Author: Nguyễn Hiến Lê
Date: 0101-01-01 00:00:00+00:00

TÔI TẬP VIẾT TIẾNG VIỆT

Tác giả: Nguyễn Hiến Lê

(Trích tập
Chúng tôi tập viết tiếng Việt
của Nguyễn Hiến Lê và Nguyễn Q. Thắng)

Đánh máy: Goldfish

Sửa lỗi: Ca_kiem

Tạo eBook: Goldfish

Ngày hoàn thành: 12/08/2013
www.e-thuvien.com

MỤC LỤC

Vài lời thưa trước

CÙNG BẠN ĐỌC

CHƯƠNG I: LIÊN TỤC VÀ CÂN XỨNG

A. LIÊN TỤC

B. CÂN XỨNG

CHƯƠNG II: XUNG ĐỘT TRONG LIÊN TỤC – TÁCH RA VÀ GOM LẠI

A. LIÊN TỤC

B. TÁCH RA VÀ GOM LẠI

CHƯƠNG III: ĐẶT SAI VỊ TRÍ

CHƯƠNG IV: MỘT SỐ CẠM BẪY - ĐỒNG ÂM DỊ NGHĨA

A. MỘT SỐ CẠM BẪY

B. NHỮNG TIẾNG ĐỒNG ÂM DỊ NGHĨA.

CHƯƠNG V: THIẾU - DƯ VÀ Ý TƯỞNG LỘN XỘN

A. THIẾU - DƯ

B. Ý TƯỞNG LỘN XỘN

BỎ CÁC CHƯƠNG: VI, VII, VIII và IX

CHƯƠNG X: SỰ THUẦN KHIẾT

PHỤ LỤC: DỊCH VĂN NGOẠI QUỐC

DỊCH TỪ NGỮ:

DỊCH CÂU:

MỘT SỐ THUẬT NGỮ NGÔN NGỮ TRONG TẬP NÀY

Vài lời thưa trước

Trong bộ Hồi kí có trang khá nhiều chỗ cụ Nguyễn Hiến Lê nói về cuốn Tôi tập viết tiếng Việt. Ví dụ như đoạn sau đây trong tiết cụ tự nhận xét về cuốn Khảo luận về ngữ pháp Việt Nam
(viết chung với Trương Văn Chình):

“Tôi nghĩ môn ngữ pháp có ích đó, nhưng lí thuyết quá, không thiết thực bằng chỉ cách cho thanh niên viết tiếng Việt ra sao cho sáng sủa, và trong mấy năm sau tôi lượm trên các sách báo Sài Gòn những câu tối tăm, viết không xuôi, tìm ra nguyên nhân tại đâu, rồi đề nghị cách sửa, và nếu có thể được thì rút ra một vài qui tắc. Cuốn đó viết xong, nhan đề là Tôi tập viết tiếng Việt  nhưng vì chưa xuất bản, nên tôi để lại một chương sau sẽ xét tới”. (Hồi kí Nguyễn Hiến Lê, Nxb Văn học, 1993, trang 451).

Trong tiết Sửa lại bản thảo chưa in, cụ lại cho biết thêm:

“Trong chương XXVII tôi đã nói khi soạn gần xong cuốn Khảo luận về ngữ pháp Việt Nam, tôi thấy công trình đó không có lợi ích thiết thực bằng một cuốn chỉ cách viết tiếng Việt sao cho sáng sủa, xuôi tai, không lai căng.

Có chủ trương đó rồi, ngay từ 1963, hễ đọc sách báo, tôi luôn để cây viết chì bên cạnh, thấy câu nào mắc một trong những lỗi kể trên, tôi đánh dấu liền, sau chép lại, sắp riêng vào một chỗ. Tôi chú trọng nhất vào sự cấu tạo câu văn, và khi đã gom được ba bốn trăm câu rồi[1], tôi lựa lại còn độ trăm câu, tìm xem lỗi tại đâu, sắp đặt thành từng loại, cố kiếm ra những luật chi phối tiếng Việt, mà luật quan trọng nhất theo tôi là luật liên tục, luật cân xứng…

Tôi lại nghĩ ý nào có thể diễn được theo lối của mình thì không nên mượn lối phô diễn của người, nhất là trong giai đoạn hiện tại. Viết văn càng phải có tính cách bình dân để dễ truyền bá những kiến thức mới trong đại chúng. Vay mượn của người là một việc cần thiết nhưng chúng ta phải luôn thận trọng, không nên tiếp thu một cách lố lăng, bừa bãi. Chủ trương đó giống với chủ trương mà gần đây ngoài Bắc gọi là giữ cho tiếng Việt được trong sáng.

Cuối năm 1964, tôi viết xong một tập dày trên một trăm trang.

Mới đầu tôi đặt nhan đề là: “Ít kinh nghiệm của tôi để viết cho sáng sủa và xuôi tai”. Sau thấy dài quá, đổi là: “Tôi tập viết tiếng Việt”.

Vài nhà muốn xin phép tôi xuất bản, tôi khất để sửa lại đã, rồi mắc nhiều công việc, mãi đến 1976, sau ngày giải phóng, mới sửa lại xong”. (Sđd, trang 531-532)

Trước đó, trong tiết Tiếp bạn văn – dự các cuộc hội họp, cụ Nguyễn Hiến Lê cho bảo:

“Chính ông (Thiếu Sơn Lê Văn Sĩ) dắt ông Như Phong, giám đốc Nhà xuất bản Văn học Hà Nội lại thăm tôi. Tôi tặng ông và Như Phong mỗi người vài cuốn biên khảo của tôi. Như Phong hỏi tôi có tác phẩm nào có thể in hoặc in lại thì đưa cho ông coi. Tôi đưa cho ông cuốn Đông Kinh nghĩa thục, cuốn Chiến Quốc sách mà ở Bắc chưa ai viết, với tập bản thảo Tôi tập viết tiếng Việt. Ông trở ra Hà Nội, một năm sau không có tin tức gì cho tôi cả, tôi viết thư đòi tập bản thảo, nửa năm sau nữa ông mới trả”. (Sđd, trang 520).

Trong cuốn Đời viết văn của tôi (Nxb Văn hoá Thông tin, năm 2006, trang 300), cụ Nguyễn Hiến Lê còn cho biết thêm:

“Cuối năm 1964, tôi viết xong một tập dày trên 100 trang gồm 11 chương: I. Luật liên tục – II. Cân xứng cũng có khi là liên tục – III. Xung đột trong thể liên tục – IV. Tách ra và gom lại – V. Đặt sai vị trí – VI. Một số cạm bẫy cần đề phòng – VII. Coi chừng những tiếng đồng âm dị nghĩa – VIII. Thiếu và dư – IX. Ý tưởng lộn xộn – X. Dịch văn ngoại quốc – XI. Sự thuần khiết”.

Theo bảng Mục lục cuốn Tôi tập viết tiếng Việt do nhà Văn Nghệ in năm 1988 thì tác phẩm này ngoài 11 chương nêu trên (nhưng chương VI có nhan đề là: Để ý tới từ tình và từ vụ của mỗi tiếng) còn có bài Tựa và bảng Một số danh từ ngôn ngữ học dùng trong cuốn này (xem hình dưới).

Mục lục cuốn Tôi tập viết tiếng Việt

(Nxb Văn Nghệ in năm 1988)[2]

Lâu nay tôi cố tìm cuốn Tôi tập viết tiếng Việt của cụ Nguyễn Hiến Lê nhưng không tìm được. Gần đây bạn Ca_kiem gởi cho tôi hình chụp tập Chúng tôi tập viết tiếng Việt của cụ Nguyễn Hiến Lê và ông Nguyễn Q. Thắng in trong Tuyển tập Nguyễn Hiến Lê – Tập III: Ngữ học (Nxb Văn học, năm 2006)[3].

Trong eBook này, tuy chúng tôi không chép các chương do ông Thắng viết[4] nhưng chúng tôi phải chép trọn bài Cùng bạn đọc, thay vì chỉ chép đoạn bài Tựa của cụ Nguyễn Hiến Lê do ông Lê Ngộ Châu trích dẫn, là để các bạn thấy rằng tập bản thảo Tôi tập viết tiếng Việt của cụ Nguyễn Hiến Lê đã “được” ông Thắng “sắp xếp lại” và “hiệu đính”.

Vì không có cuốn Tôi tập viết tiếng Việt nên chúng tôi phải tạm dùng cuốn Chúng tôi tập viết tiếng Việt. Bạn nào có cuốn Tôi tập viết tiếng Việt được in riêng thì có thể dùng eBook này để sửa chữa và bổ sung, hoặc gởi cho chúng tôi xin bản scan để chúng tôi làm lại thì chúng tôi cảm kích lắm.

Goldfish

Tháng 8/013

CÙNG BẠN ĐỌC

Ông Nguyễn Hiến Lê (1912-1984), trước khi viết sách là một nhà giáo. Ông bỏ nghề công chức để dạy học vì ông muốn trực tiếp giúp đỡ những người trẻ, rồi ông bỏ nghề dạy học để cầm bút vì ông muốn giúp ích rộng rãi hơn cho những người trẻ đông đảo hơn. Ông là người yêu tiếng Việt, nên từ năm 1952 đến năm 1963, ông đã viết và lần lượt cho xuất bản nhiều cuốn sách giúp người đọc những kiến thức về tiếng nói nước mình: Để hiểu văn phạm, Luyện văn, Hương sắc trong vườn văn, Khảo luận về ngữ pháp Việt Nam… Tiếp đó năm 1964, ông lại viết cuốn mang tên khiêm tốn: “Tôi tập viết tiếng Việt”, cuốn sách này cho tới nay vẫn chưa xuất bản. Mục đích cuốn sách ông đã trình bày rõ qua Lời tựa trong bản thảo:

Sau khi soạn xong bộ Hương sắc trong vườn văn (1956), chúng tôi đã có ý thu thập trong các sách báo những câu xét ra viết chưa được ổn, được xuôi, rồi tìm cách sửa chữa, trước là để rút kinh nghiệm cho bản thân, sau là, nếu có thể được, góp ít ý kiến với những bạn mới cầm bút.

Công việc đó chúng tôi tưởng trễ lắm là một năm thì xong: “cỏ dại” đầy vườn ra đó, tha hồ mà lượm. Không ngờ mãi tới năm vừa qua (1963) mới có thể tạm ngừng lại được. Cỏ dại tuy nhiều thật, nhưng dạo bước trong vườn hoa thực khó mà chú ý tới cỏ. Khi đọc sách báo, luôn luôn chúng tôi nhớ để cây bút chì bên cạnh, định bụng hễ thấy câu nào đáng ghi lại thì đánh dấu liền rồi sắp riêng vào một chỗ. Nhưng đọc xong một bài văn hay thì chúng tôi lại quên khuấy công việc lượm cỏ dại đó đi; còn gặp phải một bài dở thì ngay cái việc đọc cũng là ngán rồi, nói chi tới cái việc tìm lỗi trong văn nữa!

Lại thêm lí do này nữa: chúng tôi không muốn thu thập những lỗi thông thường quá, nhất là những lỗi dùng sai tiếng (chẳng hạn nhược điểm thì viết là yếu điểm, mục kích thì viết là mục đích, hiềm khích, hiềm kị thì viết là tị hiềm…) mà chỉ chú ý tới lỗi về cách cấu tạo câu văn, vì vậy nên công việc hoá lâu, sau ba bốn năm, mới chỉ gom được khoảng hai trăm câu, trong đó có nhiều câu của chúng tôi nữa.

Chúng tôi bỏ bớt đi một nửa, còn bao nhiêu thì tìm xem lỗi ở đâu rồi sắp đặt thành từng loại. Có nhiều câu cắt bớt đi, hoặc sửa đổi vài chỗ, chủ ý là làm nổi bật lên những chỗ mà chúng tôi muốn phân tích và thấy cần phải viết lại. Chúng tôi không ghi xuất xứ, nghĩ rằng công việc đó vô ích: đối tượng của chúng tôi là Việt ngữ chứ không phải là nhà văn này nhà văn nọ.

Chúng tôi không khi nào tự phong cho mình chức “ngự sử trên văn đàn” nhưng đã vạch chỗ hỏng ở đây thì không lẽ lại không đề nghị cách sửa. Ghi lại những đề nghị đó, chẳng qua chỉ là để chất chính cùng độc giả; nếu độc giả rộng lượng, mười điều chấp nhận cho được vài ba thì chúng tôi cũng mừng rằng công việc của mình không phải là vô ích…

Những lời trên đây cho đến nay vẫn còn ý nghĩa và tác dụng trong việc sử dụng tiếng Việt.

Ông Nguyễn Q. Thắng đã có nhiều công trình biên khảo từ năm 1971, ông lại là nhà giáo chuyên nghiệp, tất nhiên ông rất quan tâm đến tiếng Việt, cũng như đến các bài văn của học sinh, sinh viên mà từ nhiều năm qua ông có trách nhiệm đào luyện. Cùng một ý hướng, cùng những băn khoăn và những hoài bão như ông Nguyễn Hiến Lê, ông Nguyễn Q, Thắng đã viết nhiều bài trên báo phổ biến những kiến thức về cấu trúc tiếng Việt, nêu lên những sai lầm trong ngôn ngữ hàng ngày, hoặc trong các bài viết trên các sách báo mấy năm nay. Nhưng nếu các nhận xét của ông Nguyễn Hiến Lê đã nêu ra, các thuật ngữ ông đã dùng, các “cỏ dại” ông đã nhặt vào những năm 1960 thì ông Nguyễn Q. Thắng làm các việc tương tự vào thời điểm hôm nay (1995-2003).

Nhà xuất bản Thanh Niên với sự đồng ý của đại diện gia đình ông Nguyễn Hiến Lê và ông Nguyễn Q. Thắng, đã tập hợp các chương bản thảo cùng bài viết của hai ông, sắp xếp thành một chuyên đề có hệ thống, với tựa chung là: CHÚNG TÔI TẬP VIẾT TIẾNG VIỆT. Ông Nguyễn Q. Thắng cũng đã giúp chúng tôi đọc và sắp xếp lại, hiệu đính những chỗ cần thiết cho tập sách hoàn chỉnh.

Chúng tôi hi vọng cuốn này sẽ làm vừa lòng bạn đọc vốn cùng một ước mong với hai tác giả là làm sao cho tiếng Việt được trong sáng và thuần khiết, vừa giữ bản sắc riêng, vừa hoà nhập vào trào lưu ngôn ngự hiện đại.

Lê Ngộ Châu

(Cựu chủ nhiệm kiêm chủ bút

Tạp chí Bách Khoa (1957-1975) Sài Gòn)

CHƯƠNG I

LIÊN TỤC VÀ CÂN XỨNG[5]

A. LIÊN TỤC

Viết là[6] diễn lên giấy những ý nghĩ của ta. Những ý nghĩ đó trong một trường hợp đặc biệt có thể xuất hiện một cách lạ lùng chỉ trong một vài giây.

Một người sắp chết đuối rồi được cứu sống kể lại rằng những trường hợp nguy nhất bao nhiêu cảnh vui, buồn, từ hồi nhỏ đều diễn lại như một khúc phim. Ngay trong đời sống bình thường, mỗi khi óc bị kích thích, như lúc ta diễn thuyết, ý cũng xô đẩy nhau tới thao thao bất tuyệt, ta diễn ra không kịp. Đôi khi nó xuất hiện theo một thứ tự tự nhiên, ta chỉ cần chép lại là thành một đoạn văn hay; nhưng nhiều khi nó chẳng liên lạc gì với nhau cả, hoặc chỉ có một liên lạc rất mơ hồ, phải phân tích kĩ rồi mới nhận ra được. Lúc đó cơ hồ như óc ta nhảy từ ý nọ qua ý kia, lộn xộn, không thứ tự gì cả, ta phải sắp đặt lại.

Không những vậy, nhiều khi nó cũng chưa thành hình nữa, mới chỉ có một tia sáng loé ra rồi vội tắt hoặc chỉ như một bông tiêu đánh dấu con đường suy luận của ta; mới chỉ là những mẩu ý chứ chưa thành trọn một ý, ta phải ghi vội lại những mẩu ý đó bằng một vài tiếng, rồi từ những tiếng này xây dựng nên từng câu, từng đoạn.

Diễn ý tức viết là làm hai công việc đó: sắp đặt lại ý và từ những mẫu ý tạo nên thành đoạn văn, bài văn.

Cùng một ý có thể diễn nhiều cách. Mỗi cách có một công dụng riêng, hợp với một hoàn cảnh riêng và làm cho cái ý ta muốn diễn có một sắc thái riêng. Nhờ vậy mà ngôn ngữ, văn chương mới nhiều vẻ. Chúng tôi xin lấy một ví dụ đơn giản. Khi nói:

a. Anh Xuân bị phạt vì làm biếng.

Cũng một ý đó, có thể diễn như vầy được nữa:

b. Anh Xuân làm biếng nên bị phạt.

c. Thầy giáo phạt anh Xuân vì anh ấy làm biếng.

d. Hễ làm biếng thì bị phạt như anh Xuân.

Trong mấy câu đó, đại thể vẫn là ý: anh Xuân làm biếng và bị phạt, nhưng diễn theo mỗi cách, tư tưởng của tôi có thay đổi. Trong câu đầu, tôi là giảng cái lẽ tại sao anh Xuân bị phạt, trong câu kế, tôi nêu ra cái hậu quả tật làm biếng của anh Xuân, trong câu (c) tôi giảng cái lẽ tại sao thầy giáo phạt anh Xuân. Chúng tôi đã đổi đối tượng không nhắm vào anh Xuân nữa mà nhắm vào thầy giáo, tôi muốn tìm hiểu hành động của ông giáo, trong câu (d) tôi vượt lên trên cả ông giáo và anh Xuân, không xét riêng một người nào cả, đưa ra một lệ chung, lệ đó là làm biếng thì bị phạt.

Bốn cách diễn tả đó, không có cách nào hơn kém cách nào, hễ dùng hợp chỗ thì đắc thế cả. Nhưng mỗi cách diễn phải theo một lối cấu tạo riêng không thể lẫn lộn với nhau được; và phần đầu câu theo một cách diễn nào rồi thì luôn cho tới cuối câu, phải tiếp tục theo lối diễn đó, không thể thay đổi được.

Ví dụ: câu (a) diễn cái quả trước (bị phạt), cái nhân sau (làm biếng), thì ta phải dùng tiếng vì; câu (b) diễn cái nhân trước (làm biếng), cái quả sau (bị phạt) thì ta phải dùng tiếng nên; câu (b) ta không dùng tiếng nên mà dùng tiếng vì thì là viết sai nên chẳng ai hiểu gì cả.

Hoặc như nếu ta viết:

(1) Hễ làm biếng nên bị phạt như anh Xuân.

Nghĩa là nếu đầu câu ta theo lối cấu tạo của câu (d) (Hễ làm biếng) rồi ta không tiếp tục theo lối đó nữa mà theo lối câu (b) (nên bị phạt) thì đầu câu với cuối câu không ăn khớp với nhau, mất sự liên tục trong ý và câu hoá ra hỏng, phạm một lỗi nặng trong phép cấu tạo câu văn.

Chắc độc giả trách chúng tôi là đã tạo ra một trường hợp không khi nào xảy ra để làm ví dụ, vì dù là học sinh tiểu học cũng không dùng sai tiếng hễ và tiếng nên như vậy. Vâng, nhưng đó là chỗ dụng ý của chúng tôi. Không ai viết như câu (1), nhưng chúng tôi đã thấy nhiều người viết như câu (2) dưới đây:

(2) Những kẻ bất tài mà tham quyền cố vị, làm cản trở việc xây dựng đất nước của nhân dân.

Mới đọc câu đó chúng tôi còn thấy thiếu một cái gì. Ý chưa hết sao mà đã chấm hết câu. Những kẻ bất tài mà tham quyền cố vị, làm cản trở công việc xây dựng đất nước của nhân dân thì làm sao? thì có tội với tổ quốc, hoặc thì lại vô tình làm tay sai cho kẻ thù. Nhưng tôi xét kĩ lại thì không phải là thiếu ý, chỉ là thiếu một tiếng thì. Tác giả muốn nói: Những kẻ bất tài mà tham quyền cố vị thì làm cản trở việc xây dụng đất nước của nhân dân.

Trong trường hợp đó, có hai cách cấu tạo. Một là không dùng tiếng mà và thì:

Những kẻ bất tài tham quyền cố vị, luôn luôn làm cản trở việc xây dụng đất nước của nhân dân.

Hai là dùng tiếng mà ở trên thì phải dùng tiếng thì ở dưới.

Phần đầu câu, tác giả dùng cách cấu tạo sau (dùng tiếng mà), rồi tới phần sau tác giả lại dùng cách cấu tạo trước (không dùng tiếng thì). Đó, lỗi ở chỗ đó. Trên dưới không ăn khớp nhau, mất sự liên tục trong ý. So sánh với câu (1) thì lỗi như nhau: không tôn trọng luật liên tục.

*

Luật liên tục đó là một luật rất tự nhiên: nói tới cấu tạo thì phải có liên tục, dựng một câu cũng như dựng một căn nhà, nếu phần nọ không dính với phần kia, phần này không đỡ phần khác để tạo nên một khối thì không thành câu, không thành căn nhà. Luật đó cũng là qui tắc căn bản của văn xuôi, vì văn sở dĩ “xuôi” là nhờ liên tục; đọc lên ta thấy lời văn đi một hơi không vướng chút nào, ý này kéo theo ý sau, tiếng này gợi tiếng khác, trên hô dưới ứng, bổ túc lẫn nhau, và ta có cảm tưởng như trôi theo một dòng sông hoặc tháo sợi trong một guồng chỉ. Ai cũng nhận văn Tô Đông Pha rất hay vì nó tự nhiên mà xuôi y như mây bay nước chảy (hành vân lưu thuỷ).

Luật đó quan trọng đến nỗi nó gần như chi phối cả ngôn ngữ, đọc những chương sau độc giả sẽ thấy rất nhiều lỗi hành văn, phân tích kĩ ra, đều do phạm vào luật đó cả. Hơn nữa nó muốn chi phối cả tinh thần ta, gây trong não ta khuynh hướng này: đọc một câu văn, thấy tác giả bắt đầu diễn theo một lối nào đó thì ta muốn rằng tác giả phải diễn tiếp tục theo lối diễn đó cho tới hết câu; nếu không vậy, nếu tác giả thay đổi cách cấu tạo mà không có lý do chính đáng thì ta thấy bực mình, mặc dù câu văn vẫn sáng sủa, không làm cho ta hiểu lầm. Vậy viết hay nói mà cốt để cho người khác hiểu ý ta thì vẫn chưa đủ, cần gây cho người đọc hay người nghe một cảm giác dễ chịu nữa, mà muốn vậy, lời phải trôi chảy trước hết.

Đọc câu dưới đây, ta thấy nhẹ nhàng, khoan khoái y như được một người rành đường dắt ta đi một hơi tới đích, không lạc lối, không vấp váp, không mệt nhọc chút nào cả:

Nỗi ức hiếp, nỗi căm hờn bị đè nén, bị vùi dập một cách tàn nhẫn bất công trong chín năm trời, một sớm được giải thoát, được cởi mở mà phản ứng chỉ có chừng ấy thì tưởng quần chúng nhân dân Việt Nam năm 1963 này cũng đã tỏ ra hiền lành nhiều lắm, và cũng đã biết tự hạn chế, tự biết kìm hãm sức giận dữ, hung hãn của mình rồi đó.

(Tượng ai đâu phải tượng Bà Trưng – Đông Hồ)

Một câu dài năm hàng như vậy, phân tích ra thì thấy chung quanh một ý chính có hàng chục chi tiết mà tác giả đã khéo sắp đặt ra sao, ta đọc tới đâu hiểu tới đấy liền, khi đáng ngừng thì ngừng, khi cần tiếp thì tiếp, trôi chảy mà sáng sủa, phải là một nhà văn già kinh nghiệm mới viết nổi.

Trái lại câu này trúc trắc mà lại khó hiểu:

(3) Mặc dầu có những lí lẽ mà nhà in Q. nêu lên để bênh vực độc quyền như đảm bảo việc giữ bí mật bằng những nhân viên ưu tú, khả năng không bị thay đổi trong một thời gian lâu dài, thi hành nhanh chóng với công việc cấp thời như tài liệu, ngân sách…, người ta cũng vẫn thấy…

Ta thử tìm xem nguyên do tại đâu. Ta tự hỏi: nhà in Q. bênh vực độc quyền gì? Chắc là “bênh vực độc quyền in tài liệu, sách báo của nó”.

Nếu vậy thì sao không nói rõ ra là để bênh vực chính phủ?

Nhưng lỗi đó không quan trọng bằng lỗi dưới đây. Tác giả trình bày ba lí lẽ để bênh vực độc quyền đó của nhà in Q.:

* đảm bảo việc giữ bí mật.

* khả năng không bị thay đổi.

* thi hành nhanh chóng vài công việc cấp thời.

Vì lí lẽ một và ba, tác giả dùng hai động từ bảo đảm, thi hành, riêng lí lẽ giữa, tác giả dùng một danh từ: khả năng. Khi đọc tới tiếng bảo đảm ta thấy nó là một động từ, thì tự nhiên ta cũng chờ đợi một động từ nữa cho mỗi lí lẽ sau; và ta ngạc nhiên thấy tác giả bỗng đổi lối diễn đó đi, mà dùng một danh từ cho lí lẽ 2, rồi tiếp tới lí lẽ 3 lại dùng trở lại một động từ. Đọc[7] ta thấy trúc trắc, thấy vướng, thấy khó chịu ở chỗ đổi cách diễn đó. Câu văn không xuôi vì thiếu sự liên tục.

Chúng tôi rán tìm xem tại sao tác giả xen một danh từ vào giữa hai động từ như vậy, và tìm không ra; vì không hiểu nghĩa của tổ hợp “khả năng không bị thay đổi”. Nhà in Q. có cái khả năng không bị thay đổi, nghĩa là sẽ tồn tại lâu mà không bị thay đổi, cải tổ ư? Hay là cái khả năng hoạt động của nhà in Q. không bị thay đổi, nghĩa là nhà in có năng suất đều đều, không lên không xuống mạnh? Vì không hiểu tác giả muốn nói gì nên chúng tôi đành chịu không sửa lại câu đó được.

Câu dưới đây cũng mắc lỗi như câu trên, nhưng sáng sủa, nên có thể sửa được:

(4) Điều quan trọng nhất của các kĩ sư ti vệ sinh là cho nước cống chảy đi cách nào ít hại vệ sinh nhất, giảm tới mực tối thiểu sự nhơ bẩn nước sông ngòi và nhiều bảo đảm sức khoẻ cho dân chúng.

Các kĩ sư ti vệ sinh chú ý tới 3 điều:

1. Cho nước sông chảy đi…

2. Giảm sự nhơ bẩn.

3. Nhiều đảm bảo sức khoẻ cho dân chúng.

Tại sao tác giả lại phá sự liên tục đi như vậy, làm cho câu văn hoá ra kênh? Kênh nghĩa là không thăng bằng, chỗ cao chỗ thấp. Câu văn trên tựa như một cái bàn có ba chân, mỗi câu là một điểu tác giả đã dẫn. Hai điều trên đều bằng một động trừ (cho, giảm); cớ sao điều cuối tác giả lại dùng một danh từ (nhiều bảo đảm)? Ta thấy thiếu nhất trí, có sự không đều, nên các cụ hồi xưa gọi là kênh.

Muốn cho hết kênh, chúng tôi nghĩ chỉ cần bỏ tiếng nhiều đi (nó không thêm nghĩa được bao nhiêu) và như vậy bảo đảm thành ra một động từ như cho, giảm[8].

Thiếu liên tục tức là một lỗi, còn một lỗi nữa là cho người đọc tưởng lầm là có sự liên tục, cũng lại là tuyệt lộ.

*

Trong các câu (1), (2), (3) và (4) chúng ta thiếu sự liên tục mà lời văn hoá tối hoặc kênh. Lại có trường hợp câu văn dư sự liên tục mà cũng hoá hỏng.

Xin bạn đọc câu này:

(5) Tính cách khoa học của nền văn minh hiện đại đã được đánh dấu bằng sự phát triển mạnh mẽ của cơ giới chủ nghĩa, sự thành lập thêm nhiều phòng thí nghiệm, sự nâng cao trình độ và sự phức tạp của các chương trình giáo khoa.

Có lẽ tác giả muốn liệt kê ba sự kiện:

1. Sự phát triển của cơ giới.

2. Sự thành lập thêm phòng thí nghiệm,

3. Sự sửa đổi chương trình giáo khoa cho trình độ cao hơn, gồm nhiều môn học.

Nhưng viết như trên thì ta tưởng có tới 4 sự kiện: sự phát triển…, sự thành lập…, sự nâng cao…, sự phức tạp… mà như vậy câu văn cũng hoá kênh như câu (4); vì phức tạp cùng một loại (tính từ dùng làm động từ) với phát triển, thành lập, nâng cao.

Tôi đề nghị sửa:

Tính cách khoa học của nền văn minh hiện đại đã được đánh dấu bằng sự phát triển mạnh mẽ của cơ giới chủ nghĩa, sự thành lập thêm nhiều phòng thí nghiệm, sự sửa đổi chương trình giáo khoa cho nó cao lên và phức tạp thêm lên.

Chúng tôi bỏ bớt một tiếng bằng cho lời được nhẹ hơn và bỏ bớt tiếng trình độ vì nói: “chương trình cao lên” cũng đủ hiều là trình độ của chương trình cao lên rồi. Mặc dầu sửa như vậy, câu văn vẫn còn nặng lắm vì những tiếng “được đánh dấu bằng”, nhưng trong trường hợp này chúng tôi không bàn về phép luyện văn.

Chúng tôi xin dẫn một thí dụ nữa.

(6) Bộ mặt thật sự của sự suy đồi là sự dè dặt, sự ổn định tạm bợ, sự trốn tránh trách nhiệm và sự thật khốc liệt.

Viết như vậy thì người ta có thể hiểu lầm rằng sự thật khốc liệt là bộ mặt của sự suy đồi. Thực ra, tác giả muốn nói: trốn tránh trách nhiệm và trốn tránh sự thật khốc liệt. Lỗi cũng y như câu trên.

Có thể sửa lại như sau:

Bộ mặt thật sự của sự suy đồi là sự dè dặt, sự ổn định tạm bợ, sự trốn tránh trách nhiệm và thực trạng khốc liệt.

Hoặc muốn cho rõ hơn nữa:

Bộ mặt thật sự của sự suy đồi là sự dè dặt, sự ổn định tạm bợ, sự trốn tránh trách nhiệm và sự phủ nhận thực trạng khốc liệt.

Nhưng sửa như vậy rồi, câu văn vẫn hỏng vì nhiều tiếng sự quá.

Trong hai ví dụ (5) và (6), thực ra lỗi không phải là dư sự liên tục; lỗi chỉ là gây cho người đọc một cảm tưởng lầm rằng sự liên tục vẫn còn, khi nó đã mất: mất ở sau tiếng trình độ (câu 5) và sau tiếng trách nhiệm (câu 6). Chúng tôi chỉ cách ngăn sự liên tục đó lại: bỏ một tiếng đi, tiếng sự (sự phức tạp) trong câu (5) và đổi sự thật ra thực trạng trong câu (6).

*

Có khi trái lại phải thêm một tiếng để phá một sự liên tục vô ích có hại, một sự liên tục về hình thức mà không hợp với nội dung, một sự nguỵ liên tục. Một ví dụ khác:

(7) Chịu chết chứ không chịu nhục đó.

Câu này hỏng, nghe không xuôi. Phải viết:

a. Chịu chết chứ không chịu nhục.

b. Chịu chết chứ không chịu nhục như vậy.

c. Chịu chết chứ không chịu cái nhục đó.

Hai câu a và b, chết và nhục đều là tính từ dùng làm động từ, lời văn đi xuôi một hơi.

Câu (7) chết là động từ, đọc tiếp tới nhục ta tưởng nó cũng là một động từ nữa; nhưng đọc tới tiếng đó thì ta mới hiểu rằng nó không phải là động từ mà là danh từ. Điều đó làm cho ta hơi bỡ ngỡ. Vì tác giả đã phá sự liên tục mà không báo trước cho ta biết. Thêm tiếng cái vào, như câu c, ta không bỡ ngỡ nữa.

Nếu độc giả hỏi: tại sao người ta vẫn nói: Nhục đó, tôi không chịu nổi mà chẳng phải dùng tiếng cái để báo trước rằng nhục là một danh từ thì chúng tôi sẽ xin thưa: đó là một vi tế của ngôn ngữ. Khi cần thêm thì thêm, khi không cần thêm thì đừng thêm. Trong câu (7) nhục đứng sau chết, mà chết là động từ nên ta mới có khuynh hướng coi nhục cũng là động từ. Vì vậy mà phải thêm tiếng cái; còn trong câu “Nhục đó tôi không chịu nổi”, nhục đứng ở đầu câu, sau nó có tiếng đó, ta hiểu ngay rằng nó là danh từ, không bỡ ngỡ chút nào cả, nên chẳng cần thêm tiếng cái. Nếu thêm thì cái sẽ có công dụng khác: nó nhấn vào tiếng nhục, làm cho giọng gay gắt hơn lên: “Cái nhục đó, tôi không chịu nổi”. Vi tế chính là ở đó.

Tóm lại, câu văn không nên thiếu sự liên tục; nửa trên theo một cách cấu tạo, rồi nửa dưới bỏ cách cấu tạo đó mà dùng cách cấu tạo khác như ở ví dụ 1 và 2; hoặc trong khi liệt kê, theo một lối này, dùng động từ chẳng hạn, rồi lại theo một lối khác, dùng một danh từ chẳng hạn, ví dụ 3 và 4.

Nhưng cũng không nên dư sự liên tục, nghĩa là làm cho độc giả lầm tưởng rằng sự liên tục vẫn còn khi nó đã mất. Trong trường hợp này, có khi ta phải bỏ đi một vài tiếng (ví dụ 5, 6); có khi ta phải thêm một vài tiếng (ví dụ 7) để phá sự liên tục đó mà làm cho lời văn hoá xuôi hơn, trôi chảy hơn.

Như chúng tôi đã thưa, luật liên tục chi phối cả phép viết văn, nó còn nhiều tác dụng nữa mà chúng tôi sẽ xét trong những chương sau. Muốn cho câu văn trôi chảy, sáng sủa, thì ta phải tôn trọng nó, khéo áp dụng nó. Tuy nhiên, văn mà lúc nào cũng giữ một lối phô diễn duy nhất thì đọc lên sẽ chán, cho nên đôi khi ta phải phá luật liên tục cho giọng văn thay đổi, người đọc mới ngạc nhiên, thích thú.

Nhưng đó thuộc về nghệ thuật gây ấn tượng, nghệ thuật viết văn rồi, vượt ra ngoài phạm vi cuốn sách này, nên chúng tôi không đem ra phân tích, chỉ xin dẫn ra đây hai ví dụ để độc giả tiêu khiển sau khi đọc những trang khô khan trên:

1. Về phẩm (của thơ đời Đường) thì ta thấy có đủ vẻ: có cái đẹp bi hùng, có cái đẹp thanh nhã; có khi rườm rà mà quý, có khi giản dị mà đủ, lời thì có hạn mà ý thì vô cùng; có thi nhân ca ngợi thú ẩn dật, núi xanh mây trắng, có tác giả lại than khóc loạn ly, máu đỏ xương khô; cảnh bão tuyết ở biên tái có, cảnh yến tiệc ở thâm cung có; đây là một thiếu nữ ngắm liễu mà nhớ chồng, kia là một tư mã nghe ca mà than phận; nào là tiếng trống kèn vang động ngoài biên ải, nào là tiếng tùng tiếng bách rì rào trong núi mây…; cả một xã hội thịnh cực rồi suy cực của đời Đường, cả ngàn phong cảnh huyền ảo của Trung Quốc hiện lên trên những vần thơ[9] hoặc phóng túng hoặc theo luật, hoặc trường thiên, hoặc tứ tuyệt (…)

Câu dài quá, chúng tôi đã cắt bớt sáu hàng cuối. Chúng ta thấy sự liệt kê luôn luôn thay đổi, chứ không giữ hoài một hình thức, không xuôi hoài theo một chiều: có cái…, có khi…, có thi nhân…, rồi đột ngột chuyển ra cảnh…, có, đây là…; nào là…; nhờ phép biến chuyển mà tác giả gây được cho ta cái cảm tưởng rằng thơ Đường có rất nhiều vẻ.

Trong ví dụ dưới đây, cũng có phá sự liên tục, tác giả đã theo một sự liên tục khác, xem hai đoạn trích dẫn vào giữa một câu dài, thành thử vừa có một sự biến chuyển tự nhiên mà đột ngột, vừa có một sự cân xứng:

2. Cuộc đời rất dài, non một thế kỉ của Léon Tolstoi, một cuộc đời phú quí vinh quang rất mực, có lúc hạnh phúc tràn trề đến như nghẹt thở; nhưng mâu thuẫn, bi đát cũng rất mực, có lúc đau khổ, não nùng đến nỗi ông phải thốt ra lời chua chát này: “Tôi rán khuyếch trương điền sản của tôi, rồi thì sao? rồi thì tôi chết. Tôi xuất bản “Chiến tranh và hoà bình” để cầu danh vọng, rồi thì sao? Tôi nuôi con tôi để làm gì? Để sau này nó cũng chết như tôi, và chết rồi là hết, có còn chăng là còn những con giòi lúc nhúc và một xú khí nôn ruột”; một cuộc đời kiêu hãnh và căn thù và phẫn nộ, chống với gia đình, với xã hội, nhất là với bản thân, mạt sát cả triều đình, cả giáo hội, cả nền văn minh của nhân loại, mạt sát thậm tệ cả chính mình: “Tôi đã giết người ở mặt trận…, tôi đã cờ bạc, điếm đàng…, nói dối, ăn cắp, tham lam, không có tội nào tôi không mắc phải… Ai cũng có quyền mắng tôi là thằng gian trá, trách tôi là nói mà không làm…”; cuộc đời dông tố của văn hào bậc nhất của châu Âu được khắp thế giới ngưỡng mộ như một vị á thánh đó, chúng tôi đã có dịp chép lại trong cuốn “Gương danh nhân” nên ở đây chỉ xin giới thiệu sơ sài sự nghiệp văn chương của ông thôi.

B. CÂN XỨNG

Văn chương Việt Nam thời xưa rất trọng sự cân đối: chẳng những trong thơ, phú, văn biền ngẫu, ngay cả trong tản văn, các cụ cũng cố gò bó cho những vế đối nhau để ngâm lên được du dương. Lối đó bó buộc quá làm cho người viết khó diễn được hết ý, nhiều khi quá chú trọng đến hình thức, thành thử nhiều câu rất kêu mà rỗng, cứ vế trên có “gió sớm” “hoa thơm buổi sáng”, có “lai láng tình thơ”, thì chẳng đọc tiếp cũng biết ngay rằng vế dưới thế nào cũng có “mây chiều” “trăng tỏ ban đêm”, có “nỉ non tiếng dế”…

Ngày nay chúng ta ưa sự tự nhiên hơn, nhưng nhiều người lại mắc cái tật ngược lại là cẩu thả, chẳng cần sắp đặt lời và ý, mà câu văn hoá rườm, luộm thuộm hoặc khó hiểu vì thiếu sự cân xứng tối thiểu. Lỗi đó, chúng tôi thường nhận thấy ở những nhà văn lớp mới, còn những nhà văn lớp cũ, nhất là những nhà từng làm thơ luật thì rất ít khi mắc phải. Cho nên, chúng tôi nghĩ rằng ở ban văn chương, khi giảng về thơ, phú, câu đối, thầy giáo nên rút ra một ít nguyên tắc trong phép viết văn cho cân xứng để giảng cho học sinh. Như vậy, môn cổ văn nới thực sự có lợi.

Có khi vì dùng dư một vài tiếng mà văn thiếu cân xứng.

Ví dụ:

(1) Trên phương diện lí thuyết, chế độ dân chủ căn cứ trên hai quan niệm: chủ quyền thuộc về toàn dân và nguyên tắc mọi người bình đẳng.

Tiếng nguyên tắc đó dư. Nếu muốn dùng nó thì phải dùng thêm nó một lần nữa ở trước tổ hợp “chủ quyền thuộc về toàn dân” thì câu mới cân xứng, nhưng như vậy chỉ rườm chứ không ích gì vì ở trên đã có những tiếng “hai quan niệm” rồi.

Vậy muốn sửa, ta chỉ cần bỏ tiếng nguyên tắc đó đi mà viết:

Trên phương diện lí thuyết, chế độ dân chủ căn cứ trên hai quan niệm: chủ quyền thuộc về toàn dân và mọi người bình đẳng.

Có thể rằng vì vô tình hay hữu ý tác giả đã thêm tiếng nguyên tắc cho có sự cân xứng vế số chữ giữa hai tổ hợp “chủ quyền thuộc về toàn dân” và “nguyên tắc mọi người bình đẳng” (mỗi tổ hợp gồm sáu chữ). Nếu muốn vậy thì thêm những tiếng với nhau hoặc đều được: “mọi người bình đẳng với nhau”, “mọi người đều được bình đẳng”, chứ không thêm tiếng nguyên tắc mà câu văn sẽ kênh.

Nhưng chúng tôi nghĩ văn cốt đạt ý, sự cân xứng về số chữ, không phải là điều quan trọng. Có đáng ngại chăng là bỏ tiếng nguyên tắc đi thì câu văn hơi thọt, và để tránh lỗi đó, ta có thể đảo ngược lên.

“…mọi người bình đẳng và chủ quyền thuộc về toàn dân”.

Chúng tôi chưa gặp trường hợp nào vì thiếu một vài tiếng mà câu văn mất cân xứng. Trường hợp đó có thể xảy ra lắm, chừng nào kiếm được, chúng tôi sẽ bổ túc sau.

*

Không khéo lựa tiếng cũng có thể là cho văn mất cân xứng.

Ví dụ:

(2) Do đó, một vụ Cuba làm hồi hộp cả thế giới chỉ có thể xảy ra tuỳ một phần rất lớn ở thái độ của Anh, Pháp và các nước đồng minh của Mĩ hơn là do nơi thái độ của Cuba.

Trên đã nói tuỳ một phần rất lớn thì ở dưới phải nói tuỳ một phần rất nhỏ thì như vậy phải bỏ tiếng hơn đi. Hoặc muốn dùng tiếng hơn và do nơi, ở dưới, thì ở trên cũng phải dùng do nơi.

Vậy muốn cho cân xứng phải viết:

Do đó, một vụ Cuba làm hồi hộp cả thế giới sở dĩ xảy ra, một phần lớn là do thái độ đồng minh của Mĩ, đặc biệt là của Anh, Pháp, một phần rất nhỏ là do thái độ của Cuba.

Hoặc giản dị hơn:

Do đó, Cuba làm hồi hộp cả thế giới có thể xảy ra là do thái độ đồng minh của Mĩ hơn là do thái độ của Cuba.

Đại ý cũng vậy mà câu rút ngắn đi được một phần ba.

*

Lời chỉ là diễn tư tưởng. Nếu tư tưởng sai thì nhiều khi câu văn cũng hoá hỏng.

Câu dưới đây:

(3) Người ta thấy rằng nhiều thư viện công cộng không giúp ích vào sự thịnh vượng của nghề xuất bản bằng việc mở mang giáo dục.

Lời tuy trôi chảy, nhưng chưa làm cho ta thoả mãn, phân tích ra thì chỉ tại tác giả đã tư duy sai.

Viết như trên thì chúng ta có thể hiểu rằng một số nhiều thư viện công cộng không giúp ích cho sự thịnh vượng của nghề xuất bản, nhưng với một số ít đã giúp vào sự thịnh vượng đó. Thực ra tác giả chỉ muốn nói:

Người ta thấy rằng sự thành lập nhiều thư viện công cộng không giúp ích vào sự thịnh vượng của nghề xuất bản bằng việc mở mang giáo dục.

Nghĩa là:

Muốn cho nghề xuất bản thịnh vượng thì xây dựng nhiều thư viện không bằng mở mang nhiều trường học.

Vậy nếu tác giả chịu suy nghĩ cho đúng thì câu văn chẳng những sáng sủa hơn mà còn cân xứng nữa.

*

Nhưng nguyên do chính của lỗi thiếu cân xứng là chúng ta thường viết sau quên trước, trên dùng một lối phô diễn rồi dưới dùng một lối khác.

- Lỗi nhỏ thì như câu này:

(4) Văn học được hình dung bằng một thân cây: lá là những tập bút ký và những tập kỉ yếu; các bản hiệu đính, các tập chuyên luận là những cành.

Trên đã viết lá là thì dưới sao không viết cành là…? Tác giả muốn tránh những lỗi đơn điệu ư? Không phải lúc.

- Mà lỗi nặng thì như:

(5) Nhưng chính vì chủ trương vô chính phủ giả định toàn người quân tử bị ép mình vào kỉ luật và sự thừa thải sản vật, nó thành không tưởng.

Không rõ độc giả phải suy nghĩ bao lâu mới hiểu được câu đó, tôi xin thú thật đã phải đọc lại hai lần, mất trên một phút đấy. Cứ mỗi trang mà gặp ba câu như vậy thì đọc sách hết là một cái thú rồi!

Tác giả muốn nói: chủ trương vô chính phủ chỉ là một không tưởng vì chính nó dựa trên hai giả thuyết này:

1. Trong xã hội chỉ có toàn những người quân tử biết tự ép mình vào kỉ luật.

2. Trong xã hội (hay trong thiên nhiên) lúc nào cũng thừa thãi sản vật.

Tìm hiểu như vậy rồi, chúng tôi thấy câu trên tối nghĩa vì thiếu cân xứng: giả định thứ nhất được trình bày theo một lối (toàn người quân tử: có toàn người quân tử: động từ (verbe) với bổ từ (complément)), giả định thứ nhì lại trình bày theo một lối khác (sự thừa thãi sản vật: danh từ (nom)).

Nếu trước sau, trình bày theo một lối chẳng hạn:

Nhưng chính vì chủ trương vô chính phủ giả định rằng trong xã hội có toàn người quân tử tự ép mình vào kỉ luật mà sản vật thì lúc nào cũng thừa thải cho nên nó thành một không tưởng.

thì câu sẽ cân xứng mà dễ hiểu hơn.

Trong hai ví dụ (4) và (5) ở trên lỗi cũng tựa như lỗi trong ví dụ ở phần liên tục: thiếu cân xứng và thiếu nhất trí mà thiếu nhất trí thì cũng là thiếu liên tục.

- Chúng tôi xin dẫn thêm một thí dụ đặc biệt nữa:

Đầu phần này, chúng tôi đã nói ngày nay chúng ta không còn ưa lối văn biền ngẫu, đối nhau từng vế, từng chữ nhưng vì nhu cầu chính trị, chúng ta phải dùng biểu ngữ, khẩu hiệu. Biểu ngữ và khẩu hiệu phải gọn, phải cô, phải đập vào óc độc giả, hoặc thính giả; muốn vậy nhiều khi người ta vô tình hay cố ý, dùng phép đối của cổ nhân, mà dùng dở.

Tỉ dụ như hàng này, trình bày như hai vế của một câu đối:

(6) Lợi dụng công nghiệp của những người yêu nước, bọn phản động phản bội tổ quốc.

Tham gia cách mạng dân tộc để hoàn thành nhiệm vụ xây dựng nước nhà mau giàu mạnh.

Hai câu trên có vẻ như đối vì nửa trên mở đầu bằng “lợi dụng”, nửa dưới mở đầu bằng “tham gia”: động từ đối với động từ, trắc với bằng. Nhưng thật ra đây không phải câu đối: câu trên 16 chữ, câu dưới 18 chữ. Vậy thì ta phải coi như một câu thường.

Câu trên, chủ ngữ là “bọn phản động”. Đọc tới câu dưới, do khuynh hướng liên tục mà chúng tôi trình bày ở trên, có người cũng tưởng chủ ngữ là “bọn phản động” nữa. Sự thực thì khác hẳn: chúng ta phải tham gia. Vì vậy, suy nghĩ một chút rồi mới hiểu ý nghĩa của câu khẩu hiệu.

Độc giả sẽ bảo: “Nhưng sao trong các câu đối thường thấy vế trên nói về một người, vế dưới lại nói về một người khác?”

Vâng, nếu là câu đối thì được. Ta thử xét cặp luận này trong bài Kiều đi thanh minh của Chu Mạnh Trinh:

Dưới hoa nép mặt gương lồng bóng,

Ngàn liễu rung cương sóng gợn tình.

Hai câu đều không trỏ đích danh ai cả, nhưng câu trên rõ là nói về Kiều, câu dưới nói về Kim Trọng.

Lại như hai câu này:

Khéo khôn ai cũng tranh phần được,

Trong sạch ta thời giữ mực thường.

của Nguyễn Công Trứ trong bài Khuyên người đời, thì câu dưới trỏ rõ tác giả, câu trên trỏ rõ mọi người khác.

Phép đối như vậy: hoặc trỏ rõ thì trỏ rõ hết, hoặc không trỏ rõ thì không trỏ rõ một ai.

Còn hai câu biểu ngữ dẫn ở trên, câu trên trỏ rõ “bọn phản động”, câu dưới không trỏ rõ ai: cho nên không thể xét cách cấu tạo của nó theo phép đối được.

Vậy thì nên sửa biểu ngữ đó ra sao? Chúng tôi nghĩ cứ đặt ngay chủ ngữ ở đầu mỗi câu, mà lại sáng nghĩa hơn cả:

- Bọn phản động phản bội tổ quốc, lợi dụng công nghiệp của những người yêu nước.

- Toàn dân tham gia cách mạng dân tộc để hoàn thành nhiệm vụ xây dựng nước nhà mau giàu mạnh.

Sau cùng chúng tôi muốn xét qua một trường hợp nữa:

(7) Câu: Lớp đầy trẻ em

nghe nó làm sao ấy, có vẻ không thuận tai.

Nói: Lớp học đầy trẻ em.

hoặc: Trong lớp đầy trẻ em.

hoặc: Lớp đầy trẻ…

thì lại “nghe được”.

Hình như đó là vấn đề cân xứng về số tiếng. Ta không muốn trước tiếng đầy (mà ta coi như cái trụ của câu) có một tiếng lớp, mà sau nó lại có hai tiếng trẻ em. Ta muốn trước và sau nó đều có hai tiếng (Lớp học đầy trẻ em, Trong lớp đầy trẻ em) hoặc đều có một tiếng (Lớp đầy trẻ).

Ý riêng của chúng tôi như vậy, không rõ ý độc giả ra sao?

CHƯƠNG II

XUNG ĐỘT TRONG LIÊN TỤC – TÁCH RA VÀ GOM LẠI[10]

A. LIÊN TỤC

Một học giả nọ bực mình rằng, động từ trong tiếng Việt không có đủ mười tám hay hai mươi bốn “thì” như trong tiếng Pháp để cho ông ấy diễn hết được những tế nhị trong tư tưởng ông. Chúng tôi xin thú thực chưa bao giờ có được nỗi thắc mắc cao thượng đó cả; tổ tiên chúng tôi nói ra sao thì chúng tôi cũng tập nói như vậy, mà trong hơn mấy nghìn năm nay tổ tiên chúng ta chẳng bao giờ dùng tới quá ba “thì”. Tế nhị hay không tế nhị thì các cụ cũng hiểu nhau, cũng lưu lại nhiều tác phẩm bất hủ, cũng truyền lại cho chúng ta được một nền văn hóa (không hơn ai thì cũng chẳng kém ai). Việc đó cũng đáng cho chúng ta tự hào!

Nhưng nhiều khi chúng tôi cũng đã lúng túng về tính cách thuận diễn của tiếng Việt. Sao mà lời nói của ta nó xuôi thế, cứ xuôi rót đi.

- Xét về trật tự của từ thì: chủ ngữ rồi tới động từ, rồi tới bổ ngữ, thì tiếng Việt cũng như tiếng Pháp hay Anh ngữ, Hoa ngữ, đều là thuận diễn cả.

- Xét về thứ tự: tiếng được chỉ định rồi tới tiếng để chỉ định, thì mình cũng có lúc giống Pháp:

Mây trắng - nuage blanc

Nhà của Xuân
- la maison de Xuân

và khác hẳn với Anh ngữ, Hoa ngữ:

Bạch vân (mây trắng) - white cloud (mây trắng)

Ngã bá phụ đích gia (nhà của bác tôi)
- my uncle’s house (nhà của bác tôi)

Xét về những cách dùng những tiếng: này, ấy, kia, nọ thì tiếng Việt khác hẳn với tiếng Pháp, Anh, Hoa.

Người này – Cet homme – This man – Thử nhân.

Ta xuôi (này đứng sau danh từ) mà họ ngược (cet, this, thử đứng trước)

- Rồi lại thêm một nỗi: Pháp Anh có những tiếng adjectif possessif (Pháp), possessive adjective (Anh), ta và Trung Hoa không có.

Người Pháp nói: Ma maison, votre[11] maision, sa maison…

Người Anh nói: My house, your house, his (her) house…

Còn ta nói: nhà tôi, nhà anh, nhà nó…

Hoặc: nhà của tôi, nhà của anh, nhà của nó…

Người Trung Hoa nói: ngã gia, nễ gia, tha gia…

Thành thử ta vẫn là xuôi (tiếng được chỉ định đứng trước tiếng để chỉ định) mà họ vẫn là ngược.

Chúng tôi đã chủ quan cho rằng nói như vậy mình là xuôi, nói như họ là ngược; người Pháp, người Anh, người Trung Hoa tất sẽ cho nói như họ mới là xuôi và nói như ta là ngược[12]. Ở đây, chúng tôi không muốn bàn đến vấn đề tâm lí cũng như vấn đề siêu ngôn ngữ học mà chỉ xin độc giả lưu ý đến điểm này.

Trong tiếng Việt, bao nhiêu tiếng chỉ định hay bổ nghĩa cho một danh từ đều đứng sau nó cả:

Nhà đẹp: đẹp đứng sau nhà.

Nhà kia: kia đứng sau nhà.

Nhà của tôi: tôi cũng đứng sau nhà.

Còn trong Pháp ngữ, Hoa ngữ, Anh ngữ thì tuỳ, có tiếng đứng sau, có tiếng đứng trước.

Như vậy, trong trường hợp ta dùng một danh từ rồi hai ba tiếng, hoặc hai ba tổ hợp để chỉ định và thêm nghĩa cho danh từ thì ta sẽ lúng túng không biết sau danh từ, nên đặt tiếng (hay tổ hợp tiếng) nào trước, từ (hay tổ hợp) nào sau. Tiếng nào cũng đòi được đứng liền ngay sau danh từ, do đó có sự xung đột trong luật liên tục. Cũng như trong một buổi lễ, có một ông Tổng giám đốc và ba ông giám đốc, ông giám đốc nào cũng muốn đứng sát (tất nhiên là sát mà sau) ông Tổng giám đốc, biết đặt như thế nào cho ổn bây giờ.

*

Chúng tôi gặp bốn trường hợp thường làm cho chúng tôi bối rối, hai trường hợp thuộc về danh từ[13], hai trường hợp thuộc về động từ.

1. Trường hợp một danh từ đi với những tiếng chỉ định:

Những tiếng này, đó, kia, nọ, ấy đứng sau danh từ:

Nhà này, Nguyên nhân đó, Người kia, Chính sách nọ, Non sông ấy… Nếu ta thêm những tiếng để thêm nghĩa cho danh từ đó thì ta cho nó xen vào giữa danh từ và những tiếng này, đó, kia, nọ, ấy…

Danh từ + tiếng thêm nghĩa + này (đó, kia, nọ, ấy)

Ví dụ:

Ngôi nhà đẹp này[14].

Căn nhà mới cất kia.

Nguyên nhân chính ấy.

Con người vô lễ nọ.

Người tôi mới làm quen đó.

Nếu tổ hợp từ để thêm nghĩa đó cũng có một danh từ nữa thì rất dễ gây sự hiểu lầm vì ta không biết này, đó, kia, nọ, ấy đi với danh từ nào.

(1) Loại người ưa đọc loại truyện kiếm hiệp này…

Này đi với truyện kiếm hiệp hay đi với loại người[15]?

(2) Phương pháp gồm bốn điểm để phân tích và giải quyết những vấn đề cá nhân đó…

Đó đi với phương pháp hay với vấn đề?

Tất nhiên, nếu ta đọc cả đoạn thì ta có thể hiểu câu trên này đi với tiếng nào, trong câu dưới, đó đi với tiếng nào, nhưng dù sao ta cũng mất công suy nghĩ một chút mà câu văn hoá ra không thực sáng sủa.

Hư Chu trong cuốn Để hiểu thơ Đường luật chắc đã nhận thấy điều đó và đã gỡ rối bằng cách dùng nhiều gạch nối:

Minh[16] (người làm thơ) phải nói thế nào cho duyệt giả khi đọc tới thấy mình chỉ muốn tả về cái kẻ-chuyên-việc-giữ-dưa kia.

Ông ngại độc giả hiểu lầm rằng tiếng kia đi với tiếng việc hoặc với tiếng dưa (sự thật nó đi với tiếng kẻ) cho nên ông đã dùng tới bốn gạch nối để cho năm tiếng “kẻ chuyên việc giữ dưa” thành một khối mà kia đi với cả khối đó.

Giải quyết như vậy cũng khá ổn chỉ phiền là lắm khi ta phải dùng nhiều gạch nối quá như trong ví dụ (2) phải dùng tới 15 gạch nối để nối tất cả những tiếng đứng trước tiếng đó: Phương-pháp-gồm-bốn-điểm-để-phân-tích-và-giải-quyết-những-vấn-đề-cá-nhân đó… Dùng gạch nối như vậy kẻ ra cũng hơi kì cục[17].

Nhưng chúng tôi nghĩ cũng chẳng còn cách nào khác trừ cách tách một câu ra làm hai nếu ngại rằng độc giả có thể hiểu lầm[18] được.

Ví dụ: câu (2) ta sẽ tách ra như sau:

Phương pháp đó gồm bốn điểm. Nó giúp ta phân tích và giải quyết những vấn đề cá nhân…

Sửa lại như vậy, lời có thể hoá non, ý có thể rời rạc, cho nên nếu cần thì phải sửa lại cả đoạn.

2. Trường hợp một danh từ (nom) có một danh từ nữa bổ túc, ở sau hai danh từ đó có tiếng của:

Trường hợp này thường gặp rất dễ gây hiểu lầm, cho nên ta cần phải chú ý.

Một lần, chúng tôi nhận được một cuốn sách, trang đầu có lời đề tặng này của tác giả:

(3) Thân tặng anh N.H.L. với nhiều cảm tình về văn chương của tôi.

Tôi phải suy nghĩ một chút mới hiểu rằng của tôi đi với cảm tình chứ không phải đi với văn chương và ông bạn ấy muốn nói ông ấy có nhiều cảm tình với tôi trong địa hạt văn chương. Nếu bỏ tiếng của đi – tiếng này thường làm câu văn nặng nề - mà phô diễn một cách giản dị, chẳng hạn:

Thân tặng anh N.H.L, một nhà văn mà tôi mến.

thì lời văn sẽ rõ ràng hơn nhiều.

Lại như câu này:

(4) Bọn quân kị bắt Lý Quảng của Hung Nô gồm có vài trăm.

Người nào không biết sử Trung Hoa tất tưởng lầm rằng Lý Quảng là một vị tướng Hung Nô; sự thật thì Lý Quảng là tướng Hán, và câu đó nên sửa lại:

Bọn quân kị Hung Nô gồm vài trăm tên đã bắt sống Lý Quảng.

hoặc:

Lý Quảng bị vài trăm quân kị Hung Nô bắt sống.

(6) Trong cuộc phỏng vấn về truyện ngắn của ông Nguyễn Văn, tôi thấy nhiều điều bổ ích.

Cái gì của ông Nguyễn Văn? Cuộc phỏng vấn của ông Nguyễn Văn? Hay truyện ngắn của ông Nguyễn Văn? Phải đọc cả đoạn, chúng tôi mới hiểu rằng tác giả muốn nói cuộc phỏng vấn của ông Nguyễn Văn.

Cuộc phỏng vấn là một danh từ; sau đó có hai tổ hợp thêm nghĩa cho nó: 1. về truyện ngắn, 2. của ông Nguyễn Văn. Chỉ sơ ý một chút mà sắp đặt như trên là làm cho người đọc hiểu lầm. Phải sắp lại:

Trong cuộc phỏng vấn của ông Nguyễn Văn về truyện ngắn…

Trong ba câu dưới đây, nghĩa không đến nỗi tối:

(7) Chúng ta đã thấy rõ vấn đề xâm lược bán đảo Ả Rập của Mỹ.

(8) Đó là niềm hi vọng ở tương lai của chúng ta.

(9) Chúng ta nên tìm hiểu lí do hoạt động của nhau và hiểu quan niệm về sự công bình của nhau.

Nhưng cũng nên sửa lại cho những tiếng “của Mỹ”, “của chúng ta”, “của nhau” đứng sát những danh từ mà nó bổ túc.

Chúng ta đã thấy rõ vấn đề Mỹ xâm lược bán đảo Ả Rập

(đưa “Mỹ” lên làm chủ ngữ của “xâm lược”, nghĩa rõ hơn, ý vừa đúng hơn).

Đó là niềm hi vọng của chúng ta ở tương lai.

Chúng ta nên tìm hiểu lí do hoạt động của nhau và hiểu quan niệm về sự công bình của nhau.

Vậy trong trường hợp thứ nhì này, nếu một danh từ và một quan hệ từ (conjonction) của, nếu ta[19] xen vô một danh từ nữa mà có thể làm cho độc giả hiểu lầm rằng tiếng của đó đi với danh từ thứ nhì, thì ta phải tìm cách đảo lên cho của đứng ngay sau danh từ thứ nhất và trước danh từ thứ nhì (trường hợp câu (8) và câu (9)); hoặc thay đổi cách cấu tạo của câu, như trong ví dụ (7), đổi danh từ thứ nhì thành một động từ (xâm lược) và danh từ đứng sau của thành ra chủ ngữ của động từ đó, như vậy ta bỏ được tiếng của  mà lời văn vừa nhẹ hơn vừa sáng sủa hơn.

3. Trường hợp một chủ ngữ và một động từ:

Trường hợp này cũng xảy ra rất thường. Theo luật liên tục, động từ nên đứng sát ngay sau chủ ngữ:

Tôi làm việc mỗi ngày tám giờ.

Loài chuối không chịu những nơi đất bị ngập.

Nhưng nhiều khi chúng ta phải thêm cả một tổ hợp để thêm nghĩa cho chủ ngữ, như vậy chủ ngữ sẽ cách xa động từ và có hai cái hại: hoặc câu hoá thọt, hoặc nghĩa sẽ tối.

Câu thọt:

(10) Sự tiến bộ của kĩ thuật làm cho sự đấu tranh của các giai cấp tại những quốc gia tiên tiến giảm đi.

Sự tranh đấu là chủ ngữ, tổ hợp giữa các giai cấp tại những quốc gia tiên tiến thêm nghĩa cho tranh đấu, giảm đi là động từ dùng làm thuật ngữ hay động ngữ[20].

Chủ ngữ và tổ hợp thêm nghĩa cho nó gồm 12 tiếng, động từ gồm 2 tiếng, đọc lên thấy một bên dài một bên ngắn, nên ta gọi là thọt.

Muốn cho hết thọt, chúng ta có thể đảo động từ lên sau tiếng giai cấp:

Tiến bộ của kĩ thuật làm cho sự đấu tranh giữa các giai cấp giảm đi tại những quốc gia tiên tiến.

Đảo như vậy, không có gì là ép mà nghĩa không thay đổi mấy.

Câu trên tuy vậy mà còn nghe được, câu dưới đây mới thật là chướng tai:

(11) Từ khi cha tôi bị quân giặc bạo tàn chỉ gieo rắc sự kinh khủng trên mỗi bước đường của chúng giết…

Vì động từ giết chỉ gồm mỗi một tiếng, lại là một tiếng trắc, không ngân, cụt ngủn, còn chủ ngữ và tổ hợp bổ túc cho nó lại quá dài (16) tiếng.

Có người đề nghị đảo tiếng giết lên như sau:

Từ khi cha tôi bị giết bởi quân giặc bạo tàn chỉ gieo rắc sự kinh khủng trên mỗi bước đường của chúng…

Lối phô diễn đó (bị giết bởi) của Pháp, tiện thì tiện thật, nhưng theo ý của chúng tôi, nghe còn lạ tai, nên chúng tôi muốn cắt câu đó ra làm hai:

Quân giặc bạo tàn đó đi đâu cũng gieo rắc sự kinh khủng. Từ khi cha tôi bị chúng giết…

Cũng để câu khỏi thọt, một tác giả đã đảo động từ, cho nó đứng sát chủ ngữ, còn tổ hợp thêm nghĩa cho chủ ngữ thì đưa xuống cuối, vì nó dài nhất:

(12) Nhắc lại là thừa những lí lẽ mà nhiều chánh khách Pháp và vài cơ quan ngôn luận Pháp đã đưa ra để chứng tỏ rằng chiến tranh Đông Dương là nguồn gốc của mọi khó khăn về kinh tế, tài chánh, xã hội và ngoại giao mà Pháp phải chịu từ tám năm nay.

Nhắc lại là chủ ngữ; những lí lẽ mà… tám năm nay là tổ hợp thêm nghĩa cho nhắc lại; là thừa là động từ.

Nếu theo luật liên tục, không dùng cách đảo như trên thì phải viết: Nhắc lại những lí lẽ… tám năm nay là thừa; câu sẽ thọt và nghe không được.

Chúng tôi nghĩ lối đảo đó cũng táo bạo, chỉ nên coi là một thí nghiệm thôi. Nếu cắt câu đó làm hai thì xuôi tai hơn:

Nhiều chánh khách Pháp và vài cơ quan ngôn luận Pháp đã đưa ra nhiều lí lẽ để chứng tỏ rằng chiến tranh Đông Dương là nguồn gốc của mọi khó khăn về kinh tế, tài chánh, xã hội và ngoại giao mà Pháp phải chịu từ tám năm nay[21].

Hoặc gọn hơn:

Chúng tôi nghĩ không cần phải nhắc lại những lí lẽ mà nhiều chánh khách Pháp… tám năm nay.

Khó nghe nhất là hai câu dưới đây:

(13) Sự phân biệt trong cuốn “Nguyên tắc” giữa định luật liên quan đến sản xuất và định luật liên quan đến phân phối rất dở.

(14) Người ta giả định rằng ích lợi biên tế của tiền tệ không thay đổi, bất luận số lượng sản phẩm mà cá nhân hay tập thể được nghiên cứu mua.

Tôi nhớ rằng tác giả hai câu đó đã cẩu thả dịch từng chữ một câu ngoại ngữ mà chẳng chịu tìm hiểu ý nghĩa rồi diễn bằng tiếng Việt.

Câu tối nghĩa:

Ví dụ:

(15) Nhiều thanh niên nam nữ Pháp in truyền đơn cho nghĩa quân Algérie bị bắt!

Chính là thanh niên nam nữ Pháp bị bắt, nhưng mới đọc qua, ta tưởng là nghĩa quân Algérie bị bắt. Chúng tôi đề nghị sửa lại như sau:

Nhiều thanh niên nam nữ Pháp bị bắt vì in truyền đơn cho nghĩa quân Algérie.

Nghĩa không thay đổi mà động từ đứng sát ngay chủ ngữ.

Câu dưới đây còn tối nghĩa hơn nữa:

(16) Điều tra về sự bán chợ đen đã bị cấm chỉ.

Sự điều tra cũng như sự bán chợ đen đều bị cấm chỉ, vậy thì sự nào bị cấm chỉ?

Nên sửa lại: Đã có lệnh cấm điều tra về chợ đen.

Tóm lại giữa chủ ngữ và động từ, nếu ta muốn xen vô một tổ hợp để thêm nghĩa cho chủ ngữ thì nên xem câu của ta có thọt hoặc tối nghĩa không, nếu có thể thì phải tìm cách đảo động từ lên cho đứng gần chủ ngữ (thí dụ 12) hoặc ngắt câu ra làm hai (thí dụ 13, 14) hoặc nếu cần thì đổi hẳn cách phô diễn (thí dụ 16).

4. Trường hợp một động từ và một bổ từ (complément):

Một động từ thường có nhiều bổ từ (chính, thứ): bổ từ không gian, bổ từ thời gian, hình dung…

Nếu giữa những bổ từ đó ta xen vào một tổ hợp nào để thêm nghĩa cho một bổ từ thì ta nên coi chừng: câu có thể mắc những lỗi như trong trường hợp trên, nghĩa là hoặc thọt, hoặc tối nghĩa.

Ví dụ (17):

Ông Xuân đã đánh thằng con ngỗ nghịch trốn học và ăn cắp tiền của bạn bè ấy năm roi.

Động từ đánh có hai bổ từ: thằng con và năm roi. Sau bổ từ chính (thằng con), tác giả đã thêm tổ hợp ngỗ nghịch đã trốn học và ăn cắp tiền của bạn bè để hình dung thằng con, thành thử bổ từ thứ (năm roi) đứng trơ vơ ở cuối câu mà câu hoá ra thọt.

Cách sửa câu này cũng như cách sửa câu (15) ở trường hợp trên:

Ông Xuân đã đánh thằng con ngỗ nghịch ấy năm roi vì nó nghịch đã trốn học và ăn cắp tiền của bạn bè.

Câu dưới đây mắc lỗi nặng hơn vì khó hiểu:

(18) Chúng ta phải lo giúp học phí cho con cái chiến sĩ đã hi sinh cho chúng ta hưởng tự do (…) để lập thân cho con cái họ.

Mới đọc qua, chúng tôi tưởng chúng ta hưởng tự do để lập thân cho con cái họ, như vậy vô nghĩa. Nên sửa lại:

Để đáp ơn các chiến sĩ đã hi sinh cho chúng ta hưởng tự do, chúng ta nên giúp nhà ở cho gia đình con cái họ để chúng có phương tiện học tập.

Như vậy, cũng vẫn còn lúng túng. Chúng tôi nghĩ có thể bỏ tổ hợp “để chúng có phương tiện học tập” mà nghĩa vẫn không đổi.

Có khi chỉ cần khéo sắp đặt lại ý trong câu mà tránh được lỗi bổ từ xa động từ quá. Chẳng hạn đáng lẽ viết:

(19) Còn đằng này, mấy chúa ngục không hiểu tiếng Việt, nào có biết ất giáp gì, họ tưởng rằng ban đêm cả thảy im phăng phắc để nghe một anh nói chuyện lột da ếch xào măng như thế nào, hay nói chuyện Tôn Hành Giả phò Đường Tăng đi thỉnh kinh, đó là những buổi huấn luyện chính trị nên họ chướng mắt lắm.

thì nên viết:

Còn đằng này, mấy chúa ngục không hiểu tiếng Việt nào có biết ất giáp gì, thấy ban đêm cả thảy đều im phăng phắt để nghe một anh nói chuyện lột da ếch xào măng như thế nào, hay kể chuyện Tôn Hành Giả phò Đường Tăng đi thỉnh kinh ra sao thì tưởng đó là những buổi huấn luyện chính trị nên họ chướng mắt lắm.

Chúng tôi đã thêm hai tiếng ra sao ở sau những tiếng thỉnh kinh cho cân xứng với vế trên (…xào măng như thế nào), chúng tôi lại thấy đó là không được chuốt, nên muốn đề nghị sửa thêm:

…thì tưởng rằng chúng tôi (tức bọn tội nhân) huấn luyện chính trị cho nhau, nên…

(20) Cho nên nghe những lời tuyên bố cao thượng của quan Toàn quyền sẽ thi hành chính sách rộng rãi, người bản xứ biết chắc đó là mánh khoé lừa bịp.

Danh từ “lời tuyên bố” có tới ba tổ hợp thêm nghĩa cho nó: 1. cao thượng – 2. của quan Toàn quyền – 3. tuyên bố rằng: sẽ thi hành chính sách rộng rãi.

Ba tổ hợp đó đều phải đứng sau “lời tuyên bố” sắp như trên. Vì tổ hợp “sẽ thi hành chính sách rộng rãi” đứng xa tiếng “tuyên bố” quá, chúng tôi muốn đề nghị đảo từ tổ “cao thượng” cho nó xuống dưới và sắp lại như vầy:

Cho nên nghe quan Toàn quyền tuyên bố sẽ thi hành một chính sách rộng rãi, cao thượng,  người bản xứ biết chắc đó chỉ là những mánh khoé lừa bịp.

Tôi nghĩ “lời tuyên bố cao thượng” hay “chính sách cao thượng” thì nghĩa ở đây cũng không khác nhau bao nhiêu; mà sửa như trên bớt được tiếng lời, câu văn nhẹ đi được nhiều.

Sau cùng chúng tôi xin giới thiệu một cách đảo ngữ mới mẻ đang được phổ biến.

Một nhà báo viết:

(21) Trong cuộc hội họp, sẽ có mặt để trình bày ý kiến, các nhà triết học và xã hội học danh tiếng từ tả sang hữu, như Henri Defebre, Maurice Merleau Ponty, Georges Gurvith.

Lặp lại thứ tự theo phép thuận diễn trong ngữ pháp tiếng Việt, thì câu đó phải viết như sau:

Trong cuộc hội họp, các nhà triết học và xã hội học… Georges Gurvith sẽ gặp nhau để trình bày ý kiến.

Chúng ta nhận thấy tác giả đã đưa bổ từ mục đích: để trình bày ý kiến lên trên, sát ngay động từ sẽ có mặt cho câu khỏi thọt, và muốn vậy tác giả đã đảo chủ ngữ các nhà triết học… Georges Gurvith xuống sau, vì nó dài hơn cả.

Lối đảo ngữ đó nghe được mà lại rất tiện trong một câu để liệt kê và mấy năm nay ta thường thấy nhiều người viết: sẽ có mặt những vị này, vị này, sẽ vắng mặt vị này, vị này, đã vắng mặt những vị này, vị này…

Vậy do luật liên tục trong ngôn ngữ, ta muốn thấy những tiếng chỉ định (như này, nọ, kia, ấy…) đứng sát danh từ, những tiếng bổ túc đứng sát tiếng được bổ túc và động từ đứng sát chủ ngữ, cho nên mỗi khi phải xen một tổ hợp nào vào giữa thì ta phải xét xem câu có hoá thọt hoặc tối nghĩa không, nếu có thì phải dùng phép đảo ngữ, hoặc thêm bớt một vài tiếng, cùng lắm thì phải cắt câu ra làm hai hoặc thay đổi hẳn lối cấu tạo câu.

Công việc sửa văn đó đôi khi rất mất công; đúng như lời một ông bạn chúng tôi nói, là phải “vật lộn với chữ” mà trong cuộc vật lộn đó thế của ta rất yếu, vì chúng ta phải theo đúng qui tắc của ngữ pháp, nghĩa là ta không được tự do khi sử dụng chiến thuật, thành thử ta phải tìm cách xoay xở, tránh mặt này, đỡ mặt khác, mà không phải lúc nào cũng thanh công. Nhưng cuộc “vật lộn” nào mà không có chỗ hào hứng.

B. TÁCH RA VÀ GOM LẠI

Phần trên, chúng ta đã thấy, do luật liên tục, phải gom lại những tiếng hoặc tổ hợp có liên hệ mật thiết với nhau. Phần này chúng ta sẽ xét một qui kết ngược lại của luật đó: phải tách ra những tiếng, tổ hợp hoặc những ý không có liên lạc mật thiết với nhau, nếu không người đọc sẽ tường rằng câu văn đi suốt một hơi. Như vậy sẽ hiểu lầm ý tưởng của ta.

Chúng tôi[22] đã gom được hơn một chục ví dụ, phân loại thành ba trường hợp:

* Trường hợp các phó từ (auxiliare du mot)

* Trường hợp các hình dung từ (qualificatif)

* Trường hợp các quan hệ từ (conjonctif)

(về ba trường hợp này nên xem chương Từ công cụ)[23].

5. Trường hợp các phó từ:

Các phó từ như chỉ, sẽ, đã, đang, không… tác dụng vào tất cả các động từ đứng liền sau nó.

Ví dụ:

a. Thằng Xuân không được việc gì cả, suốt ngày chỉ ăn ngủ và nói chuyện phiếm.

b. Dân tộc chúng ta đã hi sinh xương máu, đánh đuổi quân thù, giành lại độc lập.

Gần đây bắt chước phương Tây, nhiều người viết: Dân tộc ta đã, đang và sẽ hi sinh xương máu, đánh đuổi quân thù, giành lại độc lập.

c. Anh ấy là còn mệt, không tính toán, suy nghĩ gì được cả.

Trong ba câu đó, ta không cần lặp lại tiếng chỉ, đã, không mà người đọc cũng hiểu rằng “thằng Xuân chỉ ăn, chỉ ngủ… chỉ nói chuyện phiếm”. “Dân tộc ta đã hi sinh xương máu, đã đánh đuổi quân thù, đã giành lại độc lập”, “Anh ấy không tính toán, không suy nghĩ gì được cả”.

Như vậy là nhờ phép liên tục trong ngôn ngữ, những phó từ chỉ, đã, không có tác dụng tới tất cả những động từ đứng sau chúng.

Vì lẽ đó, khi nào nó chỉ tác dụng tới mỗi một động từ kế nó thôi thì ta phải tìm cách diễn sao cho độc giả khỏi bỡ ngỡ hoặc hiểu lầm.

Ví dụ:

(20) Kẻ mơ mộng hão lúc nào cũng như đi trên mây, sống trong một thế giới khác, không ham muốn cái gì, làm việc cho đủ sống.

(21) Hạng người đó không dám ganh đua, rút lui trước khi thử sức rồi trốn vào thế giới mộng ảo để tìm sự yên ổn.

Hai câu đó không tối nghĩa, nhưng đọc câu trên tới tiếng làm việc, câu dưới tới tiếng rút lui, tôi bỡ ngỡ, vì có xu hướng tự nhiên muốn cho tiếng “không” tác dụng tới cả động từ làm việc (câu 20) và động từ rút lui (câu 21).

Muốn cho người đọc thấy rõ ngay rằng tiếng “không” chỉ tác dụng tới động từ ham muốn và ganh đua thôi thì chúng ta có thể dùng một trong hai cách dưới đây:

a. Thêm một phó từ hoặc một quan hệ từ ở trước động từ thứ nhì làm việc, rút lui, chẳng hạn:

Kẻ mơ mộng hão lúc nào cũng như đi trên mây, sống trong một thế giới khác, không ham muốn cái gì, chỉ làm việc cho đủ sống.

Hạng người đó không dám ganh đua, mà rút lui trước lúc thử sức rồi trốn vào thế giới mông ảo để tìm sự yên ổn.

b. Đảo tổ hợp gồm tiếng không và động từ đứng kế nó xuống cuối câu:

Kẻ mơ mộng hão lúc nào cũng như đi trên mây, sống trong một thế giới khác, làm việc cho đủ sống, không ham muốn cái gì.

Hai ví dụ trên có thể không cần phải sửa, còn câu dưới đây nếu không sửa thì không ai hiểu ta muốn nói gì:

(22) Nhà này không rộng, đẹp và sáng.

Nên thêm tiếng nhưng sau tiếng rộng để hạn chế tác dụng của tiếng không.

6. Trường hợp các hình dung từ[24].

Một số hình dung từ hơi, quá, rất cũng dễ gây hiểu lầm nếu ta không định rõ tác dụng của nó.

Ví dụ:

(23) Anh Thu làm việc hơi siêng năng, mau mắn.

Anh Thu làm việc rất siêng năng, mau mắn.

Anh Tí quá tham lam, nông nổi.

Viết như vậy thì do luật liên tục, chúng ta hiểu rằng: hơi siêng năng và hơi mau mắn; rất siêng năng và rất mau mắn; quá tham lam và quá nông nỗi.

Nếu ta muốn hạn chế tác dụng của những tiếng hơi, rất, quá thì có thể dùng hai cách đã trình bày trong điều trên.

Anh Thu làm việc hơi siêng năng mà mau mắn.

hoặc:

Anh Thu làm việc mau mắn và hơi siêng năng.

Nhưng còn trường hợp:

Anh thu làm việc hơi siêng năng và mau mắn.

thì chúng ta nên hiểu ra sao? Tiếng hơi đó có tác dụng tới tiếng mau mắn không? Từ trước chúng tôi chưa thấy sách ngữ pháp nào giảng về điều đó cả. Theo chúng tôi, chúng ta nên phân biệt như sau:

- hơi siêng năng, mau mắn: hơi có tác dụng tới cả siêng năng và mau mắn.

- hơi siêng năng mà mau mắn: hơi chỉ có tác dụng tới siêng năng thôi (xem chương Từ công cụ).

7. Trường hợp các quan hệ từ:

Về các quan hệ từ, chúng tôi cũng thấy nhiều khi cần phải qui định cho ngôn ngữ thêm phần tinh xác.

Ta có thể dùng một quan hệ từ để nối hai, ba bổ từ với một danh từ, mà không cần phải lặp lại quan hệ từ đó trước mỗi bổ từ, chẳng hạn:

(24) Ai trông thấy cũng ngại cho họ và gia đình họ (ngại cho họ và cho gia đình họ).

Tôi nói chuyện với Xuân và Giáp (nói chuyện với Xuân và với Giáp).

Chúng ta bàn về phương pháp lãnh đạo, cách chỉ huy và cách gây thiện cảm với người dưới (bàn về phương pháp lãnh đạo, về cách chỉ huy, về cách gây thiện cảm…)

Về điểm đó chúng ta không còn nghi ngờ gì nữa, mọi người đều cho rằng lặp lại những quan hệ từ cho, với, về là vô ích, nghĩa là ta có thể gom các bổ từ lại mà chẳng cần phải tách ra, bắt mỗi bổ từ phải có một quan hệ từ.

Nhưng khi có hai động từ có chung một bổ từ mà một động từ cần có quan hệ từ, một động từ không cần có quan hệ từ; hoặc cả hai đều cần có quan hệ từ, nhưng mỗi động từ phải đi với một quan hệ từ riêng biệt thì giải quyết ra sao, tách ra hay gom lại?

Ví dụ:

(25) Phong trào Cộng hoà bình dân không từ chối sự hiệp tác và sự ủng hộ với ông Pinay[25].

Ta nói ủng hộ ai (không cần quan hệ từ giữa động từ ủng hộ và bổ từ ai) và hiệp tác với ai (cần quan hệ từ với). Viết như trên: ủng hộ với, tất nhiên là không xuôi.

Nhưng có nên tách ra mà viết như người Pháp không?

Phong trào Cộng hoà bình dân không từ chối sự ủng hộ ông Pinay và sự hiệp tác với ông.

Điểm đó trước đây chúng tôi đã đem ra bàn trong một tạp chí và vài độc giả đã viết thư riêng góp ý kiến với chúng tôi, cho rằng tách ra như trên chỉ thêm rườm, có thể gom lại mà viết:

Phong trào Cộng hoà bình dân không từ chối sự ủng hộ và sự hiệp tác với ông Pinay.

Chúng tôi đồng ý như vậy, nhưng nếu cần phải đặt động từ ủng hộ xuống dưới, động từ hiệp tác lên trên, thì nên viết sao?

(26) Phong trào Cộng hoà bình dân không từ chối sự hiệp tác và sự ủng hộ ông Pinay (bỏ quan hệ từ với)

Phong trào Cộng hoà bình dân không từ chối sự hiệp tác với và[26] sự ủng hộ với ông Pinay.

Giữ qua hệ từ với nghe không êm.

Rồi lại còn trường hợp mỗi động từ có một quan hệ từ riêng, chẳng hạn bàn luận về, nhắc tới thì ta phải viết ra sao?

(27) Tôi không muốn bàn luận và nhắc tới vấn đề đó (bỏ quan hệ từ của động từ đứng trước).

Hay: Tôi không muốn bàn luận về[27] và nhắc tới vấn đề đó (giữ cả hai).

Theo thiển kiến thì lối sau cùng (giữ cả hai quan hệ từ) là hợp lí hơn cả, mà như vậy thì trong ví dụ (26)[28] cũng nên theo lối diễn thứ nhì, nghĩa là giữ quan hệ từ với của động từ hiệp tác. Chỉ bất tiện là lời văn sẽ hoá nặng; cho nên chúng tôi ưa dùng lối thứ nhất (bỏ bớt quan hệ từ của động từ đứng trước).

Một trường hợp nữa không thuộc về quan hệ từ nhưng cũng giống trường hợp trên, cũng làm cho chúng ta phân vân, cho nên cũng xin ghi thêm vào đây:

Văn hoá dân tộc này cao hơn dân tộc nọ.

Viết như vậy có được không?

(28) Ta không nói:

Áo anh đẹp hơn tôi.

Nhà anh cao hơn tôi.

Mà phải nói:

Áo anh đẹp hơn áo tôi.

Nhà anh cao hơn nhà tôi.

Nghĩa là phải tách ra: so sánh áo với áo, không thể so sánh áo với người được.

Vậy thì có lẽ cũng nên nói:

Văn hoá dân tộc này cao hơn văn hóa dân tộc nọ hoặc nếu ngại rườm thì nói về văn hóa, dân tộc này cao hơn dân tộc nọ.

Trong những ví dụ (24) tới ví dụ (28)[29], dù viết sao thì lời văn cũng sáng sủa, có qui định là để cho ngôn ngữ được nhất trí mà thôi. Trái lại, trong ví dụ dưới đây, nếu không qui định thì mỗi người có thể hiểu một cách.

(29) Tôi xin kể câu chuyện của Xuân và Phúc.

Câu đó, chúng tôi hiểu là chỉ có một câu chuyện chung của Xuân nhưng biết đâu chẳng có người hiểu là có hai câu chuyện: một của Xuân một của Phúc. Vậy ta có nên qui định rõ như sau không? Nếu là một câu chuyện chung thì viết như trên, nếu là hai câu chuyện thì phải tách ra mà viết: Tôi xin kể câu chuyện của Xuân và câu chuyện của Phúc. Nghĩa là phải lặp lại ba tiếng câu chuyện của. Nếu chỉ nói một lần thôi thì có được không?

Tôi xin kể câu chuyện của Xuân và của Phúc.

nghĩa có khác gì câu: Tôi xin kể câu chuyện của Xuân và Phúc không?

Câu này nữa cũng có thể gây hiểu lầm:

(30) Thảo luận về vấn đề thanh toán tàn dư chế độ cũ và toà án cách mạng.

Có thanh toán cả toà án cách mạng không? Nếu có thì viết như vậy được, nếu không thì phải tách ra:

Thảo luận về vấn đề thanh toán tàn dư chế độ cũ và vấn đề toà án cách mạng.

hoặc:

Thảo luận về vấn đề thanh toán tàn dư chế độ cũ và tổ chức lại toà án cách mạng.

Như vậy khỏi phải lập lại tiếng vấn đề mà câu rõ nghĩa hơn.

Đặc biệt là câu:

(31) Tôi muốn mua một khu vườn và một biệt thự xinh xinh.

Mới đọc ai cũng cho là rất rõ, nhưng phân tích ra thì lại rất mơ hồ. Vì ta không hiểu tác giả muốn mua một khu vườn xinh xinh và một biệt thự cũng xinh xinh hay chỉ cần một biệt thự xinh xinh trong một khu vườn nào đó?

Theo chúng tôi, viết như trên thì nên hiểu là cả khu vườn lẫn biệt thự đều xinh xinh. Muốn nói chỉ có biệt thự là cần phải xinh xinh thì nên tách ra mà viết:

Tôi muốn mua một biệt thự xinh xinh chung quanh có vườn.

CHƯƠNG III

ĐẶT SAI VỊ TRÍ

Tiếng Việt cũng như Hoa ngữ không có phần từ pháp (morphologie). Một tiếng dùng làm danh từ hay động từ thì mặt chữ vẫn không thay đổi: cây viết, viết sách; cái cuốc, cuốc đất, vì vậy chỉ cần thay đổi vị trí một từ mà thay đổi luôn cả từ vụ của nó.

Tôi đánh nó (Tôi là chủ ngữ, nó là bổ ngữ)

Nó đánh tôi (Tôi là bổ ngữ, nó là chủ ngữ)

Anh ngữ, Pháp ngữ trái lại, hễ thay đổi một loại từ vụ thì thường thay đổi luôn cả ngữ thể[30].

(danh từ)            (động từ)[31]

Je le frappe  (je là chủ ngữ; le là bổ ngữ)

Il me frappe     (me là bổ ngữ; il là chủ ngữ)

The writing (danh từ)              To write (động từ)

I hit him                       (I là chủ ngữ; him là bổ ngữ)

He hits me                   (me là bổ ngữ; he là chủ ngữ)

Vì vậy, khi đọc một trang Anh ngữ, Pháp ngữ, chỉ trông mặt chữ, ta cũng biết được một tiếng nào thuộc vào từ loại nào, có từ vụ gì trong câu. Còn tiếng Việt và tiếng Hán muốn biết từ loại hoặc từ vụ của một từ, nhiều khi phải xét vị trí của nó trong câu.

Vị trí của các từ trong câu quan trọng như vậy nên khi viết mà đặt sai vị trí của mỗi từ thì câu sẽ hoá ra vô nghĩa. Như chương đầu chúng tôi đã nói, luật liên tục gần như chi phối cả ngôn ngữ của chúng ta, nên khi định vị trí mỗi từ ta không nên quên luật đó. Những lỗi đặt sai vị trí thường là những lỗi thiếu liên tục; do đó, một số vị trí trong chương này có thể đặt vào chương trên.

*

1. Vị trí của chủ ngữ và động từ:

Trong văn nhất là trong thơ, khi muốn làm nổi bật một ý nào lên, hoặc muốn giữ niêm luật, muốn tạo được nhạc, ta có thể dùng phép đảo ngữ, cho chủ ngữ đứng sau động từ. Chẳng hạn:

Đau đớn thay phận đàn bà!

Sè sè nấm đất bên đàng,

Dàu dàu ngọn cỏ nửa vàng nửa xanh.

Nguyễn Du trong những câu đó cho chủ ngữ phận đàn bà, nấm đất, ngọn cỏ đứng sau động từ đau đớn, sè sè, dàu dàu là để làm nổi bật những động từ đó lên, mà ý hoá mạnh hơn, nét hoá sắc hơn.

Vũ Hoàng Chương trong bài Nhớ Hà Nội dưới đây cũng đã khéo dùng phép đảo ngữ để làm nổi bật động từ vọng về, mà đồng thời tạo được một sự nhất khí trong cả bài thơ:

(1) Ai có nghe chăng tự Kiếm hồ

(2) Vọng về trong mấy dãy phi lô

(3) Tiếng muôn trùng sóng đang gào thét,

(4) Đòi trả huy hoàng cho cố đô?

Bỏ sự bó buộc của niêm luật đi, ta cứ tưởng tượng nếu đặt câu (3) trước câu (2) sẽ cho chủ ngữ đứng trước động từ thì bài thơ làm gì còn tính chất nhất khí nữa; hoặc lại đặt cả hai câu cuối lên trước câu (2) thì tuy cái nhất khí của hai câu đó còn đấy nhưng bài thơ như đuối hơi, sẽ hỏng.

Dùng phép đảo ngữ như vậy là một nghệ thuật mà người cầm bút nào cũng nên luyện.

Nhưng khi chúng ta có những lí do chính đáng, nhất là khi chúng ta không muốn làm văn, chỉ cốt phô diễn ý tưởng cho sáng[32] và gọn thì không nên đặt động từ lên trước chủ ngữ.

Câu dưới đây làm cho chúng tôi hơi bỡ ngỡ:

(1) Cái thực tại mà kinh nghiệm của ta nắm được và trên đó căn cứ và vận chuyển hoạt động của ta, có tính cách khách quan.

Bỡ ngỡ vì đọc lần đầu chúng tôi tưởng hoạt động là bổ ngữ của vận chuyển, phải đọc kĩ lại mới thấy nó là bổ ngữ[33]. Tôi ngờ rằng tác giả đã dịch đúng từng tiếng trong một câu Pháp văn hoặc Anh văn. Chúng tôi đã thấy nhiều người dùng lối phô diễn đó của Anh, Pháp, vì nó có chỗ tiện lợi: ta gom được nhiều ý vào trong một câu, nhờ vậy tư tưởng được sắp đặt chặt chẽ hơn. Mới đầu nghe không quen tai, nhưng lâu rồi sẽ không thấy chướng, nhất là khi động từ không có một bổ ngữ (complément d’objet). Chẳng hạn câu trên, nếu ta viết:

…trên đó căn cứ hoạt động của ta

thì ta thấy xuôi tai hơn là viết:

…trên đó vận chuyển hoạt động của ta.

Vì ta không nói “căn cứ cái gì”, mà nói “vận chuyển cái gì?”.
“Căn cứ” không có bổ ngữ (bổ từ), “vận chuyển” có bổ từ, do đó, ta không thể lầm được rằng hoạt động là bổ ngữ đối tượng của căn cứ, mà có thể lầm được rằng nó là bổ ngữ (bổ từ) của vận chuyển.

Nhưng câu dưới đây thì ta không có lí do gì để dùng phép đảo ngữ cả:

(2) Như chim bị tên, thấy khởi sắc lại bất cứ dưới hình thức nào một quan niệm tương tự, xã hội dân chủ vùng lên phản đối.

Đặt “một quan niệm tương tự” lên trước “khởi sắc lại”, câu được cái lợi là xuôi hơn mà ý nghĩa không hề thay đổi.

2. Vị trí của động từ và bổ từ:

Ngữ pháp tiếng Việt hơi dễ dãi về vị trí của động từ mà nghiêm khắc về vị trí của bổ ngữ (d’ojet). Ngay trong thơ, chúng tôi cũng ít thấy bổ ngữ đứng trước động từ (trường hợp dùng chủ đề thì khác, nhưng trường hợp này chúng tôi không cho là trường hợp đảo ngữ). Vì vậy chúng tôi thấy chướng tai khi đọc câu sau này:

(3) Sẽ ban hành lệnh nhập ngũ; cả con cái các yếu nhân cũng không phân biệt.

Tại sao lại mang bổ từ “con cái các yếu nhân” lên trên động từ “phân biệt”? Viết như vầy có xuôi hơn không:

Sẽ ban hành lệnh nhập ngũ; sẽ không phân biệt ai cả, dù là con cái các yếu nhân.

Hoặc:

Lệnh nhập ngũ sắp ban hành sẽ không phân biệt một người nào, dù là con cái các yếu nhân.

Trường hợp câu dưới đây có phần tế nhị hơn:

(4) Song đồng thời tư tưởng mới và tri thức khoa học cũng truyền bá mỗi ngày một rộng; lại thêm phong trào duy tân đương từ thành thị tràn về nông thôn mà các phần tử thanh niên ở miền quê đã thấy ở nhiều nơi tiếp ứng, vậy ta có thể mong rằng phạm vi hoạt động của các phương thuật thu nhỏ lại dần, rồi hẳn có ngày không xa bọn phương sĩ sẽ khó sinh nhai lắm.

Mới đầu chúng tôi cho rằng động từ đã thấy đảo xuống sau bổ từ thanh niên. Nhưng nhớ lại tác giả câu đó là một nhà biên khảo, tôi ngờ rằng nhận xét của tôi sai: các phần tử thanh niên không phải là chủ ngữ mà là chủ đề[34]. Như vậy động từ đã thấy không cần có bổ ngữ, nghĩa là cách cấu tạo câu đó y như cách cấu tạo câu:

Sách đó, tôi mới mua ở nhà sách Khai Trí.

Hoặc câu:

Thì con người ấy, ai cần làm chi. (Nguyễn Du)

Sách và con người đưa lên đầu câu làm chủ đề cho cả câu, và khi đọc, ta chú ý ngay tới những từ đó.

Nếu đó quả là dụng ý của tác giả câu (4) thì theo chúng tôi, nên thêm dấu phảy ở sau: các phần tử thanh niên ở miền quê, cũng như cần có dầu phảy ở sau sách đó, con người ấy.

Trái lại, nếu đó không phải là dụng ý của tác giả thì viết như vầy xuôi hơn:

…mà ở miền quê, đã thấy các phần tử thanh niên nhiều nơi tiếp ứng. Vậy ta có thể…

3. Vị trí của hình dung từ[35]:

Những hình dung từ, có nhiệm vụ miêu tả tính chất của các sự trạng, tức thêm nghĩa cho động từ, có thể đứng trước hoặc sau những tiếng này. Tuy nhiên do thói quen, ta thường cho nó đứng sau.

Ví dụ:

(5) Việc khai thác kinh tế của thực dân ít nhiều phá vỡ những cơ sở sản xuất lạc hậu.

Câu trên nghe không được xuôi, ít nhiều nên đặt sau phá vỡ:

Việc khai thác kinh tế của thực dân phá vỡ ít nhiều những cơ sở sản xuất lạc hậu.

Có tiếng những trước tiếng cơ sở, nên ta không ngại độc giả hiểu lầm rằng ít nhiều đi với cơ sở.

Tuy nhiên, nếu sửa lại như vầy:

Việc khai thác kinh tế của thực dân, không nhiều thì ít đã phá vỡ những cơ sở sản xuất lạc hậu.

thì tổ hợp “không nhiều thì ít” có thể đặt trước động từ phá vỡ được.

Trong ví dụ dưới đây, hình dung từ rất nhiều đặt đúng vị trí nhưng lại gây một sự hiểu lầm:

(6) Không phân biệt những điều kiện chính và phụ sẽ làm lệch lạc rất nhiều vấn đề đó.

Rất nhiều đứng sau làm lệch lạc là phải chỗ; nhưng nó cũng đứng trước vấn đề, nên ta có thể hiểu rằng nó đi với vấn đề mà ở đây ta lại không thêm tiếng những hoặc cái trước vấn đề để tránh sự hiểu lầm đó được (coi ví dụ trên: phá vỡ ít nhiều những cơ sở sản xuất), cho nên chúng ta nghĩ chỉ có cách là đưa rất nhiều xuống cuối câu:

Không phân biệt những điều kiện chính và phụ sẽ làm lệch lạc vấn đề đó rất nhiều.

4. Vị trí của phó từ “không”:

Phó từ không ai cũng tưởng là dễ dàng, mà lạ thay, nhiều khi lại dùng sai. Nó đứng trước động từ mà nó phủ định một sự trạng nào đó:

Tôi không ưa loại hoa đó.

Nhà đó không sáng sủa.

Bây giờ chúng ta thử xét câu này:

(7) Con người không ở đời chỉ để lao động và lao động.

Ta xem không đi với động từ nào? Rõ ràng là theo nghĩa nó không đi với động từ ở đời, vì như vậy vô nghĩa; nó đi với tất cả tổ hợp đứng sau nó chăng: ở đời chỉ để lao động và lao động, nhưng “không ở đời chỉ để lao động và lao động” thì ở đời chỉ để làm cái gì? Cũng khó hiểu nữa. Tôi tưởng tác giả muốn nói:

Con người ở đời không phải lao động chỉ để lao động.

nghĩa là ở đời, chúng ta làm việc không phải chỉ để làm việc mà để đạt một vài mục đích nào khác nữa, chẳng hạn để thoả mãn các nhu cầu của ta, để giúp nhà, giúp nước.

Vậy phó từ không phải đứng sau tiếng ở đời và trước tiếng lao động. Chúng tôi đã thêm tiếng (phải, không phải) cho hợp với cách nói của mọi người.

Lại như câu này nữa:

(8) Thoả hiệp chung bao gồm không những chỉ có luân lí, thần học, tín điều, mà còn chỉ định cả cơ cầu xã hội Hồi giáo nữa.

Ba tiếng không những chỉ đó đặt sai vị trí.

Ta nói:

Thằng Tri không những làm biếng mà còn mất dạy. .

Hoặc:

Thoả hiệp chung bao gồm không những vấn đề chính trị mà còn cả vấn đề kinh tế nữa.

Ta thấy không những luôn luôn có hai tổ hợp cân đối nhau. Câu (8) thiếu sự cân đối đó.

Động từ (bao gồm) + không những + bổ từ (luân lí, thần học, tín điều) + động từ (chỉ định) + bổ từ (cơ cấu xã hội Hồi giáo).

Nghĩa là đáng lẽ đặt cả hai động từ (bao gồm và chỉ định) ở sau không những thì tác giả đặt một ở trước một ở sau. Cho nên phải sửa lại như sau:

Thoả hiệp chung không những bao gồm luân lí, thần học, tín điều mà còn chỉ định cả cơ cấu xã hội Hồi giáo nữa.

Tổ hợp từ nếu không phải mà có lẽ ta mượn và dịch của Pháp, cũng thường dùng sai. Nó có ý nghĩa hạn chế: nếu không phải như vậy thì như vầy (chứ không chắc đã luôn luôn như vầy); dùng nó thì phải có hai tổ hợp đối nhau.

Ví dụ:

Gốc hồng này héo, nếu không phải tại thiếu nước thì tại có sâu.

Tại thiếu nước và tại có sâu là hai tổ hợp đối nhau, cả hai đều đứng sau nếu không phải.

Thằng bé này xanh xao, nếu không phải là thiếu ăn thì (là) có bệnh.

Thiếu ăn và có bệnh đối nhau và đều đứng sau nếu không phải.

Nhận xét như vậy rồi, ta sẽ tìm được lỗi trong câu dưới đây:

Dưới mỗi bài đều có một thư mục rất tốt chứng tỏ thiện ý của tác giả muốn thúc đẩy, nếu không phải là khoa học tiến lên thì cũng làm cho trình độ văn hóa độc giả tăng cao.

Thúc đẩy khoa học tiến lên là một tổ hợp đối nhau với làm cho trình độ văn hóa độc giả tăng cao: cả hai đều phải đứng sau nếu không phải là. Không hiểu tại sao tác giả đã tách thúc đẩy ra cho nó đứng trước nếu không phải là, lỗi ở đó. Phải sửa lại:

Dưới mỗi bài đều có một thư mục rất đầy đủ chứng tỏ thiện ý của tác giả nếu không phải là muốn thúc đẩy khoa học tiến lên thì cũng làm cho trình độ văn hóa độc giả tăng cao.

Nhưng như vậy câu vẫn còn lúng túng. Sao không viết:

Dưới mỗi bài đều có một thư mục rất đầy đủ, chứng tỏ rằng tác giả có thiện ý thúc đẩy khoa học tiến tới hoặc nâng cao trình độ văn hóa độc giả.

Hai ví dụ (8) và (9) chúng tôi mới dẫn, mắc lỗi đặt sai vị trí mà thành ra thiếu cân đối, nên cũng có thể sắp vào chương trên cũng được.

5. Sau cùng còn câu này nữa, chúng tôi không biết sắp vào trường hợp nào, cũng xin ghi lại cho tạm đủ:

(10) Sau cuộc đảo chính 1-11-1963; ngôn luận được tương đối tự do, báo hằng ngày đua nhau xuất hiện và nhiều ông chủ báo cũng đua nhau khoe rằng:

(Báo) không sợ bị đóng cửa.

Câu này làm cho độc giả lầm rằng các ông chủ báo ấy có uy thế hoặc hậu thuẫn rất mạnh, Bộ thông tin không dám đóng cửa báo của họ, nên họ không sợ bị đóng cửa.

Sự thật thì các vị đó chỉ muốn nói:

Có bị đóng cửa cũng không sợ.

Hai tiếng không sợ bị đặt sai vị trí mà nghĩa khác hẳn đi. Đặt như câu trên thì có nghĩa là không khi nào báo bị đóng cửa; đặt như câu dưới thì có nghĩa là: có thể bị đóng cửa nhưng không sợ.

CHƯƠNG IV

MỘT SỐ CẠM BẪY - ĐỒNG ÂM DỊ NGHĨA[36]

A. MỘT SỐ CẠM BẪY

Ở trên, chúng tôi đã nói tiếng Việt không có phần từ pháp, cho nên muốn biết từ vụ của một từ, ta thường phải căn cứ vào vị trí của nó trong câu. Nhưng có khi căn cứ vào vị trí cũng chưa đủ.

Ví dụ: trong bài tựa một cuốn sách, tôi gặp câu này:

(1) Sách này chất mà đúng, ước mà đủ.

Mới đọc được nửa câu, chúng tôi bỡ ngỡ không hiểu tiếng chất thuộc loại từ nào, có chức vụ gì. Cứ xét vị trí của nó thì nó có thể là một danh từ làm chủ ngữ cho đúng, như vậy phần đầu đó có nghĩa: Sách này nếu cái chất (nội dung) của nó mà đúng; nó cũng có thể là một động từ và giữ chức vụ động ngữ (động từ), như vậy có nghĩa là chất phác. Đọc hết câu, chúng tôi mới hiểu rằng nghĩa thứ nhất phải bỏ, chất mà đúng với ước mà đủ là hai vế đối nhau về nghĩa: ước là động từ thì chất cũng là động từ.

Sở dĩ chúng tôi bỡ ngỡ như vậy vì tiếng chất quen dùng làm danh từ, nên chúng tôi tưởng ở đây nó cũng dùng làm danh từ, không ngờ nó dùng làm động từ.

Muốn cho khỏi bỡ ngỡ, chúng tôi nghĩ câu trên nên sửa lại như sau:

Sách này chất phác mà đúng, giản ước mà đủ.

Chất phác quen dùng làm động từ, nên người đọc không hiểu lầm nữa (sửa như vậy thật ra cũng không ổn. Muốn dùng nó làm danh tử, thì phải thêm sự hoặc tính ở trước: sự chất phác, tính chất phác).

Vì lẽ tiếng Việt không thay đổi ngữ thể (từ dạng hay mặt chữ) khi thay đổi chức vụ trong câu, cho nên muốn cho lời văn sáng sủa, trôi chảy, ta cần phải đặc biệt chú ý tới cách dùng từ, làm sao cho độc giả không cần phải phân tích cả câu, chỉ đọc qua là nhận ngay được từ vụ của mỗi tiếng (từ).

Dưới đây, chúng tôi nêu lên một số cạm bẫy mà chúng ta cần đề phòng.

1. Danh từ hay động từ?

Danh từ của ta thường có hai loại từ hoặc lượng từ đứng trước: cái bát, con dao, chiếc kéo, căn nhà, đôi đũa… cho nên dễ phân biệt với động từ. Khi một động từ dùng làm danh từ thì ta thêm tiếng sự hay việc ở trước:

(10) Sự ăn uống, việc kiểm tra.

Từ khoảng năm 1930 trở về trước, các nhà văn rất ưa dùng tiếng sự và tiếng việc nhưng sau khi Trương Tửu xuất bản một cuốn sách nhỏ nhan đề là “Những thí nghiệm của ngòi bút tôi” chỉ trích lối đó. Vì lời văn vừa nặng vừa diễn không đúng ý (chẳng hạn: nhan đề trên), nếu viết (Những sự thí nghiệm của ngòi bút tôi), thì có nghĩa trừu tượng, chứ không cụ thể như tác giả muốn (chúng tôi đã đọc cuốn này non 30 năm nay, chỉ nhớ đại ý của tác giả như vậy. Bây giờ muốn đọc lại mà kiếm không ra), người ta lần lần theo ông[37] và ngày nay ít ai dùng bừa bãi những tiếng sự và việc nữa.

Nhưng vài người mắc lỗi ngược lại, ngay cả những chỗ cần phải dùng những tiếng đó mà cũng bỏ đi, thành thử câu văn hoá tối nghĩa.

Ví dụ:

(2) Việc khai hoá được thực dân coi như một phương tiện phục vụ khai thác kinh tế, cuối cùng gây sự thức tỉnh quốc gia ở nơi người bản xứ.

Chúng ta hãy tạm không xét cái giọng lai Tây trong câu đó (gây sự thức tỉnh quốc gia ở nơi người bản xứ) mà chỉ tự hỏi: khai thác là danh từ hay động từ đây? Nếu là một động từ thì làm động ngữ (trong bộ phận vị ngữ) như tiếng phục vụ. Như vậy, thì sau phục vụ và khai thác kinh tế thì phải viết[38]: sự khai thác hoặc việc khai thác. Nhưng theo chúng tôi phải hiểu theo nghĩa thứ nhì mới đúng: khai thác ở đó phải là một danh từ. Câu dưới đây thì không biết sửa ra sao:

(3) Trong văn học Pháp chúng ta thấy thể phê bình luôn luôn biến chuyển: phê bình độc đoán, phê bình tương đối lãng mạn, phê bình tương đối khoa học.

Cũng may là tác giả đã chú thích: tương đối lãng mạn là relativisme romantique nên chúng tôi hiểu rằng tương đối đó là danh từ chứ không phải động, nếu không thì tôi đã cho nó là động từ dùng làm hình dung từ để thêm nghĩa có lãng mạn.

Chúng tôi vẫn biết từ tương đối lãng mạn đó, tác giả đã tạo ra (bằng cách dịch sát tiếng Pháp), và khi một từ ngữ mới dù có tạo sai mà được định nghĩa rõ ràng thì không sợ làm cho người khác hiểu lầm mà dùng lâu nó sẽ thành quen tai, được mọi người chấp nhận, tức như tiếng kinh tế dịch từ tiếng économie politique của Pháp. Tuy nhiên tạo cách nào cho người đọc dễ nhớ nghĩa, khỏi hiểu lầm thì vẫn hơn.

Vậy trong thí dụ trên, ta phải rán làm cho người đọc nhận ngay được tiếng tương đối đó là danh từ.

Có lẽ sửa như vầy thì rõ ràng hơn mặc dầu là dài dòng, có tính cách đơn giản hơn là dịch:

Trong văn học Pháp, chúng ta thấy thể phê bình luôn luôn biến chuyển: từ chủ trương độc đoán, tới chủ trương tương đối (chủ trương này có hai khuynh hướng: lãng mạn và khoa học)…

Nhưng tiếng relativisme có tương phản với tiếng absolutisme mà tác giả câu trên đã dịch là độc đoán và relativisme romantique có thể dịch là phản độc đoán lãng mạn?... nghe vẫn chưa xuôi. Phải đọc lại học thuyết của phê bình gia Sainte Beuve và tìm một tên khác mới được.

Đã đành hễ đọc sách thì phải suy nghĩ. Nếu ta suy nghĩ mà vẫn còn hiểu lầm thì tác giả có thể đáng trách, nếu ta không chịu suy nghĩ mà hiểu lầm thì chúng ta mới đáng trách. Nhưng văn càng sáng thì càng quí; người viết nếu có thể thêm bớt một vài tiếng hoặc thay đổi cách đặt câu mà tránh cho người đọc khỏi phải suy nghĩ mệt óc thì càng được người đọc mến.

*

Chắc độc giả đã nhận thấy hầu hết những lỗi trong các chương trên đều do người viết phạm vào luật liên tục: khi cần có sự liên tục thì lại thiếu, khi không cần thì lại có, hoặc vụng dùng chữ, hoặc đặt sai chỗ mà làm cho người đọc tưởng rằng ý tưởng liên tục rồi hiểu lầm câu văn.

Vậy thì luật liên tục rất quan trọng và gần nửa tập này gần như xét riêng về nó.

2. Động từ hay hình dung từ.

(5) Người chăn cừu thành công nghĩ như đàn cừu của mình.

Nói như vậy nghe có thuận không? Mới đọc chúng tôi tưởng rằng từ thành công dùng làm động từ, sự thật nó dùng làm hình dung từ.

Nguyên văn tiếng Anh là:

The successful shepherd thinks like his sheep.

Từ dạng và cả vị trí của tiếng successful đều cho ta nhận ngay được nhiệm vụ của nó là hình dung từ, còn tiếng thành công của ta dù làm hình dung từ hay động từ thì cũng cùng một lối viết đó, cũng đứng sau danh từ người chăn cừu, cho nên phải đọc hết câu ta mới đoán được từ vụ của nó.

(6) Câu: Học sinh làm biếng bị phạt.

cũng ở trong trường hợp câu trên. Ta thường coi từ làm biếng dùng làm động từ (động ngữ) mà ở đây ta không biết nó là hình dung từ hay động từ.

Muốn cho rõ, ta nên thêm tiếng thì:

Người chăn cừu mà thành công thì nghĩ giống như đàn cừu của mình.

Nghĩa là: Muốn cho đàn cừu theo mình thì phải hiểu nhu cầu cùng phản ứng của chúng.

Học trò mà làm biếng thì bị phạt.

Nhưng vậy, thành công và làm biếng đều là động từ cả mà tiếng thì có công dụng tách hai động từ thành công và nghĩ (câu trên), hai động từ làm biếng và bị phạt (câu dưới).

Một thí dụ nữa:

Con người cần lao để sống làm người.

Câu này ngớ ngẩn. Phải chăng tác giả muốn nói:

Chúng ta làm việc để sống.

Hay là: Muốn sống cho ra con người thì chúng ta phải làm việc.

Dù hiểu theo cách nào thì tiếng cần lao đó cũng có nghĩa là làm việc, vậy nó là một động từ dùng làm động ngữ, nhưng ta lại quen dùng nó làm danh từ (sự cần lao) hoặc làm động từ với chức vụ hình dung từ (cần lao: siêng năng, chịu khó nhọc), cho nên câu trên làm cho ta bỡ ngỡ. Chỉ cần đổi tiếng cần lao ra làm việc hoặc làm việc khó nhọc là câu hoá ra vừa dễ hiểu vừa bình dị.

3. Hình dung từ thêm nghĩa cho danh từ hay động từ.

(7) Những thanh âm bất ngờ đâm vào tai họ.

Tiếng bất ngờ đó hiểu là thêm nghĩa cho thanh âm cũng được, mà hiểu là thêm nghĩa cho đâm vào cũng được, hiểu theo mỗi cách thì nghĩa có thay đổi.

Nguyên văn tiếng Pháp:

Des sous inattendus viurrent frapper leurs oreilles.

Nhiều người cho tiếng Việt không tinh xác bằng tiếng Pháp. Họ không phải hoàn toàn vô lí.

Muốn cho người đọc nhận thấy ngay rằng bất ngờ thêm nghĩa cho thanh âm thì có lẽ nên thêm tiếng bỗng:

Những thanh âm bất ngờ bỗng đập vào tai họ.

Trường hợp câu này cũng như trường hợp câu (4) ở đoạn trên, Trong câu (4) ta thêm tiếng thì, ở đây ta thêm tiếng bỗng chỉ để giúp người đọc nhận ra được từ vụ của một tiếng dùng làm hình dung từ.

Một tỉ dụ nữa:

Nguyên văn tiếng Pháp:

Il aperçut le capitaine Lynch qu’il salua de la main. Salut que le vaillant vieillard[39] lui rendit aussitôt.

Một người dịch ra như sau:

(8) Hắn thấy ông thuyền trưởng Lynch bèn giơ tay chào ông. Ông già dũng cảm chào lại ngay.

Tiếng Pháp vaillant làm hình dung từ bổ túc cho vieillard, dịch như trên thì người đọc không hiểu dũng cảm bổ túc cho danh từ ông già hay cho động từ chào.

Muốn dịch cho đúng, chúng tôi nghĩ nên thêm chữ đó sau tiếng dũng cảm để người đọc nhận ngay ra rằng dũng cảm đi với ông già.

Nếu có ai trách chúng tôi rằng nguyên văn không viết: Ce vaillant vieillard, thêm đó là thừa, tôi xin chịu. Chúng tôi trọng tinh thần của câu văn; còn về hình thức thì mỗi ngôn ngữ có một lối diễn riêng, chúng tôi không nhất định phải theo Pháp.

(9) Hễ không nói rõ là cho phép, phải thế chăng, các ngài có thẩm quyền?

Tiếng là có hai cách dùng: cách thứ nhất đứng sau một danh từ (nom) dùng để chỉ ý nghĩa, trạng thái, tính chất.

“Thiên là trời”, “Ông này là người có học”, “Đồng sắt là kim khí” (Việt Nam từ điển).

Cách dùng thứ nhì (không thấy ghi trong Việt Nam từ điển), đứng sau một động từ có nghĩa như tiếng rằng.

Tôi đã bảo là không nên.

Tôi đã đoán là hỏng.

Tôi cho là sai.

Trong cách dùng thứ nhì này, xét cho kĩ thì nghĩa của là có lẽ cũng do nghĩa trong cách dùng thứ nhất mà ra.

Tôi đã bảo là không nên: Tôi đã bảo điều đó là không nên.

Tôi đã đoán là hỏng: Tôi đã đoán làm như vậy là hỏng.

Tôi cho là sai: Tôi cho như vậy là sai.

Tuy nhiên, nghĩa của nó có đổi đi một chút và ta có thể bảo dùng nó thay cho tiếng rằng.

Mới đọc câu ví dụ (9), ta thấng tiếng là đứng sau động từ nói, tôi tưởng là đó dùng theo cách thứ nhì: không nói rõ là cho phép: không nói rõ rằng cho phép. Nhưng đọc hết câu chúng tôi mới hiểu rằng tác giả không muốn nói vậy mà tác giả dùng không nói rõ làm chủ ngữ, là làm động từ (ngữ) chứ không phải làm quan hệ từ. Muốn tránh sự hiểu lầm đó, ta nên thêm tiếng tức sau tiếng nói rõ.

Hễ không nói rõ tức là cho phép, phải thế chăng, các ngài có thẩm quyền.

(10) Làm cho anh ta nói ra được một câu thật là khó khăn.

Chắc độc giả cũng tưởng lầm như tôi rằng thật là khó khăn thêm nghĩa cho một câu: Một câu ra sao? Một câu thật là khó khăn. Hiểu như vậy thì câu đó thiếu nghĩa, cho nên phải hiểu như sau:

Tổ hợp Làm cho anh ta nói ra được một câu là chủ ngữ, tổ hợp thật là khó khăn làm động từ.

Nghĩa là tác giả muốn nói:

Làm cho anh ta nói ra được một câu thật là một việc rất khó khăn.

Muốn cho lời rõ hơn, ý mạnh hơn, ta có thể đảo ngược lại:

Khó khăn lắm mới làm cho anh ta nói ra được một câu.

Câu dưới đây, nếu ai không thuộc sử tất phải hiểu lầm:

(11) Quân Tây Sơn từ trong Nam kéo ra, chúa Trịnh phát quân chặn lại, thảy đều phá tan.

Phải đều phá tan trỏ chiến công của Tây Sơn, đặt liền sau tổ hợp chúa Trịnh phát quân chặn lại, thì ta tưởng lầm rằng chúa Trịnh là chủ ngữ của động từ phá tan; sự thật Tây Sơn mới là chủ ngữ của phá tan. Vây ta phải tách thảy đều phá tan ra mà đưa nó lên gần chủ ngữ quân Tây Sơn.

Quân Tây Sơn từ trong Nam kéo ra, đánh tan đoàn quân mà chúa Trịnh phát ra tính chặn lại.

Trong một cuốn sách chúng tôi viết:

(12) Theo pháp luật ngày nay thì Nguyên Khánh phải chịu tội nhưng được hưởng trường hợp giảm khinh, vì ông ta không có quyền trả thù cha như vậy.

Một ông bạn đọc giùm bản thảo chỉ cho tôi được một lỗi tối nghĩa trong câu đó. Viết như trên thì do luật liên tục, độc giả có thể hiểu rằng cái lẽ Nguyễn Khanh “không có quyền trả thù cha như vậy” (tức giết kẻ thù của cha) là nguyên nhân của việc ông ta được hưởng trường hợp giảm khinh, mà sự thật là chúng tôi muốn nói: “Nguyễn Khanh chịu tôi vì ông ta không có quyền trả thù cho cha như vậy”.

Câu đó giá do một người khác viết thì đọc lên, chúng tôi nhận ngay được lỗi; nhưng nó do chúng tôi viết, cho nên khi đọc lại tôi không cần phải tìm hiểu nghĩa, chỉ lướt qua không thấy chỗ hỏng.

Và tôi đã sửa như vầy:

Theo pháp luật ngày nay thì Nguyên Khánh phải chịu tội (nhưng được hưởng trường hợp giảm khinh) vì ông ta không có quyền trả thù cha như vậy.

Chúng tôi đã thêm hai dấu ngoặc đơn để tách tổ hợp “nhưng được hưởng trường hợp giảm khinh” ra; như vậy độc giả sẽ hiểu rằng “vì ông không có quyền trả thù cho cha” đi với “phải chịu tội” chứ không phải với “được hưởng trường hợp giảm khinh”.

Nhiều người nêu qui tắc này: phải đọc văn của mình bằng cặp mắt của độc giả thì mới nhận được lỗi mà sửa. Qui tắc đó rất đúng, nhưng cũng rất khó theo. Muốn theo được thì viết xong phải cất bản thảo đi, đợi năm sáu tháng sau cho quên gần hết những điều mình viết rồi hãy đọc lại kĩ lưỡng từng câu một. Cho nên được bạn thân làm giùm cho việc đó thì không gì quí bằng. Nhưng nếu gặp trường hợp có những vị chưa hề đọc văn mình mà mỗi khi cầm bút đỏ trong tay là gạch như kiểm duyệt thời trước thì đau lắm!

B. NHỮNG TIẾNG ĐỒNG ÂM DỊ NGHĨA.

Ngôn ngữ nào cũng có những tiếng đồng âm dị nghĩa; nhưng ngôn ngữ đơn lập (langue isolante)[40] như Việt ngữ, Hoa ngữ, vì có nhiều tiếng đơn âm (monosyllabique) cho nên số tiếng đồng âm dị nghĩa nhiều hơn các ngôn ngữ khác, do đó dễ làm cho người nghe hiểu lầm.

Muốn tránh sự bất tiện đó, tiếng Việt có ghép hai tiếng đơn âm mà nghĩa tương tự nhau thành một tiếng gồm hai âm mà chúng ta gọi là tiếng đôi.

Thí dụ: dấu là vết, và dấu là yêu; hai tiếng ấy đồng âm dị nghĩa. Nếu chỉ dùng một âm “dấu” thôi thì có khi người ta có thể hiểu lầm được. Cho nên ta góp thêm vào âm đó một tiếng có nghĩa tương tự và tạo thành những tiếng đôi: dấu vết, yêu dấu.

Hai tiếng này không thể lầm với nhau được.

Nhưng không phải tiếng đơn âm tiết nào cũng có thể ghép được như vậy, nên trong văn, ta vẫn thường thấy những tiếng làm cho ta nếu không hiểu lẩm thì cũng bỡ ngỡ.

Ở đây chúng tôi nêu lên ít trường hợp thường xảy ra để độc giả đề phòng. Trước hết chúng ta phải phân biệt những tiếng thực đồng âm dị nghĩa và những tiếng giả đồng âm dị nghĩa.

Khắp thế giới có lẽ chưa có dân tộc nào hoàn toàn thống nhất cách phát âm. Một quốc gia đất đai càng rộng thì sự phát âm càng có nhiều nơi khác nhau. Ở Pháp, ở Anh, người miền Alsace phát âm khác người miền Provence, người miền Irlande phát âm khác người miền Ecosse; còn ở Trung Hoa thì hầu như mỗi tỉnh có một giọng nói, mà công việc thống nhất cách phát âm mới bắt đầu từ mấy năm nay, chưa có kết quả gì đáng kể.

Ở nước ta, đồng bào miền Bắc phát âm nhiều tiếng cũng khác đồng bào miền Nam; người sinh ở Bắc không phân biệt d, gi, và r; s và x; ch và tr; còn người miền Nam không phân biệt d với v, dấu hỏi với dấu ngã, c và t ở cuối các tiếng (như cát, các), n và ng ở cuối các tiếng (như an và ang…).

Do đó có nhiều tiếng viết tuy khác nhau mà một Bắc và một người Nam đọc lên thì lại giống nhau; những tiếng này chúng tôi gọi là giả đồng âm.

Chúng tôi nhớ một lần, một ông bác tôi sinh trưởng ở Bắc nhưng sống trong Nam đã lâu[41], đọc cho tôi một bài thơ cảnh thê tróc tử phọc, trong đó tôi nghe được một câu như vầy:

Sắc thuốc cho bay trắng cả đầu.

Tôi ngạc nhiên, vì câu thơ tầm thường, suy nghĩ một chút tôi mới hiểu ra là:

Sắc thuốc tro bay trắng cả đầu.

Bác tôi nói “tro” như người ở Nam, chứ không nói “gio” như đồng bào ở Bắc, nhưng lại đọc “tro” theo giọng Bắc: cho, vì vậy mà tôi hiểu lầm là sắc thuốc cho bay: sắc thuốc cho vợ con.

Tiếng tro và cho trong câu thơ đó là giả đồng âm, còn tiếng bay (là di chuyển trong không khi) với tiếng bay (trỏ người dưới như vợ con) mới là thật đồng âm dị nghĩa.

Lần khác, kể một chuyện cho học sinh năm thứ tư ban cao đẳng tiểu học[42], tôi nói: “Vị hiền triết Ả Rập đó bảo môn đệ: “kéo bễ đi”. Học sinh đều ngơ ngác không hiểu gì cả. Tôi phải giảng tiếng “bễ” dấu ngã chứ không phải dấu hỏi, lúc đó họ mới hiểu và ngó nhau cười. Vì họ là người ở Nam, không phân biệt hai dấu đó, nghe “bễ” ra “bể”. Hai tiếng “bễ” và “bể” đó cũng là giả đồng âm. Còn hai tiếng “bể” (biển) và “bể” (vỡ) mới là thực đồng âm dị nghĩa.

Dưới đây chúng tôi chỉ xét trường hợp ít tiếng thực đồng âm dị nghĩa, vì khi đọc sách báo, chỉ những tiếng đó, chánh tả y hệt nhau mới có thể làm cho ta bỡ ngỡ hiểu lầm thôi.

*

*    *

1. Hay:

Có bốn tiếng hay, nghĩa khác nhau:

- Hay là siêng năng, thường làm, thường xảy ra.

Ví dụ:

Hay làm (siêng làm)

Hay đi đêm, có người gặp ma (thường đi đêm)

- Hay là giỏi, trái với dở (nghĩa này có lẽ do nghĩa trên mà ra vì hễ siêng năng thì thường giỏi).

Ví dụ:

Hay chữ. Mẹ hát con khen hay.

- Hay là biết, hiểu rõ.

Ví dụ:

Thấy hiu hiu gió thì hay chị về (Nguyễn Du).

- Hay là hoặc là.

Ví dụ:

Cười người chẳng ngẫm đến ta,

Thử sờ lên gáy xem xa hay gần.

Nghĩa thứ nhất và nghĩa thứ tư thường gây ra sự hiểu lầm.

Ví dụ:

(1) Tất cả y sư trong thành đều được đồ đệ của thuốc phiện tới viếng – hoặc nhiều hoặc ít, tuỳ theo mỗi người tỏ ra nghiêm khắc hay thương hại dân ghiền.

Nghĩa câu này cũng như câu số (2) ở dưới tuy rõ, không gây sự hiểu lầm được, nhưng tiếng hay đó nên đổi ra tiếng hoặc để độc giả khỏi bỡ ngỡ vì hay thương hại còn có nghĩa là thường thương hại và muốn tránh sự lập lại đến ba lần tiếng hoặc thì ta có thể viết:

Tất cả y sư trong thành đều được đồ đệ của thuốc phiện tới viếng – nhiều hoặc ít, tuỳ theo mỗi người tỏ ra nghiêm khắc hoặc dễ dãi với dân ghiền.

(2) Kho đụn đầy, lễ tiết mới hay, cơm áo đủ, vinh nhục mới rõ.

Mới đọc nửa câu, chúng tôi tưởng hay đó có nghĩa là giỏi (giỏi về lễ tiết). Tác giả muốn dùng thể biền ngẫu cho nên dùng tiếng hay để đối về cả ý lẫn âm với tiếng rõ; vì vậy không cần phải sửa.

Nhưng còn câu dưới đây:

(3) Mãi đến tuổi già ông trưởng giả Jourdain học làm sang mới hay như thế.

Thì rất nên đổi hay như thế ra: biết điều ấy (nghĩa là biết rằng từ nhỏ mình đã làm văn xuôi mà không ngờ), vì nếu không thì độc giả có thể hiểu làm hay như thế nghĩa là giỏi như thế.

2. Mới:

Có ba tiếng mới:

- Mới trái với cũ, vừa qua.

Ví dụ:

Có mới nới cũ, mới có ván đã bán thuyền

- Mới trỏ một điều kiện

Ví dụ:

Thức khuya mới biết đêm dài.

- Mới: tiếng thông tục gọi người mõ trong làng (theo Việt Nam từ điển)

Nghĩa thứ nhất và nghĩa thứ nhì có thể lầm với nhau được.

Ví dụ:

(2) Năm 1908, nhóm Đông Kinh Nghĩa Thục chủ trương rằng phổ thông những kiến thức mới là công việc cứu quốc.

Tác giả muốn dùng tiếng mới theo nghĩa thứ nhất, nhưng nếu đọc vội, không lưu ý tới tiếng những ở trước tiếng kiến thức thì có thể lầm rằng mới[43]
có nghĩa thứ nhì. Vì vậy, chúng tôi đề nghị: hoặc đổi kiến thức mới ra tân kiến thức:

Năm 1908, nhóm Đông Kinh Nghĩa Thục chủ trương rằng phổ thông tân kiến thức là công việc cứu quốc.

(Tân kiến thức tuy là tiếng Hán Việt nhưng đã rất thông dụng, dùng nó ta có lợi là bớt được tiếng những), hoặc dùng hai gạch nối giữa ba tiếng kiến-thức-mới.

3. Bằng:

Việt Nam từ điển ghi được sáu tiếng bằng. Chúng tôi xin kể ra hai tiếng có thể lầm với nhau được.

- Bằng nghĩa là giống nhau, ngang nhau.

Ví dụ:

Chữ tâm kia mới bằng ba chữ tài (Nguyễn Du).

- Bằng nghĩa là bởi cái gì mà ra.

Ví dụ:

Giết nhau bằng cái u sầu, độc chưa (Ôn Như Hầu).

Việt Nam từ điển cho hai tiếng bằng đó chỉ là một, chúng tôi không dám chắc rằng nghĩa thứ nhì do nghĩa thứ nhất mà ra.

Hồi này nhiều người theo lối phô diễn của Pháp, dùng tiếng bằng (nghĩa thứ nhì như tiếng par) thành thử giọng văn không được thuần mà lại có thể gây hiểu lầm, như câu sau đây:

(3) Tôi không thích sự hoạt động bằng gian trá.

Cũng may không có tiếng sự trước tiếng gian trá, nếu có thì chúng ta có thể tưởng rằng tác giả thích sự gian trá hơn sự hoạt động. Chúng tôi muốn sửa lại nhưng không hiểu rõ ý tác giả. Có phải tác giả muốn nói:

Nếu phải gian trá mới hoạt động được (nghĩa là mới nên việc) thì thà không hoạt động?

4. Chỉ:

Có hơn chục tiếng chỉ, ở đây tôi xin ghi lại hai tiếng:

- Chỉ là thế mà thôi.

Ví dụ:

Nhà anh chỉ có một gian.

Nửa thì làm bếp, nửa toan làm buồng (ca dao)

- Chỉ là bảo rõ cho người ta biết.

Ví dụ:

Chỉ đường cho hươu chạy (tục ngữ)

Đọc câu:

Tôi cam kết chỉ có các tăng ni chấp hành nghiêm chỉnh luật pháp quốc gia.

Tôi đã phải suy nghĩ một chút mới hiểu rằng tiếng chỉ đó có nghĩa thứ nhì. Trong những trường hợp như vậy tôi nghĩ nên dùng tiếng trỏ cho rõ nghĩa. Chỉ là tiếng Hán Việt mà trỏ là tiếng Nôm, nghĩa như nhau. Câu dưới đây cũng bắt chúng tôi suy nghĩ một phút rồi mới hiểu rằng chỉ có nghĩa là trỏ:

(7) Trẻ chưa biết hi sinh cho những cái gì cao cả, hành động là vì lợi, vậy ta nên chỉ cho chúng thấy lợi để chúng làm điều thiện.

5. Cùng:

Có hai tiếng cùng:

- Cùng: tiếng Nôm có nghĩa là chung, và, đều.

Ví dụ:

Mới cùng nhau lúc ban ngày đã quên (Nguyễn Du)

Đôi ta như thể con tằm

Cùng ăn một lá, cùng nằm một nong (ca dao)

- Cùng: tiếng Hán Việt, nghĩa là chót[44] hết, không còn gì nữa, túng quẫn, nghèo khó.

Ví dụ:

Tới cùng trời cuối đất, không còn thiếu đâu nữa.

Lớp cùng thông như đốt buồng gan (Ôn Như Hầu).

Trong câu:

(8) Tai mắt muốn cùng cái đẹp của tiếng và màu.

Chúng tôi nghĩ nên đổi cùng ra hưởng tận thì rõ nghĩa và xuôi tai hơn, vì ta chưa quen dùng tiếng cùng làm động từ như vậy

6. Từ:

Có tới non một chục tiếng từ, rất ít khi ta hiểu lầm tiếng nọ với tiếng kia, và trường hợp dưới đây là một trường hợp đặc biệt, tôi ghi lại chỉ cốt để độc giả thấy rằng viết văn, dù chú ý từng chút, cũng không làm sao tránh được hết sơ suất.

Trong bản thảo cuốn Đại cương văn học sử Trung Quốc III (từ Ngũ đại đến hiện đại), tôi viết:

(9) Văn học đời Thanh kết thúc các đời trước, từ phú thơ, biền văn, cổ văn đến tuồng, tiểu thuyết loại nào cũng được tôn trọng và cũng có những tác phẩm xuất sắc.

Tôi đã chép lại câu ấy hai lần, đọc lại câu ấy hai lần mà không lần nào thấy một lỗi nhỏ trong đó. Khi in, một anh bạn[45] sửa giùm bản in trỏ vào chữ từ và hỏi tôi: “Anh nhận thấy có cái gì không ổn không?” Tôi đọc lại chầm chậm, đáp: “À có. Chữ từ đặt trước chữ phú như vậy, độc giả đọc chưa hết câu ngỡ rằng từ  đó là một thể thơ mất, như chữ từ trong Sở từ, “qui khứ lai từ”. Và tôi sửa là:

Văn học đời Thanh kết thúc các đời trước, từ biền văn, cổ văn đến thơ, phú, tuồng, tiểu thuyết, loại nào cũng được tôn trọng…

Bình thường thì hai tiếng từ dưới đây không thể lầm với nhau được:

- Từ: để trỏ chỗ hay lúc khởi đầu.

Ví dụ:

Từ phen đá biết tuổi vàng (Nguyễn Du)

- Từ: một loại thơ.

Ví dụ:

Đời Hán rất thịnh về từ phú.

Nhưng tiếng từ thứ nhất đặt ngay trước tiếng phú như trong câu trên thì ai chẳng lầm tưởng rằng từ đó là từ phú. Duy có người viết là tự mình không thấy mà thôi. Vì trong óc vẫn nghĩ và chỉ nghĩ rằng từ đó đi với đến ở dưới. Cho nên phải có kinh nghiệm với cây viết rồi mới có độ lượng với người viết, mới bỏ qua được những sơ sót của họ, mới nhận đúng được công phu của họ.

CHƯƠNG V

THIẾU - DƯ VÀ Ý TƯỞNG LỘN XỘN[46]

A. THIẾU - DƯ

Đọc một câu văn thiếu hoặc dư ít nhiều phần tử về ngữ pháp, chúng ta luôn có cảm giác khó chịu, đôi khi bực mình. Vậy mà ta thấy người ta thường mắc lỗi đó: trong khoảng hai trăm câu chúng tôi đã thu thập được, có tới hai mươi bảy câu hoặc thiếu, hoặc dư một vài tiếng. Chúng tôi nghĩ rằng công việc phân tích câu rất có lợi cho học sinh, sinh viên, họ tập chú ý cho tác dụng của mỗi từ trong câu, mà nhận được từ nào cần thiết, từ nào vô dụng. Nhưng tiếc thay, những sách ngữ pháp của ta đa số phỏng theo Pháp, không giữ đúng tinh thần tiếng Việt, phân tích câu một cách vô lí, nhiều giáo sư thấy vậy chỉ dạy qua loa cho đủ chương trình, rồi mỗi ngày một thêm chểnh mảng, rút cuộc là ngay trong các kì thi trung học, đại học, người ta cũng đồng tình không nhắc tới việc phân tích đó nữa.

Chúng tôi phân tích được năm trường hợp thiếu hoặc dư.

1. Trường hợp về chủ ngữ:

Chúng tôi nhận thấy các nhà Nho như Phan Kế Bính, Tản Đà, Nguyễn Đỗ Mục… thường bỏ bớt chủ ngữ, chỉ khi cần thiết mới dùng, thành thử văn của họ có vẻ gọn. Tôi xin dẫn một câu của Tản Đà:

Này ai ơi! Thử trèo bức tường đồ, trông quãng đường xa, mồ con mã lớn, chỗ năm chỗ ba, chẳng quan thời dân, chẳng trẻ thời già, trước cũng người cả, bây giờ đã ma! Nào tiền nào của, nào cửa nào nhà, nào con nào vợ, nào lợn nào gà, nào câu đối đỏ, nào mành mành hoa, nào đâu nào cả? Mà chỉ thấy sương mù nắng dãi với mưa sa!

Những động từ trèo, trông, thấy đều không dùng chủ ngữ. Lại thêm những vế “chẳng quan thời dân, chẳng trẻ thời già, trước cũng người cả, bây giờ đã ma!” không dùng cả động từ nữa, do đó cũng không có chủ ngữ.

Hình như sự ít dùng chủ ngữ là một xu khuynh, một tính cách của Việt ngữ, Hoa ngữ. Từ khi chịu ảnh hưởng của Pháp, chúng ta mới dùng chủ ngữ nhiều hơn. Viết như chúng tôi ở mười hàng trên: “Tôi xin dẫn một câu của Tản Đà”, có lẽ cũng là do ảnh hưởng của Pháp; các cụ hồi xưa chắc bỏ tiếng “tôi” mà chỉ viết: “Xin dẫn một câu của Tản Đà”.

Trong câu đó giữ chủ ngữ cũng được mà bỏ đi cũng được, giọng có khác một chút mà ý vẫn đủ, lời vẫn sáng. Nhưng nhiều trường hợp thiếu chủ ngữ thì câu văn không xuôi hoặc thiếu nghĩa.

Ví dụ:

(1) Khoa học thường được hình dung bằng một cây mà đến nay vẫn còn đúng.

Cái gì đến nay vẫn còn đúng? Khoa học chăng? Nhưng khoa học vẫn còn đúng là nghĩa làm sao? Chắc tác giả muốn nói:

Từ lâu người ta đã dùng một thân cây để hình dung khoa học, sự hình dung đó bây giờ vẫn còn đúng.

(2) Người biết Yoga nghe thầy giảng cũng khác không biết Yoga.

Câu này mới đọc, chúng tôi không hiểu gì cả, suy nghĩ một chút rồi mới thấy rằng chỉ thiếu từ người trước những tiếng không biết Yoga.

(3) Sau khi mãn khoá họ vẫn giữ liên lạc với nhà trường để hướng dẫn họ trong các vấn đề quá chuyên môn.

Viết như vậy (hướng dẫn không có chủ ngữ) thì ta phải hiểu rằng chính họ hướng dẫn họ: vô lí. Tác giả muốn nói: “…để nhà trường hướng dẫn họ” nhưng có lẽ ngại lặp lại tiếng nhà trường nên bỏ phắt nó đi mà câu văn hoá vô nghĩa. Chỉ cần thêm một tiếng được và bớt tiếng họ hoá ổn:

Sau khi mãn khoá họ vẫn giữ liên lạc với nhà trường để được hướng dẫn trong các vấn đề quá chuyên môn.

(4) Thực dân không thực sự muốn khai hoá và không còn ai tin vào lời nói hay đẹp của họ chỉ là giả dối.

Không ai nói: Tôi tin vào anh là rất tốt. Vì như vậy là cả tổ hợp “tôi tin vào anh” là chủ ngữ của động từ “là rất tốt” (tính từ dùng làm động từ) câu văn hoá vô nghĩa. Cho nên phải nói: “Tôi tin vào anh, anh rất tốt, hoặc: Tôi tin rằng anh rất tốt.

Vậy câu trên cũng nên sửa lại:

Thực dân không thực sự muốn khai hoá và không còn ai tin vào lời nói hay đẹp của họ, những lời đó chỉ là giả dối.

Hoặc: “…ai cũng cho rằng lời nói hay đẹp của họ chỉ là giả dối”.

Còn nhiều câu thiếu chủ ngữ nữa, nhưng chúng tôi nghĩ đưa ra mấy ví dụ trên cũng đủ. Trường hợp dư chủ ngữ ít xảy ra hơn, đều do tác giả muốn dùng một câu khá dài, viết đến đoạn sau mà quên mất đoạn trước.

Ví dụ:

(5) Để hưởng ứng lời kêu gọi thiết tha ấy, ai là người đang hưởng an ninh nhờ thành kiên cố là tinh thần chiến đấu và thân xác chiến sĩ, ai nấy có phận sự phải tỏ lòng tri ân thực tế bằng sự giúp đỡ gia đình tử tiết là đại ân nhân của mỗi người được hưởng phước sống dưới trời Việt Nam bây giờ.

Câu trên rất lúng túng (nhờ thành kiên cố là tinh thần chiến đấu… giúp đỡ gia đình tử tiết là đại ân nhân… hai tiếng “là” đó dùng rất vụng, rồi “đã hưởng an ninh” lại “hưởng phước sống” rườm lời, cần phải viết lại hết), ở đây chỉ nêu cái lỗi dư chủ ngữ: đã ai là người rồi lại ai nấy. Nên bỏ hai tiếng ai nấy di mà thay đều vào.

(6) Giai thoại làng Nho tuy có một vài tiểu tiết chưa hoàn hảo, nhưng đại thể vẫn là một quyển sách sưu tầm giá trị, chẳng những dùng để giải trí thích thú, làm tài liệu thơ văn quí báu, mà nhất là “Giai thoại làng Nho” đã truyền được tinh thần thanh cao của lớp sĩ phu thời trước để chế ngự đời sống vật chất quay cuồng hiện nay.

Câu này đỡ lúng túng hơn câu trên, nhưng tôi không hiểu tác giả lặp lại Giai thoại làng Nho làm gì cho dư một chủ ngữ? Giá cắt mấy tiếng đó đi mà viết: “…chẳng những dùng để giải trí thích thú, làm tài liệu văn thơ” thì sẽ gọn hơn[47].

2. Trường hợp về bổ từ:

Chúng tôi nhận thấy rằng trong số những tiếng thêm nghĩa cho một động từ, những tiếng cần thiết nhất, tức bổ từ (có nó thì động từ mới trọn nghĩa) thì lại thường thiếu và không bao giờ dư. Những câu trong đoạn 2 này mắc lỗi thiếu bổ từ:

(7) Áp dụng những nguyên lí căn bản ấy vào nhiệm vụ tu luật của các nhà lập pháp, vào qui chế phẩm phán, vào tổ chức luật sư đoàn, tạp chí “Luật học”, “Kinh tế” cũng như “Quê hương” cũng đã nhiều lần bàn đến.

Bàn đến cái gì? Đến việc (hay cách) áp dụng những nguyên lí căn bản? Nếu vậy thì phải viết:

Tạp chí “Luật học”, “Kinh tế” cũng như tạp chí “Quê hương” đã nhiều lần bàn đến việc (hay cách) áp dụng những nguyên lí căn bản ấy vào nhiệm vụ tu luật của nhà lập pháp, vào qui chế phẩm phán và tổ chức luật sư đoàn.

(8) Người ta mua xe hơi du lịch ngoại quốc hạng thực sang, mua các biệt thự tại đô thị lớn, xa những khu bình dân – hoặc chạy trốn ra ngoại quốc và kí thác bằng ngoại tệ trong các ngân hàng Âu Tây.

Kí thác là gửi. Nói đến ngân hàng và ngoại tệ thì ai cũng hiểu là gửi tiền rồi, nên câu này không tối nghĩa. Nhưng kí thác là một động từ cần có bổ từ (kí thác cái gì) mà ở đây không có bổ từ cho nên câu văn có lỗi. Muốn cho đủ thì phải thêm: kí thác của cải (tài sản) bằng ngoại tệ… nhưng chúng tôi nghĩ cứ viết gọn lại là kí thác ngoại tệ (bỏ tiếng bằng đi) cũng không ai trách là thiếu nghĩa.

(9) Khi chấp nhận một quan niệm về kinh tế học khác quan niệm tôi đã lựa chọn, người ta nhìn những quan hệ giữa kinh tế học và đạo đức học dưới một ánh sáng khác hẳn. Cuộc tranh luận gần đây giữa các kinh tế gia Ý Đại Lợi… đã chứng tỏ rõ ràng.

Chứng tỏ rõ ràng cái gì?

(10) Bởi vậy, người ta hiểu ngay khi thấy người Hi Lạp và người La Mã phổ biến tư tưởng bằng các đọc trước công chúng hơn là lối đọc cá nhân.

Động từ hiểu có khi không cần bổ từ để bổ túc. Chẳng hạn một anh bạn giảng cho tôi một điều; nghe xong tôi gật đầu, đáp: “hiểu rồi”, nghĩa là hiểu lời anh giảng rồi. Nhưng trong ví dụ trên, “hiểu” dùng theo một nghĩa hơi khác: người ta hiểu ngay rằng =[48] người ta không lấy làm ngạc nhiên. Cách dùng đó hình như mượn của Pháp, chưa được phổ biến, cho nên chúng tôi vẫn thấy lạ tai, thấy như thiếu một bổ từ, hiểu cái gì? Và theo chúng tôi, nên viết:

Bởi vậy, người ta không ngạc nhiên khi thấy người Hi Lạp và người La Mã phổ biến tư tưởng bằng các đọc trước công chúng hơn là lối đọc cá nhân.

Hoặc:

Bởi vậy, người ta hiểu tại sao người Hi Lạp và người La Mã…

Tác giả đưa ra bốn ví dụ từ (7) đến (10) trong đoạn 2 này đều là của[49] những người có trình độ khá cao về tiếng Pháp. Viết tiếng Pháp chắc chắn họ không khi nào mắc những lỗi thiếu bổ từ (complément d’objet) đó, mà sao viết tiếng Việt lại như vậy, đó là điều chúng tôi không hiểu nổi.

3. Trường hợp thuộc về quan hệ từ:

Hồi chúng tôi học lớp nhất ban tiểu học[50], thầy dạy Việt văn của chúng tôi, một cụ cử Hán học, ra lệnh không được dùng trên năm tiếng thì trong một bài luận khoảng một trang rưỡi, học trò nào không tuân lệnh sẽ phải “ăn trứng ngỗng”.

Lệnh rất nghiêm, nên viết xong rồi, chúng tôi không bao giờ quên đọc lại, đếm kĩ xem có mấy tiếng thì, nếu quá bốn tiếng - chúng tôi tự hạ mức tối đa xuống như vậy cho thêm cẩn thận – thì cứ gạch phứa đi, chẳng phân biệt khi nào nên khi nào không. Tôi không biết văn chúng tôi nhờ vậy mà gọn hơn không, chỉ biết rằng từ đó cụ bớt gắt.

Trong khi nói chúng ta không có thì giờ suy nghĩ kĩ, sắp đặt tư tưởng nên thường dùng rất nhiều quan hệ từ: thì, mà… Nhưng viết văn mà cũng mắc lỗi đó thì quả thực là cẩu thả.

Tuy nhiên, nhiều khi thiếu những tiếng đó cũng không được, câu văn sẽ rời rạc như một đống gạch vụn chưa thành một công trình kiến trúc.

Ví dụ:

(11) Sự sản xuất trong nước không gia tăng, sự phát hành tiền tệ có nghĩa là lạm phát.

Hai ý: “sự sản xuất không gia tăng” và “sự phát hành tiền tệ có nghĩa là lạm phát” có liên hệ mật thiết với nhau. Không phải lúc nào sự phát hành tiền tệ cũng có nghĩa là lạm phát, chỉ khi nào sự sản xuất không tăng thì phát hành thêm tiền tệ mới có nghĩa là lạm phát. Vây ta nên thêm tiếng thì

(Sự) sản xuất trong nước mà không tăng thì sự phát hành tiền tệ có nghĩa là lạm phát để cho độc giả nhận ngay ra được – mà khỏi phải đoán – sự liên lạc giữa hai ý với nhau.

(12) Nếu dân chúng đòi hỏi các món hàng xa xỉ, nhập cảng là phương tiện duy nhất.

(13) Nếu người ta nhắc lại những xúc phạm thần thánh và bội lời thì đã xảy ra về khoản giá cả, Montchrétien trả lời: đó là tật xấu của con người, không phải là của khoa thương mại.

Cả hai câu trên đều dùng tiếng nếu mà không dùng tiếng thì (thì nhập cảng; thì Montchrétien trả lời) cho nên lỗi nghe như rời rạc.

Trong thơ, vì luật bằng trắc, vì số tiếng trong mỗi câu có hạn, chúng ta có thể bỏ tiếng thì đi, ví dụ:

Chấp kinh nếu chẳng tòng quyền,

Lỡ khi muôn một, chu tuyền được sao? (Nhị Độ Mai)

Hoặc:

Nếu mà có bảy có ba,

Làm chi đến nỗi xót xa trong lòng (ca dao)

Nhưng trong văn xuôi, sau tiếng nếu nên dùng tiếng thì cho thêm phần trôi chảy.

Nếu và thì đi đôi với nhau thành một cặp hô ứng, nếu là hô mà thì là ứng. Luật hô ứng trong trường hợp đó không thật nghiêm khắc vì ta có thể chỉ hô mà không ứng, ví dụ:

Nếu trời mưa tôi sẽ ở nhà.

Ta thêm tiếng sẽ, mà bỏ được tiếng thì.

Ta lại có thể bắt chước lối hành văn của Pháp, đảo ngược lại:

Tôi sẽ ở nhà nếu trời mưa.

Trong trường hợp này “hô” đặt dưới, như vậy thì nếu có “ứng” thì “ứng” tất phải ở trên, mà “ứng” không thể nào ở trên được, vì lẽ không khi nào chưa “hô” đã “ứng”; cho nên phải bỏ “ứng”, nghĩa là bỏ tiếng “thì” mà dùng tiếng “sẽ”. Đã có một số người bỏ luôn tiếng sẽ:

Tôi ở nhà nếu trời mưa.

Kể ra như vậy cũng không sao; lâu rồi sẽ quen tai.

Nhưng còn nhiều cặp hô ứng luôn phải đủ đôi, không thể thiết một.

Ví dụ:

(14) Những đại diện cho hai chính phủ cố gắng thương thuyết để duy trì an ninh hoà bình bao nhiêu thì cấp dưới cứ quấy như kẻ “vo tròn bóp bẹp” làm cho tình thế đã nghiêm trọng càng thêm nghiêm trọng.

Tiếng bao nhiêu có thể dùng một mình, và có nghĩa là không biết nhiều chừng nào:

Trăng bao nhiêu tuổi trăng già,

Núi bao nhiêu tuổi gọi là núi non (ca dao).

Hoặc:

Một cây gánh vác biết bao nhiêu cành (Nguyễn Du[51]).

Trong ví dụ (14) bao nhiêu dùng theo một lối khác, phải đi với bấy nhiêu cho thành một cặp hô ứng; và ta phải sửa lại như sau:

Những đại diện cho hai chính phủ cố gắng thương thuyết để duy trì an ninh hoà bình bao nhiêu thì cấp dưới cứ quấy như kẻ “vo tròn bóp bẹp” bấy nhiêu làm cho tình thế đã nghiêm trọng càng thêm nghiêm trọng.

cũng như ta không thể nói:

Thầy giáo có giảng bao nhiêu thì học trò cứ đùa giỡn.

mà phải nói:

Thầy giáo có giảng bao nhiêu thì học trò cứ đùa giỡn bấy nhiêu.

Ví dụ trên có hô mà thiếu ứng; hai ví dụ dưới đây có ứng mà thiếu hô:

(15) Như vậy vua chúa can thiệp, nhưng để thúc đẩy sáng kiến tư nhân, chứ không phải để bóp nghẹt sáng kiến đó.

Chúng tôi muốn thêm tiếng tuy trước tiếng can thiệp, cho thành cặp tuy… nhưng.

Như vậy, tuy vua chúa can thiệp, nhưng chính là để thúc đẩy sáng kiến tư nhân, chứ không phải để bóp nghẹt sáng kiến tư nhân.

Trong câu:

(16) Vì sao biết rằng phương pháp đó không hợp thời mà vẫn còn dùng tại các trường tiểu học và trung học.

chúng tôi xin thêm tiếng đã để thành một cặp với mà vẫn còn:

Vì sao đã biết rằng phương pháp đó không hợp thời mà vẫn còn dùng nó ở các trường tiểu học và trung học.

Vì thiếu tiếng đã, cho nên mới đọc được nửa câu chúng tôi tưởng rằng tác giả muốn hỏi: Vì lẽ gì mà biết rằng phương pháp đó không hợp thời? Nên “hô” ngay đi để độc giả biết rằng chưa hết ý mà đợi sẵn một tiếng “ứng”.

4. Trường hợp thiếu và dư nội dung:

Tách biệt hẳn nội dung và hình thức là một việc vô lí. Vì cả hai đều ảnh hưởng lẫn nhau. Nhưng muốn cho có chút thứ tự, chúng tôi phải sắp hai ví dụ dưới đây vào hạng lỗi về nội dung do lẽ tác giả những câu đó suy nghĩ chưa chín nên viết mới sai.

(17) Hiệp hội nào, tư nhân nào, ai là người mang nợ với chiến sĩ xin liên lạc với chúng tôi.

Trên, tác giả nói đến hiệp hội và tư nhân, dưới tác giả nhắc lại, gom lại trong một tiếng ai, mà tiếng này trỏ tư nhân thì được, chứ trỏ hiệp hội thì không được (ta không gọi hiệp hội là ai) cho nên chúng tôi cho là thiếu nghĩa.

Câu dưới đây mắc lỗi thừa ý:

(18) Lí do vong quốc đã có sử gia định công tội, luận nguyên nhân.

Để cho nước mất thì có tội chớ sao có công được? Tiếng công đó dư. Mà luận nguyên nhân của sự vong quốc chớ làm sao luận nguyên nhân được lí do vong quốc. Vì lí do vong quốc đã là nguyên nhân rồi.

Rõ ràng tác giả cứ phóng tay mà viết chứ không suy nghĩ kĩ. Lỗi đó thuộc về nội dung.

5. Sau cùng có vài câu chỉ do ý tưởng chưa được minh bạch mà lời hoá ra tựa như dư, lại tựa như thiếu:

Chẳng hạn:

(19) Nếu cố đi nửa giờ nữa sẽ tới một cánh đồng xanh mướt ngọn lúa.

Mới xét ta thấy dư tiếng ngọn lúa vì ta không hiểu tiếng đó có nhiệm vụ gì trong câu, nó đứng trơ vơ ở cuối câu, không đi được với “cánh đồng” vì không ai nói cánh đồng ngọn lúa, mà cũng không đi được với “xanh mướt”, vì không ai nói: xanh mướt ngọn lúa, mà nói: ngọn lúa xanh mướt hoặc: xanh mướt những lúa (gần đây, 1975-1990, thỉnh thoảng có người cũng nói tương tự)[52] nhưng nếu bỏ nó đi thì câu lại thiếu nghĩa: tác giả muốn cho ta thấy một cánh đồng lúa, chứ không phải một cánh đồng nào khác, chẳng hạn một cánh đồng ngô, cánh đồng cỏ.

Chúng tôi nghĩ nên sửa lại: Sẽ tới một cánh đồng lúa xanh mướt hoặc: Sẽ tới một cánh đồng xanh mướt những lúa thì sẽ ổn.

(20) Nếu văn mà bây giờ tôi tin là người thì tiếng hát xưa kia biết đâu lại không phải là tâm hồn Yêu một chút?

Đã tin rằng “văn tức là người” thì sao lại dùng tiếng “nếu”, vì “nếu” có nghĩa là còn ngờ. Đã bỏ tiếng nếu thì phải bỏ luôn tiếng thì. Vậy câu đó có vẻ như dư ý.

Nhưng xét về phương diện khác thì nó lại là thiếu ý. Viết: “Văn mà bây giờ tôi tin là người” thì tiếng văn đó có nhiệm vụ gì trong câu? Nó phải là chủ ngữ hay chủ đề, nhưng đàng sau nó lại không có động từ nào đi với nó cả. Chẳng hạn ta có thể nói:

Đoạn văn mà anh thích đó, hay thì hay thật nhưng hơi kiểu cách.

(Đoạn văn: chủ ngữ; hay: tính từ dùng làm động từ).

Hoặc:

Đoạn văn mà anh thích đó, tôi nhớ có đọc trong một tuyển tập nào rồi.

(Đoạn văn: chủ đề; đọc: động từ liên quan tới đoạn văn).

Chứ không thể nói:

Đoạn văn mà anh thích đó, tôi không có tâm hồn thi sĩ.

(“tôi không có tâm hồn thi sĩ” không liên quan gì với “đoạn văn” cả).

Vì vậy phải sửa câu (20) như sau:

“Văn tức là người”, bây giờ tôi tin lời đó là đúng. Vậy thì tiếng hát xưa kia biết đâu không phải là tâm hồn Yêu một chút” (tin hẳn văn tức là người rồi).

Hoặc:

Nếu văn tức là người thì tiếng hát xưa kia… (không tin hẳn văn tức là người).

(21) Một khi tài đức có thừa, khả năng phụng sự dư dả mà suốt đời, khi vào chầu vua, phó bảng Bùi Ân Niên vẫn phải quì sau ông tiến sĩ, khi đi ngựa thì ông tiến sĩ đi trước, phó bảng lẽo đẽo theo sau, và nhất là khi về làng, dù tuổi cao, nhiệm vụ cũng nặng, cũng phải ngồi chiếu dưới trong khi ông tiến sĩ dù trẻ hơn, công tác có kém hơn, vẫn bệ vệ ngự trên chiếu trên.

Tác giả tạo một câu dài quá mà viết sau quên trước. Ta tự hỏi:

“Một khi tài đức có thừa… chiếu trên” rồi thì làm sao?

Ta không thể nói:

“Một khi kẻ dưới đã biết nhận lỗi mà ân hận”. (chấm câu) mà phải thêm, chẳng hạn:

mà ân hận thì người trên cũng nên tha thứ cho.

Vậy câu trên mắc lỗi có hô mà không có ứng, lỗi thiếu ý. Nhưng xét kĩ thì chính là lỗi dư tiếng: bỏ hai tiếng một khi thì câu văn đứng vững và đủ ý.

B. Ý TƯỞNG LỘN XỘN

Có những qui tắc thật là nhàm vì không ai không biết nhưng cứ phải nhắc đi nhắc lại hoài vì ít ai chịu thực hành, tức như qui tắc dưới đây mà Boileau đã vạch ra trong cuốn L’art poétique khoảng ba thế kỉ trước. Ông khuyên ta phải suy tư cho thật chín trước khi viết vì ý tưởng có minh bạch thì phô diễn mới được dễ dàng và lời văn mới sáng sủa.

Qui tắc đó rất đúng. Nhưng suy tư là một việc rất mệt, cho nên phần đông chúng ta sợ suy tư đến nỗi Gaston Bouthoul đã phải than thở rằng nhân loại thà chịu chết hơn là chịu suy tư, tức nghề viết, cũng lười suy tư. Rất ít người chịu viết văn trong đầu (nghĩa là suy tư cho kĩ, cấu tạo cả đoạn, có khi cả bài ở trong óc rồi mới chép lên giấy). Ý tưởng nào xuất hiện trong óc là chụp lấy ngay, chẳng chịu phân tích, kiểm soát, sắp đặt lại, cứ liệng cho thợ sắp chữ, chẳng hề sửa lại. Nếu chịu sửa lại thì có dịp suy nghĩ lại mà tư tưởng sẽ sáng hơn, rõ hơn, đúng hơn, vì nội dung quyết định hình thức, nhưng hình thức ngược lại cũng có cái công làm cho nội dung thêm hoàn hảo. Ai đã viết văn chắc cũng đã nhận thấy nhiều lúc chỉ tìm sửa một chữ, một câu mà một ý mới đột nhiên xuất hiện làm thay đổi hẳn nội dung của cả đoạn. Nội dung và hình thức liên quan mật thiết với nhau như vậy, cho nên tôi có thể nói 100 lỗi viết văn có đến 50 lỗi nguyên do là thiếu suy tư. Tôi đã thu thập được nhiều câu viết hỏng vì ý tưởng lộn xộn, nhiều quá đến nỗi phải bỏ bớt đi, chỉ giữ lại độ hai chục câu, rồi phân phối bớt một số vào các chương trước và các chương sau để chương này khỏi dài quá mà độc giả đỡ ngán. Tôi chắc chắn tác giả những câu đó sẽ tránh được già nửa lỗi của mình nếu chịu đọc kĩ lại câu văn. Tôi nói “già nửa” thôi vì có khi chính ta không nhận ra lỗi của ta. Muốn nhận được lỗi của mình, cần có kinh nghiệm mà hình như cũng cần có một chút khiếu riêng.

*

Trong khi phân tích những ý tưởng lộn xộn tôi tìm ra được bốn nguyên nhân:

1. Không định rõ thế nào là một câu, có bao nhiêu ý, cứ gom lại hết rồi đặt liền nhau, chẳng phân biệt ra chính hay phụ:

Định nghĩa câu là một việc rất khó, và tới nay vẫn chưa có định nghĩa nào làm thoả mãn được mọi người. Ở đây chúng tôi không đứng về phương diện ngữ pháp mà làm lại việc đó, chỉ xin đứng về phương diện cấu tứ mà đưa ra đề nghị như sau:

Khi ta muốn diễn một ý chính và nhiều ý phụ thêm nghĩa cho ý chính đó, hoặc trỏ trường hợp, nguyên nhân, kết quả… của ý chính đó, ta phải gom hết những ý đó lại thành một câu, trừ khi ta muốn nhấn mạnh vào một ý phụ, muốn cho nó thành ra quan trọng như ý chính thì lúc đó mới có thể tách nó ra thành câu khác được.

Theo nguyên tắc đó, chúng tôi xin phân tách đoạn dưới đây:

(1) Thuyền theo gió, từ từ mà đi, ra tới giữa khoảng mênh mông, tôi đứng trên đầu thuyền ngó quanh tả hữu. Đêm thanh cảnh vắng bốn bề lặng ngắt như tờ. Chỉ còn nghe tiếng cá “tắc tắc” ở dưới đám rong, mấy tiếng chim kêu “oác oác” ở trong bụi niễng, cùng là văng vẳng tiếng chó sủa, tiếng gà gáy ở mấy nơi chòm xóm quanh hồ mà thôi.

Câu đầu có hai ý chính: thuyền theo gió, từ từ mà đi và tôi đứng trên đầu thuyền ngó quanh tả hữu. Còn ý: ra tới khoảng mênh mông chỉ là ý phụ vào ý thứ nhì và trỏ thời gian. Tôi đứng trên đầu thuyền ngó quanh tả hữu lúc nào? Lúc thuyền ra tới khoảng mênh mông. Giữa hai ý: thuyền theo gió, từ từ mà đi và tôi đứng trên đầu thuyền ngó quanh tả hữu, không có dây liên lạc gì mật thiết để gom hai ý đó lại trong một câu. Vậy ta có thể cắt ra làm hai và chấm ở sau tiếng đi:

Thuyền theo gió, từ từ mà đi. Ra tới giữa khoảng mênh mông, tôi đứng trên đầu thuyền ngó quanh tả hữu.

Còn hai câu sau, mỗi câu chứa một ý: ý “bốn bề lặng ngắt như tờ” và ý “chỉ còn nghe tiếng cá, tiếng chim, tiếng chó sủa, gà gáy”, nhưng ý thứ nhì có thể coi là bổ túc cho ý trên, nghĩa là có thể hiểu như vầy: ngoài tiếng cá, tiếng chim, tiếng chó sủa, gà gáy ở xa thì không có tiếng gì khác nữa, cảnh thiệt là bốn bề lặng ngắt như tờ. Vậy hai ý đó liên lạc mật thiết với nhau: cảnh sau để hình dung cảnh tĩch mịch được phô bày trong câu trước và ta có thể bỏ dấu chấm ở sau tiếng tờ, thay vào đó một dấu chấm phết để nối hai câu đó làm một:

Đêm thanh cảnh vắng bốn bề lặng ngắt như tờ; chỉ còn nghe tiếng cá “tắc tắc” ở dưới đám rong, mấy tiếng chim kêu “oác oác” ở trong bụi niễng, cùng là văng vẳng tiếng chó sủa, tiếng gà gáy ở mấy nơi chòm xóm quanh hồ mà thôi.

(2) Văn chương là một thứ khoa học rất cao và rất khó, không những là một lối thù ứng tiêu khiển rất tao nhã mà lại biểu lộ được tính tình và tư tưởng của người ta, có thể cảm xúc được nhân tâm, duy trì được phong hoá, cái công dụng của văn chương cũng không phải là nhỏ.

Câu này ý tưởng không lộn xộn như câu trên, nhưng cũng chưa làm cho chúng tôi được thoả mãn. Tôi thấy tác giả muốn diễn hai ý chính:

- Văn chương là một khoa học cao và khó.

- Mà công dụng rất lớn vì: (từ đây là ý phụ) nó là một lối thù ứng tiêu khiển rất tao nhã, lại biểu lộ được tính tình tư tưởng của ta, cảm xúc được nhân tâm và duy trì được phong hoá.

Nếu sắp đặt lại ý như trên thì ý chính được nổi bật lên, tư tưởng được liên tục hơn mà tránh được tiếng “cũng” chơ vơ, gượng gạo.

2. Ý thiếu liên lạc:

(3) Hai tiên sinh (Nguyễn Du và Nguyễn Huy Tự) tuy muốn lập toà “lâu đài” của tinh hoa Việt Nam khác nhau song dù xây dựng thế nào, các tài liệu sở đắc cũng vẫn cùng chung một công phu đèn sách và vẫn là phong lưu nhân vật nơi đài các văn chương do khí thiêng của non sông chung đúc, của tạo hoá phú bẩm, để dành cho kẻ hậu sinh theo dõi mà duy trì nền văn hiến tinh thuần cổ Việt.

Văn thật lôi thôi, rối như bòng bong. Cái gì khác nhau? Tinh hoa Việt Nam hay toà lâu đài? Tất nhiên ta phải hiểu là toà lâu đài rồi; vậy phải đặt khác nhau đứng gần với toà lâu đài.

Tài liệu sở đắc mà cùng chung một công phu đèn sách là nghĩa làm sao? Nó là kết quả của công phu đèn sách chứ?

Nhưng hai lỗi trên đều nhỏ. Lỗi này mới nặng: vẫn là phong lưu nhân vật. Ai vẫn là phong lưu nhân vật? Theo ý thì phải là hai tiên sinh, mà theo cách cấu tạo của câu, theo luật liên tục trong văn thì lại là tài liệu sở đắc.

Lại thêm: để dành cho kẻ hậu sinh. Để dành cái gì? Không ai nói để dành hai tiên sinh hoặc để dành những phong lưu nhân vật cho kẻ hậu sinh, vậy thì có lẽ là để dành toà lâu đài, hoặc tài liệu sở đắc, hoặc khí thiêng của non sông. Vì không hiểu rõ tác giả muốn nói gì nên chúng tôi không sắp đặt lại, cấu tạo lại câu văn được.

(4) Ít lâu nay có những tin đồn được nhắc đi nhắc lại, không muốn tin cũng phải bận lòng, thấp thoáng trên không trung như lưỡi gươm Damoclès, vững tâm lắm cũng phải nghĩ rằng đó có thể là những quả bóng thăm dò dư luận.

Chúng tôi có cảm tưởng rằng tác giả nghĩ tới đâu viết tới đấy, không hề sắp đặt lại ý tứ, cũng không hề đọc lại nữa.

Câu đó có bốn ý:

1. Ít lâu nay có những tin đồn được nhắc đi nhắc lại.

2. Không muốn tin cũng phải bận lòng.

3. Thấp thoáng trên không trung như lưỡi gươm Damoclès.

4. Vững tâm lắm cũng phải nghĩ rằng… thăm dò dư luận.

Cả bốn đều nói về tin đồn cả: ý thứ nhất và ý thứ ba đều hình dung tin đồn ra sao: nó được nhắc đi nhắc lại, nó thấp thoáng trên không trung; ý thứ nhì và ý thứ tư đều tả tâm trạng của những người nghe tin đồn (đúng hơn thì là tả các tác động[53] của tin đồn trên tâm lí đại chúng). Vậy ý thứ nhất và ý thứ ba cùng một loại với nhau, nên đặt sát nhau, ý thứ nhì và ý thứ tư cũng nên đặt liền nhau, không nên xen kẽ như tác giả đã trình bày, mà phá cái thế liên tục tự nhiên trong tư tưởng. Tôi xin sắp lại ý mà không sửa lời:

Ít lâu nay có những tin đồn thấp thoáng trên không trung như lưỡi gươm Damoclès và được nhắc đi nhắc lại nhiều lần đến nỗi ai không muốn tin cũng phải bận lòng và kẻ nào vững tâm lắm cũng phải nghĩ rằng đó có thể là những quả bóng thăm dò dư luận.

(5) Các luật sư biết rõ là nếu trong hàng ngũ cảnh sát và hiến binh có những người không thông luật lại quá mẫn cán, phần đông đều bận tâm với chức vụ, góp phần đắc lực vào việc bảo vệ an ninh và trật tự, nên phải biết ơn không nên nặng lời đối với những tài liệu (…) của họ.

Câu này xét về cách dùng từ thì có một chỗ vụng: Ta không nói “phải biết ơn và không nên nặng lời với những tài liệu…”, nên nói “phải biết ơn những người đó và không nên nặng lời với họ nếu họ lỡ đưa ra những tài liệu sai”. Còn xét về ý thì đáng kể là minh bạch, nhưng tôi cũng muốn sửa lại như vầy cho có thêm thứ tự và liên tục:

Các luật sư biết rõ rằng nếu trong hàng ngũ cảnh sát và hiến binh có những người vì quá mẫn cán và không thông luật nên thường đưa ra những tài liệu sai, nhưng cũng không nỡ nặng lời với họ vì hầu hết họ đều tận tâm với chức vụ, góp phần đắc lực vào việc bảo vệ an ninh và trật tự.

(6) Ai dám bảo những câu ca dao đầy trữ tình (như…) là nhạt nhẽo, kém chất thơ, đồng thời vẫn phản ánh được sinh hoạt của nông dân.

Câu trên gồn hai ý: ý thứ nhất: tác giả chê sự nhận xét sai lầm của một số người cho ca dao là nhạt nhẽo, kém chất thơ; ý thứ nhì: tác giả cho rằng ca dao phản ánh được sinh hoạt của nông dân. Hai ý đó không có liên quan với nhau để có thể gom lại trong một câu rồi dùng tiếng (từ) đồng thời. Phải chăng tác giả muốn khen rằng ca dao đã rất trữ tình và nhiều chất thơ mà lại phản ánh đúng đời sống của nông dân?

3. Viết sau quên trước:

Lỗi này rất nặng mà lại rất thường xảy ra, cơ hồ như ít ai tránh khỏi. Bộ óc của chúng ta mà các nhà bác học khen là tinh vi, kì diệu một cách không tưởng tượng nổi, thực ra chưa phải là hoàn hảo, nhiều khi nó chạy bậy bạ đến tức cười. Có thuật nào sửa nó không nhỉ?

Chẳng hạn một nhà văn nọ viết:

(7) Không gì tởm hơn là mình có người chồng vừa bé nhỏ vừa bủn xỉn, hủ lậu, - lại có người vợ như tôi, vô cùng thèm khát đam mê.

Con người tự xưng là “mình” trong câu đó có một người chồng, rồi lại có một người vợ, thế thì người đó là đàn bà hay đàn ông, hay là á nam á nữ?

Rồi lại câu này nữa:

(8) Dòng nước mắt thiên phú của đàn bà khóc trước đàn ông, tim gan sắt đá tới mấy cũng tan thành chất lỏng, mủi lòng để tin rằng tôi vô tội.

Tim gan mà tan thành chất lỏng; điều đó ta còn có thể hiểu được, nhưng làm sao gan lại biết mủi lòng và lại tin được rằng một người nào đó vô tội?

Chỉ tại tác giả khi viết từ mủi lòng thì quên rằng ngay đầu hàng mình đã dùng tim gan làm chủ ngữ.

(9) Bởi lẽ những nhân vật của ông biện thuyết hào hùng (hay hùng hồn?) chừng nào đi nữa, vấn đề hắn (hay họ?) đặt ra lớn lao chừng nào đi nữa, cuối cùng đi nữa hắn cũng thắng, chiến mà thắng (…) và sau hết hắn sẽ ngủ yên trong cái kén tình yêu, trong lòng một người vợ đẹp, thuỳ mị, phần đông bản chất tốt nhưng bị xã hội, tập quán hồi bấy giờ làm hỏng hay biến dạng đi (…) và người tình hiên ngang phong nhã thế nào cũng nâng nàng lên để tôn thờ lời nói vuốt ve của người lớn dỗ trẻ con.

Mà lời nào là lời nói vuốt ve của người lớn dỗ trẻ con? Mấy hàng trên, không thấy tác giả dẫn ra thì làm sao ta hiểu được? Hay là tác giả chỉ muốn nói:

…người tình hiên ngang, phong nhã thế nào cũng nâng nàng lên để tôn thờ và vuốt ve như người lớn dỗ trẻ con.

Lỗi[54] điệp ngữ, điệp ý cũng do nguyên nhân viết sau quên trước nữa.

(1) Chúng tôi tiếc rằng không thể trích ra đây dài hơn, nhưng bấy nhiêu cũng tạm gọi là đủ để nêu lên một quan điểm, một quan điểm mà xét từng lời từng ý thì có thể có sự đồng ý một vài lời, hay ý (hay nhiều hơn) ở trong quan điểm đó.

Lập lại ba lần tiếng quan điểm, ba lần tiếng ý, hai lần tiếng lời, hai lần tiếng hay.

Thu lại như sau thì câu văn gọn hơn:

Chúng tôi tiếc rằng không thể trích ra đây dài hơn, nhưng bấy nhiêu cũng tạm đủ để nêu lên một quan điểm và xét kĩ thì có vài chỗ chúng tôi đồng ý.

Một thí dụ nữa:

(11) Thật là một điều đáng buồn khi phải nhờ đến một ngôn ngữ khoa học để diễn tả những ý kiến khi đã có những danh từ trong ngôn ngữ thông thường: đó là không muốn cho người ta tăng thêm kiến thức mà muốn cho người ta có cảm tưởng hiểu biết nhiều khi cho người ta biết những danh từ.

Muốn cho người ta hiểu biết nhiều, tổ hợp này tối nghĩa; chắc tác giả muốn nói: muốn cho người (tức người đọc) có cảm tưởng rằng mình (tức người viết) hiểu biết nhiều.

Rồi: Khi cho người ta biết những danh từ. Danh từ nào? Đọc ngược lại mấy hàng trên thì chỉ thấy tác giả nói đến “những danh từ trong ngôn ngữ thông thường”. Nhưng nếu là những danh từ đó thì sao lại bảo rằng “có cảm tưởng biết nhiều” được? Lại thêm một lỗi vụng về: một câu mà dùng tới ba tiếng khi.

Tôi xin sắp đặt lại cho gọn:

Thật là một điều đáng buồn cười: có những danh từ đủ để diễn tả tư tưởng thì người ta lại không dùng mà dùng những danh từ khoa học; như vậy đâu phải là muốn phổ biến tri thức mà chỉ muốn khoe mình học rộng đấy thôi.

Sau cùng tôi xin trích thêm ba câu nữa: lúng túng mà tối nghĩa. Tác giả những câu này đều là những người thông tiếng Pháp tất thuộc lời khuyên của Boileau dẫn ở đầu chương, nhưng khi viết thì lại không chịu đem ra áp dụng.

(12) Để kiện toàn bức phác hoạ tư tưởng kinh tế Hi Lạp, tư tưởng cũng có phần nào hữu ích nghiên cứu chủ trương vô chính phủ của phái Khuyển Nho[55] và nhất là tới mực nào quan niệm thiên nhiên do phái Khắc Kỷ truyền bá cùng lí tưởng phục tùng thiên nhiên của họ đã có nhiều ảnh hưởng đối với tương lai các học thuyết kinh tế.

Tiếng họ chắc là trỏ phái Khắc Kỷ. Nhưng cái gì đã có nhiều ảnh hưởng, quan niệm thiên nhiên hay lí tưởng phục tòng thiên nhiên, hay là cả hai? Và “ảnh hưởng đối với tương lai của các học thuyết kinh tế” là nghĩa làm sao? Phải chăng là ảnh hưởng tới các học thuyết kinh tế ở thời sau?

(13) Đọc bài tựa của Đoàn quân rồi tiếp ngay đó nơi truyện đầu, lời bình luận của soạn giả “Giai thoại làng Nho” làm cho người đọc cũng có phần khó chịu cho “cái nọc khoa cử” đã thành lẽ sống”, khiến chúng ta nhớ lại có lắm người đã gán cho vì đám người mê khoa bảng ấy đã đánh rơi (!) tổ quốc.

Đã “đọc bài tựa” rồi lại “làm cho người đọc”, lỗi đó có thể bỏ qua được. Nhưng rồi lỗi này: cái gì khiến cho chúng nhớ lại? Rồi: có lắm người đã gán cho, là gán cái gì cho ai?

Hai câu trên chúng tôi có thể đoán nghĩa mà hiểu được ít nhiều, đến câu này thì xin chịu: “Tìm hiểu cái ý tại ngôn ngoại là điểu rất khó vì nó ở ngôn ngoại”.

(14) Nhưng tìm hiểu cái không nói ra là chủ đích của cái nói ra, rất khó khăn chính vì đã không nói ra.

Thức ăn ngon tới mấy có tiêu hoá rồi mới thành chất bổ; tư tưởng cao xa tới mấy cũng phải được chính tác giả tiêu hoá rồi mới giúp ích được cho người khác. Mà tiêu hoá tư tưởng là nhờ công suy tư.

Chép lại 14 tỉ dụ trên, chúng tôi ngán ra sao thì chắc các bạn khi đọc cũng ngán như vậy. Bây giờ tôi xin lựa một đoạn văn dài mà trôi chảy, mạch lạc, phân minh, để các bạn so sánh.

Đứng trước một vũ trụ vô tận trong không gian và thời gian, một vũ trụ vô cùng tạp đa đến nỗi óc ta không sao quan niệm nổi, đã tạp đa do bản thể của nó, lại còn tạp đa hơn nữa do hình ảnh của nó chiếu trong cặp mắt và trong tâm tư của mỗi người; mà chỉ có một công cụ thô sơ và thiếu thốn là văn tự, thiếu thốn tới mức một tiếng có khi dùng để trỏ hàng chục ý niệm, hàng ngàn sự vật; các văn sĩ từ xưa tới nay, nhất là trong khoảng trăm năm gần đây, đã truyền kinh nghiệm cho nhau, không thời nào dứt: một mặt ra công “vặn, nhồi, kéo dài, thu ngắn”, phối hợp những dụng ngữ quá ít ỏi, một mặt cố tạo thêm nhiều tiếng mới, dựng phá những qui tắc ngữ pháp, những luật lệ văn thơ, thôi thì xoay xở đủ cách để đeo đuổi một ảo ảnh là ghi, vẽ được cho đúng, nắm lấy được thiên hình vạn trạng của ngoại giới và nội tâm; và kết quả là trừ vài nhà lập dị, hoảng loạn, công bố những thí nghiệm vô lí, điên khùng, còn thì đa số đã thành công ít nhiều, mỗi nhà có một sở trường, mỗi nhà dùng một phương pháp, mỗi nhà đã cho ta thấy một hình ảnh của vũ trụ, đã tạo cho ta một vũ trụ và những vũ trụ đó lung linh huyền ảo hơn cả cái vũ trụ trong mắt các nhà khoa học nữa.

Vì câu rất dài nên người viết đã phân làm bốn đoạn và xuống hàng sau mỗi dấu chấm phết cho thêm minh bạch, nhưng giá có viết liền một hơi thì đọc chậm chậm chúng ta cũng nhận ngay mạch lạc vì ý tưởng sắp đặt kĩ lưỡng cứ tuần từ hiện ra như một sợi chỉ tháo trong guồng vậy. Một điểm đáng để ý nữa là câu mở đầu bằng: “Đứng trước một vũ trụ vô tận...” rồi khép lại bằng: “đã cho ta thấy một hình ảnh của vũ trụ...” như có hô có ứng, nhất khí mà tròn trặn.

BỎ CÁC CHƯƠNG: VI, VII, VIII và IX

(Chúng tôi đoán tác giả các chương:

VI: Từ ghép và từ tổ,

VII: Từ công cụ,

VIII: Câu,

IX: Mực thước và trong sáng,

là Nguyễn Q. Thắng nên không chép lại).

CHƯƠNG X

SỰ THUẦN KHIẾT[56]

Thế kỉ XVIII, văn hào Pháp Voltaire đã nói: “Le purisme est toujours pauvre”[57]: Chủ trương thuần khiết (trong ngôn ngữ) bao giờ cũng nghèo nàn, nghĩa làm cho ngôn ngữ thêm khô cằn. Lời đó đúng. Một ngôn ngữ có biến đổi mới là một sinh ngữ. Nếu không, nó đã thành một tử ngữ mất rồi. Không ai có thể bắt một sinh ngữ giữ hoài ngữ pháp, nhất là dụng ngữ của nó; phải để cho nó phát triển, mỗi ngày một mới mẻ thì nó mới phong phú lên, mới thêm sinh lực. Ta thử tưởng tượng nếu đầu thế kỉ này[58], các nhà cầm bút theo chủ trương thuần khiết, chỉ dùng cách phô diễn cố hữu của tiếng Việt, lại không tạo thêm tiếng mới thì Việt ngữ sẽ nghèo nàn tới bực nào, mà văn hóa của ta làm sao có thể tiến bộ được. (Hễ xã hội thay đổi, lối sống thay đổi, lối suy nghĩ thay đổi thì tự nhiên ngôn ngữ phải thay đổi theo).

Cuối thế kỉ trước, do ảnh hưởng của phương Tây, xã hội ta biến đổi mạnh mẽ: sự biến chuyển đó tiến đều đều cho tới thế chiến vừa rồi và lúc này đây nó đương tiến mau hơn nhiều nữa. Việt ngữ cũng chuyển theo cái đà đó, khoảng mười năm nay, nhiều người đã muốn áp dụng lối phô diễn của Pháp, nhất là để tạo ra vô số dụng ngữ mới. Trong phong trào canh tân nào cũng vậy, những người tiên phong đa số là trẻ, nhiệt huyết có dư, chín chắn thì thiếu, nên dễ gây ra một sự hỗn độn. Cho nên cần có hạng người hăng hái xung phong thì cũng cần có hạng người kìm hãm bớt lại mà giữ tính cách thuần khiết cho ngôn ngữ, và nhờ hai động lực tương phản mà đồng thời cùng hỗ tương bổ túc mà ngôn ngữ lần lần được một thế quân bình trong một thời gian để rồi lại biến chuyển nữa khi gặp một vận hội mới. Chúng tôi đoán rằng phải hai ba chục năm nữa, Việt ngữ mới được tương đối ổn định.

Đọc những chương trên[59], chắc độc giả đã đoán được chúng tôi có xu hướng thuần khiết. Về phương diện cú pháp, chúng tôi nghĩ chỉ nên mượn cách phô diễn của người khi nào thực là cần thiết, vì viết là để cho người đọc hiểu được dễ dàng và đúng ý của mình, mà đại đa số đồng bào của ta hiện nay không quen lối phô diễn của người Âu. Nhiều câu viết theo lối Pháp hay Anh chẳng những lúng túng mà còn tối nghĩa, làm cho họ đọc chỉ thấy chán hoặc bực mình.

Về phương diện tạo tiếng mới và phương diện dùng tiếng thì chúng tôi thấy chủ trương thuần khiết rõ ràng là yếu thế. Vì bốn lẽ:

1. Những người tạo tiếng mới, nhất là những tiếng dùng trong đời sống hằng ngày, thường bị nhu cầu trong khi công tác thúc đẩy, không có sẵn một chủ trương nào cả, mà họ cũng không phải là những nhà ngôn ngữ học hay bác học, nên không nghĩ đến, không biết đến chủ trương thuần khiết.

2. Những người đầu tiên dùng những tiếng mới đó phần đông ở trong giới bình dân, thấy nó tiện lợi, giúp họ diễn được ý kiến thì dùng ngay, không cần nghĩ xem, cũng không cần biết rằng nó thuần khiết hay không.

3. Khi đã có một số người dùng rồi thì những tiếng mới hoá ra mặc nhiên được công nhận, nghĩa là nó đã có quyền, có lí do để sống, các nhà ngôn ngữ học hay văn học có chê là nó không thuần khiết, là lố lăng, chướng tai thì cũng không chống lại nổi thói quen của số đông nữa.

4. Nếu có một số tiếng tạo không đúng ngữ pháp, thì đứng trong một câu, nó cũng chỉ là những phần tử nhỏ, không làm cho Việt ngữ mất bản sắc đi được, huống hồ hầu hết những tiếng đó đều có nhiều ưu điểm: gọn gàng, tiện lợi, cách cấu tạo đôi khi lại tài tình, bóng bảy nữa.

Do những lẽ đó ta thấy trong ngôn ngữ vô số tiếng cơ hồ như vô lí, vô nghĩa, kì cục mà vẫn thông dụng. Không phải từ khi ta chịu ảnh hưởng của Pháp mới có tình trạng đó đâu.

Tôi nhớ một nhà cách mạng Trung Hoa, Lương Khải Siêu, chê cụ Phan Bội Châu là viết tiếng Hán không thuần. Họ chê thì nhất định là phải đúng. Nhưng tại sao lại như vậy? Tại sao một người như cụ, nổi tiếng là hay chữ bực nhất trong nước, có tài về văn, thơ mà viết tiếng Hán lại không thuần? Tại cụ học ở Việt Nam, học ở ông thầy Việt Nam sống trong xã hội Việt Nam, cho nên có lối suy nghĩ, phô diễn của Việt Nam; đó là một lẽ, còn lẽ này nữa: tổ tiên chúng ta học tiếng Hán và dùng tiếng Hán để tạo nhiều tiếng mới, không có trong từ điển Trung Hoa, hoặc có mà dùng theo một nghĩa khác, người Trung Hoa đọc những tiếng đó cho là ta đã dùng sai, là viết không thuần.

Chẳng hạn, ta đặt ra tiếng an trí, nghĩa là đày đi một chỗ (như cụ cử Lương Văn Can bị Pháp an trí ở Nam Vang), nhưng người Trung Hoa không nói là an trí mà nói là câu cấm.

Ta nói ám ảnh thì họ nói là nhiễu loạn; hai tiếng đó nghĩa còn hơi giống nhau, và đọc tiếng ám ảnh họ còn có thể đoán được ta muốn nói gì. Đến tiếng liệu hồn thì nhất định là họ không sao hiểu nổi. Phân tích ra thì liệu là toan tính, sắp đặt, như tiên liệu, liệu lí; hồn là phần trái với xác, như  linh hồn, hồn phách[60]. Vậy thì làm sao liệu hồn lại có ý đe doạ, có nghĩa là phải coi chừng, gần với tiếng tiểu tâm của Trung Hoa? Có phải là vô lí không?

Tiếng tiểu tâm này cũng rắc rối nữa, chính nghĩa của nó là phải cẩn thận, coi chừng, nhưng không biết từ bao giờ, người nào đó cũng dùng sai nghĩa đi, cho tiểu tâm là bụng dạ nhỏ nhen (ví dụ: kẻ tiểu tâm hay thù vặt) và ngày nay nghĩa đúng đã mất, mà nghĩa sai thì còn; người Trung Hoa đọc tới đó chỉ hiểu theo nghĩa đúng, bảo ta là viết bậy. Bậy đối với họ, chớ đối với ta là đúng.

Còn vô số tiếng khác dùng sai nghĩa hẳn như thế. Chúng tôi chỉ xin kể ít tiếng thông dụng nhất:

Tiếng Tử tế của ta, trong Hoa ngữ có nghĩa là tỉ mỉ.

Lịch sự của ta trong Hoa ngữ có nghĩa là trải đời.

Bồi hồi của ta trong Hoa ngữ có nghĩa là đi đi lại lại, do dự.

Tồi tàn của ta ở trong Hoa ngữ có nghĩa là làm hỏng đi.

Và tiếng tuần trong “tuần báo” của ta trỏ bảy ngày thì trong Hoa ngữ trỏ mười ngày mà một tờ tuần báo của ta họ gọi là chu san. Nhưng khi ta nói thượng tuần, trung tuần, hạ tuần trong một tháng thì tiếng tuần này lại trỏ mười ngày. Thành thử tiếng tuần trong Hoa ngữ có một nghĩa mà trong Việt ngữ có hai nghĩa. Sự kiện tôi kể trên không phải chỉ xuất hiện trong tiếng Việt, mà còn trong nhiều ngôn ngữ khác nữa.

Chẳng hạn, tiếng Mĩ vốn là tiếng Anh, vậy mà người Mĩ đã tạo ra tiếng fender (bộ phận chắn bùn ở trên bánh xe), tiếng flashlight (đèn pin) intermission (lúc tạm nghỉ ở giữa một tuồng hát), elévator (thang may), gasoline (dầu xăng)… trong khi Anh ngữ đã có những tiếng: mudguard, torch, interval, lift, petro…

Anh ngữ và Pháp ngữ có nhiều tiếng chung một gốc, viết như nhau mà nghĩa khác hẳn nhau: tiếng Anh evidence ngoài cái nghĩa là hiển nhiên như tiếng Pháp évidence còn có nghĩa là chứng cứ, tiếng Anh comity không có nghĩa là uỷ ban như tiếng Pháp comité, mà có nghĩa là lễ độ; tiếng Anh appointment có nghĩa là việc hẹn gặp gỡ, mà tiếng Pháp appointment lại có nghĩa là tiền công[61].

Khi những tiếng như ám ảnh, liệu hồn mới xuất hiện và khi những tiếng như tử tế, lịch sự mới dùng sai nghĩa gốc, chắc đã có một số nhà Nho chê là không thuần khiết, nhưng chê thì chê, đại chúng cũng vẫn dùng, dùng mỗi ngày một nhiều, rút cục phái thuần khiết phải xếp giáp qui hàng. Vì ngôn ngữ có những lí lẽ riêng của nó, không thể ép nó theo theo khoa luận lí của chúng ta được.

Hơn nữa, có những tiếng tạo sai ngữ pháp mà vẫn tồn tại. Trong cuốn Khảo luận về ngữ pháp Việt Nam chúng tôi đã đưa ý kiến về việc dùng tiếng hoá để tạo những ngữ mới; ở đây chúng tôi không muốn nhắc lại ý kiến đó, chỉ xin độc giả lưu tâm tới điểm này: động từ lành mạnh hoá mặc dầu bị rất nhiều người chỉ trích là lai căng[62], nửa nôm nửa Hán mà lại theo ngữ pháp Hán, thực lố lăng, chướng tai rất mực mà nó cứ vẫn mỗi ngày mỗi “lành mạnh” thêm lên, xuất hiện trong tất cả các công văn và sách báo đứng đắn.

Gần đây, chúng tôi còn được đọc những tiếng mới như tròn hoá vuông[63], hư hoá, acide hoá, bazơ hoá nữa. Thực là Pháp - Việt - Hoa đề huề: base là Pháp, nhưng viết bazơ thì lại là Việt hoá rồ, viết bazơ hoá thì là Pháp mà Việt hoá rồi Hoa hoá. Có hiện tượng nào kì dị hơn vậy không?

Độc giả cho là lố lăng, nhưng tiếng bố ráp rất quen tai thì cũng là nửa Việt nửa Pháp: bố là Việt mà ráp do râfle, là Pháp. Nhưng tiếng mét hệ cũng cấu tạo như vậy chứ khác gì (mét = metre, Pháp; hệ: Hoa, ghép theo ngữ pháp Hoa) mà hiện nay đã chiếm một địa vị tôn nghiêm trong các sách giáo khoa từ tiểu học tới đại học rồi đấy. Vì nó tiện lợi quá đi: không nói mét hệ thì nói thế nào bây giờ? Hệ thống thước tây ư? Hay Tây xích hệ thống? Lại như tiếng “phim trường” (sân khấu để quay phim). Phim là tiếng Pháp Việt, trường là tiếng Hán Việt, hai tiếng đó ghép với nhau theo ngữ pháp Trung Hoa. Bạn bĩu môi?

Vả lại ngôn ngữ nào mà chẳng có những cách ghép tiếng, tiếp ngữ lố lăng? Chẳng hạn tiếng orangeade của Pháp gồm tiếng orange gốc ở ngôn ngữ Ả Rập và tiếp vĩ ngữ ade gốc ở ngôn ngữ la tinh (?) Cách cấu tạo của nó y như tiếng mét hệ của ta, mà có người Pháp nào thấy chướng tai đâu?

Lại còn trường hợp dùng sai nghĩa mà vô tình tạo ra một từ ngữ mới nữa. Trước đây đọc trong tạp chí Bách Khoa một truyện ngắn của một nhà văn nổi tiếng tôi được biết thêm tiếng mới này: đẻ nhiều tiền. Tôi nhớ mài mại rằng một nhân vật phàn nàn mình không được “đẻ nhiều tiền” như bạn, nghĩa là không nằm một nhà hộ sinh vào hạng sang. Tôi chắc tiếng đó đã được thông dụng trong giới bình dân rồi và chẳng bao lâu nữa người ta sẽ nói “đẻ bảy chục đồng một ngày”, để diễn cái ý: nằm một nhà hộ sinh và phải trả bảy chục đồng, hai trăm đồng hoặc năm trăm đồng một ngày. Nghe thì nực cười nhưng nghĩ cho kĩ, nói như vậy quả là tiện.

Cứ phân tích theo ngữ nguyên thì có biết bao nhiêu tiếng dùng sai[64]: như kiêu ngạo, bao dai. Trong Nam tiếng kiêu ngạo có nghĩa là chế giễu, chứ không có nghĩa là khoe khoang, ngạo mạn. Ba chục năm trước, mới vô đây, nghe người ta dùng sai tiếng đó tôi thấy chướng, bây giờ thì quen tai quá rồi và nói chuyện với đồng bào nông thôn tôi cũng vẫn thường dùng nó, dùng tiếng chế giễu thì ngại rằng họ không hiểu[65].

Còn tiếng bây dai vốn có nghĩa là dài bấy nhiêu (trỏ ý xác định), ngày nay thường dùng trong câu hỏi, như bao dai (là dài bao nhiêu?). Chẳng hạn ta hỏi: Khúc vải đó bây dai? Người bán hàng đáp: Ba thước hai. Có lẽ hồi đầu, người hỏi đưa hai cánh tay ra, hai bàn tay cách nhau một khoảng nào đó rồi hỏi: “Khúc cây đó bây dai?” (nghĩa là: Khúc cây đó dài bằng bây nhiêu, phải không?) Rồi lần lần bây dai hoá ra có nghĩa hỏi, và người hỏi chẳng cần đưa tay ra hiệu để trỏ độ dài là bao nhiêu cũng dùng tiếng bây dai. Ông Étiemble trong cuốn Parlez vous Franglais[66] trang 219 (Gallimard[67]), người ta cũng nói: “Tiệm này ăn ba chục giây ít hơn tiệm trước mặt”. Ăn ít thì giờ hơn, đẻ ít tiền hơn: Việt, Mỹ quả là cùng một tâm lí.

Đa dụng nhất là trường hợp dưới đây:

Ta nói: ngày 25 tháng 7, canh một, canh hai, giờ dần, giờ tí.

Ví vậy, đáng lẽ phải nói: 4 giờ buổi chiều, 9 giờ buổi sáng; sao lại nói 4 giờ chiều, 9 giờ sáng?

Ta hỏi: ngày mấy? canh mấy? Vậy thì đáng lẽ ta phải hỏi giờ mấy? mà sao ta hỏi mấy giờ?

Như vậy là trái hẳn với ngữ pháp Việt Nam và theo đúng ngữ pháp Pháp: quatre heures du matin, neuf heures du soir[68], quelle heure est il?

Lỗi nặng cũng như không nói: Tôi đọc sách, mà nói: Tôi sách đọc; hoặc cũng như không nói: Tờ giấy trắng mà mói: Tờ trắng giấy.

Vậy mà toàn dân, ai cũng cho nói: bốn giờ, mấy giờ? mới là đúng, không một ai ngờ rằng nói thế là ngược.

Tại sao ta chấp nhận ngữ pháp của người một cách dễ dàng, tự nhiên đến thế nhỉ?

Có lẽ người Pháp hay người Bồ Đào Nha, Y Pha Nho nào đó, lần đầu tiên đem chiếc đồng hồ qua nước ta, muốn trỏ cách đọc giờ, mà không thông tiếng Việt, nói theo ngôn ngữ của họ:

“Số này có một vạch là số 1, trỏ 1 giờ; số này có 2 vạch, là số 2, số này là 3 vạch…”[69]. Tổ tiên ta lặp lại đúng những lời đó, chẳng xét xem có đúng ngữ pháp Việt hay không.

Khi họ hỏi lại: Thế đây là mấy giờ? Tổ tiên ta cũng đáp: Đây là 1 giờ, đây là 2 giờ…

Tới khi tổ tiên ta nhận ra rằng nói như vậy là sai ngữ pháp thì đã quen miệng rồi, không thể sửa được nữa, rút cục một lối nói rất chướng tai đã hoá ra rất tự nhiên. Nhưng tôi chỉ mới thấy có sự vay mượn đó là được chấp nhận một cách lạ lùng, được “tốt số” như vậy, còn biết bao nhiêu sự vay mượn khác tuy không có gì là ngược đời mà vẫn bị coi là lai căng. Chẳng hạn: từ ngữ lấy xe: Tôi lấy xe lửa đi Lyon (Je prend le train de Lyon), Tôi lấy xe tắc xi đi Versailles… thì chỉ thịnh hành ở nước ngoài thôi; các sinh viên ở Pháp về nước ít lâu tự nhiên thấy ngượng, không nói như vậy nữa mà nói như mọi người ở đây: Tôi đi xe, Tôi lên xe, hay Tôi đón xe… Tiếng lấy xe đó quả là “xấu số”[70].

Vậy trong ngôn ngữ, thói quen đóng một vai trò rất quan trọng, chủ trương thuần khiết không sao địch nổi với nó. Chẳng riêng gì tiếng Việt, tiếng Pháp cũng vậy. Ngay từ thế kỉ XVII, Vaugelas đã nói rằng ngôn ngữ tạo nhiều cái vô lí, có khi ngược đời là khác nữa. Có gì ngược đời bằng điều này: tiếng gens của Pháp lúc thì giống đực: Tous[71]
les gens querelleurs; lúc thì lại là giống cái: Toutes les vieilles gens; lúc lại vừa giống cái vừa giống đực: Les vieilles gens sont[72] soupçonneux, ils sont toujours sur leurs gardes. Vậy mà tất cả các ông Hàn, tất cả các nhà ngôn ngữ Pháp trong mấy thế kỉ nay cũng đành bó tay, không sửa được cái lối dùng tiếng gens kì dị đó.

Đọc bộ Problèmes de Langage (2 cuốn) của Maurice Grevisse (Universitaires de France – 1963) độc giả sẽ thấy tác giả nêu ra nhiều tiếng dùng sai: như préjuge de quelque chose, aller en bicyclette, dans le but de…[73] nhưng đã thông dụng, nhất là được các nhà văn danh tiếng chấp nhận, thì rồi cũng hoá đúng.

Nghĩ vậy, chúng tôi tự hỏi: Ngày nay đã có người viết: giấy tờ chủ nghĩa, nhà trưởng, mâm trưởng, acid hoá, prôphin (profil) thì trong dăm ba thế hệ nữa, tiếng Việt sẽ biến hoá ra sao? Lúc đó, cháu chắt chúng ta mở những trang sách chúng ta viết ngày nay, khó mà đọc ra nổi. Không ai cản nổi trào lưu tiến hoá, nhất là trong ngôn ngữ. Chủ trương thuần khiết quả là yếu thế.

*

Tuy nhiên, như trên chúng tôi đã nói chủ trương đó cũng có phần hữu ích.
Nó có công dụng hạn chế những biến đổi lộn xộn, có nó thì mọi sáng kiến mới chỉ là thí nghiệm chứ không nhất đán thành ngay những qui luật, mà ngôn ngữ mới còn giữ được tính cách nhất trí. Nó biết rằng có lúc nó sẽ thua, phải rút lui trước sự tấn công mãnh liệt của thói quen, và khi tự nhận ra là thua rồi thì nó trở lại bênh vực cho kẻ đã thắng nó: cứ như vậy, đời sau tiếp đời trước, nó lãnh một nhiệm vụ bạc bẽo nhưng đẹp đẽ. Nó là cô gái nền nếp không cổ lỗ, mỗi khi có một “mốt” mới lạ thì dè dặt chưa theo vội, nhưng khi cái mới đó đã thành thói quen thì cũng vui vẻ theo đời chứ không lập dị.

Hiện nay, nó vẫn còn muốn chống với thói dùng dư tiếng chẳng trong từ ngữ chẳng thà, và thói dùng thiếu tiếng chẳng trong những câu tỏ ý nghi ngờ.

Nó nhắc ta rằng: “thà” nghĩa là “đành”, như trong những câu dưới đây của Nguyễn Du:

Thà rằng liều một thân con (677)

Nhị đào thà bẻ cho người tình chung (792)

Thà liều sống chết một ngày với nhau (2532)

Một lần sau trước cũng là (663)

Thôi thì khuất mặt chẳng thà lòng đau.

“Chẳng thà lòng đau” nghĩa là không đành lòng đau, và trong hai câu cuối, Nguyễn Du muốn nói: Trước sau cũng một lần chết, vậy thì chết bây giờ đi còn hơn là chịu khổ.

Ngày nay người ta nói: “Chẳng thà chết chứ không chịu nhục” là nói sai, dư tiếng chẳng.

Lại cũng dẫn thơ Nguyễn Du để chứng minh rằng trong nhiều trường hợp người ta dùng thiếu tiếng chẳng.

Tố Như viết:

Còn tình đâu nữa là thù đấy thôi?

Châu Trần còn có Châu Trần nào hơn?

Tốt chi mà rước tiếng chê vào mình?

Biết người biết mặt, biết lòng làm sao?

Còn tình đâu nữa = không còn tình nữa; Còn có Châu Trần nào hơn = không có Châu Trần nào hơn; Tốt chi = không tốt; Biết lòng làm sao = không biết lòng ra sao.

Những câu hỏi đó đều có nghĩa phủ định, nếu muốn diễn cái ý khẳng định, thì phải thêm một tiếng phủ định (do luật: hai phủ định thành một khẳng định), chẳng hạn:

Biết đâu rồi nữa chẳng là chiêm bao (nghĩa là rồi nữa sẽ là chiêm bao).

Tiếng nào là chẳng não nùng xôn xao (= tiếng nào cũng não nùng xôn xao)

Trông hoa đèn chẳng thẹn mình lắm ru! (= trông hoa đèn mà thẹn mình)

Công đeo đuổi chẳng thiệt thòi lắm ru! (= công đeo đuổi thiệt thòi lắm).

Vậy viết:

Mày nói vậy chắc chi nó giận?

Khỏi sao nó hiểu lầm mày.

là sai, vì thiếu tiếng chẳng; phải viết:

Mày nói vậy, trách chi nó chẳng giận?

Khỏi sao nó chẳng hiểu lầm mày.

Mà viết:

Biết đâu chừng các nhà tu theo thiền học bày ra lối khổ hạnh để rồi mượn đó mà giục tư tưởng bay bổng cho được cao.

cũng là sai nữa, cũng là thiếu chữ chẳng: chẳng bày ra…

Ngày nào mà đa số dân chúng nói trái hẳn Nguyễn Du, mà đa số các nhà văn danh tiếng cũng viết trái hẳn Nguyễn Du thì lúc đó chủ trương thuần khiết tất nhiên cũng phải nhượng bộ. Nhưng trong khi chưa phân thắng bại thì ta vẫn nên đứng vào phe Nguyễn Du. Bạn không cho như vậy là một vinh dự ư?

PHỤ LỤC[74]

DỊCH VĂN NGOẠI QUỐC

Chính quyền nên thúc đẩy mạnh công việc phổ thông kiến thức mới trong dân chúng và loại sách dịch và biên khảo cần được coi trọng. Vì muốn kiến quốc, muốn nâng cao mực sống của đồng bào thì kiếm được vốn, dựng được xưởng, đào tạo được kĩ thuật gia cũng chưa đủ, còn phải làm sao cho mọi người thay đổi lối suy nghĩ, lối làm việc nữa, nghĩa là phải giáo dục đại chúng, phải mở nhiều trường, soạn và dịch nhiều sách về mọi ngành học thuật.

Công việc soạn và dịch này phần lớn sẽ do các sinh viên du học ngoại quốc về đảm nhiệm vì họ là những người được đào tạo kĩ hơn hết. Nhưng họ thường có một nhược điểm: xuất ngoại quá lâu, ít có cơ hội giao tiếp với đồng bào, ít thì giờ để đọc sách báo Việt, nên khi mới về nước họ hơi lúng túng và vụng về trong việc sử dụng tiếng Việt. Cho nên muốn quảng bá cho đồng bào những sở đắc của họ về học thuật của thế giới, họ cần phải luyện lại tiếng Việt. Công việc đó không khó mà cũng không tốn công: tôi biết một bác sĩ ở Pháp non mười năm về nước rồi, những lúc rảnh, chỉ tập viết tiếng Việt trong hai ba năm mà văn của ông thuần nhã, sáng sủa, trôi chảy, y như văn của những cây viết biên khảo nổi tiếng. Đã thông minh mà lại chịu khó thì kết quả mau lắm.

Cần nhất là phải nhìn nhận điều này: mỗi ngôn ngữ có một lối phô diễn tư tưởng, không thể áp dụng bừa bãi lối phô diễn của người vào ngôn ngữ của mình được.

Giữa Việt ngữ và Hoa ngữ sự cách biệt không là bao (vì cả hai đều thuộc vào loại ngôn ngữ đơn lập (langue isolante) và hai dân tộc đồng văn với nhau; nhưng giữa Việt ngữ và Pháp ngữ hoặc Anh ngữ quả là có một bức tường. Không phải chỉ phủ nhận bức tường đó mà làm cho nó biến đi được[75].

Không những vậy, tâm hồn của người Anh, người Pháp cũng khác người mình, lối suy nghĩ, nhìn đời của họ cũng nhiều khi khác của mình, và họ có những dụng ngữ mà chúng ta không có (chẳng hạn người Anh có tiếng gentleman, người Pháp có tiếng honnête homme, mà chúng ta không thể nào dịch cho thật đúng được), ngược lại chúng ta cũng có những dụng ngữ mà họ không có (chẳng hạn: quân tử, đạo trong danh từ đạo đức kinh).

Vì những lẽ trên, khi dịch sách Pháp, Anh, chúng ta thường phải dịch thoát. Tất nhiên nếu dịch được đúng từng tiếng mà lại đúng cả ý nữa thì càng quí, nhưng những trường hợp may mắn như vậy thường rất hiếm, và mười lần thì có tới sáu bảy lần ta phải tìm hiểu ý của tác giả rồi quên nguyên tác đi, diễn lại ý đó ra sao cho hợp với tinh thần thuần Việt, để những đồng bào không biết ngoại ngữ có thể hiểu được như ta, hiểu mà không thấy bỡ ngỡ hoặc chướng tai.

Qui tắc đó, nhiều người nhận là phải nhưng rất ít người theo. Trong loại sách dịch của Đại học Huế[76], chúng tôi thấy nhiều cuốn lời còn sượng, ý còn tối, chính là vì người dịch chỉ lo dịch đúng từng tiếng mà không chịu dịch cho thoát ý.

DỊCH TỪ NGỮ:

Công việc này rất cần thiết và cấp bách, phải dùng tiếng Việt làm chuyển ngữ ở bậc Đại học. Ở đây, chúng tôi không bàn lối phiên âm một số danh từ khoa học, chỉ bàn về lối dịch nghĩa.

Khi dịch nghĩa, nếu ta tìm được một số dụng ngữ có sẵn của ta một tiếng diễn đúng cái ý chứa trong tiếng ngoại quốc thì không còn gì bằng nữa; nếu không, ta có thể dùng tạm một tiếng có sẵn mà diễn gần đúng với cái ý đó. Ví dụ: hồi xưa, người Trung Hoa dùng tiếng cách mạng có sẵn từ thời thượng cổ để dịch tiếng revolution của Anh. Nghĩa hai tiếng đó hơi khác nhau: cách mạng là đổi mệnh vua, đổi triều vua (vì vua chịu mệnh trời), còn revolution có nghĩa rộng hơn là lật đổ chế độ cũ để dựng một chế độ mới. Dịch như vậy, có lợi là gọn, khỏi lạ tai. Nhưng nhiều khi cũng rất gượng: như tiếng kinh tế mà người Nhật dùng để dịch tiếng economy của Anh. Kinh tế ở gốc từ ngữ “kinh bang tế thế” nghĩa là sửa nước cứu đời, hoặc ở từ ngữ “kinh thế tế dân” nghĩa là trị đời giúp dân; nghĩa rộng hơn tiếng economy, vì economy chỉ là một trong những môn học kinh bang tế thế thôi, môn học đó chuyên xét về sự sản xuất, sự phân phối những thực phẩm, hoá phẩm… để thoả mãn nhu cầu của con người.

Đành rằng dùng lâu hoá quen, và ngày nay nói đến môn kinh tế thì ai cũng hiểu ngay cái nghĩa mới của nó là economy chứ không nhớ tới nghĩa gốc của nó là kinh bang tế thế nữa. Nhưng rán dịch cho đúng thì vẫn hơn, muốn vậy thì nhiều khi phải tạo tiếng mới.

Mấy năm trước người ta kể với nhau một giai thoại trong một kì thi trung học đệ nhất cấp[77], một thí sinh dịch tiếng đá cầu ra pierre pont, đá bóng ra pierre bulle. Dịch như vậy quả thực là nực cười, nhưng xét cho cùng, có bao nhiêu người cầm bút tránh được lối dịch quái đản đó?

Chẳng hạn, tôi đọc trong một công văn thấy có tiếng: “phụ cấp hộ sinh”. Người nào tạo ra tiếng đó chắc đã mở một bộ từ điển Pháp Việt, tra tiếng indemnité thấy ghi là phụ cấp, rồi tra tiếng maternité, thấy ghi là nhà hộ sinh, thế là cứ việc ghép lại thành phụ cấp hộ sinh, mà không biết rằng hộ sinh có nghĩa là đỡ đẻ, tức là công việc của cô mụ; vậy phụ cấp hộ sinh tức là phụ cấp cho cô mụ (như vậy vô nghĩa: cô mụ mỗi lần đỡ đẻ, không được hưởng thêm phụ cấp nào cả), trái hẳn với indemnité de maternité là phụ cấp cho sản phụ[78]. Dịch như vậy, có khác gì dịch đá cầu ra pierre pont đâu.

Vậy khi dịch, không thể cứ mở một từ điển ra tra rồi chép hoặc ghép. Phải hiểu nghĩa của tiếng mình muốn dịch rồi lại phải hiểu nghĩa tiếng mình dùng để dịch, nếu không sẽ mắc những lỗi nặng lắm.

Nhiều khi ta phải chú ý cả tới những tiếng rất thông dụng nữa.

- Giữa tháng tám và tháng mười sẽ có cuộc bầu cử.

Chắc tác giả câu đó đã dịch một tin ngoại quốc và đã quen dịch tiếng entre của Pháp là giữa, nhưng dịch như vậy chưa đúng vì có thể làm cho người đọc bỡ ngỡ tự hỏi: Phải tháng chín không?

Thực ra, entre ở đây có nghĩa là “ở trong khoảng từ… tới…”.

Phải dịch là “Trong khoảng từ tháng tám đến tháng mười” mới đúng.

Viết “Cuộc xung đột giữa Nga và Mỹ” là viết theo Tây, là dịch từ tiếng: Conflits entre la Russie et les États Unis. Muốn giữ đúng giọng Việt thì phải viết: Nga Mĩ xung đột với nhau. Tuy nhiên lối viết đó đã rất thông dụng, dẫu có muốn sửa cũng không được, cho nên ta phải chấp nhận.

- Tin đó ra rất trễ để được bình luận.

“Để được bình luận”: dịch của Pháp: pour être commenté, tôi e độc giả bình dân không hiểu nổi.

Sao không viết:

“Tin đó ra quá trễ, chúng tôi không kịp bình luận”.

Cách dùng động từ “lệ thuộc” trong câu dưới đây cũng quá mới.

- Quốc ngoại công trái nếu có tính cách trường kì sẽ lệ thuộc nền kinh tế của nước kém mở mang đối với nước cho vay.

Ta quen nói: thuộc về, thuộc vào, lệ thuộc vào, chứ không nói lệ thuộc đối với. Ta lại dùng lệ thuộc theo cái nghĩa bị tuỳ thuộc (ví dụ: Nến kinh tế Việt Nam hồi trước lệ thuộc vào Pháp) chứ không dùng theo cái nghĩa: làm cho bị tuỳ thuộc vào, như trong câu trên.

Vậy theo chúng tôi, viết như vầy giản dị hơn:

Quốc ngoại công trái nếu có tính cách trường kì sẽ làm cho kinh tế lệ thuộc vào nước ngoài.

Khó nghe nhất là câu này:

- Anh Trương đành nhận lấy một số tiền xuyên qua tay người thư kí.

Tiếng Việt nghèo nàn đến nỗi không có cách nào diễn một ý thông thường, giản dị như vậy ư? Mà tôi cũng chưa từng thấy một người Pháp[79] nào dùng tiếng “à travers” trong trường hợp đó. Lối hành văn không phải Việt, không phải Pháp ấy, quả là kì quái.

Khi dịch các adjectif của Pháp, ta phải cẩn thận, vì những tiếng đó có thể đúng theo nhiều nghĩa.

Chẳng hạn:

- Industriel là kĩ nghệ.

Pays inductriel ta dịch là xứ kĩ nghệ thì được, mà Psychologie industrielle dịch là tâm lí kĩ ngệ thì không được; phải dịch dài dòng là tâm lí trong ngành kĩ nghệ (nghĩa là áp dụng vào kĩ nghệ).

Hoặc:

- Science là khoa học.

Esprit scientifique là tinh thần khoa học; nhưng organisation scientifique thì không phải là tổ chức khoa học mà là tổ chức theo khoa học (nghĩa là theo phương pháp khoa học).

Politique scientifique có hai nghĩa: chính sách về khoa học và chính trị có tính cách khoa học, phải xem nghĩa nào hợp với đoạn văn, chứ không thể cứ nhìn chữ mà dịch là chính trị khoa học được.

Lại có khi một tiếng của mình dùng để dịch hai adjectif của Pháp.

Ví dụ:

- Tiếng xã hội có nghĩa là social và socialiste.

Trật tự xã hội là ordre social; mà nhà văn xã hội là écrivain socialiste.

Sau cùng, chúng tôi xin độc giả lưu ý đến điểm này mà chúng tôi đã bàn trong cuốn Luyện văn II. Việt ngữ không có phần từ pháp (morphologie), một tiếng dùng làm danh từ, động từ thì mặt chữ không thay đổi, cho nên muốn dịch ngoại ngữ cho đúng và rõ nghĩa thường khi ta phải sửa đổi, thêm bớt một chút.

- Un conseil prudent là một lời khuyên thận trọng.

Un conseil de prudence không thể dịch là một lời khuyên thận trọng, mà nếu dịch là một lời khuyên thận trọng thì e không rõ nghĩa, có thể lầm với un conseil prudent, cho nên phải dịch là: một lời khuyên nên thận trọng[80]. Còn “adverbe” prudemment thì phải dịch là một cách thận trọng mặc dầu như vậy có hơi dài và nặng.

Tiếng Trung Hoa cũng không có phần từ pháp như tiếng Việt, cho nên người Trung Hoa cũng thấy lúng túng như ta và một vài người đã tìm cách giải quyết.

Tiếng đích dùng để dịch tiếng de của Pháp, tiếng of của Anh; tiếng để dùng để trỏ rằng tiếng đứng trước nó là một adjectif; và tiếng địa dùng để trỏ rằng tiếng đứng trước nó là một adverbe; nhờ vậy họ dịch được dễ dàng và đúng những từ ngữ:

Activité de la raison: (lí trí đích[81] hoạt động).

Activité raisonnable: (lí trí để hoạt động)

Il travaille prudemment: (tha cẩn trọng địa công tác).

Conseil de prudence: (cẩn thận đích huấn hối).

Conseil prudent: (cẩn trọng để huấn hối)

DỊCH CÂU:

Cần nhất là phải dịch cho xuôi. Nhiều người cứ dịch là dịch từng tiếng rồi ghép lại cũng theo thứ tự mỗi tiếng trong nguyên văn, thành thử câu văn lúng túng, tối nghĩa, ngây ngô.

- (10) ví dụ: Ông E. Staley nhận xét: “Trong một xứ kém mở mang, những viễn tượng về việc thực sự đạt được những kết quả đáng kể trong việc nâng cao mức sinh hoạt của nhân dân thực còn vẻ mờ mịt khi ta có một sự quan sát thực tế về ảnh hưởng của sự cải thiện các điều kiện sinh hoạt đối với sự gia tăng dân số.

Trong cuốn Khảo luận về ngữ pháp Việt Nam, chúng tôi đã nói người Pháp có khuynh hướng dùng danh từ thay động từ, chẳng hạn họ ít nói: “Đề nghị ấy còn đợi chính phủ duyệt y”, mà thường nói: “Đề nghị ấy còn đợi sự duyệt y của chính phủ”.

Câu (10) trên đã dài mà dùng lối phô diễn đó nên lời vừa nặng nề vừa khó hiểu. Ta nên diễn lại ý đó của tác giả theo khuynh hướng dùng động từ của ta:

Ông E. Staley nhận xét: “Trong một xứ kém mở mang, nếu ta quan sát[82] ảnh hưởng của sự cải thiện các điều kiện sinh hoạt tới sự gia tăng dân số thì sẽ thấy sự nâng cao mức sinh hoạt của nhân dân chưa chắc đã có những kết cục đáng kể.

Nghĩa là: Trong một xứ kém mở mang, sự cải thiện các điều kiện sinh hoạt làm dân số tăng gia rất mau, nên mức sản xuất không vượt được mức tăng gia dân số đó thì mức sinh hoạt của nhân dân vẫn thấp như cũ.

Giọng câu dưới đây mới thật là ngớ ngẩn:

(11) Không ai xứng đáng danh hiệu kinh tế gia trời sinh như Stuart Mill. Trong cuốn Tự thuật chính ông đã giải thích bằng cách vào thân phụ ông, James Mill, cũng là một kinh tế gia, đã dạy ông những áng cổ văn khi ở tuổi mà các trẻ con khác mới tập đọc.

Giải thích cái gì? Mà “giải thích bằng cách vào thân phụ ông” là nghĩa làm sao?

Sao không viết:

Trong cuốn Tự thuật, ông kể chuyện rằng ở vào cái tuổi mà các trẻ khác mới tập đọc thì ông đã được thân phụ, James Mill – cũng là một kinh tế gia – dạy cho đọc cổ văn.

- Ta nên tránh lối dịch tiếng par của Pháp ra: “bằng” hoặc “bởi”; gặp trường hợp đó, phải đổi cách diễn cho thuận tai.

Đừng viết:

(12) Trong gia đình, cậu cho mình là nguồn vui của mọi người chỉ bằng sự có mặt của cậu.

mà viết:

Cậu cho rằng chỉ nội việc mình có mặt trong gia đình cũng đủ làm cho mọi người vui rồi.

Cũng đừng viết:

(13) Nếu cần thì dùng dùng một danh từ khác với khẩu hiệu trung lập để khỏi bị cản trở bởi nghi hoặc mà danh từ trung lập xui nên.

mà nên viết:

Nếu cần thì dùng danh từ khác, tránh khẩu hiệu trung lập đi, để khỏi bị nghi ngờ mà công việc khỏi bị cản trở.

Nếu dịch sát mà thấy lúng túng vì câu khá dài thì đừng ngại gì, cứ cắt ra làm hai.

Chẳng hạn:

(14) Sự tách đôi của ý thức ấy có thể thành mạnh trong mấy trường hợp, đến nỗi trở nên gần bệnh hoạn, như ở nhà văn Thuỵ Sĩ Amiel đã kể cho ta về điểm ấy trong nhật kí nội tâm của ông những bằng chứng sâu sắc và cảm động.

Nguyên văn tiếng Pháp ra sao, tôi không biết, nên chỉ đoán ý mà dịch lại như sau:

Đôi khi ý thức có thể bị tách đôi ra một cách kịch liệt đến nỗi gần hóa ra bệnh hoạn, tức như trường hợp nhà văn Thụy sĩ Amiel. Trong một tập nhật kí nội tâm, ông đã ghi lại những bằng chứng sâu sắc và cảm động về điểm đó.

Câu dưới đây mới thật là kinh khủng:

(15) Theo câu định nghĩa do đó không có gì trong tư cách mà không phải là bẩm sinh, ra đời với cá nhân, cấu tố bản tính nguyên thuỷ của nó. Phải loại trừ mọi cái gì là thâu nhận, nghĩa là tất cả cái gì ở cá nhân, nguyên do tự lịch sử của hắn, hoặc ta để ý trong lịch sử ấy đến những ảnh hưởng của nó đã chịu đựng, như giáo dục các bài học của kinh nghiệm hay ta lưu ý đến những hậu quả gây ra do tác động tự phát hay cố ý, của cá nhân trên chính mình hắn.

Nhiều người ngán loại sách dịch không phải là vô cớ. Muốn phổ thông tri thức mà viết như vậy thì không khác gì muốn cho người ta vô phòng mà đi khoá cửa lại.

Đã bẩm sinh thì là ra đời với cá nhân rồi: rườm. Cái gì cấu tố bản tính nguyên thuỷ? Mà bản tính nguyên thuỷ của nó là cái gì? Chắc là của cá nhân rồi. Rồi giữa “nguyên do tự lịch sử của hắn” với “hoặc ta để ý trong lịch sử ấy”, câu văn bỗng mất liên tục, người đọc không hiểu gì cả. Những ảnh hưởng nó đã chịu đựng: chắc nó đây cũng là cá nhân. Nhưng mới hàng trên, dịch giả gọi cá nhân là hắn?

Tôi thú thật đã đọc hai, ba lần mà chỉ hiểu được lờ mờ nên không dám sửa lại.

Hiện nay, trừ một số tiểu thuyết còn thì hầu hết các sách xuất bản đều là viết cho hạng có học ở châu thành đọc; thợ thuyền và nông dân không có tiền mua sách hoặc chưa thấy cần phải đọc sách. Nhưng nếu họ đọc thì họ có hiểu đúng ý ta không? Có thấy bỡ ngỡ không? Có cảm tưởng rằng ta thấy rằng ta với họ như không dùng chung một ngôn ngữ không? Tôi thường thắc mắc về điểm đó mỗi khi đọc lại văn của tôi, và tôi ngại rằng tôi với họ còn cách biệt nhau xa quá.

MỘT SỐ THUẬT NGỮ NGÔN NGỮ TRONG TẬP NÀY[83]

- Thể từ: Tương đương với danh từ ta quen dùng lâu nay.

- Trạng từ: Tương đương với động từ.

- Loại từ: Tiếng đặt trước danh từ, cho ta biết danh từ đó trỏ sự vật thuộc loại nào, hạng nào: con trâu, cái nhà, cái chén, sự tĩnh mịch.

- Lượng từ (số từ): Tiếng đứng trước danh từ dùng để trỏ số lượng như một, hai, ba… đội binh, đám rước, cuộn chỉ, buồng chuối, đôi đũa, dãy núi, khúc đường…

- Hình dung từ: Tiếng miêu tả tính chất của sự trạng (tương đương với complément de manière của Pháp) có thể đi với một danh từ và dùng như một loại bổ từ. Như: Anh viết mau, Hắn đi chậm, Gió thổ vù vù… Những tiếng hơi, quá, rất, cũng thuộc nhóm này. Trong sách chúng tôi có chú thích thêm là hiện nay các sách ngữ pháp gọi là “tính từ có mức độ” và “tính từ không mức độ”.

- Chủ đề: Là tiếng đứng đầu câu, dùng để diễn tả thoại đề, tức mục tiêu, đối tượng của câu (Lamasse[84] gọi là exposé du sujet). Như: Sách ấy, tôi đọc rồi.

Sách đặt ở đầu câu không phải là bổ từ (bổ ngữ) của đọc mà là chủ đề của câu, tôi là chủ ngữ của đọc.

- Động ngữ: tức động từ (xét về mặt từ vụ) chúng tôi muốn nhất trí nên khi xét về từ tính gọi chung là: chủ từ, động từ, bổ từ, về từ vụ gọi chung là chủ ngữ thay vì chủ từ, động ngữ thay vì động từ, bổ ngữ thay vì bổ từ.

- Tiếng: Tiếng dùng trong sách này tương đương với từ (mot).

- Ngữ: (như chủ ngữ, trạng ngữ, thuật ngữ…) tức chủ từ, thuật từ thuộc về từ tính; còn thuật ngữ, chủ ngữ thuộc về từ vụ…

[1] Trong bài Tựa và trong chương Thiếu và dư, cụ Nguyễn Hiến Lê bảo gom được khoảng hai trăm câu. (Goldfish).

[2] Nguồn: http://books.google.com.vn/.

[3] Cuối trang mục lục có dòng chữ này: “In theo bản của NXB Long An, 1991”.

[4] Tức các chương: VI: Từ ghép và từ tổ, VII: Từ công cụ, VIII: Câu, IX: Mực thước và trong sáng.

[5] Trong bản Văn Nghệ, nhan đề của chương I là: Luật cân xứng và nhan đề của chương II là: Cân xứng cũng có khi là liên tục. (Goldfish).

[6] Là: sách in là “và”. Về sau, khi gặp những chỗ sai, tôi cũng sửa lại nhưng sẽ không chú thích nếu như thấy không cần thiết. (Goldfish).

[7] Sách in là “Đó”, tôi tạm sửa lại thành “Đọc”. (Goldfish).

[8] Trong câu đó vẫn còn một lỗi nữa: không ai nói: “điều quan trọng của các kĩ sư” để diễn cái ý này: điểm mà các kĩ sư chú trọng tới nhất. Có thể viết: Điểm quan trọng nhất theo các kĩ sư…

[9] Trong bộ Đại cương văn học sử Trung Quốc, sau “những vần thơ” còn có 4 chữ sau đây: “muôn hình vạn trạng” (Goldfish).

[10] Chương này cũng do 2 chương gộp lại: “Chương III: Sự xung đột trong thể liên tục” và “Chương IV: Tách ra và gom lại”. (Goldfish).

[11] Votre: sách in là “notre”. (Ca_kiem).

[12] Một nhà ngôn ngữ học cho chúng tôi hay rằng có một vài dân tộc luôn luôn đặt động từ (verbe) ở cuối câu như: Mèo chuột bắt – Tôi trái cây ăn. Không rõ có dân tộc nào đặt động từ ở đầu câu không, nhưng chúng tôi thấy khi trẻ em bập bẹ nói thường đặt động từ ở đầu câu. Ví dụ: sợ bé (bé sơ), đau bé (bé đau)… Tất nhiên những dân tộc đó cho chúng ta là ngược, chính họ mới xuôi.

[13] Mấy chữ “hai trường hợp thuộc về danh từ” là do tôi ghi thêm. (Goldfish).

[14] Sách in là: Ngôi nhà này đẹp. (Goldfish).

[15] Loại người: sách in là “hạng người”. (Goldfish).

[16] Có lẽ Mình bị in lầm thành Minh. (Goldfish)

[17] Chúng tôi chủ trương không dùng gạch nối vì ba lẽ:

* Việt ngữ là một ngôn ngữ đơn lập (lange isolante)

* Muốn dùng gạch nối cho thật hợp lí thì phải đặt ra những qui tắc phức tạp lắm, khó cho trẻ em học mà cái lợi không bao nhiêu.

* Viết văn và in mất công mà trong sách không sáng sủa vì dùng quá nhiều gạch nối.

Tuy nhiên, cũng có trường hợp dùng gạch nối lời văn sẽ minh bạch hơn. Chẳng hạn dùng trong các địa danh, nhân danh (nếu người nào đó muốn).

Vậy, dùng gạch nối hay không là để tuỳ người viết: nếu có lợi cho sự minh bạch thì dùng, không thì thôi, không nên đặt ra luật nào cả. Theo chúng tôi, thì chúng ta nên bỏ hẳn gạch nối như đã nói trên.

[18] Chữ “lầm” do tôi tạm ghi thêm. (Goldfish).

[19] Sách in là “ta nên”, tôi tạm sửa lại thành “nếu ta”. (Goldfish).

[20] Sách in là: “…động từ dùng làm thuật ngữ hay động ngữ động từ.”, chúng tôi cho rằng tiếng động từ ở cuối câu bị in thừa nên bỏ đi vì tiếng giảm đi, xét về từ tính thì gọi là động từ, mà xét về từ vụ thì gọi là thuật ngữ hay động ngữ. (xem thêm bảng Một số danh từ ngôn ngữ học ở cuối sách). (Goldfish).

[21] Chắc sách in thiếu tiếp theo. Câu đó có thể như vầy: Những lí đó, chúng tôi nghĩ không cần phải nhắc lại. (Goldfish).

[22] Sách in là “Chúng ta”. (Goldfish).

[23] Câu này và câu “(xem chương Từ công cụ)” ở dưới (Từ công cụ trong cả 2 câu đều bị in sai thành Từ công vụ) chắc là do ông Nguyễn Q. Thắng viết thêm vì chương Từ công cụ là của ông Thắng. (Ca_kiem).

[24] Hiện nay các sách ngữ pháp gọi là tính từ có mức độ, tính từ không mức độ.

[25]
Hiệp tác và ủng hộ ở đây vốn là động từ, có tiếng sự đứng trước thì thanh danh từ, nhưng trong đoạn này chúng tôi không để ý đến tiếng sự , để xét chung trường hợp các động từ. Dù coi hiệp tác và  ủng hộ là động từ hay danh từ thì lí giải trong đoạn này cũng không thay đổi.

[26] Chữ “và” này là do tôi tạm ghi thêm. (Goldfish).

[27] Chữ “về” này là do tôi tạm ghi thêm. (Goldfish).

[28] Sách in là “ví dụ (7)”. (Goldfish).

[29] Sách in là: ví dụ (7) tới ví dụ (9). (Goldfish).

[30] Sách in là “hễ thay đổi một loại, từ vụ thì thường thay đổi luôn cả ngữ thế”; tôi tạm sửa lại như trên. (Goldfish).

[31] Dòng này chắc bị in thiếu. Có thể nó tương tự như dòng thứ tư ở dưới, chẳng hạn: Le chanteur (danh từ) Chanter (động từ). (Goldfish).

[32]
Sáng: sách in là “sáng tạo”. (Goldfish).

[33] Có lẽ “thấy nó là chủ ngữ” bị in sai thành “thấy nó là bổ ngữ”. (Goldfish).

[34] Coi thêm về phần chủ đề, chương XIX, cuốn Khảo luận về ngữ pháp Việt Nam, Trương Văn Chình, Nguyễn Hiến Lê, Đại học Huế xuất bản. 1963.

[35] Hiện nay, sách ngữ pháp gọi là tính từ (gồm có tính từ mức độ và tính từ không mức độ).

[36] Theo cuốn Đời viết văn của tôi thì gồm hai chương: VI: Một số cạm bẫy cần đề phòng và VII: Coi chừng những tiếng đồng âm dị nghĩa. Riêng chương VI, trong bản Văn Nghệ ghi nhan đề là: Để ý tới từ tính và từ vụ của mỗi tiếng. (Goldfish).

[37] Đoạn trên, có lẽ sách in sai. Chúng tôi đoán trong bản thảo như thế này: “…chỉ trích lối đó, vì lời văn vừa nặng, vừa diễn không đúng ý (chẳng hạn: nhan đề trên, nếu viết “Những sự thí nghiệm của ngòi bút tôi”, thì có nghĩa trừu tượng, chứ không cụ thể như tác giả muốn) (chúng tôi đã đọc cuốn này non 30 năm nay, chỉ nhớ đại ý tác giả như vậy. Bây giờ muốn đọc lại mà kiếm không ra), người ta lần lần theo ông…”. (Goldfish).

[38] Có lẽ thừa mấy chữ này: “và khai thác kinh tế thì” (Goldfish).

[39] Chữ vieillard này là do tôi ghi thêm.
(Goldfish).

[40] Trong Để hiểu văm phạm Việt Nam, Khảo luận về ngữ pháp Việt Nam (viết chung với Trương Văn Chình) và cả trong Hồi kí, cụ
Nguyễn Hiến Lê đều dịch “langue isolante” là “ngôn ngữ cách thể”. Chúng tôi đoán là trong Tôi tập viết tiếng Việt, cụ Nguyễn Hiến Lê cũng dịch như vậy, nhưng ông Thắng đã sửa lại thành “ngôn ngữ đơn lập” cho phù hợp với lời dịch của mình. Ngay đầu chương VI: Từ tổ và từ ghép, ông Thắng viết như sau: “Tiếng Việt là một loại thể ngôn ngôn ngữ đơn lập:
Khác hẳn với các loại ngôn ngữ Ấn Âu, tiếng Việt là một thứ ngôn ngữ đơn lập (langue isolante)…”. Chúng tôi sẽ nói thêm về vấn đề này trong một chú thích ở phần phụ lục: Dịch văn ngoại quốc. (Goldfish).

[41] Có lẽ tác giả muốn nói đến cụ Phương Khê. (Goldfish).

[42] Tức lớp 9 ngày nay. (Goldfish).

[43] Gần đây (1975-1990) tiếng mới này dùng sai vị trí (hay có người cố ý) làm cho câu văn có vẻ lạ, nhưng thực sự không đúng ngữ pháp (xem phần trong sáng và mực thước).

[44] Chót : sách in là “chối”. (Goldfish).

[45] Có lẽ là nhà văn Hư Chu. (Goldfish).

[46] Trong bản Văn Nghệ là 2 chương: Chương VII: Thiếu và dư, Chương IX: Ý tưởng lộn xộn. (Goldfish).

[47] Thú thật chúng tôi không hiểu cụ Nguyễn Hiến Lê muốn nói gì. Phải chăng cụ muốn nói: “Giá cắt mấy tiếng đó đi mà viết: “…chẳng những dùng để giải trí thích thú, làm tài liệu văn thơ, mà nhất là đã truyền được…”, thì sẽ gọn hơn”, nhưng sách lại in thiếu mấy chữ “mà nhất là đã truyền được…”? (Goldfish).

[48] Dấu = này là do chúng tôi tạm ghi thêm. (Goldfish).

[49] Có lẽ sách in thừa chữ “của” này. (Goldfish).

[50] Ngày nay gọi là lớp 5. (Goldfish).

[51] Sách in là “ca dao”, chúng tôi tạm sửa lại thành “Nguyễn Du”. (Goldfish).

[52] Có thể 1980 bị in lầm thành 1990. Nếu đúng là 1990 thì câu được đặt trong 2 dấu ngoặc đơn: (gần đây, 1975-1990, thỉnh thoảng có người cũng nói tương tự) có lẽ là do ông Thắng viết, vì cụ Nguyễn Hiến Lê mất vào năm 1984, không thể là tác giả câu đó được. (Goldfish).

[53] Tác động: sách in là động tác. (Ca_kiem).

[54] Lỗi: sách in là: Lối. (Goldfish).

[55] Chắc tác giả đã theo từ điển Đào Duy Anh mà dịch tiếng Cynisme ra như vậy: vô sỉ trơ tráo liều lĩnh.

[56] Trong bản Văn Nghệ là chương XI: Sự thuần khiết trong ngôn ngữ. (Goldfish).

[57] Sách in là “Lepurisme est toujours”. (Goldfish).

[58] Ý nói đầu thế kỉ 20. (Goldfish).

[59] Theo chúng tôi, “những chương trên” không bao gồm các chương VI, VII, VIII và IX mà chúng tôi ngờ là của ông Thắng. (Goldfish).

[60] Hồn phách: sách in là “hồn bạch”. (Goldfish).

[61] Những tiếng viết như nhau mà nghĩa khác nhau như vậy, Maxime Koessler và Jules Derocquigny gọi là những bạn giả dối “faux amis”.

[62] Sách in là “lai căn”. (Ca_kiem).

[63] Có lẽ tròn hoá, vuông hoá bị in lầm thành “tròn hoá vuông”. (Goldfish).

[64] Sách in “bao nhiêu dùng sai tiếng”. (Ca_kiem).

[65] Vài chục năm gần đây cách tạo từ mới của người bình dân làm cho vốn từ tiếng Việt hiện nay rất phong phú; nhất là các từ mới ở miền Nam nhưng sách này không có tham vọng về vấn đề đó, nên không nhắc tới.

[66] Franglais – tiếng Anh Pháp, tương tự như tiếng Hán Việt của ta.

[67] Gallimard: tên một nhà xuất bản ở Pháp. (sách in sai thành: Gallemard). (Ca_kiem).

[68] Ở trên nói 4 giờ chiều, 9 giờ sáng thì ở đây, theo chúng tôi, viết quatre heures du soir, neuf heures du matin mới phải. (Goldfish).

[69] Đồng hồ thời xưa dùng số La Mã. Nếu họ thông tiếng Việt thì họ nói: giờ 1, giờ 2, giờ 3…

[70] Có thể một ngày nào đó, các kiều bào ở Pháp, Mĩ, Đức ùa nhau hồi hương một lúc thì lối nói đó đủ sức mạnh để phổ biến.

[71] Tous: sách in là “toutes”. (Goldfish).

[72] Sont: sách in là “tout”. (Goldfish).

[73] Đáng lẽ phải nói: préjuge quelque chose, aller à bicyclette, pour le but de…

[74] Trong bản Văn Nghệ là chương X. (Goldfish).

[75] Xin các bạn hãy so sánh đoạn trên với đoạn sau đây trong Hồi kí Nguyễn Hiến Lê: “Giữa Việt ngữ và Hoa ngữ, sự cách biệt không là bao vì cả hai đều thuộc loại ngôn ngữ cách thể (langue isolante – hồi xưa gọi là đơn âm) và hai dân tộc đồng văn với nhau; nhưng giữa Việt ngữ và Pháp ngữ hoặc Anh ngữ có một bức tường, không phải chỉ phủ nhận bức tường đó là làm cho nó biến đi được”. (Sđd, tr. 404). Các bạn thử nghĩ xem, có thể nào cụ Nguyễn Hiến Lê viết trong Tôi tập viết tiếng Việt (lúc đó chưa xuất bản) là: “ngôn ngữ đơn lập”, còn trong Hồi kí lại viết là: “ngôn ngữ cách thể” không? (Goldfish).

[76] Tức sách xuất bản trước năm 1975 tại Sài Gòn.

[77] Nay là tốt nghiệp phổ thông cơ sở (học xong chương trình lớp 9).

[78] Chúng tôi mới đọc trên báo thấy từ ngữ này nữa: Trại dưỡng hộ sản, hết hộ sinh rồi đến hộ sản, cũng là hộ nữa.

[79] Chữ “Pháp” này là do chúng tôi ghi thêm. (Goldfish).

[80] Tôi đã thấy nhiều người viết “sự tự do của ngôn luận”, “sự tự do của tín ngưỡng, “sự tắc trách của ý thức”, “sự kết hợp của các quốc gia Á Phi”, sự tăng trưởng của quân lực”, “vụ ám sát tổng thống Kenedy”. Tôi biết rằng số người đó mỗi ngày một tăng, trong vài ba chục năm nữa, tiến của của mình sẽ y như tiếng de của Pháp, và lúc đó, nếu tôi còn sống, tôi sẽ qui thuận. [Ví dụ cuối có lẽ là: “vụ ám sát của tổng thống Kenedy” (tức có tiếng của). (Goldfish)].

[81] Đích: sách in là “để”. (Goldfish).

[82] Chúng tôi không được biết nguyên văn tiếng Pháp và cũng không hiểu “quan sát thực tế” nghĩa ra sao, nên tạm bỏ tiếng “thực tế” ở đây.

[83] Trong bản Văn Nghệ, bảng này có nhan đề là: “Một số danh từ ngôn ngữ học dùng trong cuốn này”. Ông Thắng đã thay thế tiếng “danh từ” bằng từ “thuật ngữ”, mà ông dùng từ này theo cái nghĩa là từ chuyên môn, từ chuyên ngành, ví dụ như trong câu sau đây trong chương VI - Từ và ngữ: “…cho đến nay các nhà ngôn ngữ học vẫn chưa nhất trí với nhau về một số thuật ngữ ngôn ngữ học cũng như một số thuật ngữ trong trong lãnh vực chuyên môn”. Nhưng cụ Nguyễn Hiến Lê lại dùng tiếng thuật ngữ để trỏ “một loại từ vụ”. Cụ bảo: “Ngữ: (như chủ ngữ, trạng ngữ, thuật ngữ…) tức chủ từ, thuật từ thuộc về từ tính; còn thuật ngữ, chủ ngữ thuộc về từ vụ…”. Hoặc khi phân tích câu: “Sự tiến bộ của kĩ thuật làm cho sự đấu tranh của các giai cấp tại những quốc gia tiên tiến giảm đi”, cụ bảo: “…giảm đi là động từ dùng làm thuật ngữ hay động ngữ”.

Nói cách khác, tiếng giảm đi, xét về từ tính thì thuộc vào loại động từ (trong KLVNPVN gọi là trạng từ) mà xét về từ vụ thì thuộc vào loại thuật ngữ (trong KLVNPVN gọi là thuật từ) hay động ngữ. (Goldfish).

[84] Sách in là: lamasse (không viết hoa). Theo Khảo luận ngữ pháp Việt Nam, Henri Lamasse là tác giả cuốn Sin Kou Wen ou Nouveau manuel de langue chinoise écrite (Hongkong, 3e éd.1941). (Goldfish).