốc tế, các thỏa ước và các quy định.

Jean-Jacques Rousseau đã viết: “Giữa kẻ yếu và kẻ mạnh, chính cái tự do là cái đè ép và chính lề luật là cái giải phóng.” Tự do hoàn toàn của thị trường là đồng nghĩa với đè ép; luật lệ là điều đảm bảo đầu tiên của công chính xã hội. Cuộc tranh đấu chống chủ nghĩa lợi nhuận tối đa xem đó là động lực duy nhất của các vị bá chủ thị trường và cuộc tranh đấu chống lại sự chấp nhận thụ động tình trạng khốn cùng là những cuộc tranh đấu thúc bách. Phải đóng cửa văn phòng Thị Trường Chứng Khoán Nguyên Liệu Nông Nghiệp Đầu Tiên ở Chicao, phải chiến đấu chống sự xuống cấp thường xuyên trong các hình thức trao đổi và loại bỏ hoàn toàn cái ý tưởng ngu xuẩn tân-tự do trong đầu các nhà lãnh đạo Tây phương.

Có ý thức về bản sắc, về tương trợ tận căn với những người đang đau khổ có phải là chuyện không tưởng? Không. Trong Lịch Sử đã có những bước nhảy mang cùng tính chất như thế xảy ra. Ví dụ: sự sinh ra đời của Quốc Gia. Vào thời xa xưa, con người đã có một chọn lựa đầu tiên: lúc đó, tình tương trợ, nhận diện mình nơi người khác còn giới hạn ở gia đình, bộ lạc, làng mạc, những người mà mình biết mặt và mình thấy được sự hiện diện của họ trước mặt; với sự ra đời của quốc gia và của Chính Quyền, lần đầu tiên con người trở nên đoàn kết với những người mà họ không biết và có thể họ sẽ chẳng bao giờ gặp mặt.

Để có một đời sống xứng đáng hơn và để cho quả đất màu mỡ để tất cả mọi người có thể ở được, ngày nay chúng ta cần bước thêm một bước. Để làm được việc này, cần phải hủy các thành kiến về việc hạn chế sinh đẻ.

Người ta không thể chấp nhận một thế giới mà trong đó chỉ có một số ít người hạnh phúc sống. Người ta không thể chấp nhận một nền kinh tế thế giới không biết đến sự tồn tại của một phần năm con người trên thế giới này. Nếu nạn đói không biến mất nhanh chóng trên hành tinh này, thì có thể cũng sẽ không còn loài người. Như thế phải đưa vào trong lòng người cái “phần đau khổ này” mà ngày nay họ còn sống bên lề và chết trong bóng tối.

Không có gì kỳ quặc cho bằng: trong một thế giới càng ngày càng giàu, hàng năm có ba mươi triệu người chết đói. Hàng trăm triệu người khác ở khắp nơi trên thế giới bị thiếu ăn trầm trọng. Làm sao lại như thế được? Tại sao chúng ta chấp nhận một tình trạng khủng khiếp như vậy? Làm sao giải thích chuyện phi lý này?

Không che giấu được lòng phẩn nộ, Jean Ziegler trả lời ở đây những câu hỏi do con trai ông đặt ra. Đó là những câu hỏi mà tất cả các trẻ em khác trên thế giới đặt ra.

Nạn kỳ thị giải thích cho con gái tôi

Thân tặng Mérième

Le racisme expliqué à ma fille

Tác giả: Tahar Ben Jelloun

Dẫn nhập

Ngày 22-02-1997, khi đi biểu tình để chống dự luật Debré về nhập cảnh và ngụ cư của người nước ngoài trên đất Pháp mà tôi có ý định viết về quyển sách này. Cô con gái tôi mới mười tuổi đã đặt cho tôi rất nhiều câu hỏi. Cháu muốn biết tại sao phải đi biểu tình, mấy khẩu hiệu đó có nghĩa là gì, mấy biểu ngữ này dùng để làm gì khi xuống đường, vv.

Vì lý do đó mà chúng tôi nói về nạn kỳ thị. Nhớ lại các câu hỏi và các suy nghĩ của cháu, tôi soạn một bản văn. Lúc đầu chúng tôi cùng đọc chung với nhau, sau đó thì tôi phải viết lại hoàn toàn. Tôi thay đổi các chữ cầu kỳ và giải thích những khái niệm khó hiểu. Tôi đọc lại cho cháu và hai cô bạn của cháu nghe. Phản ứng của chúng rất thích thú. Tôi ghi lại và sau đó viết lại.

Bản văn này viết đi viết lại không dưới mười lăm lần. Cần phải trong sáng, đơn giản, khách quan. Tôi muốn ai đọc cũng hiểu dù tôi ưu tiên viết cho những em từ tám đến mười bốn tuổi. Cha mẹ các em cũng có thể đọc được.

Tôi đi từ nguyên tắc cuộc chiến chống kỳ thị phải bắt đầu từ giáo dục. Người ta có thể giáo dục trẻ con nhưng không giáo dục được người lớn. Vì thế bản văn này được nghĩ ra và viết trong chiều hướng giáo dục.

Tôi xin cám ơn các bạn đã đọc lại bản văn và ghi lại nhận xét cho tôi. Tôi cũng cám ơn các bạn của Mérième đã góp phần soạn thảo những câu hỏi.

Nạn kỳ thị

- Ba, ba nói đi, thế nào là nạn kỳ thị?

- Kỳ thị là một lối cư xử khá phổ biến, chung chung trong tất cả mọi xã hội, than ôi, nó trở nên thường trong một vài xứ bởi vì người ta không ý thức điều này. Từ ngờ vực đến khinh bỉ những người có diện mạo bề ngoài, có văn hóa khác chúng ta.

- Khi ba nói “chung chung”, ba muốn nói là bình thường?

- Không. Không phải vì đối xử thông thường mà nó bình thường. Chung chung, con người có khuynh hướng ngờ vực ai đó khác mình, một người lạ chẳng hạn; đó là lối đối xử xưa như trái đất của con người; nó phổ biến. Nó xảy ra cho tất cả mọi người.

- Nếu nó xảy ra cho tất cả mọi người thì con cũng có thể là người kỳ thị!

- Trước hết, bản chất tự nhiên của trẻ con là không kỳ thị. Một em bé sinh ra chưa biết kỳ thị. Nếu cha mẹ và người thân không đặt trong đầu chúng các ý tưởng kỳ thị thì nó không có lý do gì để trở thành kỳ thị. Ví dụ nếu người ta làm cho con tin rằng người có nước da trắng thì hơn người có nước da đen, nếu con xem trọng lời khẳng định này thì có thể con sẽ có một cách đối xử kỳ thị với người có nước da đen.

- Thế nào là hơn?

- Ví dụ nghĩ rằng người có nước da trắng thì thông minh hơn người có một làn da khác như đen hoặc vàng. Nói một cách khác, các nét về thể lý làm người này khác người kia thì không can dự đến bất cứ một bất bình đẳng nào.

- Ba nghĩ con có trở nên kỳ thị không?

- Trở nên, có thể lắm; tất cả tùy vào giáo dục con nhận được. Tốt hơn là phải biết nó để ngăn mình đừng kỳ thị, nói cách khác là chấp nhận mọi trẻ em hay mọi người lớn có thể, một ngày nào đó, có suy nghĩ và đối xử hất hủi với một người mà người này chẳng làm gì mình hết nhưng chỉ vì họ khác mình. Điều này thường hay xảy ra. Mỗi người trong chúng ta, một ngày nào đó, có một hành vi xấu, một suy nghĩ xấu. Mình bực mình vì một người không quen thuộc, mình nghĩ mình hơn họ, mình có cảm tưởng mình hơn hoặc thua họ, mình hất hủi họ, không muốn họ là hàng xóm, lại càng không muốn kết bạn với họ, đơn giản vì họ khác mình.

- Khác?

- Khác là ngược với giống, một cái gì y hệt. Cái khác đầu tiên là khác giới tính. Người đàn ông cảm thấy mình khác người đàn bà và ngược lại. Khi có sự khác biệt này, thì chung chung là có lôi cuốn.

Mặt khác, người mà mình gọi cái “khác” thì họ có một màu da, ngôn ngữ, phong tục, tôn giáo, lối sống, thức ăn, cách thức mừng lễ, vv... khác với chúng ta. Khác qua sắc vóc (cao thấp, màu da, nét mặt...), qua cách đối xử, não trạng, tín ngưỡng...

- Như thế kỳ thị là không thích ai có ngôn ngữ, thức ăn, màu sắc khác mình?

- Không, không hẳn như vậy; một người kỳ thị có thể thích và học một ngôn ngữ khác bởi vì họ cần để làm việc hoặc để giải trí nhưng họ có thể có một phê phán tiêu cực và bất công đối với các dân tộc nói thứ tiếng này, giống như trường hợp họ từ chối không cho một sinh viên Việt Nam thuê phòng chẳng hạn nhưng lại thích đi ăn tiệm ăn Việt Nam. Người kỳ thị là người nghĩ những ai quá khác mình có nguy cơ làm mất yên tỉnh của mình.

- Chính người kỳ thị là người có thể cảm thấy mình bị đe dọa?

- Đúng, bởi vì họ sợ người không giống họ. Người kỳ thị là người đau khổ vì mặc cảm tự ti hay tự tôn. Hai thái độ này đều giống nhau vì trong trường hợp này hay trường hợp kia, lối đối xử của họ là khinh bỉ.

- Họ sợ?

- Con người lúc nào cũng cần được bảo đảm, không thích có quá nhiều nguy cơ làm đảo lộn những điều mình tin tưởng, có khuynh hướng khinh thường những gì mới. Thường thường, con người sợ những gì mình chưa biết. Sợ ở trong bóng tối, vì mình không biết cái gì sẽ xảy ra khi đèn tắt. Đứng trước người lạ, mình có cảm tưởng mình không có gì để đề phòng. Mình tưởng tượng những chuyện khủng khiếp. Không lý do. Điều này không hợp lý. Đôi khi, chẳng có gì để biện minh cho nỗi sợ nhưng mình vẫn sợ. Mình lý luận đủ chuyện, cứ phản ứng như có đe dọa thật sự. Kỳ thị không phải là cái gì đúng hay có lý.

- Ba, nếu người kỳ thị là một người sợ sệt, người cầm đầu một đảng không thích các người nước ngoài thì lúc nào họ cũng phải sợ. Dù vậy, mỗi lần con nhìn họ trên truyền hình, con lại sợ! Họ hét, họ đe dọa báo chí, họ đập bàn.

- Đúng, nhưng người đứng đầu đảng mà con nói là một chính trị gia nổi tiếng vì tính hung hăng của ông. Tính kỳ thị của ông diễn tả một cách hung bạo. Ông nói những điều sai với những người không được thông tin đầy đủ để họ sợ. Ông khai thác cái sợ, đôi khi có thật, trong lòng người khác. Chẳng hạn, ông nói những người di dân đến Pháp để dành công việc của người Pháp, ăn trợ cấp xã hội, chữa bệnh miễn phí. Không đúng. Những người di dân thường làm các công việc mà người Pháp không thích làm. Họ trả thuế, họ đóng bảo hiểm xã hội; họ có quyền được săn sóc khi bệnh. Nếu ngày mai, người ta tống khứ hết tất cả di dân ra khỏi nước Pháp thì nền kinh tế của nước Pháp sẽ sụp đổ.

- Con hiểu. Người kỳ thị sợ không có lý do.

- Họ sợ người lạ, người họ không biết, nhất là người lạ này nghèo hơn họ. Họ khinh người thợ Phi châu, họ không khinh người tỷ phú Mỹ. Hơn nữa khi một tiểu vương Ả-rập đi nghỉ hè ở miền biển Pháp thì mọi người mở rộng tay đón tiếp, họ đón tiếp không phải người Ả-rập nhưng đón tiếp người giàu đến tiêu tiền ở xứ họ.

- Người lạ là người như thế nào?

- Chữ lạ tiếng Pháp là “étranger” có nguồn gốc từ chữ “étrange” có nghĩa là ở ngoài, bên ngoài. Là người đến từ một xứ khác, gần hoặc xa, đôi khi từ một tỉnh khác hay một làng khác. Chữ này đưa đến chữ “bài ngoại”, có nghĩa là kinh sợ người lạ. Ngày nay chữ “lạ” ám chỉ một cái gì đó phi thường, rất khác với cái mình thường thấy. Nó đồng nghĩa với chữ “kỳ cục.”

- Khi con đến Normandie thăm bạn con, con có là người lạ không?

- Chắc chắn đối với cư dân trong vùng con là người lạ, vì con ở Paris đến và con là người Ma-rốc. Con còn nhớ khi mình đi thăm nước Sénégal ở Phi Châu không? Mình là người lạ đối với người Sénégal.

- Nhưng người Sénégal không sợ con mà con cũng không sợ họ!

- Đúng, vì ba mẹ đã giải thích cho con là con không được sợ người lạ dù họ giàu hay nghèo, lớn hay nhỏ, trắng hay đen. Con đừng quên chuyện này! Mình lúc nào cũng lạ đối với một ai đó, có nghĩa là mình luôn luôn bị xem như một người lạ bởi người không có cùng văn hóa với mình.

- Ba, giải thích cho con hiểu vì sao nạn kỳ thị có mặt gần như khắp nơi.

- Trong các xã hội rất xưa, các xã hội sơ khai, con người có lối đối xử như con vật. Lấy ví dụ con mèo, khi nó ở chỗ nào, nó bắt đầu khoanh vùng của nó. Nếu có một con mèo khác hay một con vật khác định ăn căp thức ăn hoặc đụng đến con của nó thì nó sẽ dùng hết nanh vuốt để chống cự và bảo vệ con của nó. Con người cũng như vậy. Con người thích nhà, đất, của cải của mình và chiến đấu để giữ nó. Điều đó bình thường. Người kỳ thị cho rằng người lạ, dù là người nào đi chăng nữa sẽ lấy hết của cải của họ. Vậy là chẳng cần suy nghĩ, gần như do bản năng tự nhiên, họ khinh thường. Nhưng đôi khi họ cũng tấn công người lạ dù người này không có ý định cướp cái gì hết.

- Và ba thấy nó thường có trong tất cả các xã hội?

- Thường, khá phổ biến, đúng; nhưng bình thường thì không. Từ rất lâu, con người đã phản ứng như vậy. Con người phản ứng theo bản tính tự nhiên và theo văn hóa nhận được. Nói cách khác, có cách đối xử theo bản năng, không suy nghĩ, không lý luận và có cách đối xử có suy nghĩ của những người có giáo dục, có đến trường, có lý luận. Và đó là “văn hóa” ngược với “tự nhiên.” Với văn hóa, người ta học để cùng sống chung với nhau; và nhất là học để biết mình không phải là những người duy nhất trên đời này, còn có những dân tộc khác với những truyền thống khác, cách sống khác và tất cả đều có giá trị giống như giá trị của chúng ta.

- Nếu ba nói văn hóa là nhờ giáo dục thì những gì mình học cũng có thể dẫn đến kỳ thị...

- Khi sinh ra mình chưa là người kỳ thị, sau này mình mới thành người kỳ thị. Có giáo dục tốt mà cũng có giáo dục xấu. Tất cả tùy thuộc vào người dạy, ở trường cũng như ở nhà.

- Vậy thì con vật không nhận một giáo dục nào lại tốt hơn con người!

- Con vật không có một cảm nhận nào đã được cài sẵn vào nó. ngược lại, con người có cái người ta gọi là thành kiến. Nó phán đoán người khác trước khi biết họ. Nó tưởng là nó đã biết trước người kia là người như thế nào, giá trị của họ như thế nào. Thường thường là nó lầm. Và từ đó nó sợ. Và để chiến đấu với cái sợ của mình mà đôi khi đưa dẫn con người làm chiến tranh. Con biết, khi ba nói sợ thì không phải là run rẩy; ngược lại, nỗi sợ khiêu khích tính hung hăng; nó có cảm tưởng bị đe dọa và nó tấn công. Người kỳ thị là người hung hăng.

- Vậy vì kỳ thị mà có chiến tranh?

- Chắc chắn, đúng. Thực chất là họ muốn lấy của cải của người khác. Họ dùng kỳ thị hoặc tôn giáo để đẩy con người đến chỗ thù hận, đến tự ghét mình mà mình không biết. Sợ người lạ, sợ họ đến lấy nhà của mình, việc của mình, vợ của mình. Chính sự không hiểu biết làm mồi thêm cho cái sợ. Tôi không biết người lạ là ai và người lạ cũng không biết tôi là ai. Lấy ví dụ các người hàng xóm của mình. Từ lâu họ nghi ngờ mình, cho tới ngày mình mời họ ăn cơm thì lúc đó họ mới thấy mình giống họ. Dưới mắt họ, mình không còn nguy hiểm dù mình xuất thân từ Ma-rốc, một nước khác nước của họ. Khi mời họ ăn, chúng ta xóa đi lòng ngờ vực nơi họ. Cùng nói chuyện với nhau, mình biết nhau hơn, mình cười với nhau, có nghĩa là mình thoải mái với nhau trong khi trước đó, gặp nhau ở cầu thang mình cũng không chào nhau.

- Như thế để chiến đấu chống nạn kỳ thị mình phải mời người khác!

- Cũng là một ý kiến hay. Học để biết nhau, nói chuyện với nhau, cười với nhau; cùng chia niềm vui nỗi buồn với nhau, cho thấy mình cũng có những quan tâm, những vấn đề giống nhau, làm như vậy mình sẽ đẩy lui được nạn kỳ thị.

Du lịch cũng là một phương tiện tốt để tìm hiểu người khác. Triết gia Montaigne (1533-1592) từng thúc đẩy đồng hương của ông đi du lịch để quan sách các khác biệt. Theo ông, du lịch là phương tiện tốt nhất để “cọ xát và mài giũa bộ óc của mình với bộ óc của người khác.” Biết người khác để hiểu mình hơn.

- Nạn kỳ thị lúc nào cũng có phải không?

- Đúng, từ khi có con người, dưới nhiều hình thức khác nhau, tùy theo từng thời. Từ thời xa xưa, thời tiền sử, thời mà một tiểu thuyết gia gọi là thời “chiến tranh của lửa”, con người dùng các vũ khí thô sơ để đánh nhau, dùng gậy ngắn để dành một miếng đất, một túp lều, một người đàn bà, vài món thức ăn... Lúc đó họ củng cố các biên giới, mài vũ khí, họ sợ bị xâm lăng. Con người lúc nào cũng bị ám ảnh bởi an ninh của mình, đôi khi vì thế mà sợ người hàng xóm, người lạ.

- Nạn kỳ thị là chiến tranh?

- Có nhiều nguyên nhân gây chiến tranh khác nhau, thường là do kinh tế. Nhưng có những cuộc chiến gây ra do người chủ chiến nghĩ mình cao hơn người kia. Người ta có thể vượt lên khía cạnh có tính cách bản năng này bằng lý luận và bằng giáo dục. Để thực hiện được, phải dứt khoát không sợ người hàng xóm, không sợ người lạ.

- Vậy mình phải làm gì?

- Học. Giáo dục. Suy nghĩ. Tìm tòi để hiểu mọi chuyện, phải có óc hiếu kỳ tìm hiểu những gì liên hệ đến con người, kiềm chế các bản năng sơ khai, các xung động...

- Xung động là gì?

- Đó là hành vi thúc đẩy, hướng về một mục đích mà không suy nghĩ. Tiếng Pháp chữ xung động là “pulsion”, chữ này đưa đến chữ “répulsion” có nghĩa là ghê tởm, một hành động cụ thể để đuổi kẻ thù, đuổi ai đi chỗ khác. Ghê tởm là gớm, diễn tả một cảm nhận rất tiêu cực.

- Người kỳ thị là người đẩy người lạ đi chỗ khác vì họ ghê tởm người này?

- Đúng, ngay cả khi không bị đe dọa họ cũng đuổi người ta, đơn giản chỉ vì họ không thích và để biện minh cho hành động thô bạo này, họ viện ra đủ lý lẽ để nói. Đôi khi họ viện đến khoa học nhưng khoa học không bao giờ biện minh gì được cho nạn kỳ thị. Họ nói bất cứ gì vì họ nghĩ khoa học cung cấp cho họ các bằng chứng vững chãi và chứng cứ không chối cãi được. Nạn kỳ thị không có nền tảng khoa học dù con người cố gắng dùng khoa học để biện minh cho nạn kỳ thị chủng tộc.

- Kỳ thị chủng tộc là gì?

- Là chia một nhóm người hay một sắc dân ra khỏi xã hội, đối xử tệ với họ. Ví dụ chẳng hạn trong trường học, ban quản trị quyết định chia tất cả trẻ em đen ra một lớp riêng vì cho rằng các em này không thông minh bằng các em khác. May thay, loại kỳ thị này không xảy ra ở các trường học Pháp. Nó từng xảy ra ở Mỹ và ở Nam Phi. Khi người ta buộc một cộng đồng, một sắc dân thiểu số hay tôn giáo phải tụ nhau lại để sống biệt lập khỏi dân chúng, người ta tạo ra cái gọi là getto, khu biệt lập.

- Như nhà tù?

- Chữ “gettô” là tên của một hòn đảo đối diện với thành phố Venise ở Ý. Năm 1516, những người Do Thái ở Venise bị đẩy ra hòn đảo này sống, xa với các cộng đồng khác. Gettô là một loại nhà tù. Dù sao, đó là nạn kỳ thị chủng tộc.

- Đâu là bằng chứng khoa học cho nạn kỳ thị?

- Không có, nhưng người kỳ thị tin hoặc làm cho người khác tin người lạ thuộc về một chủng tộc khác, một chủng tộc thấp kém. Họ hoàn toàn sai, chỉ có một chủng tộc mà thôi, đó là chủng tộc nhân loại để phân biệt với chủng tộc súc vật. Nơi súc vật, có rất nhiều khác biệt về loài. Loài nhai lại, loài răng nanh. Trong loài răng nanh lại có những khác biệt rất lớn, ví dụ sự khác biệt giữa một con chó bẹc-giê Đức và một con chó kiểng lớn đến mức mình khó phân biệt chủng của nó. Nhưng nhân loại thì không phân biệt như vậy, bởi vì người này bình đẳng với người kia.

- Nhưng, ba này, ở trường người ta hay nói người này da trắng, người kia da đen, người nọ da vàng. Hôm kia cô giáo còn nói với tụi con là Abdou từ Mali đến là người da Đen.

- Nếu cô giáo con nói như vậy thì cô giáo lầm rồi. Ba rất buồn mà nói với con như vậy vì ba biết con thương cô nhiều nhưng cô đã nói sai và ba nghĩ chính cô cũng không biết cô sai.

Con nghe ba kỹ đây: con người không có các chủng tộc. Chỉ có một chủng tộc là chủng tộc loài người, gồm đàn ông đàn bà, màu da khác nhau, cao thấp lớn bé với các thái độ khác nhau và đa dạng. Chữ “chủng tộc” không nên dùng để chỉ nét đa dạng của nhân loại. Nó được dùng để nói quá lên về các nét khác nhau bên ngoài, về mặt thể lý. Người ta không có quyền dựa trên khác biệt về thể lý – màu da, sắc vóc, khuôn mặt – để phân chia nhân loại theo đẳng cấp, có nghĩa là xem có người cao hơn người khác và xếp những người khác này ở một đẳng cấp thấp hơn. Nói cách khác người ta không được quyền tin và nhất là làm cho người khác tin vì họ có màu da trắng nên họ có các phẩm chất trội hơn người có da màu.

Ba đề nghị con đừng dùng chữ “chủng tộc” nữa. Đã có rất nhiều người ác ý khai thác chữ này, tốt hơn nên thay thế nó bằng cụm từ “loài người.” Như thế loài người gồm các nhóm đa dạng và khác nhau. Nhưng tất cả đàn ông đàn bà trên hành tinh này đều có cùng một màu máu trong mạch máu dù họ có là da trắng, da vàng, da đen, da nâu hay da màu khác.

- Tại sao người Phi châu da đen và người u châu da trắng?

- Màu da là do một sắc tố có tên là mê-la-ni. Ai cũng có sắc tố này. Nhưng người Phi châu sản xuất sắc tố này nhiều hơn người u châu hay Á châu.

- Vậy bạn Abdou của con chế tạo nhiều sắc tố...

- Mê-la-ni giống như một chất nhuộm màu.

- Vậy Abdou chế tạo sắc tố nhiều hơn con. Con biết máu của ai cũng màu đỏ nhưng khi mẹ cần máu thì bác sĩ nói ba không có cùng nhóm máu với mẹ.

- Đúng, có nhiều nhóm máu: nhóm A, B, O và AB. Nhóm O là nhóm có thể cho tất cả nhóm khác máu của mình. Nhóm AB là nhóm có thể nhận máu của tất cả các nhóm khác. Nhưng như thế không phải là chuyện nhóm này hơn nhóm kia.

Khác biệt nhau nằm ở vấn đề văn hóa (ngôn ngữ, phong tục, tập tục, ẩm thực vv...) Con nhớ không, Cô Tâm, người bạn Việt Nam của mẹ đã cho mẹ máu trong khi mẹ là người Ma-rốc. Hai người có cùng nhóm máu, mặc dù hai người không cùng màu da và có văn hóa rất khác nhau.

- Vậy nếu ngày nào bạn Abdou cần máu, con có thể cho?

- Nếu hai đứa con có cùng nhóm máu.

- Thế nào là một người kỳ thị?

- Người kỳ thị là người cho rằng mình không có cùng màu da, cùng ngôn ngữ, cùng cách tổ chức lễ, tự nghĩ mình tốt hơn, cao hơn người khác với mình. Họ còn khăng khăng cho rằng có nhiều chủng tộc và tự nhủ: “Chủng tộc của mình đẹp và quý phái; các chủng tộc khác xấu và như súc vật.”

- Có giống dân nào tốt hơn không?

- Không. Các sử gia từ thế kỷ 18 đến 19 đã cố thử để chứng minh giống dân da trắng tốt hơn giống dân da đen về mặt thể lý và tinh thần. Vào thời đó họ nghĩ nhân loại chia ra làm nhiều giống. Sử gia Ernest Renan (1823-1892) chỉ định các nhóm một thuộc “chủng tộc thấp kém” là: Người da Đen ở Phi châu, dân thiểu số ở Úc và người In-điên ở Mỹ. Theo ông, “người da Đen đối với loài người thì giống lừa đối với ngựa”, có nghĩa là “một người thiếu thông minh và sắc đẹp!” Nhưng, một bác sĩ chuyên gia máu nói “trong thế giới loài vật, các giống tinh tuyền chỉ tồn tại ở dạng thử nghiệm trong phòng thí nghiệm như những con chuột chẳng hạn.” Ông nói thêm “có bao nhiêu khác biệt văn hóa xã hội giữa một người Trung Hoa, Mali và Pháp thì có bấy nhiêu dạng di truyền khác nhau.”

- Các khác biệt văn hóa xã hội là gì?

- Các khác biệt văn hóa xã hội làm phân biệt nhóm người này với nhóm người khác qua cách họ tổ chức cuộc sống xã hội (con đừng quên là mỗi nhóm có phong tục và truyền thống khác nhau) và họ tạo ra các dạng văn hóa khác nhau – nhạc của người Phi châu thì khác nhạc của người u châu. Văn hóa của nhóm này khác văn hóa của nhóm kia. Cũng vậy với cách sống, cách tổ chức đám cưới, tổ chức lễ vv...

- Di truyền là gì?

- Chữ “di truyền” để chỉ định các gien, gien là các yếu tố có trách nhiệm di truyền trong cơ thể. Một gien là một đơn vị di truyền. Con biết thừa kế là gì không? Là những gì cha mẹ truyền cho con cái: chẳng hạn các nét về thể lý và tâm hệ. Con cái giống cha mẹ về hình thức và có vài nét tính tình của cha mẹ gọi là thừa kế.

- Như vậy chúng ta khác nhau vì giáo dục nhiều hơn là gien?

- Dù sao thì chúng ta người này người kia cũng khác nhau. Một cách đơn giản, vài người trong chúng ta có những nét thừa kế giống nhau. Chung chung. Họ nhóm lại thành một nhóm. Tạo thành một dân tộc khác nhau qua lối sống. Có nhiều nhóm người phân biệt nhau bằng màu da, bằng hệ thống lông, bằng các nét trên mặt và cũng bằng văn hóa.

Đứa con của các cuộc hôn nhân trộn lẫn gọi là “lai.” Chung chung con lai rất đẹp. Chính sự pha trộn làm cho đẹp và là thành trì chống nạn kỳ thị.

- Nếu tất cả ai cũng khác nhau thì không ai giống ai...

- Mỗi người là một cá thể duy nhất. Trên khắp thế giới, không có hai người nào tuyệt đối giống nhau. Dù sinh đôi nhưng họ cũng khác nhau. Nét đặc thù của mỗi người là bản sắc mà chỉ chính mình mới xác định được. Nó đặc biệt, có nghĩa là không thay thế được. Chắc chắn người ta có thể thay thế một chức năng nhưng tái sản xuất lại y hệt thì không thể được. Mỗi người chúng ta có thể nói: “tôi không giống như những người khác”, và họ có lý. Nói: “tôi là người độc nhất” không có nghĩa là “tốt nhất”. Chỉ đơn giản xác nhận mỗi con người là một cá thể đặc biệt. Nói cách khác, mỗi khuôn mặt là một điều thần diệu, độc nhất và không bắt chước được.

- Con cũng vậy?

- Chắc chắn. Con độc nhất, cũng như Abdou độc nhất, Céline độc nhất. Trên quả đất này không có hai dấu tay nào giống nhau y hệt. Mỗi ngón tay có dấu riêng. Chính vì vậy trong các phim trinh thám, người ta lấy dấu tay trên các đồ vật để lại ở hiện trường để tìm thủ phạm.

- Nhưng ba này, trên truyền hình ký rồi có phóng sự chiếu người ta chế tạo con cừu qua hai phiên bản.

- Con muốn nói đến chuyện sinh sản vô tính, tái sản xuất với rất nhiều ấn bản. Sản xuất đồ vật thì được, máy sẽ sản xuất cùng độ vật, cái nào cái đó giống nhau y hệt. Nhưng người ta không được làm trên súc vật và nhất là trên con người.

- Ba có lý, con không thích có hai Céline trong lớp con. Một là đủ.

- Con biết đó, nếu mình quyết định sản xuất con người như mình sao chụp, mình sẽ kiểm soát được thế giới, mình sẽ quyết định giữ giống này hoặc loại bỏ giống kia. Thật khủng khiếp.

- Con sợ... Dù cho đó là cô bạn thân nhất của con, con cũng không muốn có hai.

- Và rồi nếu người ta cho phép sinh sản vô tính, những người nguy hiểm có thể lợi dụng, chẳng hạn họ nắm quyền lực và đè bẹp người khác. May thay, con người là cá thể duy nhất và không tái sản xuất lại y hệt. Bởi vì mình không giống người hàng xóm, cũng không giống với người anh em sinh đôi, bởi vì chúng ta ai cũng khác nhau nên có thể nói và xác nhận “phong phú nằm trong khác biệt.”

- Nếu con hiểu đúng, người kỳ thị là người sợ người lạ vì họ không biết, họ nghĩ có nhiều giống và xem giống của họ là tốt nhất?

- Đúng rồi con. Nhưng không phải như vậy là đủ. Con quên bạo lực và ý chí của họ là muốn đi thống trị người khác.

- Người kỳ thị là người lầm lạc.

- Những người kỳ thị tin chắc là nhóm của họ – có thể là tôn giáo, xứ sở, ngôn ngữ hoặc tất cả những chuyện này gộp lại – là cao hơn nhóm trước mặt.

- Làm sao họ nghĩ họ cao hơn người khác?

- Họ tin và làm cho người khác tin là có những bất bình đẳng tự nhiên theo thứ trật thể lý – diện mạo bề ngoài, hoặc theo thứ trật văn hóa nên họ có cảm tưởng cao hơn người khác. Vì thế có người dựa vào tôn giáo để biện minh cho cách đối xử và tình cảm của họ. Phải nói là mỗi tôn giáo nghĩ mình là tôn giáo tốt nhất cho mọi người và có khuynh hướng cho rằng những người không theo tôn giáo mình là đi sai đường.

- Ba nói các tôn giáo là kỳ thị?

- Không, không phải các tôn giáo kỳ thị nhưng đôi khi do con người làm và họ nuôi lòng kỳ thị.

Năm 1095, giáo hoàng Urbain II kêu gọi bắt đầu từ thành phố Clermont-Ferrand một cuộc chiến chống người Hồi giáo vì xem họ là những người không trung thành. Hàng ngàn người công giáo đi đến các xứ Trung Đông để tàn sát người Ả-rập và người Thổ. Cuộc chiến nhân danh Chúa này được gọi là “thập tự chiến.”

“Giữa thế kỷ 11 và 15, viện các lý do tôn giáo, người công giáo ở Tây Ban Nha đã trục xuất người Hồi giáo và người Do Thái.

“Và cũng có vài người dựa trên sách thánh để biện minh cho khuynh hướng tự cho mình cao hơn người khác. Các cuộc chiến tranh tôn giáo thường hay xảy ra.

- Nhưng hôm nọ ba nói kinh Coran chống kỳ thị.

- Đúng kinh Coran cũng như sách Thora hay Kinh Thánh; tất cả sách thánh đều chống kỳ thị. Kinh Coran nói mọi người bình đẳng trước mặt Chúa và họ chỉ khác nhau qua lòng tin sâu đậm của họ. Trong kinh Thora có viết: “... nếu có người lạ đến ở nhà con, con không được hành hạ họ, đối với con, họ là một trong những người đồng hương của con... và con thương họ như chính con vậy.” Kinh Thánh còn nhấn mạnh phải tôn trọng người anh em, có nghĩa là anh em mình hay người lạ. Trong Tân Ước có nói: “Những gì cha đòi hỏi là các con hãy thương yêu nhau” và “Con yêu người anh em như chính mình vậy.” Tất cả mọi tôn giáo đều dạy con người giữ hòa bình với nhau.

- Và nếu mình không tin ở Chúa? Con hỏi vậy vì thỉnh thoảng con tự hỏi không biết có thiên đàng, hỏa ngục không...

- Nếu mình không có lòng tin thì dưới mắt các tu sĩ, mình chướng mắt họ, rất chướng mắt; với những người cuồng tín, họ nhìn mình như kẻ thù.

- Hôm nọ trên truyền hình, khi có các cuộc mưu sát, một ký giả kết tội Hồi giáo. Theo ba đó là một ký giả kỳ thị không?

- Không, ông không kỳ thị, ông không biết và không giỏi. Ký giả đó lẫn lộn Hồi giáo với chính trị. Chính các chính trị gia dùng Hồi giáo trong các cuộc chiến đấu của họ. Người ta gọi đó là những người toàn nguyên cực đoan.

- Đó là những người kỳ thị?

- Những người toàn nguyên cực đoan là những người cuồng tín. Người cuồng tín là người nghĩ họ là người duy nhất nắm Chân Lý. Thường thường, cuồng tín và tôn giáo đi chung với nhau. Những người toàn nguyên cực đoan có ở trong tất cả mọi tôn giáo. Họ tin họ được thần khởi. Họ mù quáng và cuồng nhiệt, muốn áp đặt lòng tin của họ lên người khác. Họ rất nguy hiểm vì họ không coi trọng mạng sống người khác. Nhân danh Thượng Đế, họ sẵn sàng giết và ngay cả chết; rất nhiều người bị người lãnh đạo của họ lèo lái. Đương nhiên họ là những người kỳ thị.

- Giống như những người bầu cho đảng cực hữu của ông Le Pen?

- Ông Le Pen điều khiển một đảng chính trị dựa trên kỳ thị, có nghĩa là ghét người lạ, người di dân, người Hồi giáo, người Do thái vv...

- Đó là đảng của hận thù.

- Đúng. Nhưng tất cả những ai bầu cho Le Pen không nhất thiết là những người kỳ thị... Ba vẫn tự hỏi... Nếu không, sẽ có bốn triệu người kỳ thị ở Pháp! Quá nhiều! Người ta đánh lừa họ; hoặc họ không muốn thấy thực tế. Một vài người bầu cho ông Le Pen là họ muốn biểu lộ một sự nổi loạn nhưng họ dùng sai phương tiện.

- Ba, làm sao để dân chúng không còn kỳ thị?

- Đại tướng de Gaulle đã nói, đó là “cả một chương trình rộng lớn”! Gieo hận thù thì dễ hơn là gieo tình yêu. Khinh người, không yêu thương người mình không quen biết thì dễ hơn là yêu thương họ. Luôn luôn cái khuynh hướng bộc phát, cái xung động quen thuộc như ba vừa nói hồi nãy là để diễn tả sự từ chối, ruồng bỏ.

- Thế nào là từ chối, ruồng bỏ?

- Đó là đóng mọi cánh cửa. Nếu người lạ gõ cửa, mình không mở. Nếu người ta van nài, mình mở cửa nhưng không cho vào; có nghĩa là tốt hơn họ nên đi chỗ khác, mình đuổi họ.

- Như thế sẽ gây hận thù?

- Đó là ngờ vực tự nhiên mà một vài người đối xử với người khác. Hận thù là một cảm xúc nặng hơn, sâu hơn bởi vì nó đi ngược với tình yêu.

- Con không hiểu ba nói tình yêu nào ở đây?

- Tình yêu đối với chính mình.

- Vậy sao? Có những người không thương chính mình sao?

- Khi mình không thương mình thì mình không thương được ai. Nó giống như một căn bệnh. Đó là sự khốn cùng. Thường thường, người kỳ thị thương họ lắm, thương đến nỗi mà không còn chỗ cho người khác. Từ đó phát sinh tính ích kỷ.

- Vậy, người kỳ thị là người không thương ai hết và họ ích kỷ. Họ phải rất khổ. Đó là địa ngục.

- Đúng, nạn kỳ thị là địa ngục.

- Hôm kia khi ba nói chuyện với chú, ba nói: “Địa ngục là tại người khác.” Câu đó có nghĩa là gì?

- Câu này không dính gì đến kỳ thị. Đó là thành ngữ dùng khi người ta bắt buộc phải chịu đựng những người mà mình không muốn sống với họ.

- Cũng giống như nạn kỳ thị.

- Không, không hẳn như vậy, bởi vì không phải mình phải yêu tất cả mọi người. Nếu có người, lấy ví dụ đứa em họ của con, nó vào phòng xé tập của con, nó phá phách không cho con chơi một mình, con đuổi nó ra khỏi phòng, như vậy không phải là kỳ thị. Ngược lại, nếu Abdou, bạn cùng lớp đến phòng con chơi, bạn đàng hoàng nhưng con đuổi ra khỏi phòng chỉ vì bạn da đen, thì lúc đó con kỳ thị. Con hiểu chứ?

- Đúng, nhưng con chưa hiểu kỹ câu “địa ngục là tại người khác.”

- Đó là câu đối đáp trích từ vở kịch Xử Kín – Huis Clos của triết gia Jean-Paul Sartre. Sau khi chết, ba nhân vật ở vĩnh viễn với nhau trong một căn phòng rất đẹp. Họ phải sống chung với nhau và không có một phương tiện nào để thoát ra. Và đó là địa ngục. Từ đó mới có thành ngữ “địa ngục là tại người khác.”

- Vậy đây không phải là kỳ thị. Con có quyền không thương tất cả mọi người. Nhưng làm sao mình biết lúc nào thì kỳ thị?

- Một người không thể nào tuyệt đối yêu tất cả mọi người được và nếu họ bắt buộc phải sống với những người họ không lựa chọn, họ sống trong địa ngục và thấy các khuyết điểm của mấy người kia, như vậy cũng gần với kỳ thị. Để biện minh cho sự ghê tởm của mình, người kỳ thị viện đến các nét ngoại hình; họ sẽ nói: tôi không chịu đựng người này vì họ có mũi quặp, người kia vì có tóc quắn, người nọ vì mắt một mí, vv... Đây là những gì người kỳ thị nghĩ trong tận sâu thẳm: “Dù có biết khuyết điểm hay đức tính cá nhân của họ, chỉ cần thấy họ thuộc về một cộng đồng nào đó là tôi vứt họ qua một bên.” Họ dựa trên các nét ngoại hình hay tâm lý để biện minh cho việc vứt bỏ này.

- Ba cho con vài ví dụ.

- Họ sẽ nói người da Đen “khỏe mạnh nhưng lười biếng, tham ăn và không vệ sinh”; họ sẽ nói người Tàu “nhỏ con, ích kỷ và hung ác”; họ sẽ nói người Ả-rập “xảo quyệt, hung hăng và phản trắc” hay “làm như người Ả-rập” để chỉ một công việc làm cẩu thả; họ sẽ nói người Thổ là những người “mạnh và tàn nhẫn”: họ sẽ thấy người Do Thái khó coi với các nét ngoại hình hoặc giá trị tinh thần xấu để biện minh cho các cuộc bức hại của họ... Ví dụ thì rất nhiều.

Người da Đen thì nói người da Trắng có mùi kỳ kỳ, người Á châu thì nói người da Đen hoang dã, vv. Con phải gạt ra khỏi đầu các thành ngữ “Cứng đầu như người Thổ”, “làm việc như người Ả-rập”, “cười khỉn như người Á châu”, làm việc vất vả như mọi”, vv... Đó là những lời chửi mắng thậm tệ cần phải đập tan.

- Làm sao để đập tan?

- Trước hết phải học kính trọng. Kính trọng là điều thiết yếu. Thêm nữa, người ta không đòi mình phải thương họ nhưng đòi mình phải kính trọng họ trong nhân phẩm của họ. Kính trọng là tôn kính và chú tâm. Là biết lắng nghe.

Người lạ không đòi tình yêu và tình bạn, họ đòi được tôn trọng. Tình yêu và tình bạn có thể đến sau khi biết nhau nhiều hơn và mến nhau hơn. Nhưng khởi đầu, không được có bất cứ một phê phán nào trước. Nói cách khác là không được có thành kiến, mà kỳ thị lại phát triển qua các định kiến về dân tộc và văn hóa của họ.

Ba nói thêm các ví dụ khái quát hóa một cách ngu xuẩn: người Ê-cốt thì bủn xỉn, người Á châu thì xảo trá, người Bỉ thì ma lanh, người Du mục thì ăn cắp... Khái quát hóa như vậy thì ngốc thật và đó là nguồn gốc của sai lầm. Chính vì vậy mà không bao giờ con được nói: “Người Ả-rập thì thế này thế kia”; “người Pháp thì thế này thế nọ...” Người kỳ thị là người vơ đũa cả nắm. Nếu một người Ả-rập ăn cắp thì không được kết luận tất cả người Ả-rập ăn cắp. Tôn trọng người khác là bảo vệ công chính.

- Nhưng mình có thể kể những câu chuyện về người Bỉ mà không bị cho là kỳ thị!

- Tại sao phải chế nhạo người khác, phải biết cười mình trước. Nếu không, mình không có tính hài hước. Hài hước là một sức mạnh.

- Hài hước là cười?

- Có óc hài hước là biết cười đùa, không xem mọi chuyện là nghiêm trọng. Là trong mọi chuyện, kéo ra được một khía cạnh nào đó làm cho người ta cười hay thuận ý. Một nhà thơ nói: “Hài hước là tỏ ra lễ độ với thất vọng.”

- Mấy người kỳ thị có óc hài hước không?

- Không, mấy người kỳ thị không có óc hài hước; còn tính khí của họ, họ thường dữ dằn. Họ chỉ biết cười một cách hung dữ với người khác khi lôi những điểm xấu của người khác ra để nói, làm như họ không xấu vậy. Khi người kỳ thị cười là để tỏ cho thấy họ cao hơn; sự thật, họ chỉ chứng tỏ cái không hiểu biết, cái trình độ ngu xuẩn hay ý muốn đi hại người khác. Để nói về người khác, họ dùng những chữ ghê tởm, chưởi bới. Ví dụ nói về người Ả-rập, họ dùng những chữ như “chuột con”, “mèo con”; người Nhật thì “mắt hí”, “lùn”, người da Đen thì “mọi”...

- Khi người ta ngốc thì người ta kỳ thị?

- Không, nhưng khi người ta kỳ thị thì người ta ngốc.

- Vậy con kết luận: kỳ thị là do: 1-sợ, 2-không biết, 3-ngu ngốc.

- Con có lý. Con cũng phải biết điều này: người ta cũng có thể hiểu biết và dùng hiểu biết này để biện minh cho kỳ thị. Cũng có thể dùng trí thông minh cho mục đích xấu; như vậy cũng không đơn giản.

- Vậy sao?

- Đôi khi những người có giáo dục, có văn hóa nhưng sau một bất hạnh, chẳng hạn sau khi thất nghiệp thì họ nghĩ người lạ đến xứ mình làm cho mình thất nghiệp. Thật ra trong thâm tâm, họ biết người lạ chẳng làm gì hết nhưng họ cần đổ cơn giận lên người khác. Cái đó người ta gọi là dê tế thần.

- Dê tế thần là gì hả ba?

- Ngày xưa, cộng đồng Do Thái chọn một con dê thả vào sa mạc để tượng trưng cho việc họ rủ bỏ các điều không trong sạch. Khi muốn đổ sai lầm của mình trên người khác thì họ chọn một con dê tế thần. Ở Pháp, các người kỳ thị làm cho dân chúng nghĩ rằng nếu có khủng hoảng kinh tế là do các người nước ngoài đến Pháp. Họ cáo buộc những người này lấy công ăn việc làm của người Pháp. Vì vậy đảng Mặt Trận Quốc Gia là một đảng kỳ thị, họ dán trên các bức tường các khẩu hiệu: “3 triệu người thất nghiệp = 3 triệu di dân dư.” Con biết, có một trên năm người ở Pháp là người đến từ xứ khác!

- Nhưng những người di dân cũng bị thất nghiệp vậy! Cha của Souad cũng không có việc từ hai năm nay. Ông tìm mà không có, đôi khi ông điện thoại đến xin việc, họ đồng ý nhưng khi đến trình diện thì họ nói quá trễ!

- Con có lý. Nhưng những người kỳ thị là những người nói dối. Họ nói bất cứ gì mà không đếm xỉa đến sự thật. Những gì họ muốn là đánh vào trí tưởng tượng quần chúng bằng các khẩu hiệu. Các nghiên cứu về kinh tế đã chứng minh phương trình “3 triệu người thất nghiệp = 3 triệu di dân dư” là hoàn toàn sai. Nhưng người nào đang khổ vì không có việc thì sẽ tin bất cứ chuyện gì ngu xuẩn để dịu cơn giận.

- Kết tội người di dân thì cũng không đem việc làm đến cho mình!

- Đương nhiên là vậy, mình lại sợ người lạ, người mình đổ trên đầu họ đủ chuyện xấu. Đổ tội thì rất dễ. Người kỳ thị là người có ý xấu.

- Ý xấu?

- Ba cho con một ví dụ: một em học sinh người nước ngoài có điểm xấu ở trường. Thay vì em giận vì mình không học kỹ thì em nói nếu em có điểm xấu là vì cô giáo kỳ thị.

- Giống như Nadia em họ của con. Em bị cảnh cáo, em nói với cha mẹ là cô giáo không ưa người Ả-rập! Em nói quá, con biết em là học sinh không tốt.

- Đó là có ý xấu.

- Nhưng Nadia không phải là người kỳ thị..

- Em dùng một lý lẽ sai để tránh trách nhiệm, cách dùng này giống mấy người kỳ thị.

- Như vậy phải thêm ý xấu vào ba điểm trên: sợ, không hiểu biết, ngu xuẩn.

- Đúng. Nếu hôm nay ba giải thích cho con vì sao con người ta trở thành kỳ thị là vì đôi khi kỳ thị có những chiều kích rất bi thảm chứ không phải chỉ đơn giản là vấn đề ngờ vực, ghen tương đối với một cộng đồng. Trong quá khứ, người ta đã thấy cả một dân tộc nằm dưới quyền lực chi phối của nạn kỳ thị và bị hủy diệt.

- Thế nào là hủy diệt? Chắc khủng khiếp lắm!

- Đó là làm biến mất một cách tận căn và vĩnh viễn một cộng đồng, một nhóm.

- Làm thế nào? Người ta giết mọi người sao?

- Đó là những gì xảy ra trong Thế Chiến Thứ Nhì khi Hitler, nhà độc tài Đức quốc xã quyết định loại bỏ người Do Thái và người Di-gan trên bản đồ thế giới (còn người Ả-rập thì Hitler đối xử như “giống dân đứng sau cóc nhái!”

Ông đã đốt và bỏ vào lò hơi ngạt năm triệu dân Do Thái, đó là nạn diệt chủng. Do họ căn cứ vào một lý thuyết kỳ thị cho rằng: “Người Do Thái bị xem là những người thuộc dòng “giống không tinh tuyền”, như vậy là thấp kém và không có quyền sống; phải hủy diệt họ, có nghĩa là diệt cho đến người cuối cùng.” Ở u châu, chính quyền nào có người Do Thái trong dân chúng thì phải tố cáo và giao nộp cho Đức quốc xã. Người Do Thái phải mang một ngôi sao vàng trên ngực để mọi người nhận diện họ. Kỳ thị người Do Thái có tên là bài Do Thái.

- Từ đâu ra chữ này?

- Nó đi từ chữ xê-mít “sémite” là chữ để chỉ định các nhóm có nguồn gốc Tây Á nói các thứ tiếng như tiếng hê-brơ và Ả-Rập. Vì thế người Do Thái và Ả-Rập là những người xê-mít.

- Như vậy bài-xê-mít cũng là bài Ả-rập.

- Chung chung khi người ta nói chữ bài xê-mít antisémite là muốn ám chỉ bài Do Thái. Đó là một loại kỳ thị đặc biệt vì họ đã lên chương trình và lạnh lùng giết hết tất cả người Do Thái. Để trả lời trực tiếp vào câu hỏi của con, ba sẽ nói ai bài Do Thái thì cũng bài Ả-Rập luôn. Dù sao người kỳ thị là người không thích người khác, dù đó là người Do Thái, Ả-Rập hay người da Đen... Nếu Hitler thắng chiến tranh thì ông sẽ tấn công qua toàn nhân loại, bởi vì không có một giống dân nào là dân tuyền cả. Thật vô nghĩa và không thể nào có được. Chính vì vậy mà phải hết sức cẩn thận.

- Người Do Thái có thể là một người kỳ thị không?

- Người Do Thái cũng có thể là người kỳ thị, cũng như người Ả-Rập cũng có thể là người kỳ thị, nười Ác-mê-niên, người Di-gan, người da màu cũng có thể là người kỳ thị... Không có một nhóm dân nào mà trong đó không có những người mang tính kỳ thị.

- Dù họ bị kỳ thị?

- Sự kiện họ đau khổ vì bị kỳ thị không bắt buộc họ sẽ là người công chính. Họ cũng có thể kỳ thị. Một nạn nhân của kỳ thị, trong một vài trường hợp họ cũng có khuynh hướng kỳ thị.

- Ba giải thích cho con thế nào là nạn diệt chủng.

- Đó là hủy diệt một cách có phương pháp và hệ thống một nhóm dân thiểu số. Một người có quyền lực và điên khùng lạnh lùng quyết định dùng tất cả mọi phương tiện để giết tất cả mọi người trong một nhóm dân mà họ ngắm. Chung chung là những nhóm dân thiểu số thường bị nhắm cho loại quyết định này.

- Còn một chữ con không hiểu, chữ dân thiểu số.

- Đó là một nhóm người có cùng một ngôn ngữ, phong tục, truyền thống, văn minh truyền từ thế hệ này qua thế hệ khác, là một dân tộc có sắc thái riêng. Các thành viên của nhóm có thể ở phân tán khắp nơi trên thế giới.

- Ba cho con vài ví dụ.

- Người Do Thái, người Ác-mê-niên, người Di-gan, người Cha-Đốc, những người nói tiếng Ả-Rập hay hêbrơ, vv...

- Khi một dân tộc không có nhiều dân, họ có nguy cơ bị diệt chủng.

- Lịch Sử cho thấy các dân tộc thiểu số – những dân tộc không có nhiều dân – thường hay bị bức hại. Ngay thế kỷ 20, từ năm 1915, những người Ác-mê-niên sống trong vùng Trung Đông ở A-na-tô-li đã bị người Thổ đuổi đi và thảm sát (hơn một triệu người chết trong một dân số chỉ có một triệu tám trăm ngàn dân). Sau đó là người Do Thái bị thảm sát ở Nga và Ba Lan. Kế tiếp năm triệu người Do Thái bị Đức quốc xã giết trong các trại tập trung, Đức quốc xã xem người Do Thái thuộc “giống dân tiêu cực”, một loại “thứ cấp”, giống như họ cho người Di-gan là người thuộc “giai cấp thấp” và đã giết khoảng hai trăm ngàn người Di-gan.

- Đó là chuyện từ lâu, còn bây giờ?

- Các cuộc thảm sát dân tộc thiểu số vẫn còn tiếp diễn. Mới đây, năm 1992, người Xẹc-bi nhân danh những gì họ gọi là “rửa chủng tộc” đã giết hàng ngàn người Bốt-ni hồi giáo.

Ở Rwanda, người Hutus giết người Tutsis. Hai nhóm dân thiểu số đánh nhau trong vùng này từ thời người Bỉ cai trị thuộc địa này. Chủ nghĩa thực dân, ba sẽ giải thích thêm cho con sau, thường phân chia dân để họ dễ cai trị. Con ơi, thế kỷ 20 là một thế kỷ đau đớn, nhân loại chém giết nhau rất nhiều.

- Ở Ma-rốc có người Do Thái không? Con biết có người Béc-be, mẹ là người Béc-be.

- Ở Ma-rốc, người Do Thái và người Hồi giáo sống chung với nhau gần mười một thế kỷ nay. Người Do Thái có khu phố riêng của họ. Họ không lẫn lộn với người Hồi nhưng họ không gây nhau. Giữa họ cũng có ngờ vực mà cũng có kính trọng. Điều quan trọng nhất là khi người Do Thái bị thảm sát ở u châu thì họ được bảo vệ ở Ma-rốc.

Vào thời Đức chiếm đóng Pháp, Vua Ma-rốc Mohammed V đã từ chối không giao người Do Thái cho thống chế Pétain, ông này yêu cầu vua giao người Do Thái để đưa vào trại tập trung Đức quốc xã. Vua bảo vệ họ. Vua đã trả lời cho ông Pétain: “Đây là con dân của tôi, dân Ma-rốc. Ở đây, họ ở trong nhà của họ, họ được an toàn. Tôi có trách nhiệm bảo vệ họ.” Người Do Thái ở khắp nơi trên thế giới rất thương ông. Ngày nay còn vài ngàn người Do Thái ở Ma-rốc. Và những người ra đi muốn trở lại đó. Đó là xứ Ả-Rập và Hồi giáo có nhiều người Do Thái nhất trên đất của họ. Có một làng nhỏ ở phía Nam được người Do Thái gọi là “làng nhỏ Giê-ru-sa-lem.”

- Nhưng tại sao họ lại ra đi?

- Năm 1956 khi nước Ma-rốc độc lập, họ sợ không biết chuyện gì sẽ xảy ra. Người Do Thái đã định cư ở Í-t-ra-en kêu họ hồi hương. Sau đó chiến tranh năm 1967 và 1973 xảy ra giữa Ít-ra-en và các nước Ả-Rập, họ quyết định rời quê cha đất tổ để đi hoặc Ít-ra-en, hoặc u châu, hoặc Bắc Mỹ. Nhưng người Ma-rốc Hồi giáo rất tiếc chuyện ra đi này vì hơn mười thế kỷ, họ sống chung hòa bình với nhau. Có những bài thơ, bài hát của những Do Thái và người Hồi viết bằng tiếng Ả-Rập, bằng chứng hai dân tộc sống hòa hợp với nhau.

- Vậy thì người Ma-rốc không kỳ thị!

- Câu khẳng định này không vững. Không có dân tộc kỳ thị hoặc không kỳ thị trong toàn diện của nó. Người Ma-rốc cũng như tất cả mọi người, cũng có người kỳ thị và người không kỳ thị.

- Họ có thích người nước ngoài không?

- Ai cũng công nhận họ là một dân tộc hiếu khách. Họ thích đón tiếp khách ghé chơi, giới thiệu xứ sở, thưởng thức các món ăn đặc biệt. Lúc nào các gia đình người Ma-rốc cũng hiếu khách; người Ma-ghép, người Ả-Rập trong sa mạc, người Ả-Rập du-cư, người du mục cũng vậy. Nhưng có một số người Ma-rốc có lối cư xử đáng lên án, nhất là đối với người da Đen.

- Vì sao là người da Đen?

- Vì ngày xưa, thương gia Ma-rốc qua Phi châu làm ăn. Họ bắt đầu làm ăn ở Xê-nê-gal, Ma-li, Xu-đăng, Ghi-nê và một vài người trong số họ đem các bà da Đen về. Con cái mà họ có với các bà này bị vợ da Trắng và con của họ hành hạ. Chú của ba có hai bà vợ Đen. Ba có anh em họ da Đen. Ba nhớ là họ không ăn chung với mình và mình có thói quen gọi họ là người nô lệ da Đen.

Trước người Ma-Rốc, người u châu cũng xem người da Đen là một loại “súc vật như khỉ” (Buffon 1707-1788), văn sĩ này là người rất thông thái mà cũng nói: “Người Mọi thì thấp kém, lẽ dĩ nhiên họ phải làm nô lệ.” Nạn nô lệ đã được loại bỏ khắp nơi trên thế giới nhưng đây đó vẫn còn tồn tại dưới các hình thức ngụy trang.

- Giống như trong mấy phim Mỹ, chú da Trắng đánh người da Đen...

- Người da Đen ở Mỹ là con cháu của những người nô lệ mà người di dân đến Mỹ đầu tiên đem từ Phi châu về. Tình trạng nô lệ là quyền của chủ áp đặt trên một người. Người nô lệ hoàn toàn không có tự do. Hồn và xác của họ thuộc về chủ.

Nạn kỳ thị đã và vẫn tiếp tục rất gay go ở Mỹ. Người da Đen đã đương đầu rất kinh khủng mới có được quyền. Trước đó, trong một vài tiểu bang, người Đen không được quyền tắm chung hồ bơi với người Trắng, không được quyền dùng chung nhà vệ sinh với người Trắng, không được chôn cùng nghĩa địa, không được đi cùng xe buýt, không được học cùng trường. Năm 1957, ở thị trấn Little Rock, một làng phía Nam nước Mỹ, cảnh sát, quân đội và cả chính tổng thống Eisenhower can thiệp để chín học sinh da Đen được vào học trường Central High School, một trường của người da Trắng... Cuộc chiến đấu dành quyền cho người da Đen vẫn không ngừng dù mục sư Matin Luther King đã bị ám sát năm 1968 ở Atlanta, ông là một trong những người dẫn đầu cuộc chiến đấu này. Ngày nay mọi sự đã bắt đầu thay đổi.

Ngày xưa ở Nam Phi người Trắng và người Đen sống tách riênrg ra. Người ta gọi đó là chủ nghĩa phân cách màu da. Người Đen đông hơn nhưng bị thiểu số người da Trắng cai trị.

Ba phải nói để con hiểu người Đen cũng như tất cả mọi người, họ cũng có thái độ kỳ thị đối với những người khác họ. Họ thường là nạn nhân của kỳ thị nhưng không phải vì vậy mà họ không kỳ thị.

- Vừa rồi ba nói chủ nghĩa thực dân chia để trị... Chủ nghĩa thực dân là gì, nó cũng giống kỳ thị?

- Vào thế kỷ 19, các nước u châu như Pháp, Anh, Bỉ, Ý, Bồ Đào Nha dùng vũ lực quân sự xâm chiếm các nước Phi châu và Á châu. Chủ nghĩa thực dân là chủ nghĩa thống trị. Người thực dân nghĩ rằng họ là người da trắng, họ văn minh, họ có bổn phận đem “văn minh đến cho các sắc dân thấp kém hơn”. Chẳng hạn họ nghĩ, một người Đen Phi châu thí ít trí tuệ hơn người Trắng, có nghĩa là ít thông minh hơn.

- Người thực dân là người kỳ thị!

- Họ kỳ thị và thống trị. Khi mình bị nước khác thống trị, mình không còn tự do, mình mất độc lập. Đến năm 1962, nước An-giê-ri vẫn còn bị con như một phần của nước Pháp. Nguồn tài nguyên của họ bị lợi dụng và công dân của họ không có tự do. Người Pháp xâm chiếm An-giê-ri năm 1830 và sau đó xâm chiếm toàn lãnh thổ. Ai không muốn ách đô hộ này thì bị đuổi, bị bắt và có khi bị giết. Chủ nghĩa thực dân là một chủ nghĩa kỳ thị ở tầm Quốc gia.

- Làm sao một nước lại đi kỳ thị?

- Không phải toàn cả nước nhưng nếu chính quyền quyết định một cách độc đoán đi xâm chiếm một lãnh thổ không phải của mình, dùng vũ lực để duy trì, khinh dân bản xứ, xem văn hóa của họ không ra gì, cần phải đem cái mà họ gọi là văn minh đến cho dân bản xứ. Trên thực tế, thực dân phát triển những gì sẽ giúp họ khai thác nguồn tài nguyên của xứ sở đó. Đó gọi là chủ nghĩa thực dân. Thường thường là để chiếm đoạt tài nguyên và gia tăng quyền lực nhưng những điều này họ không bao giờ nói ra. Đó là một cuộc xâm chiếm, ăn cắp, hung bạo có tác hại rất lớn trên người dân. Chẳng hạn ở An-giê-ri phải cần rất nhiều năm để chiến đấu, để kháng chiến mới chấm dứt được chế độ thực dân.

- Bây giờ nước An-giê-ri được tự do...

- Đúng, nước An-giê-ri được độc lập từ năm 1962; chính người An-giê-ri quyết định mình làm gì cho xứ sở họ...

- Từ 1830 đến 1962, một trăm ba mươi hai năm, một thời gian rất dài!

- Năm 1958, nhà thơ An-giê-ri Jean Amrouche viết:

Người ta đã lấy của người An-giê-ri

Tổ quốc với cái tên

Ngôn ngữ với những câu châm ngôn thần thánh

Khôn ngoan làm chuẩn cho con đường sống

Từ thuở nằm nôi đến khi vào mồ

Đất đai với ruộng lúa

Suối nguồn với vườn cây

Bánh nuôi thân, bánh nuôi tâm hồn...

Người ta vứt người An-giê-ri ra khỏi

nhân loại

làm cho nó mồ côi

làm cho nó bị tù

của một hiện tại không ký ức và không tương lai.

Đó là chủ nghĩa thực dân. Người ta xâm chiếm xứ sở, vô sản hóa người dân, bỏ tù những người chống đối, đem dân có sức lao động qua nước chủ làm việc.

- Chính vì vậy mà có nhiều người An-giê-ri ở Pháp?

- Trước khi được độc lập, An-giê-ri thuộc về Pháp. Không có hộ chiếu riêng của nước An-giê-ri. Người An-giê-ri lệ thuộc người Pháp. Người kitô giáo là người Pháp. Người Do Thái trở thành người Pháp từ năm 1870. Còn người Hồi giáo bị cho là “dân bản địa” có nghĩa là dân của một xứ thuộc địa, một từ diễn tả nạn kỳ thị hồi đó. Vì thế từ “bản địa” để chỉ người dân ở một tầng lớp thấp trong xã hội. Khi quân đội Pháp hay các ngành kỹ nghệ cần người làm việc, họ qua An-giê-ri tìm. Họ không cần hỏi ý kiến người An-giê-ri, người An-giê-ri cũng không có hộ chiếu, họ chỉ cần cấp giấy phép là đi. Họ ra lệnh, nếu ai bất tuân sẽ bị bắt và bị phạt. Đó là những người di dân đầu tiên.

- Những người di dân là người Pháp trước đó?

- Chỉ từ năm 1958, những ai đã được đem từ An-giê-ri đến mới được xem là người Pháp, những người đến từ Ma-Rốc hoặc Tu-ni-di thì không. Các những người xứ khác thì họ tự đến như người Bồ Đào Nha, Tây Ban Nha, Ý, Ba Lan...

- Nước Pháp như nước Mỹ!

- Không hoàn toàn như vậy. Trừ người In-điên, tất cả người Mỹ, những người dân đầu tiên của châu Mỹ đều là những cựu di dân. Người In-điên bị người Tây Ban Nha và sau đó là người Mỹ sát hại. Khi ông Kha Luân Bố khám phá Tân Thế Giới, ông gặp người In-điên và rất ngạc nhiên thấy họ cũng là người giống người u châu, bởi vì vào thế kỷ 15, người ta không nghĩ những người này có một tâm hồn. Người ta tưởng tượng họ gần với súc vật hơn loài người!

Nước Mỹ gồm nhiều chủng tộc, nhiều nhóm dân đến từ khắp nơi trên thế giới trong khi nước Pháp chỉ là đất của người di dân vào cuối thế kỷ 19.

- Nhưng trước khi người di dân đến, nước Pháp có nạn kỳ thị không?

- Ở đâu có con người sống, ở đó có kỳ thị. Không có một nước nào tự cho mình không có nạn kỳ thị. Nạn kỳ thị nằm trong lịch sử nhân loại. Nó như một cái bệnh. Tốt hơn là phải biết mình mắc bệnh và học để loại bỏ nó, từ chối nó. Phải kiểm soát và tự nhủ “nếu tôi sợ người lạ thì họ cũng sợ tôi”. Mình lúc nào cũng là một người lạ đối với người khác. Học để cùng sống chung là chiến đấu chống nạn kỳ thị.

- Con, con không muốn học để sống chung với Céline, một cô bé dữ dằn, ăn cắp và nói dối...

- Con nói quá, một cô bé bằng tuổi con đâu đến nỗi vậy!

- Cô dữ với Abdou, cô không muốn ngồi bên cạnh Abdou và cô nói xấu người da Đen.

- Có thể cha mẹ Céline không dạy Céline mà có thể họ cũng không được dạy dỗ. Nhưng con đừng đối xử với cô như cô đối xử với Abdou. Phải nói chuyện với cô, giải thích cho cô thấy điểm sai của cô.

- Một mình con, con không làm được.

- Con nhờ cô giáo thảo luận vấn đề này trong lớp. Con biết đó, mình chỉ có thể sửa cách đối xử của một em bé, nhưng khi thành người lớn rồi thì rất khó.

- Tại sao vậy ba?

- Bởi vì trẻ con sinh ra không có thói kỳ thị trong đầu. Thường thường trẻ con lập lại những gì cha mẹ, người thân nói. Trẻ con chơi với nhau một cách tự nhiên. Nó không đặt câu hỏi em bé này có màu da này thì hơn hay thua nó, nó chỉ cần có bạn để chơi. Trẻ con có thể thuận hay nghịch nhau. Đó là chuyện bình thường không dính gì đến màu da. Ngược lại nếu cha mẹ dặn con cái nên cẩn thận về các em bé da màu thì có thể lúc đó cách đối xử của chúng sẽ khác.

- Nhưng ba này, ba cứ nói hoài kỳ thị là chuyện bình thường, phổ biến, đó là khuyết điểm chung của con người!

- Đúng, nhưng phải khắc sâu vào trí não trẻ con những tư tưởng lành mạnh để nó không buông theo bản năng. Người ta cũng có thể khắc ý tưởng sai và không lành mạnh. Điều này tùy thuộc rất nhiều vào giáo dục và não trạng của cha mẹ. Đứa trẻ phải sửa lại cha mẹ khi cha mẹ nói những câu kỳ thị. Đừng ngần ngại can thiệp, cũng đừng e dè vì đó là người lớn.

- Như vậy có nghĩa là gì? Mình có thể cứu em bé để em bé không kỳ thị nhưng mình không cứu được người lớn...

- Đúng, cứu một em bé dễ hơn. Có một luật chi phối con người một khi nó lớn lên: không thay đổi! Từ rất lâu một triết gia đã nói: “Trọn con người mình cứ khăng khăng giữ chặt lấy mình.” Tên ông là Spinoza. Nói một cách bình dân hơn là: “Người ta không đổi vân của con ngựa vằn được.” Hay nói cách khác, mình sinh làm sao thì ra làm vậy. Ngược lại, đứa trẻ con còn cởi mở, còn học được, còn hình thành được. Người lớn khi họ đã tin có “bất bình đãng giữa các giống” thì khó mà thuyết phục họ được. Ngược lại trẻ con có thể thay đổi. Và trường học giúp cho trẻ con để chúng học và biết mọi người sinh ra đều bình đẳng trước mặt pháp luật, nét đa dạng của nhân loại là phong phú chứ không phải khuyết tật.

- Người kỳ thị có lành không?

- Con xem người kỳ thị là người mắc bệnh?

- Đúng, bởi vì nghi ngờ người khác chỉ vì họ có màu da khác mình là chuyện không bình thường...

- Lành hay không tùy họ. Nếu họ có khả năng đặt lại vấn đề.

- Làm sao người ta đặt lại vấn đề?

- Người ta đặt lại vấn đề, nghi ngờ và nói “có thể mình sai khi nghĩ như vậy”, mình cố gắng suy nghĩ để thay đổi cách lý luận và cách đối xử.

- Nhưng ba nói là người lớn không thay đổi.

- Đúng, nhưng mình có thể ý thức là mình đã sai lầm và chấp nhận vượt lên. Điều đó không có nghĩa người ta thay đổi thật sự và hoàn toàn. Người ta thích ứng với. Đôi khi mình là nạn nhân của kỳ thị, mình ý thức kỳ thị là bất công, là không chấp nhận được. Chỉ cần đi du lịch, đi khám phá các xứ khác để thấy. Như người ta thường nói, du lịch làm trẻ lại. Du lịch là thích khám phá và học hỏi, là ý thức có các nền văn hóa khác nhau và tất cả đều đẹp và phong phú. Không có văn hóa này hơn văn hóa kia.

- Như vậy có một hy vọng...

- Phải chiến đấu chống kỳ thị vì người kỳ thị vừa nguy hiểm mà cũng vừa là nạn nhân.

- Làm sao vừa cả hai một lúc?

- Nguy hiểm cho người khác và nạn nhân của chính mình. Họ ở trong sai lầm mà họ không biết và họ cũng không muốn biết. Phải có can đảm để nhận ra lỗi lầm của mình. Người kỳ thị không có được can đảm này. Không phải dễ để nhận thấy mình lầm và tự phê phán mình.

- Ba nói không rõ lắm!

- Con có lý. Phải rõ ràng. Nói “bạn sai, tôi có lý” thì dễ hơn. Nhưng khó để nói: “bạn có lý, còn tôi sai.”

- Con tự hỏi không biết người kỳ thị có biết mình sai không.

- Thực tế, họ có thể biết nếu họ chịu khó tìm hiểu, và nếu họ có can đảm đặt lại tất cả câu hỏi.

- Câu hỏi nào?

- Tôi có hơn người khác không? Tôi có thuộc về một nhóm hơn nhóm khác không? Có nhóm nào thấp hơn tôi không? Nếu giả thử có nhóm thấp hơn tôi, tôi nhân danh gì để đánh họ? Có phải diện mạo bên ngoài bao gồm khác biệt trong cư xử không? Nói cách khác, có phải vì mình da trắng mà mình thông minh hơn không?

- Những người yếu đuối, bệnh tật, già cả, trẻ em, khuyết tật, tất cả những người đó là những người kém hơn đúng không?

- Dưới mắt của những người hèn, họ thấp kém.

- Người kỳ thị có biết họ hèn không?

- Không, bởi vì cần phải có can đảm để biết mình hèn...

- Ba, ba quay vòng vòng.

- Đúng, nhưng ba muốn chứng tỏ cho con thấy bằng cách nào người kỳ thị là tù nhân cho những mâu thuẫn của họ và họ không muốn thoát ra.

- Vậy thì họ là người bệnh!

- Đúng, một hình thức nào đó khi mình thoát ra, mình có được tự do. Người kỳ thị không thích tự do. Họ sợ. Vì họ sợ sự khác biệt. Tự do duy nhất mà họ thích là tự do của họ, tự do cho phép họ làm bất cứ gì, phê phán người khác và dám khinh người khác chỉ vì người ta khác mình.

- Ba, con muốn nói người kỳ thị là một người đểu giả.

- Chữ đó còn nhẹ đó con nhưng nó cũng đúng.

Kết luận

Cuộc chiến chống nạn kỳ thị phải là một suy nghĩ hàng ngày. Lúc nào cũng phải cảnh giác nó. Phải bắt đầu bằng làm gương và chú ý đến cách dùng chữ. Chữ rất nguy hiểm, có những chữ gây tổn thương và sỉ nhục, nuôi lòng ngờ vực và hận thù. Có chữ lại làm ngược đi ý nghĩa sâu xa của nó và nuôi dưỡng khuynh hướng đẳng cấp và phân biệt chủng tộc. Có những chữ rất đẹp và hạnh phúc. Phải loại bỏ các định kiến, một vài câu châm ngôn ngạn ngữ có tính gom đũa và như thế là kỳ thị. Phải dứt khoát loại các cụm từ mang ý nghĩa sai và độc hại. Cuộc chiến này cần ý chí, kiên trì và trí tưởng tượng. Chỉ phẫn nộ trước một bài diễn văn hoặc thái độ đối xử kỳ thị thôi thì chưa đủ, cần phải phản ứng, không đi trệch đường theo thói kỳ thị. Đừng bao giờ nói: “Không sao đâu!” Nếu mình làm ngơ thì mình để cho nạn kỳ thị lan tràn và phát triển nơi những người chưa biết kỳ thị. Không phản ứng, không hành động là mình làm cho nạn kỳ thị trở nên bình thường và nó có địa vị huênh hoang. Hơn nữa còn có luật lệ, luật lệ trừng phạt hành vi khơi động hận thù chủng tộc và còn những hiệp hội, những tổ chức chiến đấu chống mọi hình thức kỳ thị và họ đã làm một công việc thật đáng kể.

Khi tựu trường, con nhìn tất cả mọi khác biệt và thấy nét đa dạng này thật đẹp. Đó là một may mắn cho nhân loại. Các học sinh đến từ khắp bốn phương trời, họ mang đến cho con những chuyện mà con không có; cũng như con, con mang đến cho họ những gì họ chưa biết. Sự pha trộn là tài nguyên phong phú hổ tương.

Biết rằng mỗi gương mặt là một điều kỳ lạ. Độc nhất. Con sẽ không bao giờ gặp hai khuôn mặt giống nhau y hệt. Dù đẹp dù xấu cũng chỉ là tương đối. Mỗi gương mặt là một biểu tượng của cuộc sống. Mọi cuộc sống xứng đáng được tôn trọng. Không ai có quyền sỉ nhục bất cứ ai. Nhân cách mỗi người xứng đáng được tôn trọng. Khi tôn trọng người khác, qua họ, mình tôn trọng sự sống trong nét đẹp, điều kỳ lạ, điều khác biệt và điều bất ngờ. Mình chứng tỏ mình tôn trọng mình qua việc đối xử tôn trọng người khác.

Tháng sáu đến tháng mười 1997

Phụ lục

Các bản văn về luật trong hệ thống pháp lý của Pháp về kỳ thị

Luật ngày 1 tháng 7 năm 1972 được Hội Đồng Quốc Gia Pháp đồng loạt thông qua, phạt sự vu khống hay lăng nhục có tính cách kỳ thị cũng như “khích động cho việc kỳ thị, hận thù hay bạo lực đối với một người hay một nhóm người với lý do nguồn gốc, thuộc về hay không thuộc về một nhóm thiểu số, một sắc dân hay một tôn giáo nào đó.

Luật này cho phép các tổ chức chống kỳ thị đã có ít nhất năm năm tồn tại được đứng ra tố cáo.

Ngày 9 tháng 12 năm 1948, Công Ước Liên Hiệp Quốc thừa nhận diêt chủng là tội ác chống nhân loaị. Tội ác này được định nghĩa như sau: “Diệt chủng là một tội ác không thể chấp nhận, trong ý hướng muốn tiêu diệt toàn bộ hay một phần một nhóm người trong quốc gia, một nhóm sắc dân hay tôn giáo.” Trên nguyên tắc, ngay khi có nạn diệt chủng, các Quốc Gia phải nhận ra, can thiệp để “phòng ngừa” hoăc “trừng trị.”

***

Giữa tháng giêng và tháng tám năm 1998, tôi đi nói chuyện ở mười lăm trường trung học ở Pháp và Ý. Tôi gặp nhiều nhất là các em lớp năm, lớp sáu, các em đã đọc quyển sách này.

Cảm tưởng chung là các em thích và thậm chí quan tâm đến chủ đề này. Các em lo nhất là các em di dân người Ma-ghép, Bắc Phi. Ba chủ đề trong các cuộc thảo luận là: làm sao chống lại nạn kỳ thị?; làm sao thành công được hội nhập?; sợ phát-xít và Mặt Trận Quốc Gia, và các giới hạn của lòng dung thứ.

Giáo sư đã chuẩn bị cho học sinh, quyển sách đã được giải thích, bình giải và thảo luận. Khi tôi đến, các em đặt những câu hỏi đã được bàn thảo trước với giáo sư hay cha mẹ.

Zahra, mười một tuổi, mắt to đen láy, học lớp sáu trường Montpellier, em hỏi: “Ông nghĩ gì khi các cha mẹ người Ả-Rập rút con về không cho học ở một trường Pháp có nhiều người Ả-Rập?

Tôi nói em lập lại câu hỏi và hỏi em có phải cha mẹ em kia là người Ả-Rập. Em trả lời: “Đúng.” Tôi nói tôi rất ngạc nhiên và tôi tự nói thầm: “Làm sao giải thích cho một em bé hiểu thế nào là hận thù chính mình.” Tôi không nói cảm nghĩ đó ra mà chỉ nhấn mạnh đến khía cạnh gia đình đó muốn hội nhập rất mạnh vào xã hội. Tôi trả lời cho em: “Đó là những cha mẹ muốn con mình giống người khác, giống những em bé người Pháp khác, họ nghĩ rằng khi họ tách con mình ra khỏi các em Ả-Rập khác, họ tránh cho con mình khỏi bị kỳ thị.” Zhara cắt lời: “Nhưng em không muốn rời trường, cha mẹ em là người kỳ thị!” Giáo sư chủ nhiệm đang có mặt ở đó can thiệp và nói với tôi: “Đó là trường hợp của em, em rất khổ.”

Tất cả các câu hỏi các em đặt cho tôi, chắc chắn câu hỏi của em Zhara là câu hỏi bất ngờ và dữ dội nhất. Tôi cũng bị lạc hướng khi các cha mẹ chia sẻ nổi hoang mang và bất lực của họ khi thấy con mình có tư tưởng kỳ thị và tham gia vào hàng ngũ Mặt Trận Quốc Gia. Họ ngạc nhiên và nói: “Mặc dù chúng tôi giáo dục con kỹ, chúng tôi luôn luôn có chân trong những tổ chức chống nạn kỳ thị....”

Ở tiệm sách Quan tâm về môi sinh - L’Oeil au vert ở Pháp, một bà mẹ chất vấn tôi: “Chồng tôi và tôi sống trong một thảm kịch. Hai đứa con trai mười lăm, mười bảy tuổi của chúng tôi thường hay bị mấy người Ma-ghép tấn công. Cứ mỗi lần như vậy, tôi cố giải thích để các cháu đừng gom đũa cả nắm nhưng các cháu vẫn kỳ thị người Ma-ghép. Chúng tôi phải làm gì? Quyển sách của ông không nói đến chuyện này.”

Một học sinh ở trường trung học Bourges cũng hỏi tôi câu hỏi đó: “Tôi khó cắt nghĩa cho ba tôi hiểu vì ba tôi không chịu đựng nổi mấy người Ma-ghép, họ cứ đậu xe vào nhà đậu xe của chúng tôi hoài. Thật quá bực mình, họ không chịu hiểu.

Một cô giáo ở Reims than phiền: “Các học sinh Ma-ghép nói với nhau bằng tiếng Ả-Rập để tôi không hiểu, thật khó chịu, tôi phải làm gì bây giờ?”

Camille, cô bé mười bốn tuổi học lớp ba trường Reims: “Đến đâu thì hết dung thứ nổi? Làm sao mình phản ứng khi người hàng xóm cùng chung cư ép cô con gái mười bốn tuổi lấy chồng và mang khăn che mặt?”

Chính Malika trả lời giùm: “Ở Pháp không được làm vậy. Nếu cha tôi ép tôi lấy chồng, tôi sẽ đến trốn ở nhà bạn tôi.”

Ở Bazas, một thành phố có năm ngàn dân ở Landres, một cô gái trẻ người Anh ngạc nhiên thấy vấn đề khăn che mặt mang một tầm mức quan trọng ở Pháp: “Ở Anh, chúng tôi không chấp nhận!”

Rachida, một cô nhân viên văn phòng của trường Bourges xin lỗi xen vào cuộc thảo luận của tôi với các học sinh để đặt câu hỏi: “Khi nào thì ông viết quyển sách Nạn Kỳ Thị Giải Thích Cho Cha Mẹ?” Sau đó cô nêu lên những khó khăn đã gặp khi buộc cha mẹ phải chấp nhận cô lấy một người không phải đạo Hồi, một người u châu. Cô nói tiếp: “Đối với tôi, đó là kỳ thị; cha mẹ tôi sợ người lạ; tôi không muốn lấy một người mà họ giả vờ theo đạo Hồi để cha mẹ tôi chấp nhận.”

Houzia, mười hai tuổi, học lớp sáu ở trường Roubaix: “Ông có nghĩ là mình có thể can thiệp cho một đúa bé mà cha mẹ nó kỳ thị không?” Cũng cùng câu hỏi, Sylvie, mười hai tuổi, học một trường ở Lomme hỏi: “Nếu gia đình con kỳ thị, con có bị kỳ thị theo không và con có thể giải thích cho cha mẹ hiểu không?” Karine, bạn của Houzia nói: “Ở trường chúng tôi biết có một anh học sinh kỳ thị. Anh không muốn đọc một quyển sách nào. Không phải lỗi anh, gia đình anh rất kỳ cục. Chúng tôi muốn nói chuyện với anh, nhưng anh chẳng muốn gì hết, chẳng muốn nghe gì hết. Chúng tôi không biết làm gì; chúng tôi mong ông cho chúng tôi lời lẽ để nói...”

Malika, trường trung học Anatole-de-Monzie ở Bazas; cha mẹ người An-giê-ri, sinh ở Pháp, em kể chuyện anh của em sống ở Toulon đã phải đổi tên họ để hy vọng kiếm được việc làm và có một đời sống bình thường. Sau một lúc im lặng, em nói thêm: “Nhưng cũng chẳng thay đổi được đời sống vì mình không thể nào thay đổi khuôn mặt mình! Còn con, con thấy thoải mái ở đây.”

Abdel, một em bé Pháp-An-giê-ri trả lời: “Con, con phản ứng chống lại nạn kỳ thị bằng hài hước; khi gia đình con ở Bordeaux, con chỉ cười để trả lời cho những câu nói đùa bóng gió kỳ thị nhưng em gái con thì khổ nhiều lắm, em phải đi tâm lý gia để trị liệu.

Tất cả các em bé đều không có khả năng cười nhạo khi bị khinh bỉ vì kỳ thị. Tôi đi đâu cũng đều nhận những câu hỏi đại loại: “Làm sao phản ứng khi bị một người kỳ thị tấn công? Trong sách ông không nói đến cách phản ứng trong trường hợp này...”

Đúng vậy, sách không nói đến điều này. Tôi trả lời với các em là mình cần phải phản ứng chứ không để mặc kệ, không nghĩ rằng đó chỉ là kỳ thị nhẹ, giống như loại thuốc phiện nhẹ hay nước chanh nhẹ, có luật lệ để trừng phạt những ai xúi giục hận thù chủng tộc.

Một ngày nọ, ở trường học Montélimar, trong khi thảo luận, ông hiệu trưởng ra dấu cho tôi. Một thầy giáo nói nhỏ vào tai tôi: “Cẩn thận, đừng khuyến khích bạo lực ở trường, đó là một vấn đề trầm trọng ở đây; các em tưởng có thể đánh nhau hợp pháp ở trường.” Tôi chỉnh lại bằng cách nhấn mạnh không được trả lời sự xúc phạm kỳ thị bằng một sự xúc phạm kỳ thị khác, nhưng phải bình tĩnh và nhân cơ hội này để giải thích, để nói chuyện với nhau trong lớp.”

Andrée, cô học sinh lớp năm trường này nói với tôi: “Con không bao giờ để cho kỳ thị lấn con; con không bao giờ kỳ thị. Những người Bắc Phi sống ở Pháp kỳ thị người Pháp. Một vài người nước ngoài sống ở Pháp không chấp nhận một số luật lệ của chúng ta...”

Laurent cùng lớp cũng nói cùng ý kiến: “Phần lớn kỳ thị lại do người Ma-ghép, người da Đen đối xử với người da Trắng. Trên truyền hình, khi một người Pháp giết một người Ả-Rập thì họ nói đến hai tuần, ngược lại, khi người Ả-Rập giết người Pháp thì họ chỉ nói vài ngày.”

Một em khác nói nhỏ với tôi: “Con không kỳ thị nhưng con không thích một vài người Ả-Rập vì họ ngu xuẩn. Con bị người Ả-Rập nói con là đồ bẩn.” Marlène nói: “Dù mình Đen, Trắng, Đỏ, Vàng, tất cả đều có một quả tim, một bộ óc. Con chưa bao giờ bị sỉ nhục và con nghĩ con cũng không sỉ nhục ai.” Ariane, lớp một trường Bazas cũng nói: “Con thú nhận khi con còn nhỏ, con có nói một cô bạn là “đồ mọi”, nhưng từ đó, con không bao giờ lặp lại.”

Jessica, mười hai tuổi, lớp năm ở trường Reims: “Nếu cha mẹ và các bạn không kỳ thị, vì sao mình lại kỳ thị?”

Arthur, cùng lớp: “Ông sẽ phản ứng như thế nào khi con gái ông kỳ thị?”

Marion: “Con gái ông có bị kỳ thị không?”

Frédéric: “Ông có là nạn nhân trực tiếp của kỳ thị không?”

Các em ngạc nhiên khi tôi nói tôi và các con tôi không bị kỳ thị, ít nhất là một cách trực tiếp và hung bạo. Lúc đó các em Ma-ghép nói chúng tôi được ưu tiên.

Trước khi làm một cuộc diễn thuyết chu du qua nước Pháp, tôi chưa biết các em lứa tuổi mười một đến mười lăm lại quan tâm đến Mặt Trận Quốc Gia như thế. Các em đồng hóa đảng này với những việc làm không tốt của nạn kỳ thị và không hiểu tại sao nền dân chủ Pháp lại để cho phong trào này phát triển. Các em lớp ba của trường Montpellier thì không đặt vấn đề nguy hiểm của Mặt Trận này.

Em Hicham, ở Reims, mười bốn tuổi hỏi tôi: “Nếu một ngày nào đó nền Dân Chủ Cộng Hòa không còn, có một nhà độc tài nào lên rồi đuổi hết người di dân đi không? Phản ứng của ông sẽ như thế nào?” Tôi khuyến khích em giải thích thêm: “Chẳng hạn đảng cực hữu lên, họ không muốn chế độ Cộng Hòa, nếu người ta để cho họ làm thì họ sẽ làm bất cứ gì họ hứa.”

Một em học sinh Ma-ghép khác: “Nếu có luật lệ để chống kỳ thị thì vì sao người ta không cấm một đảng như đảng Mặt Trận Quốc Gia.? Rachid, trường Montpellier đặt câu hỏi một cách khác: “Tới đâu mình có thể dung thứ được? Dung thứ phải áp dụng cho tất cả mọi người, và bất cứ lúc nào không?”

Đến đó, tôi không thể nào không ca ngợi các em đã không bao dung khi kỳ thị đụng đến công chính và nhân cách: người ta không thể bất chính, sỉ nhục và hận thù giết người. Lòng bao dung chỉ là một đức tinh khi nó không trở nên thụ động trước điều không thể chịu đựng được. Phải khoan dung, có nghĩa là tôn trọng sự khác biệt nhưng vẫn phải giữ tính khách quan. Phải bao dung và cảnh giác. Đứng trước nạn kỳ thị của một quân đội hận thù và hung ác thì lòng bao dung vượt quá giới hạn. Lúc đó phải phản ứng, hành động và phải tự bảo vệ. Đôi khi phải bảo vệ thân xác mình, cứu đời mình và đời con cháu.

Constance ở cùng lớp: “Ông cảm nhận gì khi Mặt Trận Quốc Gia ngày bành trướng?”

Nóemie: “Trong một nước bảo vệ nhân quyền tại sao người ta lại cho một đảng như đảng Mặt Trận Quốc Gia hoạt động?”

Ở Bazas, đa số học sinh ở vùng nông thôn. Một thầy giáo nói với tôi: “Ở đây, gần như không có nạn kỳ thị.” Cuối cuộc gặp gỡ, các học sinh thú nhận với tôi, nếu không có quyển sách này thì các em không nghĩ tới hận thù chủng tộc lại có thể xảy ra. Trong cả trường tôi chỉ thấy có một em bé da Đen và Malika, một nữ học sinh người Ma-ghép, các em hoàn toàn hội nhập và nói tiếng Pháp như người Pháp. Không có người nước ngoài thì không có kỳ thị? Không chắc. Bởi vì khi thảo luận với các em tôi mới thấy các em quan tâm đến vấn đề kỳ thị, dù đó không phải là vấn đề thiết yếu. Amélie hỏi tôi: “người ta có thể kỳ thị mà không biết mình kỳ thị không?” Élodie hỏi: “Cái gì thúc đẩy ông tố cáo trước công chúng nạn kỳ thị?” Em bé da Đen duy nhất trong trường không nói gì. Khi tôi về, em đến gần tôi, đưa quyển sách cho tôi ký và nói: “Thưa ông, ông nói cho tôi biết kỳ thị để làm gì vậy?”

Trong một trường học ở Roubaix, ở trung tâm giáo dục ưu tiên, tôi bị một tràng câu hỏi đã được các em chuẩn bị trước với giáo sư hỏi tôi. Câu ghi chú đầu tiên nêu lên một mâu thuẫn trong sách: “Có phải là một hình thức kỳ thị khi nói các trẻ em lai đẹp hơn các trẻ em khác không?” Câu hỏi này được tất cả các em trong các lớp hỏi tôi. Cũng vậy, một vài người bị sốc khi thấy người kỳ thị bị cho là đểu cáng. Em Stéphanie ở trường Montpellier nói với tôi: “Ông nói phải tôn trọng người khác dù mình không thương họ.” Nhưng ở cuối sách ông lại nói người kỳ thị là bọn đểu cáng. Vậy như thế là gì?” Estelle ở lóp năm trường Reims nói: “Ông có cân nhắc lợi hại khi viết quyển sách này không?” Aurélie ở cùng lớp hỏi: “Ông đã thành công cải hóa một người kỳ thị nào chưa?”

Các chủ đề khác, các câu hỏi khác cũng được nêu lên trong các buổi thảo luận. Các em người Ma-ghép là các em nói nhiều nhất về nổi sợ, không phải sợ vì bị kỳ thị mà sợ không tìm được một chỗ đứng trong xã hội Pháp.

Nadia, mười bốn tuổi hỏi tôi : « Thế nào là hội nhập? Có phải là : con sinh ra ở Pháp, cha mẹ người An-giê-ri, ở nhà nói tiếng Ả-rập, rồi sẽ có một ngày con sẽ được hội nhập? » Em đặt câu hỏi giống em Zahra về các cha mẹ Ả-rập không muốn con mình chơi với người Ả-rập. Em nhắc lại anh của Malika đã đổi tên họ. Nhất là các em con cái của thế hệ di dân, tương lai các công dân Pháp nhỏ bé này thật khó mà định trước trong xứ sở gốc của cha mẹ, các em rất lo lắng, với những lời lẽ đơn giản, các em mong không bị loại ra khỏi xứ sở này, muốn tham dự vào dòng lịch sử của xứ sở.

Còn các em ở Bazas, những em nói không biết kỳ thị là gì lại đồng loạt hỏi tôi một câu hỏi thật hay : « Ông muốn chúng con lớn lên như thế nào? »

Thomas lớp năm ở trường Montélimar đưa cho tôi mẫu giấy em ghi câu hỏi : « Kỳ thị là thích làm chiến tranh. » Trên một trang khác, em viết lời thú nhận như sau : « Con không cách nào hiểu được cái ngu xuẩn của những người kỳ thị. Đó không phải là bằng chứng của một trí óc thông minh. Con biết con là người chống kỳ thị bởi vì mọi giống dân đều bình đẳng với nhau; đen, trắng, vàng đều giống nhau. Từ khi còn nhỏ, con có nhiều bạn có màu da khác nhau. »

***

Ngày 9 tháng 4 năm 1998, các em trường tiểu học và trung học họp nhau ở phòng Protomoteca ở Campidoglio, tòa thị chính ở La Mã. Các em tuổi từ mười đến mười bốn đi theo các giáo sư, có vài em có cha mẹ cùng đi theo.

Roberto, mười hai tuổi nói : « Theo quyển sách của ông, nạn kỳ thị phổ biến nhiều ở người da Trắng hơn là người da Đen. Nhưng người da Đen cũng kỳ thị. Làm sao để không còn kỳ thị ở cả hai màu da? » Tôi nhắc cho em nhớ các nạn nhân của chế độ nô lệ lúc nào cũng là người da màu, người Phi châu da Đen, người In-điên ở Mỹ mà người ta gọi là người « Da Đỏ ». Không phải vì mình bị kỳ thị mà mình lại không bất công đối với những người khác mình.

Isabelle, mười ba tuổi, người Ê-ti-ô-pi đến Ý cách đây năm năm : « Sau những gì đã xảy ra, vì sao còn có người tin ở chế độ phát-xít? »

Thật khùng.

Michele, mười ba tuổi, hỏi : «Nếu kỳ thị là vì không biết thì tại sao những người có học lại kỳ thị? »

Văn hóa – kiến thức, hiểu biết, học hỏi – không phải lúc nào cũng ăn khớp với khái niệm về điều Thiện và tiến bộ. Người ta có thể biết rất nhiều chuyện về các dân tộc khác và coi mình như cấp trên, tin và làm cho người khác tin văn hóa của mình cao hơn các văn hóa khác; trong khi, đặc nét của các nền văn hóa là nét đa dạng, nét khác biệt mà không được có một thành kiến về giá trị, luân lý hay chính trị. Tôi nhớ lại một khẩu hiệu ghi lại trong một cuộc biểu tình chống Mặt Trận Quốc Gia ngày 28-3-1998 ở Pháp : « Trí thông minh ngừng lúc bắt đầu có kỳ thị. »

Fabio, mười ba tuổi : « Nạn kỳ thị như độ ẩm. Với thời gian, độ ẩm càng nhiều, nhà sẽ sập. »

Silvia, mười tuổi : « Theo ông, con người có được tự do không? »

Làm sao trả lời câu hỏi nghiêm trọng này cho một em bé còn nhỏ như thế? Tôi trả lời : « Tự do của mình nằm trong tay của mình. Nếu mình quyết định tự do, mình sẽ có tự do, có nghĩa là không một ai có thể làm mình không suy nghĩ. »

Guido, mười lăm tuổi, trường khoa học Vecchi-de-Trani ở Puglia : « Con nghĩ tình trạng ở Ý không đến nỗi nguy kịch như ở Pháp. Ở đây chúng con có một vài chuyện đáng buồn : hận thù những người ở miền Nam. Con nghĩ mình không thể nào loại bỏ nạn kỳ thị một cách tận căn. Đôi khi con cũng có những tư tưởng kỳ thị đối với những người vô gia cư bê bối. Thực ra, phản ứng của con chỉ muốn nói : bạn nên làm mọi cách để đừng xuống dốc như thế. Thái độ của con đối với nạn kỳ thị có tính cách phòng ngừa : đừng đặt mình trong tình trạng làm cho người khác hất hủi mình. »

Tôi giải thích cho em hiểu sự ghê tởm của em không phải là kỳ thị nhưng là một loại bực mình tạo ra như khi mình nhìn vào gương và thấy một chuyện xấu. Tóm lại, em muốn nói, em không muốn một ngày nào đó em là nạn nhân để người ta khinh bỉ em.

Elisa, mười bốn tuổi đưa ra nhận xét : « Giải thích nạn kỳ thị cho cô con gái chưa biết kỳ thị là gì thì rất dễ. Nhưng làm sao giải thích nạn kỳ thị cho một người không có lòng bao dung và kỳ thị ra mặt? »

Không bao dung và kỳ thị là lối đối xử không cần biết đến đối thoại là gì. Vậy làm sao nói chuyện với người không thèm nghe, không muốn tin, chỉ khăng khăng giữ ý kiến mình? Tôi cho rằng đứng trước những người kỳ thị hung dữ, cần phải để họ đối diện với luật lệ. Ngày 10-6-1998, ba người Mỹ Trắng cột một người da Đen đàng sau xe và kéo đi cho đến khi ông này chết, ba người này không muốn nghe đến lý lẽ. Chỉ có công chính và hình phạt mới nói chuyện được với họ.

Giovanni, mười ba tuổi nói tiếp : «Vậy thì làm sao giải thích nạn kỳ thị cho một em bé mà cha mẹ chúng lại kỳ thị? »

Trong một trường học ở quận 20, Paris có một lớp học chỉ gồm các em không đủ trình độ để lên lớp sáu, vì thế nên phải chia các em ra. Một vài em lên được trung học, vài em vào trường kỹ thuật, vài em bỏ học luôn bởi vì các em không thể học được. Các em ở tuổi mười một và mười bốn. Đa số con của các gia đình nghèo và di dân. Sự kiện các em tập trung vào trong một lớp học như vậy mang hai ý nghĩa : học hành thất bại, tương lai hạn chế. Các em ý thức được điều này và sáng suốt nói ra một cách thẳng thắn. Cũng có tuyệt vọng trong lời lẽ của các em. Ở đây, các em sống trong cảnh kỳ thị như đó là hậu quả của việc gạt ra ngoài xã hội đang chờ các em vì các em biết các lớp học này là phòng chờ trước khi các em bị vứt và gởi về đường phố.

Các cô thầy làm những gì họ có thể làm. Họ rất xứng đáng không những ra công dạy mà còn đem đến hy vọng và lòng tự tin cho các em vị thành niên, các em ghi nhận xã hội không cứu các em và giúp các em hội nhập. Do đó các em quay qua người khác và có những nhận xét mang tích cách kỳ thị, một hình thức diễn tả cơn giận và nổi tuyệt vọng :

Rachid, mười bốn tuổi, sinh ở Pháp, cha mẹ người An-giê-ri, em nói nhiều nhất lớp, lo âu nhất lớp : « Tại sao người Ả-rập, người Hồi giáo thường ăn mặc bệ rạc, họ đi quét đường, hai bàn tay lúc nào cũng dơ bẩn vì làm việc tay chân, trong khi các người Do Thái thì ăn mặc đàng hoàng, làm việc trong văn phòng, ngân hàng hay trong bệnh viện? Con muốn biết vì sao lúc nào chúng con cũng có điểm xấu, là người đứng chót... »

Tôi hỏi lại em : « Tại sao là người Do Thái? »

Thinh lặng, rồi em nói : « Bởi vì họ không thích mình. »

Dù Rachid đã đọc quyển sách của tôi, em biết người Do Thái đã chịu đựng và bị bức hại đến như thế nào. Nhưng em trách tôi không nói là bây giờ họ « bất công và dữ với người Ả-rập. » Em muốn nói đến mâu thuẫn giữa Ít-ra-en và Pa-lét-tin hiện nay.

Nhận xét này của em giống câu hỏi của em Zahra lớp sáu trường trung học Montpellier, em đã đau khổ vì cha mẹ không cho em học ở trường có nhiều người Ả-rập. Hình ảnh người Ả-rập không được cao cho lắm. Các em cảm nhận điều này trong chính đời sống các em và trong quan hệ với người khác. Hình thức kỳ thị này, diễn tả qua việc các em tự ghét mình, còn nặng hơn do cái khốn cùng của sự thất bại, thất bại trong học hành, nghề nghiệp hoặc kinh tế. Một đứa trẻ không thấy mình có tương lai ở xứ này và ở xã hội này thường rất yếu về mặt tâm lý. Không có chỗ để bám víu. Chạm trán hàng ngày với người khác kích động thêm xung động nơi các em. Học hành thất bại càng làm cho các em cảm nhận mình hoàn toàn bị gạt ra ngoài xã hội. Trên nguyên tắc, sự kiện mình thua thiệt về kinh tế sẽ thúc giục mình làm việc nhiều hơn để thoát ra khỏi cảnh nghèo nhưng trong một vài trường hợp đặc biệt, cảnh nghèo lại tạo nên phản ứng ngược, gục ngã và bỏ cuộc.

Trường công là một bộ máy thần kỳ giúp các em di dân hội nhập vào xã hội. Nhưng để sự hội nhập này thành công, cần phải làm việc thêm với gia đình, với môi trường sống chung quanh (truyền thông giữ nhiệm vụ thiết yếu trong cuộc chiến mỗi ngày này). Nếu không, nạn kỳ thị sẽ lợi dụng những kẻ hở, những điểm yếu để xâm nhập và thiết lập trong não trạng, dù cho để tự vệ hay để che đậy một khả năng nhận định yếu kém.

***

Nhân cuộc gặp gỡ với các em, có vài em đưa bài viết của các em cho tôi.

Một em ở trường Montélimar đưa bài thơ này cho Mérième, con gái tôi :

Cô gái trẻ tuyệt vời

Thoải mái giữa hàng banh

Cười dưới vầng trăng sáng

In-điên hay Ma-rốc

Cô cuốn sợi dây len

Dễ thương và không hận thù.

Ba nam học sinh cũng cùng trường viết một bài thơ khác :

Đỏ, xanh, trắng hay đen

Màu của Phi châu

Nó có làm vỡ cuộc đời?

Nó có đi đến đó?

Cuộc đời nó không xấu hổ

Nhưng chúng tôi không thích vậy

Nó, con người phải chết, có chấp nhận một xứ sở run rẩy vì tình yêu không?

Và cuối cùng là bài thơ của Romain, lớp sáu :

Cho đến lúc nào nạn kỳ thị vẫn còn

Chờ là vô ích

Gạch bỏ chữ kỳ thị

Mang hòa bình đến cho người lạ

Thêm một chút hòa bình vào.

Tôi nhận rất nhiều thư phấn khích và rất hay. Trên cả ngàn bức thư, chỉ có bốn hay năm bức có lời lẽ thật hung dữ, rõ ràng kỳ thị và nhất là hung bạo chống Ả-rập. Tôi lựa rất hạn chế giữa các thư phê bình xây dựng, những bức thư chân thành giúp suy nghĩ về những vấn đề của nạn kỳ thị trên thế giới và đặc biệt là ở Pháp. Các bức thư trao đổi đều có nhã ý xem quyển sách này như của họ và nói « quyển sách của chúng ta » để nói lên « cuộc chiến đấu của chúng ta ». Những bức thư này đã góp phần sửa lại một vài sai lầm trong ấn bản đầu tiên.

Các chữ

Tôi vụng về viết « Người Đức » khi nghĩ đến các đảng viên đảng Quốc Xã Đức đã bắt đầu hoạt động từ năm 1933.

Ông Lorneanu viết cho tôi :

Tôi nghĩ, dù ở Pháp chúng ta ít nghe nói đến người Đức đứng lên chống lại việc bài Do Thái của các đảng viên đảng Quốc Xã Đức, nhưng trong bài viết nhấn mạnh đến việc tổng quát hóa các lợi dụng thì ông nên trình bày các sự kiện chính xác, có tình hòa đồng với công dân các nước láng giềng, tôi thiết nghĩ nên viết các đảng viên đảng Quốc Xã Đức thay vì viết chung chung người Đức.

Một nhận xét khác : Ông viết : « Người da Đen, họ cũng đối xử kỳ thị ». Tôi xin được phép đề nghị « Người da Đen cũng như mọi người, một vài người trong số họ cũng đối xử kỳ thị ».

Tôi cũng nhận một lá thư rất hay khác nói về chữ khuyết tật tôi dùng mà không hề nghĩ chữ này có hai định nghĩa, một về mặt văn chương, một về mặt xã hội. Đây là trích đoạn thư của ông Patrick Prieur ở La Rochelle :

Trang 40, ông viết : ... « nét đa dạng của nhân loại là phong phú chứ không phải khuyết tật.»

Dùng chữ khuyết tật ở đây không đúng, thậm chí còn nguy hiểm. Ông không nên có một nhận xét nào về chủ đề này, thật tác hại và – tôi lặp lại – thật nguy hiểm khi độc giả liên hệ chữ khuyết tật qua một nghĩa xấu làm nặng hơn tình trạng què quặt, đặt người kia ở một tình trạng thấp kém về mặt thể xác cũng như tinh thần, nạn nhân của một loại kỳ thị ẩn trang, bởi vì nó không trực tiếp hung bạo, ngược lại, bề ngoài lại có vẽ khoan dung dưới dạng « vì tình thương đồng loại », « vì tội nghiệp », vân vân.

Lịch sử các trại tập trung của Thế Chiến Thứ Nhì nhắc cho chúng ta nhớ những người khuyết tật là những người đầu tiên đến đó.

Khiếm khuyết của một người làm người khác khó chịu vì, ý thức hoặc không ý thức, nó nhắc đến cái mong manh của nhân loại và tôi đồng ý với ông, người kỳ thị không thích ai làm mình khó chịu, họ sợ.

Trẻ con chưa phân biệt trẻ em khuyết tật, dưới mắt chúng, đó là một đứa trẻ như các đứa trẻ khác, sau này nó mới phân biệt, cũng như ông, tôi mong trường học sẽ là nơi chiến đấu mạnh mẽ để chống nạn kỳ thị nhưng tránh không nên kết hợp vào đây chữ khuyết tật, một chữ mang một nghĩa về mặt xã hội rất mạnh và « kỳ thị khuyết tật », hai chữ này đi chung với nhau tạo nên một nghĩa xấu, góp phần vào việc loại bỏ các người khuyết tật.

Xin ông cho phép tôi giải thích lý do vì sao tôi dùng chữ khuyết tật. Trong lần tái bản mới này tôi đã thay chữ khuyết tật bằng chữ “ trở ngại, làm nghèo đi”. Trong quyển sách nói về nạn kỳ thị, tôi không muốn gợi lên khái niệm ruồng bỏ (khinh bỉ, sợ, không nói thẳng) của người bị khuyết tật. Đó là một vấn đề khác tương tự như cái người ta gọi, một cách quá nhanh chóng và không suy nghĩ “kỳ thị chống người trẻ và chống người già”.

Ông Da Piedade viết:

Trước hết phải cho ví dụ và chú ý đến các chữ mình dùng. Khổ thay trong trường hợp bất đắc dĩ của ông, ông đã lặp lại hai lỗi lầm:

1- Trang 31: “... người da màu cũng có thể là người kỳ thị”.

2- Trang 40: “ Ngược lại nếu cha mẹ dặn con cái nên cẩn thận về các em bé da màu thì có thể lúc đó cách đối xử của chúng sẽ khác. »

Thường thường, người da Đen, tôi là người da Đen, bị xem là người da màu (vì e dè, vì không thích, vì thói quen, để khỏi nói đó là người da đen...) vì họ khác với người khác, những người da Trắng được coi như không có màu. Như thế người ta có thể hiểu những người da Trắng là những người đúng tiêu chuẩn, so với tiêu chuẩn này, người da Đen ở ngoài tiêu chuẩn và vì thế họ bất bình thường. Trong khi ở trường, tôi luôn luôn được học dù da trắng, đen, vàng, xanh, đỏ... đều là màu. Nếu nguyên tắc này được đặt ra, bây giờ ai mới có thể gọi là “người da màu.”

Nhận xét này được xem là xây dựng vì với tư cách là điều hợp viên, giám đốc một trung tâm giải trí và bây giờ là giám đốc một chương trình cho các em tuổi thơ, tôi đặc biệt nhạy cảm với tất cả những ai làm việc để đẩy mạnh tiến trình chống nạn kỳ thị.

Ông Nyhan ở Nice lưu ý:

Đừng sợ dùng các chữ ngược với lòng nhạy cảm của chúng ta, bởi vì nếu chúng ta lên án nó thì cũng không vì thế mà ngăn được sự hiện diện của nó. Ngược lại, nếu lên án chúng, chúng ta không lột hết ý nghĩa của chúng; mặc cho chúng cái áo cấm đoán thì chúng ta chỉ cổ võ cho việc khích động, còn chúng ta thì dùng chiêu bài nói năng cho đúng để núp đàng sau nó. Chúng ta đừng giương bẫy ra để tự sẫp bẫy mình (...) Chúng ta đừng trở thành những người kỳ thị đối với các chữ, và cũng đừng quảng bá nạn độc tài của các chữ.

Đểu giả

Rất nhiều bức thư chống việc Mérième dùng chữ « đểu giả » ở cuối cuộc đối thoại.

Ông Hissette ở Bỉ viết :

Tôi lên án nạn kỳ thị giống như ông đã làm; tôi xem người kỳ thị phải chịu trách nhiệm về lời nói và hành động của họ do đó những gì họ nói và làm là đáng lên án. Nhưng tôi không thể lên án con người của họ.

Lẫn lộn lời và hành động với chính con người của họ, theo tôi là một hành vi quá giảm thiểu và nguy hiểm. Tất cả chúng ta có hơn những gì chúng ta nói và làm không? (...)

Như vậy tôi thấy tốt hơn nên nói : người kỳ thị không phải là một tên đểu giả, nhưng những gì họ nói và họ làm có tính cách kỳ thị là đểu giả.

Ông Gache nói thẳng hơn :

Ông nói : « Phải tôn trọng người khác »... nhưng cuối quyển sách ông nói những người kỳ thị là những tên đểu giả. Thế thì một câu hỏi được đặt ra : làm sao một nhận xét có ý nghĩa của một học sinh mà một người tự tin ở mình, một người đi giảng dạy lại không nhận ra?

Chữ « đểu giả » dùng ở đây mang tính cách hóm hỉnh. Cháu chưa suy nghĩ kỹ; đáng lý tôi phải giải thích thêm cho Mérième khác biệt giữa những gì mình nói và con người của mình.

Cũng cùng nhận xét như vậy đối với câu « chung chung, con lai thì đẹp ». Những em không lai đã phản ứng, có em cười nói rằng tác giả thiên vị. Sự thật đây cũng là một lời nói hóm hỉnh, có một chút trượt nhẹ chủ quan ở đây.

Nhưng như ông Bancal viết :

Tôi muốn nói « con lai không đẹp hơn cũng không xấu hơn bất cứ người nào ». Và nếu lai giống có thể là một nét phong phú cho văn hóa thì đó cũng là dấu hiệu của một tương quan sức mạnh; và thường thường đó là trường hợp của những người thực dân trong quá khứ, họ « dùng » những người đàn bà trong các dân tộc thiểu số, bất kỳ người thực dân nào, u châu hay người Ả-rập đi chinh phục dân Hégire, một công cuộc khai thác thuộc địa rất xưa nhưng không phải là không có, người dân Béc-Be có thể xác nhận điều này.

Khai thác thuộc địa

Giống như chữ « khuyết tật », một vài độc giả phản đối đưa khái niệm khai thác thuộc địa vào quyển sách nói về kỳ thị. Họ nghĩ rằng việc xâm chiếm một vài xứ ở Á châu, Phi châu hay Ma-ghép nằm trong tổng hợp của những thiện hướng tốt lúc đầu.

Bà Laralle viết :

Tôi xin nói hết tấm lòng của tôi với ông. Thời thanh xuân, tôi làm việc trong một nhà trẻ ở Agadir, và tôi bảo đảm với ông các em bé Ma-rốc cũng được ôm ấp và chiều chuộng như các em bé Pháp. Mẹ chồng tôi ở Marrakech, bà săn sóc các em bé ở xứ đèo heo hút gió Bắc Phi với đồng tiền riêng của bà...

Ở Pháp, cũng có những người đồng hương với ông đã giúp đỡ một cách dễ thương và thiện nguyện như vậy.

Năm 1995, khi trở lại Agadir, nhìn xứ sở được tái xây dựng tôi thật hạnh phúc. Tôi rất tiếc là thấy giấy tờ, các xắc gói hàng tràn ngập siêu thị, tôi mua vài tấm thiệp, khi đi ra khỏi cửa hàng, một người đàn ông Ma-rốc khoảng bốn mươi lăm tuổi đến nói với tôi dù tôi không nói gì : « Tôi không thích nước Pháp, tôi ghét người Pháp. » Tôi không trả lời, nhưng trong lòng tư nhủ : « ... biết đâu đó là một trong các học sinh của tôi ngày xưa... » Tôi thật buồn. (...)

Năm 1997, tôi về Việt Nam. Bảo đảm với ông là tôi không cảm thấy xấu hổ khi thấy trường học, đường xá, bệnh viện, cầu cống được người Pháp xây cất ở đây. Người Việt Nam còn dùng đến và tôi không nghĩ những người ngày xưa khi xây dựng những công trình này lúc nào trong đầu họ cũng nghĩ đến than, đồng, chì, vàng...

Rất khó để viết một quyển sách về đề tài này nhưng phải tách Quốc Gia và dân chúng, và ông chưa nói đủ mạnh về vấn đề này.

Các cuộc thập tự chinh

Ông Port viết cho tôi về các cuộc thập tự chinh :

Về các cuộc thập tự chinh, chính xác hơn là các lý do dẫn đức giáo hoàng Urbain II mời những người kitô lên đường đến Giê-ru-sa-lem. Cũng như tôi, ông có thể tham khảo các tài liệu ở tây phương và đông phương, các tài liệu được cho là nghiêm túc; ông sẽ thấy lý do khởi xướng qua các biến cố nguyên do mang tính cách tôn giáo nhiều hơn là mở rộng ra đến việc kỳ thị.

Ngòi bút của ông đã đi trệch, tôi rất lấy làm tiếc vì tôi là một độc giả chăm chú, mê say, thán phục và đôi khi rất xúc động khi đọc quyển sách của ông.

Sống mười năm 1947-1957 bên bờ kênh đào Suez, tôi có dịp tìm hiểu và để ý đến thế giới Ả-Rập, hồi giáo, các vấn đề Trung-Đông : cả một thế giới hoàn toàn khác. Đây cũng là một cơ hội thật tốt để mình chọn lựa trong cuộc sống hàng ngày mình có nên kỳ thị hay không.

Không cần phải nói, trong trường hợp của tôi, cuộc tranh luận của tôi không dựa trên một thành kiến kỳ thị nào.

Bà Noel, một cô giáo đã về hưu :

Tôi đọc ở trang 22 : « Hàng ngàn người công giáo đi đến các xứ Trung Đông để tàn sát người Ả-rập và người Thổ. » Đúng như vậy, là người kitô tôi thật sự xấu hổ. Nhưng vì sao ông không nói cho con gái ông biết năm 647, người Ả-Rập đã xâm chiến Bắc Phi, vùng đất của người kitô hồi đó và đã tàn sát người Béc-Be, buộc họ theo đạo Hồi?

Ông nói : « Giữa thế kỷ 11 và 15, người kitô ở Tây-Ban-Nha đã trục xuất người Hồi giáo. » Có lẽ nên nói chính xác hơn là người Hồi giáo đã xâm chiếm nước Tây-Ban-Nha sau đó là Bắc Phi, rồi xứ Gaule đến tận Poitiers... (May là chúng ta có anh hùng Charles Martel!) Tôi không nghĩ các cuộc xâm chiếm này dễ như trở bàn tay. Những chinh phục gia hồi giáo này được các người hiếu chiến Béc-Be giúp đỡ nên họ đã biết dùng giao, dùng kiếm. (Than ôi, họ còn biết nhiều hơn nữa, cứ nhìn những gì xảy ra ở An-giê-ri, ở đó còn có nạn kỳ thị đối với đàn bà.) Tôi không nói đến bất hạnh của người Do Thái vì thời nào họ cũng bị bức hại. Nhưng, nhưng... chính họ cũng kỳ thị... Để không tạo ra nạn kỳ thị, cần kể lại lịch sử dưới mọi khía cạnh dù những hành động của tổ tiên chúng ta làm chúng ta xấu hổ. Không một nhóm thiểu số nào mà hoàn toàn có lý hoặc hoàn toàn vô lý.

Sống đời sống hàng ngày

Bà Boudard, quản lý thư viện ở Besancon viết cho tôi một bức thư dài để nói lên nổi thất vọng của bà :

Khổ thay đa số các em tám tuổi chung quanh tôi chưa quan tâm đến những điều ông đề cập đến trong sách. Tôi nhận thấy nội dung quyển sách quá lý thuyết và lý tưởng. Xin được phép cho tôi trình bày kinh nghiệm của một bà mẹ.

Khi các con còn nhỏ, tôi ở trong một làng 100% người Pháp, chúng tôi chỉ gặp người lạ duy nhất vào những dịp trao đổi thân tình. Quá dễ dàng để tôi giải thích cho con người da Trắng và người da Đen có cùng giá trị với nhau và mọi người sinh ra đều được tự do và bình đẳng trước pháp luật, giống như đa số sách vở giải thích cho trẻ con.

Mọi sự không còn được như vậy khi chúng tôi đến ở một khu vực của người di dân (...)

Con trai tôi than phiền bị « chúng » hành hung bằng lời nói lẫn bằng đánh đấm, từ đó cháu có ác cảm với người Ma-ghép. Tôi lặp lại với cháu bao nhiêu lần mọi giống dân đều có giá trị như nhau vân vân và vân vân..., cháu cảm nhận mình không được hiểu, mình bị vấp và bất đầu có thiện cảm với những người trẻ có tư tưởng cực hữu, ít nhất những người này biết lắng nghe cháu. May thay, trong một buổi nói chuyện về các em vị thành niên, tôi hiểu ra tôi chưa biết lắng nghe con tôi. Khi cháu nói với tôi, tôi chờ cháu nói hết câu để giải thích cho cháu hiểu với những lập luận người lớn hay ho của tôi, rằng không nên có thái độ kỳ thị.

Tôi bắt đầu lắng nghe cháu thật sự và tôi phải đồng ý với cháu là cháu quá bực mình khi đứng đón xe buýt mà phải đối diện với những bạn trẻ « chọc » mình và những người trẻ này lúc nào cũng là người Ma-ghép.

Tôi còn phải chấp nhận nếu tôi để cháu một mình ở hồ bơi, thế nào cháu cũng bị hành hung và cháu cũng phải tránh đi xe đạp ở một số khu phố nếu không sợ xe bị giựt mất. Dù vậy, tôi vẫn đi bộ ở các khu phố này mỗi ngày mà chẳng có vấn đề gì. Gặp tôi, các người trẻ chào hỏi lễ phép. Tại sao tôi phải khăng khăng nói với con là mọi người đều suy nghĩ giống nhau trong khi bạn của cháu nghe một bà mẹ nói với đứa con trai của mình : «Con đem về cho mẹ chiếc xe đạp mẹ sẽ cho con 200 quan? »

Tôi không được bịt mắt trước thực tế, tôi phải thay đổi lời nói. Tôi nói với con : « Giữa những người Pháp, có những người con thích, nhưng đa số họ dửng dưng với con và có người con thương (hai người bạn thân nhất của con là người I-ran; con có quyền không thích những người hung hăng, ăn cắp, thậm chí hung bạo. Không phải con không thích người Ả-Rập mà con không thích người ăn cắp. Mẹ đơn giản xin con tôn trọng tất cả họ. »

Tôi cũng nói như vậy với cô bạn dạy học trong một lớp đặc biệt khó khăn ở ngoại ô Paris. Cô nói với tôi : « Marie, tôi nghĩ tôi thành người kỳ thị mất thôi, tôi không chịu nổi học sinh Ả-Rập trong lớp tôi. » Năm học bị xáo trộn không ngừng, đáng kể trong lớp có một em người Ma-ghép. Khi trường tổ chức các lớp học về môi sinh, không một ai chấp nhận tháp tùng em này. Bạn tôi đứng ra bảo vệ và em được đi giống như các em khác. Chỉ trong vòng một tuần ở trại, em đã cố ý phá hoại các tác phẩm nghệ thuật ở đây. Bạn tôi đã phải nhờ đến hãng bảo hiểm để họ trả tiền sữa chữa, cố giải quyết công việc để tránh tạo xì-căng-đan, vân vân... Cô nói với tôi : « Lúc nào cũng là người Ả-Rập ». Tôi nói với cô, sự bực mình chính đáng của cô không phải do kỳ thị vì cô cũng sẽ bực mình như vậy đối với một người Pháp hay bất cứ một em nào khác làm như vậy. « Chính cách đối xử mà bạn lên án chứ không phải con người của họ, cũng không phải gia đình, không phải chủng tộc. » (...)

Tôi không kỳ thị, nhưng...

Lúc đầu tôi nghĩ tôi sẽ tặng quyển sách này cho cô con gái đỡ đầu mười một tuổi của tôi... nhưng quyển sách của ông chỉ có thể thuyết phục được những ai không kỳ thị hoăc người nào có tinh thần cởi mở (... phải còn rất trẻ), chưa bị méo mó vì giáo dục nhận được hoăc chưa bị kỳ thị. Với những người khác thì mình phải làm như thế nào? Chắc chắn sợ người lạ là một chuyện ngu xuẩn nhưng nỗi sợ này lại căn cứ trên kinh nghiệm sống không chối cãi (hung hăng, hăm dọa, phá hoaị). (...) Tôi là giáo sư trong một trường trung học của trung tâm thành phố, tôi sợ cho các học sinh Ả-Rập của tôi vì tôi biết các em có thể là nạn nhân của bất cứ một sỉ nhục nào, hoăc tệ hơn nữa là bị đối xử kỳ thị.” Phải nói đây là điều không tránh được... người tốt phải gánh chịu hậu quả việc làm của người xấu làm sao?

Bà Lyonnet bị một vài người trong gia đình cho là kỳ thị, bà viết:

Thực ra tôi chỉ đơn giản nói ra những gì người khác nghĩ thầm trong lòng nhưng với bất cứ giá nào họ cũng không dám thú nhận, sợ bị cho là kỳ thị. Đối với tôi, trục xuất một người nước ngoài nhập cư bât hợp lệ là chuyện bình thường. Tôi cũng thấy lô-gíc việc cắt bỏ trợ cấp gia đình cho những gia đình không có khả năng “giữ” con họ lại, đương nhiên bất luận họ thuộc nguồn gốc nào. Tôi cũng cảm thấy khó chịu khi tôi thấy tôi là người da Trắng duy nhất đứng ở quầy trả tiền, hoặc khi tan trường, tôi thấy ba phần tư các em là “dân da màu” – một danh từ gần đây tôi nghe từ miệng của một cảnh sát.

Phòng chờ của các văn phòng trợ cấp xã hội thì đa số gồm những người nước ngoài, có phòng còn viết thông báo bằng chữ Ả-Rập. Thêm vào đó giới truyền thông, làm ra vẻ như không có gì nhưng với đầu óc đánh lừa của họ, họ còn nhồi sọ chúng ta thêm, đến mức mà chúng ta chán ngấy kỳ thị, nói quá là quá, tôi có cảm tưởng như mình bị xâm chiêm, mình không còn ở trong nhà mình.

Dù vậy, chân thành mà nói, tôi không nghĩ tôi kỳ thị theo nghĩa đúng của nó. Đối với tôi, không có một giống dân nào cao hơn giống dân nào, tiêu chuẩn duy nhất để đánh giá của tôi vẫn là và sẽ là giá trị nhân bản (...)

Ông Francis B., hội An Xá Quốc Tế tự hỏi về hình ảnh của đạo Hồi.

Khi tôi nghe ai nói: “Đúng là việc làm của người Ả-Rập!”, lúc nào tôi cũng tự nhủ: “Thât là một lời khen hay!”

Các bạn có biết người Ả-Rập đã mang đến cho nước Pháp rất nhiều kiến thức: số học, đại số, hình học, y khoa, thiên văn vv..

Than ôi, tôi không thể nói chính xác cảm nghĩ của tôi cho lập luận này. Bạn có thể giúp tôi và nói cho tôi biết những gì bạn nghĩ về câu trả lời của tôi khi nghe người ta nói: “Đúng là việc làm của người Ả-Rập!”

Tôi gắn bó với Nhân Quyền, tôi làm việc cho hội n Xá Quốc Tế.

Lòng tôi tan nát, tôi rất xấu hổ vì tôi nghĩ tôi kỳ thị, dù cho cô bạn thân nhất của tôi người da Đen!

Tôi sợ đạo Hồi. Những gì xảy ra ở Afghanistan thì thật là khủng khiếp.

Tôi mong các bạn nói cho tôi biết kinh Coran hợp với bản tuyên ngôn Quốc Tế Nhân Quyền.

Có phải quyển sách thiêng liêng của người Hồi giáo nói là phải áp dụng án tử hình, ném đá người đàn bà ngoaị tình, cắt bỏ âm hộ, đánh roi, chặt què tay chân, cấm nghe nhạc, cấm xem hình, v.v..

Tôi có một cái nhìn như bóng đè về Hồi giáo và tôi cứ phải nghĩ đây là một tôn giáo nguy hiểm nhất thế giới... Tôi theo đạo công giáo và tôi ý thức đạo của tôi cũng có nhiều khiếm khuyết: Bắt đạo, giết các người tin lành, bảo thủ cực đoan. . . “

Các giai thoại

Bà Aird ở Ontario, Canada:

Làng tôi ở ngày xưa gần như chẳng bao giờ có bóng dáng một người Phi châu, trong một cuộc đi dạo, đứa con gái bốn tuổi của tôi gặp một người đàn ông cao to đi đến, có nét của Người Phi châu, da đen bóng. Khi ông đi đến gần, con tôi hỏi có phải đó là người Hoà Lan không. Tôi ngạc nhiên vì câu hỏi của con vì tôi chỉ thấy ông có nét Phi châu, da lại rất đen. Tôi hỏi cháu: “Tại sao con nghĩ đó là người Hoà Lan?” Cháu trả lời: “Vì ông mang guốc.” Tôi quay lại và thấy ông mang guốc. Tôi thấy ấm cả lòng.

Ông Luscher ở Genève:

Tôi đưa Camille về nhà. Cháu mới ba tuổi rưởi. Ngày hôm đó, cháu rất hài lòng vì cháu chơi vui với Blaise.

- Blaise là ai vậy con, là ai trong số ba người bạn của con?

- Là người bạn mặc áo len đỏ đó.

- Không, ba không biết... Bạn như thế nào?

- Thì... con không biết... bạn mặc áo len đỏ đó!

Tôi không hỏi thêm nữa, tôi chờ đến ngày hôm sau khi đến nhà trẻ, tôi nói cháu chỉ bạn cháu cho tôi xem. Cháu chỉ người bạn vẫn mặc áo len đỏ. Em có vẻ thiện cảm, em nở một nụ cười thật lớn với tôi. Nụ cười rạng rỡ trên khuôn mặt đen bóng của những em bé Phi châu!

***

Một bài bào trong tờ Le Monde ngày 8 tháng 4 năm 1998:

Lần đầu tiên, một nhóm nghiên cứu gia trường đại học Helsinki thiêt lập được một mối dây liên hệ giữa quan hệ dòng máu và sự tiêu diệt của những dân tộc sống cô lập (liên hệ dòng máu là sợ dây nối kết của những đưa bé có cùng một cha).

Các nguy hiểm của việc liên hệ dòng máu được chứng nhận nơi các con bướm

Lần đầu tiên, các nghiên cứu gia vừa xác nhận sự liên hệ dòng giống đã làm thuận lợi cho việc biến mất các sắc dân sống cô lập.

Khi nghiên cứu loài bướm đa-mi-ê, một loài bướm u châu khá quen thuộc với cư dân vùng Aland, một vùng đảo giữa Phần Lan và Thụy Điển, một nhóm nghiên cứu viên của trường đại học Helsinki đã chứng tỏ nguy cơ biến mất gia tăng một cách đáng kể nơi các loài sâu bọ có phấn trên cánh mà tính phong phú của di truyền bị yếu kém do sự phối hợp giữa các cha mẹ quá gần nhau.

Kết luận của các nhà sinh học Phần Lan được đăng trên tờ báo khoa học Thiên Nhiên số 2 tháng 4 chỉ là bề nổi của một công trình nghiên cứu từ nhiều năm nay. Giữa các năm 1993 và 1996, với sự hợp tác của các sinh viên làm việc trong các kỳ nghỉ hè, các khoa học gia đã khoanh 1600 đồng cỏ nơi các loại thảo mộc mã đề và rau thủy mọc, hai loại cây nuôi con sâu của loài bướm đa-mi-ê.

(...) Một năm sống của loài bướm đa-mi-ê như cái đồng hồ, chính xác từng ngày. Giao hợp và đẻ trứng tháng sáu. Gom lại từng gói ấu trùng từ 50 đến 250 con, các con sâu đa-mi-ê tự nuôi đến tháng tám. Sau đó chúng nghĩ một thời gian ngắn, rồi tiếp tục ăn đến tháng ba sang năm; cuối cùng, con bướm ra khỏi kén vào tháng năm. Nó chỉ còn vài tuần để sinh sôi nẩy nở.

(...) Từ các quan sát của họ, các nhà nghiên cứu Phần Lan trích ra từ mẫu tất cả các yếu tố bên ngoài (điều kiện khí hậu, khan hiếm thức ăn, diện tích đồng cỏ và dân số, khoảng cách giữa các đồng cỏ, vvv...) có thể dẫn đến sự biến mất nhóm bướm này hoặc nhóm bướm kia. Một khi loại bỏ các yếu tố này thì phần còn lại trong bài tính của họ là sự gần gũi giữa các dòng giống: 26% lý do của sự biến mất của loài.

Người ta thừa nhận các sắc loài sống cô lập (chỉ truyền giống giữa chúng với nhau) có tỉ số sản xuất không bằng mức trung bình, do tạng và cân nặng của ấu trùng nhỏ hơn trung bình; các con bướm cái ít thọ hơn và vì thế ít đẻ trứng hơn. Một điểm cuối cùng, thời gian chúng ở trong kén lâu hơn trung bình lại càng thuận lợi thêm cho tình trạng ký sinh.

Pierre Barthelemy

Le Monde, 8 - 4 – 1998

Điều này muốn nói gì với chúng ta? Các con bướm này bị teo dần vì chúng không trộn lẫn vào các nhóm khác. Kinh nghiệm khoa học này chứng tỏ sự liên hệ dòng giống (cùng một nhóm, cùng một gia đình kết hôn với nhau) có thể nguy hiểm vì làm cho hệ thống di truyền nghèo đi. Một vài người sợ lai giống. Isabelle Olivier, một nghiên cứu gia của trường Đại học Montpellier II nói: “Người ta đụng vào một sự kháng cự rất mạnh về mặt tâm lý, một loại kỳ thị khi họ muốn tránh các sắc dân lẫn lộn với nhau. Một tư tưởng thuần giống vẫn còn đọng lại trong đầu óc của nhiều người.”

Ghi chú

Lịch sử gia người Mỹ Raoul Hilberg trong quyển sách Hủy Diệt Người Do Thái Ở u Châu, (nhà xuất bản Fayard 1988) đưa ra con số năm triệu người Do Thái bị giết trong các trại tập trung và lò hơi ngạt của các đảng viên đảng Quốc Xã: “Người Đức giết năm triệu người Do Thái.”

Thiên chúa giải thích cho các cháu nội ngoại

Dieu expliqué à mes petits-enfants

Tác giả: Jacques Duquesne

- Tại sao Thiên Chúa dựng nên trời đất?

- Các cháu có thấy là phải bắt đầu từ đó không?

- Dạ có, câu hỏi đó không làm ông vui phải không?

- Không phải như vậy. Nhưng có một cái gì làm cho ông nghĩ

ngợi, làm cho ông chán.

- Ông chán rồi à!

- Ông muốn biết các cháu muốn nói từ trời nào?

- Chắc chắn là từ trời của Thiên Chúa. Khi mình nói đến Chúa, khi nào mình cũng nói đến trời. Mình nói Chúa lên trời và người chết cũng lên trời. Trong các kinh cầu nguyện, các bài hát, người ta cũng nhắc đến trời.

- Chính vì như vậy mà câu hỏi của các cháu làm ông chán. Bởi vì các cháu đừng tin rằng Chúa ở trên trời, Chúa núp trong một hành tinh xa lắc hay ở một nơi mà ông không biết đâu…

- Như vậy, tại sao các tôn giáo khi nào cũng nói đến trời? Cháu có một người bạn người ả-rập, theo đạo hồi. Bạn cháu cũng tin Chúa ở trên trời. Đối với bạn cháu, Chúa là Allah, nhưng cũng là trời. Một ngày nọ, cháu nghe ca sĩ Johnny Haliday ở trên vô tuyến truyền hình, ông nói đến người bạn của ông bị chết: "Nếu từ trên cao bạn nhìn tôi..."

- Được. Các cháu hãy ở địa vị của những người đầu tiên trên quả đất này …

- Có phải A-đam và E-và không? Đối với họ thì dễ hơn vì họ đã gặp Chúa?

- Câu chuyện của A-đam và E-và được viết từ lâu, trước khi những người đầu tiên trên quả đất này xuất hiện. Câu chuyện không kể những gì đã thật sự xảy ra. Đó là một câu chuyện đại loại như chuyện đời xưa hay một ngụ ngôn …

- Như vậy đó là một chuyện rễu? Một chuyện không có thật?

- Các cháu chờ, đừng đi nhanh quá chứ! Các cháu hãy lấy một ngụ ngôn của ông Lã phụng Tiên, bất cứ một ngụ ngôn nào cũng được, tùy các cháu chọn …

- Dạ … "Cô Bê-rét đi mang liễn sửa."

- Đó là câu chuyện cô bé ở nông trại, cô mơ sau khi bán xong liễn sửa, cô mua được tất cả những gì cô muốn phải không? Khi các cháu đọc ngụ ngôn này, các cháu không tin vào câu chuyện phải không? Nhưng ngụ ngôn này nói cho các cháu nghe một điều, là ở đời có một vài người có tính giống như cô Bê-rét: họ mơ mộng, họ có nhiều ảo tưởng, họ tin rằng họ sẽ có thể thực hiện bất cứ cái gì, và cứ thế mà tiếp tục... Đó mới là điều quan trọng duy nhất. Vậy thì, trong câu chuyện A-đam và E-và, điều quan trọng là Chúa dựng nên vũ trụ, hai giới tính, và cứ thế mà tiếp. Khi ông đọc câu chuyện này, ông phải nghĩ: điều này không phải xảy ra đúng hệt như vậy, nhưng đây là điều câu chuyện muốn nói. Các nhà thông thái gọi đó là huyền thoại. Ông sẽ trở lại câu chuyện này, câu chuyện từ trên trời. Ông muốn nói đến những người đầu tiên.

- Ông chờ cháu. Nếu câu chuyện A-đam và E-và không có thật, thì Phúc m cũng là những câu chuyện... gì mà ông vừa mới nói?

- Huyền thoại? Không. Điều này còn rắc rối hơn nhiều. Trước hết, Phúc m được viết nhiều thế kỷ sau câu chuyện A-đam và E-và. Trong thời gian này, thế giới đã thay đổi, con người cũng thay đổi. Nhưng nếu các cháu muốn, mình sẽ nói chuyện này sau. Ông trở lại câu chuyện từ trên trời.

- Bởi vì ông tha thiết đến nó...

- Ông tha thiết vì nhiều người lầm về vấn đề này. Có thể là bắt đầu từ các cháu. Như thế, Thiên Chúa không ở trên trời. Nhưng những người đầu tiên khi họ bắt đầu tin có các vị thần, hay tin vào một Thiên Chúa, họ tự hỏi các vị thần này núp ở đâu, vì họ không bao giờ thấy thần. Một vài người tưởng tượng có một vị thần hay nhiều vị thần, trong cây cối, dưới đáy biển hay trên núi. Nhưng người ta có thể bửa cây để xem ruột cây, hay lên đỉnh núi để xem thần, mà họ cũng không thấy gì hết. Vậy, chỉ có một chỗ mà họ không thể nào đi đến được, cũng như không biết gì xảy ra ở đó, đó là trời. Như thế, họ nghĩ các vị thần núp ở đó. Và rồi họ thấy trời nóng, trời lạnh, ban ngày, ban đêm, tất cả những chuyện rất quan trọng này lại đến từ trời. Như vậy, họ nghĩ các vị thần hay một vị thần là Chúa phải ở trên trời, ở nơi đó, các thần quyết định mưa hay nắng...

- Bây giờ cũng có nhiều người còn tin như vậy. họ còn cầu nguyện để trời mưa, trời nắng cho mùa màng của họ.

- Theo ông, thì họ lầm rồi. Nhưng điều này mình sẽ đề cập lại.

- Nếu câu chuyện của ông cháu mình tiếp tục, mình sẽ nói lại nhiều chuyện lắm.

- Đúng như vậy. Bởi vì mình không thể nào nói một lần mà xong. Tuy nhiên, tất cả vẫn còn đó. Tất cả đều liên hệ với nhau. Như một cái nút thắt nối rất nhiều sợi dây. Nhưng chỉ có một nút thắt, và để hiểu nút thắt này, thì phải kéo từng sợi dây mỗi lần một.

- Và ông, ông đang ở sợi dây nói rằng Chúa không ở trên trời.

- Hoan hô. Cháu đã hiểu. Như vậy, nếu nói cho đúng là những liên hành tinh, những phi thuyền không gian bay từ ngôi sao này qua ngôi sao khác như các cháu thấy trong một vài phim. Con người sẽ đi xuyên vũ trụ mà sẽ không có một dịp may nào để gặp mặt đối mặt với Chúa, để gặp Chúa đang đi dạo như một hỏa tiễn. Các cháu hình dung xem, người nga đầu tiên đi vào không gian, ông Gagarine...

- Vào năm nào vậy?

- Vào năm 1961. Và khi trở lại trái đất, người nga này không tin vào Chúa, ông vừa đùa vừa nói đại khái như: "Bằng chứng là Chúa không hiện hữu, vì tôi đã không gặp người."

- Thiệt là ngốc.

- Đúng. Nhưng ông chỉ lặp lại những gì ông đã được học.

- Nhưng điều đó cũng không làm cho Đức Giáo Hoàng không nhìn trời, khi người đọc kinh "Lạy Cha" hay "Chúa là Thiên Chúa toàn năng, vĩnh cửu."

- Người thấy cái gì?

- Hừ, cháu không biết. Trời. Trần nhà thờ. Hay tấm bạt bao phủ vận hội trường khi người đi du lịch.

- Chắc chắn, Đức Giáo Hoàng không thấy Chúa. Nếu người nhìn lên không, thì đó là thói quen. Một thói quen có từ hàng thế kỷ. Người ta gọi đó là nghi lễ. Có rất nhiều nghi lễ trong tất cả các tôn giáo: ví dụ người hồi quỳ gối, người kitô làm dấu thánh giá. Nhưng đó không chỉ là thói quen. Tất cả nghi lễ này đều có ý nghĩa của nó. Nếu linh mục, mục sư nhìn trời để cầu nguyện Chúa, điều đó có nghĩa là Chúa rất lớn, rất rất lớn.

- Không phải là một người khổng lồ …

- Không, các cháu biết điều này rồi. Người ta không thể đo Chúa bằng thước đo.

- Như vậy, khi mình nói một người nào đang ở trên trời …

- Thì muốn nói người đó ở gần Chúa, trong tình yêu của Chúa.

- Như một em bé ở trong bụng mẹ.

- Nếu cháu muốn nói như vậy. Nhưng có một sự khác biệt rất lớn. Đó là khi em bé còn ở trong bụng mẹ, bà mẹ đã yêu thương nó rồi, nhưng còn nó, nó không biết gì hết. Trong khi người nào ở gần Chúa, họ biết họ ở gần Chúa. Họ đã gặp Chúa.

- Còn chúng ta, chúng ta không thể gặp Chúa. Điều này không bình thường phải không.

- Mình sẽ nói chuyện này lại.

- Lại thêm một sợi dây? Cháu, cháu cũng bực mình chuyện này. Bởi vì nếu có ai có mặt, thì mình có thể gặp người đó. Nếu có ai mà không bao giờ mình gặp mặt, thì người đó không hiện hữu.

- Cháu có lý. Nhưng mình có thể gặp Chúa, không phải để bắt tay người, hôn người và nói: "Chào Chúa, Chúa khỏe không? Chúa luôn luôn mạnh phải không?" Không phải như vậy. Có nhiều cách để gặp Chúa. Ông sẽ trở lại vấn đề này.

Nhưng ông chưa trả lời câu hỏi của cháu: tại sao Chúa tạo dựng nên trời và đất? Ông thử giải thích cho cháu. Trước hết phải nói cho chính xác, khi mình nói đến trời, thì phải hiểu là có những ngôi sao, những hành tinh khác ở ngoài quả đất.

- Thiên hà, tất cả, dạ.

- Tóm lại là vũ trụ.

- Và ngay cả những vũ trụ khác. Cháu nghe ở vô tuyến truyền hình nói có rất nhiều vũ trụ khác ở rất xa, rất xa. Như vậy tại sao Chúa dựng nên tất cả mọi sự như vậy?

- Cháu thử hình dung, có một vị triết gia người đức, một người suy nghĩ về ý nghĩa cuộc đời, thử giải thích thế giới này.

- Ông ta thật can đảm!

- Đúng. Nhưng rất thích thú. Nếu mình không thử để tìm hiểu thế giới mình đang sống, thì mình sống như con vật. Con vật, nó có thể hiền lành hay dữ dằn, nó có thể biết chỗ để đi tìm thức ăn, nó có thể bị đau, nó có thể có vẻ như sung sướng hay khoái chí, nhưng nó không hiểu chi về thế giới. Con vật không tự hỏi xem vì sao nó sinh ra. Nó được sinh ra, chấm hết. Và một con vật - con chó, con mèo, con sư tử - nó không biết có một ngày nó sẽ chết. Đó là sự khác biệt lớn lao giữa con người và con vật: con người biết có một ngày nó sẽ chết.

- Thật không vui chút nào. Chúng ta hãy trở lại cái ông triết gia người đức.

- Được. Như vậy, ông triết gia người đức này đã đặt câu hỏi giống như câu của cháu: tại sao có một cái gì thay vì không có gì hết.

- Thật sự không có gì hết.

- Đúng, không có quả đất, không có vũ trụ, không có gì hết.

- Như vậy hoàn toàn trống rỗng.

- Đúng, nhưng trống rỗng, đã là có một cái gì. Nếu mình nói một cái ly trống, thì đã có một cái chung quanh cái trống không đó. Và cũng có một cái gì trong cái ly: không khí. Nhưng các cháu có biết là người ta có thể chế tạo ra chân không, không có không khí, không có gì hết. Có những cái máy để chế tạo chân không. Nhưng, luôn luôn có một cái gì chung quanh chân không này, để bao che nó. Chân không chỉ tồn tại khi có một cái gì chung quanh bao che nó. Trong khi, không có gì, là không có gì, không có gì hết. Không có gì bao quanh cái không có gì.

- Điều đó không thể được.

- Đúng vậy, điều này rất khó mà tưởng tượng. Nhưng lại là điều có thể có được. Đó là câu hỏi vẫn còn đúng của vị triết gia người đức: tại sao lại không có chuyện không có cái gì? Người ta có thể trả lời theo hai cách: Hoặc: có một người đã muốn như vậy. Hoặc: do tình cờ.

- Tình cờ?

- Đúng. Người ta có thể nói nếu có một cái gì hiện hữu, thì có thể đó là do tình cờ, không có gì được dự trù, được sắp xếp tổ chức trước. Có quả đất là do tình cờ, quả đất quay cũng do tình cờ và cứ như thế mà tiếp. Nhiều người suy nghĩ như vậy. Và những người thông thái suy nghĩ rất nhiều về chuyện này.

- Thật là khó để tin mọi sự do tình cờ.

- Cháu có lý. Bởi vì chính bản thân tình cờ đã là một cái gì.

- Như vậy không phải không có gì mà vị triết gia người đức của ông nói.

- Đúng. Tình cờ đã là một cái gì và đó là kết quả của một cái gì. Tất cả những chuyện tình cờ, những gì mà chúng ta gọi là tình cờ, nó chỉ có thể xảy ra vì đã có một cái gì đã xảy ra trước. Nếu tình cờ ông gặp một người nào, là vì người đó và ông hiện hữu. Và cứ như thế mà tiếp. Điều có vẻ hiển nhiên, là tình cờ (những gì chúng ta gọi là tình cờ) có thể tiêu hủy, biến đổi, làm nảy sinh các chuyện, nhưng nó không bao giờ khởi đi từ không có gì hết.

- Như vậy mình có thể tự hỏi tại sao có tình cờ, thay vì không có gì hết.

- Đúng như vậy. Nhưng nếu người ta cứ tiếp tục như vậy, thì sẽ không bao giờ xong hết.

- Như thế, đã có một cái gì, là vì đã có một người muốn như vậy. Đó là những gì các nhà thông thái nói, những người đi tìm để biết bằng cách nào mọi sự bắt đầu có mặt.

- Không. Các nhà thông thái nói là không có một câu trả lời nào đúng cho câu hỏi này. Bởi vì họ không có bằng chứng là đã có một người muốn điều này. Họ chỉ bắt đầu biết những gì xảy ra từ mười lăm tỷ năm nay.

- Tại sao lại mười lăm tỷ năm mà không nhiều hơn hoặc ít hơn?

- Ô là là! Ông, ông không phải là một nhà thông thái. Nhưng, như các cháu biết, có những cái máy rất tinh vi cho phép chúng ta biết một số chuyện xảy ra cách đây rất lâu.

- Những cái máy đi ngược thời gian như trong phim ảnh phải không?

- Dù sao, có những cái máy cho phép nghe những tiếng động vọng lại trong vũ trụ từ thời xa xưa. Như vậy, các nhà thông thái nói là đã xảy ra từ mười lăm tỷ năm (ở số lượng này, thì nhiều hơn hay ít hơn, không còn là một vấn đề) một hiện tượng đáng kể mà họ gọi là Big-Bang.

- Chuyện này cháu đã nghe nói qua. Nhưng cháu không biết chính xác như thế nào. Đó là việc tạo dựng vũ trụ phải không?

- Không. Đó không phải là việc tạo dựng vũ trụ. Trước hết, người ta chắc chắn rằng đã có một cái gì tồn tại trước khi có Big-Bang. Nhưng người ta không biết đó là cái gì. Big-Bang, đó là điểm khởi đầu vũ trụ của chúng ta, điểm khởi đầu của thế giới mà chúng ta biết và chúng ta khám phá, hay chúng ta thử để khám phá.

- Bằng cách nào Big-Bang đã xảy ra?

- Đó là một vụ nổ khổng lồ. Với một nhiệt độ khủng khiếp. Có thể là mười tỷ độ. Còn ghê hơn là chất liệu nóng bỏng từ núi lửa phun ra. Đó là một chất hỗn tạp, đó là một tình trạng hỗn loạn. Và sau vụ nổ, chất liệu này nguội dần …

- May cho chúng ta!

- … và tự tổ chức. Trong phần tử nhỏ vô cùng, nó tự tạo những nguyên tử. Trong phần tử lớn vô cùng, nó tự tạo lấy ngôi sao và thiên hà. Và rồi, trong vòng bốn tỷ năm, một loại vòng thiết lập chung quanh một trong những ngôi sao này, đó là mặt trời.

- Mặt trời của chúng ta?

- Đúng. Như vậy, một vòng tròn tự thành lập chung quanh mặt trời với những khí, những bụi, những mãnh chất liệu. Chúng biến đổi thành các hành tinh. Quả đất chúng ta là một trong những hành tinh này. Nó không quá gần, cũng không quá xa mặt trời, điều đó cho phép nó có một nhiệt độ thích ứng, giữ nước ở trạng thái lỏng, nếu không nước sẽ bốc hơi hay đông đặc, chúng ta không thể nào sống được. Và rồi, quả đất quay với một tốc độ thích ứng. Quả đất giữ chung quanh nó các loại khí cho phép chúng ta sống, đó là bầu khí quyển. Và trên hành tinh này, những nguyên tử phối hợp với nhau để thành các phân tử, một vài phân tử phối hợp với nhau gọi là tế bào - tế bào, là một tập hợp nhỏ các phân tử, được làm sống động bởi một việc phi thường mà chúng ta gọi là đời sống. Một vài tế bào này phối hợp để tạo thành thực vật, cây cối. Những tế bào khác thành lập những con vật nho nhỏ …

- Còn vi trùng?

- Chẳng hạn. Và những con vật lớn hơn: cá, khỉ …

- còn con khủng long …?

- … khủng long, khỉ và cuối cùng là con người. Con người trước hết là một con vật. Vào khoảng một trăm ngàn năm nay, con người được gọi là "homo sapiens" con người lên khôn, có nghĩa là một con vật biết nó sẽ chết …

- Điều này ông nói rồi.

- Đúng là như vậy. Sinh vật này đã có thể xây dựng các đồ vật, biết tổ chức để đi tìm thức ăn, biết đi săn các súc vật khác. Mới đầu, theo những gì các nhà thông thái nghiên cứu về những người đầu tiên, đó là có sự khác biệt giữa những người này và những con vật tương tự …

- Con khỉ?

- Chẳng hạn. Điều khác biệt, đó là con người đã bắt đầu chôn người chết, để người chết dưới những viên đá …

- Như bây giờ?

- Cũng tựa tựa như vậy.

- Nhưng, ông có vẻ không vui khi nói đến cái chết.

- Trước hết, không phải lúc nào ông cũng nói đến cái chết, còn lâu! Đây mới lần thứ nhì. Kế tiếp, ông muốn nói cho các cháu biết câu chuyện chôn người chết, đây thật sự là bước khởi đầu của sự khác biệt. Sự khác biệt này không ngừng gia tăng, vì bây giờ con người biết xây cầu cống, đường xá, máy vi tính, điện thoại cầm tay, trò chơi điện tử.

- Bây giờ mình bỏ qua chuyện các con vật, như tay vô địch xe đạp bị loại trong cuộc đua.

- Đúng như vậy.

- Được. Nhưng hồi nảy ông nói khởi đầu …

- Thời điểm Big-Bang?

- Đúng. Ông nói có một chất liệu không có hình thức. Và tất cả

những điều đó biến thành con người.

- Đúng. Người ta đi từ một cái gì rất hỗn loạn, đến một cái gì rất có tổ chức. Một bộ óc con người, hay ngay cả một cái mắt của con ruồi, rất có hệ thống.

- Như vậy phải có một người dàn xếp tất cả những điều này. Như thế không thể nào do tình cờ. Sẽ chỉ có một … trên một tỷ xác suất điều này có được do tình cờ.

- Hay một trên rất nhiều tỷ, người ta không thể biết điều này được.

- Như thế, nếu chúng ta hiện hữu, nếu cháu đang nói với ông, là vì đã có hàng tỷ chuyện tình cờ nối tiếp nhau. Có phải các nhà thông thái nói như vậy?

- Họ không nói như vậy, họ nói họ không biết. Họ có thể ghi nhận điều này đã xảy ra như vậy. Nhưng họ không biết tại sao điều này lại xảy ra như vậy. Họ đã hiểu, không phải là không khó nhọc, bởi vì họ đã nghiên cứu từ nhiều thế kỷ, rằng thế giới không phải lúc nào cũng như vậy, nó luôn luôn đang trên đường thay đổi (ví dụ, các hành tinh đang xa nhau, núi non bị mòn do mưa và tuyết, cứ như thế mà tiếp tục…) và càng ngày mọi sự càng có hệ thống hơn. Bằng chứng: cơ thể chúng ta cho phép chúng ta làm nhiều động tác hơn là con cá, mà con cá ngày xưa là tổ tiên của chúng ta.

- Chúng ta có thể bơi như cá, nhưng cá không thể nào làm được những gì chúng ta làm. Ông tưởng tượng xem, con cá có thể trượt tuyết hay đá banh …

- Cháu, cháu thích so sánh như vậy há. Nhưng, cháu chỉ có lý một phần. Bởi vì cháu không thể nào ở lâu dưới nước như cá.

- Cũng không cuốn mình xung quanh cái cây như con rắn.

- Đúng. Điều ông muốn nói, là nòi giống loài người đã làm rất nhiều tiến bộ, và các nhà thông thái nghiên cứu tiến trình tiến hóa của con người đã ghi nhận như vậy. Chẳng hạn, bộ óc con người đã làm được những bài toán, đã có những tư tưởng mà những người đầu tiên không thể nào tưởng tượng được, bởi vì bộ óc của họ nhỏ hơn. Đó là những gì các nhà thông thái có thể nói được. Nhưng, họ không thể nói tại sao. Họ cũng không thể nói có một Chúa, một siêu sức mạnh muốn mọi sự như vậy, điều khiển tất cả mọi việc.

- Tại sao?

- Ông lặp lại, bởi vì không có một cái gì xác nhận điều đó.

- Còn ông, ông tin có một Thiên Chúa?

- Đúng, ông tin có một Thiên Chúa. Ông tin rằng đó là cách giải thích duy nhất sự hiện hữu của thế giới và bước chuyển tiếp từ giai đoạn hỗn mang ban đầu đến một cơ cấu có hệ thống ngày hôm nay, một tổ chức kỳ diệu của thiên nhiên, của các vật thể, của vũ trụ. Điều này có được là vì đã có một người muốn như vậy. Nhưng, thỉnh thoảng ông cũng không chắc lắm, ông nghi ngờ.

- Ông, ông mà nghi ngờ?

- Nhiều lúc ông cũng nghi ngờ. Đó là chuyện bình thường. Đó cũng là điều tốt nữa chứ.

- Là điều tốt?

- Đúng, là điều tốt, vì nó làm cho mình suy nghĩ. Lúc nào người ta cũng cần suy nghĩ để tiến bộ, dù cho người ta có lớn tuổi đi nữa. Theo ý ông, tin tưởng (mà người ta gọi là đức tin) và nghi ngờ thường đi chung với nhau. Thỉnh thoảng người ta tin, thỉnh thoảng người ta nghi ngờ. Và thỉnh thoảng, người ta vừa tin vừa nghi ngờ cùng một lúc. Cháu nghe đây, ông sẽ kể cho cháu nghe một chuyện. Đây là một câu chuyện trong đạo kitô, nhưng ông nghĩ, người ta có thể kể câu chuyện này với những chi tiết khác của tất cả các tín ngưỡng khác.

- Ông muốn nói: đạo hồi hay các đạo khác.

- Đúng. Câu chuyện trong đạo kitô này ở trong Phúc m. Các cháu có biết chuyện gì xảy ra cho Đức Giêsu không?

- Dạ có, cháu biết một ít.

- Mình sẽ trở lại chuyện này sau, mình sẽ còn nói lâu về chuyện này.

- Đó là điệp khúc của ông: mình sẽ trở lại chuyện này, mình sẽ trở lại chuyện này. Cũng như mình nói "Thắng trận rồi! Thắng trận rồi!"

- Nhưng bây giờ, ông muốn nhấn mạnh đến một điểm. Ông nghĩ, ít nhất là các cháu đã biết Đức Giêsu bị lên án tử hình, bị đóng đinh và bị chết trên thập giá.

- Cháu biết. Ông nghĩ cháu là người như thế nào mà cháu không biết chuyện này.

- Được. Như vậy, những người bạn đồng hành của Đức Giêsu bị khủng hoảng. Các cháu phải để ý điểm này: hồi mới đầu, họ nghĩ Đức Giêsu sẽ làm vua xứ Pa-lét-tin của họ, Đức Giêsu sẽ đuổi người la-mã đang xâm chiếm xứ của họ, và cứ như thế mà tiếp. Và giờ đây, người bị chết. Đối với họ, đây là một thất bại hoàn toàn, một tuyệt vọng. Một vài người đi trốn vì họ sợ. Họ tự bảo người ta sẽ bắt họ, sẽ bỏ tù họ, và có thể sẽ giết họ, ông không biết. Hai người trong nhóm của họ, đã lên Giê-ru-sa-lem với Đức Giêsu, họ là người làng Ê-mau, cũng không xa đó bao nhiêu. Họ quyết định trở về làng cũ. Ông nhắc lại cho các cháu rõ, họ tuyệt vọng. Và trên đường đi về, họ gặp một người cùng đi trên đường với họ. Họ bàn cải, họ nói đến những biến cố làm cho họ đau lòng, họ không giấu người khách nỗi đau buồn của họ. Những gì người khách đã nói với họ, người ta không biết chính xác, câu chuyện không nói đến điều này. Nhưng người khách đọc cho họ nghe những đoạn trong Thánh Kinh và giải thích cho họ.

- Ông chờ cháu. Ông nói đến Thánh Kinh. Nhưng cháu có cô bạn do thái cho rằng người theo đạo do thái và người theo đạo kitô không có cùng một quyển sách Thánh Kinh với nhau.

- Cô bạn của cháu có lý. Thánh Kinh, là một quyển sách rất lớn, gom lại một loạt các sách. Gần như một thư viện. Đa số các sách này viết trước khi Đức Giêsu sinh ra. Chẳng hạn câu chuyện của A-đam và E-và mà chúng ta nói hồi nảy, câu chuyện này là một phần của quyển sách gọi là Sáng Thế. Những câu chuyện khác là những đoạn văn của các nhà tiên tri …

- Là những người loan báo tương lai …

- Không. Nhà tiên tri là phát ngôn viên của Thiên Chúa, là người nói cho dân do thái: đây là những gì Thiên Chúa muốn các người phải biết, hãy làm như vậy và không được làm như kia, hãy làm điều tốt, vv … vv.

- Làm sao tiên tri có thể biết được điều gì Chúa muốn nói?

- Người ta nói họ được Chúa khởi hứng. Giống như phát ngôn viên của Tổng Thống, ông Tổng Thống nói cho người này biết ông muốn gì.

- Dạ, nhưng Chúa nói với tiên tri một cách khác. Chúa không kêu tiên tri vào văn phòng của người để nói: "Này bạn, các ký giả sẽ hỏi bạn chuyện này, chuyện kia, đây là câu trả lời để bạn trả lời cho họ."

- Chắc chắn là không phải như vậy. Người ta có thể nói, tiên tri là người có dây ăng-ten rất lớn cắm trực tiếp vào Chúa: vị tiên tri cầu nguyện rất nhiều, ông thử để tìm hiểu cái gì xảy ra và cái gì Chúa mong chờ nơi con người. Đó, đó là ăng-ten. Nhưng tiên tri có một cái loa phóng thanh rất mạnh, một loại sức mạnh mà Chúa cho họ để họ nói cho dân chúng.

- Đó là người đại diện Chúa la nạt dân chúng phải không?

- Nhưng cũng là người khuyến khích dân chúng khi họ đau khổ hay tuyệt vọng.

- Vậy thì bây giờ có còn tiên tri không?

- Còn chứ. Cháu có bao giờ nghe nói đến mục sư Martin Luther King không?

- Vị mục sư người da đen chiến đấu chống kỳ thị chủng tộc ở Mỹ phải không?

- Đúng. Người ta có thể nói ông là một tiên tri. Nhưng, cũng còn nhiều người khác nữa.

- Với tất cả những chuyện này, ông cũng chưa kể cho cháu nghe câu chuyện của ông. Chuyện hai người đồng hành với Đức Giêsu đi về …

- Ê-mau.

- Ông đừng nói mình sẽ trở lại chuyện này.

- Mình trở lại ngay lập tức. Nhưng, chính các cháu đã rút sợi dây này: dây Thánh Kinh. Như vậy, trong Thánh Kinh, có những bài viết trước khi Đức Giêsu sinh ra. Đối với người do thái thì không có gì thêm nữa. Nhưng đối với những người kitô, thì có những bài viết sau Đức Giêsu: Phúc m và các thơ của các thánh tông đồ. Chính một trong các phúc âm này kể câu chuyện hai người lữ hành tuyệt vọng đi về làng Ê-mau. Họ gặp một người giải thích cho họ nghe những bài trong Thánh Kinh do thái. Và sau khi ăn một bửa ăn chung với họ, người từ giả họ, họ nhận biết người ngay. Bỗng chốc, họ tự bảo: "Đó là Đức Giêsu! Người đã sống lại."

- Chuyện này cũng vậy, ông phải giải thích cho cháu nghe: làm sao người sống lại, và có thật không.

- Chắc chắn có thật. Nhưng cháu để ông nói cho xong câu chuyện. Hai người ở làng Ê-mau tự nhủ: "Thật là lạ lùng, lòng mình chẳng bừng cháy lên khi nghe người nói đó sao." Điều này có nghĩa, họ đã nín thở để nghe người nói, họ đã say sưa nghe người nói. Mở ngoặc ra ở đây, ông muốn cả cháu và ông cũng làm được như vậy, nhưng ông không phải là Giêsu. Như thế, hai người lữ hành rất sung sướng nói chuyện với người lạ, họ say sưa và hân hoan trong hạnh phúc. Nhưng các cháu nhớ điều này, họ đang tuyệt vọng. Họ vừa hạnh phúc, vừa tuyệt vọng. Các cháu nên hiểu: hạnh phúc và tuyệt vọng cùng một lúc. Điều đó có nghĩa, như ông nói với cháu hồi nảy, người ta có thể vừa tin vào Chúa, vừa nghi ngờ có Chúa hay không. Các cháu có bao giờ nghe nói đến thánh nữ Tê-rê-xa hài đồng Giêsu không?

- Cô chị nhỏ nhắn tốt lành.

- Đúng, cô chị nhỏ nhắn tốt lành nếu cháu thích dùng hình ảnh này. Nhưng, đó là một người đàn bà ngoại hạng, bà biết bà muốn cái gì. Và bà tin thật sự vào Chúa. Bằng chứng: bà chọn đời sống khép kín trong tu viện để cầu nguyện, và trong tu viện, người ta không cho bà một đời sống dễ dàng. Và có những giây phút, bà đã nghi ngờ kinh khủng. Giống như những lỗ hổng đen trong cuộc đời của bà.

- Như vậy mình có thể vừa tin vừa nghi ngờ. Cũng hơi rắc rối một chút khi tưởng tượng như vậy …

- Nhưng cuộc đời là như vậy. Cuộc đời là rắc rối.

- Cuộc đời sẽ ít rắc rối hơn nếu Chúa để cho mọi người thấy Chúa. Và các nhà thông thái sẽ nói: đó thấy chưa, chúng tôi đã giải thích như vậy, chúng ta đã thấy Chúa, mọi sự đều tốt. Trong khi bây giờ, mình chơi trò cút bắt với Chúa. Như vậy là bất bình thường. Nếu Chúa tốt như người ta nói, thì Chúa phải cho mọi người thấy Chúa.

- Nếu mình thấy Chúa như thấy mặt trời, thì quả thật mọi sự sẽ đơn giản. Dù cho mây có che mặt trời, không có ai nghi ngờ là không có mặt trời. Nhưng ông sẽ làm cho cháu ngạc nhiên: nếu Chúa để cho mình thấy Chúa, thì mình sẽ là những người nô lệ, những người nô lệ của Chúa.

- Ông kể chuyện gì vậy?

- Ông biết, đây là một sự thật rất khó để hiểu. Nhưng cháu thử tưởng tượng Chúa là một chuyện đương nhiên, chắc chắn là có người, và điều này được ghi nhận. Các cháu sẽ không còn tự do, các cháu bắt buộc phải kính thờ và yêu mến người. Như thế không còn gọi là tình thương.

- Cháu không hiểu gì hết nữa. Cháu bỏ cuộc.

- Cháu chờ ông một phút. Người ta không thể bắt buộc ai thương ai được. Người ta không thể bắt buộc một người con trai thương một người con gái, hay một người con gái thương một người con trai. Cháu đồng ý không?

- Đồng ý.

- Khi mình yêu ai, mình có tự do chọn người đó. Mình biết các tính tốt cũng như tính xấu của họ. Mình biết là người con trai đó hay nổi giận, người con gái đó hay đãng trí hay không được đẹp lắm.

- Con trai cũng vậy, cũng đâu có phải tất cả mọi con trai đều đẹp.

- Đúng vậy. Điều ông muốn nói, là không phải mình không biết tính xấu hay các yếu đuối của người mình yêu thương. Nhưng mình vượt qua chuyện đó. Mình cứ yêu. Mình chọn để yêu thương người đó. Khi một người đàn ông ước muốn một người đàn bà hay một người đàn bà ước muốn một người đàn ông …

- Ông muốn nói: ôm ấp, vuốt ve, vv … vv.

- Đó là những gì cháu nghĩ, đúng. Như thế, khi người ta ước muốn, điều đó có thể là tuyền sinh lý. Đó là thân xác của một người thèm muốn thân xác của một người khác.

- Ông nên viết một quyển sách về chuyện này. Hay ông hứa chút nữa sẽ trở lại vấn đề này.

- Ông biết chuyện này hấp dẫn đối với cháu. Chuyện này cũng hấp dẫn với mọi người, ngay cả những người không thích nó.

- Nhưng câu chuyện về Thiên Chúa cũng hấp dẫn. Ông cứ tiếp tục.

- Cám ơn cháu. Hồi nảy chúng ta nói đến ước muốn và ông nói điều này có thể tuyền do sinh lý. Nhưng khi người ta yêu thương, trong đó có một phần ý chí, như thế là có tự do. Ông lặp lại: người ta chọn để yêu thương một người dù người đó có những tật xấu, người đó không đàng hoàng vv … vv. Bây giờ, mình thử đặt giả tưởng là Chúa có thật, như mặt trời đúng ngọ không có mây che. Chúa thật tốt, thật tài ba, thật phi thường, thật kinh khủng, tất cả những đức tính gì cháu muốn Chúa có, Chúa đều có. Khi đó mình bắt buộc phải yêu thương Chúa; mình không thể nào làm khác đi được. Và khi người ta bị bắt buộc …

- … thì người ta không yêu thương thật sự, ông đã nói điều này hồi nảy rồi.

- Đúng. Nhưng Chúa chỉ muốn con người, tất cả mọi người có tự do thương Chúa hay không. Như thế, người không muốn tỏ ra cho con người thấy. Ông có thể nói: người không thể làm điều đó. Bởi vì, nếu không …

- Nếu Chúa tỏ ra …

- Nếu Chúa tỏ ra, thì Chúa sẽ giống ông chủ của bầy nô lệ. Mà Chúa lại không muốn có nô lệ. Đó là một cái gì chính yếu để hiểu Thiên Chúa: Chúa muốn có những con người tự do.

- Là Chúa yêu thương chúng ta, cháu đã nghe điều này rồi. Nhưng ai xác nhận điều này? Có thể Chúa là một người dữ, một người lưu manh. Nhưng con hy vọng ông đừng để chữ này trong sách nghe.

- Tại sao không? Dù sao, đó cũng là một câu hỏi rất hay. Nhưng chút nửa, chúng ta sẽ trả lời. Có thể cháu biết, trong quá khứ, có những người tưởng tượng có hai loại thần, các thần dữ đánh nhau với các thần lành. Bây giờ, người ta không còn tin điều này nữa. Hồi đó, những ai nghĩ như vậy, họ tưởng tượng các vị thần như những con người, cũng có những tính tốt, tính xấu như con người. cháu đừng nghĩ Chúa như con người, dù cho có những điểm giống nhau giữa người và Chúa.

Nếu Chúa dữ dằn, thì người không tạo dựng quả đất, cũng như vũ trụ. Như chúng ta đã thấy: trong lịch sử vũ trụ, người ta đi từ hỗn mang, một loại hỗn mang khổng lồ, đến một tổ chức hoàn hảo. Một Chúa dữ dằn không làm như vậy. Người sẽ thu xếp ngược lại, người sẽ tạo dựng một vũ trụ mất trật tự để các đau khổ của con người sẽ rất kinh khủng.

- Ông có lý, nếu thế giới hoàn hảo, nếu mọi sự đều tốt ở thế gian này. Nhưng đàng này, có những người đói ăn, có những người giết nhau, có những em bé bị ung thư và chết. Chúa cho phép những điều đó xảy ra sao? Như thế, Chúa không tốt.

- Cháu lại hỏi một câu hỏi hay nữa. Như ông đã nói, chút nữa mình sẽ trả lời. Mình bắt đầu bằng cách phân biệt, bởi vì mình đừng có trộn lẫn mọi sự. Nếu con người giết nhau, là vì họ thù hằn nhau. Chúa không mong muốn họ thù hằn nhau. Ngược lại là đàng khác. Nhưng, chúng ta hãy lặp lại một lần nữa, họ có tự do muốn làm điều đó. Tự do chọn giữa cái tốt và cái xấu. Và nếu họ chọn cái xấu, họ thù hằn nhau, thì Chúa là người đầu tiên buồn chuyện này. Chúng ta đã nói đến Kinh Thánh. Phần lớn các bài trong Kinh Thánh, trước và sau Đức Giêsu, đều nói rằng Thiên Chúa đòi hỏi con người yêu thương nhau. Đức Giêsu còn đi xa hơn khi người nói: hãy yêu thương kẻ thù của con. Chứ không phải chỉ: yêu thương nhau. Khi mọi người biết yêu thương mình, thì sẽ dễ dàng yêu thương người khác. Nhưng, yêu thương kẻ thù thì rất khó. Yêu thương người ăn cắp tiền của cháu, ăn cắp đồ chơi của cháu; yêu thương người tố cáo cháu, chơi xấu với cháu …

- Như vậy phải để mặc kệ họ, ngay cả những người xấu nhất?

- Chắc chắn đó không phải là điều Đức Giêsu nói. Như vậy sẽ là ngốc. Nếu có thể được, phải ngăn họ làm chuyện xấu. Nhưng, phải yêu thương họ.

- Yêu thương người gây gổ mình, bởi vì hắn lấy đồ chơi của mình? Đánh hắn một cú, nhưng phải thương hắn phải không? Không dễ đâu!

- Rất rất khó. Nhưng phải thử. Được. Chúng ta hãy trở lại câu hỏi: tại sao Thiên Chúa tốt lành lại cho phép những chuyện xấu xảy ra như vậy? Trước hết, người ta có thể trả lời một phần chuyện xấu đến từ con người, chính con người có trách nhiệm việc họ làm. Khi các dân tộc gây chiến tranh, không thể đổ tại Chúa. Bởi vì họ có tự do. Họ có thể dùng trí thông minh của họ để chiến đấu chống bệnh tật, chống thiên tai. Nhưng họ đã lựa chuyện xấu.

- Và Chúa để họ làm như vậy! Chúa tự nhủ: đồ cả lũ ngu xuẩn; nhưng chính ta muốn cho chúng nó như vậy, tự do làm những chuyện ngu xuẩn nhất; kệ tụi bây. Chúa cóc cần?

- Không. Trước hết, người hy vọng con người cải thiện: đó là điều người đòi hỏi con người phải làm, trong Thánh Kinh, người đã nhắn nhủ như vậy qua các tiên tri. Và Đức Giêsu xuống thế cũng nói như vậy. Ngày nay, một vài tiên tri cũng lặp lại như vậy, những người muốn đem hòa bình đến cho con người hay làm cho con người tôn trọng thiên nhiên.

Ông nói thêm, Chúa cũng đau buồn vì những chuyện ngu xuẩn này. Cháu xem đây, ông sẽ kể cho cháu nghe một chuyện. Một chuyện có thật của văn sĩ do thái Élie Wiesel. Chuyện xảy ra trong một trại tập trung của Đức giam giữ người do thái trong kỳ đệ nhị thế chiến vừa qua. Các người Đức, những người Đức quốc xã quyết định treo cổ ba người, trong đó có một em bé trai rất nhỏ. Như vậy, họ bị treo cổ. Nhưng em bé quá nhẹ nên không chết ngay lập tức, em còn nhúc nhích một chút ở đầu sợi dây. Một trong những tù nhân lúc đó, là ông Élie Wiesel bắt buộc phải chứng kiến cực hình đó, ông tự hỏi: "Chúa ở đâu? Chúa ở đâu trong hoàn cảnh này?" Lúc đó, ông cảm nhận một tiếng nói trong lòng ông: "Đây, Chúa đây. Chúa bị treo trên cái cột này." Chúa đang đau với em bé đang đau.

- Như vậy Chúa đau khổ với những ai đau khổ? Thật là quá đáng. Thật là kinh khủng.

- Đúng. Bởi vì Chúa cá độ trên con người, trên tự do của con người. Chúa cá độ là con người cuối cùng cũng sẽ làm tốt hơn. Nhưng hồi nảy, khi cháu nói đến những chuyện xấu ở thế gian này, cháu có lấy một ví dụ: em bé bị ung thư và chết vì bệnh ung thư. Em bé rất đau đớn, cha mẹ em cũng đau đớn. Cũng thật là khủng khiếp. Và người ta không thể nào nói rằng con người chịu trách nhiệm vụ này. Không một ai làm cho em bé bị ung thư được …

- Bởi vì bản chất tự nhiên không được hoàn hảo, bởi vì thế giới không được hoàn hảo. Cũng có thể các thiên thạch có thể phá hủy quả đất. Như vậy, Chúa tốt lành đã tạo dựng một thế giới mệt mỏi, rất khó ở.

- Ông, ông nói rằng thế giới chưa làm xong.

- Làm sao lại có điều đó được? Ông muốn nói cái gì?

- Chúng ta sẽ trở lại câu hỏi đầu tiên, về việc tạo dựng. Còn rất nhiều người chưa hiểu thật sự thế nào là tạo dựng. Chắc chắn bởi vì họ không được giải thích đúng.

- Còn ông, ông biết được điều đó? Ông giỏi quá.

- Cháu đừng chế nhạo ông. Ông nghĩ rằng ông hiểu một chút, vì ông đọc nhiều sách, và vì ông chịu khó suy nghĩ: ông không sáng chế được gì hết. Và ông phải nói, chuyện này không phải dễ để giải thích.

Chúng ta hãy lấy một ví dụ: một người thợ mộc làm một cái bàn, một cái bàn thiệt đẹp mà ông bỏ công ra để làm. Rồi ông ta bán cái bàn đó. Sau đó, thì giống như tất cả mọi trường hợp khác, ông không biết cái bàn sẽ ra như thế nào. Ông không còn nghĩ đến cái bàn đó nữa. Ông bắt đầu làm một cái bàn khác. Một cái ghế đẩu hay một cái ghế. Bất cứ cái gì.

Việc tạo dựng vũ trụ là một việc khác. Khác hoàn toàn. Việc tạo dựng vẫn còn đang tiếp diễn, nó chưa chấm dứt. Chúa vẫn đang còn làm việc ở thế giới này, ở vũ trụ này để làm tiếp tục việc tạo dựng. Hồi nảy chúng ta nói đến việc đi từ tình trạng hỗn mang qua tình trạng tổ chức. Điều đó vẫn còn tiếp tục. Và điều này thực hiện được nhờ sự cộng tác của Thiên Chúa và con người. Trong các tôn giáo do thái và kitô, người ta gọi đó là Giao Ước: Thiên Chúa và con người làm giao ước để cải thiện thế giới.

- Như vậy cháu là đồng minh của Chúa? Cháu nhỏ như thế?

- Cháu là đồng minh nếu cháu muốn.

- Nhưng con người không thể thay đổi việc tạo dựng phải không?

- Cháu tin như vậy à? Cháu suy nghĩ một chút. Con người đã làm cho quả đất tiện nghi hơn, họ làm đường, xây dựng nhà cửa: có phải là thích hơn là phải sống trong hang động, trong rừng già.

- Nhưng con người cũng làm cho quả đất xấu đi vậy. Ô nhiễm …

- Đúng. Nhưng, chung chung, con người đã khéo thu xếp mọi chuyện. Một bằng chứng là con người sống lâu hơn ngày xưa. Ở Pháp, thời vua Lu-I thứ mười bốn, một nửa trẻ con sinh ra chết trước khi được hai mươi tuổi. Cháu nghĩ xem cha mẹ của chúng đau khổ như thế nào khi chúng bệnh, mà không biết cách nào để chữa trị.

- Cháu đồng ý. Nhưng điều này không phải đúng ở mọi nơi. Còn Phi châu …

- Ở Phi châu cũng vậy, bây giờ tình trạng sức khỏe tốt hơn ngày xưa. Và thường thường, người ta sống tốt hơn, dù còn lâu mới được hoàn toàn. Việc tạo dựng chưa hoàn tất. Việc tạo dựng vẫn đang còn làm. Mỗi lần người ta khám phá một thuốc mới, mỗi lần người ta sáng chế ra một phương tiện lưu thông mới để làm cho con người gần nhau hơn, cho phép họ tìm gặp nhau, mỗi lần người ta sáng chế ra các phương tiện để ăn ở tốt hơn, mỗi lần người ta yêu thương nhau hơn một chút, đó là việc tạo dựng đang tiến triển.

- Đồng ý, nhưng người ta cũng sáng chế ra các phương tiện giết người nhanh hơn.

- Đúng như vậy. Người ta có thể tiến bộ trong lãnh vực tốt cũng như xấu. Nhưng, tổng quát, cái tốt thường lấn thế hơn.

- Đó là ông nói như vậy. Nhưng người ta để các người Phi Châu và các người ở Yougoslavie giết lẫn nhau.

- Không phải lúc nào cũng như vậy. Thỉnh thoảng người ta cũng can thiệp vào. Có nhiều tổ chức được tạo ra để giúp đỡ những người bị thương, những người khốn cùng. Cách đây không lâu, người ta còn nói: nếu họ chém giết lẫn nhau, thì đó là việc của họ. Có thể người ta còn vui mừng nữa là khác, hoặc người ta không biết có chuyện đó xảy ra. Bây giờ, người ta biết rất nhanh. Thường thường, người ta thấy những chuyện này trên vô tuyến truyền hình. Do đó, người ta có cảm tưởng có nhiều chuyện xấu, càng ngày càng xấu. Trong khi sự thật thì trái lại. Hãy lấy một ví dụ: cách đây không lâu, tất cả các quốc gia còn duy trì án tử hình, nhiều lúc người ta xử tử rất man rợ. Người ta thiêu sống như Gioan-đắc hay có khi bị phanh thây. Ông dám nói là họ không bằng lòng giết đâu, họ còn muốn làm cho người khác đau đớn trước khi chết: họ tra tấn, họ nung từ từ. Bây giờ vẫn còn quá nhiều quốc gia còn án tử hình. Nhưng càng ngày càng bớt đi.

- Và Thiên Chúa? Người để yên cho con người làm như vậy? Người để cho con người tự xoay xở với nhau? Ông vừa nói đến đồng minh …

- Ông đã nói: Chúa để con người tự do. Người nói vì đó là chuyện tốt. Chuyện này, mình sẽ trở lại …

- Lại trở lại một lần nữa …

- Và thỉnh thoảng người tiếp tay thêm.

- Người làm phép lạ?

- Đúng như vậy: ông chờ câu hỏi này lâu rồi. Ông cũng ngạc nhiên thấy cháu chưa đặt câu hỏi này. Nhưng mình cũng sẽ trở lại câu hỏi này. Mau lắm. Ông muốn dứt điểm với vấn đề tạo dựng chưa hoàn tất. Để nhấn mạnh vài điểm: cháu chưa nói cho ông về các thiên tai. Cháu mới lấy ví dụ em bé bị ung thư: thật là kinh khủng, ông biết điều đó. Nhưng cháu cũng có thể nói đến sóng thần, núi lửa. Bởi vì, đối với bệnh ung thư, cuối cùng người ta cũng hy vọng con người sẽ đi đến cùng, sẽ tìm ra phương cách để chữa trị. Nhưng còn sóng thần, núi lửa? Mình có thể làm gì được với nó? Đúng là mình không làm gì được. Nhưng chúng ta bắt đầu tiên đoán được, và biết làm giảm thiểu thiệt hại. Chúng ta biết làm đập để ngăn nước sông tràn lên bờ. Chúng ta có thể dự đoán bão tố và tìm cách phòng bão. Hay, chúng ta có thể dẫn thủy nhập điền để chống hạn hán, hay trồng rau trong nhà kiếng dù trời lạnh.

- Và tất cả những chuyện này, là việc tạo dựng đang tiếp tục?

- Đúng.

- Chứ đó không phải là công việc của con người?

- Ông sẽ trả lời câu hỏi của cháu bằng một câu hỏi khác. Tại sao con người có đủ trí thông minh để làm các chuyện đó? Nhờ ai?

- Có thể nhờ một chuỗi tình cờ phi thường.

- Có thể. Chúng ta trở lại câu hỏi của đức tin và nghi ngờ. Nhưng nếu đó là một chuỗi tình cờ, thì đó thật là một điều phi thường. Không thể không xảy ra được, nhưng phi thường.

- Dù vậy: Chúa không thể nào làm thêm một chút sao? Chẳng hạn để ngăn sóng thần. Giống như ông Mai-Sen ngày xưa: ông đã làm biển Đỏ ngăn ra để dân do thái trốn khỏi quân Pha-ra-ông.

- Đúng vậy. Người ta kể chuyện như vậy. Cháu tin như vậy sao?

- Cái đó còn tùy!

- Ông, ông không tin như vậy. Ông không tin trong quá khứ, có những hiện tượng kỳ lạ như vậy xảy ra là nhờ Chúa can thiệp vào, còn bây giờ thì không còn nữa. Chúa buông bỏ mọi sự.

- Như vậy, ông không tin vào phép lạ?

- Chúng ta lại trở lại vấn đề này.

- Ông chờ cháu. Cháu muốn hỏi ông một câu hỏi khác trước khi ông nói đến phép lạ: tại sao việc tạo dựng chưa chấm dứt? Nếu Chúa tốt lành, thì Chúa có thể làm một thế giới toàn hảo ngay lập tức. Mặt khác, trong câu chuyện A-đam và E-và, người ta nói Chúa tạo dựng thế giới và người thấy tốt. Nhưng họ, họ làm những chuyện sai lầm, nên mọi chuyện thành rối loạn, và Chúa làm mọi sự lộn xộn để phạt họ.

- Trước hết, Thánh Kinh không chính xác nói như vậy. Trong Thánh Kinh, Chúa nói A-đam và E-và phải khai hoang quả đất. Điều đó chứng tỏ quả đất chưa hoàn hảo, quả đất chưa cho họ ngay lập tức những gì họ cần. Cháu đồng ý không?

- Dạ, người ta có thể hiểu như vậy.

- Trong câu chuyện, khi Chúa nói A-đam và E-và khai hoang quả đất, tiếp tục việc tạo dựng, là Chúa nói trước khi họ làm chuyện sai quấy. Như thế, không phải con người làm rối loạn. Nhưng ông đã giải thích cho cháu hiểu, đừng xem câu chuyện này như một câu chuyện lịch sử có thật. Những người viết câu chuyện A-đam và E-và là những người như chúng ta: họ cũng thử để tìm hiểu vì sao một Thiên Chúa tốt lành lại chế tạo một thế giới khó ở như vậy.

- Nếu họ thử để tìm hiểu, thì như vậy họ không được Chúa khởi hứng cho họ viết chút nào hết?

- Có thể. Người ta không biết họ là ai. Và không có ai so sánh họ với các tiên tri. Còn về lỗi của A-đam và E-và, các cháu cứ xem là đã có lỗi này. Và nói cho cùng, vì họ có tự do, những người đầu tiên này cũng có khả năng làm những chuyện sai quấy. Dù cho họ chỉ có hai người, A-đam và E-và, hay có nhiều người hơn, thì điều đó cũng chẳng làm thay đổi gì hết. Các cháu có thể tưởng tượng có một Thiên Chúa rất tốt, quyết định phạt toàn thể thế giới, tất cả con người từ đời này sang đời kia, cả những em bé mới sinh bị ung thư như cháu nói hồi nảy, cả những con vật không dính gì tới chuyện A-đam và E-và… các cháu có thể tưởng tượng, ông lặp lại, một Thiên Chúa rất tốt lại đi phạt toàn thể nhân loại vì lỗi của một vài người sao? Như thế Chúa không tốt cũng không công chính.

- Dù vậy, tại sao Chúa không tạo dựng một thế giới hoàn hảo ngay lập tức?

- Ông hoàn toàn không biết. Khi người ta thật sự không biết, người ta phải nhận biết. Ông có hai ý kiến về việc này. Chỉ có hai. Và ông không phải là người duy nhất. Đầu tiên, là Thiên Chúa đã tạo dựng một thế giới trọn vẹn, hoàn chỉnh, con người không có một vai trò nào trong việc này.

- Như thế con người sẽ sống hạnh phúc, không lo âu.

- Đúng. Nhưng người ta chỉ thật là con người khi người ta làm một cái gì đó. Nếu không, người ta ở trạng thái thực vật hay động vật, vì con vật để thời gian trôi qua, nó chỉ lo tìm cái gì để ăn, coi sóc chỗ ở …

- … và coi sóc con cái.

- Và coi sóc con cái. Những người nào không có gì để làm, không tìm việc gì để làm, không thể làm việc gì, là những người mất định hướng, mình thấy rõ điều này, thật là đau buồn. Như vậy, ý kiến thứ nhất: thế giới này chưa hoàn chỉnh bởi vì con người phải tham dự vào việc tạo dựng để ngang với tầm mức, có thể gọi là, cao siêu hay tài giỏi như cháu nói.

- Như thế, việc tạo dựng không bao giờ chấm dứt?

- Mình luôn luôn có thể làm tốt hơn. Hay khi mình đi đến chỗ hoàn hảo, thì lúc đó là tận thế, con người sẽ quây quần bên Thiên Chúa. Nhưng, ông báo cho cháu biết ý kiến thứ hai của ông: ý kiến thứ hai này sẽ làm cho cháu nhảy đựng lên, và tất cả mọi người đều không chấp nhận ý kiến này: đó là Thiên Chúa thật sự không phải toàn năng.

- Hả? Sao?

- Không phải toàn năng theo cách chúng ta hiểu quyền lực. Đó là Thiên Chúa của một ông Giêsu nào đó bị tra tấn … Cháu nói quyền lực! Ông đã nói rồi, ông tin Chúa chiến đấu không ngừng để tổ chức thế giới tốt hơn, để chấm dứt cảnh hỗn mang.

- Chúa chiến đấu chống ai? Quỷ?

- Cháu gọi đó là quỷ cũng được. Nhưng ông, ông thích gọi đó là: mất trật tự. Ngay từ đầu, Chúa đã làm việc để thu xếp thế giới khá hơn, và bây giờ, Chúa làm việc này với sự cộng tác của con người.

- Như vậy, còn phép lạ?

- Chúng ta đang ở điểm này. Phép lạ lôi cuốn mọi người. Bởi vì ngay cả những người lớn cũng còn như những em bé còn nhỏ, thích các câu chuyện thần tiên, các câu chuyện mà mọi sự đều tuyệt vời. Nhưng ông, ông mê ma thuật, những chuyện có sức mạnh huyền bí, siêu nhiên. Ông thích những buổi trình diễn ảo thuật. Nhưng Chúa không phải là ảo thuật gia. Chúa không làm giùm việc cho chúng ta, vì Chúa không muốn xem mình là những con múa rối. Lúc nào cháu cũng phải trở về điểm ông đã nói: Chúa muốn mình là những con người có tự do, Chúa tôn trọng tự do của mình. Chắc chắn là khi mình có những chuyện đau buồn, những chuyện bất hạnh, thì mình mơ có phép lạ hóa giải mọi sự. Điều đó sẽ rất đơn giản. Nhưng để ông lấy một ví dụ. Một ví dụ có thật. Có hai người lính ra trận, một người mang nơi cổ tấm lắc mà người ta gọi là phép lạ, bà mẹ của anh cho anh để bảo vệ anh. Người lính kia không mang gì hết, anh cũng không tin ở Chúa. Người lính thứ nhất bị giết, nhưng người lính thứ nhì không bị. Vậy là làm sao?

- Có thể Chúa nghĩ như thế là tốt cho người lính thứ nhất hay cho người mẹ của anh. Người ta nói rằng Chúa biết cái gì tốt cho mình hơn là mình biết cho mình, nhưng người ta không thể hiểu điều đó.

- Đúng, có những người nói như vậy. Nhưng người ta không biết những gì Chúa nghĩ trong trường hợp đó. Người ta không thể ở trong địa vị của Chúa. Và khi người ta nói như vậy, xét cho cùng, người ta nghĩ rằng Chúa đặt cho mình những câu đố. Như vậy không xứng đáng với Chúa. Đây cháu xem, mình lấy một ví dụ khác. Cũng là một ví dụ chiến tranh. Có hai thành phố cùng tổ chức những nghi lễ tôn giáo để cầu nguyện, xin được che chở khỏi bị bom đạn. Một thành phố bị tiêu hủy hoàn toàn, trong khi thành phố kia còn nguyên vẹn. Như vậy có được phép kết luận Chúa bất công, và Chúa nói: ta sẽ nghe lời cầu xin của thành phố này, mà không nghe lời cầu xin của thành phố kia …? Như thế, là do chướng khí. Cháu tưởng tượng Chúa chướng như thế sao?

- Như thế, không nên tin vào phép lạ?

- Ông không nói như vậy. Người ta có thể nghĩ rằng thỉnh thoảng Chúa cũng tự nói: đây, thật sự ta phải làm một cái gì, nếu ta có thể. Và rồi, có những biến cố, mà các nhà thông thái cũng không thể nào giải thích được. Chẳng hạn, có những người mà người ta biết chắc chắn là họ sắp chết, thế mà họ được chữa lành. Bây giờ người ta ít thấy phép lạ hơn hồi xưa, vì các nhà thông thái biết nhiều hơn về cách thể xác vận chuyển, như vậy họ giải thích rõ hơn. Nhưng cũng vẫn còn. Và có thể sẽ luôn luôn còn. Khi người ta tin rất nhiều vào một chuyện gì, khi người ta mong muốn rất nhiều một chuyện gì, thì điều đó cho họ các sức mạnh mà họ không biết được. Tình yêu cũng có thể giúp đỡ. Các cháu chắc còn nhớ người lính bị những người ủng hộ một nhóm đá banh hành hung …

- Những người phá phách?

- Đúng. Các cháu còn nhớ, anh ta bị đánh, gần như bị giết, bằng thanh sắt, anh ở trong tình trạng hôn mê nhiều tuần. Sau đó anh ra khỏi tình trạng hôn mê, các bác sĩ nói do sự hiện diện hàng ngày của những người thân thuộc: vợ anh, gia đình anh, chắc chắn họ đã giúp đỡ anh rất nhiều. Trong khi anh không nhớ gì hết, anh bị hôn mê, thì có một cái gì đó đang xảy ra.

Người ta ghi nhận rằng, có những người cầu nguyện rất nhiều với Chúa, họ để hàng giờ để nghĩ đến Chúa trong thinh lặng, và mọi sự được biến đổi. Những người đó, người ta nói họ đã gặp Chúa. Và cuộc gặp gỡ này đã làm cuộc đời họ thay đổi.

Ông còn nhớ một chút câu chuyện cỗ của ấn giáo, chuyện kể có một vị thần bực mình vì có những người dữ dằn, vị thần tự nhủ: mình phải đi trốn, họ sẽ không biết mình ở đâu; họ sẽ bị lừa. Và vị thần đi tìm một nơi để núp. Trên núi cao, dưới lòng sông … Nhưng mỗi lần như vậy, ông ta lại tự nhủ: họ sẽ tìm ra mình. Và bỗng nhiên, ông có một ý kiến, ông sẽ núp trong quả tim của con người; họ sẽ không bao giờ nghĩ ra ông ở đó để đi tìm. Câu chuyện này thật là hay, thật là đúng, ông tin như vậy. Người ta có thể gặp Chúa trong chính con người của mình. Nhưng không phải trong cái ích kỷ của mình. Trong quả tim của mình, có nghĩa là trong tình yêu của mình. Và cháu xem: ông đã hứa là sẽ nói lại với các cháu về việc gặp gỡ Chúa. Đó, ông làm rồi đó. Người ta cũng có thể gặp Chúa nơi người khác, trong tình yêu cho người khác.

- Làm sao làm được?

- Bởi vì trong mỗi con người, có một cái gì đó của Chúa.

- Ngay cả nơi những người đểu giả?

- Đúng, ngay cả những người đểu giả.

- Những người đểu giả nhất?

- Những người đểu giả nhất cũng vậy. Theo phúc âm, Đức Giêsu đã nói: "Sự gì con làm cho người nhỏ nhất trong các con, thì đó là con làm cho ta." Chúa cũng có thể nói: sự gì con làm cho thằng đểu giả nhất … Nhưng có thể Chúa nói như kia tốt hơn …

- Cháu hy vọng vậy. Và cháu mong ông đừng để chữ đểu giả vào trong quyển sách.

- Mình sẽ thấy sau.

- Thôi kệ. Nhưng mình vừa nói đến phép lại. và người ta nói ngày xưa Đức Giêsu làm phép lạ, như vậy là?

- Được. Chúng ta hãy nói về Đức Giêsu. Theo ý ông, đây là một cách rất hay để nói về Thiên Chúa.

- Như thế, Đức Giêsu thật sự đã sống?

- Điều đó không nghi ngờ gì nữa. Tất cả những người đứng đắn đều đồng ý về điểm này.

- Tuy nhiên, người ta nói chỉ có các phúc âm mới nói về người. Chỉ có những người kitô mới nói như thế.

- Trước hết, không phải vì tình cờ mà những người kitô xuất hiện. Cháu xem, ví dụ phúc âm của thánh Mác-cô chẳng hạn. Người ta nghĩ rằng phúc âm này được viết vào năm sáu mươi, mà Chúa chết trong những năm ba mươi. Như thế, có nghĩa là …

- Ba mươi năm cách nhau. Cháu đếm được.

- Vậy thì, cháu tưởng tượng, dù cho đó là một chuyện tuyền sáng chế ra, thì lúc đó sẽ có những người sẽ nói: xin lỗi, hồi đó chúng tôi cũng ở Giê-ru-sa-lem, mà tôi có nghe nói tới chuyện này hồi nào đâu. Phúc âm này sẽ không được coi trọng. Đúng không?

- Dạ đúng.

- Và rồi, không phải chỉ những bản văn của người kitô mới nói đến Đức Giêsu. Trước hết, có một sử gia người do thái tên là Flavius Josèphe. Cháu biết là hồi đó người la-mã thống trị một đế quốc bao chung quanh biển Đại-Trung-Hải, bao gồm cả xứ sở của Đức Giêsu và xứ Pa-lét-tin của người do thái. Những người do thái khổ sở chịu đựng ách thống trị của người la mã. Cũng như bao nhiêu người khác, Flavius Josèphe chiến đấu chống người la mã, và ông bị cầm tù. Sau đó ông về Rô-ma, ở đây, ông bắt đầu viết lịch sử dân tộc của ông, dân do thái. Khi bản văn của ông nhắc đến thời kỳ Đức Giêsu sống, ông nhắc đến chuyện này. Ông không nói đó là Con Thiên Chúa, vì ông không tin. Ông chỉ nói đó là "một hiền triết mà đức hạnh của người rất tốt." Về vấn đề của ông Flavius Josèphe là cả một cuộc tranh luận. Cháu hình dung vào thời Trung-Cỗ, các tu sĩ công giáo đã viết lại sai bài của ông. Họ nói rằng ông nói Đức Giêsu sống lại, nhưng Flavius Josèphe không tin điều đó.

- Họ gian. Như vậy không tốt cho những người đi tu …

- Không phải chỉ những người đi tu mới gian, mà gian thì không tốt cho ai hết. Mặt khác, điều đó cũng không làm cho họ thành công. Khi người ta khám phá việc gian lận này, người ta tin rằng tất cả những đoạn Flavius Josèphe viết về Đức Giêsu đều sai. Bây giờ, người ta tìm được nguyên bản của Flavius Josèphe: ông có nói về Đức Giêsu. Và ông không phải là người duy nhất. Sử gia la mã Tacite, vào khoảng năm 115 hay 116, cũng kể lại có một người Kitô nào đó, đã bị lên án tử hình thời quan tổng trấn Phi-la-tô. Có nhiều trích dẫn loại này, của những người không phải là người kitô. Nhưng rất hiếm, đúng như vậy. Chuyện gì xảy ra ở Pa-lét-tin, một mãnh đất nhỏ của đế quốc la-mã, vào thời buổi đó, không gây chú ý bao nhiêu. Hơn nữa, phương tiện truyền thông cũng không dễ dàng và nhanh chóng như bây giờ.

- Như vậy, người ta biết cái gì có thật về Đức Giêsu?

- Gần như không biết gì hết về tuổi trẻ của người, nếu không là những chi tiết như người sống ở làng Na-da-rét với cha mẹ là Maria và Giuse, một người thợ mộc. Cháu biết không, những người viết Phúc m chú ý đến những gì Đức Giêsu làm ở tuổi trưởng thành, khi người bắt đầu nổi tiếng. Họ biết nhiều về cuối đời hơn là đầu đời của Đức Giêsu. Do đó, chỉ có hai phúc âm nói về việc Đức Giêsu sinh ra, và cả hai cũng không nói giống nhau. Vì họ không biết nhiều về việc này, nên họ thử trình bày, nhất là vì sao Đức Giêsu sinh ra.

- Cháu không hiểu rõ. Ông muốn nói chuyện ba ông vua ma thuật đến thăm máng cỏ là chuyện bịa?

- Ông không nghĩ là như vậy. Ông nói là người ta không biết gì hết. Nhưng điều quan trọng, là những gì điều đó muốn nói. Người do thái đã quen kể những câu chuyện như vậy, điều đáng kể là: ý nghĩa của nó. Chẳng hạn, người kể câu chuyện ba ông vua ma thuật là thánh Mát-thêu, ông là một người do thái viết cho những người do thái. Và những ai đọc phúc âm của ông, trước hết, họ tìm xem điều đó muốn nói gì.

- Như vậy, câu chuyện ba ông ma thuật có ý nghĩa gì?

- Câu chuyện này muốn nói: Đức Giêsu xuống thế là cho tất cả mọi người, không phải chỉ cho những người do thái, mà cả những người lạ, những người làm một nghề kỳ lạ: pháp sư, là chiêm tinh gia, những người không tốt dưới mắt mọi người. hơn nữa, họ đến từ các xứ ở phía Đông, là những xứ làm cho người do thái đau khổ. Như vậy, thứ nhất: Đức Giêsu xuống thế cho tất cả mọi người; thứ hai: ai là người đến thăm Đức Giêsu trước các pháp sư?

- Các mục đồng, phải không?

- Đúng, các mục đồng. Các mục đồng cũng không được tiếng tốt. Đa số, các mục đồng bị xem là những người nghèo, những người ăn cắp.

- Mục đồng là những người ăn cắp?

- Đúng, họ thường mang tiếng xấu. Có thể do họ hay đánh nhau để dành nhau đem đoàn súc vật của mình đến những cánh đồng tốt hơn, hay họ ăn cắp súc vật của nhau, ông không biết chắc chắn. Nhưng điều chắc chắn, là họ bị khinh. Như vậy, cháu hiểu là những người đón nhận Đức Giêsu đầu tiên là những người nghèo, những người xa lạ, những người mà bây giờ người ta gọi là những người bên lề. Ngay lập tức, những người cầm quyền như vua Hê-rô-đê lo sợ. Họ không lùi bước trước một phương tiện nào để ngăn không cho Đức Giêsu lên tiếng: cháu biết là, sau khi các pháp sư thăm viếng, theo như phúc âm thánh Mát-thêu viết, thì vua Hê-rô-đê ra lệnh giết hết tất cả các em bé trong vùng, để chắc chắn Đức Giêsu cũng ở trong số các em này và bị giết. Đó là ý nghĩa của câu chuyện: Đức Giêsu được các người nhỏ nhất đón nhận, nhưng lại làm các người có quyền lo sợ, họ muốn ngăn không cho người sống, không cho người rao giảng. Đó là điều rất quan trọng. Đọc Phúc m, lúc nào cũng phải tìm ý nghĩa. Không phải lúc nào cũng gãi đầu hỏi xem thật sự có chuyện đó xảy ra như vậy không.

- Tốt. Nhưng dù sao cũng quan trọng để biết xem Đức Giêsu có chết trên thập giá, có sống lại không.

- Chắc chắn. Có những người mà người ta gọi là những nhà bình giải thánh kinh, nghiên cứu từng chi tiết một trong Phúc m - như những nhà thông thái xem kính hiển vi - để biết những điểm nào trong các bản văn này là những sự kiện lịch sử có thật (như ông đã nói, chuyện lịch sử có thật là chuyện trận đánh của vua Na-pô-lê-ông) và ngược lại, những gì có tính cách huyền thoại, một loại ngụ ngôn. Không phải lúc nào họ cũng đồng ý với nhau, và cũng không phải lúc nào họ cũng tìm ra. Nhưng họ có tiến bộ.

- Phần cháu, cháu muốn biết vì sao Chúa xuống thế gian này, và Chúa muốn làm gì?

- Đức Giêsu xuống để nói cho chúng ta biết ai là Thiên Chúa.

- Tại sao lại như vậy? Thánh Kinh có nói như vậy rồi mà?

- Ông kể cho cháu nghe một câu chuyện, trong Phúc m thánh Gio-an. Trước lễ Phục Sinh, Đức Giêsu đến Giê-ru-sa-lem. Đối với người do thái, Giê-ru-sa-lem không phải là thủ đô: nhưng thành phố này có Đền Thờ. Đền Thờ không phải là một ngôi nhà như nhà thờ, giáo đường hồi giáo, hay hội đường do thái như bây giờ. Theo người do thái, đó là nơi duy nhất trên thế giới (cháu nghe cho rõ: trên thế giới) mà Chúa có mặt cũng như vắng mặt.

- Thật là rắc rối.

- Nếu tất cả những điều này đơn giản, thì ông cháu mình đã không nói chuyện dông dài như vậy.

- Chúa không thể nào đơn giản hơn sao?

- Ồ! Nếu được. Người ta có thể nói về người những chuyện đơn giản như: người thương chúng ta, người muốn chúng ta có tự do và chúng ta tốt. Có một câu rất hay: "Vinh quang của Thiên Chúa, đó là con người đang sống." Điều làm cho Chúa có hạnh phúc, làm cho Chúa hãnh diện, làm vinh quang Chúa, là chúng ta là những người đàn ông …

- Còn những người đàn bà!

- Và những người đàn bà nữa, chắc chắn rồi, là những người sức khỏe, hạnh phúc, sống động. Tất cả điều này, đó là những chuyện đơn giản. Nhưng cháu phải hiểu, chúng ta muốn biết nhiều hơn, biết tại sao, bằng cách nào, giống như bây giờ người ta hay nói. Tốt, chúng ta hãy trở lại Đền Thờ. Đối với người do thái, như ông nói hồi nảy Chúa vừa có mặt, vừa vắng mặt. Có mặt, vì ở đó vị thượng tế mỗi năm sẽ đến nói chuyện với Chúa ở một nơi gọi là đền Thánh của các Thánh, mà không một ai được vào nơi đó.

- Vị thượng tế, giống như đức giáo hoàng phải không?

- Để đơn giản hóa, người ta có thể nói như vậy, nhưng sự thật, không hoàn toàn đúng như vậy. Nhưng, ông không thể nào giải thích vì sao Chúa vắng mặt: bởi vì người ta không thể đóng khép kín Chúa vào trong một ngôi nhà, dù ngôi nhà đó rất đẹp. Người ta không thể nào đóng kín Chúa ở đâu hết. Được. Ông trở lại câu chuyện của ông. Như thế, ở ngôi đền Giê-ru-sa-lem, những người do thái sẽ đến dâng lễ vật hy sinh lên cho Chúa. và họ đã buôn bán trao đổi tiền bạc ở Đền Thờ.

- Hồi đó có phải là tiền không? Họ chưa có đồng tiền thống nhất âu châu? Có phải đồng quan, đồng đô-la, đồng đức mã không?

- Nếu cháu muốn nói như vậy. Sự khác biệt là, đối với người do thái, tiền bạc của đời sống hàng ngày thì bị xem như không trong sạch; và tiền bạc ở Đền Thờ thì trong sạch. Khi họ vào Đền Thờ, họ trao đổi tiền bạc họ mang theo trong người. Họ nhờ những người trao đổi làm việc này, cháu có thể gọi đó là những người làm trong ngân hàng, nếu cháu muốn, và, với tiền bạc trong sạch, họ mua súc vật để dâng lên Chúa: những con chim bồ câu, những con cừu hay những con bò mộng, tùy theo tài sản của họ. Họ giết các con vật đó. Điều đó có nghĩa họ muốn các lỗi của họ được tha thứ. Họ giang tay ra trên đầu con vật, như chứng tỏ cho Chúa biết họ dâng chính con người của họ. Sau đó, sau khi các con chim bồ câu, con cừu, con bò mộng chết, họ xem như đã làm hòa với Chúa, họ cũng muốn làm hòa với mọi người như vậy, họ mời gia đình, các người láng giềng cùng đến ăn với họ phần thịt còn lại.

- Hay chứ!

- Rất hay. Nhưng ông cũng phải làm cho rõ một điểm: ai trao đổi tiền không trong sạch thành tiền trong sạch? Ai bán súc vật? Không phải bất cứ ai: đó là vị thượng tế, gia đình của ông và các người làm việc cho ông.

- Như vậy là đem lợi về cho họ?

- Chắc chắn. Họ làm giàu một cách dễ dàng. Như ông đã nói với cháu, Đức Giêsu đến thành Giê-ru-sa-lem, một thời gian trước khi lễ Phục Sinh. Có rất nhiều người đến thành phố chỉ để mừng lễ Phục Sinh.

- Người do thái cũng mừng lễ Phục sinh?

- Chính họ là những người đầu tiên mừng lễ này. Họ gọi đó là lễ Vượt Qua, để kỷ niệm ngày tổ tiên của họ đi ra khỏi Ai Cập, ngày họ được giải phóng, nếu cháu muốn nói theo nghĩa này.

- A! đây là chuyện đi qua biển Đỏ của họ với ông Mai-Sen, và họ được Chúa làm cho biển khô để đi qua?

- Đúng là biến cố đó, như cháu nói. Như thế, Đức Giêsu đến Đền Thờ, và khi người thấy các người trao đổi tiền tệ, các người buôn bán súc vật, người rất giận dữ. Người làm đổ các quầy hàng, các thùng hàng hóa, người dùng cả dây thừng để đuổi những người này. Đó là lần duy nhất trong Phúc m mà Đức Giêsu phản ứng một cách hung bạo như vậy.

- Bởi vì người chống đối tất cả mọi sự buôn bán lạm dụng, những chuyện tiền bạc đi vào túi của những vị thượng tế phải không?

- Một phần là vì như vậy.

- Cháu hiểu điều này. Khi cháu còn nhỏ, cháu thích đốt đèn cầy trong nhà thờ. Đó cũng là lần duy nhất mà cha mẹ cháu cho phép cháu đốt một cái gì. Bây giờ, cháu tự nhủ thật quá dễ dàng để nhờ đèn cầy cầu nguyện giùm cho mình, chỉ cần bỏ ra năm quan là làm được.

- Đúng như vậy. Nhưng cũng đừng quá trách các cha sở để đèn cầy trong nhà thờ của họ. Ngọn lửa nho nhỏ này là dấu hiệu nhắc cho họ, những người thắp đèn cầy, dù trong vài giây phút ngắn ngủi, rằng họ nghĩ đến Chúa. Điều này cũng đem đến một ít tiền để duy trì nhà thờ, mà đa số các linh mục không có nhiều tiền.

Nhưng ông trở lại câu chuyện Đức Giêsu lên Đền Thờ. Nếu người làm đổ quầy bán hàng và đuổi những người buôn bán, thì đó không phải người chỉ phản ứng với việc buôn bán của các vị thượng tế. Nhưng còn quan trọng hơn chuyện này nữa. Người nói với những người đang ở đó: "Đừng làm nhà của cha ta thành nơi buôn bán." Các cháu hãy suy nghĩ về điểm này một chút: nhà buôn bán là nhà gì? Đó là ngôi nhà mà người ta đến để trao đổi: tôi cho cái này (thường thường đó là tiền) thì người ta sẽ cho tôi lại sôcôla, sửa, ngũ cốc, đại khái đồ ăn để nuôi tôi, hay cho tôi áo quần, bàn ghế, băng nhạc, đồ chơi, cái gì cũng được. Nhưng, điều quan trọng, đó là việc buôn bán, đó là trao đổi: cho cái này, lấy cái kia. Đó là chuyện bình thường. Nhưng, điều Đức Giêsu muốn nói là khác hẳn. Người muốn nói không được buôn bán với Thiên Chúa. Bởi vì Thiên Chúa ban cho tất cả. Một cách nhưng không.

- Nhưng có những người suy nghĩ phải dâng lên Thiên Chúa những hy sinh, những lời cầu nguyện để xin người che chở mình. Người ta cũng nói Đức Giêsu xin tự mình hy sinh với cha mình để cứu nhân loại.

- Cháu nghĩ như thế nào về một người cha chờ con cái đến quỳ gối, hay dâng lên người lễ vật để người săn sóc mình. Đó là một người cha rất kỳ cục. Họ phải khổ sở lắm. Nhưng Thiên Chúa mà Đức Giêsu nói không phải là Thiên Chúa như vậy.

- Tới đây cháu chịu. Có phải ông nói Đức Giêsu xuống thế để cứu chúng ta? Đúng là ông nói như vậy phải không?

- Đức Giêsu xuống thế để cứu chúng ta, người nói: đây là Thiên Chúa, là cha của các con và cũng là cha của ta (người cũng gọi cha là "bố" vậy) và đó là những gì người muốn, cha của chúng ta. Đức Giêsu đến để nói sự thật về Thiên Chúa, và chính sự thật này đã cứu chúng ta. Khi người ta không hiểu sự thật, khi người ta không biết hay khi người ta bị lừa, thì người ta bị lạc. Đức Giêsu nói: ta là đường, là sự thật, là sự sống. Đường: người chỉ cho chúng ta con đường thật. Chính là như vậy mà người cứu chúng ta. Cháu đã nghe nói đến thánh Phaolô chưa?

- Thánh Phaolô?

- Đúng. Đó là một người rất quan trọng, đi đây đó rất nhiều để làm cho người ta biết cuộc đời và lời Đức Giêsu. Ông viết rất nhiều thư cho những người ông đã gặp ở thành phố này, thành phố nọ. Một trong những bức thư này, ông đã viết như sau: bực, sự tốt tôi muốn làm thì tôi không làm, mà sự xấu tôi không muốn làm, thì tôi lại làm. Chúng ta, tất cả nhiều ít đều như vậy. Hà, Đức Giêsu đến để nói cho chúng ta: các con đừng lo, ta đến với các con, và nếu các con tin ta, mình sẽ thực hiện được những chuyện phi thường …

- Để tiếp tục việc tạo dựng?

- Đồng ý. Và Đức Giêsu nói: các con biết, nếu các con bị lầm, nếu các con không hoàn toàn, đừng than phiền, đừng khóc lóc: vì Thiên Chúa tốt lành, người sẽ lo cho các con và sẽ giúp các con làm tốt hơn. Thỉnh thoảng người nhúng tay, đúng vậy, không phải lúc nào mình cũng ở một mình.

- À con thích như vậy. Nhưng dù sao, người ta nói Đức Giêsu chết trên thập giá để Chúa Cha tha thứ cho nhân loại vì tội của A-đam và E-và đã phạm.

- Ông đã nói với cháu là câu chuyện của A-đam và E-và là câu chuyện …

- Huyền thoại. Ông thấy đó, cháu không quên.

- Ông cũng đã nói với cháu, Thiên Chúa yêu điên cuồng con người.

- Ông không nói "yêu điên cuồng," nhưng không sao, cháu đồng ý.

- Ông có một người bạn tên là Francois Varillon, ông nói: "Thiên Chúa chỉ là tình yêu." Ông còn thêm đại khái như sau: "Bạn đừng đến nói với tôi Chúa là thế này, Chúa là thế kia, không có đủ đâu. Để biết Chúa là ai, chỉ cần chấp nhận Chúa là tình yêu. Chỉ có tình yêu. Tất cả mọi sự còn lại, đều tùy thuộc vào đó." Rõ chưa.

- Cũng gần gần rõ. Nhưng cháu không thấy ông muốn dẫn cháu đến đâu.

- Đến điểm này: giả thử rằng những người đầu tiên đã phạm lỗi, cháu có nghĩ rằng Thiên Chúa là Thiên Chúa của tình yêu lại đi bắt tất cả mọi người, những em bé sinh ra sau này không có trách nhiệm gì về lỗi này, phải trả cái giá cho lỗi này không? Nếu đã có những người làm sai lầm cách đây cả hàng ngàn năm, thì đó không phải là lỗi của chúng ta. Tất cả các em bé mới sinh ra đều vô tội.

- Như vậy rửa tội để làm gì? Đó không phải là để rửa tội của mình sao?

- Rửa tội, là cháu gia nhập vào nhóm những người đồng hành với Đức Giêsu, những người kitô, là để cháu phải dấn thân theo Đức Giêsu. Đối với các em bé, thì chính những người đỡ đầu, chính cha mẹ nhận lãnh việc dấn thân này giùm cho các em bé, và theo đó, Thiên Chúa cũng dấn thân vào để giúp đỡ. Đó là Giao Ước như ông đã nói với cháu.

- Tốt. Nhưng nếu ông có lý, không cần phải sửa lỗi do những người đầu tiên đã phạm, thì tại sao Đức Giêsu lại chết trên thập giá?

- Đây là một câu hỏi rất hay, mà cũng rất khó. Chúng ta sắp bắt đầu rút một sợi dây khác nơi nút thắt của chúng ta. Bây giờ mình lấy một câu hỏi khác, nếu cháu thích: có phải Đức Giêsu là Thiên Chúa không? Không phải là con của Thiên Chúa như cháu và ông cũng có thể la con của Thiên Chúa, nhưng thật sự có phải chính Đức Giêsu là Thiên Chúa không? Rất khó để tin điều này.

- Đúng vậy.

- Chỉ có những người kitô là những người duy nhất tin điều này. Người hồi giáo, người do thái giáo, hay bất cứ một đạo nào khác không tin rằng Thiên Chúa làm người, là điều có thể có được. Rằng Đấng Tối Cao, Đấng Quyền Năng, như người ta đọc trong các kinh cầu nguyện, trở thành giống chúng ta, là những người không phải lúc nào cũng xấu. Nếu đọc kỹ Phúc m, thì người ta sẽ thấy chính Đức Giêsu cũng không thấy ngay lập tức mình khác với những người cùng sống với mình. Điều này có thể hiểu được: nếu người muốn thật sự làm người, người phải chấp nhận tất cả những sự không hiểu biết của con người, tất cả bất lực của con người. Người đói, người khát, người đau chân, cũng một cách như người không biết gì hết, nhất là lúc ban đầu. Mặt khác, khi người ta hỏi người vài câu hỏi, người trả lời: "Điều này, chỉ có một mình Cha ta (có nghĩa là Thiên Chúa) biết được." Và từ đó, dần dần, người hiểu rằng Thiên Chúa không phải là cha của người như Thiên Chúa là Cha của chúng ta.

- Thiên Chúa không còn là Cha của người?

- Đúng hơn, cháu muốn nói Cha của người hơn là Cha của chúng ta?

- Đúng.

- Người ta có thể nói như vậy. Điều này rất khó để tin. Và là điều khó nhất để giải thích. Nhưng nếu mình đọc kỹ Phúc m, bắt đầu hết bởi đoạn phúc âm của thánh Mác-cô, và cuối hết là phúc âm thứ tư của thánh Gio-an, thì cuối cùng, mình hiểu được điều này: chính Đức Giêsu, một ngày nào đó, đã nói mình chính là Thiên Chúa. Ông lặp lại, không phải ngay lập tức. Và ngay cả những người đồng hành đầu tiên với Chúa, những người kitô đầu tiên, sau khi người chết, cũng không tin ngay lập tức. Thật là phi thường! Tốt. Chúng ta hãy lấy một sợi dây khác: tại sao người chết trên thập giá? Trả lời: bởi vì người là người thật sự. Không phải là Thiên Chúa hóa trang thành người, đóng vai người, ở thế gian một thời gian mà vẫn nối liền thường xuyên với Cha người …

- Bằng máy thu thanh hay điện thoại cầm tay?

- Không phải bằng mấy loại mày này. Ngoại trừ cầu nguyện, đều này mới thật là kinh khủng. Đó là điện thoại cầm tay của người. Nhưng người là một con người thật sự. Cái gì xảy ra đối với một con người thật sự? Họ sinh ra, họ sống và họ chết … nếu Đức Giêsu thật sự là một con người, thì lẽ đương nhiên là người phải chết. Thật không may, nhưng sự thật là vậy.

- Nhưng không chết trên thập giá. Đâu phải tất cả mọi người đều chết trên thập giá. May!

- May! Nhưng người, người chết trong những điều kiện xấu nhất. Vào thời đó, làm cho ai chết trên thập giá là một hình phạt tệ nhất. Tại sao lại là người? Có nhiều lý do. Trước hết, các vị thượng tế muốn như vậy. Cháu nhớ lại câu chuyện trong Đền Thờ, khi người đập phá các quầy hàng: người nói Thiên Chúa không muốn những lễ vật hy sinh, người ngăn chận không cho họ kiếm nhiều tiền, người đập phá tủ đựng tiền. Đó là lý do thứ nhất. Lý do thứ nhì: Khi người nói những người đầu tiên sẽ là những người cuối cùng, rằng tình yêu thì đáng kể hơn là lề luật, rằng người nghèo sẽ thắng; người đổi ngược địa vị của những người giàu và có quyền lực. Lý do thứ ba: khi người cho rằng người gần với Thiên Chúa, thì đối với người do thái, đây là một sự phạm thượng khủng khiếp. Lý do thứ tư: người làm xáo trộn những người cầm quyền, chắc chắn là người làm xáo trộn những người la mã đang cầm quyền thời bấy giờ. Như vậy, các người cai tri do thái sẽ nói: rồi người này sẽ làm cho chúng ta gặp phiền phức với người la mã, và cả dân tộc chúng ta sẽ bị đau khổ; như vậy, tốt hơn hết là chúng ta phải loại bỏ người này ngay. Chắc chắn là người la mã cũng không mong gì hơn. Hơn nữa, người đại diện cho họ ở Pa-lét-tin là quan Phi-la-tô, một người cứng rắn. Đó là những lý do mà Đức Giêsu phải chết trên thập giá.

- Nhưng người ta nói Đức Giêsu tự hy sinh.

- Chữ hy sinh có hai nghĩa. Nếu cháu mở tự điển ra, cháu sẽ thấy có những chữ mang nhiều nghĩa.

- Cháu, cháu biết: chẳng hạn chữ thì giờ. Thì giờ cũng có nghĩa bây giờ là trời mưa, trời nắng. Thì giờ cũng có thể hiểu: bây giờ là giờ học bài, giờ đi chơi …

- Vv và với... Đồng ý. Chẳng hạn hy sinh như nhân viên cứu nạn, họ nhảy xuống nước cứu người chết chìm, và chính họ lại bị chết chìm theo. Người ta nói anh ta hy sinh mạng sống. Anh liều mạng sống mình. Những người chữa lửa, những người lính, một vài bác sĩ và còn nhiều người khác nữa. Nghĩa thứ nhì của chữ hy sinh bao gồm các quan hệ của con người và các vị thần. Vào thời xa xưa, khi con người bắt đầu tin có các vị thần, họ tự nhủ rằng, muốn được che chở, muốn được các vị thần để ý đến mình, thì họ phải dâng lễ vật, mà người ta gọi đó là tế vật. Một vài người nghĩ rằng các vị thần cần tế vật để sinh sống. Họ dâng lễ vật là con cái của họ, họ giết con để dâng. Cháu có bao giờ nghe đến các người Aztèques.

- Những người Nam Mỹ phải không?

- Đúng. Mỗi năm, các vị tư tế giết hàng ngàn người dâng lên các vị thần để xin họ che chở. Tốt. Trong Thánh Kinh, người ta thấy Thiên Chúa nói với các người do thái hãy ngừng giết người để làm vui lòng Thiên Chúa. Đó là câu chuyện của ông A-bra-ham, một ông cụ rất già, về sau này trở thành người cha của một em bé tên là I-sa-ắc. Ông rất thương con. Và một ngày nọ, ông tin rằng Thiên Chúa muốn ông dâng con trai làm lễ vật. Vào lúc ông sắp giết I-sa-ắc (thật là làm cho I-sa-ắc khổ sở) thì Thiên Chúa giữ tay ông lại. Đó là lần kết thúc việc dùng con người làm lễ vật. Sau đó, như ông đã nói với cháu, người do thái dùng súc vật làm lễ vật. Nhưng Đức Giêsu đến để nói: không cần lễ vật nữa; đó là câu chuyện Đền Thờ mà ông đã kể cho cháu nghe.

- Nhưng nếu cháu hy sinh một cái gì đó để làm vui lòng Chúa, không tốt sao? Một cái bánh chẳng hạn?

- Đúng hơn là Chúa sẽ nghĩ cháu ăn nhiều bánh quá thì cháu sẽ đau răng. Hay đúng hơn cháu chia cái bánh của cháu cho những người không có bánh ăn. Chúa muốn cháu sống tốt: đó là món quà đẹp nhất mà cháu có thể cho Chúa.

- Còn Đức Giêsu? Cái chết của người có phải là một lễ vật để cứu nhân loại?

- Nếu cháu tin rằng Thiên Chúa cần làm cho con mình chịu khổ để cứu nhân loại, thì Chúa thật kỳ cục. Thiên Chúa không muốn người ta giết con mình. Đó là điều không thể xảy ra được, vì Thiên Chúa là tình yêu. Chính người cũng đau khổ khi thấy người ta giết con mình, bởi vì họ là một, nhưng người không can thiệp để ngăn điều này đừng xảy ra, bởi vì người để con người dùng tự do của mình cho đến cùng.

- Cháu cũng ngạc nhiên khi nghe ông nói như vậy.

- Đó mới là bao la của Thiên Chúa, bao la của tình yêu.

- Đúng, nhưng đau khổ cũng không kéo dài. Người ta nói Đức Giêsu sống lại. có đúng không?

- Chúng ta sẽ trở lại vấn đề này. Nhưng cháu hãy nghỉ ngơi một chút, bởi vì chút nữa chúng mình sẽ có chuyện bực mình đây.

- Cháu, cháu muốn biết Đức Giêsu giống cái gì khi người sống lại.

- Người thật sự không phải là người giống như trước bởi vì các bạn đồng hành của người không nhận ra người ngay lập tức.

- Còn chúng ta, khi chúng ta sống lại, chúng ta giống cái gì?

- Ông không biết gì hết về điều này. Không một ai biết được. Người ta có giống như khi người ta hai mươi, bốn mươi hay …

- Chẳng hạn như ông, ông không còn sợi tóc nào. Vậy khi ông sống lại, ông có tóc không?

- Ông không biết gì hết. Câu hỏi của cháu làm ông vui thì đúng hơn. Và ông thú nhận với cháu một điều: không bao giờ ông để ý đến chuyện này.

- Dạ, nhưng còn việc Chúa sống lại, ông cũng không để ý đến sao? Ông có tin chuyện đó không?

- Nếu mình tin Đức Giêsu là Thiên Chúa và là người, thì mình phải tin Đức Giêsu sống lại. Như ông đã nói, là người, Đức Giêsu phải chết: nếu người không chết trên thập giá, người phải chết một cách khác. Nhưng, nếu người là Thiên Chúa, người không thể chết. Người chết giống như mọi người, nhưng người luôn luôn sống giống như Thiên Chúa. Rõ chưa?

- Cũng gần gần. Thiệt là khó khi nghĩ cùng một lúc người là người và là Thiên Chúa.

- Đó là điều người ta gọi là nhập thể. Như chúng ta đã thấy, điều này rất khó để tin. Nhưng nếu người ta tin, thì lúc đó người ta hiểu sự sống lại là một chuyện bình thường.

- Có bằng chứng nào chứng minh người sống lại?

- Không. Không có ký giả, cũng không có máy quay phim để quay hình ảnh, cũng không có cảnh sát làm biên bản. Không có mấy loại này.

- Dù vậy, Đức Giêsu cũng có thể trở lại Giê-ru-sa-lem tỏ cho mọi người thấy, cho quan Phi-la-tô, cho các vị thượng tế và nói với họ: Các ông nhớ không, cách đây ba ngày, các ông làm cho tôi chết trên thập giá; nhưng, này đây, các ông không làm được việc đó được, bởi vì các ông không thể nào giết tôi, tôi bất tử. À, lúc đó họ sẽ bị mắc bẩy.

- Đó không phải là cách Đức Giêsu làm. Và cháu biết tại sao rồi. Bởi vì đó không phải là cách của Thiên Chúa. Cháu nhớ lại những gì chúng mình đã nói: Thiên Chúa không thể nào tỏ ra hiển nhiên như mặt trời …

- Chính ông nói như vậy.

- … bởi vì, nếu không, chúng ta là những người nô lệ. Nếu sự hiện hữu của Thiên Chúa được chứng nhận, thì chúng ta không có tự do để yêu thương người. Và tình yêu chân chính thì tự do. Về vấn đề này, cháu đã đồng ý rồi.

- Đồng ý.

- Như vậy, việc Đức Giêsu sống lại cũng đặt một câu hỏi y hệt như vậy. Nếu việc sống lại được chứng nhận, có Thiên Chúa là một việc hiển nhiên, sự hiện hữu của người được chứng nhận, thì con người không còn tự do.

- Dù vậy: những người đồng hành với người, họ tin Đức Giêsu sống lại. Tại sao?

- Bởi vì họ đã thấy. Thánh Phaolô mà mình nói hồi nảy, ông cũng không biết đến Đức Giêsu trước khi người chết trên thập giá, ông nói ông đã nghe tiếng người, và kể rằng có những người thấy Đức Giêsui, ông còn cho con số là năm trăm người.

- Có thể họ mơ. Khi mặt trời chiếu lâu trên đỉnh đầu, thì thỉnh thoảng mình thấy những chuyện lạ kỳ. Và họ, họ quá mong ước người đừng chết, nên có thể họ có ảo tưởng .

- Nếu cháu đọc Phúc m, cháu sẽ thấy họ tin Đức Giêsu chết thật. Họ cũng sợ chính họ cũng bị giết. Họ đi trốn. Và ngay cả khi họ thấy Đức Giêsu, có một vài người không muốn tin. Nhưng điều làm cho ông ngạc nhiên, là những gì xảy ra sau đó: những người đi trốn này lại chạy ra đường và bắt đầu la lên: "Chúng tôi đã thấy người, người còn sống." Sau này, người ta còn tra tấn vài người. Nhưng dù cho bị tra tấn, cho đến khi họ chết, họ vẫn tiếp tục la lên: "Người sống lại, chúng tôi đã thấy."

- Nhưng họ cũng có thể mơ mộng.

- Đây cũng là điều nhiều người bây giờ còn suy nghĩ như vậy. Dù vậy, khi thấy những người này vì la lên như vậy mà bị giết, làm cho ông rất ngạc nhiên. Đó là một lý do để tin vào sự sống lại. Chắc chắn là không có bằng chứng. Nhưng là một lý do. Một bằng chứng rất nhỏ, nếu cháu thích nói như vậy.

- Còn những bằng chứng nhỏ như vậy nữa không?

- Trước hết là ngôi mộ: khi hạ xác Đức Giêsu trên thập giá xuống, người ta đã để xác người vào mộ, thì ngôi mộ đó bây giờ trống.

- Điều này có chắc không?

- Cháu hãy tưởng tượng một chút: khi những người bạn của Đức Giêsu đi rao khắp nơi là Đức Giêsu đã sống lại, thì chắc chắn sẽ có những người đến ngôi mộ để xem. Và nếu họ thấy còn xác người ở trong ngôi mộ, thì có phải các bạn của Đức Giêsu là ma-lanh không?

- Đúng, nhưng họ có thể nhè nhẹ đem xác Đức Giêsu đi, chẳng hạn vào ban đêm, trước khi loan báo người sống lại.

- Do đó ngôi mộ trống không phải là một bằng chứng. Chỉ là một bằng chứng nho nhỏ, nhưng cũng là một bằng chứng; cháu có nhớ những gì ông nói về những người đồng hành với Đức Giêsu sau khi người chết không. Họ mất tinh thần. Họ đi trốn. Họ cũng không chôn người trong mồ, họ quá sợ. Lúc đó, người ta khó mà tin rằng họ có thể bảo nhau: bây giờ mình phải đem xác người giấu ở đâu đó, rồi mình nói người sống lại. Nhưng dù vậy, mình cũng có thể tưởng tượng họ họp nhau lại, có một người trong họ, có can đảm nói: ê quý vị, bây giờ mình làm chuyện này. Do đó, ngôi mộ trống không phải là một bằng chứng.

- Ông nói, có những bằng chứng nho nhỏ?

- Các bà.

- Hả, các bà?

- Nếu cháu đọc Phúc m, cháu sẽ thấy những người đầu tiên thấy ngôi mộ trống và loan báo Đức Giêsu đã sống lại là các bà.

- Như thế, cái gì ở đây là phi thường?

- Các cháu biết, vào thời đó, người ta không tin tưởng ở các bà. Những gì các bà nói, người ta nghĩ rằng đó là những chuyện bịa, những chuyện ngồi lê của các bà. Bây giờ, người ta cũng còn nói "chuyện ngồi lê đôi mách của các bà," người ta cũng vẫn còn dùng những chữ này. Thường thường, người ta không tin ở các bà. Ở thời buổi đó, còn tệ hơn nữa. Cháu tưởng tượng, các bạn đồng hành của Đức Giêsu …

- Các tông đồ?

- Đúng, người ta hay gọi như vậy. Cháu tưởng tượng họ quyết định dựng lên một chuyện như vậy, như mình nói lúc nảy, họ muốn giấu xác người, và họ loan báo người sống lại. À, trong trường hợp này, họ không nhờ các bà loan báo, vì sẽ không có ai tin. Người ta sẽ cười và nói, đó là chuyện ngồi lê đôi mách của các bà.

- Được. Không có bằng chứng. Nhưng chỉ có những mẫu bằng chứng nho nhỏ, hay là … hồi nảy ông nói là …

- Những lý do để tin.

- Như thế, đối với ông, lý do nào là lý do chính?

- Lý do chính là các người này đang tuyệt vọng, đang bỏ rơi Chúa, và họ bắt đầu lên đường, lòng hân hoan, la lên: "Người còn sống." Và họ la lên mạnh đến mức mà sau đó, có những người đã tin họ và vẫn còn tin họ.

- Đúng như vậy. nhưng cũng còn một câu hỏi khác. có nhiều người tin ở Thiên Chúa, nhưng không tin ở Đức Giêsu, hay không tin một Thiên Chúa cùng với Đức Giêsu. Tại sao?

- Cháu cho phép ông thở một chút.

- Cháu cho phép. Cháu cũng không quá dữ phải không ông?

- Cám ơn cháu. Sau đó, mình tiếp tục.

- Để trả lời câu hỏi của cháu, trước hết ông phải nhấn mạnh ở đây là có nhiều tôn giáo trên quả đất này tin vào nhiều vị thần khác nhau. Bây giờ thì rõ ràng không còn nhiều. Gần như tất cả tôn giáo đều tin chỉ có một Thượng Đế. Cách đây hai ngàn năm, người Hy Lạp và người La mã chẳng hạn, họ tin có vô số vị thần. Bây giờ cũng còn vài tôn giáo ở Phi Châu tin như vậy, nhưng họ không quy tụ bao nhiêu người. Trong khi vào thời Đức Giêsu, người do thái hầu như là những người duy nhất tin có một Chúa, một Chúa duy nhất.

- Đó cũng là điều Đức Giêsu nói. Như thế, tại sao người do thái và Đức Giêsu không hợp nhau?

- Có nhiều lý do, và quá dài để giải thích cho cháu. Nhưng, lần này, chúng ta quy về vào ba lý do chính. Đầu tiên, những người do thái không thể tin rằng Thiên Chúa lại có thể trở thành người. Đối với họ, Chúa là một cái gì cao hơn con người, khác hơn con người, không giống bất cứ cái gì mà chúng ta có thể tưởng tượng, hay ngay cả những gì tượng trưng qua một hình ảnh hay một bức tượng, Chúa không thể nào trở thành một người như Đức Giêsu.

- Dù vậy cháu nghe người do thái chờ một cái gì như Thiên Chúa.

- Đấng Mêsia? Nhưng không phải chính Thiên Chúa. Đấng Mêsia là thiên sai, là người Chúa gởi đến để giúp con người sống hạnh phúc trong một thế giới hoàn hảo. Bây giờ chúng ta hãy đi qua lý do thứ nhì, lý do mà người do thái và các bạn đồng hành của Đức Giêsu không hợp nhau: đối với người Do Thái, như ông đã nói với cháu, chỉ có một Thiên Chúa; nếu Đức Giêsu được xem như Thiên Chúa, thì đó là một Thiên Chúa khác Thiên Chúa của họ, như vậy có hai Chúa. Cháu đồng ý không?

- Đồng ý.

- Điều này, người do thái không thể chấp nhận.

- Cũng có thể họ có lý.

- Nếu cháu muốn. Nhưng những người kitô tin rằng hai Chúa này chỉ là một. Họ nói rằng có hai nhân vật trong một Chúa: Người Cha và Người Con. Họ còn nói có ba: Người Cha, Người Con và Thần Khí. Đó là cái mà người ta gọi là mầu nhiệm Ba Ngôi.

- Cháu không hiểu rõ vấn đề này. Trước hết, cháu không thích các chuyện huyền bí. Ngoại trừ trong các phim ảnh. Nhưng trong các phim, người ta biết rằng đến cuối phim người ta sẽ hiểu cốt chuyện. Trong khi đây …

- Cháu nghe đây: rất khó, nhưng để ông thử để cháu đi trên một con đường. Mình phải trở lại những gì ông đã nói ngay từ đầu: Thiên Chúa là tình yêu, Thiên Chúa chỉ là tình yêu. Nếu Thiên Chúa là tình yêu, nếu Chúa yêu thương, thì phải có người nào đó để cho Chúa yêu thương. Như thế, Thiên Chúa yêu thương Con của mình, là người giống hoàn toàn như Chúa, và cũng có khác …

- Thật là khó, đó là cái mẹo của ông.

- Nếu dễ, thì mình đã chấm dứt câu chuyện này lâu rồi. Tốt. Chúng ta hãy thử giải thích một cách khác. Khi một người đàn ông, đàn bà yêu thương nhau rất nhiều, rất nhiều, say đắm, thì họ mơ ước được làm một với nhau, họ kết hợp với nhau đến mức tan trong nhau. Đàn ông, đàn bà không bao giờ đi đến được điều đó, và điều này làm cho họ khổ tâm. Nhưng đối với Thiên Chúa và Con của người , thì điều này có thể được, vì họ là Thiên Chúa. Thế thì, nếu họ làm một, thì cũng giống như Thiên Chúa thương chính Thiên Chúa. Và điều này, không còn gọi là tình yêu.

- Đó là ích kỷ.

- Hay là bệnh tự chiêm ngưỡng mình. Câu chuyện chàng Nátxít của Hy lạp. Đó là một người đàn ông trẻ và rất đẹp, một ngày nọ, anh ta thấy bóng anh ta phản chiếu dưới nước, anh trở thành mê mẫn chính anh, đến độ anh chết. Bởi vì anh không thực hiện được ước muốn mà anh có về anh.

- Chao ôi, mấy ông Hy Lạp khéo tưởng tượng! Thiệt là khó để hiểu.

- Ông biết điều này rất khó hiểu dù cho đối với những người thông minh nhất. Tốt. Nếu người ta nói Người Cha và Người Con yêu thương nhau đến độ muốn kết hợp làm một với nhau, thì đó là họ bị bệnh tự chiêm ngưỡng, là ích kỷ như cháu muốn. Như vậy, phải có một người thứ ba. Và đó là lý do vì sao, đối với người kitô, có ba ngôi trong một Chúa. Ngôi thứ ba, người ta gọi là Thần Khí.

- Nhưng, nói cho cùng, nếu Thiên Chúa có nhu cầu yêu thương một người nào đó giống người, giống như ông nói hồi nảy, thì Chúa thay vì tạo ra con người, thì tạo ra các vị thần.

- Nhưng các vị thần được tạo ra sẽ không phải là các vị thần. Đối với người kitô, Đức Giêsu không được tạo ra bởi cha của người, nếu không, người chỉ là một nửa-chúa. và nếu Thiên Chúa tạo chúng ta ra như những vị thần, thì chúng ta không có tự do. Chúng ta sẽ là những vị phó-chúa. Trước hết, chúng ta phải sống có tự do, như thế chúng ta mới làm được nhiều chuyện. Cháu nhớ lại điều này, như ông đã nói, mình chỉ hiện hữu thật sự khi mình có làm một cái gì, dù tốt dù xấu. Chắc chắn làm điều tốt vẫn tốt hơn. Nhưng ông thêm điều này: đối với người kitô, tương lai của chúng ta, tương lai của con người là sống giống như Chúa. Chúa, Chúa Con và Chúa Thánh Thần làm thành một vòng tròn. Tương lai của chúng ta, là vào trong vòng tròn đó. Có một câu nói rằng Thiên Chúa, qua Đức Giêsu, làm người để con người trở thành Thiên Chúa. Đối với người kitô, trước hết, chỉ có một Chúa có ba ngôi, sau đó bao gồm chúng ta tất cả. Trừ khi chúng ta từ chối không chịu vào.

- Và điều đó sẽ xảy ra như thế nào?

- Ông không biết. Ông cũng muốn biết. Nhưng ông nghĩ sẽ rất dễ chịu. Cháu thử nghĩ; một thế giới mà chỉ có những người thương yêu nhau tận đáy lòng.

- Tốt. Và những người do thái không tin vòng tròn mà ông nói?

- Không. Đối với họ, Chúa là duy nhất, không thể nào có ba ngôi trong Chúa. Phần còn lại, thì người do thái và người kitô giống nhau rất nhiều. Cháu xem, đây là một ví dụ; kinh "Lạy Cha," là kinh chính yếu của người kitô, kinh này có từ người do thái. Ông có thể kể cả chục ví dụ như vậy. Chúng ta cùng chung một gia đình, và cùng tin một Chúa, nhưng không cùng một cách. Mặt khác, ông đã nói với cháu, người do thái không chấp nhận Đức Giêsu vì ba lý do. Đây là lý do thứ ba: Đức Giêsu nói phải yêu thương cả kẻ thù. Ông thường hay thảo luận với các người do thái, và ông ghi nhận điều này: người kitô nói phải tha thứ luôn luôn (dù không phải lúc nào họ cũng làm, còn lâu, nhưng đó là những gì họ nói và họ phải làm), trong khi người do thái, đối với họ, có những chuyện không-thể-tha-thứ được. Bây giờ người ta có thể hiểu vì sao, vì họ đã quá đau khổ. Cháu biết nhà độc tài Hitler muốn xóa bỏ dân tộc do thái trên quả đất này, nên đã giết hàng triệu người do thái. Đương nhiên tha thứ cho một việc thảm sát như vậy là một chuyện rất khó. Ngay trước cả thời Hitler, người do thái nghĩ rằng không thể nào tha thứ hết tất cả. Tuy nhiên, tha thứ, không phải là quên, không phải là xác nhận những gì đã làm. Đó là làm cho người kia, người làm chuyện xấu, một cơ may để sau đó họ dễ thương hơn, họ đàng hoàng hơn. Đó là vặn đồng hồ tốc độ về lại số không, nếu người ta muốn. Nhưng ở đây, lại có một khác biệt lớn giữa người do thái và người kitô, nhưng trên mặt lý thuyết: bởi vì người kitô biết tha thứ, nhưng ông không thấy có nhiều người như vậy.

- Sau người do thái, còn người đạo phật?

- Này cháu, tự nhiên cháu lại nhảy qua đạo phật?

- Bởi vì bây giờ họ nói đến phật tử nhiều. Trên truyền hình, trên báo chí vv… vv

- Đúng. Nhưng đạo phật không phải là một tôn giáo. Không có vị thần trong đạo phật.

- Thế Đức Phật?

- Đó không phải là một vị thần, nhưng là một nhà hiền triết, đã nói cho những người đương thời làm sao để đạt được thăng bằng, khôn ngoan, để con người có thể chịu đựng đau khổ và các khó khăn của cuộc đời. Nhưng cũng có nhiều người nghĩ rằng họ có thể vừa là phật tử, vừa là kitô hữu hay tin lành.

- Còn những người tin lành?

- Những người theo đạo tin lành là những người kitô, như những người công giáo. Họ tin gần như cùng một số chuyện. Cách đây năm thế kỷ, họ tách ra khỏi công giáo vì lý do tổ chức Giáo-Hội công giáo. Họ hoàn toàn không chấp nhận Giáo-Hội. Họ cũng không phải hoàn toàn sai. Bởi vì Giáo-Hội thời đó cũng không tốt đẹp cho mấy. Có những linh mục bán chỗ trên thiên đàng.

- Ông muốn giỡn?

- Không. Họ gọi đó là việc xá tội. Nhưng để trở lại với những người tin lành, ở họ có một điều tốt, là họ để cho Thánh Kinh có một địa vị rất quan trọng.Trong khi Giáo-Hội công giáo đã thêm vào Thánh Kinh những quan điểm (rút từ Thánh Kinh) mà theo họ là hệ quả của những gì Thánh Kinh đã viết. Những quan điểm này, họ gọi là tín điều. Những người tin lành không chấp nhận các điều này. Nhưng rất nhiều người kitô (công giáo, tin lành, chính thống) muốn được thống nhất. Người ta gọi đó là đại kết.

- Và những người theo đạo hồi?

- Họ cũng tin cùng một Chúa với những người kitô. Thiên Chúa mà Thánh Kinh nói đến.

- Allah và Thiên Chúa, có phải cùng là một người?

- Đúng. Khác biệt, là người theo đạo hồi không rút ra cùng một kết luận như người kitô. Họ có những luật lệ khác, những cách khác để cầu nguyện. Những luật lệ này được ấn định trong sách thánh Coran. Và đối với họ, Đức Giêsu không phải là Chúa, mà là một tiên tri lớn.

- Mahomet là Chúa?

- Không. Chỉ có một ngôi là Allah. Và Allah không đến thế gian này qua Mahomet. Người ta không thể nào trình bày được Allah bằng một hình ảnh, Allah thật là khác biệt và ở rất cao. Trên điểm này, những người hồi giáo giống người do thái giáo. Allah rất cao, rất mạnh, con người chỉ có thể hoàn toàn thuần phục Allah: islam có nghĩa là thuần phục.

- Như thế, Mahomet là?

- Là một tiên tri, ông nhắc lại, là người nhân danh Thiên Chúa mà nói, và được Thiên Chúa khởi hứng. Đối với người hồi giáo, đó là vị tiên tri lớn nhất.

Nhưng ông có nhận xét, khi ông nói đến những người chính thống, ông không thấy cháu hỏi. Đúng là ở Pháp không có nhiều người chính thống. Ngược lại ở Đông u có rất nhiều.

- Vậy họ tin gì?

- Họ cũng tin có một Chúa như những người công giáo và tin lành. Họ cũng rất gần với những người công giáo. Nhưng họ không đồng ý về việc đức giáo hoàng có một địa vị quan trọng. Và nhất là, thay vì tìm hiểu để giải thích về Chúa bằng những cuộc thảo luận, những quyển sách …

- Như chúng ta.

- … thì họ nghĩ, muốn đến gần Chúa tốt hơn nên cầu nguyện nhiều hơn, một mình hay trong những dịp lễ lớn và long trọng.

- Cũng không đến nỗi tệ chứ.

- Rất tốt là đàng khác.

- Đúng, nhưng không phải dễ để cầu nguyện với Chúa. Người ta luôn luôn lặp lại cùng một chuyện.

- Ông có thể cho cháu một lời khuyên. Buổi tối, cháu phải nói chuyện với Chúa, như mình nói chuyện với một người mình yêu thương rất nhiều: mình kể những gì xảy ra trong ngày, những tư tưởng nào đi qua trong đầu mình, những niềm vui, những nổi buồn, những lo âu. Và rồi...

- Và rồi gì nữa?

- Mình nói những lời yêu thương.

Tình yêu giải thích cho con cái chúng tôi

(NICOLE BACHARAN & DOMINIQUE SIMONNET)

Cùng với Isabelle, Caroline, Johanna, Antonin và Célia

Nguyên tác : L’amour expliqué à nos enfants

Tác giả

Nicole Bacharan: Sử gia, dạy đại học Khoa Học Chính Trị ở Paris là chuyên gia về nước Mỹ.

Dominique Simonnet: văn sĩ, ký giả nổi tiếng với các bài báo giải thích khoa học một cách dễ hiểu.

Giới thiệu

“Tình yêu giải thích cho con cái chúng tôi" là một tác phẩm ngắn của nhà báo Dominique Simonnet và Nicole Bacharan, ở đó thể hiện lòng dũng cảm tuyệt vời. Tác giả như đang trò chuyện với những đứa trẻ của chúng ta. Tuy nhiên cha mẹ không phải là họ - một vị trí tệ nhất để giới thiệu con cái của mình, để nêu bật lên những khác biệt giữa "mong muốn", "đáp ứng một tình yêu lớn" hoặc "những gì có được trong tình yêu?”

Tác giả đã cho chúng ta câu trả lời về những câu hỏi của những đứa trẻ: “Mẹ có cần cha không?” “Họ làm gì cho tình yêu?” “Tôi muốn được gì?” “Phần còn lại là ảo ảnh”.. Và đâu đó trong tác phẩm này - Simonnet và Bacharan khá thànhh công khi định nghĩa chính xác những mô tả về cảm xúc thật sống động.

- psychologies.com

Một buổi chiều êm đẹp ở tỉnh Provence, lòng cảm thấy thênh thang nhẹ nhàng như đang ở gần các tinh tú, một đêm trăng thanh thuận lợi cho những lời lẽ tâm tình... Ai, cô nào, cậu nào đầu tiên đề cập đến chủ đề này? Ai đi nữa, tình yêu là trọng tâm buổi nói chuyện tối hôm đó.

Bốn cô một cậu, năm gương mặt nho nhỏ tuổi vị thành niên, từ 13 đến 18, của gia đình chúng tôi họp lại, trong một hình thái thường thường là đa dạng và tâm trạng ít nhiều dao động.

Về tình yêu, tất cả đều có một ý kiến. Đôi khi là các kinh nghiệm. Giấc mơ, có thể, nhưng thất vọng thì đã có... Thường thì các cô cậu không nói đến vấn đề này, nhất là với cha mẹ. Nhưng làm sao mà không đặt vấn đề khi mẹ của các cô cậu này thương cha của các cô cậu khác và mình lại ở giữa các em bé trong cùng một bộ lạc “tái phối hợp” này.

Chúng tôi nêu ra dự trù viết một quyển sách và các cô cậu kinh ngạc nhìn chúng tôi. “Giải thích tình yêu được sao?” Chúng, thường rất khác nhau, rất nổi loạn, lần đầu tiên nhất trí với nhau: cơ sở này vô hiệu. Vô ích. Xấu hổ nữa. “Đồng ý tình yêu rất quan trọng. Nhưng từ chỗ quan trọng để giải thích cho mọi người thì...”

Rất nhanh chóng, từ đó cuộc thảo luận bắt đầu với những câu hỏi như tên bắn: làm sao biết mình đang yêu? Biết mình được yêu? Có thể nào phân biệt được ước muốn, tình bạn, lòng trìu mến, đam mê? Có mối tình lớn không? Làm tình mà không yêu? Yêu mà không thèm muốn?

Nhu cầu yêu đương, lạc thú tình yêu, thiếu tình yêu... Lúc nào cũng tình yêu... Chúng tôi nói, nói và còn nói nữa. Đối thoại kéo dài không phải chỉ có đêm hôm đó, thêm những buổi chiều khác với các bạn của các cô cậu và sau này các cô cậu còn đọc lại, bàn bạc, ghi chú tỉ mỉ thêm bản thảo của chúng tôi.

Giải thích tình yêu cho con cái chúng ta được sao? Nói thẳng thắn với con cái vấn đề này là chuyện không dễ dàng với cha mẹ. Nhưng quả thật, chúng tôi đã cố gắng. Chúng tôi muốn truyền lại cho các cô cậu tuổi vị thành niên hai hoặc ba điều nho nhỏ mà chúng tôi nghĩ là chúng tôi đã hiểu về đàn ông đàn bà để giúp các cô cậu đừng đi lạc đường quá trên con đường khúc khuỷu trước mặt. Và để đưa các cô cậu lên lộ trình của kho tàng đáng sợ này: tự do yêu. Đó là đầu đuôi câu chuyện kỳ lạ này bắt đầu...

Nhu cầu cần tình yêu

- Trước hết các con nghe đây: “Tôi có hạnh phúc yêu thương. Tôi yêu, tôi yêu, rõ ràng tôi yêu! Đúng, đó là tình yêu với tất cả phép mầu của nó đang ngự trị trong quả tim của tôi; tôi thấy nó đang đốt cháy tôi..., đó là tâm trạng vui mừng không thể tưởng tượng được của một cô gái đang yêu.” Thật là đẹp, các con thấy vậy không?

- Khá nặng nề... Những chữ “phép mầu”, “lửa”... Cô phóng đại. Cô nào kích động dữ dội vậy?

- Mathilde, nữ anh hùng trong tiểu thuyết của Stendhal, Đỏ và Đen. Nàng tìm được tình yêu. Hay ít nhất nàng nghĩ như vậy.

- Nhưng ba mẹ không giảng bài đó chứ?

- Không, các con yên tâm. Nhưng tình yêu là một chuyện lạ kỳ. Nó chạy trốn khi mình đến gần, nó trơn tuột trong kẻ tay như bọt xà bông. Sở dĩ nó làm chúng ta mê hoặc vì nó là một cái gì mình không nắm được. Mình không thể thấy, không thể cân đo, không thể khép trong một định nghĩa rõ ràng. Vì thế, tiểu thuyết, thơ văn, phim ảnh, nghệ thuật, tất cả hình thức nghệ thuật trình bày cho chúng ta thấy tình yêu của người khác là để giup chúng ta thấy tình yêu một cách rõ hơn.

- Đồng ý là mọi người đều nói về nó! Nhưng không ai nói giống ai.

- Con, con yêu khi con còn nhỏ. Nói cho đúng... Con tưởng như vậy. Bây giờ thì con không chắc.

- Nhưng... Người ta tưởng mình yêu vì muốn được yêu. Người ta kể đủ chuyện. Trên thực tế, không ai biết yêu có nghĩa là gì!

- Vậy mà tình yêu là thật sự có thiệt! Đó là một tình cảm phức tạp, một loạt các xúc cảm, một tình trạng của đầu óc được thể hiện qua nhiều cách và tùy từng người. Chính vì vậy mà nhận diện nó không dễ dàng chút nào.

- Con thương cha mẹ, con yêu mấy chị của con - ít nhất là thương họ mấy ngày mình thích thương... Con thương con mèo của con... Nhưng mấy tình thương này không giống nhau.

- Nhưng lúc nào đó cũng là một cảm tình. Người ta có thể gọi nó bằng nhiều cách: trìu mến, gắn bó, liên hệ, muốn cùng ở chung với nhau, muốn rúc vào nhau, muốn được âu yếm, muốn cho nhau... Đó là tình yêu, nếu mình muốn gọi đó là tình yêu. Mình buồn khi có chuyện không hay xảy đến cho người mình yêu, lo lắng sợ có chuyện không may xảy đến cho họ. Mình có cảm tưởng mình chịu trách nhiệm về họ. Các con nhớ câu chuyện Hoàng Tử bé và con chồn không? “Chúng tôi, người này người kia cần nhau; với bạn tôi là người duy nhất trên cõi đất này...”

- Nhớ, con có nhớ “Bạn làm quen với tôi...” Nhưng đó thật sự không phải là tình yêu.

- Đó là một hình thức của tình yêu. Các súc vật nuôi trong nhà chúng có khả năng trung thành, chúng cảm thấy buồn khi mình bỏ rơi nó, thấy vui khi gặp lại. Chúng yêu mình theo cách của chúng. Nhưng dĩ nhiên giữa chúng với nhau thì tình yêu này mang tính bản năng, lôi cuốn nhau vì tình dục. Chúng không cần phải yêu mới truyền giống! Chúng ta là những sinh vật phức tạp hơn. Chúng ta không bị giới hạn vào “mùa làm tình”, chúng ta không vướng xung động vào những ngày tháng cố định, một ước muốn bừng bừng lúc mùa xuân về...

- Lại nữa... (Cười.)

- Đương nhiên là chúng ta cũng bị bản năng chi phối, chúng ta cũng sáng chế ra các kiểu quyến rũ, cũng có những trò ma lanh để lôi kéo đối tượng thèm muốn của mình...

- Các cô kêu eo éo và trang điểm...

- ... còn con trai thì làm trò khỉ bằng cách phô trương bắp thịt!

- Đúng, nhưng chúng ta còn có một cái gì hơn thế nữa: đó là khả năng tự vấn mình, vượt qua được các xung động của mình, có xúc cảm, có tưởng tượng, có mơ mộng... Tình yêu, một tình yêu đích thật, đó là một cái gì sâu xa của con người. Duy chỉ con người mới có. Đó là món quà đến với chúng ta từ quá trình lịch sử xa xưa của Con Người, của tổ tiên ngàn xưa.

- Các người tiền sử cũng đã từng yêu thương?

- Có thể, nhưng làm sao tìm được dấu vết tình yêu trong các bộ xương của tổ tiên? Điều chắc chắn là mọi sự đã thay đổi khi con người bắt đầu có ngôn ngữ, ý thức và văn minh. Cũng có thể tình yêu có cùng một lúc với ý tưởng về cái chết, khi con người hiểu rằng sự biến mất người thân của mình là một sự kiện vĩnh viễn, không trở lại được...

- Cũng vui...

- Tình yêu cũng là hạnh phúc mà cũng là đau khổ. Đau khổ và hạnh phúc như bóng với hình, cái này có, phải có cái kia, chúng ta sẽ trở lại vấn đề này... Một vài nhà nghiên cứu nghĩ rằng tình yêu xuất hiện cách đây khoảng ba triệu năm. Lúc những người đầu tiên của nhân loại biết đứng, lúc thời gian thai nghén có thể rút ngắn; lúc bộ não con người tăng thể tích.

- Rồi sao nữa?

- Sau chín tháng trẻ con được sinh ra. Vì vậy chúng mong manh hơn. Bà mẹ bắt buộc phải săn sóc con, phải nuôi con. Để giúp đỡ, để che chở bà mẹ, người cha phải đến gần bà mẹ hơn... Lúc đó cảm tình giữa đàn ông đàn bà sẽ nảy sinh... Đương nhiên đó chỉ là một giả thuyết!

- Như vậy nhờ em bé mà tình yêu được sáng tạo?

- Cũng có thể lắm. Bây giờ vẫn hãy còn tình trạng này, mỗi con người nhỏ bé sinh ra là một sinh vật mỏng giòn, chưa hoàn tất. Nó cần tình yêu để sống một cách trọn vẹn, để tự yêu thương mình, để học yêu thương. Tình yêu đầu tiên của nó là bà mẹ.

- Nếu bà mẹ không yêu nó?

- Rất hiếm. Chỉ trừ một vài trường hợp rất hiếm, còn thì bà mẹ nào cũng thương con. Bộc pháp. Tự nhiên. Bà không đặt câu hỏi. Nếu ở trong tình trạng bất khả kháng, bà mẹ không còn, mong sao cho em bé được người cha hay các người lớn khác yêu thương. Không có tình thương, đứa bé thiếu điều thiết yếu nhất của cuộc đời. Vào thế kỷ thứ 19, người ta tìm thấy những em bé hoang dã lớn lên trong thiên nhiên, xa thế giới loài người. Và chúng không thể thật sự trở nên con người được. Các con có biết kinh nghiệm của hoàng đế Frédéric... không?

- Không. Ai vậy?

- Hoàng đế Bắc Đức vào thế kỷ 18. Ông muốn khám phá ngôn ngữ “tự nhiên” của con người, ngôn ngữ nói một cách tự phát khi mình chưa bao giờ nghe một ai nói chung quanh mình. Ông có một ý tưởng đáng ngờ là nuôi một nhóm trẻ sơ sinh và dặn các bảo mẫu không được nói với chúng tiếng nào. Kết quả: trong vòng hai năm, các em bé khốn khổ này không nói một tiếng và chúng chết sớm. Chỉ vì thiếu hơi ấm tình người.

- Ông hoàng đế thật đáng yêu...

- Con muốn mẹ của con... (Cười)

- Người ta nói rằng sáu tháng sau khi sinh, đứa bé vẫn còn hòa làm một với bà mẹ, nó chưa biết nó là một cá thể. Khi hiểu ra điều này, nó lo lắng khủng khiếp. Suốt cả đời, đứa bé lúc nào cũng luyến nhớ giây phút phước lành lúc nào cũng được ở trong nơi trú ẩn, được che chở bởi tình yêu của bà mẹ. May thay, sau đó nó đi tìm trìu mến nơi người khác, thường thường là nơi người khác phái. Đây là một loại tình yêu khác, một bản chất khác, với một cái gì chêm thêm vào: hứng dục, thèm muốn... Một loại lôi cuốn tự nhiên thúc đẩy đàn ông đàn bà đến với nhau không cưỡng lại được. Và như thế từ muôn thuở!

- Từ muôn thuở? Chắc không?

- Lịch Sử tất cả các thời để lại thơ văn, thư từ, bài hát ca ngợi tình yêu. Tình cảm yêu thương là ở đó, chắc chắn có trước khi có chữ viết dù không có bằng chứng cụ thể, cũng như bây giờ, tình cảm đó vẫn có nơi những bộ lạc thiểu số, rất hiếm, chưa biết chữ viết còn sót lại của thế giới, dân du mục touareg, một vài bộ lạc Da Đỏ vùng Amazonie, người Papous ở Tân-Gui-nê... Trên hành tinh chúng ta, tình yêu là điều ai cũng biết. Những văn bản đầu tiên của người Ai Cập, người Sumérien đều nói về tình yêu. Kinh Thánh cũng đầy những chuyện đam mê ồn ào náo nhiệt. Các câu chuyện huyền thoại từ đời xa xưa hơn cũng nói đến những chuyện phản bội, trả thù và yêu đương điên cuồng. Các con có nhớ các huyền thoại này?

- Isis và Orisis ...

- Orphée và Eurydice... Họ thương nhau. Nàng chết. Chàng xuống địa ngục tìm nàng! Thật là cao cả!

- Orphée là con của thần Apollon, thần của tình yêu, thần quyến rũ các cô gái đẹp và người trần thế. Các con nhớ thần Vénus, người Hy Lạp gọi là Aphrodite: nữ thần tình yêu, sinh ra từ bọt biển và lúc nào bà cũng được trình bày qua hình ảnh nữ thần khiêu khích, không cưỡng lại được... Còn Hélène, bà vợ bất trung đã khơi mào cuộc chiến thành Troie... Tất cả huyền thoại đều nói một chuyện: tình yêu, tình yêu, tình yêu!

- Dù vậy mọi chuyện cũng đã thay đổi...

- Cái thay đổi là vai trò người đàn ông đàn bà, ý tưởng về đôi cặp... Ngày xưa, tình yêu không phải là nền tảng của gia đình. Người ta không lấy nhau vì tình yêu mà để nới rộng đất đai, để làm giàu thêm, để trường tồn. Các trẻ em vị thành niên nhất là các em bé gái là vật dụng dùng để trao đổi. Ở La Mã thời Trung Cổ, đàn bà thường hoặc làm vợ hoặc làm điếm. Nếu một người chồng, một người vợ mà là bạn với nhau thì càng tốt! Nhưng người ta không cho đó là chuyện cần thiết.

- Tình yêu thanh nhã thời Trung Cổ kể cũng là lạ.

- Các hiệp sĩ, các công nương và tất cả triều đình talala...

- Các con đừng quá ảo tưởng: đó là tình yêu thanh khiết đối với người đàn bà mình không với tới được. Anh hùng trong các huyền thoại của thi ca hát rong miền Nam nước Pháp là các hiệp sĩ hoàn thành nhiệm vụ chinh chiến để xứng đáng với người trong mộng của mình. Và thường thường người trong mộng lại là vợ của một người khác... Nhưng người ta đi tìm cái say sưa trong thèm muốn và người ta ngừng ở đó.

- Thật là hụt hẫng!

- Các bà luôn luôn bị bó chặt ở nhà. Nếu các bà phản bội, ông chồng có quyền giết họ... Như thế tình yêu ở ngoài hôn nhân và hứng dục bị xem là một tội, là tai hại. Sau này người ta còn thiêu ai bị họ cho là quá gợi cảm, xem người đó là “phù thủy.”

- Ba mẹ giảng cho tụi con bài học lịch sử đó à?

- Lịch sử của tình yêu chưa viết xong... Từ xưa, hôn nhân một bên, tình yêu một bên. Bà vợ, bà mẹ không được quyền biết đến lạc thú của tình yêu. Cho đến một ngày, các bà nổi dậy... Roméo và Juliette, một cặp tượng trưng, đã là tân thời: họ yêu nhau và họ tìm mọi cách để lấy nhau! Khi Shakespeare viết đề tài này, đó là một ý tưởng khiêu khích và nhân loại để một thời gian dài để đi vào phong tục. Chính người đàn bà khi được giải phóng đã muốn cho con cái họ một người cha và người cha này là người đàn ông họ yêu thương.

- Trật rồi! Ngày nay một trong hai cặp ly dị.

- Cũng tùy từng xứ. Cứ nhìn phụ nữ taliban trên truyền hình...

- Che từ đầu đến chân, khép kín... Ở đó sẽ không có ly dị!

- Và chắc chắn cũng không có tình yêu! Nhưng các con nhớ, ở đây mình chỉ nói đến Tây phương. Cũng đã là phức tạp rồi... Chính vì vậy mà mình cố gắng nhìn cho rõ trước khi cam kết sống với nhau và có con. Các con có thì giờ...

- Còn nếu mình ở độc thân...

- “A! Nếu mình có thể đi qua phía bên kia!” Roland Barthes đã mơ như thế, ông là một trong những tư tưởng gia có đủ dữ kiện nhất để viết về đề tài này. Dù vậy, không, người ta không thể! Tất cả mọi người đều có nhu cầu yêu thương kể cả những người không chịu thú nhận điều này. “Hãy nhìn tôi, hãy nói về tôi, hãy săn sóc tôi, hãy yêu tôi?” Đó là những gì chúng ta âm thầm nói từ ngày đầu tiên đến ngày cuối đời.

- Câu chuyện của ba mẹ thật khủng khiếp! Vậy mình sẽ làm cái gì khi mình chẳng có cơ may nào yêu nhau? Nhảy qua cửa sổ?

- Không bắt buộc phải làm như vậy! May thay cho chúng ta là chúng ta có thể trao đổi tình thương với gia đình, với bạn bè. Nhưng đừng xấu hổ mà phải nhịn nhận: mình ít hạnh phúc hơn nếu mình không yêu... Đó là chuyện bình thường: tình yêu là điều quan trọng nhất trong đời người đàn ông, đàn bà. Có điều nó không phải là món hàng được nhà bưu điện gởi đến!

- Con, con không tin chắc như vậy, cũng không chắc là có ngày nó sẽ đến với con... Và nếu không có một tình yêu thật thì sao? Và nếu mọi người đều kể toàn chuyện tầm bậy thì sao?

- Thêm nữa nếu cha mẹ bỏ nhau, như vậy là họ không tìm được công thức! Nói cho cùng, con nghĩ bạn bè quan trọng hơn. Đối với con họ đáng kể hơn.

- Còn về tình dục, mình không cần có “lửa”, không cần cú sét ái tình, không cần mối tình lớn và đủ thứ về những chuyện này...

- Stop! Đừng dùng luận điệu xi-níc nói với ba mẹ, vô ích, nó sẽ không chạy việc! Các con ma mãnh ngồi xem truyền hình với bạn, xem mấy loại phim mà cảnh nào cũng có tình dục, có máu gần gần với mấy loại phim khiêu dâm... Nhưng tụi con lại xúc động khi nhìn vai chính của phim Titanic chết bên cạnh người yêu, hai người từ từ đi vào dòng nước sâu lạnh của biển Đại Tây Dương...

- Con, con chẳng cảm động gì!

- Con cũng vậy!

- Các con không dửng dưng như các con nghĩ đâu. Con trai cũng như con gái, ai cũng mơ có một tình yêu lớn trong đời. Chỉ có điều là không ai chịu thú nhận nó một cách dễ dàng. Nhưng tại sao phải cố gắng ngụy trang? Nói như thế chỉ làm mất thì giờ cho buổi nói chuyện của chúng ta! Tốt hơn là đi trở lại chủ đề nóng bỏng này...

Chuyện yêu đương!

- Đối với con, chủ đề nóng bỏng, danh từ của ba mẹ, là biết khi nào mình được yêu, khi nào mình yêu thật sự.

- A! Đây rồi... Trước tiên phải phân biệt: “được yêu” và “yêu”, hai chuyện này không phải là một. Gần gần giống trò chơi vi-đê-ô: có một thế giới đầu tiên nơi mọi người yêu nhau, và các thế giới khác tiếp theo, tình yêu trở nên sâu đậm hơn, mạnh hơn, bền bỉ hơn.

- Lại còn rắc rối hơn! Được yêu, không phải là tình yêu thật sự sao?

- Được yêu, nói cho đúng đó là khởi đầu của một tình cảm quy về mình: thèm muốn một người nào, và tất cả tình cảm tuyệt vời nảy sinh trong lòng mình. Mình muốn cảm thấy đang sống, đang hạnh phúc... Mình cũng đóng một vai trò, vai trò người yêu. Và cuối cùng mình được “chọn”, được yêu thích, mình cảm thấy mình quan trọng hơn.

- Còn yêu?

- Sẽ là cho, là dâng tặng. Muốn điều tốt cho người kia, một cách chân thành, một cách trọn vẹn... Khi mình được yêu, đó là trước hết cho mình. Khi mình yêu, thì đó là cho người khác. Các con biết người Ý nói “Tôi yêu” như thế nào không?

- Con, con biết! “Ti voglio bene.”

- Đúng chính xác: “Tôi muốn điều tốt cho bạn”, “Tôi muốn cái tốt của bạn.”

- Ba mẹ chờ con một chút! Ba mẹ thường hay nói phải cẩn thận với những người cho rằng bằng mọi giá phải làm điều tốt cho người khác: thỉnh thoảng họ ứng xử như những nhà độc tài!

- Đúng vậy, nhưng những người đó không yêu thật sự. Chúng ta hãy nói ngay lập tức: thật sự muốn điều “tốt” cho người khác trước hết là để họ tự do, là tôn trọng họ. Lúc đó “Tôi yêu” có nghĩa là: tôi đầy thiện ý với bạn, tôi vui với niềm vui của bạn và tôi không chịu đựng được khi thấy bạn khổ. Và còn hơn thế nữa: bạn làm sao tôi yêu bạn làm vậy, tôi đồng tình với nhân cách của bạn, tôi hạnh phúc vì bạn có mặt trên đời.

- Nhiều lúc cũng không dễ... Đúng là tinh thần kitô.

- Hoặc phật giáo...

- Dù ta tin vào Chúa hay không, dù có tôn giáo hay không, tình yêu vẫn có thể phát triển. Nó tùy thuộc vào tình cảm mật thiết của chúng ta, vào ý tưởng chúng ta có về mình, vào “các giá trị” của chúng ta... Yêu thật sự là giống khi mình yêu một em bé, không điều kiện. Các tình yêu lâu dài chắc chắn thuộc loại này: yêu tha nhân, một tình yêu đích thực cho người khác. Nhưng điều này đến về sau, khi mình trưởng thành, khi mình đã chia sẻ với nhau một đoạn đường sống...

- Cần phải có bao nhiêu thời gian?

- Thời gian để hiểu nhau thật sự, một cách sâu đậm... Với điều kiện là càng ở lâu càng thương nhau nhiều hơn, và đó là điều thường xảy ra.

- Có thể có mối tình lớn khi ở tuổi vị thành niên không?

- Có một vài người gặp nhau rất sớm và ở với nhau suốt đời, yêu nhau thật sự. Đó là một may mắn phi thường. Nhưng rất đặc biệt. Khi người ta trẻ, lúc nào người ta cũng tin là mình đang sống một tình yêu lớn lao, một tình yêu thật và vĩnh viễn. Trên thực tế, mình chỉ mới cảm nhận những nhịp đập đầu tiên của quả tim. Nhưng cũng đã là một cảm nhận thăng hoa. Tuổi dậy thì, tuổi của những khám phá, những xúc cảm mới mẻ. Rất hiếm khi đó là tuổi của một tình yêu cho suốt một đời.

- Con, những chuyện này làm cho con sợ...

- Lo lắng là chuyện bình thường. Tuổi dậy thì cũng là lúc con người mỏng giòn nhất. Giống như tâm lý gia Francoise Dolto ví von một cách hay ho, tuổi dậy thì giống như con tôm hùm cái thời nó thay võ: không võ bọc, mong manh... Không một ai được chuẩn bị để trở thành người yêu.

- Nhưng lúc nào nó đến? Chuyện gì xảy ra khi mình rơi vào lưới tình?

- Đó là một cuộc cách mạng nho nhỏ đột nhập vào đời chúng ta và trước hết là trong cơ thể: tim đập nhanh, lòng bị xáo trộn và có một cảm giác rất mạnh... Đôi khi như cơn choáng. Như con nói, đúng là mình “rơi” vào lưới tình. Cuộc “rơi” này ít nhiều đột ngột. Mình có thể yêu ai đó từ từ, biết họ ngày này qua ngày khác. Mình cũng có thể “rơi” một cách mạnh bạo ngay cuộc gặp gỡ đầu tiên.

- Bùm! Cú sét ái tình! Có xảy ra thật sao? Chứ không phải là cái mẹo của các tiểu thuyết gia?

- Cứ nói đó là một khoảnh khắc thần tình, hai người chưa bao giờ quen biết nhau, bùm, họ cảm nhận một tình cảm không giải thích được khi họ nhận ra nhau, người này sinh ra là để cho người kia. Chúng ta hãy nghe Solal, người yêu của Arianne trong tiểu thuyết Người Đẹp của Lãnh Chúa - Belle du Seigneur, một trong những tiểu thuyết nổi tiếng nhất viết về tình yêu, nói: “ Đó là nàng, người tôi không mong chờ và người tôi mong chờ từ lâu, ngay lập tức, trong buổi chiều định mệnh này, tôi chọn nàng, ngay cái chớp mắt đầu tiên của hàng lông mi dài cong xuống... Những người khác để hàng tuần hàng tháng để yêu và yêu một chút, họ cần những buổi nói chuyện trao đổi, tìm hiểu sở thích chung, cần thời gian để kết tinh. Tôi, chỉ là giây phút của mí mắt. Bạn cứ nói tôi điên nhưng bạn phải tin tôi. Mí mắt chớp và nàng nhìn tôi nhưng không thấy tôi và đó là chiến thắng, là mùa xuân, là mặt trời, là biển ấm, là cái trong suốt của nàng gần bên bãi biển và tuổi thanh xuân của tôi trở lại...”

- Ô là là... Ông ta bay bổng!

- Nhưng tiểu thuyết lúc nào cũng vậy.

- Nhưng có phải ai cũng sống một lần trong đời cú sét ái tình?

- Có thể là không. Một cuộc gặp gỡ đẹp đẽ chưa đủ đâu. Phải sẵn sàng đón nhận những cảm giác rất mạnh. Có người có nhiều xúc cảm hơn người khác. Và cũng phải cảm nhận một loại thiếu, một nhu cầu... Khi mình yêu, mình mong giữ kín, ngay cả mình cũng không dám thú nhận với chính mình.

- Làm sao lại như vậy?

- Thỉnh thoảng lý trí nói với chúng ta: “Tôi không tin chuyện đó, chưa phải lúc...” Nhưng một phần sâu thẳm trong con người mình, trong thầm kín, trong buông thả nói ngược lại và hét lên: “Tôi ngộp thở trong thế giới nhỏ bé tôi sống hiện nay, tôi muốn sống, tôi muốn yêu!” Giây phút gặp gỡ đó bản năng sự sống nắm cần điều khiển!

- Mình có thể là người bị cú sét ái tình đánh một chiều?

- Than ôi, có thể! Nếu là một chiều thì tốt hơn nên chạy trốn! Trong trường hợp như vậy, nếu giữ được một quan hệ thì sau này thường thường người ta giữ trong lòng một cảm nhận muốn yêu hơn, muốn nhiều hơn... Cuối cùng là bị đau khổ.

- Nhưng không bắt buộc mình phải yêu nhau cùng một lúc!

- Đúng. Thỉnh thoảng cú sét ái tình cũng đánh cả hai nhưng một trong hai sẽ nhận ra cú sét này nhanh hơn người kia. Đàn ông thường đi chậm hơn đàn bà. Họ ít trực giác hơn và hiểu cảm tình của họ không nhanh bằng.

- Cú sét ái tình là bước đầu của một mối tình lớn?

- Cú sét ái tình, đầu tiên hết là một khởi đầu đột ngột của cảm nhận yêu đương nhưng không chắc chắn phải là một tình yêu lớn. Sau đó, người ta đi – hoặc không đi – từ cú mê hoặc đầu tiên này đến một một tình yêu đích thực cho người kia. Các trực giác tuyệt vời của buổi ban đầu có thể được khẳng định và cũng có thể bị thất vọng não nề. Ví dụ Solal và Arianne có yêu nhau thật sự không? Độc giả còn bàn cãi dài dài!

- Họ không hạnh phúc với nhau?

- Tình yêu không bắt buộc phải đưa đến hạnh phúc. Họ sống một một tình yêu rất đam mê nhưng kết thúc đau khổ...

- Như thế nào là một tình yêu kết thúc tốt?

- Có thể là một tình yêu không bao giờ hết...

- Cho đến lúc chết họ mới xa nhau... !

- Vậy cú sét ái tình như một món quà! Cọng thêm một cái mẹo!

- Một món quà tẩm thuốc độc!

- Một giây phút định mệnh đến làm đảo ngược cuộc sống. Vì vậy mà các tiểu thuyết gia, các nhà làm phim đều thích nó. Trong khoảnh khắc, cuộc sống các nhân vật được thay hình đổi dạng, tất cả ham muốn của họ – họ nghĩ vậy – đều được thỏa mãn. Nhưng các con yên tâm, mình có thể rơi vào lưới tình mà không cần cú sét ái tình.

- Nhưng làm sao mình biết được, làm sao mình chắc được? Quả tim đập, con biết, nhưng quả tim con đập nhiều lần. Con tưởng là “nó”đến nhưng ngày hôm sau: không còn gì!

- Nếu người ta tự hỏi “mình đang yêu đây chăng?” thì mình không yêu. Khi người ta yêu, người ta biết ngay, rất đơn giản. Người ta không còn đặt câu hỏi. Giữa nhiều người, người ta không còn ngần ngại... Chính chàng, chính nàng. Người ta yêu buổi tối lúc ngủ, buổi sáng thức dậy. Chỉ chừng đó. Dù đó không phải là lần đầu tiên, người ta vẫn bị đảo lộn lại, lại trẻ, lại ngây thơ, lại sẵn sàng yêu. Roméo gặp Juliette và tự hỏi: “Cho đến bây giờ quả tim của tôi đã yêu chưa? Tôi thề là chưa, bởi vì trước cái đêm hôm nay, mắt tôi chưa bao giờ thấy một sắc đẹp thật sự...”

- Nói chính xác hơn người ta cảm nhận cái gì?

- Cái hình thức hiển nhiên này, đương nhiên. Bỗng chốc mình đi vào trong cái thật, cái quan trọng. Chấm dứt chuyện kéo lê kéo lết buổi sáng ra khỏi giường không nổi: cuộc sống trở nên say sưa và người ta cảm thấy mình thực sự sống một cách không thể tin được.

- Nhưng mình cũng có thể dựng chuyện được, đúng không?

- Đúng. Chờ một chút, mình xem lại nàng Mathilde, xem văn hào Stendhal tả giây phút nàng rơi vào lưới tình như thế nào: “Ngay giây phút nàng quyết định yêu Julien, nàng không còn buồn nữa. Ngày nào nàng cũng sung sướng dự phần, nàng say mê hiến thân. Nàng nghĩ vui đùa kiểu này cũng nguy hiểm. Càng tốt! ngàn lần tốt hơn! Không say sưa đam mê mãnh liệt, tôi buồn bã chán nản ngay cả những giây phút đẹp nhất đời của tôi.”

- Nàng “quyết định” để được yêu! Cái đó quyết định được à?

- Không, chắc chắn không. Mathilde quá sốt ruột, nàng bắt đầu chơi với tình yêu. Một vài người chỉ muốn như thế: cuộc đảo ngược lớn lao của cái mới, của cuộc gặp gỡ. Họ chỉ thích thuở ban đầu. Và thế là họ giỡn với tình yêu, giỡn hoài và giỡn hoài. Tôn giá trị họ lên, họ cho họ quan trọng: họ nói họ yêu. Chính là ý tưởng về tình yêu lôi cuốn họ, chứ không phải đương sự, họ dán ý tưởng này trên đương sự.

- Thỉnh thoảng mình tưởng mình yêu một tài tử...

- A! Julia Roberts, Cameron Diaz... Con mê!

- Con, con muốn được như họ.

- Mơ là một cách “thử” cảm nhận yêu, biết được các cảm xúc, khi chờ cuộc gặp gỡ trong mộng... Nếu các con say sưa một nhân vật trong phim ảnh, một nhà vô địch, một ca sĩ, họ vẫn là những nhân vật mình không với tới được. Làm cho mình tưởng tượng họ vừa khít với mình! Và rồi, danh tiếng, huy hoàng lôi cuốn mình. Mình dễ dàng bị một huấn luyện viên trượt tuyết, một cô gái đẹp nhất trường quyến rũ bởi vì ánh mắt thán phục của người khác làm cho họ hấp dẫn hơn, bao chung quanh họ một ánh sáng chói lọi. Mình tìm cách để là người được chọn, để mình tin chắc ở mình.

- Dù sao loại tình yêu này cũng không kéo dài.

- Khi ánh sáng bị tắt, các thần tượng của chúng ta sẽ thành nhàm chán... Tốt hơn là nhanh chóng thú nhận mình bị lầm, đừng làm thành thảm kịch. Những tình yêu “chớp nhoáng” này bùng lên và tắt lịm khi có chuyện bất đồng dù rất nhỏ, chẳng đi đến đâu hết. Nếu buổi tối mình yêu nàng vì nàng khêu gợi trong bộ váy ngắn, ngày mai nàng mặc chiếc quần bò cũ kỹ mình không thấy nàng hấp dẫn nữa, đây là vấn đề...

- Người ta lúc nào cũng điên điên khi yêu?

- Đúng. Tất cả những người yêu đương trên thế giới này đều cảm nhận một cảm giác quý hóa này: tôi sống, tôi sống, cuộc đời thật là lý thú! Và tôi là một người hấp dẫn! Đây là giai đoạn sảng khoái, người ta có cảm tưởng mình đầy năng lượng, làn sóng nhạy cảm rung động chạy khắp người. Người ta đọc, người ta viết những câu thơ, người ta nghe âm nhạc, người ta thưởng thức nghệ thuật một cách sâu đậm. Người ta rung động. Người ta sống mãnh liệt. Người ta yêu chính mình!

- Như vậy mình có trở nên khùng khùng không?

- Hạnh phúc không bao giờ là chuyện kỳ cục. Mặc kệ cho người khác cười mình ngờ nghệch! Đó là điều quan trọng, bởi vì mình thấy mình vui, mình hạnh phúc! Khi tình yêu được chia sẻ, sự chú ý của người khác làm mình rạng rỡ, làm mình tuyệt vời! Cuối cùng mình là người được chọn, thoát được gánh nặng về những khiếm khuyết, những nghi ngờ của mình. Đúng, mình yêu chính mình trước khi mình yêu người khác, người thích hợp với mình – lúc đó – đáp ứng với những ước muốn của mình. Nàng Juliette của Shakespeare thố lộ với Roméo: “Lòng em như đại dương, chẳng còn biên giới, tình yêu của em cũng sâu như đáy đại dương. Đúng, em càng cho em càng chiếm giữ, người này người kia là bất tận...”

- Juliette thật sự yêu Roméo bởi vì nàng muốn cho chàng tất cả. Đó là tình yêu đích thực, đúng không?

- Tối hôm trước nàng còn là một cô gái chướng khí, được cưng chiều và thế rồi nàng thay đổi tất cả. Chắc chắn là nàng yêu! Yêu Roméo và yêu chính nàng! Nàng thật sự yêu Roméo? Không sai lầm, nàng tưởng tượng như thế, nàng nghĩ chàng sẽ đáp ứng tất cả giấc mơ của nàng. Nhưng nàng không biết con người thật của Roméo, phức tạp, hay thay đổi, không hoàn toàn. Shakespeare không để cho nàng có thì giờ tìm hiểu chàng. Nàng có tiếp tục yêu chàng nếu cả hai còn sống? Các con cứ trả lời.

- Cả hai đều chân thành, họ chọn cùng chết với nhau, đó không phải là chuyện thường. Con nghĩ họ sẽ tiếp tục yêu nhau.

- Có thể... Có thể dòng thời gian sẽ không làm họ thất vọng? Có thể họ sẽ đi từ những giây phút tuyệt vời “yêu đương” qua “yêu người kia” đích thực? Dù sao mình cũng muốn tin như vậy.

- Nhưng cũng hiếm, và đó là điều ba mẹ muốn nói?

- Đúng. Với sự thử thách của thời gian, người kia mất quyến rũ dần dần. Thường thường họ không ở trên cao như trong giấc mơ của mình... Sự thật, lúc bắt đầu yêu nhau, dù điên cuồng, dù hoan hỉ, dù cảm nhận yêu nhau sâu đậm, hai người vẫn là hai người chưa bao giờ quen nhau rơi vào vòng tay của nhau.

- Nhưng ba mẹ nói khi mình “rơi vào lòng nhau”, là lập tức mình chia sẻ với nhau. Bùm! Mình gặp nhau, mình thấy lòng mình thăng thiên! Những người bình thường yêu nhau không đi qua con đường này. Mình rơi vào lưới tình... còn nàng thì không thèm nhìn mình!

- Mình làm gì khi chàng không yêu mình? Cố gắng làm cho đẹp hơn, nhộn hơn, thông minh hơn?

- Hay ngược lại tỏ ra xa lánh, khinh khinh một chút?

- Chỉ có một chuyện đơn giản: hãy để cho họ đoán thấy tình cảm của họ và, nếu họ không có phản ứng, thì mình băng qua con đường của họ...

- Đó là lời khuyên của các cha mẹ! Nhưng mình không thể gột bỏ tình yêu bằng cần điều khiển!

- Chắc chắn, nhưng nếu mình cứ khăng khăng “Tôi hiểu nàng rất nhiều “ hay “Tôi yêu chàng rồi thì chàng cũng sẽ yêu nhiều!” thì chỉ dẫn đến ngõ cụt. Không có cái gì có thể bắt người kia yêu mình lại. Nếu hai giấc mơ không gặp nhau thì không thay đổi được gì hết.

- Vậy thì tại sao người ta bám chặt vào giấc mơ của mình?

- Bởi vì các cảm xúc tạo nên do tình yêu, do “rơi vào lưới tình” thì rất quý, rất say xưa. Từ chối những cảm xúc này làm mình có cảm giác như chết. Và rồi, đau khổ, khóc lóc, hy vọng, tuyệt vọng cũng là một cách sống sâu đậm, khám phá con người mình và đi đến tận cùng con người mình. Mình không muốn trở lại cuộc sống “trước kia”. Các tình yêu đau khổ làm khởi hứng cho nhiều nghệ sĩ... và khá nhiều tờ báo tâm tình! Nhưng ba nói thêm một lần nữa, đó có phải là tình yêu đích thật không?

- Tại sao đó không phải là tình yêu?

- Người ta không thể nào biết tình yêu nếu chưa sống mật thiết với người mình yêu. Người đó vẫn còn là một phần mình chưa biết. Mình chưa biết những giấc mơ thầm kín, các lo lắng của họ, cách họ buồn, cách họ giận. Mặt khác, có thể, dưới bề ngoại ngụy tạo, chàng – nàng – không có khả năng yêu thương? Ngắn gọn, không có khả năng yêu mình.

- Có những người không có khả năng yêu thương sao?

- Ồ có! Và nhất là đừng tìm cách thuyết phục người nào có quả tim khô cằn! Một cái gì đã đi qua làm cho chàng - nàng tàn tật với tình yêu.

- Có săn sóc được không?

- Có thể. Mà cũng không có thể. Nếu đương sự mong muốn thì họ có thể tham vấn một nhà phân tâm học, người này giúp họ đi ngược về tuổi thơ ấu để tìm nguồn gốc. Nhưng thường thường, đương sự không cảm thấy có nhu cầu này. Văn sĩ Stendhal nói đó là những tâm hồn “thô kệch, không nhạy cảm”, những tâm hồn không thể nào yêu thương. Cũng phủ phàng thật, nhưng ông ta có lý! Cho tới thời buổi này, chẳng có gì thay đổi.

- Những tâm hồn “vô cảm” này, thường thường là những chàng đẹp trai...

- Hoặc những cô siêu điệu mà mọi người mê.

- Nếu mình không được yêu, không được chọn, tại mình không đẹp phải không...?

- Sắc đẹp gợi sự chú ý nhưng không gợi tình thương. Yêu là sự gặp gỡ thật sự của hai nhân cách, chứ không phải chỉ là cuộc gặp gỡ của diện mạo bên ngoài. Những anh chàng đẹp trai, những cô “siêu điệu” mọi người đều thích nhưng mọi người có yêu họ không? Các cô rất “khêu gợi” được mọi người thèm như thèm huy chương. Các cô dùng để trang hoàng nhưng chưa chắc đã được yêu nhiều. Các cô ít có may mắn được yêu nhiều.

- Tại sao?

- Một cách tự động, các cô lôi cuốn các chàng thích đi chinh phục, các Don Juan chỉ nghĩ đến “chiến thắng”. Họ có thật sự là những chàng trai thú vị nhất không? Đơn giản qua bộ dạng của họ, họ làm nản các chàng trai rụt rè hơn, nhạy cảm hơn mà có thể đây là người các cô thích gặp nhưng không dám đến tán tỉnh các cô.

- Đó là những gì thỉnh thoảng con nghe từ phía các chàng: nếu mày thích cô ấy thì mày phải nhúc nhích, phải đi mò...

- Đừng xem tất cả con trai đều là những tên ma-sô chứ! bây giờ chính các cô cũng đi mò!

- Có thể, nhưng rất nhiều chàng vẫn sẵn sàng làm hết để “ngủ”. Có phải đó là yêu? Đúng hơn đó là chuyện của lạc thú ích kỷ, của quyền lực, của huênh hoang. Trong trò chơi này, tất cả phương tiện đều tốt. Trò chơi được dùng nhiều nhất, có thể là trò chơi nói những câu các cô thích nghe: “Em là người đẹp nhất, anh thích em hơn các cô khác”. Và rồi một luận điệu không tránh được: “Anh yêu em.” Chàng Don thì biết tất cả điểm yếu của các con mồi của mình.

- Vậy thì nó bắt buộc phải nói dối?

- Các người nói dối hay nhất là những người tin vào lời dối trá của mình, làm cho những lời nói dối này thêm hiệu quả... Để được những gì mình muốn, chàng Don Juan – hay bất cứ chàng trai vô sỉ nào – đều có khả năng rất dịu dàng “trước khi”. Nhưng “sau đó” thì chấm hết, chàng mặc áo quần, chàng để điện thoại cầm tay vào túi. Trong các loại tình huống như thế, người ta cũng có thể nói đó là tình yêu nhưng không có tình yêu ở đó. Các cô lầm khi nghĩ phải qua làm tình mới có hơi ấm và âu yếm. Cách ứng xử của một người cho mình nhiều chỉ dẫn hơn là nghe những lời hay ho bay bướm của họ.

- Như thế quyến rũ lúc nào cũng là một cách để lèo lái?

- Thường thường. Một ngày đẹp trời mình làm đẹp để yêu và để được yêu là một chuyện. Nhưng quyến rũ một cách cố ý, một cách vô sỉ để “chiếm đoạt” là chuyện khác. Chàng Don Juan thì rất được lòng mọi người. Giữa đám bạn, chàng sáng chói nhất. Chàng thích thể thao, chàng sáng tạo, chàng khôi hài... Hoặc chàng chơi một con đường khác: chàng tỏ ra nhẹ nhàng để lôi cuốn cảm tình, thậm chí gây lòng thương hại. Nhưng ngay khi con mồi lọt vào vòng, chàng trở nên lạnh lùng, cứng rắn và không thương xót. Một người ích kỷ không có tâm hồn.

- Cũng có những cô thật sự là những cô gái giang hồ.

- Đương nhiên. Nói dối, phản bội, lèo lái và làm người khác khổ cũng một loại vô sỉ. Các cô cũng có thể “tôi yêu” mà chẳng tin một chút gì vào đó.

- Nhưng tất cả các câu “tôi yêu” không phải là những câu nói dối!

- May thay! Khi một cô, một cậu nói “tôi yêu” có thể họ nói chân thật. Dù vậy, ngay trong cái chân thật này, “tôi yêu” đôi khi cũng diễn tả một chuyện. Đó là một câu hỏi, một lời đòi hỏi ngầm: khi người ta nói “tôi yêu”, người ta chờ câu trả lời, gần như tự động...

- “Tôi cũng vậy”?

- Đúng. “Tôi yêu” là lời tuyên bố nhưng cũng là lời xin ban cho tôi tình yêu. Người ta muốn nghe những lời nói thần diệu mà họ chờ đã lâu: “Tôi cũng vậy, tôi yêu bạn”, để cảm thấy mình được nhẹ lòng, cuối cùng là được yên lòng. Vậy thì đây là một tình yêu cho mình hay cho người khác? Chỉ có thời gian và một cái nhìn không chìu theo ý mình mới làm cho chúng ta học được điều này.

- Vậy thì làm sao thoát ra khỏi tình trạng này?

- Bằng cố gắng sáng suốt. Biết rằng tất cả những chuyện này chỉ là tấm gương làm biến dạng giũa mình và người khác, cố gắng phân biệt sự quyến rũ theo chiều hướng lèo lái. Quyến rũ bất cứ ai, chuyện này chẳng thấm gì với tình yêu. Nhưng gặp gỡ một người có nét lôi cuốn, thử nói chuyện với họ, quen họ thì có thể khởi đầu cho một chuyện tình đẹp. quan trọng là phải chân thành.

- Và nếu mình không biết làm vậy. Mình quá rụt rè?

- Đúng, thì mình phải làm gì? Mình nhìn mấy chàng trong mắt? Mình giả đò dửng dưng? Nếu mình không thử gì hết thì chẳng có chuyện gì xảy ra.

- Mình sợ đến với người khác!

- Đúng, không phải là chuyện dễ dàng. Nhưng phải cố gắng, đừng ở một mình! Tất cả mọi người đều ở trong một chiếc tàu. Con gái cũng như con trai. Và ai cũng lắp ráp. Có những người có bề ngoài giả dối nhưng thường là để giấu bản tính rụt rè của họ; có những người đóng một vai trò để thử chế ra cho mình một nhân cách... không ai thoải mái trong chuyện này. Ngay cả những người ma-lanh hay những cô sáng chói: thường thường tất cả đều che giấu bản tính rất mỏng manh của mình.

- Tại sao có một vài người bị lôi cuốn bởi người cùng phái?

- Vào tuổi vị thành niên, thỉnh thoảng mình cảm thấy xúc động với người cùng phái. Nhưng không vì vậy mà mình trở nên đồng tình luyến ái. Một vài chàng hoặc một vài cô tưởng mình đồng tình và không còn dám thích người khác phái. Có người trú trong đồng tình vì họ không cảm thấy thoải mái với họ, vì họ sợ đối diện với người khác phái hoặc họ từng thất tình: họ quay về với những người mà họ có cảm tưởng người đó gần với mình. Đôi khi cha mẹ họ dạy họ một loại nhập nhằng về giới tính của họ...

- Và họ trở thành đồng tình?

- Không bắt buộc phải như vậy. Sau một giai đoạn thoáng qua, họ có thể tìm lại cảm tình với người khác phái. Cũng có khi một người lớn tuổi khơi mào để dẫn đưa một em vị thành niên vào con đường đồng tình luyến ái, đặt em ở trong tình trạng trái ý và lệ thuộc vào họ, phỉnh lừa với tình cảm nhập nhằng và lôi kéo đời sống tình cảm của em dù em không muốn. Phải biết phản ứng trong những tình huống như vậy và nói chuyện này với người khác, nếu cần nói với các tâm lý gia.

- Đồng tình luyến ái lúc nào cũng là một lỗi lầm đúng không?

- Không. Ở tuổi vị thành niên và thường thường trước lứa tuổi này, có một số người – một cách tự nhiên - không cảm thấy thích người khác phái. Đồng tình lúc đó không phải là một kiểu chạy trốn hay một việc làm trái ý bị người khác dụ dỗ. Nhưng đó là một cần thiết không quay lại được... Cái khó khăn, nhất là đối với đàn ông đồng tình, là họ thường thường sống trong một môi trường khép kín, ở đó họ thường xuyên chơi trò chơi quyến rũ, làm tình với nhiều người. Đó không phải là môi trường lý tưởng để tìm một tình yêu đích thực... Nhưng, đương nhiên, tình yêu đích thực cũng có thể có nơi đàn ông cũng như đàn bà.

- Và tại sao người ta không rơi vào vòng tay của người bạn gái dễ thương nhất, người khác phái? Như vậy có phải đơn giản hơn không? Mình biết nhau rồi, mình tin nhau rồi...

- Làm vậy sẽ lẫn lộn hết! Rồi mình có nguy cơ sẽ mất bạn. Nguy hơn là mất một người yêu.

- Và nếu một ngày nào đó, con sẽ là người bạn trai, người bạn gái dễ thương nhất cho tình yêu của các con thì sao?

- Thì nối hai người lại, thật thần tình!

- Người ta thấy rõ nhau trong trong tình bạn hơn là trong tình yêu. Bạn bè, mình tôn trọng họ, mình lúc nào cũng nghĩ đó là những người “tốt”. Người tình thì khác. Đôi khi mình không chắc mình là bạn của họ. Ngay cả mình có thể tưởng mình được nhân vật này thương nhưng tận đáy lòng mình không nghĩ mình được quý mến. Hoặc ai không mến mình thì không hiểu mình.

- Có tình bạn đích thật giữa con gái con trai không?

- May thay có, nhưng hiếm. Thường thường một trong hai yêu tê tái mà không được, hoặc không muốn “tuyên bố ngọn lửa của mình.” Giữa con trái con gái, lúc nào cũng có trò chơi quyến rũ. Người ta có thể trổ một loại nanh vuốt nào đó nhưng không bắt buộc phải làm tình.

- Như thế cái khác biệt đích thực giữa tình yêu và tình bạn là: làm tình?

- Cái ham muốn, đúng. Cái ham muốn thể xác được gần nhau, yêu đương, gợi dục, giao hợp. Và cảm nhận được tràn đầy, được độc quyền. Người ta có thể có rất nhiều bạn thân nhưng không thể có nhiều người tình cùng một lúc. Bản năng giới tính làm sự khác biệt này. Chỉ một đề tài này thôi cũng cần cả một chương để nói chuyện, đúng không?

Làm tình

- Nói tiếp, đề tài nóng bỏng đây... Nhưng nếu nói đến làm tình, tụi con sẽ không nói với ba mẹ tất cả đâu...

- Mình ngồi với nhau không phải để nói chuyện đó. Nhưng để hiểu hai hoặc ba chuyện để có thể giúp các con bây giờ hoặc sau này. Giao hợp thuộc lãnh vực mật thiết riêng tư. Nhưng trong lãnh vực này không biết gì hết đôi khi có thể dẫn đến những tai họa mà mình có thể tránh được “nếu mình biết trước...” Các con, đang tuổi vị thành niên, các con bị các hình ảnh, các lời khoa trương về giao hợp xâm nhập làm đầu óc tràn ngập những hình ảnh này nhưng các con không được thông tin đầy đủ như các con tưởng đâu.

- Người ta chỉ nói cho đến những vấn đề: Si-đa, phá thai...

- Đúng. Đương nhiên các con đã biết mình có thể có con - mà mình không mong muốn - ngay lần giao hợp đầu tiên. Như thế việc ngừa thai là điều cần thiết. Chỉ khi nào mình xây dựng thành cặp ổn định, hoàn toàn tin tưởng nhau, mình mới dùng viên thuốc ngừa thai. Nếu không, phải dùng túi dương vật, chỉ có loại này mới tránh được các bệnh truyền nhiễm do giao hợp. Các bệnh khác như viêm gan B lây lan qua nước miếng, như thế cũng nên cẩn thận...

- Con biết ...

- Nhưng nhắc lại cũng không phải là chuyện vô ích.

- Người ta chẳng bao giờ nói gì đến những gì chúng con quan tâm thật sự...

- Có nghĩa là?

- Thì... Làm sao mình làm..., rồi...

- Đâu đâu người ta cũng nói toàn chuyện này! Phải mù mới không biết, không thấy trên truyền hình!

- Các con đừng tin vào chuyện đó. Người ta chỉ trình bày cho các con thấy hình ảnh lặp đi lặp lại một cách máy móc của hành vi giao hợp. Hành vi giao hợp lúc nào cũng được trình bày cùng một kiểu như vậy.

- Người đàn ông nằm trên người đàn bà, khuấy như một cái máy.

- Cận ảnh là gương mặt mồ hôi mồ kê của phái nam, còn phái nữ thì đang lên chín tầng mây... Ống kính chiếu qua cửa sổ, chiếu lên trần... m nhạc, chấm dứt! Đúng không? (Cười)...

- Đúng y hệt, buổi nói chuyện có vẽ hứng thú rồi đây... Đúng. Ba thấy không cần thiết phải nói cho chúng con biết hành vi giao hợp không phải tóm gọn chỉ chừng này hình ảnh! Không còn hình ảnh tình cảm làm mình đỏ mặt... Bây giờ các hình ảnh về giao hợp được phơi ra ánh sáng và nó trở thành công cụ thương mại, dùng để quảng cáo. Dù vậy, nhiều người vẫn sống cô độc. Cuộc đời không giống như các câu chuyện phim tập, ai cũng thay đổi bồ một cách vui vẻ.

- Nhưng không phải ai cũng nói giống nhau.

- Đúng. Nếu các con nghe tâm tình của ông bà nội ngoại, họ sẽ kể cho các con nghe cái thời mà họ phải chờ làm đám cưới mới ở chung với nhau. Nền đạo đức “do thái-kitô” này muốn cho mỗi người có một hình thức lý tưởng đẹp đẽ: một tình yêu lớn lao cho cả một đời. Nhưng hình ảnh này che giấu đàng sau rất nhiều cuộc hôn nhân không hạnh phúc và nhiều lừa lọc: các bà, đa số, bị cột chặt vĩnh viễn vào một người đàn ông và thường thường thì họ không có được lạc thú trong tình yêu.

- Nhưng bây giờ các bà được giải thoát.

- Ít nhiều. Với viên thuốc ngừa thai, với tự do giao hợp, các bà thoát được cái vòng xích cổ này và người ta ca ngợi “tình yêu tự do”. Thật là ngây ngô: cái ghen, đương nhiên nó còn đó, nó không được cây đủa thần làm biến mất; khi người ta yêu nhau thật sự, người ta không chịu đựng được cảnh bạn trai, bạn gái mình có “bồ” khác, dù mình cố tỏ ra hào hiệp; và rồi, nguy cơ mắc bệnh Si-đa bắt buộc mình phải có trách nhiệm.

- Vậy thì?

- Giữa hai mô hình này còn nhiều mô hình khác có thể được sáng tạo ra. Ngày nay, người ta có thể khám phá đời sống tình dục một cách ít đạo đức giả hơn, người ta làm theo nhịp sống của mình, chiều theo các ham muốn, các tình cảm nhưng không cảm thấy ràng buộc với nhau lâu dài. Làm tình vẫn là điều quan trọng nhưng không phải để gắn bó cả đời.

- Mình không nghĩ là con trai nghe theo tiếng gọi của tình cảm mà đúng hơn là theo kích thích tố của chúng!

- Mà không! Bây giờ các cô cũng muốn!

- Không phải tất cả. Có một vài cô chỉ muốn huênh hoang nói “mình làm rồi.” Nhưng cũng có các cô muốn kéo dài thời gian lãng mạn, thời gian của những chiếc hôn đằm thắm...

- Con gái cũng như con trai thường chịu một sức ép đến độ cảm thấy mình kỳ cục nếu đến 16-18 tuổi mà chưa “ngủ.” À không, quan trọng là mình cảm thấy sẵn sàng. Trong thể xác cũng như trong đầu. Hành vi giao hợp không phải là mục đích phải có bằng mọi giá trước một tuổi nào đó. Dù sao, ước muốn giao hợp đã có đó, đã nằm sẵn đó, trong thời gian lãng mạn đầu tiên mà con nói đó. Muốn sờ nhau, muốn mình là của người kia, những chuyện này là đã đánh dấu một ước muốn, một lôi cuốn về thể xác.

- Người ta có thể yêu nhau mà không ham muốn?

- Yêu tạo nên ham muốn. Một cách tự nhiên, con người muốn thể xác được quyến luyến, cần được sát vào nhau, ôm ấp, âu yếm; thèm có cảm giác hưởng lạc thú. Không ham muốn, không có tình yêu.

- Như thế tình yêu thanh khiết là gì?

- Trong trường hợp này, ham muốn không được diễn tả ra nhưng không phải là không có mặt! Vào cái thời lịch sự hào hoa ngày xưa, thỉnh thoảng các tình nhân ngủ với nhau mà không sờ nhau, họ để cây kiếm giữa giữa hai người, một hình thức tượng trưng cho mối tình thanh khiết của họ. Nhưng họ vẫn ham muốn, họ cảm thấy tất cả sức mạnh của ham muốn. Nếu họ không sống được cái ham muốn này là có thể họ sợ cái ham muốn này biến mất... Họ thích vẫn ở giai đoạn “trước”, trong tưởng tượng, trong chờ đợi, trong viễn tưởng hơn là sống thời kỳ “sau đó”, trong yên lặng, trong thỏa mãn và có thể trong thất vọng.

- Chuyện này thật gàn dở! Tóm lại, ham muốn đến khi mình không chờ, biến mất khi mình không muốn... Cái chuyện kỳ cục này là chuyện gì vậy?

- Thèm muốn sờ nhau, thèm muốn tan vào nhau... Một vài nhà sinh học cho đây chỉ là một sự kiện tuyền hóa học, một cơ chế sản xuất kích thích tố tràn ngập trong não đẩy con người đi đến hành động “làm tình.” Khi hai người thích nhau, họ tiết một kích thích tố siêu kích thích, một loại gần giống chất am-phê-ta-min, chất này phản ứng như một ma túy tự nhiên bằng cách kích thích bộ não. Và rồi sảng khoái, hạnh phúc như điên và ngay cả... một cách mù quáng. Nếu có một giao hợp hạnh phúc thì đây là giai đoạn của “endorphine”, một loại kích thích tố hạnh phúc đem đến cho mình cảm giác đầy năng lượng và một niềm vui sâu đậm.

- Nhưng giao hợp không phải chỉ là phản ứng hóa học!

- Nói như thế sẽ quá đơn giản. Quá buồn. Người ta chỉ biết đây là những hiện tượng diễn ra trong bộ não. Tại sao? Và tại sao chỉ với một người đặc biệt nào đó? Vẫn còn là một bí hiểm không hiểu được.

- Nếu con hiểu đúng như ba nói, “rơi vào lưới tình” và “có ham muốn” đến cùng một lúc?

- Đúng. Cái sảng khoái xâm chiếm mình lúc cú sét ái tình giáng xuống, đó cũng là cái đà làm cho thể xác bừng dậy, muốn đến với người khác, muốn sờ và được sờ. Mình không hiểu điều đó ngay lập tức. Mình cũng chưa sẵn sàng để thú nhận điều đó! Tình yêu cần có ham muốn, nhưng ham muốn, một mình nó, có thể có mà không có tình yêu. Và có thể đó đa số trường hợp là như vậy. Têu một người, với các điểm mạnh điểm yếu của họ thì rất hiếm, phức tạp, quãng đại. Ham muốn một thân xác đẹp để có lạc thú thì đơn giản và thường tình.

- Như vậy, người ta tưởng mình yêu mà sự thật là thèm muốn?

- Rất khó để nhận biết như vậy. Thể xác và tinh thần không có biên giới rõ rệt với nhau. Vào tuổi vị thành niên, những kích thích tố lừng danh này bắt đầu tiến trình của nó. Trái đến lứa gái đến thì! Các cảm xúc mới mẻ của thể xác, cực mạnh và hoang mang. Người ta muốn yêu, muốn khám phá đời sống tình dục. Người ta yêu, người ta thèm muốn. Giữa tất cả các cảm xúc này người ta không thể phân loại được. Chắc chắn điều tốt nhất là không vội vã, để thời gian làm việc của nó. Người ta không chết vì chờ thêm một thời gian. Cũng có thì giờ cho rụt rè, chờ đợi, nghi ngờ ...

- Chờ, chờ... Một ngày nào đó phải làm chứ!

- Chẳng bao giờ bị ràng buộc. Trong lãnh vực này, mình không nợ ai một cái gì hết, mình không cần theo gương ai hết. Các con hãy có tự do của các con! “Lần đầu tiên” rất quan trọng: nó sẽ ghi mãi trong ký ức của mình, dù một cách vô thức. Nó có thể bị chấn thương và ảnh hưởng trên các cuộc gặp gỡ yêu thương sau này. Tốt nhất là nên chuẩn bị, đừng buông mình với ai mà mình không biết, nhất là với những người lớn tuổi hơn muốn chơi trò “khơi hoa”. Mình sẽ đi vào trong một quan hệ vâng lời, thuần phục mà mình không biết. Đương nhiên, lý tưởng là người này người kia có cảm tình với nhau thật, cùng nhau khám phá điều kỳ diệu của tình yêu giống như hai người tiên phuông mở đường trên một mảnh đất lạ.

- Con không dám nói quá... Nhưng con cảm thấy stress một chút.

- Theo ba mẹ, mình lúc nào cũng phải coi chừng, không bao giờ tin ai.

- Đúng vậy. Khi không có lòng tin tưởng đích thật, không có bình đẳng trọn vẹn giữa hai người yêu nhau thì sẽ có nguy cơ bị lèo lái một cách không lành mạnh. Đôi khi nó rất lừa lọc. Khi cô gái cảm thấy mình phải chấp nhận các hành vi mình không thích hoặc nó làm cho mình đau thì đó là một hình thức cưỡng hiếp. Dù không hung bạo về mặt thể xác nhưng cô bị trái ý về mặt tâm lý.

- Nhưng không có cô nào ở trong tình trạng này.

- Thường thường các cô rất mỏng giòn trước uy quyền, nhạy cảm trước những lời hứa hẹn, chế nhạo, áp lực đủ loại... Trẻ con cũng vậy.

- Nhưng với trẻ con là ấu dâm!

- Đúng. Lần này thì người lớn áp đặt con nít. Các quan hệ thể xác, các vuốt ve giữa con nít và người lớn, giữa trẻ vị thành niên và người lớn tuổi hơn không bao giờ được chấp nhận, không bao giờ. Người lớn là người lèo lái, người “lợi dụng” dù cho họ dùng những chữ yêu thương để nói ngược lại, dù cho họ khẳng định đó là những chuyện “bình thường”. Thêm nữa họ làm mọi cách để bắt người kia phải giữ bí mật. Người trẻ nhất lúc nào cũng là món đồ chơi, là nạn nhân. Và đương nhiên loạn luân cũng giống như vậy, các quan hệ giữa cha mẹ con cái, giữa anh chị em với nhau. Nếu có chuyện xảy ra như vậy, các con phải tìm một người mình tin tưởng để nói chuyện. Phải nói ngay lập tức, rất khẩn cấp.

- Với tất cả các lời cảnh báo như vậy, mình cảm thấy bị tê liệt!

- Thà bị tê liệt, ba mẹ muốn các con được chuẩn bị và tự do. Cái làm cho các con sợ chính là cái tự do này, là chỉ có một mình mình lấy trách nhiệm. Đừng làm tình khi đầu óc các con chứa đầy những chuyện buồn bã: nghi ngờ, lừa lọc, khinh người khác và thường thường khinh mình nhiều hơn. Các con chỉ nên sống những giây phút chân thành, trìu mến, tôn trọng. Các con hãy yêu hay các con, hãy chờ để yêu nhưng nếu các con bị lừa, các con hãy khoan dung với chính mình, phải biết tha thứ mình. Đó cũng là một phần của những kinh nghiệm sống bình thường, lúc nào mình cũng có những dịp may mới.

- Con, con thích làm tình với một người con trai hấp dẫn. Để xem. Không cần phải chờ cả thế kỷ!

- Con chắc không? Con chắc là con hành động một cách tự do và không bị lép dưới áp lực của “người khác”? Con có chắc là con sẽ không thất vọng khi chọn một chàng chỉ vì chàng thích thân hình đẹp của mình, rồi con cho nó một cách dễ dàng?

- Làm tình mà không yêu nặng như thế sao? Và nếu mình thấy khoái lạc ở đó?

- Giả bộ làm các hành vi thân mật, cho thể xác mình, mà vẫn dửng dưng, vẫn một mình trong đầu? Nếu đúng vậy thì thật là buồn. Những hành vi trống rỗng, những lạc thú trống rỗng... Thành thật mà nói, có thật sự con muốn như vậy không? Nền văn hóa cổ truyền của các chàng trai thúc đẩy họ xem con gái như con mồi, con thú săn cần gài bẫy để bắt, để “bắt chúng làm”. Đó là mấy chuyện hay nói giữa các con trai với nhau. Và để chứng tỏ mình không phải là nạn nhân, thỉnh thoảng các cô cũng dùng cùng thái độ này. Họ trở thành những người đi săn lừa lọc, lợi dụng. Hay ít nhất họ cũng nghĩ như vậy. Dưới nhãn hiệu bình đẳng, có thể đây là điều lừa đảo cuối cùng chạy theo mốt để bắt cơ thể đàn bà phục vụ đàn ông.

- Vì sao lại như vậy?

- Dù không phải lúc nào các cô cũng dám thú nhận nhưng đa số các cô mơ một quan hệ mật thiết có thể vì sau này các cô sẽ làm mẹ, sẽ đi qua một tình thương khác – tình thương em bé – hơn là một tình thương hướng về mình. Như thế các cô thích đi chinh phục tình yêu chưa hẳn họ đã có tự do. Họ từ chối một phần con người của họ, phần phong phú đích thực. Họ chỉ là các đồ vật của tình dục, các đồ vật “đang hoạt động”, đó là điều nghịch lý, nhưng trước sau cũng là đồ vật!

- Nhưng nếu các cô ứng xử như “con trai”, đó là quyền của họ!

- Các cô có thực sự tự do khi tiêu dùng và vứt bỏ con trai như những tên “ma-sô” thật sự không? Họ có thấy hạnh phúc trong trò lừa đảo này không? Quyền tự do của phụ nữ không phải vậy! Tụt hậu rồi!

- Nhưng con trai con gái bây giờ không khác nhau như ba mẹ nghĩ. Thế hệ chúng con đã thay đổi!

- Bây giờ người ta giáo dục con trai con cái cùng một kiểu, nhưng không chắc là có thể giúp chúng tự hiểu... Và, đứng trước hành vi giao hợp là đã có một bất bình đẳng. Chúng ta hãy giải thích: từ nguyên thủy, lý do duy nhất của giao hợp là truyền giống. Để làm việc này, sự xuất tinh của đàn ông là cần thiết và đương nhiên người đàn ông thấy khoái... Đến đây dứt khoát chúng ta phải dùng từ ngữ chuyên môn, nhưng cứ tiếp tục... Khoái lạc của người đàn bà thì không cần thiết để sản xuất ra con. Đó là một chuyện có thêm.

- Nhưng người ta không chỉ làm tình để có con.

- Đúng vậy. Như thế không có lý do gì để chúng ta làm như thể để có con! Dù vậy, hành vi giao hợp thường được mô tả như mô-típ mẫu để truyền giống: người con trai phải gắng sức làm lui làm tới trong người cô gái để xuất tinh...

- Như gõ búa! (Cười)

- Tất cả cố gắng của nó đều hướng về mục đích này. Nhưng nó cố gắng khoan đạt mục đích này ngay lập tức để cho người đàn bà có thì giờ cảm thấy khoái lạc. Nhưng không phải dễ: nó sợ không với tới tầm mức, nó không thể gian lận... Các con muốn tiếp tục không?

- Ba mẹ đã nói tới đây...

- Ba mẹ sợ đụng chạm đến các con và cũng đụng chạm đến độc giả.

- Ba mẹ đừng nghĩ tụi con ngu ngốc. Tất cả các em tuổi vị thành niên đều đặt những câu hỏi này. Nhưng chúng không bao giờ nói với cha mẹ. Mà thường thường thì...

- Đồng ý. Khi “chọc thủng” vào người cô gái, người con trai - ngoài ý muốn của nó - làm một hành vị bạo lực, một loại tàn nhẫn để làm cái việc... mà nó nghĩ nó phải làm. Cho tới khi nó nổ bùng... Chấm dứt một đoạn. Tóm lại, đó là hành vi rất sơ khai như tất cả loài động vật có vú làm. Và đương nhiên, không bắt buộc đó phải là tình yêu!

- Vậy thì là cái gì? Chúng con muốn biết chi tiết!

- Trước hết, không bắt cuộc phải chọc thủng. Đôi khi các cô sợ và đó là chuyện bình thường: để cho người khác đi vào cơ thể mình không phải là chuyện tự nhiên như người ta nói. Trong cuộc “đi lui đi tới” này, không phải lúc nào các cô cũng thấy khoái lạc.

- Thỉnh thoảng các cô cũng làm ra vẽ như khoái.

- Trong chuyện này, ai cũng nói dối một chút. Các cô tự hào mình đã “lớn”, mình đã “đàn bà”, nhưng trong lòng, các cô thường nghĩ: “Chỉ vậy thôi sao? Tại sao lại nói ầm ĩ cho một chuyện chỉ có như vậy?” Con trai cũng nghĩ tương tự như vậy: Chỉ là lạc thú ngắn ngủi, bay đi nhanh chóng... Các chàng hãnh diện vì “thành công” nhưng cũng có một chút thất vọng.

- Vậy thì lạc thú không có?

- Có chứ, có chứ, nóng bỏng...

- Nhưng vậy thì phải làm gì?

- Mình biết mình làm gì chứ! Muốn biết công thức thì cứ xem trong các tạp chí!

- Tình yêu không phải là chuyện nấu bếp! Các lời khuyên đó khá độc địa. Mục đích lúc nào cũng chỉ có một: cái hành vi cừ danh “gõ búa” giống như các con nói. Đương nhiên, các cô lúc nào cũng phức tạp, để đi đến mục đích đó, thì phải đi qua giai đoạn “giáo đầu”, với những vuốt ve hợp tình, đúng lúc. Giống như trong nghệ thuật nấu ăn, phải làm cho thịt mềm trước khi nấu thì thức ăn mới ngon! Ba phải đọc cho các con nghe một đoạn khác của câu chuyện Người Đẹp của Lãnh Chúa - Belle du Seigneur.

- Lại nữa!

- Arianne đang ngủ với ông chồng... mà cô không yêu: “Mấy tuần trước, chàng đọc quyển sách Kãma-Sũtra và chàng học trong đó lợi ích của một vài chuẩn bị. Chàng bắt đầu nhay bà vợ... Sau khi làm vài điệu nghệ do quyển sách Ấn Độ dạy, chàng đem ra áp dụng, cái gì phải xảy ra đã xảy ra.” Nhưng đây là những điều Arianne nghĩ trong đầu: “Làm sao chuyện này lại thu hút nó đến như vậy, mặt đỏ dừ, người tất bật, lông mày nhíu lại... Cứ gõ lui gõ tới hoài, thật khôi hài... Cái thằng ngốc làm cho tôi đau. Cùng một lúc, tôi thấy tội cho nó, nó quá sức khổ sở để làm chuyện đó... Những cử động ngu đần đàng sau tới đàng trước, đàng trước tới đàng sau, quá là vô ích.”

- Nếu nàng nghĩ như vậy là vì nàng không yêu!

- Đương nhiên. Nhưng cảm nhận thất vọng này, cái cảm nhận người này xa người kia có thể xảy ra với những người yêu nhau và nhốt mình trong vai trò lặp lui lặp tới: “đàn ông” và “đàn bà”. Cái tệ nhất trong mẫu lặp lui lặp tới này là các phim khiêu dâm truyền hình chiếu lúc nữa đêm. Các con lo mà chạy trốn các hình ảnh này! Lúc nào người ta cũng xem cũng cùng cảnh: đàn ông cai trị, đàn bà dưới quyền, bị đặt ở trong một cái thế nhục nhã, bị xem như con ở, một con điếm, một con vật. Một dụng cụ phục vụ người đàn ông chứ không phải một con người. Khi một bên là người có quyền, một bên là người dưới quyền thì không có tình yêu. Tình yêu bao gồm sự tôn trọng, tính bình đẳng và có trao đổi.

- Thật là hay nhưng làm sao mình biết phải làm gì nếu mình không có kinh nghiệm?

- Bằng chấp nhận là mình không biết, đúng như vậy. Và đừng ở dưới quyền người khác rồi lấy lý do là người kia “biết.” Làm tình không phải là một cuộc chiến, một thử thách. Mỗi lần là một khám phá: tự nhận biết một cách dịu dàng, chạm vào và hiểu dần dần cái cơ thể khác biệt cơ thể mình. Khi cùng nhau thám hiểm, chầm chậm và âu yếm mình mới thấy được lạc thú. Con trai sẽ thấy lạc thú không chỉ giới hạn lúc xuất tinh mà nó có thể ngây ngất lúc vuốt ve, lúc trao đổi. Và khi đến lúc thấm nhập, mình có thể làm sao để có hòa hợp của cả hai thể xác, nhẹ nhàng và đồng tình. Nhưng để làm đến nơi đến chốn, phải loại ra khỏi đầu câu chuyện giao hợp thời tiền sử, cái đòi hỏi cấp bách phải truyền giống và cái cảnh giao hợp trên truyền hình. Phải văn minh.

- Làm sao làm tình một cách “văn minh”?

- Thì phải đi vào thời đại của ngôn ngữ. Phải nói chuyện với nhau. Các con tưởng tượng, thay vì bằng mọi giá cố gắng chơi trò đàn ông đàn bà, hai người yêu nhau nói chuyện với nhau, đơn giản là những gì họ nghĩ thầm kín trong tâm hồn. Đại khái như: “Anh cũng vậy, anh lo, anh sợ sao?” Hay: “Em cũng vậy, em cũng không biết phải làm gì...” Và rồi: “Anh muốn là... Anh tưởng tượng là... Nó cũng làm em ái ngại một chút...” Và bỗng chốc có được tự do! Đó là khởi đầu của tấm lòng thân thiết đích thực.

- Vậy thì phải nói? Lại còn ngại ngùng hơn!

- Mình không nên làm những hành vi mà mình không thể nào nói lên với nhau. Người ta thường cho rằng nói thì nguy hiểm, thì khiếm nhã hơn hành động. A, không! Nói lên, trao đổi với nhau, thú nhận các sợ hãi, các mong muốn đó là cách thức hay nhất để hiểu nhau, để sống với nhau một cuộc tình đẹp.

- Nếu mình được thư giãn như ba nói...

- ... chứ không dùng đấm...

- ... thì lúc đó mình có lạc thú?

- Các con muốn nói gì? Thì chuyện đó trở thành một cuộc phiêu lưu, một cuộc du hành, một cái gì chói lòa rực rở, một hạnh phúc...

- Tất cả như vậy sao?

- Đúng, tất cả như vậy. Yêu nhau, trong chia sẻ và trong chân thành đó là chùm pháo bông của các giác quan. Mình có phải thêm vào gì không? Làm tình với một người mà mình yêu sâu đậm, họ cũng yêu mình sâu đậm là một cái gì độc nhất, không thể nào mô tả ra được.

- Ba cứ nói đi...

- ...

- Vì sao các con im lặng hết...? Đúng, tình yêu lớn lao là một chuyện khác. Nhưng ba để các con trở về quả đất này trước khi phóng mình vào đó.

Mối tình lớn

- Nhưng thời biểu này còn ai tin vào mối tình lớn?

- Tôi!

- Mà không, thời buổi này không thể được...

- Nhà thơ Rainier Maria Rilke nghĩ rằng tình yêu là hoa quả của sự chín mùi trong tâm hồn, là một cuộc học nghề. Ông viết: “Vì thế, những người trẻ tuổi, mọi chuyện còn mới tinh với họ, họ chưa biết yêu; họ phải học. Với tất cả sức mạnh con người của họ, họ phải tập trung sức lực vào quả tim để đánh bạt lo lắng, đơn độc, để học yêu.”

- Con không đồng ý. Ở tuổi con, con đã có khả năng yêu thương thật sự.

- Nhưng cần chín chắn hơn, người ta biết mình hơn và biết người nào hợp với mình một cách sâu đậm hơn.

- Về điểm này, cần phải có may mắn, phải có một cuộc gặp gỡ.

- Đương nhiên là có một phần tình cờ. Nhưng phải thấy để biết có một cuộc gặp gỡ đẹp. Điều này cần sự sáng suốt. Đôi khi cũng cần một chút can đảm.

- Can đảm? Vì sao phải cần?

- Để cùng đi khám phá với nhau. Để đi qua tình yêu vị kỷ, loại tình cảm yêu đương mà mình đã nói, để đến tình yêu cho người khác. Để học chia sẻ, học cho... Để yêu thương trong hân hoan, trong buồn bã, trong ghen tương, trong giận dữ, trong sốt ruột... Trong thành công, trong thất bại, trong những giây phút đặc biệt cũng như trong cái tầm thường hàng ngày... Có thể ngay cả trong cách biệt tuổi tác...

- Cả một chương trình!

- Đúng. Trong tình yêu, mỗi người dần dần tự khám phá ra con người của mình, mỗi người tiến một bước để hiểu mình hơn và hiểu cuộc đời. Rilke – cũng lại ông – viết: “Tình yêu là cơ hội duy nhất để con người trưởng thành, để con người mang một vóc dáng, để mình trở nên là thế giới của mình vì tình yêu cho người mình yêu. Là một đòi hỏi cao cả, là một tham vọng vô bờ, biến người mình yêu thành người được chọn mà cuộc đời vô tận mời gọi... Đó có thể là thử thách khó nhất cho mỗi chúng ta, đỉnh cao nhất để chứng thực con người của mình; tác phẩm tối thượng mà tất cả các tác phẩm khác chỉ là bản thảo...” Tóm lại, tình yêu sâu xa là một loại kiệt tác.

- Thật phi thường! Phải là một nghệ sĩ...

- Quá đẹp để có thật...

- Những người yêu nhau sâu đậm nói họ không bao giờ chán khi ở chung với nhau, người này người kia là người tuyệt trần nhất trên đời của họ, họ cảm nhận cuộc đời một cách giống nhau, khóc cười cùng một chuyện, kể cho nhau nghe hết, thảo luận sôi nổi với nhau... Có thể vì họ biết chia sẻ cái thiết yếu của con người họ?

- Ba muốn nói gì?

- Bây giờ các con tưởng tưởng nhân cách trọn vẹn của một con người được trình bày dưới dạng cái quạt gồm rất nhiều cánh. Tất cả đức tính đều ở đó: thông minh, nhạy cảm, gợi dục, cá tính, xúc cảm, có khiếu thưởng thức, không có khiếu thưởng thức, có giá trị sâu xa... Tất cả những chuyện quan trọng và lâu bền. Nếu chồng các “cánh quạt” của hai người yêu nhau này lên nhau, thì có nhiều cơ may họ có nhiều cánh phù nhau.

- Mình càng giống nhau thì mình càng thương nhau phải không?

- Chưa hẳn. Con người ta không bao giờ giống nhau. Là đàn ông đàn bà là đã khác nhau, rồi mỗi người có một quãng đời thơ ấu, gia đình, kinh nghiệm khác nhau. Không cần phải giống nhau nhưng có khả năng chia sẽ. Càng có khả năng để mọi sự chung với nhau thì tình yêu càng có cơ may bền vững lâu dài với nhau.

- Bằng lòng với nhau mọi chuyện? Vậy thì mau chán, mình không còn gì để nói với nhau.

- Không có cùng ý kiến với nhau về một cuốn phim, một người, một biến cố, đó là chuyện bình thường. Nhưng mình có thể nói chuyện đó với nhau, nói tất cả những gì mình nghĩ và cảm thấy được hiểu, được tôn trọng. Ý kiến của người khác có thông minh, có phong phú đối với mình không? Hay đã có lúc mình nghĩ: “Chàng hay nàng không thể nào hiểu, tốt hơn mình im lặng”? Đó là những câu hỏi đặt ra khi mình suy nghĩ về sự bền chắc của tình yêu mình.

- Có đâu đó một người đàn ông, đàn bà lý tưởng không?

- Con, con không tin.

- Triết gia Platon, người Hy Lạp, giải thích tình yêu như sau: vào nguyên thủy, chúng ta được tạo nên như thử một sinh vật trọn vẹn, vừa đàn ông vừa đàn bà. Nhưng như vậy chúng ta trở thành quá vững mạnh, quá giống các vị thần. Lúc đó, để làm yếu chúng ta, các vị thần cắt chúng ta ra làm đôi: một bên đàn bà, một bên đàn ông. Từ đó, chúng ta đi lang thang trên quả đất này với một tâm trạng thiếu, một kỷ niệm bí ẩn của một thời chúng ta còn trọn vẹn. “Bản chất đầu tiên của chúng ta là một và chúng ta chỉ làm một. Và người ta gọi tình yêu không gì khác hơn là ước muốn và cuộc đi tìm đồng thể này.”

- Nhưng đó là một hình ảnh, không phải là thực tế!

- Đúng, nhưng nó gợi lên cảm nhận mạnh gấp đôi, sống động gấp đôi khi cùng ở chung với nhau, cùng sống một moúi tình lớn... Có đâu đó trên hành tinh này một người lý tưởng được tạo dựng riêng cho chúng ta? Đương nhiên điều này hoàn toàn vô lý.

- Đó là câu chuyện Hoàng Tử duyên dáng...

- Đời xửa đời xưa có chàng Hoàng Tử mang số phận phải gặp cô công chúa đang ngủ. Hoàng Tử đến hôn công chúa và công chúa sống lại... Nhưng trước đó chàng có yêu không? Và có phải chàng là tình yêu duy nhất của Nàng? Có thể rốt cuộc nàng chán ngấy mấy cái thói kỳ quặc của chàng, bỏ chàng, đi theo một Hoàng Tử khác kéo nàng ra khỏi cuộc đời nhàm chán? Đương nhiên chuyện cổ tích không nói đến.

- Họ ly dị ...

- Và có rất nhiều con (cười).

- Theo các nhà phân tâm, cuộc đi tìm người yêu lý tưởng đưa chúng ta trở về trạng thái trẻ con, vào cái thời mình còn lý tưởng hóa cha mẹ, còn làm một với mẹ... Mình muốn “hòa tan” với người khác, giống như Platon nói. Có thể họ có lý...

- Đó là diễn văn của các nhà tâm lý. Tất cả những chuyện rầu rĩ làm mất vui!

- Một vài người còn muốn đào sâu hơn, đi xa hơn, rất xa. Có người thì không. Trong lãnh vực này, không có quy luật nào duy chỉ có quy luật phải trung thực với chính mình. Chúng ta chép lại lời của Bernard de Claivaux ở đây: “Thước đo duy nhất của tình yêu là là yêu thương không đo đếm.”

- Người ta có thể gặp nhiều tình yêu lớn?

- Ngày nay, trong một đời sống, chúng ta có thể có nhiều chuyện, có nhiều tình yêu, và có thể, một cách đặc biệt, có nhiều “tình yêu lớn”.

- Cùng một lúc?

- Không. Tình yêu lớn là độc quyền. Nó đòi hỏi mật thiết và thầm kín. Đôi khi, một tình yêu đang trên đường chấm dứt thì bị đảo lộn bởi một cú sét và người ta có thể nghĩ cùng một lúc họ thương hai người. Trong tác phẩm Bác Sĩ Jivago, nhân vật chính yêu vợ, ông kính trọng, yêu mến bà... Ông tưởng ông có hạnh phúc trong gia đình và một ngày ông gặp Lara và cùng nàng là mối tình lớn, làm đảo lộn cuộc đời ông.

- Đó là đam mê?

- Đam mê, tình yêu điên cuồng... Đó là hai thành ngữ diễn tả cùng một chuyện: một cảm tình chiếm hết chỗ trong đầu. Có những đam mê hung bạo, điều khiển bởi hai thể xác muốn hòa trộn với nhau. Thường thường đam mê này rất đau lòng và có tính cách hủy hoại. Cũng có nhiều đam mê yêu đương, lâu dài, bền bỉ làm thay đổi cả một đời.

- Khi nào thì tình yêu trở nên đam mê?

- Tương tự như khi mình muốn biết đích xác giây phút nước ấm thành nước sôi: không có câu trả lời. Tình yêu thường là một cơn bão, một phiêu lưu nguy hiểm. Nó càng sâu đậm thì nó càng không chịu đựng được những “xa cách nhỏ nhỏ trong lòng”. Đôi khi, để kéo dài, nó cần quét đi từng hiểu lầm cho đến khi những người yêu nhau hiểu nhau trọn vẹn, không để trong lòng một bóng mờ thù hận nào. Họ cùng khám phá quá khứ của nhau, các thầm kín, các cảm nhận mật thiết... Đôi khi, lúc nào họ cũng tiếc cho thời gian họ chưa biết nhau. Đó là cuộc đi tìm đầy kinh ngạc, đau đớn và kiệt sức.

- Đúng là bị ám ảnh!

- Tại sao lại “đau đớn”?

- Chữ “đam mê” cũng có nghĩa là “đau đớn”. Tristan và Yseult cùng uống bùa tình yêu và phũ phàng của cuộc đời rơi trên đầu họ: “Không, đây không phải là rượu; đây là đam mê, là niềm vui ác liệt và lo lắng đến cùng, là chết...” Họ không có chọn lựa nào. Lúc thịnh vượng cũng như lúc cùng khốn, họ không thể nào sống không có người kia.

- Hoàn toàn dính vào nhau!

- Đúng. Được sống chung với nhau là điều quan trọng trên hết, quan trọng hơn được sống trên đời. Khi họa sĩ Modigliani chết, bà vợ của ông không chịu đựng được, bà nhảy ra khỏi cửa sổ dù bà có một đứa con. Chắc chắn bà có thể có một chọn lựa khác, nhưng bà không thể làm được.

- Câu chuyện kinh khủng quá ...

- Đúng là đam mê gây hiểm nghèo quá!

- Đam mê làm cho mình không thoải mái, bởi vì nó làm xáo trộn và lúc nào cũng nguy hiểm. Nó có thể xây trên một tình yêu lớn lao hay ngược lại, nó cũng có thể che giấu một loại địa ngục khi một trong hai muốn chiếm đoạt người kia trọn vẹn và nếu cần hủy diệt họ cũng làm. Trong cơn hoang tưởng này, đôi khi hận thù còn trộn lẫn đam mê. Không còn tôn trọng, không còn đam mê, không còn ý muốn đích thực được thấy người kia hạnh phúc.

- Vậy thì phải tránh đam mê!

- Con, con lại muốn đi xem nó.

- Không bao giờ đam mê chính nó lại là một mục đích. Đừng đi tìm cảm giác mạnh bằng mọi giá, tốt hơn các con nên đi tìm một tình yêu đích thực. Nếu một ngày nào đó, các con có một tình yêu rất mạnh, có thể các con sẽ nói: “đây là đam mê...” Nhưng nếu các con khổ sở trong một quan hệ có tính cách hủy hoại nhau, con con hãy gọi điện thoại cầu cứu! Tóm lại, không có gì nguy hiểm cho bằng khép kín mình lại để mê một người mình vừa mới gặp. Một tình yêu mạnh, một tình yêu đích thực không đến ngay lập tức, đó là một tiến trình lâu dài. Và khi khởi đầu chuyện tình, phải canh chừng để đừng bị “chiếm đoạt” và giữ cho được tự do và đầu óc phê phán của mình. Tốt hơn dành một chỗ cho những chuyện này cho mình.

- Có nghĩa là ở lại với cha mẹ?

- Hay giữ căn hộ của mình khi mình lớn. Để dịu dàng cam kết, để có lòng tin tưởng nhau, để cùng với thời gian, xác nhận lại các trực giác đẹp đẽ của thuở ban đầu gặp nhau.

- Con biết có một cậu con trai quen với cô bạn thuở thơ ấu. Chúng mới 14 tuổi và chưa bao giờ xa nhau.

- Đúng là có những “cặp em bé” nghĩ là chúng đã gặp chàng và nàng mà chúng sẽ yêu suốt đời. Đôi khi đó cũng là chuyện lãng mạn và dễ thương. Nhưng chúng chưa thật sự đến tuổi cam kết sống lâu dài với nhau và như thế chúng cũng mất tính tự lập. Khi còn rất trẻ, đừng có cảm giác bắt buộc là mình phải tiếp tục chuyện tình với lý do đó là mối tình đầu và vì thế rất quan trọng.

- Có thể nào mình chết vì tình như trong tiểu thuyết không?

- Chết vì thất tình, có. Bất cứ tuổi nào, mình cũng có thể rơi vào tình trạng suy thoái tinh thần, và than ôi, đôi khi nó dẫn đến những chuyện rất tồi tệ. Dù vậy, những người tự tử vì thất tình, được cứu lại khi nào họ cũng nói: “May là tôi sống để tôi có một dịp may thứ nhì!” Nhưng khi mình đau khổ thì khó mà thuyết phục, nhất là khi bị bỏ rơi vì phản bội. Bởi vì phản bội hủy hoại khả năng tin tưởng của chúng ta. Người ta tưởng mình không thể nào sống tiếp. Các con còn nhớ huyền thoại Didon và Énée không?

- Con không biết...

- Con, con biết. Trong Énéide. Didon là nữ hoàng Phi châu...

- Nàng sống yên lặng trong cung điện cho đến một ngày Énée, sống sót sau trận chiến tranh thành Troie trôi dạt vào bờ biển Phi châu. Và Didon yêu điên cuồng. Nàng tưởng tình yêu của nàng cùng được chia sẽ. Nhưng các vị thần nhắc cho Éneé là ông phải đi đến nước Ý, đó là quê hương mới của ông. Ông quyết định đi trốn. Didon được báo cho biết, nàng van xin, nàng đe dọa. Không có gì làm lay chuyển Énée. Trong khi con thuyền rời xa bến, Didon gom lại tất cả món quà làm nàng nhớ lại người yêu, nàng chất như cái dàn thiêu, nàng lấy cây gươm của Énée và đâm vào tim.

- Cái bà Didon này! (Cười.)

- Huyền thoại này rất hiện đại. Didon muốn hét lên một sự thật: Énée đã lấy gươm đâm vào tim mình. Nàng đã cho chàng tất cả, nàng còn cái gì để sống? Làm sao một tình yêu với bao nhiêu hứa hẹn hạnh phúc lại tàn ác như vậy?

- Nhưng cũng có thể Énée cũng có yêu Didon? Lúc ban đầu?

- Một chút tình yêu... Nhưng đến thời cơ, chàng chấp nhận để cho nàng thất vọng, chàng vâng lệnh các vị thần, chàng chọn “vinh quang”. Thời bây giờ là chọn “nghề nghiệp”. Một thái độ như vậy có nghĩa: “Em cho anh tình yêu của em, những gì mật thiết, những gì thầm kín. Nhưng những điều này không có giá trị. Em chẳng là gì.”

- Có thể nào chữa lành một phản bội như thế?

- Có, cái ngày mà mình học để lấy lại lòng tin tưởng. Ngày mà chàng hay nàng giúp mình chấp nhận sự thật của mối tình này. Ngày mà mình có can đảm nói: “Hồi đó nàng không yêu mình, hồi đó chàng không yêu mình, mình lầm về chàng, về nàng. Mình sẽ không bao giờ hạnh phúc nếu mình sống chung với họ.” Lúc đó sẽ có chỗ cho một tình yêu khác. Cuộc đời tiếp tục.

- Và mình có thể yêu một người mới?

- Chắc chắn. Mối tình lớn có thể có cả ngàn hình thức. Nó không có một khuôn mẫu toàn hảo, cũng không có bảo đảm tuyệt đối sẽ trường cữu. Sâu thẳm, mối tình lớn là mối tình làm cho mình hạnh phúc, đa số thời gian, mối tình làm cho mình không chán nhau, không thất vọng, mình mong gặp lại nhau sau một thời gian dài vắng mặt.

- Và mình cũng cảm thấy có thời gian?

- Đúng hoàn toàn. Không những mình giữ được thời gian mà mình còn phát triển nó. Và thế giới của chúng ta được mở rộng ra, được khoáng đạt. Mình yêu, đơn giản là như thế... Trong cuốn phim Người Bệnh Nhân Anh, có một cảnh rất đẹp có thể tượng trưng cho một mối tình lớn: cảnh năm 1944, lúc nước Ý rụi nát, một người lính trẻ sikh tình cờ khám phá trong một ngôi nhà nguyện có một bức tranh rất đẹp. Không phơi bày ra ánh sáng, tác phẩm ở trong bóng tối và chưa ai thấy bao giờ. Một buổi chiều, người lính trẻ đem cô bạn gái vào nơi bí mật này. Không nói gì, anh đưa nàng vào trong căn phòng cũ kỹ và đưa cho nàng bó đuốc. Nàng không hiểu gì nhưng nàng tin tưởng chàng, nàng để cho chàng làm. Bằng cái ròng rọc, anh đưa nàng leo lên tường và dưới ánh sáng của ngọn đuốc, nàng khám phá điều tuyệt vời, các bức tranh với một nét đẹp chói lòa. Có thể đó là cái đó, là mối tình lớn: anh yêu em và anh tặng em cả một thế giới...

Thất tình

- Các câu chuyện tình yêu đẹp đẽ, đó là công việc của phim trường Hollywod! Đẹp đẽ, huy hoàng nhưng thực tế thì...

- Thì phức tạp hơn. Có một hôm con làm cho cô bạn gái của con khóc khi con nhảy với một cô khác; nhưng sau đó, con cảm thấy buồn ngay lập tức.

- Yêu là khổ... không phải là không có lý do mà tình yêu thường được tượng trưng bởi hình ảnh Cupidon, vị thiên thần nhỏ xíu với vũ khí là cây cung và bó tên. Thiên thần có một vẻ ngây thơ giả bộ nhưng đánh trúng tim: tình yêu bắt đầu bằng một vết thương. Chúng ta “mở ra”, chúng ta sẵn sàng nhận hạnh phúc và sau đó là nhận đau khổ. Yêu ai là cho người đó có quyền làm mình đau khổ: cãi nhau, ghen nhau, lừa dối nhau, xa nhau, cắt đứt nhau... Một lễ hội lớn cho những đau khổ của quả tim!

- Cãi nhau không phải là quá trầm trọng. Mình cãi nhau, mình mất bình tĩnh, rồi mình giải hòa...

- Các cuộc cãi nhau là các thử nghiệm. Để yêu thương ai đích thực thì phải biết người đó lúc họ xấu tính nhất. Nàng buông một lời nói thiếu kiên nhẫn và hối hận lập tức hay sau khi cân nhắc suy nghĩ, nàng tìm điểm yếu để làm người kia đau khổ? Chỉ đóng cửa cái rầm hay bắt buộc phải trở nên hung bạo? Có những chuyện lệch lạc không bao giờ được chấp nhận: dữ dằn, bất công nặng nề, thiếu tôn trọng và đương nhiên là đánh đập thể xác. Nếu có lúc nào mình cảm thấy người đứng trước mặt mình là kẻ thù xấu nhất, mình ghét và muốn họ biến mất đi thì đó không phải là tình yêu. Nếu mình tự nói thầm “thảm cho cái thằng đó!” hay “thảm cho cái con đó!” thì đó là chuyện không sửa đổi được. Tình yêu không có lại được khi đã khinh nhau.

- Nếu mình yêu nhau thật thì phải tránh gây nhau?

- Ai cũng có những lúc bực mình, những lúc không thể hiểu nổi. Kết quả của gây nhau là tìm một đường lối để làm sáng tỏ. Nếu mình cảm thấy lòng dịu lại, như sau cơn bão, nếu mình được người kia giải thích rõ ràng, được người kia hiểu thì mọi sự sẽ tốt. Nhưng nếu mình nhịn vì người kia làm cho mình sợ hay làm cho mình đau, nếu họ từ chối không chịu hiểu, nếu các cuộc gây gổ nhau này cứ lặp đi lặp lại kéo mình vào trong một trạng thái suy thoái thì lúc đó lòng tin tưởng, sự trao đổi hai bên bị đứt đoạn. m thầm nuôi dưỡng buồn phiền, khinh bỉ sẽ đưa đến chỗ xa nhau.

- Người nào hét to nhất không phải lúc nào cũng là người đáng ghê tởm.

- Tuyệt đối đúng. Đôi khi quan hệ yêu thương trở thành một chiến trường lèo lái mưu mô. Khi chàng hay nàng khóc thì thường là để kêu gọi lòng thương xót. Và khi chàng hay nàng khép kín hay khó chịu là để làm cho người kia hỏi: “Em, anh có chuyện gì vậy?” Đương nhiên câu trả lời sẽ cụt ngủn: “Không có gì hết!” Hay: “Nếu không biết thì không đáng cho tôi trả lời!” Tệ hơn nữa: “Nếu yêu tôi thì phải biết chứ!” Những câu nói đó làm cho mình cảm thấy tội lỗi gấp đôi: mình còn làm cho họ khó chịu hơn nữa, mình không yêu họ. Thường thường, các áp lực tăng dần: “Nếu không yêu tôi thì không cần phải gặp gia đình tôi...”, “Nếu yêu tôi thì sẽ làm tình với tôi thường xuyên hơn, đến mức...” rất nhiều người dùng thủ tục này: hạ mình làm nạn nhân để người kia có mặc cảm tội lỗi. Đó là cách người ta thường dùng để lấy quyền. Làm như vậy rất dễ khi đứng trước người thận trọng hoặc nhạy cảm.

- Làm sao mình thoát ra khỏi cảnh khốn cùng này?

- Thêm một lần nữa lại phải tin vào hành động chứ đừng tin vào lời nói. Khi người nào nói “cứ từ từ” mà lại nhìn đồng hồ thì mình phải coi chừng đúng không? Nếu người ta nói “yêu em” mà cứ liên tục làm mình đau khổ, khinh bỉ, trách cứ bất công thì cũng giống nhau. Những thái độ như vậy rất nghiêm trọng: gọi là đối xứ tệ, là hung bạo về mặt tâm lý. Trong những trường hợp như vậy hãy nói chuyện với bạn thân, với cha mẹ để nhìn vấn đề rõ hơn. Những người lèo lái mưu mô như vậy là những người không có khả năng yêu thương. Cái ngày mà mình dứt khoát xa họ, họ sẽ đi tìm một nạn nhân khác để tiếp tục chơi trò léo lái này.

- Còn ghen tuông? Đó cũng là một phương tiện để dắt mũi người khác. Giữa bạn gái với nhau họ cũng ghen.

- Ghen tuông và ghen tương... Có những loại ghen tuông bệnh hoạn, họ tra tấn người kia dù người đó yêu họ và ngay thẳng. Chữa cho họ bằng cách đi theo để trấn an họ là điều vô ích. Các cố gắng của mình chỉ làm họ bực bội. Cái khó chịu nằm trong con người họ: họ cần đi canh chừng, cần đi đầu độc, cần chiếm đoạt... Cũng cùng một giải pháp: chạy trốn! Nhưng cũng có một loại ghen tương lành mạnh, bình thường gợi lên khi có người đến bên cạnh người mình yêu. Chuyện sẽ không có gì nghiêm trọng nếu mình cùng nói cùng cười với nhau.

- Chung thủy có quan trọng không?

- Chắc chắn là quan trọng rồi! Chung thủy là điều thiết yếu khi mình yêu nhau: nếu mình không tin nhau, mình không thể nào mật thiết với nhau... Nhưng nếu mình không yêu nữa thì lúc đó chung thủy không còn lý do tồn tại. Thay vì giữ một lời hứa mà mình không còn tin vào đó thì phải dứt khoát cắt đứt.

- Nhưng nếu mình lừa họ một chút, chỉ một lần và mình cũng muốn ở lại với họ, thì tốt hơn đừng nói với họ.

- Nói hay không nói? một chọn lựa rất khó. Thường thường mình có thói quen nghĩ không nên nói để bảo vệ người mình yêu. Nhưng nếu duy trì bí mật giữa hai người yêu nhau thì sẽ làm họ xa nhau. Khi yêu ai sâu đậm, mình phải chấp nhận các khiếm khuyết của họ chứ không phải chỉ các đức tính của họ. Con hãy tưởng tượng mình có thể nói: “Em, (anh) bị người đó lôi cuốn, chuyện này có thể làm cho em (anh) bực mình... Phần em (anh), em (anh) khổ lắm, em (anh) giúp em (anh) với.”

- Thật là đẹp nhưng không thực tế cho lắm!

- Mình cũng có quyền giữ những bí mật nho nhỏ vậy.

- Mỗi người phải cân nhắc về sức mạnh và đòi hỏi của tình yêu của mình. Người này phải rất mạnh mới giúp người kia đi qua được cơn đau khổ của họ. Ở tuổi vị thành niên, các con khó chấp nhận không chung thủy. Mình có thể tha thứ lần trượt chân đặc biệt này nhưng không thể để chuyện này thành một lối sống. Tự an ủi: “Mình dung thứ tình trạng này vì mình không muốn mất chàng, nàng”, không, đó không phải là một giải pháp. Nếu còn tái phạm: chạy trốn!

- Cái chuyện tồi tệ là đôi khi mình là người cuối cùng biết chuyện trong khi mọi người đều biết.

- Đúng, lừa dối là chuyện tệ nhất!

- Vậy thì bỏ hay bị bỏ?

- Cái ít đau khổ nhất, đương nhiên là bỏ đi. Đừng ở lại với lý do là không muốn bị đau khổ: không làm giả mạo tình yêu bằng bác ái hay bằng hèn nhát để khỏi bị ở một mình. Thêm nữa, người nào bỏ ra đi là người sáng suốt, người chân thành nhất trong hai người. Họ nhìn thực tế trước mặt và họ có can đảm nhận hậu quả.

- Lúc nào người ra đi đầu tiên cũng là người tốt nhất (cười).

- Còn nếu mình bị bỏ? Không phải lúc nào mình cũng chọn lựa được...

- Đôi khi mình thở phào! Mình không có can đảm cắt đứt nhưng người ta đẩy mình ra ngoài! Nhưng nếu mình không muốn cắt đứt, mình đau khổ trong tình yêu, trong cái tự hào. Rồi đau khổ vì ở một mình. Các giai đoạn cô đơn không phải là vô ích; đó là giai đoạn khó khăn để đi qua nhưng nó giúp mình chín chắn hơn. Đi từ mối tình này qua mối tình khác, cặp với bất cứ ai để khỏi ở một mình, đó là hình thức của nhà tù. Một tình yêu khác sẽ đến, theo ngày giờ của nó...

- Thường thường, người ta không biết là mình phải ra đi...

- Trong một cặp, khi người ta tích tụ các nổi đau khổ và các bí mật riêng thì họ biết tình yêu sẽ không kéo dài được lâu. Vậy thì trước hết không được làm làm cái hành vi không sửa lại được này.

- Hành vi nào?

- Hành vi duy nhất không sửa lại được là có con chung. Bởi vì dù xa nhau mình cũng không thể nào có tự do trọn vẹn; mình vẫn là cha mẹ của đứa bé! Các con chưa đến mức đó! Nhưng các con hãy giữ lời khuyên này ở một góc nhỏ bé trong đầu: không nhẹ dạ bước qua bậc thềm này. Hãy suy nghĩ chín chắn, hãy tự hỏi lòng mình: “Tôi có thật lòng tin vào tình yêu này? Chúng tôi có thật sự chia sẻ với nhau tất cả không? Tôi có làm chủ tôi trọn vẹn không? Nếu con trả lời có thì lúc đó có thể con mới dợm bước vào cuộc phiêu lưu lớn lao này...

- Người ta có thể bị lầm và chỉ nhận ra sau này khi mình đã có con.

- Đúng thật, cũng không phải là chuyện hiếm. Một vài người đáng lẽ không bao giờ nên sống chung với nhau: ngay lúc đầu họ đã lầm nhưng họ không muốn thấy. Cũng có những cặp yêu nhau... Họ có con, thời gian trôi qua. Ham muốn trôi qua. Chấm hết. Mỗi người tự hỏi: “Bây giờ mình làm gì? Có bình thường không? Người khác làm như thế nào?”

- Nếu không còn ham muốn thì không còn tình yêu?

- Có thể còn tình bạn... Hay, sau này, tình âu yếm ở tuổi già. Nhưng trước đó, nếu không còn ham muốn gì hết thì không, không còn tình yêu. Thể xác nói cho chúng ta biết sự thật, lúc đó cái đầu còn kể cho chúng ta nghe những chuyện: “Có lý một chút, không nặng lắm đâu.” Thỉnh thoảng, đương nhiên, người ta cũng có thể mật thiết lại với nhau, tìm lại lòng tin đã mất, gần lại với nhau và “chia sẻ” lại với nhau. Nhưng nếu không thể được...

- Thì?

- Phải chọn lựa. Một vài người tiếp tục sống với nhau như bạn cũ. Nhưng sẽ không chấp nhận được nếu mình đau khổ, mình bị xé lòng vì buồn bã, vì nuối tiếc, vì có cảm tưởng bị chôn sống! Phản ứng một cách mặc kệ như vậy, cha mẹ vô tình truyền cho con cái gánh nặng của buồn bã, của lừa dối và với gánh nặng này, chúng chiến đấu mà không hiểu. Có một cái gì sai, một cái gì “không chạy”. Nhưng cái gì? Thường thường, trẻ con lại nghĩ chúng trách nhiệm cho tình trạng khó chịu này, chúng trở nên buồn và hung bạo. Khi chúng lớn lên, chúng khó tin tưởng vào tình yêu.

- Nhưng tại sao lại vậy? nếu chúng không hạnh phúc thì chắc chắn chúng sẽ muốn mình được yêu?

- Chắc chắn, nhưng để có một mối tình lớn, tin thôi không đủ, sẵn sàng thôi cũng không đủ, rơi vào lướn tình cũng không đủ. Trước hết phải biết mình với tất cả các bí ẩn chồng chất từ thuở ấu thơ.

- Ay! Ba mẹ lại giảng một bài học triết rồi... “Hãy tự biết mình!”

- Con, con không biết con là ai, đó là cả một vấn đề. Con phải làm gì bây giờ?

- Trước hết mình phải học để lắng nghe giọng nói nho nhỏ bên trong, giọng nói vang lên khi mình ở một mình, giống như nhà thơ Rilke nói “vào cái giờ thinh lặng nhất của ban đêm.” Ông còn nói thêm: “Bạn hãy đào sâu thật sâu trong lòng câu trả lời... Hãy dò tìm những tầng sâu thẳm nhất, nơi cuộc sống của bạn khởi nguồn...” Thỉnh thoảng giọng nói nho nhỏ này khuyến khích các con: “Đi đi, tốt lắm!” Nhưng giọng nói này cũng chống lại: “Bạn làm xong mấy chuyện quỷ ma chưa?”

- Con, con không nghe gì hết!

- Giọng nói bên trong của con nói như Zazie nói trong xe điện ngầm: “Coi chừng, coi chừng, coi chừng!”

- Nhưng không phải lúc nào nó cũng sai... Chẳng hạn tại sao có một số cặp lúc nào cũng sống với những chuyện tình tai quái giống nhau? Tại sao họ cứ cắm đầu yêu những người không với tới được, không yêu họ? Hay họ có vội vã phá hủy một mối tình mới nảy sinh ra không?

- Đúng, tại sao?

- Bởi vì tình yêu không tuân theo ý chí của mình mà theo tiềm thức của mình, cái hành lý kỳ quái mình mang theo đâu đó trong đầu. Ở đó ghi khắc các cảm xúc trong quá khứ, những cảm nhận đầu tiên về tình yêu: hành lý mà cha mẹ cho mình và hành lý mà họ cho nhau.

- Hoặc họ không cho nhau.

- Chính xác như vậy. Mỗi con người là một hữu thể được tình yêu của cha mẹ tạo thành hay từ sự thiếu tình yêu của cha mẹ. Trong tiềm thức chúng ta, có những giây phút hạnh phúc với mẹ, có thể là thời gian mình còn là bào thai, một cảm giác trọn vẹn mà mình sẽ đi tìm suốt đời. Nhưng cũng có khi cha mẹ không hòa thuận với nhau hoặc họ không thương nhau thì họ sẽ để lại cho mình những dấu vết đau khổ... họ có cho mình một tình yêu cho phép mình được triển nở, được tự do hay làm mình ngộp thở? Giữa họ có hạnh phúc, có ham muốn hay ngược lại chỉ có gánh nặng của ẩn ức, của giận dữ, của mặc kệ? Tất cả những điều này ở trong tiềm thức và có ảnh hưởng, mà chúng ta không biết, trên ứng xử riêng của chúng ta về tình yêu.

- Nhưng bằng cách nào? Mình bắt buộc phải làm như cha mẹ?

- Mình không muốn như vậy. Nhưng đôi khi, ngoài ý muốn của mình, mình bị lôi kéo bởi một lực không thể hiểu được. Hoặc mình làm ngược lại y hệt những gì mình đã biết khi còn nhỏ, rồi thì cũng trở lại cùng một chuyện: mình tưởng mình hành động theo lý trí, thông minh, ý chí nhưng chính tiềm thức đã giựt dây! Mình lặp lại cách ứng xử của cha mẹ, mà ứng xử của cha mẹ lại do ông bà truyền lại... Một ví dụ: một cô gái không được người cha yêu thương, cô tưởng cô học được bài học, cô sẽ không bao giờ thương những người đàn ông như thế! Cô thề đàng hoàng! Thế mà cô chỉ đi chơi với những người đàn ông giống cha cô, họ không thương cô.

- Tại sao cô đó lại làm như vậy?

- Bởi vì cô chưa lành được cái đau khổ của thời thơ ấu, đau khổ thiếu tình phụ tử. Trong tận đáy lòng nàng, cô bé ngày xưa vẫn còn khóc: “Tại sao ba đối xử với con như vậy? Con dữ há? Ba ơi, xin ba thương con, xin ba chữa lành cho con!” Một cách vô ý thức, cô làm tất cả để một người giống như cha cô yêu cô, để chữa lành cho đứa em bé ngày xưa... Cũng một cách như vậy, một đứa con trai cảm thấy mẹ không thương mình, sau này chú không tin tưởng ở đàn bà; một cô bé không được yêu thương sau này sẽ có thể trở thành một người lớn có khó khăn trong việc chấp nhận tình yêu người khác; một em bé quá được bảo bọc, đến lượt nó, nó cũng có thể làm ngộp thở người bạn đời của mình...

- Con tưởng mình chọn lựa người yêu của mình nhưng hóa ra tiềm thức chọn, đúng không?

- Một loại đại khái như vậy. Khi mình bị một ai đó quyến rũ là bởi vì người đó khơi dậy nơi mình những kỷ niệm trong tiềm thức: những giây phút hạnh phúc, những vết thương thầm kín, những câu hỏi không có câu trả lời... Đương nhiên nếu mình cảm thấy hạnh phúc và tự do thì không có việc gì phải khẩn cấp để đi đào tiềm thức. Nhưng nếu không phải như vậy thì lúc nào mình cũng bị lôi cuốn bởi những người gây tai họa, lúc đó mình phải tìm chìa khóa trong quá khứ để gở vấn đề. Bạn bè thân thiết hay tâm lý gia giỏi có thể giúp mình.

- Vậy lúc đó mình giống như mấy con múa rối!

- Không, chắc chắn không. Chúng ta có thể tìm sức mạnh để giải thoát mình ra khỏi những bế tắc này. Nhưng điều quan trọng là phải biết nó có mặt ở đó! Biết mình có nghĩa là đào sâu vào tận đáy, nơi cái hầm cất giấu tiềm thức bên trong. Không phải để dọn sạch sẽ: mình không thể nào xóa các kỷ niệm đã qua. Nhưng để nhận diện nó. các con nhớ câu chuyện của Jonathan Livingston không?

- Jonathan, con chim mòng biển lúc nào cũng muốn bay nhanh, bay cao hơn, nơi không có một con chim mòng biển nào bay tới nơi.

- Đúng rồi. Nó muốn được tự do hơn, muốn mình là mình, không gì ràng buộc. Đến độ nó trở thành thầy của các con chim mòng biển khác. Nó nói với các con chim khác: “Phương phát tốt là cố gắng vượt qua giới hạn của mình, từng cái một, kiên nhẫn...” Mình được tự do khi mình biết mình, khi mình chấp nhận con người thật của mình, không xấu hổ. Khi mình không giấu giếm, không tô điểm mối tình của mình để làm vui lòng. Các con biết câu: “yêu người như mình vậy”, không? Đúng y hệt vậy: mình không thể yêu người khác mà trước hết chưa yêu mình được.

Hãy dám yêu!

- Yêu không phải dễ, dứt khoát vậy...

- Ba mẹ nghĩ mình phải học yêu sao?

- Một cách nào đó. Đương nhiên tình yêu không phải là một bộ môn khoa học. Nhưng nếu mình cố gắng tìm hiểu mình thì mình có thể có hạnh phúc. Các con có muốn nghe một bài học đạo đức cuối cùng nữa không?

- Ba mẹ cứ nói đi! Ba mẹ làm cha làm mẹ mà!

- Được. Trước hết: các con, mỗi người đều xứng đáng với tình yêu. Đừng bao giờ nghi ngờ chuyện này. Không cho phép bất cứ ai khinh thường, đối xử không tốt, làm cho các con đau khổ. Giống như tất cả các trẻ vị thành niên, các con che giấu tâm hồn dịu dàng của các con dưới bộ vó nổi loạn, các con muốn được để ý, muốn được lắng nghe, muốn được yêu thích; các con muốn làm vui lòng. Và như tất cả các trẻ vị thành niên, các con muốn yêu.

- Chỉ còn thiếu cây đàn vĩ cầm...

- Chưa hết đâu. Trước hết các con hãy học để tôn trọng mình, để yêu thương mình. Để hiểu các bí ẩn chôn giấu trong đáy lòng mình, dù đôi khi điều này làm các con đau khổ.

- Làm làm thế nào để mình “yêu mình”?

- Trước hết phải tin tưởng mình. Thường thường, mình không tin mình cho đủ... Chẳng hạn khi mình thiếu can đảm để học, mình hay nói: “rồi thì cũng chẳng tới đâu, mình cũng chẳng học được”. Trong tình yêu, mình cũng tìm đủ mọi lý do để ở một mình: “Tôi quá tầm thường, quá ngố; chàng hay nàng chẳng yêu tôi đâu.” Sai! Ai cũng có điểm sai, điểm yếu. Tất cả những người yêu nhau trên trái đất này, không có ai hoàn hảo hết. Mỗi các con là người duy nhất, phức tạp, bất ngờ. Các con cố gắng suy nghĩ: “Xin chào, tôi là tôi. Nếu bạn yêu tôi, càng tốt! nếu bạn không yêu tôi, mặc kệ! Bạn không chấp nhận tôi, tôi có thể vui sống, cũng không quan trọng cho lắm.”

- Phải coi thường ý kiến người khác?

- Các con chỉ nghe ý kiến của ai yêu các con chân thành. Các con loại ra khỏi đầu ý muốn được mọi người yêu mến! Đôi khi phải chấp nhận làm phiền lòng họ, đó là điều kiện của tự do, điều kiện đầu tiên để mình là mình. Và đừng đối xử tệ với mình: nếu mình không cảm thấy thoải mái trong tình yêu, nếu cảm thấy lo lắng, mệt mỏi, đừng hóa trang sự thật để làm nó đẹp hơn, đơn giản để có thể chịu đựng nó. Các con có quyền sai lầm, nhưng đừng cố chấp trong sai lầm. Đừng bám dính vào rồi cho rằng mọi chuyện đều tốt. Hãy nhìn con người thật của người khác. Hãy rời bỏ những người nào làm mình đau khổ hay phản bội mình, đừng tìm cách xin lỗi họ. Và hãy bám chặt vào những giá trị đầu tiên: ngay thẳng, quãng đại, tự trọng. Và đây là điều thiết yếu: hãy trung tín với chính mình!

- Thật là cao vọng!

- Đúng. Nếu cuộc đời đánh lừa con, bạo hành con, con phải biết tự vệ trong liêm chính. Con đừng khinh con! Không sống trong các quan hệ tầm thường, thất vọng dù phải chờ để tìm cho được tình yêu. Các con có thì giờ... Đừng bỏ ước mơ của mình. Chỉ sống với những mối tình đầy hy vọng. Và ngay cả trong đời sống mật thiết, hãy giữ cái nghệ thuật sống căn bản: lịch sự!

- Hoan hô các cô nho nhỏ xinh xinh!

- Và các chàng trai có giá trị!

- Và đừng xấu hổ khi yêu, khi muốn yêu. Có người sẽ chế nhạo những người đang yêu nhau. Trên thực tế, họ thèm được như vậy. Xã hội chúng ta rất khó khăn, đề cao tranh đua, đề cao ích kỷ, khinh những gì dịu dàng, mơ mộng. Mặc kệ! Chính các con là người có lý! Có thể các con là người mở đường cho một tình yêu mới, với những người đàn ông đàn bà dịu hiền hơn, gần nhau hơn, đích thực là “bạn” của nhau hơn. Hãy có cao vọng thật cao cho tình yêu của các con, hãy sống! Sống trọn vẹn! Và khi giây phút đó đến, hãy dám yêu!

- Đó là câu kết luận?

- Cho đến giây phút này, đúng. Phần tiếp theo, các con mỗi người tự sáng chế ra.

- Con, con có một câu kết con nói cho ba mẹ nghe. Con tìm thấy ở thi sĩ Alfred de Musset. Ba mẹ nghe nhé?

- Ba mẹ nghe con.

- “Người ta thường hay bị lầm trong tình yêu, thường bị tổn thương và thường bị đau khổ; nhưng người ta yêu và khi người ta ngồi bên cạnh ngôi mộ mình, người ta nhìn lại đàng sau và nói: “Tôi hay bị đau khổ, đôi khi tôi bị lầm, nhưng tôi đã yêu! Chính tôi là người đã sống...”

Cần tình yêu, lạc thú tình yêu, thất tình...

Tình yêu, lúc nào cũng tình yêu...

Cuối cùng, thì đó có phải là chuyện duy nhất mình quan tâm không? Làm sao biết mình yêu? Mình được yêu? Có thể nào phân biệt ham muốn, tình bạn, tình thương, đam mê? Mình còn tin ở một mối tình lớn không? Làm tình mà không tình yêu? Yêu mà không ham muốn?

Buổi nói chuyện sinh động, một ông, một bà trả lời những câu hỏi khiêu khích của các con tuổi vị thành niên. Không quanh co, không trốn tránh, Nicole Bacharan và Dominique Simonnet (tác giả quyển sách Le Livre de némo, La plus belle histoire du monde_ đưa chúng ta lên con đường của một gia tài vô giá: tự do yêu thương.

Tôn giáo giải thích cho con gái tôi

Les religions expliquées à ma fille

Tác giả: Roger-Pol Droit

Quyển sách ra đời như thế nào

Tôi ngạc nhiên khi hiểu ra cô con gái Marie mười ba tuổi của tôi không được học về tôn giáo. Đương nhiên đây không phải là chuyện ngoài tưởng tượng. Chúng tôi đã suy nghĩ: “Con sẽ chọn, sẽ tự xây dựng cho mình những niềm xác tín riêng.” Quan niệm này có vẻ như có lý. Gia đình ít nhiều chống đối, gia đình ít nhiều bỏ mặc. Giống như các em bé khác cùng thế hệ, Marie lớn lên mà không thuộc về một tôn giáo nào.

Nhưng chúng tôi không tưởng tượng được hệ quả của nó: tôi kinh ngạc thấy cháu thiếu những điểm chuẩn. Chẳng hạn về Kinh Thánh, khái niệm về Thượng Đế, ý nghĩa của thiêng liêng, không có một cái gì quen thuộc với cháu. Rõ ràng là cháu không biết gì về những điểm giống và khác căn bản nhất của do thái giáo, kitô giáo và hồi giáo; những điểm tương đồng, bất đồng chính giữa kitô giáo và phật giáo. Tính hiệp nhất và tính đa dạng của các tôn giáo và các khác biệt của nó chưa được ai nói một cách rõ ràng. Cả ở trường lẫn ở nhà.

Dù vậy cháu rất cần biết những câu hỏi này, những điểm chuẩn này. Để có một kiến thức tổng quát, để hiểu các tác phẩm nghệ thuật. Để hiểu cuộc sống hàng ngày trong thế giới hiện nay. Bây giờ, trong mọi xứ, dân chúng thuộc mọi tín ngưỡng ở bên cạnh nhau, họ phải học để biết lẫn nhau.

Nhưng không phải thế là đủ. Các tôn giáo là một yếu tố thiết yếu cho kinh nghiệm nhân loại. Nếu chúng ta không nói cho con cái nghe, cả một kho tàng nhân loại có nguy cơ tuột khỏi tay chúng.

Như vậy tôi muốn thử để nói với con gái tôi một cách đơn giản nhất những gì hàng trăm triệu con người tin, những gì làm họ hy vọng, những tình cảm nào trong tâm tư họ. Chỉ cần trả lời các câu hỏi một cách công bằng và rõ ràng, không che giấu các giới hạn ngoài tầm tay của tôi. Không có vấn đề phải tra cứu bách khoa tự điển. Nắm cho được tinh thần của các tôn giáo khác nhau thì quan trọng hơn là lên danh sách các ngày lễ hay các lề luật ăn uống.

Cần rất nhiều thời gian. Chúng tôi đã có những buổi nói chuyện lâu dài với nhau, thâu một số đối thoại, trao đổi các ghi chú. Các man nữ độc giả trẻ cũng đã có những nhận xét. Rất nhiều người lớn cũng đã góp phần để làm quyển sách này. Bản văn đã theo các đề nghị của họ. Tôi thảo quyển sách này và nghĩ những điều chúng tôi làm sáng tỏ cũng hữu ích cho các em bé và các cha mẹ khác.

Mục đích đã được giải thích. Các tôn giáo lại là một việc khác. Trước tiên hết chúng ta hãy sang trang.

Những dụng cụ để khởi đầu

- Con nghe ba, ba không thích kể cho con nghe những câu chuyện. Giải thích cho con về các tôn giáo là chuyện không thể nào làm được! Tốt hơn hết là ba nói ngay: chúng mình sẽ không đi đến đích được!

- Như vậy là mình khởi đầu đúng rồi! Con, con nghĩ ba nói cho con biết ai tin cái gì, giải thích cho con hiểu những gì người ta nghĩ trong các tôn giáo khác nhau.

- Ba cố gắng. Nhưng tạm thời mình đừng dùng chữ “giải thích” trong cùng một nghĩa. “Giải thích” có thể là “kể.” Chẳng hạn ba có thể hỏi con: “Con giải thích cho ba nghe con làm gì trong ngày,” giản dị là ba muốn hỏi con kể cho ba nghe con làm những gì, cái gì làm con thích, làm con chán, vv. Chữ “giải thích” ở đây đơn giản là kể chuyện một ngày đi học của con.

Nhưng chữ này có thể bao gồm nguyên do. Chẳng hạn nếu con nói với ba: “Giải thích cho con hiểu trời màu xanh,” có nghĩa là: “Ba nói cho con biết tại sao trời màu xanh, làm sao nó lại xanh mà không là màu khác.”

- Còn các tôn giáo?

- Vậy thì ba có thể dùng chữ “kể”. Tóm lại ba có thể nói nó gồm những gì nhưng ba không thể nói một cách chắc chắn “vì những lý do nào” mà có các tôn giáo, sự hiện hữu của nó tương đương với cái gì. Cái đó đối với ba là một phần của huyền bí. Những ai tin vào Thượng Đế sẽ thấy đó là một phần huyền bí của Thượng Đế. Những ai không tin vào Thượng Đế thì thấy đó là một phần huyền bí của nhân loại. Súc vật không có tôn giáo! Ngược lại, con người ở bất cứ đâu, vào bất cứ thời nào đều bị mê hoặc bởi những gì vượt quá họ, những gì họ không cách nào hiểu nỗi. Chẳng hạn, sinh, tử, thời gian trôi đi, sự kiện mình đang hiện hữu, nét đẹp của thế giới, bầu trời vô tận, sức mạnh kinh hồn của thiên nhiên. Với tất cả những câu hỏi mênh mông như thế này, trí thông minh của chúng ta và các tôn giáo đều thử để đem lại các câu trả lời khác nhau.

- Có tất cả bao nhiêu tôn giáo?

- Có ngàn lẽ một tôn giáo! Đó chỉ là một cách nói. Nhưng đó cũng là thành ngữ để người ta hiểu có nhiều cách. “Ngàn” có rất nhiều tôn giáo, rất nhiều loại khác nhau. Con biết đó: trong tất cả các xứ sở, trong tất cả các nền văn minh, ở tất cả mọi thời người ta đều thấy có tôn giáo. Tính đa dạng này giống như tính đa dạng của loài người.

- Các tôn giáo không nhiều như con người! Nếu không thì mình không đi lọt!

- Thế đó, cũng như con người, các tôn giáo sinh và chết theo cách của nó. Đúng ra trong quá trình Lịch Sử, đã có rất nhiều tôn giáo sinh ra và chết đi. Chỉ còn lại đền đài, tượng tạc và đôi khi là các bản văn. Nhưng không còn ai hành đạo. Các tôn giáo thời Cổ Đại của người Ai Cập, Hy Lạp, La Mã, Gaulois đều được các sử gia nghiên cứu. Nhưng những người ở thời buổi này không chia sẻ với họ những gì họ đã tin. Các nghi thức của những tôn giáo này cũng biến mất, chẳng còn ai theo.

Có những tôn giáo khác thì tồn tại qua nhiều thế kỷ. Đa số các tôn giáo lớn còn lại ngày hôm nay trên thế giới đều là những tôn giáo có từ rất xưa. Các tôn giáo này có từ thời Cổ Đại và được truyền từ thế hệ này qua thế hệ khác. Đôi khi cũng có biến đổi gọi là thích ứng với các thời buổi khác nhau. Dù vậy, chung chung, các tôn giáo này đã vượt được thời gian và giữ lại gần như cũ. Giống như chỉ thay bộ tóc, cái mũ nhưng vẫn giữ nguyên bộ mặt.

- Bây giờ có còn các tôn giáo mới sinh ra đời không?

- Còn. Vẫn còn những linh đạo mới, đặc biệt là ở Phi Châu và Mỹ Châu La-Tinh. Người ta thường hay thấy điểm khởi đầu ở các tôn giáo là có một người khẳng định mình được Thượng Đế mặc khải. Chẳng hạn họ nói họ có thị kiến về tương lai hoặc nhận sứ điệp từ Thượng Đế. Đôi khi những người này vẫn ở lại trong tôn giáo cũ đã có. Thường thường trong các xã hội Phi Châu hay Châu Mỹ La Tinh, các nhà tiên tri này là những người sáng lập các tôn giáo mới. Các tín ngưỡng của họ giữ lại một phần các tư tưởng tôn giáo đã có sẵn chỉ biến đổi thêm bớt mà thôi. Các hướng tôn giáo loại này rất hạn chế. Tóm lại, lúc nào cũng có một khả năng sáng tạo rất lớn trong lãnh vực này.

Đó là vì sao ba nói với con ngay lúc đầu là có cả “ngàn” tôn giáo. Nói như vậy chắc chắn là ba không muốn cho một con số. Ba chỉ muốn nhấn mạnh đến một số lớn, rất đa dạng các tín ngưỡng và các nghi lễ tôn giáo.

- Ba nói với con “ngàn lẽ một.” Vậy tương đương với “lẽ một” là gì?

- Con biết là có rất nhiều tôn giáo. Dù vậy, con không bao giờ nào con nói “các” tôn giáo. Con hay nói có “một” tôn giáo giống như thử trong đáy tâm hồn của con, con chỉ có một tôn giáo. Một mặt, tôn giáo là “ngàn” vì có nhiều cách để thấy thế giới khác nhau hoặc ngay cả chống nhau. Mặt khác, người ta có thể nghĩ các tôn giáo này là một. Cái làm cho các tôn giáo gần nhau là tất cả giống nhau ở điểm là cuộc đi tìm của nhân loại.

- Đến đây không phải “lẽ thêm một” mà “một trong tất cả”!

- Hoàn toàn đúng! Điều đó có nghĩa tất cả các tôn giáo khác nhau này đều giữ bộ mặt riêng của mình nhưng tất cả bộ mặt này đều có nét thân thuộc của một gia đình. Không phải dễ để hiểu ngay lập tức như thế. Để hiểu hơn, chúng ta phải vạch một con đường. Ba đề nghị con để qua một bên “ngàn lẽ một.” Mình sẽ đi tìm nó sau. Vậy thì bây giờ mình có thể nhìn nó dưới một góc cạnh khác.

- Lúc nào cũng có các tôn giáo?

- Chắc chắn người tiền sử cũng đã có những hình thức tôn giáo.

- Theo con, họ chưa tin có một vị thần bởi vì mình không tìm thấy các dấu hiệu họ có cử hành các nghi thức tôn giáo...

- Chúng ta không biết chắc những gì họ tin vì không có tài liệu nào để lại. Lịch Sử chỉ bắt đầu khi có chữ viết. Thời Tiền Sử không để lại một trang viết nào. Nhưng người ta có thể nghĩ các hình vẽ, các tranh khắc trên đá không phải chỉ là những bức tranh dùng trang hoàng hay tác phẩm nghệ thuật. Các bức tranh này có thể liên hệ đến những buổi họp, những ngày lễ, những tập tục, những nghi lễ, cũng có thể là ma thuật, tóm lại là những bước khởi đầu của tôn giáo. Và nhất là các người tiền sử là những người sáng chế ra các ngôi mộ. Họ chôn người chết. Chắc chắn họ có một lòng tin về những gì xảy ra sau cái chết. Như vậy mình có thể nghĩ thật sự họ đã có những hình thức tôn giáo. Nhưng mình không biết gì về nội dung.

- Như thế trong số “ngàn”, ba kể luôn các tôn giáo của những người tiền sử?

- Đúng. Mặt khác không có một ví dụ của một xã hội loài người nào mà không có tôn giáo gì hết. Ngày nay, ngày càng có nhiều người có những niềm xác tín và tư tưởng riêng mà họ không giữ một đạo nào. Họ không theo một đạo nào đã có sẵn. Nhưng điều đó không ngăn cản xã hội đó không có tôn giáo! Trong xã hội con sống, có người kitô giáo, do thái giáo, hồi giáo, phật giáo... Có nhiều người của nhiều đạo khác nhau, có người không theo đạo nào. Nhưng trong toàn bộ xã hội thì tôn giáo vẫn có mặt.

Ba nói lại thêm một lần nữa, trong lịch sử nhân loại, chưa bao giờ có một xã hội nào mà không có tôn giáo. Từ lúc có con người sống là có tôn giáo. Các xã hội có thể rất khác nhau nhưng lúc nào, trong mỗi xã hội cũng có “một cái gì đó” tương đương với tôn giáo. Bây giờ chúng ta phải thử để tìm hiểu nó tương đương với cái gì. “Cái gì đó” là cái gì? Loài người làm gì với tôn giáo? Đây không phải là một câu hỏi đơn giản...

- Như vậy phải xem lại định nghĩa của chữ “tôn giáo”! Mình chưa nói đến nghĩa của nó. Chữ này đến từ chữ nào?

- Đó là một chữ đến từ tiếng la-tinh. Có hai cách khác nhau để giải thích nguồn gốc của nó, các nhà thông thái đã thảo luận nhưng không thể quyết định được định nghĩa nào là đúng. Con sẽ xem, rất là hay để thấy cái khác biệt giữa hai nghĩa.

Có một vài chuyên gia nói rằng nguồn gốc chữ “tôn giáo” trong tiếng pháp “religion” đến từ chữ religare, tiếng la-tinh có nghĩa là “nối kết-relier”. Ở đây con có một ý niệm khá đơn giản: “Người ta gọi “tôn giáo” là cố gắng nối kết thế giới loài người với thế giới thần linh.” Trong nghĩa này “tôn giáo” là tất cả các sinh hoạt nhằm nối kết con người với thần thánh, Đất với Trời, thế giới tự nhiên với thế giới siêu nhiên. Mỗi lần như thế, chữ “nối kết” mang ý nghĩa trọng tâm.

Các nhà thông thái khác thì nói chữ “religion” đến từ chữ la-tinh relegere có nghĩa là “đọc lại-relire”. Đối với người La Mã khi họ đọc kinh hay dâng lễ hiến tế cho thần linh điều quan trọng là họ không được sai lầm, họ phải đọc lại tất cả cho chính xác. Tiếng la-tinh religio cũng có ý muốn nói “cẩn thận đắn đo- scrupule.” Con thấy đó, cũng khá lạ lùng: chữ “tôn giáo” cũng có thể nói thành “cẩn thận đắn đo.” Ý chính là phải chú ý, không được lầm, phải chắc là làm mọi cử chỉ đúng, đọc đúng tất cả các lời cầu nguyện. Nghĩa thứ nhì này nhấn mạnh đến một khía cạnh khác của tôn giáo...

- Nghĩa là “nghiêm nhặt.”

- Đúng, người ta tìm thấy ý nghĩa này có từ thời Cổ Đại. Chẳng hạn người La Mã ngày xưa suy nghĩ: nếu trong khi làm lễ mà vị linh mục đọc lầm một chữ, làm sai một hành vi thì tất cả dân cư trong vùng sẽ bị phạt. Các thần sẽ giận. Họ có thể phá hủy vụ mùa, làm bão tố nổi lên, làm bệnh tật lan truyền. Như thế phải đọc lui đọc tới các công thức lễ tế không được lầm một dấu phết dù họ không hiểu.

Hai ý nghĩa này của chữ “tôn giáo” (tiếng la-tinh là “nối kết” hay “đọc lại”) mình có thể để chúng liên hệ với nhau mà ba gọi đó là “hai mặt” của các tôn giáo. Đúng ra, chúng có một mặt “hướng nội” và một mặt “hướng ngoại.”

- Có nghĩa như thế nào?

- “Hướng nội” là những cảm nhận tôn giáo, các xác quyết, các tín ngưỡng, đức tin: tất cả những gì con người cảm nhận và sống bằng tinh thần một cách riêng tư, thầm kín. Trong nghĩa này, chứng nghiệm tôn giáo trước hết là ở “nội tâm” của mỗi người. Quan trọng là mình cảm nhận những điều đó trong lòng mình.

“Hướng ngoại” là những thể hiện bên ngoài của con người trong xã hội: các buổi hội họp trong nhà thờ, các buổi lễ, các lễ tục, các linh mục, các nhà sư, các thói quen, các ngày lễ cố định trong niên lịch. Tất cả những yếu tố này cũng thuộc về tôn giáo. Nhưng con thấy đó, nó không ở cùng sàn với những cảm nhận riêng tư của từng người.

- Vậy thì theo ba khi một người tự chế cho mình một tín ngưỡng riêng thì không thể gọi đó là tôn giáo?

- Đó là một phần của tôn giáo. Một yếu tố. Nhưng không thể nào tương đương hoàn toàn với định nghĩa của tôn giáo. Nếu người nào chế một loại tín ngưỡng riêng cho họ thì tín ngưỡng này chỉ có trong đầu của họ, trong “nội tâm” nhưng nó không chia sẻ được với người khác, không “hướng ngoại.”

Khi một người có một tôn giáo riêng của mình (theo nghĩa họ có những xác quyết, những tín ngưỡng của họ) thì tôn giáo của họ không có lễ lạc, không có tín hữu, không có đền thờ, không có những buổi cầu nguyện, không có lễ tục, không có lễ lạc chung. Nhưng một tôn giáo không thể chỉ xây dựng trên những ý tưởng cá nhân, nó cũng phải được cấu thành bởi một loạt sinh hoạt quy tụ dân chúng trong một xã hội. Như thế bắt buộc phải có hai mặt này đi chung với nhau.

Mặt khác không phải chúng ta sẽ gặp chỉ một cặp cụm từ đối kháng này.

- Một cặp cụm từ đối kháng là gì?

- Đó là hai ý tưởng khác nhau nhưng không tách rời nhau. Chúng tạo thành một cặp chẳng hạn “hiền hay dữ”, “tích cực hay tiêu cực”. Để định nghĩa tôn giáo, cặp đối kháng “ thần thiêng hay thế tục” rất quan trọng.

Người ta gọi thần thiêng là những gì được xem như mang một sức lực vượt quá sức lực con người hay sức lực tự nhiên. Một cái cây, một cục đá, một con vật, một đền đài cũng có thể là thần thiêng. Bề ngoài, nó chẳng có gì đặc biệt để phân biệt. Nhưng nó lại được nhìn như một cái gì khác. Thuộc một loài riêng. Nó khác đến độ mà mà người ta không thể đến gần mà không dè đặt. Trong mỗi tôn giáo, có cả một loạt lề luật với những ghi chú cẩn thận được ghi ra để đến gần những gì được cho là thần thiêng.

Còn những gì thuộc thế tục thì được định nghĩa đơn giản hơn. Đó là phần còn lại của những gì không phải là thần thiêng, có nghĩa là những việc bình thường, hàng ngày, không huyền bí, không sức lực đặc biệt, đó là thế tục. Ba có thể nói, một trong những sinh hoạt chính của các tôn giáo là “canh chừng biên giới” giữa cái thần thiêng và thế tục.

- Chuyện gì sẽ xảy ra nếu người ta không chú ý mà bước qua biên giới này?

- Là cả một tai họa lớn! Tóm lại đó là những biến cố rất trầm trọng. Đương nhiên tất cả đều tùy từng tôn giáo. Nhưng ý tưởng trọng tâm là thần thiêng có một quyền uy khủng khiếp. Thần thiêng được xem như một cái gì tuyệt vời, thăng hoa nhưng cùng một lúc lại là cái gì rất đáng sợ, rất kinh hãi. Trên quan điểm tôn giáo, thần thiêng có thể hủy hoại nhân loại nếu nhân loại không tuân theo luật lệ.

Và luật lệ đầu tiên của các luật lệ là phải tôn trọng biên giới phân biệt thần thiêng và thế tục. “Thế tục” một ngôi đền, một nấm mồ có nghĩa là không quan tâm đến tính thần thiêng của nó, đi vào đó như đi vào bất cứ một nơi nào.

- Làm sao được? Thần thiêng của người này không bắt buộc phải thần thiêng với người khác?

- Đương nhiên là không vì đó là vấn đề tín ngưỡng! Nhưng người ta có thể không chia sẻ tín ngưỡng của một người nhưng phải tôn trọng tín ngưỡng của người đó. Dù chúng ta nghĩ rằng tín ngưỡng này sai hoặc kỳ cục nhưng dưới mắt của người tin thì tín ngưỡng này thiết yếu cho họ. Đối với họ đó là sự sống! Nếu dân chúng tin cái cây này là thần thiêng thì con không thể hạ cái cây này chỉ vì con không tin nó thần thiêng! Dù cái cây này làm choáng đường hay choáng dây điện!

Một ngôi đền, một nấm mồ cũng thế. Chẳng hạn một ngôi đền ấn giáo chẳng có gì là thần thiêng dưới mắt ba. Nhưng người ấn giáo cấm ba không được bước vào bởi vì trong đầu họ ngôi đền này dành riêng cho tín hữu ấn giáo, vì kính trọng họ ba phải tôn trọng luật cấm này. Mỗi tín ngưỡng được một số người theo, nếu tín ngưỡng đó không làm gì nguy hiểm hay có hại, thì mình bắt buộc phải tôn trọng họ dù mình không có cùng tín ngưỡng với họ.

- Khi người ta từ chối không chịu tôn trọng những gì người khác tin, khi họ nghĩ những ý tưởng của họ là đúng và họ muốn áp đặt lên người khác thì phải làm sao?

- Con đặt câu hỏi này rất quan trọng và rất khó. Phải có cho được tấm lòng khoan dung. Nhưng điều này không phải là chuyện đương nhiên trong lãnh vực tôn giáo, chính vì mỗi tôn giáo đều tin chắc mình là tôn giáo thật và có lý! Một cặp cụm từ đối kháng khác có thể rất hữu ích trong suy nghĩ này của chúng ta: “cuồng tín hay khoan dung.”

Cuồng tín là thái độ của một người đoan quyết mình nắm giữ chân lý, mục đích chính của họ là áp đặt niềm xác quyết của mình lên người khác. Đối với người cuồng tín, những gì họ tin là tuyệt đối chắc chắn, hoàn toàn đúng. Và thế là họ tìm đủ mọi phương tiện kể cả bạo lực để tư tưởng của họ toàn thắng.

Người cuồng tín không nhường chỗ cho một tín ngưỡng nào khác tín ngưỡng của họ. Thêm nữa họ không nghĩ tín ngưỡng của họ là “của họ.” Họ cho rằng chỉ có “một” chân lý, thuần túy và chỉ có một. Người cuồng tín không nói: “Đây là tín ngưỡng của tôi.” Ngược lại họ nói: “Tôi hoàn toàn ở trong cái đúng, tôi nắm được chân lý tuyệt đối.” Dưới mắt họ, ai không nghĩ như họ là người lầm đường lạc lối. Họ muốn áp đặt tư tưởng của họ lên người khác vì họ tin chắc vào tính tối thượng các xác quyết của họ.

- Điều này có thể gây nguy hiểm!

- Rất đúng! Từ thuở có loài người, luôn luôn đây là một trong những yếu tố nguy hiểm chính cho tự do! Quả thật người ta tìm thấy các thái độ cuồng tín trong tất cả quá trình Lịch Sử. Và trong nhiều lãnh vực khác nhau như chính trị và đạo đức. Nhưng trong lãnh vực tôn giáo chủ nghĩa cuồng tín phát triển sâu đậm và giết nhiều người nhất. Một vài người có thể giết người, tra tấn, phạm những tội ác tày trời nếu họ tuyệt đối tin họ làm theo lệnh của Thượng Đế. Họ tin làm như thế họ sẽ lên Thiên Đàng sống vĩnh cửu. Và thế là họ không tôn trọng gì nữa hết...

- Và có những người cuồng tín trong tất cả các tôn giáo?

- Than ôi, có! Gần như người ta không thấy luật trừ ở đây. Nhưng cũng phải nói thêm ngay là trong tất cả các tôn giáo lúc nào cũng có những nhà hiền triết cao cả không chấp nhận cuồng tín. Những nhà hiền triết này nhấn mạnh trên lòng tôn trọng người khác, trên lòng khoan dung. Như thế sẽ sai lầm khi nghĩ có một bên là các tôn giáo trong đó chủ nghĩa cuồng tín có thể nảy sinh còn bên kia, ngoài địa hạt tôn giáo là tấm lòng khoan dung. Ngược lại, gần như bất cứ đâu cũng có người cuồng tín và bất cứ đâu cũng có những tấm lòng khoan dung.

Ba không quên câu hỏi con vừa đặt ở trên: “Làm sao làm khi người khác muốn áp đặt ý tưởng của họ và từ chối không chịu tôn trọng ý tưởng của chúng ta?” Theo ba, lối thoát duy nhất là làm sao tạo một khoảng không gian cho tấm lòng dung thứ, có nghĩa là có được tự do diễn tả và tự do thờ phượng được bảo đảm thật sự cho từng người.

- Tự do thờ phượng là gì?

- Đó là quyền được giữ đạo mà không bị theo dõi và đe dọa. Và đó cũng là quyền không theo một đạo nào. Ngắn gọn, đó là khả năng để mỗi người đi theo con đường thích hợp với họ mà không có một cái gì áp đặt lên họ. Điều áp đặt duy nhất là không được làm hại người khác. Tự do thờ phượng là một trong các quyền của con người.

Đoạn 18, Hiến Chương Nhân Quyền năm 1948 nói rõ ràng: “tất cả mọi người đều có quyền tự do suy nghĩ, có công tâm và có tôn giáo; quyền này bao gồm tự do thay đổi tôn giáo hay thay đổi xác quyết cũng như quyền tự do giữ đạo hay giữ niềm xác quyết của mình, một mình hay tập thể, nơi công cộng hay tư gia, bằng dạy dỗ, giữ đạo, thờ phượng và thực hiện các lễ tục.”

Đó đúng là thực hiện đích thực lòng khoan dung. Đúng vậy, thường thường khi người ta nói “khoan dung” một điều gì là đơn giản để cho điều đó được làm. Người ta nâng đỡ, người ta ít nhiều chấp nhận nhưng không thật sự cho phép. Hiểu khoan dung theo nghĩa này là nghĩa yếu và có phần nguy hiểm. Nếu ba nói ba khoan dung để con mời bạn về nhà nhưng ba không thấy bạn con và con dễ thương gì lắm! Như thế bạn con không được mời thật sự! Khoan dung thật sự thì mạnh hơn thế nhiều. Con không cùng một ý với người khác, vũ trụ của họ dưới mắt con quá kỳ lạ hoặc con nghĩ họ hoàn toàn sai lầm trong những gì họ tin tưởng. Nhưng con tôn trọng quyền nói, quyền suy nghĩ, quyền giữ đạo của họ, đạo mà họ cho là đúng. Và đây không phải là một thái độ của từng cá nhân. Ngày nay, Quốc Gia có những luật lệ để đảm bảo cho tự do này.

- Không phải giống như thời các vua chúa! Ở Pháp phải bắt buộc theo kitô giáo!

- Đúng vậy: ngày xưa có một tôn giáo chính thức, tôn giáo của nhà vua hay của đế quốc. Năm 1905, nước Pháp làm một cuộc cách mạng mới tách Giáo Hội ra khỏi Quốc Gia. Trước đó, con người không được quyền không có tôn giáo. Và rất khó để có một tôn giáo khác kitô giáo. Cách đây một trăm năm gần như trong tất cả các nước, mỗi nước có một tôn giáo bắt buộc. Không phải tất cả các vùng đều có cùng một tôn giáo nhưng gần như vùng nào cũng có một tôn giáo riêng cho họ.

Từ năm 1905, gần như khắp nơi trên thế giới, chỗ đứng của các tôn giáo trong xã hội đã thay đổi. Thêm một cặp cụm từ đối kháng! “Xã hội có tôn giáo hay xã hội không có tôn giáo”. Ngày xưa các xã hội có tôn giáo là những xã hội thống trị. Trong loại xã hội này, uy quyền Quốc Gia (vua, hoàng đế hay chính quyền) nối kết với một tôn giáo. Không có khác biệt nào giữa những điều tôn giáo áp đặt và các chính trị gia áp đặt. Tôn giáo và xã hội rất tương thuận nhau giống như chúng được đặt chồng lên nhau. Cái gì thần thiêng dưới mắt tôn giáo thì cũng thần thiêng dưới mắt Quốc Gia.

Ngược lại, trong một xã hội không có tôn giáo, tôn giáo đứng ngoài tất cả những gì của tập thể và của dân chúng. Không có tôn giáo chính thức. Trên quan điểm về tôn giáo, Quốc Gia giữ thái độ trung lập. Lãnh vực tôn giáo là lãnh vực riêng tư.

- Ba có thể cho con một ví dụ?

- Trong xã hội có tôn giáo, trường học sẽ dạy cho học sinh những gì tôn giáo chính thức của quốc gia tin. Ngược lại, trong xã hội không có tôn giáo, trường học không được tạo ảnh hưởng trên học sinh. Ở trường, các học sinh sẽ học đọc, học viết, học làm toán, lớn lên các em sẽ học lịch sử, địa dư, ngoại ngữ, toán học vv... nhưng chỉ ở nhà, trong gia đình các em mới được học hay không được học về tôn giáo.

- Trong một xã hội không có tôn giáo, có thể có nhiều tôn giáo cùng sống chung với nhau. Không có một tôn giáo nào thống trị!

- Đúng rồi! Quốc Gia độc lập với tôn giáo. Họ phải giữ vai trò áp dụng các nguyên tắc khoan dung.

- Nhưng trong một xã hội mà Quốc Gia nhân danh một tôn giáo để cai trị thì sẽ có nguy cơ rơi vào tình trạng cuồng tín!

- Rất đúng!

- Cái mà không khi nào con hiểu được là tại sao lại có tôn giáo. Tôn giáo đến từ đâu? Tôn giáo tương đương với cái gì? Tại sao con người phải dựng lên mấy chuyện này?

- Đúng là một câu hỏi gài bẫy!

- Tại sao?

- Bởi vì câu trả lời sẽ rất khác nhau nếu câu trả lời này nằm trong lãnh vực tôn giáo hay không nằm trong lãnh vực tôn giáo.

Ví dụ nếu ba hỏi tại sao có kitô giáo thì những người kitô giáo sẽ trả lời là vì Chúa gởi Giêsu, con một của mình xuống làm người, là Giêsu chết để giải thoát tất cả mọi người, là đạo kitô phải phát triển để rao giảng “tin mừng” (chữ phúc âm-évangile- tiếng hy-lạp dùng để nói đến các câu chuyện của Chúa Kitô, có nghĩa là “tin mừng”). Như thế trong phạm vi của từng tôn giáo sẽ có những câu trả lời để giải thích vì sao có đạo này và nó tương xứng vào với cái gì. Chấp nhận những câu trả lời này là tin vào đạo này.

Ngược lại, nếu đứng ngoài lãnh vực tôn giáo, người ta sẽ tìm cách giải thích mà không tin vào những điều tôn giáo đó nói. Người ta sẽ xem tôn giáo là phát minh của loài người. Chẳng hạn họ sẽ nói con người thời xa xưa rất hãi sợ trước sức mạnh của thiên nhiên như bão tố, cuồng phong, đêm đông lạnh giá. Họ tưởng tượng những sức mạnh khủng khiếp này là do thần linh. Thần sấm sét, thần cuồng phong, thần đêm đen ở trong trí tưởng tượng của họ. Để tránh cơn giận dữ của thần linh phải dâng lễ vật, phải vâng lời họ.

Khi người ta giải thích như thế thì rốt cuộc các tín ngưỡng là những ảo tưởng, ảo ảnh, những câu chuyện ngụ ngôn được trí tưởng tượng con người dựng ra.

- Con xin lỗi ba nhưng con chưa thấy đâu là cái bẫy!

- Cái bẫy là khi mình vào trong địa hạt “thuận” hay “chống” theo cách giải thích mà mình chọn.

Thực vậy, nếu con cho một câu giải thích về đạo kitô của kitô giáo (hay một câu giải thích đạo hồi của hồi giáo, một câu giải thích đạo ấn độ của ấn giáo vv...), con tự đặt con vào trong tôn giáo này. Con trở nên “thuận”. Con làm một loại cổ động. Ngược lại, khi con đứng ngoài, chẳng hạn khi con đi tìm nguồn gốc của một tôn giáo trong trí tưởng tượng của loài người, ngay lập tức con ở bên phía “chống”. Con xem tôn giáo này chỉ là một giấc mơ. Con tấn công nó và...

- Sẽ làm mếch lòng!

- Đúng vậy. Chính vì vậy mà ba nói đó là những “câu hỏi gài bẫy.” Khi mình tìm cách giải thích các tôn giáo, muốn biết tôn giáo đó tương đương với cái gì và tại sao nó tồn tại thì mình có nguy cơ bị khép trong tình trạng “thuận hay chống.” Đó là cái bẫy bởi vì chúng ta muốn suy nghĩ và tìm hiểu. Chúng ta không tím cách giúp hay chống các tôn giáo!

- Không có cách nào để ra khỏi tình trạng này?

- Có một con đường nhưng con đường này không rộng lắm! Con để ý là các tôn giáo thường gắn liền với những câu hỏi rất lớn.

- Những câu hỏi nào?

- Những câu hỏi chính là: tại sao có thế giới này? Tại sao có con người? Làm sao giải thích có đàn ông đàn bà? Con người phải sống như thế nào, theo những luật lệ nào, mục đích nào? Cái gì xảy ra sau cái chết? Cái ác đến từ đâu? Tại sao có những chuyện bất công và dữ dằn?

Các tôn giáo mang đến câu trả lời cho các câu hỏi này. Dù sao thì các tôn giáo cũng thường cho rằng họ trả lời được. Đó không phải chỉ là những câu trả lời duy nhất. Những câu trả lời khác đôi khi khoa học hay triết lý cũng trả lời được. Nhưng điểm chung giữa tôn giáo, khoa học và triết học đó là nghi vấn về cuộc đời. Người ta có thể nói loài người vốn hay lo. Nó suy nghĩ đến sự có mặt của mình trong thế giới này, đến sự hiện hữu, đến lối ứng xử nào tốt nhất. Nó quan tâm đến những gì vượt quá tầm tay nó: vũ trụ, vô tận, vĩnh cửu. Những con ruồi, con giun đất, con chim bồ câu không có loại lo lắng này. Không một động vật nào lo lắng.

- Ba có biết gì về mấy chuyện này?

- Đồng ý, ba chẳng biết gì hết. Nhưng không một ai biết! Có thể có một tôn giáo bí mật cho mấy con muỗi hay thơ văn tiểu thuyết phiêu lưu cho mấy con kiến. Dù sao thì nó cũng giấu kín. Chưa bao giờ có ai thấy. Ngược lại, muốn quan sát các tôn giáo, chỉ cần nhìn chung quanh chúng ta: lịch sử loài người có đầy dẫy! Trong quá trình lịch sử, các tôn giáo không ngừng làm xúc động, say mê, say sưa quả tim con người. Những hãi sợ lớn lao nhất, những hy vọng lớn lao nhất của nhân loại đều được diễn tả qua các tôn giáo.

Nếu mình giữ những điều này trong đầu, mình sẽ có thể tránh được cái bẫy “thuận hay chống.”

- Bằng cách nào?

- Vậy thì chúng ta sẽ không tìm cách để biết ai có lý ai không có lý, tôn giáo nào hơn tôn giáo nào. Chúng ta cũng không tự hỏi nếu có một tôn giáo nào tốt nhất hoặc có một tôn giáo nào không nên theo. Chúng ta quan sát và coi mình là chứng nhân cho cuộc tìm kiếm lo âu này của con người. Dù có hàng ngàn tôn giáo nhưng cuộc tìm kiếm này chỉ có một!

Ai tin cái gì? Các tôn giáo đơn thần: do thái giáo, kitô giáo, hồi giáo

- Sự thay đổi lớn lao nhất trong lịch sử các tôn giáo đó là lòng tin vào một đấng thần linh. Các tôn giáo thời Cổ Đại như Hy-Lạp, La-Mã và cả Ấn Độ, Trung Hoa đều tin vào sự hiện hữu của nhiều vị thần. Họ nghĩ có thần trời, thần biển, thần thực vật, thần sinh sản, thần săn bắn, thần lửa. Mỗi thần có những ngày lễ và lễ tục đặc biệt cho thần đó. Mỗi thần đòi những lễ vật hy sinh đặc biệt riêng của mình. Mỗi thần có những đặc tính và quyền lực riêng của họ.

Các tôn giáo thờ nhiều thần gọi là đa thần giáo (polythéisme, tiếng hy-lạp poly là nhiều, théos là thần). Các tôn giáo khẳng định chỉ có một thần duy nhất thì gọi là đơn thần giáo (monothéisme, tiếng hy-lạp mono là đơn, théos là thần.)

- Tôn giáo chỉ thờ một thần duy nhất xuất hiện từ lúc nào?

- Các người tin thì họ có thể trả lời cho con là chính Thượng Đế tự tỏ hiện cho con người thấy. Những người không tin thì nói rằng tư tưởng con người tự tiến triển để cuối cùng dẫn đến khái niệm này. Chúng ta đừng rơi vào cái bẫy mà chúng ta đã thấy ở trên: “tin” hay “không tin”, “ở trong” hay “ở ngoài”, và “thuận” hay “chống”. Hiểu ý nghĩa tư tưởng “Chỉ có một thần duy nhất” là điều rất thú vị. Quan trọng là thấy vì sao tư tưởng này độc đáo và trên thực tế là một điều rất khó để suy nghĩ.

Khi một tôn giáo quy tụ một số các thần thì mỗi thần có một đặc tính riêng, người ta có thể nói mỗi thần có một chuyên ngành riêng. Trong thời Cổ Đại, rất thường khi các thần linh thay đổi xứ sở, vùng, thành phố. Còn có những loại thần linh nhỏ nhỏ đặc biệt cho từng gia đình. Tổ tiên được biến thành những người bảo vệ che chở cực mạnh.

- Chỉ có sau này người ta mới bắt đầu nghĩ đến sự hiện hữu của một vị thần duy nhất?

- Không. Lạ lùng là không phải sau này. Chính trong tôn giáo của người do thái mà người ta gọi là do thái giáo mới xuất hiện tư tưởng chỉ có một thần duy nhất. Trong một thời gian rất lâu, thời của những người Hy-Lạp và La-Mã thì chỉ có người do thái mới có tư tưởng này, là một tư tưởng rất khác với tư tưởng của các dân tộc khác. Sau này tư tưởng này lan truyền ra khắp thế giới. Ngày nay khi người ta nói với con về Thần với một chữ hoa và họ không giải thích chính xác gì thêm thì con đừng tự hỏi “thần gì?”, “thần của xứ nào?”. Ngay lập tức con biết đó là Thượng Đế, vị thần duy nhất theo định nghĩa.

Vị “thần duy nhất” này rất phi thường. Ngay khi vừa suy nghĩ là người ta nhận ra ngay lập tức. Thực vậy, đây không phải cùng loại với các vị thần của các tôn giáo đa thần như trong thời của người Hy-Lạp hay Ấn-Độ. Chẳng hạn con tưởng tượng xem giữa bao nhiêu là vị thần hy-lạp người ta chỉ chọn một. Người ta chọn Apollon và bỏ các thần khác: Zeus, Hermès, Athéna vv. Đó là cách để chọn một vị thần. Apollon sẽ trở nên vị thần duy nhất! Nhưng nó không dính gì với Thượng Đế, vị thần duy nhất của đơn thần giáo.

- Tại sao?

- Bởi vì Apollon, cũng như tất cả các vị thần hy-lạp, chỉ là một yếu tố trong toàn phần tử: “các” vị thần. Nếu tách vị thần này ra thì giống như khi rút một nhân vật ra khỏi vở kịch. Một mình, không có những nhân vật khác, thì nó không còn đóng được vai trò! Tuy thế, cái khác biệt chính yếu là ở chỗ khác. Apollon hay bất cứ vị thần nào khác của đa thần giáo thì dễ dàng nhận ra. Quá khứ, các cuộc phiêu lưu, các ứng xử, tính tình của vị thần này thì rất giống với một người. Các vị thần này là một loại “siêu nhân”. Họ có những uy quyền đặc biệt, một sức mạnh hơn người. Nhưng rốt cùng, họ vẫn giống con người rất nhiều. Ngược lại, Thượng Đế, vị thần duy nhất của đơn thần giáo thì hoàn toàn khác hẳn một con người. Bởi vì nó vô tận!

- Sao cơ, “vô tận”?

- “Vô tận” có nghĩa là Thượng Đế đã tồn tại và sẽ tồn tại mãi mãi theo cái nhìn của những người tin vào Thượng Đế. Ngay khi con bắt đầu suy nghĩ về cái ý nghĩ có một vị thần vô tận, tuyền tinh thần, cực mạnh thì con thấy đây là một ý nghĩ cùng một lúc vừa cực kỳ mạnh vừa gần như không thể nào nắm bắt được.

- Làm sao có người có thể thành vô tận?

- Này con, Thượng Đế không phải là “một người”!

- Vậy thì có một cái gì vô tận?

- Cũng không phải là một cái gì. Con người đương nhiên...

- Có tận!

- Đúng. Con người có giới hạn. Ai rồi cũng có ngày chết. Đó là cái “tận”. Con người có giới hạn về vóc dáng dù có người rất cao to, giới hạn về sức nặng dù có người rất nặng, giới hạn về tuổi tác dù có người rất già, giới hạn về sức mạnh dù có người rất can đảm, vv. Nhưng ý nghĩ một vị thần vô tận là ý nghĩ có một hữu thể không có một giới hạn nào.

- Thật là khó để suy nghĩ! Theo con thì tốt hơn mình bỏ chữ “vô tận”!

- Không! Nếu bỏ chữ “vô tận” thì bỏ luôn chữ Thượng Đế! Chẳng hạn vô tận có nghĩa là Thượng Đế biết hết, hiểu hết, có thể làm hết.

- Là Đấng Tối Thượng!

- Đúng vậy, đây là thành ngữ người ta dùng để chỉ Thượng Đế. Chữ này gần như là chính xác. Thượng Đế là một quyền uy cực mạnh hơn tất cả những gì mà trí óc thông minh của mình có thể tưởng tượng được. Nếu con không hiểu thì đó là chuyện bình thường! Các tư tưởng gia lớn của tôn giáo thường hay nhấn mạnh Thượng Đế là điều không thể nào hiểu được. Không một loài thụ tạo nào có thể nói: “Tôi hiểu được Thượng Đế”. Đúng như vậy, bởi vì Thượng Đế vô tận.

- Đúng là rất khó để hiểu!

- Ba nhắc lại: đó là chuyện bình thường! Vô tận là mênh mông vô cùng, người ta không thể nào đem ra trình bày được. Gần như người ta chẳng có thể nói gì, nghĩ gì! Ngay khi con sắp nói hay nghĩ gì về đề tài này, những gì con sắp nói và nghĩ sẽ là bản sao chép về những sinh hoạt của loài người. Tất nhiên con sẽ nói Thượng Đế “muốn”, “tạo dựng”, “biết” hay “nghĩ”. Dưới mắt con người, gần như chúng ta có thể biết “muốn” “sáng tạo”, “biết” vv... có nghĩa là gì. Nhưng còn Thượng Đế? Chúng ta không biết gì hết. Không ai biết gì hết! Khi nói về Chúa, lúc nào chúng ta cũng dùng những thành ngữ không phù hợp.

Nếu con thấy dễ hơn thì con thay thế chữ “vô tận” bằng chữ “vĩnh cửu”. Đối với người do-thái, Thượng Đế là đấng “Vĩnh Cửu”. Ngài chưa bao giờ sinh ra, chưa bao giờ chết. Lúc nào cũng ở đó, lúc nào cũng tồn tại. Phần đóng góp của do-thái giáo vào lịch sử nhân loại trước hết là khái niệm này về Thượng Đế. Và đó không phải là một tư tưởng trừu tượng. Cái Đấng Vĩnh Cửu này có thể không quan tâm chi đến loài người, những sinh vật li ti chỉ sống một thời gian rất ngắn. Nhưng không. Ngược lại, ngài coi sóc toàn nhân loại. Và ngài kết giao với dân do-thái, Kinh Thánh kể như thế.

- Kinh Thánh đúng nghĩa là gì? Con hay nghe danh từ này nhưng con muốn ba giải thích một cách chính xác cho con biết.

- Chữ này đến từ một cổ ngữ hy-lạp. Biblos có nghĩa là “quyển sách-livre.” Vậy “Kinh Thánh” là “Quyển Sách”. Nhưng không đơn giản chỉ là quyển sách, cũng không phải là quyển sách thiêng liêng mà là “Quyển Sách”. Bởi vì đối với những người tin vào đó thì đây là quyển sách chứa đựng lới Chúa.

- Bằng cách nào Chúa có thể nói được?

- Hoặc một cách trực tiếp: Chúa truyền mười điều răn cho Mai-Sen, có nghĩa là mười điều luật con người phải theo để sống, lát nữa ba sẽ đề cập lại. Hoặc một cách gián tiếp, Chúa khởi hứng cho các tiên tri, ngài nói vào quả tim của họ, sau đó họ nhân danh ngài diễn tả ra và truyền đạt lại. Điều thiết yếu là phải thấy, đối với do thái giáo, có một giao ước giữa đấng Vĩnh Cửu và dân tộc do thái. Ở đây không những khái niệm có một Thượng Đế duy nhất là quan trọng nhưng còn ý tưởng có một thỏa thuận, một hiệp ước giữa Thượng Đế duy nhất này và dân tộc. Đây không phải là sự tùng thuận mù quáng của con người đối với quyền lực thần linh nhưng đúng hơn là sự trao đổi các lời hứa mà mỗi bên phải dấn thân: một hợp đồng. Kinh Thánh là nơi chốn đầu tiên của hợp đồng này. Kinh Thánh giải thích làm sao nó được thành lập, làm sao nó được tiến triển.

Bởi vì có rất nhiều giai đoạn trong Giao Ước này. Đầu tiên hết là Giao Ước với Abraham. Abraham là nhà sáng lập ra đạo do thái, người đầu tiên quyết định phải hoàn toàn vâng lời vị thần duy nhất này và cam kết hậu duệ mình cũng sẽ vâng lời như vậy. Và Thượng Đế thử thách ông bằng cách đòi hỏi ông giết đứa con trai Isaac. Mặc dù đau khổ nhưng Abraham vâng lời bởi vì đó là lệnh của Thượng Đế. Đến lúc ông đưa dao lên để cắt cổ con làm lễ tế hy sinh thì theo Kinh Thánh tường thuật, một thiên thần đã giữ tay ông lại và ông đã dùng một con dê để tế lễ thế cho Isaac. Và Abraham có lại được người con.

- Ai viết Kinh Thánh?

- Người ta nói rằng Mai-Sen đã thảo ra phần xưa nhất, đó là năm quyển sách mà người do thái gọi theo cổ ngữ do thái là Tora (có nghĩa là giảng dạy, lề luật). Cũng theo Kinh Thánh, Mai-Sen đã viết theo những gì chính Chúa đã truyền cho ông trên núi Sinai. Nhưng ngày nay người ta biết chắc chắn những bản văn khác nhau trong Kinh Thánh được nhiều người viết ở nhiều thời kỳ khác nhau. Các sử gia chuyên ngành thánh kinh thảo luận các ngày tháng, các tác giả đã viết những bản văn khác nhau bao gồm quyển Kinh Thánh. Dù sao những người viết những quyển sách cuối cùng không phải là những người viết câu chuyện ngày tạo dựng vũ trụ của quyển đầu tiên.

- Câu chuyện tạo dựng là câu chuyện gì?

- Trong Kinh Thánh, sách kể câu chuyện tạo dựng gọi là sách Sáng Thế – Genèse, lại một chữ hy-lạp có nghĩa là “sáng tạo.” Thượng Đế không tạo dựng vũ trụ “từ một cái gì”. Cho dù đó là một khuôn mẫu hay từ vật thể đã có sẵn. Theo sách Sáng Thế, ngài tạo dựng thế giới này bằng lời. Điều này cũng rất khó để cảm nhận. Chỉ cần Thượng Đế nghĩ và nói ra một sự việc là sự việc đó có mặt.

- Còn mình, khi mình nghĩ đến một chuyện gì thì chuyện đó không đương nhiên có mặt!

- Khi trời tối đen mịt, nếu ba nghĩ đến ánh sáng thì chẳng có cái gì lóe sáng hết! Theo Kinh Thánh, để tạo dựng ánh sáng, Thượng Đế chỉ cần nói: “Phải có ánh sáng!” Chỉ lời nói của ngài là đủ để sự vật có mặt. Như vậy đứng về điểm này, Thượng Đế có một sức mạnh vô tận về tư tưởng và lời nói của ngài. Đến độ mà trong đạo do thái, tên của Thượng Đế không được nói ra.

- Theo ba, câu nào là câu quan trọng nhất trong Kính Thánh?

- Đó là một câu hỏi gần như không có cách nào để giải quyết! Có rất nhiều câu quan trọng! Nhưng nếu cần phải giữ lại một câu thì câu đó vừa rất nổi tiếng vừa rất khó hiểu. Khi Chúa hiện ra với Mai-Sen dưới hình thức bụi lửa. Mai-Sen hỏi ngài tên gì.

- Nhưng ba nói là không được kêu tên Chúa mà!

- Đúng vậy, nhưng Chúa trả lời không phải là một tên! Chúa nói: “Ta là đấng hiện hữu.” Rất khó để nắm tất cả các ý nghĩa của những chữ này. Nhưng người ta hiểu ngay tập tức một cái gì đó rất thiết yếu: Thượng Đế, là hiện hữu. Không phải chỉ là “Đấng Tối Cao”, không phải chỉ là “một hữu thể” lớn hơn tất cả các hữu thể tồn tại trong vũ trụ này. Nhưng, trong một nghĩa đơn giản, hiện hữu.

- Còn Mai-Sen là ai? Một nhà tiên tri?

- Mai-Sen là một em bé do thái, con của một bà mẹ nô lệ không thể nào nuôi con của mình. Bởi vì con cháu của Abraham trở thành nô lệ cho người Ai Cập. Mai-Sen bị bỏ trong một chiếc nôi thả trôi trên dòng sông Nil, được triều đình vua Pharaon vớt lên và nuôi nấng, Ông đã đưa được dân do thái ra khỏi nước Ai Cập. Ông giải thoát họ và đưa họ về đất Chúa hứa. Sau cuộc xuất hành, một chuyến đi trong sa mạc bốn mươi năm, Thượng Đế cam kết với dân do thái một Giao Ước Mới. Dân tộc do thái trở thành “dân tộc của những thầy cả”, có nghĩa là họ phải giữ gìn và truyền đạt các điều răn của Chúa, vì vậy họ phải tinh tuyền.

- Các điều răn nào?

- Có mười điều răn. Chẳng hạn: “Con không được giết người.” Đương nhiên điều răn này chống lại việc hy sinh mạng sống con người, là điều xảy ra thường xuyên trong các tôn giáo thời Cổ Đại, như thế điều răn này cũng chống mọi hình thức chiến tranh. Điều quan trọng phải hiểu là có một chiều kích đạo đức thiết yếu trong do thái giáo. Giờ đây là lề luật luân lý, giải gìn giữ và lưu truyền nó. Và đương nhiên phải đem ra áp dụng. Lề luật đạo lý này Kinh Thánh giới thiệu như lề luật nhận được từ Chúa, không phải áp dụng riêng cho người do thái mà cho toàn thể nhân loại. Nhưng theo tôn giáo của họ, người do thái xem họ như người canh giữ lề luật của Thượng Đế. Họ nghĩ là cả dân tộc họ phải cam kết tôn trọng lề luật đó và chịu trách nhiệm truyền đạt nó.

Vì thế đối với người do thái, Kinh Thánh rất quan trọng. Nó bao gồm lời Chúa, Lề Luật của Chúa ban cho loài người. Như thế phải truyền đạt “Quyển Sách”, tôn trọng cái người ta gọi là “Sách Thánh.” Do thái giáo là “tôn giáo đầu tiên của Quyển Sách.” Trong quá trình Lịch Sử, Quyển Sách đã làm cho người do thái gìn giữ được bản sắc của họ dù cho họ bị phân tán.

- Tại sao họ bị phân tán?

- Chính yếu là vào năm 70 công nguyên, sau khi người La Mã phá hủy đền Giê-ru-sa-lem, trung tâm cử hành mọi buổi lễ, thì người do thái bắt đầu phân tán. Từ đó cho đến bây giờ, trong bất cứ xứ sở nào từ Bắc đến Nam họ sống, những ai giữ đạo do thái đều lưu truyền đạo. Họ gìn giữ từ thế hệ này qua thế hệ khác sự hiểu biết tiếng hê-brơ là cổ ngữ của Kinh Thánh, của Sách Thánh và họ cũng gìn giữ các chú giải bởi vì các bản văn Kinh Thánh được kèm theo rất nhiều lời giải thích.

Như thế con thấy đó, tôn giáo của một vị thần duy nhất, đơn thần giáo, là một loại cách mạng trong lịch sử các tôn giáo. Đó không phải là tin vào “một vị thần” thay vì “nhiều vị thần” nhưng tin vào sự hiện hữu của vô tận, của đấng Vĩnh Cửu, của đấng Toàn Năng. Và đó cũng là niềm xác quyết rằng Chúa đã mặc khải lời Chúa cho loài người và cam kết với họ trong một lịch sử chung. Bởi vì một điểm chung cho các tôn giáo tin ở một vị thần – do thái giáo, kitô giáo và hồi giáo – là họ tin Chúa thể hiện cho loài người, truyền cho loài người lời và lề luật của Chúa và ngài lo cho số phận của loài người.

- Tất cả các tôn giáo đa thần đều biến mất hết sao?

- Không! Ngày nay vẫn còn các tôn giáo đa thần. Ví dụ rất nhiều tôn giáo tin vào vật gì cũng có thần, nhất là ở Phi châu, nhưng cũng có một vài vùng ở Châu Mỹ la-tinh và Á châu. Đó là những tôn giáo tin vào thần khí (tiếng la tinh chữ anima có nghĩa là “tâm hồn” hay “tinh thần”. Chẳng hạn người ta tin có một thần khí của rừng hoặc một cây đặc biệt nào đó có thần của cây, hoặc thần của một tổ tiên. Các thần này rất nhiều. Ngày nay, người ta có thể thấy một người vừa tin vào một vị thần duy nhất vừa tin vào vật gì cũng có thần. Người này nghĩ bên cạnh Thượng Đế, có một số lượng các thần khí, cũng đầy sức mạnh quyền thuật đủ loại, những vị thần “nho nhỏ” đủ loại.

Đơn thần giáo đã đánh dấu một bước tiến rất quan trọng trong lịch sử các tôn giáo nhưng nó không làm biến mất đa thần giáo. Mặt khác, người ta còn nói lúc nào cũng có những hình thức đa thần giáo đi trở lại. Dù người ta tin vào một Chúa duy nhất, người ta cũng có thể giữ những nhân vật thánh, những nơi chốn thánh, những vật thánh mà người ta ưa chuộng. Việc ưa chuộng này lúc nào cũng có nguy cơ tạo ra một loại tôn thờ thần thánh đặc biệt mà người ta gọi là thờ thần tượng. Các tôn giáo đơn thần vẫn tiếp tục chiến đấu để loại các thần tượng.

- Điều con ngạc nhiên là có nhiều tôn giáo đơn thần! Nếu họ đã tin vào một Chúa duy nhất thì làm sao lại có nhiều tôn giáo đơn thần được?

- Đây là một vấn đề! Khởi đầu đơn thần giáo chỉ có đạo do thái. Chính đạo này đầu tiên hết khẳng định có một Chúa duy nhất. Đứng trên quan điểm này, kitô giáo và hồi giáo là những tôn giáo “con đẻ” của do thái giáo. Mặt khác, người kitô cũng xem Kinh Thánh là lời của Chúa và người hồi giáo cũng xem họ là con cháu hậu duệ của Abraham, giống như người do thái vậy.

- Vậy thì điều gì làm họ phân chia?

- Chúng ta hãy theo thứ tự thời gian. Giêsu-Kitô là người do thái. Ngài sống ở Palestine, cùng thời với Jules César và là thời khởi đầu của Đế Quốc La Mã. Ngài tuyên bố: “Ta là con Thiên Chúa.” Đó là một câu lạ kỳ. Tại sao Thượng Đế, đấng đã tạo dựng loài người và toàn thể vũ trụ lại có một người con, người con này lại trở thành người? Đây là nét mới của kitô giáo: Thượng Đế, vô tận, vĩnh cửu nhập thế trong một con người, vừa có nhân tính trọn vẹn vừa có thiên tính trọn vẹn. Theo những gì chính ngài nói, Chúa Kitô không đến để loại bỏ đạo do thái, Lề Luật, mười điều răn và các lề luật tôn giáo.

- Như thế thật là kỳ lạ. Nếu đấng Kitô là người do thái, làm sao cùng một lúc lại có thể...

- ... “người kitô”? Những bước đầu, kitô giáo chưa phân biệt ngay được với do thái giáo. Phần lớn những người kitô đầu tiên là người do thái. Họ có cùng các tín ngưỡng, cùng các bản văn. Sự phân chia sẻ tiến hành dần dần.

- Bằng cách nào?

- Điều mà Giêsu đem lại rất quan trọng, đó là ý tưởng của một tôn giáo tình thương. Đối với người kitô, định nghĩa về Chúa không chỉ là một vị thần duy nhất, vĩnh cửu, vô tận; Lề Luật của Chúa truyền cho loài người không phải là luật lệ bắt buộc, quyết định những hành động nào bị cấm, những hành động nào cho phép làm theo ý Chúa. Chỉ có một luật duy nhất đó là tình thương, yêu thương không tính toán, không giới hạn. Vì thế, trong kitô giáo, điều thiết yếu là đức bác ái, yêu tha nhân, làm tất cả cho người nghèo nhất, người yếu nhất, người khốn cùng nhất. Và cũng là tha thứ cho người có tội, không để hận thù, trừng phạt ở trong lòng: ngay cả những người dữ dằn nhất, độc ác nhất họ cũng có thể hối hận việc họ đã làm.

“Các con hãy yêu thương nhau”, đó là sứ điệp thiết yếu của Đức Kitô. Tình yêu này rất đòi hỏi, bởi vì nó không đòi hỏi xứng đáng mới được nhận, không đòi hỏi phải tốt hay phải đẹp. Phải yêu thương mọi người trước hết là người nghèo, người bệnh, người tàn tật nhưng cả những người ăn cắp, người bất chính, phần tử căn bã của xã hội. Và yêu thương họ, mỗi người, không giới hạn.

- Nhưng làm sao yêu thương được?

- Đương nhiên là rất khó. Nhưng phải yêu với một tình yêu không thể tin này được mới ngang tầm với chính Chúa vậy. Đối với người kitô, Chúa nhập thể làm người là dấu hiệu một tình yêu vô tận. Con đã biết những nét chính trong cuộc đời Chúa Giêsu: sinh ra trong hang bò giống như người nghèo nhất của những người nghèo, lớn lên bên cạnh người cha làm thợ mộc, ngài rao giảng tình yêu và lòng tha thứ. Cuối cùng, ngài bị một đồ đệ phản bội và bị người La Mã lên án tử hình. Bị nhục, bị đối xử một cách bất công, bị cực hình. Cái chết của ngài thật khủng khiếp, trên đồi Golgotha, một ngọn đồi ở Giêrusalem, bị đóng đinh trên thập giá, ngài hỏi Thiên Chúa là Cha của ngài vì sao bỏ ngài.

- Đúng nhưng sau đó ngài sống lại.

- Dù sao đó là điều người kitô tin. Quan trọng là con nắm được ý nghĩa của sự sỉ nhục và cái chết này. Làm sao một Thượng Đế, toàn năng, vinh quang lại chấp nhận chịu khổ nhục tất cả, bị phản bội, bị chửi mắng, bị đánh đập, bị giết? Đó là hình ảnh của một tình thương không giới hạn, hiến tất cả cuộc sống của mình, hy sinh trọn vẹn để cuối cùng con người được tự do, được cứu.

- Ngài cứu thế giới này như vậy?

- Cứu thế giới có nghĩa là khi làm người, khi chấp nhận chết cho loài người, Ngài đã giải thoát họ.

- Nhưng giải thoát cái gì?

- Cái chết.

- Khi đang chết, ngài cứu loài người khỏi chết?

- Đúng. Đây cũng là một điều khó hiểu. Người ta có thể nói rằng đấng Kitô chết để chuộc lỗi cho con người. Kitô giáo xuất hiện với ý tưởng Chúa xuống làm người và chết cho nhân loại. Kitô giáo không những chỉ tin Chúa tạo dựng nên vũ trụ và các tiên tri trong Kinh Thánh được Chúa thần khởi – như đạo do thái – mà còn tin qua Đức Kitô, Chúa làm người để cứu nhân loại.

Vì thế người do thái và người kitô chia nhau ra. Người do thái không tin Đức Kitô là con Thiên Chúa. Họ nghĩ Đức Kitô là một nhà minh triết, một nhà tiên tri nhưng dưới mắt họ, Đức Kitô không phải là Chúa nhập thể có nghĩa là một người “bằng xương bằng thịt.”

- Con muốn biết sự khác biệt giữa đạo công giáo và đạo tin lành.

- Cả hai đều là người kitô. Đạo công giáo và đạo tin lành đều tin Đức Kitô là Con Thiên Chúa nhập thể, chết trên thập tự và sống lại. Ai giữ đạo thì mỗi chúa nhật họ họp nhau lại – người công giáo thì trong nhà thờ, người tin lành thì trong đền thờ – để nhận bánh và rượu. Dù họ không nghĩ cùng một ý nghĩa việc rước lễ này nhưng họ cùng dựa vào lời Chúa, người đã yêu cầu các tín hữu làm việc này để nhớ đến người, bánh tượng trưng cho thân xác người, rượu tượng trưng cho máu người.

- Như thế khác biệt nằm ở đâu?

- Đạo tin lành mới chỉ xuất hiện vào thời Phục Hưng, thế kỷ thứ 15 và 16, chỉ mới gần đây trong quá trình lâu dài của lịch sử kitô giáo. Đức Kitô sinh năm zéro, bắt buộc như thế bởi vì hệ thống tính năm của chúng ta đã chọn năm ngài sinh là năm khởi đầu. Sau khi Đức Kitô chết, dần dần Giáo Hội được tổ chức. Tập thể các linh mục, giám mục, tu sĩ được thành lập trong mỗi vùng. Phải gom lại từng nhóm khác nhau, kiểm soát lại các buổi lễ, chuẩn lại các tín ngưỡng. Trong những thế kỷ đầu tiên, người kitô càng ngày càng đông trong Đế Quốc La Mã. Họ bị truy đuổi, bị bách hại và rất nhiều người tử vì đạo.

Cuối cùng, kitô giáo nắm phần thắng. Vào năm 312, hoàng đế Constantin đã làm cho kitô giáo trở thành tôn giáo chính thức của Đế Quốc. Từ đó, dù lúc thăng, lúc trầm, người ta có thể nói Giáo Hội công giáo không ngừng phát triển. Khi Đế Quốc La mã suy sụp và thời Trung Cổ bắt đầu với những cuộc xâm lấn của quân man rợ, Giáo Hội ngày càng có một uy quyền quan trọng. Giáo Hội điều khiển một phần các lãnh chúa.

- Bằng cách nào?

- Bằng cách dứt phép thông công, có nghĩa là không cho họ ở trong Giáo Hội, từ chối không cho họ đi dự lễ và rước lễ. Nếu một vị lãnh chúa hay một vị vua hành động không đúng dưới mắt Giáo Hội thì Giáo Hội có quyền gạt họ ra ngoài xã hội. Quả thật, vào thời Trung Cổ, dân chúng không sống trong một xã hội không có tôn giáo! Ở Pháp cũng như ở các nước khác của u châu người dân không có quyền tin cái gì khác. Nếu không họ có thể bị các tòa án của Giáo Hội kết án và đem lên giàn thiêu.

Như thế, dần dần kitô giáo xen vào chính trị. Tôn giáo của tình thương, của tin tưởng, của bác ái, của giải thoát trở nên uy quyền trọng tâm của xã hội. Giáo Hội công giáo thu góp được tài sản, đất đai, các cơ sở mênh mông, tiền bạc rất nhiều. Vào thời Phục Hưng, một vài giám mục giàu có cực kỳ. Họ, đáng lý phải nghèo, phải phục vụ mọi người thì trở thành lãnh chúa và sống xa hoa. Mặt khác họ tổ chức đủ loại buôn lậu. Thay vì nhân danh Chúa để tha thứ, họ đem bán tha thứ. Tín hữu phải cho tiền để được lên Thiên Đàng nhanh chóng!

- Không ai chống đối sao?

- Có chứ! Những người tin lành! Các loại buôn lậu này đã làm một số người kitô bực mình và giận dữ – người ta gọi họ là những người “chống đối-protestants” (protestant tiếng việt dịch là tin lành) bởi vì họ chống đối để có quyền khẳng định đức tin của mình và không tùng quyền Giáo Hội công giáo. Họ thấy Giáo Hội không còn theo tinh thần của Chúa Kitô. Các người chống đối này bắt đầu từ chối không vâng lời giáo hoàng. Một trong những nhà sáng lập đạo tin lành là một tu sĩ người đức Martin Luther, sống vào thế kỷ thứ 16. Đó là thời gian bắt đầu cuộc Cải Cách. Có Jean Calvin và những người khác. Họ khẳng định, là người kitô không cần có giáo hoàng, giám mục hay toàn bộ hệ thống của Giáo Hội công giáo mà chỉ cần lời Chúa. Điều thiết yếu là những gì Chúa Kitô nói, những lời nói được viết lại trong Phúc m, bốn quyển thuật lại đời sống Chúa Giêsu của Mat-tê-ô, Mác-cô, Lu-ca và Gioan.

- Như thế những người tin lành muốn đi trở lại những gì Chúa nói...

- Đúng vậy, đạo tin lành muốn đi trở lại nguồn của kitô giáo. Dưới mắt người tin lành, có quá nhiều người là người kitô chỉ ở “bề mặt” hay “bên ngoài.” Họ đọc kinh, họ làm những cử chỉ điệu bộ nhưng họ không thật sự là người kitô trong lòng. Như thế phải thay đổi tình trạng này, làm lại, cải cách lại.

Vì thế Giáo Hội tin lành cũng gọi là “Giáo Hội thoát thai từ cuộc Cải Cách.”

Các điều chính mà đạo tin lành khẳng định có thể tóm tắt như sau:

* Chúa thương loài người dù loài người không xứng đáng. Phúc m là tin mừng.

* Điều quan trọng là có đức tin, tin tưởng vào Chúa.

* Chỉ một mình mình đứng trước mặt Chúa và với lương tâm của mình. Không cần giáo hoàng, không cần quyền uy của Giáo Hội với một giáo lý bắt buộc.

* Điều đáng kể là các điều răn của Chúa. Uy quyền duy nhất là quyển Kinh Thánh.

- Còn người hồi giáo họ tin cái gì?

- Họ cũng tin ở một Chúa duy nhất, vĩnh cửu và toàn năng. Đối với người hồi giáo, điều quan trọng nhất là tùng thuận vào Chúa, là hoàn toàn theo ý Chúa. “Islam” có nghĩa là tùng thuận và “musulman” có nghĩa là “nhu thuận”. Dù sao đó cũng là điều họ thường nói. Đúng ra hai chữ này có cùng nguồn gốc ở tiếng ả-rập có nghĩa là “làm hòa bình”. Như thế theo nghĩa đen, người hồi giáo là người “làm hòa bình” với Chúa.

- Và sách của họ cũng là Kinh Thánh?

- Không, đó là sách Coran. Trong các chương sách Coran có rất nhiều đoạn tương tự với những đoạn của Kinh Thánh nhưng đó là một quyển sách hoàn toàn khác. Sách Coran là quyển sách của tiên tri Mohammed. Ông sinh năm 570 và chết năm 632 kỷ nguyên này. Đó là vị tiên tri lớn cuối cùng và đạo hồi là tôn giáo gần đây nhất trong các tôn giáo lớn của thế giới. Trước khi trở thành nhà tiên tri, Mohammed là một người đi buôn thường. Ông ở La Mecque và có cuộc sống đơn giản. Vào khoảng năm ông bốn mươi tuổi, lối ứng xử của ông thay đổi một cách hoàn toàn. Ông không ăn, ông bắt đầu đi lang thang. Ông có hàng loạt thị kiến trong một hang động ở trên núi vùng cao của La mecque.

Những biến cố này đã thuyết phục ông rằng chính Chúa nói với loài người qua trung gian của ông. Toàn bộ những lời Chúa mặc khải cho tiên tri Mohammed được viết và gom lại trong kinh Coran, có nghĩa là “đọc”. Đối với người hồi giáo, Chúa diễn tả và cho chỉ dẫn trong quyển sách này. Như thế tiên tri Mohammed không phải là một người thần thiêng nhưng ông là người chuyển lại lời Chúa. Ông nói: “Tôi chỉ là người mang sứ điệp.”

- Sứ điệp đó là gì?

- Trước tiên và đứng đầu hết là lời khẳng định sâu đậm và đòi hỏi của đơn thần giáo. Chúa là duy nhất. Không có một cái gì ngang hàng. Không có một cái gì được phối hợp vào Chúa, không có một cái gì so sánh với Chúa. Chúa ở trên hết tất cả mọi sự, tuyệt đối ở trên hết tất cả các thực tế của loài người và của tự nhiên. Cái gọi là “tuyên xưng đức tin” của hồi giáo, cái phải tin để được làm người hồi giáo là phải nói rõ ràng: “Tôi xác nhận chỉ có một Chúa là Allah và Mohammed là sứ giả của ngài.”

- Còn Chúa Kitô? Người hồi giáo nhìn Chúa Giêsu như thế nào? Đối với họ, đó không phải là con Thiên Chúa?

- Không, không phải là con Thiên Chúa. Giêsu là sứ giả của Chúa, là người được gởi đến, là một nhà tiên tri và rất đáng kính. Nhưng cũng chỉ là một người. Đối với người hồi giáo, nghĩ rằng Chúa có một người con và người con đó làm người là rất chướng tai. Nhất là ý tưởng này ngược lại với sự kiện Chúa là Chúa duy nhất. “Chỉ có một Chúa” điều đó có nghĩa Chúa là duy nhất. Thêm một lần nữa, trước hết đạo hồi muốn nhắc lại hiệu lực của đơn thần giáo. Đây không phải là lần đầu tiên khái niệm một Chúa duy nhất được tuyên xưng! Nhưng con người lúc nào cũng quên đặc tính duy nhất và tuyệt đối này của Chúa. Họ lại không thấy, phải xác nhận lại, phải liên tục nói lại.

- Vậy thôi?

- Trong một nghĩa nào đó, như thế là đủ! Nhưng một tôn giáo không thể nào xây dựng chỉ trên một xác nhận. Lời tuyên xưng đức tin mà chúng ta vừa nói là cột trụ đầu tiên của “năm cột trụ” của hồi giáo. Cột trụ thứ nhì là cầu nguyện. Trong ngày, người hồi giáo phải cầu nguyện năm lần, mặt hướng về La Mecque. Như thế họ sẽ nhớ Chúa hoài. Tôn giáo của họ đánh dấu các giai đoạn trong ngày gần như liên tục. Bởi vì không phải chỉ đọc các chữ và làm các hành vi một cách máy móc. Kinh Coran có nói “Bất hạnh cho ai đọc kinh mà lòng không ở đó.”

- Như thế cả cuộc sống của họ ở trong tôn giáo!

- Đúng như vậy. Đối với những người giữ đạo hồi, không có biên giới rõ rệt phân chia đời sống đạo một bên đời sống thường ngày một bên. Cột trụ thứ ba là bố thí. Người hồi phải cho người nghèo một phần của cải họ kiếm được. Nhưng quan trọng là họ làm mà không hy vọng được bù lại, không bất bình cũng không tự hào. Hai cột trụ cuối cùng là ăn chay và hành hương thánh địa La Mecque. Tháng Ramadan là tháng ăn chay, trong tháng này người hồi không ăn uống từ sáng sớm đến khi mặt trời lặn. Mỗi người hồi ít nhất đi hành hương La Mecque một lần trong đời.

- Như thế chỉ có những chuyện cần phải làm!

- Chỉ bề ngoài thôi. Nghĩ rằng đạo hồi là một tôn giáo chỉ bao gồm một loạt “các chuyện phải làm” là sai. Thái độ bên trong tâm hồn mới thiết yếu. Con thấy đó, việc bố thí cũng như tháng Ramadan ăn chay và hành hương La Mecque. Không phải chỉ những hành vi mới đáng kể mà những hành vi này đi theo tinh thần và cũng là một cách “làm hòa bình”. Thái độ này tiếng ả-rập gọi là ihsân, “hành động đẹp”, phương cách để làm việc tốt, tìm được phần thưởng đền bù trong chính nội tâm của mình.

- Ngày nay, có bao nhiêu người tin vào các tôn giáo này?

- Cần phải cẩn thận với các con số. Thực tế làm sao đếm? Người dân có sùng đạo không? Những người giữ đạo qua loa? Những người nói tin nhưng không giữ đạo? Những người sống trong một xứ sở mà nền văn minh thấm nhuần đạo này đạo kia? Thật là nhức đầu! Và thay đổi hoài. Theo ba thì điều này chẳng thật sự tốt. bởi vì các con số có thể làm người ta cạnh tranh nhau. Người ta sẽ hỏi ai đông ai ít, ai “thắng” ai “thua”. Đó không phải là một quan điểm tốt.

Dù sao, các tôn giáo đơn thần mà người ta gọi là các “tôn giáo của Sách Thánh” thì chiếm đại đa số.

- Có những tôn giáo Sách Thánh khác không?

- Không. Chỉ có ba tôn giáo lớn: do thái giáo, kitô giáo và hồi giáo. Có những tôn giáo khác tôn kính một quyển sách. Chẳng hạn ở Ấn, người xích tôn kính một quyển sách thiêng liêng. Ở Nhật, các phật tử của nhóm do thiền sư Nhật Liên sáng lập thời Trung Cổ cho rằng sách Pháp Hoa Kinh chứa đựng những điều thiết yếu cần phải hiểu để được giải thoát. Nhưng các chuyên gia về tôn giáo không có thói quen dùng thành ngữ “tôn giáo của Sách Thánh” để nói đến những trường hợp khác biệt này. Họ dành thành ngữ này để dùng cho do thái giáo, kitô giáo và hồi giáo.

Ai tin cái gì? Về phía Á châu: ấn giáo, phật giáo

- Có phải những tôn giáo của Sách Thánh là những tôn giáo duy nhất có những bản văn mà người ta tin là đến từ Chúa không?

- Không phải dễ để trả lời một cách đơn giản câu hỏi này bởi vì người ta sẽ gặp một trường hợp đặc biệt. Ở Ấn Độ, có những bản văn thiêng liêng làm nền tảng cho một tôn giáo mà người u châu gọi là “ấn giáo”. Sách Vệ Đà – tiếng phạn có nghĩa gần gần là “các hiểu biết” – trong ngôn ngữ thiêng liêng của An, đó là những bản văn rất xưa và ở Ấn người ta cũng xem đó là những bản văn được “mặc khải”. Dưới mắt người ấn giáo, đây không phải là những bản văn do loài người sáng tác. Sách Vệ Đà cũng được các nhà hiền triết đầu tiên của Ấn “công nhận.”

- Và ai nói? Con cá là Chúa!

- Con không thắng cuộc đâu! Đương nhiên con nghĩ: “Nếu các bản văn này không do người viết thì nó phải có nguồn gốc thần linh.” Đúng lô-gíc. Cũng không phải là sai: có một cái gì thần linh, siêu nhân, siêu nhiên trong nguồn gốc kinh Vệ Đà.

- Như vậy là Chúa! Con nói không sai!

- Nhưng con nói không có lý. Bởi vì không có một cái gì thực sự tương đương trong ấn giáo với ý tưởng một Chúa duy nhất, vĩnh cửu như trong các tôn giáo của Sách Thánh. Chúa không ở đây.

- Có nhiều thần trong ấn giáo?

- Có và không...

- Không rõ ràng rồi! Ba giải thích cho con hiểu thêm.

- Đúng, có nhiều thần. Mỗi vị thần có một truyền thuyết và có những đặc tính khác nhau. Các vị thần của Ấn Độ trải qua những cuộc phiêu lưu phi thường và chiến đấu chống với những loại quỷ sứ hoang đường. Thỉnh thoảng họ thay đổi hình dáng. Họ luôn luôn có những quyền lực ngoại hạng và thường có những vũ khí chưa từng ai có.

Dù vậy, người ta có thể nói các loại thần khác nhau này chỉ là những hình ảnh khác nhau của đấng Tối Thượng là đấng duy nhất! Như thế đây không phải là những vị thần thật sự khác nhau. Đứng trên quan điểm của người ấn giáo, đúng hơn đây là những mặt nạ, những bộ dáng bên ngoài, trên mặt. Đằng sau những mặt nạ này, dưới bề mặt này là “một cái gì” duy nhất, đấng Tuyệt Đối.

- Như thế có nhiều vị thần giống như có nhiều nhân vật nhưng chỉ có một diễn viên duy nhất đóng tất cả mọi vai. Diễn viên này là Chúa!

- Con nhìn cũng khá đúng... Dù sao nói như thế cũng chưa đủ! Bởi vì đấng Tuyệt Đối trong ấn giáo không giống với cái gọi là “Thượng Đế” trong Kinh Thánh hay trong kinh Coran. Đấng Tuyệt Đối không tạo dựng vũ trụ. Không phán xét các linh hồn để gởi lên Thiên Đàng hay xuống Địa Ngục. Trong ấn giáo không có thiên đàng hỏa ngục. Và thế giới này, toàn thể vũ trụ thực chất chỉ là một ảo tưởng to lớn.

- Điều đó muốn nói gì? Dù vậy chúng ta thực sự có thật!

- Thật sự không đến nỗi cực kỳ phức tạp nhưng điều này rất khác thói quen suy nghĩ của chúng ta, vì thế không nên dùng đôi mắt kính của chúng ta để nhìn các tôn giáo ở Ấn Độ. Khi chúng ta nói về “Thượng Đế”, về “tôn giáo”, về “cứu rỗi”, về “giải thoát” là chúng ta đã có trong đầu những ý tưởng không phù hợp với Ấn Độ. Chúng ta hãy bắt đầu bằng ý tưởng có về Thượng Đế. Đối với người do thái giáo, kitô giáo, hồi giáo, Thượng Đế là thần khí vĩnh cửu. Ngài tạo dựng vũ trụ và vũ trụ vật chất này ở bên ngoài ngài. Ngài cũng tạo dựng con người. Ngài làm cho con người biết ý của ngài bằng cách chỉ dẫn các lề luật phải theo. Và Thượng Đế cho con người khả năng chọn lựa, con người có thể tuân theo hoặc không tuân theo lề luật. Con người có thể sống tốt hay không tốt, công chính hay không công chính. Tóm tắt, đó là một loạt các điểm chung của các tôn giáo Sách Thánh. Người ta có thể nói rằng Thượng Đế và vũ trụ tách rời nhau. Dù sao vẫn là tách biệt.

- Còn ấn giáo không phải như vậy?

- Khá khác biệt. Trước hết, thế giới không được tạo dựng một lần nhưng nó được tạo dựng rồi phá hủy, rồi được tái tạo dựng... rất nhiều lần. Phải tưởng tượng có một hữu thể bao la khi thì thức khi thì ngủ. Đương nhiên mỗi “ngày” hay mỗi “đêm” có thể kéo dài hàng tỷ năm. Quan trọng là các xuất hiện và các biến mất của vũ trụ này nối tiếp nhau.

- Tại sao lại quan trọng?

- Để hiểu cái khác biệt đầu tiên với cách nhìn của các tôn giáo đơn thần. Họ không có cùng một khái niệm về thời gian. Đối với người do thái giáo, kitô giáo và hồi giáo, thế giới là đường thẳng. Đường thẳng này bắt đầu từ ngày tạo dựng vũ trụ. Và nó kéo dài đến “khi tận chung”, ngày Phán Xét cuối cùng có nghĩa là ngày tận thế. Đối với người ấn giáo, thế gian như một cái vòng. Vũ trụ sinh ra, lớn lên, rã ra và cuối cùng biến mất trước khi tái sinh, tái lớn lên, tái rã ra và tái biến mất lại... và cứ thế mà tiếp tục. Không ngừng, không một bắt đầu, không một kết thúc, không phải làm “một lần là xong.”

- Như thế thật sự không có một thế giới mà có nhiều thế giới!

- Đúng, chính xác như vậy: một chuỗi thế giới giống nhau. Các thế giới này có rất nhiều và tất cả đều đi qua những trạng thái giống nhau. Theo ấn giáo, lịch sử của vũ trụ và của nhân loại không phải được xây dựng lên một lần. Lịch sử này lặp lại. Đi qua đi về cùng những giai đoạn. Giống như một vòng quay.

- Con hiểu cái cách suy nghĩ về thế giới. Nhưng nó không thay đổi về Chúa?

- Con có lý, người ta có thể tưởng tượng Thượng Đế cũng là một Thượng Đế. Mỗi lần làm sai ngài lại tạo dựng lại nhiều lần. Nghe thì có vẻ kỳ cục nhưng cũng có thể tưởng tượng được. Dù vậy đó cũng không phải là tư tưởng của ấn giáo. Tư tưởng trọng tâm của ấn giáo là thế giới này như một loại giấc mơ của Thượng Đế.

- Nhưng giấc mơ thì không ở trong một người! Chỉ có trong đầu, không có trong thực tế!

- Đương nhiên. Nhưng con thử tưởng tượng đi, giống như trong một trò chơi, con và ba là những nhân vật của một giấc mơ. Chúng ta, cái bàn, cái ghế, cái nhà, tất cả những gì chung quanh chúng ta chỉ có mặt trong giấc mơ của một trí tuệ mênh mông. Như thế con sẽ nói gì bây giờ?

- Trước hết phải hy vọng trí tuệ làm giấc mơ này đừng thức giấc! Mình sẽ biến mất tất cả!

- Đồng ý. Cứ hy vọng! Nhưng chúng ta hãy cùng nhau suy nghĩ về ý tưởng này. Đương nhiên ý tưởng này có vẻ như rất lạ kỳ và điên cuồng. Dù vậy chúng ta cũng tiếp tục. Nếu thế giới này là giấc mơ của một trí tuệ lớn lao, vậy thì mọi sự chỉ tồn tại trong giấc mơ này, đúng không?

- Đúng, cả cái nghèo khổ và chiến tranh.

- Tất cả đều ở trong trí tuệ lớn lao này! Cả chúng ta! và nếu trí tuệ lớn lao này là Thượng Đế thì kết luận là gì?

- Là... chúng ta ở trong Chúa! Dù vậy chúng ta không phải là Chúa!

- Chúng ta hãy tiếp tục, phong cảnh sẽ đổi khác. Chúng ta quên đi một lúc câu chuyện giấc mơ của Thượng Đế. Trong các tôn giáo mà chúng ta nói vừa qua, cuối cùng, cái điều nổi bật là các ý tưởng “chia cắt” và “nối kết”. Thượng Đế và con người xa cách nhau. Thượng Đế là tinh thần, vũ trụ là vật chất. Con người là cả hai, vừa tinh thần vừa vật chất, tâm hồn và thể xác. Và vì thế có những tôn giáo, để vượt lên sự chia cắt này đã nối kết con người lại với Thượng Đế. Cũng một cách này, con người tách ra người này người kia, trong nghĩa con người là những cá thể đặc biệt. Và những cá thể khác nhau này phải sáng chế ra các cách để nối người này lại với người kia: tình yêu, tình bạn, tình đoàn kết.

Trong ấn giáo, việc làm sáng tỏ này thì khác. Người ta sẽ đi ngược lại và xác nhận rằng không có chia cắt. Thay vì khởi đầu từ một tình trạng mà mỗi người, mỗi vật tách rời nhau và con người xây một cái cầu để nối người này người kia lại với nhau thì ấn giáo sẽ chứng minh các chia cắt này chỉ là những ảo tưởng, ảo ảnh.

- Nhưng tại sao lúc nào cũng có ý tưởng là giấc mơ? Chúng ta có thật mà!

- Trong một bản văn danh tiếng của Ấn Độ có một cảnh người thầy nói người đệ tử nhìn cái cây đàng xa. Và người thầy nói với đệ tử đang nhìn cái cây: “Con là cái đó.” Rồi ông chỉ con ong, ông lại nói: “Con là con ong”. Cứ như thế rất nhiều lần. Công thức “Con là cái đó” ở Ấn gọi là “lời thánh” có nghĩa là không có chia cắt, không có khác nhau căn bản giữa con người, sự vật và súc vật.

- Nhưng con không phải là ba! Và ba cũng không phải là con ong! Con cũng không phải là cái cây! Mấy câu chuyện này là cái gì vậy?

- Đó chỉ là một cách để làm cho mình suy nghĩ thế nào là chia cắt, những chia cắt này chỉ có thể là hình thức bên ngoài. Đương nhiên con là con, ba là ba, con ong là con ong, cái cây là cái cây. Nhưng đối với ấn giáo, tất cả những điều đó có thể là Thượng Đế, là đấng Tuyệt Đối. Trong trường hợp này, các khác biệt, các chia cắt, các khoảng cách không bị loại bỏ ngay lập tức. Nhưng nó xuất hiện như những ánh phản chiếu trên nước chứ không phải là những thực tế rắn chắc.

- Tất cả những gì có mặt trong vũ trụ này có vẻ như được cấu tạo bởi cả đống chuyện nhưng thật sự chỉ là một chuyện phải không?

- Đúng, đúng như thế! Chuyện đó là đấng Tuyệt Đối. Người ta có thể nói đó là Thượng Đế nhưng với điều kiện phải thấy ý tưởng Thượng Đế này khác với ý tưởng Thượng Đế của người do thái, người kitô và người hồi giáo. Không phải một Thượng Đế khác với vũ trụ.

- Theo ấn giáo, chúng ta không khác với Thượng Đế?

- Không! Đối với người ấn giáo chúng ta phải làm sao hiểu rằng chúng ta cũng chính là Thượng Đế. Chúng ta sai lầm khi nghĩ rằng mình là những cá nhân tách biệt. Ngay khi chúng ta thật sự ý thức là tinh thần của chúng ta nối kết với toàn vũ trụ thì chúng ta đi ra khỏi các giới hạn của mình.

- Nhưng mình không thể nào làm bay đi cái thân xác! Con không hiểu điều này muốn nói cái gì?

- Vậy thì chúng ta hãy thử tưởng tượng một cách khác. Con tưởng tượng những giọt nước. Tròn, từng giọt tách rời nhau như khi con thấy nó nơi vòi nước. Từng giọt nước tách biệt giọt này giọt kia. con tưởng tượng mỗi giọt nước này là một người, một người như con và ba. Con có thể thấy đời sống của những giọt nước này một cách khác nhau. Nếu người ta tưởng tượng những giọt nước này có một đời sống vĩnh cửu, chẳng hạn chúng có thể cứ là những giọt nước độc lập này mãi mãi giống như tâm hồn của từng người. Nhưng người ta cũng có thể nghĩ nếu dội một luồng nước trên các giọt nước này và chúng tuôn ra biển. Khi giọt nước vào trong biển thì nó có biến mất không?

- Không, đương nhiên!

- Không đương nhiên như vậy. Nó biến mất vì nó riêng lẻ vì nó hòa vào nước của biển cả. Người ta có thể nói giọt nước trở thành mênh mông. Nó trở thành cả đại dương. Tóm lại, không có hàng rào, không có phân chia, không có chia cắt.

- Vậy thì sao?

- Vậy thì nếu chúng ta là những giọt nước, chúng ta có thể muốn giữ mãi là những giọt nước tròn, cá thể. Điều này giống như ý tưởng tâm hồn vĩnh cửu: tâm hồn sống vô tận một cách riêng biệt. Ngược lại, nếu chúng ta muốn hợp với đại dương thì chúng ta hòa mãi mãi trong biển cả mênh mông này, đó là người ấn giáo muốn như vậy.

- Họ muốn có đời sống vĩnh cửu?

- Nhưng không giống như cách của người kitô và hồi giáo. Bởi vì khái niệm về cuộc đời của họ cũng khác nhau. Đối với người kitô và người hồi giáo, khi một người sinh ra, theo một nghĩa nào đó, họ không chết nữa. Thể xác của họ ngừng sống nhưng tâm hồn họ (giọt nước tròn) sẽ sống mãi mãi. Đời sống mãi mãi này có thể là một hạnh phúc vô biên. Theo người kitô và hồi giáo, ý tưởng sống mãi mãi, được Chúa thưởng là phương cách chính để họ chịu đựng những khó khăn của cuộc đời.

Ngược lại, theo nền văn minh Ấn Độ, ý tưởng sống vĩnh cửu làm họ nản chí. Bởi vì họ cho rằng sống là đau khổ dù có người sống thật hạnh phúc nhưng người đó cũng có những giây phút buồn bã. Và nhất là đối với họ, thời gian là một vòng quay, đời sống chúng ta cứ xoay kế tiếp nhau, giống như các điểm khác nhau của một vòng quay.

- Mình tái sinh bao nhiêu lần?

- Cứ cho là... ngàn lẽ một lần! Theo người ấn giáo, mỗi đời sống của con tùy vào những gì con làm ở đời sống trước. Nếu con làm tốt thì con sẽ được hạnh phúc hơn, có một đời sống khá hơn. Nếu con làm xấu, con sẽ tái sinh làm người nghèo, người bệnh và có khi làm súc vật. Chuỗi kế tiếp của các đời sống có lúc lên cao lúc xuống thấp. Khi còn tái sinh thì cái vòng này bất tận. Lúc nào cũng có ít nhiều đau khổ. Vì thế ý tưởng “đời sống vĩnh cửu” là ý tưởng khủng khiếp ở Ấn!

- Làm sao thoát ra được?

- Phải tránh sự sống!

- Chết!

- Không. Không tái sinh! Không phải cùng một chuyện. Những người được “giải thoát” không tái sinh. Họ được tách ra khỏi vòng sinh tử. Cũng như họ thoát ra được vòng thời gian.

- Vậy thì họ đi đâu?

- Mình không biết vì không thể nào suy nghĩ được điều này. Khi một giọt nước ở trong biển cả, giọt nước ở đâu?

- Và làm sao mình được giải thoát?

- Bằng cách diệt ham muốn, không bám vào những chuyện phù du, hiểu rằng chúng ta không tách ra khỏi đấng Tuyệt Đối.

- Người phật tử cũng vậy sao?

- Trên điểm này, đúng, các ý tưởng của phật giáo và ấn giáo có nhiều điểm giống nhau. Không hoàn toàn giống nhau nhưng cùng một gia đình.

- Vậy thì đâu là những điểm khác nhau?

- Đúng hơn phật giáo là một lối sống khôn ngoan, sau đó mới biến thành một tôn giáo. Ba thử giải thích cho con như vậy. Khôn ngoan không bắt buộc phải buồn bã! Đối với trẻ con “ngoan đi” có nghĩa là “ở yên, đừng làm những gì con muốn”. Không hấp dẫn! Chữ này đối với người phật giáo có nghĩa đó là một cách để hiểu thế giới này, cho phép mình thay đổi các ước muốn, thay đổi cuộc đời. Ý tưởng khôn ngoan không bao gồm ý tưởng của một thế giới thần thánh hay lời Chúa mặc khải cho loài người. Vì thế một nền khôn ngoan không phải là một tôn giáo.

Nói phật giáo là một nền khôn ngoan sau đó trở thành một tôn giáo là có ý muốn nói gì? Đức Phật không bao giờ cho mình là một vị thần. Cũng không bao giờ nói ngài là sứ giả hay người được Thượng Đế gởi xuống. Đó là điểm khác biệt đầu tiên đối với các tôn giáo Sách Thánh. Mai-Sen nhận mười điều răn từ Chúa; Giêsu nói mình là Con của Chúa; tiên tri Mohammed là sứ giả của Chúa; sách Vệ Đà của ấn giáo không do loài người làm. Riêng Đức Phật là một người, chỉ là một người, ngài không tự cho mình là người truyền đạt lời được mặc khải. Ngài cho thấy một phương pháp để chấm dứt đau khổ và nói: “Đừng tin vào lời tôi! Hãy tự mình chứng nghiệm!”

- Ngài sống vào thời nào?

- Người ta biết ngài sống vào thế kỷ thứ 5 trước công nguyên cùng thời với triết gia Socrate của hy lạp. Gautama – sau này ngài có tên là “Bụt” có nghĩa là người “Tỉnh Ngộ” - sống ở Ấn Độ, bên bờ sông Gange. Theo truyền thuyết ngài là con của một vị vua. Vua có một vương quốc nhỏ và rất bảo vệ hoàng tử. Vua muốn nuôi dạy con mà không cho con biết các đau khổ của trần gian. Hoàng tử sống trong nhung lụa sang trọng với áo quần đẹp, dầu thơm, âm nhạc nhưng không được đi ra khỏi hoàng cung. Một ngày nọ, chàng chiến sĩ trẻ - Đức Phật – quyết định đi ra khỏi hoàng cung...

- Dù vua cha cấm?

- Đúng, và ngài gặp ba chuyện làm ngài khám phá ra người ta đã giấu ngài cho đến giờ này: bệnh tật, già nua, chết chóc. Ngài hiểu đây là những chuyện không thể nào tránh được. Và thế là ngài khám phá ra sự đau khổ của đời sống con người. Điều này làm cho ngài muốn đi tìm một phương cách để tránh đau khổ. Ý tưởng trọng tâm của phật giáo là chấm dứt đau khổ. Làm sao để không còn đau khổ? Đó là điểm khởi đầu. Làm sao có thể loại bỏ bệnh tật, già nua và cái chết, phải tìm một phương cách để những điều này ngưng làm chúng ta đau khổ.

Và thế là Gautama rời hoàng cung. Ngài từ giã vợ con vì ngài đã lập gia đình và có một con còn nhỏ. Ngài quyết định không làm chiến sĩ nữa. Ngài cắt bóc, bỏ con ngựa yêu quý và sống đời sống ẩn tu, có nghĩa là sống đơn độc, chuyên suy gẫm. Ngài sống gần các nhà hiền triết, họ khuyên ngài phải hy sinh và không ăn uống gì. Truyền thuyết kể ngài chỉ ăn mỗi ngày một hạt gạo. Nhưng ngài nhận thấy đời sống khắc nghiệt này không phải là một giải pháp tốt. Không phải tự hành hạ mình mà làm cho mình khỏi đau khổ! Như thế ngài đã từ giã hoàng cung sang trọng của cha mẹ, bây giờ ngài cũng từ giã các vị thầy có lối sống khắc khổ. Ngài muốn tìm cho mình một đường đi riêng.

Con thấy đó, thật là khác với các tôn giáo mặc khải. Không có thần, không có ý Chúa, không có lời Chúa. Một người, một mình, qua suy gẫm thử đi tìm thế giới này vận hành như thế nào và bằng con đường nào để thoát khổ. Ngài quyết định ngồi dưới gốc cây bồ đề, bất động cho đến khi tìm được giải pháp. Chính lúc đó ngài biết được Ngộ. Ngài trở thành người Đạt Ngộ, “Bụt”. Ngài hiểu từ đâu có đau khổ và làm sao ngừng đau khổ.

- Một ý tưởng ma-gíc!

- Đúng, con có lý. Cũng giống như ma thuật, bởi vì, bỗng nhiên ngài hiểu tất cả, ngài hiểu cách tổ chức thế giới này. Nhờ vào hiểu biết này, ngài có thể tìm ra con đường để tránh đau khổ.

- Con đường nào?

- Nếu chúng ta đau khổ là vì chúng ta mong muốn những chuyện không lâu dài. Nếu chúng ta muốn trẻ, tuổi trẻ không kéo dài. Muốn đẹp mãi, sắc đẹp qua đi. Sống mãi, sẽ chết một ngày. Như thế chúng ta bám dính vào những chuyện chóng qua bên ngoài, chúng ta đau khổ vì chúng biến mất. Nếu chúng ta bỏ được bám dính, giữ một khoảng cách thì chúng ta không còn đau khổ nữa. phương cách để buông bỏ – bởi vì quyết định thôi cũng chưa đủ! – là phải có một cách sống mà Bụt gọi là “chánh đạo” trong quan hệ với người khác, trong quan hệ với chính mình. Đó là con đường trung dung: không quá căng không quá chùn. Như dây đàn vỉ cầm: quá căng thì đứt, quà chùn thì không ra tiếng. Như vậy trong quan hệ với sự việc, với người khác, với chính mình phải theo “con đường trung dung”, đi giữa bám dính và từ chối bám dính.

- Không giống gì với một tôn giáo!

- Đúng vậy, chưa giống. Những gì ba nói từ nãy giờ về phật giáo là phật giáo gợi ra một lối sống đặc biệt, một khôn ngoan, gần như một triết lý nhưng không thật sự là một tôn giáo. Đừng quên một yếu tố quan trọng trong phật giáo là lòng trắc ẩn. Một loại thương xót người khác, thương xót tất cả mọi hình thức của cuộc sống đau khổ. Làm nhẹ nỗi đau của người nghèo, người yếu, không lợi dụng sức mạnh của mình, không sống ích kỷ, nhường nhịn người khác, đoàn kết với tất cả những người khốn khổ, đó là những nét chính của lòng trắc ẩn. Tất cả các tôn giáo đều có chiều hướng này, tất cả đều đặt giá trị cho lòng: tận tâm, bác ái, tương trợ.

Trong phật giáo, lòng trắc ẩn này trải rộng ra đến mọi hình thức của sự sống, kể cả súc vật. Có một câu chuyện cổ tích cho trẻ con, trong câu chuyện này Bụt gặp một con sư tử cái không có sữa cho con uống, cũng không tìm ra thức ăn, các con của con sư tử sắp chết. Động lòng thương, Bụt để con sư tử ăn thịt mình! Đương nhiên đây chỉ là một câu chuyện nhưng nó cho thấy lòng trắc ẩn trong đạo phật không chỉ giới hạn cho con người mà thôi.

- Cuối cùng, đạo phật cũng là một tôn giáo?

- Đúng, nhưng phải nói sự kiện xảy ra như thế nào. Khởi đầu, Bụt xây dựng một cộng đồng, cộng đồng này không hẳn là một cộng đồng tôn giáo theo nghĩa thông thường của chúng ta. Các tu sĩ có một lối sống nghiêm nhặt. Họ đi ăn xin để sống, họ không có cái gì hết ngoài bộ áo quần, họ để hết tất cả thì giờ để suy gẫm. Nhưng họ không đọc kinh. Họ cũng không có một buổi lễ nào. Dù đó là những yếu tố quan trọng để có thể nói về một tôn giáo! Hơn nữa, lúc mới đầu chỉ có các nhà sư mới được gọi là phật tử. Dân chúng không phải là tu sĩ thì ở bên ngoài. Họ có thể nuôi ăn các nhà sư chứ không làm gì thêm hết!

Thời gian làm thay đổi dần dần. Trong toàn Á châu, các người cha gia đình, các nông dân, các người đi buôn đều thành phật tử đến độ các nhóm tu sĩ ngày càng nhiều và càng có ảnh hưởng. Dân chúng bắt đầu niệm phật cho công việc, cho mùa màng, cho gia đình họ. Các tu viện mở rộng. Họ bắt đầu có đất đai. Đôi khi họ cũng có những gia sản rất giàu có. Các người ăn xin trở thành chủ nhân! Ở một vài điểm, cuộc cách mạng này cũng giống như cuộc các mạng của đạo công giáo vào thời Trung Cổ ở u châu. Các tu sĩ phật giáo bắt đầu tổ chức những buổi lễ cho dân chúng, các nghi lễ với lời tụng kinh, nhang trầm, của lễ, hoa quả dâng lên Bụt. Phật giáo dần dần biến đổi thành một tôn giáo. Và người ta còn xem Bụt như một đấng thần linh, siêu tự nhiên.

- Nhưng ngài chỉ là một người!

- Chắc chắn nhưng trong lịch sử loài người, người ta thấy sự thay đổi vị trí rất thường. Qua bao nhiêu thế kỷ, ở trong tất cả mọi xứ, những ai chịu đựng đau khổ đều muốn ngừng đau khổ. Chữa lành một em bé sắp chết, tránh một tai nạn đang đe dọa, ngừng một cuộc chiến đang hoành hành, đó là những hy vọng của con người. Thường thường, giải pháp thì ở quá tầm sức của chúng ta. vậy thì nhờ ai giúp đỡ? Nhờ ai để cái không thể biến thành cái có thể? Con người cầu cứu một lực ở cao. Họ cầu nguyện, họ van xin. Và nếu đứa bé được chữa lành, tai nạn được tránh, chiến tranh chấm dứt, họ tạ ơn. Và đó, dù muốn dù không, nó thuộc vào lãnh vực tôn giáo.

Để kết luận

Nhiều tôn giáo,

một tôn giáo

hay không có tôn giáo nào?

- Ba nghĩ là mình đã nói hết tất cả chưa?

- Ồ không! Chúng ta đã làm một con đường. Nhưng cũng còn rất nhiều giải thích khác. Người ta có thể đi lại con đường của chúng ta và thêm vào đó khối chuyện. Trong từng tôn giáo, có hàng loạt tín ngưỡng khác nhau. Chúng họp thành như từng nhóm gia đình. Nếu người ta muốn giải thích nhiều hơn, chẳng hạn phải nói chính xác những khác biệt đã có sẵn trong do thái giáo giữa những người sépharades bị đuổi khỏi Tây Ban Nha năm 1492 là những người do thái Bắc Phi và những người ashkénazes là những người Đông u. Trong kitô giáo thì phải kể đến Giáo Hội chính thống tách rời khỏi Giáo Hội công giáo năm 1000 và ngày nay họ ở Nga và nhiều nước Đông u. Nơi những người theo đạo tin lành thì phải phân biệt giữa giáo phái luther và giáo phái calvin, giáo phái ba-tít. Nơi người hồi giáo thì phân biệt người sunnite và người chiite.

- Như vậy, chẳng bao giờ chấm dứt!

- Nếu là lãnh vực hiểu biết thì chẳng bao giờ hết! Quan trọng là bắt đầu định hướng. Ở ấn giáo còn phải phân biệt người vishnouiste, đệ tử của thần Vishnou và người shivaite, đệ tử của thần Shiva. Nơi người phật tử thì còn phân biệt “Tiểu Thừa” và “Đại Thừa”, hai nhánh khác nhau của phật giáo. Rồi còn phải nói đến Phi châu, giải thích những ý tưởng rất vi tế rằng các tôn giáo truyền thống ở phi châu mặc cho cái chết, thể xác và thiên nhiên tâm hồn con người. Rồi ở Nhật Bản, việc thờ phượng tổ tiên và tôn giáo truyền thống shinto. Ở Trung Hoa, khổng giáo, minh triết do Khổng Tử để lại và lão giáo...

- Ba đừng đi nhanh quá, còn zen nữa! (cười)

- Zen, đúng là cái mình cần phải nhắc đến, phải giải thích, đó là một hỗn hợp phát triển ở Nhật giữa lão giáo ở Trung Hoa và phật giáo ở Ấn Độ...

- Ba ngừng lại! Ba sẽ làm một bộ bách khoa sau đi!

- Và nếu người ta tìm thấy ở đây cả “ngàn” tôn giáo mà từ đó chúng ta đã bắt đầu. Và nếu người ta nói ngược lại, chỉ có một? Dù cho bề ngoài có rất nhiều thể loại tôn giáo, trên thực tế, người ta có thể nói tất cả các tôn giáo đều nói đến một chuyện. Mình có thể tưởng tượng, “trong sâu thẳm” các tôn giáo đều giống nhau. Như những con đường khác nhau nhưng tất cả đều khởi hành cùng một chỗ hoặc tất cả đều đến cùng một đích. Ý tưởng này không mới lạ. Nó vẫn thường xuyên được phát triển.

Có cả một tôn giáo phát triển khởi từ ý tưởng này! Đó là tôn giáo Baha’is vừa xuất hiện cách đây một thế kỷ và ngày nay có rất nhiều tín đồ ở nhiều nước trên thế giới. Tôn giáo này xác nhận tất cả tôn giáo đều họp lại chung quanh cùng một lý tưởng là công chính, huynh đệ và tôn trọng từng cá nhân. Và những gì làm các tôn giáo gần nhau thì quan trọng và sâu xa hơn là những gì làm họ chống nhau. Dù cho văn hóa, ngôn ngữ, truyền thống của họ khác nhau nhưng sứ điệp chính của tất cả các tôn giáo trong sâu thẳm vẫn giống nhau.

- Chắc rồi! Nhưng sứ điệp là gì?

- Về phần ba, ba không chắc là cách nhìn này đúng! Nhưng đương nhiên đó là một cách nhìn làm cho mình yên tâm. Tất cả mọi người đều đồng ý về điều thiết yếu. Các tranh cãi sẽ là những sai lầm hoặc những điều nói quá. Dù vậy, theo ba hình như giữa các tôn giáo vẫn có những chống đối mà người ta không dễ gì tẩy xóa một cách dễ dàng. Có tôn giáo xây dựng trên ý tưởng Thượng Đế là đấng sáng tạo và phán xét, có tôn giáo thì không để ý đến ý tưởng này. Chắc chắn các tôn giáo dù rất khác nhau vẫn có thể học hỏi để tôn trọng nhau, cùng tồn tại với nhau, cùng sống chung với nhau một cách khoan dung và thông hiểu. Nhưng các tôn giáo không thể giải tán để họp lại thành một tôn giáo lớn của hoàn vũ.

- Sẽ là một hỗn hợp kỳ lạ!

- Cũng có một cách nghĩ khác là tất cả các tôn giáo khác nhau bổ túc cho nhau.

- Giống như các mẫu của trò chơi ráp hình puzzle?

- Đúng, một cách so sánh hay! Tưởng tượng mỗi mẫu puzzle đều có hình thức riêng của nó nhưng nó lồng vào nhau. Các mẫu ráp chung lại với nhau cho một hình ảnh rất khác với từng mảnh rời. Dù các tôn giáo không bổ túc cho nhau một cách chính xác như các mẫu puzzle nhưng người ta cũng có thể tưởng tượng nếu họ xích lại gần nhau thì họ sẽ có những khía cạnh bổ túc cho nhau.

- Dù sao theo ý con, sống mà không có tôn giáo thì không thể được.

- Cái đó cũng tùy. Nếu con nói đến đời sống của một người, thì có thể được. Rất nhiều người sống mà không tin vào ở một tôn giáo nào ngay cả không thắc mắc là có tôn giáo hay không. Nhưng nếu con nói đến toàn nhân loại thì ba đồng ý với con. Theo ba thì gần như nhân loại không thể sống mà không có một tôn giáo nào.

- Tại sao?

- Vì hai loạt lý do. Lý do đầu tiên là ở “trong đầu.” Luôn luôn có và theo ba, sẽ luôn luôn có, nơi con người, một sự lôi cuốn về một cái gì vượt quá nó. Trong tinh thần, trong quả tim mình, chúng ta có một quan hệ nào đó với vô tận. Ít nhiều chúng ta cảm nhận điều này nặng nhẹ nhưng không bao giờ chúng ta không có cảm nhận này. Trọng tâm của tất cả các tôn giáo, chắc chắn là có trải nghiệm lôi cuốn về vô tận này. Chúng ta thấy nó ở trong chính con người mình, một cách độc lập với tất cả hệ thống tín ngường.

Loạt lý do thứ hai liên hệ đến “bên ngoài cái đầu.” Con có nhận xét thấy không? Khắp nơi, các lễ lạc tôn giáo lúc nào cũng đi theo những giây phút quan trọng trong đời: ngày sinh, ngày ra khỏi tuổi ấu thơ, đám cưới, ngày chết. Đương nhiên đây không phải là chuyện tình cờ. Từng nhóm, từng xã hội đi theo từng con người khi họ mới chào đời, khi họ truyền sự sống, khi họ từ giã cuộc đời.

Theo ba, hai loạt lý do này không thể biến mất. Tôn giáo có thể thay đổi, có thể có dưới các dạng khác nhau, nhưng các tôn giáo vẫn tiếp tục tồn tại. Đó là chuyện dĩ nhiên.

- Vậy thì là người vô thần là không thể được!

- Chắc chắn được chứ! Cẩn thận con đừng lầm “ vô thần-athée” và “không thể biết được-agnostique”.

Agnostique-không thể biết được (agnostique - tiền ngữ a trong tiếng hy-lạp có nghĩa là “không”, và gnosis là “biết”), là không có tôn giáo, không có ý kiến, nghĩ rằng không thể nào biết được sự thật trong lãnh vực tôn giáo. Đây là một thái độ ngày càng phổ biến rộng từ hai trăm năm nay trên thế giới.

Vô thần là một chuyện khác (athée cũng là một chữ hy lạp, a là “không”, théos là “thần”), nhưng nó mang một xác tín rất mạnh. Vô thần là không tin có Thượng Đế. Và đó cũng là một hình thức tín ngưỡng! Đương nhiên, đây là tín ngưỡng ngược lại với nhiều tôn giáo lớn. Nhưng không bắt buộc nó có một nghĩa tiêu cực về cảm nhận vô tận cũng như từ chối mọi lễ lạc. Thường thường người ta còn nghĩ vô thần là thái độ ích kỷ, không đạo đức, tuyệt vọng hoặc cả ba thái độ cùng một lúc! Vì những người có tôn giáo bắt buộc phải bác ái, quãng đại! Nên những người vô thần buộc phải vô cảm, không có quả tim! Người ta có thể tin không có Thượng Đế nhưng người ta vẫn thương người khác, vẫn tỏ tình đoàn kết với những người gặp khó khăn. Và người ta cũng có thể rất mộ đạo nhưng vẫn ích kỷ!

- Con, con nghĩ con người không thể nào vô thần được bởi vì ai cũng có một cách để suy nghĩ làm cho mình có một lòng tin. Theo con, khi người ta tin vào Chúa hay vào Bụt, họ thực hiện cho họ một hình ảnh toàn hảo mà họ không muốn, cũng không biết điều đó.

- Cuối cùng, trong tôn giáo cũng như trong tất cả các chuyện thiết yếu, đương nhiên lúc nào cũng có điều tốt nhất, điều tệ nhất.

Điều tệ nhất, chẳng hạn có thể là ngu xuẩn, u minh, tinh thần hẹp hòi, từ chối mọi phê bình, mọi thảo luận, tin chắc mình có lý, chỉ có một mình nắm được chân lý. Và như thế dẫn đến cố chấp không khoan dung, cuồng tín, dị đoan.

Điều tốt nhất là bác ái, trắc ẩn, đoàn kết, khoan dung, tôn trọng người khác. Và cũng là có ý chí để làm điều tốt, ý nghĩa của công chính, ý thức cuộc sống tốt đẹp. bao nhiêu là chuyện tốt đẹp!

- Người ta không bao giờ giữ những điều tốt nhất được sao?

- Có thể được nhưng không phải là chuyện dễ dàng. Bởi vì chung chung trong đời sống con người, người này không thể nào sống mà không có người khác. Sắp tới đây sẽ có người bằng tuổi con, rồi sau này sẽ có người bằng tuổi con của con, cứ thế mà thay đổi. Và ba mong có ngày các con sẽ làm được. Ba mong rồi cuối cùng các con sẽ xây dựng một thế giới mà tất cả các tôn giáo, kể cả các người không tôn giáo sẽ học để cùng sống chung với nhau: một quả đất tự do.

Ngày xưa, các tôn giáo không để cho con người tự do, bởi vì sinh ở đâu phải theo tôn giáo ở đó. Chọn lựa là điều không thể được. Không có chuyện thay đổi tôn giáo, cấm không được ở ngoài tôn giáo, không được phối hợp nhiều tôn giáo. Bây giờ, dễ dàng để so sánh, để suy nghĩ, để tham khảo về các tôn giáo khác nhau, để tìm tôn giáo nào hợp với mình, để chọn lựa sống với tôn giáo đó.

- Ba, con muốn hỏi ba một câu hỏi chót: theo ý ba, con có nên có một tôn giáo không?

- Không ai biết được điều đó, trừ...

- Trừ ai?

- Chính con!

Lời cám ơn

Chúng tôi cám ơn sự hỗ trợ ở nhiều mặt khác nhau của các bạn để giúp cho việc chuẩn bị xuất bản quyển sách này. Chúng tôi ghi ra đây danh sách theo thứ tự mẫu tự:

Laura Atran-Fresco, Tatiana Atran-Fresco, Paul Audi, Janie Bénas và nhóm nhà tranh Cala di Sole, Tahar Ben Jelloun, Claude Cherki, Fabienne Droit-Galimard, Nadine Fresco, Gabrielle Gelber, Yvette Gogue, Jean-Claude Guillebaud, Roland jaccard, Maurice Olender, Françoise Peyrot, François Rachline, Jean-Louis Schlegel.

Qua lời khuyên, qua lòng tin tưởng, qua tình bạn, qua tình trìu mến tất cả đã giúp chúng tôi rất nhiều.

Đương nhiên tác giả vẫn là người chịu trách nhiệm về nội dung và hình thức cuối cùng của quyển sách.

Marie Droit-Galimard và Roger-Pol Droit

Trại tập trung Auschwitz giải thích cho con gái tôi

(CỦA ANNETTE WIEVIORKA)

Tặng Mathilde, con gái tôi .

Tặng Sophie, Ève, Elsa và Nadia, các cháu của tôi.

Auschwitz expliqué à ma fille

Tác giả: Annette Wieviorka

Hè năm ngoái, chúng tôi gặp Berthe trên bãi biển, Berthe là một trong những cô bạn ngày xưa của tôi. Mười năm trước, tôi có phỏng vấn bà về thời gian bà bị giam cầm ở trại tập trung Auschwitz-Birkeneau. Từ đó chúng tôi kết bạn với nhau. Không có một tuần nào mà chúng tôi không gặp nhau hay ít nhất là nói chuyện qua điện thoại về các biến cố thời sự liên hệ đến nạn diệt chủng của người Do-Thái: vụ án ông Maurice Papon, cuốn phim Cuộc Đời Vẫn Đẹp của Roberto Benigni... Mathilde, cô con gái lúc đó mới mười ba tuổi của tôi không biết là Berthe hồi xưa đã từng bị giam ở trại tập trung Auschwitz. Thường thường, khi tôi vắng mặt, con gái tôi nói chuyện qua điện thoại với Berthe. Vậy mà mùa hè năm ngoái, con tôi bị sốc khi thấy các con số xâm trên cánh tay trái của Berthe, xâm với một loại mực màu xanh đã bạc màu. Bỗng một cách dữ dội, tất cả những sinh hoạt trong nhà, trên truyền hình, qua phim ảnh hay qua trường học như mang một cái gì thật hiện thực.

Cách đây vài năm, Mathilde phải tập làm gia phả. Cháu biết bốn ông bà nội ngoại nhưng đến đời ông bà cố cháu không biết chính xác ngày sinh, ngày chết. Bên phía ba cháu, Rywka Raczymow, bên phía tôi Roza và Wolf Wieviorka chết ở trại tập trung Auschwitz. Chawa Perelman, cố ngoại cháu bị người Đức giết ở Chalon-sur-Saône trong trận bố ráp Vél’ d’Hiv’ ngày 16-07-1942 khi ông cố gắng vượt qua biên giới phân chia vùng bị chiếm đóng và vùng tự do. Ngoài ra cháu còn có chú bác cô dì cũng bị chết nhưng tên của họ không ở trong gia phả. Cha của cháu và tôi mỗi người đều mang tên riêng của một trong những thân nhân đã chết ở Auschwitz. Có phải đó là dấu vết của một gia sản được thừa kế? Anh là văn sĩ, còn tôi là sử gia, một cách gián tiếp, chúng tôi hứng chịu câu chuyện này, chúng tôi cống hiến một phần công việc của mình để nắm rõ nó. Mười ba tuổi, Mathilde không thể nào không biết chuyện này. Chúng tôi và bạn bè lại thường xuyên nói về đề tài này. Ở nhà, rất nhiều sách vở tạp chí nói đến các sự kiện này. Mathilde cũng nghe tôi nói trên đài phát thanh và đài truyền hình. Dù vậy, cháu chưa bao giờ đặt câu hỏi một cách thật sự. Tôi cũng chưa bao giờ “giải thích” cho cháu.

Điều làm tôi ngạc nhiên là khi tôi cố gắng trả lời cho Mathilde, cố gắng giải thích thế nào là trại tập trung Auschwitz thì các câu hỏi của cháu lại cũng là những câu hỏi tôi đã tự đặt cho tôi, hoặc đó cũng là những câu hỏi từ một nửa thế kỷ này các nhà sử học, các triết gia cũng đã đặt và họ cũng không trả lời được. Đơn giản vì nó được diễn tả một cách sống sượng, một cách trực tiếp. Vì là sử gia nên tôi mô tả trại tập trung Auschwitz, giải thích thế nào là tiến trình diệt chủng người Do thái một cách dễ dàng nhưng vẫn còn một câu hỏi trọng tâm không thể nào hiểu được, không thể nào giải thích được: tại sao người đức quốc xã muốn loại bỏ người Do thái ra khỏi hành tinh? Tại sao họ dùng bao nhiêu năng lực để đi khắp u châu nơi những nước họ chiếm đóng từ Hòa Lan đến Pháp, từ Ba Lan đến Salonique để tìm trẻ con và người già cốt chỉ để giết họ.

***

- Vì sao có con số xâm trên cánh tay của bác Berthe?

- Bác Berthe bị cưỡng bức đem đi giam ở trại tập trung ngoài nước có nghĩa là bác bị bắt đi ra khỏi xứ – ngoài ý muốn của bác – bác ở Pháp và bị bắt đi qua Ba Lan. Khi người ta nói đến những người bị cưỡng bức bắt đi trong Thế Chiến Thứ Hai là muốn nói đến những người bị bắt đi đến một trại tập trung.

- Tại sao mẹ nói bác bị bắt qua Ba Lan?

- Vì trại tập trung Auschwitz mà bác Berthe bị đưa đến ở trên lãnh thổ nước Ba Lan.

- Cuộc đời của bác Berthe như thế nào? Thật là lạ lùng, con biết bác từ lâu nhưng con không biết gì về bác hết.

- Ngày 16-07-1942 bác bị bắt ở Paris. Ngày hôm đó, theo lệnh của người Đức, cảnh sát Pháp đã bắt gần 13 000 người Do thái. Gia đình con cái họ bị tập trung ở một vận động trường lớn gọi là Vélodrome d’Hiver. Vì thế người ta gọi cuộc bố ráp hàng loạt này là Vél’ d’Hiv’.

- Bố ráp là gì?

- Đó là cuộc bắt bớ hàng loạt mà cảnh sát làm một cách bất ngờ. Ngày nay các tòa nhà của Vélodrome d’Hiver đã bị phá hủy nhưng hàng năm có một buổi lễ tưởng niệm ở tại đây. Lúc đó bác Berthe mới mười chín tuổi, bác còn độc thân. Bác không bị đem tới vận đồng trường Vélodrome d’Hiver nhưng bác và các người độc thân hoặc các cặp không có con bị đem lên xe buýt đưa đến trại Drancy gần Paris.

- Hồi đó Drancy cũng là một trại tập trung?

- Đúng, nếu gọi trại tập trung là nơi giam những người mất tự do. Nhưng Drancy không giống như những trại tập trung của Đức quốc xã. Vào thời bác Berthe, Drancy là trại chuyển tiếp: người ta bị giam ở đó một thời gian ngắn trước khi đưa ra một trại ở nước ngoài. Bác Berthe ở đó khoảng mười lăm ngày. Rồi bác bị đưa – cũng bằng xe buýt - đến nhà ga Bobigny, một nhà ga nhỏ. Cùng với vài ngàn người khác, người ta đẩy bác lên một toa tàu chở hàng hóa. Cuộc hành trình dài ba ngày ba đêm. Ba ngày ba đêm khủng khiếp. Trời mùa hè nên nóng như lửa, đàn ông đàn bà trẻ con nằm chất đống trong tàu, không có gì ăn và nhất là không có gì uống. Cái khát có thể làm mình điên. Một vài người điên thật sự. Rồi họ đến một nhà ga nhỏ mà cho đến lúc đó chưa một ai biết đến tên. Tiếng Ba Lan là Oswiecim, tiếng Đức là Auschwitz.

- Tại sao một nơi mà có hai tên?

- Trong góc xó hẻo lánh này của thế giới, ở miền nam Ba Lan là tỉnh Haute-Silésie mà nước Đức thôn tính năm 1939 nên người Đức đặt tên đức.

Khi cánh cửa toa tàu mở ra – con đã thấy cảnh này được dựng lại trong rất nhiều phim - , bác Berthe nghe những tiếng hét bằng tiếng đức, tiếng chó sủa. Vì bác đã sống ở Đức đến mười tuổi, năm 1933 sau khi Adolf Hitler lên cầm quyền bác mới qua Pháp nên bác hiểu nghĩa của những tiếng kêu này: họ phải đi nhanh lên, phải bỏ va li của họ ở trên ga. Họ ốm yếu không tả được, đầu tóc bị cạo, mặc áo quần đồng phục sọc như một loại đồ ngủ. Lúc đó người Đức loan báo ai mệt thì đến trại bằng xe vận tải, họ chia làm hai nhóm. Những người mệt mỏi, những người già, trẻ con và đàn bà mang thai lên xe vận tải. Những người khác, trong số đó có bác Berthe thì đi bộ. Sau đó, đàn ông đàn bà bị tách ra. Mỗi người ở một trại. Bác Berthe ở trại Birkenau dành cho đàn bà, cách trại chính là trại Auschwitz ba cây số. Trại Birkenau thuộc trại Auschwitz.

- Và chuyện gì xảy ra cho họ?

- Phụ nữ bị bắt buộc cởi áo quần. Vào thời buổi đó, phụ nữ giữ kín đáo hơn ngày nay và họ không bao giờ trần truồng trước mặt người khác. Đối với nhiều người đây là sự sỉ nhục đầu tiên. Rồi người ta lục soát họ kể cả những nơi thầm kín nhất. Rồi người ta đưa họ vào phòng tắm đứng, cạo lông họ: đầu, nách, bộ phận sinh dục. Người ta đưa áo quần cho họ. Không phải loại áo ngủ có kẻ sọc như mình thấy trong hình, trong phim ảnh hay trong các viện bảo tàng nhưng là loại áo quần rách rưới, đôi khi còn rất dơ; thật ra đó là áo quần của các người bị bắt giữ trước đây mà người Đức thải ra vì không còn tốt hoặc là áo quần các phụ nữ bị giam cầm trước đã mặc. Và rồi họ xâm một con số lên da, họ dùng viết bằng kim loại với mực xanh, một loại mực không tẩy xóa được.

- Chắc đau lắm?

- Theo đa số nói cho mẹ biết thì không đau lắm. Nhưng xâm lên người một con số là tước đi cái cuối cùng họ còn giữ được, tên của họ. Từ nay, vĩnh viễn họ bị gọi bằng một con số. Con số này họ phải nói lên bằng tiếng đức mỗi buổi sáng, chiều đứng ngoài sân để điểm danh, có khi đứng hàng giờ. Họ không còn giữ một cái gì thuộc về đời sống trước kia trên người họ, không một đồ vật, không một tấm hình, không một áo quần. “Không còn gì thuộc về chúng tôi”, văn sĩ Primo Levi viết trong quyển Nếu Đó Là Một Người xuất bản khi ông được thả ra khỏi trại: “họ lấy áo quần, giày dép và cả tóc của chúng tôi. (...) Họ lấy đến cả cái tên của chúng tôi; nếu chúng tôi muốn giữ cái tên đó, chúng tôi phải tìm trong con người chúng tôi một sức mạnh cần thiết để đàng sau cái tên này còn có một cái gì của chúng tôi, của những gì chúng tôi có ngày xưa, còn tồn tại lại”. Họ đi vào một thế giới khác. Đó là tâm trạng mà rất nhiều người sống sót cho biết. Nhưng có thể văn sĩ Primo Levi là người mô tả rõ nhất: “Bây giờ thử tưởng tượng một người không những mất hết thân nhân mà còn mất nhà, mất thói quen, mất áo quần, mất tất cả để cuối cùng mất trắng mọi sự: đó là một con người trống rỗng, giảm thiểu xuống chỉ còn biết đau khổ và làm các nhu cầu hàng ngày, không còn biết minh định, quên hẳn nhân cách: bởi vì đây là chuyện không phải là hiếm, khi người ta mất tất cả, mất cả chính mình; chỉ còn là cái xác mà người khác có thể quyết định sự sống, cái chết một cách nhẹ nhàng, chẳng cân nhắc xem người đối diện có còn là con người hay không mà chỉ xem đó là dụng cụ còn hữu ích hay không.”

- Con không biết bác Berthe là người Đức, và cũng không biết bác đã rời nước Đức năm 1933 khi Hitler lên cầm quyền.

- Bác Berthe đúng thật là người Đức. Gia đình bác sống y hệt các gia đình Đức khác cùng tầng lớp xã hội. Cha của bác là bác sĩ. Ông làm việc trong bệnh viện cùng các đồng nghiệp khác. Ngay khi Hitler và đảng đức quốc xã lên cầm quyền, lòng hận thù người Do thái của Hitler biến qua hành động. Mục đích trước hết của Hitler là phân chia người Do thái và người Đức, cắt từng sợi dây một đã nối họ vào xã hội và kinh tế của xứ sở. Những ai bị xem là người Do thái thì từ nay không còn giữ được việc làm, họ không còn được quyền ra hồ bơi, đi xem kịch nghệ hay hòa nhạc... Con cái của họ phải học ở một trường riêng. Đời sống như thế không phải là dễ. Trong số 500 000 người Do thái sống ở Đức, chỉ có một thiểu số rất mộ đạo. Đối với những người này, là người Do thái thì phải thể hiện phong cách sống đạo Do thái qua lối sống hàng ngày. Một vài người tham dự tích cực vào đời sống chính trị do thái; chẳng hạn, họ là những người chủ trương người Do thái phải có một Quốc gia riêng trên đất Palestine. Quốc Gia này, sau chiến tranh, năm 1948 Israel đã thành lập. Nhưng đa số những người Do thái khác đều hoàn toàn hội nhập vào xã hội Đức. Đối với họ, là người Do thái chẳng có một ý nghĩa nào hết. Họ không giữ đạo do thái, không là thành viên của một hiệp hội do thái nào, không biết gì về do thái giáo. Một vài người Do thái Đức mà cha mẹ hoặc ông bà họ đã theo đạo thiên chúa giáo hoặc tin lành. Rất nhiều người lấy vợ, lấy chồng ngoài đạo do thái.

- Những người không còn là người do thái thì họ không sợ...

- Đối với Hitler, là người do thái là thuộc về một “nòi giống”. Nếu ông bà của con là người do thái, dù muốn dù không con cũng là người do thái dù con đã theo đạo thiên chúa giáo. Và trong cái nhìn của Hitler về thế giới, cái “nòi giống” này phải biến mất trên một nước Đức vĩ đại ông muốn xây dựng. Một nước Đức mà nếu cần làm chiến tranh thì phải làm để gom lại tất cả các nước nói tiếng Đức như nước Áo và làm các nước dân tộc sla-vơ như nước Nga, Ukraine hay Ba Lan phải tùng quyền. Ông nói nước Đức phải là nước không còn người Do thái, phải rửa sạch người Do thái. Như thế “nòi giống Arian” có thể cầm quyền cả ngàn năm và phục hưng lại thế giới.

- Như thế người Do thái có thể rời nước Đức, bỏ trốn.

- Những người Do thái Đức không còn phương tiện để sinh sống, những người là nạn nhân của bạo lực, họ di dân. Đó là trường hợp của cha mẹ bác Berthe, họ đến Pháp hay gia đình cô Anne Frank, họ đến Hòa Lan. Cô Anne Frank con biết qua Nhật Ký của cô. Năm 1939 khi chiến tranh bùng nổ, người Đức chiếm phần lớn u châu và đức quốc xã lại chụp cổ họ.

- Mẹ nói một vài người Do thái đã hội nhập, không có gì phân biệt họ với những người Đức khác.

- Con nói đúng. Không thể nào biết ai là người Do thái. Cho đến thời Cách Mạng Nước Pháp, mọi chuyện tương đối đơn giản. Là người Do thái là thuộc về một Truyền Thống tôn giáo có cơ cấu bao gồm mọi khía cạnh xã hội: lịch hàng năm, lề luật, hôn nhân, khai sinh... Lúc đó, người Do thái thành lập “một nước” sống cách biệt với những người khác. Rồi họ được “giải phóng” có nghĩa là họ trở thành những công dân bình thường như những người khác. Nếu có người muốn giữ truyền thống tôn giáo thì cũng có những người khác mong muốn được hòa nhập vào xã hội họ đang sống. Cho đến lúc đó, trên nguyên tắc, không có gì phân biệt họ với những người Đức hay những người Pháp khác. Chẳng hạn trong lớp con, con không biết ai là người do thái ngoại trừ khi bạn con mang ngôi sao Đa-vít hoặc đội cái mũ nhỏ trên đầu, hoặc không đi học ngày thứ bảy vì đó là ngày sabbat, ngày nghỉ lễ bắt buộc.

- Vậy làm sao người Đức biết ai là người Do thái?

- Để biết ai là người Do thái, trước hết nhà cầm quyền Đức phải ấn định ai là người họ cho là Do thái. Điều này không đơn giản vì có rất nhiều hôn nhân lẫn lộn. Sau đó tất cả người Đức phải chứng minh trong gia phả của họ, có khi đi ngược lên đến thế kỷ 17, họ không có tổ tiên người Do thái. Do thái có nghĩa là có tôn giáo do thái, chưa rửa tội để theo đạo công giáo hay đạo tin lành. Ở mỗi nước mà Đức chiếm đóng – trước hết là nước Áo, tháng 3-1938 rồi nước Tiệp, Ba Lan, Pháp...; người đức quốc xã ra lệnh kiểm tra dân số người Do thái. Chẳng hạn, sau hai tháng chiếm đóng Pháp, ngày 17-09-1940, họ ra lệnh kiểm tra dân số. Tất cả người Do thái ở Paris phải đến trình diện ở đồn cảnh sát khu vực, ở tỉnh thì đến sở cảnh sát. Trên thực tế, tất cả đều đi trình diện.

- Tại sao?

- Ngày nay người ta khó hiểu điều này. Nhưng đó là chuyện bình thường khi đi khai dân số bởi vì đó là luật và không ai dám tưởng tượng cái gì sẽ xảy ra nếu mình không tuân theo luật. Nước Pháp, giống như người ta nói, là một Quốc gia có luật lệ, mọi người phải tôn trọng luật. Chính tổ chức guồng máy quốc gia Pháp có nhiệm vụ làm việc kiểm tra dân số này. Khi họ là người Pháp, người Do thái cũng là công dân như những công dân khác; nhưng khi họ là người nước ngoài, họ cũng được nước tạm dung bảo vệ quyền lợi. Hơn nữa, đối với một số người, là người Do thái không có nghĩa gì đặc biệt, nên đi khai dân số là chuyện phải làm của một người có tự trọng. Do đó, triết gia rất nổi tiếng Bergson, Người Do thái đầu tiên được bầu vào Viện Hàn Lâm Pháp, được giải Nobel năm 1927, tâm hồn ông là tâm hồn người công giáo dù ông chưa trở lại, vì lòng đoàn kết, vì tự trọng ông đã đến trình diện đồn cảnh sát khu vực. Lúc đó ông đã tám mươi tuổi và rất bệnh. Năm sau ông chết.

- Sau khi kiểm tra dân số thì chuyện gì xảy ra?

- Ở phân bộ Seine, bao gồm Paris và vùng phụ cận, có 149 734 người (85 664 người Pháp và 64 070 người ngoại quốc) được kiểm tra. Từ các mẫu đơn họ điền, theo lệnh của người Đức, Ủy ban cảnh sát thành lập bốn hồ sơ theo thứ tự mẫu tự, nghề nghiệp, địa chỉ, quốc tịch. Lúc đó họ chưa biết các phiếu này dùng để làm gì nhưng sau này các phiếu này được dùng để bắt và để cưỡng bức đi qua các trại tập trung ở nước ngoài. Tháng 5-1941, lần đầu tiên các phiếu này được dùng. Người Đức quyết định bắt người Do thái người nước ngoài, chỉ đàn ông mà thôi, nhất là người Ba Lan như ông bà cố của con. Họ nhận lệnh phải trình diện ở sở cảnh sát khu vực. Ở đó, họ bị đưa lên xe buýt dẫn đến ga Austerlitz và từ đây họ bị đưa đến hai trại ở Loiret không xa Orléans và ở Pithivers, ở Beaune-la-Rolande. Cuộc bắt bớ này lại bắt đầu vào tháng 8-1941 nhưng với một phương pháp khác. Người Đức dùng các hồ sơ của sở cảnh sát, họ chọn quận 11 là quận có nhiều người Do thái. Trước khi trời sáng, cảnh sát Pháp bao vây quận 11 và suốt ngày hôm đó họ đi lùng tìm người Do thái tại nhà cũng như ngoài đường để bắt. Vì họ không bắt đủ số như mong đợi – vào thời đó, rất nhiều người Do thái hiểu là không nên ở lại vùng do người Đức chiếm đóng và họ đã lén lút đi qua vùng tự do -, nên trong vòng năm ngày người Đức và cảnh sát Pháp tiếp tục lùng tìm để bắt người Do thái trong cả thành phố Paris. Chỉ có đàn ông mới bị bắt. Nhưng lần này không phải chỉ có người ngoại quốc mới bị bắt mà cả những người Pháp, những luật sư danh tiếng chẳng hạn. Lúc nào họ cũng dùng xe buýt để chở đến trại Drancy, trại mà bác Berthe một năm sau bị chuyển tới đó.

- Mẹ nói với con trại Drancy thật sự không phải là một trại tập trung.

- Drancy không giống trại tập trung như con tưởng tượng. Đúng ra đó là một thành phố ngoại ô chưa xây xong mà cũng chưa có dân ở. Nó có hàng trăm căn hộ trải dài trên ba tòa nhà xây theo hình chữ U với một cái sân ở giữa. Không có gì để chuẩn bị cho việc đón tiếp 4000 người. Mới đầu người ta cấm họ không được gởi thơ ra ngoài và không được nhận bưu kiện. Họ không có gì để ăn và có khoảng vài chục người chết vì đói. Chết vì đói ở một nước như nước Pháp, dù nước Pháp đang có chiến tranh, dù nạn đói đã biến mất khỏi nước Pháp từ một thế kỷ nay! Vào tháng 12 năm 1941, cuộc lùng bắt ngắm vào một nhóm hạn chế hơn: gần 700 người, tất cả đều là những nhân vật quan trọng: luật sư, công chức... Ngắn gọn, những người thuộc thành phần ưu tú của xã hội.

- Như thế họ chỉ bắt có đàn ông?

- Đúng. Nhưng tất cả đã thay đổi từ khi có cuộc bố ráp Vél’ d’Hiv’ mà mẹ đã nói ở trên. Trong hai ngày, theo lệnh của người Đức, cảnh sát Pháp bắt 13 000 người: nhưng lần này nhiều nhất là đàn bà, trẻ con. (Đúng ra, có nguồn tin luồng ra từ Sở cảnh sát nên đàn ông đi trốn, thường thường họ được che giấu. Nhưng đàn bà, trẻ con không nghĩ rằng người ta sẽ bắt họ nên đa số ở nhà.) Họ bị dẫn đến Vélodrome d’Hiver và họ sống mấy ngày khủng khiếp ở đó trước khi chuyển qua các trại Loiret ở Pithivers và Beaune-la-Rolande. Những người bị bắt vào tháng 5-1941 không còn ở đó nữa; họ đã bị đưa đến trại Auschwitz. Rồi các bà mẹ bị xa con; đó là những cảnh xé lòng. Các bà bị chuyển đi đến trại Auschwitz.

- Không có con cái?

- Lúc đó người Đức chưa dự trù đưa trẻ con đến trại tập trung. Nhưng nhà cầm quyền Pierre Laval đề nghị đưa trẻ con đến trại luôn. Phải chờ quyết định của Berlin. Trong thời gian đó, trẻ con ở một mình với các nữ trợ tá xã hội trong các trại ở Pithivers và Beaune-la-Rolande. Rồi sau đó họ chuyển các em đến trại Drancy và từ đó họ đưa các em lên tàu lửa.

- Để làm gì?

- Khi mẹ kể cho con nghe cuộc hành trình của bác Berthe, mẹ có nói khi đến trại Birkeneau, một số ít người còn mạnh khỏe đi bộ đến trại, còn đa số bị chất lên xe vận tải. Những chiếc xe vận tải này đưa họ đến những nơi khác nhau. Trước hết người ta đưa họ đến nơi thay áo quần, họ bị cởi hết áo quần, rồi đưa vào một nơi như phòng tắm tập thể. Trong những phòng này, từ mái nhà có ống dẫn hơi độc xuống – hơi zyklon B – làm họ ngộp thở rất nhanh. Người ta đưa xác họ ra và đốt trong những cái lò rất lớn. Thường thường người ta gọi những nơi này là lò hơi ngạt, đôi khi còn gọi là lò hỏa táng. Hoặc gọi cả hai tên.

Người ta tìm lại được đồ án của những nơi này và sau chiến tranh được đem về trưng bày ở một vài viện bảo tàng như ở Auschwitz hay vừa mới đây trong một viện bảo tàng ở Washington, người ta chế tạo các sơ đồ.

- Ai làm công việc lựa chọn này? Người Đức?

- Công việc lựa chọn trên bến ga để lựa ra những người họ cho “có thể làm việc được” và những người đi thẳng đến “lò hơi ngạt” gọi là “thanh lọc”. Công việc này do các bác sĩ người Đức làm. Nhưng chính những người bị cầm tù mà họ gom lại trong cái gọi là Sonderkommando, lực lượng Điều Khiển đặc biệt, có nhiệm vụ đốt xác chết. Họ cũng không ở lại lâu để làm việc này vì thường thường, đến lượt họ, họ cũng bị vào lò hơi ngạt.

- Vì sao họ lại bị vào lò hơi ngạt, họ hữu ích, họ “còn làm việc được” mà?

- Để họ không nói với ai những gì họ thấy, họ làm vì bắt buộc phải làm. Người Đức không muốn người ngoài biết chuyện này.

- Tại sao phải giữ bí mật vì rồi tất cả người Do thái trong trại rồi sẽ bị chết?

- Để không gây chú ý và để những người đang bị cầm tù dễ bảo hơn. Công việc khủng khiếp gọi là Sonderkommando là một công việc “bí mật khủng khiếp”.

Khi muốn giải thích cho con một cách rõ ràng nhất, bình thản nhất có thể thì mẹ thấy hóa ra mẹ không giải thích được cho con gì hết. Mẹ mô tả cho con nghe một tiến trình kỹ thuật. Làm sao sao nói cho con nghe một chuyện vô tiền khoáng hậu như thế này? Trong Lịch Sử loài người đã từng có rất nhiều cuộc thảm sát nhưng chưa từng có loại nhà máy được dựng lên để giết người hàng loạt như thế này. Chỉ ở trại Birkenau đã có khoảng – rất khó để đếm – một triệu người bị giết trên một miếng đất nhỏ xíu của quả đất! Abraham Lewin sống trong khu biệt cư gettô của người do thái ở Ba Lan đã ghi lại trong cuốn Nhật Ký rằng có tin đồn người ta giết các em bé mười tuổi trong gettô Lodz, một thành phố lớn của Ba Lan: “Thật đau lòng và không có lời nào có thể nói lên những chữ như vậy để làm cho trí tuệ hiểu được ý nghĩa, để viết những điều này trên giấy.”

Con biết đó, cái chết của một em bé là điều khủng khiếp nhất, là chuyện không thể nào hàn gắn được có thể xảy ra. Con sẽ học bài thơ Ngày mai, ngay khi hừng đông – Demain, dès l’aube của văn hào Victor Hugo viết bốn năm sau khi con gái của ông là Léopoldine bị tai nạn chết đuối, con sẽ xúc động với nỗi đau không thể nào an ủi được của ông. Trong các cuộc thảm sát hoặc trong các nạn đói, trẻ con cũng bị chết. Nhưng chết ở trại tập trung Auschwitz là một chuyện khác. Đây là muốn diệt cả một dân tộc và cả con cháu của họ, vây dồn trẻ con dù chúng ở bất cứ đâu, để giết cả một dân tộc làm cho nó từ này vĩnh viễn xóa tên ra khỏi quả đất.

- Đôi khi mẹ nói Auschwitz, đôi khi Birkenau...

- Auschwitz là tên trại tập trung chính. Sau khi chiếm đóng Ba Lan, đức quốc xã mở ra trại này để giam những người chống đối Ba Lan hoặc những người ưu tú Ba Lan – các giáo sư, các linh mục chẳng hạn. Đó là trại tập trung mà những người đức quốc xã đã thiết lập lên ngay từ khi họ lên nắm chính quyền năm 1933 để giam các cựu chiến binh – những người theo xã hội chủ nghĩa, những người theo cộng sản và một vài người công giáo chẳng hạn – và như thế họ làm cho toàn dân hoảng sợ. Trại tập trung đầu tiên của những trại này được thiết lập ở Dachau, Đức. Sau đó là Buchenwald và trại dành cho phụ nữ là trại Ravensbruck. Năm 1938 khi nước Áo sát nhập vào nước Đức, đức quốc xã mở trại Mauthausen ở Áo. Năm 1940 khi họ sát nhập tỉnh Alsace, họ thiết lập gần Strasbourg trại Struthof. Ở Ba Lan là trại Auschwitz, đó là những căn nhà làm bằng gạch, ngày trước là của quân đội. Chính SS điều khiển trại này.

- SS có nghĩa là gì?

- SS là chữ đầu tiên của chữ Schutz-staffel – quân cảnh quốc xã, có nghĩa là “tuyến bảo vệ”. Lúc đầu đó là đội quân riêng để bảo vệ Hitler, một loại cảnh sát đặc biệt của ông và của đảng quốc xã. Sau khi lên nắm quyền, lực lượng này tăng dần, chưa bao giờ nhiều như thế, vào khoảng 250 000 người. Họ là những người đã bị nhồi sọ hoàn toàn, bài do thái một cách hung bạo. Dần dần, dưới quyền điều khiển của một đồng chí trung thành với Hitler, ông Heinrich Himmler, quân cảnh quốc xã này trở thành một Quốc Gia trong một Quốc Gia, đặc trách lo các trại tập trung và đặc biệt là việc loại bỏ người Do thái.

- Như thế Birkenau cũng là một trại tập trung, một trại khác?

- Đúng và không. Về phía Bắc-Tây của trại tập trung Auschwitz, để đề phòng cuộc tấn công của Liên Bang Xô-Viết, xảy ra ngày 22-06-1941, người Đức đã thiếp lập một trại rất lớn, làm hàng rào chận bằng gỗ ở Brzezinka, ở Đức là Birkenau, ở nơi một ngôi làng mà họ đã làm thành bình địa. Người ta cũng gọi đó là Auschwitz... có vào khoảng 15 000 tù binh Liên Xô bị giam ở đó và tất cả đều bị chết ở đó. Chính nơi đó, bắt đầu từ năm 1942, các người Do thái từ khắp các nước u châu bị chiếm đóng bị đem về đó, và ở đây họ đã xây những phòng hơi ngạt-hỏa táng khổng lồ như mẹ đã nói với con.

- Mẹ kể tên các trại tập trung và mẹ nói Birkenau không phải là một trại tập trung. Như thế có nghĩa là gì?

- Thường thường, nhất là ở Pháp, người ta thường lầm các trại tập trung và các nơi người Do thái bị giết. Mẹ đã nói với con bác Berthe bị đưa đến trại tập trung. Tiếng pháp “déporté – bị đưa đến trại tập trung” được dùng cho tất cả những ai bị đức quốc xã đưa đến các trại tập trung khác nhau dù đó là ở Đức hay Ba Lan. Một em bé bị bắt trong cuộc bố ráp ở Vél’ d’Hiv’ cũng như cháu của đại tướng de Gaulle là Geneviève de Gaulle Anthonioz, là một thành viên trong Lực Lượng Chống Đối cũng bị bắt và bị gởi đến Ravensbruck. Trong suốt thế kỷ 19 người ta cũng dùng chữ “déporté” để nói về những người bị kết án tù khổ sai vì lý do chính trị như Alfred Dreyfus hay Louise Michel. Con thấy đó không phải là một danh từ mới.

- Như thế sự khác biệt ở đây là gì?

- Cái khác biệt lớn lao là những gì xảy ra khi họ đến đó. Đại đa số người Do thái bị gởi đến những nơi gọi là trại tập trung trong một mục đích duy nhất là bị giết. Một nhà sử học lớn người Mỹ, Raul Hilberg, không thích dùng chữ “trại” hay “trại của cái chết” hay “trại hành quyết” mà ông thích dùng “các trung tâm giết người”. Mẹ nghĩ ông có lý. Một trong những trung tâm này được thành lập vào năm 1941 ở Chelmno-sur-Ner, Ba Lan mà người Đức đặt tên lại là Kulmhof. Cách thiếp lập của Chelmno được ba trung tâm giết người Belzec, Sobibor và Treblinka bắt chước. Không có ai nhắc đến ba trung tâm này vì không còn một ai sống sót ở đó để làm chứng, để kể lại những gì đã xảy ra ở đó. Trong những nơi này, đức quốc xã đã chở đến bằng xe lửa hàng ngàn, hàng ngàn đàn ông, đàn bà, trẻ con có thể lên đến 2,7 triệu người duy nhất để đưa họ vào lò hơi ngạt; xác của họ bị đem đi chôn ngay hoặc đưa vào lò hỏa táng. Như vậy không cần phải có thiết bị, không cần hàng rào cản bởi vì những nơi này không dùng để giam tù nhân lâu ngày. Tuy vậy có hai trại vừa giam giữ vừa giết người đó là trại Majdanek và Auschwitz-Birkenau. Không có một ngăn cách bởi vì các người bị giam có thể đi qua về Auschwitz và Birkenau. Đúng hơn Auschwitz là trại giam giữ và Birkenau là trung tâm giết người.

- Tại sao người ta nói nhiều đến trại Auschwitz?

- Auschwitz danh tiếng vì nhiều lý do. Trước hết người chết ở đó nhiều nhất; sau đó, cũng hơi ngược đời, là những người sống sót ở đó cũng nhiều nhất – đó là những người chống đối ở tất cả các xứ hay những người Do thái, sau khi được phóng thích, họ thành lập những hiệp hội và đã làm chứng rất nhiều.

Các trại tập trung là những nơi khủng khiếp. Về những điều thiết yếu, cách tập trung khi vào trại thì tất cả đều giống như những điều kiện bác Berthe sống, ngoại trừ một chuyện: Auschwitz là trại duy nhất người ta xâm số.

Những người bị giam giữ đều bị đói, bị lạnh và thường thường bị bắt buộc phải làm những việc cực nhọc, có khi làm những việc nguy hiểm chết người ở các công trường đá hay các nhà máy. Họ bị sỉ nhục đến tận cùng. Mới đầu là những người Đức bị giam giữ: những người chống đối, những người theo đạo Jéhovah không chịu bỏ đạo, không chịu theo Hitler, sau đó là những người đàn ông vào quân đội và những người đàn bà làm trong các kỹ nghệ chiến tranh. Cũng có những người đồng tình luyến ái. Trong những năm chiến tranh, sĩ số người chết trong các trại tập trung thật là khủng khiếp – ở các trại đỡ tệ hơn như ở Buchenwald thì một trên bốn; trong những trại tệ như Mauthausen thì một trên hai-, ngày nay không có gì cho phép xác định rằng mục đích giam cầm trong các trại này chỉ đơn thuần, giản dị là giết bỏ những người này.

- Mẹ nói có 2 700 000 người bị giết bằng hơi ngạt nhưng thường thường con nghe con số này lên đến 6 triệu.

- Con số 6 triệu là bao gồm tất cả người Do thái bị giết bằng hơi ngạt hay bằng các phương pháp khác. Các sử gia không đồng ý về các con số. Có người nói 5, có người nói 7 triệu. Khi chết hàng loạt như thế thì khó mà có một con số chính xác.

Mình bắt đầu từ Auschwitz. Trên thực tế, bây giờ người ta thường hay dùng tên Auschwitz để nói đến sự hủy diệt người Do thái ở u châu. Và vì giai đoạn này là giai đoạn lịch sử đen tối nhất của thế kỷ 20 nên đôi khi giai đoạn này cũng được dùng để mô tả cái ác cực kỳ mà con người làm cho nhau.

- Người ta cũng nói đó là nạn diệt chủng.

- Con nói đúng. Đó là một chữ mới dùng gần đây, chữ này được một giáo sư luật quốc tế người Ba Lan di dân qua Mỹ, Raphael Lemkin, dùng lần đầu tiên năm 1944, chính xác dùng để chỉ cuộc hủy diệt người Do thái. Chữ diệt chủng tiếng pháp là génocide, có nguồn gốc từ tiếng hy lạp génos, có nghĩa là chủng tộc và từ động từ coedere tiếng la tinh có nghĩa là giết. Là mưu đồ làm biến mất một chủng tộc.

- Còn lò thiêu - holocauste?

- Ở Mỹ người ta chỉ dùng chữ “lò thiêu”. Mẹ không thích chữ này. Nó có nghĩa là “hy sinh bằng lửa” và có thể làm cho người ta nghĩ rằng người Do thái hy sinh hay bị hy sinh cho Chúa. Năm 1985, ông Claude Lanzmann, một điện ảnh gia đã sản xuất một kiệt tác lạ kỳ trong đó ông quay các người sống sót, các nhân chứng tại nơi đã hủy diệt họ. Phim rất khô khan nên càng làm rõ nét cảnh hủy diệt người Do thái. Phim dài gần mười giờ, sau này lớn lên, dứt khoát con phải xem cuốn phim này. Ông đặt tên phim là Shoah, tiếng do thái có nghĩa là “hủy diệt”. Hủy Diệt – Shoah là một cách khác để nói đến nạn diệt chủng người Do thái không phải chỉ ở Auschwitz mà thôi.

- Chữ “diệt chủng” mẹ vừa giải thích cho con là để nói đến những gì đã xảy ra cho người Do thái ở u châu thời đức quốc xã. Nhưng con thường nghe người ta dùng chữ này cho những biến cố khác, có đúng không?

- Đây là một câu hỏi rất khó. Các triết gia, các sử gia và cả các chính trị gia vẫn còn thảo luận, đôi khi đưa đến những bất đồng rất dữ dội. Không có gì bình thường hơn. Giáo sư luật Raphael Lemkin mà mẹ vừa nói với con đưa ra một định nghĩa pháp lý cho chữ diệt chủng và nó được dùng để phục vụ cho nền công chính quốc tế. Từ năm 1948, Liên Hiệp Quốc đã để diệt chủng ra ngoài luật quốc tế. Đối với các sử gia như mẹ, danh từ thí ít quan trọng hơn là việc hiểu các sự kiện xảy ra trong quá khứ. Nếu người ta định nghĩa diệt chủng là ý muốn của một nhà cầm quyền hay một phần của nhà cầm quyền dù khó biết quyết định này từ đâu và ai là tác giả của quyết định này. Quyết định hủy cả một dân tộc thì mẹ nghĩ có hai biến cố trong lịch sử nhân loại của thế kỷ 20 này có thể được xem đó là diệt chủng: trước hết là cuộc thảm sát người Arménien do người Thổ giết năm 1915 trong thời kỳ Thế Chiến Thứ Nhất; và gần đây là cuộc thảm sát người Tutsis do người Hutus thực hiện ở Rwanda, Phi châu.

- Mình trở lại thời kỳ chiến tranh, có phải trong thời kỳ này chỉ có người Do thái mới bị giết không?

- Người Do thái không phải là những người duy nhất chết trong lò hơi ngạt. Còn có người Du Mục – Tziganes. Trong Đệ Tam Đế Chế, họ bị giam trong các trại tập trung và trong các gettô. Và họ bị chuyển qua các trung tâm giết người. Năm 1942, trung tâm Birkenau mở “trại gia đình”: ba mươi hai cái lán được thành lập để gom từng gia đình, vào khoảng 20 000 người. Trong đêm 1-2 tháng 8 năm 1944, tất cả, đàn ông, đàn bà, trẻ con bị đưa vào phòng hơi ngạt.

- Những người không bị chết ở phòng hơi ngạt họ sẽ chết như thế nào?

- Nạn diệt chủng người Do thái hay “Giải pháp cuối cùng về vấn đề người Do thái” như cách gọi của đức quốc xã không giới hạn ở trại tập trung Auschwitz hay các trung tâm giết người.

- Còn cái khác nữa sao?

- Như mẹ đã giải thích với con, mục đích đầu tiên của những người đức quốc xã là trong thời gian đầu tiên Đệ Tam Đế Chế là phải làm biến mất người Do thái ra khỏi chế độ. Từ năm 1933 đến 1939, người Do thái có thể rời Đức, Áo hay một phần nước Tiệp đang bị sát nhập vào Đức, họ phải để lại phần lớn tài sản của họ. Vấn đề chính của họ là tìm một nước cho họ định cư. Từ sau thế chiến 14-18, nước Mỹ đóng cửa không cho họ vào. Với cơn khủng hoảng kinh tế đang tàn phá u châu những năm 1930, tất cả các nước u châu đều đóng cửa không cho dân tị nạn vào. Năm 1939, chỉ còn một nơi đón nhận người Do thái: Thượng Hải, thành phố lớn nhất Trung Hoa! Từ nay người Do thái như ở trong cái rọ. Ngay ngày đầu cuộc chiến, người Đức đã nghĩ ra việc dựng lên một nơi nào đó dành riêng cho người Do thái. Đầu tiên hết họ nghĩ đến đảo Madagascar lúc đó còn là thuộc địa của Pháp. Nếu một hiệp ước hòa bình được ký với Pháp thì người Đức sẽ có thể gởi 4 triệu người Do thái đến đảo này dưới sự kiểm soát của Quân Cảnh Quốc Xã. Hiệp ước không được ký. Sau cuộc chiếm đóng Ba Lan tháng 9-1939, họ nghĩ đến một khu vực dành riêng cho người Do thái ở Lublin, Nisko ở Ba Lan. Họ bắt đầu đẩy người Do thái đi, tình trạng lúc di chuyển rất khủng khiếp đến nỗi có cả trăm người chết. Nhưng từ tháng 2-1941, họ cấm người Do thái rời Đế Chế Đức.

- Như vậy người Do thái không thể nào đi trốn?

- Với cuộc chiếm đóng Ba Lan bằng quân đội Đức, có 3 triệu người Do thái rơi vào tay họ kiểm soát. Người Do thái chiếm 10% dân số Ba Lan nhưng có những thành phố và thị trấn, con số này lên đến một nửa. Trong tuyệt đại đa số này, họ không “hòa nhập” vào dân bản xứ như những người Do thái ở Đức và Pháp. Họ thành lập một cái gọi là “thiểu số quốc gia”, trên nguyên tắc, với một vài quyền về văn hóa như được dạy học bằng ngôn ngữ của họ, tiếng yiddish. Tất cả đảng phái chính trị đều có người đại diện của họ trong hội đồng thành phố hay trong nghị viện.

Ngay lập tức, người Đức thiết lập các gettô.

- Thế nào là một gettô?

- Ngày nay chữ này dùng để chỉ những khu phố có một nhóm người thiểu số sống trong những điều kiện khó khăn như khu người Da Đen Harlem ở New-York, một vài vùng ngoại ô ở Pháp. Nhưng ở Ba Lan, các gettô giống như các gettô thời Trung Cổ, có nghĩa là những khu vực hoàn toàn cô lập. Người Đức buộc người Do thái phải sống tách biệt một nơi cuối thành phố có chăng kẽm rao gài hay trong một gettô lớn ở Varsovie thì ngăn bằng các bức tường. Họ bắt buộc cư dân trong các thành phố nhỏ đến sống chất đống trong các gettô của các thành phố lớn; ngay lập tức, họ đưa người Do thái ở Đức và người du mục – Tzigane – đến đó ở. Người Do thái phải tổ chức lại cuộc sống với nhau, một loại như một Quốc Gia độc lập nhỏ nhưng hoàn toàn không có gì hết.

- Làm sao họ có thể tổ chức được?

- Người Đức ra lệnh cho họ phải chỉ định ai là thành viên của chính quyền gettô, Hội Đồng Do thái. Chính Hội Đồng này có nhiệm vụ nuôi ăn, nuôi ở, tổ chức việc làm, coi sóc vệ sinh và làm cho người Do thái phải tôn trọng luật lệ của người Đức qua hệ thống cảnh sát riêng của người Do thái. Một vài vị chủ tịch Hội Đồng say sưa bởi quyền lực người Đức cho họ, họ tưởng họ là vua người Do thái nên đã lấy hình riêng của mình làm khuôn đúc ttiền, đó là ông Rumkowski ở Lodz. Nhưng đó là một trường hợp ngoại lệ. Một vài người tin, nhờ quyền lực của họ, họ có thể cứu một ít người Do thái bằng cách để những người này làm việc cho người Đức: những việc làm của các người này rất hữu ích nên người Đức buộc lòng phải để họ sống. Đó là một tình trạng không thể được. Phải làm gì bây giờ? Để dân mình trực tiếp tiếp xúc với người Đức mà không có một tổ chức nào sao? Cố gắng tổ chức lại đời sống hoặc ít nhất là sống còn trong tình trạng đỡ khổ nhất? Sau chiến tranh, một số người đã kết án những người trong Hội Đồng đã hợp tác với người Đức trong việc đưa dân tộc họ vào trại tập trung.

- Có đúng vậy không?

- Khi nghĩ đến chuyện này, mình có cảm nhận một khi cái búa đã đóng xuống thì gần như không có cái gì mà không thể có, rằng dù họ làm gì đi nữa những người cầm đầu lúc nào cũng mang tội. Không có giải pháp bởi vì rốt cùng, tất cả mọi người đều bị lên án chết.

Người Đức cố tình làm cho điều kiện sống trong các gettô thật là kinh khủng. Chẳng hạn ở Varsovie, năm 1941, trên một miếng đất rộng 403 mẫu có 550 000 người sống chất đống ở đó. Mỗi căn hộ có ít nhất mười lăm người sống, mỗi phòng có thể có sáu, bảy người. Người Đức chỉ cho tiếp tế thức ăn cực kỳ nhỏ giọt. Dân đói kinh niên và bệnh thương hàn làm chết nhiều người. Giữa tháng 1 năm 1941 đến tháng 7 năm 1942 chỉ trong một gettô ở Varsovie, có đến 61 000 người chết. Tổng cọng có 600 000 người chết đói trong tất cả các gettô. Ngày nào người ta cũng thấy các xác chết dơ xương nằm thê thảm ngoài đường.

Dù vậy đời sống vẫn được tổ chức đàng hoàng. Các người thiện nguyện từ nhiều tổ chức khác nhau thành lập phòng phát thuốc, trại mồ côi, trung tâm tị nạn, căng-tin bình dân. Các buổi lễ tôn giáo được tổ chức lén lút. Các thư viện, các rạp kịch nghệ và ngay cả một phân khoa y khoa cũng được lén lút tổ chức. Có một vài người còn làm giàu nhờ buôn lậu và vui mừng làm hội trong những quán ca nhạc.

- Làm sao mình biết một cách chính xác họ sống như thế nào?

- Đây là sự kiện duy nhất trong Lịch Sử: những người bị giam trong gettô viết và lưu lại tài liệu. Chaim Kaplan bị giam trong gettô ở Varsovie, ông không sống sót, ông giải thích tại sao ông viết Nhật Ký dù biết viết như thế này nguy hiểm đến tính mạng: “Tôi có cảm nhận sâu xa giá trị lớn lao về thời gian chúng tôi sống ở đây, về trách nhiệm của tôi đối với lịch sử, và tôi xác quyết trong lòng là tôi phải thi hành bổn phận này đối với lịch sử, bổn phận mà tôi không có quyền tước bỏ (...) Nhật ký của tôi sẽ là nguồn tư liệu cho nhiều sử gia tương lai.” Emmanuel Ringelblum, một sử gia trẻ và cũng là người bị bắt giữ đã thiết lập các nhóm để gom lại tất cả tài liệu nào có thể gom được. Ông để các tài liệu này trong các bi-đông bằng kim loại rồi chôn nó xuống đất. Sau chiến tranh, khi đào đống gạch vụn ở gettô Varsovie, người ta tìm được phần chính yếu các tài liệu này.

- Mẹ có vẻ như thấy điều này rất là quan trọng. Tại sao?

- Các người đức quốc xã muốn xóa hẳn một dân tộc cho đến cả ký ức của họ. Sử gia Ignacy Schiper bị ám sát ở Majdanek đã giải thích rất rõ ràng: “(...) tất cả tùy thuộc vào những người truyền lại bản di chúc của họ cho các thế hệ sau, tùy vào những người sẽ viết lịch sử thời kỳ này. Thường thường, Lịch Sử được viết bởi những người chiến thắng. Tất cả những gì chúng ta biết về các dân tộc bị sát hại là những điều mà những người giết họ muốn nói về họ. Nếu những người giết chúng ta chiến thắng, nếu chính họ là những người viết lịch sử cuộc chiến, sự hủy diệt chúng ta sẽ được trình bày như một trong những trang đẹp nhất của lịch sử nhân loại và các thế hệ sau sẽ tôn vinh lòng can đảm của những người quốc xã này. Mỗi lời nói của họ sẽ là lời Phúc m. Như vậy họ có thể quyết định xóa hẳn hoàn toàn chúng ta ra khỏi ký ức nhân loại, như thử chúng ta chưa bao giờ sống, chưa bao giờ có đạo do thái ở Ba Lan, có gettô ở Varsovie, có Majdanek.”

- Những người chết ở các gettô, những người chết bằng hơi ngạt, không khi nào con hiểu con số 6 triệu người này.

- Tháng 6-1941, quân đội Đức, Wehrmacht, đã giết hàng loạt người Do thái lúc họ chiếm đóng Liên Bang Xô-Viết. Có quân đội tháp tùng yểm trợ, từng nhóm nhỏ Lực Lượng Đặc Biệt bao gồm một ít Quân Cảnh Quốc Xã có nhiệm vụ giết những người cộng sản có trách nhiệm và những người Do thái. Bởi vì nơi người đức quốc xã lòng hận thù người cộng sản và người Do thái đi đôi với nhau. Cộng sản hay người bôn-sê-vích như họ thường gọi, dưới mắt họ đồng nghĩa với người Do thái. Dù có cả một khác biệt giữa người Do thái và những người cộng sản có trách nhiệm. Ohlendorf đứng đầu một trong những lực lượng này, các lực lượng đã giết 90 000 người, đã giải thích như sau: “Lệnh được viết ra là dân tộc do thái phải hoàn toàn bị loại bỏ”, ông tuyên bố và nói rõ là trong sự hiểu của ông, không có chuyện “người ta tìm gia đình một ủy viên xô-viết.”

- Họ phải làm những gì?

- Khi các nhóm đặc biệt này đến một nơi nào đó, họ tụ tập dân do thái ở một nơi công cộng của làng rồi dẫn đến một vùng biệt lập, nơi đó họ đã đào một hoặc nhiều hố. Mẹ để ông Abraham Aviel thuật lại, ông là người sống sót duy nhất trong gia đình ông: “Người ta bắt đầu dẫn người Do thái đi về hướng cái hố, ra lệnh cho họ phải cởi áo quần và khi họ lên trên bờ đất, người ta nghe hàng loạt tiếng súng nổ, họ rơi xuống hố. Trẻ con, đàn bà, từng gia đình này nối đuôi gia đình khác cùng đi chung.”

Loại tàn sát này kéo dài đến hết chiến tranh nhưng giai đoạn quan trọng nhất là từ cuối tháng 6 đến cuối tháng 12-1941, ít nhất đã có 700 000 người Do thái bị giết.

- Làm sao người ta có thể làm như vậy với trẻ con?

- Nhiều người cũng đặt câu hỏi như vậy. Mẹ vẫn còn tiếp tục đặt câu hỏi. Dù trong một vài trường hợp, viên chỉ huy có đề nghị cho các binh sĩ nào không muốn tham dự vào các cuộc thảm sát này có thể đổi qua đơn vị khác. Rất ít người chấp nhận. Đối với một vài sử gia, tất cả những điều này phải hiểu trong bối cảnh chiến tranh, lúc bạo lực ở khắp nơi, lúc cái chết trở nên bình thường. Có người giải thích khả năng giết người là do họ không muốn tỏ ra không đoàn kết với nhóm, chẳng hạn không muốn tỏ ra mình hèn. Có người giải thích vì vâng lời cấp trên. Họ nêu ra một thử nghiệm của nhà khoa học Mỹ, Bác sĩ Stanley Milgram, ông muốn thử khả năng cự lại của một cá nhân đối với người có quyền. Ông kêu mời các người tự nguyện tham gia vào thử nghiệm khoa học này. Một “nhà cầm quyền khoa học” bắt các người tự nguyện này giựt điện vào một nạn nhân, thực tế là một diễn viên. Khi điện giựt ngày càng mạnh, “diễn viên” rên rỉ, hét la, cầu cứu rồi nằm yên lặng, giả chết. Hai trên ba người tự nguyện, những người bình thường như mẹ với con đánh đập vào một người mà họ không quen biết chỉ vì họ vâng lời “cấp trên” – ở đây là khoa học -, những cú đánh mà họ nghĩ sẽ làm người đó chết, không chút thương hại nạn nhân.

- Mẹ nghĩ là ai cũng có thể sát hại người khác vì cấp trên bắt họ sao?

- Không, không phải tất cả mọi người bởi vì trong thử nghiệm của bác sĩ Milgram, có một số người từ chối đi đến cùng. Cũng có một giải thích khác: có người nghĩ rằng các cuộc thảm sát này là do chiến dịch bài trừ do thái lan rộng, xem họ như chấy rận. Nên loại bỏ họ không phải là giết người.

- Những người hành quyết họ không cảm thấy có tội sao, không hối hận sao?

- Điều chắc chắn, người hành quyết không làm một cách thoải mái, ít nhất là lần đầu. Thường thường, họ uống rượu trước khi đi hành quyết người khác và tiếp tục uống sau cuộc hành quyết. Rất đáng lo cho sức khỏe tinh thần của những người này, họ có nguy cơ trở thành những bộ máy vô nhân đạo vì thế mới giải thích được tiến trình đi từ bắn người hàng loạt trước các hố chôn gần làng đến việc dùng hơi ngạt giết người có tính cách kỹ nghệ trong các trại tập trung ở Ba Lan. Như mẹ đã kể với con, từ tháng 12-1941, người Do thái mới bị giết bằng hơi ngạt trước hết là trong các xe vận tải có thiết bị hơi ngạt. Mục đích của phương pháp này là làm xa nạn nhân và tên đồ tể để tên đồ tể không giết người bằng chính bàn tay họ. Họ giữ được ảo tưởng họ vô tội, không dính máu trên bàn tay.

- Đó là lần đầu tiên người ta dùng phương pháp này?

- Đúng và không. Hơi ngạt đã được Hitler khởi dùng trong một chiến dịch trợ tử rộng lớn. Đối với ông, xã hội trả giá đắt đỏ cho những người bị bệnh tâm thần. Hơn nữa nếu để họ sinh sôi nẩy nở sẽ có nguy cơ làm hại “nòi giống”. Ngay trước khi ông lên cầm quyền, đàn ông đàn bà con lai, những người sinh từ cha, mẹ người Đức và Sénégal đã bị làm cho vô sinh; sau Thế Chiến Thứ Nhất, những người này đã cùng với quân đội Pháp chiếm đóng vùng Rhur. Hitler cũng ra lệnh giết những người bị bệnh tâm thần vì ông cho răng những người này “không đáng sống”. Như thế quyền lực chính trị đã có thể quyết định ai được sống, ai phải xóa bỏ khỏi hành tinh này. Các tài liệu gần đây cho biết có khoảng 200 000 người bệnh bị giết trong bí mật tuyệt đối, thường thường là trong những chiếc xe vận tải có hơi ngạt. Chiến dịch chấm dứt năm 1941 khi các linh mục thiên chúa giáo lên tiếng chống lại. Điều đáng ngạc nhiên là chính những người có trách nhiệm trong việc trợ tử này cũng là những người lên chương trình giết người Do thái trong những trại giết người đầu tiên,

- Ngay khi lên nắm chính quyền, Hitler đã muốn giết hết tất cả người Do thái?

- Không, chỉ bắt đầu vào năm 1941-1942, việc giết người Do thái ở u châu mới trở thành một hệ thống. Lúc đó không những chỉ giết người Do thái ở Ba Lan, nước bị Đức chiếm đóng hay người Do thái ở Xô-Viết, nằm trong vòng kiểm soát của Đức mà toàn thể người Doi thái ở u châu. Ngày 20-01-1942 ở Wannsee, một thị trấn của Bá Linh, có một cuộc họp đại diện các thành phần của Quốc Gia liên hệ đến việc này để thảo luận một “giải pháp cuối cùng cho vấn đề người Do thái”: Bộ trưởng đặc trách các vùng đất bị chiếm đóng của Đế Chế, bộ trưởng Nội Vụ, bộ trưởng Tư Pháp, bộ trưởng Ngoại Giao... Người ta biết nội dung buổi thảo luận này vì còn giữ biên bản buổi họp này. Mẹ kể cho con nghe một đoạn đủ rõ dù ngôn ngữ dùng dưới thời đức quốc xã thường là mật mã bởi vì theo nguyên tắc, họ phải giữ bí mật tuyệt đối: “Dưới sự hướng dẫn của chính quyền, người Do thái phải – trong viễn cảnh đây là giải pháp cuối cùng – được chuyển về phía Đông và họ bị bắt buộc phải làm việc tại đó. Họ phải bao gồm các người làm việc được, phải phân chia hai phái ra riêng. Các người Do thái còn sức làm việc phải được điều động đến những vùng làm đường. Đương nhiên phải chờ luật đào thải tự nhiên – bằng cái chết – để loại bỏ một tỷ lệ quan trọng trong số này. Yếu tố tự nhiên làm cho những người này còn sống, và từ sự kiện này, nó phải được xem và xử lý như những thành phần chống cự, bao gồm cả luật đào thải tự nhiên. Để cho những người này tự do là một nguy hiểm vì có thể tạo thành một hạt nhân để từ đó tái sinh dân tộc Do thái.”

- Nói cho rõ hơn thì mẹ dịch câu này như thế nào?

- Nếu điều kiện làm việc không giết được họ thì những người này là những người rất mạnh, phải loại bỏ họ bằng phương tiện khác, nếu không họ sẽ làm tái sinh dân tộc Do thái.

- Như vậy không phải là một chuyện tình cờ mà cuộc bố ráp xảy ra vào tháng 7-1943 tại Vel’ d’Hiv’?

- Nếu phải chỉ định một tháng khủng khiếp nhất của cuộc chiến thì đó phải là tháng 7-1942. cùng một lúc với cuộc bố ráp khổng lồ ở Vel’ d’Hiv’ các Quân Cảnh Quốc Xã tổ chức đưa người Do thái đến trại tập trung ở Varsovie. Họ mong muốn dựa trên sự hợp tác của ông Adam Czerniakow, chủ tịch Hội Đồng Do thái. Ông này cũng viết một quyển Nhật Ký, ghi các sự kiện xảy ra trong ngày ở gettô trong một quyển sổ nhỏ. Ngày 22-07-1942, ông ghi: “Người ta cúp điện thoại. Trẻ con bị tách ra khỏi sân gần cộng đồng. Người ta tuyên bố tất cả người Do thái, không phân biệt tuổi tác, giới tính sẽ được di chuyển về phía Đông, trừ một vài trường hợp đặc biệt. Ngày hôm nay, chúng tôi phải gởi một đội ngủ gồm sáu ngàn người cho họ trước mười sáu giờ chiều. Và phải gởi một số lượng như thế (có thể nhiều hơn) mỗi ngày.” Ngày hôm sau, ông Czerniakow tự tử, ông hiểu cái mà người Đức gọi là “tái định cư phía Đông” trên thực tế là đi đến chỗ chết. Ông để lại mấy chữ cho vợ: “Người ta muốn chính tay tôi giết con cái dân tộc tôi.”

- Như vậy cuộc di chuyển người Do thái được làm mà không có ông chủ tich Hội Đồng Do Thái?

- Dù không có ông Czerniakow, với nhịp độ đẩy 5000 đến 7000 người mỗi ngày, gettô sẽ mau trống. Một nhà ga được thiết lập gần bờ ranh gettô, nơi có những toa xe lửa chuyển thẳng đến trung tâm giết người ở Treblinka, một trăm hai mươi cây số gần Varsovie; trong khi những người đi từ Pháp, các xứ Bắc u hay tại Bỉ cũng bị chất trên những tòa tàu đầy người như thế chạy về trại Auschwitz. Cuộc di chuyển người Do thái về Varsovie kéo dài bảy tuần. Không có con số chính xác nhưng ước lượng có khoảng 265 000 đến 310 000 Do thái ở Varsovie bị vào lò hơi ngạt ngay khi họ đến Treblinka.

- Con không hiểu tại sao họ để bị bắt như thế. Tại sao họ không chống cự lại?

- Có người nói rằng người Do thái đã để cho đức quốc xã “lùa họ như lùa đàn cừu đến lò sát sinh”. Những cái chết này không xứng đáng để bị khinh như vậy. Phải thử đặt mình trong hoàn cảnh thời đó. Mẹ biết là rất khó khăn. Trước hết, người Do thái không biết là đức quốc xã muốn giết hết họ, là những toa xe lửa này đưa họ đến lò hơi ngạt. Khi đức quốc xã kiểm kê dân số, tịch thu tài sản, họ làm những việc này đôi khi có sự cộng tác của chính quyền đồng minh, như nước Pháp chẳng hạn, hoặc với sự đồng tình của chính quyền Ba Lan đưa họ vào các gettô như ở Varsovie, thì họ không ý thức họ đang ở trong một tình trạng không có lối thoát và nhất là họ không biết họ sẽ đi về đâu. Và dù nghi ngờ do có tin đồn thì họ cũng không thể nào tin những chuyện như thế có thể xảy ra, những điều kinh hoàng khủng khiếp như thế. Làm sao họ có thể ý thức được khi chính người Đức cũng chưa hiểu nội dung chính xác của cái họ gọi là “giải pháp cuối cùng”? Giống như mẹ đã giải thích cho con, đã có lúc họ nghĩ giải pháp quét sạch người Do thái của Đế Chế là di dân.

- Khi họ quyết định “Giải Pháp Cuối Cùng” thì đó có phải đó là đơn thuần và giản dị là một cuộc thanh trừng?

- Vì không có lệnh viết của Hitler nên các sử gia không đồng ý với nhau. Đối với một vài người, tháng 6-1941, với cuộc xâm chiếm Liên Xô; đối với một số người khác thì có một loại quyết định mà người ta gọi là quyết định vùng: loại bỏ người Do thái ở Liên xô, rồi ở Ba Lan; cuối cùng với cuộc thảo luận ở Wannsee, tất cả người Do thái ở u châu đều rơi vào tay họ. Điều chắc chắn là lúc có cuộc kiểm tra dân số người Do thái ở Pháp hay khi những người Do thái ở Ba Lan bị nhốt trong các gettô có tường bao quanh thì khi đó chưa có quyết định thanh trừng. Chúng ta biết đoạn kết của câu chuyện và chúng ta diễn giải mỗi yếu tố theo đoạn kết này. Nhưng những ai sống vào thời buổi đó thì không biết! Ngày qua ngày, không thông tin, không báo chí, không đài truyền thanh, chỉ nghe những tin đồn trái ngược nhau, họ phải đoán những gì sẽ xảy ra cho ngày hôm sau. Chẳng hạn, nếu họ biết, như ngày nay chúng ta biết, các phiếu kiểm kê dùng để bắt họ thì họ có làm không? Con có thể tự trả lời câu hỏi này.

- Người ta biết gì vào thời đó? Các thông tin có được loan báo?

- Rất khó để biết hồi đó người ta biết được những gì. Cái này tùy thuộc rất nhiều vào nơi họ sinh sống. Chẳng hạn, ở Ba Lan nơi có những trung tâm hủy diệt thì tin tức lan đi rất nhanh. Nhưng không phải mọi người đều tin. Ở Pháp, tin tức loan báo có thể chậm hơn. Đàn ông, đàn bà chịu hiểm nguy khi đi thông báo. Chẳng hạn, rất nhiều người biết trước sẽ có cuộc bố ráp ở Vél’ d’Hiv’, đôi khi còn do sở cảnh sát luồng ra. Người Đức dự trù sẽ bắt 30 000 người Do thái trong vòng hai ngày. Nhưng họ chỉ bố ráp ‘có” 13 000 người, con số này cũng đã là kinh khủng. Vì cho đến giờ phút đó, người ta chỉ mới bắt đàn ông, họ nghĩ người ta để yên đàn bà trẻ con. Vì thế ngày hôm đó, đa số đàn bà trẻ con đều bị bắt.

- Người ta có thể thoát được bố ráp sao?

- Người ta có thể thoát một cách bất hợp pháp. Nhưng không phải dễ dàng. Còn tùy từng xứ. Chẳng hạn ở Pháp cần phải có giấy tờ giả, phải có tiền để trả cho người đưa đường để họ lén lút đưa qua ranh giới vùng bị chiếm và vùng tự do. Nếu mình là người ngoại quốc, không nói thạo tiếng pháp hoặc nói giọng lơ lớ thì cực kỳ nguy hiểm. Và nhất là phải có gì nuôi mình và nuôi gia đình. Càng nghèo, càng không có tiền thì càng khó khăn. Dù vậy rất nhiều người Do thái sống sót nhờ được dân chúng giúp đỡ. Trên 330 000 người Do thái sống ở Pháp năm 1939, có khoảng 75 000 người bị đưa đi giết, bác Berthe ở trong số 2 500 người Do thái ở Pháp sống sót sau khi bị đưa đến trại tập trung Auschwitz. Như thế có bốn trên năm người Do thái được cứu. Ở Ba Lan có khoảng 3 triệu người Do thái bị giết, gần như không thể trốn thoát ở đó được. Cũng có thể dân chúng ở đó bài Do thái sâu xa nên họ không muốn che chở người Do thái. Ở Ba lan cũng như ở Đức, người ta nghĩ có một “vấn đề Do thái” và một số lớn người Ba Lan, dù chống đối đức quốc xã, nhưng họ không giận đức quốc xã khi đức quốc xã thanh toán người Do thái, vì đối với họ, đây cũng là vấn đề của họ, có quá nhiều người Do thái trong xứ họ. Rồi còn luật lệ của người Đức áp dụng ở Ba Lan khắt khe hơn luật lệ áp dụng ở Pháp về vấn đề này. Nếu một người Ba Lan thiên chúa giáo giấu người Do thái và bị phát giác, thì họ và tất cả những người ở trong nhà sẽ bị hành quyết tại chỗ.

- Và chung chung, người Do thái có kháng cự không?

- Suy nghĩ kỹ nếu người Do thái kháng cự lại mới là chuyện đáng ngạc nhiên. Các sử gia – con thấy đó, họ rất thích tranh luận ngay cả họ đã đồng ý về các sự kiện thực tế – đã thảo luận rất nhiều để biết sự kháng cự của người Do thái như thế nào. Một vài người nghĩ rằng phải hiểu rõ chữ “kháng cự” theo nghĩa đen, giống như con học trong môn vật lý: kháng cự là một lực đối kháng với một lực khác. Đối với người Do thái, kháng cự đơn giản là chiến đấu để bảo tồn mạng sống, sức mạnh của sự sống chống với ý muốn giết người. Như thế ở Pháp, các tổ chức như Chương Trình Cứu Giúp Tuổi Thơ đã cứu được nhiều trẻ em.

- Vì người ta có thể cứu được trẻ em?

- Để cứu trẻ con, người ta làm giấy giả cho chúng rồi tìm các cô gái để nhờ các cô đưa đến nơi an toàn, thường thường là những gia đình ở nhà quê hay trong các tu viện. Ở một vài vùng như vùng Cévennes hay làng Chambon-sur-Lignon ở miền Trung nước Pháp, những nơi này đối với người Do thái là những nơi dung thân thật sự. Ở Ba Lan, mùa hè 1942, chỉ sau khi người Do thái bị đưa vào trại tập trung ở Varsovie, lúc đó mới có những lời kêu gọi đầu tiên nhằm giúp đỡ họ.

- Tại sao giúp đỡ người Do thái ở Ba Lan thì khó hơn?

- Ở Ba Lan, ý muốn cứu người Do thái không được lan rộng. Một văn sĩ rất nổi tiếng ở Ba Lan, bà Zofia Kossak-Szczucka đã viết một bản chống đối: “Ai im lặng trước một vụ giết người, người đó là đồng lõa. Ai không lên án, người đó đồng ý với bản án.” Ở Ba Lan, không có gì là thuận lợi cho người Do thái. Sự chiếm đóng của người Đức cực kỳ dã man. Các thành phần ưu tú của xã hội Ba Lan bị cầm tù, bị gởi đến các trại tập trung hoặc bị bắn. Tình trạng của những người Ba Lan rất bấp bênh. Dù vậy một hội đồng giúp đỡ người Do thái đã được thành lập gồm đại diện các đảng phái chính trị do thái và ba lan. Hội đồng này đã giúp đỡ tiền bạc, đã che giấu 8 000 người Do thái bằng cách cung cấp giấy giả, tìm chỗ ở cho họ bằng cách xây chỗ trú ẩn dưới hầm nhà, hay làm tường giả trong các căn hộ, một việc làm rất khó khăn. Họ giấu được 2 500 trẻ em trong các nhà dòng, 1 300 em trong các gia đình Ba Lan. Những con số này là những con số không đáng kể so với 3 triệu người chết. Nhưng nó làm cho mình suy nghĩ về hành vi anh hùng rất đặc biệt, rất kín đáo của những người hành động, đơn giản họ làm bổn phận của con người đối với nhau. Trong lúc con người đối xử với nhau vô nhân đạo thì đôi khi đối xử với nhau có lòng nhân thì cũng đã là anh hùng.

- Vì vậy tất cả các “trung tâm giết người” được đặt ở Ba Lan?

- Mẹ không nghĩ vậy. Mẹ nghĩ đúng hơn là vì khía cạnh thực tế khi chọn các nơi này vì rất nhiều người Do thái ở trong vùng lân cận.

- Như vậy người Do thái kháng cự là để sống còn và giúp người khác sống còn?

- Không chỉ như vậy. Một vài người còn tham dự vào các phong trào Kháng Cự rộng lớn, có vũ khí. Đó là trường hợp ông ngoại Étienne của con khi ông gia nhập các lực lượng vũ trang ở Grenoble, rồi ở Lyon. Cùng với các bạn ở trường Belleville là những người không phải là người ngoại quốc vì họ sinh ra ở Pháp và đương nhiên là nói tiếng Pháp như người Pháp, họ chiến đấu chống sự chiếm đóng của đức quốc xã bằng cách đặt mìn làm trật đường rầy xe lửa, tổ chức những cuộc đánh bom chống người Đức. Dù vậy khi mẹ thảo luận với ông về thời kỳ đó, lúc nào ông cũng lấy làm tiếc: đã không chiến đấu để cứu trẻ em Do thái bị đưa đi giết. Nên bây giờ về hưu, ông không quan tâm đến việc kỷ niệm thời Kháng Cự nhưng ông quan tâm đến việc làm các bảng tượng niệm đặt trên các tường các trường học ở Belleville, nơi có hàng trăm trẻ em Do thái chết trong các trại tập trung để hậu thế đừng quên tên các em.

- Còn ở Ba Lan?

- Có những người chiến đấu trong các trại hay trong các gettô, nơi có một số người nổi dậy. Cuộc nổi dậy nổi tiếng nhất là cuộc nổi dậy ở gettô Varsovie. Con còn nhớ mùa hè năm 1942, sau khi đẩy người Do thái vào các trung tâm giết người, gettô gần như vét trống, chỉ còn khoảng 40 000 người, những người làm cho quân đội Đức. Tinh thần họ thay đổi. Trong khi bị đưa đến trung tâm giết người, ai cũng lo cho sự sống còn của bản thân và của người thân. Vào mùa thu năm 1942, ai cũng hiểu thực tế kinh hoàng: “tái định cư ở phía Đông” là chết. Ý tưởng có một nhóm kháng cự vũ trang được thành hình và tổ chức chiến đấu Do thái do một thanh niên trẻ mới hai mươi bốn tuổi, Mordechai Anieliewicz được thành lập. Đồng bạn của anh, ông Marek Edelmann, người duy nhất ngày nay còn sống sót, đã viết: “Anh lường một cách chính xác các cơ may trong cuộc chiến bất cân này. Anh dự trù việc hủy diệt gettô và các lều bán hàng. Anh chắc chắc là anh và các đồng bạn sẽ không sống sót khi họ giải thể gettô, anh và các bạn sẽ chết như con chó, không kèn không trống, không ai biết xác họ chôn đâu.”

- Họ chiến đấu như thế nào?

- Phải có vũ khí. Mà tổ chức kháng cự Ba Lan rất dè chừng, họ chỉ cung cấp vũ khí một cách nhỏ giọt. Trước hết là mười khẩu súng, rồi bốn mươi chín. Tổng cộng có khoảng sáu mươi khẩu súng lục. Ngày 18-01-1943, người Đức vào gettô. Họ quyết định đưa 8 000 người Do thái vào trung tâm giết người. Nhưng có súng nổ trong một binh đoàn đưa những người này ra ga. Nhiều người Đức bị thương hoặc bị giết. Các nhóm khác ở nhiều nơi khác nhau trong gettô cũng phản ứng như vậy. người Đức không bắn trả lại. Từ nay họ biết người Do thái sẽ không rời gettô một cách tự nguyện. Như vậy khi họ muốn “thanh toán”, danh từ họ dùng cho việc này, thì họ tổ chức một cuộc hành quân. Ngày 19-04-1943 vào hai giờ sáng, lính và cảnh sát đức bao vây gettô. 5 giờ sáng, họ đi từng nhóm nhỏ vào các vùng đất hoang bao quanh gettô. 7 giờ sáng, họ đi hàng hai sát nhau, chân nhịp bước trên những con đường thật vắng. Binh đoàn đầu tiên, vừa đi vừa hát, bị tấn công và chiến đấu để rút lui. Binh đoàn thứ nhì muốn nắm vị trí ở trung tâm gettô. Chính lúc đó các nhóm chiến đấu nổ súng; người Đức phải rút lui. Cuộc chiến đấu đầu tiên làm mười hai người chết và bị thương trong trại của họ. Vào 14 giờ, không còn một người Đức nào trong gettô. Ngày hôm sau, cuộc chiến tiếp diễn. Vị đại tướng Quân Cảnh Quốc Xã thay đổi chiến thuật: ông muốn tỉa từng căn nhà trong gettô một. Nhưng những người chiến đấu thuộc lòng nơi chốn của họ, họ bắn tỉa từ mái nhà, từ hầm núp. Ba người lính Đức, vũ khí chỉa xuống đất, mặc đồng phục có nút trắng, đến thương thuyết ngưng bắn để họ tải hai người chết và tám người bị thương đem đi. Con thử tưởng tượng các người trẻ đã chiến đấu như thế nào. Một nhóm người bị bỏ đói chiến đấu chống một quân đội mạnh nhất hoàn cầu!

- Nhưng rồi người Đức cũng sẽ thánh hoán hết gettô!

- Đúng. Ngày thứ ba, từng nhóm nhỏ lính Đức vào gettô và ném lửa đốt nhà một cách hệ thống. Cuộc chiến đấu kéo dài mười lăm ngày. Ngày 8-05, tổ chức trung ương của tổ chức chiến đấu Do thái thiết lập trong một hầm trú ẩn kiên cố bị bao vây. Không một ai muốn ra nạp mạng. Đa số tự tử trong đó có người lãnh đạo là anh Mordechai Anieliewicz. Ngày 16-05-1943, đại tướng Quân Cảnh Quốc Xã làm nổ tung nguyện đường lớn của Do thái ở Varsovie và tuyên bố chấm dứt khu vực Do thái. Và như thế là những người cuối cùng trong số 500 000 Do thái chất đống trong gettô bị chết.

- Như vậy không còn gettô!

- Đối với người đức quốc xã, không phải chỉ làm cho người Do thái biến mất mà còn làm sao xóa hết dấu vết của họ. Tháng 7-1943, họ thiết lập trên miếng đất của gettô một trại tập trung nhỏ. Họ chuyển vào đó khoảng 3 000 bị giam ở Auschwitz để thu lại các của cải mà người Do thái để lại nhưng nhất là để thu dọn các gạch vụn. Không được để một dấu vết nào của gettô lưu lại. Nơi chốn người Do thái sống bao nhiêu thế kỷ nay sẽ được thay thế bằng một công viên.

Đứng về cái nhìn quân đội, cuộc khởi dậy của gettô Varsovie chỉ có tính cách giai đoạn nếu người ta so sánh với cuộc nổi dậy lớn lao ở các nơi khác như Stalingrad. Nhưng đó là một biểu tượng đẹp đẽ của kháng cự dù biết chết đang nằm chờ ở đàng kia.

- Mẹ nói với con có những người dân bình thường đã giúp đỡ người Do thái. Nhưng những quốc gia lớn, họ không làm gì sao?

- Ngày nay người ta biết các Đồng Minh ở Anh là thủ tướng Churchill, ở Mỹ là tổng thống Roosevelt đều được thông báo những gì đang xảy ra ở Ba Lan. Họ được nhiều nguồn tin thông báo. Tổ Chức Kháng Cự Ba Lan gởi văn thư qua Anh; đại diện Hiệp Hội Do thái Thế giới, ông Riegner thông báo một cách chính xác những gì đang xảy ra trong các trung tâm giết người. Dù vậy Đồng Minh không muốn hoặc không thể làm gì để cứu người Do thái vì nhiều lý do.

- Lý do nào?

- Bởi vì đầu tiên hết, không một ai muốn đón tiếp những người vừa được cứu; kế đó vì họ cho rằng mục đích chính là thắng cuộc chiến, không được làm gì ngược với mục đích này. Họ nghĩ đơn giản, thắng chiến tranh thì người Do thái cũng sẽ được cứu như người dân các nước khác!

- Họ không có lý sao?

- Có và không. Bởi vì, trên thực tế có hai cuộc chiến. Một cuộc chiến giữa các quốc gia với nhau, giữa các lực lượng quân đội và một cuộc chiến khác, cuộc chiến của những người đức quốc xã chống người Do thái lồng trong thế chiến. Khi Hitler thấy mình sẽ thất trận, ông cũng hân hoan vì thấy u châu loại được tất cả người Do thái. Vì thế dù cho Đồng Minh được thông báo tin tức, họ cũng không muốn can thiệp. Người Liên Xô, Người Mỹ, không một ai. Đó không phải là vấn đề của họ.

- Khi nào họ mới thực sự hiểu?

- Khi quân đội đồng minh vào Đức, tình cờ họ khám phá các trại tập trung và tình trạng những người đã sống ở đây: những bộ xương với cặp mắt thất hồn.

- Tình cờ?

- Đúng, tình cờ. Những “trại cũ” được thiết lập trước chiến tranh thì mọi người biết, còn những trại mới lập ra thì bị che giấu, giống như mẹ đã giải thích cho con, suốt cuộc chiến, quân đội đồng minh không dự trù một cách đặc biệt để phóng thích những người bị giam giữ trong các trại. Không có một nghiên cứu nào về tình trạng có thể xảy ra cho những người bị giam giữ. Dù sau khi được phóng thích, những người này vẫn tiếp tục chết vì họ không được săn sóc nuôi nấng đàng hoàng trong thời kỳ chiến tranh. Trong một thời gian ngắn, người Mỹ, người Anh đã khuyến khích báo chí đưa tin tức về những điều khủng khiếp xảy ra ở trại tập trung.

- Trong các trại tập trung? Mẹ giải thích cho con nạn diệt chủng không phải là trại tập trung.

- Con có lý. Ý thức rằng đây là nạn diệt chủng đến rất chậm. Giai đoạn quan trọng đầu tiên là năm 1961, khi vụ án Adolf Eichmann xử tại Jérusalem. Trước khi chiến tranh bùng nổ, Eichmann là chuyên gia đặc trách cưỡng bức di dân người Do thái ở Áo, ở Tiệp. Trong thời kỳ chiến tranh, ông là người có trách nhiệm đưa người Do thái vào trại tập trung. Sau chiến tranh, ông trốn thoát được và lén lút di cư về Á Căn Đình. Công an mật của Do Thái dò tìm, bắt cóc và đem ông ra xử ở Jérusalem. Một cuộc xử án vang động kéo dài hàng tháng và có cả hàng trăm người sống sót ra làm chứng cho nhiều giai đoạn diệt chủng khác nhau. Người ta có thể nói đây là giây phút nhân loại có ý thức về những gì xảy ra ở Auschwitz. Nhưng cũng phải chờ mười lăm năm sau khi các sự kiện đã xảy ra. Chỉ khi đó người ta mới hiểu và lường được tầm mức của một số phận đặc biệt dành riêng cho người Do thái.

- Mẹ nói ông Eichmann bị xét xử. Ông là người duy nhất phạm tội? Mẹ nói lúc thì người Đức, lúc thì người đức quốc xã?

- Ngay lập tức sau khi chiến thắng, bốn cường quốc thắng trận nước Mỹ, nước Anh, nước Liên Xô, nước Pháp đã tổ chức một cuộc xử án rất lớn. Đó là cuộc xử án Nuremberg, xử trên hai chục tội phạm lớn chiến tranh, có nghĩa là những người cầm đầu Đức Quốc Xã. Nước Đức lúc đó bị bốn cường quốc thắng trận chiếm đóng và đã có rất nhiều cuộc xử. Vào thời đó, người ta gọi là “tẩy trừ đức quốc xã”: loại bỏ các cựu đức quốc xã ra khỏi những chức vụ quan trọng. Người ta nói rất ít về những gì họ đã làm cho người Do thái. Với vụ án Eichmann mới bắt đầu nói nhiều đến các tội ác chống lại người Do thái ở Đông u, ở Liên Xô hay ở Ba Lan và tiến trình xét xử này được mở công khai. Cuối cùng một cuộc triển lãm đặc biệt trưng bày các chứng tích tội ác của quân đội Đức đã gây tai tiếng lớn ở Đức. Từ lâu người Đức lý luận như sau: một bên là những người đức quốc xã chịu trách nhiệm các cuộc thảm sát hàng loạt đặc biệt là đối với người Do thái; một bên là quân đội Đức ở trong truyền thống lâu đời của quân đội Phổ, đã chiến đấu tuân theo luật lệ của chiến tranh như bất cứ một quân đội nào, một Wehrmacht “thuần túy”, “trong trắng”, không dính gì đến hệ tư tưởng đức quốc xã. Nhưng cuộc triển lãm cho thấy một quân đội bình thường lại tham dự vào các cuộc thảm sát.

- Vậy thì tất cả người Đức thời đó đều có tội.

- Sau chiến tranh và cho mãi đến bây giờ người ta vẫn còn hỏi câu hỏi này. Không dân tộc nào chịu tội một cách tập thể. Những người Đức nào chống chế độ quốc xã cũng bị bách hại, bị giam cầm trong các trại tập trung, bị cưỡng bức đi đày. Thời đó, nước Đức cũng như các nước châu u khác đều bài Do thái dù những người bài Do thái tích cực, chủ trương giết người chỉ là một thiểu số. Ngày nay người ta ước tính có khoảng 100 000 người Đức tích cực tham dự vào công việc diệt chủng. Nhưng còn những người thấy láng giềng Do thái của họ bị bắt hoặc những người lái tàu chở họ đến các trung tâm giết người thì sao? Điều ngạc nhiên nhất là thái độ dửng dưng một cách lạ thường của đại đa số dân Đức.

- Như thế người Do thái đã làm những gì để người ta muốn giết họ hết?

- Họ không làm gì hết! Thường thường, khi người nào là nạn nhân thì người ta cũng đặt một câu hỏi vô ích là họ đã làm gì; hiểu ngầm là họ đã làm một cái gì xấu. Còn chính nạn nhân, dù họ vô tội, kỳ lạ thay họ cũng cảm thấy mình có tội. Chẳng hạn trường hợp một cô gái bị hiếp, làm sao cô lại chịu trách nhiệm cho những gì xảy đến cho mình? Những người đức quốc xã bài Do thái sẽ chẳng có gì để trách cứ người Do thái thật sự, nhưng đơn giản chỉ vì họ là người Do thái.

- Tại sao lại có chuyện bài Do thái?

- Bài Do thái là chuyện rất xưa. Đối với một số người, bài Do thái nảy sinh cách đây ba ngàn năm lúc đạo do thái mới ra đời! Có người nghĩ nó có nguồn gốc từ thiên chúa giáo. Như thế nói đúng hơn là ghét do thái giáo. Người ta trách chính yếu người Do thái là vì họ không chịu công nhận Chúa Giêsu là đấng Thiên Sai, từ chối “tin mừng” và không chịu trở lại. Tệ hơn nữa, họ còn kết tội người Do thái chịu trách nhiệm về cái chết của Chúa Giêsu. Trách nhiệm này là trách nhiệm tập thể – tất cả người Do thái – và vĩnh cửu, vì nó truyền cho tất cả thế hệ người Do thái từ hai ngàn năm nay. Vào thời Trung Cổ, người kitô ghét do thái giáo triển nở mạnh và nuôi dưỡng đủ loại huyền thoại. Người Do thái trở thành một nhân vật quỷ quái có một phần dính với quỷ. Khi châu u bị nạn dịch hạch thì đó là lỗi người Do thái đã làm nhiễm độc các giếng nước; họ còn lên án người Do thái là những kẻ giết người theo lễ tục: hàng năm, đến ngày lễ Vượt Qua, họ sẽ giết một em bé có đạo để hòa máu của em vào bánh không men mà họ sẽ ăn suốt mùa Phục Sinh. Dù vậy, vào thời đó, nhất là trong những lúc có các cuộc thảm sát, cũng như trong thời thánh chiến, nếu người Do thái nào trở lại đạo thì có khả năng họ sẽ được thoát cực hình. Ai không chịu phản bội tín ngưỡng của mình nếu phải hy sinh mạng sống thì gọi là tử vì đạo để vinh danh Chúa như người ta thường nói.

- Con không thấy sợi dây liên hệ với Đức Quốc Xã. Việc ghét do thái giáo thời Trung Cổ có kéo dài không?

- Lòng hận thù người Do thái phát sinh và phát triển vào cuối thế kỷ thứ 19 dù nó có nhiều điểm chung với việc ghét do thái giáo của người kitô nhưng lòng hận thù này vẫn là mới, cũng như chữ “bài do thái” cũng là một chữ mới. Chính ở nước Đức đã “phát minh” ra chữ này. Như mẹ đã giải thích với con, ở u Tây, từ nay, người Do thái đã được giải phóng và từng cá nhân, họ tham dự vào đời sống kinh tế và xã hội của xứ họ sống. ở Đức, họ không có nhiều: vào khoảng 500 000 người, chỉ 1% dân số nhưng rất nhiều người có trình độ học vấn cao và họ có mặt trên nhiều lãnh vực mà người Đức tin lành hay thiên chúa giáo không để ý đến: ngành báo chí, kịch nghệ, y khoa và ngay cả chính trị. Trong lúc xứ sở hiện đại hóa với một tốc độ phi mã thì một vài nhà trí thức sợ tính hiện đại này và nghĩ nó mang kết quả không tốt cho nền văn minh. Họ bảo vệ một vài tư tưởng Quốc Gia Đức mà theo họ chỉ nên gồm toàn người Đức. Vì thế họ xem người Do thái như những người ngoại bang làm xoi mòn và làm yếu kém nước Đức. Việc bài Do thái này thịnh hành sau cuộc thất bại của Đức trong thế chiến 14-18. Nước Đức đi qua một giai đoạn cực kỳ khó khăn: bị nhục nhã vì hiệp ước Versailles, nạn thất nghiệp cao, năm 1923, giá cả thực phẩm căn bản đạt đến hàng tỷ đồng Mark. Tiền không còn giá trị gì. Tất cả những chuyện không tốt này, một phần lớn phe hữu kết tội cho người Do thái. Nước Đức sẽ là nạn nhân của một mưu toan của do thái quốc tế. Nếu chủ nghĩa bài do thái của người Đức không đủ để giải thích nạn diệt chủng người Do thái, nếu chủ nghĩa của Hitler là một chủ nghĩa khác, thì như mẹ đã giải thích với con, ông cho rằng để cứu nền văn minh thì phải hủy diệt người Do thái, thì đây là một yếu tố quan trọng.

- Nhưng bây giờ không còn chủ nghĩa bài Do thái.

- Đúng là bây giờ không thể tỏ ra bài Do thái trong những nước dân chủ như nước của mình. Mặt khác luật lệ cũng cấm, chung chung là cấm các thái độ kỳ thị chủng tộc. Nhưng vẫn còn những hình thức âm thầm. Một nhóm nhỏ, coi thường thực tế, vẫn còn chối cãi là không có phòng hơi ngạt. Người ta gọi họ là những người tiêu cực. Thêm nữa, rất nhiều người cho rằng đó chỉ là một “chi tiết” nhỏ của Thế Chiến Thứ Nhì. Lý do không nói đến những chuyện này cũng là một hình thức bài Do thái. Nếu trại tập trung Auschwitz không có thì người ta có thể âm thầm bài Do thái lại.

- Tất cả những gì mẹ vừa giải thích cho con nghe thì rất đau lòng. Trong vài tháng nữa mình sẽ bước qua năm 2000. người Do thái sẽ không còn bị bách hại dù đôi khi người ta vẫn còn bài do thái. Dù vậy con thường hay nghe nói đến “bổn phận phải nhớ”. Theo mẹ, có phải dành cho nó một chỗ đứng đặc biệt cho thời kỳ này của Lịch sử không?

- Con đã thấy trong gia phải của con có một vài tổ tiên đã chết ở trại Auschwitz. Ông ngoại Aby, bà nội Anna có mộ khắc tên ông bà ở nghĩa trang Bagneux mà hàng năm gia đình còn đến viếng mộ nhân ngày lễ giỗ, còn vài ông bà cố của con thì không có mộ. Nhà thơ lớn viết bằng tiếng Đức Paul Celan đã viết: “Họ có một nấm mồ trên chín tầng mây”. Trong gia đình mình, mình không được quên tên ông bà. Mình phải giữ kỷ niệm về họ vì không ai là không có nguồn gốc. Mỗi người có một gia phả. Mẹ mong sau này các con của con, đến lượt chúng, chúng sẽ làm gia phả cho chúng, chúng sẽ ghi tên các ông bà cố, ông bà sơ và nơi chết của họ: trại tập trung Auschwitz.

- Như vậy đây là câu chuyện của những gia đình có người thân chết ở Auschwitz.

- Không. Không đơn giản chỉ trong phạm vi gia đình. Cũng không phải là một biến cố chỉ bao gồm người Do thái. Auschwitz thuộc về Lịch sử của châu u. Nếu suy nghĩ kỹ, có thể đây là biến cố có tính phổ quát của toàn u châu trong toàn thế kỷ 20! Một lịch sử vẫn còn sống động giữa chúng ta bởi vì một vài người sống sót ở Auschwitz vẫn còn sống như bác Berthe. Nhưng dù vậy đây là một câu chuyện xa dần trong thời gian và trở thành lịch sử. Như trong một gia phả, điều quan trọng là con người phải biết mình xuất thân từ gia đình nào.

Tại sao phải học hỏi đặc biệt câu chuyện lịch sử này? Một vài người nghĩ rằng biết những gì xảy ra ở Auschwitz sẽ ngăn không cho sự kiện như thế tái diễn, tương tự giống như những người nghĩ thế chiến 14-18 là “cuộc chiến cuối cùng của những cuộc chiến cuối cùng”, “sẽ không bao giờ” có cuộc chiến như vậy, chỉ cần đưa ra những hình ảnh đau khổ, làm rúng động những người trẻ để chích ngừa họ, không cho họ tái phạm những tội ác khủng khiếp như thế. Phần mẹ, mẹ vẫn hoài nghi trước những lời tuyên bố như thế. Mẹ không tin một câu chuyện lịch sử chỉ dựa trên xúc cảm lại có được hậu quả lâu bền. Mẹ tiếp tục tin vào lý luận, vào giá trị của thông minh trí tuệ dù những gì về trại Auschwitz vẫn còn là điều không giải thích được.

Như thế việc nghiên cứu nạn diệt chủng của người Do thái, với tầm vóc chưa từng có trong lịch sử, là nguồn suy nghĩ không hề cạn, chạm đến tất cả khía cạnh của cuộc đời và lịch sử của con người. Vì vậy nó được nhắc đến thường xuyên. Trên bình diện quốc tế, chẳng hạn.

Từ sau Thế Chiến Thứ Hai, người ta suy nghĩ nhiều để làm sao có phương cách ngăn những tội ác như những tội ác đã làm trên người Do thái, điều này đã làm tiến triển ngành luật. Ngày nay người ta thành lập Tòa Án Công Chính Quốc Tế để xét xử những người phạm tội ác đối với nhân loại. Trong khi đó, cho đến sau Thế Chiến Thứ Hai, tất cả các quốc gia vẫn còn đồng ý cho rằng ai muốn làm gì tùy ý họ, mở các trại tập trung hay thảm sát một dân tộc thiểu số trong quốc gia họ hoặc đẩy họ ra khỏi kiên giới là quyền nội bộ của quốc gia, càng ngày càng có nhiều tiếng nói yêu cầu có một khả năng can dự vào nội vụ của một quốc gia. Hồi ức của thái độ dửng dưng và không hành động của các cường quốc đối với số phận của người Do thái đã đè nặng trên những vấn đề này.

Việc nghiên cứu nạn diệt chủng cũng làm suy nghĩ đến cách vận hành của một Quốc gia hiện đại. Việc cưỡng bức người Do thái đi đến các trại tập trung và đưa họ vào phòng hơi ngạt không thể làm mà không có đồng ý của nhiều phía. Phải cần rất nhiều công chức làm giấy tờ, rất nhiều quân lực ra lệnh bắt người Do thái, nhiều nhân viên tổ chức và canh trại, rất nhiều tài xế chở người ra nhà ga, lên xe lửa đến trại tập trung, rồi người dự trù lịch hành quyết...

Không một ai trong chuỗi người làm việc này có một cái nhìn rõ ràng là họ góp phần trong một chuỗi công việc để đưa hàng triệu người Do thái đến chỗ chết. Thật sự họ không làm gì sai, họ chỉ đơn giản và chú tâm vào công việc của họ. Đương nhiên phân tích như vậy không áp dụng đối với những người như Himmler hay Eichmann: những người này biết họ đang làm gì. Và cũng đương nhiên là trên bình diện chiến tranh, không cái gì là không làm được. Nhưng nhiều người đã không biết, không thể biết hay không muốn cự lại một tiến trình mà họ không bắt buộc mong muốn.

Trong vụ xử án Maurice Papon, tổng thư ký sở cảnh sát Gironde, người đã ký giấy đưa người Do thái ở Bordeaux đến trại tập trung, người ta gọi đó là “tội phạm bàn giấy”. Một chữ ký đơn giản của một công chức vâng lời cấp trên, trong một vài trường hợp lại có thể đưa con người đến chỗ chết. Và rồi tất cả thái độ dửng dưng thường thấy: dửng dưng của người láng giếng, dửng dưng của các cường quốc.

Đó là những câu hỏi thường xuyên ám ảnh mẹ, mẹ mong làm sáng tỏ được nó khi nghiên cứu lịch sử, khi giảng dạy lịch sử và mẹ nghĩ, nó xứng đáng để mỗi người chúng ta suy nghĩ đến.

Có thể nào “giải thích” điều mà một phần mình chưa hiểu được cho trẻ con nghe không? Ngày nay, làm sao giải thích cho một cô gái hiểu các người đức quốc xã đã dùng tất cả năng lực của họ để đi khắp u châu, để sát hại hàng triệu người đàn ông, đàn bà, trẻ con chỉ vì họ là người Do Thái?

Trên một vấn đề to lớn như vấn đề hủ diệt người Do Thái, trên cái khó hiểu của cái xấu xa tột cùng, một sử gia nổi tiếng, bà Annette Wieviorka, trả lời các câu hỏi rất trực tiếp của chính cô con gái của bà.

Triết lý giải thích cho con gái tôi

Để tặng những ai thích đặt câu hỏi và không bằng lòng với câu trả lời

La philosophie expliquée à ma fille

Tác giả: Roger-Pol Droit

Vì sao có quyển sách này?

Thường thường hai chữ triết lý làm cho người ta sợ. Người ta tưởng tượng ra những câu hỏi cực kỳ phức tạp, những danh từ bí hiểm, những quyển sách mà ngay cả tựa đề họ cũng không hiểu. Một thế giới riêng biệt chỉ dành cho một vài chuyên gia hiếm hoi mà cũng có thể những người này đến từ hành tinh khác. Ngắn gọn, đây không phải là một sinh hoạt vừa tầm tay với mọi người. Thật là sai lầm khi nghĩ như vậy.

Bởi vì tất cả mọi người, đặc biệt là các trẻ em và trẻ vị thành niên đều tự hỏi về ý nghĩa cuộc đời, về cái chết, về công lý, về tự do và những câu hỏi thiết yếu khác. Mỗi người đều có khả năng suy nghĩ, lý luận, đi đến việc hình thành các suy nghĩ của họ. Và chẳng có gì khác hơn để bắt đầu bài học triết lý bằng cách: đặt câu hỏi và vận dụng khả năng suy nghĩ.

Nhưng nếu tìm ra câu trả lời quá nhanh thì có nguy cơ rơi vào một cái bẫy khác. Như thế triết lý trở nên quá đơn giản, quá bình thường, vừa tầm với mọi người thì nó sẽ mất hết hứng thú. Tất cả mọi người đều nói triết từ sáng đến chiều mà chẳng để ý gì đến triết, giống như khi mình thở. Lại lầm nữa khi nghĩ như thế.

Triết lý không phải là trò chơi điên đầu cũng không phải là một sinh hoạt tự nhiên và ngẫu hứng. Người ta có thể thực hành triết ở nhiều mức độ khác nhau, giống như khi chơi nhạc, chơi thể thao hay làm toán, từ người mới bắt đầu đến chuyên gia, từ tài tử đến chuyên nghiệp.

Điều thiết yếu là bước khởi hành đầu tiên phải tốt, không ảo tưởng, không thành kiến, không có những ý tưởng mông lung. Và đó là mục đích của quyển sách này: đem đến cho những người trẻ mới bắt đầu tìm hiểu triết lý một ý tưởng có thể với tới được, khá chính xác được chừng nào hay chừng đó về cái gọi là “triết lý,” về tính duy nhất và đa dạng của nó.

Tôi hy vọng quyển sách nhỏ bé này sẽ mang đến lợi ích thực tế cho các thanh thiếu nữ muốn bắt đầu tìm hiểu thế nào là một sinh hoạt tinh thần bởi vì nó là suối nguồn không bao giờ cạn được của vui vẻ, của kinh ngạc và của tự do.

Tôi muốn nhấn mạnh đến điểm này trước khi nhường chỗ cho cuộc đối thoại giữa tôi và Marie, con gái của tôi, lúc Marie mười sáu tuổi – nhưng các em nhỏ tuổi hơn cũng có thể đọc được dễ dàng. Cả đời tôi, tôi đọc sách của các triết gia viết. Tôi nghiên cứu và diễn giải họ. Tôi cũng quen khá nhiều triết gia sống ở thời buổi này. Tôi cũng viết thêm vài quyển sách theo kiểu của tôi để góp mặt với tất cả các sách đã có trong lãnh vực này.

Dù vậy, lúc nào tôi cũng ngạc nhiên. Bởi tính đa dạng của các triết thuyết. Bởi những tư tưởng không thể tưởng tượng, không thể mong chờ, những tư tưởng hiếu kỳ được hình thành trong đầu óc con người. Bằng thông minh và với vi tế của những bài phân tích. Bởi sự tự do phóng khoáng phi thường toát ra ở một thế giới đầu óc mà không một thảo luận nào bị cấm đoán, không một khả năng nào bị ngăn chận, không một phê bình nào có thể tránh khỏi.

Tinh thần cởi mở này là sức mạnh không thể nào vơi cạn của triết lý. Đối với tôi đó là điều rất cần thiết vì tôi tin chắc rằng người ta sống giống như người ta nghĩ. Người ta sống một cách hẹp hòi nếu người ta suy nghĩ thiển cận. Người ta sống cởi mở nếu người ta suy nghĩ phóng khoáng. Tư duy không bao giờ mà không có hậu quả trên đời sống chúng ta dù đó là cá nhân hay tập thể.

Như thế tôi cảm nhận có một trách nhiệm rất lớn trong việc trao truyền con đường đầu tiên dẫn đến triết lý. Tôi tin tôi làm hết khả năng nhưng tôi biết sự toàn vẹn chỉ có thể có trong một vài giấc mơ, trên thực tế thì nó thường hay vắng mặt.

Tìm những tư tưởng thật

- Thế thì triết lý là gì?

- Chúng ta sẽ cùng nhau đi tìm. Và ba mong là chúng ta sẽ tìm thấy. Nhưng con đừng chờ có câu trả lời ngay tức khắc. Triết lý không thể nào giải thích trong một câu.

- Ba thử đi!

- Không, chẳng giải quyết được gì. Con mở tự điển ra tìm từ “triết lý,” theo tiếng hy lạp cổ đại triết lý là “yêu mến sự khôn ngoan.” Có thể con sẽ nghĩ chuyện này chán lắm đây, vì chữ “khôn ngoan” làm trẻ con liên tưởng đến câu răn dạy “phải ngoan!” mà không khi nào chúng muốn nghe. Nếu thế thì con khó tiến xa vì con phải tự hỏi thế nào là “khôn ngoan,” khôn ngoan trong cái gì. Con sẽ học để biết chữ “triết lý” muốn nói gì nhưng con sẽ không khi nào biết triết lý thật sự là gì.

- Nếu ba giải thích cho con rõ chữ đó thì chắc chắn con sẽ biết!

- Chưa chắc đâu! Khi con học chữ “Việt Nam,” đó là tên của một xứ ở Á Châu nhưng không phải vì con biết chữ Việt Nam mà con biết Việt Nam. Hoặc con tưởng tượng một em bé chưa biết thế nào là “toán,” con định nghĩa “toán là khoa học của các số và các hình,” đứa bé hiểu ý nghĩa của các chữ này, vậy thì nó có thể làm toán. Như thế con nói nó biết làm toán chắc?

- Chắc chắn là không!

- Đó, con thấy... danh từ thôi chưa đủ! Biết một chuyện nào đó không phải chỉ biết qua chữ nghĩa mà bắt buộc phải biết qua kinh nghiệm. Con biết cái gọi là “toán” khi con bắt đầu tính toán, làm bài tập đại số, hình học. Còn về nước Việt Nam, con sẽ biết xứ sở này khi con đọc sách, xem triển lãm, xem phim và đương nhiên đến viếng thăm nước đó!

- Như vậy muốn biết triết lý phải đi đến đó?

- Chắc chắn là như vậy! Như thế là con đã nắm vững vấn đề. Triết lý là phải đi đến đó. Tuy nhiên đó không phải là xứ sở hay nơi chốn mà mình có thể đi đến được. Đúng hơn nó cũng như toán, có nghĩa là một bài tập.

- Con đồng ý với ba nhưng như thế mình làm gì khi mình làm bài tập triết?

- Mình tìm để biết sự thật. Và đó là bước khởi đầu không được tốt lắm: triết lý là một tiến trình đi tìm sự thật. Nhân viên điều tra cảnh sát cũng là người đi tìm sự thật. Khi ông điều tra vụ án giết người, ông tìm ai là kẻ sát nhân. Như con biết, để làm như vậy, ông nghiên cứu thời dụng biểu của nghi can, so sánh các lời khai, đối chiếu với các nhân chứng... và suy nghĩ! Ông sẽ không tin vào lời khai của ai hết, ông nghi ngờ một cách có hệ thống tất cả những gì người ta kể cho ông.

Để tìm sự thật, các triết gia cũng làm như vậy, họ không ngần ngại xem lại các điều họ xác tín và các điều họ tin tưởng. Họ cũng có thể nghi ngờ chính ý tưởng của họ. Nhưng họ không phải là cảnh sát viên điều tra! Có đủ loại người đi tìm một cái gì đó thật. Ngoài những điều tra viên, trong thể loại những nhà đi tìm sự thật, con biết ai không?

- Con không biết... Có thể là các sử gia? Họ muốn tìm sự thật về các biến cố đã xảy ra?

- Đúng, đó cũng là một khả năng. Còn các nhà khoa học? Theo ý con mình có liệt họ vào hàng ngũ những người đi tìm sự thật không?

- Chắc chắn rồi. Nhưng họ tìm sự thật về hóa học, vật lý hay sinh lý!

- Đúng thế! Con thấy đó, thiệt là dễ để kết luận cho các ví dụ của chúng ta: các cảnh sát viên điều tra, các nhà sử học, các nhà khoa học (và chắc chắn còn các nhà nghiên cứu khác có một điểm chung là đi tìm sự thật nhưng trong các địa hạt khác nhau. Để đi tới trong việc tìm hiểu thế nào là triết lý, chúng ta có một vấn đề cần giải quyết. Con thấy vấn đề gì không?

- Con nghĩ là mình phải tìm địa hạt nào mà ở đó các triết gia đi tìm sự thật?

- Rất giỏi! Như thế theo ý con, lãnh vực nào các triết gia đi tìm sự thật? Các cảnh sát viên điều tra trọng phạm? Các phản ứng hóa học, các công thức vật lý như nhà khoa học?

- Không! Con nghĩ là họ phải nghĩ đến công chính, tự do, đại loại những chuyện như thế...

- Con có lý nhưng con phải coi lại cho chính xác. Đúng là các triết gia đi tìm sự thật trong lãnh vực đạo đức ( để biết cái gì đúng cái gì sai, để định nghĩa cái gì công chính cái gì bất chính) hay chính trị (công dân và quyền lực, tổ chức thể chế để thực thi các quyết định). Nhưng không phải chỉ những lãnh vực đó. Khi người ta bắt đầu khám phá ra triết lý, người ta đụng phải một số lượng lớn các thể loại đề tài khác nhau. Đúng ra các triết gia quan tâm đến khoa học, nghệ thuật, luận lý, tâm lý, chính trị, lịch sử... Dù họ không phải là nhà khoa học, nghệ sĩ, chuyên gia thảo chương, tâm lý gia, chính trị gia, sử gia...

- Đến đây là con không còn hiểu nữa. Họ quan tâm đến mọi chuyện mà lại không phải là chuyên gia?

- Con chờ ba một chút, ba nghĩ những chuyện này cũng dễ hiểu thôi. Con xem lại các yếu tố này, nó giống như một loại đố mẹo: những người tìm sự thật trong một lãnh vực (toán học, đạo đức hay nghệ thuật) mà không phải là chuyên gia làm việc trong lãnh vực này?

- Vậy là bí ẩn vẫn tiếp tục... thật là kỳ lạ.

- Bình thường ai đi tìm sự thật trong lãnh vực toán học là nhà toán học, trong lịch sử là sử gia vv... vv Nếu các triết gia tìm sự thật trong mọi lãnh vực thì họ phải làm một cách đặc biệt giống như họ làm trong một lãnh vực mà lãnh vực này đi xuyên qua tất cả các lãnh vực khác. Giải pháp cũng không xa mấy: chính trong lãnh vực ý tưởng mà họ đi tìm sự thật. Mỗi lần con muốn hiểu triết gia nào ở trong lãnh vực nào con nên thêm vào chữ “ý tưởng của...” Triết gia không bảo vệ công chính như vai trò của luật sư hay quan tòa. Ông bảo vệ “ý tưởng” về công chính. Ông không quan tâm đến quyền lực theo cách chính trị gia quan tâm, ông tìm để đào sâu “ý tưởng” về quyền lực.

Và cứ thế ông đào sâu trong mọi lãnh vực. Trong toán học cũng thế, triết gia sẽ quan tâm đến ý tưởng về bằng chứng, về chứng minh, về số lượng. Trong lịch sử, ông quan tâm đến biến cố, đến cách mạng, đến bạo lực, đến khái niệm về hòa bình. Trong đạo đức học, ông quan tâm đến khái niệm cái thiện, cái ác. Hoặc các ý tưởng về lỗi lầm, trách nhiệm, luật lệ.

Như thế bây giờ con có thể hiểu khi các triết gia làm việc trong lãnh vực ý tưởng thì họ có thể bàn đến tất cả các lãnh vực khác, vậy họ bàn luận đến rất nhiều lãnh vực chuyên môn mà không cần phải là chuyên gia của các lãnh vực đó, đúng không?

- Vậy, họ là các chuyên gia về ý tưởng?

- Đúng rồi. Trong việc đi tìm sự thật trong lãnh vực tư tưởng, gần như lúc nào cũng phải đặt câu hỏi: “tư tưởng thật của... là tư tưởng gì?” Ở chỗ ba dấu chấm, con có thể hỏi về “tự do”, “tác phẩm nghệ thuật”, “quyền lực”, “cá nhân”, “công chính”, “tâm hồn”, “con người”, “nhân phẩm”... cả hàng chục, hàng trăm đề tài. Rốt cùng các triết gia đi tìm cho được cái định nghĩa nào hoàn hảo nhất cho mỗi tư tưởng. Và giữa các định nghĩa này, họ tìm cái nào là đúng.

- Vậy thì các tìm hiểu của họ cụ thể dùng vào việc gì?

- Để sống, đơn giản là để sống! Các tư tưởng không phải là một lãnh vực riêng biệt, một khu vườn biệt lập với cuộc sống. Không như thế chút nào! Trên thực tế, tư tưởng điều khiển hành động, cách sống, cách xử thế.

- Dù ba giải thích như vậy, ba cũng không làm cho con tin là con người cần phải có triết lý để sống. có hàng tá người sống không cần biết các triết gia suy nghĩ gì. Vậy mà họ vẫn sống.

- Con chờ ba một chút!... Nếu con muốn nói mình có thể ăn, ngủ, lớn lên mà không cần chân lý trong các tư tưởng thì đương nhiên con có lý. Người ta không thể sống mà không ăn, uống, ngủ nhưng người ta có thể giữ cơ thể mình mạnh khỏe mà không cần phải suy nghĩ thật sự. Vấn đề không phải ở đó. Vấn đề là làm sao biết để sống tốt hơn. Một cách nhân đạo hơn, thông minh hơn, đậm đà hơn. Và ở điểm này, con không thể nào thoát khỏi công việc làm trên các ý tưởng.

Ba nói công việc làm trên các ý tưởng bởi vì lúc nào người ta cũng có những ý tưởng. Trước khi có triết lý đã có ý tưởng. Không phải triết lý tạo ra ý tưởng mà triết lý chứng nghiệm nó, thử thách nó, quan sát nó để xem ý tưởng nào đúng ý tưởng nào sai.

- Con thấy nó thật sự cần thiết để sống!

- Vậy thì con nghe câu chuyện này. Đây là một câu chuyện có từ xa xửa xa xưa do triết gia Socrate kể. Trẻ con muốn chọn thức ăn để ăn. Nếu chúng đến tiệm bánh, chúng sẽ có ý tưởng trong đầu bánh nào, kẹo nào tốt cho nó. Nhưng trên thực tế, kẹo bánh làm hư răng và lớn lên có thể làm chúng mập phì. Các trẻ em này có thể bệnh vì ý tưởng không đúng của chúng có về kẹo: chúng lầm thức ăn ngon miệng với thức ăn bổ dưỡng.

Nếu chúng đến bác sĩ, ông ta sẽ nói sự thật cho chúng nghe: “thức ăn tốt cho sức khỏe, cho tăng trưởng là các thức ăn đủ loại như sữa, trái cây, cá, rau cải và... một ít kẹo bánh.” Các em bé này sẽ nghĩ gì về ông bác sĩ?

- Chúng sẽ nghĩ ông bác sĩ lầm rồi, chúng biết cái gì tốt cho chúng hơn...

- Đúng, chúng sẽ nói ông bác sĩ này dữ, ông chỉ làm khổ chúng, chỉ muốn cho chúng không được vui. Hoặc ông không hiểu cái gì tốt dưới mắt chúng. Hoặc ông bị lầm, ông chẳng biết gì hết. Vậy có hai chuyện trong chuyện này. Một là trẻ con vẫn ở trong ảo tương của chúng, dĩ nhiên là chúng rất thích, rằng tốt nhất cho chúng là sống với bánh kẹo. Hai là chúng sẽ thấy ông bác sĩ này nói đúng, dù nó không thích sự thật này, nó thay đổi ý tưởng và nó sẽ có sức khỏe.

Đó... các ý tưởng, chúng có thể làm mình khỏe mạnh hoặc bệnh tật! Bây giờ con hiểu ý tưởng quan trọng để sống như thế nào?

- Con chắc chắn là ba đã dựng lên câu chuyện cho hợp... để nó phù với luận điệu của ba.

- Ba không dựng chuyện gì hết. Câu chuyện các em bé thích ông bán bánh kẹo hơn ông bác sĩ là câu chuyện của triết gia Socrate kể lại, ba lặp lại đó là câu chuyện của một trong những triết gia đầu tiên của nhân loại sống ở Athènes, Hy Lạp, cách đây 2500 năm...! Con nghĩ ví dụ này chỉ là một trường hợp đặc biệt và con vẫn chưa tin rằng ý tưởng lúc nào cũng rất quan trọng cho cuộc sống. Vậy thì chúng ta hãy xem vấn đề dưới một khía cạnh khác. Có phải ý tưởng người ta có về công chính mang một tầm quan trọng trong cách sống, đúng không?

- Dạ, đương nhiên là đúng!

- Và các ý tưởng về tự do, cái chết, bình đẳng, hạnh phúc cũng đóng một vai trò trong cuộc sống phải không?

- Dạ, con đồng ý, con hiểu. Có những ý tưởng điều khiển cuộc sống của chúng ta...

- Vậy thì con thấy cái quan trọng cho cuộc sống là mình phải biết ý tưởng nào đúng ý tưởng nào sai. Tưởng tưởng một người có ý tưởng sai về hạnh phúc hay về tự do. Họ muốn hạnh phúc, tự do nhưng họ đi lầm đường, họ lạc và chắc chắn họ làm rất nhiều cố gắng mà chẳng được gì! Họ tưởng ý tưởng họ đúng, nhưng nếu nó sai thì có thể họ sẽ thất bại, đời họ sẽ tiêu tùng.

- Nhưng nếu đó là ý tưởng sai, tại sao lại nghĩ nó đúng?

- Con đặt câu hỏi rất đúng! Câu trả lời rất đơn giản: một ý tưởng sai mà họ nghĩ đúng là vì họ chưa quan sát, chưa nhìn cho gần. Và chúng ta gặp điều này xảy ra luôn. Và đó cũng là tình trạng thường xảy ra và bình thường nhất. Tôi nghĩ có một cái gì đúng ở đây va tôi nghe người ta nói đến hoài. Khi còn nhỏ tôi đã học như vậy và mọi người lặp lại cho tôi nghe như thế. Gần như tất cả những ý tưởng tôi có trong đầu là từ bên ngoài đưa đến. Chúng vào trong đầu tôi mà tôi không biết chúng vào bằng cách nào. Từ gia đình, từ bạn bè, từ môi trường chung quanh. Chung chung thì chẳng phải chúng ta dựng lên những ý tưởng đó! Cũng chẳng phải chúng ta sáng chế ra các từ để chúng ta nói chuyện với nhau.

Thường thường, các ý tưởng này đã định vị trong đầu chúng ta, chúng trở nên những ý tưởng của “chúng ta” mà không phải do chúng ta thật sự chọn lựa. Hiếm khi chúng ta nói “vâng” hay “không.” Trên thực tế, chúng ta không đi tìm để biết chúng đúng hay sai.

- Như vậy có thể chúng ta có cả đống ý tưởng sai trong đầu mà không biết?

- Đương nhiên! Và còn tệ hơn thế nữa: hàng tá cái sai mà mình cố thuyết phục đó là đúng với đầy lý lẽ!

- Như vậy làm sao giải quyết? Làm sao mình chữa vấn đề này?

- À... mình không chữa lành nhưng mình triết lý! Chắc chắn đây là cách duy nhất mình có được kết quả mong muốn cho những vấn đề mình bàn cải: dò tìm các tư tưởng của chúng ta, chứng nghiệm và chọn lọc nó.

Nhân tiện con sẽ thấy, chúng ta sẽ có được một kết quả mới: triết lý cũng là một cách phê bình. Triết lý không phải chỉ là việc đi tìm chân lý trong lãnh vực ý tưởng. Để đạt đến mục đích này, nó bắt buộc phải gạt ra ngoài những ý tưởng sai. Triết lý dò tìm những ý tưởng sai không để nó làm hại.

Người ta có thể nói một cách khác: các ý tưởng, ai cũng có. Chúng ta có những ý kiến, những tín ngưỡng, những xác quyết. Các ý tưởng này có thể bao gồm nhiều lãnh vực như chính trị, tôn giáo, đạo đức, công chính, nghệ thuật... Toàn bộ các ý kiến, các niềm tin mà chúng ta có chưa thật sự là triết lý. Triết lý hành vi có suy nghĩ, nó chỉ bắt đầu khi chúng ta tự hỏi: “trong tất cả những ý tưởng đang có trong đầu tôi bây giờ, cái nào là đúng?” Suy nghĩ triết lý không phải chỉ đơn thuần suy nghĩ, có ý tưởng. Nhưng là bắt đầu quan sát các tư tưởng riêng của mình, giống như thử mình đứng ngoài nhìn, giống như mình muốn dọn dẹp lại đầu óc.

Đó là một sinh hoạt đặc biệt. Ba nhắc lại thêm một lần nữa, nó không phải đơn thuần là suy nghĩ. Người ta có thể suy nghĩ một đống chuyện khác nhau. Nghĩ đến ngày mai làm cái gì, hôm qua làm gì, nghĩ đến việc học, đến việc làm... Tất cả suy nghĩ này không gọi là triết lý.

- Tóm lại, triết lý là những suy nghĩ đặc biệt...

- Đúng vậy! Ba nói thêm không phải nó đặc biệt với nội dung của nó mà còn với phong thái của nó.

- Ba muốn nói sao?

- Đúng ra cái làm cho những tư tưởng triết lý “đặc biệt” không phải là những vấn đề nó đề cập đến (chẳng hạn tự do, công chính, cái chết, Thượng Đế vv...). Trên những vấn đề này, ba có thể có những tư tưởng nhưng không bắt buộc đó là tư tưởng triết lý. Cái mà ba gọi là phong cách của những tư tưởng triết lý, nếu con thích, con có thể gọi đó là “lối sống”, là cách chứng nghiệm, đặt vấn đề để biết nó đúng hay sai hoặc đơn giản hơn, để biết nó nói cái gì. Và đó là những điều làm cho nó trở thành đặc biệt.

- Ba có thể cho con một ví dụ?

- Đồng ý. Con biết về số?

- Biết chứ, con biết số chẳng, số lẽ, số hàng chục...

- Đúng, nhưng số là gì?

- Số là số!

- Hoan hô! Vậy là chúng ta đã tiến một bước khá xa rồi... Vì con đã biết, con nói cho ba biết nó như thế nào.

- Là những con số.

- Không! Các số từ 0 đến 9 chỉ để dùng để viết số, nhưng sự thật thì nó khác: con có mười con số nhưng con có vô tận các số... con có thể viết cùng một số, số 3 chẳng hạn bằng số la mã (III) hoặc số ả rập (3). Như vậy không giống nhau, số và con số. Vậy ba hỏi lại: số là gì?

- Là dụng cụ dùng để đếm.

- Giống như máy tính, giống như các ngón tay?

- Đơn giản như vậy! Số là số, đây có hai đôi bít tất, kia có ba ngọn nến.... Khi nhìn nó, con biết là nó và con nói “hai,” “ba.” vv...

- Rồi làm sao con đếm nếu con không có số? Con hãy suy nghĩ... Không phải vì con thấy các ngọn nến mà con có ý tưởng số ba. Bởi vì trong đầu con đã có số này và con biết đó là ba ngọn nến chứ không phải bốn hay năm.

- Chuyện này đúng là nhức đầu... Đúng là con không biết cách nào để giải thích một con số! Nhưng vì sao ba hỏi con câu hỏi này?

- Để con biết phong cách đặc biệt của những câu hỏi triết lý. Số, thoạt tiên người ta tưởng đó chỉ là lãnh vực toán học và nhất là như con nói, người ta biết rõ nó là cái gì. Nhưng ngay khi bắt đầu tìm hiểu nó thì người ta bị lúng túng, người ta chợt nhận ra mình không biết. Người ta tưởng là rõ ràng, hóa ra là mờ mờ, là lẫn lộn. Tưởng mình biết và rồi không còn biết nữa. Thật là bực mình!

Cái cách các triết gia đặt câu hỏi cũng hay tạo ra bực mình như vậy. Socrate là triết gia đầu tiên trở nên nổi tiếng vì cách gợi lên thắc mắc nơi lòng người khác bằng cách này. Ông đi dạo trên các đường phố ở Athènes – Hy Lạp – dưới chân đền Parthenon, ông bắt đầu thảo luận với những người qua lại và chỉ cho họ thấy họ nói sai mà họ không biết.

Chẳng hạn, Socrate hỏi một chiến binh lớn tuổi, ông là vị tướng am hiểu chiến tranh nhưng hay bại trận. Vị tướng này tưởng mình hiểu thế nào là can đảm. Socrate yêu cầu ông giải thích, ông nói can đảm là không sợ. Socrate hỏi như thế nếu có người rất sợ nhưng vẫn chiến đấu và vượt qua được cơn sợ, vậy họ không can đảm hơn người không biết sợ. Ông đại tướng đồng ý. Như vậy ý tưởng của ông về can đảm không đúng. Đó, con tưởng tượng xem, ông tướng này sẽ rất giận khi có người nói cho biết ông đã lầm trên lãnh vực mà ông nghĩ ông biết hơn ai hết!

Có rất nhiều loại ví dụ như thế này trong các đối thoại của Platon, Platon là đồ đệ của Socrate đi theo Socrate để học và để ghi chép các lời dạy của Socrate. Và cứ như thế, Socrate hỏi một ông giáo sư khá kênh liệu về thế nào là cái đẹp vì ông này lúc nào cũng tự hào mình biết rất nhiều chuyện, đủ các loại vấn đề. Vị giáo sư bật cười: câu hỏi quá dễ! Câu trả lời là trò chơi con nít, ông thuộc lòng các câu trả lời này, Socrate cứ chọc thiên hạ cười với những câu hỏi dễ ợt... Câu trả lời rất đơn giản: một cái lọ bằng vàng, đó là cái đẹp, ông giáo sư trả lời.

Lúc đó, Socrate mới giải thích nhưng xem ra thì ông kia chẳng hiểu gì hết câu hỏi của Socrate. Ông không yêu cầu cho một ví dụ về cái đẹp mà ông hỏi thế nào là “cái đẹp,” đẹp là gì và làm sao định nghĩa cái đẹp. Mất một lúc, người kia cũng không biết Socrate muốn hỏi gì và cũng không biết ông đã sai ở chỗ nào. Ông tiếp tục sai khi nói cái đẹp là một con ngựa đua đẹp, một cô gái đẹp. Socrtae hỏi về cái đẹp, có nghĩa là cái gì chứng minh các ví dụ này (cái lọ, con ngựa, cô gái) có một điểm chung được gọi là “đẹp”, cái mà Socrate quan tâm, đó là...

- Ý tưởng về cái đẹp?

- Đúng rồi! Và cuối cùng khi vị giáo sư biết-mọi-chuyện hiểu ra câu hỏi thì ông đâm ra bối rối. Ông ngớ ra là mình không thể định nghĩa được cái đẹp. Như mọi người, ông nghĩ ông biết thế nào là cái đẹp vậy mà bây giờ ông không biết gì hết. Giống như con hồi nảy, con nghĩ con biết về số...

- Và có rất nhiều chuyện như thế, mình tưởng mình biết mà thật sự mình không biết phải không?

- Cả hàng ngàn chuyện! Có một triết gia danh tiếng tên là Augustin nói: “Khi người ta không hỏi tôi thế nào là thời gian thì tôi biết nhưng khi có người hỏi thì tôi không còn biết nữa.” Con hãy suy nghĩ về ví dụ này. Có vô số ý tưởng như vậy. Giống như thời gian, mình tưởng mình biết khi không có ai đòi mình giải thích một cách rõ ràng chính xác. Nhưng khi có người yêu cầu mình giải thích rõ ràng thì mình bị bối rối. Triết lý là thử làm cho mình ra khỏi cái bối rối này.

- Khỏi bối rối được sao?

- Đúng, thường thường là được. May là tất cả các câu hỏi gần như đều có câu trả lời! Trong triết lý, có những vấn đề người ta tìm được giải pháp để giải quyết. Đương nhiên không phải là luôn luôn, bởi vì cũng có lúc mình rơi vào những vấn đề mới mà càng đặt câu hỏi càng thêm rối. Nhưng không sao. Ngược lại, đó cũng là điều tốt...

- Nhưng bối rối đâu có phải là chuyện tốt!

- Đúng vậy. Rất đơn giản, phải bắt đầu đồng ý với nhau về nghĩa của “bối rối.” Trong đời sống hàng ngày, mình không thích bị bối rối. Mình loại những vật choán nhiều chỗ (thùng hộp, va-li to bự) làm cồng kềnh, choán đường đi. Tinh thần cũng vậy: thói quen, mình loại bỏ những lo lắng mà đôi khi có thể làm mình tê liệt, tạo bối rối trong đầu nếu nó chiếm quá nhiều chỗ.

Không phải trong nghĩa này mà mình tưởng rằng các triết gia thích những chuyện bối rối. Bối rối ở đây là những chuyện làm họ ngạc nhiên và đẩy họ đi tìm tòi. Nếu ba hỏi con thế nào là số, đầu tiên hết con bối rối vì con ngớ ra không biết làm sao mà trả lời trong khi đó là một chuyện đương nhiên. Cũng xảy ra như thế với người mà Socrate hỏi thế nào là can đảm, là cái đẹp, họ cũng có cảm giác như vậy. Triết gia Augustin cũng cảm thấy vậy khi người ta hỏi ông về thời gian.

Ba nghĩ triết lý nảy sinh từ hình thức bối rối này, một loại bối rối đặc biệt. Đó là điểm khởi đầu. Ngạc nhiên cũng là điểm khởi đầu. Người ta tự hỏi: “Sao vậy? Tôi không biết rõ ràng thế nào là số, là can đảm, là cái đẹp. vậy tôi phải đi tìm!”

Triết lý lúc nào cũng bắt đầu vì mình ngớ ra về cái không hiểu biết của mình. Chúng ta không biết trả lời, vậy mà chúng ta nghĩ chúng ta có câu trả lời và dễ dàng trả lời.

- Cái cảm giác mình không biết gì làm cho mình chưng hửng...

- Đúng, chẳng dễ chịu chút nào. Có sẵn các câu trả lời có phải yên tâm hơn không. Cứ mỗi lần thấy mình không biết gì là mình bị sốc. Con có lý, mình bị chưng hửng. Cũng giống như khi không còn tấm thảm lót chân, mình mất thăng bằng, mình không có điểm tựa. Trên quan điểm này, triết lý lúc nào cũng “lo lắng” – theo nghĩa đầu tiên của từ này, có nghĩa là không yên tỉnh, không nghỉ ngơi được. Mình có cảm giác yên bình khi mình biết chắc. Con có lý khi nói đây là điều khó chịu. Cũng vì lý do đó mà nhiều lúc người ta không thích các triết gia: họ làm mình mất ngủ, họ thức mình dậy. Và vì họ, mình lên đường tìm tòi.

- Để đi đến đâu?

- Con đoán đi!

- Tìm sự thật?

- Đương nhiên! Và đây là một chuyến viễn du dài lâu, khó khăn, mệt mỏi lại chẳng bao giờ biết chắc là mình sẽ đến đích. Dù vậy, từ khi triết lý xuất hiện trong lịch sử loài người, lúc nào cũng có những người sẵn sàng hy sinh tất cả để đi trên con đường này.

- Vì sao họ làm như vậy? Vì sao họ muốn tìm sự thật?

- Để khai phá, có thế thôi! Có một cái gì nơi con người làm cho họ mong muốn đi tìm sự thật. Chúng ta đừng lo chuyện đi tìm cái đó đến từ đâu, làm sao nó vận hành. Những câu hỏi đó sẽ dẫn chúng ta đi rất xa. Nhưng chúng ta nên xem tầm quan trọng của “cái gì đó” làm cho con người đi tìm sự thật. Người ta gọi đó là ước muốn được biết. Đúng là cùng một chuyện giống nhau: không ai muốn biết chuyện gì sai. Khi người ta muốn biết là người ta muốn biết sự thật.

- Không phải chỉ có các triết gia! Những người trẻ như chúng con và cả cha mẹ...

- Đúng rồi. Và ai nữa?

- Các nhà khoa học, chẳng hạn, mình đã nói từ hồi đầu.

- Con có lý, đúng là giống nhau. Triết gia hay nhà khoa học chẳng khác gì to lớn cả.

- Sao vậy? Nhưng không phải cùng một chuyện!

- Đúng là ngày nay rất khác biệt. Và dưới mắt con, công việc của các nhà sinh hóa, hóa học hay địa chất thì rất xa với công việc của các triết gia. Nhưng sự tách rời này tương đối mới xảy ra gần đây. Trong nhiều thế kỷ, các triết gia làm công việc của các nhà khoa học, toán học, vật lý học, họ vừa làm vừa suy nghĩ về các vấn đề luân lý, chính trị.

Chỉ có một ước muốn là được biết, biết mọi chuyện; biết mọi chuyện trong nghĩa là họ có thể hiểu và biết, va trong mọi lãnh vực. Vì thế các triết gia thời Cổ Đại, thời Trung Cổ muốn vừa biết cơ chế nước thủy triều lên xuống cũng như cách tổ chức một guồng máy quốc gia tốt nhất. Điều đó không ngăn họ tìm hiểu cùng một lúc về công chính, hạnh phúc, tính thiện hay tình bạn. Họ vừa hiểu tâm hồn con người được cấu tạo như thế nào vừa hiểu bộ máy tiêu hóa của loài cá...

Tóm lại, giấc mơ của triết lý là làm sao hiểu được mọi chuyện, bao gồm được tất cả các hiểu biết. Đàng sau giấc mơ ý tưởng là làm sao sự thật không bị cắt ra bởi nhiều lãnh vực độc lập nhau: nơi đây là sinh hóa, nơi kia là chính trị, nơi nọ là luân lý.

- Nhưng làm sao tất cả các tìm tòi này có thể đặt chung với nhau?

- Đối với chúng ta ngày nay khó mà hiểu được. Trước khi các lãnh vực này được phân chia rõ ràng, chúng ta khó mà tưởng tượng được. Dù vậy, khái niệm đồng nhất về hiểu biết đã kéo dài rất lâu và nó cũng rất mạnh nữa. Nó đã ăn sâu vào trong lịch sử và ngay cả trong triết học. Vì thế không phải là vô ích để ba nói với con thêm vài phút, dĩ nhiên là nếu con muốn, về...

- Được ba, nhưng đừng dài quá, con bắt đầu mệt rồi...

- Một chữ thôi: sophos. Đó là tiếng hy-lạp, chữ này có hai nghĩa: “thông thái” và “khôn ngoan”. Đối với người Hy Lạp thời Cổ Đại, hai nghĩa này không phân biệt rõ ràng: thông thái thì phải biết sống tốt trên đời. khôn ngoan thì bắt buộc phải học để hiểu biết.

Có một nhân vật không thể nào ở trong thể loại này: người “thông thái điên”, người có một hiểu biết đáng kể nhưng lại có tham vọng nắm quyền tối thượng.

- “Ah! Ah! Ah!.. Tôi sẽ bấm nút này và tôi là bá chủ thế giới. . . ah! ah!ah!”

- Đúng vậy. Nhân vật này là nhân vật người Hy Lạp thời Cổ Đại không thể chấp nhận được. Nếu người này thông thái thì họ phải đủ khôn ngoan để không mơ mình là bá chủ thiên hạ. Nếu họ muốn làm bá chủ thiên hạ thì họ không phải là một nhà hiểu biết chân chính. Người Hy Lạp còn hiểu một cách sâu xa là sự hiểu biết cái gì đúng thì bao gồm sự hiểu biết cái gì thiện. Hiểu biết, không phải chỉ là dạy dỗ, mà còn làm biến đổi, làm cải hóa.

- Điều đó có quan hệ gì đến chúng ta?

- Ít nhất là điểm này: tĩnh từ “sophos”, “khôn ngoan-thông thái”, con tìm từ này trong “philosophos”, triết gia. “Philo”, trong tiếng hy-lạp ngày xưa có nghĩa là yêu tình bạn, là làm bạn với, là mong muốn. Triết gia là người mong muốn trở nên “sophos” “khôn ngoan thông thái”, là bạn của “sophia”, có nghĩa là bạn của hiểu biết-khôn ngoan.

Con sẽ thấy trong quá trình lịch sử ý nghĩa đúp này (hiểu biết và khôn ngoan ở trong một chữ “sophia”) sẽ bị phân chia và tách rời nhau. Một vài người xem triết lý như một loại tình yêu dành cho sự khôn ngoan, người khác thì xem triết lý là một tiến trình đi tìm để biết. Nhưng bây giờ cha con mình ngừng ở đây một lát. Mình đã đi một đoạn đường khá xa. Con nghĩ cho khỏe nhé!

Là người khôn ngoan hay người thông thái

- Ba hay nhắc đến Socrate và các triết gia Hy Lạp thời Cổ Đại, khi nhắc đến triết lý, người ta thường lấy họ làm điểm chuẩn, vì sao?

- Có rất nhiều câu trả lời con ạ. Trước hết, người Hy Lạp đã để lại cho chúng ta rất nhiều tác phẩm triết học. Có thể con đã nghe những tên như Platon, Aristote, họ là những thiên tài với đầu óc hiểu biết vô song. Các tác phẩm của họ mỗi người chiếm một kệ sách lớn ở thư viện và họ là gương mẫu cho các triết gia u châu. Các triết gia Ả rập, Do Thái cũng nghiên cứu học hỏi tác phẩm của họ nhất là vào thời Trung Cổ. Qua bao nhiêu thế hệ, người ta chẳng bao giờ ngừng đọc. Vào thời Phục Hưng và cả đến ngày nay người ta còn học hỏi các tác phẩm của người Hy Lạp – của Platon, Aristote và của nhiều triết gia lớn khác thời Cổ Đại. Dĩ nhiên, mỗi thời người ta hiểu một cách khác nhau nhưng chẳng bao giờ người ta ngừng đọc và ngừng thảo luận. Như thế các triết gia này có một ảnh hưởng đáng kể trên tư tưởng.

- Nhưng tại sao? Họ có cái gì đặc biệt? Tư tưởng của họ là tư tưởng nào?

- Có thể nói họ là những người đặt ra luật chơi. Cái cách đặt câu hỏi riêng biệt của triết học. Ở trên quan điểm này, có thể nói suy nghĩ triết học là chơi trò chơi hy-lạp. Những gì cha con mình bàn luận, quyết chí tìm tòi những ý tưởng đúng, để ý đến cách nói chuyện, đó là những gì lần đầu tiên hết người Hy Lạp thời Cổ Đại đem ra thực hành.

- Những chuyện này đến với họ như thế nào?

- À, đây là một câu hỏi rất khó, không ai có thể trả lời chắc chắn được. Hình như vào khoảng thế kỷ thứ 6 trước công nguyên, ở Hy Lạp đã xảy ra một cơn khủng hoảng tín ngưỡng. Người ta bắt đầu không còn tin tưởng vào các truyền thống cổ truyền, ít nhất là không còn tin vào huyền thoại. Thay vào đó, họ bắt đầu muốn tìm hiểu. Họ tìm cách để lý luận, dùng cái đầu để tìm hiểu thế giới vận hành như thế nào. Hoặc phải dựa trên những quy tắc luật lệ nào để hướng dẫn đời sống, hoặc phải thiết đặt các luật lệ nào để bảo vệ công chính. Thế là họ nghi ngờ về những gì các nhà khôn ngoan ngày xưa nói...

- Các triết gia không phải là những nhà khôn ngoan?

- Không, không thật sự như vậy. Hoặc không hoàn toàn như vậy. Chính triết gia Pythagore đã sáng chế ra chữ “triết gia” “philosophe” để nói lên cái khác biệt. Các nhà khôn ngoan là những nhà... khôn ngoan! Họ có được cái khôn ngoan. Còn về phần các triết gia, họ đi tìm cái khôn ngoan này. Họ mong muốn được khôn ngoan và làm cách nào thật tốt để minh định nó. Những gì họ tìm tòi để lên hệ thống, qua suy nghĩ và lý luận, là một phương pháp làm việc đúng, một chủ đích tốt. Khôn ngoan không còn là kho tàng cất giấu nhưng là cái gì cần xây dựng, cần trình bày. Khôn ngoan không còn là lãnh vực của huyền thoại và tín ngưỡng, nhưng là một công việc lô-gic và hợp lý.

- Và những người Hy Lạp là những người duy nhất làm sự thay đổi này?

- Con lại hỏi một câu hỏi quá khó và sẽ gây ra nhiều tranh luận. Ngày xưa có rất nhiều người khẳng định chỉ người Hy Lạp mới là những người làm công việc triết lý. Họ là những nhà sáng chế ra các từ dùng trong triết học, họ cũng là những nhà sáng chế ra sự việc. Như thế họ là những người duy nhất. Họ thật ngoại hạng nên có người đã nói đó là “phép lạ hy lạp”!

Lòng tin tưởng này rất mạnh. Và bây giờ cũng còn nhiều người nghĩ như vậy. Còn ba, ba nghĩ đây không phải là một ý tưởng thật. Theo ba, có một nền triết học và các triết gia của các nền văn minh khác, ở Ấn Độ, Trung Hoa và ở nền văn minh Do Thái, Ả Rập. Người Hy Lạp rất đáng phục nhưng không phải là những người duy nhất.

Để hiểu vấn đề này, chỉ cần nhớ lại một thời buổi rất đáng ngạc nhiên trong lịch sử nhân loại: thế kỷ thứ VI trước công nguyên. Như ba đã nói, ở Hy Lạp có các triết gia Pythagore, Thalès và nhiều người khác. Với họ, nảy sinh ra nền triết học và khoa học, đòi hỏi sự hợp lý, chứng minh sự lô-gic.

Cũng thời kỳ này ở Ấn Độ xuất hiện một phong trào phi thường suy nghĩ về vai trò của con người, về bản chất các sự việc, về số phận, về cách để tâm hồn được thanh thản, lúc đó Ấn Độ không liên hệ với một nền văn minh nào. Một thời gian sau, ở Ấn, với tư tưởng của Đức Phật lại xuất hiện một loại suy nghĩ rất gần với triết lý ở nhiều điểm.

Cũng cùng thời, ở Trung Hoa, cũng chẳng liên hệ với các biến đổi trên, nở bùng ra một loại suy nghĩ mới đánh dấu thời kỳ thế kỷ thứ VI trước công nguyên. Nhà tư tưởng lớn lao Lão Tử viết quyển sách Đạo Đức Kinh bắt đầu một trường phái suy nghĩ kết hợp việc phân tích về mặt trí tuệ và việc đi tìm kiếm để được khôn ngoan. Cái điều hiếu kỳ là ngày nay người ta vẫn còn đọc các sách này, lời Đức Phật dạy, cũng như vẫn còn học các tác phẩm của những triết gia Hy Lạp đầu tiên.

- Làm sao các tư tưởng xưa như thế vẫn còn tính thời sự?

- Chắc chắn vì nó không dính líu gì đến với loại thời sự cấp kỳ tại chỗ. Suy nghĩ của họ nhắm về thái độ của mình trước cuộc sống, về quan hệ của mình đứng trước mình, trước cái chết, trước ước muốn và trước người khác. Trong các vấn đề sống chết này, chắc chắn chúng ta bị chi phối bởi xã hội đang sống nhưng không mạnh lắm. Rốt cùng, giữa những triết gia thời xa xưa và chúng ta thời buổi này, điểm giống nhau thì nhiều hơn là điểm khác biệt. Xã hội Hy Lạp thời Cổ Đại chẳng giống gì với xã hội chúng ta ngày nay nhưng tư tưởng của họ vẫn rất gần với chúng ta dù họ sống vào một thời rất xa chúng ta.

Cũng có thể nói như vậy với nước Ấn, Trung Hoa, Do Thái và các quốc gia Ả Rập thời xưa. Nhà cửa, cách sống, cách ăn uống, ăn mặc, di chuyển, dụng cụ sinh hoạt hàng ngày... đều không còn và cách sống của họ khác hẳn thời này. Dù vậy các tư tưởng của họ vẫn còn đối thoại với chúng ta và lúc nào chúng ta cũng có khả năng hiểu họ, tranh luận với họ.

- Dù sao họ cũng đâu còn ở đây để trả lời cho chúng ta!...

- Đương nhiên, từ thế kỷ này qua thế kỷ khác, thiên hạ vẫn không ngừng bàn thảo với họ. Các triết gia thích ứng để đối đáp từ thời buổi này đến thời buổi khác. Qua sách vở của họ, họ vẫn đối thoại với chúng ta qua các thời đại. Đây là một tình trạng rất đặc biệt. Trên lãnh vực khoa học, không còn ai để ý đến những khái niệm xưa cũ. Còn về vật lý, sinh hóa và trong nhiều bộ môn khác, sự hiểu biết đã tiến triển, tiến bộ kỹ thuật mới đã thay thế các khái niệm cũ. Các sử gia có thể nghiên cứu sự kiện ngày xưa để tạo dựng lại câu chuyện. Nhưng nhà khoa học không quan tâm đến những lý thuyết có từ hàng thế kỷ trước đây. So với khoa học hiện nay, nó đã lỗi thời.

Ngược lại, trên lãnh vực triết lý không có một tiến bộ thật sự nào. Dù sao, cũng không ở trong cùng một ý nghĩa. Có những nhãn quan thay đổi, những tầm nhìn mới xuất hiện nhưng nó không tài nào đuổi những tư tưởng cũ. Cũng giống như trong lãnh vực văn chương, người ta vẫn còn đọc các cuộc phiêu lưu của Ulysse trong tác phẩm L’Odyssée hay trong nghệ thuật, người ta vẫn còn chiêm ngưỡng các bức tượng, bức tranh đời xưa. Nhưng có một chút khác biệt: trong triết lý, người ta không ngừng ở chỗ thán phục các tư tưởng cũ mà còn bàn cải, tranh luận, biến đổi và dùng lại...

- Dù thế, chắc chắn có những chuyện đã xưa từ thời Cổ Đại! Ba chỉ nói cho con nghe những triết gia mấy thế kỷ trước công nguyên.

- Khoảng năm thế kỷ trước công nguyên. Đương nhiên là thời nào cũng có triết gia kể cả thời đại này. Nhưng ba lặp lại, thời Cổ Đại rất quan trọng vì không bao giờ bàn cải cho xong các triết thuyết của họ nên người ta cứ phải trở lại nghiên cứu hoài. Mình có thể học hỏi được ở đó một cái gì. Mình bắt đầu nhé. Mình thử tìm hiểu những giai đoạn chính của quá trình triết lý lâu dài này. Đương nhiên không thể kể hết tất cả các chuyện. Con thử tưởng tượng xem, hai mươi lăm thế kỷ, hàng trăm triết gia, hàng ngàn quyển sách... Mình sẽ mất rất nhiều thì giờ và sẽ kiệt sức. Vậy để mở đầu, ba đề nghị mình chia đơn giản ra từng phần. Ba sẽ chia triết lý tây phương ra làm hai phần. Phần đầu là phần mình muốn được khôn ngoan. Tóm lại, đó là phần thuộc thời Cổ Đại. Phần thứ nhì mình muốn thành nhà thông thái. Đó là phần thuộc Thời Đại Mới.

- Làm như thế nào để được khôn ngoan?

- Đơn giản mình tự nhủ người khôn ngoan là người tìm những ý tưởng đúng để hướng dẫn đời mình và áp dụng được trong cuộc sống của mình.

Điểm đầu tiên cần nhấn mạnh: phải đi tìm khôn ngoan và biết rằng khôn ngoan sẽ làm biến đổi con người mình. Đó là điểm rất quan trọng để hiểu các triết gia thời Cổ Đại. Họ muốn thay đổi cho được con người của họ. Họ nghĩ ra những bài tập để thực tập và làm cho được. Họ rèn luyện. Trong bối cảnh này, trở nên triết gia không phải là thầy dạy học. Không phải lên lớp giảng, không phải viết sách. Đó là thay đổi đời sống, có một cái nhìn khác về cuộc sống.

- Các triết gia này không viết sách?

- Không phải tất cả mọi triết gia đều viết. Ai viết là vì họ xem đây là phương tiện để hiểu thêm con đường đi đến khôn ngoan. Hoặc xem đó là thao luyện để có được khôn ngoan.

- Nhưng vì sao họ lại muốn mình khôn ngoan?

- Đơn giản là để được hạnh phúc! Và có hạnh phúc hoài. Người khôn ngoan sẽ thay đổi con người của họ để không làm mất hạnh phúc, không bị lo lắng, không thất vọng, không bứt rứt, không ghen tuông, không mong chờ, không hối tiếc chuyện gì. Họ lúc nào cũng thanh thản, không bối rối. Họ có thể rời cuộc sống này như đứng dậy rời khỏi cái bàn, không hốt hoảng...

- Không ai có thể làm được như vậy!

- Ngày xưa các triết gia cũng biết là không có ai làm được như vậy. Chắc chắn họ cũng đã nói không ai có thể trở nên khôn ngoan được. Nhân vật khôn ngoan này là người lý tưởng. Nơi chân trời. Có thể người ta sẽ không đạt tới được nhưng mình cố gắng để đến gần, nó giúp mình có một hướng đi.

- Làm sao được?

- Cách sống và nhất là các khái niệm sống thì mỗi trường phái mỗi khác nhau. Với trường phái này là nghiên cứu tri thức, rèn luyện hiểu biết để mở cánh cửa hạnh phúc. Chẳng hạn Platon, ông xác nhận rằng tâm hồn mình đã được tạo nên để chiêm ngưỡng chân lý. Đó là hạnh phúc tối thượng của con người, là cái gì con người có thể làm được tốt nhất cho cuộc đời họ. Triết gia Aristote cũng nghĩ như vậy, con người sinh ra là để hiểu biết. Aristote là học trò Platon, sau này ông không đồng ý với Platon trên nhiều điểm. Tóm lại, con người muốn biết và cái hiểu biết tạo cho con người niềm hạnh phúc lớn nhất.

- Sống như vậy thì cũng không vui lắm!

- Ba hiểu con sẽ nghĩ như vậy... Dù vậy, con phải nhớ không phải câu trả lời của Platon, Aristote hay của các triết gia khác là quan trọng. Điều thiết yếu là ở câu hỏi, dù cho họ trả lời khác nhau: làm sao con người phải sống cách tốt nhất có thể để sống gần nhất với bản chất tự nhiên của mình, để thực hiện trọn vẹn nhất khả năng thiên bẩm của thân phận con người?

Như con thấy đó, đó cũng giống như câu hỏi về hạnh phúc. Đúng vậy, một cuộc đời thành công tuyệt vời là cuộc đời thực hiện được những gì mà con người có thể làm tốt nhất, đó chắc chắn là một cuộc đời hạnh phúc.

- Và những câu hỏi khác là những câu hỏi nào?

- Lạc thú, chẳng hạn.

- À, tốt hơn chứ!

- Đúng, chẳng hạn có lạc thú trong học hành, trong khám phá, trong hiểu biết, trong trí thông minh... Các triết gia của lạc thú không phải không biết chuyện này. Nhưng nguồn gốc chính của lạc thú để mang lại hạnh phúc là thể xác, dục tính, thức ăn. Đối với triết gia Épicure, nhờ triết lý, con người có thể có được hạnh phúc nếu biết bỏ đi những gì làm cho mình rối loạn một cách vô ích. Loại triết thuyết này được trình bày như một loại trị liệu, một loạt phương thuốc để chữa bệnh “không biết sống” của chúng ta. Trên con đường tìm hiểu để được khôn ngoan, đa số các trường phái triết thuyết thời Cổ Đại khuyên chúng ta một loại “trị liệu” triết lý.

Theo trường phái Épicure, phương thuốc chữa gồm bốn chấ:

Thứ nhất: không sợ thần thánh.

Thứ hai: không sợ chết.

Thứ ba: điều hòa các ước muốn, có nghĩa là đừng muốn những chuyện vô ích, không với tới được.

Thứ bốn: chịu đựng được đau đớn.

Theo Épicure, nếu mình thực hiện được bốn điều này trong đời sống hàng ngày thì mình sẽ có cuộc sống bình an. Một cuộc sống không xáo trộn, không bất hạnh. Một cuộc sống hạnh phúc, đương nhiên là với điều kiện chấp nhận cái bình thản, cái thư giãn là những cái đem hạnh phúc đến cho mình...

- Ba không tin vậy?

- Dù vậy cũng có nhiều cách nhìn khác. Chẳng hạn có những triết gia chống đối cái lạc thú thanh thản nghỉ ngơi này của những người theo trường phái Épicure. Họ cho rằng lạc thú phải cao hơn, phai luôn luôn “động.”

- Như vậy là sao? Lạc thú của cơ thể?

- Có hai khái niệm về lạc thú trái ngược nhau.

Nghỉ ngơi: lạc thú là không có gì làm mình khổ. Không đói, không khát, không buồn ngủ, không mệt: thoải mái không đau đớn, vui sống.

Động: lạc thú là có cảm giác dễ chịu và mạnh mẻ. Ăn, uống, làm tình, nhảy, ngủ... Để cảm nhận những thích thú này, thì phải chấp nhận là mình có đói, có khát, cảm thấy sức ép của thèm muốn. Nếu con điều khiển được lạc thú, chẳng hạn xem đó là lạc thú bình thản, không có đau khổ hay đó là lạc thú do sức ép và vui sướng. Đó là điểm để thảo luận.

Vào thời Cổ Đại, các triết gia khác đã điều khiển ý chí và lòng bình thản của tâm hồn. Họ bảo vệ ý kiến cho rằng không ai có thể làm gì để lung lạc tâm hồn họ. Nó là thành trì kiên cố, ở đó chúng ta có tự do dù cơ thể bị cầm tù hay bị đau. Đó là trường phái khắc kỷ. Họ cho rằng mình có thể hạnh phúc dù chịu đau khổ thể xác, nghèo đói hay sống dưới chế độ độc tài. Bởi vì chỉ có một chuyện duy nhất trên đời tùy thuộc vào mình, một mình mình thôi: ý chí của mình.

Ngoài ra còn có các trường phái khác của thời Cổ Đại: trường phái hoài nghi và xy-níc. Những người xy-níc nghĩ rằng con đường trực tiệp nhất để mang đến hạnh phúc là con đường sống theo tự nhiên. Thế là họ bắt đầu sống như con chó (chữ xy-níc có nguồn gốc từ chữ “kunos” của hy-lạp có nghĩa là chó.) Các triết gia này không thích tiện nghi, lễ phép, luật lệ của xã hội. Họ ngủ trên lề đường và đi ăn xin để sống.

- Cũng khó nhưng ít nhất họ có tự do!

- Còn những người thuộc phái hoài nghi, họ tin chắc chúng ta chẳng bao giờ biết được chân lý. Như vậy họ khuyên mình bỏ hết mọi phán xét, có nghĩa là không bao giờ nói “có” nói “không,” không bao giờ tin chắc chắn một chuyện gì là tốt hay xấu, một tư tưởng nào đúng hay sai. Dưới mắt họ, nghi ngờ tất cả là con đường khôn ngoan và hạnh phúc.

Còn cả ngàn cách giải thích khác. Người ta có thể viết hàng lô sách về các chuyên gia đi tìm khôn ngoan và lối sống của họ. Nhưng đó không phải là mục đích của cha con mình! Ba chỉ muốn cho con thấy cái phong phú, cái đa dạng của các trường phái này. Từ Hy Lạp đến La Mã và chung quanh vùng biển Địa Trung Hải, qua bao nhiêu thế kỷ các trường phái này không ngừng sống động. Và rồi tất cả đều thay đổi.

- Vì lý do gì?

- Vì kitô-tô giáo. Ba thế kỷ sau công nguyên, đạo kitô-tô ngày càng lan truyền khắp lãnh thổ của đế quốc La-Mã. Và chắc con cũng biết, vào năm 323, với công đồng Constantin, đạo kitô-tô trở thành đạo chính thức của đế quốc La Mã.

Một cuộc thay đổi não trạng khổng lồ đã xảy ra vào thời buổi đó. Trong những hệ quả của cuộc đảo lộn này, có một hệ quả làm chúng ta nên quan tâm đến đó là lý tưởng tìm khôn ngoan sẽ đi vào bóng mờ và cả tiến trình để có một đời sống triết lý cũng vậy.

- Con không thấy có lý do. Tiến trình đi tìm khôn ngoan vẫn có thể tiếp tục chứ...

- Ồ, tiến trình đi tìm không thể nào thực hiện đầu hôm sớm mai là được. Lý tưởng đi tìm khôn ngoan không thể nào bị quét sạch hoàn toàn. Nhưng đạo kitô áp đặt một não trạng khác hẳn. Thay vì trở nên khôn ngoan thì bây giờ lý tưởng là trở nên thánh. Thánh không phải chỉ ở trong lãnh vực loài người. Thánh là vâng lời Chúa, là theo ý Chúa hoàn toàn, theo lời Chúa. Điều này không giống gì với tiến trình của các triết gia. Và nhất là người thánh thì không để ý đến hạnh phúc trần gian. Họ có thể hy sinh tất cả, họ có thể chết vì đạo. Bởi vì điều họ muốn không phải là hạnh phúc mà được cứu rỗi. Họ muốn được “cứu” một cách vĩnh cửu trong nước Trời.

Đương nhiên, trong một nghĩa nào đó, cứu rỗi là tốt, cũng là hình thức tối thượng của hạnh phúc, bởi vì đó là hạnh phúc vĩnh cửu và tuyệt đối trong việc chiêm ngưỡng Thượng Đế. Nhưng hạnh phúc đó ở trên Thiên Đàng không phải hạnh phúc mà các triết gia suy nghĩ và nghiên cứu trong lạc thú, trong đời sống tự nhiên. Với đạo kitô, người ta đi từ chân trời loài người qua chân trời thần thánh. Các triết gia, các người đi tìm khôn ngoan ở địa vị phụ, họ dần dần biến mất vào hậu trường.

- Họ trở thành những người nào?

- Họ trở thành tổ tiên, những người được kính phục. Ở thời Trung Cổ người ta vẫn còn nghiên cứu họ nhưng ý nghĩa tư tưởng của họ thường được thay đổi. Người ta diễn giải khác nhau những gì họ nói. Triết lý không biến mất nhưng nó bị che khuất như nhật thực nguyệt thực. Và nhất là nó biến đổi. Từ nay người ta nói nó trở thành “kẻ hầu hạ” cho những gì tôn giáo yêu cầu. Triết lý thời Trung Cổ không mang tính độc lập. Nó không được xác định bởi những mục tiêu riêng của nó. Chỉ có tôn giáo điều khiển tư tưởng và hành động. Triết lý cung cấp cho tôn giáo dụng cụ, luật lệ để trình bày và đôi khi chất liệu, tư tưởng hay khái niệm.

- Như thế triết không được tự do và tình trạng này kéo dài bao lâu?

- Cũng vài thế kỷ... Cho đến khi sự suy nghĩ bắt đầu tìm được một hình thức độc lập đối với tín ngưỡng. Nhưng khi điều này xảy ra (vào thời Phục Hưng), nền triết học đã khác nhiều so với thời Cổ Đại. Hình ảnh lý tưởng của người khôn ngoan hoàn toàn bị xóa mờ. Từ nay, hình ảnh lý tưởng là người thông thái. Triết gia đi tìm để biết. Cái họ quan tâm không còn là hạnh phúc mà là chân lý. Họ không còn giấc mơ muốn được khôn ngoan, họ mơ được hiểu biết. Không còn việc biến đổi đời sống mình, nhưng là dựng lên một hệ thống tư tưởng. Gần như triết lý hoàn toàn ở bên cạnh lý thuyết. Gần như nó chỉ còn lo một chuyện: có lý, lô-gíc, diễn giải được. Các triết gia ngày xưa người ta cũng quan tâm như vậy nhưng bây giờ nhãn quan này là tâm điểm, chiếm trọn vẹn chỗ đứng.

Dù vậy đi vào chi tiết thì phức tạp hơn nhiều, có rất nhiều trường hợp đặc biệt. Chắc có ngày con sẽ thấy các chi tiết này cần được thảo luận lại. Nhưng chung chung thì không phải là sai. Đứng hàng đầu nền triết lý hiện nay (bốn thế kỷ vừa qua tại u châu) là chương trình xây dựng một hệ thống các tư tưởng đúng.

- Nó gồm những gì?

- Con thử tưởng tượng đó là bộ máy thông minh có thể giải thích được mọi sự. Chẳng hạn: tại sao có thế giới này, những gì mình phải làm với cảm xúc của mình, làm sao hình thành được các xã hội, phương cách thể xác vận hành, tự do, công chính, đạo đức là gì... Dù câu hỏi nào đi nữa, phải có một câu trả lời lô-gic, chặt chẽ, biện luận đúng và đương nhiên phù hợp với những câu trả lời khác trong cùng hệ thống.

Một hệ thống triết lý, gần giống như vậy: tìm cách để hiểu toàn bộ thế giới, dưới nhiều góc cạnh, vật lý, tâm lý, luân lý, chính trị...

- Thật là điên rồ! Các triết lý sẽ là các vị thần với khả năng hiểu biết vô tận.

- Trong một nghĩa nào đó đúng như vậy. Cùng một lúc, đó là tham vọng cao nhất của lý lẽ: hiểu cho được toàn bộ thế giới. Đương nhiên không có vấn đề thêm vào đó một loạt vô số các chi tiết này nọ. Mục đích là nắm được một vài nguyên tắc tổ chức toàn bộ thế giới.

- Nhưng không thể được, mình chẳng bao giờ hiểu được...

- Dù vậy những hệ thống triết học lớn cho rằng có thể đi đến được. Bắt đầu từ một số điểm khởi sự, mười mấy điểm chẳng hạn, họ khẳng định là có thể giải thích được toàn bộ những gì đang xảy ra trên thế giới.

- Ba có thể cho con biết một vài vì dụ không?

- Chẳng hạn trong máy vi tính, con có thể viết vào hàng ngàn ngày tháng lịch sử. Khi con đánh vào ngày 14-07-1789 thì máy sẽ hiện ra ngày giải phóng ngục Bastille. Đó không phải là một hệ thống, đó chỉ mới gom lại các dữ kiện.

Nhưng nếu con muốn biết 1234x1234=? thì lúc đó máy vi tính không đi tìm dữ kiện trong bộ nhớ, nó “làm” bài toán nhân nếu máy có chương trình tính toán.

Vậy thì hệ thống triết lý giống như bộ máy tính. Nó có thể đưa ra câu trả lời nếu mình cung cấp cho nó nguyên tắc và luật lệ giống như máy cọng trừ nhân chia từ các con số. Như thế con hiểu rõ chưa?

- Dạ... con hiểu ba muốn nói gì nhưng con thấy chắc chẳng thể nào thực hiện được?

- Sao?

- Đem cả thế giới vào trong một hệ thống...

- Đúng đây là dấu hiệu điên cuồng của các triết gia, họ nghĩ có thể hiểu được hoàn toàn thế giới bằng tư tưởng.

- Thật sự có những hệ thống như vậy sao?

- Có, rất nhiều. Điều đó không có nghĩa là chúng đạt được mục đích nhưng chúng thử. Và còn có những cơ chế tư tưởng phi thường khác. Chẳng hạn nơi triết gia Descartes, Spinoza hay Leibniz. Chúng ta không đi vào trong các vũ trụ này. Đúng ra từng hệ thống này tự nó là cả một vũ trụ riêng. Điều ba muốn nhấn mạnh là mình ở rất xa các triết thuyết thời Cổ Đại. Mục đích chính của triết lý là hiểu được thế giới. Không còn tìm cách để trở nên người khôn ngoan hay tìm cách biến đổi cuộc sống mình. Mục đích tối thượng là làm sao nắm cho được thực tế qua tư tưởng, một cách lô-gíc và có lý lẽ.

Một trong những tác giả cuối cùng của những hệ thống lớn là triết gia Đức Hegel ở thế kỷ 19 đã có một công thức: “Tất cả những cái gì thật thì không hợp lý, tất cả những gì không hợp lý thì thật.”

- Ba thử nói rõ hơn.

- Tất cả những gì có vóc dáng sự sống trong thế giới này thì có thể hiểu được bằng đầu óc và tất cả những gì có thể hiểu được bằng đầu óc thì có vóc dáng của sự sống trong thế giới này. Gần gần như vậy. Nói một cách khác, thế giới này và đầu óc thì hoàn toàn tương hợp nhau. Đến một giới hạn, chúng có thể trùng nhau. Triết gia Đức Hegel gọi đó là “cái biết tuyệt đối.”

- Thôi mình nghĩ một chút ba nghe!

- Được con.

Lần bước theo con đường của chữ

- Chúng mình ôn lại: mình đã nói triết lý là sinh hoạt của tư tưởng và đi tìm chân lý. Chúng ta đã thấy những tư tưởng này có thể làm thay đổi cuộc sống chúng ta. Cuối cùng chúng ta nhận ra, trong lãnh vực suy tư triết học, tất cả khởi đầu bằng sự ngạc nhiên, vì trước hết, ngạc nhiên làm mình mất thăng bằng. Cú sốc này khởi phát con đường đi tìm chân lý. Và con đường tiến về hiểu biết bao gồm thế giới vật lý, vật chất lẫn các giá trị đạo đức, trước khi hai lãnh vực hiểu biết và khôn ngoan tách biệt nhau. Ba tóm như vậy con hiểu chưa?

- Dạ, con hiểu như vậy.

- Có thể mình phải nói thêm triết lý là tìm để biết xem chúng ta có được những tư tưởng đáng gọi là tư tưởng hay không (không phải ảo tưởng hay tư tưởng ma quái) và những tư tưởng này phải là những tư tưởng đúng.

- Nhưng đâu là khác biệt giữa “tư tưởng đáng gọi là tư tưởng” và “tư tưởng đúng”? Con không chắc là con hiểu rõ chuyện này.

- Một tư tưởng đáng gọi là tư tưởng, đó là tư tưởng mình sắp giải thích, một tư tưởng đứng vững sau khi được suy nghĩ khảo nghiệm.

- Nhưng một tư tưởng đứng vững thì nó phải đúng!

- Hoan hô, con vừa đụng đến một điểm rất quan trọng. Đúng vậy, đối với rất nhiều triết gia, không có khác biệt giữa hai chuyện này: một tư tưởng đáng gọi là tư tưởng phải là một tư tưởng đúng. Nếu nó được xây dựng tốt thì nó phải phù hợp với một thực tế. Con đã nói đúng! Nhưng trên điểm này chúng ta còn khối chuyện để học hỏi.

Bởi vì chúng ta chưa tìm hiểu một”tư tưởng được xây dựng đúng”, “mạch lạc”. Mình cũng chưa biết bằng cách nào người ta “thử nghiệm” các tư tưởng, làm sao chứng nghiệm chúng đúng hay sai. Để biết được, chúng ta dùng cái gì để tìm hoặc để truyền đạt tư tưởng. Con nghĩ sao?

- À... Người ta dùng sách vở, báo chí, đối thoại. Hoặc dùng điện thoại, máy vi tính.

- Trong tất cả những điều này, đâu là điểm chung? Con suy nghĩ đi, nó ở trước mặt con đó...

- Các chữ?

- Đúng rồi! Đương nhiên! Các chữ, lúc nào cũng là các chữ. Chúng ta mở đường vào tư tưởng bằng các chữ và qua phối hợp của các chữ. Vì thế các triết gia lúc nào cũng cẩn thận về cách diễn tả của họ. Vai trò của ngôn ngữ là trọng tâm và đó là điều ba muốn làm sáng tỏ ở đây. Các triết gia ngày xưa họ đã biết cách dùng ngôn ngữ nhưng vào thời buổi này, câu hỏi này trở nên điểm thiết yếu cho nền triết học.

Chúng ta cùng đi lui lại đàng sau một chút. Triết lý không phải là các hành vi hay các cử động tay chân mà nó là lời, là câu, là sách. Đó là sinh hoạt của những diễn từ, những chữ nối tiếp những chữ một cách có tổ chức.

Có nhiều lãnh vực khác liên hệ đến diễn từ và ngôn từ. Chẳng hạn văn chương thi ca và cả lịch sử địa lý. Nhưng trước hết chúng ta cần nói cho rõ cái gì phân biệt triết lý với các sinh hoạt dính tới ngôn từ. Vóc dáng, phương cách, phong cách?

- Tại sao?

- Con tìm đi!

- Vì ngôn từ có thể làm chuyện tốt cũng như chuyện xấu!

- Đúng, con tiếp tục... Đào sâu tư tưởng ở hai mặt: xấu và tốt, rồi sao nữa?

- Cái đúng cái sai?

- Đúng vậy. Ngôn từ có thể hướng dẫn mình đi đúng mà cũng có thể làm mình đi lạc, có thể cho mình tin tức mà cũng có thể đánh lừa mình. Ngôn từ giống như con dao hai lưỡi. Vậy mà triết lý là môn học đi tìm tư tưởng đúng qua ngôn từ, đúng là oái oăm.

Con thấy oái oăm ở chỗ nào?

- Nó vừa dùng ngôn từ để diễn tả vừa phải coi chừng ngôn từ?

- Đúng rồi. Triết lý dùng chữ để chiến đấu với chữ... Cùng một lúc đó là dụng cụ duy nhất để đi tìm tư tưởng đúng mà cũng là nguồn gốc của một số tư tưởng sai.

- Tư tưởng sai cũng đến từ chữ?

- Tất cả các loại ảo tưởng và vấn đề mà triết lý dùng để chỉnh đốn hoặc để né tránh. Mình sẽ xem vài ví dụ. Chắc chắn con sẽ thấy kỳ kỳ nhưng ba xin con kiên nhẫn.

Như ba đã nói: cách của triết gia quan tâm đến chữ không giống như các nhà thơ, các tiểu thuyết gia. Họ không tìm các câu hay ho, cảm động hay khêu gợi. Họ muốn những câu diễn tả chính xác tư tưởng. Điều kiện đầu tiên, các câu phải đúng với ngôn ngữ, với cấu trúc. Cái mà người ta gọi là cú pháp. Không có điều kiện đầu tiên này, không làm gì được hết. Con tưởng tượng xem nếu ba nói: “xanh và hoặc dù vậy.”

- Sao?

- “Xanh và hoặc dù vậy.”

- Không ra cái gì hết!

- Đúng vậy, không ra cái gì hết. Đó là mấy chữ mà nếu để riêng từng chữ thì con sẽ hiểu nhưng ráp lại thì không có một ý nghĩa nào hết. Điều kiện đầu tiên: để nghiên cứu một tư tưởng thì phải làm một câu cho đúng.

Nhưng điều đó chưa đủ, nếu ba nói với con “cái vòng này vuông,” câu này đúng gồm chủ từ, động từ và túc từ nhưng nó không có nghĩa và không hình dung được. Nó không chứa một nghĩa. Con thử nghĩ xem có cái vòng nào vừa tròn vừa vuông! Hoặc nó tròn, hoặc nó vuông không thể vừa tròn vừa vuông!

- Ba, mình đang nói chuyện triết lý hay nói đang chơi đố mẹo đây?

- Kiên nhẫn con... Bởi vì chuyện này quan trọng đây. Nếu mình muốn tìm sự thật trong lãnh vực tư tưởng thì mình phải dùng các câu các chữ. Cũng như các ngành khác, các chữ làm thành câu. Chân lý không phải là nữ thần, là vùng xa xôi huyền bí không đến được. Đơn giản phải dùng các câu: có câu đúng có câu sai. Phải xem xét cấu trúc của câu và xem nó có ý nghĩa nào không.

Công việc đầu tiên có thể làm được là để qua một bên các câu kiểu “vòng tròn vuông”. Những câu này không dính vào một nghĩa nào hết. Đó là mâu thuẫn, mình phải loại nó vì không có cách nào để suy nghĩ theo kiểu đó. Ngược lại mình có thể suy nghĩ hàng tá chuyện không có tính cách mâu thuẫn dù những chuyện này không có trong thực tế. Chẳng hạn, ba có thể nghĩ đến một hòn núi bằng vàng hay một con ngựa có cánh. Đó là những chuyện có thể suy nghĩ được. “Trong tư tưởng” chúng có thể suy nghĩ được dù chúng không có trong thực tế. Nó không cùng loại với vòng tròn vuông. Đó là một trường hợp khác mà người ta gọi đó là “lông rùa.”

- Lông rùa?

- Đây là câu chuyện khôi hài của các triết gia phật giáo ngày xưa. Họ tưởng tượng họ đi tìm câu trả lời cho câu hỏi: “Lông rùa mềm hay cứng?” Trên thực tế không có câu trả lời cho câu hỏi này, không có câu trả lời đúng cũng không có câu trả lời sai. Đơn giản là vì con rùa không có lông...

Lần này sự việc còn khác nhau: ba có thể nghĩ đến lông rùa hay núi bằng vàng nhưng ý tưởng này không phù với thực tế.

Trước khi biết một tư tưởng đúng hay sai thí ít nhất có ba chuyện phải làm:

1- xem cái câu diễn tả tư tưởng đó có thuộc loại câu khó hiểu kiểu “xanh và hoặc dù vậy”, loại câu không có điểm nào để dựa lên mà suy nghĩ.

2- xem câu đó có mâu thuẫn kiểu “vòng tròn vuông” làm cho tư tưởng không thể nào nghĩ ra được.

3- xem câu đó trên thực tế có thật không chứ không phải loại câu kiểu “lông rùa.”

Con sẽ thấy: nếu con bình tâm suy nghĩ thì sự việc không đến nỗi rắc rối. Tuy nhiên cũng không đến nỗi trầm trọng nếu con không nắm vững tất cả hệ quả của những gì ba vừa nói. Quan trọng là hiểu trên lãnh vực triết lý, để tìm những tư tưởng đúng, bắt buộc phải làm việc với chữ nghĩa, với ngôn ngữ, với lô-gic có nghĩa là phương cách để các chữ và các tư tưởng được cấu trúc với nhau. Các triết gia Hy Lạp thời Cổ Đại đã thấy rõ điều này. Con có biết từ “lô-gic” đến từ đâu không?

- Con không biết.

- “Lô-gic” có từ chữ “logikos”, tỉnh từ của chữ “logos”. Logos là một chữ rất kỳ lạ. Con nhớ chữ sophos vừa có nghĩa thông thái vừa khôn ngoan. Logos vừa có nghĩa là “lời nói” (ngôn ngữ) vừa có nghĩa là “có lý” (khả năng suy nghĩ, xây dựng được cách trình bày, các suy diễn) và vừa có nghĩa là “phép tính”! Trong tiếng Hy Lạp khi người ta nói con người là một con vật “logikos” thì có nghĩa con người là một con vật “biết nói” và có “khả năng lý luận.”

Đó là chỉ dẫn quan trọng cho những gì chúng ta đang quan tâm đến. Nói và suy nghĩ là hai sinh hoạt kết dính chặt chẽ với nhau. Mối dây tư tưởng giữa chúng, quan hệ của chúng, ngay cả sự tồn tại của tư tưởng cũng liên hệ trực tiếp với ngôn ngữ loài người. Rốt cùng, có khả năng lý luận cũng là có khả năng vận hành các dấu hiệu của ngôn ngữ. Mặt khác, con sẽ thấy các chữ nói lên tư tưởng chứ không phải sự vật...

- Con không đồng ý chút nào. Nếu con nói “hồi nãy con cắm hoa trong bình và bây giờ con đến ngồi trên ghế,” đó là con nói đến sự vật! Câu này rất cụ thể: cái hoa không phải là tư tưởng! Cái bình, cái ghế cũng không phải tư tưởng!

- Như vậy ba sai. Theo con, các chữ không nói đến tư tưởng mà nói đến những vật có thật, những người có thật...

- Đúng, đúng như vậy.

- Xin lỗi con, đó chỉ là ảo tưởng. Đây là ví dụ một tư tưởng người ta tưởng là đúng nhưng nó không đứng vững.

- Sao vậy? Nó đúng mà! Con nói đến cái hoa, cái ghế, con đâu nói một tư tưởng!

- Nếu con nói chữ “hoa” với bất cứ ai, người đó sẽ nghĩ gì?

- Đương nhiên họ sẽ nghĩ một cái hoa...

- Người đó sẽ nghĩ đến cái hoa này, cái hoa đang ở đây, bây giờ mà con vừa cắm?

- Chắc chắn là không. Ba hỏi gì kỳ vậy?

- Ba hỏi thêm một câu hỏi kỳ lạ: có phải chữ “ghế” cũng vậy, họ sẽ nghĩ đến “cái ghế” của mình? Nếu con nói với người khác chữ ghế, con đồng ý là họ sẽ không nghĩ đến cái ghế con đang ngồi trên đó.

- Chắc chắn là không... Ba nói gì kỳ vậy?

- Mình đi đến một kết luận sẽ không làm cho con vui đâu... Chữ “hoa” không bắt buộc người ta nghĩ đến những cái hoa đang ở trước mặt mình. Vậy họ nghĩ đến gì?

- Về bất cứ một cái hoa nào?

- Đúng. Bất cứ một cái hoa nào vậy thì có phải là ý tưởng về cái hoa, bất cứ cái nào sao?

- Con không hiểu gì hết!

- Ba đi trở lại. Ba luôn luôn khẳng định các chữ là dùng để nói về các ý tưởng. Con không đồng ý khẳng định của ba, con nói những chữ “hoa” “bình” “ghế” là để nói đến những sự vật ở đây. Vì vậy ba hỏi tiếp con nếu có ai nghe chữ “hoa” họ có nghĩ đến các hoa này không? Con nói không. Vậy thì họ nghĩ đến cái gì? Đến hoa “chung chung.” Chỉ nói “hoa” mà không nói hoa cúc, hoa hồng, hoa cẩm chướng thì cái hoa “chung chung” này ba e đó là thuần túy và đơn giản là một... ý tưởng có về hoa! Không có một cái gì khác! Cái chung với tất cả các cái khác. Không phải là một cái hoa được, cũng không phải là một thực tế. Và tất cả những danh từ chung đều giống nhau: nó làm cho mình nghĩ về những ý tưởng, chắc chắn là chung chung chứ không phải từng sự vật. Và nó đúng cho tất cả các danh từ chung và cho mọi ngôn ngữ. Cũng vậy với “cái ghế”!

- Vậy thì con ngồi trên cái gì?

- Trên cái ghế là chắc rồi...

- Và đó là một ý tưởng?

- Không, đó là sự vật! Không ai trên thế giới này lại ngồi trên ý tưởng, con đồng ý phải không?

- Vậy thì khi con nói cái ghế, con nói sự vật hay nói một ý tưởng?

Cả hai. Chính đó là cái khó của chúng ta. Khi con nói cái ghế, con nói về ý tưởng của một sự vật (ý tưởng chung chung về loại bàn ghế) và con ngồi trên một trong những đồ vật loại này. Có thể nói mình không được lầm lẫn cái ghế này và “cái ghế chung chung.”

- A!... mình đang ở đâu vậy?

- Mình đang làm sáng tỏ vấn đề, ba hy vọng vậy. Chúng ta gọi “cái ghế” trong dấu ngoặc là cái ghế theo nghĩa chung chung của bàn ghế. Chưa ai ngồi trên “cái ghế” cũng như chưa ai hái hay ngửi “cái hoa” đó. Nhưng khi con nói “tôi ngồi trên cái ghế” con dùng ý tưởng chung chung có về cái ghế để nói đến cái ghế đó, cái ghế của nhà mình. Tóm lại, con nói “cái” ghế là con dùng hình dung từ để chỉ cái vật con muốn tả. Con ngồi trong cái ghế này, trong cái ghế (cái ghế đó, cái ghế của chúng ta), chứ không phải ngồi trong “cái ghế” chung chung.

- Con bắt đầu hiểu sơ sơ. Triết lý cũng vui vui... Với tất cả các chữ khác cũng như vậy sao?

- Ít nhất cho tất cả các danh từ chung. Nếu con nghe chữ “đàn bà” là con hiểu nó không ám chỉ một người đàn bà nào đặc biệt. Và không bao giờ, không bao giờ con gặp ngoài đường phố hay bất cứ nơi đâu người “đàn bà” chung chung hay người “đàn ông” chung chung hay “số hai”...

- Nhưng có hàng tá chuyện có số hai, hai đôi giày, hai đôi bí tất, hai cái găng, hai mắt kiếng...

- Nhưng con không bao giờ thấy trong tủ hay trên sân trượt tuyết “số hai”! “Số hai” chỉ có trong đầu và chữ “hai” để chỉ một ý tưởng. Như con thấy đó, đó là một ý tưởng rất rõ ràng, rất đơn giản, ý tưởng chữ “hai”. Con nghĩ đến nó một cách dễ dàng và con không lầm lẫn nó với các ý tưởng khác (một hay ba chẳng hạn). Rõ như vậy, chính xác như vậy nhưng lại... trừu tượng!

- Không phải vậy mà con gọi là trừu tượng!

- Ba biết. Giống như mọi người, con nghĩ “trừu tượng” là một bài văn khó hiểu, không thấy rõ đâu là vấn đề. Trừu tượng là cái gì mờ ảo, hoang mang, là cái gì làm “nhức đầu”...

- Đúng rồi...

- Vậy mà không! Đó không phải là một định nghĩa đúng. Phải định nghĩa một cách khác. Trừu tượng là một thực tế người ta chỉ có trong đầu mà thôi. “Hai” là số hai, là một thực tế của loại này. Con không thể sờ, nhìn, nếm số... Cụ thể là một thực tế người ta có thể sờ, nhìn, đụng đến... ngắn gọn, một thực tế vật chất. Những gì cần suy nghĩ là trừu tượng, những gì nhận thức được qua ngũ quan là cụ thể.

- Con không hiểu chỗ này. Ba nói cụ thể là mình có thể nhận thức bằng một trong ngũ quan của mình?

- Đúng, chung chung mình có thể nói như vậy.

- Nhưng còn các chữ, con có thể nghe chúng! Rồi con thấy chúng được viết ra như thế nào! Vậy thì sao ba nói chữ dùng để chỉ định những chuyện trừu tượng?

Hoan hô... Một câu hỏi rất hay. Con nhìn đây, ví dụ tấm bảng chỉ đường “đường cấm đi.” Ai cũng biết đó là tấm bảng vẻ một hình tròn đỏ có gạch chéo đỏ. Tấm bảng này làm bằng tôn sơn đỏ. Con có thể nhìn tấm bảng này dưới mọi khía cạnh nhưng con sẽ không thấy nơi tấm tôn sơn đỏ này ý tưởng “cấm đi ngược chiều.” Cái ý tưởng này chỉ có trong đầu, không có nơi tấm tôn. Người ta liên hệ một hình vẽ với một ý tưởng. Tấm tôn vẻ, cụ thể, tạo nên ý tưởng, trừu tượng. Một dấu hiệu luôn luôn có hai mặt, một cụ thể, một trừu tượng. Mặt này là sự vật, mặt kia là ý tưởng.

Với các chữ cũng vậy. Con nghe âm thanh, còn nhìn các chữ. Các yếu tố ngoại hình tạo nên ý tưởng liên hệ. Cái con nghe là âm của tiếng “hai” chứ không phải ý tưởng hai! Đó, con thấy chưa?

- Thấy? Con muốn ba giải thích cho thấy tầm quan trọng của việc này. Con không thấy nó dùng vào việc gì!

- Ba hiểu. Chắc con muốn nói đại khái: “ Dù đó là vấn đề hạnh phúc, công chính, sự thật nhưng vì sao phải chẻ sợi tóc làm tư trên mấy cái chữ và sự vật, trên cách làm câu, trên một đống chuyện rắc rối mà người ta không biết nguồn gốc của nó, và nó dẫn đi đâu.” Đúng không?

- Không, mà cũng đúng, có những chuyện như vậy...

- Đó là bình thường. Vậy thì phải sắp xếp mọi chuyện cho nó đúng chỗ để thấy cho rõ. Con còn nhớ là mình bắt đầu câu chuyện này với chủ đề: đi tìm sự thật qua các câu.

- Đúng, nhưng nó có liên hệ gì với tiến trình của mình?

- Đúng vậy, tiến trình này cho chúng ta thấy muốn triết lý phải dùng chữ và một vài phương cách để đặt vấn đề. Thường thường thì người ta nói mà không hề đặt câu hỏi, gần như không suy nghĩ. Còn các triết gia thì họ chú ý đến những gì họ nói. Họ vừa nói vừa suy nghĩ, còn mọi người nói mà không suy nghĩ.

Vì thế triết lý cũng là một loại suy nghĩ về ngôn ngữ, về các cơ chế, về các quyền lực và về các giới hạn. Tìm sự thật, đuổi ảo tưởng đó là công việc làm với các chữ, qua các chữ và trong các chữ. Vì vậy mà phải học cách làm câu, làm sao để kết hợp được với các sự việc. Và cũng vì lý do đó mà phải tìm hiểu phương cách các ý tưởng liên kết với các chữ như thế nào.

Đồng ý là chúng có kẻ kỳ kỳ. Và đó vì sao mà phải học văn phạm và lô-gic! Thay vì học triết? Không, bởi vì người ta thấy ngay đây là điều rất cần thiết. Để lọc lựa các ý tưởng đúng và các ảo tưởng, chúng ta cần chữ và cần câu. Phải biết các dụng cụ này làm việc như thế nào, có thể chờ gì ở chúng và đâu là cạm bẫy cần phải tránh.

Rất nhiều con đường dẫn đến tự do

- Tốt, ba hy vọng bây giờ con thấy rõ ràng hơn những gì mà chữ “triết lý” muốn nói. Dù vậy, cũng còn một vòng chân trời cuối cùng để mình cùng chiêm ngưỡng nó. Chúng ta đã có những yếu tố để định nghĩa. Chúng ta đã thấy tầm quan trọng của ngôn ngữ và một vài hàng về quá trình lịch sử của triết lý. Để kết thúc, chúng ta phải thấy cái đa dạng của triết học trên nhiều lãnh vực.

- Ba gọi cái gì là các lãnh vực của triết lý?

- Ngày xưa người ta gọi “những mảng triết học.” Cũng không đúng hơn. Ba thú thật với con ba cũng không biết nên dùng chữ nào cho đúng. Không có một chữ nào diễn tả đúng hoàn toàn. Nhưng điều thiết yếu là ý tưởng. Ý tưởng thì dễ hiểu hơn.

Triết lý là phạm vi sinh hoạt duy nhất có nhiều cách để phát triển và nhiều vùng để suy nghĩ.

- Ví dụ?

- Chúng ta hãy bắt đầu cái khó nhất. Đó là lãnh vực siêu hình, một mảng triết học tìm tòi để đặt câu hỏi cho những điểm căn bản nhất của thực tế. Tại sao có chúng ta? Cái gọi là “bản thể” là cái gì? Thay vì không có cái gì tại sao lại có cái gì? Đó là các loại nghi vấn mà lãnh vực siêu hình học để ý tới.

- Và người ta tìm được không?

- Tìm được gì?

- Thì tìm được câu trả lời!

- Chắc chắn, nhưng chẳng có câu trả lời nào chắc chắn. Tất cả đều là những công trình xây dựng xuất phát từ lãnh vực mà chúng ta có thể kiểm chứng. Một nhánh khác của ngành triết học là lô-gic. Đó là việc nghiên cứu các chứng minh và các lý luận. Nó rất quan trọng bởi vì khi đi tìm những ý tưởng đúng, lúc nào người ta cũng có thể bị mắc bẫy qua các lý luận sai lầm.

- Ví dụ?

- Ba cho con ví dụ: “tất cả x là y.” Bây giờ con có thể suy diễn một cách chắc chắn nếu con không biết x là gì y là gì không.

- Thì tất cả y là x?

- Không! “Tất cả cô gái tóc vàng là đàn bà” điều đó không có nghĩa đưa đến kết luận “tất cả đàn bà đều có tóc vàng!” Con chỉ có thể suy diễn “một vài bà có tóc vàng.” Nếu tất cả x là y, vậy “một vài y là x”, nếu “tất cả bà tóc vàng là đàn bà “thì chắc chắn “một vài bà có tóc vàng.” Đó là những gì người ta có thể suy diễn một cách mạch lạc như thế.

Sai lầm này con hay mắc phải, do đó trong lý luận nó có thể dẫn đến những lầm lạc quan trọng. Vì thế học môn lô-gic là điều thiết yếu. Lô-gic tạo nên vóc dáng cho lý luận, độc lập với nội dung của các câu.

- Con nghĩ là con có thể hiểu nhưng ba nói rõ hơn cho con nghe.

- Ba lấy lại ví dụ “tất cả x là y,” vậy ba có thể suy diễn “một vài y có thể x.” Con đồng ý chứ.

- Dạ dạ...

- Vậy thì ba có thể thay đổi hình thức này, nó như cái khuôn với những yếu tố khác nhau. Hồi nãy ba giả thử “x = các cô tóc vàng” “y = đàn bà,” vậy “nếu tất cả các bà tóc vàng là đàn bà thì một vài bà có tóc vàng.”

Nhưng trong loại lý luận này, ba có thể để những yếu tố chẳng dính gì với nhau. Ví dụ” “x = máy bay” “y = kẹo ngọt.” Vậy có thế nói: “Nếu tất cả máy bay là kẹo ngọt thì một vài cái kẹo ngọt là máy bay.” Câu này sẽ có nghĩa gì? Câu này phi lý, trong thực tế nghĩa của nó chẳng phù nhau. Nhưng lý luận thì đúng. Cấu trúc câu đúng. Hình thức đúng, suy diễn đúng.

Vậy thì có khả năng có thể có một lý luận đúng trên những yếu tố phi lý hoặc sai. Bởi vì lý luận là một dạng độc lập với nội dung mình mang vào để trong đó. Các triết gia thời Cổ Đại và thời Trung Cổ đã vạch ra mục tiêu này rất rõ ràng. Họ nghiên cứu, sàng lọc và xếp loại các hình thức suy diễn khác nhau. Từ một trăm năm nay, lãnh vực lô-gic rất phát triển và ngày càng mở rộng đến mức bây giờ nó trở thành một nhánh của toán học.

- Nó tách ra khỏi triết học à?

- Đúng, cuối cùng là vậy. Càng ngày càng trở nên kỹ thuật, cuối cùng lô-gic thành một bộ môn riêng biệt. Và đó không phải là ví dụ duy nhất. Ngày xưa có nhiều lãnh vực khác thuộc về triết học và dần dần nó thoát ra khỏi triết học, chẳng hạn khoa tâm lý.

- Hồi xưa tâm lý cũng thuộc triết học?

- Chắc chắn. Tâm lý, theo nghĩa của từng chữ là khoa học nghiên cứu về tâm hồn (“psychè” tiếng hy-lạp xưa là tâm hồn.) Suốt quá trình lịch sử, các triết gia không ngừng suy nghĩ cách nào mà các cảm giác nối kết với chúng ta, theo cách mà trí nhớ, các tư tưởng phối hợp, các cảm xúc, các tình cảm của chúng ta. Họ mô tả hàng tấn chuyện về ước muốn, tình yêu, tình bạn, tình thương xót, lòng hận thù, tính lo lắng, lòng thanh thản...

Và rồi cách đây gần một trăm năm, ngành tâm lý tách rời khỏi triết lý và ngày càng trở nên một ngành có chứng nghiệm và khoa học. Ngày nay con thấy đó, có rất nhiều trung tâm nghiên cứu trên thế giới nơi các nghiên cứu gia quan sát cách làm việc của cái đầu. Họ cố gắng khám phá cách vận hành của thị giác, hoặc cách tồn trữ trí nhớ. Họ cũng tìm cách để biết cái gì xảy ra trong đầu mình khi mình nghe nhạc hay khi mình sợ...

Tất cả các khám phá này đều nhờ đến kỹ thuật mà ngày xưa các triết gia không biết và không tưởng tượng ra. Đây là điều ba muốn nhấn mạnh, với những máy móc tân kỳ, các nhà nghiên cứu ngày nay cũng quan tâm đến cùng những vấn đề của các triết gia ngày xưa. Quan hệ giữa thân và trí luôn luôn là trọng tâm các nghi vấn của họ.

Làm sao hình thành ý thức của chúng ta? Làm sao ý chí điều khiển được bắp thịt? Vì sao chúng ta cười? Tương đương với khóc là gì? Đó là một vài vấn đề mà các triết gia ngày xưa đã khai phá và bây giờ vẫn còn là trọng tâm của các nhà nghiên cứu. Mặc khác, các nhà nghiên cứu làm việc trên lãnh vực này thường coi lại các lý thuyết của các triết gia, họ bàn thảo và nói cho chúng ta biết các triết gia ngày xưa đúng hay sai.

- Nếu con hiểu đúng, ngày xưa có các triết gia, ngày nay có các nhà khoa học cùng quan tâm đến cùng câu hỏi?

- Đúng và không. Đúng, bởi vì nó đã xảy ra như thế cho ngành tâm lý và ngành lô-gic. Không, bởi vì triết gia không phải là một chủng loài đang biến mất trên quả địa cầu! Sẽ sai lầm nếu nghĩ rằng ngày xưa mới có triết gia còn bây giờ triết gia được thay bằng các nhà khoa học. Tuy thế, có một lãnh vực quan trọng khác của triết học vẫn được tiếp tục phát triển từ Cổ Đại đến ngày nay và nó chiếm một chỗ khá lớn trong đầu óc của các triết gia cận đại. Đó là bộ môn “triết học đạo đức và chính trị.”

- Tại sao để “đạo đức và chính trị” chung với nhau? Khác nhau chứ!

- Con thấy khác nhau?

- Đạo đức là chuyện riêng tư, tùy từng người. Chính trị bao gồm nhiều người hơn. Đại chúng hơn...

- Ba nghĩ điều con khẳng định cần phải được bàn cải. Đúng vậy, khi người ta ấn định cái gì “thiện” cái gì “ác” thì điều này phải áp dụng cho nhiều người và thường thường là cho mọi người! Theo ba thấy, khó để hỗ trợ cho từng cá nhân tự sáng chế cho mình một kiểu đạo đức...

Ngược lại, có một điểm chung giữa đạo đức và chính trị, đó là chúng có quan hệ với nhiều người. Các hành vi công chính hay bất chính, anh hùng hay tội phạm, đạo đức hay tật xấu, đều dính líu đến quan hệ giữa con người với nhau. Khó để làm điều thiện điều ác nếu mình là Robinson một mình trên đảo, không gặp ai hết! Chính vì mình đông người và sống với người này người khác mà chúng ta làm điều thiện điều ác với nhau.

Lúc nào chúng ta cũng làm điều thiện hoặc điều ác với một người. Và lúc nào cũng do một người nào đó làm điều thiện điều ác cho ta. Ngắn gọn, tất cả vấn đề đạo đức đều liên hệ ở điểm chúng ta sống và liên hệ với nhau. Đương nhiên là tất cả mọi liên hệ. Tình yêu, đình gia đình, tình bạn, tình đồng nghiệp, tình tương thân, tình đoàn kết, tình đồng hữu hoặc cạnh tranh, tranh đua... Những liên hệ này khác nhau, nhưng nó bao gồm luật sống và mọi người, có nghĩa là đạo đức. Chính trị cũng ở trong thứ trật này. Con biết chữ chính trị có nguồn gốc ở đâu không?

- Lại hy-lạp?

- Lại hy-lạp, đúng! “Politeia,” đó là thể chế, cách mà quyền lực được tổ chức trong một thành phố, có nghĩa là quốc gia. Đây cũng vậy, trước hết cũng là các liên hệ giữa con người nhưng được thể hiện dưới một góc cạnh đặc biệt. Đó là làm sao biết lấy quyết định cho những công việc chung. Ai lấy? Một mình? Vài người? Chỉ định như thế nào và bởi ai? Trong một thời gian có hạn? Mãi mãi? Đó là những vấn đề đặt ra cho việc suy nghĩ về chính trị. Và các triết gia không bao giờ ngừng suy nghĩ về nó.

- Các triết gia làm chính trị?

- Đúng và họ tiếp tục. Họ không làm theo cách của một một chiến sĩ công đoàn hay nhân viên chính quyền làm. Nhưng họ tiếp tục đặt câu hỏi về: một thể chế chính trị tốt nhất, bản chất của quyền lực, quan hệ giữa từng cá nhân với quốc gia. Đương nhiên có những trường phái, những phân tích chống đối nhau và các vấn đề cũng phát triển theo thời. Thời Cánh Mạng Pháp là thời các tư tưởng của triết gia ảnh hưởng rất nhiều lên chính trị, người ta bắt đầu quan tâm đến quyền của con người, đến bảo vệ quyền tự do của công dân.

Vào thời này đã xảy ra một thay đổi quan trọng về cách định nghĩa thế nào là đạo đức. Cuối thế kỷ 18, Kant, một triết gia người Đức đã đặt vấn đề này. Làm sao tôi biết cái gì tôi phải làm? Tôi có đủ khả năng để hiểu bổn phận của tôi một cách vững vàng và chắc chắn không? Đó là những câu hỏi khởi đầu.

- Nhưng cũng tùy người! Mỗi người khác nhau!

- Ba lấy ví dụ của Kant đưa ra nhé. Ông nói một đứa bé mười tuổi có thể hiểu chuyện này... Một người nhận lệnh quan chức để làm chứng sai cho một người vô tội, ông không biết người này và không có một liên hệ đặc biệt nào với ông ta, nhưng nếu ông làm chứng thì người này sẽ bị lên án. Nếu ông vâng lời ông sẽ được bảo vệ và được thưởng. Nếu ông từ chối, ông sẽ bị phạt. Vậy bổn phận ông phải làm gì?

- Bổn phận của ông là không làm chứng.

- Hoàn toàn đúng, nhưng vì sao?

- Bởi vì người ta không thể giết một người vô tội!

- Đúng. Chính xác hơn: không được quyền giết một người mà họ không làm gì, bởi vì về mặt thể chất, người ta có thể làm... Kant nói thêm: duy nhất sự kiện làm chứng sai về mặt đạo đức là bị cấm bởi vì nó làm sai mọi cuộc làm chứng. Con thấy cái ý tưởng này: nếu người ta có thể nói dối khi làm chứng thì chẳng có một chứng cớ nào có giá trị nữa. Con có để ý đến một chuyện?

- Không, chuyện gì?

- Con đã trả lời một cách bộc phát là không được làm chứng sai, không chấp nhận làm chứng sai.

- Chắc chắn rồi. Vậy thì sao?

- Con có tin là các bạn con sẽ nói như vậy?

- Tin chứ, chắc rồi!

- Đó con thấy đó, con không thể nói “cái đó tùy mỗi người’! Điều này không thể khác nhau cho mỗi người... Tóm lại, Kant muốn chứng minh cho thấy ai cũng biết bổn phận của họ là gì, rất dễ dàng để thấy. Và bổn phận này cũng là bổn phận của tất cả mọi người, trong những trường hợp tương tự.

Cái tùy thuộc mọi người không phải là bổn phận mà làm hay không làm. Tôi biết tôi phải làm như thế nào nhưng tôi có thể chọn cách khác... Trong trường hợp ví dụ trên, Kant tưởng tượng ra bối cảnh bi thảm: quan chức bắt ông này bỏ tù, vợ con vào tù xin ông vâng lời. Nếu ông tiếp tục bảo vệ người vô tội không quen biết này thì ông và cả gia đình bị hại.

Mình có thể tưởng tượng cuối cùng rồi ông nhượng bộ. Có thể ông muốn cứu ông và gia đình thay vì phải làm theo đạo đức. Ai cũng có tự do không sống theo đạo đức, không làm bổn phận. Nhưng không phải vì không biết hay vì bổn phận du di.

- Ba muốn nói đạo đức là điều cố định và chỉ vì con người thực hiện nó một cách khác nhau?

- Đúng rồi, người ta có thể nói như vậy. Bổn phận cùng là bổn phận của mọi người nhưng quyết định làm bổn phận hay không thì mỗi người mỗi khác.

Còn một yếu tố quan trọng cần nhấn mạnh. Trong đạo đức học cũng như trong suy nghĩ chính trị, có một điểm chung liên hệ đến suy nghĩ triết học. Đó là tính phổ quát. Bổn phận là cùng bổn phận cho mọi người, cho cả đàn ông đàn bà, da trắng da đen, người giàu người nghèo, không phân biệt. Và khi nói về quyền làm người thì con nhớ ngay bản Tuyên Ngôn chung về quyền làm người. Nó không phải chỉ có giá trị ở phía Bắc hay chỉ những ngày lẻ mới áp dụng, nhưng mọi lúc và mọi nơi.

Ngoài ra con có thấy cái gì có tính cách phổ quát như vậy không?

- Toán học?

- Đúng, con rất giỏi. Mình có thể nói thêm các luật lệ về lô-gic như mình vừa nói hồi nảy. Và cũng vậy trên một bình diện khác, các ý tưởng về siêu hình học: nếu người ta tìm được lý do vì sao vũ trụ này có mặt thì điều này phải đúng ở khắp mọi nơi. Con có nhận thấy một chuyện gì không? Mình đang đi trở về điểm khởi đầu.

- Ba muốn nói gì?

- Này nhé, nếu có một cái gì phổ quát thì đó là ý tưởng về chân lý! Một ý tưởng thật sẽ không giới hạn cho một xứ sở nào hay một giai đoạn lịch sử nào. Nếu quả nó “đúng là thật” thì ba dám nói nó thật như “hai với hai là bốn”, lúc đó mới là phổ quát, có nghĩa là đúng cho tất cả mọi người, mọi nơi, mọi lúc.

Nói một cách khác, triết học không phải chỉ là việc đi tìm những ý tưởng đúng. Ý tưởng đúng này phải phổ quát và mình có thể thấy chúng trong mỗi người để mình dùng cho lý lẽ của mình trong mọi lãnh vực và trong mọi chủ đề.

Ba thấy con có vẽ lo. Cái gì đang ở trong đầu con vậy?

- Con có một vấn đề. Nếu ba nói với con như vậy thì tại sao các triết gia không đồng ý với nhau? Họ cùng dùng một lý luận. Một lô-gic. Họ cùng đi tìm sự thật. Họ đồng ý là chúng phải phổ quát. Vậy mà họ lại nói khác nhau. Tại sao?

- Đây là một vấn đề rất lớn và cũng là một vấn đề rất xưa. Từ thời Cổ Đại, cái thời mình nhắc tới hoài, người ta đã cười những bất đồng của các triết gia. Người ta cũng đã từng nói triết học chẳng dùng vào việc gì, đã từng có cảm tưởng như tham dự chợ phiên mà mỗi triết gia đứng trong quầy của mình la to lên quảng cáo: “Đây này, nơi tôi đây mới có sự thật!” người ta có thể nghi ngờ họ, chế nhạo họ hoặc làm họ nản chí.

Thật ra chúng ta ở trong những lãnh vực mà đa số chẳng ai có được cái sự thật phổ quát để cuối cùng mọi người có thể đồng ý. Nhưng điều đó không ngăn cản con người lúc nào cũng tiếp tục đi tìm.

Để suy nghĩ về triết học, cuối cùng theo ba, mình phải cùng một lúc rất tham vọng và cũng rất khiêm tốn. Rất tham vọng vì lúc nào mình cũng muốn hiểu, muốn giải quyết, muốn phân tích. Rất khiêm tốn vì không bao giờ mình được quên mục đích không thể nào đạt đến trọn vẹn này, rằng các phương tiện của mình có giới hạn, và cố gắng thì không ngơi nghĩ.

Nơi các triết gia Hy Lạp Cổ Đại có một đối lập mà chúng ta có thể dùng ở đây: Một và đa.

- Tại sao?

- Đó là cách để diễn tả nhiều khía cạnh khác nhau qua hai chữ. Một: đơn vị, hợp nhất, sự kiện có được một giải pháp, một câu trả lời, một sự thật. Đa, như cái tên của nó: đa dạng, phân tán, nhiều nghiên cứu, nhiều giải pháp, nhiều câu trả lời.

Mỗi cực của hai thái cực này không thể đến được với nhau. Sẽ chẳng bao giờ có một nền triết học duy nhất. Nhưng cũng sẽ chẳng bao giờ có vô tận ý tưởng mà chúng không có một quan hệ nào qua về với nhau. Trên quả đất này cũng sẽ chẳng bao giờ có hàng tỷ hệ thống suy nghĩ mà chẳng có suy nghĩ nào giống suy nghĩ nào hoặc không thể nào hiểu được.

Tất cả đều được bàn đến dưới dạng căng thường xuyên giữa đa dạng và đơn vị. Về mặt đa dạng, lúc nào cũng có những tư tưởng mới và khác biệt, những cách nhìn đặc biệt, những mâu thuẫn. Về mặt đơn vị, lúc nào cũng có những cố gắng để nối các yếu tố này lại với nhau, để so sánh và nếu được đem lại gần nhau.

Vì thế có nhiều dạng triết gia, nhiều dạng trường phái, nhiều lãnh vực suy nghĩ nhưng chỉ có một sinh hoạt mà người ta gọi là sinh hoạt triết lý.

- Đúng là có rất nhiều chuyện mà con chẳng bao giờ có thể khám phá được!

- Điều này chẳng có một chút gì quan trọng. Không ai có thể đọc tất cả mọi sách, nghe tất cả bản nhạc... Quan trọng là tìm cho được một con đường riêng của mình qua các ý tưởng. Cái điều tốt nhất là con tìm cho ra được triết gia nào là bạn, triết gia nào là thù.

- Ba muốn nói cái gì vậy?

- Bạn là những triết gia khai triển những tư tưởng mà con đã có trong đầu. Họ giúp con khám phá ra sức mạnh và nguồn phong phú của một vài tư tưởng của con. Họ không bao giờ biện bác với con, họ giúp con đào sâu và làm mạnh hơn những gì con đã cảm nhận.

- Còn kẻ thù?

- Là những triết gia mà khi đọc, con tự hỏi: “Nhưng làm sao người ta có thể suy nghĩ những chuyện như vậy được? Thật là vô nghĩa lý, không thể nào được! Thật là quỷ quái! Tôi không thể tưởng tưởng điều đó lại có thể xảy ra.” Những kẻ thù này rất quan trọng. Họ cũng rất quý giá. Nhờ họ, con có thể thấy các nhãn quan mới, những ý tưởng mà chính con, con không bao giờ có.

Tóm lại, thiết yếu là đừng chán dù đọc những người con thích hay những người con ghét, là kêu lên những tiếng kêu vui vẻ hay giận dữ. Ba tin là nó cũng giúp con khởi phát ra tư tưởng.

- Vậy nhưng cũng có thể chán, nhất là khi mình không hiểu!

- Nếu khi nào chán quá thì phải ngừng. Đơn giản là như vậy. Nhưng nói là không hiểu gì hết thì ba không tin. Không đúng. Trong một quyển sách, lúc nào cũng có một chương mà mình hiểu gần gần hết. Trong một chương, lúc nào cũng có một trang mình hiểu gần gần hết. Trong một trang khó hiểu, lúc nào cũng có một câu mình hiểu hoàn toàn.

- Vậy thì?

- Vậy thì phải bám vào đó, dính vào cái gì mình có thể hiểu. Bắt đầu từ đó, dần dần mình tiến đến vùng mờ mờ hoặc tối hoàn toàn. Với một chút kiên nhẫn, làm việc có hệ thống, khung cảnh từ từ sẽ khác. Cuối cùng triết lý cho phép chúng ta du hành đủ loại phiêu lưu, những chuyến đi xa dài ngày, những quỹ đạo mới. Đó cũng là con đường lữ hành theo cách riêng của con. Bây giờ con tự vạch cho con một con đường nghe con!

Văn hóa giải thích cho con gái tôi

Tặng Judith, con gái tôi đồng tác giả quyển sách này, và các bạn của Judith, Charlotte, Claire và Romy.

La culture expliquée à ma fille

Tác giả: Jérôme Clément

Từ lâu tôi đã muốn viết một quyển sách về văn hóa, nhà xuất bản Seuil cho tôi cơ hội này. Những tựa đầu tiên của loạt sách giải thích cho con cái đã lôi cuốn tôi qua tính giản dị và qua cách trình bày dưới dạng câu hỏi-trả lời rất dễ dàng cho độc giả theo dõi.

Tôi cám ơn Jacques Binsztok và Claude Cherki đã chấp nhận ngay lập tức cho tôi có dịp này. Nhưng tôi không ngờ là công việc phức tạp và say mê đến thế.

Phức tạp, vì rất nan giải khi phải dùng những chữ đơn giản và cụ thể để giải thích các khái niệm trừu tượng.

Say mê, vì quan điểm của tôi hoàn toàn thay đổi ngay khi bắt đầu đối thoại với Judith, cô con gái 15 tuổi học sinh trung học và các bạn của con tôi.

Cuộc đối thoại được thâu băng, rồi đánh máy. Qua cuộc thảo luận giữa hai thế hệ quyển sách có thể đổi tựa thành Văn Hóa Giải Thích Cho Cha Tôi. Thế đó, tôi đã học hỏi rất nhiều. Sau đó, tôi xem lại bốn trăm năm mươi trang đối thoại để viết lại bản văn cuối cùng, viết lại rất nhiều lần mới có quyển sách này.

Tôi ý thức là đã không đề cập đến, giống như tôi mong muốn, tất cả các câu hỏi mà cái tựa đầy tham vọng này đặt ra. Dù sao tôi cũng mong quyển sách này sẽ là lời dẫn nhập hữu ích cho cha mẹ, con cái muốn hiểu những gì văn hóa đem lại cho mỗi người chúng ta và tại sao văn hóa là một phần thiết yếu trong đời sống, một đòi hỏi mà mình phải đáp ứng.

Tôi cũng xin cám ơn các người thân đã đọc, đã lưu ý cho tôi khi đọc lại bản văn này, đặc biệt là Michèle Abibol, Brigitte Chahinian và Christine Sabrou đã tham dự vào công việc này.

Tháng 7-1999, tháng 1-2000

***

- Sao, đi nghỉ hè mà nói chuyện về văn hóa có làm cho con chán đây không? Mình nói nhé?

- Nếu ba muốn. Vậy thì, văn hóa...?

- Để bắt đầu, trước hết nói về mình...

- Về mình? Nhưng đó đâu phải là văn hóa...

- Văn hóa chứ, gia đình con, nguồn gốc con, con từ đâu đến...

- Đương nhiên là từ ba mẹ. Ba muốn nói gì?

- Con có biết mình là ai? Ai là ông bà của con? Cũng rất quan trọng con ạ, đó là văn hóa gia đình.

- Vậy à? Bởi vì có một văn hóa gia đình?

- Đúng, nếu con thích con có thể tìm bà nội để hỏi gia phả nhà mình. Cũng không dễ đâu con ạ.

- Đúng, con nhớ rồi. Bà không nhớ gì nữa, bà cũng không muốn nói chuyện này. Con không bao giờ có thể làm xong gia phả.

- Bà làm gia phả không dễ đâu. Trong cuốn gia phả này, có nhiều bí mật, nhiều niềm vui, nhiều đau khổ. Cha mẹ của bà nội người Do thái và người Nga; ông bà trốn khỏi nước Nga từ đầu thế kỷ. Bà cố của con đi trốn trong thời Nga hoàng tàn sát người Do thái.

- Cuộc tàn sát người Do thái dưới thời Nga hoàng?

- Những người cô-dắt, Nga và chính thống đi đến các làng Do thái, đốt nhà, bắt được ai là họ lấy kiếm giết. Bà cùng với gia đình trốn đi. Còn ông cố là người Bakou, trong vùng Caucase, ông rời tỉnh Odessa. Ông bà cố gặp nhau ở Paris và sinh mẹ của ba, bà nội của con. Họ sống hạnh phúc cho đến Thế Chiến Thứ Nhì. Năm 1940, họ đi trốn trong vùng Nam-Tây nước Pháp. Họ bị bắt và bị đưa đi giam ở trại tập trung Auschwitz, họ không bao giờ trở lại. Sự mất tích của ông bà cố đã tước đi một phần gia phả của ba một cách không thể nào cứu vãn nỗi.

- Con biết. Con hay nghĩ đến chuyện này. Con có nói với bà nội. Thật khủng khiếp.

- Đương nhiên là khủng khiếp đối với bà nội. Còn đối với ba thì rất đau đớn và thật huyền bí. Ba là kết tinh của câu chuyện này và của đám cưới của bà với một người công giáo Pháp. Bà có một ước muốn mãnh liệt được hội nhập vào nước Pháp, xứ sở ông bà cố đã nhận là quê hương dù ở nhà bà nói tiếng Nga. Về phía ông nội con thì khác: một gia đình nông dân ở vùng Sens từ thế kỷ 15, trong cùng một làng mà ngày xưa ông Jacques Clément đã giết vua Henri III năm 1589.

- May quá, phía mẹ thì đơn giản hơn.

- Mẹ thuộc gia đình công giáo ở Pas-de-Calais. Nhưng ông bà ngoại con đã sống qua hai cuộc chiến, chỉ một thời gian ngắn sau khi sinh, ông bà cũng nếm cảnh hủy diệt một cách khác; rồi sau khi đám cưới thì chịu cảnh ném bom. Cuộc chiến của thế kỷ này đã để lại dấu vết rất đậm trên gia đình bà ngoại và bà ngoại.

- Rồi sau đó?

- Rồi sau đó là đến đời con. Giống như rất nhiều người Pháp, con là đứa con lai pha trộn văn hóa và các truyền thống pha trộn này là nguồn gốc của con. Ba không biết sau này con sẽ hội nhập như thế nào. Nhưng những nét đặc thù của gia đình là những điểm chuẩn mà con sẽ rất gắn bó suốt đời con, các huyền bí, các câu hỏi và nhất là các ký ức mà con sẽ gìn giữ, con sẽ chọn lựa, hoặc con tiếp tục với truyền thống gia đình, hoặc con cắt đứt nó. Vả lại, chắc chắn nó sẽ còn thay đổi theo dòng đời của con. Mọi gia đình đều có những câu chuyện riêng, gia phả riêng của mình. Gia đình này là gia đình của con, nó đáng kể đối với con. Vì con sinh ra ở Pháp, đương nhiên con sẽ chịu những ảnh hưởng khác và nền văn hóa Pháp sẽ rất quan trọng đối với con vì đây là cộng đồng lớn nhất chúng ta đang sống, nội chỉ ngôn ngữ không cũng đã là một lý do chính.

- Đối với con, Văn Hóa Pháp không có gì to lớn cả.

- Có thể con chưa ý thức tầm quan trọng của nó, nhưng sự kiện con sinh ra ở Pháp là con đã hội nhập vào lịch sử Pháp, vào cách sống Pháp, vào khí hậu, vào phong cảnh đa dạng nước Pháp. Rượu Pháp, phô-ma Pháp, ẩm thực Pháp, bánh mì Pháp đều là những điểm đặc trưng của một nghệ thuật sống theo kiểu Pháp. Lại còn cả kiến trúc: công giáo chiếm đại đa số dân chúng, họ góp phần vào việc xây dựng nhà thờ, thánh đường với các tháp chuông, đó cũng là những kiến trúc quen thuộc của phong cảnh Pháp. Lại thêm có những đài tưởng niệm chiến sĩ trận vong nhắc cho mỗi làng nhớ phần đóng góp của họ vào chiến tranh mà tất cả người Pháp đều tưởng nhớ. Mỗi người kể các kỷ niệm, các câu chuyện chiến đấu của mình. Cuộc chiến Verdun và thế chiến 14-18. Cuộc chiến du kích. Cuộc Kháng chiến. Bị đi đày trong thời Thế Chiến Thứ Nhì. Mỗi vùng, mỗi gia đình đều có những kỷ niệm khác nhau về các cuộc chiến này.

Xa hơn là các cuộc chiến chống người Anh, người Đức. Người Pháp chiến đấu để bảo vệ lãnh thổ và để có đất sống chung với nhau. Những chuyện này xem như xa vời vì “tổ quốc không còn lâm nguy”, nhưng trong ký ức dân tộc, ký ức gia đình thì vẫn còn mới, nó truyền từ thế hệ này qua thế hệ khác. Con cũng thừa hưởng chuyện này. Con cũng đã thấy ở nhà bà ngoại vùng Bắc, Saint-Omer.

Địa dư nước Pháp ở giữa bờ biển Đại Trung Hải và biển Đại Tây dương, một khí hậu ôn hòa, rặng núi Alpes, núi Pyrénées, một xứ nông nghiệp và hàng hải, ở vị trí thuận lợi đã là gương mẫu của một nghệ thuật sống. Chính vì lý do đó mà người Pháp rất đau lòng khi các trận bão tuyết năm 1999 đã làm hư hại các công sự, nhà thờ, rừng già hàng thế kỷ, làm đổi bộ mặt của một vài phong cảnh từng mang biểu tượng di sản nước Pháp. Nước Pháp thường thường có một lịch sử vinh quang - đôi khi cũng không vinh quang – nên sau bao nhiêu thảm kịch, cũng đã thiết lập các quan hệ hòa bình với láng giềng! Các nam nữ công dân đã sống, xây dựng, sáng tạo và dần dần hình thành một quốc gia mạnh dù các nam nữ công dân này có là người miền nào đi nữa... nhưng tất cả đều là người Pháp!

- Đúng, chính vì vậy mà mỗi người đều muốn nói thứ tiếng của mình! Như vậy không còn quốc gia Pháp?

- Đó là một cuộc tranh luận lớn. Sau cuộc Cách Mạng Pháp, niềm lo lắng nối kết người Pháp chung quanh thể chế Cộng Hòa và các giá trị “Tự Do, Bình Đẳng, Huynh Đệ” đã dẫn đến việc loại bỏ các khác biệt của từng vùng, đặc biệt trong lãnh vực tiếng nói. Ngày nay, vì u châu đã thống nhất và cũng vì việc thống nhất quốc gia đã được thực hiện, các vùng muốn nền văn hóa đặc thù của mình được biết đến nhiều hơn. Các vùng muốn tiếng nói, âm nhạc, phong tục của họ được biết đến để họ có một chỗ đứng trong cộng đồng quốc gia. Điều đó là hợp pháp.

- Có rất nhiều người trẻ bám chặt vào nguồn gốc của họ. Con có một người bạn Breton: anh nghe nhạc Breton, dự tất cả các buổi hòa nhạc Breton, đi nghỉ hè vùng Bretagne, ông bà cha mẹ anh người Breton. Dù ở Paris, anh gắn bó với truyền thống Breton, nơi anh sinh ra, đó là gia đình anh, lối sống của anh, anh rất tự hào.

- Còn con, con không cảm thấy mình thuộc về một vùng nào đặc biệt ư? Con nghĩ gì về chuyện này?

- Tốt cho anh nếu anh thích. Còn con, con ghét thậm tệ nhạc Breton, anh chẳng bao giờ nghe loại nhạc của con, anh chỉ nghe nhạc Breton, con có cảm tưởng anh chẳng tôn trọng gì chúng ta, con chịu không được, rồi thì anh cũng sẽ chán ngấy loại nhạc đó.

- Con khó tính với người Breton vì con thỉ thấy quá khứ của họ và vì đó không phải là câu chuyện của con. Đó là một vùng có truyền thống rất mạnh, nhằm giữ phong tục đời xưa. Truyền thống là văn hóa của họ. Chỉ không xa đây, nền Cộng Hòa áp đặt họ phải nói tiếng Pháp, giống như người Ốc-xy-tan ở miền Nam. Con đừng khinh thường các thể hiện có tính cách truyền thống dân gian, dù không phải lúc nào nó cũng nói lên được đời sống văn hóa sinh động của một vùng hay của một xứ sở. Nó không phải là không bao gồm các điểm chuẩn làm tăng giá trị nét cá biệt và bản sắc riêng của từng nhóm công dân trong xã hội. Mỗi vùng, mỗi xã hội đều mang một nét văn hóa riêng. Chẳng hạn, bây giờ gia đình mình đang đi nghỉ hè ở vùng Ba-xcơ, nhà cửa ở đây đặc biệt với mái nhà không cân xứng, với mái che, với gỗ trét. Các trò chơi cũng khác, họ chơi pơ-lốt một cách khác. Cũng như ở Tây Ban Nha, trò chơi đấu bò rất phổ thông ở đây, món ăn cũng có hương vị riêng. Đó là văn hóa của xứ Ba-xcơ và người ba-xcơ rất gắn bó với xứ sở họ.

- Họ có lý chứ!

- Bây giờ mình mới nghĩ như vậy, nhưng đó là cả một sự kiện lịch sử lật ngược, bởi vì Cách Mạng Pháp, rồi Napoléon và thể chế Đệ Tam Cộng Hòa đều đồng loạt muốn loại bỏ chủ nghĩa từng vùng, đây là nét đặc biệt của Vương Quốc Pháp và Chế Độ Cũ, họ muốn thiết lập một nền văn hóa quốc gia, không tôn giáo, tập trung quyền trung ương và tích cực ủng hộ chế độ Cộng Hòa. Họ tự bảo vệ để chống nội thù cũng như ngoại thù. Bây giờ thì ngược lại, chiếu cố đến các vùng vì không còn hiểm họa đe dọa và u châu là một khối thống nhất. Và đó là sự tiến triển của toàn u châu. Nếu những người Ba-xcơ Tây Ban Nha thường hung bạo phản kháng, thiệt hại rất nhiều nhân mạng, là vì họ muốn bảo vệ nền độc lập của họ đối với Vương quốc Tây Ban Nha, quá trình đấu tranh này có từ rất lâu trong lịch sử Tây Ban Nha. Họ không muốn đồng hóa với người Tây Ban Nha. Họ muốn giữ sự khác biệt của họ và họ kiên trì.

- Nhưng cũng có những dân tộc đánh nhau để xâm chiếm xứ khác. Họ không tôn trọng văn hóa của người khác. Họ muốn văn hóa của họ ở trên tất cả mọi văn hóa.

- Đó là tự cho dân tộc mình là trọng tâm vũ trụ! Có người cho rằng “chủng tộc của họ là trọng tâm mọi sự, các chủng tộc khác sẽ lấy chủng tộc mình làm chuẩn.” Chủng tộc này cho mình ở trên cao và khinh thường người khác. Vì lý do đó mà ngày xưa người Hy Lạp gọi các dân tộc khác là “man rợ” bởi vì họ không cùng chủng tộc với người Hy Lạp. Chỉ có hai thái độ: quỷ ma hóa hoặc lý tưởng hóa ai không có cùng văn hóa. Nhưng vào thời đó, “man rợ” là người không “văn minh.” Làm sao các văn hóa cùng tồn tại với nhau mà văn hóa này không đe dọa văn hóa kia? Thật rắc rối khi đòi quyền khác biệt của mình mà không cảm thấy khác biệt này như một sự tấn công. Người Anh muốn khác người Pháp, người xứ Lăng-đơ muốn khác người Ba-xcơ. Đôi khi đòi hỏi này biến thành nạn khủng bố như tình trạng đảo Cọt hoặc tệ hơn nó còn biến thành chiến tranh như ở Bốt-ni, ở Xẹc-bi, dân chúng không chấp nhận trong xứ họ, vùng họ có những sắc dân nói ngôn ngữ khác, có phong tục khác, tôn giáo khác. Chẳng hạn người Xẹc-bi không chấp nhận văn hóa của người Kô-sô-va, họ đóng cửa trường học của người Kô-sô-va và trong cách lý luận này, họ đuổi người khác một cách đơn giản. Thanh trừng chủng tộc. Các mâu thuẫn này có gốc rễ hàng bao thế kỷ trong lịch sử.

- Như vậy không bao giờ ngừng sao?

- Cuộc chiến mới làm sống lại cuộc chiến cũ. Đó là cả mọi khó khăn. Làm sao các dân tộc có văn hóa khác nhau cùng sống chung với nhau? Người Ác-mê-niên ở Thổ; người Cuộc ở Thổ và ở I-rắc; người Hy Lạp và người Thổ ở đảo Síp; người Hu-tu và Tu-si ở Rwanda; người Pa-lét-tin và người Do Thái: có bao nhiêu văn hóa, bao nhiêu lịch sử thì có bấy nhiêu mâu thuẫn. Làm sao để chấp nhận từng nam, nữ công dân là những con người cá biệt tự do, có nghĩa là không căn cứ trên quốc gia, chủng tộc, tôn giáo hay cộng đồng của họ, để thừa nhận quyền được đòi hỏi, được sống theo văn hóa cá biệt của họ?

- Điều đó có nghĩa các cuộc chiến tranh nảy sinh từ các mâu thuẫn văn hóa?

- Yếu tố văn hóa là yếu tố quyết định. Bởi vì các cuộc chiến tranh thường nảy sinh từ nhóm người thống trị không chấp nhận sự khác biệt của nhóm kia muốn họ giống mình để bảo đảm cho sự thống trị của mình.

- Vậy ba muốn giải thích cho con văn hóa của mọi thời, mọi nơi trên thế giới này? Nhưng có hàng tỷ, hàng tỷ nền văn hóa khác nhau đã và đang tồn tại ở mọi thời, mọi xứ!

- Hàng tỷ, con nói quá! Nhưng chính đó là điều rất đáng quan tâm: hiểu nét riêng và nét chung của các nền văn hóa khác nhau. Thỉnh thoảng có người nói có một văn hóa chung. Đúng không? Đó là một cuộc tranh luận lớn của các triết gia, đáng kể là vào thế kỷ 17 và 18. Và đó là khái niệm hình thành các bộ bách khoa tự điển, con biết, lúc đó họ muốn gom chung lại các hiểu biết của nhân loại. Nhất là các triết gia Diderot và Alembert, sau đó đến Voltaire, Montesquieu và Rousseau. Họ sinh ra đời cái gọi là “triết lý của Ánh Sáng”, có nghĩa là có thể phổ biến toàn bộ hiểu biết nhân loại, làm cho lý tính chiến thắng và truyền đạt kiến thức phổ quát để toàn nhân loại có thể tiến bộ. Một cách nào đó, chúng ta luôn luôn sống với ý tưởng này, truyền bá rộng rải vào thời Cách Mạng Pháp, sau đó đến thời hoàng đế Napoléon, đánh dấu lịch sử thế giới trong hai thế kỷ vừa qua. Nhưng không phải chỉ ở Pháp mới có khuynh hướng này. Ngay cả Goethe, một trong những văn sĩ lớn nhất của Đức và u châu cũng đã nói: “Chữ văn hóa quốc gia không mang một ý nghĩa nào to lớn; ngày nay, chúng ta tiến đến thời của văn hóa toàn vũ và mỗi người phải ra sức nhanh chóng đạt tới giai đoạn này.” Triết gia Kant cũng có tầm nhìn phổ quát này.

- Thật ngu ngốc, không vì thế mà ngăn chận được chiến tranh.

- Ngu ngốc, không. Bởi vì khát nguyện để văn hóa được phổ quát là một lý tưởng cao đẹp và luôn luôn hiện đại nhưng nó thường là lý do để người ta viện vào đó để áp đặt quyền lực và thống trị.

Cuộc Cách Mạng Pháp và những người làm bách khoa tự điển tin rằng một khi con người được tự do thì nó có thể mang hạnh phúc đến cho nhân loại: “Hạnh phúc là một khái niệm mới ở u châu.” Đó là câu châm ngôn của Saint-Just. Từ đó, nhân danh các ý tưởng này mà các cường quốc có một đường lối chính trị theo chủ nghĩa thực dân để truyền bá kiến thức và phát triển “đạo đức” ở các nước Phi châu và Á châu. Jules Ferry, cha đẻ của chủ nghĩa thực dân đã từng nói đó là “gánh nặng của người da Trắng.” Tất cả những cuộc xâm lăng lớn đều muốn mình là người mang sứ điệp đại chúng. Trên thực tế, sự phân chia vùng để cai trị ở Phi và Á châu, đáng kể giữa các nước Pháp, Bỉ, Đức và Anh là kết quả của sự cạnh tranh để bảo về quyền lợi kinh tế chính trị của họ. Kết quả của chủ nghĩa thực dân này đã làm mất một vài nét văn hóa của các xứ sở bị trị.

- Mất văn hóa có nghĩa là sao?

- Là áp đặt lên xứ khác ngôn ngữ, luật lệ và thói quen của mình. Đôi khi xứ này còn mất ngôn ngữ, văn hóa của mình nhưng lại không nói được ngôn ngữ của người thống trị. Dân tộc “mất văn hóa” mất bản sắc của mình.

- Các người Phi châu không sống giống mình nhưng theo con họ cũng tốt. Có thể con nói sai, ở Phi châu mọi người sống nhờ trồng trọt nhờ đất đai, vậy trồng trọt và vun trồng văn hóa khác nhau làm sao?

- Con nhận xét rất đúng. Đúng vậy, về mặt ngôn từ, tiếng Pháp chữ culture có nghĩa là trồng trọt từ đất, trong đó mang ý tưởng một vùng đất bỏ hoang, vườn tược, đất đai, nông dân. Tất cả bắt đầu từ đó, phải làm cho đất đai phì nhiêu để nuôi sống. Và người ta gọi đó là “khai hoang khẩn đất” hoặc để sản xuất, để săn bắn hoặc để đi dạo.

Khi nói đến trồng trọt mãnh vườn, người ta nghĩ đến một cuộc sống “bình lặng, yên tỉnh”, khai khẩn đất đai cách nào đó để sản xuất lương thực, vui thú điền viên, chỉ quan tâm đến những chuyện thiết yếu, không quan tâm đến chuyện bàn dân thiên hạ. Một lối sống khôn ngoan.

- Như thế trên thực tế, trồng trọt mà ba muốn nói là một loại vun xới trồng trọt cho chính mình. Trồng trọt miếng đất cũng như vun xới cái đầu.

- Một công thức rất hay. Khu vườn kiến thức... Một chương trình rộng lớn! Vun xới mảnh đất giống hệt vun xới cái đầu. Con cứ nhìn bác Marion ở gần nhà mình, vườn của bác rất ngăn nắp, có từng hàng đậu xanh, hàng dậu, hàng hoa, hàng cây ăn trái. Bác bỏ rất nhiều thì giờ để sắp xếp đất đai, làm sao cho công việc của ông phù với đất, với khí hậu. Khi mình đi thăm một nước nào, giống như con nói về Phi châu hồi nảy, mình quan sát cách trồng trọt của họ. Và khi mình nhìn lại lịch sử, lịch sử các tôn giáo, các huyền thoại, các khu vườn đóng một vai trò quan trọng. Khu vườn là hạnh phúc, một cái nhìn về thế giới bên ngoài và cách mình nhận thức. Khi ông A-đam và bà E-và bị đuổi ra khỏi vườn Địa Đàng thì Địa Đàng được xem như một khu vườn tuyệt đẹp, nơi cây cối ra hoa quả tươi tốt. sau này, người ta còn nói đến các khu vườn Babylone.

- Babylone ở đâu ba?

- Là thủ đô của những người Assyriens, bây giờ là nước Irak. Nền văn minh này rất lớn, rất thanh lịch, có thủ đô là Babylone, các khu vườn của họ đẹp tuyệt trần. Người Ả rập nối tiếp truyền thống này. Vẫn còn những khu vườn rất đẹp, đáng kể là các khu vườn Alhambra ở Grenade Tây Ban Nha có suối róc rách xen lẫn với đá cẩm thạch làm tươi mát khu vườn. Nhưng người ta cũng nói đến các vườn theo kiểu Pháp hoặc kiểu Anh.

- Khi trường con tổ chức đi thăm các khu vườn ở Versailles, họ nói đó là vườn theo kiểu Pháp.

- Đó là làm vườn theo tinh thần lý tính của triết gia Descartes, tác giả Diễn Văn Về Phương Pháp. Triết lý và vườn tược liên hệ chặt chẽ với nhau. Ở Versailles. Có những mảnh đất trồng hoa hay cây cối được phân vùng bằng các bụi rậm cắt tỉa thật tỉ mỉ, những lối đi thẳng tắp bởi vì đó là cách nhìn về thế giới của ông Le Nôtre, người làm vườn của vua Lu-i XIV, ông muốn lưu danh hậu thế. Sự hùng mạnh của ông Vua Thái Dương và chế độ quân chủ chuyên chế được thể hiện qua các bức tượng, các bồn nước, các lùm cây khổng lồ. Vua thích đi dạo với triều thần ở đó.

Ngược lại, các khu vườn kiểu Anh sinh động, ít trật tự và thoáng hơn. Các công viên kiểu Anh phản ảnh sự tiếp cận với thiên nhiên qua một cách khác.

Ở Nhật lại còn khác. Họ thiết kế khu vườn zen bằng cát với những hàng sỏi sắp xếp thẳng tắp rất chi ly. Quá sức tỉ mĩ. Người đi dạo không được đặt chân bất cứ đâu vì sẽ chạm đến một thứ trật mà mình không nắm rõ. Khi nhìn các khu vườn của người Nhật, mình hiểu họ rất khác mình. Một loại thiết kế vũ trụ...

- Nhưng thiết kế vũ trụ là gì?

- Là một liên quan với không gian, một liên quan theo cách sắp xếp của vũ trụ. Một giấc mơ trong tưởng tượng. Qua cách người Nhật làm vườn phản ảnh cho chúng ta thấy tính cầu toàn của họ.

- Như thế ba nói vun trồng khu vườn hay đất đai là phản ảnh văn hóa của một nước?

- Là một yếu tố – chứ không phải yếu tố duy nhất – nhưng nó quyết định cho một trật tự và khiếu thẩm mỹ. Nhưng để sống còn, để sinh sống thì trước hết phải nuôi dưỡng, săn bắn, câu cá, vậy phải ổn định một quan hệ ưu tiên với thiên nhiên để làm nền tảng cho mọi sáng tạo của con người. Chẳng hạn các viện bảo tàng. Các cung nỏ, cung tên, các túp lều, các dụng cụ nhà nông, các ngôi nhà. Ngày nay, các nhà dân tộc học nghiên cứu các xã hội...

- Chính xác họ làm những việc gì?

- Họ nghiên cứu cách con người sống và tổ chức xã hội. Họ loại bỏ chủ nghĩa chủng tộc tập trung và quan tâm đến tính đa dạng của các nền văn hóa ở mọi thời và mọi nơi. Trước hết các nhà dân tộc học quan tâm đến các nền văn hóa nguồn, quan trọng là ở Châu Mỹ La-Tinh, rừng già Amazone hay ở Phi châu.

- Tại sao?

- Bởi vì họ nghĩ các nền văn hóa nguồn ít thay đổi khi tiếp xúc với các nguồn văn hóa khác, vì thế người ta có thể thiết lập các đặc tính nguyên thủy một cách dễ dàng hơn, một loại xếp hạng các yếu tố văn hóa. Ở Pháp, chính ông Claude Lévi-Strauss là người sáng tạo ngành dân tộc học. Ông nghiên cứu các người In-điên Bororo, các người Nambikwara ở Ba Tây và đã có những quan sát rất kỳ thú. Nhưng càng ngày các nhà dân tộc học càng quan tâm đến các xã hội hiện đại.

- Họ nghĩ các xã hội sơ khai gần với thiên nhiên hơn, tự nhiên hơn?

- Không có gì là tự nhiên, các xã hội sơ khai cũng không hơn gì các xã hội khác.

- Vì sao ba nói vậy? Cái gì tự nhiên là nó đến một cách tự nhiên; hơn nữa người ta hay nói: “hãy tự nhiên”, vậy mà ba nói...

- Khi người ta nói với con như vậy, chắc chắn không phải là kêu con làm gì tùy thích mà không cấm cản. Tự nhiên là gì? Tự nhiên là thích ứng vào một khuôn mẫu văn hóa đã được truyền đạt cho chúng ta. Tôn trọng các luật lệ của đời sống xã hội bao gồm tất cả mọi người cùng sống trong đó.

- Ví dụ?

- Không được loạn luân, đương nhiên theo quy luật của từng xã hội. Đó là một nguyên tắc tuyệt đối. Nếu vi phạm nguyên tắc này thì sẽ bị trừng phạt.

- Đúng. Nhưng con nghĩ sống tự nhiên là sống theo bản năng của mình.

- Con cứng đầu! Như vậy con nói cho ba cái gì là tự nhiên.

- Con không biết. Ngủ?

- Không. Người Nhật ngủ trên cái gối bằng sứ hoặc bằng gỗ.

- Thở?

- Ở Ấn Độ, các Yogis có thể cầm được hơi thở của họ một tháng.

- Vậy thì đi tiểu!

- Không, có những cách đi tiểu khác nhau và các thói quen vệ sinh cũng khác.

- Sinh đẻ?

- Chắc chắn không. Ở Phi châu, phụ nữ đẻ đứng để trẻ con rơi xuống nhanh hơn.

- Chết!

- Con đùa! Ngày xưa bên Nhật, các cụ già lên núi chết một mình.

- Vậy thì còn gì?

- Không còn gì hết. Ở Bắc Phi gần chúng ta, con biết đó, các cô gái bằng tuổi con không được nuôi dạy như con.

- Đúng, nhưng còn các em bé?

- Các bà mẹ Phi châu và Trung hoa bồng con khác cách mẹ con bồng con. Ở những xứ khác hoặc những lục địa khác, các bà mẹ mang con trên lưng hoặc trước bụng. Cách cho con bú cũng vậy, tùy theo thói quen, tùy theo công việc. Sự khác biệt giữa đàn ông đàn bà thay đổi tùy lục địa, tùy xã hội, tùy văn hóa.

- Vậy hả ba? Nếu thế thì ích gì mà giữ các khác biệt giữa đàn ông đàn bà?

- Nó biến thiên rất nhiều dạng con ạ. Ở Tân-Gui-nê, ở Océanie, có hai bộ tộc cùng đặt tầm quan trọng các giá trị tình cảm giống nhau giữa hai phái nam nữ: dịu dàng, điệu đàng, nhạy cảm. Như vậy không phải đương nhiên có một nhạy cảm theo kiểu nam, một nhạy cảm theo kiểu nữ. Đó là điều đã làm cho nữ văn sĩ Pháp thế kỷ vừa qua, bà Simone de Beauvoir, viết: “Mới sinh ra chưa là đàn bà, qua kinh nghiệm sống mới thành đàn bà.”

- Nói như vậy thật là kỳ cục.

- Không kỳ cục đâu con, đó là yêu sách bình đẳng giữa đàn ông đàn bà. Để chứng tỏ các khác biệt có nguồn gốc văn hóa, thiết yếu là như vậy.

- Nhưng có những xứ như Amazonie, một vài xứ sở Phi châu rừng rú, sa mạc: thiên nhiên chiếm ưu thế, con người chưa thuần được thiên nhiên sao?

- Ỏ một vài xứ, thiên nhiên thật khủng khiếp, con người phải thích ứng với nó. Họ phát hoang một vài mảnh đất để trồng trọt, một vài túp lều với đồng ruộng chung quanh. Họ đi tìm nước. Họ đi săn, đi câu và đặt ra luật lệ để cùng sống với nhau trong một xã hội. Không có nơi nào mà con người lại không mong muốn tạo một khoảng đất để trồng trọt nuôi sống. Đương nhiên ngoại trừ một thiểu số dân du mục thường hay di chuyển đem theo tài sản, súc vật của họ theo. Ngày nay, càng ngày càng ít có một khoảng trống thiên nhiên nào có thể cự lại sức khai phá của con người. Trong các rừng già Amazonie, hàng triệu mẫu đất được khai phá. Rừng già bị bứng gốc, bị đe dọa bởi các kiến trúc của con người, con người chỉ muốn có lợi tức trước mặt nên đã khai thác quá độ. Luật của lợi nhuận.

- Con đồng ý với ba. Nhưng ở trường cô giáo không dạy nhiều về trồng trọt đất đai. Trường chỉ dạy lịch sử, địa lý, toán học và pháp văn. Con dùng những môn học này để làm gì?

- Con à, đó là một số hiểu biết rất cần thiết cho cuộc sống trong xã hội, con cần để hiểu những người chung quanh con, thế giới chung quanh con. Những gì con học ở trường, người ta gọi đó là kiến thức tổng quát.

- Nhưng con không thích học toán! Nó chẳng dùng vào việc gì hết.

- Nhưng con cũng cần để cọng trừ nhân chia, để đếm tiền, để mua áo quần, để đi xem phim. Nếu không biết toán, làm sao các kỹ sư có thể tính toán để xây cất cầu cồng, để làm xe hơi, chế tạo máy bay. Văn hóa khoa học – toán, lý, hóa, sinh hóa – cũng là những kiến thức rất cần thiết để hiểu thế giới. Tất cả những gì chung quanh con sống đều được phát sinh từ những khám phá rất lớn. Hiểu được vũ trụ, cách nó vận hành, hiểu được vĩ mô và vi mô, những chuyện cực lớn và những chuyện cực nhỏ...

- Ngừng lại ba à, ba nói như một giáo sư giảng bài!

- Vậy thì sao? Nó có sai đâu. Với tiến bộ kỹ thuật, lối sống của con người liên tục tiến hóa. Ngày xưa khi chưa có sách, thì văn hóa được truyền bằng nghệ thuật nói. Có những nhà thơ trữ tình, những người kể chuyện và bây giờ những chuyện này vẫn còn ở những xứ còn nạn mù chữ, có nghĩa là người dân chưa biết viết, biết đọc. Tin tức, kiến thức được truyền qua các câu chuyện kể. Ở Phi châu trong một vài vùng vẫn còn duy trì cách truyền tin này. Đó là vai trò của các nhạc sĩ hát rong, họ được các ông chủ trả tiền đế hát gia phả. Những người Aèdes Hy Lạp đời xưa cũng làm như vậy...

- Nhạc sĩ hát rong, tên buồn cười quá!

- ... Năm 1453 nhờ ông Gutenberg sáng chế máy in nên mới in được các bản văn để truyền từ người này sang người khác. Người dân thời đó ít ai biết viết biết đọc. Sách hồi đó còn quý hiếm, chỉ có giới tu sĩ viết những bản văn thiêng liêng, và nhờ các tu sĩ làm nghề sao chép, họ vô sổ hộ tịch các hôn nhân, chôn cất, trước bạ nhà cửa.

- Đọc mấy chuyện này chắc vui lắm!

- Đương nhiên, nhưng quan tâm của họ đâu phải chuyện giải trí. Sự xuất hiện của sách vở là một yếu tố quyết định của đời sống xã hội. Và nó luôn luôn là yếu tố quyết định cho mỗi người chúng ta. Học đọc là nền tảng của mọi sự, là chìa khóa mở cửa kiến thức, hiểu biết, truyền đạt tư tưởng. Vì lý do đó nên đây là công việc đầu tiên của các thầy giáo: dạy các em bé nhỏ các dấu hiệu để các em nhận dạng vật liệu duy nhất này, nó vẫn còn duy nhất từ năm thế kỷ nay: sách! Tất cả các em bé đều nhớ cảm nhận đầu tiên khi mở một trang sách. Đó là niềm vui được đọc sách từ khi còn nhỏ mà mình sẽ không bao giờ chán ngấy.

- Ngừng lại ba à, ba bắt đầu mê li mê lô!

- Đúng, bởi vì khi nói về sách, ba nghiêm trang và rất xúc động. Con nghĩ đến tất cả những em bé không có cơ may để biết đọc thì con mới thấy con may mắn biết chừng nào. Con có sách ở nhà, có người khuyên con nên đọc sách này sách kia, có thể đến thư viện mượn sách...

- Đúng ba à, con thích đến thư viện gần nhà để coi sách.

- Ba nhớ khi ba còn nhỏ, ba ở cả ngày trong thư viện của ông cố hay của ông nội con. Ba thích rờ quyển sách, thích nhìn hình và đôi khi miệt mài đọc vì hình bìa đẹp. Các sách của Thư Viện Hồng, của bà Bá Tước Ségur, của Jules Verne hay của Alexandre Dumas... ba đọc hết. Các quản thủ thư viện, các người bán sách, các giáo sư là những người bạn của sách vở. Sách vở là niềm đam mê của họ, họ thích chia sẻ niềm đam mê này với người khác. Họ đóng một vai trò thiết yếu nhất là đối với những người trẻ khi chưa biết nên chọn sách nào để đọc. Sách là dụng cụ căn bản. Đương nhiên với sự xuất hiện của đài phát thanh, phát hình, điện thoại, thông tin nhanh chóng đã góp phần thay đổi mau lẹ quan hệ giữa con người với nhau. Biên giới không gian và thời gian được xóa bỏ bởi vì con có thể nói chuyện với bất cứ ai, ở bất cứ chân trời góc biển nào. Lối sống được thay đổi tận căn, thế kỷ 21 sẽ ra đời một hình thức văn hóa mới sát nhập vào các yếu tố truyền thống cũ, di sản cha ông, phong tục, các phương tiện sáng tạo, truyền thông hoàn toàn mới. Đó là vai trò của thế hệ con. Cùng một lúc là người dân làng mà cũng là người công dân của toàn thế giới.

- Như vậy, thế giới tiến hóa thì các nền văn hóa có thể gần lại với nhau hơn. Mình có thể khám phá đủ loại văn hóa qua mạng, qua đĩa mềm và học rất nhiều ở người khác. Như vậy người xưa làm sao họ làm được?

- Giao tiếp giữa các nền văn hóa vừa trao đổi về mặt tư tưởng vừa trao đổi qua sự tiếp xúc giữa người với người. Hồi đó con người đi bằng ngựa và ngay cả khi chưa có đường xá, chưa có ngựa để đi, con người chỉ biết làng mình, chỉ biết thế giới cận kề chung quanh mình. Vũ trụ thì còn lạ hoắc nên họ rất hãi sợ. Các thành phố xây tường hào để tự bảo vệ, các lâu đài thì xây hàng rào kiên cố vì sợ kẻ thù.

Dần dần các biên giới bị đẩy lui: các cuộc chinh phục lớn của người Hy-Lạp, của đại đế Alexandre le Grand, của người La Mã đã cho dân chúng thấy chẳng có một thế giới nào khác chung quanh vùng Địa Trung Hải, ít nhất là ở đó. Sau đó đến Marco Polo khởi đi từ Venise rồi về từ Trung Quốc, đã cho dân chúng biết một thế giới khác. Và từ đó người dân ý thức ở tận cùng trái đất có một nền văn minh hoàn toàn khác nền văn minh của họ. Sau đó là người Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha chinh phục Mỹ châu, họ sững sờ thấy ở đó có một thế giới khác, người ta thờ các thần khác và sống một cách khác. Đó là lịch sử của ông Kha Luân Bố, ông Cortés mà con đã học ở trường. Họ quan sát, viết, hứng thú khám phá thế giới này, ông Cortés còn lấy bà Malincha, một người đàn bà In-điên, họ góp phần vào sự phát triển của người In-điên, mở trường học, tổ chức lại xứ sở.

Cuộc giao tiếp chỉ mới ở giai đoạn các cuộc phiêu lưu, du hành và gặp gỡ trực tiếp những người này người kia. Sách vở còn rất hiếm.

- Đúng, nhưng khi ông Kha Luân Bố khám phá châu Mỹ, họ cũng không thực sự lưu tâm đến những người này vì ông và những người khác đã hủy diệt người In-điên để đem người u châu đến đó ở.

- Trên thực tế, nếu ông Kha Luân Bố và những người Tây ban Nha, Bồ Đào Nha xâm chiếm Mỹ châu là vì họ thèm muốn tài nguyên của những nước này. Văn sĩ Pháp Montherlant đã viết: “Họ muốn vàng vì vàng cho họ quyền lực, rồi họ muốn quyền lực vì quyền lực cho họ vàng.” Và rồi họ muốn vua và tôn giáo của họ ngự trị trên xứ sở này, thiết lập quyền lực tối cao của họ ở đó.

Những người Châu Mỹ-La Tinh, như tên gọi của họ, là những người thừa kế câu chuyện lịch sử này: họ có hai nền văn hóa, văn hóa In-điên và văn hóa Tây Ban Nha. Nguồn gốc In-điên không bao giờ mất trong con người họ dù có nạn diệt chủng nhưng bây giờ nó lại nổi lên dưới hình thức đòi lại sắc dân của họ ở bang Chiapas Mễ Tây Cơ, dưới quyền chỉ huy của tướng Marcos.

- Trong các phim cao bồi đầu tiên ở Mỹ, lúc nào mình cũng thấy người cao bồi đang thảm sát người In-điên và mọi người thấy đó là chuyện tự nhiên!

- Đúng vậy, cuộc chinh phục miền Viễn Tây Mỹ được lý tưởng hóa qua phim ảnh Mỹ, qua việc hủy diệt dân tộc In-điên. Sau đó những người sống sót bị gom lại vào một vùng riêng và họ sống cuộc sống bên lề. Đó là cả một cuộc hủy diệt xã hội và văn hóa, kết quả của một tiến trình phân hủy con người và xã hội.

- Nhưng lúc đó họ đã chết.

- Về mặt thể xác hay về mặt tâm lý; họ rơi vào con đường nghiện rượu, suy sập và chỉ sống còn nhờ làm các đồ lưu niệm cho du khách. Họ mất nét đặc thù, cách này cách kia họ bị đồng hóa. Di sản cũng như nền văn hóa riêng của họ bị biến mất. Đó là văn hóa bị bứng gốc như ba đã nói với con, ngoại trừ nếu nhân phẩm, địa vị đặc biệt của họ được công nhận. Hiện nay chính quyền Canada đang thực hiện điều này, họ để cho một vài dân tộc thiểu số người Inuits tự trị, có bang riêng, bang Nunavut. Ở Mỹ cũng vậy, có những vùng người In-điên làm giàu nhờ mở sòng bài, người ta gọi đó là “Rừng Bizon mới”. Nhưng đó là hiện tượng mới xảy ra gần đây. Quá trình Lịch Sử cho thấy đúng hơn là do cuộc chạm trán đã chi phối tương quan giữa các nền văn hóa này với nền văn hóa kia.

- Nhưng các cuộc hủy hoại này chỉ làm mình phẩn nộ!

- Lịch Sử không hiền với các sắc dân thiểu số. Tuy vậy nhưng không phải tất cả đều biến mất. Cuộc viễn chinh miền Tây vẫn là một trong những biến cố lớn của Lịch Sử châu Mỹ, ngoài giới hạn của các phim mạo hiểm miền Tây, đời sống người In-điên cũng gặp rất nhiều khó khăn.

Ở Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha, người ta tìm thấy dấu vết sinh động của văn hóa châu Mỹ La-Tinh trong âm nhạc, văn hóa và các trao đổi kinh tế không kể đến các cộng đồng ngữ học. Những trao đổi giữa người thống trị và bị trị, người đi chinh phục và bị chinh phục dần dần đưa đến các thế cờ lật ngược của Lịch Sử.

Gần chúng ta hơn, con quan sát các quan hệ giữa nước Pháp với An-giê-ri, Tunisie và Ma-rốc. Các sắc dân vá các ngôn ngữ lẫn lộn với nhau. Bằng chứng là loại nhạc rað bành trướng mạnh mẻ. Nước An-giê-ri đã lam bộ mặt nước Pháp thay đổi sâu xa, dù chúng ta là những người thực dân. Có một văn hóa Pháp ở An-giê-ri và một văn hóa An-giê-ri ở Pháp. Ở Mỹ, có một văn hóa của số đông do người Ăng-Lô Xắc-Xông thống trị, có một văn hóa thiểu số do những người nói tiếng Tây Ban Nha: ở miền Nam nước Mỹ, rất nhiều người nói tiếng Tây Ban Nha. Họ có báo chí riêng, ngôn ngữ riêng, cửa hàng riêng nhất là những người Cuba ở Florida.

- Sau khi có được độc lập, vẫn còn người da Đen làm nô lệ ở Mỹ.

- Con biết tại sao không? Và ở giai đoạn nào không?

- Con không biết.

- Vào giai đoạn người Tây Ban Nha chinh phục nước Mỹ và Cuộc Tranh Luận Valladolid tiếp sau thế kỷ thứ 15. Đã có một vụ án rất lớn ở Tây Ban Nha để quyết định xem người In-điên ở Nam Mỹ có một tâm hồn hay không. Chuyện này cũng không phải là mới vì vào thời của người Hy Lạp, triết gia Aristote cũng đã xem người Scythes, một dân tộc ở Trung Á, không phải là người. Cuối cùng vụ án Valladolid kết luận là người In-điên cũng có tâm hồn. Bắt đầu từ khi cho họ có tâm hồn, họ mới được xem là người. Điều này tạo nên vấn đề kinh tế và chính trị quan trọng cho những người đi chinh phục Mỹ châu và những người thực dân.

- Tại sao?

- Bởi vì người In-điên cũng là người giống họ, họ không được bắt làm nô lệ, mặc dù họ rất cần nô lệ để xây dựng và trồng trọt. Và thế là họ qua Phi châu để tìm người Phi châu: người Phi châu da đen nên họ xem người Phi châu là “súc vật”, là “người máy” nên có thể đối xử như nô lệ mà không phải đối xử như người. Và đó là nguồn gốc nạn buôn người da Đen và nô lệ ở châu Mỹ, kéo dài đến thế kỷ 19. Từ đó đưa đến nạn “kỳ thị màu da” ở Mỹ và Nam Phi, kéo dài đến thế kỷ 20.

- Đến thời của mục sư Matin Luther King?

- Đúng rồi! Sao con biết?

- Đó là một mục sư người da Đen đã chiến đấu để người da Đen được bình đẳng với người da Trắng. Vì bị xem là người thấp kém, người da Đen không được quyền đi học cùng trường, đến cùng nhà thờ. Mục sư Martin Luther King đã đọc một bài diễn văn danh tiếng. Ông bị ám sát chết năm 1968.

- Đúng rồi. Con tưởng tượng xem các hậu quả này trên việc xây dựng một nền văn hóa của người da Đen ở Mỹ, đánh dấu bởi lối sống rất đặc biệt. Để tồn tại về mặt kinh tế và xã hội, họ phải khẳng định về mặt văn hóa. Bắt đầu bằng âm nhạc – các bài hát đạo của người da Đen – negro spirituals -, đó là một cách đặc biệt để họ cùng hát với nhau trong khi làm việc ở các đồn điền bông gòn, rồi hát trong nhà thờ. Họ không từ bỏ đạo tin lành, họ theo đạo tin lành nhưng họ làm cho đạo thích ứng với lối sống của họ.

- Từ đó mới có nhạc jazz?

- Đúng, từ bang Nouvelle-Orléans loại nhạc này được truyền khắp nước Mỹ, rồi trở thành loại âm nhạc chính của họ. Người da Đen không có quyền về kinh tế và chính trị như người da Trắng. Họ hát, nhảy, đảm trách các sinh hoạt văn hóa nghệ thuật. Hiện tượng này cũng xảy ra ở Ba Tây với Đại Nhạc Hội Ba Tây. Chỉ mới rất gần đây, người da Đen mới nắm được các chức vụ chính trị nhưng với điều kiện là họ phải hòa nhập vào hệ thống và gia nhập vào các giá trị của người Bắc Mỹ. Ngày xưa họ có quyền chỉ trích nhưng họ vẫn ở vị trí của họ. Khi họ muốn đưa ra tranh cãi hoặc thiết lập một cộng đồng tự trị, họ bị đánh bại, bị bỏ tù và bị giết. Đó là trường hợp những “Con Báo Đen – Black Panthers” vào những năm 70.

- Vậy chính họ phát triển một loại văn hóa cho người da Đen? Và đó có phải là văn hóa lai không?

- Lai là trộn lẫn. Mình đã đề cập khi nói đến gia phả của mình. Đây không phải là chuyện lai, dù bây giờ có nhiều hôn nhân dị chủng hơn hồi xưa. Đây là đời sống văn hóa của một nhóm thiểu số sống trong một xứ sở mà văn hóa đại chúng khác với văn hóa của nhóm. Nếu hai nền văn hóa trộn lẫn thì lúc đó có những hình thức biểu hiện gần với lai.

- Con biết có những pha trộn văn hóa thành công. Con có cô bạn tên là Romy, cha mẹ cô ở Cuba. Vì lý do chính trị, họ rời xứ và đến Pháp năm 1982. Cả hai đều là người Cuba, và Romy sinh ra ở Pháp. Dần dần họ hội nhập vào xã hội Pháp, năm 1989 họ vào quốc tịch Pháp. Romy nói tiếng Tây Ban Nha ở nhà, nói tiếng Pháp ở trường. Romy có bà con ở Cuba, ở Guatemala, ở Mỹ và khi cô đi thăm bà con ở Mỹ, cô nói tiếng Anh. Con thấy thật là hay.

- Tại sao?

- Bởi vì quá phong phú, Romy nói nhiều thứ tiếng, biết nhiều loại âm nhạc mà con không biết, Romy có bà con khắp nơi, thật là phong phú.

- Có nhiều người như vậy trong lớp con không?

- Có, có Maria người Nga. Pierre người Ý. Mehdi người Ma-rốc. Paola người Mễ Tây Cơ.

- Con lo hay con thích?

- Con thích chứ. Có nhiều nguồn gốc lạ thì càng có nhiều giá trị, là kết quả của pha trộn nhiều sắc dân hơn là chỉ một sắc dân Pháp. Trộn lẫn hai chân trời, hai văn hóa thì siêu thiệt.

- Không phải lúc nào cũng dễ đâu con, đôi khi đó là lý do để bị kỳ thị. Những người di dân đến từ một xứ khác phải hội nhập về mặt kinh tế, xã hội, văn hóa. Họ đến đền thờ Hồi Giáo, nhà thờ Do Thái khác ngày với người công giáo và có một số tập tục được chấp nhận, một số không được chấp nhận.

- Những tập tục nào?

- Chẳng hạn, có một vài chữ đi vào trong ngôn ngữ tiếng Pháp một cách dễ dàng. Người Ả Rập phát minh đại số. Chúng ta cũng ăn những món ăn đặc biệt của các xứ khác. Nhưng đôi khi cũng có những chuyện rất khó như chuyện đụng đến các biểu tượng nền tảng: chuyện che khăn trên mặt là đề tài tranh luận rất lớn. Con nghĩ sao?

- Con nghĩ mỗi người có một tôn giáo, mỗi người muốn mặc gì thì mặc. Cấm mang khăn che mặt khi đi đến trường là thiếu tôn trọng.

- Nhưng lối ăn mặc này có thể bị xem như một hình thức vi phạm đến chủ trương không đem tôn giáo vào trường học mà nguyên tắc chung là mọi người bình đẳng.

- Đúng, những em bé đến từ xứ khác không có chọn lựa nếu cha mẹ bắt buộc, không thể nào ngăn các em, nếu không, các em sẽ gặp khó khăn ở gia đình.

- Như vậy phải tìm một thỏa hiệp giữa văn hóa của người di dân và văn hóa trội.

- Văn hóa trội là văn hóa gì?

- Văn hóa trội là văn hóa của đại đa số người dân trong một xứ, văn hóa không trội không nhất thiết là văn hóa bị lệ thuộc hoàn toàn nhưng nó phải tôn trọng văn hóa trội. Nó có thể cự lại ít nhiều với văn hóa trội. Vấn đề đặt ra là phải biết mình đi đến đâu trong việc hội nhập: quyền vào quốc tịch, quyền đi bầu, hưởng những quyền lợi xã hội nào (trợ cấp cho gia đình, vv...), nhận biết có những khác biệt văn hóa, chẳng hạn quyền giữ đạo, điều này lại đặt thêm các vấn đề như vấn đề mang khăn che mặt, vấn đề được đa số người công giáo chấp nhận cho xây đền thờ Hồi giáo.

- Nhưng mỗi người được quyền giữ đạo của mình là chuyện bình thường!

- Cần phải có lòng dung thứ. Nhưng không phải lúc nào cũng được như vậy: con nhớ thời vua Lu-i 14, năm 1685, vua ra chỉ dụ Nantes đã làm cho những người theo đạo tin lành ở Pháp phải trốn qua Đức và Mỹ. Năm 1492, người Do Thái bị đuổi ra khỏi nước Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha. Chính trị nước Pháp là một nền chính trị hội nhập nhân danh một Quốc Gia hợp nhất và gắn bó với các giá trị của nền Dân Chủ Cộng Hòa. Trên quan điểm này, từ lâu trường học là dụng cụ cho nền chính trị này.

- Bây giờ không còn nữa à?

- Còn chứ, nhưng bây giờ người ta để ý nhiều hơn đến các khác biệt. Người ta tán đồng nét văn hóa đa dạng, pha trộn, đa văn hóa, quyền mỗi công dân sống theo văn hóa của mình, xứ Ba-xcơ, Hồi giáo, Trung hoa... Ngày xưa họ bị trấn áp vì thế họ sống bên lề. Chúng ta đi từ một văn hóa hợp nhất – một và không phân chia - chung quanh một Quốc Gia qua một nền văn hóa khẳng định quyền được khác biệt, một xã hội đa văn hóa. Nó sẽ có những va chạm, điều cần thiết là phải tìm các nền tảng chung, một chiều sâu các giá trị, các điểm chuẩn chung cho mọi người nhưng vẫn giữ nét đa dạng của các nền văn hóa đến từ khắp nơi xen lẫn vào.

- Con không hiểu ba nói gì hết. Với Romy hay với Marek, dù bạn là người Cuba hay Hồi giáo, dù bạn là người Do Thái hay người có phong tục khác con, chúng con cũng giống nhau. Chúng con không bắt buộc phải có cùng một văn hóa gia đình nhưng con không thấy có gì khác biệt giữa chúng con.

- Con có lý. Rất khó để định nghĩa văn hóa quốc gia với văn hóa của người di dân, bởi vì, theo một cách nào đó, ở vào một thời nào đó, nước Pháp là một nước tổng hợp của những người di dân đến với các khác biệt của họ và dần dần họ hội nhập vào với nhau.

Trước đây người La Mã là những người đi xâm lăng, như những người Normands và người Wisigoths. Có thời có rất nhiều người Ý qua di dân, rồi đến người Ba Lan, người Tây Ban Nha giữa hai cuộc thế chiến, rồi đến người Bồ Đào Nha sau năm 1945 và nhất là người Maghrébins. Chúng ta bằng lòng vì họ đến Pháp để làm những công việc khổ nhọc – trong hầm mỏ, các công trình công cộng hay giúp việc trong nhà -, và sự pha trộn mà con nói hồi nãy đã làm cho nền văn hóa quốc gia thêm phong phú. Nhưng có người nghĩ phải giữ nền văn hóa quốc gia “tinh tuyền” như ban đầu.

- Ai vậy?

- Thì những người cực hữu, ông Le Pen, Mặt Trận Quốc Gia và ngay cả những người bảo thủ từ chối không muốn công nhận nước Pháp là một nước đa văn hóa. Đó cũng là chủ đề mà ông Haider và đảng của ông triển khai. Họ tìm những người bảo thủ để kết đồng minh với họ trong chính quyền. Những người chủ trương quốc gia quá khích, những người kỳ thị, dù họ không nói ra, nhưng họ mang các yêu sách có gốc rễ rất sâu xa, nhưng thường lại giả tạo, như bám vào chủ nghĩa khoanh vùng, người này thì bám vào truyền thống, người kia thị tự hào về gốc Đức. Và nhân danh một sắc dân tuyền về mặt chủng tộc và văn hóa, họ không chấp nhận nét khác biệt của người khác, không xem đây là nét phong phú mà xem như sự nghèo đi của quốc gia. Bởi vì họ sợ.

- Nhưng như vậy thì thật là ngu dốt!

- Và nhất là nguy hiểm. Tốt hơn là chấp nhận người di dân với các tập tục của họ với điều kiện là họ tuân theo các luật lệ của đời sống cộng đồng. Đây là một hệ thống tiến hóa, thay đổi dần dần theo từng thế hệ. Chẳng hạn người Ả-rập thế hệ thứ hai rất khác người Ả-rập thế hệ thứ nhất. Họ muốn thành công, họ đóng góp rất nhiều. Phải giúp họ. Vì thế đây là một hệ thống rất phức tạp nhưng cuối cùng rất sáng tạo và phong phú. Ngược với những gì phe cực hữu nghĩ, nét đa dạng của Quốc Gia Pháp đến từ đó.

- Con có một câu hỏi khác: Có những nền văn hóa và những nền văn minh bị đè bẹp không? Ba có nghĩ là mình sẽ không bao giờ tìm ra được dấu vết của những nền văn hóa hoàn toàn bị biến mất không? Ba có nói đến văn hóa và văn minh, nó khác nhau như thế nào?

- Con đặt nhiều câu hỏi quá.

Về sự khác biệt giữa văn hóa và văn minh, ở đây thêm một lần nữa, chữ nghĩa đã tiến hóa, nhất là từ thế kỷ thứ 19 khi có cuộc trao đổi với người Đức. Ở Đức, văn hóa – Kultur là quốc gia, trong khi văn minh là đặc nét của những xứ sở khác nhau.

Ở Pháp, từ “văn minh” trước hết là để đối ngược với từ “man rợ”, đưa đến một ý tưởng tiến bộ.

Ngày nay, sự khác biệt không còn rõ ràng. Ba thích câu định nghĩa của nhà nhân chủng học Tylor người Anh: “Một nền văn minh là một nền văn hóa làm cho mình có một chỗ đứng trong lịch sử.” Người ta có thể nói đến nền văn minh Ai-Cập, Trung Quốc, Ấn Độ.

Đương nhiên có những nền văn minh biến mất và có những nền văn minh còn giữ lại vết tích và có ảnh hưởng lâu dài. Có thể con đã đọc câu này của Paul Valéry, một văn sĩ Pháp thế kỷ 20: “Chúng ta, những người văn minh, chúng ta biết mình cũng là những con người phải chết.” Sau Đệ Nhị Thế Chiến, câu đó được viết trên mặt tiền của Dinh Chaillot – Palais de Chaillot, xém không thì nó bị mai một.

Tất cả mọi văn hóa, mọi văn minh có thể một ngày nào đó sẽ chết. Văn hóa của chúng ta cũng vậy, cũng như các văn hóa đã tồn tại trước chúng ta trong quá khứ. Đó là công việc của những nhà khảo cổ dựng lại quá khứ khi họ nghiên cứu các di tích của thành phố, các đồ vật đã được dùng, khi họ tìm trong đất đai dấu vết của một xã hội loài người đã biến mất như họ vẫn thường làm ở Ai-Cập, một nền văn minh chúng ta biết rõ, và ở trong một vài sa mạc, trong lòng đại dương, ở Trung Đông hay một vài vùng khác trên thế giới. Ở Trung Quốc gần đây, người ta khám phá vết tích của những triều đại mà trước đó người ta tưởng đã biến mất. Cũng vậy, các hang động thời tiền sử cũng góp phần làm sáng tỏ công việc khảo cổ qua tranh ảnh, qua lối sống của tổ tiên chúng ta.

- Ba nói đến những nhà khảo cổ, những nhà chủng tộc, còn có những chuyên gia khác như vậy không?

- Có. Nhà khảo cổ tìm tòi nghiên cứu các nền văn minh đã biến mất. Nhà chủng tộc mô tả nét đa dạng của các dân tộc, phong tục và nhiều khía cạnh trong đời sống của họ. Ba đã nói với con về nhà chủng tộc Claude Lévi-Strauss. Nhà cổ sinh vật học nghiên cứu về Thời Tiền Sử và các cây hóa thạch. Rồi còn các nhà nhân chủng học...

- Ba ơi, tất cả mấy cái chữ này vậy là đủ rồi!

- ... Các nhà nhân chủng học nghiên cứu xã hội loài người. Ba vẫn tiếp tục, kệ con. Nhà xã hội học nghiên cứu các sự kiện xã hội, không những trong các khía cạnh văn hóa mà trong tổng thể của nó, các giao tiếp giữa các con người trong xã hội và giải mã lối sống của họ. Chính ông Émile Durkheim, một người Pháp ở thế kỷ 19 là người tiên phong xây dựng nền tảng cho khoa này. Tất cả những nhà nghiên cứu ngành này đều dành một chỗ quan trọng nhất khi thì về kinh tế, khi thì về văn hóa, khi thì về toàn bộ lịch sử, như vậy không có một sự thật tuyệt đối. Và từ đó, các khái niệm thay đổi dần dần theo đà tiến hóa của xã hội.

- Làm sao ba muốn con thích mấy chuyện này được?

- Đúng, ba biết nó rất rắc rối. Ba cho con một ví dụ để con hiểu nó như thế nào.

Ngày xưa người Phi châu bị cho là mọi, một chữ khinh bỉ họ. Ngày nay người ta nói người da Đen hay người da Trắng. Hoặc ở Mỹ người ta gọi đó là những người Phi-Mỹ.

Nghệ thuật của người Phi châu từ lâu cũng bị xem là loại nghệ thuật sơ khai. Các tác phẩm điêu khắc, các bức tượng, các mặt nạ của họ được dùng trong các nghi lễ tôn giáo bị xem là vật thờ cúng. Đó là “nghệ thuật của người bản xứ.” “Nghệ thuật sơ khai” là chữ có tính cách tiêu cực. Khi người Phi châu bị cai trị, nghệ thuật của họ không được xem trọng, bị khinh bỉ cho đó là nghệ thuật mọi. Không “đẹp” vì không hợp với tiêu chuẩn thẩm mỹ do người Tây phương đặt ra. Nhưng quan tâm của người Phi châu không thiên về cái đẹp vì họ chế tạo các dụng cụ để dùng hàng ngày hay để dùng trong các nghi lễ tôn giáo: trừ tà đuổi quỷ, mời thần tốt đến...

Cái nhìn bên ngoài mới xem các vật này là tác phẩm nghệ thuật. Ngược lại có những bộ lạc ở Nouvelle-Guinée dùng lon bia hay lon Pepsi-Cola làm vật trang hoàng trên mũ của họ. Như vậy đồ dùng lại mang nét nghệ thuật chứ không mang tính hữu dụng.

- Vậy con đi Phi châu với ba. Những điệu nhảy của người Dogons ở Mali thiệt đẹp nhưng nhiều khi cũng làm con sợ.

- Đó là một ví dụ hay vì những người Dogons ở Mali sống trên triền dốc là những nông gia. Nhà của họ làm bằng đá khô hay bằng đất sét quyện với tranh, cũng như các túp lều của họ dựng rất công phu, các điệu nhảy, các mặt nạ của họ cũng vậy, đáp ứng cho nhu cầu thờ phượng của họ.

- Đó ba thấy đó!

- Đúng, nhưng đến đầu thế kỷ 20, chỉ còn những nhà sưu tập là còn quan tâm đến nghệ thuật Phi châu và con số này thì chẳng bao nhiêu người.

Chỉ những văn sĩ như ông André Breton, một trong những người khai phá chủ nghĩa siêu hiện thực hoặc các họa sĩ như Picasso hay Modigliani mới khám phá ra “nghệ thuật mọi” và đưa nghệ thuật này vào thời trang.

Nghệ sĩ Joséphine Baker cũng đóng góp nhiều vào công việc khai phá này qua “Tạp Chí mọi”, những người da Đen ở Mỹ thì qua nhạc jazz, ngày xưa đó là loại nhạc của người nô lệ, của người hát rong ngoài đường.

Các nghệ sĩ sưu tập các tác phẩm điêu khắc, các mặt nạ mà từ lâu bị xem như một hình thức diễn tả cái “man rợ” của Phi Châu và Đại Tây Dương. Chẳng hạn, trong lần Triển Lãm Thuộc Địa ở Paris năm 1973, dân chúng hạ cố đi xem vì hiếu kỳ, coi họ là những người hoang dã là lạ và để vui cười. Và rồi từ ý tưởng “nghệ thuật sơ khai”, người ta đi đến ý tưởng nghệ thuật Phi Châu và Đại Tây Dương. Chữ dùng chung chung.

Hiện nay tổng thống Pháp Jacques Chirac sắp xây một bảo tàng cho các loại “nghệ thuật đầu tiên.” Ngược lại, ở Anh, viện Bảo Tàng Anh luôn đón nhận các nghệ thuật đầu tiên. Ở Pháp những năm gần đây có một cuộc bút chiến vì phe bảo thủ ở viện bảo tàng Louvre chống đối kịch liệt. Như thế người ta đi từ một khái niệm chỉ trích, hạ giá nghệ thuật sơ khai hay nghệ thuật làm vật dùng thờ cúng qua một khái niệm mang tính địa dư và rồi đến khái niệm “nghệ thuật đầu tiên”, là khái niệm cực kỳ tôn vinh: khi nói mình là người đầu tiên thì đương nhiên những người khác sẽ đi theo mình. Như vậy thay đổi chữ dùng thể hiện thay đổi bậc thang giá trị nghệ thuật và tiến hóa của thế giới theo đó họ công nhận có những lục địa khác ngoài u châu.

Trong chiều tiến hóa liên tục của lịch sử, mỗi nền văn hóa có chỗ đứng của nó trong tương quan với các nền văn hóa khác. Đó là nhận biết đa văn hóa, vì vậy Unesco, một tổ chức bảo tồn văn hóa thế giới của Liên Hiệp Quốc mang sứ mạng bảo vệ các di sản nhân loại, làm tôn giá trị và quan tâm đến tất cả các nền văn hóa trên thế giới.

Đó là một tiến hóa quan trọng, chấm dứt ưu thế của nền văn hóa tây phương, ít nhất về mặt cơ chế; về mặt kinh tế lại là một chuyện khác.

- Ba nghĩ sao về chuyện này?

- Nền kinh tế tây phương vẫn là nền kinh tế có sức mạnh đè bẹp và áp đặt khuôn mẫu văn hóa của nó. Thế giới càng thống nhất về mặt kinh tế và chính trị thì khuôn mẫu tiêu thụ theo kiểu Mỹ càng bành trướng và nhu cầu có một bản sắc văn hóa và thừa nhận mình tự lập càng mạnh. Dù trong nội bộ một nước với các văn hóa của từng vùng, dù trong quan hệ của nước này với nước kia – là một hình thức khác của chủ nghĩa quốc gia – hay trên tầm mức lục địa - u châu, Phi châu, Á châu -, không một ai tránh được sự hợp nhất liên hệ đến toàn cầu hóa và các phát triển của phương tiện truyền thông. Và không còn một ai tránh được sự suy yếu của các Quốc Gia vì kinh tế trở nên quốc tế và càng ngày càng ít tùy thuộc vào chính quyền. Nhưng mỗi người đều muốn mình khác với người bên cạnh và muốn khẳng định điều này dù phải dùng đến bạo lực. Ngày nay, các yếu tố khác nhau nằm ở địa hạt văn hóa.

- Nếu con hiểu đúng, như thế thì sẽ thay đổi hoài?

- Đúng, vì thế giới tiến hóa: tương quan về sức mạnh địa dư, tiến bộ kỹ thuật, phát triển kinh tế.

- Nhưng, ba chờ, chính các tiến bộ kỹ thuật làm tiến hóa văn hóa hay văn hóa làm tiến hóa thế giới?

- Thực tế là cả hai. Hiểu biết của con người càng tăng thì con người càng có khả năng phát minh các kỹ thuật mới, các dụng cụ mới để tìm tòi. Con cứ quan sát máy tính đã đưa đến thay đổi như thế nào, không những về mặt nhanh chóng của truyền thông mà còn trên bản chất làm việc của các nhà nghiên cứu, các kỹ sư vv...

Cuộc cách mạng này phát triển cùng một lúc với tiến trình thu nhỏ hóa, kỹ thuật số cho phép chuyển dữ liệu cũng như hình ảnh ngay lập tức. Điều này tạo kết quả rất lớn trên mặt văn hóa, cách suy nghĩ, cách viết, cách giao tiếp của chúng ta, tất cả mọi thay đổi đều đi theo đó, rồi đến lượt kỹ thuật, cũng có những phát triển mới đi theo. Các hình ảnh, âm thanh cắt, ghép, trộn lẫn giữa thế giới ảo và thế giới thực.

Tất cả thay đổi cách mạng này ảnh hưởng trên mọi lãnh vực sáng tạo một cách tận căn. Với hệ thống mạng, khái niệm không gian và thời gian cũng thay đổi đến cùng. Cùng một lúc, mình có thể giao tiếp với bất cứ ai, ở bất cứ nơi nào trên thế giới. Đó là khởi đầu cho một nền văn hóa hoàn vũ.

- Ba nghĩ là dần dần nhờ các kỹ thuật mới như hệ thống mạng và các dụng cụ khác làm dễ dàng giao tiếp, trong tương lai sẽ chỉ có một văn hóa duy nhất, văn hóa hoàn vũ, trong từng vùng hay trong từng xứ sẽ chỉ còn những tàn dư của văn hóa vùng như Breton, tỉnh lị... mỗi người tự chiến đấu để giữ ngôn ngữ của mình. Ba tin từ đây đến đó chỉ còn một văn hóa duy nhất cho toàn thế giới không?

- “Tàn dư”, con nói quá. Nhưng ba nghĩ thật khó để đo lường hết tất cả hậu quả của cuộc tiến hóa này: biến đổi đa số các sinh hoạt của con người nhưng cũng dẫn đến các bất bình đẳng khác. Sẽ có người đến được và không đến được với các tiến bộ kỹ thuật này. Công dân nước giàu sẽ đến được với văn hóa hoàn vũ, trong khi những người không đến được sẽ vẫn ở trong loại giao tiếp cũ, như thế thế giới sẽ chia làm hai, và ngay trong một xứ, xã hội cũng sẽ chia làm hai.

- Nhưng ba, ba có nghĩ là sẽ có một văn hóa hoàn vũ không?

- Có, một phần, nhưng nó sẽ kéo theo một phản ứng bản sắc rất mạnh.

- Có nghĩa là?

- “Phản ứng bản sắc” có nghĩa là một vài nước hay một vài dân tộc không muốn bị thống nhất bởi một văn hóa hoàn vũ. Phản ứng của người Hồi giáo với những quá độ của họ, là thể hiện sự từ chối tuần phục vào các chuẩn mực văn hóa hoàn vũ, không gia nhập vào các giá trị này, các giá trị của phần lớn thế giới tây phương. Một vài xã hội “lắp ráp” các yếu tố của nền văn hóa cổ truyền với phần đóng góp riêng của họ. Mặt khác, những người không nhân nhượng thì có khuynh hướng co cụm lại, đôi khi lại hung hăng, lại đi theo cùng văn hóa mà họ muốn chống đối. Toàn cầu hóa không nhất thiết phải kéo theo đồng phục hóa một cách tầm thường dân chúng và sáng tạo. Nhưng nó có thể tạo nên những khúc đoạn nguy hiểm, dựa trên thuộc tính của một chủng tộc, một tôn giáo, một tầng lớp xã hội hoặc một lứa tuổi.

- Giống như một dân tộc có ý muốn hủy hoại văn hóa của các dân tộc khác để áp đặt văn hóa của mình lên, có dân tộc khác lại muốn áp đặt một văn hóa hoàn vũ, có dân tộc lại muốn giữ văn hóa của mình, đúng không?

- Và nhất là dính đến kinh tế, đó là chủ đề của những cuộc thương thuyết thương mại quốc tế có một tầm mức rất quan trọng diễn ra ở Seattle năm 1999, hội nghị này bị các nước nghèo phản đối một cách kịch liệt và có nhiều phong trào tranh chấp khác xảy ra. Cuộc thương thuyết đã thất bại. Sự thống trị các phương tiện truyền thông đưa đến sự áp đặt một khuôn mẫu tiêu thụ hoàn vũ. Coca-Cola, quần jean hiệu Levi’s, McDonald’s, phim ảnh: nước Mỹ có những phương tiện tài chánh và kỹ thuật khổng lồ. Cùng với các nước u châu và Nhật Bản, nước Mỹ có khả năng làm chủ tất cả các dụng cụ này. Khuôn mẫu rất phóng khoáng của các nền kinh tế và đời sống xã hội kéo theo các phản ứng tẩy chay đôi khi rất hung bạo, ví dụ ở Iran hay một vài phong trào rất cực đoan, người talibans ở Afghanistan, một vài người Do Thái cực kỳ chính thống, người haredim (“người sợ Chúa”), hoặc nơi những người công giáo cực đoan. Tất cả đều có nét chung là từ chối lối sống hiện đại, muốn trước hết phải tôn trọng lối sống truyền thống dù cho vì vậy mà gây thiệt hại đến tự do của những người không theo mình, nhất là phụ nữ.

- Những gì ba nói đó thật là kinh khủng trong khi thật là tuyệt diệu khi mình muốn liên lạc với bất cứ ai, ở bất cứ nơi nào trên quả đất. Có phải là không có một văn hóa hoàn vũ nào tương hợp với tất cả các nền văn hóa địa phương không?

- Một trong những vấn đề lớn của thế kỷ 21 sẽ là quyết định xem có thể nào hòa giải tiến bộ kỹ thuật với việc gìn giữ tài nguyên văn hóa của từng nước. Tất cả đều cùng chung với nhau nhưng tất cả đều khác nhau. Sự kích phát các căng thẳng chính trị, kinh tế, văn hóa xuất phát rất nhiều từ toàn cầu hóa. Các quyết định chính trị, cũng như kinh tế và văn hóa đều nhằm để giải quyết vấn đề này. Đáng tiếc là tất cả đều không hiểu điều này, họ nghĩ chỉ cần đưa ra một vài nguyên tắc tự do-giao thương là có thể giải quyết các vấn đề.

- Đúng, nhưng chúng con, những người trẻ không bắt buộc phải nhìn mọi chuyện giống như vậy.

- Tại sao?

- Bởi vì chúng con sinh ra với các kỹ thuật mới. Đối với chúng con, thật là bình thường vì chúng con lúc nào cũng dùng đến nó, gần như một loại văn hóa của chúng con.

- Con muốn nói Internet là đặc biệt cho văn hóa của chúng con, thế hệ chúng con, cái mà chúng con gọi là “văn hóa trẻ”?

- Đúng.

- Con kể cho ba nghe đi.

- Chúng con có cùng đời sống mỗi ngày. Đi đến trường lúc 8 giờ sáng, ăn cùng căng-tin, nghe cùng thầy giáo, chơi cùng nhóm bạn với nhau, cùng thích, cùng thảo luận những chuyện giống nhau, cùng mặc áo quần, cùng nghe âm nhạc giống nhau; hoàn toàn khác với thế hệ của ba. Thời của ba không giống vậy sao?

- Vào thời của ba cũng giống như vậy. Ba cũng cảm thấy rất khác với ba mẹ của ba. Tuy nhiên, ở nhà gia đình nói tiếng Nga. Để phản ứng lại, ba muốn hoàn toàn hội nhập vào môi trường văn hóa Pháp. Ba đọc truyện tranh con nít: Tintin, Spirou. Ba mẹ của ba chấp nhận nhưng đối với họ, sách là các bản văn. Các truyện tranh, các truyện hoạt hình chỉ là sách giải trí cho con nít, không phải là những sách nghiêm túc! Ngày nay loại truyện này người lớn cũng thích, nó là đề tài cho những buổi nói chuyện, các đại hội liên hoan, các xuất bản, các nghiên cứu... Thật là thích thú!

Đối với âm nhạc cũng vậy. Ông bà nội cho nhạc của ba là nhạc kinh khủng. Ông bà không hiểu vì sao ba có thể nghe ca sĩ Sheila, Johnny Halliday hát... Ba cũng vậy, ba không nghe được loại nhạc con thích. Nhạc kỹ thuật làm bể tai ba. Nhưng con có lối sống của con. đó là một văn hóa ngược với văn hóa của ba mẹ. Đó là mâu thuẫn cổ điển giữa các thế hệ.

- Nhưng chúng con cũng nghe nhạc Beatles của thế hệ ba vậy.

- Mỗi thế hệ có thời trang và tài năng của họ. Các thế hệ sau có thể dùng lại hoặc vứt bỏ. Chúng ta vừa nhắc đến truyện tranh và nhạc Beatles, từ nay chúng thuộc về di sản phổ quát. Văn hóa cũng là di sản làm phong phú từ thế hệ này qua thế hệ khác. Từ đó có chọn lựa. Có rất nhiều ca sĩ, nhạc sĩ được một thời mến chuộng, nó là dấu hiệu sự thừa nhận của một thế hệ nhưng không lưu danh mãi cho hậu thế! Thời trang, âm nhạc, phim ảnh, sách vở cũng vậy. Người ta quên một số, trong khi một số khác vẫn lưu truyền làm phong phú cho di sản quốc gia và thế giới.

- Đúng, nhưng có một khác biệt lớn nơi những người trẻ như chúng con. Tất cả những gì đụng tới máy vi tính thì được sinh ra cùng một lúc với chúng con. Như vậy chúng con nghĩ rằng đời sống dính với máy vi tính. Nhưng với các thế hệ trước thì không như vậy, vì ngay cả các anh chị con hay cả ba, máy vi tính là hoàn toàn mới, hoàn toàn không thể tưởng tượng được. nhưng đối với chúng con, đó là chuyện tự nhiên.

- Đối với chúng ta, máy bay, điện thoại là những chuyện tự nhiên nhưng đối với ông bà nội thì không. Các con là những người hoàn toàn thuần thục với Internet, các con có cảm tưởng đó là việc của mình, chuyện đó là bình thường.

- Đúng vậy. Với Internet, gần như chúng con tìm được tất cả những gì chúng con muốn, tất cả những gì chúng con tìm, chúng con tự xoay xở: giao tiếp bằng điện thư với nhiều nơi trên thế giới, dù nhiều khi cũng hơi rắc rối nhưng chung chung là làm được. Và nó trở thành rất quan trọng với chúng con.

- Con có lý, con dùng nhiều không?

- Nhiều.

- Tại sao?

- Để lướt mạng khắp nơi trên thế giới, để làm bài, để giải trí, để tìm những trang web con thích: phim ảnh, âm nhạc, ca sĩ. Con nhìn hình, con đọc bài, con xem họ làm trang web như thế nào.

Có một thằng bạn trong lớp con còn chụp hình trường học con để làm trang web cho lớp. Đối với con đó là phát minh tài tình vì sẽ có những người bằng tuổi con ở bất cứ đâu trên thế giới sẽ chia sẻ cùng văn hóa trẻ với chúng con, dù họ không biết văn hóa vùng ngoại ô Paris như con, như gia đình mình, họ cũng có thể hiểu và nói chuyện với chúng con.

Con không biết làm sao họ có thể vào xem được trang web này nhưng khi họ vào xem được thì họ sẽ thấy một trường học ở Pháp như thế nào. Thật là tuyệt diệu!

- Con có cảm tưởng với Internet, con sẽ nối kết được với các người trẻ ở thế giới thứ ba? Bỏ được hàng rào ngăn cản giữa các nền văn hóa quốc gia chẳng hạn? Đối với các con, sự kiện mình là người Pháp hay người u châu không quan trọng bằng sự kiện mình ở trong mạng Internet này phải không?

- Con không biết. Con, con tự hào mình là người Pháp vì mình thắng giải Bóng Đá Hoàn Cầu. Đó cũng là một biến cố rất quan trọng.

- A! con thấy đó, nước Pháp cũng không xa lạ với con...

- Con rất vui ngày nước Pháp vào chung kết. Nhưng ngoài chuyện này thì nước Pháp đối với con cũng vậy. Đúng, đồng ý nước Pháp là một nước rất đẹp, có những vùng rất xinh, những tòa nhà đẹp, phong cảnh đẹp, một lịch sử phong phú. Và khi nghe người ta nói: “Paris rất đẹp” là con thích lắm. Con rất thích đi dạo ở Paris.

- Đối với con, yêu nước Pháp không quan trọng sao?

- Không, Khi con ở trường học ở Anh, rất nhiều bạn ngoại quốc nói với con: “Bạn thật may mắn, bạn được ăn ngon, Paris thật tuyệt vời. Con rất thích khi nghe vậy nhưng yêu nước Pháp thì con thấy kỳ.

- Tại sao con lại thấy kỳ?

- Bởi vì con cảm thấy hoàn toàn dính với những người ở tuổi con, con trai con gái cùng tuổi, dù họ ở bất cứ đâu trên thế giới nhưng nhất là ở u châu.

- Nhưng u châu là gì đối với con?

- u châu, là tất cả các nước chung quanh mình, và con thấy rất hay khi mình mở ra với các văn hóa khác. Văn hóa Pháp cũng tốt nhưng văn hóa Đức, Anh, Ý cũng tốt, dù con không biết rõ nhưng con rất thích.

- Nhưng thật ra con chưa biết rõ văn hóa đó có những gì.

- Không, khi còn nhỏ, con cũng nghe nói rất nhiều về ơ-rô. Người ta nói u châu là vũ trụ, là tương lai của chúng ta, như vậy con cũng thuộc về u châu. Bây giờ con coi con là người u châu hơn là người Pháp, dù con rất thích nước Pháp. Nhưng thực ra nó cũng không đi xa hơn vậy.

- Ba chưa thấy con có ý thức rõ về u châu... Nhưng đối với văn hóa Mỹ, con nghĩ như thế nào? Khi con uống Coca-Cola, khi con xem sách truyện, phim tập Mỹ, con thấy như thế nào?

- Đối với con, nước Mỹ cũng như các nước khác nhưng họ làm rất nhiều chuyện, mình có cảm tưởng như họ đi trước rất nhiều. Con rất thích phim Mỹ. Dù sao Hiệp Chúng Quốc cũng là trung tâm thế giới. Cũng như bất cứ đâu, họ cũng có những khía cạnh xấu, chẳng hạn thức ăn của họ, con không thích chút nào...

- Nhưng mà con mê McDo.

- ... rồi còn câu chuyện của Clinton-Lewinsky, con thấy thật kỳ cục. Tuy nhiên con thích loạt phim Friends.

- Vì sao?

- Bởi vì nó làm con cười, nó thật khôi hài. Friends kể câu chuyện những người trẻ sống với nhau trong một căn hộ ở Nữu Ước. Tất cả vấn đề cấm kỵ đều được đề cập đến và xử lý một cách khôi hài. Có những trò hài hước đột xuất, những trạng huống mà mình có thể biết. Tài tử đóng hay. Trong khi các phim tập Pháp thì toàn những câu chuyện giết người, hãm hiếp, không vui mà cũng không thực tế, con không thích chút nào. Rồi còn những trò chơi vidéo nhưng đó dành cho con trai...

- Ấy con có vẻ như “kỳ thị trai gái” và “theo thời”... Trong cái con gọi là văn hóa trẻ, có khác biệt giữa con trái, con gái sao?

- Có và không. Không có rào cản giữa chúng con. Nhưng con gái xem Ally Mac Beal trong khi con trai chơi War Hammers.

- Là cái gì vậy?

- Ally Mac Bead, đó là phim tập cho con gái, kể câu chuyện một luật sư làm hỏng mọi chuyện vì tính rụt rè của bà... Tụi con và các bà mẹ của các cô bạn con đều xem. Còn War Hammers là những hình quân nhân bằng sắt hay bằng nhựa. Tụi con trai mua đem về sơn, chúng phải vẽ rất tỉ mỉ mà lại rất đắt.

- Bao nhiêu?

- Khoảng 60 đến 100 quan, và mỗi người làm một quân đội cho mình.

- Tóm lại, các con tái tạo lại các quân sĩ bằng chì, rồi lấy một tên Mỹ để đặt cho chúng...

- Con không biết. Nhưng giống như quân đội thời Trung Cổ. Mỗi người lập cho mình một quân đội rồi đi đánh nhau.

- Ngừng! Nghe con kể ba thật chán. Làm như vậy trong khi mình nói đến tiến bộ kỹ thuật và văn hóa hoàn vũ.

- Nhưng ba này, nó là như vậy! Chúng mua ở tiệm Game Works Shops, những tiệm đặc biệt bán trận đồ, các bản đồ để làm chiến lược. Một trận đồ như vậy đến 300 đến 400 quan.

- Mắc dữ vậy!

- Đúng, vì vậy mới có những câu lạc bộ, những tạp chí đặc biệt nhưng đó cũng là một đam mê vì có những tay chơi đã già 20 tuổi.

- Còn tụi con, tụi con làm gì?

- Tụi con nói chuyện với nhau.

- Nói chuyện? Vừa nói chuyện vừa đan áo? Hoan hô giao tiếp giữa những người trẻ khác phái! Tóm lại, chẳng có gì thay đổi... Tội cho bà Simone de Beauvoir! Còn ngôn ngữ của tụi con?

- Khi tụi con nhóm với nhau, tụi con có ngôn ngữ riêng, diễn tả riêng, anh hùng riêng. Tụi con nói lái, đó ba biết, những gì ba đang tuyệt vọng nói đó...

- Được rồi, được rồi. Còn anh hùng của con?

- Có vài đứa thích Marilyn Manson, nam ca sĩ có tên của loạt phim Mỹ giết người hàng loạt, phạm những tội ác khủng khiếp. Họ hoàn toàn điên, có người rất thán phục, và đúng là quỷ.

- Quỷ?

- Những người thờ quỷ, có những người như vậy trong trường con.

- Ba tưởng các cô chỉ mê Leonarde DiCaprio...

- Đúng, đương nhiên là chỉ có con gái mê. Con xem phim Titanic bốn lần ở rạp, rồi còn xem thêm ở vi-đê-ô. Khi tụi con đi chơi chung với nhau, tụi con thích xem phim Mỹ hơn phim Pháp.

- Ngừng! Ba chịu không nổi. Vì sao vậy?

- Bởi vì phim Mỹ có những xảo thuật đặc biệt, rất sinh động trong khi phim Pháp thì rắc rối hơn, phải suy nghĩ, không hoành tráng, không có tài tử siêu sao.

- Đôi khi ba tự hỏi mình thành lập Arte - Hiệp Hội Phim Ảnh Truyền Hình u Châu để làm gì...

- Nhưng ba này, mình xem phim Mỹ từ khi còn nhỏ. Con quen xem phim Walt Disney, chính ba còn dắt con đi.

- Con nói quá. Nhưng dù sao mình cũng có Hiệp Hội Phim Ảnh Truyền Hình u Châu, đài số Năm... Bây giờ con nói tại sao cho ba nghe.

- Khi con đi học về, tự nhiên là con mở truyền hình ra xem. Đương nhiên là có những phim tài liệu thích thú, nhưng phải xem từ đầu. Đài số Năm có phim tài liệu về Ai-Cập rất hay. Đa số các bạn gái của con khi xem đài Arte đều ngồi xem với ba mẹ, các chương trình lịch sử, các chương trình có chủ đề nhưng ngồi một mình thì...

- À ra là như vậy!

- A, con cũng có xem Trăm Phần Trăm Câu Hỏi trên đài số Năm! Con cũng xem các phim về súc vật, về du lịch nhưng con dùng CD-Rom nhiều hơn. Khi con ở một mình vì đau, con thích xem kênh Canal+ và Jamel, nhưng ba yên tâm, con xem đài số Năm nhiều hơn, con học rất nhiều ở đó.

- Con thấy đó, truyền hình cũng giúp mình học... không phải chỉ có những chuyện ngu ngốc.

- Đúng, có đề tài về sô-cô-la, thật là hay ba ạ.

- ... Tốt. vậy còn đọc sách? Con có đọc sách Pháp không?

- Con đọc sách Pháp chứ. Bây giờ con đang đọc La Chartreuse de Parme. Cô giáo dạy Pháp văn nói nếu mình thích Balzac thì nên bắt đầu đọc quyển này của Stendhal.

- Con thích không?

- Thích, rất thích ba ạ trừ đoạn cuối, chỉ trong vài trang, tác giả kết thúc nhanh quá trong khi độc giả còn đang đắm mình trong cuốn tiểu thuyết. Đọc một mạch, rồi kết thúc một cách đột ngột, con không hiểu tại sao.

- Trước đó con đọc gì?

- Con đọc quyển 37o2 của Philippe Djian. Một thể loại khác nhưng con cũng thích.

- Con thấy đó nếu cô giáo không khuyên con đọc thì con cũng không đọc, nhất là nếu ba khuyên thì con lại càng không đọc...

- Ba, ba đã nói cho con biết. Con biết.

- Ba chọc tức một chút nhưng để cho con hiểu, giáo dục là điều thiết yếu. Ngoài môi trường gia đình, nếu con không có thầy giáo để giúp con khám phá các tác giả, giải thích họ viết như thế nào, truyền đạt một số kiến thức trong nhiều lãnh vực thì kiến thức tổng quát của con, hiểu biết về thế giới của con sẽ rất hạn chế.

- Con đâu bao giờ nói là nó không quan trọng đâu.

- Không, nhưng con hay càu nhàu, con sợ chán.

- Đúng, nhưng con biết muốn học một nghề phải đi đến trường. Nhưng đọc sách thì đâu cần phải nhờ đến thầy giáo hoặc thư viện.

- Có nghĩa là?

- Chẳng hạn khi con đi xem phim Roméo và Juliette do Leonardo DiCarpio đóng, con rất thích. Xem phim xong, con đọc Shakespeare, nếu con không xem phim thì con không đọc.

- Cám ơn Leonardo DiCarpio! Vậy con đi từ phim ảnh Mỹ để khám phá văn chương, các đại tác phẩm của văn học Anh.

- Tại sao không ba? Chẳng hạn vừa đây con xem phim Cruel Intentions, con rất thích. Con nghĩ phim này chuyển thể từ một quyển sách Pháp. Con sẽ tìm đọc.

- Đúng rồi, con muốn nói đến phim Les Liasons dangereuses của Choderlos de Laclos!

- Đúng, đúng phim đó. Con sẽ tìm đọc quyển sách đó.

- Ba thật không biết nói gì nhưng rốt cuộc nó cũng làm con khám phá một tuyệt tác văn chương thì tại sao lại không tốt? Còn ba thì ba đọc Fanfan la Tulipe trước khi xem phim. Chính tài tử Gérard Philippe làm cho ba khám phá loại tiểu thuyết đấu gươm đấu kiếm.

- Đó, ba thấy rồi đó. Nhưng con muốn hỏi ba một câu hỏi. Văn hóa thuộc về giáo dục hay giáo dục thuộc về văn hóa?

- Ba không nghĩ chữ « thuộc về » hợp ở đây. Câu hỏi đó đúng hơn là làm sao biết khi nào mình đi từ lãnh vực này qua lãnh vực kia, và đây không phải là một câu hỏi đơn giản.

Học tập là điều cần thiết. Khi nói đến giáo dục là nói đến kiến thức mà không một ai có được kiến thức một cách tự nhiên. Dù sao, có được nhưng không phải bao giờ cũng cùng một cách. Phải suy nghĩ để hiểu một số hiện tượng, cái gì cần thiết, rồi sau đó tìm cho nó một chỗ đứng trong xã hội, để hiểu cách nó vận hành. Điều này bắt buộc phải đi qua một số điều bắt buộc và hệ thống học đường là một hệ thống của những chuyện bắt buộc, qua giảng dạy, giáo sư truyền đạt kiến thức. Cố gắng và làm việc. Nhưng nó cũng tạo nên niềm vui.

- Con từ chối những điều bắt buộc!

- Con sẽ bị phạt! Nghiêm túc mà nói, làm sao con có được thông minh và trí nhớ giỏi nếu con không khép mình vào kỷ luật? Con phải chấp nhận điều đó. Trong những năm tháng đi học, con không nhất thiết phải thấy cùng đích của những gì con học. Dần dần, con sẽ nắm vững các môn học. Lúc đó, đương nhiên, văn hóa bắt nguồn từ giáo dục và nó sẽ rất rộng lớn.

Khi ba nói đến văn hóa là nói đến kiến thức tổng quát để mình định vị mình trong xã hội, đó là văn hóa tổng quát.

Nhưng khi nói đến định nghĩa hẹp của chữ « văn hóa », có nghĩa là nói đến những gì đụng đến thẩm mỹ, nghệ thuật, cái đẹp, những người may mắn nhất – trong số đó có con – có thể có được nhờ giáo dục gia đình hay nhờ bạn bè hoặc tự phát khi có một cú sốc thẩm mỹ bộc ra. Nhưng nhất là ở trường. Vì lý do đó mà nhiều nước trên thế giới buộc trẻ con phải đến trường đến một số tuổi. Chẳng hạn khi con học một ngoại ngữ như tiếng Anh, tiếng Nga con có thể khám phá một xứ sở, một nền văn chương, một lối suy nghĩ khác cách suy nghĩ của con.

- Nếu con hiểu đúng, muốn xoay xở được trên đường đời mình buộc phải có văn hóa.

- Đương nhiên. Lấy một ví dụ, con nhớ vụ Kô-sơ-va không? Nếu con không biết lịch sử u châu, không biết những gì xảy ra ở Ban-căn từ thế kỷ 19 thì con không hiểu gì hết. Chính đó phát xuất Thế Chiến Thứ Nhất, con có học lịch sử chứ?

- Dạ có.

- Con thấy đó, nếu con không học môn lịch sử để học và hiểu tối thiểu các sự kiện và các phân tích thì con sẽ không hiểu cuộc chiến giữa hai dân tộc Kô-sơ-va và Xẹc-bi. Cũng như chiến tranh 1914, đây cũng là một phản ứng của bản sắc.

- Như thế, văn hóa bao gồm hết các mọi vấn đề.

- Đúng. Bây giờ đến phiên ha hỏi con. Con suy nghĩ kỹ nghe. Con học được cái gì ở trường đem đến cho con một kiến thức hay một xúc cảm mà con không thể có được theo một cách khác?

- Con không biết, có thể là thơ. Vì đối với con, thơ cho con một cảm xúc rất đặc biệt. Có một bài thơ mà Claire và Charlotte dạy cho con, các bạn học trong lớp. Bài thơ có tên là « Hoa Hồng và cỏ màu lục vàng » của thi sĩ Aragon. Bài thơ rất hay.

- Con có thể đọc cho ba nghe không?

- Dạ được nhưng con không thuộc lòng, con chỉ thuộc đoạn đầu :

« Người tin có trời,

Người không tin có trời,

Cả hai đều mê người đẹp

Đang bị quân lính giam tù

Ai leo lên thang

Ai canh chừng ở dưới... »

Ở lớp con cũng học bài thơ « ngày mai bình minh » của nhà văn Victor Hugo nữa.

- Đó con thấy không, con khám phá ra thơ văn ở trường học.

- Đúng, thơ văn cũng như văn hóa tuổi trẻ không phải là một phần đời sống hàng ngày của con nhưng con thích. Con thấy hay. Các văn sĩ thường hay kể chuyện đời họ. Các thi sĩ diễn tả cảm xúc của mình nên thơ huyền bí hơn, hiếm hơn. Con thích như vậy.

- Còn các cô bạn của con?

- Cũng vậy, Charlotte lướt mạng, cô ngừng ở bài thơ nói về mưa của thi sĩ Verlaine.

- « Mưa trong tâm hồn tôi, mưa ngoài trời », đúng không?

- Dạ đúng.

- Đó, mình đã làm một mối tương quan giữa giáo dục do thầy giáo dạy cho con về thơ văn, về văn hóa trẻ vì con nhắc đến việc lướt mạng và cuối cùng xúc cảm nghệ thuật và thẩm mỹ làm cho con khám phá một vũ trụ mà trước đó con chưa biết qua một cách khác. Vậy ba đã trình bày rõ. Mặt khác nếu ba hỏi con : Judith, các kỷ niệm về xúc cảm của con, xúc cảm về cái đẹp, cái gì đến trong đầu con ngay?

- Còn ba?

- Ba? Nhưng nếu ba trả lời cho con thì con cũng trả lời cho ba nghe, con đồng ý không?

- Đồng ý.

- Được. Thơ. Ba khám phá thơ với thi sĩ Musset. Bà nội có một tập thơ rất đẹp. Ba hay đọc : « Các bạn yêu quý của tôi, khi tôi chết, xin các bạn trồng một cây liễu ở nghĩa trang... » Ba mê Musset, thơ của ông làm ba xúc động lắm. Ba đọc đi đọc lại một mình thơ của ông. Sau này khi ba đọc văn sĩ Proust thì ông đã làm thay đổi cuộc đời của ba.

Lúc đó ba 16 tuổi. Trong vòng một năm, ba chỉ đọc tác phẩm của ông và ba hiểu nhiều chuyện về các tình cảm, về diễn tả xúc cảm yêu thương, về cái đẹp. Đó là quyển sách quyết định đời ba. Ba nhìn thế giới dưới một cặp mắt khác. Đó là một kinh nghiệm duy nhất.

- Còn thêm nữa không?

- m nhạc. Con nói với ba « âm nhạc trẻ. » còn ba thì khác. Ba thường ở nhà một mình. Bà nội dạy ba học đàn dương cầm. Ba đàn rất nhiều. Ba nghe đĩa nhạc mỗi ngày. Nhất là nghe Chopin, ba hay khóc khi nghe nhạc Chopin, sau đó ba đánh đàn, dĩ nhiên là rất dỡ nhưng không quan trọng, ba thích các bài Préludes. Rồi sau đó ba khám phá nhạc Schubert mà một vài tác phẩm của ông đã đi theo ba suốt đời. Ba thích bài Sonates tardives và Mémoire hongroise en si mineur, nó làm ba nhờ đến những giây phút xúc động mạnh của tình yêu. Khi nào ba nghe các bài này ba cũng đắm mình trong mơ mộng.

- Tại sao?

- Bởi vì có những tác phẩm được nghe, được đọc, được nhìn trong những giai đoạn khắc sâu trong trí nhớ mình, những biến cố quan trọng trong cuộc đời. Đôi khi như cuộc động đất. Ba đã nói với con về văn sĩ Proust. Đến năm 18 tuổi, khi ba đọc tác phẩm của Jean Genet, đó là một cú sốc.

Lần đầu tiên ba xem vở opéra Pelléas và Mélisande, ba có cảm giác thích thú tuyệt vời, như có một vũ trụ khác mở ra trước mặt ba. Và ba sẵn sàng sống lại kinh nghiệm này thêm một lần nữa, vừa rồi ba nghe nhạc Phil Glass.

Tranh cũng vậy. Vào tuổi con, ba ngồi hàng giờ trước bức tranh trinh nữ của họa sĩ Botticelli, có thể nhờ ân phúc mà ba khám phá được nữ tính chăng?

Còn nghệ thuật vũ cũng giúp ba tiếp cận được với nét đẹp của thân thể con người.

Đọc tác phẩm của Proust giúp ba hiểu chiều sâu và tầm quan trọng của tình cảm. Sự gắn bó chặt chẽ của nó nữa. Nói cho con nghe mà lòng ba vẫn còn xúc động. Bây giờ đến lượt con nói.

- Con? Buổi chiều chẳng hạn, khi trời trong suốt đẹp và đầy ngôi sao trên dãi Ngân Hà. Con thấy thật tuyệt vời khi nhìn bầu trời đầy sao, nó làm cho con bối rối; và rồi vũ trụ bất tận, mình chỉ biết một phần của vũ trụ qua các khám phá khoa học. Con tưởng tượng con đang nối kết với một ai đó trong vũ trụ này, họ đang nghĩ giống con mà con không biết. Đối với con, đó thật là đẹp. Còn với vô tận, thì có một cái gì đàng sau đó.

- Điều con vừa nói thật quan trọng. Con khám phá đàng sau ý tưởng về cái đẹp, về nghệ thuật, trong cái đẹp của thiên nhiên có ý tưởng vô tận. Có một cái gì vượt quá chúng ta. Thế giới của cái đẹp là vỉnh cữu. Vì lý do đó, con người thần thánh hóa nó và nghệ thuật xuất phát từ tôn giáo, chúng ta sẽ nói chuyện này lại. Con có kinh nghiệm về xúc cảm mà không do bầu trời hay thiên nhiên không?

- Có chứ ba, khi mình đi đến Ai Cập xem đền đài ở Karnak, nơi có tất cả các cột trụ khổng lồ.

- Phòng có cột đỡ trần của ngôi đền Amon ở gần Louxor.

- Thật là ấn tượng, con có cảm tưởng như con bị đè bẹp; lúc đó con ý thức mình thật nhỏ bé. Con tự hỏi không biết các cột đó có do con người dựng nên không. Dù xem hình, con cũng không có ấn tượng mạnh như khi đứng trước mặt nó.

- Bởi vì đó là một kiến trúc, có nghĩa là kiến trúc thì do con người xây dựng, nhưng siêu phàm trong cùng đích của nó.

Ngôi đền Amon rất mênh mông; ở đó có 80.000 người sống, gồm các nghệ nhân và các linh mục, họ làm lễ ca tụng vua Pharaon, hiện thân cùng một lúc quyền lực dưới thế và quyền lực thiêng liêng và cũng để thờ các thần khác. Họ dựng lên căn phòng khổng lồ này với các cột, tồn tại qua bao nhiêu thế kỷ, qua các nạn hôi của, động đất, chiến tranh. Nó có đó hơn 4000 năm nay và con thấy tận mắt câu chuyện này, sức mạnh phi thường của con người và thần thánh khi khám phá các chữ viết tượng hình, các di tích tranh ảnh của một nền văn minh ngày nay đã biến mất. Nó cho con một cảm giác rất mạnh, con cảm nhận mà không hiểu tại sao. Và đặc tính thiêng liêng trong toàn bộ những điều con nhận thấy, bầu trời hay sa mạc, về vô tận và huyền bí của vũ trụ, mà các nghệ sĩ, các kiến trúc sư Ai-Cập đã hiểu và đã minh họa một cách tráng lệ.

- Và đó là cái mà ba gọi là nghệ thuật?

- Con chờ đó, đừng đi quá nhanh. Con đặt một câu hỏi cực kỳ rắc rối. Mình cố gắng tìm hiểu nhé.

Những người xây đền ở Karnak, các kim tự tháp hay các trang hoàng ngôi mộ của các vua Ai-Cập cũng như những thánh đường ở Pháp, ở u châu đều thiết yếu làm do động lực tôn giáo. Họ là những linh mục, kiến trúc sư, nghệ nhân, thợ đẽo đá, thờ rèn, nhà điêu khắc, thợ làm kiếng, họ không nghĩ họ là nghệ sĩ. Đơn giản họ chỉ cố gắng làm tốt nhất, sản xuất ra các hoạt cảnh sống hàng ngày với những phương tiện họ có lúc đó để vinh danh Chúa, dù đó là các thần Ai Cập hay Chúa của người kitô. Giữa họ, không có gì khác biệt. Đây là một tiến trình tập thể với các linh mục, để phục vụ trong lòng kính sợ Chúa.

- Nhưng nếu mình không tin ở Chúa?

- Vào thời buổi đó mọi người sống trong sự kính sợ Chúa hoặc các vị thần. Tất cả tranh ảnh, tượng tạc, kiến trúc cho đến những ngày rất gần đây điều thiết yếu liên hệ đến thần thánh.

Các du khách trên khắp thế giới đến viếng Thánh Đường Đức Bà bởi vì phải mất cả trăm năm mới xây xong Thánh Đường. Tất cả những ai làm việc cho công trình này đều cống hiến rất nhiều năm tháng, thậm chí cả cuộc đời và đôi khi đến cả đời con của họ để hoàn thành tuyệt tác còn tồn tại hơn sáu thế kỷ nay. Những gì ngày nay chúng ta gọi là « nghệ thuật » khi thăm viếng các ngôi mộ của các vua Ai Cập, ngắm các bức tượng tạc, các khung kính các thánh đường ở Pháp đều là một hình thức diễn tả lòng mộ đạo thời đó, dính với nhu cầu lưu danh mãi mãi và để vượt lên nỗi lo lắng về cái chết. Tiến trình này cũng giống như tiến trình của những người Dogons ở Mali với các túp lều, các mặt nạ của họ.

- Đúng, nhưng khi con đi thăm bảo tàng, con thấy tất cả các ảnh tượng liên hệ đến Chúa Kitô, đến Đức Mẹ, các đồ trang sức mạ vàng thời xây cất các thánh đường, con thấy chán, con không thấy xúc động gì hết.

- Có thể vì chúng đi ra ngoài bối cảnh, nhưng dần dần con sẽ khám phá trong từng bức tranh, bức tượng tạc cái gì làm con xúc động nhất. Đôi khi con chỉ thán phục màu sắc, hình thức hay chất lượng của bức tranh. Như thế, con sẽ không dửng dưng. Đó là một công việc được người ns làm đến nơi đến chốn và chỉ điều này thôi cũng sẽ làm con xúc động. Con thích gì ở hội họa?

- Mùa hè năm nay nhân dịp đi thăm nước Anh, con có đến National Gallery ở Luân Đôn một ngày. Có nhiều bức tranh con thích.

- Ví dụ?

- Có một vài bức chỉ có một vệt sáng ở một nơi thích hợp làm cho con có cảm giác sợ và lo lắng.

- Con nhớ tên tác phẩm không?

- Không, nhưng con còn nhớ tranh của Degas. Con thán phục công việc của ông. Khi con xem tranh, con đọc câu chuyện của bức tranh để con cố gắng hiểu lịch sử của những vũ nhân, cách các nhân vật diễn tả và cách chọn màu.

- Con thấy đó, chính con nêu ra những điểm con thích. Cái con thấy đẹp trong bức tranh là chất lượng làm việc của nghệ sĩ. Hoặc ông tìm cách để diễn tả một thực tế theo cách của ông, hoặc ông tìm cách để diễn tả một cách phóng khoáng; trong trường hợp này, ông sẽ vẽ nhiều bức tranh rất khác thực tế. Nhưng chính tầm nhìn này tạo nét độc đáo cho bức tranh. Khi tầm nhìn của người nghệ sĩ gặp tầm nhìn của con, nó nảy sinh ra một tình cảm đẹp làm con xúc động. Điều này cũng xảy ra với âm nhạc; một tác phẩm có thể làm con xúc động, đưa con vào giấc mơ, hoặc cho con một cảm giác mạnh, cũng giống như hội họa, tầm nhạy cảm của người sáng tác và người biểu diễn gặp tầm nhạy cảm của con. Đó là một tình cảm rất mạnh.

- Ba, thế nào là một « tác phẩm nghệ thuật »

- Đây lại là một câu hỏi đại khó! Mỗi nghệ sĩ tự đặt cho mình câu hỏi đó và cho đến nay chưa ai có khả năng trả lời. Rất nhiều quyển sách dành riêng cho nghệ thuật và nghệ sĩ. Ba có thể nói : « Là cái gì mang đến cho con xúc động », nhưng nói thế cũng chưa đủ, bởi vì, may thay, con có thể xúc động trong nhiều hoàn cảnh mà không cần đến tác phẩm nghệ thuật!

- Vậy thì?

- Phải có câu chuyện đầu đuôi của nó. Có ba giai đoạn quan trọng trong nghệ thuật, ít nhất là trong ngành hội họa, bởi vì nó có khác một chút với các ngành nghệ thuật khác dù các điểm chính vẫn giống nhau. Giai đoạn cổ điển kéo dài đến năm 1860-1880, có nghĩa là đến thời ấn tượng. Rồi thời nghệ thuật tân thời đến 1960. Và từ đó là nghệ thuật hiện đại đến ngày hôm nay.

- Nhưng với văn chương và âm nhạc cũng vậy sao?

- Trong bất cứ ngành nghệ thuật nào, tất cả mọi hình thức nghệ thuật đều liên hệ đến một thời kỳ, đến các thể chế chính trị ảnh hưởng đến nghệ sĩ. Chủ nghĩa lãng mạn ở thế kỷ 19 được Musset diễn tả qua kịch nghệ, Delacroix diễn tả qua hội họa, Chopin diễn tả qua âm nhạc. Nhưng mình trở về với ví dụ của hội họa.

- Tại sao?

- Bởi vì đó là môn nghệ thuật tiêu biểu nhất cho sự tiến hóa này. Trong thời kỳ cổ điển, nghệ thuật thiêng liêng dính với đời sống tôn giáo, như ba đã nói với con; mọi sự đều hướng về việc vinh danh Chúa, bất luận Chúa của người kitô, của người Hồi hay người Do thái. Khi người Ả-rập xây thánh đường Cordoue ở Andalousie, họ trang hoàng bằng các đoạn kinh Coran bởi vì kinh Coran cấm không được trình bày hình ảnh con người nên đã làm nảy sinh ra thư pháp. Đâu đâu, các nghệ sĩ cũng gặp các gò bó về mặt kỹ thuật – dụng cụ dùng chẳng hạn – hoặc gặp vấn đề của xã hội, tôn giáo đặt ra. Đương nhiên nó tiến hóa theo thời. Vào thời cổ điển, một tác phẩm nghệ thuật được định nghĩa theo ba tiêu chuẩn: giảng dạy của thầy, hiểu biết về thời Cổ Đại và quan sát thiên nhiên.

Trước hết là chất lượng bức tranh, điều này tùy thuộc vào trường – trường Mỹ Thuật-, ở trường thì buộc phải : dưới sự giảng dạy của các thầy.

Sau đó là tiêu chuẩn thứ nhì, hiểu biết thời Cổ Đại...

- Có nghĩa là gì?

- Thời Cổ Đại là những người Hy Lạp, La Mã, những người đời xưa từ thời Phục Hưng – là thời người ta tái khám phá những điều từng bị bỏ quên trong hàng thế kỷ, cho đến thế kỷ 19, đó là những bậc thầy tuyệt đối về kiến trúc, điêu khắc, hội họa. Các tiêu chuẩn về mỹ thuật được người Hy Lạp định nghĩa đã ảnh hường đến các nghệ sĩ của chúng ta và được dùng làm khuôn mẫu cho cả một thời kỳ.

Chính vì vậy mà các sinh viên đến La Mã, Địa Trung Hải hay Athènes để học. Vua Napoléon xây một viện hàn lâm Pháp ở La Mã, Villa Médicis, nơi các nghệ sĩ phải đến đó ở để học. Họa sĩ, nhà sáng tác nhạc, sử gia về nghệ thuật đều đến đó : Ingres, Debussy, David và rất nhiều người khác. Đó là bắt buộc.

Tiêu chuẩn thứ ba là quan sát thiên nhiên, bởi vì như con nói hồi nãy về trời và thiên hà, chính trong thiên nhiên mà người ta tìm thấy cái đẹp.

Ba tiêu chuẩn này định nghĩa cho tác phẩm nghệ thuật.

- Rất hay nhưng có đủ không?

- Vào thời đó thì đủ. Nhưng vào cuối thế kỷ 19, người ta đặt vấn đề các tiêu chuẩn này lại.

Việc đặt lại vấn đề các tiêu chuẩn cổ điển thật bất ngờ, dù cho có tiên đoán được một vài liên hệ nguồn gốc. Ví dụ, họa sĩ Cézanne là một trong những người đầu tiên cắt đứt với dòng ảnh hưởng cổ điển nhưng ông lại ảnh hưởng Poussin, một họa sĩ lớn thế kỷ thứ 17. Còn họa sĩ Van Gogh thì chịu ảnh hưởng các họa sĩ Nhật cũng như Degas và Manet cũng đã nghiên cứu rất kỹ tranh in tay của Nhật. Cuộc nghiên cứu các nguồn hứng khởi mới phản ảnh sự chán nản đối với đường hướng thẩm mỹ cũ.

Chính vì vậy mà nghệ thuật sơ khai được tái khám phá bởi vì nó mang lại một tầm nhìn khác về nghệ thuật và nó làm đảo lộn rất sâu xa. Đương nhiên các nghệ sĩ đi theo đường hướng này không được nổi danh lúc đó, nhất là họa sĩ Van Gogh, con biết đó. Các tiêu chuẩn nguồn của nghệ thuật cổ điển thì rất nhiều, dù các họa sĩ ấn tượng làm việc nhiều trên ánh sáng và ít chú tâm đến chủ đề và hình thức. Đó là một khác biệt căn bản đối với những gì người nghệ sĩ đã làm đến lúc đó dù đã có những người đi tiên phong như Le Lorrain ở Pháp, hay Turner ở Anh.

- Nhưng thật là bất công khi các bức tranh của Van Gogh bây giờ được khắp thế giới mua với giá rất cao trong khi ông chết không có một xu.

- Ông không phải là người duy nhất. Rất nhiều nghệ sĩ ngay khi họ mới sáng tạo là đã bị phê bình chỉ trích và gạt bỏ. Họa sĩ tài ba Rembrandt thế kỷ thứ 17, người Hòa Lan, cũng bị ruồng bỏ ngay khi ông muốn triển lãm một bức tranh ưng ý. Đầu thế kỷ 20, nhà điêu khắc Rodin danh tiếng nước Pháp cũng bị từ chối không được triển lãm tác phẩm. Được nhà “cầm quyền” biết đến cũng làm cho người nghệ sĩ nổi tiếng.

- Ba cũng chưa định nghĩa cho con thế nào là một tác phẩm nghệ thuật.

- Rồi chứ. Ba có nói cho con các tiêu chuẩn về kiến thức của thời cổ điển đó.

- Đúng. Những ai là những người “có quyền” để thẩm định người họa sĩ?

- Trước hết là những cơ sở chính thức, đó là các viện bảo tàng. Ví dụ vào thế kỷ 17 và 18, có những phòng tiếp khách của xã hội thượng lưu quyết định mua hay không mua các họa phẩm đáp ứng hay không đáp ứng khiếu thẩm mỹ hồi đó. Và tất cả những họa sĩ ấn tượng, kể cả những nhà điêu khắc như Rodin hay Camille Claudel cũng không được nằm trong danh sách này.

Hồi đó các viện bảo tàng chỉ mua các họa phẩm kinh điển, không bao giờ họ mua tranh của các họa sĩ mới, những người mà ngày nay được xem là những họa sĩ đặc biệt đáng kể.

Về văn chương cũng vậy, cùng thời đó, văn hào Victor Hugo bị nhạo báng khi ông viết và trình diễn tác phẩm Hernani: cả một cuộc chiến đấu giận dữ!

Nhà sáng tác nhạc Berlioz trình diễn nhạc của ông trong một phòng nghe nhạc trống rỗng!

Những người “có quyền” kế tiếp là thị trường: phải có người mua và người bán. Không lúc nào có. Rất nhiều họa sĩ bán tranh không được vì họ không đáp ứng với các tiêu chuẩn truyền thống lúc đó. Họ không nổi tiếng, như vậy tranh bán không được. Nhờ tài năng của những nhà sưu tập lớn hay những nhà buôn lớn dò tìm các khuynh hướng mới và làm cho họ được biết đến.

Những người “có quyền” thứ ba là các nhà phê bình. Ngày nay người ta nói những nhà phê bình, các phương tiện “truyền thông”, báo chí là những người đóng một vai trò trong môi trường nghệ thuật xây hoặc phá danh tiếng của một họa sĩ.

Chỉ một vài nhà phê bình, một vài nhà buôn và một vài nghệ sĩ khác sẽ quyết định các tài năng mới. Đó là trường hợp của thi sĩ Beaudelaire, ông ái mộ họa sĩ Delacroix của thế kỷ 19; hay Diderot ở thế kỷ 18 đã bảo vệ cho Greuze và Chardin. Nhưng đa số đi theo ý kiến chủ trị.

Rốt cùng là ba tiêu chuẩn này – các cơ sở như viện bảo tàng, thị trường, các nhà phê bình – làm cho một nghệ sĩ được biết đến hoặc loại bỏ họ. Nhưng không vì vậy mà người nghệ sĩ vào trong thể loại “nghệ sĩ lớn.”

- Như vậy phải làm gì hơn?

- Phải lưu danh hậu thế. Rất hiếm có nghệ sĩ nào được vinh quang tuyệt đỉnh lúc sinh thời; thường thường phải cần có một thời gian để có độ lùi.

- Có, Picasso.

- Đúng, nhưng không phải trọn đời sống của ông, và chính ngoại lệ làm nên luật. Văn hào Victor Hugo cũng vậy, bị đuổi, bị tấn công; Zola cùng thời cũng vậy. Molière và những nhà văn khác, trong thời của ông vừa được ngưỡng mộ mà cũng vừa bị chê bai. Và đó là nhân cách của nghệ sĩ lớn: không sợ chạm trán với phê phán của người đương thời, dám gây sốc, dám làm mất lòng. Họ được thúc đẩy bởi một lực sáng tạo nội tâm và coi thường những gì người khác nói.

Phải cần rất nhiều can đảm... hay phải sống trong vô thức.

Nhưng chúng ta trở lại với những gì chúng ta đang nói hồi nảy. Có một thời kỳ cổ điển và một thời kỳ tân thời. Còn thời kỳ hiện đại thì bắt đầu với Duchamp, họa sĩ Pháp siêu hiện thực của những năm 20, đã đặt lại vấn đề về quy chế tác phẩm nghệ thuật khi vào năm 1917, ông triển lãm tranh là một bình đựng nước tiểu ông lấy tên là Máy nước - Fontaine, đã gây một xì-căng-đan lúc đó. Có nghĩa là lấy một vật dụng rất thường, đem ra khỏi bối cảnh của nó, triển lãm trong phòng triển lãm hay trong viện bảo tàng. Sau đó là phát triển cả một nghệ thuật hội họa hiện đại, đặt lại vấn đề tác phẩm nghệ thuật qua những chữ ấn định rất mới.

- Ba muốn nói người ta không còn biết rõ thế nào là một tác phẩm nghệ thuật hay một tác phẩm không nghệ thuật kể từ khi người ta có thể dùng bất cứ một vật gì và quyết định nó là một tác phẩm nghệ thuật phải không?

- Từ khi nghệ thuật được cắt ra khỏi vai trò tôn giáo mà từ lâu nó đã mang đậm nét và cũng từ khi nó không còn liên hệ đến quyền lực dân sự (vua, triều đình, đại diện chính thức), một loại hình thức thiêng liêng khác, thì bây giờ nó còn ràng buộc vào cái gì? Làm sao định nghĩa tác phẩm nghệ thuật nếu không là những gì diễn tả sinh hoạt hàng ngày?

- Nhưng ba dắt con và các bạn con đi Tây Ban Nha xem viện bảo tàng Nghệ Thuật Hiện Đại Bilbao Guggenheim đó.

- Vậy thì các con nghĩ gì? Các con nhớ được những gì và các con có nói chuyện với nhau không?

- Có. Trước hết tụi con thấy tòa nhà thật lạ lùng từ hình thức đến vật liệu so với các tòa nhà khác trong thành phố. Kiến trúc thật lớn, thật bao la, còn bên trong thì có những góc, những chỗ ẩn khuất, những ngọn đèn, thật ấn tượng. Không bao giờ mình ở một góc cạnh để nhìn, lúc nào cũng như đi từ góc này đến góc khác, có những ngõ ngách bên trong mà đứng bên ngoài mình không thấy hết. Trong khi thành phố thì không đẹp, đồng điệu giống nhau. Tòa nhà đó thật huy hoàng. Với con, đó là một tác phẩm nghệ thuật.

- Đúng, đúng. Con hoàn toàn có lý, đó là một tác phẩm nghệ thuật. Một cách nào đó, viện bảo tàng đã thần thiêng hóa người nghệ sĩ. Đó là thánh đường của thời buổi hiện đại. Các viện bảo tàng là mục đích chiếu cố đặc biệt của các kiến trúc sư và của các chính quyền. Bilbao là thành phố kỹ nghệ đang xuống dốc, có tỷ lệ thất nghiệp rất cao; các nhà máy thay phiên nhau đóng cửa, có một miếng đất bỏ hoang ngay trung tâm thành phố và chính đó, các nhà cầm quyền địa phương muốn làm một tiếng vang. Thành phố thuyết phục được Tổ Chức Guggenheim đến đó để tạo một hiệu ứng tương phản, và kiến trúc sư Mỹ Franck Gery đảm nhiệm việc xây dựng.

- Dù sao cũng đẹp hơn những tòa nhà xây từng căn phòng xếp lớp, treo tranh dài từng chuỗi. Đi ba, bốn phòng là con hết đi nỗi.

- Còn các bức tranh, con thích những bức nào?

- Con rất thích bức tranh đen trắng, con nghĩ đó là nghệ thuật quần chúng Mỹ với những hình ảnh, những bài ngụ ngôn, những xa lộ, cứ y như những kỷ niệm chồng chéo mà người nghệ sĩ thấy trong cuộc sống.

- Đó là tranh của họa sĩ Rauschenberg, một họa sĩ lớn của nghệ thuật hiện đại Mỹ.

- Con cũng thấy tranh của Andy Warhol với hình Marilyn Monroe sao lại rất nhiều ấn bản.

- Đúng, đó là nét rất đặc biệt của thời chúng ta: họa sĩ chọn một vật dụng hay một khuôn mặt nổi tiếng rồi sản xuất ra hàng loạt ấn bản bằng nghệ thuật in đồ hình, đưa nó ra khỏi bối cảnh bình thường. Họ triển lãm. Chính họ quyết định đó là một tác phẩm nghệ thuật. Từa tựa như Marcel Duchamp với cái ống tiểu hay các nghệ sĩ khác dùng bất cứ một vật dụng bình thường nào trong cuộc sống và quyết định bây giờ nó là một tác phẩm nghệ thuật.

- Đúng, nhưng con không thấy đẹp! Có thể là lạ, kỳ cục nhưng con không thấy đẹp. Con thấy cả đống kẹo, hàng ngàn cục kẹo dính vào một góc, con thấy vui vui, nhấp nhánh dưới ánh đèn như một đống đồ vật vui mắt nhưng nói đó là tác phẩm nghệ thuật thì con thấy kỳ cục. Thêm nữa, ai cũng có thể đến lấy kẹo ăn được.

- Ai nói với con tác phẩm nghệ thuật phải đem cái đẹp đến? Tác phẩm nghệ thuật phải đẹp hay phải làm cho mình suy nghĩ? Đó là nghi vấn nền tảng cho nghệ thuật ngày nay. Đống kẹo đó là một tiến trình nghệ thuật hiện đại.

- Vì sao?

- Vì xem tác phẩm nghệ thuật là một vật có thể bị hư và có thể ăn được; một tác phẩm nghệ thuật kết thúc đời sống của nó trong bao tử, một kết cuộc không đẹp sao?

- Ba muốn kể cái gì thì kể! Vậy kem sô-cô-la cũng là tác phẩm nghệ thuật sao?

- Tùy con quyết định!

- Trong loại tác phẩm hiện đại, con thích nghệ thuật ảnh.

- Tại sao?

- Bởi vì con thấy nhiếp ảnh gia làm việc khó, phải tìm ánh sáng, bóng tối, phải nhìn mọi khía cạnh để xem khía cạnh nào độc đáo. Bức tranh, mình có thể tưởng tượng dễ vẻ, nhưng ảnh thì phải đem nó lên hiện trường. Ảnh các em vị thành niên trên bãi biển thì đẹp hơn đống kẹo dù có những viên đá nho nhỏ lóng lánh. Sự kiện ăn được không thuyết phục được con.

- Được. mình không để cả đời để nói chuyện về đống kẹo nhưng ba thấy con cũng quan sát và hiểu nhiều hơn là con tưởng.

Về chuyện này con có thấy trong mỗi phòng triển lãm của viện bảo tàng đều có một bản giải thích các tác phẩm nghệ thuật triển lãm trong phòng không? Các đống kẹo này, họ viết: “Người nghệ sĩ này trưng bày trong ngổn ngang giấy tờ vật dụng hàng ngày như kẹo, giấy tờ in ấn để lôi kéo khách đến xem tác phẩm mình.”, và “Một tác phẩm gồm 315 kí-lô kẹo cam thảo có hình thức giống viên đạn bắn đặt vấn đề hiệu lực của ý kiến quần chúng, đặc biệt đối với chủ nghĩa quân sự và ái quốc của nước Mỹ. Tác phẩm này được sáng tạo vào năm 1991 khi xảy ra chiến tranh vùng Vịnh, bằng cách pha trộn biến cố hiện đại vào với các hoàn cảnh riêng tư của tác giả, người nghệ sĩ này dựng lên một cách kể lại câu chuyện đời của ông và nói cho chúng ta biết bản chất không nhất định của giác quan.” Con nghĩ sao?

- Con không nghĩ gì hết ráo! Nếu các người trách nhiệm của viện bảo tàng muốn làm một cái gì đó có thể hiểu được, thì trước hết họ phải dùng một ngôn ngữ để mọi người có thể hiểu. Thêm nữa khi đi xem viện bảo tàng, con cũng không cần phải đọc mấy giấy tờ: hoặc con thích, hoặc con không thích, nhưng con không cần đọc mấy bài con không hiểu được. Mấy người viết mấy tờ giấy này họ viết cho nhau, họ bàn cãi với nhau với chữ nghĩa của họ, họ muốn giữ mấy hiểu biết này giữa họ với nhau. Mấy chuyện này, không ở tầm tay của tụi con.

- Con nói quá, con không nghĩ vậy sao?

- Không. Mấy chuyện này họ không làm cho những người như con.

- Về những tiểu dẫn ở Bilbao ba đồng ý với con. Nhưng về tiến trình làm thì lại là một chuyện khác: để theo dõi hay hiểu người nghệ sĩ muốn nói gì thì cần thiết phải theo tiến trình của họ. Không phải lúc nào mình cũng có thể tự làm được. Vai trò của người phê bình nghệ thuật là cũng để giải thích và làm cho người thưởng thức đến gần được với tác phẩm. Ví dụ lần đầu tiên họa sĩ Picasso triển lãm, đa số dân chúng ngạc nhiên và choáng.

- Đúng, nhưng lúc nào con xem tranh Picasso, con cũng đặt một câu hỏi.

- Tại sao?

- Bởi vì mọi người nói: “Picasso là đẹp, là nghệ thuật,” mà con không thể thích Picasso, nhưng Picasso lại là nghệ thuật. Đó là những gì người ta nói cho chúng con, một cái gì được học, được dạy từ văn hóa gia đình, qua cha mẹ, qua thầy giáo, con không thể nào nói đó không phải là tác phẩm nghệ thuật. Nếu con nói thì con có vẽ kỳ cục. Vậy, “Picasso là đẹp.”

- Con có vẽ không tin cho mấy...

- Có một vài bức con thấy xấu kinh hồn. Lại thêm quá nhiều.

- Ba thích con nói những gì con nghĩ hơn là lặp lại những gì con nghe. Nhưng con thấy đó, con viện đến một trong những tiêu chuẩn mà ba định nghĩa hồi nảy: được một cơ sở nhận biết, các viện bảo tàng hoặc các nhà phê bình. Thực tế là các tác phẩm nghệ thuật cũng tự khẳng định mình qua cách chúng được nhận biết bởi vì có những “câu lạc bộ của những người am hiểu”.

- Nhưng không phải vì thế mà con thấy bất cứ bất cứ tác phẩm nghệ thuật nào con cũng cho là đẹp. Các điêu khắc bằng gỗ dính với nhau một cách mất trật tự và triển lãm ở một phòng dưới thấp, con thấy thật là khủng khiếp.

- Con suy nghĩ lại, có những bức tranh hoặc những bức điêu khắc – Van Gogh hay Rodin – đã bị phê bình một cách tiêu cực. Có thể trong hai thế kỷ nữa, lời phê bình sẽ rất khác. Con sẽ chẳng biết gì.

- Con khó mà tưởng tượng một vật bình thường ngày hôm nay lại còn tồn tại trong một viện bảo tàng sau này. Con không thể nào xem đó là một tác phẩm nghệ thuật.

- Vậy mà nó xảy ra ở mỗi thời kỳ. Và chính vì vậy mà có câu hỏi con đặt ra hồi nảy: “Thế nào là một tác phẩm nghệ thuật, một nghệ sĩ?”, và đây là một câu hội cực kỳ khó khăn. Ngày nay, rất nhiều người giải thích rằng tác phẩm nghệ thuật ngày càng là một suy nghĩ triết học.

- Có nghĩa là?

- Tác phẩm nghệ thuật là tác phẩm làm mình suy nghĩ, chất vấn về cái nhìn, nắm bắt cái nhìn của người xem, dẫn họ đặt nhiều câu hỏi mà trước đây họ không nghĩ tới. Con biết Christo không?

- Có, người trang hoàng cho chiếc cầu Pont-Neuf.

- Đúng. Đó là nghệ sĩ có những bức tranh to lớn bao phủ các tòa nhà to lớn hay các khoảng không gian thiên nhiên. Và khi ông trang hoàng chiếc cầu, ngoài kỹ thuật làm đáng kể, ông còn muốn che cái cầu Pont-Neuf, ông chọn cái cầu này làm tác phẩm và ông cho mình xem. Khi muốn che giấu cái cầu là ông muốn trưng cho mình xem. Từ sự kiện đó, người ta không nhìn cái cầu theo cách cũ.

Ở Đức, khi ông trang hoàng dinh thự Reichstag, sự kiện đó là một biến cố đáng kể vì Reichstag là một biểu tượng. Con biết Hitler đã đốt cháy nó và chúng ta lúc nào cũng mang hình ảnh sau thế chiến người Nga đã treo cờ đỏ lên Reichstag ở Bá Linh. Dùng nó để làm vật trang hoàng, ông đã làm mất tính biểu tượng của nó. Ông đã hoàn tựu một công trình nghệ thuật to lớn, một công trình gây bàn cãi rất nhiều, nhưng lại cực kỳ quan trọng cho xã hội Đức. Hơn một triệu người đến xem; hành vi của ông có kết quả là thay đổi cái nhìn của người Đức về Reichstag, mang đến cho nó một ý nghĩa khác trong bối cảnh Bá-Linh ngày nay. Hành vi nghệ thuật trở thành hành vi chính trị. Người ta có thể nào tái xây dựng và dùng nó lại làm Nghị Viện Đức nếu Christo đã không làm những gì ông đã làm không?

- Con không nghĩ đến những chuyện này.

- Có thể con không nghĩ ra ngay lập tức nhưng con không thể nào không tự hỏi vì sao ông làm như vậy. Chính đó là suy nghĩ triết học.

Mặt khác, các triết gia bàn thảo rất nhiều về vấn đề này, một vài triết gia có phản ứng rất truyền thống, gần như phản đối nhưng như thế cuộc tranh luận thêm sâu sắc. Người nghệ sĩ là người tô nổi mặt vô thức của một xã hội, mặt bị che giấu, mà khi suy nghĩ người ta không tránh khỏi không nghĩ đến nó. Chẳng hạn khi ba hỏi họa sĩ Cueco, bạn của gia đình mình, định nghĩa thế nào về người nghệ sĩ ngày nay, ông trả lời : « Nghệ sĩ là người sống thật với mình. » « Tác phẩm nghệ thuật là những gì người nghệ sĩ tự tôn xưng qua... » Đương nhiên đó là một định nghĩa quá rộng và tác phẩm nghệ thuật là do nghệ sĩ định đoạt đó là tác phẩm nghệ thuật.

- Đúng, nhưng như vậy lại thành dễ.

- Nhưng cũng khá phức tạp chứ không như con nghĩ đâu. Điều đó không có nghĩa bất cứ một vật gì thoát ra khuôn khổ bình thường là tác phẩm nghệ thuật.

- Cũng không phải lúc nào nó cũng đẹp.

- Định nghĩa về cái đẹp lại là một vấn đề khác. Làm sao định nghĩa cái đẹp. Từ thời triết gia Hy Lạp Platon, ai cũng thử định nghĩa cái đẹp, « con mắt tâm hồn. » Cái gì là phổ quát? Cái gì là tự nhiên? Con thấy đó, từ thời cổ Hy Lạp, các tiêu chuẩn về cái đẹp đã thay đổi. Cái đẹp ngày nay không phải là cái đẹp ngày xưa. Tùy xã hội và tùy thời mình sống; nó cũng như thời trang. Bây giờ con nhìn cách ăn mặc của ba lúc ba bằng tuổi con, con cho là xấu xí nhưng trong mười năm nữa, con lại thấy đẹp. Như vậy, phê phán về cái đẹp cũng thay đổi. Hồi đầu thế kỷ 20, người ta thích đàn bà có da có thịt. Bây giờ người ta thích các cô dong dỏng có dáng dấp thể thao. Không nói đến cách để tóc!

- Đúng, nhưng khi mình nhìn mặt trời lặn, thì lúc nào cũng đẹp.

- Đúng. Ấy vậy mà cô bạn người Nga trao đổi thư tín với con, cô không thấy mặt trời lặn là đẹp như mình thấy. Nhưng về mặt nghệ thuật, thì lại là một chuyện khác. Nó rất thay đổi từ thời này qua thời khác. Chính vì vậy mà từ trước đến nay, tiến trình phát triển nghệ thuật lúc nào cũng đi qua giai đoạn học việc, qua suy nghĩ và từ con đường đó dẫn đến con đường của các viện bảo tàng. Họa sĩ Renoir nói : « Hội họa học từ viện bảo tàng»; ba nghĩ ông có lý.

- Vậy thì tất cả mọi người đều có thể thành nghệ sĩ?

- Không nhất thiết phải là nghệ sĩ mới có hoạt động văn hóa. Chẳng hạn, con đóng kịch, con nhảy nhưng chưa hẳn con đã là nghệ sĩ kịch nghệ hay nghệ sĩ bộ môn vũ.

- Con, điều con thích trong ngành kịch nghệ là con học cách diễn tả, tôn trọng người khác, lắng nghe các khác biệt của họ trong đối thoại, thích ứng vào với họ.

- Điều con nói thật tuyệt đẹp! Chính xác là như vậy. Điều đáng kể khi làm một công việc có tính cách văn hóa, ít nhất cũng làm mình mở ra với các bộ môn này, giúp mình diễn tả trên sân khấu, dùng thân thể mình như khi ba tập đàn dương cầm. Học nhạc lý, biết đọc dàn bè, chơi âm nhạc đã mở cho ba con đường đi đến một chân trời khác mà ba sẽ không đi đến được bằng một con đường khác.

Nghệ sĩ là người biết chia sẻ tầm nhìn của họ với người khác. Bởi vì mọi người đều có một tầm nhìn về thế giới nhưng không phải ai cũng biết diễn tả và nói lên. Điều này cần một số tài năng. Nữ triết gia hiện đại Hannh Arendt nói về vấn đề này : « Nghệ sĩ là nhà sản xuất đích thực các vật dụng mà mỗi nền văn minh để lại đàng sau nó một cái gì tinh hoa và là lời chứng lâu dài của một tinh thần đã làm sinh động nó. » Rõ chứ.

- Đúng. Có lần con nghe các khách thăm viếng viện bảo tàng nói: “Ha, trò bà láp, tôi có thể làm được như vậy.” Thực ra con không nghĩ như vậy. Trước hết, không phải dễ làm. Thêm nữa, nếu mình để tất cả trần trụi trước một bức tranh, con không biết họ có làm được không. Bắt chước thì có thể nhưng sáng tạo thì chưa chắc.

- Con có lý. Chính vì vậy mà người ta không biết một cách chính xác khi nào thì người nghệ sĩ tham dự vào một tiến trình nghệ thuật, phê phán nào trên tác phẩm này và sau này nó sẽ được diễn giải như thế nào.

Cuối cùng thì người nghệ sĩ lúc nào cũng là người tạo ra tranh luận. Họ thấy những chuyện mà người khác không thấy, họ có một cái nhìn đặc biệt về thế giới chung quanh họ, đôi khi họ tìm cách để trao đổi với người khác, nhưng không phải lúc nào họ cũng làm vậy. Thỉnh thoảng người ta còn nói họ “điên.” Mà đúng vậy, rất nhiều nghệ sĩ, nhà thơ, họa sĩ, nhạc sĩ họ cảm thấy có một căng thẳng nội tâm thật đặc biệt. Đôi khi căng thẳng này làm cho họ đau khổ, đẩy họ đến chỗ tự tử. Họ cắt đứt với cái thế giới đã làm họ khổ. Nhưng không phải vì vậy mà họ không cảm thấy hưng phấn. Một loại hưng phấn tác động rất mạnh – con có thể có kinh nghiệm này – đôi khi chỉ là tiếp xúc với một tác phẩm, có thể là một quyển tiểu thuyết, một cuốn phim, một bài thơ, một tác phẩm nghệ thuật tạo hình. Cái gì đưa đến một cảm nhận mạnh là điều thiết yếu trong nghệ thuật.

- Con, các cảm nhận mạnh con cũng thường cảm thấy nhưng không nhất thiết phải đứng trước các bức tranh...

- May chưa, con làm ba an tâm... Trên mặt tiền Palais de Chaillot có viết câu này: “Các bạn thân mến, các bạn đừng vào đây mà để ước muốn ở nhà.” Những gì chúng tôi làm - ba nói chúng tôi ở đây là người lớn, gia đình, trường học - là khơi dậy trong con một ước muốn. Ước muốn học, ước muốn hiểu biết, ước muốn khám phá. Sau đó, con sẽ đi con đường của con như con muốn, qua những gì con đã học ở gia đình, ở bạn bè, ở thầy giáo, ở các cuộc gặp gỡ. Con phải mở mang tinh thần, để dần dần, con ý thức những gì con người muốn diễn tả. Và đó là những gì ngày hôm nay người nghệ sĩ làm, họ là trung gian cho một loại diễn giải giữa thế giới và chúng ta.

- Ba, nói như vậy đối với ba rất dễ; tất nhiên vì ba lo về văn hóa. Một cách nào đó, đối với con cũng dễ vì ba hay đưa con đi xem viện bảo tàng, đi nghe nhạc nhưng không phải ai cũng đến với văn hóa dễ dàng như vậy.

- Đúng, ở đây con đặt một câu hỏi rất rắc rối: Làm sao đưa văn hóa đến cho mọi người?

- Trong trường học con, có một vài học sinh không được thuận lợi về mặt này, họ không có phương tiện cũng không quan tâm đến. Dù cho giáo sư có nói cùng chuyện với mọi người nhưng với họ, coi bộ cũng khó.

- Nhưng hồi nãy con nói tụi con có cùng “văn hóa trẻ” và đó là yếu tố nối mạng giữa tụi con với nhau.

- Đúng, nhưng là về mặt âm nhạc, áo quần, phim ảnh, trò chơi vi-đê-ô. Nhưng con thấy chưa đủ, cần phải học thêm cái khác. Văn hóa của cha mẹ, của thầy giáo, của sách vở, kịch nghệ, nhạc cổ điển thì lại là một chuyện khác.

- Con thấy đó, những gì con nói, đó là cách biệt nền tảng đó. Con có nghe nói về Karl Marx không?

- Không.

- Karl Marx phân tích xã hội bằng cách định nghĩa một cách chủ yếu, đó là cuộc đấu tranh giữa các tầng lớp xã hội. Lý thuyết chính trị của ông làm nảy sinh chế độ cộng sản. Đối với ông, sự cách biệt nền tảng giữa các tầng lớp trong xã hội là do các bất bình đẳng trong việc phân phối tài nguyên và tích lũy của cải. Marx vạch rõ sức mạnh của một nhóm người trong xã hội là áp đặt văn hóa của mình lên người khác. Áp đặt hoặc lấy đó làm một yếu tố chuẩn trong xã hội. Như vậy có một văn hóa thợ thuyền hay đại chúng và một văn hóa trưởng giả hay còn gọi là văn hóa của thành phần ưu tú.

- Thành phần ưu tú?

- Văn hóa ưu tú là dành riêng cho những người ưu tú có nghĩa là một nhóm nhỏ đặc biệt được giáo dục, có khả năng tài chánh và trí tuệ để thống trị và điều khiển xã hội và như vậy chỉ có họ mới đến được với những hình thức diễn tả nghệ thuật: một vài loại sách, một vài tác giả khó hiểu, một vài loại âm nhạc, một vài loại tranh. Ngắn gọn, đó là những người được ưu đãi trong xã hội. Còn đối với văn hóa bình dân hay văn hóa thợ thuyền, thì theo Marx, điều đó dẫn đến lối sống khác, cách ăn mặc, cách cười giống nhau, cách ăn, cách ngồi bàn, cách mừng lễ, nó hoàn toàn khác tùy theo họ thuộc về nhóm này nhóm kia. Đối với ông, chính quan hệ giữa văn hóa thống trị và văn hóa bị trị, quan hệ này lại dựa trên các tầng lớp xã hội khác nhau, là sự cách biệt nền tảng trong xã hội. Sự cách biệt này – chúng ta đã nói – ở xứ nào cũng có. Nhưng điều đó không có nghĩa là không có các nghệ sĩ xuất thân từ đại chúng, ngược lại là đàng khác! Họa sĩ, văn sĩ, thi sĩ, điêu khắc gia, điện ảnh gia, nhạc sĩ đều ở trong mọi tầng lớp, họ diễn tả một cách khác nhau, thế thôi.

- Ở trường, con thấy có những khác biệt này. Ông Marx có lý.

- Về mặt phân tích thì đương nhiên ông có lý. Chưa bao giờ người ta thấy có một phân tích hay và mạnh để giải thích các cách biệt giữa các nhóm trong xã hội dựa trên tầng lớp xã hội, dù phân tích này đúng với thế kỷ 19 hơn là với các xã hội hậu-kỹ nghệ. Vấn đề là chủ nghĩa Marx đã khởi đầu cho Engels và nhất là Lénine và cuối cùng cho tất cả những người khởi xướng chế độ cộng sản đầu thế kỷ 20, tạo nên cuộc Cách Mạng 1917 tại Nga...

- Đúng, đúng, con biết, con có học lịch sử năm nay.

- ... Như thế, dựa trên phân tích của lý thuyết mác-xít, Marx, Engels và Lénine, sau này là Staline đã thiết lập chế độ độc tài của giai cấp vô sản để chấm dứt cuộc thống trị của giai cấp trưởng giả. Về mặt văn hóa, điều đó có nghĩa chỉ văn hóa của giai cấp vô sản và những người đại diện cho họ mới được xem là hợp pháp và chính thức.

Từ đó Quốc Gia, Đảng Cộng Sản, danh từ để chỉ giai cấp công nhân của khối Đông u, đã tạo nên một nền văn hóa chuyên chính có những hậu quả thật nguy kịch.

- Những kết quả nào? Có phải kết quả đã dẫn đến trại lao cải.

- Cho đến khi Staline lên nắm chính quyền, Ở Liên Bang Xô Viết có một cơn sốt văn hóa. Phim ảnh, thơ văn, họa phẩm, văn chương, âm nhạc của xứ sở bừng lên một niềm vui giải phóng và sáng tạo. Sau đó, khái niệm văn hóa của Staline đưa đến việc loại bỏ tự do trong diễn tả và sáng tạo. Những ai không nghĩ giống như Đảng Cộng Sản quy định thì bị bắt buộc phải rời khỏi xứ, hoặc bị đưa đến trại lao cải, có nghĩa là các trại tập trung, ở đó họ mất tất cả mọi khả năng diễn tả. Nhưng trại lao cải không những chỉ liên hệ đến văn hóa mà còn là nơi giam cầm những ai có chính kiến khác mà Đảng Cộng Sản xem là kẻ thù của dân tộc.

- Và ai quyết định cái gì tốt, cái gì không tốt?

- Đó là các đại diện của Đảng Cộng Sản và cũng là bộ trưởng bộ Văn Hóa quyết định các bức tranh, các quyển sách, các tác phẩm kịch nghệ, các bản nhạc mà họ cho phép hoặc không cho phép phát hành. Tất cả những gì không tôn vinh giai cấp thợ thuyền và quốc gia đều bị cấm. Người ta đi từ tư tưởng tiền phong đến hiện thực xô viết. Đó là trường hợp tiêu biểu của phim ảnh, khi xem lại các phim xô-viết, nhất là các phim trong thời Staline, lúc nào cũng là phim ca tụng tầng lớp nông dân, thợ thuyền, công việc đồng áng và không bao giờ nói đến tầng lớp trung lưu hay thượng lưu. Họ cũng có khuynh hướng ca tụng truyền thống địa phương, văn hóa và ngôn ngữ các vùng để tránh một nền văn hóa hiện đại bị phê phán. Và cũng trong chiều hướng này, họ loại bỏ tôn giáo và loại bỏ ngay cả văn hóa gia đình để khai sinh ra một con người mới, con người xô-viết, con người đem đến hạnh phúc cho nhân loại bởi vì chỉ còn một tầng lớp xã hội, tầng lớp của những người làm việc và như thế không có cách biệt giữa người thống trị và người bị trị.

- Chính vì vậy mà có rất nhiều nghệ sĩ đến Pháp?

- Đúng. Không chỉ ở Pháp mà ở Đức, ở Mỹ, các họa sĩ như Chagall và Soutine, các nhà thơ như Marina Tsetaiva, có những người tự tử như Maiakovski năm 1930 và rất nhiều người khác mà ngày nay người ta đang dần dần khám phá lại.

Họ ngộp thở vì hoàn toàn mất tự do kể cả tự do sáng tạo và diễn tả. Chế độ độc tài chuyên chế của giai cấp vô sản biến thành độc tài của Staline và của Đảng Cộng Sản. Những người đi đến Đức lại phải ra đi thêm một lần nữa vì chế độ Đức quốc xã.

- Bởi vì họ là người Do Thái?

- Đa số là như vậy nhưng không phải chỉ vì lý do họ là người Do Thái. Bởi vì đối với người Đức quốc xã, chỉ được tôn vinh dòng giống aryenne và tôn thờ quốc trưởng Hitler là hợp pháp. Như vậy các người Đức quốc xã lên án, biệt đày, thiêu đốt tất cả những gì họ cho là “văn hóa đồi trụy”, nhưng trong khuôn khổ này, cũng có một vài nghệ sĩ có tài được diễn tả tài năng đặc biệt của họ. Nhưng đó là trường hợp ngoại lệ.

- Nhưng như vậy họ làm giống như các người cộng sản.

- Một cách nào đó, hai tư tưởng này gặp nhau trong cái nhìn toàn trị về xã hội để lên án cái gì đồi trụy theo tiêu chẩn chính thức được Đảng Cộng Sản và Đảng Quốc Xã ấn định.

Trong cả hai trường hợp đều dẫn đến việc loại bỏ tự do báo chí, tự do vẽ, tự do sáng tác nhạc, tự do chọn và diễn tả văn hóa của mình. Tất cả mọi văn hóa thiểu số ở liên bang Xô-viết đều bị đè bẹp, nhưng cũng còn do các lý do kinh tế, bởi vì làm như thế mới cho phép quyền lực trung ương được dùng tất cả các tài nguyên của các nước cộng hòa trong xứ đem lại. Vì vậy ngày nay mới có việc các nước cộng hòa này đòi lại tự do và bản sắc của họ.

Con thấy đó, đặc điểm của người nghệ sĩ là muốn được tự do nhưng thường nó lại bị đối xử sai lệch, bị cho là gây hấn đối với xã hội. Triết gia Jean-Francois Lyotard nói: “Nghệ thuật là cơn khủng hoảng thường xuyên.” Và đó là điều không chấp nhận được, vì lý do này mà các văn sĩ như Soljenitsyne hay các nhà thông thái như Sakharov bị đày ở trại cải tạo hay bị đày biệt xứ.

- Nhưng nếu họ không còn nghệ sĩ thì thật thảm hại cho họ, đúng không?

- Đúng. Các nghệ sĩ thường ra đi hoặc ở lại thì họ im lặng nếu họ không bị giết. Đó là một thảm hại cho nước Nga và nước Đức. Tất cả các tài năng này, các nhà bác học như Einstein hay Freud, các văn sĩ Áo hay Đức như Stefan Zweig là những người Do Thái đều buộc phải ra đi. Các lý tưởng toàn trị không thích nghệ sĩ, họ quá tự do và họ làm dân chúng suy nghĩ trong khi các nhà độc tài chỉ muốn dân chúng đừng suy nghĩ. Gần đây, năm 1973 ở Chí Lợi, nhà độc tài Pinochet làm khó dễ thi sĩ Pablo Neruda, đã phá phách nhà ông, đốt thư viện của ông: ông chết ở đó.

- Pinochet là ông bị bắt ở Luân Đôn?

- Đúng, năm vừa qua ông đi du lịch ở Luân Đôn và bị bắt ở đó nhưng ông không bị xét xử. Ba mong có ngày ông sẽ bị xét xử ở Chí Lợi vì ông đã tra tấn và bỏ rù nhiều người.

Nhưng con thấy đó, điều này đặt ra câu hỏi là nên làm gì trong nước để các nghệ sĩ có thể sáng tạo và văn hóa ở trong tầm tay mọi người. Ba nghĩ câu hỏi của con cũng vậy. Đồng ý, nếu ai cũng không muốn thể chế toàn trị thì đương nhiên họ cũng không đồng ý về mức độ tự do người ta thuận cho các nghệ sĩ trong một xã hội.

Và quan hệ giữa nghệ sĩ và nhà cầm quyền không phải lúc nào cũng đơn giản. Một vài người dấn thân và nối kết nghệ thuật của họ vào công cuộc đấu tranh chính trị, phản ảnh tầm nhìn của họ đối với xã hội. Triết gia Pháp Jean Paul Sartre nói: “Dấn thân của nghệ sĩ là sự tự do của họ.” Có người không để ý đến mặt chính trị, hoặc đồng ý với nhà cầm quyền hoặc không biết đến họ. Giữa hai thái độ này, có rất nhiều uyển chuyển. Ở liên bang Xô Viết hay ở Đức, một vài nghệ sĩ thỏa hiệp với chế độ để họ có thể sống với nghệ thuật. Có người luôn luôn từ chối. Người nghệ sĩ có phải dấn thân vào trong các cuộc đấu tranh của thời mình không? Đó cũng là một câu hỏi nền tảng.

- Nhưng còn ba, câu trả lời của ba như thế nào?

- Ba nghĩ người nghệ sĩ trước hết là người nổi dậy. Đó là vai trò của họ trong xã hội. Nhưng phải cẩn thận mọi phê phán vội vã, vấn đề này rất khó. Nghệ sĩ không sáng tạo trong gò bó. Thế giới bên ngoài ảnh hưởng đến họ. Họ diễn tả theo cách của họ. Có người không tưởng tượng họ có thể ở ngoài các cuộc đấu tranh để có tự do. Ba nghĩ họ có lý dù cho mỗi người đều tự do để khẳng định mình theo cách của mình. Có người thì chẳng cần, họ làm việc một mình và chẳng để ý gì đến chung quanh.

Trong các xứ dân chủ, mọi người đều đồng ý để nghệ sĩ toàn quyền hành động. Đương nhiên đôi khi điều này cũng làm nhà cầm quyền bực mình, cũng có những ngăn cản cách này cách khác không cho nghệ sĩ diễn tả dù các cách này không hung bạo như dưới thời Staline hay Đức quốc xã.

Trong các xứ không dân chủ, nhà cầm quyền hạn chế tự do diễn tả, tự do phê bình, tự do sáng tạo. Họ đặt ra luật kiểm duyệt. Nhưng cũng tùy theo thời, các nước dân chủ cũng có kiểm duyệt. Ở thế kỷ 18, Voltaire và Didérot bị kiểm duyệt; Ở Pháp thế kỷ 20, Jean Genet cũng bị kiểm duyệt. Cách đây ba chục năm, phim Nữ Tu, chuyển thể từ một tác phẩm của Diderot bị cấm chiếu vì nói đến việc đồng tính luyến ái của nữ giới.

- Nhưng bây giờ ở Pháp có thể làm được?

- Ở Pháp, vấn đề tự do diễn tả và sáng tạo là một trong những nguyên tắc căn bản của chế độ Cộng Hòa, điều đó không có nghĩa là tất cả đều được cho phép, chẳng hạn trình diễn về những chuyện bạo lực hoặc ấu dâm. Và phải luôn luôn cẩn mật. Lúc nào cũng có những thay đổi ý kiến, chẳng hạn dưới thời tổng thống Vichy ở Pháp.

Không những quyền lực chính trị có thể kiểm duyệt mà cả quyền lực kinh tế, chỉ những sản phẩm văn hóa có lợi mới được đề nghị trình diễn cho người tiêu thụ, một vài tựa sách lớn, các phim có đông khán giả chẳng hạn...

Nạn chuyên chế thị trường có thể còn nguy hiểm hơn chuyên chế Quốc Gia khi nó thể hiện đích thực lợi ích chung. Đó là đề tài của các cuộc thảo luận gay cấn nhất là ở Mỹ.

Ở Pháp, Quốc Gia mà bộ trưởng Văn Hóa là đại diện đưa ra ba nhiệm vụ chính yếu.

Nhiệm vụ thứ nhất là bảo tồn di sản, người ta nói đến vấn đề này rất nhiều, đương nhiên trong địa hạt kiến trúc – lâu đài, dinh thự cổ xưa -, nhưng cũng là thư khố, tất cả dấu tích viết về lịch sử nước Pháp. Còn về sách vở là vai trò của Thư Viện Quốc Gia và các thư viện công cộng. Đối với các tác phẩm nghệ thuật thì viện bảo tàng Louvre và tất cả các viện bảo tàng của Pháp. Đối với phim ảnh thì các phim ảnh viện, vv... Đó là điểm thứ nhất.

Thứ nhì là yểm trợ việc sáng tạo, có nghĩa là các nghệ sĩ, làm thế nào để có phương tiện sáng tạo. Cung cấp phòng vẽ cho các họa sĩ, tài trợ cho các diễn viên hay các đoàn kịch nghệ, giúp đỡ các nhà soạn nhạc trẻ hay đặt hàng cho các nhà điêu khắc, tài trợ các cuốn phim đầu tiên, cổ động các hình thức mới, chú trọng đến thời trang, ẩm thực vv...

- Ôi, tốt quá!

- Đúng nhưng thỉnh thoảng cũng bị phê bình dữ lắm. Có một số người quan niệm, văn hóa phải giới hạn vào mỹ nghệ và những người này nghĩ Quốc Gia không được xen vào đủ chuyện. Đối với họ, không phải tất cả mọi chuyện đều là văn hóa.

- Rất nhiều lần ba nói đến mỹ nghệ. Đó là gì vậy?

- Mỹ nghệ? Mỹ là đẹp, nghệ là nghệ thuật. Từ thế kỷ 18 và nhất là thế kỷ 19, mỹ nghệ được hiểu như là kỹ thuật làm đẹp: hội họa, điêu khắc, thơ, nhạc, đến phim ảnh còn được gọi là “nghệ thuật thứ bảy” mà người ta không biết chính xác sáu nghệ thuật kia là gì...

- Như thế không được chính xác!

- Không, bởi vì chữ nghĩa tiến hóa theo từng thời và nội dung của nó cũng vậy. Chẳng hạn thời Trung Cổ, nghệ thuật hùng biện có nghĩa là nghệ thuật diễn tả được xem như một nghệ thuật và là nền tảng văn hóa của một người đứng đắn. Con thấy đó, khái niệm này hạn chế hơn là khái niệm của bộ trưởng Văn Hóa: giữ gìn di sản, yểm trợ sáng tạo, hai sứ mệnh đầu tiên.

Nhiệm vụ thứ ba là dân chủ hóa văn hóa, chính xác như chúng ta vừa nói trên đây. Chẳng hạn khi nhà kịch nghệ lớn Jean Vilar lập ra Hội Lễ Avignon và Kịch Nghệ Đại Chúng Quốc Gia hay văn sĩ Malraux lập ra Các Nhà Văn Hóa thì để cho tất cả mọi người cùng được hưởng giá hạ. Ngày Di Sản cũng rất thành công, đã giúp cho dân chúng đi thăm những di tích lịch sử mà họ ít có dịp biết đến.

- Nghe có vẻ đơn giản...

- Đúng, nghe có vẻ đơn giản. Nhưng phải thấy những ưu tiên nào mà người ta chọn và những phương tiện tài chánh nào người ta dùng đến. Đó có phải là quyết định cho một loại cơ cấu, đền ơn, phương tiện quảng bá, điều lệ nào không? Và cuối cùng làm sao Quốc Gia tổ chức sự giúp đỡ này và dựa trên tiêu chuẩn nào để phán đoán. Đó là cả một chuyện phức tạp.

Trường Trung Học Pháp có từ thời vua Francois, Viện Hàn Lâm Pháp có từ thời Richelieu. Vua Lu-i XIV đã khuếch trương hoạt động này bằng cách ưu tiên nâng đỡ các nghệ thuật khi ông nhờ Molière viết các kịch bản – từ đó sáng lập Kịch Vui Pháp -, nhờ nhạc sĩ Lully sáng tác nhạc cho triều đình, nhờ Racine và Corneille viết các bi kịch, nhờ Le Nôtre thiết kế các khu vườn. Chính vua quyết định các tiêu chuẩn một mình.

- Còn sự chống lại?

- Đúng, vì đó là nghệ thuật chính thức... Nhưng lịch sử đôi khi cũng có những ngạc nhiên. Thế kỷ 17 là thế kỷ huy hoàng của nghệ thuật Pháp. Molière và Marivaux sau này là những người chống lại dù họ trình diễn cho vua xem. Dù sao vào thời đó, Quốc Gia cũng đóng một vai trò rất quan trọng. Nhưng ở các nước nói tiếng Anh thì không như vậy, nhất là ở Mỹ, họ xem đây là công việc của các công ty hay của tư nhân tặng quỷ cho văn hóa chứ không phải Quốc Gia. Ở Đức, các vùng đóng vai trò này. Khác với ở Pháp, dù ngày hôm nay tổng thống Cộng Hòa hay bộ trưởng Văn Hóa không còn quyết định một mình. Thường thường là các ban ngành chuyên nghiệp, các chuyên gia giỏi trong lãnh vực của họ. Con biết bộ Văn Hóa thành lập năm nào không?

- Không.

- Năm 1959.

- Trễ thế sao?

- Đúng, chính tổng thống De Gaulle đã thành lập bộ Văn Hóa và giao cho ông Malraux, một văn sĩ lớn và cũng là một người kháng chiến. Chỉ mới bốn mươi năm, không phải là một thời gian dài dù trước đó, Quốc Gia đã có một ảnh hưởng rất lớn. Và khi mới thành lập, sứ mệnh của bộ Văn Hóa là: “Đưa các tác phẩm chính của nhân loại đến với số đông người Pháp nhiều chứng nào hay chừng đó, các di sản văn hóa được lưu ý đến, tạo thuận lợi cho việc sáng tạo các tác phẩm của nghệ thuật và tinh thần làm phong phú nó.

- Như thế ở Pháp công việc tiến hành rất đẹp.

- Phải nói nước Pháp có một truyền thống văn hóa rất mạnh qua lịch sử, qua di sản nghệ thuật phong phú. Từ thế kỷ Ánh Sáng, nước Pháp xem mình có một sứ mệnh văn minh, một bổn phận văn hóa đối với các xứ khác. Điều đó làm cho người ta cười hoặc bực mình.

- Bình thường thôi! Kiêu ngạo mà!

- Đôi khi người ta cũng nói như vậy. Nước Pháp gần như lúc nào cũng xem sứ mệnh của mình là phổ quát. Các nước khác, ngay cả các nước u châu cũng không có cùng tầm nhìn này cho vai trò của họ. Nước Pháp có một sinh hoạt văn hóa ở các nước khác rất tích cực.

- Sinh hoạt văn hóa ở các nước khác?

- Đúng vậy, đó là sự hiện diện trong tất cả các nước trên thế giới các trung tâm văn hóa Pháp, các viện văn hóa, các trường trung học Pháp, cả một mạng lưới Hiệp Hội Pháp để làm cho người dân các xứ học tiếng Pháp, để trình bày những gì đã làm trong lãnh vực nghệ thuật, mời các thuyết trình viên, các nhà khảo cổ, tất cả những ai đại diện sinh động cho văn hóa Pháp. Đó là một trong các sứ mệnh của bộ Ngoại Giao.

- Nhưng theo con, con thấy quan trọng nhất là ngôn ngữ.

- Đó là chủ đề căn bản. Ở Phi châu hay ở Québec, người ta nói tiếng Pháp. Ngày hôm nay cộng đồng nói tiếng Pháp là một yếu tố để nhận ra nhau, một sợ dây nối kết các nước “có ngôn ngữ chung là tiếng Pháp.”

- Có nghĩa là?

- Có nghĩa là bao gồm tất cả các thuộc địa cũ của Phi châu, các nước Bắc Phi và tất cả những nước vì những lý do lịch sử đã từng lệ thuộc về mặt chính trị như Québec, Việt Nam chẳng hạn. Đó là một cuộc tranh luận sôi nổi của những người Québec ở Canada. Họ muốn giữ nền văn hóa Québec của họ, một nền văn hóa rất mạnh để không bị tan loãng chung trong nền văn hóa Bắc Mỹ, nơi mọi người chỉ nói tiếng Anh.

- Họ có lý. Tất cả mọi người không thể nào nói cùng một ngôn ngữ. Nhưng mặt khác, nếu có một ngôn ngữ phổ quát thì cũng tốt.

- Đúng, nhưng cũng phải có sáng tạo trong ngôn ngữ của mình. Người Québec muốn như vậy khi họ hát, đóng phim, đóng kịch bằng tiếng Pháp.

- Và phong trào dân chủ hóa văn hóa ba nói hồi nãy có thành công không? Con không nghĩ nó thành công khi con nghĩ đến trường học của con.

- Đúng, tất cả mọi người không bắt buộc phải có cùng hoàn cảnh thuận tiện. Khi nhìn con số thống kê, ba trên bốn người dân Pháp chưa bao giờ đến viện bão tàng, một trên hai chưa bao giờ đi xem kịch, một trên ba một năm không đọc một quyển sách; vậy con thấy đó, còn nhiều việc cần phải làm.

Và phải luôn luôn tiếp tục chiến đấu, cho phương tiện, tìm những hình thức mới, những đề nghị mới để tiến tới. Không có gì có được là có mãi. Phải sáng tạo thêm. Đó là một trong các trục chính cách làm hiện nay của nhà nước nhưng cũng của các thành phố, các phân bộ, các vùng, họ cũng đóng một vai trò thiết yếu.

- Chẳng hạn Hội Nhạc cũng là một ý tưởng mới?

- Hội Nhạc được Jack Lang và Maurice Fleuret thành lập năm 1981 và đã được tổng thống Mitterand rất tín nhiệm. Đó là một sáng kiến rất hay, một cách phổ thông hóa tất cả các loại âm nhạc và khuyến khích các hoạt động văn hóa. Điều quan trọng là mỗi người có thể được học về nghệ thuật, chẳng hạn học nhạc ở trường và trong các nhạc viện.

- Nhưng ngay ở trường con, các lớp nhạc và vẽ thường là những lớp lỗ vốn.

- Là cả một sai lầm. Rất cần thiết không những để có kiến thức mà còn để mở rộng ra các loại nghệ thuật khác. Chơi được một nhạc cụ, còn gì đẹp bằng? Con nhớ câu: “khu vườn kiến thức...”

Trong lãnh vực nghệ thuật, sự nâng đỡ cho những nhà sáng tạo, các nghệ sĩ dựa rất nhiều vào giảng dạy và giáo dục. Mặt khác, nếu không gieo thì làm sao gặt. Con thấy đó, chúng ta trở lại bước khởi đầu: văn hóa, gieo, gặt. Khu vườn kiến thức. Hoàn thành về sự cần thiết giáo dục nghệ thuật và chung chung là học việc, khai trí những gì mình chưa biết, đó là những gì ba thích làm.

Hai cha con mình đã tìm cách để định nghĩa văn hóa. Có rất nhiều định nghĩa nhưng văn hóa là có một tinh thần hiếu kỳ, một khát khao học hỏi và hiểu biết, làm cho con người diễn tả tình cảm và để vượt lên thân phận của một con người phải chết. Nghệ thuật giúp con người quên được thời gian và cho con người khả năng truyền đạt thế nào là thân phận con người trong một tìm kiếm sâu xa, thầm kín. Người ta viết, vẻ, sống với những tình cảm này để vẫn sống mãi. Văn hóa điều khiển tinh thần và hình thành nhân cách để phục vụ con người trong sức mạnh và trong yếu kém của nó. Vì lý do này mà có thể nó được xem như một mặt hàng, cũng như các mặt hàng tiêu thụ khác. Vấn đề này hiện đang được thảo luận. Nó nằm trong tâm điểm của các cuộc thương thuyết quốc tế.

Nghệ thuật là một trong những điều đẹp nhất – nếu không muốn nói là điều đẹp nhất – của sinh hoạt nhân loại. Nó là sinh hoạt bất vụ lợi nhất. Chính vì vậy mà phải săn sóc cẩn thận. Trong một thế giới bị đe dọa bởi sự đồng hóa, nó là phần không thể không có được của xã hội, một xã hội muốn trung thực với chính mình.

- Được. Mình có thể ngừng ở đây không?

- Con chán rồi?

- Ba không nghĩ là mình đã làm việc nhiều trong kỳ nghỉ hè này sao?

Việc làm nhân đạo giải thích cho các con tôi

Thân tặng Roxane và Hadrien, các con của tôi, và Colette, mẹ của chúng.

L’Humanité expliqué à mes enfants

Tác giả

Jacky Mamou là bác sĩ nhi khoa. Ông là giám đốc tổ chức Bác Sĩ Thế Giới từ năm 1996 đến năm 2000.

Lời nói đầu

Sau khi đi công tác nhân đạo về, các con hay bắt tôi kể chuyện và giải thích... Làm sao tôi nói một cách đơn giản về các thảm kịch, về những tình huống đôi khí rất phức tạp để các con hiểu? Công việc này sẽ không thoải mái cho những ai muốn nói trung thực. Những trang giấy ngắn ngủi sau đây thử để làm công việc này. Và đây cũng là kết quả của những buổi gặp gỡ trao đổi với các nhóm trẻ em hay với cả lớp.

Chắc chắn công việc thiện nguyện và vấn đề sinh thái học là đề tài được các em nhất trí. Hình ảnh các người làm công tác nhân đạo giúp đỡ dân chúng đang gặp khó khăn mà các em nhìn trên đài truyền hình đã đóng góp rất nhiều trong cuộc bàn thảo này. Các em khao khát biết số phận của những em bé khác sống ở xa các em. Điều quan tâm này là bằng chứng tình tương trợ có sẵn trong lòng các em. Tính hiếu kỳ muốn biết lối sống, thói quen, phong tục của những người có lối sống khác biệt với lối sống của các em cho thấy tinh thần cởi mở của các em đối với thế giới bên ngoài.

Các em cũng xúc động khi thấy cảnh nghèo khó mà các em gặp ở góc đường và đôi khi các em đặt câu hỏi nguyên do gây cảnh cùng khốn với nhận xét sắc bén về công chính.

Nhưng, cuối cùng lúc nào các em cũng quay trở về với một câu hỏi duy nhất, đơn giản nhưng thiết yếu: bạn đã làm gì để giúp đỡ những người đang đau khổ?

Từ câu trả lời này chúng ta sẽ làm cho các em gắn bó và các em sẽ tiếp tục là chứng nhân cho hành vi nhân đạo. Và các em có lý.

Thế nào là hành vi nhân đạo?

- Ba, con thấy trên vô tuyến hình ảnh các người tị nạn chạy trốn, lòng con thắt lại.

- Khi nào có vấn đề người tị nạn là lúc đó có một cái gì bất công và thảm họa trên thế giới.

Ba nhớ mãi hình ảnh biên giới Albanais vào năm 1999. Một đoàn người Kosovars vô tận đi trên những chiếc xe kéo, những chiếc xe không bảng số, có người đi chân trần. Trẻ con la khóc vì chúng chẳng biết gì đang xảy ra. Phụ nữ thì cố trấn an con cái và âm thầm khóc trong lòng. Trong số này ít có đàn ông. Họ đang trốn trên núi, những người khác thì bị quân đội Serbe bắt.

Trong cuộc xuất hành của người Kurdes năm 1991, lúc Saddam Hussein ném bom trên lãnh thổ của họ, các gia đình chạy trốn, từng đoàn trẻ con chạy theo họ. Rất nhiều em bé bị đau.

Nhưng thảm cảnh lớn nhất vẫn là thảm cảnh xảy ra ở Rwanda năm 1994, khi dân của sắc tộc hutu đến tị nạn ở Goma, Zaire, họ bị dịch tả. Có cả chục ngàn người chết.

- Nhưng ba có thể làm gì để thực sự giúp đỡ được họ?

- Được chứ. Phải nói cho rõ là mỗi hoàn cảnh mỗi khác nhau. Đối với người Kosovars, những ngày đầu rất khó khăn bởi, các tổ chức nhân đạo tràn ngập công việc vì họ quá đông không ngờ được. Nhưng sau đó thì chúng tôi có thể tổ chức công việc một cách hiệu quả hơn.

Khi di chuyển một số lượng lớn người di dân thì lúc nào cũng có một ban đón tiếp trực sẵn suốt đường đi của họ.

Chẳng hạn ở Albanie, trong các lều vải dùng làm trạm xá có các bác sĩ và y tá săn sóc ngay cho họ. Sau một thời gian đi bộ lâu dài, chân các người tị nạn Kosovar đều bị bong nặng.

Tất cả các em bé đem đến trạm xá đều bị ho và sốt. Đôi khi chúng tôi còn săn sóc các người bị thương vì quân đội Serbe đánh đập hành hạ họ. Trường hợp nào nặng nhất thì sẽ được chở đến bệnh viện thành phố nào gần nhất đó. Ở đó, có các bác sĩ người Albanais hay các bác sĩ trong các tổ chức nhân đạo săn sóc nhờ thuốc men, dụng cụ y tế gởi đến do lòng tương trợ quốc tế.

Các người Kurdes rất hoảng hốt và sốt ruột, họ không để cho chúng tôi có thì giờ để săn sóc các em bị thổ tả. Chúng tôi phải nói chuyện rất nhiều với họ để thuyết phục họ kiên nhẫn chờ.

Còn người Rwandais, vấn đề chính của họ là nước uống, họ phải đi lấy nước rất xa. Trên miếng đất gần ngọn núi lửa này có cả triệu người sống và khó tìm được nước uống ở đây.

- Và các tổ chức nhân đạo còn làm được những gì khác?

- Nhiều tổ chức nhân đạo khác nhau cung cấp thực phẩm, thức uống, chăn mền hoặc đếm số lượng người vượt qua biên giới.

Nhờ các thông dịch viên, chúng tôi phỏng vấn người tị nạn một cách có hệ thống. Lúc đó, mới biết họ đến từ đâu, họ ra đi vì lý do nào, ở đâu đã xảy ra chuyện gì và họ thấy gì trên đường đi. Như thế qua những lời khai này, mình mới phối hợp và hiểu được câu chuyện của người tị nạn.

- Vậy thì tất cả những chuyện đó là hành vi nhân đạo?

- Chắc rồi! Trước tiên hết, hành vi nhân đạo là cứu giúp, đến với người khác, giúp đỡ họ nhưng cũng để hiểu từng hoàn cảnh đặc biệt. Bởi vì nổi đau khổ của các nạn nhân được diễn tả qua nhiều cách khác nhau. Các bác sĩ săn sóc những vết thương thấy được và cả những vết thương không thấy được.

Có nghĩa là phải cho ăn, cho uống, chữa các vết thương, may các vết thương, băng bột các chỗ gãy.

Nhưng săn sóc các vết thương tâm hồn cũng rất quan trọng như bị mất ngủ, bị suy thoái tinh thần, các tâm lý gia cố gắng đem lại lòng tự tin bằng cách xin lắng nghe các câu chuyện khủng khiếp của họ. Bây giờ người ta biết rằng nếu công việc này được làm nhanh chóng thì cơ may chữa lành sẽ tốt hơn.

- Con thấy nhiều lần trên truyền hình cảnh một nữ bác sĩ nhi khoa của chương trình Bác Sĩ Thế Giới đang săn sóc một em bé trong lều vải. Bà vừa khóc vừa kể câu chuyện của một bé trai chứng kiến cảnh cha mẹ mình bị giết và không thể cứu sống được đứa em gái bị chết thiêu trong căn nhà đang cháy...

- Nói những gì mình thấy ở những xứ khác, đó cũng là một hành vi nhân đạo, là việc làm của một chứng nhân. Thông tin cho dân chúng hiểu những chuyện khủng khiếp xảy ra cho người khác và giúp dân chúng quan tâm đến họ.

Đôi khi các chính quyền cũng đứng về phía nạn nhân để giúp đỡ. Để làm các việc này, các người làm việc nhân đạo dùng báo chí, truyền thanh, truyền hình để làm việc.

- Ba có thể cho con một ví dụ?

- Ba kể cho con nghe câu chuyện người tị nạn Việt Nam trốn chế độ cộng sản ở xứ họ.

Có những gia đình đi trên những chiếc thuyền nhỏ xíu. Rất nhiều chiếc thuyền bị đắm, nhiều chiếc bị hải tặc các nước ven biển tấn công.

Năm 1980, bác sĩ Bernard Kouchner mà con nghe báo chí nói đến rất nhiều đã cùng với một vài đồng nghiệp thuê một chiếc tàu rất lớn để cứu được nhiều người chừng nào hay chừng đó. Cái khó khăn sau đó là phải tìm một nước cho họ định cư.

Rồi báo chí và truyền hình nói nhiều đến những người bất hạnh này – họ gọi đó là người vượt biển bằng thuyền – và thế là các quốc gia cấp giấy nhập cảnh để những người này được đi định cư. Từ đó, chúng ta có được một bài học mà người ta gọi đó là luật khuấy động tối đa.

- Và tất cả người Việt Nam muốn đi đều trốn được?

- Không, không phải tất cả, bởi vì chính quyền không chấp nhận cho dân chúng ra đi ồ ạt. Hơn nữa không có nước nào cho một số lượng lớn người nhập cảnh vào nước họ.

Con thấy đó, hành vi nhân đạo rất khiêm tốn, không chừng sẽ làm con thất vọng. Hành vi nhân đạo không có tham vọng giải quyết hết các vấn đề biên giới hay các vấn đề chính trị phức tạp nhưng điều chắc chắn là có những người được cứu vớt. Và cuối cùng, thì đó cũng là mục đích chính của hành vi nhân đạo.

Hành vi nhân đạo lúc nào cũng có mặt?

Ai là các Bác Sĩ Pháp?

- Các tổ chức nhân đạo đã có từ lâu?

- Ý tưởng cứu giúp người nghèo, người bệnh, các em mồ côi có từ rất xa xưa và phổ thông trong đa số các tôn giáo. Và cũng từ xa xưa lúc nào cũng có luật lệ chiến tranh để săn sóc những người bị thương, để cứu những thường dân vô tội.

Nhưng với ông Heni Dunant, mọi sự đã thật sự thay đổi. Người công dân thụy sĩ này đau lòng trước cảnh hàng ngàn người bị thương bị bỏ mặc trên chiến trường Solferino năm 1859, từ đó ông quyết định thành lập Hội Chữ Thập Đỏ Quốc Tế. Như thế Henri Dunant là nhà sáng lập “hành vi nhân đạo” tân thời. Đây là lần đầu tiên, các người cứu thương có mặt ở cả hai trận tuyến, họ trung lập và người ta dễ dàng nhận diện họ vì họ mang trên người dấu hiệu chữ thập đỏ trên nền trắng như con thấy đó.

Hội Chữ Thập Đỏ, một tổ chức tư nhân thụy sĩ sẽ đóng một vai trò thiết yếu trong luật nhân quyền quốc tế mà người ta gọi là quyền trong chiến tranh. Hội Chữ Thập Đỏ thật sự là một tổ chức ngoại lệ. Hội rất mạnh, được các Quốc Gia tài trợ và chỉ hành động với sự cho phép của các chính quyền. Hội khai sinh ra các cơ sở quốc gia như Hội Chữ Thập Đỏ Pháp làm việc tại nước Pháp và can thiệp ở nước ngoài khi có các tai ương thiên nhiên.

Ngoài ra còn có những tổ chức nhân đạo rất xưa và rất có kinh nghiệm. Một vài tổ chức có tính cách tôn giáo như tổ chức Caritas của Giáo Hội công giáo; những tổ chức không tôn giáo khác như Quỹ Lương Nông Quốc Tế của Anh hay Giúp đỡ-Care của Mỹ.

Sau này còn có một thế hệ tổ chức nhân đạo khác nữa là nhóm Bác Sĩ Pháp - French doctors.

- Nhóm Bác Sĩ Pháp có nghĩa là các bác sĩ người Pháp?

- Đúng như vậy. Các ký giả nước ngoài gọi các tổ chức y tế Pháp như vậy: Bác Sĩ Không Biên Giới, Bác Sĩ Thế Giới, Giúp Đỡ Y Tế Quốc Tế.

- Làm sao ý tưởng đó lại đến từ các Bác Sĩ Pháp, giống như ba nói, là tạo những cơ quan nhân đạo?

- Năm 1968, một nhóm bác sĩ trẻ Pháp trong đó có bác sĩ Bernard Kouchner cùng với Hội Chữ Thập Đỏ đi Biafra để săn sóc người Ibos, những người này chống Nigeria để bảo vệ nền độc lập của họ. Nước này nhận sự hỗ trợ của nước Nga và nước Anh. Cuộc chiến hai bên bất cân nên hàng trăm ngàn người Ibos bị giết, nạn nhân các cuộc thảm sát và nạn đói.

Về lại Pháp, các bác sĩ này muốn kể lại những gì họ đã thấy, họ vi phạm luật của Hội Chữ Thập Đỏ cấm họ nói.

- Và người ta nghe họ nói?

- Đúng, vì đây là lần đầu tiên truyền hình chiếu những hình ảnh cho thấy các em bé chết đói: tứ chi gầy gò, bụng ỏng, đôi mắt lạc hồn.

Cú choáng khủng khiếp. Cả thế giới gần như trực tiếp xem cảnh người dân bị tống khứ. Và các bác sĩ này kêu lên rằng không có nạn nhân nào tốt nạn nhân nào xấu, không có người chết phe tả phe hữu mà chỉ có thường dân vô tội bị hai phe đưa vào cái chết. Lời nói của họ có tiếng vang ngay lập tức. Chung quanh hạt nhân các bác sĩ trở về từ Biafra là một tổ chức nhân đạo phi chính phủ ra đời năm 1971: Bác Sĩ Không Biên Giới.

- Thế nào là một tổ chức phi chính phủ?

- Giống như tên gọi của nó, đó là một tổ chức không tùy thuộc vào chính quyền hay Quốc Gia. Một nhóm người tình nguyện hội họp lại với nhau để hành động, tạo nên Tổ Chức Phi Chính Phủ gọi tắt là ONG (organisation non gouvernemantale). Đây là một tổ chức tư nhân, có tính cách bất vụ lợi, nói một cách khác là mục đích của họ không phải là làm lợi.

Có nhiều loại Tổ Chức Phi Chính Phủ. Một vài tổ chức lo sinh thái, vài tổ chức khác lo bảo vệ quyền lợi cho những người thiểu số hay lo về nhân quyền.

Những tổ chức mà chúng ta nói đến hôm nay là những Tổ Chức Phi Chính Phủ nhân đạo. Và đương nhiên ở Pháp là nơi nảy sinh ra trước hết với nhóm Bác Sĩ Pháp.

- Tại sao lại ở Pháp?

- Rất nhiều hoàn cảnh thuận lợi cho việc sáng lập các Tổ Chức Phi Chính Phủ ở Pháp vào giai đoạn này.

Đúng vậy, thế giới hồi đó sống trong cảnh “chiến tranh lạnh”, có nghĩa là sống trong tình trạng căng thẳng, không chiến tranh cũng không hòa bình.

Quả đất chia làm hai phe: phe cộng sản đoàn kết chung quanh liên bang Xô-Viết, phe kia là các xứ phương Tây do Mỹ thống trị.

Đại tướng de Gaulle muốn đem nước Pháp ra khỏi hai khối này và nâng đỡ những nước nghèo nhất.

Cuộc phản kháng của sinh viên Pháp năm 1968 xảy ra trong giai đoạn này. Họ đặt ưu tiên đầu là quyền tự do của cá nhân chống lại quyền lực Quốc Gia và làm lan truyền tư tưởng quảng đại đoàn kết quốc tế.

Một vài năm sau hội n Xá Quốc Tế ra đời (Amnesty International), hội bảo vệ quyền lợi của các nạn nhân bị tước đoạt nhân quyền ở cả hai phe của cuộc chiến tranh lạnh.

Đối với những bác sĩ trẻ có lòng nhân ái, một trong những quyền đầu tiên của con người là quyền được sống. Và vì những quyền này không được tôn trọng, ý kiến dân chúng phải là phương tiện để bảo vệ nạn nhân. Các phương tiện truyền thông, đặc biệt truyền hình – giờ đây có mặt gần như trong tất cả mọi gia đình – là phương tiện truyền thông đại chúng đã cho dân chúng thấy rõ hoạt động của họ.

- Như thế truyền hình và việc làm nhân đạo cùng đi chung với nhau?

- Đúng, tuyệt đối như vậy.

Con biết đó, vào thời ông Henri Dunant khi hội Chữ Thập Đỏ ra đời vào cuối thế kỷ 19, người ta đã nói đến điện tín như phương tiện thông tin thiết yếu để báo cho dân chúng biết về tình trạng đau thương của những người bị thương do chiến tranh.

Sau này, cha Pierre ở Pháp lên tiếng trên đài phát thanh để báo cho dân chúng biết có những người không gia cư chết vì lạnh mùa đông năm 1954. Từ sau chiến tranh Biafra, truyền hình là một dụng cụ mới mà các tổ chức nhân đạo dùng để làm chứng cho các đau khổ của dân chúng.

- Các Bác Sĩ Pháp đã làm gì để người ta nói nhiều đến họ như vậy?

- Vào những năm 1970-1980 họ được mọi người biết đến với khẩu hiệu: “Đến bất cứ đâu người khác không đến.” Thường thường họ đem các ký giả đi theo họ.

Sinh hoạt hàng ngày của họ là săn sóc người Albanais bị thương dù người đó là người kitô hay người đạo hồi, xây dựng những bệnh viện dưới đất ở Afghanistan trong thời gian nước này bị Liên Xô dội bom, đi vớt người tị nạn Việt Nam ở biển Đông, giải phẫu cho những người bị thương ở Kurdistan...

Đó là một biến cố thay đổi quan trọng, một phương thức mới để giúp khẩn cấp cho dân chúng đang bị nguy hiểm mà không bị ngăn chận vì vấn đề biên giới hay luật lệ của các quốc gia.

Từ đó rất nhiều Tổ Chức Phi Chính Phủ khác xuất hiện, với cùng những nguyên tắc: Hành động để chống đói, chuyên biệt trong ngành lương thực; Khuyết Tật quốc tế để giúp thương phế binh; Khẩn Cấp Đầu Tiên, Tương Trợ hay Atlas giúp trong công trình xây dựng và còn rất nhiều loại khác nữa. Các Bác Sĩ Pháp đã có sáng kiến đầu tiên về bổn phận phải can dự.

- Can dự có nghĩa là gì?

- Can dự là tác động, là can thiệp vào việc của người khác mà không được họ cho phép.

Các Bác Sĩ Pháp cho rằng không thể chấp nhận được thái độ ngồi yên không làm gì hết trước một dân tộc đang đau khổ lấy lý do là việc này xảy ra ở một nước khác. Các thành viên của tổ chức này nghĩ rằng cơn đau khổ của nhân loại là cơn đau khổ của họ. Họ lấy câu của văn hào Nga Dostoievski làm châm ngôn: “tất cả mọi người đều có trách nhiệm và tôi, tôi có trách nhiệm nhiều hơn người khác.” Ông là một văn sĩ lớn của nước Nga, sau này con sẽ học trong chương trình văn học. Như vậy bổn phận can dự được khẳng định và nó mang một tầm quan trọng lớn.

- Nhưng họ có xen lấn vào công việc của người khác không?

- Đương nhiên là có! Đó là những gì mà các chính quyền đối xử không tốt với dân chúng thường hay trách cứ. Lúc nào họ cũng có luận điệu: “Đây là vấn đề nội bộ, quý ông không có gì phải nhìn vào!” Cái không thể chấp nhận được là ở đó! Phải biết điều đó.

- Và có thay đổi được gì không?

- Liên Hiệp Quốc, chữ tắt là ONU, ngày càng quan tâm đến việc làm nhân đạo và bổn phận can dự.

- Ba, ba chờ con một chút, ba nhắc lại cho con biết về Liên Hiệp Quốc.

- Liên Hiệp Quốc là cơ quan hội họp tất cả các Quốc Gia trên thế giới. Có tất cả 189 quốc gia, họ họp nhau lại để thảo luận và đôi khi đưa ra những quyết định cho những công việc trên thế giới. Cơ quan to lớn này được sáng lập năm 1945, có hiến chương có nghĩa là lề luật nội bộ mà mỗi thành viên đều phải tôn trọng.

Chẳng hạn, chiến tranh là điều không chấp nhận được trừ lý do chính đáng phải bảo vệ. Cơ quan Liên Hiệp Quốc cũng điều khiển những tổ chức nhân đạo lớn.

- Cơ quan Liên Hiệp Quốc cũng làm các công việc nhân đạo?

- Có chứ. Mỗi chi nhánh nhân đạo có một sứ mệnh riêng biệt. Con đã từng nghe đến tổ chức Nhi Đồng Quốc Tế, Quỹ Giúp Các Trẻ Em. Cũng có một văn phòng chuyên chống nạn đói đó là Chương Trình Lương Thực Thế Giới.

Cao Ủy Tị Nạn gọi tắt là HCR là văn phòng lo cho các “người tị nạn” trốn ra khỏi xứ sở của họ. Phải phân biệt những người “di chuyển” là những người bắt buộc phải ra khỏi nhà nhưng không vượt qua biên giới lãnh thổ của họ. Sứ vụ của Cao Ủy Tị Nạn là giúp đỡ, bảo vệ người tị nạn bằng cách áp dụng các quyền của người tị nạn.

Tất cả văn phòng nhân đạo này tùy thuộc vào tiền của các Quốc Gia khác nhau cho. Để có thể làm việc trong một xứ sở cần phải được chính quyền địa phương cho phép. Đôi khi điều này lại không làm cho công việc có hiệu quả. Chẳng hạn Cao Ủy Tị Nạn không bao giờ được phép đến giúp đỡ các người bị “di chuyển.”

- Ngoài việc làm nhân đạo, Liên Hiệp Quốc còn làm việc gì khác?

- Con nghe những gì ba sắp kể đây. Sự can dự của Tổ Chức Phi Chính Phủ đã có những hiệu quả vô song.

Bắt đầu những năm 1990, vào thời kết thúc chiến tranh lạnh do sự sụp đổ của chế độ cộng sản tại liên bang Xô-Viết. Lúc đó thế giới có một niềm hy vọng lớn lao. Đó là hy vọng Liên Hiệp Quốc đóng vai trò trọng tài quốc tế trong những mâu thuẫn và bảo vệ các nước còn yếu.

Như thế, dưới ảnh hưởng đáng kể của bộ trưởng Bernard Kouchner, Liên Hiệp Quốc quyết định can thiệp bằng võ lực trong một vài xứ để áp đặt sự bảo vệ nhân đạo cho dân chúng. Như thế người ta nói đến một quyền mới, quyền can dự. Có một chút sai lầm bởi vì quyền can thiệp đã thật sự không thay đổi. Dù vậy Hiến Chương Liên Hiệp Quốc cũng cho phép gởi những đoàn quân đến để “tái lập hòa bình và an ninh quốc tế”, nhưng, cho đến lúc đó, người ta cũng chưa làm. Trong tinh thần mới này, sự can thiệp quốc tế đầu tiên đã xảy ra ở Irak, rồi ở Somalie năm 1992 nơi có nạn đói và chiến tranh.

- A con nhớ rồi, khi con còn học tiểu học, mỗi học sinh phải mang một túi gạo đến trường để gởi cho Somalie.

- Đúng rồi! Con hay hỏi xem gạo có đến với các em bé ở Somalie hay chưa. Gạo đến được Somalie vì binh sĩ của Liên Hiệp Quốc đảm nhiệm việc phân phối. Các binh sĩ này đội mũ màu xanh, màu của Liên Hiệp Quốc, họ đến giúp nhiều xứ khác nhau.

- Và thế là tất cả các nước của tổ chức Liên Hiệp Quốc đều đồng ý làm việc như vậy?

- Không. Các Quốc Gia ít giàu, thường là các xứ ở Nam bán cầu không đồng ý với cách nhìn sự việc mới mẻ này. Họ sợ bị can dự. Theo họ, việc làm này có thể dẫn đến một loạt “hành quân của đội binh mũ xanh” trên đất nước họ với lý do nhân đạo. Cuối cùng, các nước này nghĩ rằng họ không còn làm chủ được đất nước họ.

Và rồi họ lên án Liên Hiệp Quốc dùng việc làm nhân đạo với mục đích chính trị. Không làm gì hết khi Trung Hoa đối xử không đúng với người Tibet hay không nói gì hết về thái độ chính trị của Liên Xô đối với người Tchétchénie.

Ngược lại khi Saddam Hussein người đứng đầu Irak xâm lấn nước Koweit là nước có rất nhiều dầu hỏa thĩ tổ chức Liên Hiệp Quốc quyết định can thiệp bằng quân sự. Phải nói là nước Mỹ đã có ảnh hưởng rất nhiều về quyết định này. Để làm suy yếu Saddam Hussein, người Mỹ kêu gọi dân Kurdes ở Irak nổi lên chống Saddam Hussein, người Kurdes bị chính quyền Irak dội bom nặng nề, họ phải trốn qua các xứ lân cận là Thổ Nhĩ Ký và Iran. Đó là một tai họa cho công tác nhân đạo dù việc này có thể lường trước được.

Sau khi đuổi người Irak ra khỏi Koweit, cuối cùng tổ chức Liên Hiệp Quốc dùng võ lực để đưa người Kurdes về lại Irak nhưng vẫn để lại kẻ thù xưa cũ của họ là Saddam Hussein tại chức. Như vậy chẳng có cái gì giải quyết được.

Ở Somalie, sự can thiệp của Liên Hiệp Quốc vẫn không được chuẩn bị. Các nhân viên “mũ xanh” đến đây mà không biết tình trạng xứ sở này và tổ chức băng đảng chiến tranh của họ. Tại đó, mọi việc không được xảy ra tốt đẹp. Khi phái đoàn khác ra đi, tình trạng thực phẩm được khá hơn nhưng không có được một nền hòa bình vững chải ở đây.

Bây giờ việc can dự vẫn còn là một đề tài thảo luận sôi nổi giữa các phe ủng hộ và phe chống đối.

Các tổ chức nhân đạo đã làm được những gì?

- Trong các cuộc chiến tranh, các tổ chức nhân đạo có ở phe này phe kia không?

- Không. Các tổ chức nhân đạo không có vai trò bênh người này chống người kia. Một vài người nói đến tính trung lập để nêu rõ đặc tính hành động cứu giúp của tổ chức nhân đạo. Chữ trung lập này rất nhiều tổ chức nhân đạo bây giờ không đồng ý bởi vì nó áp dụng cho cả nạn nhân lẫn các đồ tể! Họ thích dùng chữ “không ở phe nào.” Không thiên về phía nào. Chúng ta hãy lấy ví dụ của nội chiến.

- Nội chiến là gì?

- Nội chiến là mâu thuẫn có vũ trang xảy ra trong nội tình của một nước. Và thường thì nó rất thảm khốc. Dân vô tội – là những người không vũ trang như đàn bà trẻ con, người lớn tuổi – là những người bị thiệt hại nhiều nhất. Các em bé này đáng lý phải được bảo vệ bởi Quy Ước Quốc Tế Quyền Nhi Đồng.

Do đó các tổ chức nhân đạo cố gắng làm việc với cả hai bên như đã làm ở Angola và Congo.

Nhưng thỉnh thoảng có những đối xử tàn ác cố ý cho cả dân chúng nên các tổ chức này buộc phải tố cáo những người phạm tội.

Đó là cuộc chiến ở nước Yougoslavie vào những năm 1990. Rất nhiều tổ chức nhân đạo lên tiếng chỉ trích mạnh mẽ cái gọi là “thanh lọc chủng tộc” nhưng họ vẫn giúp cho các phe tham chiến bất kể đó là người serbe, bosnia hay croate.

- “Thanh lọc chủng tộc” có nghĩa là gì?

- Thành ngữ khủng khiếp này có nghĩa trong vùng đất có nhiều sắc dân khác nhau, người ta khủng bố để tống khứ sắc dân này vì lợi ích của sắc dân kia. Quân đội và nhiều nhóm dân serbe dưới quyền tổng thống Milosevic là những người vô địch trong loại chiến tranh này. Dù cho không phải chỉ có một mình họ mới làm như vậy.

- Mình không thể nào cho phép họ đối xử như vậy. Nhưng tại sao người ta để cho họ làm những chuyện khủng khiếp như vậy?

- Các cuộc tấn công vào thường dân vô sự thường bị cấm đoán. Dội bom các thành phố, buộc dân chúng phải di tản, tra tấn, hành quyết không cần tòa xét xử, tất cả đều là những điều không được phép làm.

Có nhiều văn bản như Công Ước Genève được nhiều quốc gia ký ở Thụy Sĩ, các quốc gia này cam kết tôn trọng Công Ước và làm cho mọi người tôn trọng Công Ước. Những tài liệu này bao gồm phần bảo vệ thường dân trong thời kỳ chiến tranh.

Các Công Ước Genève là một phần của “quyền quốc tế về tổ chức nhân đạo”. Đó là một tiến bộ quan trọng. Khổ thay và cũng thường thường, quyền này không được tôn trọng. Công việc của các tổ chức nhân đạo và đặc biệt là của Hội Đồng Quốc Tế Chữ Thập Đỏ là để nhắc lại cho hai phe tham chiến không được đụng đến thường dân.

- Con nghĩ các cuộc chiến giết nhiều binh sĩ nhất!

- Điều đó đúng vào thế kỷ vừa qua. Trong Thế Chiến Thứ I năm 1914-1918 thì 90% nạn nhân ở trong quân đội. Trong các cuộc mâu thuẫn bây giờ thì ngược lại: nạn nhân chính là thường dân.

- Nhưng tại sao?

- Bởi vì mục đích và phương tiện của cuộc chiến đã thay đổi. Trước, quân đội của hai hay nhiều nước tham chiến. Bây giờ, thường thường chỉ có nội chiến mà mục đích của những người tham chiến là loại bỏ hoàn toàn một phần dân chúng.

Chẳng hạn năm 1994 ở Rwanda, các người cực đoan hutu phạm tội diệt chủng đối với người Tutsis và những người Hutus nào không cùng chung ý kiến với họ.

Chắc chắn con có học ở trường về nạn diệt chủng, đó là ý muốn loại bỏ hẳn một dân tộc. Giống như người nazis muốn loại người do thái và người tziganes trong Thế Chiến Thứ Nhì. Hồi nãy ba đã nói với con về nạn thanh lọc chủng tộc. Và đó là những cuộc chiến của thời đại này.

- Tất cả các cuộc chiến đều như vậy sao?

- Không. Có những nước chẳng có một tổ chức nào, không có cả quân đội, cảnh sát và tòa án. Nên những ai thống trị dân chúng là những lãnh chúa chiến tranh như thời Trung Cổ. Để làm giàu họ dùng một phần dân chúng làm con tin bằng cách bỏ đói để lôi cuốn sự giúp đỡ nhân đạo (thực phẩm, thuốc men và cả vật chất mà vì lòng tương trợ đã được gởi tới một cách ngây thơ). Rồi họ dùng những của cái này để trục lợi. Đó là những gì đã xảy ra ở Somalie, Soudan và Liberia.

- Nhưng Liên Hiệp Quốc không thể nào ngăn những chiến tranh này sao?

- Khổ thay là không. Trước hết rất khó để 189 nước của Liên Hiệp Quốc đều đồng ý với nhau. Sau đó, tất cả các nước không có cùng một ảnh hưởng, ở Liên Hiệp Quốc, các quyết định quan trọng có thể bị năm Cường Quốc biểu quyết ngăn chận. Đó là luật phủ quyết-veto, tiếng la-tinh có nghĩa là “tôi chống đối.”

Mỹ, Nga, Trung Hoa, Pháp, Anh là những nước có quyền phủ quyết. Các Quốc Gia này không bắt buộc phải lấy quyết định có lợi cho nước đang bị đau khổ nhưng nhất là để bảo vệ cho quyền lợi của họ. Rốt cuộc, không làm được gì vì không ai đồng ý với nhau. Lúc đó tình trạng nghiêm trọng vẫn cứ để mặc kệ, không có được giải pháp hiệu quả.

Để trở lại vấn đề Rwanda, con có biết trong thời gian nước này bị diệt chủng, có bao nhiêu “mũ xanh” tại chỗ không?

- Và họ không làm gì sao?

- Họ không có số đông cho đủ. Liên Hiệp Quốc đã giảm bớt số lượng. Hơn nữa lệnh ban ra không được rõ ràng. Có một vài nhân viên “mũ xanh” bị giết một cách man rợ. Không lường trước được, không thể hiểu được những gì đã thật sự xảy ra ở đó! Trong toàn vùng Phi châu này, gọi là vùng Phi Châu với Những Hồ Lớn, lúc nào cũng có chiến tranh. Đất đai trồng trọt được thì quá hạn chế lại có nhiều sắc dân sống ở đó. Ngược với Koweit, Rwanda không có dầu hỏa và là một xứ rất nghèo. Gởi đội quân “mũ xanh” đến thì rất tốn kém. Kết quả: người ta giết từ 500 000 đến 1 000 000 người trong sự dửng dưng hoàn toàn của nhân loại.

- Những người phạm tội có bị phạt không?

- Đa số là không. Các tác giả của nạn diệt chủng đã chạy trốn trước khi quân lính của Mặt Trận Ái Quốc Rwanda đến, mặt trận này chống lại những người chủ trương diệt chủng. Những người này tị nạn qua các xứ lân cận, họ lại dùng một số dân hutu làm con tin.

Kết quả là rất nhiều người Hutus, có cả đàn bà và trẻ con đã chết trong những điều kiện đau đớn, bị hủy diệt hàng loạt vì đói khát, bệnh tật và các cuộc đụng độ trong rừng phía đông của Zaire.

Các tổ chức nhân đạo đã cố gắng cứu được chừng nào hay chừng đó và đã báo động cho tổ chức Liên Hiệp Quốc nhưng rồi cũng không làm được gì. Vậy mà các người tổ chức cuộc diệt chủng này, các người ra lệnh giết người lại tránh ra được nước ngoài.

Để cố gắng bắt họ và xét xử họ, Liên Hiệp Quốc đã quyết định làm một việc ngoại lệ: tạo một tòa án quốc tế xét xử các tội ác phạm ở Rwanda. Như thế có thể một ngày nào đó họ sẽ bị phạt.

- Tại sao lại ngoại lệ?

- Bởi vì sau Thế Chiến Thứ Nhì, có một toàn án quốc tế xét xử những người nazis ở Nuremberg, từ đó chưa bao giờ xảy ra lại. Một toàn án quốc tế khác cũng được mở ra để xét xử các tội ác phạm ở nước Yosgoslavie.

Từ đó một Toàn Án Hình Sự Quốc Tế được thành lập. Các tổ chức nhân đạo can dự rất nhiều để nó được tồn tại. Đó là một bước tiến rất quan trọng cho công chính.

Điều đó có nghĩa tất cả mọi người bị cáo làm tội ác chống nhân đạo, tội phạm chiến tranh đều bị tòa này xử nếu họ không bị xử trong nước của họ.

- Con không hiểu cái khác biệt giữa các tội ác...

- Các tội ác chiến tranh là những hành vi nghiêm trọng làm trong cuộc chiến: giết người, tra tấn, hãm hiếp, trục xuất dân chúng.

Các tội ác chống nhân đạo không bắt buộc phải làm trong thời kỳ có chiến tranh. Đó là những tấn công có hệ thống và ồ ạt vào thường dân, trong ý hướng muốn làm hại họ vì lý do chính trị, tôn giáo hay dân thiểu số. Tội diệt chủng là tội nặng nhất trong loại này.

Tất cả những tội phạm này là những vi phạm quyền quốc tế nhân đạo. Tội không thể nào hủy bỏ được có nghĩa là thời gian không làm xóa mờ tội và công chính sẽ đuổi theo họ mãi mãi để đưa họ ra tòa.

- Vậy thì tất cả những việc làm cho quyền này đều có hiệu quả?

- Đúng, nhưng thường thường thì kéo dài lâu và làm cho mình chán nản thất vọng. Nhất là tùy thuộc vào sức mạnh của các Quốc Gia vi phạm Công Ước Genève.

Chẳng hạn, nếu các quốc gia lớn có liên hệ vào vấn đề như trường hợp nước Nga can thiệp vào Tchéchénie hay Trung Hoa với Tibet thì rất khó để phạt họ. Các tổ chức nhân đạo, các người bảo vệ nhân quyền lên tiếng tố cáo sự đối xử xấu của chính quyền này đối với thường dân và đương nhiên điều này sẽ không làm họ hài lòng.

Nếu đó là một Quốc Gia ít mạnh hơn, thì sẽ có những biện pháp để làm áp lực trên họ vì họ cần giao thương buôn bán với các nước khác. Vũ khí và chính trị, đó là những hình phạt có thể dùng được.

- Đó là luật của kẻ mạnh?

- May thay không phải lúc nào cũng vậy. Nhưng phải nói cho đúng là chúng tôi cũng nản chí, bởi vì, dù với tất cả mọi chứng cứ của chúng tôi, họ cũng chẳng thay đổi cũng chẳng bị phạt và các thường dân lúc nào cũng bị đối xử không tốt. Dù sao, các tổ chức nhân đạo phải làm những gì phải làm và nói những gì phải nói. Phần còn lại là tùy thuộc vào họ.

Dần dần cũng có những chuyện xảy ra làm cho mình ngạc nhiên. Con biết đó, ba cũng đã nói với con, từ lâu ba làm việc ở Chili với Bác Sĩ Thế Giới. Ở Chili gần như không ai được đụng đến đại tướng độc tài Pinochet nhưng bây giờ ông bị đe dọa trầm trọng. Ông phải trả lời về những tội ác ông đã làm từ năm 1973 đến 1990. Vào thời đó, không một ai tin rằng một hình phạt như vậy có thể xảy ra cho cuối đời của ông.

- Tốt, vậy để làm việc nhân đạo thì phải biết luật như luật sư và ông tòa.

- Không. Nhưng biết về luật lệ rất hữu ích cho việc làm nhân đạo. Thường thường các tổ chức nhân đạo là người tố cáo các tội ác chiến tranh gây ra cho dân chúng nơi họ đến giúp đỡ.

Tổ chức Bác Sĩ Không Biên Giới đã tố cáo cuộc thảm sát người Hutus rwandai ở Zaire năm 1977 và Bác Sĩ Thế Giới đã tố cáo cuộc chiến của người Nga với dân Tchéchène năm 2000.

Còn về phần các tổ chức n Xá Quốc Tế hay Hiệp Hội Quốc Tế Bảo Vệ Nhân Quyền, họ gởi các điều tra viên đến những nơi mà họ nghĩ là có vấn đề nghiêm trọng đang xảy ra. Các cơ quan của Tổ Chức Phi Chính Phủ làm biên bản các nơi vi phạm nhân quyền.

- Nhưng họ cùng làm một chuyện?

- Không, công việc thường xuyên của các tổ chức nhân đạo vừa cứu giúp dân chúng vừa ở gần họ chứ không phải chỉ có tố cáo các vụ bạo lực mà dân chúng là nạn nhân. Nhưng, những người làm việc nhân đạo và những người bảo vệ nhân quyền mỗi người làm việc theo mỗi cách, cùng bảo vệ nhân quyền và bảo vệ nhân phẩm con người...

- Ba nói nhân phẩm, vì sao?

- Bởi vì đó là một yếu tố thiết yếu của việc làm nhân đạo.

Đối xử từng cá nhân như một nhân vị vẫn là bổn phận ưu tiên một của chúng ta. Người ta không vứt thức ăn, người ta phân phối. Và phải tôn trọng phong tục tập quán của họ. Nếu họ trần truồng, phải đề nghị họ mặc áo quần. Điều cần thiết là phải giải thích cho họ lý do vì sao mình có mặt, mình định làm gì để giúp đỡ họ và phải được họ đồng ý.

Nếu một em bé suy dinh dưỡng, gầy gò một cách nguy hại thì phải nói chuyện với bà mẹ để bà mẹ tham dự vào việc chữa chạy. Phương cách tốt nhất là đưa bà và con cái của bà đến trung tâm săn sóc dinh dưỡng đặc biệt, tránh cho bà phải chọn lựa ở lại với em bé bị đau và xa các đứa con khác.

Một ngày nọ ba hỏi một cụ già rất nghèo vì sao ông vẫn đến xin săn sóc tại trạm xá nhân đạo ở Paris trong lúc ông đã có giấy tờ để được khám miễn phí ở bệnh viện. Ông trả lời cho ba: “Vì ở đây tôi được tôn trọng, khi người ta nói chuyện với tôi, người ta gọi tôi bằng: Thưa ông.”

- Và khi có những cuộc động đất hay thiên tai bão lụt, các tổ chức cứu giúp cũng được gởi tới nhiều nước.

- May thay đúng vậy! Trong những lúc như vậy, nhờ hình ảnh trên truyền hình làm người ta xúc động và tỏ lòng tương trợ. Các người cứu giúp được gởi tới để cứu những người bị chôn vùi dưới đống gạch vụn, săn sóc họ, nuôi ăn nuôi ở vì họ không còn nhà để ở.

- Phải nghĩ đến tất cả những chuyện đó cùng một lúc sao?

- Đúng, chính vì thế mà công việc rất khó khăn. Công việc này gọi là phối hợp, là đồng ý với nhau ai làm việc gì để tránh phí phạm và nhất là mang đến hiệu quả nhanh chừng nào tốt chừng đó. Rất nhiều người, nhiều ngành nghề của nhiều quốc gia khác nhau đến làm việc cùng một lúc.

Thỉnh thoảng cũng có những tranh chấp, điều này tùy thuộc rất nhiều ở nơi chốn có thiên tai. Nếu thiên tai xảy ra ở những nước đã có tổ chức thì công việc dễ dàng, nhanh chóng mỗi người biết mình làm gì ở đâu theo chuyên môn của mình.

- Ít nhất ở đó mọi người đều đồng ý, chỉ có bắt tay vào việc!

- Con đừng lầm! Qua những giây phút cuống cuồng đầu tiên, rất nhiều vấn đề nảy sinh. Việc làm nhân đạo cũng có thể phân phối không đồng đều. Ở Mozambique nơi có những trận lụt khủng khiếp, các tổ chức nhân đạo kháng cự mãnh liệt để tất cả các vùng bị lụt đều được hưởng phẩm vật cứu trợ bằng nhau chứ không phải chỉ có làng của tổng thống sinh ra mới được hưởng.

Thường thường các nạn nhân là những người nghèo nhất. Ở Venezuela, dân chúng ở các khu phố bình dân, nhà cửa của họ xây trên các vùng đất không thăng bằng thường hay bị trụt trong những cơn mưa như thác đổ.

Ở Thổ Nhĩ Kỳ, các chung cư rẻ tiền xây cẩu thả không đứng vững được với những chao động đầu tiên của các vụ động đất...

- Ba muốn nói phòng bệnh hơn chữa bệnh?

- Đúng vậy. Với thiên tai, không phải mọi chuyện có thể lường trước được nhưng rất nhiều thảm cảnh có thể tránh được nếu nhà cầm quyền cấm không cho xây chung cư trên nền đất nguy hiểm hoặc phải xây loại nhà chống động đất. Chắc chắn là sẽ mắt hơn nhưng chuyện này tùy thuộc vào chọn lựa chính trị của các nhà cầm quyền.

- Và chiến tranh, người ta có thể phòng ngừa nó không?

- Ít nhất cũng có thể phòng ngừa được trong một vài trường hợp bởi vì mâu thuẫn có vũ trang có thể biết trước được, đó là các dấu hiệu sớm sủa của làn sóng bạo động dấy lên.

Xứ nào tài nguyên chia không đồng đều và tự do bị vi phạm thì xứ đó đáng lo. Khi ngân sách quốc phòng không cùng tỷ lệ với các ngân sách khác, khi dân thiểu số trong xứ bị đe dọa. Lúc đó các cường quốc sẽ bất bình và họ sẽ tỏ thái độ cứng rắn để tránh thảm họa xảy ra.

- Vậy khi các tổ chức nhân đạo can thiệp thì đã quá trễ.

- Con có lý. Công việc của các tổ chức nhân đạo không phải là cố gắng để ngăn chận chiến tranh. Dù thường thường các Tổ Chức Phi Chính Phủ báo động cho dân chúng biết về các tình trạng nguy hiểm có thể xảy ra. Họ ráng giới hạn các thiệt hại đổ trên đầu dân chúng. Nhưng may thay, việc báo động này có ảnh hưởng tốt trên nhiều khía cạnh.

- Những khía cạnh nào?

- Nhiều bệnh chết người có thể tránh được nhờ chương trình chích ngừa. Đó là trường hợp bệnh ban đỏ hàng năm đã giết hại hàng trăm ngàn trẻ con ở các xứ Nam bán cầu.

Cũng có thể ngừa được bệnh dịch tả với nước uống và luật vệ sinh. Cũng có thể chữa lành với phương thuốc rất đơn giản như cho họ uống nước có thêm chút đường chút muối. Như thế rất nhiều người được cứu, kể cả những em còn bé.

Loại chương trình này gọi là “giáo dục y tế cộng đồng.”

Trong gia đình, chính bà mẹ là người săn sóc sức khỏe. Vì vậy quan trọng là phải giáo dục họ uống nước đun sôi để nguội, rửa thức ăn, biết các dấu hiệu đầu tiên của các bệnh phổ thông. Chắc chắn, ở nhiều nước, trên phương diện quốc gia, chính bộ trưởng Y Tế phải lo việc này.

Trong các xứ nghèo, các Tổ Chức Phi Chính Phủ và các văn phòng của Liên Hiệp Quốc giúp họ thực hiện các việc này.

- Như thế các tổ chức nhân đạo không chỉ phản ứng lúc có trường hợp cấp kỳ!

- Không. Bên cạnh những trường hợp cấp kỳ, các Tổ Chức Phi Chính Phủ cũng có rất nhiều chương trình hữu ích nhưng ít người biết đến. Chẳng hạn giúp đào giếng, thành lập cán bộ cộng đồng hay mở các dược xá ở làng. Các chương trình săn sóc, bảo vệ, hướng nghiệp các trẻ em đường phố ở Abidjan, Guatemala-Ciudad hay ở Saint-Pétesbourg...

Các tổ chức nhân đạo thường ở bên cạnh các dân tộc thiểu số bị đe dọa như thổ dân Yanomanis ở vùng Amazonie, đất đai của những người này bị các người đi tìm vàng dòm ngó. Hoặc dân thiểu số Touareg, những người đàn ông dũng cảm ở sa mạc Phi châu dần dần bỏ cuộc sống du mục. Con biết đó, thực hiện những công việc này thường thường là phải làm trong nhiều năm.

Nhưng đe dọa lớn lao cho nhiều nước trên đà phát triển là nạn dịch Sida.

- Ba giải thích cho con bệnh này...

- SIDA là chữ tắt của chữ: Syndrome d’immuno-déficience acquise. Bệnh liệt kháng do nhiễm siêu vi trùng là một bệnh nhiễm trùng rất nặng, thường gây chết người. Siêu vì trùng bị nhiễm qua máu khi có giao hợp với những người đã bị nhiễm. Ngày nay bệnh Sida là lý do chính của tử suất trong các nước nghèo.

Ở Phi châu, bệnh này giết dân chúng gấp mười lần chiến tranh. Lâu nay các nhà cầm quyền của các xứ này phủ nhận hay cố ý làm giảm tầm quan trọng của nạn dịch này. Các nhà lãnh đạo cũng không giúp đỡ họ. Giáo Hội lên án việc dùng các phương pháp phòng ngừa. Đối với họ, các phương tiện duy nhất để bảo vệ không mắc bệnh Sida là phải giữ lòng chung thủy, phải tiết dục có nghĩa là không nên có các giao hợp.

- Vậy có đem lại hiệu quả không?

- Không có một chút nào. Kết quả rất thảm hại. Vì các người trẻ bị nhiễm bệnh nên nhiều cánh đồng trồng trọt bị bỏ hoang, các nhà máy, các hầm mỏ sản xuất chậm lại vì nhân công mắc bệnh. Mỗi ngày có hàng ngàn trẻ em chết vì hậu quả của bệnh, thường thường do người mẹ truyền qua. Ngày nay có cả triệu em bé mồ côi vì Sida.

Các nước giàu có phần trách nhiệm trong việc này. Giáo sư Jonathan Mann là bác sĩ đầu tiên chứng minh cho thấy các người nghèo là những người rất yếu đuối khi đối diện với bệnh Sida. Được cử làm người có trách nhiệm về bệnh này ở Liên Hiệp Quốc, ông đã làm ầm ĩ khi từ chức để chống lại tính ích kỷ của những nước giàu và tinh thần thiếu can đảm của các người cầm quyền các quốc gia nghèo.

Cũng có thuốc men để ít nhất xoa dịu và chữa một số biến chứng của bệnh nhưng các thuốc này quá đắt cho bệnh nhân nghèo ở Phi và Á châu. Ngày nay các thuốc mới rất công hiệu có thể kéo dài đời sống của bệnh nhân nhưng ngay cả với các nước giàu, các thuốc này vẫn còn rất đắt, nên chắc chắn nó không ở tầm tay của tất cả mọi người.

- Vậy thì làm sao có thể săn sóc người bệnh?

- Liên Hiệp Quốc vừa tuyên bố chiến tranh với Sida! Thật đúng lúc! Các tổ chức y tế nhân đạo, các hiệp hội bảo vệ bệnh nhân như hiệp hội Act-Up hay TAC (Treatment Action Campaign) một Tổ Chức Phi Chính Phủ ở Nam-Phi đang đấu tranh mạnh mẽ với các hãng thuốc để họ hạ giá thuốc.

Con hiểu các chữa trị này là vấn đề tài chánh rất lớn. Các nước bị nhiễm nhiều nhất là Nam Phi và Brésil bây giờ có khả năng chế tạo được các loại thuốc này với giá rẻ. Họ đụng tới quyền lợi của các hãng thuốc lớn, cuối cùng các hãng này đã hứa sẽ hạ thấp giá thuốc.

Các chương trình chữa trị cho các bà mẹ bị nhiễm để tránh truyền bệnh qua cho con đã bắt đầu thành hình ở các xứ phía Nam và thường thường là các tổ chức nhân đạo hay các Tổ Chức Phi Chính Phủ địa phương hướng dẫn.

Đôi khi có những chính phủ như chính phủ Thái Lan và Ouganda quyết định đưa việc chống bệnh Sida lên hàng ưu tiên của họ. Với cố gắng giáo dục lớp trẻ và cho họ các phương tiện phòng ngừa sẽ chận đứng được nạn dịch.

Nhưng chắc chắn các tiến bộ có tính cách quyết định vẫn là phải tìm cho ra loại thuốc chủng ngừa có thể ngừa được bệnh. Và phải cần thời gian.

Các tổ chức nhân đạo có phải lúc nào cũng là một lý do tốt?

- Các binh sĩ có làm công việc nhân đạo không?

- Tuyệt đối không! Nhưng bây giờ tất cả mọi người đều muốn làm: Quốc Gia, quân đội và ngay cả những xí nghiệp tư nhân. Những người mới đến này tạo một số hoang mang bởi vì tiến trình của họ không phải là không vụ lợi. Nhưng đối với việc làm nhân đạo, thì đó cũng ít nhiều cái giá của thành công.

Các quốc gia giàu gởi bác sĩ, kỷ sư, giáo sư đến các xứ thân hữu đang có nhu cầu cần giúp đỡ nhưng cũng để tăng ảnh hưởng của họ.

Các quân đội của các xứ này khẳng định họ cũng hành động nhân đạo nhờ vào các phương tiện chuyên chở khổng lồ của họ và họ có thể huy động một cách nhanh chóng.

Các Tổ Chức Phi Chính Phủ công nhận hiệu quả và lòng tận tâm của quân đội nhưng không công nhận khía cạnh độc lập của họ vì họ phải tuân lệnh chính quyền của họ. Chẳng hạn, trong chiến tranh Kosovo, các binh sĩ đồng minh không thể ở cả hai mặt trận để cứu giúp thường dân, ngược với các tổ chức nhân đạo. Như thế có những cuộc tranh luận rất sôi nổi về vai trò của các tổ chức nhân đạo và của binh sĩ.

- Còn ba, ba suy nghĩ gì về chuyện này?

- Càng ngày các Quốc Gia càng dùng các việc nhân đạo vào lợi ích cho chính sách đối ngoại, cho cách ngoại giao của họ. Chính quyền dùng các việc nhân đạo để cho cảm tưởng họ hành động và không dửng dưng trước thảm kịch mà mọi người đều biết. Điều này tránh cho họ – trong một vài tình trạng tế nhị – đề nghị những giải pháp chính trị rất khó tìm thấy. Đó là cái mà chúng tôi gọi là “cái cớ nhân đạo.”

Ví dụ nổi bật nhất là thái độ của những người u châu, một cách tổng quát la của Liên Hiệp Quốc ở Bosnie trong thời gian chiến tranh giữa những người Serbe, Croate và người đạo Hồi ở Bosnie. Thay vì bảo vệ thực sự các thường dân, những người “mũ xanh” của Liên Hiệp Quốc làm các công việc như hộ tống thực phẩm, chuyên chở cũi đốt. Rất nhiều người chết dưới lằn đạn của những người bắn sẻ của cả hai phe hoặc họ bị trúng mìn. Các hình ảnh của truyền hình cho thấy sinh hoạt “điệu bộ nhân đạo” này. Điều này không làm cho hàng ngàn người hồi giáo Bosnie ở Srebrenica thoát chết dù cho có sự hiện diện của đội quân “mũ xanh.”

Ngay từ đầu cuộc chiến Bosnie, các tổ chức nhân đạo giúp đỡ dân chúng đã rất nhiều lần yêu cầu các người có trách nhiệm chính trị can thiệp trước khi quá trễ. Như con thấy, việc làm nhân đạo không có mục đích thay thế hành vi chính trị.

- Làm việc nhân đạo đôi khi cũng rất khó!

- Con có lý. Có những trạng huống mà các tổ chức nhân đạo đối diện với những chọn lựa nguy hiểm.

Ví dụ, khi giúp dân chúng trong các cuộc nội chiến, một vài người than phiền các tổ chức nhân đạo kéo dài mâu thuẫn để những người chiến đấu củng cố lại lực lượng. Có người thì nhấn mạnh đến chuyện các người được trợ giúp có thể trở nên bị lệ thuộc.

Tất cả những chuyện đó đều có thật. Về mặt đạo đức, mình sẽ không chịu đựng được nếu không làm gì hết. Hơn nữa, không bao giờ chứng minh được nếu không có cứu giúp thì sẽ lợi cho dân chúng hơn.

Đôi khi, các việc làm nhân đạo có thể bị một vài chính quyền lợi dụng để làm dễ dàng cho thái độ chính trị đáng lên án của họ. Ví dụ khi họ gom dân chúng lại hay di tản dân chúng bằng vũ lực rồi sau đó yêu cần các tổ chức nhân đạo đến cứu giúp. Đó là một cái bẫy đáng sợ!

Chấp nhận là tham dự vào một hành vi đáng lên án; từ chối là bỏ rơi dân chúng cho họ chết. Như thế con hiểu vì sao có người nói đứng trước các lựa chọn khó khăn, các người làm việc nhân đạo mất đi tính ngây thơ.

- Đôi khi cũng cần có những lời chỉ trích chính đáng?

- Trước hết con nên biết là rất nhiều lời chỉ trích các việc làm nhân đạo xuất phát từ chính những người làm việc nhân đạo. Đương nhiên cũng có lúc chúng tôi bị lầm.

Sự kiện mang đến một số lượng lớn thực phẩm để chống nạn đói và phân phát miễn phí có khi cũng làm cho các nông dân vùng lân cận không bán được vụ mùa.

Cũng có những lúc chúng tôi không dùng cho đủ thời gian để tìm hiểu phong tục của người mình muốn giúp đỡ. Mình áp đặt lên họ lối suy nghĩ và hành động theo kiểu Tây phương và như thế là không thành công. Vì thế điều quan trọng là phải làm việc chặt chẽ với chuyên gia của các xứ này.

Cũng có khi các Tổ Chức Phi Chính Phủ bị báo động quá đáng bằng cách nói sai trên báo chí hay truyền hình tác hại của nạn đói, nạn dịch mà trên thực tế vấn đề không đến nỗi trầm trọng như thế.

- Nhưng nếu thế thì làm các việc nhân đạo mình cũng làm ký giả một chút!

- Không nhất thiết như vậy. Con phải hiểu là những người làm việc nhân đạo bây giờ đã bị chấn thương nặng với những gì xảy ra trong các trại tập trung thời Đệ Nhị Thế Chiến. Trong những trại tập trung này, người nazis đã nhốt những người chống đối họ trong những điều kiện vô nhân đạo và rất nhiều người đã chết ở đó. Có nhiều trại giết người do thái và người tzigane bằng hơi ngạt.

Vào thời đó, Hội Chữ Thập Đỏ đã đến gần một vài nơi khủng khiếp đó nhưng họ không thấy gì – hoặc không muốn thấy – và vẫn tiếp tục gởi các gói thực phẩm đến cho tù nhân, nghĩ rằng đó là nhiệm vụ chính của họ. Thái độ này là một đại họa bởi vì những người làm việc nhân đạo đã không bẻ gãy được cái im lặng bao trùm trên việc hủy diệt hàng triệu sinh linh.

Vì thế mà bây giờ họ rất quan tâm và là chứng nhân cho những gì họ nhìn thấy.

- Vậy theo như ba nói, lúc nào mình cũng phải làm chứng...

- Trên thực tế không phải lúc nào cũng vậy. Đôi khi tốt hơn hết là im lặng và tiếp tục giúp đỡ dân chúng để còn có thể cứu được mạng sống của họ.

Ví dụ ở Bắc Hàn nơi có chế độ độc tài, một phần quan trọng thực phẩm thuốc men các tổ chức nhân đạo đem đến được để riêng và dành cho quân đội. Tuy nhiên một phần nhỏ cũng đến được tay dân chúng đang bị đói khát và bệnh tật, nên cũng giúp được họ. Vì thế mới đầu khi chính quyền Bắc Hàn để dành riêng thực phẩm thuốc men cho quân đội, các tổ chức nhân đạo không tố cáo, sợ họ đuổi đi ngay lập tức.

Trong những trường hợp khác, các nạn nhân xin được người ta nói về họ. Trong cuộc chiến tranh giữa người Liên Xô và Tchéchénie vừa qua, thường dân xin các tổ chức nhân đạo – nhưng rất hiếm – “nói to lên cho thế giới biết” nỗi khốn cùng của họ.

- Vậy thì truyền hình nói đến các việc làm nhân đạo là điều rất tốt!

- Đúng, nên nói hơn là giữ im lặng! Nhưng những hình ảnh dữ dội của dân chúng bị nạn hoặc hình ảnh người tị nạn tuyệt vọng chỉ gợi lên lòng thương xót hơn là làm cho người dân suy nghĩ.

Điều đó cũng có thể củng cố cho ý nghĩ của một vài chính quyền cho rằng dân chúng không để ý đến các thảm cảnh xa xôi, rằng, “dù sao đi nữa ở đó họ bị bọn man rợ hành hạ, chẳng có gì to lớn cần phải làm”. Ngoại trừ gởi vài người làm việc nhân đạo đến để trấn an lương tâm.

Thế mà các mâu thuẫn thường có những lý do sâu xa và đôi khi còn có các cường quốc tham dự vào: lợi ích chính trị và kinh tế quan trọng là ở đó. Con hiểu đó chúng ta cần thì giờ để giải thích các chuyện này nhưng bây giờ mình đang ở thời đại của bấm nút chuyển đài-zapping thì với chút ít thì giờ chẳng thuận lợi gì để có những phân tích dài dòng.

Người ta đi từ chuyện khẩn cấp này qua chuyện cấp kỳ khác, cơn khủng hoảng mới lấy ngay chỗ cơn khủng hoảng cũ, người ta quên ngay lập tức. Thường thường, các trạng huống mâu thuẫn được trình bày tóm gọn qua vài hình ảnh của những tổ chức nhân đạo hay hình ảnh binh sĩ đang giúp dân chúng đói khổ.

- Con đồng ý với ba, nhưng những hình ảnh truyền hình đưa ra là những hình ảnh thật!

- Con nên hình dung là không! Chuyện dối trá nổi tiếng nhất là chuyện xảy ra ở Timisora, một thành phố nhỏ ở Roumanie. Năm 1989, truyền hình Roumanie chiếu hình ảnh mà họ trình bày như một hố chôn người tập thể, những mảnh vụn của một cuộc thảm sát to lớn mà họ gán cho cảnh sát của chế độ độc tài cộng sản Ceausescu làm. Trên thực tế đó là ghép hình cốt để gây phẫn nộ chống nhà cầm quyền Roumanie. Rất nhiều kênh truyền hình truyền đi những hình ảnh này mà không bỏ thì giờ để kiểm nguồn gốc. Tất cả mọi người đều có thể bị lợi dụng.

Từ đó, các ký giả càng chú ý hơn về những hình ảnh họ đưa ra cho dân chúng xem. Và đó là chuyện bình thường vì họ biết họ có một trách nhiệm lớn lao đối với ý kiến quần chúng.

Dù vậy, đối với những việc làm nhân đạo, truyền hình vẫn là dụng cụ không thể thay thế được để chiếu lên những hình ảnh của những cuộc tranh chấp bị bỏ quên, những nạn nhân không ai nói đến.

Các tổ chức nhân đạo làm việc như thế nào?

- Làm sao các tổ chức nhân đạo chọn lựa nên làm việc trong xứ sở này, không làm việc trong xứ sở kia?

- Tổ chức nhân đạo thường khởi phát do phản ứng trước một tình trạng nghiêm trọng. Đôi khi dân chúng bị khốn cùng gởi lời kêu cứu S.O.S.

Có những hoàn cảnh, một Tổ Chức Phi Chính Phủ ở miền Nam gởi cho đồng nghiệp ở miền Bắc để xin giúp đỡ khi họ đối diện trước một hoàn cảnh khó khăn.

Dĩ nhiên không ai có thể hiện diện ở mọi nơi cùng một lúc. Như thế mỗi Tổ Chức Phi Chính Phủ tùy theo sự khéo léo của họ, họ quyết định nên làm việc nào ưu tiên trước. Đối với tổ chức y tế nhân đạo, nếu tình trạng y tế nước nào suy kém chỉ vì nước đó đang có chiến tranh và họ không thể nào giúp dân chúng thoát nguy hiểm thì đó là công việc ưu tiên.

- Và sau đó, công việc tiếp diễn như thế nào?

- Một phái đoàn quan sát được gởi đến tại chỗ, thường thường là hai hoặc ba người có kinh nghiệm đến để ước lượng các nhu cầu.

Hai nguyên tắc tuyệt đối thiết yếu:

Trước hết phải được tự do tiếp xúc với dân chúng cần được giúp đỡ, có nghĩa là được trực tiếp nói chuyện với họ mà không có sự hiện diện của quân đội.

Kế đó là việc đánh giá một cách độc lập các nhu cầu, có nghĩa là mình phải tự đánh giá các nhu cầu thiết yếu và tình trạng dân chúng cần được giúp đỡ như thế nào.

Đó là những điều kiện rất khó thực hiện ở Bắc Hàn vào năm 1998. Chính quyền muốn che giấu tình trạng y tế và điều kiện dinh dưỡng thê thảm của xứ họ và họ còn cắt xén một phần trợ cấp nhân đạo.

- Nhưng nếu rất khẩn cấp?

- Nếu có những lý do mà họ nghĩ rằng rất nghiêm trọng thì nhóm đầu tiên lên đường với dụng cụ và thuốc men.

Trong trường hợp này thì thời gian đánh giá rất ngắn ngủi, chỉ cần vài ngày, đôi khi họ phải hành động ngay lập tức: chẳng hạn trong trường hợp có một làn sóng tị nạn ùa đến và tình trạng sức khỏe của họ không tốt.

Ngược lại, nếu không khẩn cấp thì cần thì giờ để nghiên cứu cho đầy đủ.

Cần phải ghi chú lối sống, phong tục, nhà ở, thói quen ăn uống, máy nước của họ. Nhưng cũng phải biết các loại bệnh chính mà họ hay mắc phải, tổ chức y tế để đối diện, đường xá và phương tiện liên lạc.

Tất cả đều hữu ích, vì sẽ dùng những dữ liệu này để lên chương trình hành động, sau đó đem chương trình này ra bàn thảo với đại diện của dân địa phương.

Kế đó phải tìm nguồn tiền bạc cần thiết để làm việc.

- Như vậy tiền bạc cho những tổ chức nhân đạo lấy từ đâu?

- Bằng một hành động đặc biệt, các Tổ Chức Phi Chính Phủ kêu gọi sự trợ giúp của những tổ chức tư nhân.

Cũng có những người hỗ trợ thường xuyên như dì Yvette của con, như cha mẹ của Véra và Willy, bạn con. Hình thức giúp đỡ này rất quan trọng bởi vì với những tiền tặng này các Tổ Chức Phi Chính Phủ có thể chọn lực các việc làm của mình một cách tự do.

Các tổ chức quốc tế như Liên Hiệp u Châu cũng cho tiền cho một vài tổ chức nhân đạo.

Cũng có những vụ tai tiếng ăn xén tiền – nhưng rất hiếm – của những người không có tư cách. Như thế con biết vì sao các tổ chức nhân đạo đã có những cố gắng để trình bày cho dân chúng biết cách họ quản trị số tiền quyên được. Họ làm qua hình thức báo chí bằng cách lập một hội đồng các ân nhân kiểm sổ sách xem chi tiêu có như loan báo không.

- Trong những xứ nghèo, có ai làm việc nhân đạo không?

- Có chứ. Và đó là một chuyện rất tốt. Càng ngày càng có những Tổ Chức Phi Chính Phủ được thành lập ở các xứ miền Nam bán cầu. Một vài tổ chức làm dưới ảnh hưởng của Giáo Hội, một vài tổ chức khác đơn giản là các chuyên gia trong ngành y tế, nông nghiệp, giáo dục.

Vấn đề chính của họ là tìm tiền bạc để bảo trợ cho các chương trình của mình. Thường thường các việc làm chung được phát triển giữa các Tổ Chức Phi Chính Phủ ở miền Bắc và các đồng nghiệp của họ ở miền Nam. Người ta gọi đó là cùng cộng sự.

Đó là một tiến bộ quan trọng bởi vì thường thường nó đảm bảo cho sự liên tục khi sứ vụ miền Bắc chấm dứt. Để các chương trình này được thành công, nhân viên làm việc nhân đạo không những phải giỏi mà còn phải có lòng chú tâm và khiêm tốn.

- Vậy ai là những người được các Tổ Chức Phi Chính Phủ gởi ra nước ngoài?

- Đó là những người mà nghề nghiệp, tài khéo léo của họ có thể hữu ích cho việc làm nhân đạo: các bác sĩ, y tá, dinh dưỡng gia, các nhà quản trị, các nhà tin học lo các vật liệu cần thiết.

Ngay từ đầu các Bác Sĩ Pháp đã bỏ bệnh viện hay phòng mạch vài tuần để lên đường làm công tác nhân đạo, họ ra đi chỉ với hộ chiếu trên tay và một thùng thuốc men.

Bây giờ càng ngày càng có những người làm ăn lương, họ đến tại chỗ trong một thời gian dài; họ được huấn luyện và thường họ cùng làm việc với những người thiện nguyện chỉ đi làm việc vài tuần hay vài tháng.

Như thế các Tổ Chức Phi Chính Phủ ngày càng trở nên nghề nghiệp. Người ta nói đó là “nghề nghiệp hóa việc làm nhân đạo.” Chất lượng của những chương trình thực hiện ở địa phương được cái tiến không ngừng. Và đó là điều đáng mừng vì dân chúng được hưởng nhờ.

- Như vậy cái mà ba gọi là “nghề nghiệp hóa nhân đạo” là tốt phải không?

- Không phải lúc nào cũng vậy. Bây giờ các tổ chức nhân đạo quản trị một số lượng lớn tiền bạc, thâu dụng nhiều nhân viên và làm việc gần như những công ty.

Như thế buông bỏ một chương trình quan trọng đang thực hiện với một ngân khoản lớn, có nhiều nhân viên không phải là một việc mà người ta quyết định một cách dễ dàng được.

Tuy nhiên trong một vài trường hợp, không thể nào nhắm mắt khi người ta dùng các việc làm nhân đạo để làm dễ dàng cho việc cưỡng bức dân chúng di tản. Ở Éthiopie, các Bác Sĩ Không Biên Giới đã can đảm tố cáo việc này và họ đã bị tống xuất.

Cũng có khi các chuyên gia nhân đạo hoặc do làm việc theo thói quen hoặc do không đủ cảnh giác trước một tình trạng chưa từng xảy ra. Chẳng hạn năm 1990 ở Roumanie, có hàng ngàn trẻ em suy dinh dưỡng trong các viện mồ côi ở Roumanie. Các chuyên gia thường quen với các tình trạng đói kém nghĩ rằng các em là nạn nhân của việc đối xử không tốt.

Nhưng khi các Bác Sĩ Thế Giới khám các em bé Roumanie, họ chẩn ra ngay bệnh Sida. Các bác sĩ này đã săn sóc bệnh Sida trong các bệnh viện ở Pháp nên họ nhanh chóng nhìn thấy.

Con thấy đó chuyên ngành quá trong các hoạt động nhân đạo nhiều lúc cũng có cái hại. Vì thế một vài Tổ Chức Phi Chính Phủ nhấn mạnh đến việc thâu nhận các thiện nguyện viên để phòng ngừa tình trạng này.

Ở Pháp, các tổ chức nhân đạo làm được những việc gì?

- Nhưng ở trong xứ của mình cũng có những người cần được giúp đỡ!

- Con có lý. Từ rất lâu đời, nước Pháp có truyền thống giúp đỡ những người khốn khó nhất là các tổ chức bác ái. Chữ bác ái – caricatif có nguồn gốc từ chữ la-tinh là caritas, có nghĩa là bác ái. Và thường các cơ quan này do các tôn giáo đỡ đầu, Cứu Tế Công Giáo, Tương Trợ Tin Lành nhưng cũng có những tổ chức không tôn giáo như ATD Quart Monde hay Cứu Tế Phổ Thông.

Sau ba mươi năm sống thoải mái sau chiến tranh, nước Pháp, cũng như các nước kỹ nghệ khác lâm vào tình trạng thất nghiệp trầm trọng vào những năm 1980. Có những gia đình gặp khó khăn trong vấn đề ăn, ở, y tế. Ngoài đường phố bắt đầu xuất hiện những người vô gia cư, những người không nhà không cửa không việc làm. Mùa đông họ chịu lạnh cắt da.

- Tại sao mỗi năm có nhiều người chết lạnh ngoài đường?

- Bởi vì đến mùa đông, vấn đề nhà ở cho những người vô gia cư vẫn là một vấn đề nan giải.

Suốt năm lúc nào cũng có vấn đề về nhà ở cho họ, hoặc số giường không đủ, hoặc đón tiếp không được tốt nên họ thích ở ngoài đường. Hơn nửa có những quy luật nội bộ bắt buộc họ phải rời chỗ ngủ sớm vào sáng hôm sau làm cho họ thấy khó khăn. Có một chỗ ấm để ngủ một đêm không có nghĩa là sẽ có chỗ ngủ đó cho những đêm tiếp theo.

Mùa đông đến, lương tâm con người trở nên nhức nhối chịu không được khi họ nghe có người chết lạnh ngoài đường. Nhưng một khi mùa xuân đến, ho nhanh chóng quên những gì đã làm họ phẫn nộ mấy tháng trước.

- Vậy các tổ chức nhân đạo làm được những gì?

- Đối với các tổ chức nhân đạo, nhất là các Bác Sĩ Pháp, họ đặt ra một vấn đề đạo đức: Có hợp pháp không nếu đi săn sóc mọi người ở bốn phương mà không quan tâm đến những người đau khổ ở gần mình?

Và thế là họ mở các phòng khám miễn phí để đáp ứng nhu cầu sức khỏe cho những người mà từ nay họ gọi là những người “nghèo mới” hay “những người ở ngoài lề sống trong tình trạng bấp bênh.”

- Ngoài lề và bấp bênh có nghĩa là gì?

- Những người ở trong tình trạng ngoài lề là những người dần dần mất đi quan hệ với xã hội. Chung chung khởi đầu do mất việc làm: tình trạng thất nghiệp làm họ bị đuổi nhà. Rồi sau đó là các khó khăn gia đình, chia tay, ly dị. Rồi đến đi ở đậu ở các nhà cho ở đậu tạm thời, kế đó là ra ngoài đường sống.

Thường thường những người này sống trong tình trạng tuyệt vọng về tâm lý. Họ mất mối dây liên lạc với xã hội; quan hệ gia đình, bạn hữu, đồng nghiệp, hàng xóm mà hồi xưa họ quen biết. Nếu ngay từ đầu không giúp được họ thì sau đó rất khó để kéo họ ra khỏi tình trạng sống bên lề.

Những người sống trong tình trạng bấp bênh thì đông hơn, họ sống trong những điều kiện bất ổn có thể dẫn đến cuộc sống bên lề. Họ không có việc làm cố định, nhà ở của họ có thể bị lấy lại và họ có vấn đề sức khỏe. Hiểm nguy là họ dễ rơi vào tình trạng khốn cùng nếu họ gặp bất cứ một vấn đề nhỏ nào do tình trạng mong manh của họ.

- Và đa số họ có vấn đề sức khỏe?

- Đúng. Hồi mới đầu, chúng tôi rất ngạc nhiên khi thấy họ mang nhiều bệnh khác nhau.

Trong số họ có những người thất nghiệp lâu dài, họ hết quyền hưởng An Sinh Xã Hội: các chi tiêu về y tế cho bản thân và cho gia đình không được hoàn trả.

Cũng có những người nước ngoài, không có giấy tờ hoặc giấy tờ không hợp lệ, cũng có nhiều bà mẹ không đủ tiền mua thuốc, những trẻ em “bụi đời”...

Ngắn gọn, phòng chờ của các cơ quan nhân đạo không lúc nào vắng người. Và thế là các Bác Sĩ Thế Giới sáng tạo ra một hệ thống săn sóc sau này thành công vượt bực: trong cùng một chỗ, không cần lấy hẹn, họ được săn sóc sức khỏe và hướng dẫn các quyền lợi xã hội. Có nghĩa là vừa săn sóc sức khỏe vừa tìm phương tiện giúp họ được trợ cấp tài chánh hoặc tạo điều kiện dễ dàng cho họ được hưởng những quyền lợi mà họ không biết.

Dần dần hệ thống này được lồng trong các bệnh viện, nơi từ trước đến nay đón tiếp những người cùng khốn không được tốt cho mấy. Những người làm việc nhân đạo bắt đầu can thiệp với chính quyền nếu họ thấy chính quyền làm việc chậm chạp hay không chịu nới rộng thêm các quyền lợi xã hội cho những người bên lề.

- Mọi chuyện có trở nên tốt hơn không?

- Có nhưng rất chậm. Các cơ quan bác ái, các tổ chức nhân đạo không ngừng bênh vực cho những người cùng khốn, họ nói trên báo chí, trên truyền hình. Với sự ủng hộ của đại đa số dân chúng, họ thúc đẩy các chính quyền kế tiếp nhau nỗ lực để chống lại tình trạng sống ngoài lề và bấp bênh của những người này.

Những thay đổi quan trọng đã xảy ra:

Trước hết, mở chương trình Bổ Túc Lợi Tức Tối Thiểu – RMI – Revenu minimum d’insertion – cho những người trên 25 tuổi đang thiếu thốn và họ được săn sóc y tế miễn phí.

Rồi tổ chức Giúp Đỡ Y Tế rộng rãi giúp đỡ người bệnh không có đủ lợi tức. Chương trình SAMU ở Paris và các tỉnh giúp đỡ những người sống ngoài đường phố. Gần đây chương trình CMU giúp cho hàng triệu người được săn sóc y tế miễn phí.

Các chương trình về nhà ở, về biên lai tiền sưởi, tiền điện cũng được quan tâm đến.

Trong các năm 1990, nước Pháp và hệ thống quản trị các bệnh viện, các dịch vụ xã hội chưa sẵn sàng để đáp ứng trước vấn đề to lớn như thế này.

Chỉ đến vào cuối thế kỷ vừa qua, các cải thiện mới bắt đầu thấy rõ cùng một lúc nạn thất nghiệp được giảm xuống. Tuy nhiên hàng triệu người vẫn còn cần đến bữa ăn của những Tiệm Ăn Quả Tim – Restos du Coeur của Coluche, cần đến áo quần của Cứu Tế Công Giáo phân phát, cần đến chỗ trọ qua đêm của Đội Quân Cứu Tế - Armée du Salut, cần đến săn sóc y tế của Bác Sĩ Pháp, hay săn sóc hàng ngày những người nghèo nhất của ATD Quart Monde.

- Còn trẻ em thì sao?

- May mắn thay ở Pháp có chương trình Bảo Vệ Mẫu Nhi – PMI, từ khi sinh đến 6 tuổi, theo dõi trẻ em về mặt sức khỏe và giúp đỡ các gia đình gặp khó khăn.

Nhưng thỉnh thoảng chương trình này cũng không đủ. Như trường hợp bệnh ngộ độc chì xảy ra cho các em bé sơ sinh. Người ta tìm thấy bệnh này nơi những căn nhà cũ kỹ sơn bằng loại sơn có chất chì. Khi sơn tróc, mảng rớt xuống đất, các em bé ăn vì sơn có vị ngọt. Hậu quả rất đáng sợ vì chì dính chặt vào cơ thể, đặc biệt là trên óc làm trí tuệ trì trệ, học hành khó khăn. Phải theo dõi nồng độ chì trong máu và phải định cư lại hàng ngàn trẻ em bị ngộ độc, hoặc đưa đi nơi khác, hoặc sửa lại các chung cư cũ. Tình trạng này được biết từ lâu nhưng những biện pháp cái thiện thì chậm chạp một cách tuyệt vọng.

Vì thế các tổ chức nhân đạo sau một thời gian điều tra đã quyết định cho công chúng biết kết quả là có rất nhiều trẻ em đang gặp nguy hiểm, đã làm cho dân chúng rất xúc động. Vừa qua có bộ luật ban ra nhằm kiểm soát tình trạng một cách tốt hơn. Nhưng cần theo dõi để biết bộ luật có được tôn trọng thật sự hay không.

- Còn những em bé nước ngoài?

- Các tổ chức nhân đạo vẫn rất quan tâm đến các em Rom người tzigane. Trong ngôn ngữ truyền thống của họ, Rom có nghĩa là một “con người”. Họ là một dân tộc có khoảng từ 8 đến 10 triệu người. Đa số sống ở Đông u và là nạn nhân của kỳ thị, lợi dụng, ngoài lề. Vì vậy rất nhiều người trong số họ đến Pháp ở. Người ta gọi họ là “dân đi đây đi đó” vì đời sống du mục của họ, họ di chuyển trên những chiếc nhà lưu động giống như những người tzigane khác ở Pháp. Lối sống khác biệt này không được dân chúng chấp nhận và đôi khi các thị trưởng thành phố từ chối không cho con cái họ ghi tên học.

Các cơ sở y tế PMI không được chuẩn bị để đón tiếp những gia đình này làm cho họ có cảm tượng bị khước từ.

Các tổ chức nhân đạo cố gắng giúp đỡ họ, tháp tùng họ trong các sinh hoạt hàng ngày để con cái họ được đến trường, được chích ngừa, được săn sóc lúc bệnh hoạn.

- Ở trường, người ta hay nói đến những người nghiện ngập. Các tổ chức nhân đạo có làm gì để giúp những người trẻ này không?

- Những người trẻ nghiện ngập này đôi khi họ mang bệnh viêm gan hay Sida khi chích thuốc phiện vào mạch máu với những ống kim trao đổi qua về với nhau. Họ ở trong những điều kiện xã hội và tâm lý cực kỳ khó khăn. Người ta nói đó là những người bên lề của những người bên lề bởi vì các cơ sở y tế khó lòng chấp nhận họ.

- Nhưng người ta có thể làm gì cho họ?

- Lâu nay chính quyền cấm dùng thuốc phiện và đuổi những người nghiện ngập đi chỗ khác. Từ sự kiện này, họ cảm thấy mình bất hợp pháp, không dám đi khám bệnh. Thái độ này dẫn đến thảm họa trong nhiều xứ và làm cho bệnh Sida lan truyền dễ dàng. Đó là trường hợp nước Pháp.

Các cơ qua mới như AIDES và Bác Sĩ Thế Giới quyết định can dự nhân đạo và không bỏ rơi những người này. Những người nghiện ngập là những người nghèo nhất xã hội, họ là những người tuyệt vọng và chán nản.

Trước hết các cơ quan này mở những trung tâm dò tìm bệnh tật vô danh và miễn phí để tránh các bệnh nhân bị nhận diện.

Sau đó, họ tổ chức những chiếc xe buýt lưu động để trao đổi các ống chích vô trùng, phân pháp bao cao su để bao đảm vệ sinh trong giao hợp. Thông tin về hiểm họa của bệnh cũng được giải thích trên xe buýt này.

Sau này, có những trung tâm y tế phân phối các sản phẩm “thay thế” để thay các loại thuốc phiện dưới dạng chích.

Có những cuộc đời được cứu sống nhờ những tổ chức này, rất nhiều người nghiện ngập được các cơ quan này săn sóc và bây giờ họ là những người đi săn sóc lại cho người khác.

Con thấy, đó là can dự nhân đạo. Nhưng từ vài năm gần đây, các hình thức nghiện ngập đã biến đổi.

- Biến đổi như thế nào?

- Bây giờ người trẻ dùng rất nhiều loại rave parties. Động từ to rave trong tiếng anh có nghĩa là “nói sảng”. Đó là những buổi nghe nhạc techno quy tụ hàng ngàn hoặc hàng chục ngàn người trẻ. Thường được tổ chức ở ngoài đồng quê, ở đó người trẻ nhảy có khi cả mấy ngày liền. Rất nhiều người trẻ hút thuốc phiện hay họ nghĩ đó là thuốc phiện. Có những tai nạn trầm trọng xảy ra. Cảnh sát cấm các cuộc tụ họp này, đa số không có đơn vị y tế săn sóc tại chỗ và cũng không có nước. Và thế là các tổ chức nhân đạo đến các rave parties để săn sóc y tế nhưng nhất là để nói cho họ biết những nguy hiểm khi hút các chất độc hại này.

- Vậy mình không chiến đấu chống thuốc phiện, chất độc làm hại bao nhiêu người?

- Chiến đấu chống những người buôn thuốc phiện thì vẫn tiếp tục. Đó là nhiệm vụ của cảnh sát. Tất cả mọi người sẽ vui mừng sống trong một xã hội không có nghiện ngập. Nhưng phải thực tế, xã hội này chưa có được trong nay mai.

Trong lúc chờ đợi thì phải giới hạn các nguy cơ bệnh tật trầm trọng nơi người nghiện ngập, những người chung quanh họ và một cách nào đó là tất cả mọi người. Và đó là lý do vì sao người ta gọi đó là thái độ làm giảm thiểu các nguy cơ.

Cũng như các hoạt động của họ ở nước ngoài, các tổ chức nhân đạo hành động trong nước bằng cách báo động cho dân chúng biết một số tình trạng nghiêm trọng và bất công. Họ không tự cho mình có thể giải quyết vấn đề nêu ra nhưng giống như ba nói với con, rất nhiều người được giúp đỡ và chắc chắn các tổ chức này đã đóng góp vào việc thay đổi luật lệ và sửa chữa lại một số việc làm không đúng.

- Trong những chuyện ba kể cho con nghe, có những chuyện buồn nhưng cũng có những chuyện đầy hy vọng.

- Chắc chắn rồi, có những chuyện buồn, đó là thực tế rất nhiều người trên thế giới này đã sống và ngay cả ở nước chúng ta. phải nói lên để người ta đừng quên họ.

Các người làm việc nhân đạo đã cống hiến công sức vô cùng để giúp người khác, đôi khi họ còn đổi mạng sống của mình. Bù lại, họ nhận được rất nhiều: việc làm nhân đạo mang đến cho họ niềm vui vô tận, những niềm vui họ không bao giờ quên. Buổi lễ người dân Phi Châu mừng vì giếng nước được đào. Nụ cười rạng rỡ của bà mẹ Kurde vì con được chữa lành. Các món quà nhỏ của những nông dân mễ Tây Cơ hay người Touaregs ở Mali cho... Tất cả những chuyện đó cũng là nhân đạo.

Bởi vì trong danh từ đẹp đẽ “nhân đạo” có chữ “nhân”. Nhưng chữ này thì con hiểu rồi đâu cần ba phải giải thích.

Lời cám ơn

Rất nhiều em bé đã kiên nhẫn và bền bỉ tham dự vào các buổi đọc bản văn này. Các em nhận từ đây, trong cái nháy mắt của tôi, lòng biết ơn chân thành: Lou Grangeon, Marine và Louise Hamon, Camille Loiseau, Benjamin Fels, Jérémie Janiquot, Florian Lasternat, Blandine Loyer, Roxane và Hadrien Mamou.

Isabelle Finkelstein, Roland Guénoun và Stéphane Sisso đã cho tôi những lời khuyên quý giá. Các buổi thảo luận với Jean-Claude Guillebaud đã làm sáng rõ nhiều chuyện. Và nếu không có sự khuyến khích và lòng tin tưởng của Colette Mamou thì bản văn này chẳng bao giờ được viết lên.

Đương nhiên tác giả vẫn là người chịu trách nhiệm về nội dung và hình thức cuối cùng của quyển sách.

Table of Contents

BẤT BẠO ĐỘNG GIẢI THÍCH CHO CÁC CON GÁI TÔI

Tác giả

Bất bạo động

CÁI CHẾT GIẢI THÍCH CHO CON GÁI TÔI

Cái chết

ĐẠO HỒI GIẢI THÍCH CHO TRẺ CON

Giải thích ngày 11 tháng 9 cho trẻ con

Ngày thứ nhì

Ngày thứ ba

Ngày thứ tư

Ngày thứ năm

Ngày thứ sáu

Ngày thứ bảy

Ngày thứ tám

Ngày thứ chín

NẠN ĐÓI TRÊN THẾ GIỚI GIẢI THÍCH CHO CON TRAI TÔI

Nạn đói trên thế giới

Lời nói kết

NẠN KỲ THỊ GIẢI THÍCH CHO CON GÁI TÔI

Dẫn nhập

Nạn kỳ thị

Kết luận

Phụ lục

Các chữ

Đểu giả

Khai thác thuộc địa

Các cuộc thập tự chinh

Sống đời sống hàng ngày

Tôi không kỳ thị, nhưng...

Các giai thoại

Các nguy hiểm của việc liên hệ dòng máu được chứng nhận nơi các con bướm

Ghi chú

THIÊN CHÚA GIẢI THÍCH CHO CÁC CHÁU NỘI NGOẠI

TÌNH YÊU GIẢI THÍCH CHO CON CÁI CHÚNG TÔI

Giới thiệu

Nhu cầu cần tình yêu

Chuyện yêu đương!

Làm tình

Mối tình lớn

Thất tình

Hãy dám yêu!

TÔN GIÁO GIẢI THÍCH CHO CON GÁI TÔI

Quyển sách ra đời như thế nào

Những dụng cụ để khởi đầu

Ai tin cái gì? Các tôn giáo đơn thần: do thái giáo, kitô giáo, hồi giáo

Ai tin cái gì? Về phía Á châu: ấn giáo, phật giáo

Để kết luận

Lời cám ơn

TRẠI TẬP TRUNG AUSCHWITZ GIẢI THÍCH CHO CON GÁI TÔI

TRIẾT LÝ GIẢI THÍCH CHO CON GÁI TÔI