Nguyễn Hiến Lê - Con Người Và Tác Phẩm
Author: Nhiều Tác Gi
Date: 0101-01-01 00:00:00+00:00

NGUYỄN HIẾN LÊ

CON NGƯỜI & TÁC PHẨM

Nhiều tác giả

Nhà xuất bản Trẻ

Tháng 11/2003

Thực hiện ebook: Goldfish

Ngày hoàn thành: 02/11/2009
http://www.thuvien-ebook.com

MỤC LỤC

Vài lời thưa trước

LỜI ĐẦU SÁCH

PHẦN 1: MỘT CON NGƯỜI – MỘT NHÂN CÁCH

NGƯỜI XƯA ĐƯỜNG MỚI

NGUYỄN HIẾN LÊ, MỘT TẤM GƯƠNG KIÊN NHẪN

NGƯỜI TRÍ THỨC CHÂN CHÍNH NGUYỄN HIẾN LÊ

MỘT ÍT KỶ NIỆM VỀ BÁC NGUYỄN HIẾN LÊ

ÔNG NGUYỄN HIẾN LÊ VÀ TÔI

TRÁI TIM NGƯỜI THẦY

TẤM LÒNG CỦA NGƯỜI THẦY

TRƯỜNG XUYÊN TỨ BỬU

KHÔNG THỂ DỄ DÀNG QUÊN MỘT NGƯỜI NHƯ VẬY ĐƯỢC

PHẦN 2: NHỮNG DẤU ẤN TỪ TÁC PHẨM NGUYỄN HIẾN LÊ

CẢM NHẬN TỪ HỒI KÝ CỦA MỘT HỌC GIẢ NỔI TIẾNG

ĐÃ KHÔNG TRÁNH ĐƯỢC THÌ NHẬN ĐI

ĐÔI ĐIỀU NHỚ... NGHĨ...

LUYỆN VĂN - LUYỆN TƯ CÁCH

NGUYỄN HIẾN LÊ VIẾT VỀ NGHỀ VĂN

SỐNG ĐẸP

TÂM SƯ

TỰ HỌC - MỘT NHU CẦU THỜI ĐẠI

Ý CAO TÌNH ĐẸP

PHẦN 3: PHỤ LỤC

SỐNG VÀ VIẾT VỚI NGUYỄN HIẾN LÊ

NHÂN ĐỌC BẢN THẢO CUỐN “NGUYỄN HIẾN LÊ” CỦA CHÂU HẢI KỲ

TÂM TÌNH HỌC GIẢ NGUYỄN HIẾN LÊ

PHẦN 4: THỦ BÚT VÀ MỘT SỐ HÌNH ẢNH

Vài lời thưa trước

Trước khi tôi nhận được tác phẩm Nguyễn Hiến Lê – Con người & Tác phẩm (NHL-CĐ&TP), do một một người cô họ gởi tặng, trên TVE đã có một số bài do các bạn Tovanhung, IGING[1]… và cả tôi nữa, đóng góp. Ngay sau khi nhận được sách, ngày 06/10/2008, tôi đã gõ và đăng ngay một bài và đến ngày 04/11/2008, tôi đã gõ và đăng xong tất cả các bài còn lại.

Trong các bài đăng trước ngày 06/10/2008, có một số bài được chép lại từ nhiều nguồn khác nhau, do vậy trong ebook này, ngoài việc tập hợp các bài viết đó lại, tôi còn sửa lại cho phù hợp với các bài tương ứng trong NHL-CĐ&TP.

Ngoài ra, trong ebook này còn có “thủ bút và một số hình ảnh” (Phần 4).

Xin cảm ơn các bạn Tovanhung, IGING…, và xin gởi ebook này đến các bạn.

*

*        *

LỜI ĐẦU SÁCH

Từ rất lâu, tên tuổi Nguyễn Hiến Lê (1912-1984) đã được nhiều người biết tới như một nhà văn, một học giả, một nhà giáo dục và hoạt động văn hóa độc lập, với 122 tác phẩm biên soạn và dịch thuật để đời có giá trị, thuộc đủ mọi lãnh vực khác nhau như giáo dục, văn học, ngữ học, triết học, lịch sử, du ký... Ngoài ra, thế hệ hậu bối còn noi gương được ở ông nhiều thứ: gương tự học, tinh thần làm việc nghiêm túc, và nhất là nhân cách cao thượng của một người trí thức chân chính.

Sinh thời ông Nguyễn Hiến Lê lúc nào cũng đau đáu lo việc cho đời, bằng cách thế hoạt động của riêng mình. Ông tin ở các giá trị văn hóa như một yếu tố sức mạnh tinh thần có ý nghĩa quyết định cho tương lai của dân tộc, nên đã tận tụy làm việc cho đến ngày nhắm mắt xuôi tay, tìm mọi cách lay động trái tim con người nhằm phổ biến và cổ vũ cho những ý tưởng nhân bản thâu góp từ đông tây kim cổ.

Đời sống bản thân ông khiêm tốn, giản dị, làm việc nhiều hưởng thụ ít, không thích ồn ào, nhưng tư tưởng, tâm hướng và lòng ông thì thật sâu kín, rộng rãi, nồng nàn, có lẽ vì thế mà viết ra điều gì cũng với lời văn giản dị, dễ hiểu, trung thực với ý mình. Ông luôn đứng về phía nhân dân lao động nghèo khổ mà cả một thời thơ ấu hàn vi ông đã từng chia sẻ, nên đã mạnh dạn phê phán những hành vi sai trái của các nhà đương cuộc mà ông luôn quy trách nhiệm chính cho những tình trạng suy bại xã hội của mọi thời. Trước sau ông không xu phụ, thỏa hiệp với giới cầm quyền đương thời để được hưởng những đặc quyền trong xã hội. Mặc dù vậy, tâm huyết của ông cũng không được đời đáp ứng là bao, nên không tránh khỏi có những lúc phải ngậm ngùi chua xót cho sự bất lực của mình trước thời cuộc. Tâm sự của ông có lẽ cũng giống như Tô Thức, một tác giả Trung Quốc ông yêu thích mà có lần ông đã dẫn chứng mấy câu thơ: Thẹn hoài cho người nước này, đau xót như có gai đâm trong da thịt, bình sinh đọc năm ngàn quyển sách, nhưng không có một chữ nào cứu đói cho dân được.

Nhiều người hiểu Nguyễn Hiến Lê hơn qua tập Hồi ký (NXB Văn Học, 1993) và Đời viết văn của tôi do ông tự viết (NXB Văn Hóa, 1996). Ông cũng tự kể về cuộc đời và việc làm của mình qua bài trả lời phỏng vấn khá dài của ông Nguyễn Ngu Í đăng trên tạp chí Bách khoa (1965) trong mục “Sống và viết với...”, rồi in thành sách (1966), và một bài khác nữa do ông Lê Phương Chi thực hiện (in trong tập Tâm tình văn nghệ sĩ, NXB Thanh Niên, 2001). Ngoài ra còn có cả một tập tiểu sử Nguyễn Hiến Lê, cuộc đời và sự nghiệp của Châu Hải Kỳ (NXB Văn Học, 1993) dày đến trên 300 trang. Để tìm hiểu về ông, tưởng như thế cũng đã tạm đủ. Tuy nhiên càng về sau, nhất là khi sách Nguyễn Hiến Lê được xuất bản sau thời kỳ chuyển hình của đất nước (mà người khai phá đầu tiên là ông Ba Kính, giám đốc NXB Long An trong những năm 90), nhiều người càng biết rõ chân giá trị những tác phẩm của ông hơn, cũng như chí hướng và lòng tinh thành mà ông đã gởi gắm hết vào, thì có nhiều tác giả lại viết thêm về ông đứng từ những góc độ nhìn khác nhau.

Sách này tập hợp một số bài viết nói trên về con người và tác phẩm của nhà văn Nguyễn Hiến Lê đã đăng hoặc chưa đăng trên các sách báo[2].Trừ cụ Quách Tấn đã quá cố, phần lớn những tác giả có bài ở đây đều trẻ hơn ông Nguyễn Hiến Lê; có người có duyên quen biết, giao thiệp với ông, những người khác thì được ảnh hưởng tốt bởi những cuốn sách bài báo do ông viết, thậm chí lập thân theo chí hướng do ông gợi ý qua các sách, và họ đã ghi lại những cảm tưởng, suy nghĩ của mình một cách chân thật, sinh động về ông hoặc về tác phẩm của ông, dựa trên sự hiểu biết trực tiếp qua quen biết (như Quách Tấn, Minh Quân, Lê Minh Đức, Đỗ Hồng Ngọc, Lê Anh Dũng...), hoặc chỉ gián tiếp qua sách báo (như Nguyễn Hoành Xanh, Nguyễn Hướng Dương, Nguyễn Duy Chính, Lê Ký Thương, Trần Khuyết Nghi...).

Để cung cấp được một lượng thông tin tương đối đầy đủ nơi đây, ngoài phần chính là những bài viết ra còn có trích đoạn hai bài phỏng vấn, một của Nguiễn Ngu Í mà bạn đọc bây giờ hơi khó kiếm, một của Lê Phương Chi như đã nhắc ở trên, cùng một ít tư liệu hình ảnh, bút tích... và đặt riêng trong phần phụ lục cuối sách.

Vì đây là hợp tuyển của nhiều người, nên nó khó lòng đạt được tính hệ thống chặt chẽ và nhất quán của một công trình tiểu sử hoàn chỉnh, cũng e là không được khách quan đến trăm phần trăm do tình cảm của người viết chi phối, nhưng qua nhiều góc độ trình bày tuy khác nhau mà thật lòng, không có lý do gì để thêu dệt, có thể phản ảnh một cách tương đối toàn diện nhưng sinh động về con người và tác phẩm của Nguyễn Hiến Lê. Do vậy, mặc dù có thể có những hạn chế nhất định, cuốn sách chắc chắn sẽ mang lại cho người đọc một số chi tiết và cái nhìn mới mẻ về nhà văn này, một tác giả vốn được đa số mọi người trong Nam ngoài Bắc xem như một hiện tượng đặc thù của đất nước, một trường hợp hiếm hoi trong hoạt động văn hóa, học thuật.

Nếu được sống lại, có thể rằng ông Nguyễn Hiến Lê sẽ cảm thấy ái ngại khi người ta nói tốt quá nhiều về ông, hoặc đặt cho ông một cái tên đường, vì xem ra cùng lắm ông chỉ vui vui được đời hiểu thôi chứ không ham hố gì mấy, cũng không thích trở thành vĩ đại, mà chỉ muốn lặng lẽ đóng góp theo khả năng và cách thức chân thành của mình một phần bổ ích nào đó cho những người cùng thời và nhất là cho thế hệ trẻ mà từ 50 năm về trước ông gọi là thế hệ ngày mai. Và vì vậy, nếu có nhắc đến ông với một mỹ cảm hay sự ca ngợi nào đó thì những người tỏ thái độ này trong các bài viết có lẽ cũng chỉ vì muốn nêu gương ông hoặc tiếp hơi nối sức cho ông mà lưu ý, nhắc nhủ thêm lần nữa những điều ông tâm đắc thiết tha cho thế hệ trẻ hơn nữa sau này.

TRẦN VĂN CHÁNH

*

*        *

PHẦN 1

MỘT CON NGƯỜI – MỘT NHÂN CÁCH

NGƯỜI XƯA ĐƯỜNG MỚI

lê anh dũng

Tháng 7-1999, thành phố Hồ Chí Minh chính thức có thêm 142 đường mới[3]. Trước đó hơn một tháng, chỉ vài dòng chữ ngắn gọn in ở trang trong tờ Sài Gòn giải phóng, vậy mà tôi cứ phải đọc lại, với nhiều cảm xúc: “Nhà văn, học giả, viết hàng trăm bộ sách chủ yếu giáo dục thanh niên được nhiều người trân trọng.”[4] Đó là phần thân thế thật cô đọng in kèm theo tên một con đường nhỏ của Thành phố, vừa được vinh dự mang tên một nhà văn hóa: Nguyễn Hiến Lê.

Rộng 12 mét, nằm ở phường 13, quận Tân Bình, vị trí ấy có lẽ do một tiêu chuẩn chọn lựa nào đó, nên con đường không liên quan gì đến mảnh đời của Lộc Đình Nguyễn Hiến Lê khi xưa. Dẫu không phải nằm trong quận 3, không phải ở vị trí thuộc đường Huỳnh Tịnh Của hay hẻm cụt bên đường Kỳ Đồng, hai nơi mà Nguyễn Hiến Lê từng ở và để lại mấy nghìn trang văn tâm huyết, nhưng con đường 340 mét này có lẽ vẫn rất dài trong tấm lòng của nhiều lớp thanh niên hôm qua, hôm nay...

Ông sinh ngày thứ Hai 08-01-1912, tuy nhiên giấy khai sinh ghi muộn hơn ba tháng. Theo âm lịch, ông sinh ngày 20 tháng 11, nhằm năm Tân Hợi, tháng Tân Sửu, ngày Quý Mùi, giờ Tân Dậu. Nghiên cứu khoa tử bình, ông nhận xét rằng người nào tuổi về phần can trúng nhằm bốn chữ Canh, Tân, Mậu, Kỷ thường có nỗi khổ riêng ẩn giấu nơi lòng. Phải chăng ông đã nghiệm từ chính đời mình? và ông miệt mài viết văn, làm sách có lẽ cũng để cho phần nào vơi đi nỗi niềm ấy?

Ông chào đời tại nhà số 4, ngõ Phất Lộc, Hà Nội, cái ngõ đã đi vào bộ tranh Phố Phái bất hủ của danh họa Bùi Xuân Phái, và Nguyễn Hiến Lê, con người đã cất tiếng khóc chào đời ở khu phố cổ đó, cũng đã đi vào thế giới vĩnh hằng của những danh nhân bất hủ.

Sinh ở ngõ Phất Lộc nên ông lấy hiệu Lộc Đình, và bác Ba của ông chỉ gọi ông bằng hiệu Lộc Đình. Người bác này hiệu Phương Khê, lấy theo tên làng Phương Khê, phủ Quảng Oai, tỉnh Sơn Tây, cũng là quê nội, nơi ngôi mộ cụ tổ sáu đời của Hiến Lê đã kết theo kiểu “bút gối sau đầu”. Các thầy địa lý bảo vì vậy con cháu tuy học giỏi nhưng thi cử lận đận. Hư thực thế nào chẳng biết, có điều ông nội Hiến Lê chỉ đỗ Tú tài.

Ông Tú có bốn con trai. Con thứ hai tên Cổn, hiệu Đạo Quýnh, học giỏi, không đi thi, làm hương sư dạy học trong làng. Cũng học giỏi mà ghét thi cử còn có người con cả, tên Nhuận, hiệu Tùng Hương, không chịu lấy vợ, gia nhập phong trào Đông Kinh nghĩa thục, rồi trốn qua Trung Quốc theo nhà cách mạng Phan Bội Châu, bặt luôn tin tức. Con thứ ba tên Côn, hiệu Phương Khê, văn chương thi phú giỏi, nhưng rớt một khóa thi Hương thì bỏ luôn, gia nhập Đông Kinh nghĩa thục, cưới vợ là cô Năm, con gái nhà cách mạng Lương Văn Can, thủ trưởng Nghĩa thục. Khi Nghĩa thục bị thực dân Pháp đàn áp ở Hà Nội, ông Phương Khê thoát vào Nam. Sau này viết về Đông Kinh nghĩa thục (1956) Nguyễn Hiến Lê đã không giấu tình cảm của ông đối với hai người bác đáng kính.

Thân phụ Hiến Lê là con út, tên Bí, hiệu Đặc Như, có chút tính nghệ sĩ, ham chơi, học kém hơn các anh, dạy con rất nghiêm khắc. Hiến Lê là trưởng nam, sau ông còn một em trai, hai em gái. Trước ngày Hiến Lê chào đời, ông Đặc Như nằm mộng, thấy cụ già râu tóc bạc phơ, chống gậy đến trao cho quả lê, vì thế đặt tên con là Hiến Lê (hiến tặng quả lê).

Mẹ Hiến Lê tên Sâm, sớm mồ côi cha, mẹ bà làm lược nuôi con. Bà Sâm không biết chữ, rất đảm đang, biết dạy con. Bà và người anh chồng (ông Phương Khê) đã sớm ảnh hưởng rất nhiều đối với sự nghiệp của Nguyễn Hiến Lê sau này.

*

Hiến Lê lên mười thì cha mất sớm, ba mươi bốn tuổi. Hiến Lê đang học lớp Dự bị (Préparatoire) trường Yên Phụ, sức học trung bình. Cảnh nhà khó khăn, mẹ ông đầu tắt mặt tối buôn bán trái cây ở chợ Đồng Xuân, Hà Nội, nhẫn nại nuôi bốn con nhỏ dại và mẹ già. Trên tạp chí Mai số 29, ngày 10-9-1961, Nguyễn Hiến Lê không giấu giếm cái nghèo của mẹ con ông: “Tôi sinh trong một gia đình nghèo, thường bị họ hàng khinh rẻ, ức hiếp, lắm lúc chúng tôi tủi nhục đến rớt nước mắt.” (Châu Hải Kỳ, Nguyễn Hiến Lê, Cuộc đời và tác phẩm. NXB Văn Học, 1993, tr. 32.)

Thiếu người kèm cặp, Hiến Lê lêu lổng, lưu ban hai năm rưỡi ở lớp Dự bị mới lên nổi lớp Sơ đẳng. Từ lớp Nhì (cours Moyen) bắt đầu chăm học, rồi đứng đầu lớp Nhất (cours Supérieur). Cậu học trò giỏi đó đã vượt qua những ngày đói lạnh ấu thơ như thế nào? Trên tạp chí Mai, số 39, ngày 10-02-1962, Nguyễn Hiến Lê tâm sự: “Tôi đã qua cái cảnh, buổi sáng rét căm căm, gió bấc thổi lồng lộng, bận có hai cái áo mỏng, đi mua một củ khoai lang một trinh hoặc một khúc khoai mì một xu rồi đi chân đất dưới mưa phùn để tới trường cách nhà trên hai cây số, ngồi học ba bốn giờ rồi lại đi bộ về nhà. Có lúc đói quá, lạnh quá, không nghe được lời giảng của thầy nữa. Giá hồi đó tôi có thêm một xu mỗi ngày để ăn và vài ba tháng có thêm được vài hào để mua sách ...” (Châu Hải Kỳ, sđd., tr. 32.)

Năm 1925, Nguyễn Hiến Lê thi vô trường Bưởi (Collège du Protectorat), nhưng rớt; năm sau đậu. Học tới đệ Tứ niên, thường nhất lớp. Ở trường Bưởi, ông được học với các bậc thầy tên tuổi đáng kính như: Dương Quảng Hàm, tác giả Việt Nam văn học sử yếu, Việt Nam thi văn hợp tuyển; Thẩm Quỳnh, dịch giả Kinh Thư; Nguyễn Gia Tường, anh của danh họa Nguyễn Gia Trí...

Lần lượt, Nguyễn Hiến Lê thi đậu Cao đẳng Tiểu học (Diplôme d'Etudes primaires supérieures franco indigène); thi vào trường Cao đẳng Công chánh đậu thủ khoa, được học nội trú và hàng tháng lãnh sáu đồng rưỡi học bổng. Thi tốt nghiệp tháng 6-1934, đậu hạng sáu. Tháng 10, được bổ vào làm việc trong Nam. Sau này, khoảng tháng 02-1944 (tháng Giêng Giáp Thân), ông có trở ra Bắc thi vô ngạch kỹ sư công chánh, nhưng không đậu.

*

Sở Thủy lợi ở Long Xuyên giao ông công tác đo mực nước ở miền Tây. Làm xong việc, ông còn rất nhiều thì giờ rảnh. Không biết làm chi cho hết ngày, ông phải tìm đủ mọi sách để đọc, chép nhật ký, viết hồi ký cho đỡ nhớ quê nhà miền Bắc xa xôi. Ông kể:

“Cầm bút lúc nào là tâm hồn tôi rung động nhè nhẹ lúc ấy, như được nghe một bản nhạc êm đềm, bản nhạc của cố hương và dĩ vãng.

“Viết hồi ký để ôn lại cái vui đã qua thì viết nhật ký để ghi lại cái vui hiện tại (...).

“Tôi cứ nhớ đâu chép đó, viết bừa đi, chẳng cần bố cục, cũng chẳng sửa, viết có khi quên giờ giấc, và đặt cây bút xuống, nhìn lên bờ thì làng xóm đã lờ mờ sau làn sương mỏng.” (Hồi ký. NXB Văn Học, 1993, tr. 147.)

Đọc sách và viết say mê như vậy vẫn dư thời gian, ông xoay ra tự học chữ Hán. Lúc nhỏ ông được cha dạy vỡ lòng một ít, chừng năm rưỡi. Hè 1928, ông vừa học xong năm thứ Nhất trường Bưởi, được mẹ đưa về quê nội ở Phương Khê học chữ Hán với bác Hai. Ông học hai kỳ hè, mỗi kỳ khoảng hai tháng, mỗi ngày được bác kèm cho chừng một giờ.

Cuối đời, khi đã nổi danh là dịch giả uy tín, trong số trên một trăm hai mươi đầu sách, có trên hai mươi công trình giá trị viết riêng về văn, triết, sử Trung Quốc, Nguyễn Hiến Lê không khỏi chạnh lòng nghĩ nhớ đến bà mẹ quê mùa mù chữ của mình: “Ngay năm đầu tôi học trường Bưởi, mẹ tôi đã có một quyết định, khiến đời tôi sau này theo một hướng mà chính người và các bác tôi không ai có thể ngờ được. Ngày nay càng nghĩ lại tôi càng thấy cái công lớn của người và càng không hiểu đã có gì xui khiến cho người nảy ra quyết định đó.” (Hồi ký, tr. 73).

Tốt nghiệp Cao đẳng Công chánh (tháng 6-1934), trong suốt năm tháng chờ được bổ nhiệm công tác, ông tự học chữ Hán chứ không về làng Phương Khê nữa vì bác Hai đã qua đời: “Mỗi ngày, buổi chiều, tôi lại Thư viện Trung ương ở đường Trường Thi, mượn bộ Hán Việt từ điển của Đào Duy Anh mới xuất bản hai năm trước (1932) rồi bắt đầu từ chữ A, tìm những từ và từ ngữ nào mà tôi đoán là thường dùng mà chưa biết thì tôi chép lại trong một tập vở, mỗi ngày chép độ ba bốn chục từ; tôi lại mượn cuốn Grammaire Chinoise của Cordier cũng chép lại những điều quan trọng. Tôi ở thư viện từ ba đến năm, sáu giờ chiều. Tối hôm đó và sáng hôm sau, tôi học hết những trang ghi đó; rồi chiều lại ra thư viện chép bài học sau. Mỗi tuần tôi nghỉ một ngày để ôn lại những bài trong tuần...” (Hồi ký, tr. 123).

Sau ba tháng, học được chừng ba ngàn từ, ông mượn được bộ Tam Quốc chí in thạch bản, có lời bình của Kim Thánh Thán. Vì đã biết cốt chuyện rồi, ông đọc không quá khó, lúc đầu chậm, sau quen, và rất thích lời bình của Kim. Đọc vừa xong Tam Quốc chí ông nhận được giấy bổ vào Nam công tác.

Năm 1937 (hay 1938?)[5], ông về Sài Gòn làm việc. Mỗi ngày rảnh được buổi tối và mỗi tuần rảnh được cả ngày Chủ nhật. Không biết nhậu, ghét đánh bài, chẳng thích đánh cờ, học đàn vài tháng thì bỏ, không ưa tụ tập bạn bè tán gẫu; làm sao cho qua hết giờ nhàn rỗi? Chỉ còn cách tự học và đọc sách mà thôi. Ông luôn luôn đọc sách với cây viết chì. Chỗ nào hay ông đánh dấu + ở lề; chỗ dở đánh dấu –. Các ý quan trọng thì ghi tóm tắt kèm với số trang; mà ghi ngay ở các trang bỏ trắng ở đầu hay cuối sách (page de garde), giống như làm index hay mục lục chi tiết cho riêng ông tham khảo khi cần.

Sau Cách mạng tháng Tám, ông bỏ luôn nghề công chức, về làng Tân Thạnh, ở khoảng giữa Hồng Ngự và Cao Lãnh, học đông y và chữ Hán với bác Ba Phương Khê (tháng 10-1945).

*

Năm 1950, nể lời bạn đã ba lần khẩn khoản mời, ông ra dạy học tại trường trung học công lập Thoại Ngọc Hầu, Long Xuyên, dạy đủ các môn từ khoa học tới sinh ngữ. Lúc này ông bắt đầu viết sách. Tổ tiên ông hai bên nội ngoại đều không ai viết văn. Bản thân ông lúc đầu lại vào ngành kỹ thuật. Trước năm 1950 ông không có ý định viết sách, không tính tới chuyện sống hoàn toàn bằng nghề văn. Tác phẩm đầu tiên được xuất bản là Tổ chức công việc theo khoa học. Dạy ba niên khóa, ông xin thôi và đơn được chấp thuận (tháng 9-1953). Sau này về Sài Gòn, được một số trường mời đến dạy, ông cương quyết từ chối, vì muốn dành hết thời giờ cho việc tự học, biên khảo, dịch thuật, nghiên cứu...

Không làm nhà giáo trên bục giảng, ông vẫn là nhà giáo dục có tâm huyết và lương tri. Một số sách do ông soạn hoặc dịch đã hướng dẫn nhiều người trên đường học vấn, như: Bí quyết thi đậu các bằng cấp trung học; Kim chỉ nam của học sinh; Luyện văn; Muốn giỏi toán hình học phẳng; Muốn giỏi toán hình học không gian; Muốn giỏi toán đại số; Tự học: một nhu cầu thời đại, v.v...

Nặng lòng với giáo dục, năm 1962 ông viết loạt năm bài Cải tổ nền giáo dục Việt Nam. Năm 1972, ba bài Nguy cơ xuất não bàn biện pháp giữ nhân tài du học nước ngoài về. Tất cả đều đăng tạp chí Bách khoa. Năm 1961 trên Bách khoa, và năm 1966 trên Tin văn, ông kịch liệt đả kích Bộ Giáo dục và Viện Đại học Sài Gòn không chịu dùng tiếng Việt làm chuyển ngữ ở đại học. Ngoài ra, ông còn hàng trăm đề tài giáo dục khác mà từ đầu những năm 50 cho tới 1975, đã đăng các báo: Bách khoa; Đại học; Giáo dục phổ thông; Mai; Tân văn; Tin văn; Văn; Văn hóa nguyệt san, v.v...

Nguyễn Hiến Lê dịch nhiều thể loại sách, nghiên cứu, khoa học, văn chương... tiếng Pháp, tiếng Anh, và đặc biệt là chữ Hán. Bản dịch tiếng Pháp đầu tay của ông là Huấn luyện tình cảm (của P. Félix Thomas); bản dịch tiếng Anh đầu tay là Đắc nhân tâm (của Dale Carnegie).

Yêu mến và sành tiếng Việt, giỏi cả Hán, Pháp, Anh, ở cương vị một người dịch, ông quan niệm: “... tôi nghĩ rằng văn thơ cũng như nhạc, dịch một bài văn, một bài thơ, cũng như diễn một bản nhạc, cũng là làm công việc sáng tạo mặc dầu dịch rất sát không thêm bớt. Dịch giả – nếu có tài – cũng là một nghệ sĩ, và mỗi bản dịch cũng là một nghệ phẩm. Không một bản dịch nào đúng hẳn với nguyên tác; bản dịch nào cũng mang ít nhiều cá tính, tài năng của người dịch, tinh thần của ngôn ngữ người dịch, cũng để lộ tâm tư của người dịch, cái không khí của thời đại người dịch.” (Hồi ký, tr. 407).

Đầu năm 1971, tính theo tuổi ta thì ông sắp vào cái ngưỡng mà Đỗ Phủ gọi là cổ lai hy. Nhà thơ Bàng Bá Lân hỏi xem ông đã định gác bút nghỉ viết chưa. Thư ông trả lời: “Viết đều đều trên hai chục năm rồi, tôi muốn nghỉ lắm chứ, nhưng còn chiến tranh thì không thể nghỉ được (...) Còn chiến tranh thì làm sao vui được? Chẳng những việc nước không yên mà việc nhà của chúng ta cũng không yên, không thể quyết định một chút gì trong tương lai cả, ngay đến đời sống của mình cũng không có gì bảo đảm. Sở dĩ tôi phải cặm cụi viết một phần lớn là để tạm quên những ưu tư đó đi.” (Hồi ký, tr. 376-377).

*

Đối với Nguyễn Hiến Lê, ngoài ý chí miệt mài học để viết và viết không mệt mỏi để học, thì độc giả là quan trọng, kỳ dư danh vọng hay thế quyền không hề có chỗ trong tâm tưởng. Chính quyền Sài Gòn, Ngô Đình Diệm rồi Nguyễn Văn Thiệu, ba lần mời ông làm giám khảo cuộc thi văn chương toàn quốc, mời vào Ủy ban Dịch thuật, và Ủy ban Điển chế Văn tự của Bộ Văn hóa, vào Hội đồng Giáo dục Toàn quốc, ông đều nhất quyết từ khước. Năm 1973, Phủ Quốc vụ khanh Đặc trách Văn hóa (Sài Gòn) muốn trao tặng ông Giải Tuyên dương Sự nghiệp Văn chương – Học thuật – Mỹ thuật, ông cũng từ chối. Mãi mãi ông vẫn giữ đúng vị trí một nhà giáo dục, một nhà văn hóa độc lập, thanh cao, tự trọng. Ông thổ lộ: “Soạn sách, tôi chỉ nhắm mục đích: tự học và giúp người khác tự học. Tôi nghĩ đến cái lợi của độc giả trước hết, chẳng hề tự cho mình có ‘sứ mạng’ gì cả, mà cũng không hề mong được nổi tiếng (...). Có thích vấn đề nào thì tôi mới viết. Thấy vui trong khi viết, bấy nhiêu đủ cho tôi rồi.” (Hồi ký, tr. 399)

Ông viết và dịch đủ loại: giáo dục, quản trị, kinh tế, chính trị, sách học làm người, ngữ học, văn học và lịch sử thế giới, tiểu truyện danh nhân, du ký, hồi ký, bình văn điểm sách... Chẳng riêng những sách và bài báo chuyên khảo về tiếng Việt, đọc văn ông, người ta cảm thấy toát ra lòng yêu mến tiếng Việt thiết tha, và sự trân trọng chăm chút để gìn giữ và phát huy tính nhuần nhụy, trong sáng của tiếng Việt.

Có lẽ bên cạnh những thể loại đa dạng thì quan trọng hơn hết vẫn là Trung Quốc học (văn chương, lịch sử, triết học). Đây là lĩnh vực mà Nguyễn Hiến Lê có nhiều đóng góp ý nghĩa cho nền tảng nghiên cứu Trung Quốc học ở Việt Nam qua hai mươi hai công trình tiêu biểu như sau: Chiến Quốc sách; Cổ văn Trung Quốc; Đại cương triết học Trung Quốc; Đại cương văn học sử Trung Quốc; Hàn Phi Tử; Kinh Dịch: đạo của người quân tử; Khổng Tử; Lão Tử Đạo đức kinh; Lịch sử văn minh Trung Quốc; Liệt Tử và Dương Tử; Luận ngữ; Mạnh Tử; Mặc học; Nhà giáo họ Khổng; Nhân sinh quan và thơ văn Trung Hoa; Nho giáo: một triết lý chính trị; Sử ký Tư Mã Thiên; Sử Trung Quốc; Tô Đông Pha; Trang Tử Nam Hoa kinh; Tuân Tử; Văn học Trung Quốc hiện đại.

Cho tới năm 1975, ông xuất bản được một trăm tác phẩm. Từ 1975 tới ngày mất, hoàn thành thêm hai mươi hai công trình nữa. Viết khoảng hai trăm năm mươi bài báo, mà khoảng một nửa trong số đó vẫn chưa gom lại in thành sách. Đề tựa cho hai mươi ba tác phẩm về biên khảo, thơ, tùy bút... mà hầu như bài tựa nào cũng được khen là tài tình. Mười chín người vinh dự được ông đề tựa tác phẩm là: Bàng Bá Lân, Châu Hải Kỳ, Cung Duy Độ, Đỗ Hồng Ngọc, Đông Hồ, Đông Xuyên (ba lần), Hoàng Xuân Việt, Huy Lực, Huỳnh Phan, Lam Giang, Nguyễn Đình Tư, Nguyễn Huy Khánh, Nguyễn Hữu Ngư (tức Nguiễn Ngu Í), Nguyễn Hữu Phiếm (hai lần), Nguyễn Văn Hầu, Phạm Phú Hoài Mai, Toan Ánh, Trần Thúc Linh (hai lần), Võ Phiến.

*

Dường như thần thoại kể rằng, xưa kia có một loài linh điểu, khi sắp giã từ thế gian này, những tiếng hót sau cùng của chim lại là tiếng hót ngọt nhất, hay nhất mà chim dồn hết tinh huyết và thần lực ra thi thố, để tận hiến cuộc đời lần cuối. Những tác phẩm cuối đời của Nguyễn Hiến Lê có lẽ chẳng khác gì tiếng chim linh thần thoại lãng mạn ấy. Thực vậy, trong mười năm sau cùng (1975-1984), sức khoẻ ông càng cạn kiệt vì tuổi tác và tật bệnh, thì ngược lại, sách ông viết càng sâu sắc, càng phong phú và giá trị hơn.

Và rồi ông bệnh, mất ngày 22-12-1984 tại Sài Gòn, hỏa táng tại Thủ Đức.

Đến nay, hai mươi hai bản thảo để lại đã in gần hết! Những sách đã in trước 1975 vẫn tiếp tục in lại đều đặn. Một năm có khi hai hay ba nhan đề cũ và mới cùng được ấn hành. Nguyễn Hiến Lê có cái vinh dự được là tác gia của ba thế hệ: thế hệ những người đồng tuổi ông; thế hệ con cái những người đó, kể cả lớp học trò cũ của ông; và thế hệ trẻ hôm nay đang cắp sách ở trung học, đại học, hay vừa rời ghế giảng đường, tập tễnh bước chân vào chốn trường đời.

Khoảng trước năm 1945, nhân khi đọc xong một vài bản thảo của ông, bác Ba Phương Khê tặng ông câu đối:

Học bản tu thân, thân tức quốc;

Nhân năng bạt tục, tục nhi tiên.

(Học gốc ở tu thân, thân mình là nước;

Người tư cách bạt tục, tuy tục mà tiên.)

Bản thân Nguyễn Hiến Lê vào khoảng năm 1946 hay 1947[6] cũng làm câu đối:

Trị ái thư, loạn ái thư, thư trung hữu hữu;

Bần dĩ đạo, phú dĩ đạo, đạo ngoại không không.

(Trị yêu sách, loạn yêu sách, trong sách chi chi cũng có;

Nghèo giữ đạo, giàu giữ đạo, ngoài đạo thảy thảy đều không.)

Cả hai câu đối đó, gẫm cho cùng, đều phản ánh rất đúng cốt cách nho phong, chí hướng bạt tục, cuộc đời giản dị, và sự nghiệp văn hóa không nhỏ của Nguyễn Hiến Lê đối với dân tộc Việt Nam. Suốt cuộc đời cầm bút trong sáng như viên ngọc không chút tì vết, Nguyễn Hiến Lê chưa một lần tự gán cho bản thân bốn chữ “Văn dĩ tải đạo”, nhưng đến nay những ai đọc ông có lẽ đều tâm phục và ngưỡng kính cảm nhận rằng con người ấy quả thực đã hiến trọn đời mình để chở chuyên đạo lý.

Đời ông bảy mươi ba năm, từ ấu thơ cho đến khi quay lưng đi vào cõi vĩnh hằng, đã kinh qua biết bao nỗi thăng trầm bi tráng của lịch sử một đất nước chiến tranh ly loạn triền miên. Nhưng ông đã tự chọn cho mình một con đường tu thân, tu đức, trau giồi học vấn không ngừng. Ông miệt mài đem trí tuệ mẫn tiệp, sức học uyên bác, lương tri và tâm huyết... để bằng nghị lực phi thường lướt qua những bệnh tật đeo đẳng tấm thân mảnh khảnh, và đã lặng lẽ nuốt nỗi khổ riêng vào tận đáy lòng, để cho những dòng chữ lời văn của ông mãi mãi chỉ tinh tuyền là hương thơm vị ngọt và vẻ mỹ miều của một tình yêu quê hương đằm thắm và một lòng nhân ái kín đáo.

LÊ ANH DŨNG

*

*        *

NGUYỄN HIẾN LÊ, MỘT TẤM GƯƠNG KIÊN NHẪN

đỗ hồng ngọc

Tháng 12 năm nay là lần giỗ thứ tư ngày ông mất (1912-1984)[7]. Ông Nguyễn Hiến Lê sanh ra và lớn lên ở Hà Nội, học trường Yên Phụ rồi trường Bưởi, tốt nghiệp Công chánh, khăn gói vào Nam ở lứa tuổi 22-23, và được bổ vào làm việc ở Sở Thủy lợi Nam Việt, rồi sống tại miền Nam cho đến ngày mất, để lại một sự nghiệp trước tác, biên khảo, dịch thuật đồ sộ với khoảng 120 tác phẩm có giá trị cho hậu thế.

Công việc ở Sở Thủy lợi của ông lúc đó thực nhàn nhã: đo đạc mực nước sông để làm kế hoạch thủy lợi. Nhờ vậy trong nhiều năm, ông lênh đênh trên các sông rạch miền Nam từ Châu Đốc đến Long Xuyên, Rạch Giá, rồi từ Sóc Trăng, Sa Đéc đến Bạc Liêu, Cần Thơ... ông yêu mến và thuộc lòng cả những câu hò trên sông nước miền Nam và được sống những đêm trăng sáng vằng vặc của quê hương mà ông cho là còn đẹp hơn những đêm trăng mờ ảo ở Hàng Châu của các thi nhân đời Đường.

Gần đây, nhà xuất bản Long An đã cho in lại tập Gương kiên nhẫn trong tủ sách Gương danh nhân của ông là một việc đáng mừng. Đọc Gương kiên nhẫn, tôi lại thấy đời ông quả thực cũng là một tấm gương kiên nhẫn cho thanh niên. Thật vậy, có thể nói đời ông gồm trong hai chữ: Học và Viết. Ông học để viết và viết để học. Sống giản dị, nghiêm cẩn, ẩn dật, ông âm thầm làm việc trong suốt 40 năm cho đến ngày mất. Không bài bạc, rượu chè, không ham “nhảy đầm” như đa số thanh niên thời đó, ông gần như chỉ có một thú vui duy nhất: đọc sách và tự học thêm. Điều đáng quý, ông đem sở học ra để giúp đời với 120 tác phẩm trong mọi lãnh vực – đặc biệt lãnh vực giáo dục thanh niên – như chúng ta đã biết.

Hai môn tự học quan trọng của ông là Hán tự và Anh ngữ. Nhờ Hán tự và Anh ngữ, ông có chìa khóa mở rộng cánh cửa tri thức, tiếp xúc với cả hai nền học thuật: cổ học Trung Hoa và khoa học kỹ thuật phương Tây. Thấm nhuần nho học, giữ được tinh thần nho học, lại có óc khoa học, chuộng tính hiệu quả, năng suất như ông thì thật là hiếm. “Nho học” dễ thủ cựu mà “khoa học” dễ rơi vào thực dụng. Ông giữ được cái trung dung, làm được cái gạch nối giữa cựu học và tân học. Thế hệ trước ông bơ vơ kêu lên “Cái học ngày nay đã hỏng rồi!” hoặc mai mỉa “Vứt bút lông đi giắt bút chì” (Tú Xương). Ông thì sử dụng được cả bút lông lẫn bút chì, mà còn mài sắc cả hai. Cổ văn Trung Quốc, Đại cương triết học Trung Quốc, Chiến Quốc sách, Sử ký Tư Mã Thiên... đến Nhà giáo họ Khổng, Tô Đông Pha, Mạnh Tử... rồi Hiệu năng, Tổ chức công việc theo khoa học, Tự học để thành công, Kim chỉ nam của học sinh, Tương lai trong tay ta, v.v... là những minh chứng.

Cách tự học của ông cũng lạ: Hán tự chỉ cần được học để nhớ mặt chữ, không cần học đọc – vì không để nói, mà chỉ để nghiên cứu. Ông nói học như vậy, sáu tháng đã đọc được Tam Quốc chí nguyên bản không khó. Anh ngữ thì ông chủ trương “muốn hiểu rõ một ngoại ngữ thì phải dịch.” Dịch sao cho không thấy dấu vết dịch, dịch sao cho không phản ý tác giả mà người đọc không ngờ là sách dịch thì được!

Còn viết, ngay từ hồi còn lênh đênh trên sông nước miền Nam, ông viết hồi ký, nhựt ký để tự luyện văn. Đi đâu ông cũng ghi lại cảnh tình, phong tục tập quán, từ đó, có Bảy ngày trong Đồng Tháp Mười, Đế Thiên Đế Thích, Con đường thiên lý... Khi ông theo học một khóa hàm thụ ở Pháp về tổ chức học, ông thấy đa số người mình thường mơ mộng hơn là thực tế, làm việc tùy hứng hơn là có kế hoạch, ông viết hàng loạt những cuốn Tổ chức công việc theo khoa học, Tổ chức công việc làm ăn, Kim chỉ nam của học sinh, v.v... Ông chủ trương một tủ sách loại “Học làm người” như tủ sách La Bibliothèque de L’Honnête Homme của Bỉ, Culture Humaine của Pháp, Self-improvement của Anh Mỹ để giúp thanh niên tự rèn luyện, bổ sung cho cái học của nhà trường. Vì theo ông, nhà trường chỉ dạy cho ta cách học, còn mỗi người phải tự học suốt đời và học là để hành và hành là để học. Ông viết cũng là để tự học tốt hơn. Muốn viết thì phải đọc, phải nghiên cứu và nhờ đó hiểu sâu hơn. Ông làm việc đều đều mỗi ngày với một nghị lực phi thuờng, bền bỉ, có giờ giấc nhất định. Ngày đọc sách 5-6 giờ, viết 5-6 giờ. Cứ ngồi vào bàn viết đúng giờ, không cần đợi hứng. “Viết khoảng nửa trang thì hứng đến.” Nhờ vậy, mỗi năm trung bình ông có 3 cuốn sách, trong 40 năm, 120 tác phẩm, có cuốn hàng ngàn trang, có cuốn vài trăm trang. Ông viết tự nhiên, thành thực, bình dị, không cầu kỳ hoa mỹ. Về danh nhân, ông chọn những nhà có tâm hồn cao đẹp, có công với nhân loại để giới thiệu cho thanh niên. Đặc biệt, ông yêu tiếng Việt: ngoài Khảo luận về ngữ pháp Việt Nam, Tìm hiểu văn phạm, ông viết lúc về già Tôi tập viết tiếng Việt nhằm giúp các bạn trẻ tránh những sai lầm trong lúc viết.

Yêu tiếng mẹ thì yêu quê hương. Năm 1973, khi tôi gởi cho ông một bài thơ – Đi cho đỡ nhớ – viết về nỗi ước mơ được đi lại trên con tàu thống nhất Bắc Nam, ông trả lời: Tôi cũng thèm đi quá! Mong cho mau tới ngày hòa bình để được đi thăm lại quê hương, để được uống nước dừa Tam Quan, ăn cam Xã Đoài, nhãn Hưng Yên, hồng Bạch Hạc, cốm Vòng... Ông luôn nhớ đất Bắc: cảnh núi Tản hùng vĩ, cảnh ngã ba Bạch Hạc mênh mông vào mùa nước lớn, cảnh đồng ruộng văng vẳng tiếng sáo diều và thoang thoảng hương lúa, cảnh chợ quê lèo tèo mấy gian cột tre mái rạ với những quán chè tươi...

Dĩ nhiên, đó là một quê hương trong trí nhớ. Năm 1979 ông được mời đi dự Hội nghị khoa học toàn quốc về vấn đề Giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt ở Hà Nội nhưng lần đó ông bịnh không đi được, rồi không có dịp đi nữa!

Ông thường về Long Xuyên, quê hương thứ hai của ông, bùi ngùi nghe lại câu hò ngày xưa.

“... chèo vô núi Sập lựa con cá khô sặc cho thiệt ngon,

lựa trái xoài cho thiệt giòn,

đem ra Long Xuyên lựa gạo cho thiệt trắng, thiệt thơm,

em về em dọn một bữa cơm

để cho người quân tử

hò ơ.... để cho người quân tử ăn còn nhớ quê...”

Với tấm lòng như vậy, dễ hiểu tại sao mặc dù ông có điều kiện để đi xa – vợ con ông ở Pháp từ nhiều năm - nhưng ông chọn ở lại quê nhà, chết tại quê nhà (ngày 22-12-1984) và được hỏa thiêu tại Thủ Đức. Ông Nguyễn Hiến Lê là một tấm gương kiên nhẫn, đáng quý.

ĐỖ HỒNG NGỌC

(Báo Thanh niên, 1988)

*

*        *

NGƯỜI TRÍ THỨC CHÂN CHÍNH NGUYỄN HIẾN LÊ

trần khuyết nghi

Nhà văn quá cố Nguyễn Hiến Lê (1912-1984), trong con mắt của những người đồng thời và của lớp hậu sinh thường được nhìn nhận như là một học giả có sự nghiệp trứ tác đáng nể về đủ mọi phương diện khảo cứu, biên soạn, dịch thuật với khoảng 120 tác phẩm để đời mà hầu như tác phẩm nào cũng có một giá trị riêng biệt đáng được nhắc nhở. So với các lớp tiền phong, không phân biệt trong hay ngoài nước, ông có nhiều mặt vượt trội cả về số lượng lẫn tính đa dạng. Mà về văn phong giản dị, phương pháp làm việc khoa học, với cách trình bày bất cứ vấn đề nào cũng mạch lạc, rõ ràng và dễ hiểu dễ đi vào lòng người thì ai cũng phải chịu. Ngoài ra người ta còn trọng ông hơn nữa ở phần nhân cách, lối sống, tấm gương làm việc kiên trì nhẫn nại, cùng nhiều đức tính đáng quý khác, chứ không chỉ ở những kết quả của sự nghiệp văn chương đồ sộ mà ông đã cống hiến được cho đời. Tôi có gặp ông một lần nhưng ngắn ngủi và không có kỷ niệm gì đáng để ghi lại. Chỉ sau khi ông qua đời chừng vài năm, gặp một số người khác hiểu biết nhiều về ông hơn, tôi thấy dường như ai cũng nhắc đến công đức ông với lòng kính trọng một cách gần như tuyệt đối. Ngay như ông Vương Hồng Sển khí phách Nam Bộ ngang tàng vậy, lớn hơn ông Nguyễn những tám tuổi mà cũng thừa nhận trong đời chỉ quỳ lạy trước linh cữu có ba người, đó là song thân ông Vương, còn người thứ ba là ông Nguyễn.[8]

Nhìn chung, ông Nguyễn Hiến Lê có công rất lớn trong việc truyền bá những tinh hoa tư tưởng đông tây, đặc biệt là những tri thức có tính cách thực hành và lối sống văn hóa mới cho những người cùng thời và nhất là cho thế hệ trẻ. Nhiều người nhận rằng nhờ có ông chỉ vẽ mà họ đỡ lúng túng rất nhiều khi bước chân vào đời, nắm vững phương pháp làm việc, học tập và xây dựng được một quan niệm tương đối ổn định về cuộc sống.

Nhận xét của người đời về nhà văn Nguyễn Hiến Lê như vậy hẳn phải khách quan, vì hầu như không thấy có ý kiến phản biện, của cả trong Nam lẫn ngoài Bắc. Nếu cố tìm ở ông một chỗ gì thiếu thiếu trong sự nghiệp văn chương, thì có lẽ là chỗ  ông chỉ giỏi bình luận, nhận xét tinh tế về thơ, văn thôi chứ không có sở trường sáng tác. Quyển tiểu thuyết duy nhất Con đường thiên lý (viết xong năm 1972, NXB Long An 1990) của ông không thành công lắm và cũng ít được nhắc nhở; ông có khả năng giới thiệu kiến thức, tư tưởng một cách siêu đẳng trên cơ sở tổng hợp đông tây kim cổ nhưng vẫn chưa thể gọi được là một nhà tư tưởng độc lập có lý thuyết riêng. Điều này nếu cố vạch ra cho có vẻ khách quan hơn thì cũng không làm hạn chế tí nào phần đóng góp mà ông đã làm được, vì ông đâu phải nhà thơ hay nhà sáng tác tiểu thuyết; còn nói về phương diện lập thuyết, chẳng những ông không có cao vọng mà trong suốt bốn ngàn năm văn hiến của ta cũng đâu dễ kể ra được một người.

Tuy nhiên, dường như người ta thường chỉ chú ý đến Nguyễn Hiến Lê như một học giả, một nhân vật có nhiều thành tích xuất sắc về phương diện học thuật, một con người của sách vở, mà ít ai nhấn mạnh đầy đủ đến khía cạnh ông là một trí thức đầy trách nhiệm thể hiện ở thái độ yêu nước thương dân chân thành, lúc nào cũng bận bịu việc đời, trăn trở với những nỗi thăng trầm của dân tộc cũng như về những vấn nạn của thế giới mà số phận của dân tộc không thể tách rời. Ngay như một người tri kỷ của ông là Châu Hải Kỳ trong quyển sách viết riêng về ông (quyển Nguyễn Hiến Lê, cuộc đời và tác phẩm, NXB Văn Học, 1993) cũng chỉ tập trung giới thiệu, phân tích phần sự nghiệp văn chương là chính.

Tất nhiên, chỉ với phần đóng góp lớn cho sự nghiệp giáo dục thế hệ trẻ không thôi, như mọi người nhận thấy, Nguyễn Hiến Lê cũng đã thể hiện vai trò, trách nhiệm của người trí thức trong xã hội. Điều rõ nét hơn là nhịp đập trái tim của ông  luôn gắn liền với thời cuộc và những nỗi âu lo của cuộc sống, thể hiện bàng bạc kiên nhẫn và xuyên suốt trên từng trang viết của cả cuộc đời mình. Ông tuy có lặn hụp trong sách vở nhưng không đắm đuối để cho chữ nghĩa làm “tha hóa” đến quên mất những trách nhiệm hiện thực đối với cuộc sống đầy gian truân bấp bênh trục trặc của đồng bào đồng loại. Bởi vậy hình như ông không thích nói suông hoặc tranh luận những điều lặt vặt để phô trương vẻ hơn kém trong trận bút trường văn, mà chỉ viết những gì cảm thấy cần thiết cho sự tiến bộ xã hội. Văn ông nói chung bình dị ít gọt giũa nhưng bút lực thường trở nên mạnh mẽ hoạt bát, giọng thiết tha hùng hồn mỗi khi đề cập đến tổ tiên ông bà, đến một phong trào yêu nước, thậm chí khi biểu lộ xúc cảm bình thường trước một cảnh đẹp bình dị của quê hương, đất nước, một địa danh, một con người, một kỷ niệm... Quyển Đông Kinh nghĩa thục (1956) của ông đọc hấp dẫn như tiểu thuyết, có thể coi là một tập ký sự lịch sử có tác dụng giáo dục tiêu biểu, nhờ được viết với một tình cảm tôn kính cổ nhân và yêu nước nồng nàn mà truyền được nhiệt huyết của thế hệ sĩ phu lớp trước cho thế hệ trẻ. Loại sách biên khảo triết lý của ông cũng thường có chủ ý nhất định, hướng vào việc giới thiệu những đề tài có giá trị ứng dụng vào thực tiễn xã hội, như cuốn Nho giáo một triết lý chính trị (1958) chẳng hạn, mà ta có thể xem như một bản lược đồ về phương pháp, kinh nghiệm trị dân theo quan niệm Khổng học. Phần lớn, nếu không muốn nói là tất cả, những bản dịch tiểu thuyết của ông đều có giá trị lớn về mặt giáo dục, đề cao tình yêu quê hương và chủ nghĩa nhân bản (có thể kể: Chiến tranh và hòa bình của Léon Tolstoi, Kiếp người của Somerset Maugham, Khóc lên đi ôi quê hương yêu dấu của Alan Paton, Quê hương tan rã của Chinua Achibe, Chiếc cầu trên sông Drina của Ivo Andritch, Mùa hè vắng bóng chim của Hàn Tú Anh...).

Dù chưa thiết lập kỹ càng một định nghĩa vốn rất không dễ về người trí thức, chúng ta cũng khó hình dung một người trí thức mà lại chỉ biết có mình trong chuyện thăng tiến tạo lập sự nghiệp để chiếm lĩnh những vị trí đặc quyền trong xã hội về tiền tài danh vọng mà không quan thiết gì đến những khó khăn trục trặc của đồng loại, trước nhất là của cộng đồng những người gần gũi mình nhất, đã nuôi dưỡng đùm bọc mình cho tới khi khôn lớn. Xét riêng về phương diện thăng tiến trong nghề nghiệp thì nhà văn Nguyễn Hiến Lê cũng là một người thành đạt, tuy nhiên ông không chuộng hư danh phù phiếm hoặc an nhiên hưởng thụ thành quả, đánh mất mình, trái lại lúc nào cũng sống giản dị lo toan, tìm cách gióng lên tiếng nói trung thực tự đáy lòng để mong vớt vát được phần nào cho tình trạng xã hội đã khá suy bại đương thời. Có lẽ vì vậy nên mặc dù rất không ưa chính trị và không tham chính, ông vẫn phải nói hoài viết hoài dần dần lên đến trên ba trăm bài báo có tính thời sự liên quan đủ các mặt chính trị, kinh tế, văn hóa, giáo dục, xã hội...; tựu trung mặt nào ông viết trong loại này cũng không khỏi có dính dáng ít nhiều đến chính trị, bởi một lẽ dễ hiểu là mọi mặt trì trệ trong đời sống xã hội nếu có ở mọi thời đều phải liên quan đến trách nhiệm của kẻ cầm quyền. Nhưng điểm đặc biệt là tất cả những bài ông viết đều không mang dấu ấn của động cơ cá nhân hay có tính đại diện cho bất kỳ phe phái nào, cũng không chỉ trích cá nhân nào trong tầng lớp cầm quyền đương thời, mà chỉ dựa trên lương tri và kiến thức với tâm tình độ lượng thiết tha để phân tích vấn đề một cách khách quan tinh tường nhằm góp phần xây dựng những chính sách vĩ mô dài hạn mang lại lợi ích cho quần chúng.

Khi viết thể loại chính luận, do không có tư tâm tư kỷ nên lời ông thường trung thực mạnh mẽ, đôi khi gay gắt, phẫn nộ, đả thẳng vào các thói tệ hại của nhà cầm quyền, nên bài viết khi đăng ra thường bị đục bỏ nhiều chữ nhiều đoạn do chế độ kiểm duyệt báo chí của hệ thống thông tin lúc bấy giờ. Mặc dù đôi khi không thể không gay gắt trong cách bày tỏ nhưng thái độ của ông căn bản vẫn luôn ôn hòa, nhũn nhặn và xây dựng một cách thấu tình đạt lý chứ không bao giờ nói càn theo kiểu chỉ trích vô điều kiện thiếu trách nhiệm để thỏa mãn tự ngã. Về điểm này có lần ông đã minh thị trong một bài viết: “... Tôi muốn bàn qua về thái độ chúng ta đối với chính quyền. Tôi nghĩ rằng cái thú nhất của người cầm bút là được độc lập, và cái vinh dự lớn nhất của họ là giúp được chút ít gì cho quốc dân. Muốn giữ được độc lập và giúp được quốc dân thì nên ở ngoài chính quyền, đứng ở cương vị đối lập với chính quyền. Đối lập không nhất định là chỉ trích, lại càng không có nghĩa là đả đảo. Đối lập là một cách kiểm soát, hợp tác hữu hiệu nhất và nghiêm chỉnh nhất. Ta không lệ thuộc chính quyền thì mới dám nói thẳng với chính quyền và chính quyền mới chú ý tới lời nói của ta... Chúng ta còn phải tiếp tục tranh đấu cho được tự do ngôn luận... Muốn thành công thì một mặt chúng ta phải coi chừng những kẻ muốn bịt miệng chúng ta, mặt khác phải có thái độ đứng đắn. Chính quyền có điều đáng khen thì ta khen, chứ không nịnh; chính quyền lầm lẫn thì chúng ta thẳng thắn nhận định với những lý lẽ vô tư và vững vàng, những lời nhã nhặn và minh bạch. Chúng ta vì quốc gia mà xây dựng. Tất nhiên có những lúc ta phải tỏ nỗi bất bình – chẳng phải của riêng ta mà của quốc dân – chẳng hạn với những kẻ bán nước, hút máu mủ của dân; lúc đó giọng ta có thể gay gắt nhưng lòng ta không có chút căm thù cá nhân. Chúng ta đả một thái độ, một chính sách, chứ không đả một cá nhân...” (“Bọn cầm bút chúng ta làm được những gì lúc này?”, Mấy vấn đề xây dựng văn hóa, NXB Tao Đàn, Sài Gòn, 1967, tr. 167-168.)

Ở bài viết có đoạn vừa dẫn trên, ông đặt rõ vấn đề trách nhiệm của giới nhà văn trước thời cuộc. Lúc bấy giờ là năm 1967, chiến tranh đang hồi ác liệt, xã hội miền Nam đang sa sút trầm trọng nhiều mặt, tiếng nói của người trí thức trở nên lạc lõng, khiến tâm tư ông cũng có phần chao đảo: “Người cầm bút nào lúc này mà chẳng có nhiều buồn tủi rằng tất cả những cái mình viết ra đều là bá láp hết, chẳng có một tác động gì cả, rằng mình gần như vô dụng, may mắn lắm là khỏi đánh đĩ với cây viết...”. Theo ông trong số năm nhu cầu, mục tiêu căn bản của người dân lúc đó (gồm: hòa bình, chủ quyền, tự do dân chủ thực sự, mức sống tối thiểu của con người, và kiến thức tối thiểu của một công dân) thì nhà văn hay người trí thức chỉ có thể đóng góp cho phần mục tiêu sau cùng (giúp nâng cao kiến thức tối thiểu của một công dân); tất cả những mục tiêu còn lại đều hư ảo đành phải chịu bó tay bất lực hết. Và ông hô hào để làm được điều đó, trước hết người cầm bút phải tìm cách san bằng cái hố ngăn cách giữa mình với đại đa số nhân dân lao động phần lớn trình độ còn thấp kém chưa thể hưởng thụ được thứ văn chương xa hoa tách rời cuộc sống thực.

Mặc dù đã có phần nao núng, ngờ vực vai trò của người trí thức trong thời loạn, ông không nỡ ngừng bút mà vẫn tiếp tục viết để hô hào, cảnh tỉnh đồng bào về những việc cần nghĩ, cần làm, chuẩn bị cho tương lai lâu dài, và như ông thường nói, "khi hòa bình lập lại". Căn cứ trên tất cả những gì Nguyễn Hiến Lê viết, người đọc thấy ông dường như không quan trọng vấn đề ý thức hệ, nên ở vùng “quốc gia” mà ông cũng không hề có ý kiến “chống cộng”; trái lại ông thường chê trách các chính quyền độc tài, đặc biệt như thời Ngô Đình Diệm mà ông gọi là “Ngô triều”; với các nước Âu Mỹ, nhất là Mỹ, ông luôn luôn cảnh giác người dân phải thận trọng, và cho rằng chế độ thực dân trên thực tế vẫn còn tồn tại, lẩn quất đó đây dưới những hình thức mới. Với ông, chỉ có vấn đề phúc lợi của dân chúng là quan trọng trên hết, chính quyền chỉ phụ thuộc và nhất thời. Khi tự phát biểu về nhân sinh quan, phần nêu chính kiến ông nói: “Làm nhà văn thì phải độc lập, không nên nhận một chức tước gì của chính quyền.” Rồi ông đi vào chi tiết hơn: “Tôi khuyên con cháu đừng làm chính trị, nhưng nếu làm thì luôn luôn phải đứng về phía nhân dân... Một xã hội văn minh thì nhà cầm quyền không đàn áp đối lập; cùng lắm chỉ có thể ngăn cản họ để họ đừng quấy rối thôi, tuyệt nhiên không được tra tấn họ. Phải tuyệt đối tôn trọng chính kiến của mọi người... Một xã hội mà nghề cầm bút, nghề luật sư không phải nghề tự do thì không thể gọi là một xã hội tự do được.” (Hồi ký Nguyễn Hiến Lê, NXB Văn Học, 1993, tr. 553.)

Tính cách trí thức của nhà văn Nguyễn Hiến Lê còn thể hiện ở chỗ ông luôn luôn nhìn xa trông rộng, đặt vấn đề gì cũng dựa trên cơ sở văn hóa khoa học vững chắc thu thái được từ kiến thức kinh nghiệm của muôn phương để định ra chiến lược phát triển dài hạn. Vấn đề giáo dục ông đã đặt ra một cách khẩn thiết từ năm 1953 với quyển Thế hệ ngày mai (NXB Phạm Văn Tươi) vì thấy đây là chuyện quyết định cho vận mệnh của cả dân tộc trong tương lai. Quan điểm của ông nhờ sự nghiên cứu thấu triệt và có lẽ một phần nhờ ảnh hưởng đạo trung dung của Nho giáo nên bao giờ cũng trầm tĩnh, đúng mực chứ không nông nổi xu thời. Giai đoạn trước năm 1975, điều kiện thông tin còn hạn chế hơn bây giờ nhiều, thế mà ông đã thu thập tài liệu rất đầy đủ để giới thiệu ra cho đồng bào biết rõ những biến chuyển quan trọng trong tình hình thế giới.

Theo chỗ tôi biết, tất cả những vấn nạn của thế giới mà bây giờ chúng ta gọi là những vấn đề toàn cầu như nạn nhân mãn, tình trạng ô nhiễm môi trường, nguy cơ cạn kiệt tài nguyên, hố ngăn cách giàu nghèo giữa các dân tộc... đều được ông (và hình như chỉ có mình ông) đưa ra giới thiệu đầy đủ và đánh động một cách nhiệt thành, tập trung trong quyển Những vấn đề của thời đại (tháng 7-1974) và một số bài báo khác. Trước đó khá lâu, trong cuốn Một niềm tin (1965), ông đã dự báo được hầu hết những điểm quan trọng về xu thế phát triển của thế giới để từ đó định ra hướng phát triển của dân tộc, đến nay đọc lại vẫn còn hợp thời để tham khảo. Theo ông: “Ta phải tùy hoàn cảnh, tài nguyên thiên nhiên, mức tiến hóa xã hội, khu vực ảnh hưởng của nước mình... mà tạo lập một nền kinh tế thích hợp với nước mình, chứ không nên bắt chước Âu Mỹ... Dân tộc mình nghèo thì phải sống theo lối nghèo, đừng đua đòi Âu Mỹ trong giai đoạn hiện tại, chúng ta chỉ nên nhắm mục tiêu này: làm cho dân đừng đói rét, đâu cũng có đủ thuốc uống. Và đồng thời làm sao giảm lần lần được sự bất công trong xã hội. Muốn vậy phải rút bớt mọi tiêu pha không cần thiết.” (Để tôi đọc lại, NXB Văn Học, 2001, tr. 228.)

Đến tháng 1-1975, bấy giờ thời cuộc đã biến chuyển quyết liệt, trong loạt bài “Nhân loại lâm nguy” đăng trên tạp chí Bách khoa, một lần nữa ông lại tha thiết đánh động tình trạng nguy cơ toàn cầu, giới thiệu hai bản báo cáo mà cũng là cảnh cáo đầu tiên của nhóm Câu lạc bộ La Mã (Club de Rome) về những vấn đề liên quan. Trong phần kết mà sau này (năm 1978) ông cho tuyển lại dưới nhan đề “Chúng ta phải làm gì?” trong tập Để tôi đọc lại (đến năm 2001 mới xuất bản), ông đã trên cơ sở phân tích những biến chuyển của tình hình thế giới mà nêu lên một loạt đề nghị từ đường lối phát triển tổng quát đến một số vấn đề liên quan các lãnh vực giáo dục, y tế, chính trị, xã hội (hố phân cách giàu nghèo, hạn chế sinh sản)... Ông lặp lại một quan điểm cơ bản đã nêu lên từ mười năm trước trong cuốn Một niềm tin: “Đừng nhất thiết cái gì cũng bắt chước Âu Mỹ, đừng theo đúng con đường họ nữa.” Rồi ông kết luận: “... Điều quan trọng nhất  là chúng ta phải thay đổi nhân sinh quan, xét lại quan niệm về hạnh phúc, định lại các giá trị và mục tiêu... Hạnh phúc của con người không phải ở chỗ có một lợi tức bằng Mỹ hay hơn Mỹ. Không có gì sai và vô lý bằng lấy lợi tức đo sự văn minh và hạnh phúc của một dân tộc... Dân tộc chúng ta cứ tự vạch một đường lối, phát triển riêng, chẳng cần phải bắt chước ai hết, chẳng cần phải mong theo kịp nước này hay nước nọ." (Để tôi đọc lại, sđd., tr. 234-236.)

Cách nay ba mươi năm mà chỉ một mình ông phát biểu được những lời đó, mãi đến nay hầu như cũng không ai chịu nêu lên những ý kiến tương tự khi bàn về hướng đi của dân tộc Việt Nam, tôi cho rằng ông Nguyễn Hiến Lê là một bậc minh triết có nhiều tiên kiến nhưng hơi bị lạc lõng cô độc giữa chợ đời.

Thời nào cũng vậy, các tầng lớp đặc quyền cũng vịn vào hai chữ “phát triển” để lạm dụng; họ lấy cớ vì lo cho dân tộc bị thua kém thế giới mà bày ra hết kế hoạch này đến dự án nọ, kỳ thật chỉ là để rút rỉa chứ ít khi đạt được tính khả thi như mong muốn. Ngày nay, tạm thời bỏ qua những phần tử lạm dụng xà xẻo đất nước, trong vấn đề phát triển kinh tế-xã hội, vì mong muốn bứt phá tình trạng lạc hậu mà không ít người có thiện chí trong chúng ta cũng thường quen tìm những giải pháp dễ dãi bằng những công thức có sẵn đã được nghe nói, nhất là có khuynh hướng hô hào chạy theo những nước tiên tiến trong một tâm thái luôn luôn sợ bị tụt hậu, mà không chịu nghĩ mình làm như thế là nhằm đạt tới những mục tiêu gì xứng đáng, cho ai, có bảo đảm mang lại sự bình yên hạnh phúc cho đại đa số quần chúng hay không. Hơn thế nữa, trong điều kiện của quốc nạn tham nhũng và nhân tâm ly tán như hiện tại, mọi sự phát triển thiếu chuẩn bị về nền tảng con người thường chỉ có thể dẫn tới khả năng băng hoại ngày càng trầm trọng hơn, và trở thành cái cớ cho một số kẻ gian tham lợi dụng. Vấn đề hiện nay là lấy lại bình tĩnh, cân nhắc nên ưu tiên cho những mục tiêu trọng tâm nào. Nếu trình độ phát triển kinh tế có đôi phần tụt hậu thật sự so với vài nước khác có cùng mức khởi điểm thì điều đó cũng không quan trọng, vì vấn đề cốt lõi là làm sao cho xã hội phát triển có trật tự hơn, dân chúng được sống vui vẻ hạnh phúc hơn nhờ có sự công bằng và tin tưởng ở tương lai..., chứ không phải nhắm mắt chạy theo cho được các nước tiền tiến. Trong chiều hướng đó, thiết tưởng nên đặt ra những chỉ tiêu phát triển chậm vừa phải, thà ít mà tốt, chứ không phải người ta vi tính hóa thì mình cũng vi tính hóa, người ta thiết lập chính phủ điện tử thì mình cũng thiết lập chính phủ điện tử..., và phải hướng mục tiêu phát triển vào việc phục vụ cho phúc lợi của quảng đại quần chúng, trong đó nông dân và nhân dân lao động nghèo là đối tượng chủ yếu.

Với tính cách của người trí thức luôn băn khoăn trăn trở và ý thức trách nhiệm trước tiền đồ dân tộc, ông Nguyễn Hiến Lê còn thường tổng duyệt lại những kinh nghiệm lịch sử, phân tích các mặt ưu khuyết điểm của phương đông, phương tây rồi dựa trên thực tế văn hóa của nước mình để đề xuất việc nào nên làm, việc nào nên tránh, rồi viết lại như những lời tha thiết dặn dò. Trong bài “Con đường hòa bình” (sau có in thành một tập sách nhỏ, rồi tuyển lại thêm lần nữa trong tập Để tôi đọc lại), ông lại nhắc: “Cái tai hại của chúng ta là có mặc cảm tự ti, tủi rằng cái gì mình cũng kém người, rồi mù quáng bắt chước người, chỉ mong theo gót được người, không dám có một ý muốn riêng của mình... Đã đến lúc chúng ta phải tư tưởng lại... Phải nhận cái thực trạng của mình, cái hoàn cảnh của thời đại, của thế giới... Trước hết chúng ta phải gột hết những nhiễm độc của phương tây mà trở về tinh thần bao dung, bất đồng nhi hòa của tổ tiên...”. Cái ông gọi “nhiễm độc” chính là thói bất bao dung, kỳ thị, tham quyền tham lợi của phương tây mà hễ còn thì thế giới sẽ không bao giờ tránh được sự ly tán, chiến tranh, và hố ngăn cách giàu nghèo quá đáng..., đúng như chúng ta thấy đang diễn ra trong tình hình bất ổn của thế giới hiện nay.

Ngoài những vấn đề quốc kế dân sinh hệ trọng có tầm chiến lược như đã giới thiệu sơ lược ở trên, Nguyễn Hiến Lê còn viết hàng trăm bài báo đóng góp ý kiến cho nhiều vấn đề cụ thể quan trọng khác, mà vấn đề nào ông cũng đề cập một cách thấu đáo tinh tường, đặc biệt liên quan đến lãnh vực văn hóa giáo dục. Một số bài viết quan trọng ông đã cho gom in thành tập Mấy vấn đề xây dựng văn hóa (1967), mà bây giờ đọc lại, tức là sau ba mươi sáu năm, tôi thấy vẫn hoàn toàn hợp thời và có giá trị tham khảo thiết thực.

Nhiều người quá khen cho ông Nguyễn Hiến Lê là một nhà trí thức tầm cỡ mẫu mực. Riêng tôi chỉ nghĩ ông như một người trí thức chân chính, thể hiện ở phong cách sống và làm việc tận tâm trung thực, đem sự hiểu biết của mình song song phục vụ bản thân còn phục vụ cho đời.

Hai chữ “mẫu mực” thường không nói đúng lên một ý nghĩa gì xác thực, nếu không muốn nói có khi còn giả dối nữa; còn chữ “nhà” chỉ thích hợp để chỉ nhà văn, nhà khoa học..., không thích hợp khi dùng cho người trí thức hay người yêu nước. Vả chăng, bản chất của người trí thức gắn liền với đức khiêm cung; lương tâm trí thức và lòng tự trọng khiến cho người trí thức chân chính cảm thấy ngần ngại khi được đời quá tôn vinh sùng bái hoặc gán cho những danh hiệu hoa mỹ này khác mà không sát hoàn toàn với sự thực. Hơn thế nữa, ông Nguyễn Hiến Lê cũng không thể là một người trí thức toàn diện hoàn hảo, theo nghĩa đạt đủ mọi thứ tiêu chuẩn. Có người trách trong lãnh vực tư tưởng, ông chỉ chuyên tâm nghiên cứu Nho giáo mà bỏ qua một số học thuyết lớn khác (như đạo Phật, đạo Ky-tô, các trào lưu triết học phương tây, chủ nghĩa Mác...); ông chỉ làm việc trong tháp ngà mà không dấn thân vào những công việc cụ thể của quần chúng...

Những lời trách đại loại như trên, nếu có đúng cũng chỉ đúng một phần khi đứng từ một quan điểm khác để đánh giá, vì mỗi người đều chỉ có quyền chọn lựa một cách thế tồn tại và hoạt động ở đời, được một phần hẳn phải mất một phần, ngay trong sự hưởng thụ cũng vậy. Người bận bịu cho những việc có tính cách phong trào khó viết được nhiều sách, cũng như người trực tiếp tham gia công tác cho nhà nước, hưởng bổng lộc nhà nước thì khó giữ được tinh thần khách quan độc lập... Duy có điều, do quá tôn trọng nguyên tắc lề lối sinh hoạt để đảm bảo sức khoẻ và công việc, suốt mấy mươi năm liền chỉ ngồi nhà đọc sách viết sách, tôi ngờ rằng kiến văn của ông Nguyễn Hiến Lê cũng có phần hạn chế trong chốn sách vở mà thiếu sự thâm nhập thực tế sinh động của đời sống vốn rất đa dạng, thành ra có thể ông hiểu đời qua sách vở, tiểu thuyết chứ không hiểu thấm trực tiếp hết những lẽ và nỗi ngoắt ngoéo khó khăn của cuộc nhân sinh hoan lạc nhưng cũng đầy thống khổ, phức tạp.

Một bạn tri kỷ của ông Nguyễn Hiến Lê đã tìm cách biện hộ cho ông: “Không xông xáo tham dự trực tiếp vào mọi sinh hoạt, công tác xã hội, không thấy mặt ông ở nơi ‘trọng thể’, hội hè đông đảo... nhưng không có vấn đề nào cấp thiết liên quan đến đến công cuộc cải tiến dân sinh, xã hội... mà không có những bài viết thiết thực kịp thời của ông để bày tỏ quan điểm của mình một cách minh bạch hay góp ý kiến xây dựng hết sức khách quan và thẳng thắn với chính quyền, với các giới tổ chức liên hệ. Những loạt bài về thanh niên, về chương trình học, thi cử, đào tạo giáo chức, cách mạng giáo chức, về tâm lý sinh viên xuất ngoại với những biện pháp thích nghi hầu cứu vãn tình trạng trước ‘nguy cơ xuất não’, về xuất bản sách báo, kiểm duyệt... chứng tỏ rằng khi cần nói thẳng thì ông không ngần ngại nói ngay lên sự thật, nói lên cảm nghĩ chống đối của mình, song vẫn chân thành, có tinh thần xây dựng, không đả kích cá nhân, thành ra không ai làm khó dễ ông. Trên công việc làm, ông tiêu biểu cho hạng người cần mẫn, siêng năng, nói ra là tin cậy được...” (Châu Hải Kỳ, sđd., tr. 72-73.)

Giả định có thể đồng ý thêm một số phân tích như trên, có lẽ người đời cũng không cần đòi hỏi thêm gì ở nhân vật đã đáng kính trọng này, khi xét trên phương diện ông Nguyễn Hiến Lê là một người trí thức chân chính, có cuộc sống thanh bạch và đóng góp được ngần ấy những lợi ích cho cuộc sống. Để tạm kết luận về người trí thức quá cố Nguyễn Hiến Lê, tôi xin mượn đoạn định nghĩa sau đây của Viện sĩ Viện Hàn lâm Khoa học Liên Xô Dmitri Sergeievich Likhachov (1906-1999) để khẳng định thêm đôi chút về ông: “Theo kinh nghiệm đường đời của tôi, trí thức là những người tự do về thế giới quan, không bị phụ thuộc vào những sức ép về kinh tế, đảng phái, nhà nước, không chịu một bổn phận nào về tư tưởng. Nguyên tắc chính của tính trí thức là sự tự do về trí tuệ, sự tự do như một phạm trù đạo đức... Tôi muốn nói rằng một nhà bác học chưa chắc đã phải là trí thức. Họ không còn là trí thức khi quá chú mục vào chuyên môn của mình mà quên mất ai sử dụng thành quả lao động của mình và sử dụng như thế nào. Khi đó, do theo đuổi những lợi ích chuyên môn, họ đã coi nhẹ lợi ích đồng loại và những giá trị văn hóa...”.

TRẦN KHUYẾT NGHI

Tháng 8-2003

*

*        *

MỘT ÍT KỶ NIỆM VỀ BÁC NGUYỄN HIẾN LÊ

lê minh đức

1

Tôi quen với bác Nguyễn Hiến Lê nhờ báo Đại đoàn kết. Ngay từ số báo đầu tiên, năm 1976, bác là một trong danh sách những người được mời cộng tác thường xuyên cho báo, với cái tên “Học giả Nguyễn Hiến Lê”. Theo tôi biết, bác là một trong số trí thức miền Nam lúc bấy giờ được mời tham gia viết cho tờ báo của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam. Và việc đó là nhờ công của anh Hai Khuynh, tức anh Nguyễn Huy Khánh, lúc đó là Phó Tổng biên tập của báo Đại đoàn kết. Anh Hai Khuynh là người quen biết bác Lê từ lâu, lúc anh còn rất trẻ, đã là tác giả một công trình nghiên cứu, theo tôi nhớ là Khảo về tiểu thuyết Trung Hoa và bác Lê đã viết bài tựa  cuốn sách đó. Như vậy duyên văn học của hai người đã bắt đầu hai chục năm trước. Tôi chắc là ngay khi đó, bác Lê cũng biết phong thanh anh Hai Khuynh là một cán bộ “nằm vùng” của cách mạng. Sau này viết Hồi ký, bác Lê có nhắc đến nhà văn Nguyễn Huy Khánh và cho biết anh là một trong những cán bộ cách mạng đến thăm bác đầu tiên ngay sau khi Sài Gòn được giải phóng, và đánh giá anh rất cao: “Đối với tôi, ông thành thực, cởi mở.” Theo tôi nghĩ, chính anh Hai Khuynh là người đã đề nghị mời bác Lê tham gia viết báo Đại đoàn kết.

Khỏi phải nói, bác Lê đối xử với anh Hai Khuynh rất thân mật và, về lâu về  dài, chính tôi là người đã thừa hưởng sự thân mật đó. Anh Hai Khuynh đưa tôi đến nhà bác Lê ở đường Kỳ Đồng, anh Hai gọi bác bằng anh, tôi gọi bằng bác, theo cách người Bắc hay gọi người lớn hơn mình. Trao đổi ý kiến về thời sự, về học thuật, tôi nhường lời cho anh Hai Khuynh nói, tôi ngồi nghe, mục đích tìm hiểu về tình hình sinh hoạt và con người Sài Gòn trong thời gian qua, vì mặc dầu tôi sinh trưởng ở Sài Gòn, nhưng xa cách thành phố quá lâu. Ngay từ đầu, tôi thấy bác Lê rất dễ nói chuyện, cởi mở và thân mật. Tôi nhớ bác thường tiếp khách ở phòng khách dưới tầng trệt, nhưng sau vài lần tiếp xúc bác mời chúng tôi lên lầu để giới thiệu sách. Thật ra thì sách của bác không chỉ cất đầy từng lầu, mà cả ở cạnh cầu thang lên xuống. Khắp nhà đầy sách, cất trật tự trong các tủ kiếng, bác giới thiệu với chúng tôi từng tủ sách. Và điều làm tôi ngạc nhiên là bác sẵn sàng biếu sách cho bạn bè, những sách do bác viết, và tự xuất bản mà còn lại nhiều bản. Tôi nhớ lần đầu, bác đã ký tặng tôi một cuốn sách về Lịch sử văn minh của Durand. Tôi có hỏi bác xem có còn Đại cương triết học sử Trung Quốc không, vì tôi nghe nhiều người khen cuốn đó và tôi muốn tìm đọc. Bác nói là rất tiếc là sách ở nhà đã hết, nhưng nếu tôi muốn tìm thì bác sẽ giúp, bác viết một lá thư giới thiệu tôi với ông giám đốc trước đây của nhà Cảo Thơm, hiện đang bán sách cũ ở đường Cá Hấp[9], ông ta sẽ bán cho tôi với giá rẻ. Tôi đến đó mua sách, và nhờ thư giới thiệu của bác Lê, ông Cảo Thơm đã nói chuyện với tôi khá thân mật về công việc xuất bản của ông trước đây. Nói chuyện với bác Lê về sách thì còn nhiều, nhưng tôi xin kể một câu chuyện tôi còn nhớ mãi.

Nguyên là sau ngày giải phóng Sài Gòn, tôi có đến thăm một người cậu lâu ngày xa cách. Ông cậu tôi có bằng cử nhân văn chương, và dạy sinh ngữ ở Sài Gòn. Sau mấy giờ hàn huyên, thấy tôi ham học hỏi, cậu mới tặng tôi mấy cuốn sách, trong đó có cuốn Le grand espoir du 20è siècle của Jean Fourastié. Tôi đọc một tuần là xong, nhưng khi tôi muốn tìm những của sách khác của Fourastié, như La civilisation de 1975, Machinisme et bien-être và Pourquoi nous travaillons thì không biết tìm đâu ra. Một dịp đến chơi nhà bác Lê, trong khi dán mũi vào tủ kiếng của bác, tôi thấy cuốn La civilisation de 1975. Tôi hỏi mượn bác cho mượn ngay, với thái độ rất sẵn sàng, và bác còn giới thiệu với tôi gần hết tác phẩm của tác giả Fourastié. Thật là một bất ngờ lớn đối với tôi, vì tôi không ngờ tìm được nhiều sách tôi vẫn tìm kiếm một cách dễ dàng như vậy. Tôi thấy hình như bác Lê cũng có phần nào ngạc nhiên, vì chắc ít có ai mượn loại sách này của bác.

Nhiều tháng sau, khi tôi trả cho bác cuốn sách cuối cùng, bác bất ngờ hỏi tôi: “Anh thấy ông này thế nào?” Tôi trả lời: “Mặc dầu tôi biết có một số người chỉ trích ông nhưng tôi cho rằng ông là một người honnête.” Bác nắm tay tôi, bất ngờ nói: “Anh là tri kỷ của tôi.” Tôi trả lời bác như vậy là có lý do. Tôi nghe có người phê bình Fourastié là một người theo thuyết “kỹ trị”, tôi không hiểu nói như vậy là ý gì, nhưng tôi đọc sách của ông, tôi thấy ông là một nhà khoa học lương thiện, theo nghĩa một nhà trí thức trung thực tin vào những điều mình nói, thấy đúng nói đúng, thấy sai nói sai. Nhưng rất tiếc là những tài liệu về quá khứ của ông rất phong phú, nhưng những dự kiến của ông thì không thực tế, bị thời gian phủ nhận, nhưng đó là vấn đề khác. Tôi nghĩ là bác Lê cũng có nghe những lời phê bình đó và bác cũng không đồng ý, nên khi nghe tôi khen Fourastié, bác mới thấy gặp người “tri kỷ”. Sau đó, tôi có thuật chuyện này cho anh Hai Khuynh nghe, anh cười mà không nói gì.

Có lần bác Lê lại hỏi tôi: “Sao anh không viết đi?” Tôi trả lời là tôi đang làm báo, rất bận rộn và hay bị đột xuất chứ không chủ động được thời gian như làm sách, chứ tôi cũng muốn lắm. Tôi tính là khi nào về hưu ở báo, thì sẽ viết. Bác cười, hỏi: “Bao giờ?” Ý bác muốn nói về hưu thì già rồi còn gì.

Lúc đó, tôi không biết rằng do việc đọc Fourastié, bác mới nảy ra ý viết một cuốn sách, nhan đề Một niềm tin: thế giới trong tương lai, Việt Nam trong hiện tại. Cuốn sách đó, nghe nói bán không được chạy lắm, chắc là vì chiến tranh bùng nổ, độc giả không quan tâm đến vấn đề đó nữa, mặc dầu tác giả rất tâm đắc. Nhưng cuốn Một niềm tin cho chúng ta hiểu cách viết sách của bác Lê. Bác là người ham học, mê sách từ nhỏ. Thấy sách nào hay cũng tìm đọc, đọc thấy hay thì ghi chép, lúc đầu  để cho mình học, sau đó vừa ý  thì tìm cách phổ biến cái hay cho người khác, tức là đem xuất bản. Hầu hết, nếu không nói là tất cả, sách của bác đều được viết như vậy. Cuốn Một niềm tin cũng như vậy. Điều đó cũng có nghĩa là đề tài nào tâm đắc, thích thú thì bác mới viết, không thì thôi, không câu nệ cuốn đó lời nhiều hay ít. Có một lần, tiễn anh Hai Khuynh và tôi ra về, bác quàng vai tôi, nói như trần tình: “Tôi làm sách không phải để làm giàu như người ta, sách nào có ích thì tôi làm, có nhiều cuốn bán không chạy tôi cũng làm.” Nghe nói cuốn Một niềm tin mà bác rất tâm đắc, in 2000 cuốn mà bán sáu bảy năm mới hết. Có lẽ vì thế mà sau ngày miền Nam được giải phóng, sách của bác không có cuốn nào bị cấm, chẳng những được lưu hành mà nhiều cuốn được tái bản, nhờ đó mà độc giả miền Bắc có dịp đọc bác.

2

Một buổi chiều, tôi đến thăm bác Lê, thấy bác đang ngồi viết trên gác. Lần đầu tiên, tôi trông thấy nhà văn Nguyễn Hiến Lê trong tư thế đó. Không như một số nhà văn khác, bác viết sách nhiều như thế mà không bao giờ dùng máy chữ. Trên bàn, có một cái ống kiểu như của người Tàu đựng bút lông, nhưng trong đó không có một cây bút lông nào, mà có khoảng bốn năm cây bút chì, vót sẵn rất nhọn, theo kiểu tôi vẫn thấy công chức ngày xưa hay dùng. Bác viết trên một xấp giấy pơ-luya nhiều tờ nhiều màu khác nhau, lót giấy than, để mỗi lần viết được nhiều bản như người ta đánh máy vậy.

Tôi hỏi bác đang viết gì? Bác trả lời: “Tôi đang viết về Mặc Tử.” Tôi lại hỏi: “In ở đâu?” vì tôi biết là lúc đó các nhà xuất bản do Nhà nước quản lý không in loại sách đó, và nếu có in thì còn rất lâu mới in được. Bác cười trả lời: “Chừng nào in được thì in...” Bác như tin chắc là sách của mình viết, sớm muộn gì cũng sẽ được xuất bản, có thể là sau khi bác qua đời. Tôi nói như thế là có một lần, tôi đem trả sách cho bác, bác bảo: “Thôi anh cứ giữ mà dùng. Tôi sắp chết rồi, giữ làm gì nữa...”

Bác nói giọng đã yếu, không còn mạnh khỏe như mấy lần tôi gặp lần đầu, nhưng còn rất minh mẫn. Lúc đó tôi không ngờ con người đã già yếu đó, luôn luôn bị bệnh bao tử hành hạ đó, trong vòng không đầy mười năm, đã viết và sửa chữa hơn một chục tác phẩm, chủ yếu là về triết học Tiên Tần, mười năm sau khi bác mất đã được xuất bản hàng loạt. Nhưng trở lại lúc khoảng năm 1980, lúc tôi trả mấy cuốn sách cuối cùng cho bác, thì bác ôm cái bao tử đang đau ngồi mà viết, trong tâm trạng không biết bao giờ in được, tôi cho là rất kiên trì, đáng phục.

Thảo nào, bác cứ hay hỏi tôi, ở ngoài Bắc vào, có mang sách gì xuất bản ngoài Bắc thì cho bác mượn. Tôi nói sách của bác đầy cả nhà, bác còn mượn thêm làm gì, bác nói càng có tài liệu thêm càng tốt, biết đâu chừng một cuốn sách mới gợi mình những ý tưởng mới. Tôi nhớ là lần đầu bác hỏi tôi có sách gì về Gogol, Tourgueniev và Tchékhov không, bác đang muốn viết về mấy nhà văn đó. Rất tiếc là ngoài Bắc có học văn học Nga ở đại học mà sách báo ít quá, tôi chỉ có mấy giáo trình của một trường đại học đưa cho bác mượn, không tốt lắm nhưng có còn hơn không.

Cách chừng một năm sau, bác lại hỏi tôi có sách nào về triết học Trung Quốc không, may là lần này tôi có được một số sách dịch của nhà xuất bản Sự Thật, số lượng ít nhưng mà có giá trị hơn lần trước. Đó là những cuốn Bàn về tư tưởng cổ đại Trung Quốc, Hiển học Khổng Mặc, Tư tưởng Lão Trang, v.v... của Hầu Ngoại Lư, Triệu Kỷ Bân, và Đỗ Quốc Tường; cuốn Lão Tử và Đạo đức kinh của Dương Hưng Thuận; cuốn Bàn về Khổng Tử của Quang Phong và Lâm Duật Thời với một số cuốn khác. Đó là tất cả “gia tài” triết học Trung Quốc của tôi lúc đó, tôi mua những năm 1959-1960 ở Hà Nội, giữ nó qua mấy lần bom đạn và mang vào Nam sau ngày giải phóng. Chẳng bù là sau ngày giải phóng, vào Sài Gòn, tôi thấy có rất nhiều sách về văn hóa và triết học Trung Quốc, biên soạn cũng như dịch thuật. Rất tiếc là trong chiến tranh, miền Bắc không có công trình quy mô nào nghiên cứu về văn hóa và triết học Trung Quốc. Tôi không biết số sách ít ỏi của tôi có góp thêm được gì vào trí óc của một học giả đã biên soạn bộ Đại cương triết học Trung Quốc không. Mấy tháng sau, khi bác trả sách, tôi lại hỏi: “Bác đọc thấy thế nào?” bác chỉ trả lời: “Tôi tán thành cách họ đánh giá Khổng Tử.” Bác Lê không nói về các cuốn khác, nhưng trả lời như vậy là bác đã đọc rất kỹ. Việc đọc kỹ của bác còn để lại dấu vết trong tất cả sách tôi cho bác mượn. Cuốn nào cũng có dấu bút chì ở bên cạnh nhiều trang sách. Tôi tò mò xem bác Lê đánh dấu những gì trong sách. Tôi thấy, trước hết, là bác gạch dưới tên các tác giả và tác phẩm của Trung Quốc (chắc là để tiếp tục sưu tầm?), tất cả đều được gạch dưới; sau đó là đánh dấu những ý chính của từng tác giả, nhất là những đoạn có tranh luận, như cuộc tranh luận về Khổng Tử sau ngày Trung Quốc giải phóng (nhưng trước Cách mạng văn hóa) chẳng hạn. Nhiều khi hình như hăng say với cuộc tranh luận, bác ghi luôn ý kiến của mình bên cạnh. Thí dụ, có người nói Khổng Tử không tán thành “sát thân thành nhân”, bác ghi bên cạnh: “Vì như vậy là chết vô ích!”. Tôi hy vọng là những chỗ gạch dưới và đánh dấu bằng bút chì đó cho thấy là mấy cuốn sách của tôi là bổ ích. Sau này, khi cuốn Khổng Tử được xuất bản, tôi thấy bác có kể những sách tham khảo đó. Theo tôi biết, bác còn mượn của nhiều người khác.

Đọc sách của Nguyễn Hiến Lê, tôi thấy thú vị về lối viết bình dị và thân mật. Đọc sách cảo luận của bác, tôi không thấy như đứng trước một ông thầy giảng bài mà cảm thấy như ngồi quanh ấm trà, với một người bạn tâm tình. Tôi nói như vậy vì tôi thấy bác Lê có một đặc điểm thường bộc lộ bản thân qua tác phẩm của mình, không ẩn mình như nhiều tác giả khác. Thí dụ như trong cuốn Đại cương văn học sử Trung Quốc chẳng hạn, khi kể chuyện các nhà thơ Đường, bác không ngần ngại nói thẳng quan niệm sống của mình:

“Nếu tôi là thi sĩ, tôi chẳng mong được thành thi tiên như Lý Bạch hoặc thi thánh như Đỗ Phủ, chỉ xin một chức thi sĩ như Bạch Cư Dị. Mây trắng núi xanh đẹp thật, song độc tọa mà ngắm thì cũng buồn, cưỡi hạc ngồi bên đào nguyên, thú thì có thú, song ngày trên tiên dài quá; còn suốt đời mà vác cái thánh giá như Đỗ Phủ, con vì đói mà chết, chính thân mình cũng vì đói mà lả, thì cảnh ấy ai mà cầu! Vâng, tôi không muốn như Lý, như Đỗ, chỉ muốn như Bạch Cư Dị...”

Như Bạch Cư Dị là như thế nào, chính bác Lê tả:

“Bạch sung sướng suốt một đời. Sinh vào nhà nghèo nhưng được yên ổn học tập. Ông kể rằng hồi 6-7 tháng, chưa biết nói mà đã biết mặt chữ ‘chi’ và ‘vô’; lên năm tuổi bắt đầu học làm thơ.

“Ông theo cả ba đạo Khổng, Lão, Phật, lúc hưu trí, ông cùng vài vị hòa thượng mặc áo trắng, chống gậy trúc, đi du ngoạn ở Hương Sơn, nên có tên hiệu là Hương Sơn cư sĩ. Ngay từ hồi làm quan, ông đã ưa thú thanh nhàn, phong lưu, cất một ngôi nhà đọc sách ở Lạc Dương, có hoa, có trúc, có đá, có hồ, nuôi một thị nữ trẻ đẹp, vừa múa khéo, vừa ca hay...”

Bác viết những dòng này vào khoảng 30-40 tuổi, khi viết Đại cương văn học sử Trung Quốc, không biết khi tổng kết cuộc đời, bác thấy mình  đã thực hiện được mấy phần giấc mộng đẹp đó. Người đọc thường gặp khá nhiều trường hợp tự bạch như vậy. Tôi xin dẫn thêm một trường hợp khác: Cuốn Khổng Tử của bác  kết thúc một cách khá tiêu biểu cho phong cách của Nguyễn Hiến Lê:

“Sử ký của Tư Mã Thiên chép – mà Luận ngữ thì không – những lời than thở của Khổng Tử khi gần mất:

“Núi Thái Sơn sắp sụp,

“Cây thượng lương sắp đổ,

“Bậc triết nhân sắp mất!”

“Rồi ông rớt nước mắt nói lời cuối cùng này với Tử Cống:

“– Thiên hạ loạn từ lâu mà không có một ông vua nào chịu theo lời khuyên của thầy. Thầy sắp đi đây.

“Tôi không tin đoạn đó. Nó không hợp với tinh thần của Khổng Tử: quân tử hành kỳ nghĩa dã, đạo chi bất hành, dĩ tri chi hĩ (Luận ngữ, XIII.7) Một hiền triết như ông, làm trọn nhiệm vụ rồi thì chết là nghỉ, có gì đâu mà buồn.”

Tư Mã Thiên thì Tư Mã Thiên, nếu nói không hay lắm về vị vạn thế sư biểu của Trung Quốc là Khổng Tử thì bác cũng không tin. Có lẽ cách viết bình dị và thân mật, không ngần ngại trình bày ý kiến riêng của mình mà bác có được nhiều người tìm đọc và hoan nghênh sách của bác, nhất là từ sau giải phóng miền Nam, sách của bác ra Bắc khá nhiều.

Trong những độc giả của Nguyễn Hiến Lê sau 30-4-1975, có một giáo sư đại học người Bắc đã cao niên, vào miền Nam mua được cuốn Kinh Dịch – đạo của người quân tử, rất tâm đắc với tác giả, có thể nói là “tri kỷ” cũng không quá: đó là Giáo sư Bùi Văn Nguyên nổi tiếng. Giáo sư đã để cả cuộc đời nghiên cứu Kinh Dịch, ngay từ trước Cách mạng tháng Tám (năm nay bác Nguyên đã ngoại tám mươi), hồi nhỏ đọc Dịch không hiểu. Giáo sư đọc rất kỹ cuốn Kinh Dịch – đạo của người quân tử của Nguyễn Hiến Lê và cố gắng phục hồi việc dịch Kinh Dịch, nhất là hệ thống “Tiên thiên bát quái đồ” và cuối cùng đã viết Kinh Dịch Phục Hy – đạo của người trung chính, thức thời. Trong sách này, bác Nguyên đã trích dẫn rất nhiều ý kiến của bác Lê, có cái tán thành, có cái phản đối, nhưng lúc nào cũng có tinh thần trọng thị rất cao. Cuối sách, Giáo sư Bùi Văn Nguyên viết, tôi mượn lời để kết thúc bài này:

“Đọc Nguyễn Hiến Lê, tôi thấy cách nhận thức của ông rất mới mẻ. Tất nhiên vì văn Kinh Dịch khó hiểu nên cũng khó tránh khỏi sai sót. Có thể nói Nguyễn Hiến Lê là người đầu tiên phê phán “Bát quái hậu thiên” là thiếu cơ sở khoa học, và đối với tôi, ông là người khơi nguồn cho tôi có dũng khí và quyết tâm khôi phục ‘Kinh Dịch Phục Hy’ (gọi tắt là ‘Hy Dịch’). Ở phần kết thúc cuốn sách này, tôi trân trọng hướng tới hương hồn ông với tất cả tấm lòng biết ơn và ngưỡng mộ.”

LÊ MINH ĐỨC

*

*      *

ÔNG NGUYỄN HIẾN LÊ VÀ TÔI

đỗ hồng ngọc

Tác phẩm đầu tiên của ông, Tổ chức công việc theo khoa học, ra đời năm 1949 nhưng mãi đến năm 1956 tôi mới được làm quen với tên tuổi ông. Còn nhớ lần đó tôi theo xe chở cá ướp đá về Sài Gòn “bổ hàng” cho mẹ - mẹ tôi có quán hàng xén tại chợ B.T. – một buổi trưa lang thang trên vỉa hè Trần Hưng Đạo, dừng chân ngắm hàng sách “xôn” bày la liệt, tình cờ thấy cuốn Kim chỉ nam của học sinh của Nguyễn Hiến Lê, một tác giả hoàn toàn xa lạ với tôi lúc đó. Đọc qua lời Tựa, tôi mua ngay.

Tản cư về, tôi bị trễ học đến bốn, năm năm. Nhà nghèo, cha mất sớm, tôi phải phụ giúp mẹ trong nom cửa hàng cho nên dù hiếu học, tôi cũng không biết cách nào để tiến thân. May quá, Kim chỉ nam đã mở cho tôi chân trời mới. Đọc xong, tôi thấy mình gần gũi với ông kỳ lạ. Có những điều tôi đã thoáng nghĩ, đã từng làm nhưng vì thối chí ngã lòng, vì không được hướng dẫn nên không đạt được mấy kết quả. Ông đã hệ thống hoá, đặt ra những nguyên tắc giúp cho việc học đỡ mệt, đỡ tốn thì giờ mà được nhiều kết quả hơn. Điều quan trọng là sách trình bày những phương pháp thực hành, không có những lý thuyết viễn vông nhàm chán. Thời gian sau đó tôi lại tìm mượn được thêm các cuốn Tự học để thành công, Rèn nghị lực của ông tại nhà một ông bạn làm nghề may. (Anh Chín, khi đọc những dòng này, anh có nhớ bọn mình đã góp chung tiền để kiếm mua loại sách này chăng và bây giờ, làm chủ một tiệm may nho nhỏ chắc anh đã đủ tiền mua trọn bộ sách Nguyễn Hiến Lê cho các con anh như đã từng ao ước rồi phải không?)

Với niềm tin mới, tôi bắt tay vào việc lập chương trình “học nhảy”. Tôi viết thư hỏi ý kiến ông về việc này và ông trả lời “được” vì qua bức thư thấy tôi đã khá già dặn và sức học đã vững. (Trong Kim chỉ nam của hoc sinh ông đả kích việc học nhảy dữ lắm!). Lúc đó tôi đang học đệ Thất – lớp đệ Thất đầu tiên, mới mở của tỉnh – và tôi đã rất xấu hổ phải ngồi bên cạnh học sinh nhỏ hơn mình bốn, năm tuổi. Nhờ có chí và áp dụng những phương pháp học chỉ dẫn trong Kim chỉ nam của hoc sinh và Bí quyết thi đậu, tôi đã rút ngắn chương trình trung học được ba năm, đuổi kịp bạn bè cùng lứa. Được bà con khuyến khích, mẹ tôi bằng lòng cho tôi đi Sài Gòn “du học”.

Đến Sài Gòn, việc đầu tiên của tôi là tìm thăm ông, định bụng sẽ báo tin cho ông biết là tôi đã thi đỗ và bày tỏ lòng ngưỡng mộ, biết ơn ông của tôi; nhưng khi gặp ông, tôi đã lúng túng không biết phải nói gì, chỉ ấp úng trả lời ông vài ba câu hỏi rồi về. Thấy ông có vẻ nghiêm nghị quá, lại đang bận sửa bản vỗ cho một tác phẩm nào đó. Như thế là lần này tôi hoàn toàn thất bại, cuốn Đắc nhân tâm của ông không giúp tôi được tí gì cả! Từ đó, mỗi lần đến thăm ông tôi thường rất ngần ngại, lúc nào cũng có cảm tưởng như quấy rầy ông, không để ông “sống đủ 24 giờ một ngày”[10]. Nhiều người quen biết ông chắc cũng có cảm tưởng đó lúc ban đầu. Về sau, nhiều năm trôi qua, quen thân ông nhiều hơn, tôi biết tôi đã lầm lẫn. Phong thái ông là phong thái một nhà nho, giao tình dù thật thắm thiết thì bên ngoài vẫn có vẻ hờ hững, khác xa với cái vồn vã ồn ào của người phương Tây. Chính cái ánh mắt của ông và cái bắt tay chặt chẽ của ông đã bộc lộ tâm tình ông nhiều hơn. Bây giờ tóc ông đã bạc nhiều, da sậm và nhăn nheo nhiều hơn, nhưng ánh mắt vẫn tinh anh và cái bắt tay vẫn nồng nhiệt như thuở đó. Những lúc đến thăm, tôi thấy ông luôn mặc bộ bà ba trắng nhạt, cũ kỹ quen thuộc, cũ kỹ quen thuộc như bì thư ông quen dùng trong bao nhiêu năm qua. Ông không thích đổi thay. Hình như ông hút thuốc hơi nhiều quá! Lúc nào cũng có lon thuốc rê bên mình, ông vừa trò truyện với khách vừa vấn vấn, vê vê điếu thuốc lá, liếm nhẹ, rồi bật quẹt hút. Các ngón tay ông nhanh nhẹn, thuần thục đến vàng sậm màu khói. Ông khen Lâm Ngữ Đường là “cận nhân tình” có lẽ vì họ Lâm “bồ” với ông, đã không cấm ông hút thuốc dù cái bao tử ông cứ đau đi đau lại hoài!

Thỉnh thoảng khi có chuyện thắc mắc, chuyện vui buồn gì mà không tiện đến thăm, tôi viết thư cho ông. Lần nào ông cũng sốt sắng trả lời, ân cần chỉ dẫn, khuyến khích tôi.

Quen biết ông mới thấy ít ai yêu tiếng mẹ như ông. Muốn cho ông “thao thao bất tuyệt” thì cứ việc nói đến tiếng Việt, nói về tiếng Việt với ông. Ông chịu không nổi khi thấy một chữ bị dùng sai. Còn nhớ khi bọn sinh viên chúng tôi vận động chuyển ngữ Việt tại trường Y khoa, ông đã hỗ trợ bằng những bài báo nẩy lửa. Lúc đó giọng không còn cái vẻ nghiêm túc, hiền lành, bình đạm thường ngày nữa mà sôi nổi, gay gắt, phẫn nộ, đầy khích động.

Tôi chịu nhiều ảnh hưởng của ông. Cuốn sách đầu tay của tôi, Những tật bệnh thông thường trong lứa tuổi học trò, chỉ là phần bổ túc cho cuốn Kim chỉ nam của hoc sinh. Sau tôi viết thêm một cuốn khác, cũng loại y học phổ thông, cũng nằm trong chiều hướng nâng cao trình độ đại chúng mà ông đã vạch. Ông nói muốn cho nước giàu, dân mạnh thì không phải chỉ một người hay một nhóm người làm được, mà phải toàn dân cùng ý thức, cùng thực hiện. Muốn vậy phải đặt nặng vấn đề giáo dục đại chúng.

Với tôi, ông là một tấm gương sáng. Tấm gương của Nghị lực, của Tự học và của Phụng sự. Ông tận tuỵ cả đời viết sách, đem kinh nghiệm bản thân ra hướng dẫn thanh thiếu niên, mong giúp được người khác chút gì; lúc bỏ cây viết ra thì vớ ngay cuốn sách để đọc, để học không ngừng. Tôi đoán sở dĩ ông đã không nhận một chức vụ gì trong guồng máy của công quyền là để giữ cho ngòi bút của mình độc lập, để có thể đóng vai trò giám sát của người trí thức mà Alain đã nói. Nhờ đó ông không có mặc cảm, thấy điều gì đáng khen thì khen, điều gì không ưa thì nói. Và ông đã nói bất cứ điều gì từ việc dịch sách, chuyển ngữ đến nhân mãn, ô nhiễm… Có thể đôi lúc ông cũng sai lầm, nhưng điều quan trọng là ông đã thành thất với chính ông. Đến nay ông cho ra được 100 tác phẩm[11], có những tác phẩm dày vài ngàn trang, có tác phẩm ba, bốn cuốn, về đủ mọi bộ môn, từ văn chương, y học, giáo dục, đến lịch sử, triết học… làm nhiều người kinh ngạc về sức làm việc của ông. Tôi biết có những tác giả còn “sản xuất” nhiều hơn ông, nhưng đọc họ người ta thấy rõ ràng là những tác phẩm máy móc, sản xuất hàng loạt. Ở ông thì không. Tác phẩm ông là con người ông. Ông “dạy” cho thanh niên rèn nghị lực thì chính ông là tấm gương nghị lực; ông viết về tổ chức thì chính nếp sống ông là một sự tổ chức; ông viết về tự học thì chính ông nhờ tự học mà thành công. Nhờ viết từ những kinh nghiệm sống thực đó, người đọc thấy gần gũi với ông và những lời ông chỉ dẫn đều có thể ứng dụng được. Nhìn lại toàn bộ tác phẩm ông, không ai chối cãi giá trị của những Đông Kinh nghĩa thục, Bảy ngày trong Đồng Tháp Mười, Đại cương triết học Trung Quốc, Ngữ pháp Việt Nam… và những Chiến tranh và hoà bình, Sử ký Tư Mã Thiên, Chiến Quốc sách… Những tác phẩm đó thực sự có ích cho các nhà nghiên cứu, các sinh viên đại học và đã đóng góp một phần đáng kể cho nền văn hoá miền Nam. Nhưng theo tôi, những tác phẩm quan trọng trong đời ông, đáng cho ông hãnh diện chính là những tác phẩm nho nhỏ, ông viết nhằm giáo dục thanh thiếu niên, hướng dẫn họ trong việc tự huấn luyện trí đức. Đó là Kim chỉ nam của hoc sinh, Tự học để thành công, Tương lại trong tay ta, Rèn nghị lực… Và nhất là bộ Gương danh nhân của ông. Mà họ là ai? Là những thiếu niên thất chí bán hàng xén như tôi thuở đó, là anh thợ may lận đận như anh Chín N.S., là một giáo viên tiểu học, một y tá hương thôn, một thơ ký nghèo trong một công tư sở nào đó… Họ là những người có thiện chí, có tinh thần cầu tiến, hiếu học nhưng vì hoàn cảnh mà lỡ dở. Họ là thành phần đông đảo nhất trong xã hội ta bây giờ, một xã hội có vốn liếng hơn ba mươi năm chiến tranh. Nhờ những cuốn sách đó, trước mắt họ mở ra những cánh cửa mới, trong lòng họ nhen lên ngọn lửa nồng, và dù họ có không “thành công” nhiều thì đời sống họ cũng sẽ được nâng cao ít ra là về mặt tinh thần. Thú thật, tôi rất bực mình khi thấy chính tác giả có lần xếp những loại sách đó vào hàng thứ yếu. Ông nói: “…nhưng chẳng qua cũng chỉ để cho thanh niên đọc” (Kỷ niệm văn thi sĩ hiện đại – Bàng Bá Lân). André Maurois 80 tuổi mới viết Thư ngỏ gởi tuổi đôi mươi!

*

Những năm gần đây ông chuyên viết về cuộc đời và tư tưởng của các triết gia Đông phương: Liệt Tử và Dương Tử, Mạnh Tử, Khổng Tử, Hàn Phi Tử… Ông viết chậm và ít hứng hơn, có lẽ tuổi đã lớn, một phần vì sức khoẻ suy kém.

Các nhà phê bình sau này nhắc đến sự nghiệp ông mà quên không nói đến sức khoẻ ông là một điều thiếu sót lớn! Thực không ai ngờ rằng một người viết hàng trăm tác phẩm như vậy mà lại là một người đau yếu liên miên. Chứng đau bao tử kinh niên thỉnh thoảng trở đi trở lại. Mỗi lần gặp ông mà thấy ông có vẻ cau có thì chắc chắn là ông bị cơn đau bao tử hành rồi! Thứ bệnh đó thật là khó chịu (vì chính tôi cũng mắc phải nên hiểu lắm!): nó làm cho ta thành một con người… xa lạ, không thích giao du, không chịu được đám đông. Phải ăn đúng giờ, nghỉ đúng giấc. Phải cữ món này, kiêng món nọ, không uống rượu, không hút thuốc. Tâm hồn ráng cho yên tĩnh. Nếu không vậy thì đau. Trong một bức thư, ông cho tôi biết ông vừa bị viêm bao tử (ulcère duodénal). Mỗi lần gặp chuyện lo lắng, buồn phiền hay gặp một chương sách khó viết, ông lại đau. Những lúc đó tay cầm viết của ông bị run rẩy. Có lần ông bị nấc cụt mấy hôm liền và thường hay bị mất ngủ, bón, trĩ… Tất cả những chứng đó đều có bà con xa gần với bệnh bao tử. Cho đến ngày nay, y học cũng chưa có thuốc chữa dứt khoát bệnh này mà nguyên nhân một phần lớn là do tâm lý. Các thuốc chữa trị có tính cách ngăn chận cơn đau tạm thời, lại thường gây những phản tác dụng như mất ngủ, bón, trĩ, v.v…

Thỉnh thoảng tôi đến thăm, nghe ông ông khoe một thứ thuốc trị đau bao tử mới, uống khá hiệu nghiệm; còn tôi thì khoe với ông một phương pháp chữa bao tử cũng mới, là đọc truyện kiếm hiệp của Kim Dung, để quên hết những căng thẳng, lo lắng, mệt mỏi. Rồi tôi biếu ông một bộ Cô gái Đồ long. Rất tiếc là ông không đọc được kiếm hiệp. Ông thử đọc cuốn đầu rồi thôi, chịu, không đọc thêm được nữa! Năm ngoái, tự nhiên mắt ông nhìn kém đi, vẫn đọc sách được, nhưng trong khoảng cách hai thước ông nhìn thấy lờ mờ như có lớp sương mù. Tôi ngại ông có thể mắc bệnh hột cườm ở người già (cataracte sénile), định giới thiệu ông đến một bác sĩ nhãn khoa, nhưng ông chưa đi thì bệnh bớt dần rồi khỏi. Những ngày gần đây ông còn bị đau răng, rồi bị thận viêm. Bệnh tuy không có gì nặng nhưng là những thứ bệnh khó chịu, và làm suy kém sức khoẻ.

Nhiều lúc tôi ngờ rằng sự nghiệp trước tác của ông một phần xây dựng từ bệnh tật của ông. Mắc bệnh đau bao tử, một thứ bệnh đòi hỏi phải sống, làm việc có tiết độ, ông chú trọng đến tổ chức, viết Tổ chức công việc theo khoa học, Tổ chức gia đình… Để có thể tự chữa thứ bệnh tâm thể (psychosomatique) đó của mình, ông viết Sống 365 ngày một năm, Sống theo sở thích, Chấp nhận cuộc đời… Những lúc buồn phiền, lo lắng ông viết Quẳng gánh lo đi, Trút nỗi sợ đi, Xây dựng hạnh phúc… Những lúc bệnh bớt, thấy khoẻ khoắn, hăng hái trở lại, ông viết Thăng tiến trên đường đời, Tương lai trong tay ta… Và khi mệt mỏi, căng thẳng ông xả hơi bằng Tô Đông Pha, Sống đẹp… Có phải tôi hơi “méo mó” mà nghĩ ra chuyện đó không? Và như vậy ta sẽ có một quan điểm phê bình gọi là “phê bình bệnh lý học” chăng?

*

Mơ ước lớn nhất của đời ông bây giờ có lẽ là được thấy cảnh thanh bình, con cháu đoàn tụ, rồi lui về sống với mãnh vườn ở miền quê. Năm kia tôi gởi ông một bài thơ, bài Đi cho đỡ nhớ, viết từ nỗi xúc động thấy những chuyến xe lửa lại lăn trên đường sắt, dù chỉ lăn đến… Biên Hoà mà mơ một chuyến tàu Nam Bắc. Ông trả lời:

“(…) Cháu làm cho tôi thèm quá! A, bao giờ Sài Gòn mới được nối với Hà Nội bằng xe lửa đây? Lúc đó tôi sẽ bỏ hết công việc, nhờ cháu làm revision général [khám tổng quát] cho bộ máy của tôi, rồi lên xe lửa thăm non sông Nam Trung Bắc một lần cuối cùng. Sẽ uống dừa Tam Quan, ăn cam Xã Đoài, rồi ăn nhãn Hưng Yên, hồng Bạch Hạc, cốm Vòng, v.v…”

Rồi năm ngoái, có lẽ đã đợi mãi, hy vọng rồi thất vọng mãi vẫn chưa thấy hoà bình về trên quê hương mà chiến tranh càng ngày càng thêm thảm khốc, ông viết cho tôi: “Bây giờ chỉ mong được nghỉ ở thôn quê thôi. Hai mươi năm viết lách liên tiếp, chưa bao giờ được nghỉ đến một tháng (…)” Ý muốn này ông lập đi lập lại mãi như một điệp khúc từ nhiều năm qua mà không sao thực hiện được. Cứ nghỉ ít lâu ông chịu không nổi, phải cầm viết lại. Ông nghiện nặng rồi chăng?

Cuộc đời ông quả thật là một tác phẩm lớn. Tôi ước mong trong tuổi già ông sẽ viết hồi ký, kể lại đời mình cho bọn trẻ chúng tôi được đọc như André Maurois viết Un ami qui s’appelait moi vậy. Tôi là độc giả của ông từ ngày còn là một học trò đệ Thất, lại được quen biết ông hơn 15 năm nay, nghĩ lại, nếu trong thời thơ ấu không được đọc những sách đó của ông, không được gặp ông, có lẽ tôi cũng đã khác; nên tuy không được may mắn học với ông một ngày nào, từ lâu tôi vẫn xem ông là một vị thầy của mình, hơn thế, một người thân. Tôi đâu có cần phải nói cám ơn ông!

ĐỖ HỒNG NGỌC

*

*        *

TRÁI TIM NGƯỜI THẦY

dương hội

Mười ba tuổi, tôi mới vào lớp đệ Thất[12] trường Trần Quốc Tuấn (Quảng Ngãi). Là chú bé nhà quê còm cõi, khờ khạo, bị thầy cô chê là “dốt đặc”, tôi rất xấu hổ. Mãi đến đệ Tứ, nhờ đọc cuốn Kim chỉ nam của học sinh của thầy Nguyễn Hiến Lê mà đầu óc sáng ra, tập dần được những thói quen tốt, tôi tiến bộ nhiều, nhất là về văn và sinh ngữ. Lên các lớp trên, trường chưa có ban C[13], phải theo ban B học Toán, là môn tôi không có khiếu nhưng tôi vẫn giỏi, tháng nào cũng được tuyên dương dưới cờ. Mến mộ thầy, tôi tìm đọc các sách của thầy viết. Càng đọc tôi càng “mê” loại sách “học làm người” của thầy.

Năm 1962 vừa đậu xong Tú Tài I ban B, tôi đau nặng mất ba tháng. Trường gần không có đệ Nhất, trường xa thì trễ hạn nộp đơn, tôi mua sách về tự học. Điều trở ngại là chương trình Toán đệ Nhất B nặng quá, mò mẫm mãi không ra, tôi vô cùng thất vọng. Chợt nhớ đến thầy, tôi liền viết thư bày tỏ những khó khăn của mình.

Hai tuần sau đó, tôi nhận được thư hồi âm, thầy viết thật cảm động: “… Khi em muốn học thì thiếu gì cách. Không đến trường thì học hàm thụ. Khá Văn, em nên theo ban C và chỉ học môn Triết, còn Sinh ngữ, nếu cần, tôi sẽ chỉ cho em học lấy. Tôi cũng bận, nhưng giúp những trò có chí, thì tôi sẳn lòng…”

Từ đó, tôi học Triết với trường hàm thụ Văn Hào và học Sinh ngữ với thầy. Đầu tháng 11 thầy gởi cho tôi cuốn Bí quyết thi đậu kèm theo thư hướng dẫn cách lập thời dụng biểu[14], cách học từ vựng, làm luận Anh, Pháp văn. Bài tôi gởi vào thầy chấm sửa từng lỗi nhỏ về ý, về từ rất cẩn thận. Có những thư, thầy viết dài, ngoài bài vở thầy thường kể chuyện – phần lớn là những chuyện rất đời thường: Thi sĩ Đông Hồ tặng hoa, kỷ niệm thời thầy dạy học ở Long Xuyên, ý nghĩa cái tên Hiến Lê… dí dỏm, vui vui nhưng thắm đượm tình người, gợi nhiều cảm xúc. Nhờ thầy, tôi học giỏi, lanh hơn và yêu đời. Kỳ thi tháng 7-1963 tôi đậu Tú Tài II ban C hạng Bình. Tôi sung sướng viết thư “khoe” với thầy và mong mùa hè chóng qua để vào đại học. Nhưng rồi quê tôi mất an ninh, nhà cháy, tản cư, cha mẹ già yếu, tôi phải phá ngang xin dạy ở trường Nguyễn Công Trứ (Mộ Đức) để giúp gia đình. Từ Sài Gòn, thầy viết thư ra an ủi, động viên: “Em phải biết thích nghi với hoàn cảnh, vừa tự học để tiến thân, vừa dạy học trò cho tốt, góp sức với đời. Hồi xưa mới ra trường thầy thất nghiệp, nằm nhà đọc sách học thêm, nhờ vậy mà viết được nhiều, rủi lại hoá may…”

Lời khuyên chân thành của thầy giúp tôi sớm hoà nhập với cuộc sống mới. Nhưng yên vui với lũ học trò chưa được bao lâu thì năm 1965 Mỹ đổ quân vào miền Nam, chiến tranh lan rộng. Sau Tết Mậu Thân, bất ngờ tôi bị gọi nhập ngũ. Bỏ trường, bỏ quê, tôi đưa song thân vào Sài Gòn, trốn lính, bước sang một khúc quanh đầy bất trắc. Dù vậy, tôi vẫn tin rằng mọi chuyện sẽ tốt đẹp.

Hôm tôi đột xuất đến gõ cửa nhà thầy, thầy rất ngạc nhiên. Nhưng khi nhận ra học trò, thầy ôm chầm lấy tôi, mừng rỡ như cha mẹ mừng con đi xa mới về. Sau một hồi hỏi thăm về gia đình, biết tôi trốn lính, còn cha mẹ già, lại muốn học lên, thầy cười hiền hậu: “Thầy mừng là em vẫn duy trì được thái độ tích cực trước nghịch cảnh. Nhưng khâu di chuyển khó khăn đấy. Gỡ được cái khó này, thầy tin là em sẽ thành công”. Lúc tiễn tôi ra cổng, thầy dúi vào tay tôi cuốn Gương kiên nhẫn, rồi nói thêm: “Có lẽ em đọc rồi, nhưng cứ đọc lại để tự lên dây cót. Theo thầy, đọc truyện danh nhân hoặc hồi tưởng lại những khó khăn mà chính mình đã vượt qua được trong quá khứ là những cách rất hay để rèn nghị lực, thêm lòng tự tin trước thử thách.”

Trên đường về, trí óc tôi cứ quanh quẩn với những gợi ý của thầy và bỗng nhớ lại một biến cố trong thời kháng chiến chống Pháp: Tháng 7-1953, lúc tôi lên mười, có lần cả nhà trốn giặc dưới hầm bí mật, cả tuần hầu như nhịn đói, vậy mà không ai hề hấn gì. Nghĩ đến đó, tôi tự hỏi: “Tại sao không chớp thời cơ khai thác ngay cái thân xác “nhược tiểu” 36 kg của mình lúc này?”

Thế là sáng hôm sau, tôi bắt đầu nhịn ăn một tuần và khi cân lại chỉ còn 34 kg, tôi đến trình diện tại quân vụ thị trấn. Vào trại nhập ngũ, thời gian làm thủ tục, mỗi ngày tôi chỉ dùng một ly cà phê sáng và một mẫu bánh mì nhỏ. Kết quả, khi ra Hội đồng Y khoa, tôi được hoãn dịch sáu tháng vì thiếu cân.

Tận dụng thời gian này, tôi đăng báo tìm chỗ dạy kèm, đến Đại học Văn khoa ghi danh học và xin học nghề viết báo với thầy. Nhờ thầy tận tâm chỉ bảo cùng với “kế hoạch tuyệt thực” sáu tháng một lần, suốt bảy năm từ 1968 đến 1975 tôi làm được nhiều việc: học xong đại học và cao học, viết báo chống Mỹ đăng trên tờ Tin Sáng, mở trung tâm hàm thụ ICS…

Mỗi lần gặp tôi, thầy vỗ vai: “Chú mầy giỏi, biết chuyển hoạ thành phúc. Dạo này viết khá đấy, cứ thế tiếp tục.”

Tôi biết thầy khuyến khích tôi, chứ nếu không may mắn gặp thầy tôi không thể nào có được những thành tích đó.

Những năm gần gũi, tiếp xúc nhiều với thầy, tôi học được bao nhiêu điều hay lạ, cả kiến thức và vốn sống đều tăng, bởi thầy tôi là một tài năng, một nhân cách lớn. Công khai từ chối sự đãi ngộ và các giải thưởng văn chương của chính phủ Sài Gòn, thầy tập trung vào việc nghiên cứu, viết sách phục vụ độc giả. Sách thầy viết có tác dụng giáo dục sâu sắc đến nỗi nhiều bạn đọc, dù không học với thầy một giờ nào vẫn cung kính gọi thầy bằng thầy.

Trong 30 năm cầm bút, thầy dành nguồn cảm hứng sung mãn nhất cho những ai cơ cực, bần hàn. Chính từ nguồn cảm hứng nhân đạo này mà tôi cũng như nhiều bạn đọc trẻ cơ nhỡ khác được thầy thương yêu, dìu dắt giúp đỡ để nên người.

Sau ngày giải phóng, tôi trở lại nghề dạy học ở trường Du lịch Vũng Tàu, noi gương thầy, tôi hết lòng dạy dỗ lớp đàn em. Thỉnh thoảng tôi viết thư về thăm thầy, biết thầy yếu nhiều, nhưng không ngờ không còn gặp được thầy nữa. Mãi đến ngày 22-12-1984, nghe tin thầy mất, tôi mới tranh thủ về Sài Gòn một ngày. Chen lẫn trong dòng người đến viếng linh cữu thầy, tôi lặng lẽ thấp nén hương tiễn thầy về chốn vĩnh hằng, nước mắt ràn rụa trong niềm tiếc thương vô hạn.

Đến nay, gần 18 năm sau ngày thầy qua đời, bước vào tuổi sáu mươi, tôi bị tai biến mạch máu não. Những đêm mất ngủ, hình ảnh thầy lại hiện về trong trí: vẫn vầng trán cao, đôi mắt sáng, nước da ngăm, trong bộ âu phục bạc màu giản dị ngày nào, thầy như muốn nhắn nhủ tôi hãy kiên trì chiến đấu với bệnh tật, đừng để cho những bất hạnh biến cuộc đời thành bi kịch. Và không phụ lòng thầy, tôi đang từng ngày gắng sức sống tích cực trong khả năng rất hạn chế của mình.

Ở một nơi xa nào đó, hẳn thầy rất mãn nguyện. Bởi không riêng gì những thanh thiếu niên một thời gian nan, khốn khó trong chiến tranh như tôi đã lớn lên từ trái tim nhân hậu của thầy, mà hôm nay cả mai sau, còn những bạn trẻ sẽ học được nhiều bài học hữu ích từ những tác phẩm vượt thời gian của nhà giáo, học giả Nguyễn Hiến Lê.

DƯƠNG HỘI

*

*       *

TẤM LÒNG CỦA NGƯỜI THẦY

lê anh dũng

Đầu năm 1993 tôi xuất bản Giải mã truyện Tây Du[15]. Người bạn đời của Thầy Hiến Lê mâm mê quyển sách trên biếu trên tay, giọng như trần hẳn đi: “Phải chi ổng còn sống, ổng mừng cho cháu lắm. Trong số mấy thanh niên, cháu là người ổng mến nhứt!”. Tôi im lặng, chia sẻ cùng cô khoảnh khắc cảm xúc bất chợt. Cô đâu biết, khi nắn nót ghi lời biếu cô quyển sách, tôi cũng ngậm ngùi nhiều, vì chính lúc ấy tôi nhớ Thầy biết mấy. Trong những điều bất như ý đời mình, tôi cứ tiếc hoài một nỗi Thầy đã đi xa khiến tôi không thể xin thầy đề tựa cho quyển sách đầu tay năm ấy…

*

Trong Hồi ký Nguyễn Hiến Lê có đoạn viết: “Số thanh niên không học tôi mà coi tôi như thầy, thỉnh thoảng viết thư cho tôi thì rất nhiều…”[16]. Tôi đến với Thầy trong tình cảm như vậy. Cho đến bây giờ, trong tâm tôi chỉ có hình ảnh một người Thầy, chứ không phải một học giả hay nhà văn. Quyển Tự học – một nhu cầu của thời đại của Thầy, do Thanh Tân xuất bản, tôi được đọc từ những năm đầu tiên của bậc trung học đệ nhất cấp (cấp hai, hay trung học cơ sở) đã tác động tôi nhiều nhất. Cũng từ đó, dù chưa biết Nguyễn Hiến Lê là ai, thấy sách nào có tên Nguyễn Hiến Lê thì lại mua. Cuốn nào đọc không thích cũng không tiếc, nhủ thầm: Để dành, biết đâu sau nầy sẽ thích.

Cũng theo hướng dẫn của Thầy trong quyển Tự học, dần dần tôi biết lựa cho mình một tủ sách riêng khá lớn, hàng trăm cuốn, bằng cách để dành tiền ăn sáng. Cứ thế cho tới khi tôi vào đại học.

Giọng văn của Thầy. Cách nói khiêm tốn mà xác tín. Sự giải thích rõ ràng dễ hiểu những vấn đề trừu tượng… Tất cả những đức tính ấy ngày một ảnh hưởng nhiều đến tôi. Yêu sách rồi yêu người viết sách, cuối cùng tôi có suy nghĩ rằng sau này tôi sẽ chọn nghề dạy học và sẽ tập tành viết, để tiêu khiển. Tôi cũng biết mình không có khiếu văn chương, nhưng Thầy khuyên: Không viết được thì dịch. Cũng do do đó tôi ráng học lấy một sinh ngữ.

Đọc sách của Thầy nhiều tôi lại thích công việc biên khảo. Cuối năm 1974, đang học năm thứ hai ở trường Thương mại, tôi soạn thử cuốn mỏng: Khía cạnh tâm lý trong việc thảo thư từ thương mại (ronéo), rồi lại làm gan gửi Thầy một bản đẹp.

Qua mấy ngày, tôi nhận được thư thầy, đề ngày 29-12-74:

Cháu Lê Anh Dũng,

Cảm ơn cháu cho một bản giấy tốt tập Soạn thảo thư từ thương mại.

Đọc xong tôi thấy cháu viết được lắm, sáng sủa, dễ hiểu, ý sắp đặt khéo mà xác đáng. Chưa phải là một công trình, dĩ nhiên, nhưng thanh niên viết loại biên khảo được như vậy, không phải có nhiều người đâu. Cháu cứ tiếp tục đi, phải đọc nhiều, kinh nghiệm nhiều rồi mới hay, khoảng 40 tuổi trở đi, chứ muốn sâu sắc ngay thì không được. Ngành biên khảo như vậy…

Chúc cháu vui.

Tháng 4 năm 1975 tôi soạn xong cuốn Danh từ quan thuế-thuế vụ đối chiếu (Anh-Việt) rồi cũng gửi tặng Thầy một bản (ronéo). Thư thầy viết (26-8-75):

Tôi đã đọc Danh từ quan thuế… in rất đẹp mà cháu đã trang trọng gởi cho tôi. Tôi khen cháu: cháu làm việc có phương pháp và cẩn trọng đấy. Cứ tiếp tục, sau này cháu sẽ giúp được nhiều về khu vực đó.

Hôm cháu đem tập đó lại cho tôi, tôi đau khá nặng. Tôi đau gần hết nửa năm nay, bây giờ mới khá, nhưng không thấy hăng hái làm việc nữa.

Một lần Thầy biên thư bảo tôi lại chơi vào buổi chiều. Thấy tôi đeo kính, Thầy bảo có ai đó viết sách nói về chữa tật cận thị. Đâu khoảng hai ba ngày sau tôi nhận được thư ngày 11-10-1979 của Thầy:

Cháu Dũng,

Tôi đã tìm được cuốn L’Art de voir[17]
của Aldous Huxley mà hôm đó tôi nói với cháu. Huxley có một phương pháp luyện mắt để trị cận thị. Cháu muốn đọc thì lại mà lấy. Buổi chiều nào tôi cũng có nhà.

Thân ái.

Việc tuy nhỏ nhưng thầy vẫn luôn ân cần, chu đáo. Thư Thầy viết cho tôi thường ngắn gọn. Có khi chỉ là một phần tư hay một phần tám của một tờ giấy cỡ A4. Viết một hoặc hai mặt. Hết chỗ thì xoay ngang viết chen vào lề. Trông giống như một memo. Nhưng khi giải đáp cho tôi về vấn đề học thuật thì Thầy không tiếc công ngồi viết tỉ mỉ. Thầy thường hoàn lại tôi thư đã hỏi, các câu trả lời Thầy viết bằng mực khác màu với tôi, bên cạnh chỗ tôi hỏi. Cụ thể mà tiện cho tôi lắm. Rồi Thấy cần thì biên thêm cho nửa trang A4 nữa.

Thường, ở Long Xuyên lên Thầy hay gửi thư báo cho biết, dặn tôi ghé chơi buổi chiều. Sau này Cô cũng vậy, cũng hay nhắn tôi đến như thuở Thầy sanh tiền. Có cuốn sách nào của Thầy mới tái bản, thỉnh thoảng Cô lựa ra một hai quyển, dặn người nhà để dành cho tôi.

Biết ý Thầy, đến chơi tôi không dám ngồi lâu. Có lần tôi ghé lúc Thầy đang tiếp ba văn hữu ở ngoài Bắc vào. Tôi vội xin phép về thì Thầy vui vẻ giữ lại và giới thiệu: Đây là anh bạn trẻ vong niên của tôi. Làm tôi ngượng. Khách về rồi, Thầy nhăn mặt: Cả ngày hôm nay ngồi tiếp khách mệt quá. Cầm lon thuốc rê cố hữu, Thầy bảo tôi lên lầu, chỗ Thầy làm việc. Hôm đó tôi có cảm giác Thầy rất vui. Thầy nằm ở chiếc giường một, bằng gỗ đơn sơ, không nệm, kê ở một góc phòng. Góc kia là một cái bàn nhỏ để để viết. Mọi thứ ngăn nắp, sạch sẽ. Thầy bảo tôi kéo ghế lại gần bên giường ngồi cho gần, dễ nói chuyện. Thấy tôi chú ý vài món trang trí nho nhỏ trong phòng. Thầy vui vẻ giải thích. Đó là những kỷ vật mà độc giả nơi xa, học trò cũ, bạn văn tặng. Ấy là lần duy nhất tôi trò chuyện rất lâu với Thầy, vì khi tôi xin cáo từ thì Thầy cầm lại thêm, mà liền sau đó, cơn mưa chiều khá dai dẳng lại bất chợt ập xuống thành phố.

Thư cho tôi, thỉnh thoảng Thầy báo cho biết sơ về bệnh tật, giọng nhẹ nhàng:

Tôi gần 70 tuổi rồi, suy về thể chất lẫn tinh thần, lúc này chẳng viết lách gì nữa. (Thư ngày 18-8-79)

Thời tiết mùa mưa này ở Long Xuyên (miền ngập nước) không tốt đâu. Nhà nào cũng có người đau. Tôi một tháng nay đau nhiều bệnh vặt, cứ vài ngày ăn cơm lại vài ngày ăn cháo và ngày nào cũng uống thuốc. (Thư ngày 18-8-83)

Tôi nửa năm nay sức khoẻ suy nhiều, hay đau lưng: thận thuỷ và hoả đều suy. (…) Suốt ngày tôi nằm võng. (thư này viết trên võng đây.) Mắt lại bị cataract: tra tự điển T.H.[18]
phải ra chỗ thật sáng và dùng loupe… (Thư Long Xuyên ngày 23-3-84).

Thư ngày 15 tháng 02 năm 1884, tôi hỏi thầy nhân biên khảo một quyển sách chú giải[19]. Thầy trả lời hết các câu hỏi. Nhiều chỗ, thầy phê ngay bên cạnh câu tôi hỏi: Chịu. Chịu thôi. Hoặc: Tôi không biết. Đồng ý cách tôi giải, Thầy viết: Đồng ý với cháu. Hoặc: Tôi cũng nghĩ như cháu. Khi phủ nhận thì rất gọn: Không tin được, bỏ đi. Hoặc: Tôi không tin thuyết đó.

Thư trả lời của Thầy (ngày 23-3-84) viết ở Long Xuyên. Dù đang bệnh nhiều, Thầy vẫn ân cần kèm theo một nửa tờ A4, viết kín hai mặt giấy, chỉ dẫn thêm cho tôi ngoài những phần đã giải đáp.

Thầy viết cho tôi về bản thảo Sử Trung Quốc của Thầy mà tôi được đọc hai phần ba tác phẩm trong quá trình giúp Thầy đánh máy thêm vài bản trên giấy trắng mỏng[20]. Thầy rất khiêm tốn khi bảo: “Cháu không thể dùng bản của tôi để nghiên cứu được, may lắm là dùng được nó làm points de repère[21]
thôi. Phải đọc các bộ chuyên đề sử chẳng hạn của Marcel Granet, Henri Maspéro thì mới hiểu thêm được vấn đề cháu muốn nghiên cứu. (Thư ngày 18-8-83)

Trả lời những nhận xét và ý kiến của tôi về bản thảo Sử Trung Quốc, thư ngày 20-01-84 Thầy viết:

Những nhận xét và góp ý của cháu về bộ Sử Trung Quốc của cháu đều đúng hết.

Tôi đã sơ suất, cháu sửa giùm tôi (…) Tôi đã sửa ngay trên bản I của tôi rồi. Phải có người thân đọc thật kĩ tác phẩm của mình mới vạch lỗi cho mình được. Chính mình đọc lại thì ít khi thấy lắm; mà bạn thân đọc qua thì cũng khó nhận ra được. Công phu nhất là những chỗ cháu muốn chú thích thêm cho rõ. Điều đúng cả, thú vị nữa, tôi sẽ ghim tất cả những giấy cháu viết vào bản I của tôi, chưa có thì giờ để thêm vô được.

Thầy muốn khuyến khích tôi hơn nên lại viết:

Tôi sinh sau các cụ trong Nam Phong như Phan Kế Bính, Nguyễn Hữu Tiến… đọc được nhiều sách mới hơn các cụ đó, nên viết về văn học, triết học Trung Quốc kỹ hơn các cụ. Cháu lại thuộc lớp sau nữa, đọc được nhiều sách hơn nữa, có thể đi sâu vào một vài vấn đề nào đó được. Cứ mỗi đời tiến hơn đời trước một chút.

Khoảng cuối tháng 12 năm 1983, xảy ra một việc mà tôi có lỗi với Thầy. Hôm ấy, tôi được thư Thầy báo đã lên Sài Gòn, bảo chiều đến chơi. Giữa chừng câu chuyện, Thầy hỏi tôi có tin tử vi thì đưa giờ sinh, ngày sinh chính xác để Thầy chấm cho lá số. Biết tôi đã có sẵn lá số, Thầy tươi cười nói mau: Như thế tôi khỏi mất công chấm. Cháu mang lại đây cho tôi đoán. Lúc tiễn tôi ra tận ngoài thềm hiên, Thầy còn nhắc đem lá số đến gấp vì Thầy sắp về Long Xuyên.

Bây giờ nhớ lại tôi vẫn tự trách, ân hận cho tính thanh niên nông nổi, cạn nghĩ. Tưởng đâu tôi không đến thì Thầy bỏ qua chuyện tử vi đi (dù tôi đã ghi lại giờ và ngày sinh cho Thầy trước khi về). Ngờ đâu, thư Long Xuyên ngày 15-01-84 Thầy viết:

Cháu Lê Anh Dũng,

Tôi về đây trên nửa tháng. Trước khi về có ý mong cháu tới, tôi đoán lá số cho. Cháu không đem tới, thành thử tôi phải lấy.

Đọc thư và lời Thầy giải lá số lòng tôi quá thẹn. Tôi nhớ chuyện cũ: Xưa có người trên đường công vụ tạt qua chào bạn. Thấy khách đeo gươm báu bạn tỏ ý thích, mà không dám xin. Người kia hiểu ý, nhủ thầm khi xong việc trở về sẽ tặng bạn gươm quý. Nào hay, lúc trở lại thăm, bạn đã ra người thiên cổ. Viếng mộ bạn, người ấy trân trọng treo gươm bên cạnh mộ, rồi bái biệt[22].

Không ai mở miệng xin mà chẳng ai hứa tặng, thế nhưng đã đến mức như vậy. Tôi giật mình sợ hãi, Thầy đã nói ra lời, làm sao quên được. Tôi nghiệm ra rằng: dù a tăng kỳ kiếp về trước hay a tăng kỳ kiếp sau này, dù ở Tây phương thế giới hay Đông thổ trần gian, các bậc chính nhân quân tử cũng đều có một cung cách sống mà thôi. Như Thầy Hữu Tử bảo: Tín cận ư nghĩa, ngôn khả phục dã[23].

Khi viết về đức Khổng Tử, Thầy nhận định: Học thì không biết mệt mỏi mà dạy người khác thì tận tâm tận tụy. Chính Thầy cũng có đức tính đó. Thầy còn một đức tính mà nhờ gần Thầy nhiều, tôi mãi mới nghiệm ra được, đó là không bao giờ Thầy nói điều gì bất lợi cho một người vắng mặt.

Đức Khổng Tử dạy: Tri chi vi tri chi, bất tri vi bất tri, thị tri dã[24]. Đọc sách Thầy, qua thư từ với Thầy, trò chuyện cùng Thầy, tôi nhận thấy Thầy luôn luôn trong sáng trong tư tưởng, học thuật. Cái gì biết, dù tôi hỏi ít, Thầy cũng liệu theo sức của tôi mà tận tâm chỉ vẽ cặn kẽ. Cái gì không chắc, không biết thì thẳng thắn nói ngay là không biết. Mười sáu, mười bảy năm đi dạy, tiếp xúc nhiều giáo chức, tôi biết không phải thầy giáo nào cũng có được đức tính quý báu đó. Nhất là đối với học trò mình.

Tôi biết có những tác giả mà người đọc chỉ nên đứng rất xa để chiêm ngưỡng, vì họ sống không như họ viết. Đức Lão Tử dạy: Tri giả bất ngôn, ngôn giả bất tri[25]. Với Thầy, tôi tin có thể sửa lại câu nói ấy: Tri giả năng ngôn, ngôn giả năng hành[26]. Vì quả thực, Thầy biết sao thì nói đúng, viết đúng và làm đúng, sống đúng như Thầy đã nói đã viết.

Đức Khổng Tử có lần than phiền: Trước kia, nghe ai nói, ta tin rằng đức hạnh của họ hợp với lời của họ, ngày nay thì ta đâm ngờ, phải quan sát xem hành động của họ có đúng với lời họ nói không[27]. Với Thầy, tôi cho rằng đức Vạn thế Sư biểu không thể có chỗ hoài nghi. Phật giáo coi trọng thân thuyết hơn khẩu thuyết. Nho giáo đề cao tri hành hiệp nhất. Thầy viết hằng bao nghìn trang để dạy cho bao thế hệ nên người, thì đời Thầy chính thực đã là một con Người với chữ N viết hoa trân trọng.

LÊ ANH DŨNG

(20-11-1993)[28]

*

*        *

TRƯỜNG XUYÊN TỨ BỬU

quách tấn

Tuy không phải là phú gia, nhưng trong nhà tôi vẫn có bảo vật. Tôi có đến bốn. Không phải những món bằng ngà, ngọc hay bằng huỳnh kim, trân châu… mà là những vật không cao giá trên thị trường.

Đó là:

- Tập Tô Văn Trung;

- Tập Lữ Đường di cảo;

- Nhánh mận khô;

- Phiến tê giác.

Mỗi vật chứa ủ không biết bao nhiêu kỷ niệm, không biết bao nhiêu ân tình. [Trích phần phiến tê giác[29]]

Bảo vật này là món quà lòng của ông bạn già Nguyễn Hiến Lê.

Nguyên tháng 7 năm 1973, tôi bị bệnh thanh quang nhãn (glaucome) phải vào Sài Gòn điều trị. Trị thuốc không bớt, phải mổ và chịu mù con mắt trái.

Sau khi ra viện được vài tháng, tôi gặp một lương y đã từng chữa bệnh thanh quang nhãn. Vị lương y họ Cao người Bắc, ở Bến Vân Đồn, Sài Gòn. Lương y bảo: Nếu có sừng tê giác pha với thuốc thì nhất định chữa sáng được con mắt bị bệnh và giữ vững con mắt không bệnh của tôi. Tê giác lúc bấy giờ tiệm thuốc Bắc có bán song mỗi chỉ giá đến 2.000 đồng. Mỗi ngày tôi phải uống một thang thuốc có tê giác và phải uống ít nhất vài tháng. Lúc ấy chưa chạy ra tiền nên chưa nghĩ đến việc uống thuốc. Về nhà tôi nhờ người tìm mua tê giác vì nghe ở Bình Định, Khánh Hoà những nhà giàu trước kia thường mua tê giác để trong nhà chữa bệnh ban sởi, thương hàn… nhưng tìm mãi không có.

Các thân hữu gần xa nghe tin, ai nấy đều để ý tìm mua giùm.

Tê giác là sừng con tê ngưu, tục gọi tây ngưu.

Tê ngưu ở Việt Nam rất hiếm nhưng ở châu Phi thì nhiều.

Thi Vũ ở Pháp nhân có người sang Algérie, nhờ tìm mua hộ. Song người bạn không biết nơi nào bán đành về tay không.

Ông bạn Nguyễn Hiến Lê chợt nhớ lại khi xưa có thấy ông bác mình mua một sừng của một người Quảng.

Ông bác của Nguyễn quân là cụ Phương Sơn – rể chí sĩ Lương Văn Can, trong Đông Kinh nghĩa thục. Khi Nghĩa thục bị Pháp khủng bố, cụ Phương Sơn trốn vào Nam, định qua Xiêm nhưng chưa gặp cơ hội tốt phải tạm ẩn lánh ở Đồng Tháp Mười. Trong lúc nằm chờ thời cụ làm thuốc giúp đồng bào địa phương. Hàng năm các thầy đồ Quảng Nam, Quảng Ngãi vào Nam bán thuốc, nghe danh cụ ghé thăm ở chơi một hai ngày và hễ có thuốc gì quý như tê giác, quế Thanh, kỳ nam… thường để dành cho cụ. Cụ ở Đồng Tháp Mười mấy chục năm nhưng vẫn không gặp dịp xuất ngoại. Cụ qua đời nhưng vẫn còn con cháu thừa kế.

Nguyễn quân viết thư hỏi thăm người anh thúc bá, con trai cụ Phương Sơn xem sừng tê người kia còn chăng, nếu còn thì cưa cho một khúc.

Sừng tê ngưu thời nào cũng vậy là vật quý. Người có của không khi nào cho đem ra khỏi nhà, người có bệnh phải đến nhà xin mài để uống và chỉ được mài với nước hay rượu, chứ không được nạo, chặt hay cưa. Thế mà khi được thư Nguyễn quân thì người anh liền cưa một khúc gởi đến tặng.

Được khúc tê giác Nguyễn quân liền thư cho tôi hay. Tôi cảm động hết sức. Tôi cho con trai tôi vào nhận đem đến vị Cao lương y để trù liệu việc bào chế thuốc. Lương y bảo không phải tê giác. Ông nói:

- Tê giác chất trắng và trong. Khúc này màu xám đen và đục, có lẽ là sừng con sơn ngưu.

Ông đưa ra một ít tê giác ông mua được và bào thành lát mỏng: trắng như ngà voi, giơ lên ánh nắng thấy có nhiều đường gân máu chạy dọc theo sớ sừng. Ông lật sách chỉ những lời giải thích:

- Tê giác có công dụng bổ hư hoả và làm lành trở lại võng mạc (rétine) bị rách.

Rồi nói thêm:

- Để cho được chắc chắn tôi sẽ đem đến người Tàu chuyên môn ở Chợ Lớn nhờ xem lại.

Trước khi nhận khúc sừng ông đem cân thử thì nặng 780 grammes tứ 18 chỉ. Người Tàu ở Chợ Lớn xác nhận là không phải sừng tê ngưu. Vì vậy Cao lương y hoàn lại khúc sừng cho tôi, chớ không dùng chế thuốc.

Khúc sừng này là tê giác hay sơn ngưu giác, đối với tôi vẫn là bảo vật. Tôi quý vật không phải ở giá trị vật chất hay công dụng của chúng mà quý những ân tình, những hình ảnh chứa đựng bên trong.

Nhìn vào khúc sừng của Nguyễn quân, tôi trong thấy không biết bao nhiêu là vẻ đẹp ẩn hiện như khói trầm hương trong đêm vắng, như mây ráng buổi chiều thu, những mái tóc bạc phơ, những gương mặt rắn rỏi, ửng thần và những thái độ hoặc hiên ngang hoặc nghiêm nghị hoặc cương quyết hoặc khiêm cung của các nhà chí sĩ trong Đông Kinh nghĩa thục, mà cụ Phương Sơn, chủ nhân ông của phiến sừng, là đại biểu, làm cho mắt tôi sáng lên và chí tôi hừng ấm, khiến tôi nhớ lại bóng dáng của những bậc tiền bối mà tôi tôn thờ từ buổi thanh xuận… và những gì Nguyễn quân đã tặng cho tôi, từ một nét chữ ở trong thư, một câu văn trên báo chí, cho đến một nụ cười, một bước đưa chân nơi biệt thự 12/3 đường Kỳ Đồng ở Sài Gòn đều in bóng nơi phiến sừng và chiếu rõ trong lòng tôi, mỗi khi tôi cầm đến, nghĩ đến.

Trong khi tôi đau mắt, ngoài vợ con tôi ra, có hai người bạn lo cho tôi nhiều nhất: Đó là Thi Vũ và Nguyễn Hiến Lê.

Báo tin cho Nguyễn quân tôi có mấy vần hý tác:

Duyên văn chương đương thắm

Thân già bỗng đảo điên

Một đêm đầu nhức nhối

Suốt tháng bệnh triền miên

Thành[30] nửa cụ Đình Chiểu

Không hai chàng Vân Tiên

Nên đường hoa chỉ thoáng

Những bán diện thuyền quyên.

Trong lúc ấy hai tập thơ của tôi ra đời: Tập Giọt trăng và tập Tố Như thi trích dịch. Một do Thi Vũ xuất bản ở Pháp, một do An Tiêm ấn hành ở Việt Nam. Nhân đó Nguyễn quân viết một bài đăng ở tạp chí Bách Khoa số 401 ra ngày 15-12-1973 nhan đề là “Thi sĩ Quách Tấn – hai tập thơ một chứng bệnh”.

Bài văn ấy là một niềm an ủi, một thang thuốc bổ tinh thần làm tăng khí lực tôi lên nhiều lắm. Nhiều ông bạn ở xa khi đọc bài của Nguyễn quân mới hay tôi bị bệnh, kẻ thì gởi thơ đến thăm, người thì khuyên nên dùng thuốc này, thuốc nọ… Cảm động nhất là tấm lòng hai ông bạn chưa được quen biết là Đỗ Trong Lễ và Sơn Tùng.

Ông Đỗ Trọng Lễ là một lương y ở Châu Đốc, ông Sơn Tùng là một độc giả của Bách khoa. Đỗ tiên sinh viết gởi cho Bách khoa bài “Đề nghị một phương thuốc trị bệnh mắt cho thi sĩ Quách Tấn”. Trước khi đăng bài ấy lên Bách khoa ông Lê Ngộ Châu có chuyển bài ấy cho tôi xem để tôi cho biết ý kiến. Tôi nhận thấy phương thuốc của Đỗ tiên sinh nếu được dùng ngay khi bệnh mới phát thì chắc mắt tôi khỏi phải chịu tật một con. Tôi bèn sao lại bài văn và toa thuốc, giữ bản chính do tay Đỗ tiên sinh viết, để làm kỷ niệm, gởi bản sao vào cho báo Bách khoa đăng hầu giúp cho những người rủi vướng vào bệnh thanh quang nhãn cấp tính. Liền đó tôi nhận được thư của ông bạn Sơn Tùng do Bách khoa chuyển đến bày cho tôi hai vị thuốc bình dân, rẻ tiền và đã cứu được nhiều người khỏi bệnh: giá sống và khổ qua cứ ăn thường ngày, ăn càng nhiều càng tốt. Giá thì tôi ăn sống còn khổ qua thì luộc hoặc nấu canh.

Trước tình cao quý của bạn gần xa, tôi không biết nói sao cho xiết lòng cảm kích, tôi bèn soạn một bài thơ luật ngũ ngôn gởi tặng Nguyễn quân và nhờ cho đăng lên Bách khoa – nếu có thể được – để tạm gọi là tạ ơn lòng bạn bốn phương:

ƠN LÒNG

Trống trải ngày đau ốm[31]

Ơn lòng bạn bốn phương

Trang báo niềm an ủi

Hàng thư phương thuốc thang

Thanh thanh tình đọng mật

Trịu trịu nghĩa chia vàng

Ngước mắt nhìn mây thắm

Bồi hồi gió tịch dương

Bài Hai bài thơ một chứng bệnh và phiến tê giác là hai mảnh tình – đúng hơn là một mãnh tình mà bài văn là thần, phiến tê giác là chất của Nguyễn quân tặng riêng tôi. Nhưng nhà tôi nói:

- Tê giác là vật hiếm có, bác Lê cho mình để mình chữa bệnh. Nay lương y không dùng để chế thuốc được, mình nên hoàn lại cho bác chớ không nên lấy luôn.

Tôi cho lời nói nhà tôi là phải.

Hôm thượng tuần tháng 9 dương lịch vừa qua[32], tôi thân hành mang phiến tê giác vào Sài Gòn không phải để hoàn lại, mà để xin Nguyễn quân cho tôi được giữ lấy.

Nguyễn quân hoan hỉ đáp:

- Được, ông cứ giữ. Khi nào cần tôi sẽ mượn lại.

Lời nói đẹp như tấm lòng.

Tôi mừng lắm, chẳng những mừng luôn luôn gần vật kỷ niệm mà còn mừng rằng lời nói gọn mà đầy đủ ý nghĩa kia làm cho nhà tôi yên tâm khi thấy tôi đem phiến tê giác kia trở lại.

Về Nha Trang tôi để phiến tê giác vào chiếc hộp đựng hai tập Tô Văn Trung và Lữ Đường di cảo cất trong tủ sách bên cạnh nhánh mận khô.

Tôi gọi bốn vật ấy là Trường Xuyên tứ bửu.

Và để cho con cháu sau này biết rõ giá trị bốn vật báu tôi để lại, tôi viết rõ lại lịch chúng và những kỷ niệm chúng ấp ủ ở bên trong.

QUÁCH TẤN

Nha Trang, Tiểu tuyết năm Giáp Dần (1974)

*

*      *

KHÔNG THỂ DỄ DÀNG QUÊN MỘT NGƯỜI NHƯ VẬY ĐƯỢC

minh quân

Qua tác phẩm, tôi biết ông Nguyễn Hiến Lê rất sớm mà phải gần 20 năm sau mới dám làm quen, một phần do dè dặt vì nghe nói ông khó tính, không hay tiếp ai, phần do không ai giới thiệu. Mãi đến khi biết tin ông từ chối giải thưởng Văn học của nhà cầm quyền miền Nam (vào năm 1966) tôi viết thư ngỏ ý muốn đến thăm ông. Ông trả lời rất sớm, kèm trả cái bao thư tôi dán tem sẵn, cốt để ông đỡ tốn thì giờ. “Thì giờ của tôi không quý hơn kẻ khác đâu, đừng ngại. Mời bà đến chơi, tôi đợi”, ông viết.

Tôi đến ngay và do thấy ông niềm nở, vui vẻ, tôi đã ba hoa đủ thứ chuyện đến hơn một tiếng rưỡi mới đứng lên. Về nhà tôi đâm hối lại viết thư xin lỗi ông vì qua sơ kiến mà đã làm mất quá nhiều thì giờ ông. Ông lại trả lời: “Không đâu, hôm đó tôi rất vui, chắc bà cũng nhận thấy chứ? Tuy mới gặp bà lần đầu nhưng tôi đã biết bà lâu rồi...”

Giờ đây, đôi khi hồi tưởng lại, tôi cảm thấy mình đã quấy quả ông nhiều, đã lạm dụng lòng tốt của ông. Tôi đưa thơ, truyện, bản dịch đến nhờ ông đọc và cho ý kiến. Làm như ông là một tự điển sống, tôi hỏi tiểu sử bà George Éliot, bà Florence Nightingale, ông Lâm Ngữ Đường, v.v... Bất cứ vấn đề gì ông đều cho biết rất đầy đủ chu đáo. Lúc tôi tặng ông cuốn tiểu sử ông Henri Dunant ông đón đọc với sự quan tâm và sau đó hỏi tôi, khi được biết Hội Hồng thập tự[33] chỉ in có 3.000 quyển, ông phàn nàn sao họ không in nhiều hơn, phát cho mọi người cùng đọc? Tôi ngỏ lời xin sách ông cho các em thanh niên Hồng thập tự, biết là Hội không thành lập tủ sách cho các em, ông sốt sắng biếu ngay, nhiều đến nỗi tôi khuân không xuể.

Nhà ông vắng trẻ nên thỉnh thoảng vào ngày lễ, dịp Tết tôi đưa các con tôi lại thăm ông. Ông vồn vã đón chúng, hỏi chuyện rồi sau đó có dịp, ông đưa ra những nhận xét về chúng khiến tôi rất cảm động. Khi con trai đầu của tôi mất, tôi giấu ông, sau biết được ông viết thư chia buồn, an ủi tôi. Đoạn chót, ông thêm: “Thật ra mỗi người trong chúng ta ai cũng có một cây thánh giá để mang, nhưng khi ta càng lớn tuổi nó càng nhẹ bớt, vì ta khôn hơn, có kinh nghiệm hơn.”

Có một quyển sách của tôi được kẻ gian chiếu cố, nhà xuất bản bảo tôi đi kiện, tôi từ chối. Viện cớ việc gian lận này không chỉ mình tác giả mà nhà xuất bản cũng thiệt hại, họ yêu cầu tôi nên ủy quyền cho họ kiện. Tôi bằng lòng. Sau đó, họ thắng, được bồi thường một số tiền, họ cũng có chia cho tôi chút ít. Tôi không phàn nàn gì nhưng các bạn đưa lên báo kêu là nhà xuất bản bóc lột tác giả. Chuyện đến tai ông, ông hỏi tôi, tôi trả lời ông là nhà xuất bản tốn tiền bạc, công sức, thì giờ nhiều, may mà được việc thì họ hưởng nhiều là phải. Còn tôi có thiệt thòi gì đâu; sách in ra vẫn để tên mình, chút quyền lợi vật chất đâu đáng kể, tôi không muốn sự giao hảo tốt đẹp giữa hai bên bị sứt mẻ vì điều đó. Cũng như chuyện tôi bỏ công sức giúp nhà xuất bản Tuổi Hoa, chọn tác phẩm, tìm người viết mà không đòi hỏi thù lao, nhiều bạn cho tôi là đồ khùng, còn ông thì cho là tôi rất tỉnh, nghĩ thế là đúng.

Thấy tôi tập tễnh làm nhà xuất bản, ông hết lời khuyến khích và tôi làm ăn cũng khá. Sách bán chạy, có lời nhiều. Ông đưa tôi quyển “Bí mật dầu lửa” của ông (quyển này tôi giới thiệu cho Tuổi Hoa in một lần rồi). Ông nói cứ in, đừng bận tâm đến tác quyền, đó chỉ là quyển sách nhỏ, không đáng bao nhiêu. Tôi vừa in xong đưa nhà tổng phát hành, chưa nhận đồng nào thì đúng vào ngày giải phóng. Tôi mang tiền tác quyền đến ông không nhận, e tôi bị thiệt. Tôi phải nài nỉ, kiếm cách nói: Lần sau tái bản tôi sẽ giữ hết tiền, ông lo là sách sẽ bị cấm, nhưng tôi xác quyết là không. Tôi nói vậy để ông vui lòng nhận vì thấy lúc đó ông không dư dật gì, chứ cũng không chắc mấy. Tuy nhiên sau này tôi tái bản được, viết thư xin phép bà, bà rất vui lòng (lúc đó ông đã mất rồi, có lẽ ông có dặn bà).

Một hôm tôi đem biếu ông nửa lít alcool, ông vui vẻ nhận liền, nói là rất cần, rất quý. Một lần khác thấy tấm khăn trải giường của ông vá một miếng, hôm sau tôi đem đến tấm mới biếu ông, ông nhất định không nhận, vì theo ông tấm đó còn tốt, không nên phí phạm. Tôi đành phải đem về.

Đọc quyển Chiếc cầu trên sông Drina (của Ivo Andritch,[34] ông dịch) tôi rất thích nên ra nhà xuất bản mua năm quyển, vì nghĩ là mua nhiều sẽ được bớt phần trăm, mà cũng là chỗ quen biết, có in sách tôi, lại gần nhà, nhưng không hiểu sao ông giám đốc nhà xuất bản bảo tôi: “Chị muốn mua thì ra hiệu sách.” Tôi bực lắm, kể với ông. Nghe xong ông lẳng lặng đứng lên vào nhà trong rồi giữa lúc tôi đang ngạc nhiên ông trở ra trên tay cầm năm quyển trao cho tôi, nói: “Tôi biết bà mua làm gì rồi. Đừng mua tốn tiền.” Tôi ngỡ ngàng vừa mừng vừa ngại mà chưa biết nên nói sao thì ông tiếp luôn: “Đừng từ chối! Hãy để tôi được vui.”

Không có chủ định trước, nhưng trong bầu không khí như vậy, tôi buột miệng kể lại với ông lời phàn nàn về ông của một nhà văn trẻ: Ông rất khinh người. Ông hỏi vì sao người ấy lại nói vậy. Tôi lặp lại lời phàn nàn: “Chị quá đề cao ông Lê chớ em thì... có lần em hỏi ông nên đọc cuốn nào trong sách Phật giáo để dễ hiểu, ông đã bảo em: Sao lại hỏi tôi, muốn biết, anh hãy hỏi một nhà sư.” Tôi nói thêm là tôi rất khó chịu và không tin. Ông có vẻ trầm ngâm một chút, đoạn nói: “Anh ấy hiểu lầm rồi đó. Tôi đâu có khinh mạn gì, tôi nói thật lòng, tôi không nghiên cứu về Phật giáo. Biết làm sao đây?”

Thái độ ông khiến tôi quên cả dè dặt, đưa ra một đề nghị: “Thưa ông, hay là ông tặng cậu ấy một quyển Chiếc cầu, tôi sẽ đưa...”

Nói đến đó tôi vụt ngưng lại, tự trách mình sao bày đặt, được voi đòi tiên, nhưng bất ngờ hết sức: Ông không chút phật ý mà còn sốt sắng kêu lên: “Ý kiến hay! Hay lắm.” Rồi ông đón quyển sách trên tay tôi. Ngay tức khắc tôi đưa ông cây bút.

“Coi như đây là một lời tạ lỗi, phải không?” Ông nói với tôi.

Còn tôi? Tôi như vừa mọc cánh! Tận lúc này nhớ lại chuyện ấy, tôi vẫn còn xúc động. Con người sao mà cao nhã, mà đẹp đẽ! Trong đời người dễ gì ta được gặp, nhất là được thân với một người như vậy!

*

Lần đầu tôi thấy ông xuất hiện trước đám đông là ngày nhà văn Nguyễn Công Hoan nói chuyện ở Hội Trí thức Yêu nước. Lần thứ hai là hôm Hội Văn nghệ Giải phóng mời ông đến để làm lễ kết nạp Hội, có cả tôi. Lãnh đạo Hội bắt tay ông và tôi nhưng hôm sau ở tòa báo Bách khoa, các anh em cứ giễu là tôi được ôm hôm thắm thiết. Tôi cải chính càng bị trêu già, ông phải nói: “Đúng đó! Không có ôm hôn gì cả, chỉ có bắt tay thôi, cả tôi cũng vậy.” Hôm đó, lần đầu tiên tôi thấy ông có vẻ hơi bực bội.

Ông vẫn nói: “Dù ở vào hoàn cảnh nào ta vẫn phải giữ gìn tư cách, lương tri, thẳng thắn, thương người và độ lượng thì sẽ được thanh thản.” Ông lại hay khuyên tôi bớt nóng nảy vì sẽ dễ bị hiểu lầm.

Ông nói rằng tôi là một trong những người hiểu ông nhất, rằng ông xem tôi là chỗ tương tri – theo cách nói của ông – nhưng tôi thì bao giờ cũng coi ông thuộc hàng trưởng thượng, là người thầy. Tôi được khuyến khích, an ủi, được tán thưởng, khuyên nhủ. Niềm vui, nỗi khổ, khi bị chao đảo, khi cần đối phó, khi sa vào chán nản cũng như khi phấn khích... Tôi kể với ông không hề dè dặt và tôi chưa bao giờ thấy ân hận vì đã nghe ông. Những lời ông nói cũng như những cánh thư ông rất quý giá đối với tôi.

Biết mình sắp ra đi, ông căn dặn tôi đừng cho Hội biết tin khi ông mất, ông không có công trạng gì, ông không muốn...

Trước khi mất bốn ngày, ông còn cố viết cho tôi vài hàng.

Tôi phải làm theo lời ông và đã bị Nguyễn Ngọc Lương giận, vì anh ấy hay tin quá chậm chỉ kịp đến tiễn ông, không có thì giờ báo tin cho Hội.[35]

Ống sống thanh bạch, giản dị, cao khiết, nhu cầu bản thân ít ỏi mà cống hiến lại quá nhiều.

Làm sao người ta có thể dễ dàng quên một người như vậy được!

Có thể nói tôi chưa gặp được một người thứ hai giống như ông!

MINH QUÂN

12-5-2003

*

*        *

PHẦN 2

NHỮNG DẤU ẤN TỪ TÁC PHẨM NGUYỄN HIẾN LÊ

CẢM NHẬN TỪ HỒI KÝ CỦA MỘT HỌC GIẢ NỔI TIẾNG

nguyễn hoành xuân

Cho đến thời điểm này, cuốn sách gây ấn tượng mạnh và giúp nhiều cho tôi trong cuộc sống là cuốn Hồi ký Nguyễn Hiến Lê, sách xuất bản năm 1993, do nhà xuất bản Văn học ấn hành.

Đọc hồi ký của ông mới thấy khả năng làm việc phi thường của ông và khối lượng tác phẩm đồ sộ trên khắp các lãnh vực, từ sách học làm người cho đến giáo dục, văn học, sử học, triết học, biên dịch mà ông để lại cho đời.

Trong cách sách của ông thì loại sách học làm người là có ảnh hưởng sâu rộng nhất, đặc biệt đối với giới thanh thiếu niên. Chính loại sách này giúp rất nhiều cho biết bao thanh niên vượt khó trên đường mưu sinh và lập nghiệp. Bác sĩ Đỗ Hồng Ngọc, một độc giả quen thuộc của tác giả Nguyễn Hiến Lê ở những thập niên 60 của thế kỷ trước đã nhận xét chí lý rằng: “Ông dạy cho thanh niên nghị lực, thì chính ông là một tấm gương nghị lực” (Hồi ký Nguyễn Hiến Lê). Tuy nhiên, theo học giả Nguyễn Hiến Lê thì lĩnh vực mà ông tâm huyết nhất là cổ học Trung Quốc, bao gồm triết học, văn học, sử học, đặc biệt là triết học thời Chiến quốc, giai đoạn “Bách gia tranh minh”, ông đã cho ra đời hầu hết các tác phẩm viết chuyên biệt về các triết gia thời đó như: Khổng Tử, Lão Tử, Mạnh Tử, Trang Tử, Mặc Tử, Liệt Tử và Dương Tử, hai cuốn Tuân Tử và Hàn Phi Tử viết chung với học giả Giản Chi, thiết nghĩ ở nước ta khó có người nào viết được nhiều và sâu sắc về cổ học Trung Quốc như ông.

Đọc Hồi ký Nguyễn Hiến Lê, tôi thích nhất là những trang nói về mối giao tình giữa tác giả với thi sĩ Đông Hồ và học giả Giản Chi, tình đạm như nước mà vô cùng bền chặt. Nếu như giao tình giữa tác giả đối với Đông Hồ là “tri kỷ”, thì đối với Giản Chi lại là “tri âm”, đặc biệt là sự hợp tác của tác giả và học giả Giản Chi về việc nghiên cứu cổ văn Trung Quốc, mà sự ra đời cuốn Đại cương triết học Trung Quốc là sự thành công lớn của hai ông, đó là những nết đẹp hiếm có trong văn hóa nước nhà.

Kết thúc luồng suy nghĩ tản mạn này, xin được trích lời hay ý đẹp trong cuốn Sống đẹp của học giả Nguyễn Hiến Lê, cuốn sách ông lấy làm tâm đắc khi được ông biên dịch từ cuốn The Importance of Living của Lâm Ngữ Đường, mà tôi rất làm tâm đắc:

Răn mình thì nên như cái khí (nghiêm khắc) mùa thu, xử thế thì nên như cái khí (ôn hòa, vui vẻ) mùa xuân.

Một chữ “tình” để duy trì thế giới, một chữ “tài” để tô điểm càn khôn.

NGUYỄN HOÀNH XANH

(Tạp chí Tia Sáng, số 2, tháng 4-2003)

*

*       *

ĐÃ KHÔNG TRÁNH ĐƯỢC THÌ NHẬN ĐI

nguyễn hướng dương

Đó là đầu đề chương IX trong cuốn sách gối đầu giường của tôi: Quẳng gánh lo đi và vui sống của Nguyễn Hiến Lê. Tôi đọc đi đọc lại cuốn sách này không biết bao nhiêu lần mà kỳ lạ thay, mỗi lần đọc lại, tôi đều cảm thấy thấm thía những điều tưởng chừng như rất giản đơn: “Đắc nhất nhật quá nhất nhật”, “Đời người ngắn lắm ai ơi!”, “Ta là ai”, v.v… nhưng khi đem ra ứng dụng vào cuộc sống thì hiệu nghiệm vô cùng.

Hai mươi lăm tuổi, một tai nạn giao thông đã khiến tôi rơi đúng vào cái tình huống: “Đã không tránh được thì nhận đi”. Cụt mất hai chân dưới gối, tôi như chàng Trương Vô Kỵ rơi từ vách núi xuống vực sâu thăm thẳm mịt mù và dường như đã chạm được tới điểm tận cùng của khổ đau và tuyệt vọng. Khóc lóc chán chê, than thân trách phận cũng chẳng ích gì, tôi hiểu, mình chỉ còn cách luyện công như Vô Kỵ thì mới có thể vọt ra khỏi vực thẳm. Thế rồi một hôm, giữa những quyển kinh sách Phật học chất đầy quanh giường, tay tôi chạm phải cuốn sách tuy đã cũ nhưng thân quen vô cùng. “Dale Carnegie viết cuốn Quẳng gánh lo đi và vui sống này chính là để chỉ cho ta cách diệt những kẻ thù vô hình ấy. Ta thiệt khó thắng vì chúng ngự trị ngay trong thâm tâm ta, nhưng ta phải thắng, vì thắng mới có thể SỐNG được.” A, những dòng chữ quen thuộc nhưng bỗng nhiên lại có sức mạnh lạ lùng. Tôi như được vỗ về, chia sẻ và được tiếp thêm sức mạnh. “Nếu đời người quả là bể thảm thì cuốn sách này chính là là ngọn gió thần đưa thuyền ta tới cõi nát bàn, một cõi nát bàn ở ngay trần thế.

“(…) Chúng tôi trân trọng tặng nó cho hết thảy những bạn đương bị con sâu ưu tư làm cho khổ sở trằn trọc canh khuya, tan nát cõi lòng.” Phải, cõi lòng tôi thì tan nát, mà tâm trí tôi thì quay cuồng, bất định với câu hỏi: Làm gì bây giờ? Ngày mai rồi sẽ ra sao đây? Lật đến trang 14, tôi lặng người đi vì ngỡ như tác giả đang nói riêng với mình: “Nhận một nút đi rồi nghe, trong mỗi đoạn đời, chiếc cửa sắt sập lại, ngăn hiện tại với quá khứ. Quá khứ đã chết, đừng cho nó sống lại nữa. Nhận một cái nút khác và đóng kín cửa sắt của tương lai lại, cái tương lai nó chưa sinh. Như vậy các anh được yên ổn - yên ổn trong ngày hôm nay!... Đóng quá khứ lại! Để cho quá khứ đã chết rồi tự chôn nó... Đóng những hôm qua lại, chúng đã bước mau về cõi chết. Để cho gánh nặng của ngày mai đè thêm vào gánh nặng hôm qua và hôm nay thì kẻ mạnh nhất cũng phải quỵ. Đóng chặt tương lai cũng như đóng chặt dĩ vãng lại. Tương lai là hôm nay… Không có ngày mai. Không có ngày mai. Ngày vinh quang của ta là ngày hôm nay. Sự phung phí năng lực, nỗi ưu tư sẽ làm cho ta lảo đảo, nếu ta cứ lo lắng về tương lai... Vậy đóng kỹ những bức vách trước và sau đi, và luyện lấy tập quán ‘Đắc nhất nhật quá nhất nhật’.” Một tia sáng đã loé lên, dẫn dắt tôi thoát khỏi màn đêm tăm tối của đau đớn tuyệt vọng. Ồ lối thoát đây rồi, còn chờ gì nữa mà không bước ra! “Khéo suy là nghĩ kỹ về nhân quả rồi hành động một cách hợp lý, hữu ích; còn vụng suy chỉ làm cho thần kinh ta căng thẳng và suy nhược thôi.” Tôi hiểu ra, thật là ngu ngốc nếu như mình lại làm cho đầu óc căng thẳng khiến hoàn cảnh đã bi đát lại càng thêm tồi tệ. Lau khô nước mắt, tôi cảm thấy như có một bàn tay nhẹ nhàng, nhưng cương quyết đỡ tôi ngồi dậy. “Bạn và tôi, ngay trong lúc này đây, chúng ta đứng tại chỗ hai cái vô tận gặp nhau: cái dĩ vãng mênh mông có từ thời khai thiên lập địa và cái tương lai nó bắt đầu từ tiếng cuối cùng mà tôi mới thốt. Chúng ta không thể sống trong cả hai cái vô tận đó được, dù chỉ là trong một phần giây. Mà hễ rán sống  trong hai thời gian thì ta sẽ làm hai cho tinh thần và thể chất của ta liền. Vậy chúng ta hãy an phận chịu sống trong hiện tại vì ta chỉ có thể sống được trong hiện tại thôi.” Và rồi, không biết tự lúc nào, môi tôi mấp máy câu quen thuộc trong bài thơ mà hồi mười tám tuổi, tôi đã làm theo lời tác giả, chép vào tờ giấy dán trên đầu giường của mình:

CHÀO BÌNH MINH

Hãy chăm chú vào ngày hôm nay

Vì nó là đời sống, chính là sự sống của đời sống...

Nó tuy ngắn ngủi

Nhưng chứa tất cả chân lý về đời ta…

Nhưng phải đến lúc này, tôi mới thấm thía được điều mà ở cái tuổi mười tám đôi mươi, cho dù có học thuộc lòng, tôi cũng không làm sao hiểu nổi: “Triết gia Trung Quốc có nói: Nhận chân sự chẳng may nhất đã xảy ra là tìm được sự bình tĩnh chân thiệt trong tâm hồn rồi... Mà chính vậy! Khi ta đã chịu nhận sự chẳng may nhất thì ta có còn để mất nữa đâu, và như vậy tức là tự đặt mình vào một tình thế chỉ có lợi mà vô hại. Ông H.Carrier nói: Khi tôi ngó thẳng vào sự chẳng may nhất, tức thì tôi tìm lại được sự bình tĩnh đã mất trong những ngày trước; từ đó tôi suy nghĩ được”. Mấy ông này nói có lý quá, thế là tôi bắt tay vào thực hành ngay! Nhưng phải bắt đầu từ đâu bây giờ? Tôi lại lật bửu bối ra và… đây rồi:

“Định thức thần hiệu này của H. Carrier:

1. Bạn tự hỏi: ‘Cái tai hại nhất có thể xảy ra được’ là gì?

2. Nếu không tài nào thoát được thì sẵn sàng nhận đi.

3. Rồi bình tĩnh tìm cách cải thiện nó.”

Tôi nhận thấy, điều đầu tiên là phải tìm cho mình một mục đích vì: “Chính sự không có lấy một mục đích nhất định, sự chạy loanh quanh hoài, như điên khùng nó sinh ra bệnh thần kinh suy nhược và biến đổi đời sống của ta thành một cảnh địa ngục.” Sáu tháng sau cái tai nạn khủng khiếp ấy, khi đã có thể bước đi bằng đôi chân gỗ, tôi đã tìm thấy mục đích của đời mình. Đó là công việc mà tôi say sưa theo đuổi cho đến ngày hôm nay với tất cả sức lực và tâm huyết của mình: làm sách nói cho người mù[36]. Bây giờ, tôi có thể sung sướng mà thốt lên rằng” “Tôi bận quá, không có thì giờ để buồn rầu, lo nghĩ nữa!” Thật đúng như những dòng ở trang 83: “Phương thuốc trị bệnh lo buồn là luôn luôn kiếm một việc gì ích lợi để làm.” Không những thế, khi phải chịu những cú tát như trời giáng của số phận, với nỗi đau đớn khổ sở vày vò cả tinh thần lẫn thể xác, tôi mới thấm thía với những câu nói được trích dẫn của Schopenhauer: “Trên đường đời, hành lý quan trọng nhất phải mang theo là lòng nhẫn nhục”; hay Épitète: “Chỉ có một cách tìm được hạnh phúc là đừng lo nghĩ về những điều ngoài ý lực của ta!”; và Marc Aurele: “Tư tưởng của ta ra sao thì đời của ta như vậy.” Cũng những câu nói đó, mười năm về trước, tôi đã thầm nghĩ: “Mấy ông triết gia này đúng là… người cõi trên! Nói cái gì mà khó hiểu quá.” Vậy mà bây giờ, đem ứng dụng vào thực tế, tôi thấy mình quả là gặp được thuốc tiên. Nhờ phải vật lộn với những khó khăn, trở ngại trong những ngày đầu thành lập Thư viện sách nói dành cho người mù, với hàng núi công việc phải làm: gõ cửa các nơi xin tài trợ, lắp đặt thiết bị, máy móc thu âm, biên tập nội dung các tác phẩm văn học để đọc, mệt suốt ngày bên chiếc máy ghi âm với công việc “hai trong một”: vừa điều khiển các nút thu, xoá, lồng nhạc như một kỹ thuật viên, vừa đọc, diễn xuất văn bản như một phát thanh viên, tôi đã đẩy lùi được những suy nghĩ tiêu cực buồn phiền ra khỏi đầu óc của mình hồi nào không hay. Sau một ngày làm việc cật lực như thế, vừa đặt lưng xuống giường là tôi chìm vào giấc ngủ say sưa, chẳng còn hơi sức đâu mà trằn trọc, thao thức suốt đêm khuya. Đúng là “…nếu cần, chúng ta có thể chịu nổi và thắng được tất cả những tai hoạ và thảm kịch vì chúng ta có những năng lực tiềm tàng mạnh lạ thường mà biết dùng tới, ta sẽ thắng được mọi nghịch cảnh. Chúng ta mạnh hơn chúng ta tưởng.” Phải, tôi phải cảm nhận ơn số phận đã đẩy tôi vào cái thế “Vật cùng tắc biến, biến tắc thông” thì tôi mới có dịp khám phá ra cái năng lực tiềm tàng đó; chứ không tôi sẽ mãi là một “cô bé dỗi hờn”, lúc nào cũng chỉ muốn rúc mình vào chiếc gối bông êm ái. Thú thật, trước đây tôi không thể nào tin nổi câu nói của ông Tarkington: “Tôi thấy rằng tôi chịu được cảnh mù như những người khác chịu được những tai nạn của họ. Tôi tin chắc nếu cả ngũ quan của tôi mang tật, hoá ra vô dụng nữa thì tôi vẫn có thể sống với tinh thần, vì chúng ta trông bằng tinh thần, sống bằng tinh thần”. Trước đây, chỉ cần tưởng tượng mình mất một ngón tay thôi là tôi rùng mình kinh hãi rồi. Vậy mà bây giờ, cụt mất hai chân, tôi mới thấy tâm đắc với câu “Tàn tật chưa phải là khổ mà không chịu được cảnh tàn tật mới là khổ.” Mà muốn chịu được thì trước hết phải chấp nhận cái chân lý: “Đã không tránh được thì nhận đi.” Nhận chịu không có nghĩa là buông xuôi mọi thứ mà… “nếu ta chịu nhận một tình thế không tránh được thì năng lực của ta được thông thả và giúp ta tạo được một đời sống phong phú hơn.”

Thế nhưng, “cuộc chiến” diễn ra trong nội tâm mình không đơn giản chút nào, đúng như Đức Phật Thích Ca đã nói: “Chiến thắng mười vạn quân không khó bằng chiến thắng bản thân mình.” Có những lúc, nỗi buồn bất chợt ập đến xâm chiếm tâm hồn tôi mà tôi không có cách gì chống cự nổi. Phải rồi, dù sao tôi cũng chỉ là một cô gái hai mươi mấy tuổi thôi mà, làm sao đạt tới cái cảnh giới “buồn vui đều phẳng lăng” như các vị thiền sư được! Cứ để cho những giọt nước mắt lăn dài trên má, tôi đến trước bàn thờ Phật, chấp tay cầu nguyện. Và những câu trong trang 238 văng vẳng bên tai: “Tôn giáo lại giúp tôi nhiều hơn nữa vì cho tôi nhiều giá trị về tinh thần… Nhờ tôn giáo mà tôi tin tưởng, hy vọng và can đảm. Tôi diệt được lo lắng, sợ sệt, ưu tư là nhờ nó vậy. Đời tôi có mục đích, có định hướng cũng nhờ nó, mà hạnh phúc của tôi tăng lên được nhiều, sức khoẻ dồi dào cũng nhờ nó nữa. Nó đã giúp tôi tạo ra ‘một cảnh xanh tươi, mát mẻ, bình tĩnh giữa kiếp trần gió bụi quay cuồng này’.” Đúng vậy, Đức Phật từ bi đã đưa vai ra hứng lấy tất cả những ưu tư phiền muộn trần thế của tôi, ban cho tôi cái sức mạnh vô song của “Sắc tức thị không, không tức thị sắc…”

*

Thế đó, Quẳng gánh lo đi và vui sống đã trở thành cuốn “bí kiếp” để tôi luyện công và thoát hiểm, đâu có thua gì “Cửu dương chân kinh” mà Vô Kỵ đã luyện thành! Tôi quyết định tuyển “bí kiếp” này cho các độc giả người mù của Thư viện sách nói với niềm mong muốn giúp họ vững tin vào cuộc đời, vào con người; tin rằng bất cứ ai nếu kiên trì thực hành theo thì đều có thể quẳng gánh lo đi và vui sống.

Thế là, sau hai tháng ròng rã thay phiên nhau đọc thu âm, tôi và anh Bá Trung đã “chuyển thể” 354 trang sách chữ thành sách nói để đem đến cho người mù khắp 40 tỉnh thành trong cả nước từ Bắc chí Nam cái “tuyệt chiêu” của Quẳng gánh lo đi và vui sống. Mấy tháng sau, tôi liên tiếp nhận được thư từ, điện thoại của người mù từ khắp nơi gọi về: Hà Nội, Huế, Đà Nẵng, Cần Thơ, Bến Tre, v.v… Họ bày tỏ sự tâm đắc và nổi vui mừng được nghe tác phẩm này qua băng cattsette. Họ nói: “Cuốn sách này như một luồng ánh sáng gọi vào tâm hồn chúng tôi, xua tan những suy nghĩ tiêu cực bi quan mà bấy lâu nay cứ bám theo chúng tôi như hình với bóng.” Một niềm hạnh phúc chợt trào dâng trong lòng tôi. “Thừa thắng xông lên”, tôi cùng anh Bá Trung lại miệt mài trước máy ghi âm với Đắc nhân tâm, và lại nhận được sự hưởng ứng nhiệt liệt của độc giả người mù.

Vậy đó, những ngày tháng đau buồn của năm 1996, tôi chẳng thể nào nở nụ cười trên gương mặt u sầu đầy nước mắt, mà giờ đây, nụ cười luôn hiện diện trên cái miệng đã từng bị chấn thương dây thần kinh ngoại biên số 7 và tâm hồn tôi thì luôn tràn ngập niềm hoan hỉ. Có gì khó hiểu đâu, điều đó đã được tác giả Quẳng gánh lo đi… nói đến ở trang 229: “Chú ý tới người khác để quên ta. Mỗi ngày làm một việc thiện để làm nở một nụ cười trên môi người quanh ta.” Và trang 218: “Vì khi nghĩ cách làm vui người khác, ta không nghĩ tới ta nữa; mà chính cái tật chỉ nghĩ tới mình đã làm cho ta ưu tư, sợ sệt và lo lắng.”

*

Có một mẫu chuyện trong cuốn sách này làm tôi nhớ mãi: “(…) Tôi đang đi thẫn thờ như người không hồn, bỗng thấy tiến tới một ông già cụt cả hai chân. Ông ngồi trên miếng gỗ có bốn bánh xe, còn tay thì chống hai khúc cây nhỏ để đẩy. Ông đẩy qua một ngã tư và ngả thân ra đằng sau hầu ghếch miếng ván lên vỉa hè, thì vừa lúc ông bắt gặp mắt tôi đang nhìn. Lập tức, ông già đáng thương này nhoẻn cười và bảo tôi: ‘Trời hôm nay đẹp quá nhỉ?’.

…Tôi trố mắt ngạc nhiên và đột nhiên tôi nhận thấy tôi còn hạnh phúc hơn biết bao người.” Còn tôi tuy đã mất đi đôi chân nhưng vẫn còn đôi mắt sáng để chia sẻ với người mù những điều mà họ không thể nhìn thấy. Và một khi họ và tôi – những người tàn tật -  có thể Quẳng gánh lo đi và vui sống thì hạnh phúc vẫn hiện hữu trong tâm hồn cho dù thân thể không còn lành lặn.

Khi tôi viết những dòng này thì anh Trung Nghị đang ngồi trước micro đọc những trang cuối của Ý chí sắt đá, còn chị Đỗ Thuỵ thì đang lật những trang đầu của Gương kiên nhẫn. Và như vậy, những trang sách Nguyễn Hiến Lê đang bắt đầu cuộc hành trình mới – cuộc hành trình tiếp thêm sức sống cho người mù. Xin thắp lên một nén tâm hương trước anh linh cụ Nguyễn – người đã đem đến cho người tàn tật chúng tôi liều thuốc diệu kỳ để chữa lành những vết thương tâm hồn.

NGUYỄN HƯỚNG DƯƠNG

Thành phố Hồ Chí Minh, 09-07-2003

*

*        *

ĐÔI ĐIỀU NHỚ... NGHĨ...

trần huiền ân

Tôi nhớ hình như bắt đầu đọc ông Nguyễn Hiến Lê vào khoảng 1957-1958. Đọc ở đâu? Hình như trên tạp chí Bách khoa và sách của nhà xuất bản Phạm Văn Tươi.

Nguyễn Hiến Lê không phải là tác giả tạo ra một “cú sốc”, một “tiếng sét văn chương” để ta phải lập tức bái phục, kính nể. Bằng những tác phẩm biên khảo với lối văn giản dị nhưng lập luận vững chắc, bố cục chặt chẽ… ông khoan thai dẫn dắt người đọc đi theo con đường ông đã vạch ra lúc nào không hay. Một lúc nào đó chợt nhận ra, ta thấy mình đã bị ông hoàn toàn chinh phục. Mà nào ông có cố ý chinh phục ta để làm gì!

Cái cảm tưởng ban đầu của tôi về ông như vậy. Ông viết về một danh nhân, một đất nước, một vấn đề văn hóa, giáo dục, chính trị… thật chuẩn mực. Tôi luôn luôn chú ý đến các bài về giáo dục của ông vì thường tâm niệm rằng mình là một nhà giáo chứ không phải chỉ là người thầy dạy chữ. Từ khi có đứa con đầu tôi lại nghiền ngẫm những ý kiến của ông về các hạng trẻ: xuất sắc, bình thường, ngu đần… trong các loạt bài trên tạp chí Bách khoa.

Thế nhưng tôi không “mê” Hương sắc trong vườn văn, tôi nghĩ: cách phân tích mang nhiều tính chất giáo khoa quá nên hơi khô khan. Tôi muốn phải uyển chuyển, bay bổng hơn… văn nghệ hơn. Nếu tôi không lầm thì trong một bài viết về cụ Dương Quảng Hàm ông có nhận xét cách dạy của cụ giáo khoa quá, sư phạm quá… hơi khô khan, nhưng cụ dạy rất chắc, học với cụ thi dễ đậu. Đọc văn Nguyễn Hiến Lê cũng vậy, ta hiểu được rõ, ta nhớ được lâu, nếu đem các bài ấy làm đề thi ta sẽ dễ đậu.

Tôi đã đọc một cách thích thú Bài học Israël, Sử Trung Quốc, Tô Đông Pha, Khổng Tử, các bản dịch và chú giải Trang Tử Nam hoa kinh, Chiến Quốc sách, v.v… và đỉnh cao là Thầy giáo họ Khổng. Nguyễn Hiến Lê đề cao đức “hiền” của Thầy Khổng trong cách dạy bảo môn sinh với thiên hướng “giáo dục cộng đồng”. Bao nhiêu điển tích uyên thâm trong thiên này sách nọ, những tư tưởng cao siêu của Thầy Khổng từ thuở xa xưa… dưới ngòi bút của ông bỗng trở thành gần gũi. Ta tưởng tượng Thầy Khổng đang nói chuyện với ta bằng tiếng Việt như cha ta, chú ta, đang ôn tồn giảng giải cho ta như Thầy ta từ các lớp tiểu học, trung học. Cách viết, cách dẫn chuyện của ông cũng mang phong thái một người hiền, càng thuyết phục người đọc thêm tôn trọng Khổng Tử.

Về cách “học làm người” tôi lấy làm tâm đắc hai lời khuyên của ông: “Gõ đi, cửa sẽ mở” và “Hãy dám trả lời: Không”. Lời khuyên thứ nhất tôi đã đem áp dụng ngay với ông. Năm ấy, bạn tôi là Đỗ Chu Thăng in tập thơ Chân cầu cũ có ý muốn tặng ông để xin ý kiến, nhưng nghe thiên hạ nói về sự khó tính của học giả Nguyễn Hiến Lê nên rất ngại. Tôi thấy thơ Đỗ Chu Thăng giản dị, trong sáng giống như những bài thơ ông thường khen nên xúi anh mạnh dạn “gõ cửa”. Kết quả là khi nhận sách tặng ông đã đọc rất kỹ và viết cho bạn tôi một thư dài về tập Chân cầu cũ. Tôi được chung niềm vui của bạn. Lời khuyên thứ hai đã nhiều lần giúp tôi tránh được điều phiền bực về sau, vì không cả nể phải tự ép mình hứa hay nhận lời mà dám nói “không”.

Sau năm 1975, trước khi sách Nguyễn Hiến Lê được tái bản tôi có đọc một bài ông viết về chính tả trên báo Đại đoàn kết. Khi tập Hồi ký của ông ra đời, tôi thấy những ai đã đọc đều bảo rằng họ đã tìm thấy ở Nguyễn Hiến Lê một nhân cách kẻ sĩ. Tôi nghĩ: Kẻ sĩ ngày nay có thể bị xã hội coi thường nhưng từ ngày xưa trong xã hội trọng sĩ kẻ sĩ đã hiếm rồi. Cho nên lời tôn vinh ấy trong lúc tâm sự với nhau, của những người không có danh vọng và tiền tài, không ai bị ép buộc phải nói khác với lòng, chính là lời tôn vinh chân thành.

Văn dịch của Nguyễn Hiến Lê cũng nhẹ nhàng trong sáng như các loại văn khác, có thể là do ông chọn dịch những tác phẩm viết theo cách ấy, cách của ông. Mưa, Kiếp người, v.v… Còn đọng lại trong lòng tôi nhiều nhất là đoạn mở đầu và đoạn cuối tiểu thuyết của Alan Paton, Nguyễn Hiến Lê dịch: Khóc lên đi, ôi quê hương yêu dấu. Tôi không biết nguyên bản, chỉ thấy Nguyễn Hiến Lê dịch như thơ, cảnh bình minh ở Nam Phi, cỏ mượt tận chân trời xa, nhất là lúc vị mục sư da đen có đứa con bị người da trắng xử tử hình ngồi trên đỉnh đồi cầu nguyện, trời sáng dần dần và con chim tytyhoya cất tiếng hót khắc khoải…

Hồi đi dạy học tôi có dùng đoạn văn mở đầu này và đoạn tả sông Cửu Long (Bảy ngày trong Đồng Tháp Mười) làm bài giảng văn. Tôi học thuộc lòng, bắt học trò cũng học thuộc lòng, thầy trò đều thích thú. Bây giờ mỗi dịp hè về quê, làng Vân Hòa, một làng cao nguyên của tỉnh Phú Yên, tôi thường nghe tiếng chim tu hú rộn ràng réo gọi bình minh rồi tiếng chim thua tuốt gióng giả bồi hồi, tôi nghĩ đến tiếng chim tytyhoya trong cái bình minh giải thoát con người khỏi sợ hãi sự nô lệ và nô lệ sự sợ hãi mà vị mục sư da đen hằng mong muốn… Alan Paton ở đâu không biết, xa xôi diệu vợi quá, nên mỗi lần như vậy tôi luôn luôn nhớ đến Nguyễn Hiến Lê tiên sinh.

TRẦN HUIỀN ÂN

Tuy Hòa, 06-6-2003

*

*        *

LUYỆN VĂN - LUYỆN TƯ CÁCH

lê ký thương

Năm tôi học đệ Lục (lớp 7 bây giờ) không biết ma xui quỷ khiến thế nào, bỗng dưng tôi muốn trở thành... nhà văn.

Nhưng trớ trêu thay, tôi là một học sinh dốt văn trong lớp! Bài luận cô giáo ra đề tả một đám cháy nhà, tôi nhớ mình đã viết câu: Sau đám cháy, chỉ còn lại một đống tro tàn vô giá của khu nhà ổ chuột. Cô giáo đã sửa câu này thành: Sau đám cháy, khu nhà ổ chuột chỉ còn lại một đống tro tàn... và gạch đỏ hai chữ vô giá rồi ghi bên lề bài luận của tôi: Em định bán đống tro này bao nhiêu? Còn ô ghi “Lời phê của giáo sư”,[37] thì hiện lên câu: Ý được, nhưng văn lủng củng. Thật sự thì lúc đó tôi chưa hề chứng kiến một đám cháy nhà nào, chỉ viết một cách khó khăn theo trí tưởng tượng non kém của mình.

Sau bài luận này, cô giáo khuyên tôi nên tìm đọc quyển Luyện văn của Nguyễn Hiến Lê.

Về sách đọc thêm, đối với một học sinh nhà quê nghèo như tôi quả thực là khó có. Hồi đó, cả tỉnh tôi chưa có thư viện, tôi biết chỉ có phòng đọc báo của Ty Thông tin, nơi tôi thường vô đọc báo ngày và dẫu thèm đọc những quyển tạp chí Văn hóa nguyệt san, Quê hương chưng trong tủ kính cũng không được, vì chúng chỉ để làm cảnh.

Ước muốn trở thành nhà văn thôi thúc tôi tìm mượn quyển Luyện văn. Một người bạn cùng lớp mách cho tôi biết ngoài phòng đọc báo của Ty Thông tin còn có phòng đọc sách báo của đoàn thể Thanh Sinh Công (Thanh niên, học sinh Công giáo) nằm trên đường Lê Quí Đôn (Nha Trang), do một thầy dòng Phan-xi-cô[38] phụ trách. Nơi này có cả báo ngày, tạp chí, và sách cho mượn đọc tại chỗ.

Duyên may, Luyện văn là quyển sách đầu tiên trong số nhiều tác phẩm của bác Lê mà tôi được đọc.

Tôi phấn chấn khi cầm cuốn sách trong tay, nhưng khi đọc tiêu đề đầu tiên ở Chương I thì bỗng nhiên tôi... vỡ mộng nhà văn. “Nghề cầm bút rất bạc bẽo, những cũng rất say mê”.[39] Bác Lê dẫn giải: “Ở nước ta, mười nhà văn (thi sĩ và văn sĩ) thì năm, sáu người oán nghề của mình và cho nó là một nghiệp chướng. Tản Đà phàn nàn “văn chương hạ giới rẻ như bèo”. Một trăm nhà văn chỉ sống về nghề cầm bút mà lại biết trọng cây viết của mình thì 99 người lâm trong cảnh khốn cùng.” Câu này như một gáo nước lạnh tạt vào mặt giúp tôi tỉnh người và tự nghĩ: Rõ đúng mình là con nhái mà muốn trở thành con bò! Hết sức ảo tưởng. Vả lại, cha mẹ cố công cố sức cho mình ăn học để có chút ít chữ nghĩa, kiếm cái nghề đàng hoàng nuôi thân sau này chớ cha mẹ nào muốn con lâm vào cảnh khốn cùng. Nhưng khi tôi đọc đến những đoạn tiếp theo, bằng lời lẽ động viên ôn tồn của bác Lê, tôi an tâm hơn. Bác Lê không khuyên hết thảy mọi người nên lựa nghề cầm bút, nhưng bác nghĩ “ai cũng nên tập viết văn để biết một cách tiêu khiển thanh nhã...” Theo lời bác, “luyện văn tức là luyện tư cách, nâng cao nhân phẩm lên”, như vậy thì đáng cho mình phải gắng công học tập và rèn luyện chứ. “Chịu học tập thì dù không có thiên tư, ta viết văn cũng kha khá được, còn như không chịu mất công thì dù có khiếu, cũng vị tất đã thành công.”

Trong quyển Luyện văn có tất cả 16 chương thì 6 chương bác Lê viết về “đức”: Đức sáng sủa, Đức tinh xác, Đức gọn, Đức thành thật và phép miêu tả, Đức đặc sắc, Đức biến hóa. Đó là những chương gây ấn tượng sâu đậm cho tôi nhất. Bác chẳng sợ mích lòng ai, kể cả những bậc thiên tài như Nguyễn Du, Nguyễn Trãi, khi phân tích cho chúng ta thấy những chỗ không hay, không hợp lý trong thơ văn của họ bằng lời lẽ nhu hòa và chân xác. Những điều này tôi không được học trong lớp, không có trong những quyển sách giáo khoa. Chính nhờ nó, trí óc non nớt của tôi mới vỡ ra: dù thiên tài (ở bất kỳ lãnh vực nào) cũng không tuyệt đối hoàn hảo, nếu bây giờ người ta chưa phát hiện chỗ không ổn của họ thì tương lai cũng có người thẳng thắn chỉ cho chúng ta thấy những chỗ đó. Từ đó tôi bắt đầu theo lời khuyên của bác Lê tập tính nhận xét và suy nghĩ độc lập...

Cách nay đúng nửa thế kỷ, từ khi quyển Luyện văn xuất bản lần đầu, bác Lê đã viết: “Đã đành, khi mới tập viết, ai cũng phải bắt chước những nhà văn có tài năng, kinh nghiệm; nhưng điều quan trọng vẫn là phải tập cho trẻ nhận xét lấy đã; nếu thấy chúng nhận xét sai thì ta sửa đổi rồi chỉ, trong trường hợp đó, các đại bút nhận xét ra sao. Vậy nếu ra đầu đề “Tả một bến tàu” thì ta phải dắt trẻ tới bến tàu, hướng dẫn qua loa rồi để mặc chúng nhận xét lấy. Đừng nên cho một bài ám tả hoặc một bài tập đọc về một bến tàu rồi biểu các em phỏng theo đó mà viết. Ta cũng không được giảng hết bài, để chúng chỉ nhớ lời của ta rồi chép lại. Lối cho chép những bài luận kiểu mẫu cũng rất tai hại. Nó chỉ tập cho trẻ cái thói mà hầu hết chúng ta bây giờ đều mắc phải, là thói nhìn bằng cặp mắt người khác, và “tả ở trong phòng”, nghĩa là tả theo tưởng tượng mà không thèm quan sát.” Thiết nghĩ, những ý kiến này hiện giờ vẫn còn giá trị không những trong nhà trường mà cả ngoài xã hội.

Theo bác Lê: “Lỗi viết sai sự thực còn một nguyên nhân nữa là tác giả sơ ý, không biết nhận xét, hoặc nhận xét không kỹ, không kiểm soát tài liệu.”

Khi đọc lại câu này, bỗng nhiên tôi nhớ đến một số chi tiết sai mà mình đã đọc và ghi chép từ các bài viết và các sách nghiên cứu về văn học, lịch sử nước nhà để tránh lầm lẫn. Xin dẫn chứng vài điều:

Trong quyển Lịch sử Việt Nam, tập II, nhà xuất bản Khoa học Xã hội, 1989, ở chương viết về cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp ở các tỉnh Trung Kỳ, có nhắc đến ông Ba Su ở Phú Yên. Tôi nghi ngờ cái tên Ba Su là không có thật trong lịch sử chống Pháp của tỉnh này, bèn hỏi một nhà văn lão thành, nổi tiếng, quê Phú Yên, thì được trả lời: “Ở Phú Yên của qua chỉ có ông Bá Sự, một trong những người tập hợp phong trào nông dân nổi lên chống Pháp trong thời kỳ đầu cuộc kháng chiến chớ ông Ba Su thì qua hổng biết. Bá là chức danh bá hộ, còn Sự là tên riêng. Qua nghĩ người ta viết Ba Su là dựa theo tài liệu của Tây mà hổng chịu kiểm chứng...”

Cũng dựa theo tài liệu Tây mà “không kiểm soát tài liệu”, một giáo sư đại học có tiếng ở Sài Gòn trước 1975, cách nay không lâu, đã viết bài: Cao Đài: Đạo ở vùng đất mới đăng trên một tạp chí in ở nước ngoài, nhắc đến nhân vật Tu Mat (theo tài liệu nghiên cứu đánh máy của La Laurette và Vilmont, hai viên chức cao cấp Pháp thời đó – như lời ông giới thiệu), ông gọi nhân vật này là Tư Mật. Thật ra, nếu chúng ta đọc Sài Gòn năm xưa của cụ Vương Hồng Sển thì sẽ biết nhân vật này là Tư Mắt, tên thật Nguyễn Văn Trước.

Trong sáng tác văn học và phim ảnh của ta đương thời cũng có nhiều chi tiết sai không thể chấp nhận được mà thỉnh thoảng báo chí khui ra. Nhờ thấy cái sai của người khác mà tôi luôn luôn sờ vào gáy mình mỗi khi viết bất cứ điều gì.

Theo bác Lê: “Ở nước ta chắc chưa có văn sĩ nào chịu khó tìm tài liệu như Gustave Flaubert. Trước khi viết tiểu thuyết L'Education sentimental, ông lại thư viện đọc những sách về cuộc cách mạng ở Pháp, rồi viết thư hỏi han bạn bè về phong trào Tân Cơ Đốc (néo-catholique) vào năm 1840, về đời sống của thợ thuyền ở Lyon thời đó. (...) Ông định tả đường xe lửa từ Paris đến Fontainebleau trong năm 1848, nhưng sau ông biết năm 1849 mới bắt đầu có đường ấy, ông phải bỏ đi hai đoạn dài trong bản thảo rồi tra cứu xem khi chưa có xe lửa thì người ta đi bằng cách nào, lên xe ở đâu, xuống xe ở đâu. (...).” Tuy không phải là nhà văn hay nhà nghiên cứu, nhưng tôi đã học tập gương của Gustave Flaubert để luyện tính cẩn trọng cho mình.

Bác Lê còn nhắc nhở: “Muốn cho dụng ngữ được phong phú, ta phải đọc nhiều, nghe nhiều, từng trải nhiều, du lịch nhiều và thường dùng tự điển”, và phê bình: “Nhiều khi ta dùng tiếng không đúng vì ta biếng nhác, cứ hễ tiếng nào hiện ra trong óc là ta vội ghi liền, không chịu cân nhắc kỹ lưỡng.”

Về cách dụng ngữ, lâu nay, tôi thường thấy và nghe báo đài từ trung ương đến địa phương dùng hai cặp từ “di dời” và “in ấn”. Tôi nghĩ, từ di nguyên gốc tiếng Hán, được Việt hóa, cùng nghĩa với dời, còn in là tiếng Việt cùng nghĩa với ấn tiếng Hán, như vậy các nhà báo, nhà đài chỉ cần nói hay viết dời hoặc in là đủ nghĩa, tại sao họ cứ thích “di dời” và “in ấn”? Liệu có “giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt” được không?[40]

Mộng trở thành nhà văn của tôi đến nay vẫn chưa thành, nhưng nhờ quyển Luyện văn của bác Nguyễn Hiến Lê tôi đã học và áp dụng được rất nhiều điều bổ ích, nên cảm thấy tự tin khi viết một câu tiếng Việt. Và mỗi lần tôi cầm cây viết hay ngồi trước computer, hình ảnh đống tro tàn “vô giá” ngày xưa lại hiện lên trong trí tôi như để nhắc nhở: hãy viết câu văn sạch.

LÊ KÝ THƯƠNG

Phú Nhuận, tháng 6-2003

*

*        *

NGUYỄN HIẾN LÊ VIẾT VỀ NGHỀ VĂN

nguyễn ngọc điệp

Trong sự nghiệp nghiên cứu và sáng tác của mình, Nguyễn Hiến Lê đã để lại bốn trước tác có nội dung trực tiếp nói về công việc viết văn:

(1) Luyện văn I (1953); Luyện văn II và III (1957);

(2) Nghề viết văn (1956);

(3) Hương sắc trong vườn văn, hai tập (1962);

(4) Đời viết văn của tôi (1996).

Cả bốn trước tác trên gộp lại được khoảng 1.800 trang sách, tính ra chỉ chiếm khoảng một phần mười bảy của tổng số 30.000 trang viết mà Nguyễn Hiến Lê đã để lại cho đời. Tuy vậy, 1.800 trang đó không phải là con số khiêm tốn khi nó đều hướng về một đề tài từ nhiều góc độ khác nhau.

Cuốn Nghề viết văn (1956) được Nguyễn Hiến Lê xếp vào thể tài “cảo luận – tuỳ bút”, có nội dung gồm cả ba phần: Nghề viết văn hiện nay ở nước ta; Viết một tác phẩm; Xuất bản một tác phẩm. Có thể xem cuốn sách là một tập tiểu luận đưa ra những ý kiến trao đổi, bàn bạc về mục đích sáng tác, về lòng yêu nghề của nhà văn. Đồng thời, đây cũng là một cuốn cẩm nang tổng quát nhằm hướng dẫn tay nghề viết văn cho những ai muốn bước vào lĩnh vực này. Một số vấn đề về kỹ thuật viết văn như “đức gọn, sáng sủa, tinh xác…” vốn đã trình bày ở Luyện văn I (1953) nay được tác giả khẳng định thêm một lần nữa. Các nội dung như “dịch văn ngoại quốc cũng là một cách luyện thêm cho ngòi bút”, “cách hành văn”, “luyện cái óc nghệ thuật và cái tâm nghệ thuật…” – những vấn đề sẽ được trình bày hệ thống hơn ở Luyện văn II và III (1957) – cũng đã được sớm đề cập trong tập sách. Ngoài những ý tưởng tích cực, tiến bộ và chân thành về mục đích viết văn từ sự trình bày của tác giả, cuốn Nghề viết văn còn có nét gần gũi, thú vị từ những trang hồi ức, những mẫu kinh nghiệm cụ thể, sinh động của chính tác giả trong hơn mười năm cầm bút và mấy năm làm nghề xuất bản.

Nếu ở cuốn Nghề viết văn, Nguyễn Hiến Lê chỉ mới bước đầu trình bày những ý tưởng cao đẹp về mục đích viết, bước đầu trao đổi kinh nghiệm viết lách và xuất bản thì ở cuốn Đời viết văn của tôi (1996), nhà văn đã có dịp nhìn lại đời văn của mình, có điều kiện tổng kết một cách hệ thống hơn, phong phú hơn từ sức nặng của kinh nghiệm bản thân. Thực ra cuốn Đời viết văn của tôi (390 trang in) vốn được Nguyễn Hiến Lê tách ra từ cuốn Hồi ký Nguyễn Hiến Lê (viết xong năm từ năm 1980, được in lần đầu năm 1993). Theo ghi chú ở cuối sách, bản thảo Đời viết văn của tôi đã được đọc lại và sửa chữa hai lần: Lần đầu vào năm 1981, lần sau vào năm 1983 – nghĩa là chỉ một năm trước khi ông từ trần.

Cùng với cuốn Hồi ký Nguyễn Hiến Lê, cuốn Đời viết văn của tôi đã giúp người đọc hiểu sâu hơn về cuộc đời và văn nghiệp của một nhà văn mà tên thật cũng là bút danh – và có ý nghĩa thật đẹp: “trao dâng quả ngọt” cho đời. Vẫn với giọng văn chân thành, cẩn trọng, thân tình, Nguyễn Hiến Lê như nắm tay người đọc, cùng đi thăm lại con đường sáng tạo nhọc nhằn mà hạnh phúc của ông. Cả hai cuốn sách đều trĩu nặng tình cảm, suy tư và kinh nghiệm của một nhà văn đáng kính đã vượt qua độ tuổi “cổ lai hy”.

Hương sắc trong vườn văn (1962) là một trước tác có tầm vóc đặc biệt trong mảng viết về văn học của Nguyễn Hiến Lê. Đây là cuốn sách được Nguyễn Hiến Lê xếp vào loại “ưa thích” của ông. Mãi những năm cuối đời, khi đọc lại Hương sắc trong vườn văn, Nguyễn Hiến Lê “vẫn còn thích những chương Văn ba lan, Tế nhị và hàm súc, Tình trong văn, Đuổi bắt ảo ảnh, nhất là hai chương cuối: Kĩ thuật chân chính và cảm thông với cái đẹp”[41]. Có lẽ nhiều thế hệ độc giả cũng ưa thích tác phẩm đó không kém gì tác giả. Có người đã khen Hương sắc trong vườn văn là một “tác phẩm phê bình văn học sâu sắc ở nước nhà”[42]. Châu Hải Kỳ cũng ghi nhận chuyện một độc giả khi “vượt biên” chỉ mang theo mỗi một cuốn Hương sắc trong vườn văn[43]. Cho đến nay, cuốn sách ấy vẫn thường nằm ở vị trí ưu ái trong tủ sách những người yêu văn học và thỉnh thoảng có mặt trong danh mục sách tham khảo của một số công trình nghiên cứu.

Hương sắc trong vườn văn được in lần đầu năm 1962 (Nhà xuất bản Nguyễn Hiến Lê) và tái bản lần thứ nhất năm 1971 (Nhà xuất bản Thanh Tân, Sài Gòn). Tổng cộng được 5.000 bản. Năm 1993, NXB Đồng Tháp đã in lại tác phẩm này với lời giới thiệu hết sức trân trọng nhưng số lượng in quá khiêm tốn: 405 bản.

Nguyễn Hiến Lê nảy sinh ý định viết Hương sắc trong vườn văn vào khoảng năm 1947-1948 khi đọc cuốn Cours de technique littéraire của một trường hàm thụ ở Paris. Nhận thấy cuốn giáo trình về kỹ thuật văn chương đó được người soạn “khéo dẫn nhiều thí dụ lí thú”, Nguyễn Hiến Lê đã ra sức tìm đọc thêm nhiều dẫn liệu trong văn học Trung Quốc và văn học Việt Nam để bắt tay vào việc biên soạn Hương sắc trong vườn văn. Công việc đó, theo Nguyễn Hiến Lê “không có gì khó”, nhưng phải đọc nhiều; “không phải chỉ đọc trong sáu tháng hay một năm” từ khi có ý định viết, “mà phải đọc từ năm mười năm trước thì mới có nhiều tài liệu”[44]. Và Nguyễn Hiến Lê đã dẫn lời của Sainte Beuve: “khi đã lượm được đầy tay thì công việc giản dị lắm”, chỉ cần một bố cục khéo để “đóng khung” thôi.

Thật ra, đó chỉ là cách “nói giảm” của Nguyễn Hiến Lê. Trước khi cuốn sách chính thức ra mắt độc giả, có đến phân nửa trong tổng số 14 chương của Hương sắc trong vườn văn đã lần lượt xuất hiện trên các tạp chí Giáo dục phổ thông, Bách khoa như để đánh dấu cho sự dày công chuẩn bị của tác giả. Đó là những bài viết sẽ trở thành các chương, các nội dung quan trọng cho bộ sách:

- “Cái thần trong văn”, Bách khoa, số 23, 1957.

- “Văn thể hùng vĩ”, Bách khoa, số 25-26-27, 1958.

- “Hương và sắc”, Giáo dục phổ thông, số 31-32, 1959.

- “Cái chết của Socrate”, Bách khoa, số 54, 1959.

- “Văn ba lan” Bách khoa, số 56,1959.

- “Óc thẩm mỹ và cái đẹp”, Bách khoa, số 65-66,1959.

- “Kỹ thuật chân chính”, Bách khoa, số 98-99,1961.

- “Đuổi bắt ảo ảnh”, Bách khoa, số 115-116, 1961.

Ngay những nội dung hấp dẫn của chương IV, chương V, chương VII (“Tế nhị và hàm súc”, “Lời xứng ý”, “Tình trong văn”), người đọc cũng dễ nhận ra đó là sự phát triển, nâng cao hơn về nội dung từ những phát thảo ban đầu vốn đã công phu ở bộ Luyện văn. Cho nên, dù Châu Hải Kỳ chỉ dành cho Hương sắc trong vườn văn mấy dòng vắn tắt rằng tác giả đã “phân tích cái đẹp và kỹ thuật tạo cái đẹp trong văn hầu giúp độc giả yêu văn trong những bước đầu tìm hiểu về nghệ thuật”[45], chúng ta hiểu rằng tác phẩm đã xứng với những nỗ lực “rán truyền những cảm xúc thích thú của tôi cho độc giả” như lời Nguyễn Hiến Lê thường nói về các trước tác văn học của mình.

Đọc Hương sắc trong vườn văn, người đọc dù khó tính đi nữa vẫn cảm nhận rất rõ là nếu không có một sở học vững vàng, uyên bác về văn học và ngôn ngữ Đông Tây, không có năng lực cảm thụ văn chương mẫn tiệp, sắc sảo mà phóng khoáng, không có khả năng tổng hợp cao độ trong xử lý các nguồn tư liệu rất khác xa nhau về quan niện, quan điểm thì dứt khoát không thể nào có được những trang viết vừa sâu sắc về ý tưởng, vừa phong phú, chắt lọc trong dẫn chứng, mà lại vừa sáng rõ, dung dị trong diễn đạt đến như vậy. Điều lạ lùng là những khó khăn trong việc chuyển hoá, hoà trộn các lý thuyết mỹ học để soi rọi vào một đối tượng không kém phần phức tạp là văn học nghệ thuật lại được tác giả tiến hành một cách nhẹ nhàng, tự nhiên như từng đợt sóng cứ vỗ vào bờ. Để rồi từng bước, từng bước, người đọc cứ bị xâm chiếm bởi những kiến giải thấu lý đạt tình mà cùng “cảm thông với cái đẹp” theo chủ đích của tác giả lúc nào không hay.

Ra đời cách nay đã ngót 40 năm mà Hương sắc trong vườn văn như vẫn còn đọng lại một nỗi niềm da diết ở Nguyễn Hiến Lê: có tri thức về cái đẹp, hiểu biết về những vẻ đẹp văn rất khác nhau, người tiếp nhận, thưởng thức văn chương sẽ mở lòng đón đợi những hương sắc của tâm hồn và tư tưởng, của hình tượng lẫn ngôn từ, sẽ cảm thông với con tim và tài năng của người nghệ sĩ, cảm thông với bao nỗi nhọc nhằn của nhà văn trên con đường đi tìm và làm nên cái đẹp.

Ở một góc độ khác, cụ thể và trực tiếp hơn, tổ hợp công trình Luyện văn I (1953) cùng Luyện văn II và III (1957) đã thu hút sự chú ý đông đảo bạn đọc, nhất là các bậc phụ huynh và giáo giới. Bộ sách ra đời “đúng lúc Việt ngữ đang được trọng dụng, ai cũng thấy cần viết và nói tiếng Việt cho đúng, cho hay, còn tiếng Pháp chỉ là một ngoại ngữ ở các trường trung học, cho nên được độc giả hoan nghinh, cho là gua đình nào cũng phải có”. Kể cũng lạ, chỉ trong vòng ba năm dạy học “ngoài biên chế” ở một tỉnh lẻ, Nguyễn Hiến Lê đã có đến ba công trình mới mẻ, thiết thực, hữu ích cho nhiều thế hệ người học: Kim chỉ nam của hoc sinh (1951), Để hiểu văn phạm (1952), Luyện văn I (1953).

Xuất phát từ một ý muốn viết một cuốn sách để “chỉ cho học sinh trung học và người lớn tự học cách viết văn và sửa văn”, Nguyễn Hiến Lê đã “đọc khá nhiều tác phẩm văn chương Việt, Pháp, và một số sách Pháp về nghệ thuật viết”[46] để biên soạn cuốn Luyện văn[47].

Ngay trong lời Tựa của Luyện Văn I, Nguyễn Hiến Lê đã đề cập khá gay gắt đến thực trạng đáng buồn của hiện tượng “viết tiếng Việt mỗi ngày một cẩu thả”, hiện tượng yếu kém của học sinh trong việc làm văn, viết văn, dùng từ, chính tả… Với mục đích “bổ túc những cuốn sách dạy Việt ngữ trong các trường trung học”, Nguyễn Hiến Lê đã triển khai nội dung bằng cách:

(a) Đối chiếu những đoạn hay và dở;

(b) Vạch những chỗ hay và dở;

(c) Phân tích xem hay ở đâu, dở ở đâu;

(d) Chỉ cách tránh lỗi và viết cho hay.

Cách thức mới mẻ của trình tự logic đó đã được Nguyễn Hiến Lê tuần tự thực hiện bằng “một lối văn gọn và sáng để chứng minh như nhà toán học một ít sự thật về nghệ thuật viết văn”[48]. Nguyễn Hiến Lê cũng đã thấy trước được – ngay trong lời Tựa – đó là một công việc “rất ích lợi, chẳng những giúp thanh niên luyện văn mà đồng thời còn có thể tẩy trừ một cách gián tiếp những tác phẩm cẩu thả của các nhà văn non nớt”[49].

Thuộc thế hệ học trò trực tiếp của cụ Bùi Kỷ, Dương Quảng Hàm vào đầu những năm 30, chắc hẳn Nguyễn Hiến Lê đã sớm nhận thấy những cuốn sách giáo khoa như Quốc văn cụ thể, Quốc văn trích diễm, kể cả Việt Nam văn phạm của Trần Trọng Kim, Bùi Kỷ và Phạm Duy Khiêm đã trở nên hạn hẹp trước sự phát triển của tiếng Việt trong trường học lẫn cuộc sống từ năm 1945. Ngay mấy cuốn Việt luận I, II, II và Luận văn thị phạm của Nghiêm Toản, Nghệ thuật viết văn của Phạm Việt Tuyền đang được sử dụng trong nhà trường lúc bấy giờ cũng chỉ dừng lại ở việc “dạy cách làm tác văn”, “vạch những quy tắc nên theo khi viết một bài miêu tả ký sự, hoặc nghị luận… chứ chưa bàn về phép luyện văn”[50]. Đừng nói chi xa, ngay đến hàng loạt sách dạy tập làm văn, làm văn của các cấp học, bậc học gần đây của chúng ta, nhìn chung vẫn tỏ ra còn quá khuôn thước và “bài bản”, chưa giúp được nhiều cho học sinh khi ra trường, phải đối phó với vô số loại văn bản sinh động trong cuộc sống thực tế.

Có thể nói, tạo được một dấu gạch nối như Nguyễn Hiến Lê đã làm ở Luyện Văn quả là một bước đi thực tiễn, táo bạo. Ngay ở thời điểm hiện nay – nghĩa là gần nửa thế kỷ sau khi Luyện Văn I ra đời, nội dung của các chương Đọc sách (Chương II), Dùng tiếng địa phương (Chương XIV), Dùng hư từ (Chương XV), Ta về ta tắm ao ta (Chương XVI)… vẫn tỏ ra hết sức gần gũi, đặc sắc và tích cực lạ thường. Đặc sắc nhất là tinh thần đề cao Việt ngữ - đề cao một cách cụ thể với những phân tích, đánh giá sâu sát, thuyết phục bằng hàng loạt lý lẽ và cứ liệu chứ không hề hô hào chung chung hoặc lý giải một cách thiên lệch, võ đoán.

Đáng chú ý nhất vẫn là chuyện “luyện văn”. Đây là nội dung bao trùm, tập trung và quán xuyến 700 trang sách Luyện Văn I , II, III. Luận điểm cơ bản của toàn bộ công trình này được tác giả khẳng định ngay hàng tiêu đề chương I: Có một nghệ thuật viết văn[51]. Đây chính là điểm xuất phát quan trọng để hình thành khung lập luận của tác giả về công việc viết văn:

(a) Viết văn là một môn tiêu khiển thanh cao, cho ta cái vui sáng tác và giúp ta hiểu được những cái hay, nhận được cái dở trong các tác phẩm. Luyện văn có khi còn là luyện nhân cách nữa.

(b) Tuy thị hiếu về văn chương thay đổi tuỳ người và tuỳ thời nhưng vẫn có những quy tắc nhất định, một nghệ thuật mà ta có thể phân tích được.

(c) Chỉ cần tin ở sở trường của mình để theo, và học những quy tắc rồi kiên tâm áp dụng[52].

Chính lập luận trên đã giúp người đọc – nhất là người đọc trẻ tuổi – có một cái nhìn khoa học, khách quan, tỉnh táo hơn về công việc viết văn để từ đó, có được một niềm tự tin hơn, có tinh thần phê phán hơn khi tiến bước vào một lĩnh vực mà trước đó tưởng chừng như một khu rừng cấm. Từ các hệ luận “ai cũng nên luyện văn” và “miễn chịu khó tập thì ai viết cũng được”[53], người đọc như nhận được sự khuyến khích, động viên của tác giả nhưng đồng thời cũng hiểu đó là sự nhắc nhở, đòi hỏi trước một công việc còn lắm khó khăn, vất vả.

Thật ra, mọi thứ tác giả đã dọn sẵn ra cả rồi, người đọc chỉ việc thưởng thức. Đúng như cách thức tiến hành mà tác giả đã báo trước, hàng loạt dữ liệu từ thực tế sáng tác xưa nay, của ta và của cả các nền văn học khác, quen có lạ có; được tác giả đưa ra mổ xẻ, phân tích, lý giải, bình luận chỗ hay chỗ dở… Điều đáng ngạc nhiên là sự ngồn ngộn, phong phú, đa dạng của kho dữ liệu của tác giả. Sự phân tích, thẩm bình của tác giả cũng tỏ ra xứng đáng với nguồn tư liệu: sắc sảo, xác đáng, thấu đáo, có lý có tình, nhiều chỗ mới lạ, thuyết phục.

Nhưng dù có đối sánh cổ kim Đông Tây, mở rộng luận bàn đến đâu, Nguyễn Hiến Lê cũng dẫn người đọc nhanh chóng trở về cách nói cách viết có hiệu quả nhất, mang cốt cách Việt Nam nhất. Bằng thao tác đối lập “đức” với “tật” (tức hay dở / ưu khuyết) trong hàng loạt các sáng tác được “lẩy” ra để làm dẫn liệu đối sánh, thẩm bình, Nguyễn Hiến Lê đã giúp người đọc chiết xuất được các quy tắc cô đọng, gọn rõ, dễ vận dụng, thực hành.

Cho nên, có thể khẳng định rằng, với “thừa số chung” là luyện, công trình Luyện Văn I. II, III của Nguyễn Hiến Lê là một trước tác có độ “tích hợp” rất cao: vừa xem xét các ngóc ngách thực tế lẫn lý luận của lao động nhà văn; vừa khảo sát, thẩm bình, quy kết các biểu hiện của hành văn, diễn đạt dựa vào đặc trưng của các thể văn; lại vừa hướng đến những chuẩn mực của tiếng Việt văn hoá với tất cả tính chất thống nhật lẫn đa dạng của nó.

Như một sự nhất quán đẹp đẽ ở Nguyễn Hiến Lê, cả bốn trước tác Luyện văn I, II, III, Nghề viết văn, Hương sắc trong vườn văn, Đời viết văn của tôi đã trước sau như một, đều hết sức coi trong vấn đề lao động nghệ thuật của nhà văn.

Nếu ở buổi đầu của Nghề viết văn, ý thức và mục đích của người cầm bút được xác định là “nói với xã hội cái mình có trong lòng” (A. de Vigny), là “bày tỏ, bênh vực hoài bão của mình, tuyên truyền cho tư tưởng của mình, mong nó được thực hiện”[54] thì ở Đời viết văn của tôi, sự già dặn của kinh nghiệm đã có dịp xâu chuỗi những thành công và cống hiến – vâng, chủ yếu và hầu hết trước tác của Nguyễn Hiến Lê đều là những thành công và cống hiến – từ một đời tận lực với ngòi bút, một đời luôn hướng đến những gì tốt đẹp và tiến bộ của xã hội Việt Nam, con người Việt Nam. Nếu ở Luyện văn là tập hợp những tri thức căn cơ mà sâu rộng về kỹ thuật lẫn nghệ thuật trao dồi ngòi bút thì Hương sắc trong vườn văn, sự hiểu biết sâu sắc về các vấn đề kỹ thuật được nâng cao, hoà nhập vào năng lực cảm thụ, phê bình của người tiếp nhận văn chương… Tất cả đã “tập thành” một công trình học thuật đáng quý mà ở đó, vấn đề lao động nhà văn đã trở thành một trọng tâm chú ý, một sợi dây vừa kết nối vừa xuyên suốt.

NGUYỄN NGỌC ĐIỆP

(Trích: “Vấn đề lao động nhà văn trong các trước tác của Nguyễn Hiến Lê”, luận văn thạc sĩ ngữ văn bảo vệ tại trường Đại học Sư phạm thành phố Hồ Chí Minh năm 2001. Chúng tôi chân thành cảm ơn PGS.TS. Huỳnh Như Phương đã tuyển chọn giúp bài này từ bản luận văn mà TS. đã phụ trách hướng dẫn khoa học.)

*

*        *

SỐNG ĐẸP

nguyễn duy chính

Tôi có một ông bác họ, mất sớm khi tôi vừa bước chân lên trung học. Ngoài căn nhà đơn sơ, bác tôi để lại một tủ sách nhỏ, trong đó có một số thuộc loại Học làm người. Thế hệ của tôi nếu có được một lớp người biết suy nghĩ thì phải nói chính là vì chịu ảnh hưởng khá nhiều của những tác phẩm giáo dục âm thầm này.

Từ tủ sách đó tôi biết tới tên Nguyễn Hiến Lê qua ba tác phẩm – Đắc nhân tâm (1951), Quẳng gánh lo đi mà vui sống (1955) và Luyện văn (1953). Hai cuốn đầu ông dịch từ sách của Dale Carnegie còn quyển Luyện văn là do ông soạn. Sách của Nguyễn Hiến Lê được cái giản dị và dễ hiểu, không quá khúc mắc cho những trẻ em mới lớn, tuy không phải để cho thiếu nhi nhưng tôi đọc vẫn thu thập được ít nhiều. Nếu không qua cái gia tài của bác tôi thì có lẽ cũng phải mất một thời gian lâu tôi mới tìm đến vì tuổi trẻ bao giờ cũng đi vào tiểu thuyết, thơ văn, truyện tranh, dã sử… trước khi tìm đọc những loại sách thuộc loại khô khan này. Cái tên Nguyễn Hiến Lê cũng vì thế đối với tôi là một dấu hiệu để sau này hướng dẫn tôi trong việc đọc sách.

Sống đẹp (1964) xuất bản sau khi bác tôi mất. Sống đẹp cũng không phải là một tác phẩm của Nguyễn Hiến Lê, ông chỉ dịch tác phẩm The importance of living của Lâm Ngữ Đường. Ông cũng không dịch hết mà chỉ dịch những phần đáng chú ý nhất và nếu tôi không lầm, ông cũng không có bản chính tiếng Anh mà phải dịch qua một bản dịch tiếng Pháp[55].

Lẽ dĩ nhiên, như bất cứ một tác phẩm nào, Sống đẹp cũng chứa đựng cái nhìn chủ quan, và đây là cái nhìn của một học giả Trung Hoa đối với văn hóa của mình nên không khỏi có những điểm quá lố. Tuy nhiên nó cũng làm đẹp cho đời sống rất nhiều, và chính vì thế tôi nhìn được Trung Hoa một cách bao quát, những khái niệm sơ khởi để từ đó lần ra một vài đầu mối về cách sống của một dân tộc có ảnh hưởng đến mình trên mọi phương diện, nhất là quan niệm nhân sinh lúc nào cũng nhẹ nhàng và nhiều lần hỗ trợ tinh thần tôi qua được những khốn khó ngặt nghèo.

Cái quan niệm đạt quan đó chính là cốt tủy của đời sống Đông phương mà triết học Lão – Trang luôn luôn bàng bạc như ẩn như hiện trong mỗi hành vi và từng giây từng phút. Trong Sống đẹp, điều đáng để ý nhất là sự thưởng ngoạn trọn vẹn những chi tiết nhỏ bé của cảnh vật chung quanh và cái tế vi của đời sống. Đời sống không phải chỉ là những chuỗi dài khổ hạnh để phải luôn luôn chạy theo cái đòi hỏi ở bên ngoài, trái lại chính là cái làm thế nào để thành toàn và viên mãn tự bên trong. Cái vui tự bên trong ấy chính là chân lý của đời sống mà Lâm Ngữ Đường đã nêu lên. Ông không nói về cái thế giới sắp tới, cũng không nói về cái tiền kiếp đã qua, mà ông nhấn mạnh đến cái “vị tri sinh, an tri tử” (sự sống còn chưa biết nói gì đến sự chết) của người Trung Hoa đạt quan. Tâm hồn phóng khoáng đầy Lão Trang kia mới đích thực đưa chúng ta đến hạnh phúc.

Mặc dù Nguyễn Hiến Lê không phải là tác giả, ông đã giới thiệu nó và xuyên qua tác phẩm người ta thấy rằng người dịch đã đồng ý với tác giả về những quan điểm sống và đây là những khái niệm phổ biến chứ không phải của riêng một dân tộc nào. Chỉ với ba tác phẩm, dù là những người không theo hẳn một tôn giáo, người ta vẫn có thể sống và thực hành những căn bản nhân sinh của Khổng – Phật – Chúa – Lão một cách tự nhiên. Nói cho cùng, trên một mức độ nào đó con người không còn phân biệt được tôn giáo và triết học nhân sinh. Con người và cách hành xử không còn tách rời.

Cái khéo léo là Nguyễn Hiến Lê đã giới thiệu với chúng ta một lối sống, với quan niệm rất con người và nếu tổng hợp những cái nho nhỏ trong Sống đẹp với Đắc nhân tâm và Quẳng gánh lo đi người ta thấy mình quân bình hơn, không Tây quá mà cũng không cổ hủ.

Đắc nhân tâm dạy con người quy tắc “đừng làm cho người khác những gì mình không muốn người ta làm cho mình” còn Quẳng gánh lo đi thì cho ta thấy rằng cái hiện tại mới thật là đích thực, cái ân sủng ta có hôm nay của “một ngày dùng đủ” mà đừng quá lo về những chuyện đâu đâu. Thế nhưng phải đến Sống đẹp, con người mới tìm được viễn đích cuộc đời là phải biết “thưởng thức những gì gần gũi nhất, bé nhỏ nhất trong từng giây từng phút”.

Ba tác phẩm giống như ba chân của một cái đỉnh, hỗ trợ chứ không mâu thuẫn nhau, đem lại một sự quân bình cho con người, một món ăn tổng hợp với một chút thoang thoảng Phật giáo, một chút đậm đà Thiên Chúa giáo, một chút tiết điệu Khổng giáo trong tô nước dùng Lão giáo. Những nguyên tắc đó quyện chặt với nhau mà dù Đông hay Tây, Phật hay Chúa, Khổng hay Lão cũng đều có thể coi là của mình.

Có lẽ đó cũng là một trong những chủ đích của Nguyễn Hiến Lê muốn cho thanh niên - thế hệ chúng tôi cách đây 40 năm - giữ gìn được cái êm ả của tâm hồn trong nhịp sống tranh đua, nhiều bất trắc nhưng cũng không vì sự vô định của tương lai mà bỏ qua những nỗ lực vươn lên. Những nguyên tắc ấy tôi vẫn tìm thấy trong mọi tình huống, và hình như lúc nào cũng bàng bạc trong mỗi hơi thở, trong từng sát na[56].

NGUYỄN DUY CHÍNH

Tháng 01-2003

*

*        *

TÂM SƯ

nguyễn duy chính

1.

Biết và đọc Nguyễn Hiến Lê ngay từ thuở nhỏ và ảnh hưởng ông cũng không ít nhưng tôi lại chưa gặp ông bao giờ, chưa thấy ông nữa, dù chỉ xa xa trên bục giảng hay micro thuyết trình. Thuở còn đi học thì không có dịp nào mà sau có đi làm vài năm thì lại ở lì một nơi sơn cùng thủy tận. Vả lại có muốn gặp ai thì phải có “duyên”, hay ít ra cũng có “cớ”. Mà tôi thì có lý do gì đâu, chẳng lẽ xin được tiếp kiến để xem ông gầy béo thế nào? Hay để hỏi thêm về làng Phương Khê, quê hương ông vốn chỉ cách nơi chôn nhau cắt rốn của tôi một quãng đường? Ai lại “thấy người sang bắt quàng làm họ” như thế bao giờ. Sự đời đưa đẩy, đến những năm sau cùng thì tôi không còn có dịp nào gặp ông được nữa.

2.

Tôi đọc Nguyễn Hiến Lê không nhiều. Khi còn trẻ tôi chỉ nghiền ngẫm một vài cuốn rất sơ đẳng. Luyện văn, Đắc nhân tâm, Quẳng gánh lo đi… Lớn thêm một chút thì đọc Cổ văn Trung Quốc, Đại cương triết học Trung Quốc, Tô Đông Pha, Sống đẹp… và một số sách thuộc loại gương danh nhân. Tính ra chắc chỉ độ một phần nhỏ những sách ông soạn hay dịch. Gần đây nhất, tôi chỉ còn giữ trong nhà bộ Hồi ký và Đời viết văn của tôi. Ông viết những cuốn này vào cuối cuộc đời, vừa theo lối tự thuật, vừa là những hướng dẫn chính ông đưa ra về lối sống và cách viết. Chính vì thế, tôi không có một kỷ niệm nào cụ thể để nói về ông. Dẫu thế, tôi vẫn coi ông là một bực thầy, một người ảnh hưởng rất nhiều đến lối làm việc và suy nghĩ, một bậc “tâm sư” như thỉnh thoảng tôi vẫn tự nhủ như thế.

3. Nhiều người vẫn bảo tôi chọn lầm nghề. Đúng ra tôi phải chọn nghề dạy học. Chính tôi cũng nghĩ thế cho đến khi đọc được một câu trong tập Hồi ký của Nguyễn Hiến Lê. Ông kể rằng ông từ chối lời mời dạy học của nhiều người để tập trung vào việc viết, nhờ thế mà viết được nhiều. Từ đó tôi mới nghiệm ra rằng dù làm nghề nào thì cũng phải tốn một số thì giờ để mưu sinh, cái hay nhất là viết mà lại kiếm ra tiền để sống, chỉ có thế mới hoàn toàn tập trung vào công việc được.

Tuy nhiên muốn như thế cũng còn phải có duyên. Ở trên xứ Mỹ này người Việt Nam sống được bằng nghề viết quả hiếm hoi, tuy có những người sống khá phong lưu nhưng đó là nghề làm báo chứ không phải viết văn theo sở thích và cũng chịu những vinh nhục của nó chứ không hẳn đã ngồi mát ăn bát vàng. Nhiều người trong ngành báo chí lại bận rộn đến nỗi nhiều năm chẳng viết được bài nào cho ra hồn, nói gì đến thực hiện những công trình văn học to lớn.

4.

Khi mới sang định cư tại Mỹ tôi đã quen được một giáo sư chuyên về sử Trung Quốc khá danh tiếng. Ông ngỏ ý muốn bảo trợ cho tôi học tiếp về ngành sử để sau này vừa dạy học, vừa nghiên cứu. Quả thực khi đi thăm ngôi trường và dạo một vòng trong thư viện Hán văn của Đại học Lawrence (Kansas), tôi không thể ngờ kho tài liệu chữ Hoa của họ lại đồ sộ đến thế. Giá như tôi bằng lòng ở lại đó để theo học thì chắc cuộc đời đã đi vào một ngã rẽ khác.

Thế nhưng mỗi hoàn cảnh lại có những cơ duyên khác nhau, miễn là mình có một chủ đích. Việc dành hết thì giờ vào việc viết họa chăng chỉ có thể thực hiện khi kiếm được một cô vợ giàu lại có thiện tâm, sẵn lòng “cử án tề mi” nuôi một anh chồng “dài lưng tốn vải”. Ngặt là trên đời này người có lòng thì lại không có tiền, người có tiền thì lại… không thèm lấy mình, thành thử chỉ có nước tay làm hàm nhai rồi còn thừa thì giờ thì nghiên cứu.

5.

Phải nói rằng tuy đã lập cái chí như thế nhưng cuộc đời đâu dễ chiều người. Quanh đi quẩn lại chỉ giữ được cái tính ham đọc sách, còn chuyện viết văn thì lúc có lúc không khi miếng cơm manh áo đã là một trở ngại mà cái tâm viên ý mã của mình lại còn là một kẻ thù khó trị hơn. Qua nhiều thử thách, tôi mới nhận được ra rằng, văn cũng như võ, không thể có con đường tắt. Chúng ta chỉ có thể đi con đường của người đi trước đã vạch ra, theo được đến đâu là tùy ở mình nhưng không thể “học nhảy”.

Thế nhưng mãi đến sau này, tôi mới chịu chấp nhận rằng chỉ nên chọn những đề tài nho nhỏ, tìm hiểu cho cặn kẽ, thêm một chút suy tư riêng thì mới có thể viết được, và cũng mới có phần nào của mình. Nếu hấp tấp lao vào những đề tài quá lớn, những công trình đồ sộ thì chẳng bao lâu sẽ thấy rằng lực bất tòng tâm mà đành bỏ dở. Đó chính là bài học quan trọng nhất mà tôi đã thụ đắc của nhà văn Nguyễn Hiến Lê. Viết chính là học vì trước hết là để thỏa mãn cái tri thức cho chính mình trước khi trao lại cho người khác.

6.

Khi còn ở Việt Nam, tôi đã dự định nghiên cứu một số đề tài về văn hóa. Hoàn cảnh đẩy đưa đã khiến những công trình đó phải bỏ dở. Bây giờ với cái trái chanh mình có được, tôi đành cố gắng biến cái mất thành cái được để khởi đầu cho một bước phiêu lưu mới. Tôi cũng không thể đợi cho đến khi mình hoàn toàn có đủ mọi điều kiện mà một khi thấy khả dĩ thì bắt đầu, cũng như người ta chuẩn bị xây nhà ngay khi có miếng đất, các loại vật liệu dần dần mỗi ngày một ít chứ không thể cầu toàn.

Tuy nhiên, phải nói rằng việc lựa chọn đề tài lại là một vấn đề. Những đề tài thông dụng thường đã có người nghiên cứu rồi và nếu mình lập lại thì phải có gì mới lạ hơn. Mới lạ hơn không có nghĩa là có những chi tiết khác thường mà là soi sáng thêm cho vấn đề ở một khía cạnh khác chứ không phải để bóp méo sự thật. Quan trọng nhất, nó phải là cái nhìn của người Việt Nam về vấn đề đó, có những tương quan và liên hệ đến mình, hay ít nhất cũng cho chúng ta một bối cảnh để đặt lại một số vấn đề chưa rõ ràng hay có điểm khả nghi. Nếu trong đầu mình đã có chủ đích về một đề tài, chúng ta có nhiều duyên may tìm thấy tài liệu về vấn đề đó. Đó cũng lại là một lời khuyên dựa vào kinh nghiệm của nhà văn Nguyễn Hiến Lê.

7.

Tôi cũng đã theo những điều chỉ dẫn, học một sinh ngữ bằng cách đọc những tác phẩm mình đã biết rồi bằng nguyên tác -- chẳng hạn như học chữ Hán bằng cách xem Tam Quốc chí. Chữ Hán của tôi vốn chẳng có căn cơ, chỉ là thứ chữ Nho ba rọi, cái lối học mà tôi vẫn thường tự chế riễu là “học chữ Nho ngoài đường”. Khi còn nhỏ, mỗi khi đạp xe trong vùng Chợ Lớn, tôi thường so sánh những chữ Việt với chữ Tàu trên những bảng hiệu mà đoán, lâu dần cũng có được độ trăm chữ lót tay. Thế nhưng lối học đó rất hạn chế, chẳng ra ngô khoai gì cả. Đến khi đi làm, tôi cũng sắm một bộ Tam quốc để học nhưng vì chữ nghĩa ít quá, tra chưa được một trang đã chán, thành thử bộ sách cũng chỉ để đó, lâu lâu coi hình.

Lộc Đình tiên sinh cũng khẳng định rằng phải vạch ra một con đường, biến cái khổ não kia thành niềm vui. Nếu nghĩ đến học chữ Hán như một mục tiêu để lòe người thì chắc sẽ không bao giờ đạt tới. Trái lại nếu dùng chữ Hán như một con thuyền để qua sông, như một chìa khóa để mở một cánh cửa văn hóa và hiểu biết sâu xa hơn về chính dân tộc mình thì việc học không những không buồn chán mà còn thích thú, cho chúng ta được tiếp xúc với những người cách mình hàng ngàn năm và phần nào hiểu và thở cái không khí họ đã thở. Mặc dù nhà văn Nguyễn Hiến Lê đã không tán thưởng tiểu thuyết Kim Dung, nhưng cũng như bao nhiêu người cùng trang lứa, tôi không thể không mê say những truyện võ hiệp kỳ tình của nhà văn Hương Cảng. Chính vì thế, trong giai đoạn mà thiên hạ thèm đọc Kim Dung phải chấp nhận những bản cũ kỹ rách nát, quả không có cái sướng nào hơn cái sướng đọc truyện bằng nguyên tác chữ Hán, để thỉnh thoảng mỉm cười khi thấy một câu thú vị, hoặc tìm ra một ý tương đương, và cũng không khỏi chau mày khi nhớ lại bản cũ có những điểm dịch không chính xác. Thủy ngưu đâu phải là trâu nước mà là con trâu cày của ta vì theo người Tàu ngưu là con bò, ngưu nãi là sữa bò chứ nào phải sữa trâu? Bán thiên vẫn được dịch là nửa ngày nhưng thực tế chỉ để nói về một lúc lâu như trong từ điển của Tàu viết: quite a while, a long time với thí dụ: Tha dĩ kinh đẳng liễu bán thiên là He has already waited for a long time.

8.

Có lẽ một trong những bất lợi của thời đại hôm nay là chúng ta có quá nhiều tài liệu và thông tin (information). Nhiều nguồn khác nhau đã cho chúng ta những cơn hồng thủy khiến khi nghiên cứu về một đề tài, vấn đề không còn là không tìm ra tài liệu mà là có quá nhiều. Internet, sách báo, tranh ảnh, radio, television… đã nhồi vào đầu chúng ta đủ mọi thứ, và chính vì thế người ta thường bị “bội độc” để khi viết về một đề tài không biết phải bắt đầu từ đâu và bỏ bớt những phần nào. Đến giờ phút này phải nói thực là sách vở tôi chỉ đọc phần lời nói đầu và mục lục, lướt qua nội dung rồi chọn những chi tiết nào quan trọng đối với đề tài mình đang quan tâm nghiền ngẫm cho kỹ hơn. Vấn đề của người viết ngày hôm nay là làm sao lục lọi trong đống sách vở và tài liệu vô cùng tận kia những gì mình cần và giới hạn trong cái cần đó chẳng khác gì một bà nội trợ đi vào siêu thị, quá nhiều đồ bán rẻ nên lắm khi mua quá những gì mình dự tính. Biết là thế nhưng tôi vẫn là một người thật mâu thuẫn với chính mình khi đi đâu cũng vẫn no bụng đói con mắt, lắm khi sách mua về mà cả năm chưa đụng tới.

9.

Điều khập khiễng nhất trong cái sở học của tôi – cũng như nhiều người Việt Nam khác – là chúng ta không được học về phương pháp nghiên cứu mà lại quá nặng về trau giồi trí nhớ. Phần lớn chúng ta nhớ cho thật nhiều những chi tiết, nhất là những gì là lạ. Người Việt chúng ta thích kể cho nhau nghe những giai thoại về một câu đối, những cái ngoắt ngoéo trong văn chương, một vài tư tưởng triết học mà ít ai nhắm vào phương pháp luận (methodology) để làm việc.

Tôi không biết trong quá khứ, dân tộc mình đã tốn bao nhiêu thì giờ để mài dũa văn chương, tốn bao nhiêu công lao vào việc tìm một chữ cho chỉnh, đối một chữ cho kêu. Hình như số lượng thơ in và phát hành lúc nào cũng nhiều, phần nhiều chỉ là “để lại cho con cháu” một chút hương hỏa bút mặc chứ thực sự không phải là những đóng góp quan trọng cho gia tài văn hóa. Không biết đó có phải là dư hưởng của tầm chương trích cú, cái học mà các cụ ta gọi là từ chương hay không? Đây cũng là một bài học mà Nguyễn Hiến Lê dạy cho tôi khi ông khuyên rằng đừng bao giờ có ý định dùng ngòi bút để tìm một chút hư danh.

10.

Thắm thoát ông qua đời đã gần hai mươi năm. Cách quãng một thế hệ rồi còn gì. Thanh niên ngày nay chắc cũng ít ai còn đọc Nguyễn Hiến Lê mặc dù ra hiệu sách vẫn thấy tên ông trên giá. Có lẽ những người mua chỉ là những người hoài cổ, có kỷ niệm về ông hay mua làm tài liệu chứ không phải để tìm những điều mới mẻ như thế hệ tôi ba, bốn chục năm trước. Sở hiếu của thanh niên nay đã khác nhiều. Sách về tổ chức, khoa học, kinh tế… ông viết nhiều phần không còn theo kịp với thời đại mới. Thế nhưng mỗi khi nghĩ đến một ông lão người hạc xác ve cặm cụi đọc và viết bằng bút bi trên tập pelure lót giấy than những bản thảo dày cộm hàng nghìn trang, đem rải những hương thơm đó ra cho đời, tôi vẫn nhủ rằng dân tộc mình còn được đến ngày hôm nay cũng là nhờ vào những bàn tay, khối óc âm thầm, khiêm tốn, đạm bạc như thế này.

NGUYỄN DUY CHÍNH

Tháng 7-2003

*

*        *

TỰ HỌC - MỘT NHU CẦU THỜI ĐẠI

xuân huy & lê anh dũng

I

Tôi vừa mua lại được một bản cũ cuốn Tự học – một nhu cầu thời đại của Nguyễn Hiến Lê trong một hiệu sách cũ. Tôi thích bản cũ hơn là để có dịp nhớ lại một kỷ niệm. Thuở đó, tôi mua được sách này trong một hiệu sách nhỏ ở tỉnh, do nhà xuất bản Thanh Tân tái bản năm 1968 sau khi đã được tác giả sửa chữa bổ sung từ quyển Tự học để thành công xuất bản lần thứ nhất năm 1954. Ngày đó, mang sách về tới nhà, cầm quyển sách trên tay lật lật qua từng trang, mùi mực mới lẫn với mùi giấy bốc lên tạo nên một cảm giác vừa rạng rỡ vừa lâng lâng khó tả, thấy thế giới như sắp được mở rộng ra hơn trong tầm mắt.

Phải nhận rằng cụ Nguyễn Hiến Lê (1912-1984) quả là một người có tiên kiến, đã thấy được rất sớm tầm quan trọng của việc tự học và gọi đó là một nhu cầu của thời đại. Bản thân cụ cũng là một người thành công đặc xuất hầu như hoàn toàn nhờ tự học, tiếp nối những người của thế hệ trước như Trương Vĩnh Ký, Phạm Quỳnh, Trần Trọng Kim..., vì 120 tác phẩm cụ để lại cho đời thuộc đủ mọi đề tài không có công trình nào liên quan đến ngành Công chánh là ngành mà cụ đã được học chính thức trong trường lớp cả. Đến nay tôi vẫn lấy làm lạ tự hỏi vì sao một lãnh vực quan trọng như việc tự học mà trong vòng gần 50 năm cũng mới có một quyển sách của cụ Lê, chẳng trách gì học sinh, sinh viên ngày nay rất ít có tinh thần tự học, tự nghiên cứu; ngay cả ở các trường sư phạm người ta cũng chỉ đọc bài cho sinh viên chép rồi về nhà chủ yếu học thuộc lòng để đi thi, hầu như không còn thì giờ, sức khoẻ đâu để đọc thêm được năm, mười quyển sách trong một năm học trầy da tróc vảy mà kết quả rất yếu về thực chất.

Lối học như vừa nêu trên thực rất trái với tinh thần tự học do cụ Nguyễn Hiến Lê đã đề xướng gần nửa thế kỷ trước, bằng cách đem những điều mình sở đắc viết thành sách hướng dẫn để truyền lại cho các thế hệ trẻ hơn. Đầu quyển sách, nơi trang bìa giả, tác giả đã nhắc, qua một câu dẫn của Carlyle, “mỗi người phải là một vị giáo sư cho chính mình”. Trong bài Tựa ở đầu sách, tác giả kể lại khoảng thời gian khi mới ra trường, khờ khạo không biết cách tự học vì không có ai hướng dẫn, bạ đâu đọc đó, tuy cũng hữu ích theo kiểu “mưa lâu thấm đất” nhưng kết quả không cao và mất nhiều thời giờ vô ích, vì vậy mới nghĩ đến tình cảnh tương tự của những người khác: “Chúng tôi tự xét học còn ít lắm, nhưng nghĩ ai cũng có bổn phận đem những học hỏi, kinh nghiệm của mình giúp người khác, nên soạn cuốn này để các bạn thanh niên mới ở trường ra đỡ phải bỡ ngỡ trong những bước đầu trên con đường tự học.”

Theo tác giả, “tự học là không ai bắt buộc mà tự mình tìm tòi, học hỏi để hiểu biết thêm. Có thầy hay không, ta không cần biết; người tự học hoàn toàn làm chủ mình, muốn học môn nào tùy ý, muốn học lúc nào cũng được: đó mới là điều kiện quan trọng.” (trang 12)

Trong chương I, tác giả đã phân tích và nêu nhiều dẫn chứng để chứng minh cho người đọc thấy tự học là một nhu cầu tự nhiên, là một sự cần thiết để bổ khuyết nền giáo dục trong nhà trường và có tự học thêm mới làm trọn được nhiệm vụ: trong gia đình ta có bổn phận nuôi dạy con cái, chăm sóc sức khỏe cho mọi người; trong xã hội ta phải giao thiệp với mọi hạng người, phải biết ăn nói, biết dò xét tâm lý, chỉ huy, tổ chức; rồi nhiệm vụ công dân ở thời đại này nữa, mới nặng nhọc làm sao, không thể trông cậy vào sự học ở nhà trường để làm trọn nó được. Tự học còn là một nhu cầu của thời đại, vì trước hết, theo tác giả, người ta thấy trong mọi ngành, tri thức của loài người tăng tiến rất mau; rồi người ta nghiệm lại rằng trong mọi ngành hoạt động, một nhân viên trong bất kỳ một cấp bực nào, càng hiểu biết rộng bao nhiêu thì làm việc càng đắc lực bấy nhiêu. Tự học còn là một thú vui thanh nhã, vì nó nâng cao tâm hồn ta lên, “ta thấy như tự bắt được một cái cầu giữa tâm hồn ta và tâm hồn của các danh nhân trong muôn thuở..., hiểu thêm được những cái đẹp trong vũ trụ..., thấy khả năng của ta tăng tiến và ta giúp đời được nhiều hơn trước...” (trang 29-30). Tự học còn đem lại những lợi ích thiết thực, “tuy không đủ để làm giàu, nhưng tự học là một cách lương thiện và chắc chắn để kiếm tiền và tăng lợi tức của ta lên.” (trang 31)

Ở các chương kế tiếp, tác giả khẳng định rằng ai cũng thể tự học được, dù chỉ mới biết đọc biết viết, như trường hợp của hai tổng thống Mỹ Abraham Lincoln và George Washington. Rồi tác giả chỉ cho những gì cần chuẩn bị để tự học đạt hiệu quả tốt, như phải chuẩn bị trước một số điều kiện tối thiểu về tiền bạc, sức khoẻ (ít thôi), phải có lòng tự tin, nghị lực, và biết lập chương trình (với ba phần học thêm về nghề, luyện đức, mở mang trí óc), sau đó là những cách tự học nhưng cách quan trọng được giảng giải, nhấn mạnh trong suốt phần còn lại là đọc sách, và việc phải học thêm một ngoại ngữ, với những lời khuyên và hướng dẫn rất cụ thể dựa trên sự hiểu biết và kinh nghiệm bản thân của chính người viết.

Tóm lại, một cuốn sách tuy cũ nhưng cũng còn bổ ích, nên đọc, lý do trước tiên vì ở Việt Nam cho tới nay cũng chỉ có một cuốn đó hướng dẫn và khuyến khích việc tự học. Trong khi chờ đợi có những quyển khác tốt hơn, các bạn trẻ ngày nay có thể rút tỉa được trong quyển sách cũ này nhiều điều bổ ích, mà điều quan trọng nhất là tinh thần tự học trong ý hướng vừa để thăng tiến bản thân vừa để giúp đời mà cụ Nguyễn Hiến Lê không bao giờ quên lặp lại ở nhiều trang sách như một nhắc nhủ tâm huyết đối với thanh niên.

XUÂN HUY

30-4-2001

II

Cuối thập niên 60, đang ở bậc trung học đệ nhất cấp (nay gọi trung học cơ sở), tôi bắt gặp một quyển sách do nhà xuất bản Thanh Tân in năm 1968. Trên 200 trang giấy xấu, chữ nhỏ, không có lấy một tranh ảnh phụ bản. Đã vậy bìa ngoài chỉ gồm mấy dòng chữ xanh dương đậm, suôn đuột, in trên nền xanh lục phơn phớt. Chân phương đến mức đơn điệu, khô khan. Thế nhưng, dẫu chưa biết Nguyễn Hiến Lê là ai, tôi chẳng ngần ngại vét số tiền dành dụm ít ỏi của mình để được sở hữu quyển sách mang cái nhan đề gợi lên nỗi tò mò khám phá: Tự học – một nhu cầu của thời đại.

Ngay chương đầu tiên đã lôi cuốn tôi vì những lý lẽ tân kỳ đối với đứa trẻ mười bốn, mười lăm tuổi: “Tự học là không ai bắt buộc mà tự mình tìm tòi, học hỏi để hiểu biết thêm. Có thầy hay không, ta không cần biết. Người tự học hoàn toàn làm chủ mình, muốn học môn nào tùy ý, muốn học lúc nào cũng được; đó mới là điều kiện quan trọng.” (tr. 12)

Thú thực tôi chưa làm theo hết tất cả những chỉ dẫn đầy kinh nghiệm và sáng suốt của tác giả, nhưng sách đã sớm “khai quang”, dẫn dắt tôi vào một con đường kỳ thú. Noi theo đó, hồi trung học tôi đã tự lập cho mình một tủ sách giá trị với hàng trăm quyển, bòn mót dần dần từng cuốn một bằng cách để dành tiền ăn sáng.

Học tú tài ban Toán, vào đời với mảnh bằng Thương mại, nhưng sau này tôi mưu sinh với việc dạy tiếng Anh! Gần 40 tuổi trở đi tôi có thêm cái thú biên khảo và in sách, chọn những đề tài mà trước đây tôi thiếu cơ hội được học ở nhà trường. Vô tình tôi tự “ứng nghiệm” những gì tác giả Nguyễn Hiến Lê đã viết: “... tự học không đủ để làm giàu, nhưng tự học là một cách lương thiện và chắc chắn để kiếm tiền và tăng lợi tức của ta lên.” (tr. 31) “... biết bao người bỏ nghề chính, sinh nhai một cách rất lương thiện bằng một nghề phụ, nghề mà hồi trước họ tự học để tiêu khiển.” (tr. 32).

Trong tủ sách nhà tôi, quyển Tự học... năm xưa tuy ngả vàng, cũ kỹ nhưng vẫn cứ là rất mới. Mới, vì nó vạch ra con đường tự học để đáp ứng nhu cầu thời đại, một thời đại bùng nổ thông tin với tốc độ mà cái học ở nhà trường dù được cập nhật nhanh chóng chăng nữa cũng e khó đuổi kịp.

LÊ ANH DŨNG

Tháng 9-2002

*

*        *

Ý CAO TÌNH ĐẸP

lê anh dũng

Có vài quyển sách in giấy tái sinh, đen đủi, thô ráp, con chữ lờ mờ, nhỏ xíu, dấu tích một thời khó khăn xa cũ, nhưng bạn không muốn thay thế bằng ấn bản mới mấy năm sau này, dù giấy trắng đẹp hơn, chữ in rõ ràng sắc sảo hơn, bìa ngoài màu sắc bắt mắt hơn. Xếp trên kệ chung với những quyển sách ấn loát mỹ thuật thời nay, quyển sách cũ kỹ năm xưa khác chi chú cừu đen lọc lõng giữa đàn cừu trắng. Vậy mà bạn nhất định giữ gìn nó cẩn thận, cũng là giữ một kỷ niệm trong đời. Với tôi, Ý cao tình đẹp của nhà văn Nguyễn Hiến Lê là một trường hợp như thế.

Bản in đầu ở Sài Gòn trước 1975 tôi không có, chỉ mua được bản do nhà xuất bản Trẻ in lại lần thứ nhất vào tháng 3-1989. Dòng mực tươi xanh ghi đậm nét ở lời Tựa nơi trang 5 giúp tôi xác định ngày mua là 24 tháng đó. Nghĩa là sách vừa phát hành không lâu. Sáng thứ Sáu ấy, sau giờ đứng lớp, lững thững ra hiệu sách nhỏ ở ngã tư Phú Nhuận, cách chỗ dạy mấy căn nhà và vài cửa tiệm, tôi tình cờ bắt gặp tập truyện dày chưa tới 200 trang do nhà văn Nguyễn Hiến Lê tuyển chọn trong non 20 năm.

Chỉ có 34 câu chuyện ngắn gọn, những chuyện người thật việc thật mà tác giả hầu hết không phải là nhà văn, không cùng quốc tịch. Chuyện chủ yếu xoay quanh những chuyện vặt vãnh trong cuộc sống bình thường của một em bé bán rong, một anh lính nuôi bệnh, một thầy tu lăn lóc với kẻ bần cùng, một chàng trai sa cơ lỡ vận, một ông bố đắm tàu, một khách du lịch, một thiếu nữ cụt tay, một chiến sĩ ngoài mặt trận, một trò trường tiểu học, v.v… Vậy mà tất cả cùng toát lên một ý cao tình đẹp thâm trầm. Cả quyển là một bản đồng ca truyền cảm đến rơi lệ của những tâm hồn nhân bản, làm ta vững tin vào khả năng vô tận ở chính mỗi con người chúng ta, vững tin vào giá trị bền bỉ muôn thuở muôn phương của lòng nhân ái, của tính thiện bất kể tuổi tác ngành nghề, màu da sắc tóc, văn hoá ngôn ngữ…

Đọc đi đọc lại Ý cao tình đẹp tôi bỗng nảy sinh ý nghĩ: Chuyện người thật việc thật thế này lẽ đâu chỉ có ngần ấy, sao mình không thử nối tiếp công việc của nhà văn Nguyễn Hiến Lê đem hương sắc bốn phương góp phần hoà điệu văn hoá đạo đức thuyền thống nước nhà. Một bài luân lý khô khan nặng tính giáo điều chẳng ai thèm xem, nhưng một câu chuyện đơn sơ chân thật lay động tận sâu thẳm lòng người thì ai cũng muốn đọc, muốn nhớ, muốn truyền trao người khác.

Thế là tôi bắt đầu lưu ý tuyển dịch. Phạm vi phong phú của Ý cao tình đẹp trải rộng khá nhiều mặt giữa đời thường, trái lại tôi tích luỹ dần dần theo từng chủ điểm riêng biệt. Non mười năm qua, với định hướng ấy, lần lượt từng mẫu chuyện nhỏ được điều đặn đăng trên tạp chí Yêu Trẻ; sau đó được gom lại gởi nhà xuất bản Trẻ và nhà xuất bản Giáo dục in thành tám tập mỏng, xoay quanh bốn mối quan hệ: Cha và con, Mẹ và con, Thầy và trò, Người và người. Vài quyển trong số đó đã in đi in lại khá điều đặn. Ba quyển nằm trong danh mục hơn 200 nhan đề mà Bộ Giáo dục có công văn liệt kê cho học sinh trường phổ thông đọc. Thư viện Sách nói của Hội Phụ nữ Từ thiện Thành phố cũng tuyển lấy bốn quyển đọc vào băng cát-xét phục vụ miễn phí người khiếm thị.

Từ tám tập truyện ấy tôi vui sướng có thêm các bạn quý gần xa. Mỗi khi ai đó nói với tôi về hiệu ứng tốt mà các bản dịch ấy đem đến cho họ, an ủi họ và củng cố niềm tin của họ vào những giá trị nhân bản bất biến giữa cuộc đời phù hoa lừa lọc, thì tôi không khỏi chạnh lòng nhớ Ý cao tình đẹp của nhà văn Nguyễn Hiến Lê. Phải, tôi mang ơn Thầy, mang ơn Thầy nhiều lắm!

LÊ ANH DŨNG

(Phú Nhuận, 13-3-2003)

*

*        *

PHẦN 3

PHỤ LỤC

SỐNG VÀ VIẾT VỚI NGUYỄN HIẾN LÊ

nguiễn ngu í

Anh [Nguyễn Hiến Lê] im lặng một chút, rồi bỗng hỏi tôi:

– Bảy chục tuổi mà chết, thì người ta còn tiếc gì không nhỉ?

Tôi chưa kịp đáp – vì chưa bao giờ tôi nghĩ đến điều đó cả – thì anh tiếp:

– Nếu có tiếc thì chỉ nên tiếc nuối mây, trời biển và cây cối. Càng lớn tuổi, tôi càng yêu thiên nhiên. Và tôi cho rằng tất cả những công trình mỹ thuật của loài người, so với thiên nhiên, chỉ là trò tiểu xảo. Văn chương cũng vậy. Thôi trở về việc viết lách chứ! Anh muốn hỏi gì tôi nữa?

Thấy tôi có dáng suy nghĩ, dường như đang tìm một câu hỏi gì, anh chận đầu:

– Anh đừng hỏi tôi thích cuốn nào nhất trong số sách của tôi. Vì mỗi lúc ý một thay đổi. Và mỗi cuốn, tôi thích ít đoạn thôi. Nhưng anh hỏi tôi cũng đã nhiều rồi, đến lượt tôi hỏi anh chứ. Một câu thôi. Đây này: tư tưởng hay chủ trương của tôi, anh đoán thử coi. Trong cái mớ tạp nhạp đó, anh có thấy một đường lối nào không?

Hai tiếng “tạp nhạp” của anh làm tôi nghĩ ngợi. Vì nó mang ý nghĩa không hay. Phải chăng vì đã có người nông nỗi cho anh viết “loạn xị” và khốn nạn hơn nữa, là thân... Mỹ mà anh dùng hai tiếng này?

– Tôi không đồng ý với anh về hai tiếng tạp nhạp. Nào phải anh gặp gì viết nấy. Anh có một chủ trương rõ rệt. Theo tôi, chủ trương đó là: giúp ích phần nào cho học sinh, thanh niên theo kinh nghiệm và hiểu biết của anh, trong việc học, việc viết, việc xử thế, cùng đem lại ít nhiều tin tưởng cho dân tộc, cho cuộc đời.

Để trả lời câu anh hỏi, tôi có nhận xét này, không biết có đúng hay không.

Anh đã dạy học tại nhà, tại trường trong mấy năm, người bác anh quý trọng lại ở trong phong trào Đông Kinh nghĩa thục, cho nên anh viết sách giúp học sinh tự học, rồi khi ra khỏi trường, lại tiếp tục giúp họ trau giồi kiến thức, cách làm việc, cách tu thân, xử thế. Anh trọng sự học. Và anh tin tưởng ở thanh niên.

Anh yêu dân tộc, anh yêu cuộc sống, anh muốn gây một chút niềm tin ở ngày mai của đất nước. Anh làm sống lại Đông Kinh nghĩa thục, anh giới thiệu Đồng Tháp Mười, anh khảo cứu Ngữ pháp Việt Nam, sao tôi lại nghĩ ba công trình sử, địa, ngữ học ấy đều hướng về một mục đích: Thương yêu nòi giống và tin tưởng ở khả năng, của người, của đất, của tiếng mình. Cả những khi anh viết về cổ học Trung Hoa: (Đại cương văn học sử Trung Quốc, Nho giáo: một triết lý chính trị, Đại cương triết học Trung Quốc, Cổ văn Trung Quốc) về tân kiến thức Âu – Mỹ (Tổ chức công việc theo khoa học, Thế hệ ngày mai, Một niềm tin...) hay dịch tiểu thuyết Anh, Pháp. Tôi cũng cho đó là một cách gián tiếp giúp cho văn hóa nước nhà. Mới đây, tình cờ đọc trên một tờ báo, thấy giới thiệu cuốn Một niềm tin là vốn viết với tất cả lòng yêu nước, tôi cho nhận xét đó đúng.

Anh mỉm cười:

– Lớn chuyện quá, anh ơi! Tôi chỉ mong có mỗi một điều này thôi: Giúp được một chút cho những người đương sống với tôi, ở chung quanh tôi; rồi để ra một phần thì giờ tìm hiểu tiếng Việt, luyện Việt ngữ cho nó thành một dụng cụ đáp được mọi nhu cầu của thời đại, sau cả ngàn năm dùng nhờ Hán ngữ, rồi non trăm năm dùng nhờ Pháp ngữ; bây giờ mà không trở về với tiếng mẹ thì không còn đáng là người Việt. Cho nên tôi nghĩ là phải dịch sách cho thật nhiều. Ở nước người, công việc dịch chỉ có một cái lợi, ở nước ta có hai cái lợi, ta thu thập tư tưởng của người, ta lại có cơ hội luyện tiếng Việt cho nó thêm phong phú và tinh xác nữa.

Khi tìm cách giúp những người hiếu học, có những điều tôi cho là hữu ích, thì một số độïc giả có thể cho là hại. Đã cầm bút thì không sao tránh được điều đó; mà có vậy, văn hóa mới tiến. Điều quan trọng là ta phải thành thực với mình. Và chưa bao giờ tôi viết một cuốn nào mà không thành thực với tôi, mà không thích nó, không tin rằng nó có ích.

Tất nhiên ai viết thì cũng mong sách bán được; tôi đã sống chuyên về cây viết thì lại càng không thể bỏ qua phương diện đó. Nhưng có những cuốn tôi biết rằng bán sẽ rất chạy mà không khi nào tôi viết, lại có những cuốn tôi biết chắc rằng không bán được mà tôi vẫn bỏ ra mấy năm để viết.

Hiện nay, ba phần tư thời giờ của anh dùng vào việc này. Anh cho rằng khi người ta đã đủ ăn rồi thì phải làm những việc không đòi hỏi một sự đền đáp nào cả, dù danh, dù lợi, và giá trị của con người đo bằng những công việc đó.

– Cuốn sách bán chạy nhất của anh thì ai cũng biết rồi (đó là cuốn sách dịch Đắc nhân tâm, bí quyết để thành công). Còn cuốn nào bán chậm nhất?

– Cuốn Khảo luận về ngữ pháp Việt Nam tôi soạn chung với anh Trương Văn Chình. Khi soạn xong, chúng tôi đoán chỉ bán được ba bốn trăm cuốn thôi. Lời đoán đó không sai lắm.

Hiện tôi đương ngại cho một ông bạn tiếp sức chúng tôi in bộ Đại cương triết học Trung Quốc tôi soạn chúng với anh Giản Chi. Bộ này phí tổn khá nặng đối với hạng chúng tôi, mà rồi sẽ bán được bao nhiêu đây?

– Nhưng anh cũng đã nhận được nhiều sự khuyến khích chớ. Tôi nghe nói giáo sư Gaspardone đã nhắc đến quyển Ngữ pháp của hai anh với nhiều cảm tình trong tạp chí Sinologie ở Thụy Sĩ. Quyển này lại đang được dịch ra tiếng Pháp, và một giáo sư Nhật cũng đã xin các anh dịch ra tiếng Nhật.

– Vâng. Nhưng sao tôi thấy những cái vui như vậy chỉ thoáng qua thôi. Cái vui nhất của tôi là nhờ cây viết mà tôi gặp được một số bạn quý, già và trẻ, các bạn đó đều đã giúp tôi rất nhiều, chỉ bảo cho tôi nữa. Anh biết những bạn đó là ai rồi – có anh trong đó đấy nhé – mà tôi cũng không muốn kể tên những bạn đó ra trong cuộc phỏng vấn này. Chỉ những cảm tình đó mới đẹp. Ngoài ra là phù vân cả!

– Phù vân mà không đẹp sao anh?

– Anh bẻ tôi vậy, thì tôi xin chịu. Tôi nói còn thiếu: chỉ những tình cảm đó mới đẹp và bền.

Hỏi anh hiện nay có chương trình gì không, thì anh đáp: Lo dịch nốt Chiến Quốc sách và Sử ký của Tư Mã Thiên với anh Giản Chi. Rồi nếu thời cơ thuận tiện thì nghĩ tới một loại sách phổ thông kiến thức, tương tợ loại “Que-sais-je?” của Pháp. Mười mấy năm trước, anh đã bàn với nhà xuất bản Phạm Văn Tươi, với một người bạn viết báo, và gần đây lại bàn với vài bạn, với một nhà xuất bản nữa. Công việc chẳng dễ: phải có một nhóm người viết được, sở học về chuyên môn khá vững, cùng một chủ trương, cùng chịu khó nhọc xây dựng cho văn hóa, lại phải tìm một nhà xuất bản có vốn, có thiện chí, và sau cùng phải có một người giám đốc để điều khiển công việc, duyệt lại đường lối, cách viết, cách trình bày sao cho khỏi chuệch choạc. Nếu lẻ tẻ, thì kết quả chẳng là bao.

NGUIỄN NGU Í

(Tạp chí Bách khoa, 1965)

Trích trong quyển Sống và viết với…, của Nguiễn Ngu Í, NXB Ngè Xanh, 1966. In lại trong hiệp tuyển này, lối viết tiếng Việt cải cách do tác giả đề xướng đã được đổi lại theo cách viết quen thuộc của đại chúng. [BT]

*

*        *

NHÂN ĐỌC BẢN THẢO CUỐN “NGUYỄN HIẾN LÊ” CỦA CHÂU HẢI KỲ

văn phố

Thời kỳ văn học hiện tại chịu một thiệt thòi lớn, là không có những nhà phê bình chuyên nghiệp. Cho nên nó như thể thiếu một cái ý thức về khả năng của chính mình.

Thế hệ chúng ta đã làm được những gì đáng kể? Phần đóng góp của chúng ta vào văn học nước nhà có tầm quan trọng ra sao? Chưa có ai tổng kết, chưa có ai đánh giá. Chưa có tiếng nói nào được tin cậy bảo cho chúng ta biết về điều ấy, cho nên thế hệ này vẫn tự ngờ vực, nếu không phải là tự coi nhẹ mình.

Ở trong trường, học sinh có được trích giảng những đoạn văn ngắn, nhưng không được nghiên cứu về các tác giả thuộc lớp hiện tại, không được nghe nhận định về thời kỳ hiện tại.

Ngày này nhiều người không khỏi có cảm tưởng rằng thời kỳ huy hoàng nhất của văn chương hiện đại Việt Nam là thời tiền chiến của Tự lực Văn đoàn, thậm chí còn có cảm tưởng như tuồng văn chương Việt Nam ngừng lại sau cuốn Nhà văn hiện đại của Vũ Ngọc Phan, thi ca ngừng lại với cuốn Thi nhân Việt Nam của Hoài Thanh và Hoài Chân. Sau đó, là tàn rụi, là không có gì đáng nói nữa.

Ngày nay nói đến tiểu thuyết lắm người vẫn chỉ nghĩ ngay tới Nhất Linh, Khái Hưng, nói đến thi ca liền nghĩ tới Xuân Diệu, Vũ Hoàng Chương, nói đến tùy bút thì chỉ biết có Nguyễn Tuân, nói về học giả vẫn còn nghĩ tới Phạm Quỳnh, Trần Trọng Kim, nói về sức dịch thuật là nghĩ ngay tới Nguyễn Văn Vĩnh, về một công trình đồ sộ là nghĩ tới Trương Vĩnh Ký, v.v...

Thiết tưởng như thế không ai bất công đối với thế hệ chúng ta cho bằng chính chúng ta.

Chỉ nguyên một trường hợp ông Nguyễn Hiến Lê cũng cho ta rõ điều ấy.

Về sự nghiệp trước tác vĩ đại ư? Vũ Ngọc Phan viết về Trương Vĩnh Ký: “Sự nghiệp văn chương của ông thật là lớn lao” (...) “sách của ông có hàng trăm quyển chứ không phải ít” (...) “trong khoảng 35 năm trời, Trương Vĩnh Ký đã cho ra đời biết bao nhiêu là sách, ấy là chỉ mới kể những quyển chính thôi.”

Hàng trăm quyển thì sự nghiệp có lớn lao thật, nhưng ông Nguyễn Hiến Lê sách đã vượt con số một trăm quyển từ lâu: Tác phẩm của ông đã xuất bản tới một trăm nhan đề, có nhan đề gồm ba, bốn quyển, dài tới đôi ba nghìn trang sách (trong khi Trương Vĩnh Ký có những quyển chỉ được một vài chục trang, mặc dù được Vũ Ngọc Phan kể như là những quyển sách “chính”). Và ông Nguyễn Hiến Lê viết chưa đầy 35 năm, còn lâu lắm mới tới thời hạn ấy.

Về công trình dịch thuật ư? Vũ Ngọc Phan nhân xét về Nguyễn Văn Vĩnh như sau: “Đến nay Nguyễn Văn Vĩnh vẫn còn là người giữ giải quán quân ở nước ta.”

Người giữ giải quán quân cho đến 1941 (là năm bộ Nhà văn hiện đại của Vũ Ngọc Phan ra đời) có 17 dịch phẩm. Còn ông Nguyễn Hiến Lê đã dịch ngót 50 tác phẩm gần gấp ba lần bậc tiền bối lỗi lạc.

Về thành tích nghiên cứu sâu xa ư? Cụ Trần Trọng Kim có một bộ sách biên khảo về Văn phạm Việt Nam thật công phu, trên địa hạt này, cuốn Khảo luận về ngữ pháp Việt Nam của ông Nguyễn Hiến Lê có lẽ còn công phu hơn. Cụ Trần nổi tiếng về bộ sách đầu tiên về Nho giáo dày ngót 800 trang, ông Nguyễn trình bày cả nền triết học Trung Quốc trong một tác phẩm hai cuốn dày gấp đôi. Ngoài ra, ông Nguyễn cũng dành cho Nho giáo một tác phẩm riêng (Nho giáo, một triết lý chính trị) cho Khổng Tử một tác phẩm riêng (Nhà giáo họ Khổng), cho Mạnh Tử một tác phẩm riêng nữa, dày ngót hai trăm trang, tức gần gấp năm lần cụ Trần nói về Mạnh Tử (chừng 40 trang sách)! Ấy là chưa kể cuốn về Liệt Tử đã xuất bản và cuốn về Trang Tử đã viết xong, chưa in. Cụ Trần dịch Đường thi, ông Nguyễn dịch Cổ văn Trung Quốc, ngoài ra lại còn trình bày Văn học sử Trung Quốc trong ba quyển, trình bày Văn học Trung Quốc hiện đại trong hai quyển nữa, trích dịch và giới thiệu vài tác phẩm và tác giả cổ điển Trung Quốc, như Sử ký của Tư Mã Thiên, Chiến Quốc sách, Tô Đông Pha. Từ trước tới nay chưa có học giả nào, cựu học và tân học, mà có công giới thiệu cổ học Trung Hoa với chúng ta bằng ông.

Trên đây chỉ mới so sánh về lượng. Xét về phẩm thì văn dịch của Nguyễn Hiến Lê so với của Nguyễn Văn Vĩnh, sách khảo về ngữ pháp của Nguyễn Hiến Lê với sách khảo của Trần Trọng Kim ít nhất cũng mới hơn, kĩ hơn, đánh dấu được một bước tiến bộ.

Đành rằng được như vậy là nhờ ông Nguyễn Hiến Lê có sự ủng hộ của thời gian: Ông đi sau nên rút được kinh nghiệm của người trước. Bất đắc dĩ phải so sánh như trên, chúng tôi không có ý nào bất kính với thế hệ tiền bối cả, chỉ muốn độc giả thấy rằng lớp chúng ta không có gì để thẹn với người trước mà thôi.

Ông Châu Hải Kỳ, với tập truyện ký về Nguyễn Hiến Lê,[57] có thể đem lại cho thế hệ chúng ta niềm tự tin đó.

*

Tác phẩm viết về ông Nguyễn Hiến Lê, tự nó cũng có nhiều điểm đáng nói. Có lẽ từ trước đến nay ở xứ ta chưa bao giờ người ta viết về một tác giả đương còn sống một cách đầy đủ tường tận đến thế. Bộ sách của ông Châu Hải Kỳ gồm cả hai phần, thân thế và sự nghiệp Nguyễn Hiến Lê, in ra có thể được năm sáu trăm trang. Đối với các danh gia các thời trước, trong lịch sử văn học nước ta, hình như cũng chưa có bộ truyện ký nào dày hơn.

Nhưng ông Châu Hải Kỳ không phải chỉ viết nhiều: Ông còn viết kỹ.

Trước khi viết về Nguyễn Hiến Lê, ông Châu chưa quen biết ông Nguyễn. Kẻ Nam người Bắc, chưa biết người, chưa biết về quê nhau; chỉ bằng vào sự tìm hiểu qua các tác phẩm của ông Nguyễn, mà ông Châu Hải Kỳ có thể giới thiệu với chúng ta những nét thật linh động về quê quán, về cảnh nhà, về những người thân của ông Nguyễn, như các cụ thân phụ, thân mẫu, như bà ngoại tổ của ông Nguyễn, v.v...

Tác phẩm của ông Nguyễn Hiến Lê tới nay đã được 100 nhan đề. Phải đọc kỹ ít nhất là một nửa số đó, và đọc phớt qua một nữa kia, rồi mới có thể viết về ông được. Nội công việc đó cũng đủ tốn công lắm rồi. Đọc xong, ghi chú xong, ông Châu Hải Kỳ bỏ ra hai năm nữa để viết, viết tận lực. Ngoài giờ dạy học rảnh lúc nào là viết lúc đó. Có lần ông đau trong một tháng, mất bảy ký lô, vừa mới hơi bình phục lấy lại được hai ký lô ông đã vội viết tiếp.

Nếu không thì công việc ám ảnh ông hoài, ông không yên được và ông đã xin bớt giờ dạy học để viết; có khi viết từ 5 giờ tới 11 giờ khuya, và rốt cuộc ông đã hoàn thành tác phẩm đúng thời gian ông đã định (trước Tết vừa rồi).

Nghị lực, sức kiên nhẫn của ông thực đáng phục.

Không phải ông Châu Hải Kỳ viết được kỹ chỉ vì có công, mà còn vì ông thực lòng mến mộ ông Nguyễn, lại còn vì ông rất tinh tế. Thật vậy, có những tác phẩm về ngữ pháp Việt Nam, về triết học Trung Quốc, ông Nguyễn hợp soạn, hợp dịch với các nhà văn khác (ông Trương Văn Chình, ông Giản Chi, v.v...); đọc những tác phẩm ấy ông Châu Hải Kỳ đôi chỗ đã tế nhận được đâu là phần góp công của ông Nguyễn. Nếu không thực lòng yêu tác giả, hoặc nếu chỉ yêu mà không tinh thì đâu có thể làm được như thế?

Mặt khác, ông Châu Hải Kỳ có lẽ cũng là người đâu tiên nêu lên cái đặc tài viết Tựa của ông Nguyễn. Và điều ấy đúng.

Còn nhớ khi cuốn Quê hương của Ngu Í được xuất bản với cái Tựa của Nguyễn Hiến Lê, anh em ở tòa soạn [Bách khoa] đã một phen ngạc nhiên. Anh Ngu Í? Thì anh vẫn gặp chúng tôi hàng ngày, vẫn nói với chúng tôi đại khái những điều đã nói với ông Nguyễn Hiến Lê. Cuốn Quê hương? Thì anh cũng đưa bản thảo cho chúng tôi xem như đã đưa cho ông Nguyễn. Tuy vậy trước khi cuốn sách xuất bản, không một ai trong chúng tôi ngờ đến những điều lý thú mà ông Nguyễn đã viết ra trong bài Tựa tác phẩm độc đáo nọ, một bài Tựa thật khéo léo tài tình.

Đưa ra cái ý kiến một tuyển tập các bài Tựa của ông Nguyễn Hiến Lê ông Châu đã tỏ ra là một tri kỷ của ông Nguyễn.

*

Ông Nguyễn Hiến Lê vốn phong độ nghiêm chỉnh, dù với kẻ thân thiết cũng không quá vồn vã. Tuy nhiên ông đối với thân hữu thật chí tình. Sau khi Đông Hồ qua đời, ông Nguyễn có hai thiên khảo cứu đến nơi đến chốn về văn nghiệp của nhà thơ đất Hà Tiên, đặt công nghiệp của họ Lâm ngang hàng với công nghiệp họ Mạc.

Thân hữu của ông Nguyễn và ngay cả độc giả của ông nữa chắc cũng có người định viết về ông, nhưng chưa viết vì thấy hiện ông hãy còn sáng tác đều đều, nay đọc tác phẩm của ông Châu Hải Kỳ, những người ấy phải lấy làm mừng, nhưng biết đâu chẳng có kẻ ngấm ngầm ghen tị.

VĂN PHỐ

(Tạp chí Bách khoa, số 426, ngày 17-4-1975)

*

*        *

TÂM TÌNH HỌC GIẢ NGUYỄN HIẾN LÊ

lê phương chi

Năm 1980, tôi từ Sài Gòn xuống Long Xuyên có chút việc cần, sau đó tôi đến thăm học giả Nguyễn Hiến Lê đang ở trong một biệt thự số 92, đường 26 tháng 3 (trước kia là số 26 đường Gia Long, hiện nay là đường Tôn Đức Thắng), thị xã Long Xuyên. Đây cũng là nơi những khi ông tránh ồn ào náo nhiệt ở Sài Gòn, lui về nghỉ ngơi cho yên tĩnh.

So đúng địa chỉ cầm trên tay, tôi quan sát, thấy có cây nính cổ thụ gốc cỡ hai người ôm không xuể, đứng bên vệ đường gần cổng ra vào khu vườn nhỏ trước toà nhà ba gian, cất theo kiểu cổ, lợp ngói âm dương. Tàn cây nính sum suê, lá rụng đầy con đường giữa vườn hoa dẫn vào một căn nhà nhỏ xây kiểu hiện đại nằm bên phải toà nhà cổ vách ván, là một căn nhà gạch, khoảng năm sáu mươi thước vuông.

Tôi biết chắc đây là căn nhà của học giả Nguyễn Hiến Lê mới xây thêm, để ông nghỉ ngơi mỗi khi về đây với bà Nguyễn Thị Liệp, tôi lách cổng đi vào. Đến giữa vườn hoa, nhìn vào nhà thấy học giả Nguyễn Hiến Lê mặc bộ quần áo vải bà ba trắng, đang nằm đọc sách trên võng mắc lên giá gỗ đặt trước hiên.

Khi tôi vào gần, chủ nhân nghe tiếng chó sủa, gỡ đôi kính viễn thị, buông sách nhìn ra, thấy khách, ngồi dậy dợm đứng lên thì tôi đã đến bên bên thềm. Nhận ra tôi, ông Lê mừng rỡ bước lại xiết tay lắc lắc mấy cái, tay kia vỗ vỗ nhẹ vào vai tôi rồi xởi lởi hỏi:

- Anh đi đâu mà ghé thăm tôi đây?

- Dạ, chỉ xuống thăm anh chớ đâu có đi đâu.

Ông Lê mỉm cười với đôi mắt hóm hỉnh, chỉ chiếc ghế bên cạnh mời tôi ngồi:

- Anh ngồi tạm đây đã, ở chơi ăn cơm trưa với chúng tôi nhé!

Lúc đó, bà Lê (bà Nguyễn Thị Liệp) cũng bưng khay nước trà ra chào và mời khách. Có lẽ bà đứng bên toà nhà cổ, đã nhìn thấy tôi lúc ngập ngừng bước trong sân cỏ. Ông Lê tiếp lấy khay nước đặt lên cái đôn sứ thấp, vừa rót nước vừa nói với vợ:

- Trưa nay có anh Lê Phương Chi ăn cơm với chúng mình, bà nhé!

*

Sau khi ăn cơm trưa và nghỉ ngơi vài mươi phút, rồi theo lời yêu cầu của tôi cũng như ông đã hứa từ trước trên Sài Gòn, học giả Nguyễn Hiến Lê đã mạn đàm với tôi về tâm sự của mình sau đây.

Tôi hỏi:
Xin ông cho nghe khái quát về sinh hoạt văn học nghệ thuật của đời mình?

Học giả Nguyễn Hiến Lê cười bằng ánh mắt:

- Vấn đề này tôi đã trả lời anh Nguyễn Ngu Í rồi, nay nhắc lại để anh ghi, có thể thiếu vài chi tiết nhé!

Sau ngày Cách mạng tháng Tám năm 1945, tôi từ giả đời công chức, không về nhiệm sở trên Sài Gòn, mà ở lại Long Xuyên xin dạy trường trung học Thoại Ngọc Hầu. Tôi dạy các môn Pháp văn, Việt văn, Đức dục, Hán văn…

- Vì ông thất nghiệp nên ông xin chính phủ cho đi dạy để có thu nhập phải không?

- Chưa đến nỗi như anh nghĩ đâu. Bấy giờ nhà tôi[58] không làm ở tiệm may đường Sabourain (Sài Gòn) nữa, mà đi dạy trường mẫu giáo Aurore ở đường Bàn Cờ. Sau này là đường Phan Đình Phùng, rồi nay là đường Nguyễn Đình Chiểu. Cháu Nhật Đức đã vào học trường Jean Jacques Rousseau, nay là trường Lê Quí Đôn. Mẹ nó vừa dạy mẫu giáo vừa kèm con học. Còn tôi, năm 1949 nhân có người bạn là kỹ sư đồng sự với tôi ở Sở Thuỷ lợi, khi ấy ông ta là khu trưởng công chánh miền Tây Nam Bộ. Ông mời tôi xuống Long Xuyên chơi, và anh bạn kỹ sư ấy khẩn thiết mời tôi trở lại ngành công chánh, tôi từ khước. Vừa lúc ấy tôi gặp ông Nguyễn Ngọc Thơ, người quen cũ, đang làm tỉnh trưởng Long Xuyên. Ông cho biết tỉnh có mở trường trung học Thoại Ngọc Hầu, hai lần khẩn khoản mời tôi dạy thay một ông giáo đang dạy, phải trở về Bộ trên Sài Gòn. Vì thấy công việc dạy học cũng là đào tạo cho thế hệ tương lai của đất nước nên tôi mới nhận lời…

- Đang dạy học ngon lành như vậy, thời ấy nhiều người mơ ước không được, vì sao ông thôi dạy và trở về Sài Gòn? Có phải vì sự mâu thuẫn gì với ban giám hiệu rồi thầy giáo Nguyễn Hiến Lê được thôi giữ chức?

Học giả Nguyễn Hiến Lê lại cười thật lớn trước câu đùa nghịch của tôi, ông cũng nói đùa, bắt chước giọng miền Nam:

- Sức mấy mà tôi bị người ta cho thôi giữ chức!

Cười đùa với nhau một hồi, xem ông có vẻ rất thích thú. Sau đó ông Lê trầm ngâm một chặp rồi nói:

- Thú thật, tính tôi rất nóng, hễ giận trò nào là tôi la lớn, nên phần đông học sinh sợ chớ không mến tôi. Tôi lại bực mình vì đa số phụ huynh học sinh thời ấy không muốn học giỏi để thi đâu, mà chỉ cần con được mau học lên đến năm thứ Tư ban Cao đẳng tiểu học Pháp mà chương trình Hoàng Xuân Hãn gọi là lớp đệ Tứ niên, sau ông Diệm gọi là đệ Tứ, để gia đình họ hãnh diện với hàng xóm. Mà số học sinh ấy hầu hết viết không đúng văn phạm một câu Pháp ngữ.

Niên khoá nào tôi cũng đề nghị với ông hiệu trưởng nên cho mấy em học sinh học kém phải redoubler (lưu ban). Nhưng bị áp lực của mấy vị phụ huynh có “máu mặt”, thành ra ông không nghe theo tôi. Và cũng do đó, tôi cảm nhận ở Long Xuyên có nhiều người không ưa tôi, tuy rằng họ coi trọng tư cách đứng đắn của tôi. Sở dĩ tôi được biết như vậy vì sau này có nhiều người học trò cũ của tôi thời ấy, khi đi kháng chiến về, hoặc những công chức ở tỉnh, gặp tôi ngoài đường đều lễ phép chào hỏi và gọi thầy, xưng con với tôi. Trong số ấy có một vài người nhắc lại lời khuyên của tôi: “Về vật chất nên sống dưới mức trung bình, về tinh thần nên sống trên mức trung bình”. Và cũng có một vài người nói rằng, cũng nhờ làm theo lời tôi khuyên khi giảng bài trong lớp: “Bất cứ việc gì ở đời, cứ làm hết sức mình rồi mặc cho hoá công định đoạt, đừng có tham vọng cướp quyền tạo hoá”, cho nên anh ta vượt qua được nhiều khó khăn…

Tôi dạy trường Thoại Ngọc Hầu có ba năm, mà đến hôm nay, đã hơn ba mươi năm, khi tôi ngồi nói chuyện với anh đây. Thỉnh thoảng tôi đi dạo quanh quanh thị xã Long Xuyên, vẫn gặp lại năm bảy người học trò cũ còn xem trọng tôi như cha chú.

Như đã nói khi nãy, là tính tôi quá nóng, lại thích cho học trò học thật giỏi, mà gặp những “con ông cháu cha” như vậy tôi đâm chán. Lại nữa, tôi mê đọc sách và thấy mình còn dốt quá, phải viết sách để buộc mình phải tự học. Đó là lý do tôi từ giã công việc dạy học để trở về Sài Gòn viết sách và lập nhà xuất bản, như trước tôi đã nói với anh Nguyễn Ngu Í, là vào năm 1952, tôi sẽ trở về sống lại ở Sài Gòn. Năm 1953 tôi thành lập nhà xuất bản lấy tên tôi là nhà xuất bản Nguyễn Hiến Lê để ấn hành những tác phẩm của mình. Cũng từ đó đến nay tôi chỉ sống với cây bút. Rồi tác phẩm của tôi ngày càng nhiều, tự xuất bản không xuể, tôi phải đưa cho các nhà xuất bản: Lá Bối, Cảo Thơm, Tao Đàn, Khai Trí… để họ xuất bản. Cần nói thêm là nhà xuất bản Khai Trí chỉ khiêm tốn để vào bìa sách là “Nhà sách Khai Trí phát hành” mặc dù sách ấy do họ bỏ tiền in và xuất bản.

Sách của tôi sáng tác phần nhiều là loại Học làm người, còn loại sách về Nghệ thuật sống, là tôi dịch của các danh tác Âu Mỹ và Trung Quốc. Tôi còn dịch thuật, biên soạn các loại sách tự học, sách dạy viết văn, sách biên khảo, các loại sách văn học, ngữ pháp, gương danh nhân kim cổ, giáo dục, triết học, khoa học, v.v… với số ít tiểu thuyết và truyện ngắn…

- Khi chọn một đề tài để viết, ông dựa trên tiêu chuẩn nào. Vì độc giả? Vì ông thích đề tài ấy? Hay là gì thấy đề tài ấy sẽ tiêu thụ nhanh?

- Trước hết, tôi viết sách là để tự học thêm. Nghĩa là khi muốn học một vấn đề nào thì tôi chọn đề tài để viết về bộ môn ấy. Có thể nói bản tính của con người ai cũng lười, học cái gì vừa hiểu qua loa cũng đã mãn nguyện, không chịu tìm cho kỹ, đào cho sâu. Nhưng khi viết sách, là ta bắt buộc phải cân nhắc từng ý, từng câu, từng chữ, rồi suy nghĩ để bình luận. Sau đó sắp đặt những sự kiện đã sưu tầm để phô diễn mạch lạc rõ ràng. Nếu chỗ nào ta đọc lại mà thấy còn mập mờ thì phải đọc thêm sách báo để tra cứu, tham khảo, do đó sự hiểu biết của ta ngày càng rộng và cao thêm.

Càng tham khảo, ta càng gặp trong các sách báo những ý tưởng mâu thuẫn nhau, ta phải nhận xét đâu là đúng, đâu là sai để đào sâu thêm. Nhờ vậy, ta phát huy được điều mới lạ và thấu triệt được vấn đề, để cống hiến cho độc giả. Sở dĩ tôi dài dòng là để trả lời anh rằng tôi chọn đề tài viết sách là một phương pháp để tôi tự học. Mục đích của tôi là viết vì độc giả, và rồi cũng để mình học hỏi, tìm hiểu chứ không phải để cầu danh, vì cầu danh thì danh sẽ trốn, mình không cầu thì tự nó đến.

Tôi cũng không nhằm chọn những đề tài khi xuất bản sách ấy sẽ tiêu thụ nhanh, bằng chứng là cuốn Cổ văn Trung Quốc, và cuốn Đại cương văn học sử Trung Quốc tôi dịch và biên soạn rất công phu, rất thích thú. Thế mà khi xuất bản, sách bán rất chậm, mà hình như cho đến nay sách ấy cũng vẫn còn. Còn tác phẩm mà tôi thích là cuốn Bảy ngày trong Đồng Tháp Mười chỉ dày độ vài trăm trang, in hai lần đều bán hết, đến năn 1971 tôi nhường bản quyền cuốn ấy cho nhà xuất bản Trí Đăng. Nói như vậy tôi không chọn đề tài theo mình thích, mà hầu hết là vì nhu cầu tự học, và vì xét thấy đó là nhu cầu của độc giả.

- Ông có dự liệu được loại sách Học làm người của ông đã bán chạy như vậy không?

- Đúng là điều bất ngờ đối với tôi. Chính những cuốn đó, về loại dịch thuật như Đắc nhân tâm, tôi dịch tác phẩm của Dale Carnegie (How to win friends and influence people) cuốn này tôi dịch rất nhanh; còn những cuốn tôi biên soạn (Kim chỉ nam cho học sinh), và dịch cuốn Quẳng gánh lo đi và vui sống tôi hoàn thành cũng rất nhanh. Chỉ bằng một phần năm thời gian tôi bỏ ra để dịch những danh tác của Trung Quốc. Ấy vậy mà loại sách Học làm người tái bản nhiều lần như Đắc nhân tâm số sách in đi in lại đến nay trên năm mươi ngàn cuốn.

- Xin ông cho nghe về câu chuyện dịch tác phẩm Chiến tranh và hoà bình (Guerre et Paix) của văn háo Léon Tolstoi?

- Có thể nói đây là duyên văn tự, tôi hợp tác với nhà xuất bản Lá Bối. Thú thật, tôi mê bộ Chiến tranh và hoà bình từ ngày còn học trường Bưởi. Rồi năm 1962 tôi có đề nghị hai nhà xuất bản lớn ở Sài Gòn, hễ khi nào có thể in được thì cho hay, tôi sẽ khởi công dịch, và tôi cam kết là sẽ hoàn tất trong vòng mười tám tháng. Cho đến năm 1966 đề nghị của tôi vẫn chưa được nhà xuất bản nào xét đến. Trong một bài báo đăng trên Tân Văn ngày 15-9-1966, tôi có nhắc lại đề nghị sẽ dịch bộ sách này. Báo phát hành độ hơn tháng, một hôm có một vị sư trẻ đến thăm tôi, tự giới thiệu là Võ Thắng Tiết, pháp danh Từ Mẫn, Giám đốc nhà xuất bản Lá Bối. Ông đến nhờ tôi dịch bộ Chiến tranh và hoà bình cho nhà xuất bản của ông. Sau một hồi thảo luận, tôi nhận lời với ông là tôi sẽ dịch và hứa sẽ dịch xong trong vòng hai năm.

Buồn cười là trong lúc tôi đang dịch bộ ấy, thì độ vài tuần sau, có một nhà xuất bản khác tìm đến, cũng muốn nhờ tôi dịch bộ Chiến tranh và hoà bình. Có lẽ đã đến thời điểm độc giả có nhu cầu, cho nên các nhà xuất bản phải đáp ứng chăng?

Thế là tôi bắt tay vào công việc dịch bộ Chiến tranh và hoà bình. Tôi dịch thật kỹ và giới thiệu tác giả tác phẩm, với các nhân vật trong tác phẩm rất đầy đủ và thật công phu. Đến mười tám tháng, tôi đã dịch xong toàn bộ Chiến tranh và hoà bình. Đầu năm 1969 nhà xuất bản Lá Bối đã in cuốn thứ nhất dầy bảy trăm năm mươi trang, hình như khoảng năm ngàn ấn bản, ba cuốn tiếp theo mỗi cuốn cũng dày độ bảy, tám trăm trang, cũng in xong vào cuối năm đó. Sách bán chạy, năm 1973 nhà Lá Bối tái bản. Cho đến đầu năm 1975 mới in xong toàn bộ bốn cuốn, chưa kịp phát hành thì miền Nam giải phóng, sách bị thất lạc hết!

Sở dĩ tôi nói duyên văn tự, mà cũng có thể nói duyên tiền kiếp giữa tôi và thầy Từ Mẫn, vì sau khi hoàn thành bộ Chiến tranh và hoà bình, tôi lại tiếp tục dịch cho nhà Lá Bối bộ Chiến Quốc sách, và bộ Sử ký Tư Mã Thiên, là hai danh tác của Trung Quốc. Hai bộ này cũng bán chạy.

- Nếu có thể, xin ông cho nghe cụ thể cách thức dịch một bộ tiểu thuyết dài?

Học giả Nguyễn Hiến Lê cười vui vẻ:

- Chẳng có gì phải giấu cả, muốn dịch một bộ tiểu thuyết dài khoảng tám ngàn trang trở lên mà giữ được tính đồng nhất, và cũng để mình dịch đỡ vất vả, đỡ mất thời gian, tôi chép lên một tờ giấy riêng, ghi tên những vật dụng của xứ họ và những địa phương trong nguyên tác nói đến mà xứ mình không có, như cái “samovar” (ấm lò), “traineau” (giày thể thao), v.v… để tìm một lối dịch thích hợp, rồi ghi ngay bên cạnh, để ở những đoạn sau có gặp lại là tìm thấy ngay. Còn những từ nhiều nghĩa như “animé” chẳng hạn, tuỳ chỗ phải dịch là có hồn, hoặc dịch là có sinh khí, hay náo nhiệt, khởi sắc, hung hăng, hoạt động, hoạt bát, nhiệt tâm, hồng hào, hăng hái, kịch liệt, v.v… thì tôi ghi tất cả lên một tờ giấy, để sau gặp lại từ ấy là mình lựa nghĩa cho thích hợp với đoạn văn đang dịch là đem ra dùng, đỡ phải tìm nữa. Và điều cần thiết là phải lập một bản ghi tên các nhân vật chính và phụ trong truyện ấy với đầy đủ địa vị xã hội, nghề nghiệp, tuổi tác, tính tình, bè bạn, họ hàng giữa nhân vật này và nhân vật khác. Rồi định cho họ cách xưng hô với nhau như thời trẻ thì phải xưng hô như thế nào, lúc nhân vật ấy về già phải xưng hô ra sao cho tương xứng. Như vậy ta tránh lầm lẫn trong cách xưng hô. Và nhất là tôi học cách dịch Việt hoá của kịch tác gia Vi Huyền Đắc, chẳng hạn như một câu người Trung Quốc nói: Bọn trẻ chùi mũi chưa sạch, thì anh dịch là: Bọn trẻ còn thò lò mũi xanh, v.v… Hoặc God là Chúa hoặc Thượng đế, thì anh dịch là Trời Phật. Như vậy nghe rất ngọt và rất gần gũi với dân Việt Nam.

Còn kinh nghiệm tôi rút ra được là mới dịch bộ Chiến tranh và hoà bình, tôi không lập bản này, nên trong khi dịch đã tốn rất nhiều thời gian. Có khi dịch cả ngàn trang, tôi phải lật lại từ đầu để tìm xem những trang đã dịch, nhân vật này gọi nhân vật kia là chú hay câu, hoặc chị hay cô, v.v… Và điều thiết yếu khi dịch một tác phẩm phải uyển chuyển như diễn một bản nhạc. Nghĩa là mình cũng phải làm công việc sáng tạo, mặc dù dịch rất sát không thêm bớt từ nào. Và xin nhớ rằng dịch giả cũng là một nghệ sĩ, mỗi bản dịch là một nghệ phẩm. Có thể nói, không một bản dịch nào y nguyên tác, mà nó mang ít nhiều cá tính, tài năng tinh thần, ngôn ngữ của dịch giả, nhất là không thể thiếu cái không khí trong thời đại của dịch giả đang sinh sống. Anh đồng ý với tôi chứ?

- Xin cho biết vì sao ở Sài Gòn bấy giờ có nhiều tờ báo mời ông cộng tác, mà ông chỉ viết cho tờ Bách Khoa?

- Tôi nhớ vào năm 1957, thấy trong vài hiệu sách ở Sài Gòn có xuất hiện tờ Bách Khoa. Tôi thấy tờ báo ghi xuất bản mỗi tháng hai kỳ, đọc sơ qua bài vở thấy đứng đắn, có chiều sâu. Biết vậy thôi, tôi cũng không chú ý lắm. Một hôm có nhà văn Nguyễn Hữu Ngư đưa bà Phạm Ngọc Thảo (bà Phạm Thị Nhiệm, em giáo sư Phạm Thiều) đến thăm tôi và giới thiệu bà Thảo đây là người trong toà soạn, muốn nhờ tôi viết bài cho báo Bách Khoa. Tôi thấy vậy có góp một bài là Quan niệm sáng tác của Edgar Allan Poe tôi viết đã lâu. Bài đó được đăng ngay, rồi tôi đưa tiếp cho bà Thảo ba bài nữa: Tiếng Việt ngày nay; Vấn đề dịch văn; Phép dịch thơ, cũng được toà soạn đăng liền sau đó. Rồi thỉnh thoảng tôi gởi cho báo Bách Khoa - qua bà Thảo và ông Nguyễn Ngu Í - các bài về Nho giáo, về danh nhân hoặc về vấn đề văn học.

- Vì sao ông hợp tác lâu dài với tờ Bách Khoa cho đến khi báo này đình bản vào tháng 5 năm 1975?

- Tôi tìm hiểu về báo chí miền Nam lúc bấy giờ, thấy tạp chí Bách Khoa có một địa vị đặc biệt, không nhận trợ cấp của chính quyền, không viết bài ủng hộ chính quyền mà vẫn sống được mười tám năm (từ 1957 đến 1975), tuổi thọ cũng bằng tờ Nam Phong. Tờ Bách Khoa cũng có uy tín, cũng tập hợp được nhiều cây bút có giá trị như tờ Nam Phong thời trước, mà có lẽ số cộng tác viên dồi dào hơn; trước và sau có trên một trăm cây bút, đa số là những người đã tham gia kháng chiến trở về, cũng có vài công chức cũ của Pháp, nhưng họ không ưa Pháp.

Đúng ra những năm đầu, Bách Khoa đăng nhiều bài có tính chất nặng nề mà báo sống được là nhờ chủ nhiệm Huỳnh Văn Lang, bấy giờ là Tổng giám đốc Viện Hối đoái, thành thử tờ báo thu được nhiều quảng cáo. Cho đến năm 1959, báo Bách Khoa đang sống lây lất, nhờ có Lê Ngộ Châu, một người đã theo kháng chiến, rồi bỏ về Hà Nội dạy trong một trường trung học, sau 1954 di cư vào Sài Gòn; được chủ nhiệm Huỳnh Văn Lang giao nhiệm vụ thư ký toà soạn, và sau là chủ nhiệm. Từ đó tờ báo khởi sắc nhờ có đường lối rõ rệt, có thể nói là tờ Bách Khoa chọn con đường thứ ba, đã tập hợp được một số cây viết có kinh nghiệm làm nòng cốt như Võ Phiến, Vũ Hạnh, Phan Du, Cô Liêu Vũ Đình Lưu, Võ Hồng, Bình Nguyên Lộc, Ngu Í Nguyễn Hữu Ngư, Phạm Ngọc Thảo, Phan Văn Tạo, Phạm Duy Lân, Xuân Hiến, v.v…

Khi tờ báo Bách Khoa đứng vững, từ 1960 báo tự nuôi sống được, anh em trong toà soạn lại đào tạo thêm những cây bút trẻ như Nguyễn Thị Hoàng, Trùng Dương, Nguyễn Thị Thuỵ Vũ, Tuý Hồng, Lê Tất Điều, v.v… có nhiều bài sáng tác có giá trị.

Và một điều giữ tôi lại được lâu năm với tờ Bách Khoa là anh em trong toà soạn mặc dầu chính kiến khác nhau, có thể nói họ xung đột nhau về chính kiến, như Võ Phiến và Vũ Hạnh chẳng hạn, nhưng họ vẫn tôn trọng tư tưởng của nhau. Và hầu hết anh em trong toà soạn vẫn giữ được niềm hoà khí, đó là điều tôi quý nhất. Một điều tôi thích tờ Bách Khoa nữa, đó là tờ báo đã giữ được cảm tình với đủ lứa tuổi độc giả, mà đa số độc giả trong giới trí thức, đứng đắn, lớn tuổi. Phải nhận rằng, Bách Khoa là tờ báo có một chủ trương mới mẻ, đã dám mạnh mẽ cải cách cả về tư tưởng lẫn cách trình bày cũng như tờ Phong hoá, Ngày nay trước kia. Nhưng trước sau vẫn giữ lập trường ôn hoà không quá khích, điều này rất hợp ý tôi. Do đó, đây là tờ báo tôi cộng tác lâu dài nhất trong quãng đời viết báo của tôi từ 1957 đến 1975.

- Xin ông cắt nghĩa cho nghe về tên tự và còn dùng làm bút hiệu là Lộc Đình?

Học giả Nguyễn Hiến Lê đăm chiêu một chập, rồi thở một hơi dài, nói giọng buồn buồn:

- Tôi sinh ra và lớn lên ở ngõ Phất Lộc, trông ra bờ sông Nhị Hà. Ngõ rộng độ hai thước, dài độ hai trăm thước, mười căn nhà dồn vào ngõ hẹp thấp hơn mặt đường đến một thước, mà ngày cũng như đêm đều tối om om. Đã không có gì đẹp mà còn bẩn thỉu nữa. Trừ vài nhà khá giả, thỉnh thoảng thấy thấp thoáng một thiếu nữ dáng mảnh khảnh nước da trắng trẻo nhưng xanh lướt vì quanh năm lẩn quẩn trong ngõ hẹp thiếu ánh nắng. Nàng ăn mặc theo lối cổ, tóc búi đuôi gà, thỉnh thoảng ra đứng trước nhà, nhìn từ trong ra ngoài đầu ngõ rồi trở vào khép cửa, mất hút ngay. Những chàng trai trong ngõ không sao kịp chiêm ngưỡng dung nhan. Hoạ chăng, một vài cậu choai choai bạo dạn vờ vĩnh đến dừng trước cánh cửa khép kín mà tưởng tượng vẻ yêu kiều, tha thướt của cô ta có lẽ đang chơi đùa với các em phía trong căn nhà sâu hun hút ấy…

Tôi cười vui vẻ rồi pha trò:
Nếu trong số các cậu choai choai ấy có trò Hiến Lê, thì chỉ lấy bút hiệu là Phất Lộc, chứ tại sao lại có thêm Đình trong ấy?

Học giả Nguyễn Hiến Lê cũng cười lớn, rồi nói:

- Tôi đâu có trong đám choai choai ấy. Vì hồi ở lứa tuổi ấy, tôi đứng trước phái đẹp hay cả thẹn. Sở dĩ tôi dùng chữ Lộc là để nhớ cái ngõ hẹp Phất Lộc còm cõi ấy, bởi vì trong ấy có những người thân của tôi đã nằm xuống vĩnh viễn: cha tôi rồi bà ngoại tôi. Còn anh thắc mắc chữ Đình ư? Vậy xin anh nghe tôi kể thêm nhé!

Bên ngoài, trên đường Bờ Sông, gần ngõ Phất Lộc còn có một cái đình không biết thờ vị thần nào mà kiến trúc rất đơn sơ. Hai cổng gỗ luôn đóng kín, trên mái cổng tam quan có đắp một bầu rượu khá lớn nằm giữa hai con rồng uốn khúc châu đầu vào. Thuở bé, tôi được theo bà ngoại vào đền mấy lần, tôi thấy bên trong là một khoảng sân rộng vắng ngắt, không thấy bóng ông từ như các đình khác. Phải vào tận trong đền mới thấy có ông từ. Hằng ngày ông từ lủi thủi như bóng ma. Tôi không bao giờ thấy ông ra khỏi đình. Cho đến bây giờ nói chuyện với anh đây, tôi cũng chưa biết rõ đình ấy thờ vị thần nào mà quanh năm hầu như không thấy cúng tế, nên quanh cảnh đình ấy trong có vẻ lạnh lẽo thâm u trầm mặc. Vào đấy tôi chỉ dám ghé mắt trông lên chỗ thờ phụng tối om một loáng là chạy ra liền. Tuy vậy, mà quanh cảnh lạnh lẽo trầm mặc thâm u của ngôi đền bỗng nhiên len sâu trong tâm tư tôi những khi ngồi học trong lớp, hoặc những khi tôi đến chơi nơi nào đông vui là tôi chạnh nghĩ đến ngôi đình, nhớ đến bà ngoại tôi. Nhất là sau ngày cha tôi và bà ngoại tôi vĩnh viễn ra đi từ ngõ hẹp tối tăm ấy…

Bây giờ thì anh đã thấy bút danh Lộc Đình tôi dùng ký dưới một bài văn ngắn từ hồi trẻ, không hề vướng chút bóng hồng nào, Lộc là ngõ Phất Lộc còn Đình là cái đình ấy đấy. Anh còn thắc mắc với bút danh ấy nữa không?

Tôi quay ra nhìn trên chóp ngọn cây nính ngoài cổng đang nhuộm ánh chiều vàng rực, để tránh đôi mắt buồn vời vợi của học giả Nguyễn Hiến Lê. Một hồi lâu, tôi mới quay lại nhìn ông, ông mỉm cười hỏi:

- Nào, anh còn gì nữa không, để chúng ta còn đi dạo một vòng Long Xuyên trong buổi chiều nắng đẹp này?

- Xin cho nghe về lý do ông lập gia đình lần thứ nhì, mà người Sài Gòn thường gọi là phòng nhì?

Học giả Nguyễn Hiến Lê cười thật hóm hỉnh:

- Tôi biết thế nào Lê Phương Chi cũng hỏi về vấn đề này.

Ông trầm ngâm một chặp, rồi nói tiếp:

- Vấn đề này tôi phải nói có đầu có đuôi thì anh mới hiểu rõ.

Từ năm 1935 bác Ba tôi đã giục tôi đi xem mặt vợ. Tôi vâng lời người, đi xem nhiều nơi, chẳng hạn con gái một ông Phủ ở Giồng Riềng (Rạch Giá), rồi đến cô giáo H. dạy học ở Long Xuyên, tôi cũng không vừa ý. Trớ trêu thay, tôi lại để ý cô giáo Nguyễn Thị Liệp, một cô gái đầu tiên trong tỉnh đậu bằng Cao đẳng tiểu học, đang dạy lớp Ba trường Nữ tiểu học Long Xuyên, người đã dẫn đường giùm tôi trong một chuyến đi xem mặt vợ ở thị xã Long Xuyên. Anh có đồng quan điểm với tôi là ở Bắc và Huế làm sao thấy được người con gái trong chiếc áo bà ba, vạt sau vừa phủ xuống nửa mông, bên dưới là chiếc quần Mỹ A đen nhánh, đi bách bộ trên đường phố, vào thời bấy giờ, phải không anh? (Tôi cười tán đồng.) Sau đó tôi thường lui tới nhà thăm chơi, một hôm trước khi về, tôi trao tận tay cô Liệp lá thư cầu hôn. Cô Liệp không trả lời tôi, mà viết thư cho bác Ba tôi, đại ý là cô cảm động vì bức thư của tôi, nhưng nhà chỉ có một mẹ một con, nên cô muốn ở vậy phụng dưỡng mẹ. Và trước tình cảm chân thành của cô, cô xin đem tình cầm sắt đổi ra cầm kỳ. Từ đó tôi thỉnh thoảng viết thư và lui tới thăm cô. Cũng từ đó tôi không nghĩ tới việc tìm vợ, cứ để thủng thẳng sẽ tính, bác Ba tôi cũng không thúc bách nữa. Rồi đến mùa thu 1936, tôi đi công tác đo nước vùng Bạc Liêu, trên đường từ Bạc Liêu qua Giá Rai xuống Cà Mau. Vùng này dài chừng ba mươi cây số, dưới kinh nước thì mặn với từng bầy cá chốt, trên bờ chừng mươi tiệm tạp hoá, hầu hết là của người Triều Châu, nối thành một dãy phố khoảng vài trăm thước. Phía sau là cánh đồng lúa thẳng cánh cò bay. Quang cảnh thật buồn, có nhiều điền chủ giàu nhưng họ ở trên tỉnh lỵ Bạc Liêu hoặc dưới chợ Cà Mau. Tại chợ Giá Rai có một tiểu khu của Sở Thuỷ lợi, do một viên đốc công già chỉ huy, tên ông là Trịnh Đình Huyến gốc người Bắc, cũng xuất thân từ trường Công chánh Hà Nôi, ra trường trước tôi khoảng vài mươi năm. Gia đình ông trước kia thuộc giới sang trọng (famille noble) ở Hà Nội, người em trai kế là ông Trịnh Đình Thảo đậu tiến sĩ Luật ở Pháp, đang là một luật sư rất nổi danh ở Sài Gòn. Em rể út của ông cũng là một luật sư, hành nghề tại Hà Nội thời bấy giờ. Vợ ông là em ruột kỹ sư Vũ Văn An, người Việt đầu tiên đỗ kỹ sư Hoá học ở Pháp. Nhà ông Huyến có đến tám người con gái và trai, tất cả đang sống ở Giá Rai, bà phải khéo tiết kiệm mới đủ chi tiêu vốn đã quen với lối sống sang trọng của người Hà Nội.

Tôi đến thăm chơi vài lần, ông bà đã mến và đánh tiếng muốn gã người con gái lớn là cô Trịnh Thị Tuệ cho tôi. Cô Tuệ đỗ tiểu học, và học đến năm thứ ba Cao đẳng tiểu học thì thôi, và về giúp mẹ phụ trách việc nhà. Cô rất được các em nể nang. Tôi viết thư hỏi ý kiến bác Ba tôi, rồi sau đó tôi viết thư về Bắc thưa chuyện với mẹ tôi, được mẹ tôi cho phép.

Lễ cưới của tôi và cô Tuệ dự định sẽ tiến hành vào ngày lễ Phục sinh năm sau (1937). Tổ chức cưới rất đơn giản. Mẹ tôi ở Hà Nội vào dự, rồi cùng vợ chồng tôi về nhà bác Ba tôi ở Tân Thạnh để làm lễ ra mắt tổ tiên.

Rồi đến năm 1938 (Mậu Dần) nhà tôi sinh đứa con trai đầu lòng, đặt tên là Nguyễn Nhật Đức, hiện nay (1980), cháu đã đỗ đạt, có vợ con, đang làm việc ở Pháp, mẹ cháu (bà Tuệ) cũng sang bên ấy, như anh đã biết.

Nhà văn Nguyễn Hiến Lê kể đến đây, bà Lê từ nhà trong mang ra một dĩa chuối luộc còn nóng hổi mời khách. Ông Lê vừa ăn vừa nói:

- Bây giờ tôi xin trả lời vấn đề lập gia đình lần thứ nhì như anh đã hỏi. Này nhé! Ngay lúc tôi mới đi hỏi nhà tôi (Trịnh Thị Tuệ) vào đầu năm 1937, tôi đã kể cho nhà tôi nghe tình bạn giữa tôi với cô Nguyễn Thị Liệp, tôi cũng nói rõ là tôi đã cầu hôn mà cô Liệp từ khước, và chỉ muốn kết tình bằng hữu thôi. Thế rồi những ngày tản cư ở Long Xuyên, tôi trọ nhà cô Liệp để dạy học. Sau đó, nhà tôi cùng cháu Nhật Đức về ở chơi với tôi trong mấy vụ hè. Như vậy gia đình tôi và gia quyến cô Liệp đều biết và đã thân nhau.

Đến năm 1956, mẹ cô Liệp qua đời tính ra hơn chín năm. Bấy giờ, sau khi thoả thuận với nhà tôi, tôi lập lại lời cầu hôn từ hai mươi năm trước với cô Liệp, cô biết nhà tôi cũng đồng ý, cô nhận lời. Hôn lễ cử hành ở thị xã Long Xuyên rất đơn giản, chỉ có bác Ba tôi làm trưởng tộc đàng trai, và ngay lúc ấy chúng tôi cũng lập hôn thú bậc nhì ở chính quyền Long Xuyên. Lễ cưới xong, tôi vẫn ở Sài Gòn điều khiển nhà xuất bản, vài ba tháng tôi lại về Long Xuyên nghỉ ngơi độ nửa tháng, rồi trở lên Sài Gòn tiếp tục công việc viết và xuất bản sách. Dù ở Sài Gòn hay Long Xuyên tôi cũng khỏi bận bịu công việc nhà. Ngay như việc giỗ, Tết và vấn đề giao tế với láng giềng tôi cũng khỏi bận tâm. Nhờ vậy mới thãnh thơi tâm trí để viết lách. Có thể nói không ngoa là hầu hết tác phẩm của tôi đều do công hai người nội tướng kiêm ngoại giao của tôi hỗ trợ. Nhờ có hai bà cáng đáng mọi việc nhà, tôi mới được rãnh rang mà chúi đầu vào sách vở. Hết viết rồi đọc, ngừng đọc thì viết, nhờ vậy tôi mới có được trên một trăm tác phẩm đã xuất bản và còn hơn hai mươi bản thảo đã hoàn tất chờ in, như anh biết.

Học giả Nguyễn Hiến Lê ngó lên đồng hồ treo trên tường rồi tiếp:

- Chiều rồi, chúng ta đi dạo một vòng qua chợ, rồi về cầu Duy Tân đứng ngắm sông nước cho tâm hồn thanh thản. Sau khi cơm nước xong, nếu anh còn điều gì muốn hỏi thì chúng ta tiếp tục, rồi anh còn đi nghỉ, sáng mai phải dậy sớm để ra bến xe về Sài Gòn nữa chứ.

Tôi và ông Lê đi sóng đôi, dạo một vòng xuống cầu Thoại Ngọc Hầu[59], qua chợ Long Xuyên rồi về cầu Duy Tân, ông kéo tôi lại cùng đứng dựa lan can cầu, chỉ cho tôi xem hàng dừa ven sông rồi nói:

- Tôi thường đến nơi này những buổi chiều nắng đẹp như chiều nay. Hàng dừa trên bờ sông đó làm tăng vẻ đẹp dòng sông và còn cho ta cảm tưởng nền trời cao rộng thêm. Anh có thấy cảnh tượng ở đây giống với câu thơ trong bài thơ Tràng Giang của Huy Cận “Nắng chiều lên chót vót” không?

Tôi gật đầu và cảm thấy tâm hồn học giả Nguyễn Hiến Lê vẫn còn lãng mạn và trẻ trung lắm.

Lúc trở về, nhà hai bên đường đã lên đèn. Sau khi cơm nước xong, ông Lê đến nằm lên võng, đó là thói quen sau khi ăn. Ông mời tôi nằm trên ghế pho-tơi, mà bà Liệp đã cho người nhà đặt sẵn bên cạnh chiếc võng ông Lê đang nằm.

Tôi tiếp tục gợi chuyện:

- Xin ông cho biết với bí quyết nào đã chiến thắng bệnh tật để viết và dịch thuật được trên một trăm tác phẩm kếch sù như thế?

- Trước khi trả lời về bí quyết gì gì như anh hỏi, anh hãy nghe tôi dài dòng về các thứ bệnh của tôi đã nhé! Theo Dale Carnegie, thì những nhà kinh doanh hầu hết bị loét bao tử hoặc đau tim. Tôi không phải nhà kinh doanh, nhưng bao tử của tôi cũng bị đau từ những ngày tản cư nhà bác Ba tôi ở xã Tân Thạnh, vì ngày nào cũng núp hầm hoặc nằm bụi tre để tránh đạn liên thanh của máy bay Pháp. Rồi tiếp đó là vận vụng trí óc để viết sách suốt mười mấy năm liền, cho nên cuối năm 1958 tôi bị sưng và loét cuống bao tử (duodénum). Và kèm thêm bệnh lao phổi đến khạc ra máu nữa. Tôi phải trị hai chứng bệnh nan y đó trong một lúc, mà quan trọng nhất là bệnh lao. Ông Thiên Giang có giới thiệu với tôi ông bác sĩ Nguyễn Văn Tạo, người đã trị dứt bệnh lao cho ông ấy. Bác sĩ Tạo cho tôi chích Streptomycine, uống Rimifon với một thứ thuốc bổ gì nữa đó, và bảo tôi hoàn toàn phải tịnh dưỡng một tháng trong thời gian tiêm và uống thuốc. Nhà tôi buồn lắm, nhưng khi tôi thử đàm và xét nghiệm máu thấy không có vi trùng lao, tôi tin rằng sẽ trị dứt. Tháng sau, rọi phổi thấy vẫn như cũ, bác sĩ Tạo cho tôi uống P.A.S, sau đó còn tiêm P.A.S nữa. Bệnh có lui nhưng chậm, phải hơn sáu tháng sau mới khỏi. Từ đó đến nay, đã trên hai mươi năm qua, tôi có khạc ra máu vài lần, nhẹ hơn cho nên tôi chỉ uống thuốc bắc hoặc thuốc nam, như đọt chùm ruột chẳng hạn, rồi nghỉ ngơi năm ba bữa, không đi bác sĩ mà bệnh cũng khỏi. Có thể tôi đã quen đề kháng với vi trung lao rồi thì phải.

- Đó là bệnh lao phổi, còn bệnh bao tử ông đối phó ra sao?

- Bệnh sưng và loét bao tử khó trị hơn bệnh lao phổi. Năm 1954 chưa có thuốc đặc trị công hiệu như hôm nay, mấy ông bác sĩ người Pháp cho tôi uống Caved S, Sédo-Gastrine, Zizine và chích Laristine, cũng chỉ bớt chứ không dứt hẳn. Lâu lâu tôi vẫn bị một cơn đau phía dưới xương mỏ ác đến toát mồ hôi, phải buông viết nằm dài để xoa bóp nơi đau. Sau đó, tôi phải ăn cơm nếp và cữ các đồ cay nóng, chua; lối năm, sáu năm, thì bệnh cũng đỡ phần nào. Về sau có người bạn giới thiệu thuốc Trecreamalade khá công hiệu, rồi có người cho tôi loại thuốc Gélusil, nhưng hai loại thuốc này chỉ làm dịu cơn đau chứ không trị lành vết loét. Từ ấy trở đi tôi ráng làm việc có điều độ, và chỉ uống Gélusil, cơn đau đó thưa hơn. Và gần đây, tôi được biết thêm thứ thuốc Tagamet có thể trị lành những chỗ loét trong bao tử. Nhờ uống thuốc này, mấy năm nay bao tử tôi không còn bị cơn đau nào dữ dội như trước kia.

Tôi còn một bệnh khó chịu nữa là bệnh trĩ, bệnh này tôi phải hàng tuần mò lên nhà ông thầy chuyên trị bệnh trĩ, nhà ở trong vườn cao su gần cầu Băng
Ky (Gia Định) để chữa (cắt, đốt)[60]. Mà phải cả năm trời mới khỏi.

Bây giờ tôi trả lời anh đấy nhé! Tất cả những bệnh nan y của tôi thế đấy, mà tôi vượt qua được là nhờ tôi “Quẳng gánh lo đi…”, tập chịu đựng để mà “…vui sống”, và nhất là tôi tập quên, coi như mình không có bệnh tật gì cả. Hễ đau thì trị, xong là quên nó đi, lấy viết lách làm khuây. Dần dà bệnh tật cũng lùi bước trước sức lì lợm của mình. Nếu anh cho đó là bí quyết, thì tôi xin nói: Tôi mải mê làm việc, và quên hết các bệnh tật để làm việc, coi công việc làm là thú vui, là việc cần thiết hằng ngày như ăn, như uống, như thở. Đừng bao giờ để bệnh tật len vào tâm trí mình bất cứ lúc nào. Nếu anh cho đó là bí quyết, thì đấy, bí quyết của tôi chỉ giản dị có vậy.

Nhà văn Nguyễn Hiến Lê nói xong cười lớn. Chưa bao giờ tôi thấy ánh mắt ông vui như vậy. Bà Nguyễn Thị Liệp và tôi cũng cười theo… Sau đó ông cười rất vui:

- Nếu anh không còn gì để vấn tôi nữa, thì anh sửa soạn để tôi đưa anh sang bên nhà lớn để ngủ, rồi mai thức sớm về Sài Gòn nhé! Nhà tôi đã sửa soạn chiếu màn cho anh rồi bên đó…

Ông Lê đưa tôi qua ngồi bên nhà lớn, gian trước có hai bộ ván ngựa rất rộng. Tôi nằm trên một bộ ván về phía nhà nhỏ của anh Lê. Trên đầu nằm là một tủ sách lớn, có hầu hết sách của các nhà văn quá cố trước hoặc đồng thời với nhà văn Hồ Biểu Chánh. Vì ham sách quá, tôi đọc lướt qua mỗi tác giả vài cuốn mà cũng hơn 2 giờ sáng mới chợp mắt được.

Mờ sáng hôm sau, tôi thức dậy sang bên căn nhà nhỏ của anh Lê, vì bên này có đầy đủ tiện nghi hiện đại. Tôi làm vài vấn đề vệ sinh cần thiết xong, khi ra bàn viết của ông Lê đã thấy một đĩa xôi đậu xanh còn bốc khói với một chén nhỏ đựng muối vừng. Ông Lê cười mời:

- Về đây, tôi thích điểm tâm bằng món xôi đậu xanh này. Anh dùng tạm cho vững bụng lúc về đường.

Khi đưa tôi ra cổng, cùng đứng dưới tàng cây nính chờ đón xe lôi, trời còn sương mù dầy đặc, ông Lê mặc bộ đồ bà ba vải trắng, bên ngoài khoác áo len màu ngà ngà sát nách, cổ áo khoét rộng như áo thun ba lỗ. Tôi giục ông trở vào nhà vì sợ ông bị lạnh. Ông Lê cười, chỉ xuống chân có mang tất và đôi xăng đan:

- Như vầy thì đâu còn lạnh so với hồi tôi còn bé. Hồi ấy tôi chỉ mặc có manh áo mỏng, đi chân đất mỗi sáng từ ngõ Phất Lộc đến trường Yên Phụ dưới trời rét như dao cắt thịt, vào những mùa Đông Hà Nội!

LÊ PHƯƠNG CHI

Long Xuyên, giữa Hạ 1980.

(Trích trong Tâm tình văn nghệ sĩ, NXB Thanh Niên, 2001)

*

*        *

PHẦN 4

THỦ BÚT VÀ MỘT SỐ HÌNH ẢNH

Thư của học giả Nguyễn Hiến Lê gởi nhà văn Minh Quân,
viết trên mảnh giấy khổ 10,5cm x 14cm, mặt trước và mặt sau

Nhà cổ của bà Nguyễn Thị Liệp ở 92 Tôn Đức Thắng, Long Xuyên

Ảnh: Nghê Dũ Lan

Nhà nghỉ và làm việc của Nguyễn Hiến Lê, bên trái là nhà cổ của bà Nguyễn Thị Liệp. Trước dàn hoa thấp là tháp NHL (bị bụi kiểng che khuất)

Ảnh: Nghê Dũ Lan

Bên trong nhà cũ của Nguyễn Hiến Lê ở Long Xuyên:

bàn thờ song thân ông và bàn thờ của ông do bà Nguyễn Thị Liệp lập

Ảnh: Nghê Dũ Lan

Bên trong nhà cũ của Nguyễn Hiến Lê ở Long Xuyên:

Tranh thầy đồ dạy học và cặp liễn[61] đem về từ biệt thự 12/3C Kỳ Đồng (Sài Gòn).

Cái võng vắt trên thành ghế cạnh bàn xưa kia ông hay nằm đọc sách, nghỉ ngơi.

Ảnh: Nghê Dũ Lan

Giường ngủ đơn sơ của Nguyễn Hiến Lê ở Long Xuyên

Ảnh: Nghê Dũ Lan

Tháp của Nguyễn Hiến Lê ở 92 Tôn Đức Thắng,
phường Mỹ Bình, thị xã Long Xuyên

(sau này bà Nguyễn Thị Liệp đã dời về tháp chùa

Phước Ân, gần ngã tư Cái Bường, xã Vĩnh Thạnh,
huyện Lai Vung, tỉnh Đồng Tháp)

[1] Tovanung góp bài: Lộc Đình Nguyễn Hiến Lê của Trần Văn Chánh, tức bài Lời đầu sách nhưng có vài chỗ khác biệt.

IGING góp các bài: Người xưa đường mới của Lê Anh Dũng; Tự học – một nhu cầu thời đại của Xuân Huy và Lê Anh Dũng; Người trí thức chân chính Nguyễn Hiến Lê của Trần Khuyết Nghi; Sống và viết với Nguyễn Hiến Lê của Nguiễn Ngu Í;

[2] Khi tập hợp các bài viết vào hiệp tuyển này, thỉnh thoảng xét thấy cần nói thêm một vài chi tiết nhỏ trong bài viết của các tác giả, chúng tôi đưa vào phần cước chú cuối trang và chua là [BT].

[3] Báo Sài Gòn giải phóng, thứ Sáu 16-7-1999, tr. 1, đăng tin: Ủy ban Nhân dân Tp.HCM. đã có Quyết định số 4010/1999/QĐ-UB-VX ngày 13-7-1999 về việc đặt tên mới cho 142 con đường.

[4] Báo Sài Gòn giải phóng, thứ Tư 09-6-1999, tr. 3: “Tp.HCM đặt tên 152 con đường”.

[5]
Trong Hồi kí (Nxb Văn học – 1993), cụ Nguyễn Hiến Lê cho biết lễ cưới của cụ và cụ bà họ Trịnh “định vào hồi lễ Phục sinh năm sau -1937. Rất đơn giản… Tôi cưới vợ đúng vào lúc làm xong hai năm tập sự, được vào chính ngạch và đổi về Sài Gòn làm việc ở phòng giấy” (tr.153). Trong Đời viết văn của tôi (Nxb Văn hoá Thông tin – 2006), cụ viết: “Tính lại, trong những năm ở Sài Gòn – từ 1937 đến 19454 – tôi đã tự học…” (tr.55). (Goldfish).

[6] Ngày 10.10.1945 (tức ngày mùng 5 tháng 9 năm Ất Dậu), cụ NHL rời căn nhà số 50 đường Morceau Sài Gòn tản cư về Tân Thạnh. Cụ ở Tân Thạnh khoảng một năm rưỡi, trải qua hai cái Tết: Tết Bính Tuất (1946) và Tết Đinh Hợi (1947). Cụ bảo: “Tết trước, mới về Tân Thạnh, tôi còn vui vui, làm đôi câu đối này: Trị ái thư…” (Hồi kí, tr.265-269). Ta có thể suy ra rằng: “Tết trước, mới về Tân Thạnh” là Tết năm Bính Tuất, và nếu cụ làm đối câu đối đó vào ngày mồng một Tết thì ngày dương lịch là 2.2.1946. (Goldfish).

[7] Bài này đã đăng báo Thanh niên (năm 1988), nhân dịp nhà xuất bản Long An in lại quyển Gương kiên nhẫn. Đây cũng là bài viết đầu tiên về Nguyễn Hiến Lê xuất hiện trên mặt báo kể từ 30-4-1975. [BT]

[8] Di ý của ông Nguyễn Hiến Lê là miễn phúng đầu và miễn lạy. Thư ngày 03-01-1986 của ông Vương gởi ông Lê Ngộ Châu có đoạn: “Trong buổi đến nhà điếu tang (…) hai lạy của tôi là một cách tỏ lòng, và xin nhắc từ ngày song thân quá cố, tôi chưa lạy ai khác.” (Theo Châu Hải Kỳ, Nguyễn Hiến Lê – cuộc đời và tác phẩm. NXB Văn Học, 1993, tr. 366.)

[9] Là con đường ngắn chỉ khoảng 100m, từ đường Calmette tới đường Ký Con, ngày nay nằm trên địa bàn phường Nguyễn Thái Bình, quận 1. Xưa kia vốn chỉ là con hẻm, tục gọi hẻm Cá Hấp. Sau 1945 hẻm được mở rộng, rồi mang tên đường Bùi Quang Chiêu (từ 28-11-1952), lại đổi tên là đường Đặng Thị Nhu (từ 04-4-1985). Sau tháng 4-1975, nơi đây là chợ sách cũ khá đông đúc. [BT]

[10] Mượn nhan đề quyển “Sống 24 giờ một ngày” do Nguyễn Hiến Lê dịch từ nguyên tác How to live on 24 hours a day của Arnold Bennet. Dịch giả xuất bản lần đầu năm 1955. [BT]

[11] Bài viết này đã đăng trên Bách Khoa, số 426, ngày 17-4-1975, nhân dịp nhà văn Nguyễn Hiến Lê xuất bản cuốn sách thứ 100. Đây là một trong hai bài viết cuối cùng về Nguyễn Hiến Lê xuất hiện trên báo chí Sài Gòn. Bẵng đi 13 năm mới có bài viết đầu tiên về Nguyễn Hiến Lê đăng báo và ông Đỗ Hồng Ngọc có “duyên” là người “mở màn” trên báo Thanh niên (bài báo ấy cũng được tập hợp trong hiệp tuyển này). [BT]

[12] Bậc trung học có bảy lớp từ đệ Thất đến đệ Nhất. Tương đương lớp 6 tới lớp 12 bây giờ.

[13] Từ đệ Tam (lớp 10) đến lớp đệ Nhất, học sinh có thể chọn một trong bốn ban: A. Môn chính là Sinh; B. Toán; C. Văn và Sinh ngữ; D. Cổ ngữ (Hán văn hoặc La-tinh).

[14] Thời khoá biểu, thời gian biểu.

[15] NXB Thành phố Hồ Chí Minh. Tái bản: NXB Văn hoá – Thông tin, Hà Nội, 1995, NXB Trẻ TP.HCM 2000 [BT]

[16]
Hồi ký Nguyễn Hiến Lê, Hà Nội: NXB Văn học, 1993, tr.512.

[17] Tạm dịch: Nghệ thuật nhìn.

[18] Tức là bộ Từ Hải (từ điển tiếng Hán).

[19]
Tìm hiểu Kinh cúng tứ thời. Huế: NXB Thuận Hoá, 1995.

[20] Đã in: Sử Trung Quốc, hai tập. Hà Nội: NXB Văn hoá, 1997.

[21] points de repère: các điểm mốc.

[22] Tức chuyện Quí Trát, con vua nước Ngô, vì chữ tín mà treo gươm bên cạnh mộ bạn là vua nước Từ. (Goldfish).

[23] Hứa điều gì hợp nghĩa thì nên thực hiện lời đã hứa. (Luận ngữ, Học nhi 13)

[24] Biết điều gì thì nhận là biết, không biết thì nhận là không biết, như vậy là biết. (Luận ngữ, Vi chính 17)

[25] Người biết không nói, người nói không biết. (Đạo đức kinh, chương 56)

[26] Người biết thì nói được; người nói được thì làm được.

[27]
Luận ngữ, Công Dã Tràng 9.

[28] Là ngày đăng trên báo Văn hóa & đời sống (Theo Blog Góc nhà Dũ Lan Lê Anh Dũng). (Goldfish).

[29] Trích trong cuốn Những bức thư đầm ấm của Quách Tấn và Nguyễn Hiến Lê do Quách Giao biên soạn. Cuốn sách này gồm hai chương hồi ký và 170 bức thư viết trong thời gian từ 1966 đến 1984 của nhà văn Nguyễn Hiến Lê và nhà thơ Quách Tấn. [BT]

[30] Trong Hồi Ký Quách Tấn ghi là “Hoá”. (Theo bản được Tovanhung đăng trên trang http://www.thuvien-ebook.com/forums/showthread.php?t=6899 – post #6). (Goldfish).

[31] Theo bản đã dẫn: “Trống trải ngày ương yếu”. (Goldfish).

[32] Tức là năm 1974. [BT]

[33] Nay gọi Hội Chữ thập đỏ. Hội Chữ thập đỏ Thế giới (the International Red Cross) do Jean Henri Dunant (1828-1910), người Thụy Sĩ, sáng lập năm 1864. Ông Dunant đồng lãnh giải thưởng Nobel Hòa bình năm 1901. [BT]

[34] Cũng viết Ivo Andric (1892-1975), nhà văn Nam Tư, giải Nobel Văn chương năm 1961. [BT]

[35] Tức là nhà văn, nhà báo Nguyễn Nguyên (sinh 1929, mất 03-10-2002). [BT]

[36] Có người nghĩ rằng nên tránh dùng chữ “mù” để người mất đi ánh sáng đôi mắt khỏi bị tổn thương. Theo kinh nghiệm làm việc nhiều năm của cô Hướng Dương, thực ra người mù rất vui lòng được gọi là người mù. Nói “khiếm thị” làm cho họ cảm thấy như kiểu cách, như né tránh thực trạng. Còn nói “đui” thì sẽ khiến họ phiền lòng thật sự. Do đó khi biên tập và ghi âm vào băng cat-xet làm sách nói cho người mù, cô Hướng Dương đã thận trọng chuyển tất cả những chữ “khiếm thị” hay “đui” trong nguyên bản sách in thành chữ “mù”. [BT]

[37] Ở miền Nam trước 1975, thầy giáo dạy trung học (từ lớp 6 trở lên) đều gọi là giáo sư.

[38] Dòng Phan-xi-cô (Franciscans) cũng gọi là dòng Anh em hèn mọn, dòng Phan Sinh, thành lập khoảng năm 1209, do thánh Francis Assisi (1182-1226), người Ý. [BT]

[39] Những câu, đoạn trong dấu “...” được trích từ quyển Luyện văn của Nguyễn Hiến Lê, NXB Văn Hóa – Thông Tin, 1993.

[40]
Bản của Sachxua.net không có câu: “Liệu có “giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt” được không?”, mà có lại có đoạn sau: “Hay tại mình không theo kịp sự phát triển của tiếng Việt?

“Đọc trong quyển Tự điển Tiếng Việt do Viện Ngôn ngữ học biên soạn, nhà xuất bản Khoa học xã hội, 1988, trang 3 có in thủ bút của cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng đề ngày 07-3-1987 giới thiệu: Quyển Tự điển tiếng Việt này là quyển tự điển đầu tiên ở nước ta do một tập thể cán bộ ngôn ngữ học biên soạn trên cơ sở tư liệu tương đối đầy đủ. Nó có tác dụng thiết thực với việc chuẩn hóa và giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt. Đây là quyển sách cần thiết cho những người muốn tìm hiểu, học tập, trau dồi tiếng Việt..., mục từ di và in tôi hoàn toàn không thấy hai cặp từ trên. Phải chăng các nhà ngôn ngữ học biên soạn quyển tự điển này chưa cập nhật các từ ấy?” (Goldfish).

[41] Nguyễn Hiến Lê, Đời viết văn của tôi. Hà Nội: NXB Văn hoá – Thông tin. 1996, tr. 224.

[42] Nguyễn Hiến Lê, Hồi ký. Hà Nội: NXB Văn học, 1993, tr. 443.

[43] Châu Hải Kỳ, Nguyễn Hiến Lê, cuộc đời và tác phẩm. Hà Nội: NXB Văn học, 1996, tr. 337.

[44] Nguyễn Hiến Lê, Đời viết văn của tôi, tr. 223.

[45] Châu Hải Kỳ, Nguyễn Hiến Lê, cuộc đời và tác phẩm, tr. 122.

[46] Theo Nguyễn Hiến Lê, đó là các cuốn L’Art d’écrire, La formation du style của Antoine Albalat, Science et style của tu viện trưởng Moreux, Le style au microscope của Criticus, v.v…

[47] Nguyễn Hiến Lê, Đời viết văn của tôi, tr. 77.

[48] Nguyễn Hiến Lê, Luyện Văn, tập I. Hà Nội: NXB Văn hoá – Thông tin, 1988, tr. 11.

[49]
Nguyễn Hiến Lê, Luyện Văn, tập I, tr. 11.

[50] Nguyễn Hiến Lê, Luyện Văn, tập I, tr. 24.

[51] Nguyễn Hiến Lê, Luyện Văn, tập I, tr. 13.

[52] Nguyễn Hiến Lê, Luyện Văn, tập I, tr. 27.

[53] Nguyễn Hiến Lê, Luyện Văn, tập I, tr. 13.

[54] Châu Hải Kỳ, Nguyễn Hiến Lê – cuộc đời và tác phẩm, tr. 40.

[55] Theo Hồi kí thì cụ NHL dịch từ bản tiếng Pháp nhan đề là L’Importance de vivre của nhà Corrêa và bản tiếng Hoa nhan đề là Sinh hoạt đích nghệ thuật (do Việt Duệ dịch – nhà Thế giới Văn hoá xuất bản – 1940). (Goldfish).

[56] Sát na (ksana): thuật ngữ nhà Phật, chỉ một khoảnh khắc thời gian rất nhỏ, vụt qua rất mau. Chẳng hạn ngay khi ta vừa thoắt có một ý tưởng, thì liền lúc ấy đã có 90 cái sát na trôi qua!  [BT]

[57] Sau khi ông Châu Hải Kỳ (1920-1993) tạ thế khoảng năm tháng, quyển Nguyễn Hiến Lê – cuộc đời và sự nghiệp của Châu mới in được (NXB Văn Học, tháng 12-1993, hơn 380 trang), và bài báo này của Văn Phố sau 18 năm đã được in lại đầy đủ trong sách ấy để “Thay lời giới thiệu”. [BT]

[58] Tức cụ bà Trịnh Thị Tuệ. (Goldfish).

[59] Hình như có sự nhầm lẫn ở đây. Trên đường qua chợ, hai người sẽ đi ngang qua trường trung học Thoại Ngọc Hầu, trường phía bên tay trái, bên kia đường là Quân Y viện, rồi đến cầu Hoàng Diệu, cách nhà cụ Nguyễn Hiến Lê khoảng 500 mét. Đứng trên cầu này có thể chiêm ngưỡng vẻ đẹp của hàng dừa gồm bảy cây bên bờ rạch Long Xuyên, trong khuôn viên Quân Y viện. Ngày nay hàng dừa đó không còn nữa. (Goldfish).

[60] Tục gọi là ông thầy Tám Chánh. Hiện nay ông chuyển về đường Cộng Hoà, phường 12, quận Tân Bình. [BT]

[61] Trong Hồi kí, cụ Nguyễn Hiến Lê cho biết ngày 10.10.1945, cụ rời Sài Gòn về lánh cư ở nhà người bác thứ ba, tức cụ Phương Khê, ở làng Tân Thạnh, và:

“Trước tết, mới về Tân Thạnh, tôi còn vui vui, làm đôi câu đối (…) Và bác ba tôi của cho tôi câu đối:

Phú quí mạc cầu, nhất phiến băng tâm cư loạn,
Thư hoa chân ái, sổ thiên văn tự lưu phương”.

Cụ cho còn cho biết một ông bạn dịch là:

“Phú quí chẳng màng, giữ tấm băng trinh thời loạn,
Sách hoa riêng thích, thơm trang giấy mực về sau”.