Tuyển Tập NDC - TXTCNX - CDCTN - TYĐ
Author: Nguyễn Duy Cần
Date: 0101-01-01 00:00:00+00:00

Mục lục

1. THUẬT SỬ THẾ CỦA NGƯỜI XƯA

1. PHI LỘ
2. THAY LỜI TỰA
3. Chương thứ nhất: LÒNG TỰ ÁI
4. Chương thứ hai: CHỮ LỄ CỦA Á ĐÔNG
5. Chương thứ ba: CÓ TÀI
6. Chương thứ tư: ÂN VÀ OÁN
7. Chương thứ năm: ĐẠO CƯƠNG NHU
8. Chương thứ sáu: BIẾT... SỐNG
9. PHỤ LỤC

2. CÁI DŨNG CỦA THÁNH NHÂN

1. PHI LỘ
2. TỰA
3. P h ầ n t h ứ n h ấ t
4. Chương thứ nhất: CÁI DŨNG CỦA THÁNH NHÂN
5. Chương thứ hai: SÚC TÍCH KHÍ LỰC
6. Chương thứ ba: THÁI ĐỘ VÀ CỬ CHỈ
7. Chương thứ tư: LỄ ĐỘ
8. Chương thứ năm: A. ẢNH HƯỞNG CỦA HOÀN CẢNH
9. Chương thứ sáu: PHÒNG SỰ BẤT NGỜ
10. P h ầ n t h ứ h a i
11. Chương thứ hai: TRÁCH NHIỆM
12. Chương thứ nhất: TINH THẦN ĐỘC LẬP
13. Chương thứ ba: ÁM THỊ
14. Chương thứ tư: ĐỪNG NÓI SAI
15. Chương thứ năm: TRÍ TƯỞNG TƯỢNG
16. Chương thứ sáu: CÁCH PHÁN ĐOÁN VỀ SỰ ĐỜI
17. KẾT LUẬN
18. Phụ lục

3. THUẬT YÊU ĐƯƠNG

1. PHI LỘ
2. TỰA
3. Chương thứ nhất: YÊU ĐƯƠNG VÀ HẠNH PHÚC
4. Chương thứ hai: TÂM HỒN
5. Chương thứ ba: ÁI TÌNH
6. Chương thứ tư: ÁI TÌNH LÀ GÌ?
7. Chương thứ năm: A. CHỌN LỰA

8. Chương thứ sáu: QUAN NIỆM VỀ ÁI TÌNH CỦA NGƯỜI ĐÀN ÔNG VÀ NGƯỜI ĐÀN BÀ

9. Chương thứ bảy: THỜI KỲ TIỀN HÔN

10. Chương thứ tám: A. NHỮNG BƯỚC KHÓ KHĂN ĐẦU TIÊN CỦA HÔN NHÂN

11. Chương thứ chín: THUẬT YÊU ĐƯƠNG

Landmarks

1. Table of Contents

2. Cover

THUẬT XỬ THẾ CỦA NGƯỜI XƯA

CÁI DŨNG CỦA THÁNH NHÂN

THUẬT YÊU ĐƯƠNG

NHÀ XUẤT BẢN TRẺ

BIỂU GHI BIÊN MỤC TRƯỚC XUẤT BẢN DO THƯ VIỆN KHTH TP.HCM THỰC HIỆN

General Sciences Library Cataloging-in-Publication Data Nguyễn Duy Cần, 1907-1998

Thuật xử thế của người xưa - Cái dũng của thánh nhân- Thuật yêu đương / Thu Giang Nguyễn Duy Cần.

-T.P. Hồ Chí Minh : Trẻ, 2014.496 tr. ; 23 cm.

1. Kỹ năng sống. 2. Xử thế. 3. Thành công.

1. Life skills. 2. Conduct of life. 3. Success.646.7 -- dc 23N573-C21

LỜI NGỎ

Cuối năm 2011, Nhà xuất bản Trẻ đã tái bản lại các tác phẩm của cụ Thu Giang Nguyễn Duy Cần trong nỗ lực làm sống lại các dòng sách xưa, có giá trị đã bị quên lãng. Hai cuốn sách đầu tiên là Óc sáng suốt và Tôi tự học đã được độc giả đón nhận và yêu mến, không chỉ những độc giả lớn tuổi, sống cùng thời với cụ Thu Giang mà còn cả những độc giả trẻ tuổi, sinh vào những năm 80- 90. Điều này đã khẳng định sức sống và sự lan tỏa của tủ sách Thu Giang nói riêng và các tác phẩm sách xưa nói chung. Đến nay, Nhà xuất bản Trẻ đã cho ra đời được 18 cuốn sách trong tủ sách Thu Giang, gồm các tựa sách thuộc các lĩnh vực: Đức dục, Trí dục, và Đạo học.

Để tri ân sự ủng hộ của độc giả đối với tủ sách Thu Giang trong hai năm qua cũng như để lưu giữ những tinh hoa sách quý, Nhà xuất bản Trẻ quyết định tái bản tất cả các tập sách trong tủ sách Thu Giang dưới hình thức tuyển tập và in bản đẹp.

Nhân đây, Nhà xuất bản Trẻ cũng xin trân trọng cảm ơn gia đình tác giả đã hết lòng hỗ trợ cho việc ra đời của tủ sách Thu Giang và mong muốn nhận được những ý kiến đóng góp của bạn đọc gần xa để các tác phẩm ra đời ngày một hoàn thiện hơn.

Trân trọng.

Nhà xuất bản Trẻ

THUẬT SỬ THẾ CỦA NGƯỜI XƯA

PHI LỘ

Cổ ngạn nói: “Mặt trời không có đối với kẻ đui, sấm sét không có đối với người điếc”.

Văn hào Đức, Hermann de Keyserling, có thuật câu chuyện ngộ nghĩnh này: “Một mục sư kia nói với đứa con trai mười lăm tuổi của ông: Từ mười lăm đến hai mươi tuổi, cha cho con có quyền tin tưởng con thông minh hơn cha; từ hai mươi đến hai mươi lăm tuổi, cha cũng cho con có quyền tin tưởng con thông minh bằng cha; nhưng, từ hai mươi lăm đến ba mươi tuổi thì cha bắt buộc con phải nhìn nhận cha thông minh hơn con một cách tuyệt đối vậy”.

Chưa kinh nghiệm mà nghe bàn đến cái khôn ngoan do kinh nghiệm mà có kia, làm sao tin được, làm sao không mỉm một nụ cười ngờ vực được...

Tôi đã từng sống qua cái tâm sự của thanh niên, tôi cũng đã từng mỉm một nụ cười ngờ vực...

Nhưng hôm nay, tôi không còn giữ được nụ cười ấy nữa. Cái hay của cổ nhân cũng như cái dở của cổ nhân đều có thể là những bài học thâm trầm cho ta tất cả. “Trạch kỳ thiện giả nhi tòng chi, kỳ bất thiện giả nhi cải chi”.

Bởi vậy, tôi phải thắp hương mà đọc lại những gì xưa kia tôi ngờ vực...

Thu Giang NGUYỄN DUY CẦN

THAY LỜI TỰA

Trang Tử nói: “Có lờ là để bắt cá; đặng cá, hãy quên lờ. Có dò là để bắt thỏ; đặng thỏ, hãy quên dò. Có lời là để tỏ ý; đặng ý, hãy quên lời... Ta làm sao tìm đặng kẻ biết quên lời... để cùng nhau đàm luận”.

Một ngày kia, Phật chỉ trăng, bảo các đệ tử: “Kia là mặt trăng: cứ ngó theo ngón tay ta thì thấy.

Nhưng, nên nhớ: ngón tay ta không phải là trăng. Những lời ta giảng về Đạo cũng vậy: các con cứ nghe theo lời ta giảng mà tìm Đạo. Nhưng, nên nhớ: lời giảng của ta không phải là Đạo”.

* * *

Bàn đến cái đạo xử thế hôm nay đâu có khác nào, chẳng qua là “cái dò săn thỏ” hay “cái ngón chỉ trăng”...

Và chỉ có thế thôi...

Thu Giang NGUYỄN DUY CẦN

Chương thứ nhất:
LÒNG TỰ ÁI

Người xưa có nói: “Giữa chốn ba quân có thể đoạt được soái ấn nhưng không thể đoạt được cái chí của kẻ thất phu”.

Kẻ nói câu này thật đã khám phá được cả tâm sự của loài người.

Người ta, dầu là một kẻ tầm thường đến bậc nào, bao giờ cũng cho ý kiến mình là quan trọng hơn tất cả. Cái tôi có phải là dễ ghét đâu theo như lời của Pascal. Nó là cái chữ dễ yêu nhất trong đời.

Nhưng, vì ta đã quá nâng niu chiều chuộng nó mà thành ra cách xử kỷ tiếp vật trong đời ta gây không biết bao nhiêu sự vụng về, ân hận, đau khổ, tai ương... Và cũng chính vì thế mà Pascal mới thốt ra câu nói chua cay này: “Cái tôi rất đáng ghét”[1].

Nó chẳng những dễ yêu mà thôi, nó lại là trung tâm điểm của vũ trụ là khác. Bao nhiêu sự vật trong đời, chung quy đều quây quần theo cái cốt ấy: bản ngã. Bởi thế, muốn đoạt cái chí của một kẻ thất phu, người xưa cho là khó khăn hơn đoạt soái ấn giữa chốn ba quân.

Dùng cường lực, dùng uy thế mà bức người phải nghe theo mình, không bao giờ làm được; mà dầu có làm được đi nữa thì cũng chỉ là một việc làm có thể được tạm thời thôi.

Ở đời không có ai chịu nhận mình là quấy cả. Dầu là tay đại gian đại ác như Tào Tháo cũng không chịu nhận mình là gian ác. Tào Tháo thường xưng mình vì dân vì nước, mà Lưu Bị cũng tin mình vì nước vì dân. Godse, người ám sát Gandhi, bị thiên hạ phần đông nguyền rủa mà vẫn tươi cười trước khi chịu tử hình. Bởi vậy, bàn cãi với người và muốn đem cái lẽ phải của mình ép buộc họ phải nghe theo thì chắc chắn không bao giờ được, lại còn gây thêm lắm điều không hay khác trong tình giao hảo hằng ngày.

* * *

Thuở nhỏ, tôi là người thích cãi nhất. Tính hiếu thắng xui tôi bao giờ cũng không chịu nhịn một ai cả, dẫu trong một lời nói tầm thường cũng vậy. Trong những cuộc cãi vã, không bao giờ tôi chịu nhượng ai một lời. Rủi mà lời nói mình không được người để ý đến hoặc bị ruồng rẫy, bỏ qua, thì không gì buồn khổ bực tức bằng. Nói thì có hơi quá đáng nhưng tâm sự tôi bấy giờ thật không khác gì tâm sự của Khuất Nguyên, có điều là không đến nỗi đi trầm mình nơi sông Bộc[2]...

Khuất Nguyên, làm quan cho Hoài Vương nước Sở, bị sàm báng phải bị đuổi đi. Mặt mũi tiều tụy, hình dung khô héo... Một ông lão đánh cá trông thấy, hỏi: “Có phải ông là Tam Lư đại phu đó chăng? Sao mà đến nỗi khốn khổ thế?”. Khuất Nguyên nói: “Đời đục cả, một mình ta trong; người say cả, một mình ta tỉnh... Bởi vậy, ta phải bị bỏ đi...”

Đó đâu phải là tâm sự của riêng gì Khuất Nguyên mà là tâm sự chung của mọi người. Tại sao mình muốn cho người ta phải nghe theo mình mà không để cho người ta như mình, nghĩa là theo cái ý nghĩ của người ta?

* * *

Tuổi thanh xuân thường vì huyết khí bồng bột nên không chịu coi vào đâu những ý kiến của các bậc cao niên đầy kinh nghiệm hơn. Dầu có muốn cho mấy cũng không làm gì tránh khỏi sự xung đột giữa hai thế hệ. Vậy, làm cha mẹ bây giờ, tại sao ta không biết lấy cử chỉ khôn ngoan của nhà mục sư kia đối với đứa con trai mười lăm tuổi của ông mà xử với con mình? Ông mục sư ấy bảo với con ông: “Từ mười lăm đến hai mươi tuổi, cha cho phép con tin rằng con thông minh hơn cha. Từ hai mươi đến hai mươi lăm tuổi, con cũng được quyền tin rằng con thông minh bằng cha. Nhưng bắt đầu từ hai mươi lăm tuổi sắp lên, cha bắt buộc con phải nhìn nhận sự thông minh của cha hơn con nhiều một cách tuyệt đối vậy”. Thật, ông cha này là một ông cha thông minh và khôn ngoan nhất. Tôi đã từng trải qua những giai đoạn ấy, những lúc mà huyết khí đã đưa tôi lên tận mây xanh của lòng tự phụ, không xem vào đâu kinh nghiệm của bậc tiền nhân và đã đưa tôi vào những cuộc phiêu lưu tinh thần không bờ bến... Mỗi một ý nghĩ gì chạm đến lòng tự phụ của tôi thì tôi quyết đánh đổ đến kỳ cùng, nhất nguyện không bao giờ chịu để cho ngã lẽ, dẫu biết mình sai lầm. Lắm khi đêm nằm suy nghĩ, biết mình quấy nát, thế mà lòng tự ái cấm cản không cho mình đi về đường phải. Ước gì người ta đều biết cư xử với bọn thanh niên chúng tôi như ông mục sư kia thì biết bao nhiêu thanh niên đã không liều lĩnh đi vào con đường lãng mạn và đầy chông gai của những lý tưởng mù mờ, nhưng khôn ngoan, là biết chiều theo lòng thị dục đương buổi của chúng tôi. Thật, ông mục sư trên đây là người hiểu tâm sự của thanh niên nhiều lắm.

* * *

Đừng công kích, đừng biếm nhẽ, đừng mạt sát ai... nghĩa là đừng chạm vào lòng tự ái của ai cả nếu mình muốn người ta nghe theo mình, nghe theo cái lẽ phải của mình. Hơn nữa, cái thiện cảm đầu tiên mà mình gây được nơi lòng người rồi, đó là cái chìa khóa thành công của mình sau này vậy.

Thương nhau mọi sự chẳng nề,

Dầu trăm chỗ lệch cũng kê cho bằng.

Trái lại, nếu mình vô tình gây lấy ác cảm lúc ban đầu thì con đường thất bại của mình đà gạch sẵn.

Yêu ai, yêu cả đường đi,

Ghét ai, ghét cả tông chi họ hàng.

Huống chi tư tưởng của mình, nếu có sự yêu ghét chen vào trước, thì sự thuận nghịch thấy liền trước mắt. Lý luận đanh thép bậc nào, bằng cứ dồi dào bậc nào cũng không làm gì chuyển được cái ác cảm gây ra lúc ban đầu.

Huống chi trong khi bàn bạc, mình cũng phải kể đến trình độ của kẻ khác. Dầu người ấy có ngu si vụng dại đến đâu, phải biết cho họ cũng có cái lý của họ, hoặc vì trình độ hiểu biết của họ chỉ đến ngần ấy là cùng. Đối với người thấp, đừng dùng lời quá cao mà thành ra cầu kỳ, lập dị; đối với người cao, đừng dùng lời quá thấp mà bị người khinh thường, rúng rẻ.

Khổng Tử có nói: “Trung nhân dĩ thượng, khả dĩ ngữ thượng dã; trung nhân dĩ hạ, bất khả dĩ ngữ thượng dã”. Bậc trung trở lên thì có thể dùng lời cao mà nói được; từ bậc trung trở xuống, không thể dùng lời nói cao mà nói được nữa. Một câu đọc thuộc lòng thuở nhỏ, đến nay mới hiểu được tất cả ý nghĩa thâm trầm của nó.

Trang Tử lại còn nói rõ ràng hơn: “Đồng ý với ta, cho ta là phải; không đồng ý với ta, cho ta là quấy... Đã cho ta biện bác cùng anh, anh được, ta không được, vậy anh đã hẳn là phải, mà ta đã hẳn là quấy chăng? Ta được, anh không được, vậy ta đã hẳn là phải, mà anh đã hẳn là quấy chăng? Hay là, hoặc khi phải hoặc khi trái chăng? Hay là cùng phải cả, cùng quấy cả chăng? Ta cùng anh không thể biết được nhau vậy. Giờ ta phải nhờ đến ai để quyết định điều đó? Nhờ kẻ đồng với anh để quyết định điều đó ư? Họ đã đồng với anh thì làm sao mà quyết định được. Nhờ kẻ đồng với ta để quyết định điều đó ư? Họ đã đồng với ta thì làm sao mà quyết định được. Vậy, phải nhờ kẻ khác với ta và với anh để quyết định điều đó ư? Họ đã khác với ta và với anh thì làm sao mà quyết định được. Vậy thì, ta cùng anh, cùng người đều không thể hiểu biết nhau, còn phải đợi kẻ khác nữa ư?”

Câu này đã làm cho tôi tỉnh ngộ nhiều lắm. Thật vậy, cái phải quấy của thiên hạ chẳng qua ở chỗ thuận nghịch với những ý tưởng có sẵn của mình thôi. Chỉ có một sự đồng cùng không đồng mà lời mình nói, việc mình làm thành ra phải hay quấy. Và chỉ có thế thôi. Trình độ hiểu biết của ta không thể bắt buộc ta phải nhận được những điều mà ta chưa thể hiểu được. Không chịu hiểu thế mà gắng gượng làm cho kẻ khác cũng phải ngã lẽ theo mình, thật mình còn mê hơn họ nữa, nếu họ thật là người mê. Đã vậy, lại còn bực tức, bất bình chỉ vì người ta không chịu hiểu theo mình, tôi tưởng không còn gì ngu si hơn nữa.

Mình nói mà người ta không hiểu, biết đâu không phải vì người ta ngu, mà là vì mình ngu, nghĩa là mình không biết cách làm cho người ta hiểu. Cũng như làm thầy dạy học trò mà học trò không hiểu, đừng vội cho chúng là ngu, mà phải tự trách vì mình không biết cách làm cho chúng hiểu.

Tại sao biết chắc điều mình nghĩ là phải mà của người là quấy? Cái sướng của người trí, kẻ ngu lấy làm bực mình; cái sướng của kẻ ngu, người trí cũng lấy làm bực mình vậy. Phải quấy là một lẽ tương quan, đối với mình cũng như đối với người. Vậy, cãi nhau về điều phải lẽ quấy thật là một điều khó được ổn thỏa.

* * *

Lại nữa, biết đâu sự hiểu biết của mình lại không phải chỉ là một sự hiểu biết vụn vặn, chi ly như cái biết của người mù rờ voi...

Bốn anh mù hội nhau để quan sát con voi. Người thứ nhất rờ đụng cái chân, bèn nói: “Con voi giống như cột trụ”. Người thứ hai mó trúng cái vòi, bèn nói: “Đâu phải, nó giống như cái chùy”. Người thứ ba đụng cái bụng, vuốt ve một hồi rồi nói: “Theo tôi, nó giống cái chum đựng nước”. Người thứ tư lại nắm trúng cái lỗ tai: “Trật cả. Nó giống như cái nia”. Bốn người cãi nhau om sòm, không ai chịu ngã lẽ cả. Ngã lẽ thế nào được chứ!

Chính bàn tay mình rờ mó nó chứ phải là nghe ai nói lại sao mà bảo là mơ ngủ. Làm cách nào bảo cho mình chịu được rằng con voi giống như cái nia trong khi chính tay mình ôm nó đây, thật là tròn và dài như cây trụ.

Có người đi qua, dừng lại hỏi vì đâu có sự cãi lẫy dường ấy. Họ bèn thuật lại những điều họ đã nhận thức đó và cậy người ấy làm trọng tài. Người ấy cười, bảo: “Không có một ai trong bốn anh em thấy được rõ con voi như thế nào. Nó đâu có giống cây cột nhà, mà chính chân nó giống như cây cột. Nó đâu có giống cái nia, mà cái tai nó giống cái nia. Nó đâu có giống cái chum đựng nước, mà cái bụng nó giống cái chum đựng nước. Nó cũng đâu có giống cái chùy, mà chính cái vòi nó giống cái chùy. Con voi là chung tất cả những cái ấy: chân, lỗ tai, bụng và vòi”.

Sự vật trong đời thiên hình vạn trạng, chắc gì mình có thể biết được tất cả mọi phương diện của sự đời, và có biết đâu điều mình biết kia chỉ là một trạng thái của sự vật thôi. Chỉ có những bậc sáng suốt nhất mới dám tự hào là thấy đặng chân tướng sự vật, nhưng biết đâu họ cũng chỉ biết được nhiều phương diện hơn mình thôi, chứ không phải là biết được tất cả phương diện. Sự phải biết thì vô cùng, còn sức hiểu biết của mình thì có hạn; lấy cái hữu hạn mà lượng cái vô cùng, thật khó lòng mà làm nổi.

Chuyện cãi nhau về con voi của những người mù này cũng không khác gì việc tranh cãi về con kỳ nhông trong truyện cổ tích: một cuộc bàn cãi về cái chuyển của sự vật.

Có người kia bảo với bạn nó: “Tôi đứng dưới gốc cây đằng kia, thấy rõ ràng một con thú quái lạ, đỏ như lửa”. Người nọ bảo: “Tôi cũng thấy con thú ấy vậy, nhưng nó xanh lè kia mà!”. Một người thứ ba đi ngang qua, nghe vậy, xía vô: “Đâu phải, tôi thấy rõ ràng nó vàng như nghệ vậy”. Rồi thì người đi đường xúm lại nghe, ai cũng bảo chính mình thấy như thế này, như thế khác. Cãi nhau kịch liệt, không ai chịu nhận của ai đúng hơn của mình. Họ vừa tính choảng nhau thì có một người lạ khác vào can: “Không! Không! Các anh đừng cãi nữa. Chính tôi là người sống dưới cội cây ấy nên tôi nhận rõ sự biến đổi của con thú ấy. Nó là con kỳ nhông, nó đổi sắc luôn luôn. Khi thì đỏ, khi thì xanh, khi thì vàng, khi thì tím. Và riêng tôi, có lúc lại thấy nó không có màu sắc gì cả, giống hệt với cái da cây.”

* * *

Sự vật ở đời đâu phải luôn luôn như thế này hay luôn luôn như thế kia đâu. Thảy đều là một sự thay đổi không ngừng. Điều mà mình cho là phải hôm nay, biết đâu ngày mai lại thành một sự quấy. Cái lợi hôm nay, biết đâu sẽ là cái hại của ngày mai.

Một ông lão có con ngựa, một hôm tự nhiên đi mất. Hàng xóm đến chia buồn. Ông nói: “Mất ngựa, nhưng sao các ông biết đó là họa cho tôi?”

Cách mấy tháng, con ngựa lại trở về, dẫn theo một con ngựa hay nữa. Hàng xóm cũng đến chia mừng.

Ông nói: “Được ngựa hay, thế nhưng sao các ông biết đó là phúc cho tôi?”

Từ ngày được ngựa hay, con trai ông lão ngày nào cũng thích cỡi, rủi té, què chân. Hàng xóm đến chia buồn. Ông nói: “Con tôi què nhưng sao các ông biết đó là họa cho tôi?”

Năm sau có giặc. Nhà vua bắt lính. Thanh niên đi lính, mười người chết đến chín. Con trai ông vì què khỏi đi lính, nên cha con còn hủ hỉ với nhau[3].

Một hiền giả Ấn Độ, ngày kia, xem bài các đệ tử phê bình về một bài thơ của mình. Có hai người đệ tử, trước khi trình cho thầy bài luận của mình, lại đổi nhau xem trước. Họ bèn cãi nhau, không ai chịu nhận bài của bạn mình là đúng. Thế rồi, họ bảo nhau để coi thầy sẽ phán đoán cách nào. Ông thầy xem đến bài của từng người đều gật đầu khen phải cả. Đến lượt hai người này, thầy cũng gật đầu khen đúng nữa. Một người liền đứng lên phản đối: “Thưa thầy, bảo rằng bài của các bạn con đều đúng thì con không dám cãi vì con không được biết họ nói gì trong đó. Chớ như đối với bài của anh này thì con chắc chắn không thể nào thầy cho là đúng được, trong khi thầy cũng nhận cho bài của con đúng nữa. Hai chủ trương của chúng con quả quyết không thể bên nào dung được bên nào, hễ anh ấy phải thì con quấy, mà con phải thì anh ấy quấy”.

Ông thầy mỉm cười, ôn tồn bảo: “Hai trò đều bàn đúng cả đấy. Sở dĩ trò này nói vầy là tại trình độ hiểu biết của nó chỉ đến đó là cùng. Sao có thể bảo nó nói sai hay hiểu sai cho được! Bài thơ của thầy như vầng thái dương, hoa nào cũng nhờ ánh thái dương mà nở, nhưng cây nào nở hoa nấy; cây này không thể nở hoa kia, mà cây kia không thể nở hoa nọ được. Sao có thể bảo bài của người này phải mà bài của kẻ kia quấy!”

Nếu ở đời, ai cũng biết lấy cái lượng của hiền giả này mà xử thì ắt không bao giờ cần phải học đến thuật xử thế, mà việc gì trong đời cũng sẽ được xuôi chèo mát mái cả.

Chương thứ hai:
CHỮ LỄ CỦA Á ĐÔNG

Như ta đã thấy: Lòng tự ái là nguồn gốc lớn của muôn sự đắng cay chua xót ở đời. Muốn cho tâm hồn được bình tĩnh thời không có gì kỵ bằng lòng tự ái. Trong các thị dục, thị dục về lòng tự ái là vô độ hơn cả; trong các khổ não, cái khổ não do lòng tự ái gây ra là khó tránh và thường thống thiết hơn.

Lòng tự ái đã là cái cừu địch cho sự bình tĩnh bên trong, nó lại cũng là cái cừu địch cho sự yên ổn bên ngoài nữa. Phàm khi lòng tự ái được thỏa mãn là tất có xâm phạm đến ngoài...

Lòng tự ái bao giờ cũng chăm chăm đau đáu, chỉ chực có dịp miệt kẻ khác để cho khỏi bị kẻ khác miệt mình, thành ra bao giờ cũng cứ quanh quanh dòm dõ người ta, xem ai có gì xấu thì phô trương lên, ai có gì tốt thì bài bác đi, để nuôi cái lòng tự đắc của mình.

Xem đấy đủ rõ câu “ẩn ác dương thiện” của cổ nhân khó thi hành biết chừng nào! Tại sao? Tại lòng tự ái của chúng ta quá nặng, thường tin rằng dìm được người ta là đem được mình lên, chê cái dở của người tức là đem được cái hay của mình ra... Thật không gì vụng về bằng, nên ở đời, trong sự giao tế hằng ngày, gây cho ta không biết bao nhiêu điều khốc hại...

* * *

Tóm lại, tất cả mật pháp của thuật xử thế có thể gồm trong hai nguyên tắc quan trọng này:

1. Chớ chạm vào lòng tự ái của ai cả;

2. Ẩn ác dương thiện.

Nguyên tắc thứ nhất thuộc về tiêu cực, còn nguyên tắc thứ nhì thuộc về tích cực. Cả hai không phải là những câu châm ngôn chỉ sự khôn dại cho người đời mà thôi, mà thật ra nó là câu nói của lòng nhân, hay ít ra, của lòng yêu chuộng công bình.

Người xưa há không có bảo: “Kỷ sở bất dục, vật thi ư nhân” sao? Cái gì mình không muốn người làm cho mình thì đừng làm cho kẻ khác. Có ai là người muốn bị người ta chạm đến lòng tự ái của mình không? Thế sao mình lại thích lấn áp người trong lời nói để người ta phải đỏ mặt, tía tai cho cam.

“Làm cho người ta cùng lý đến phải ngậm miệng, đỏ mặt, toát mồ hôi, mình tuy hả lòng thật, nhưng đấy là người nông nổi, khắt khe làm sao...”[4]. Thế là bất công, mà cũng là bất nhân nữa...

Nhưng rồi hả lòng được một ít mà lắm khi còn di hại cho mình đến thảm khốc cũng không chừng. Thế thì đâu phải chỉ bất công, bất nhân mà lại còn bất trí nữa là khác.

Chữ Lễ của người Á Đông trong đạo xử thế thật có thể bao hàm được cả cái ý nghĩa đã vừa nói ở trên.

Lễ, theo Á Đông, chẳng những có ý nghĩa là tự trị, tự chủ[5] mà cũng có nghĩa là nhân nữa. Nếu phải nói tắt một lời thì tôi nói: Tất cả thuật xử thế của người Á Đông đều ở trong một chữ Lễ.

Lễ là nhún nhường, đem cái bản ngã của mình để sau kẻ khác, đâu phải vì giả dối du mỵ để mưu lợi cho mình. Lễ, là tránh cái đau khổ cho bản ngã kẻ khác bằng cách hy sinh bản ngã của mình. Lễ, là không chạm đến lòng tự ái của ai cả. Lễ, là che cái xấu, giấu cái dở và biểu dương cái hay cái đẹp của người ta. Phải là một người không ích kỷ, diệt được cái bản ngã của mình rồi mới làm nổi việc ấy, làm một cách thản nhiên, vô tư lợi...

Hiểu được tất cả cái ý nghĩa thâm sâu của chữ Lễ, và học được bấy nhiêu thôi, là đã học được cái mật pháp của thuật xử thế rồi.

* * *

Nhất là người trên mà đối với kẻ dưới, cần phải cẩn thận nhiều về chữ Lễ, vì kẻ dưới với cái tâm cảm tự ti của họ, khó mà tha thứ những điều sơ suất của ta về lễ độ được. Người trên mà thất lễ với kẻ dưới là một sự thường rất dễ hiểu: kẻ phú quý hay tài hoa hơn kẻ khác thường dễ sinh tự phụ và kiêu khí. Nhưng họ nào có dè, kết quả của sự kiêu căng, vô lễ của họ, nó nguy hiểm, thâm độc không biết chừng nào...

Philippe, vua nước Macédoine, khi đang đem quân vây thành Méthone, có một cung thủ đại tài tên là

Aster đến xin vào đội tinh binh của nhà vua. Người ấy khoe rằng tài nghệ cung tiễn hay lắm, chim bay dầu lẹ đến bậc nào, y bắn cũng không sai bao giờ. Vua ghét đứa khoe mình nên phán rằng: “Được, để bao giờ ta đánh trận với chim sẻ, bấy giờ ta sẽ dùng đến tài ngươi”.

Aster nghe câu nói mỉa mai ấy, lấy làm căm tức vô cùng, liền chạy thẳng vào thành bị vây, chờ dịp trả thù.

Một hôm, Aster đứng trên bờ thành, thấy vua Philippe đang đi kinh lý các trại quân đóng ngoài thành, liền lấy một cây tên, viết vào mấy chữ: “Gởi cho con mắt bên hữu vua Philippe”, rồi bắn xuống. Tên trúng giữa mắt phải của vua. Vua sai sứ cầm chiếc tên vào trả lại trong thành giặc, phê lên trên mũi tên rằng: “Ta mà lấy được thành này, Aster sẽ bị xử giảo”. Sau, quả y lời.

Vua Philippe thật đã mua đắt cái cao thú được nói một lời có ý vị. Nhưng Aster lại mua rất đắt cái thú trả được thù. Cái lòng hiềm thù, nhiều khi nó ngộ chúng ta mà đưa chúng ta đến chỗ hại. Cái tính châm chích người ta cũng nguy hiểm chẳng kém gì. Đành rằng nói được những câu thâm trầm khiến cho kẻ khác sợ ta, nhưng chúng sợ ta thì ít mà lòng oán hận lại nhiều. Những lời nhạo báng để lấn áp người, để thỏa được lòng tự ái của mình, khiến cho lòng người bị chạm lấy, đau khổ không thể quên được. Thường thường, người ta có thể tha thứ cho ta một tội ác dễ hơn là tha thứ cho ta một lời nói độc.

* * *

Nam Cung Trường Vạn, một người trong bầy tôi của Tống Mẫn Công, bị giặc Lỗ bắt.

Tống Mẫn Công cho người đến xin vua Lỗ tha cho. Lỗ Trang Công cho Nam Cung Trường Vạn về nước.

Khi thấy Nam Cung Trường Vạn, Tống Mẫn Công nói đùa: “Ngày trước, ta kính trọng ngươi; bây giờ ngươi là tù nhân nước Lỗ, ta không kính trọng nữa”.

Nam Cung Trường Vạn thẹn đỏ mặt, cáo từ lui ra.

Quan đại phu Cừu Mục nói riêng với Tống Mẫn Công: “Vua tôi giao tiếp nhau, cần phải giữ lễ, không nên đùa bỡn. Đã đùa bỡn thì lòng hết kính mà lại sinh ra mối phản nghịch. Chúa công nên nghĩ kỹ đến điều ấy”.

Tống Mẫn Công nói: “Ta với Nam Cung Trường Vạn là chỗ thân nhau lắm, cần gì điều ấy”.

Ngày kia, Tống Mẫn Công cùng Trường Vạn đánh cờ. Mẫn Công là tay cao cờ. Trường Vạn thua luôn mấy ván, bị phạt uống một bát rượu lớn. Trường Vạn đã ngà ngà, trong lòng không phục, xin đánh thêm ít ván nữa.

Mẫn Công nói: “Tù nhân thì tất phải thua, lại còn dám xin đánh nữa à!”

Trường Vạn xấu hổ, không nói...

Bỗng có sứ giả nhà Châu đến báo tin Trang Vương mất và Hi Vương mới lên ngôi.

Mẫn Công nói: “Nhà Châu có vua, vậy ta nên sai người vào triều”.

Trường Vạn thưa: “Tôi nghe nói kinh đô nhà Châu đẹp lắm mà mắt chưa được xem, xin chúa công cho tôi đi sứ”.

Mẫn Công cười, lại đùa nữa: “Khi nào Tống không còn ai nữa mới sai đến tù nhân đi sứ”.

Các cung nhân đều cười ầm cả lên. Trường Vạn mặt đỏ bừng thẹn quá, chẳng nghĩ gì đến lễ chúa tôi nữa, bèn quát to lên: “Hôn quân! Mày phải biết tù nhân này cũng có thể giết được người chớ!”

Mẫn Công nổi giận, giật lấy kích của Trường Vạn. Trường Vạn thuận tay vác bàn cờ đánh Tống Mẫn Công ngã xuống, rồi đâm luôn mấy cái. Mẫn Công tắt thở.

Trường Vạn làm phản luôn và lập vua khác lên ngôi.

* * *

... Công tử Tống và công tử Quy Sinh đều là quý tộc nước Trịnh. Hai người cùng hẹn nhau vào triều.

Bỗng đâu ngón thực chỉ của công tử Tống tự nhiên máy động. Công tử Tống mới giơ ngón tay cho công tử Quy Sinh xem. Quy Sinh lấy làm lạ. Tống nói: “Bao giờ ngón thực chỉ của tôi máy động thì ngày hôm ấy thế nào cũng được ăn một món gì quý lạ”.

Vào đến triều, Trịnh Linh Công nhân vừa bắt được một con giải, bảo làm thịt đãi các quan. Linh Công mời hai công tử cùng ở lại dùng tiệc với vua.

Quy Sinh nhớ lại câu chuyện ngón tay thực chỉ của công tử Tống, bèn ngó Tống mà cười chúm chím mãi...

Linh Công hỏi, Quy Sinh thuật lại cho Linh Công nghe. Linh Công gật đầu, không nói gì, lại nghĩ một việc tác quái, bèn kêu tên dọn yến, bảo ngầm: “Đừng dọn món thịt giải cho công tử Tống”.

Đến lúc dự yến, các quan khách đều được ăn thịt giải, trừ công tử Tống. Thấy Tống ngồi ngơ ngáo,

Linh Công cười bảo: “Thế thì ngón thực chỉ của công tử hết linh rồi!”

Các quan đều cười ầm cả lên.

Công tử Tống thẹn đỏ mặt, đứng dậy, xô bàn và bước đến gần bên vua, lấy tay nhúng vào bát canh giải của vua, cầm lấy một miếng, vừa ăn vừa nói: “Ngón thực chỉ của ta vẫn linh kia mà!”

Vua kêu tả hữu vây bắt.

Công tử Tống thoát khỏi rồi lập mưu giết Linh Công trong giấc ngủ.

* * *

Tống Mẫn Công và Trịnh Linh Công nào có dè những lời nói đùa của mình có những cái kết quả khốc hại đến thế. Ỷ là chỗ chí thân nên không thận trọng, hai ông đâu có ngờ cái địa vị cao cả của họ là một điều làm cho kẻ dưới khó dung tha được rồi, huống hồ lại còn bị các ông điếm nhục...

* * *

Kẻ nghèo thường hay sợ kẻ giàu khinh. Kẻ hèn thường hay sợ kẻ sang khinh. Cái tâm cảm tự ti thường khiến họ có những cử chỉ tự trọng thái quá: họ rất dễ bị phẫn khích vì những thói khinh bạc của người trên. Ta nên biết mà tha thứ trước cho họ; chẳng qua đó là một lối họ trả thù cái địa vị cao sang, tài đức của mình hơn họ mà thôi.

* * *

Vua Tuyên Vương nước Tề đến chơi nhà Nhan Súc.

Vua bảo: “Súc, bước lại đây”.

Nhan Súc cũng bảo: “Vua, bước lại đây”.

Các quan thấy vậy nói: “Vua là bậc chí tôn. Súc là kẻ thần hạ. Vua bảo: “Súc, lại đây”; Súc cũng bảo: “Vua, lại đây”, như thế có nghe được không?”

Nhan Súc nói: “Vua gọi Súc mà Súc lại, ra Súc là người hâm mộ thần thế. Súc gọi vua mà vua lại, thì vua là người quý trọng hiền sĩ. Nếu để Súc này mang tiếng hâm mộ quyền thế thì sao bằng để vua được tiếng quý trọng hiền tài”.

Vua nghe lời nói cao ngạo, giận lắm, gắt lên:

– Vua quý hay sĩ quý?

– Sĩ quý, vua không quý.

– Có sách nào nói thế không?

– Có. Ngày trước, nước Tần sang đánh nước Tề có hạ lệnh: “Ai dám đến gần mộ Liễu Hạ Huệ mà kiếm củi thì phải xử tử”, lại cũng có lệnh: “Ai lấy được đầu vua Tề thì được phong hầu và thưởng nghìn lượng vàng”. Xem như thế đủ rõ cái gì quí hơn cái gì...

* * *

... Tử Kích là một bậc quyền quý gặp Điền Tử Phương, một hàn sĩ, ở giữa đàng, liền xuống xe chào.

Tử Phương làm lơ, không đáp lại.

Tử Kích giận, hỏi Tử Phương: “Kẻ phú quý hay khinh người đã đành, kẻ bần tiện có khinh người được không?”

Tử Phương nói: “Kẻ bần tiện mới hay khinh người. Vua mà khinh người thì mất nước, quan mà khinh người thì mất chức. Còn kẻ học thức, xử cảnh bần tiện, đi đến đâu mà lời nói vua quan không dùng, việc làm vua quan không theo thì xỏ chân vào giày đi ngay lập tức đến chỗ nào chẳng được bần tiện, còn có lo sợ gì mà không dám khinh người...”

* * *

Đối với kẻ quyền quý, kẻ sĩ thường có những cái ngạo khí ấy, cốt để bù vào cái địa vị thấp kém của mình. Bởi vậy, những thói biếm nhẽ, kiêu căng thường thấy trong bọn người bất đắc chí... Xem đấy đủ thấy, kẻ dưới, trong cái địa vị thấp kém của họ, khó mà thoát khỏi cái tâm cảm tự ti, cho nên cũng rất khó mà dung tha cái thói ngạo nghễ của người trên; lòng tự ái của họ rất khắt khe, thắc mắc từng ly, từng tí.

Trong tình bạn, kẻ có tài hoa hoặc địa vị hơn bạn mình càng phải biết gắt gao gìn giữ chữ Lễ trong tình giao hữu hàng ngày.

* * *

Cũng một lời nói, cũng một cử chỉ, mà khi là bạn áo vải với nhau thì không có điều gì xích mích; mà lúc kẻ thành công, người thất bại, kẻ cao sang, người dân dã lại không thể tha thứ cho nhau.

Có nhiều người tự hỏi: Ta và anh ấy là một đôi bạn chí thân, nhường cơm xẻ áo cho nhau. Thế sao ngày nay tình anh em ngày một lạnh nhạt, mặc dầu ở địa vị cao sang, mình vẫn không thay đổi tấm lòng. Trong trường hợp này, kẻ nghèo kém hơn bao giờ cũng dễ nghi mình bị khinh khi. Cái địa vị cao sang của mình là bức rào đã chia đôi hai tâm hồn. Kẻ thấp kém, vì sợ bị khinh khi, nên hay tỏ ra ngạo nghễ... Vậy muốn nối lại tình bằng hữu, phá tan cái rào giai cấp, kẻ giàu sang hơn cần phải khéo cư xử nhũn nhặn hơn mới đặng. Cũng như hai bạn mà xích mích với nhau, kẻ không có lỗi phải xin lỗi người có lỗi. Đừng để người bạn có lỗi của mình đau khổ về vấn đề thể diện.

* * *

Cụ Phan Thanh Giản có một người bạn thân, quen biết từ khi còn đi học. Bạn cụ học giỏi mà nhà nghèo, không thi cử, chỉ lấy việc ruộng nương làm kế sinh nhai. Cụ Phan, như ta đã biết, theo con đường hoạn lộ.

Khi đi kinh lý đất Nam kỳ, có dịp, cụ ghé thăm người bạn cũ. Một viên kinh lược đến đâu, cố nhiên là có quân lính tiền hô hậu ủng. Nhưng lúc tìm thăm bạn, cụ Phan có cái nhã ý, tránh nhắc nhở trước người bạn áo vải về cái quyền tước cao sang hiện thời của mình. Cụ cho quân lính dừng lại cách xa nhà bạn có trên mấy dặm, rồi mặc áo thâm, bịt khăn đóng, lững thững một mình tiến vào căn nhà lá lụp xụp. Khi cụ đến nhà, ông bạn mắc đi làm ngoài ruộng, không hay cụ đến. Cụ lên võng nằm chờ cho đến tối, ông bạn mới về. Gặp nhau mừng rỡ, bạn ông lật đật dọn cơm, trên mâm chỉ có một dĩa rau luộc và một dĩa mắm kho. Cụ cùng bạn ngồi ăn ngon lành, vui vẻ như khi còn áo vải...

Người xưa, cách xử thế thật khôn ngoan vô cùng, mà cũng nhân hậu vô cùng.

Chương thứ ba:
CÓ TÀI MÀ CẬY CHI TÀ

“Khôn mà làm như ngu, mới là khôn kín”.

-LỮ KHÔN-

Ông Khổng Tử ở nước Lỗ, vào kinh đô nhà Châu, hỏi lễ Lão Tử.

Khi đưa Khổng Tử ra về, Lão Tử có nói: “Tôi nghe người giàu sang tiễn người thì dùng của cải, người nhân hậu tiễn người thì dùng lời nói. Tôi tuy không được giàu sang nhưng mang tiếng là người nhân hậu, vậy xin tiễn ngài một lời nói vậy: Này, phàm kẻ sĩ đời nay, những người thông minh sâu sắc, xét nét mà có khi đến phải thiệt mạng, đều là vì hay chê bai biếm nhẽ, nghị luận tâm sự người ta cả; những kẻ biện bác rộng rãi xa xôi mà có khi phải khổ đến thân đều là kẻ hay bươi móc, phơi bày cái xấu cái dở người ta ra”.

Khổng Tử cúi đầu thưa: “Vâng. Tôi xin nghe lời dạy bảo ấy”.

Lão Tử nói tiếp: “Tôi nghe rằng: Nhà buôn giỏi, khéo chứa của cải quý giá thì làm như người không có gì. Người quân tử thạnh đức, dung mạo như người ngu. Ngài nên bỏ cái kiêu khí và đa dục, cái thái sắc và dâm chí của ngài đi. Nó không lợi gì cho cái thân ngài cả”[6].

* * *

Thật đây là một bài học xử thế thâm trầm, sâu sắc không biết chừng nào.

Có của cải quý giá mà khoe là vời hại đến cho thân mình. Có tài giỏi mà khoe là vời họa đến cho thân mình. Của cải quý giá, tài hay, sắc đẹp... là những điều mà ai ai cũng muốn. Muốn mà không đặng thì ganh. Ganh thì tìm cách mà làm hại cho đã lòng đố kỵ. Đó là lẽ dĩ nhiên nó phải vậy.

Có tài mà cậy chi tài,

Chữ tài liền với chữ tai một vần...

Tào Tháo có lập một sở hoa viên. Lập rồi đến xem, không chê mà cũng không khen, chỉ viết một chữ hoạt 活rồi ra đi, không ai rõ ý gì cả.

Dương Tu nói: “Trong cửa 門 mà viết chữ hoạt 活 thành ra chữ khoát 闊có nghĩa là rộng. Thừa tướng chê cửa này rộng”. Thợ bèn sửa nhỏ lại một ít. Tào Tháo đến xem, cả mừng, hỏi: “Ai mà biết ý ta hay vậy?”. Kẻ tả hữu thưa: “Ấy là Dương Tu đó”.

Tháo nghe nói, khen nhưng trong lòng không thích...

Lại có một lần, ngoài ải bắc đem dâng một thố cơm rượu, Tháo bèn đề nơi nắp thố: “Nhất hiệp tô”, rồi để trên ghế.

Dương Tu vào, thấy ba chữ ấy, liền giở ra, lấy muỗng múc mà chia cho mỗi người một muỗng. Ăn rồi,

Tháo ra hỏi: “Vì ý gì vậy?”. Tu thưa: “Trên thố ấy, thừa tướng đề rõ ràng: Nhất hiệp tô, nghĩa là nhất nhân nhất khẩu tô, mỗi người một miếng cơm rượu, cho nên tôi phải vâng lời thừa tướng.”

Tháo khen nhưng trong lòng đã ghét...

Tháo thường hay sợ thích khách nên dặn kẻ hầu hạ: “Khi ta ngủ, bây đừng lại gần vì ta chiêm bao hay giết người”.

Một ngày kia, Tháo đương ngủ ngày làm rớt mền. Có một tên hầu cận lật đật lấy mền mà đắp lại. Tháo ngồi dậy, rút gươm chém quách rồi liền lên nằm ngủ lại, giây lâu mới thức dậy, giả đò thất kinh nói: “Vậy chứ ai giết kẻ hầu cận của ta?”. Mấy người kia cứ thật mà trả lời. Tháo khóc ròng, khiến chôn cất tử tế, ai ai cũng đều tin Tào Tháo thật chiêm bao giết người. Dương Tu biết ý Tào Tháo, cho nên khi chôn tên hầu cận ấy, bèn chỉ cái hòm nói: “Không phải thừa tướng chiêm bao mà chính mi chiêm bao đấy”.

Tháo hay đặng thì lại càng ghét lắm.

... Tháo đóng binh nơi Tà cốc đã lâu ngày, muốn tấn binh thì bị Mã Siêu ngăn đón, tới không nổi, muốn thối binh lại e người bên Thục chê cười. Trong lòng đương dụ dự, xảy người nấu ăn bưng lên dâng một tô canh thịt gà. Tháo thấy có gân gà, cầm lên ăn. Đang ngẫm nghĩ thì Hạ Hầu Đôn bước vào xin cho tiếng khẩu hiệu trong đêm nay. Tháo nghe nói, liền ra khẩu hiệu: “Gân gà, gân gà”.

Hạ Hầu Đôn vâng lệnh, ra truyền cho các quan, đêm nay khẩu hiệu: “Gân gà”.

Hành quân chủ bộ là Dương Tu, khi nghe truyền hai tiếng khẩu hiệu “gân gà”, thì khiến quân của mình sắm sửa hành trang đặng trở về.

Có người vào báo cho Hạ Hầu Đôn. Đôn cả kinh, cho mời Dương Tu đến trại mà hỏi: “Sao ông lại khiến sắm sửa hành trang vậy?”. Tu nói: “Lấy theo lời khẩu hiệu đêm nay của Ngụy Vương thì ý Ngụy Vương sẽ lui binh nội ngày mai. Gân gà ăn không có thịt, mà bỏ thì tiếc nó có mùi. Nay tấn binh thì thắng không nổi, còn thối đi thì e tiếng thiên hạ cười. Song ở đây hoài cũng vô ích, chi bằng về phứt đi.

Nội ngày mai ắt là Ngụy Vương rút binh chớ chẳng không. Vậy tôi khiến sắm sửa lần lần để ngày mai khỏi chộn rộn”.

Đôn khen: “Ông thật là thông minh, biết trong tim đen của Ngụy Vương”, bèn khiến quân mình sắm sửa hành trang. Các tướng thấy vậy đều bắt chước, sắm sửa lo về.

Đêm ấy, Tào Tháo lo lắng, nằm ngủ không yên, bèn xách búa đi tuần các trại. Thấy trại Hạ Hầu Đôn sắm sửa lo về, Tháo lấy làm lạ, vội vàng trở về, đòi Hạ Hầu Đôn lại hỏi: “Vì cớ gì binh lính sắm sửa hành trang lo về khi chưa có lệnh của ta?”. Hầu Đôn thưa: “Hành quân chủ bộ Dương Tu đã biết trước trong lòng của đại vương”. Tào Tháo cho đòi Dương Tu đến hỏi: “Sao mi dám bày điều mà làm loạn lòng quân?”, bèn kêu đao phủ thủ khiến dẫn ra chém, lấy thủ cấp bêu lên làm hiệu lệnh ngoài cửa Ngọ Môn.

* * *

Bảo rằng: “Sao dám bày điều làm loạn lòng quân?” chỉ là cái cớ để đem Dương Tu ra chém. Sự thật, cái ý chém

Dương Tu đã ngấm ngầm trong lòng Tháo lâu rồi. Ngay buổi ban đầu, lúc sửa cửa ở hoa viên, cái thông minh của Dương Tu đã làm Tháo khó chịu rồi. Chính ngày ấy, Dương Tu đã tự lên bản án chém đầu mình.

Chẳng phải riêng gì Tháo, cái lòng đố kỵ ấy nó ở trong thâm tâm của tất cả mọi người; không ai ưa người thông minh hơn mình, nhất là lại hay khoe cái khôn ấy.

Thông minh như Dương Tu, thế mà không biết giữ mình được toàn thân, thật không bằng một kẻ ngu.

“Người buôn giỏi khéo giữ của cải quý giá thì làm như người không có gì. Người quân tử thạnh đức, dung mạo như người ngu...”

* * *

Lưu Huyền Đức, lúc ở chung với Tào Tháo tại triều, thường lo phòng Tào Tháo hại. Thường ngày, ông ra sau vườn mà trồng rau, tự tay bón phân tưới cây.

Quan và Trương nói: “Sao anh không lưu tâm về việc thiên hạ đại sự, lại học làm những việc của tiểu nhân. Ý gì vậy?”

Huyền Đức nói: “Ấy chẳng phải chỗ hai em biết đặng”. Hai người không dám hỏi nữa.

Ngày kia, Huyền Đức đang tưới rau sau vườn thì có lệnh Tào Tháo mời đến.

Huyền Đức cả sợ, hỏi: “Việc chi gấp vậy?”

Các tướng trả lời không biết. Ông bèn theo vào phủ ra mắt Tào Tháo.

Tào Tháo gặp Lưu Huyền Đức, cười bảo: “Ông ở nhà đã làm nên việc lớn dữ à!”

Huyền Đức thất sắc, Tháo cầm tay Huyền Đức dắt thẳng ra sau vườn: “Huyền Đức học làm vườn có khi nực lắm!”. Huyền Đức nghe nói mới an lòng, liền đáp: “Không chuyện chi nên phải làm cho giải khuây đó thôi!”

Khi ra sau tiểu đình thì thấy đã sẵn bày đồ đạc và chén.

Tháo nói: “Tôi thấy nhành mai đơm bông thơ thới thì nhớ đến lúc đi đánh Trương Tú, dọc đường hết nước, tướng sĩ đều khát. Tôi mới bày ra một chước “vọng mai chỉ khát”, lấy roi chỉ tới mà rằng:

“Trước mặt có rừng mai kia kìa!”. Quân sĩ nghe nói, ai nấy đều đổ nước miếng mà hết khát nước. Nay thấy cây mai này, chẳng lẽ không thưởng cho vui, vậy mới đặt rượu ngon, mời sứ quân đến vui vầy một tiệc”.

Hai người cùng ngồi ngang nhau mà ăn uống vui vầy. Rượu vừa nửa chừng, bỗng đâu mây đen kéo tới, dông gió ào ào. Quân sĩ chỉ rằng: “Rồng lấy nước kia kìa!”

Tào Tháo và Huyền Đức ra xem. Tháo mới hỏi Huyền Đức: “Sứ quân biết rồng biến hóa thế nào chăng?”

Huyền Đức thưa: “Chưa biết rõ lắm”.

Tào Tháo nói: “Tánh rồng hay lớn hay nhỏ, hay thăng hay ẩn; khi lớn thì làm mây mưa sa mù, khi nhỏ thì ẩn bóng giấu hình. Thăng thì bay tung nơi vũ trụ, ẩn thì núp dưới ba đào. Nay lúc mùa xuân, rồng nương theo thời mà biến hóa cũng như người đắc chí tung hoành trong bốn bể vậy. Rồng là một vật sánh đặng với bậc anh hùng trên đời. Huyền Đức trải khắp bốn phương đã lâu, có lẽ biết đặng anh hùng trong đời này. Xin chỉ ra thử xem”.

Huyền Đức nói: “Bị tôi, con mắt thịt, lẽ đâu biết đặng anh hùng”.

Tào Tháo nói: “Chớ có khiêm nhường chi cho thái quá”.

Huyền Đức nói: “Tôi nhờ ngài giúp sức nên mới đặng làm quan tại trào, còn anh hùng trong thiên hạ, thật chưa biết đặng”.

Tào Tháo nói: “Tuy chưa biết mặt nhưng cũng biết danh chứ!”

Huyền Đức chỉ Viên Thiệu, Viên Thuật, Lưu Kiển Thăng, Tôn Bá Phù, Lưu Quí Ngọc... Tháo đều lắc đầu, chê là lục lục thường tài. Huyền Đức bèn nói: “Ngoài bọn ấy thì thật tôi không biết ai nữa cả”.

Tào Tháo nói: “Hễ đấng anh hùng thì trong dạ có chí lớn, bụng có mưu hay, gồm giấu mấy vũ trụ, có chí nuốt trời mửa đất, mới thật anh hùng”.

Huyền Đức nói: “Ai mà sánh đặng điều ấy? Tôi thật không hiểu nổi”.

Tào Tháo lấy tay chỉ Huyền Đức, rồi lại chỉ mình mà rằng: “Nay đấng anh hùng trong thiên hạ, duy có sứ quân cùng Tháo mà thôi”.

Huyền Đức nghe nói thất kinh, đôi đũa cầm trong tay bỗng rớt xuống đất. Lúc bấy giờ trời đang mưa lớn, sấm sét nổ rền. Huyền Đức thủng thẳng cúi đầu lượm đũa mà rằng: “Một tiếng oai sấm mà đến đỗi này!”

Tào Tháo cười, nói: “Đại trượng phu cũng sợ sấm nữa à!”

Huyền Đức nói: “Đến đỗi thánh nhân nghe sấm to gió lớn còn đổi sắc, có lẽ nào chẳng sợ”.

Tào Tháo nghe nói yên lòng, không còn nghi Huyền Đức là có đại chí.

Mãn tiệc, Huyền Đức ra về, đem chuyện rớt đũa nói lại cho Quan, Trương nghe. Quan, Trương hỏi: “Ý gì vậy?”. Huyền Đức nói: “Ta học làm vườn là có ý muốn làm cho

Tào Tháo biết ta không có chí lớn. Chẳng dè Tháo lại gọi ta là anh hùng nên ta thất kinh, làm bộ rớt đũa, dối rằng sợ sấm để Tháo không nghi ta là có đởm lược anh hùng”. Quan, Trương đều nói: “Anh thật cao kiến, chúng em không sao hiểu kịp”.

* * *

Nhờ thế, Huyền Đức mới thoát khỏi tay Tào Tháo mưu hại.

* * *

Người như thế mà có lúc cũng sơ ý để lộ chí mình, suýt nguy đến thân. Lúc ông qua ở cùng Lưu Biểu, một ngày kia khi đi tiểu tiện, thấy bắp vế sồ, vùng sa nước mắt. Lưu Biểu thấy Huyền Đức mặt có hơi khóc, lấy làm lạ hỏi:

Huyền Đức thưa: “Em thuở nay mình chẳng lìa yên, thịt vế đều tan; nay đã lâu lắm chẳng lên lưng ngựa, thịt đùi ấy sồ ra. Ngày tháng đã gần hết, tuổi đã gần già mà sự nghiệp chưa ra gì hết cho nên em buồn”.

Lưu Biểu nói: “Anh nghe lúc em còn ở Hứa Xương, uống rượu với Tào Tháo nơi vườn mai mà đàm luận anh hùng. Lúc ấy, em chỉ hết danh sĩ đời này mà Tào Tháo chẳng chịu, lại nói rằng: “Anh hùng trong thiên hạ đời này, duy có em với Tào Tháo mà thôi. Sánh quyền lực của Tào Tháo như vậy mà còn chẳng dám khinh em thì lo gì là công nghiệp chẳng nên”.

Huyền Đức nhân rượu, hứng chí đáp: “Nếu Bị mà có sẵn cơ bổn thì những bọn lục lục trong thiên hạ nào có lo gì!”

Lưu Biểu nghe nói làm thinh, trong lòng không vui. Huyền Đức biết mình đã lỡ lời, bèn giả say, từ tạ lui về quán dịch mà nghỉ rồi thừa cơ trốn mất.

* * *

Hồ Khưu Trượng Nhân nói với Tôn Thúc Ngao: “Có ba điều chuốc oán, ông có hiểu chưa?”. Tôn Thúc

Ngao nói: “Tôi chưa được biết”. Trượng Nhân nói: “Tước vị cao, người ta ganh. Quyền thế lớn, người ta ghét. Lợi lộc nhiều, người ta oán”.

Tôn Thúc Ngao nói: “Không phải luôn luôn như thế. Tước vị tôi càng cao thì tôi càng xử nhún nhường hơn. Quyền thế tôi càng lớn thì tôi càng ở khiêm cung hơn. Lợi lộc tôi càng nhiều thì tôi càng chia sớt cho người chung quanh. Như thế làm gì bị thù oán của thiên hạ”[7].

Khi Tôn Thúc Ngao bệnh nặng, lúc gần chết, kêu con, dặn: “Nhà vua muốn phong ta đất, ta đã chối từ.

Sau khi ta chết, thế nào nhà vua cũng phong cho ngươi. Ta không bằng lòng ngươi lãnh những đất tốt.

Nếu phải nhận thì giữa Sở, Việt có ngọn núi không tốt mà tên nó cũng không đẹp, hãy nài miếng đất ấy, thì khỏi sợ ai dòm ngó”.

Tôn Thúc Ngao chết, vua phong đất cho người con. Y theo lời cha dặn, người con xin phong cho mình miếng đất ấy. Con cháu đời đời giữ nó không mất.[8]

* * *

Dương Tử sang Tống, vào ngủ ở một nhà trọ. Người chủ nhà trọ có hai cô vợ lẽ – một người đẹp, một người xấu.

Dương Tử thấy trong nhà ai ai cũng quý người thiếp xấu, mà khinh người thiếp đẹp, lấy làm lạ, hỏi dò thằng trẻ trong nhà trọ.

Thằng nhỏ nói: “Người thiếp đẹp tự cho là mình đẹp nên mất đẹp, chúng tôi cũng chẳng nhìn thấy cái đẹp của họ nữa. Người thiếp xấu tự biết là mình xấu nên không ai nhìn ra cái xấu của họ nữa”.

Dương Tử kêu học trò, bảo:

– Các con đâu? Nhớ ghi lấy: Giỏi mà không làm cho người ta thấy cái giỏi của mình, đi đâu mà chẳng được người yêu![9]

* * *

Épictète, một hiền giả Hy Lạp, sống một cách bình dị hết sức. Trong nhà ông chỉ có một cái giường cây, cái bàn nhỏ để một ít sách và một cây đèn sắt.

Thế mà một đêm, ăn trộm vào, bưng cái đèn sắt của ông mất.

Sáng ngày, hay ra, ông bèn bảo với các đệ tử:

– Thằng bợm này rồi đây sẽ cụt hứng.

Ông bèn đi mua cây đèn đất để thay vào. Thật vậy, cây đèn ấy ông giữ mãi suốt đời.

* * *

Ông tự trách, tại ông dùng cây đèn sắt mới giục lòng tham của tên trộm. Lỗi nơi ông, nào đâu lỗi của người trộm kia. “Kẻ đeo ngọc có tội, người trộm ngọc không có tội”.

Người xưa xử với mình rất nghiêm mà xử với người rất khoan, bởi vậy, suốt đời không gặp họa. “Đừng trọng người hiền là làm cho lòng dân không tranh, không quý của khó đặng là khiến lòng dân không trộm đạo; không khoe điều có thể ham muốn được là khiến lòng người không loạn”[10].

Một nhà văn có nói: “Người ta đau khổ là vì thấy cái hạnh phúc của kẻ khác. Cái khổ của người nghèo ở chỗ đó”.

Đúng như vậy. Cái đau khổ của đám dân nghèo, thật ra chưa phải cảnh đói rét lầm than của họ, mà chính là cái cảnh xa hoa ngạo nghễ của những kẻ phú quý chung quanh.

* * *

Khổng Tử bị vây ở giữa Trần và Sái, bảy ngày không cơm ăn.Thái Công Nhậm đến thăm, nói:

– Ông sắp chết chăng?

– Vâng!

– Ông ghét chết chứ?

– Vâng!

– Này! Cây thẳng thường bị chặt trước. Giếng ngọt thường bị cạn trước. Ông chắc là trang sức trí thông minh để kinh sợ kẻ ngu hèn; tu thân để tỏ mình trong hơn người nhơ đục; đi ra ngoài hách dịch, lồ lộ như mặt trời, mặt trăng... Bởi vậy, ông cũng khó mà thoát khỏi cái nguy trước mắt...[11]

Kìa như con cáo lớn, beo vằn, sống nương náu nơi rừng sâu núi rậm, núp bóng ở hang cùng hóc hiểm, đêm đi ngày ẩn, tuy đói khát cũng vẫn lẩn lút nơi sông hồ... Thế mà cũng không thoát khỏi cái nạn dò, lưới, cạm bẫy... Chúng nó phải tội tình gì? Chỉ vì cái bộ da lông mướt đẹp của chúng vời họa hại đến chúng...

Có của cải quý giá, có tài hay chưa ắt luôn luôn là cái may mắn cho chúng ta vậy!

* * *

Có người kia chết, chôn chưa được ba ngày. Một tên đạo tặc giữa đêm đào thây lên, lột hết vàng bạc trong mình, rồi lại còn xách búa đập bể mặt bể mồm...

Thù gì dữ vậy? Không! Chỉ vì khi chôn, người ta cho người ấy ngậm viên ngọc quý trong miệng.

Chết rồi mà cũng không nằm yên được trong mồ... Số trời ư? Hay là vì ngu dại?

Chương thứ tư:
ÂN VÀ OÁN

Ân càng thâm thì oán càng sâu.

Vở tuồng “Cuộc du lịch của anh Perrichon”[12], đoạn chót làm cho tôi hết sức ngao ngán và bâng khuâng.

Anh Perrichon cùng vợ và con gái đi du lịch ở Thụy Sĩ. Trong khi đi lại có hai chàng trai trẻ cùng theo là Armand và Daniel, cả hai đều gắm ghé tiểu thư Perrichon.

Armand được cái hân hạnh là cứu Perrichon ba lần: lần đầu ở tại Montauvert, khi Perrichon bị té ngựa, suýt sa vào hố sâu thăm thẳm. Lần thứ nhì, Armand dàn xếp ổn thoả việc Perrichon bị thưa về tội phỉ báng. Lần thứ ba, chàng lại cứu Perrichon khỏi phải đánh gươm với một võ quan. Armand giàu có lại ưa làm ơn.

Còn chàng Daniel, thay vì thích ra ơn lại thích chịu ơn. Chàng khôn khéo làm bộ té hố, để Perrichon có dịp ra ơn cứu chàng. Bởi vậy, Perrichon thích chàng mà lại ghét Armand. Nên khi Armand dợm hỏi cưới con gái anh thì anh lại nhất định muốn gả cho Daniel.

Tại sao lạ vậy? Vợ anh, con gái anh, và cả thiên hạ chung quanh đều đinh ninh rằng rể của anh chắc chắn sẽ là ân nhân của anh, cái người đã cứu tử hoàn sinh anh kia mà! Té ra, trái ngược lại, anh muốn gả con cho cái chàng chịu ân của anh, cái anh chàng hằng giờ hằng buổi hằng nhắc nhở đến ân huệ cứu tử của anh.

Thật là một tấn kịch cốt làm cho người ta cười, cười ra nước mắt. Tâm sự của Perrichon là tâm sự của mọi người. E. Labiche là người rất am hiểu thâm tâm con người đáo để vậy.

* * *

Daniel trách Armand rất đúng:

– Anh tưởng rằng việc anh cứu ông là một kỷ niệm êm đềm cho ông lắm sao? Không, không! Trái lại, nó chỉ nhắc nhở cho ông luôn luôn nhớ rằng: thứ nhất, ông không biết cỡi ngựa; thứ nhì, ông đã sai lầm mà mang đinh thúc ngựa, mặc dầu bà vợ đã cản không cho mang; thứ ba, sự té ngựa vụng về của ông đã để một trò cười cho thiên hạ... Lại nữa, trong khi anh làm cách để ngăn ngừa không cho xảy ra cuộc đấu kiếm của ông, anh đâu có làm ân gì cho ông, mà trái lại, anh chứng minh cho ông thấy, như hai với hai là bốn, rằng anh không coi vào đâu cái can đảm anh hùng của ông...

Thay vì làm ân cho Perrichon như chàng Armand, Daniel làm bộ té hố, để cho Perrichon được cơ hội thi ân, được cơ hội hãnh diện với người chung quanh cái gan ruột anh hùng của mình. Làm ân cho Perrichon, Armand vô tình đã chạm đến lòng tự ái của Perrichon; còn thọ ân

Perrichon, Daniel đã cố ý làm tăng cái lòng tự đắc của Perrichon. Bởi vậy, người ta bao giờ cũng yêu người mình ban ân hơn là người mình thọ ân.

Thọ ân người tức là chịu có người trên mình, còn ban ân người tức là được ở trên người. Chữ Ân 恩 là chữ 因đè trên chữ Tâm 心 mà chữ 因 nguyên tự là hình vẽ một người đứng giữa bốn vách tường, đồng với chữ tù 囚 . Người xưa bày ra chữ Ân, thật là khám phá được tâm sự của con người vậy.

Trách nào cổ nhân không thường bảo ta:

Thi ân mạc niệm,

Thọ ân mạc vong.

Thi ân là làm nhục lòng tự ái của người; thường thường kẻ làm ân hay có khuynh hướng tự hào và ngạo nghễ. Vì làm ân cho người tức là đàn áp được người, làm chủ người ta. Bởi vậy, cổ nhân muốn chế lại, bảo: “Thi ân mạc niệm”.

Thọ ân là bị nhục đến lòng tự ái, thường hay tìm cách để thoát khỏi cái nhục ấy bằng sự bội ân, bội ân bằng đủ phương thế. Vậy chớ tìm cách trả ân, không phải là tìm cách để thoát khỏi một cái “nợ”, hơn nữa, một cái “nhục” là bị người ban ân hay sao?

Một nhà tư tưởng có nói: “Vội vàng trả ân, là tỏ ra vội vàng phản bạc”. Người ta không muốn mang ân mình lâu ngày. Vì vậy, “óc bội phản chỉ là óc cao ngạo, tỏ ra một “tâm hồn tự do”[13], thế thôi. Nó là tâm trạng hết sức tự nhiên của loài người. Bởi thế, cổ nhân mới lo lắng căn dặn: “Thọ ân mạc vong”.

Chàng Daniel rất am hiểu tâm lý của Perrichon nên thay vì lo “dàn xếp” một cách công khai dàn giá như Armand, anh ta lén viết thư cho cảnh sát hay để can thiệp, không cho cuộc đấu kiếm xảy ra. Mỗi khi chàng muốn làm một cái ân gì cho Perrichon thì chàng làm một cách “núp lén”, “che đậy”. Bao giờ anh cũng tránh cho Perrichon đừng mất mặt. Anh nói: “Khi tôi phải bước chân vào cảnh khổ của người đồng loại, tôi bao giờ cũng đi bằng dép rơm, và không dám mang theo một chút ánh đèn nào cả, phập phồng cũng như tôi đi vào cái lò thuốc đạn vậy”. Thật anh dùng chữ rất đúng: cái cảnh khốn khổ của người ta quả thật là một cái lò thuốc đạn. Không khéo, một chút lửa đủ cho nó nổ bùng ra dữ tợn.

Còn gì rõ ràng hơn nữa: chính Perrichon cũng đã phải bực dọc la lớn lên rằng: “Không, không, ông ạ, người ta không thể đàn áp tôi được nữa đâu...! Thôi đi, những giúp đỡ, những ân huệ của người ta...!”

Câu chuyện tuy trớ trêu nhưng miêu tả được một cách sâu sắc tâm sự của loài người. Lòng tự ái khiến ta làm những điều quái gở.

Cũng như câu chuyện về cái chết của Hàn Tín sau đây là một.

* * *

Thuở nhỏ, mỗi khi đọc đến cái chết của Hàn Tín thì trong lòng thấy như có điều bất mãn. Sau khi ném quyển sách đi, lòng không khỏi ngậm ngùi thương tiếc. Thương tiếc rồi lại trách Bái Công phi ân bội nghĩa đủ điều.

Nhưng về sau, có được chút ít tuổi và kinh nghiệm sự đời, lại trông thấy Hàn Tín sở dĩ bị tru diệt, không riêng gì lỗi ở Bái Công, mà chính nơi cách xử thế vụng về của Hàn Tín.

Ta thử tìm hiểu hai tâm hồn ấy.

* * *

Hàn Tín xuất thân nghèo khổ. Lúc chưa gặp thời, ông câu cá ở dưới thành. Phiếu mẫu thấy Tín đói, cho Tín ăn cơm. Tín mừng bảo:

– Tôi tất có lúc đền ơn bà! Phiếu mẫu giận, nói:

– Kẻ đại trượng phu không nuôi nổi thân, tôi thương cậu mà cho cơm ăn, há lại mong đền ơn ư?

Trong hàng thịt ở Hoài Âm, có chàng trẻ tuổi trêu Tín, giữa đám đông, nhiếc Tín:

– Tín có dám đâm chết được tao không? Không đâm được thì hãy luồn trôn tao đây!

Tín nghĩ mình chưa làm được gì nên đại nghiệp mà nay phải lôi thôi, có khi đến mạng thường mạng với một tên vô loại này, thì cũng tủi thật, nên dằn lòng nhẫn nhục, chui qua háng chàng kia. Người cả chợ đều cười Tín, cho là hèn nhát.

Đến khi Hạng Lương qua sông Hoài, Tín chống gươm theo hầu... Hạng Lương thua, lại theo về với Hạng

Võ. Võ cho làm Lang trung chấp kích. Nhiều lần Tín bày mưu cho Hạng Võ nhưng Võ không dùng.

Hán Vương vào Thục, Tín trốn Sở về với Hán, lại chỉ được phong làm chức Liên ngao, coi kho lúa.

Tiêu Hà và Đằng Công biết là người đại tài, đã không biết bao lần tiến cử với Hán Vương mà Hán Vương vẫn không trọng dụng, nên Hàn Tín bỏ Hán và trốn đi, nếu Tiêu Hà không chạy theo bắt kịp.

* * *

Trở lên, ta thấy Hàn Tín một đoạn đời đã trải qua không biết bao nhiêu tủi nhục. Bởi vậy, trong tâm hồn bao giờ cũng bị cái tâm cảm tự ti. Lòng tự ái đã bị chạm nặng và dồn ép lâu ngày nên trong đời chàng không biết bao lần ngoan ngạnh và khiêu khích đối với Hán Vương.

Tiêu Hà rất am hiểu tâm sự ấy của Hàn Tín nên khi Hán Vương thấy giác thư của Trương Lương, muốn phong Tín làm đại tướng một cách suông, bèn nói:

– Bệ hạ muốn phong cho Hàn Tín cách nào?

– Thì vời y đến mà phong chứ sao? Tiêu Hà lắc đầu, nói:

– Không được! Bệ hạ vốn đã kiêu ngạo, không thủ lễ với Hàn Tín lâu nay rồi, giờ lại phong một chức đại tướng mà làm như gọi một đứa trẻ con. Bệ hạ thì cho thế là trọng, mà theo ý ngu thần thì e rằng Hàn Tín rồi cũng sẽ đi mất.

Hán Vương nói:

– Vậy phải phong cách nào?

– Nếu bệ hạ muốn phong Hàn Tín, nên chọn ngày chay giới, lập đàn tế cáo thiên địa như Hoàng Đế phong cho Phong Hậu, Vũ Vương phong cho Lữ Vọng vậy... tức là lễ bái tướng.

Hán Vương bằng lòng. Đấy là Hàn Tín đặng hả lòng mà Hán Vương, một cách vô tình, đã bị chạm đến lòng tự ái rồi. Lòng Hán Vương đã bị một tì vết, hạt giống đã khởi đầu, âm thầm bắt mọng.

Lúc Hàn Tín tương binh đại phá Tam Tần và lấy Hàm Dương rồi, thì Hán Vương bàn với Hàn Tín tính việc đông chinh. Tín không bằng lòng, cố hết sức giãi bày những việc lợi hại, thế mà Hán Vương vẫn không nghe. Mặc dầu Trương Lương hết sức cản ngăn, Hán Vương cũng nằng nặc quyết một, lấy ấn soái của Hàn Tín lại mà ban cho Ngụy Báo. Trận ấy, Hán Vương làm một việc liều lĩnh phi thường, nên bị Hạng Võ đánh một trận không còn manh giáp, suýt bỏ thân trong trận địa.

Người như Hán Vương, khôn ngoan sâu sắc, thời thường bao giờ cũng nghe Tử Phòng, cung kính như bậc thầy. Thế sao ngày nay bỗng dưng hôn ám, đã không chịu nghe Hàn Tín lại chẳng kể Tử Phòng? Trước sự thành công rực rỡ của Hàn Tín, “trăm trận trăm thắng”, trong thâm tâm Hán Vương không mấy vui lòng.

Cơ hội đến, Hán Vương muốn tỏ rằng mình cũng có tài chinh phạt như ai. Bởi vậy mới có cái cử chỉ sỗ sàng là cướp ấn nguyên nhung mà trao cho Ngụy Báo, làm một việc dại dột càn rỡ mà một người thông minh như Hán Vương lắm khi tự hỏi với lòng, không hiểu làm sao mà cắt nghĩa.

Cách xử thế vụng về và vô tâm ấy của Hán Vương lại chạm đến lòng tự ái của Hàn Tín thêm một phen nữa.

Bởi vậy, khi Hàn Tín trả ấn nguyên nhung về cố thủ Lạc Dương, Hán Vương cho triệu cũng không về.

Tiêu Hà bâng khuâng, nói với Tử Phòng:

– Hàn Tín, từ khi ở Lạc Dương về, thường phàn nàn rằng, Hán Vương không nghe lời nói phải, lại cướp tướng ấn mà cho Ngụy Báo, không nhớ đến công phá Tam Tần, lấy Hàm Dương. Khi nghe đại vương (Hán Vương) bị thua rất nặng ở Truy Thủy, thì Tín lại đóng cửa không tiếp khách, tôi đến mấy lần cũng không được tiếp, xem ý như muốn cho đại vương phải tự thân đến mời mới được vậy.

Câu nói ấy của Tiêu Hà thật tỏ rõ được tâm sự của Hàn. Óc làm phản của Hàn đã bắt đầu manh nha trong tiềm thức. Nếu Trương Tử Phòng không dùng kế khích ông ta thì Hàn Tín chưa chắc chịu nghe lời triệu của Hán Vương mà về Huỳnh Dương, mưu phá Sở.

Hán Vương, vì lợi cho đại nghiệp của mình, nên bấm bụng bỏ qua cái tội không tuân mạng của Hàn, nhưng trong thâm tâm, lòng tự ái đã bị chạm nhiều rồi.

Trong tâm phế của hai người, sự găng nhau càng ngày càng tăng thêm. Nơi Hàn Tín thì lập tâm phản nghịch, nơi Lưu Bang thì sinh dạ bội ân.

Bởi vậy, sau khi Hàn Tín bình định nước Tề rồi, Hán Vương sai sứ đến mời về cùng hợp sức phá Sở.

Hàn Tín thừa dịp, bắt bí Hán Vương, viết biểu về tâu xin phong ấn Tề Vương, rồi sau sẽ phá Sở. Đấy là cách trả đũa việc cướp ấn nguyên nhung thuở nọ.

Hán Vương xem biểu đòi phong Tề Vương của Tín, liền nổi giận:

– Thằng nhãi này lại dám giở giọng như thế ư? Ta bị khốn ở đây đã lâu, mong nó về giúp ta, chẳng ngờ nó lại chực xưng bá xưng vương như vậy!

Trương Lương, Trần Bình vội sẽ bấm chân Hán Vương, rỉ tai nói:

– Đại vương tuy được mấy chục quận lớn của Sở nhưng hiện nay quân Sở đóng ở dưới núi Quảng Vũ để đánh ta, quân ta hiện đang bất lợi, vậy ta có sức đâu cấm nổi Hàn Tín, không cho tự lập làm vương. Chi bằng hãy cứ phong cho hắn, khiến hắn vui lòng rồi thì hắn sẽ giúp đại vương được việc. Nếu không mà để hắn tự biến thì sẽ lại sinh một mối lo to.

Thế là Hán Vương một lần nữa phải bấm bụng mà phong vương cho Hàn Tín. Ở vào địa vị Hán Vương, mình là chúa mà bầy tôi kiêu ngạo ỷ tài, lấn át và khu sách mình dường ấy, lòng tự ái bị thương tổn không biết là chừng nào. Nhẫn được, nếu không phải là Bái Công, chưa ắt có người làm nổi. Nói thì có hơi quá, chứ cái nhục của Hán Vương ngày nay còn hơn là cái nhục của Hàn Tín luồn trôn thuở nọ.

Cái ấn Tề Vương của Hàn Tín thật khó lòng mà bền vững được. Người có cái chí đồ vương định bá, khuấy nước chọc trời như Bái Công có thể nào chịu nổi cái nhục ấy không? Chịu nổi nó chỉ có Bái Công và cũng nhờ thế mà Bái Công mới làm nên nghiệp đế. Nhưng cái vết thương lòng không làm sao mà hàn gắn được. Cái tước Tề Vương của Hàn Tín, tuy xứng đáng thật, nhưng ngày nào nó còn, nó là cái tiếng chửi trên đầu Hán Vương, là cái gai nhọn trong con mắt của Hán Vương, nó hằng nhắc nhớ cho Hán Vương sự sút kém, nhục nhã của mình. Cho nên thiên hạ vừa định được thì cái lo nghĩ trước nhất của Hán Vương là cướp lại ấn nguyên nhung của Hàn Tín. Sự đã rõ ràng hết sức.

* * *

Việc ấy ai mà không rõ, thế mà chỉ có Tín không chịu hiểu.

Hàn Tín tuy hả lòng trả được cái nhục cướp ấn nguyên nhung, lên ngồi trên điện Tề Vương để nhận lễ chào mừng của trăm quan thuộc hạ, nhưng đâu có dè chính ngày ấy là ngày tự rước cái vạ ở cung Vị Ương sau này vậy.

Khoái Triệt khuyên Hàn Tín:

– Thiên hạ lúc mới loạn, các anh hùng hào kiệt cùng gào, cùng thét. Người trong thiên hạ đều như sương đùn, mây hợp, lửa bốc, gió tuôn, cá mè một lứa. Trong lúc ấy chỉ lo một điều là làm sao cho mất nhà Tần thôi. Bây giờ Hán Sở tranh nhau, khiến cho những kẻ vô tội dưới gầm trời, óc gan lầy đất, cha con phơi xương ở giữa ruộng đồng, không sao kể xiết. Sở cất quân từ Bàng thành, vừa đánh vừa đuổi, đến mãi Huỳnh Dương, oai danh lừng lẫy thiên hạ. Thế mà quân lại bị khốn ở Kinh Sách, bức bách ở Tây Sơn. Đã ba năm rồi không sao tiến được nữa. Còn vua Hán thì đem vài mươi vạn quân giữ Cung, Lạc, nhờ cái thế hiểm của núi sông. Nhưng một ngày đánh mấy trận, không được lấy tấc công.

Thua chạy không ai cứu, bại ở Huỳnh Dương, bị thương ở Thành Cao, bèn chạy sang miền Uyển Khí. Thật là “khỏe cũng khốn, mà khôn cũng khốn”. Trăm họ khổ sở kêu ca, nhong nhóng không nơi nương tựa. Cứ như tôi tính trừ phi hạng hiền thánh, không sao dẹp yên nổi tai vạ trong đời... Hiện nay, tính mạng hai vua treo cả ở tay ngài. Ngài giúp Hán thì Hán được, mà sang Sở thì Sở được! Tôi xin mở lòng dạ, phơi gan mật, bày kế ngu, chỉ sợ ngài không biết dùng. Nếu ngài thực biết nghe kế của tôi, thì không gì bằng giúp cả đôi bên mà để họ còn cả! Chia ba thiên hạ ra như ba chân vạc, thế không ai dám động binh trước. Ngài giữ đất cường Tề, gồm đất Yên đất Triệu, chẳng đủ dựng nên cơ nghiệp lớn ư? Tôi nghe trời cho mà không lấy sẽ có họa hại, thời đến mà không làm sẽ phải tai ương. Vậy ngài nghĩ cho kỹ.

Hàn Tín nói:

– Vua Hán đãi tôi rất hậu, tự đem xe cho tôi đi, tự cởi áo cho tôi mặc, tự sẻ cơm cho tôi ăn. Tôi nghe: Đi xe người ta thì mang lo cho người ta. Mặc áo người ta thì bận nghĩ vì người ta. Ăn cơm người ta thì chết về việc người ta. Tôi há nên ham lợi mà quên nghĩa ư!

Khoái Triệt nói:

– Ngài tự cho là thân với vua Hán, muốn dựng cơ nghiệp muôn đời! Tôi trộm nghĩ, không gì lầm hơn nữa...

Xưa, Thường Sơn Vương cùng Thành An Quân lúc còn áo vải, cùng nhau kết làm bạn sống chết với nhau.

Về sau, cãi nhau về chuyện Trương Áp, Trần Trạch mà hai người trở lại thù nhau. Thường Sơn Vương phản Hạng Vương, đem đầu Hạng Anh mà trốn sang với Hán Vương, lại nhờ Hán Vương xuống miền đông giết Thành An Quân ở phía nam sông Kỳ, đầu một nơi chân một nẻo. Rút lại, làm trò cười cho thiên hạ. Hai người ấy là hai người chơi thân nhau nhất ở trong đời, vậy mà rút cuộc đến giết lẫn nhau là vì sao? Hại sinh ra bởi muốn nhiều, mà lòng người khó lường được!

Nay, ngài muốn giữ trung tín để cầu thân với vua Hán, tất cũng không sao bền hơn tình bè bạn của loại người kia. Còn việc thì nhiều việc lớn hơn chuyện Trần Trạch, Trương Áp nữa kìa. Vậy, việc ngài tin vua Hán quyết không hại ngài, tôi cho là một việc lầm to tát vậy. Đại phu Văn Chủng và Phạm Lãi làm cho nước Việt mất mà lại còn, giúp cho Câu Tiễn được nên nghiệp bá, thế mà rồi kẻ thì chết, người trốn. “Muông nội đã hết thì chó săn cũng bị giết đi”. Nói về tình bạn, ngài và Hán Vương không được bằng Thường Sơn Vương và Thành An Quân, mà nói về trung tín, thì chẳng qua ngài như Văn Chủng và Phạm Lãi đối với Câu Tiễn là cùng. Cứ xem hai người đó là đủ. Xin ngài nghĩ cho sâu điều đó.

Vả lại, tôi nghe “dũng lược mà át cả chủ thì khốn thân; công lớn mà trùm cả đời thì mất thưởng”.

Nay, tôi xin kể những công lược của đại vương: ngài sang qua Tây Hà, tóm vua Ngụy, bắt Hạ Thuyết; dẫn quân xuống Vĩnh Hình, giết Thành An Quân, tuần đất Triệu, uy hiếp đất Yên, định đất Tề; sang nam đánh tan quân Sở hai mươi vạn; qua đông giết Long Thu, quay về tây để trả lời; kể ra thì công ấy trong thiên hạ không hai, mà lược ấy không mấy đời đã có. Nay, ngài đem cái “oai át cả chủ”, cầm cái “công hết lối thưởng” mà về Sở thì người Sở không tin, về Hán thì người Hán hoảng sợ... Ngài định mang cái đó về đâu? Thế ở địa vị kẻ làm tôi mà cái oai át cả chủ, danh cao nhất thiên hạ, tôi trộm nghĩ lấy làm nguy cho ngài.

Hàn Tín cảm ơn nhưng dùng dằng. Khoái Triệt thấy thế, bảo thêm:

– Quyết đoán cần cho người khôn, ngờ vực làm hại công việc. Đắn đo việc nhỏ thường bỏ sót việc lớn.

Trí ta biết rõ mà gan ta không dám làm, trăm sự tai vạ gây ra đều vì thế cả. Bởi vậy mới có câu:

“Hùm thiêng lần lữa không bằng ong độc đốt liều! Kỳ ký xo ro không bằng ngựa hèn sấn bước! Tuy khôn bằng Thuấn, Vũ, ngậm miệng không nói, không bằng kẻ câm điếc lấy tay chỉ vẫy.

Lời nói ấy của tôi, biết làm mới quý. Công, là cái khó nên mà dễ hỏng. Thời, là thứ khó được mà dễ mất. Thời ru! Thời ru! Qua mà không trở lại. Xin ngài xét rõ cho!

Hàn Tín nấn ná không nỡ phụ Hán, lại tự cho mình là nhiều công, dù sao Hán đâu có nỡ cướp nước Tề của mình, bèn từ tạ Khoái Triệt.

* * *

Ở đây ta thấy Hàn Tín không thông tâm lý người đời.

Cái chết của Hàn Tín sau này cũng nơi chỗ ngu đó.

* * *

Còn gì rõ ràng được hơn lời can ngăn cuối cùng của Khoái Triệt. Khi nghe Hàn Tín sắp khởi binh kéo đến Thành Cao giúp Hán Vương đánh Sở, Khoái Triệt vội vã vào thăm. Hàn Tín hỏi:

– Tiên sinh lâu nay đi không trở về bởi tôi ngày trước không biết nghe theo lời dạy. Nay đến đây thăm tôi, chắc hẳn là có cao ý gì?

– Tôi chịu ơn tri ngộ của ngài, không nỡ để ngài lâm vào cái vạ tày đình.

– Cái vạ tày đình như thế nào?

– Ngài đóng quân ở đây, Hán Vương bị Sở vây khốn ở Cổ Lăng, mấy lần cho vời mà ngài kháng cự, không chịu về cứu. Lẽ nào ngài không còn nhớ việc ấy! Vì không còn cách gì sai khiến cho nổi, bất đắc dĩ Hán Vương mới sai Trương Lương đem hịch văn đến phong cho ngài làm Tam Tề Vương. Chia đất phong cho, đó là lấy lợi mà đấm miệng để ngài đem quân về giúp. Đâu phải vì ngài công to mà được hạ thưởng một cách tuyệt vời như thế, thực ra chỉ vì muốn ngài phá Sở để đồ thiên hạ cho người ta.

Tôi chắc rằng sau khi bình định, họ sẽ không bao giờ để cho ngài ngất ngưởng ngồi trên ngôi vương mà hưởng cái phúc thái bình đâu. Họ sẽ nhớ lại cái thù mà ngài chống mạng bắt bí lúc bây giờ, và lại lo rằng ngài có chí đồ vương, họ sẽ quyết kế hại ngài để trừ cái bệnh tâm phúc, và mưu cái nghiệp vững bền cho con cháu. Vậy ngay bây giờ, chi bằng thừa lúc hai vua đều mệt mỏi cả, ngài chiếm lấy đất Tề, chia ba thiên hạ mà đứng thành chân vạc mới có thể giữ được vô sự. Chứ nếu lại không nghe lời tôi mà đi phá Sở, sau khi Sở vỡ, ngài sẽ không sao tránh khỏi cái vạ tày đình. Ngài rất nên nghĩ kỹ.

Tín nói:

– Lời nói của tiên sinh thật là suốt lẽ, nhưng lòng Tín này thực không nỡ bội Hán.

Triệt nói:

– Bây giờ không nghe lời tôi, ngày khác khi bị hại, sao cho khỏi hối!

* * *

Thật lời Khoái Triệt như lời tiên tri. Có gì lạ, nó là cái lẽ dĩ nhiên phải như thế. Hàn Tín đâu phải là không thông minh, thế mà chuyện người thì sáng mà chuyện mình thì quáng, chỉ vì đem tình cảm chen ngăn vào lý trí không phải chỗ. Hàn Tín đa cảm, chỉ thấy lấn được Hán Vương là thỏa lòng, thấy được người ta chiều mình là đắc chí. Trăm lần khôn, một lần ngu cũng đủ chết.

Về sau, việc mà Khoái Triệt tiên tri, Tín đã thấy hiện thực rõ ràng, không sai một. Thế mà còn không biết thân, cao bay xa chạy, lại còn ngông nghênh tự đắc, chạm thêm vào lòng tự ái của Hán Vương nữa.

Bấy giờ Hán Vương bình định bờ cõi, nhất thống san hà rồi, Hàn Tín không được trọng dụng, ăn không ngồi rồi, còn bị giam lỏng ở tại triều. Thế mà khi Hán Vương cho vời hỏi chuyện thì lại giở giọng làm khôn.

Hán Vương hỏi:

– Như trẫm đây, khanh liệu có thể cầm nổi bao nhiêu quân?

Tín nói:

– Bệ hạ bất quá cầm được độ mười vạn quân là cùng. Hán Vương lại hỏi:

– Còn như tướng quân thế nào? Tín nói:

– Như thần thì càng nhiều bao nhiêu, càng tốt bấy nhiêu.

Hán Vương cười, hỏi nữa:

– Càng nhiều càng tốt, cớ sao lại còn bị trẫm bắt? Tín nói:

– Bệ hạ không giỏi cầm quân nhưng giỏi cầm tướng, vì thế mà thần bị bắt. Vả lại, bệ hạ có trời giúp nên sức người sao thể theo kịp.

Hán Vương tuy cười nói nhưng lòng không vui, lại càng thêm nghi kỵ, nên cho Tín về nhà riêng dưỡng bệnh, chứ không tính đến việc cất dùng.

***

Thật, cách xử thế của Hàn Tín vụng không biết chừng nào. Khi mà tâm địa của Hán Vương đã hiện rõ như ban ngày, vậy mà còn khoe tài cậy khôn thì làm sao mà không bị hại cho được.

Đợi đến lúc bị trói đem chém ở lầu chuông cung Vị Ương, mới tỉnh ngộ:

– Ta hối bởi không nghe lời Khoái Triệt ngày trước, đến đỗi bị bọn đàn bà con nít nó lừa dối.

Hàn Tín chết. Hán Vương xem biểu mừng lắm, nhưng rồi nhớ lại công lao to lớn của Hàn Tín, bụng những ngậm ngùi, thương xót, nước mắt dầm dề.

Người ta bảo, cái khóc của Hán Vương là giả dối. Không. Nó là biểu hiện của một sự tranh chấp mãnh liệt nơi lòng của Hán Vương: cười là hả được lòng tự ái, mà rơi nước mắt dầm dề là nghĩ đến cái án bội bạc của mình đang giày xé tâm can.

Ân càng thâm thì oán càng sâu là thế.

Tâm sự Hán Vương là tâm sự chàng Perrichon; tâm sự Hàn Tín là tâm sự chàng Armand vậy.

* * *

Ở trường hợp của Tín, phải xử như thế nào?

Nếu không dùng cương đạo như lời Khoái Triệt đã khuyên, thì sao không biết theo nhu đạo mà làm như Trương Lương tịch cốc[14].

Trương Lương không bao giờ chạm đến lòng tự ái của Bái Công. Ông dư hiểu: công cao thì bị ghen, ngôi tốt thì bị ngờ, nên thường thác bệnh ngồi rỗi ở nhà, suốt ngày tịch cốc. Hễ ai đến chơi thì lại nói: “Người ta sinh ra trong trời đất, chẳng khác như bóng câu qua khe cửa, trăm năm như cái chớp mắt mà thôi. Tôi muốn lui vào trong chỗ núi rừng, tìm tiên học đạo để làm cái kế trường sinh, chứ hết thảy công danh chẳng qua như những đám phù vân, có gì là thú. Chỉ vì nay đội ơn hoàng đế, quyến luyến nên chưa nỡ bỏ đi đấy thôi. Thực ra, lòng tôi vốn không ham thích cái vinh hoa phú quý ở đời; huống chi tấm thân đa bệnh, khí huyết suy lần, nếu không sớm tìm cách tu dưỡng lấy mình, e một mai tính khí hư hao đi rồi thì dẫu có muốn tu cũng là vô ích”.

Đấy là lời ông gián tiếp nhắn với Hán Vương.

Quả thật vậy, vua nghe được câu chuyện ấy, mặc dù thấy ông thác bệnh, không năng vào bệ kiến, cũng không ngờ vực nữa.

Tuy vậy, một hôm vua lại hỏi dò:

– Trẫm từ được tiên sinh từng làm nên nhiều công trận. Trẫm định sẽ lấy nước lớn phong cho để đền ơn tiên sinh trong muôn một.

Nếu là Hàn Tín, ắt đã tỏ lòng mừng rỡ biết ơn rồi.

Trương Lương khôn ngoan trả lời:

– Thần từ khi theo bệ hạ vào đất Quan Trung, phước chí tâm linh, nhiều khi tình cờ tính toán mà đúng việc. Đó cũng bởi lòng trời muốn giúp bệ hạ chớ đâu phải là tài năng của thần. Nay, bệ hạ phong thần làm Lưu Hầu, một kẻ áo vải mà được như thế, đối với thần, đã quá lắm rồi. Sau khi đã đội ơn dày của bệ hạ, thần muốn xa lánh trần gian theo Xích Tùng Tử mà đi chơi, nghiên cứu phép tịch cốc, tìm kế trường sinh. Đến như ngọc vàng chói mắt, mũ áo đầy nhà, những cái mà người ta thèm muốn không được, tấm thân đa bệnh, yếu ớt này không sao kham nổi. Thật, thần không dám mong mỏi thạnh ân hơn nữa.

Vua thấy Lương từ chối, ý tứ khẩn thiết nên cho phép về nhà dưỡng bệnh, mỗi tháng phải một lần vào chầu.

Lương, từ đó đóng cửa, không bước chân ra ngoài, ngồi nhà mà tu tâm dưỡng tính, mỗi tháng chỉ theo các quan vào chầu một lần, khi lui chầu tuyệt không nghĩ đến điều gì cả.

* * *

Đấy là cái đạo “công thành thân thối”, “minh triết bảo thân”, tức là cái đạo “ngoại kỳ thân nhi thân tồn”[15] và “bất tranh nhi thiện thắng” [16] của cổ nhân vậy.

Hiền giả Épictète nói: “Hai con chó con đương giỡn với nhau. Nếu ta liệng cho chúng một miếng xương, chúng sẽ cắn nhau trối chết”. Tuy là lời nói tầm thường mà bao hàm một thứ triết học sâu xa không biết chừng nào.

Đem loài chó để ám chỉ loài người thì cũng hơi đắng cay, đau đớn thật, nhưng sự thật như thế, biết sao bây giờ!

“Miếng xương” có thể là một miếng đất hay một tòa nhà, một ngôi khanh hay một vương tước. Hễ cho có một giá trị như nhau mới cùng nhau tranh đấu. Trái lại thì không. Người ta có đi tranh với chó miếng xương vụn hay không? Kẻ mà chí đã gác ngoài thế sự, xem vinh hoa như bả phù vân thì còn đi tranh với người ta cái ngôi khanh tướng làm gì được. Hàn Tín và Hán Vương tranh nhau, bởi hai người cùng cho cái phú quý vinh hoa là sinh mạng. Chứ với Tử Phòng thì Hán Vương có muốn tranh, cũng không thấy có chỗ nào cùng tranh cho được. “Phù duy bất tranh, cố thiên hạ mạc, năng dữ chi tranh”. Chỉ vì không tranh nên thiên hạ không sao cùng tranh được là thế.

* * *

Trong sách Trang Tử có câu chuyện ngộ nghĩnh này: Huệ Tử làm tướng quốc nước Lương. Trang Tử tính qua nước Lương thăm ông chơi.

Nhưng có kẻ nói riêng với Huệ Tử: “Trang Tử qua đây là cùng ông tranh ngôi tướng quốc đó”.

Huệ Tử sợ, cho kẻ canh gác biên giới, đợi Trang Tử qua thì bắt.

Trang Tử biết chuyện ấy, không đi.

Sau rồi lại đến, gặp Huệ Tử, Trang Tử nói: “Phương nam có con chim gọi là uyên sồ, ông có biết không? Uyên sồ từ biển nam bay qua biển bắc, nếu không gặp cây ngô đồng thì không đậu; nếu không gặp hột luyện thì không ăn; nếu không gặp suối trong thì không uống. Có con chim ụt đang rỉa lông chuột chù giữa đồng, thấy uyên sồ bất ngờ bay qua, sợ giành miếng ăn của nó, nên kêu ré lên để dọa uyên sồ đừng đáp xuống. Nay, ông vì sợ tôi giành nước Lương của ông mà kêu to lên để dọa tôi sao?”[17]

Bảo chim ụt và uyên sồ cùng tranh nhau để giành cái xác chuột chù là một điều không thể tưởng tượng được. Với kẻ có một quan niệm về nhân sinh như Trang Tử, xem vinh hoa phú quý của cuộc đời như giọt sương buổi sáng, như hoa trong gương, trăng dưới nước, thì không thể nói đến chuyện tranh giành những lợi hại ở cõi đời này với họ được nữa.

* * *

Chính đây cũng là một phép xử thế, cái phép “làm chiếc thuyền không” của Trang Tử.

“Có chiếc thuyền to vượt qua sông. Có chiếc thuyền không trôi dạt, đụng vào thuyền. Dù người hẹp bụng đến đâu cũng không giận. Nếu trong thuyền ấy có người, tất trên chiếc thuyền to kia đã có người réo gọi. Gọi một lần mà không nghe, tất gọi đến hai lần. Gọi hai lần mà không nghe thì tất gọi đến ba lần, rồi thì sinh giận dữ, mắng chửi đủ điều. Trước không giận mà nay giận, là tại sao?

Vì trước thì không có người, mà nay thì có vậy”[18].

Nếu ở đời mà Hàn Tín biết “làm chiếc thuyền không” thì Hán Vương làm gì hại được.

Như Trương Lương đây mới thật là người đại trí: “Thông minh duệ trí thủ chi dĩ ngu”[19]. Làm chiếc thuyền không là làm như kẻ vô tâm, như kẻ ngu khờ dại dột. Học được cái ngu này, đâu phải dễ gì! Và chỉ có Tử Phòng mới học được.

Thắng được cả thiên hạ làm gì nếu tự mình không thắng được cái lòng ham mê danh lợi, cái tính hiu hiu tự phụ của mình! Toàn sinh cho thiên hạ mà giữ cho thân mình không được toàn sinh, thì cũng chưa thể gọi là người trí. Bởi thế, bình nhật, Hàn Tín vẫn xem Tử Phòng luôn luôn như bậc thầy.

* * *

Tóm lại, ta hãy xét kỹ một cách thành thật tấm lòng mình: trong các bạn mà mình thương, có phải là những người thông minh nhất, gần họ, bao giờ mình cũng thấy thấp kém hơn; hay những người thật thà nhất, gần họ, bao giờ mình cũng thấy cao trọng hơn?

Cái ghét nhất của người đàn bà đẹp là có người đẹp hơn mình. Cái ghét nhất của người thông minh là có người thông minh hơn mình. “Người ta thích học văn hay mà không thích gần người viết văn hay...”. Cái đó mình có thể hiểu được. Và hiểu được bấy nhiêu là hiểu được rất nhiều cái đạo xử thế.

Chương thứ năm:
ĐẠO CƯƠNG NHU

Nhu thắng cương, nhược thắng cường.

-LÃO TỬ-

Đời Trang Công, nước Tề có một chàng, đêm nằm chiêm bao thấy một người to lớn, mặc áo vải quần gai, đeo gươm, tự dưng đi vào tận nhà, mắng chửi, nhổ vào mặt, rồi đi.

Anh ta giật mình tỉnh dậy, ngồi suốt đêm, bực dọc không ngủ được.

Sáng hôm sau, anh nói chuyện với một người bạn:

– Từ thuở nhỏ đến giờ, tôi vẫn là người hiếu dũng, đến nay đã sáu mươi tuổi rồi chưa hề bị một đứa nào làm nhục. Thế mà đêm hôm qua bị một đứa làm nhục. Tôi định tìm cho kỳ được đứa ấy để báo thù.

Nếu tìm thấy nó thì hay, không tìm thấy, chắc là tôi phải chết.

Rồi từ hôm ấy, cứ sáng nào anh ta cũng cùng bạn ra đứng ở ngoài đường cái để rình. Rình đã ba ngày vẫn không thấy. Anh ta về nhà, uất cả người lên mà chết.[20]

* * *

Câu chuyện thật là ngớ ngẩn nhưng nó tỏ rõ được cái tâm sự của người bị nhục không biết chừng nào.

Người ta ở đời có thể chịu được tất cả sự đau khổ về vật chất lẫn tinh thần, nhưng cái đau khổ của sự nhục nhã thật là một thứ đau khổ thiết tha hơn tất cả sự đau khổ trong đời. Nên mới có câu:

“Ninh thọ tử, bất ninh thọ nhục”. Thà chết, chứ chẳng chịu nhục.

Dầu là một kẻ tầm thường đến đâu cũng biết xem thường mạng sống mình khi bị nhục. Xem như những cuộc phục thù rửa hận, giết hại lẫn nhau hằng ngày cũng đủ rõ. Bị nhục là điều khó nhịn nhất, mà nhịn được, ắt phải là kẻ có khí tiết hơn người. Đó đâu phải là khiếp nhược như bọn thất phu đã hiểu.

Tô Thức nói: “Kẻ mà gọi được là hào kiệt, ắt phải có tiết khí hơn người. Nhân tình có chỗ không thể nhịn được, bởi vậy, kẻ thất phu gặp nhục thì tuốt gươm đứng dậy, vươn mình xốc đánh. Cái đó chưa đủ gọi là dũng. Những bậc đại dũng trong thiên hạ, trái lại, thình lình gặp những việc phi thường cũng không kinh, vô cố bị những điều ngang trái cũng không giận. Đó là nhờ chỗ hoài bão của họ rất lớn và chỗ lập chí của họ rất xa”.

Câu nói ấy thật là hiểu được tâm sự của những bậc đại hào kiệt trong đời vậy.

Nhịn được cái điều người ta không thể nhịn được, dung được cái điều người ta không thể dung được, phải là người độ lượng hơn người, kiến thức hơn người, điềm tĩnh hơn người mới làm nổi.

***

Việt Vương Câu Tiễn đánh Ngô bị thua to. Ngô Vương bắt Câu Tiễn giam ở Cối Kê ba năm, bắt chịu không biết bao nhiêu điều sỉ nhục của một người thất trận.

Nếu Câu Tiễn không dằn nổi cái nhục ấy mà tự sát thì nước Việt không mong gì khôi phục và ắt phải diệt vong cũng không chừng. Sở dĩ mà dằn nổi, nhân vì Câu Tiễn hoài bão rất to, lập chí rất vững.

Thật là một sự kiên tâm nhẫn chí phi thường.

Từ một nước chiến bại mà làm cho nó trở nên cường thịnh đến diệt được nước Ngô và lên làm bá chủ thiên hạ, nếu không phải Câu Tiễn, không sao làm nổi.

Người có một tâm hồn dũng mãnh như vậy, thế mà lắm lúc chịu đựng hết muốn nổi, tỏ ý liều chết. Phạm Lãi khuyên can: “Ngày xưa, vua Trụ giam Văn Vương ở Dũ Lý, giết con Văn Vương là Bá Ấp Khảo rồi làm mắm mà đem cho Văn Vương. Thế mà Văn Vương cũng chịu nhục, ăn thịt con. Ta muốn thành đại sự thì cần gì những điều nhỏ mọn ấy”.

Thấy Câu Tiễn phục lụy, khúm núm, rụt rè, Ngô Vương khinh thường, cho là khiếp nhược và có ý muốn tha. Ngũ Tử Tư bèn can: “Sao đại vương nghĩ lầm như vậy! Con hổ mà thu hình lại, tất là để chực vồ đấy! Con ly rút cổ lại, tất là định đánh cướp đấy! Vua Việt vào làm tôi vua Ngô, dẫu trong lòng oán giận, đại vương làm gì có thể biết được. Bây giờ cúi xuống mà nếm đống phân của đại vương, chắc đâu sau này không có một ngày kia ngẩng đầu lên mà ăn bộ lòng của đại vương...”

Bậc hào kiệt trong đời, họ hiểu tâm sự nhau rất rõ.

Phàm ở trong thế yếu mà nuôi chí báo thù lại không có đủ đởm lược chịu được những điều sỉ nhục, ắt không bao giờ làm nên đại sự.

* * *

Nước Hàn có Trương Lương, tên chữ là Tử Phòng. Tổ tiên Trương Lương năm đời làm tướng nước Hàn. Từ khi Tần Thủy Hoàng diệt nước Hàn, Trương Lương đêm ngày căm hận, một lòng vì nước báo thù, tự mình xuất ra ngàn nén vàng để kết nạp các tráng sĩ trong nước, định giết Tần Thủy Hoàng.

Sau, gặp đặng một tráng sĩ sức vóc cũng khá, cầm nổi cái dùi nặng trăm cân, nên lưu ở trong nhà.

Ngày kia, được tin Thủy Hoàng đi qua con đường huyện Vũ Dương, Lương bèn sai tráng sĩ núp ở trên một cái gò cao để rình đánh Thủy Hoàng. Nhưng tráng sĩ lại đập lầm xe, bị Thủy Hoàng đem ra giết.

Lương chạy trốn sang Hạ Bì, vào ở nhà Hạng Bá. Bá là bạn thân của Lương nên giấu Lương trong nhà.

Ở đó ít lâu, một hôm Trương Lương đi chơi ra ngoài thành, đến đầu Dĩ Kiều ngắm xem phong cảnh. Bấy giờ bóng chiều đã xế, chợt thấy một ông cụ già đi qua. Ông già nhìn Trương Lương lắc đầu: “Thật đáng tiếc!”, rồi bỏ đi. Đến giữa cầu, lỡ đánh rơi chiếc dép xuống bùn, ông liền vẫy tay gọi Lương, bảo: “Này, bé con, xuống lượm chiếc dép giùm ông”.

Trương Lương thấy ông cụ già cốt cách khác thường liền vâng lời, lội xuống bùn, lượm chiếc dép, quỳ xuống đưa cho ông già. Ông cụ xỏ dép mà đi, lại đánh rơi lần nữa, cũng bảo Lương xuống lượm. Lương vâng lời, lượm lên như trước. Cứ như thế đến ba lần mà gương mặt của Lương không tỏ vẻ gì bực dọc cả. Ông lão thấy vậy, gật đầu khen: “Thằng bé này dạy được đấy!”

Nói xong chỉ vào gốc cổ thụ ở gần đó mà bảo Trương Lương: “Năm ngày nữa, con đến đây, ông sẽ cho một vật quý. Con phải y ước, đừng sai hẹn”.

Năm hôm sau, Trương Lương dậy sớm, y ước đến chỗ gốc cây thì đã thấy ông cụ già ngồi ở đấy rồi.

Ông cụ thấy Trương Lương thì mắng: “Đã hẹn với người già mà sao lại đến chậm? Thôi, ta hẹn cho năm ngày nữa, phải đi cho sớm”.

Năm hôm sau, đầu canh năm, Trương Lương vội vàng dậy ra đi, dè đâu đến nơi lại thấy ông cụ ngồi ở đấy rồi.

Ông cụ lại mắng, rồi hẹn năm ngày nữa.

Lần này, Trương Lương không ngủ, đi ngay từ chập tối, đến gốc cây ngồi đấy để chờ. Không bao lâu thấy ông cụ phơ phới từ đàng xa đi lại, Trương Lương sụp lạy để đón. Ông cụ trao cho ba quyển sách bảo về đọc, ngày sau có thể dùng để an bang tế thế.

Trương Lương về sau, quả trở nên một bậc thầy của đế vương, gây dựng cơ nghiệp cho nhà Hán.

* * *

“Người sau có kẻ cho việc Tử Phòng được sách của ông lão trên cầu là một việc thần kỳ quái đản.

Nhưng biết đâu đời Tần lại không có những bậc ẩn quân tử bày ra những chuyện như thế để dò xét sự tế nhị trong tâm hồn của con người! Biết đâu đấy không phải là thâm ý của các bậc thánh hiền muốn dạy bảo nhau! Bởi người ta không xét kỹ nên mới cho là quái đản thần kỳ, thật là không hiểu được chỗ dụng ý sâu xa của những bậc ẩn sĩ đời xưa vậy.

Đương lúc Hàn suy vong, Tần hưng thịnh, Tần lại dùng cực hình, đao, cưa, chảo, vạc để thao túng kẻ sĩ trong thiên hạ. Thậm chí những kẻ nhàn cư vô sự cũng bị tru diệt không thể kể cho hết được.

Dẫu trong thiên hạ, người người đều oán hận, nhưng vì nhà cầm quyền quá gắt gao dòm ngó nên không có chỗ để thi hành. Tuy vậy, lòng phẫn uất ấy cũng không thể đè nén. Tử Phòng, cũng như muôn người khác, làm sao đè nổi cái lòng phẫn uất của mình. Bởi vậy, mới dùng đến cái dũng của thất phu, thuê tráng sĩ để rình mò hành thích Thủy Hoàng. Thật, bấy giờ cái chết của Tử Phòng chỉ cách một lằn tóc, nghĩ cũng thật là nguy hiểm.

Đứa con quý không thể để chết về tay kẻ cướp. Tại sao vậy? Vì cái thân của nó rất quý, đâu thể để cho nó chết vì kẻ cướp. Tử Phòng tài năng cái thế, tại sao không chịu mưu sự như Y Doãn hay Thái Công, lại đi hành sự như Kinh Kha, Nhiếp Chánh... May mà khỏi chết, cũng là một sự bất ngờ, nên ông lão trên cầu mới than: “Thật là đáng tiếc!”

Ông sở dĩ ra dáng kiêu ngạo, là vì ông biết tài năng của Tử Phòng có dư, nhưng còn sợ độ lượng của Tử Phòng chưa đủ nên mới đày đọa cho tiêu mất cái kiêu khí của thiếu niên, đặng biết “nhịn việc nhỏ để thành việc lớn”. Nếu không vậy, sao xưa nay chưa biết nhau, chỉ mới gặp nhau nơi thảo dã, lại sai làm việc như kẻ tôi đòi. Nhưng Tử Phòng làm rất tự nhiên, không lấy gì làm lạ cả. Nên ông mới nói: “Trẻ này dạy được!”

Như Sở Trang Vương phạt Trịnh, Trịnh Bá trần mình dắt dê ra nghinh tiếp. Trang Vương nói: “Chúa nó dám hạ mình, thế nào cũng đặng lòng dân tin dụng”. Bèn không đánh Trịnh mà rút quân về.

Câu Tiễn bị đày ở Cối Kê, làm đứa ở vua Ngô ba năm, mà không nản, nên về sau diệt được Ngô, trả được cái thù ngày trước.

Đó, phàm có chí báo thù mà không biết hạ mình, là cái dũng của kẻ thất phu vậy.

Coi như Hán Cao Tổ sở dĩ thắng Hạng Vũ mà Hạng Vũ bị Hán Bái Công giết là nhờ biết nhẫn hay không biết nhẫn mà ra. Hạng Vũ không thể nhẫn nên trăm trận trăm thắng rồi khinh dụng cái sức của mình.

Cao Tổ biết nhẫn nên dưỡng sức mình để chờ Hạng Vương suy. Đó đều là nhờ Tử Phòng chỉ bảo cho vậy”[21].

Lúc Hàn Tín thắng Tề, muốn xưng vương, Cao Tổ giận ra mặt. Coi đó đủ thấy người như Cao Tổ rất sành cái đạo “nhu nhược thắng cương cường”, thế mà chừng ấy khí cương cường “không thể nhẫn” cũng vẫn còn. Nếu không phải Tử Phòng bấm chân, rỉ tai dạy bảo cho thì còn ai làm nổi sự này. Cho nên người sau bảo: Hán đế mà làm nên nghiệp cả cũng nhờ Tử Phòng dạy cho chữ nhẫn.

* * *

Xét người hào kiệt anh hùng có thể mưu đồ đại sự, người xưa thường căn cứ vào chỗ biết nhẫn hay không biết nhẫn ấy mà luận, thật cũng là khám phá.

Như Hàn Tín lúc thất thời, nghêu ngao ngoài chợ, gặp tên đồ tể điếm nhục. Nếu độ lượng của Hàn Tín còn non, chịu không nổi cái nhục vô cố ấy, ắt về sau không bao giờ làm nên đại nghiệp. Người mà không biết đường khinh trọng, vụ nhỏ bỏ lớn, gặp nhục thì “tay tuốt gươm, vươn mình xốc đến”, người như thế mà đem binh quyền trong thiên hạ giao cho thì nguy hiểm không biết chừng nào.

Trương Lương có lẽ đã nghĩ như thế này: Diệt cái vũ dũng của Hạng Vương, trong thiên hạ, không ai hơn Hàn Tín. Việc luồn trôn của anh, mà phần đông thiên hạ hiểu lầm là khiếp nhược, là một việc đại dũng trong đời. Với cử chỉ ấy, anh tỏ ra là người biết tiểu nhẫn để thành được đại mưu. Những kẻ vũ phu tiểu khí, cũng như mọi người, ắt đã đem cái “thất phu chi dũng” để thỏa mãn cái “huyết khí chi nộ” của nhất thời rồi. Những kẻ như thế mà đem tính mạng muôn quân giao cho thì đại sự ắt phải hỏng. Nếu ta muốn tìm những kẻ tay sai dưới trướng mà sức mạnh địch nổi muôn người thì kẻ dũng sĩ trong thiên hạ ta sẽ chở về cho chúa công mấy xe cũng có. Nhược bằng muốn tìm một người diệt Sở phá Tề, đồ vương định bá cho Hán Vương thì phi người đó, không còn ai nữa...

Nghĩ thế thật là suốt lẽ.

Hàn Tín khi diệt được Hạng Vũ, lên làm Sở Vương, liền cho người đi tìm tên đồ tể đã làm nhục mình khi trước mà phong chức cho. Tín nói với kẻ tả hữu: “Hắn là một kẻ tráng sĩ đó. Khi hắn làm nhục ta, giá ta giết hắn đi cho hả lòng thì lấy đâu được có ngày nay. Chỉ vì ta biết nhẫn, lập chí cao, hoài bão lớn mà ngày nay mới được như thế này. Phong cho hắn, há không phải là có ý nghĩa ư?”

Đấy là cách trả thù của Hàn Tín. Nhìn sâu vào tâm sự của Hàn, ta thấy Hàn chưa đủ sức để quên cái mối nhục nhỏ ấy. Bởi vậy, vừa được phong vương là nhớ ngay đến cái nhục ngày xưa, cho người đi tìm kiếm. Phong chức cho là để tỏ cái lòng quảng đại hơn người và nhắc cho tên thiếu niên ác nghịch nọ cái việc làm ngu dại của nó, để cho nó hằng ngày hằng tưởng nhớ đến cái khoan hồng của người trượng phu cao hơn nó. Tín nghĩ: Trả thù là tỏ ra mình ngang hàng với người thù. Tha thứ là đứng trên họ. Phong tước lại càng đứng trên hơn nữa. Than ôi! Đối với một kẻ thất phu, Hàn Tín còn không thể quên được cái nhục, thảo nào đối với Hán Vương, ông không đi so đo từng việc một. Bởi cái độ lượng ấy chưa thật rộng, nên suốt đời ông mới tự chuốc không biết bao nhiêu tai họa.

* * *

Những bậc cầm quyền thiên hạ lại cần phải điềm tĩnh hơn kẻ tầm thường, biết gác cái lòng tự ái riêng mình một bên, nếu gặp phải những trường hợp có sự tranh chấp giữa quyền lợi công và tư. Lắm khi vì thiếu điềm đạm, rồi dùng đến cái dũng của thất phu thì hỏng luôn cả đại sự. Bởi vậy, ta thấy những bậc vĩ nhân làm nên việc lớn đều là những người trầm tĩnh, ung dung.

Dầu là kẻ tài hoa, học vấn cao đến đâu, mà thiếu điềm tĩnh, nhất định không nên giao cho họ những việc lớn của thiên hạ. Thô lỗ, vụt chạc, nóng nảy... là một vấn đề thuộc về tính khí, không ăn chịu gì đến vấn đề thông minh trí thức cả.

* * *

Vua Triệu phong Lạn Tương Như làm tướng quốc, Liêm Pha cậy mình có nhiều công hơn mà lại đứng dưới nên tức giận, hăm hễ gặp mặt Tương Như thì giết đi.

Tương Như nghe nói, cứ lánh mặt mãi. Một hôm, Tương Như ra ngoài, gặp toán lính tiền đạo của Liêm Pha, vội bảo tên đánh xe đi tránh vào trong ngõ, đợi Liêm Pha đi qua rồi mới đi ra.

Bọn xá nhân thấy thế tức giận, bèn hợp nhau hỏi Tương Như: “Chúng tôi bỏ nhà cửa, xa thân thích đến đây hầu ngài, tức coi ngài là bậc trượng phu nên mến mà đi theo. Nay, ngài cùng Liêm tướng quân cùng hàng mà hạng thứ lại ở trên, Liêm tướng quân nói dọa mà ngài không báo lại, đã tránh ở triều, lại tránh ở ngoài đường. Sao ngài lại sợ quá như vậy? Chúng tôi thật lấy làm xấu hổ, vậy xin đi, không ở nữa”.

Tương Như nói: “Các ngươi xem Liêm tướng quân có hơn được vua Tần không?”. Bọn xá nhân thưa:

“Không!”. Tương Như nói: “Lấy như cái oai của vua Tần, thiên hạ không ai dám chống mà Tương Như này một mình dám mắng giữa triều đình, lại làm nhục cả quần thần nữa. Tương Như dầu hèn, há lại sợ một

Liêm tướng quân ư? Nhưng ta nghĩ, Tần sở dĩ không dám đánh Triệu là vì ngại có ta và Liêm tướng quân. Nay, hai con hổ tranh nhau, thế không cùng sống. Tần mà nghe tin, tất thừa cơ đánh Triệu. Ta sở dĩ chịu nhục, tránh Liêm tướng quân, vì coi việc nước là trọng mà thù riêng là khinh. Vậy thôi”.

Bọn xá nhân quì mọp mà rằng: “Tiểu nhân chúng tôi trí hẹp, làm sao độ nổi đại chí của tướng công”.

Liêm Pha, khi hay được việc ấy, cả thẹn than rằng: “Ta thật còn kém xa Tương Như biết mấy”. Bèn trần vai áo đến trước cửa Tương Như tạ tội: “Tôi tính thô bạo, đội ân tướng quốc bao dung, nghĩ lấy làm hổ thẹn quá!”

Tương Như đỡ dậy, nắm tay cùng khóc và kết làm bạn sống chết với nhau.

* * *

Cho hay, cái mà thiên hạ cho là rất mềm lại thường thắng được cái rất cứng của thiên hạ[22]. Nhu nhược thắng cương cường là như thế ấy.

Cổ nhân có nói: “Nuốt đặng cái cay đắng trong cái cay đắng mới làm được hạng người trên loài người”. Và “khí tượng như chim phụng hoàng liệng trên mây xanh thì những lợi hại cỏn con không động được tâm nữa”[23].

* * *

Phần đông người ngày nay quen dùng cường lực nên cho những tư tưởng, những cử chỉ như trên là một sự yếu hèn, khiếp nhược.

Người xưa, trái lại, cho sự điềm đạm là biểu hiện của sự mạnh mẽ hùng dũng nhất của tâm hồn. Họ cho

“nhu trung hữu cang” mà “cang trung hữu nhu”[24]. Triết học kinh Dịch, nền tảng của tất cả triết học Á Đông cổ, cho rằng trong trời đất không có sự vật gì mà không hàm chứa mâu thuẫn bên trong. Cái đạo cương nhu, thánh nhân thường ví với cái đạo lửa nước. Lửa, là cương đạo. Nước là nhu đạo. Đạo xử thế của người xưa đã được bàn vỡ lẽ trong hai quẻ này vậy: quẻ ly và quẻ khảm.

Quẻ ly, hai hào dương bao ngoài, còn hào chính trung là hào âm, nghĩa là “ngoại thực nhi trung hư”[25], “thể nó là âm mà dụng nó là dương”[26], còn cái tượng nó là lửa.

* * *

Quẻ khảm, hai hào âm bao ngoài, còn hào chính trung là hào dương, nghĩa là “ngoại hư nhi trung thực”[27], “thể nó là dương mà dụng nó là âm”, còn cái tượng nó là nước.

Tâm lý học đương thời gọi đó là trạng thái lưỡng cực (ambivalence) và cũng nhìn nhận cái lẽ mâu thuẫn đã nói trên trong kinh Dịch. Họ nhận rằng, hễ bên ngoài mà thô bạo cương cường bao nhiêu là biểu hiện của sự hèn yếu bạc nhược ở bên trong bấy nhiêu. Đúng như vậy: bạo động là con đẻ của cái sợ, nghĩa là của một tâm hồn yếu đuối, không làm chủ được mình. Trái lại, những kẻ đứng trước những khiêu khích thậm tệ mà vẫn thản nhiên, trầm tĩnh, ung dung như không có việc gì, người ấy bên trong có một sức mạnh hùng dũng phi thường. Bởi vậy, người xưa cho rằng sự dùng bạo lực “tuốt gươm đứng dậy, vươn mình xốc đánh” là cái dũng của kẻ thất phu, còn “thình lình gặp những việc phi thường cũng không kinh, vô cố gặp những điều ngang trái cũng không giận”, ung dung bình tĩnh... đó là cái dũng của thánh nhân.

* * *

Điền Quang, vì thái tử Đan, lựa một dũng sĩ để hành thích Tần Thủy Hoàng. Thái tử Đan nói: “Nghe tiên sinh là người trí dũng kiêm toàn, có nhiều kỳ kế, có thể cứu sống nước Yên không?”. Điền Quang từ chối vì đã già yếu, không làm gì được nữa. Đan nói: “Trong chỗ bạn thân với tiên sinh, hiện có người nào trí dũng như tiên sinh lúc còn nhỏ không”. Quang nói: “Khó lắm! Thái tử thử xem những khách ở trong nhà, có mấy người có thể dùng được, bảo ra đây cho tôi xem”. Thái tử Đan liền cho gọi bọn Hạ Phù, Tống Ý, Tần Vũ Dương đến chào Điền Quang.

Điền Quang xem qua một lượt, hỏi rõ họ tên, rồi bảo riêng với thái tử: “Tôi xem những khách của thái tử, không người nào dùng được cả. Hạ Phù là người máu hăng, giận thì mặt đỏ. Tống Ý là người khí hăng, giận thì mặt xanh. Tần Vũ Dương là người cốt hăng, giận thì mặt trắng. Tức giận mà hình lộ ra mặt để cho người ta biết thì làm sao nên được việc lớn. Tôi có biết một người gọi là Kinh Kha, thật là một người thần dũng: mừng giận không hiện ra mặt, điềm đạm phi thường. Tôi tin rằng người ấy hơn những người này xa...”

* * *

Lối xem người của Điền Quang thật tinh lắm. Đó là nhận thấy được tới chỗ “trung thực nhi ngoại hư” mà “ngoại thực nhi trung hư” vậy.

Người ta ở đời thường lại không thông lẽ ấy, nên cho cái gì bạo động, hống hách, kiêu ngạo, khiêu khích... là biểu hiện của sự mạnh mẽ bên trong. Thật là một sự hiểu biết nông nổi không biết chừng nào.

Ta há không thấy những bậc đại hiền bên trong đầy đủ, thường tư cách khiêm cung nhã nhặn một cách tự nhiên, trái lại, những kẻ thấp kém bên trong, học lực tầm thường thì bề ngoài thích khoe khoang, chưng dọn! Xấu hay làm tốt, dốt hay nói chữ.

* * *

Người xưa rất thâm hiểu lẽ ấy nên mới có câu chuyện ngụ ngôn sau:

“Kỷ Tỉnh Tử lãnh phần tập gà đá độ cho vua.

Được mười ngày, vua hỏi thăm, Kỷ Tỉnh Tử nói: “Chưa! Gà còn kiêu khí!”

Mười ngày nữa, vua hỏi thăm. Tỉnh Tử nói: “Chưa! Gà còn gáy đáp với gà khác. Thấy gà khác, còn biết cảm động”.

Mười ngày sau nữa, vua lại hỏi thăm, Tỉnh Tử cũng nói: “Nó còn thạnh khí, hăng hái lắm”.

Mười ngày nữa, vua hỏi thăm thì Tỉnh Tử nói: “Được rồi! Nghe tiếng và thấy mặt đồng loại của nó, nó không còn biết cảm động nữa. Nó nay như khúc gỗ rồi. Không còn gà nào đối đầu với nó nổi nữa”.[28]

* * *

Ta thấy rõ: Còn dùng bạo lực là vì bên trong còn khiếp đảm. Người mà thắng được cái tinh thần hay khiếp đảm bên trong thời mới giữ được vẻ ung dung trầm tĩnh bên ngoài. Tên trộm kia sở dĩ gây nên tội giết người nào phải nó muốn như vậy, mà vì hốt hoảng nên đột nhiên mới dùng đến thủ đoạn sát nhân. Bạo động là con đẻ của cái sợ. Nó là sức mạnh của những tâm hồn yếu đuối. Người mà chưa giải thoát được cái sợ thì chớ mong bàn đến sự điềm tĩnh làm gì.

Thử giở lịch sử ra xem sẽ thấy: trong các cuộc cách mạng, sở dĩ có những tàn bạo ghê hồn đều do cái sợ mà ra cả. Những kẻ bị cái sợ ám ảnh thường rất dễ trở nên những người tàn bạo.

* * *

Tóm lại, người điềm tĩnh không phải người nhu nhược, theo cái nghĩa người ta thường hiểu là bạc nhược đâu. Sự thật, đó chính là người dũng mãnh nhất đời. Và bởi họ là người bên trong cương cường nhất, nên bên ngoài bao giờ cũng thích dùng sự dịu mềm nhất.

Dùng phép “nhu nhược” để thắng “cương cường”, cần phải có tinh thần điềm tĩnh nhất mới sử dụng nổi.

Bởi vậy, người xưa mới bảo: “Trong thiên hạ không chi mềm yếu hơn nước, thế mà đánh đổ sự cứng rắn không chi hơn đó được. Mềm thắng cứng, yếu thắng mạnh, thiên hạ đều biết nhưng không sức làm nổi”[29].

Người ta, ai cũng có lòng tự trọng, không muốn ai chạm đến lòng tự ái của mình. Cho nên dùng bạo động thì tàn Nhu thắng cương, nhược thắng cường. Thiên hạ mạc bất tri, mặc năng hành. (Lão Tử) bạo ắt sinh ra. Lấy oán báo oán thì oán oán chất chồng, lẽ dĩ nhiên nó phải vậy. Dùng nhu thuật, tức là tránh sự đụng chạm đến lòng tự ái của người.

Gandhi giải nó như thế này: “Phải có hai người mới có thể tranh đấu với nhau được. Hai bên cũng phải bằng lòng với nhau mới có thể chiến đấu với nhau. Sự kháng cự của người bị uy hiếp là điều kiện cần thiết để cho kẻ uy hiếp người kia có chỗ uy hiếp được. Chính họ tấn công vào sức kháng cự ấy. Bởi vậy, bất kỳ là ai trong hai chiến sĩ, có thể, lúc nào cũng đặng, làm ngưng cuộc chiến đấu.

Họ chỉ từ chối không kháng cự thì bên đối phương không chỗ nào để vịn vào mà chiến đấu được nữa.

Nếu tôi đánh anh một bạt tay bên má, và anh đánh tôi lại một bạt tay, thế thì tranh đấu bắt đầu ký kết với nhau rồi, chúng ta một mất một còn với nhau. Trái lại, nếu anh đưa má bên trái cho tôi và nói: “Đây, tôi cho phép anh đánh luôn một bạt tay nữa, tôi chịu sự nhục nhã đau đớn để tỏ cho anh thấy lầm lỗi của anh đấy”, thì chắc chắn cánh tay tôi không còn cử động nữa, sự giận dữ tiêu tan nhường chỗ cho sự khủng khiếp và hết khủng khiếp đến suy nghĩ...”[30].

Chính Napoléon còn phải nói: “Điều mà tôi thán phục nhất trong đời là sự bất lực của sức mạnh để tổ chức. Trong đời, chỉ có hai sức mạnh thôi: lưỡi gươm và tinh thần. Lâu dần, lưỡi gươm cũng bị tinh thần đánh bại”[31].

Dùng nhu để thắng cương, tức là nhường nhịn, lánh mình để làm cho cái đà tấn công của đối phương phải sa vào chỗ không không như gặp phải “chiếc thuyền không” của Trang Tử[32].

Phép đấu võ của Nhật, thường gọi là Nhu đạo (Judo), chính dùng nguyên tắc này làm căn bản: lấy hư để thắng thực, lấy nhu để thắng cương. Phép đấu võ này ta phải nhìn nhận là “bá chiến bá thắng”.

Thật vậy, sức mạnh của một quả đấm căn cứ nơi đâu mà có? Chắc chắn nếu không có một vật nào hứng chịu nó thì không lấy đâu mà biết được nó là sức mạnh. Bởi vậy, nguyên tắc của Nhu đạo là không chống lại với cái đà tấn công bên địch, để cho sức mạnh ấy không chỗ chịu đựng mà phải mất trớn, và mất luôn cả sự thăng bằng. Bấy giờ, mình chỉ dùng một chút sức mọn thôi cũng đủ làm cho bên địch thất bại như trở bàn tay. Phàm đấu võ với tay sành Nhu đạo mà càng dùng sức mạnh chừng nào lại càng nguy hiểm cho tính mạng mình chừng nấy.

* * *

Tuy nhiên, dùng nhu cũng không phải là một vấn đề tuyệt đối[33]. Lạn Tương Như đối với Liêm Pha thì dùng nhu đạo, nhưng đối với vua Tần thì lại dùng đến cương đạo một cách triệt để. Chấp kinh cũng phải biết tùng quyền.

Như tôi đã nói trước đây, dùng đến đạo nhu chỉ có những ai đã hoàn toàn làm chủ lấy mình rồi, những kẻ đã đạt đến cái tinh thần đại dũng[34] mới có thể làm nổi mà không phải thất bại. Chưa phải là bậc đại dũng mà bắt chước làm theo việc làm của người đại dũng, có khi chỉ là một trò hề: “Thân dê mà lốt cọp, thấy chó sói thì run mà thấy cỏ thì thích”[35].

* * *

Lại cũng có khi nguy nữa là khác.

Tử Sản, lúc bệnh trọng, căn dặn con là Thái Thúc: “Chừng ta chết rồi, chắc là ngươi sẽ cầm quyền chính trị. Chỉ có bậc đại đức mới có thể dùng được khoan chính mà phục dân. Còn kỳ dư, hay hơn phải dùng nghiêm chính. Lửa nóng, dân sợ nên bị chết thiêu ít; nước mát, dân lờn nên phải chết chìm nhiều. Dùng khoan chính mà trị dân, thật khó cho ngươi”.

Tử Sản chết, Thái Thúc lên cầm quyền, dùng khoan chính, không nỡ dùng nghiêm chính. Trong nước, trộm cướp nổi lên, chận bắt hành khách lối đầm Hoàn Bồ.

Thái Thúc ăn năn, nói: “Nếu tôi sớm nghe theo Tử Sản thì họa hại không đến nỗi này”. Bèn đem binh tận sát bọn cướp Hoàn Bồ. Trong nước dứt đạo tặc.

* * *

Khổng Tử nói: “Hay lắm! Dùng khoan chính thì dân dễ ngươi; dân dễ ngươi phải dùng nghiêm chính mà trị nó. Dùng nghiêm chính thì dân khổ sở; dân khổ sở, phải dùng khoan mà cứu nó. Khoan dùng chế nghiêm, nghiêm dùng chế khoan, thì chính trị mới được điều hòa”[36].

Bấy nhiêu đủ cho ta thấy, dùng cương hay nhu trong việc trị quốc, bình thiên hạ đâu phải là việc dễ, và không phải ai cũng làm được.

Đừng làm như người đàn bà xấu xí kia, cùng ở một xóm với nàng Tây Thi. Tây Thi, người nước Việt, nổi tiếng đẹp nhất một thời. Nàng có chứng đau bụng, mà khi nào đau, nàng ôm bụng nhăn mặt thì vẻ đẹp lại càng thêm mặn mà không thể tả. Chị đàn bà xấu xí ấy thấy vậy, muốn bắt chước, về nhà cũng ôm bụng và nhăn mặt; người làng trông thấy, tưởng ma quỷ hiện hình. Nhà giàu thì đóng chặt cửa lại, không dám ra; nhà nghèo thì bồng bế vợ con mà chạy trốn[37].

* * *

Cũng đừng làm như người thợ đá kia. Có một người thợ ngọc qua hàng thợ đá, vào xem các thứ đá, thấy một tảng đá trong có ngọc, mua về, đẽo ra quả nhiên được ngọc. Ngọc ấy trắng muốt và có gân đỏ, quý giá vô chừng. Người thợ ngọc nhờ đó mà giàu có.

Anh thợ đá thấy thế, lấy làm thích chí, cũng muốn bắt chước. Anh ta nghĩ bụng: đá nào trong cũng có ngọc. Rồi ở nhà có bao nhiêu thứ đá, đem cả ra đập để tìm ngọc. Không những không thấy ngọc mà đá vỡ tan, chẳng dùng được việc gì nữa. Anh ta vừa mất của vừa lỗ vốn, cùng quẫn khổ sở, chẳng bao lâu rồi chết.

* * *

Trong đạo xử thế, biết mình là bước đầu tiên cần thiết nhất. Trong binh thư Tôn Tử có câu: “Tri kỷ, tri bỉ, bách chiến bách thắng”. Biết mình, biết người, trăm trận trăm thắng. Mà biết mình là điều kiện đầu tiên trong đạo tranh đấu và chiến thắng vậy.

Thái Thúc không biết mình, muốn dùng khoan chính như Tử Sản nên trộm cướp nổi lên.

Mình không có sắc đẹp tuyệt trần như nàng Tây Thi, thì đừng bắt chước nhăn mặt như Tây Thi mà làm trò hề cho thiên hạ.

Mình chưa có con mắt nhận được ngọc trong đá như anh thợ ngọc chuyên môn kia, thì đừng có bắt chước làm anh thợ ngọc chuyên môn mà phải cùng quẫn khổ sở.

Toàn là vì không biết mình mà ra nông nỗi ấy.

* * *

Tại sao không biết làm như người nước Lỗ kia: Nước Lỗ có người ở một mình một nhà. Bên láng giềng có người đàn bà góa, cũng ở một mình một nhà.

Một đêm, mưa to gió lớn, nhà người đàn bà đổ, bèn sang xin ngủ nhờ. Người láng giềng đóng cửa không cho vào. Người đàn bà đứng trước cửa sổ, nói: “Ngươi sao bất nhân thế? Không cho ta vào!”

Người láng giềng đáp: “Ta nghe đàn ông, đàn bà sáu mươi tuổi trở lên mới ở chung được. Nay ngươi còn trẻ mà ta cũng còn trẻ, cho nên ta không thể cho ngươi vào ngủ trọ được”.

Người đàn bà nói: “Ngươi sao không làm như Liễu Hạ Huệ, ủ người con gái ngồi vào lòng mà không tai tiếng gì”.

Người láng giềng nói: “Ông Liễu Hạ Huệ thì thế được, chứ ta đây chưa thế được. Ví ta cho ngươi vào mà ta không được như ông Liễu Hạ Huệ thì thà rằng ta không cho ngươi vào mà ta cũng giữ không tai tiếng gì như ông Liễu Hạ Huệ. Thế là ta không làm như Liễu Hạ Huệ mà cũng được như Liễu Hạ Huệ vậy”.

Khổng Tử nghe câu chuyện ấy nói: “Phải lắm! Kẻ muốn học ông Liễu Hạ Huệ, chưa ai giống được người nước Lỗ này. Mong làm điều rất phải, không bắt chước cách làm, rồi mà làm được, thế mới thật là người khôn”.

Sức chứa của lòng người phải biết cho nó có hạn. Có người rất liêm khiết, nhưng sức chứa của lòng liêm khiết chỉ chịu đựng nổi đến năm ngàn đồng là cùng. Dưới số đó, không làm sao cám dỗ họ được, nhưng hơn số đó, họ bị sa ngã ngay. Bởi vậy, có người cho làm chức hương cả thì không thèm làm mà cho làm cai tổng thì làm.

Hiếm kẻ với số bạc năm bảy muôn đồng thì vẫn thản nhiên như không: họ vẫn là một người bạn trung thành và luôn luôn liêm sỉ. Nhưng gặp phải số bạc tám chín muôn đồng thì lại trở thành gian hùng phản bội. Bởi thế mới có kẻ ngày nay là một bậc trung nghĩa mà ngày mai là một tên phản tặc. Tào Tháo, khi còn làm một tên tiểu tướng, là một trang trung nghĩa mà khi trong tay cầm cả quyền hành thiên hạ lại trở thành một kẻ đại gian đại ác.

Kẻ đạo đức, quân tử mà phải sa ngã, buôn dân bán nước, nào đâu phải vì họ giả dối, mà là vì họ không lượng trước được cái sức chứa của lòng đạo đức họ là bao nhiêu.

* * *

Bước đầu của sự khôn ngoan là biết mình. Chưa phải là người đại dũng mà cố bắt chước việc làm của người đại dũng, thế nào cũng hỏng việc, lại còn nguy hiểm cho mình và cho người là khác nữa.

Chương thứ sáu:
BIẾT... SỐNG

Khôn, chết

. Dại, chết.

Biết... sống.

-TRANG TỬ-

Người chúng ta thường nói: Khôn, sống; mống, chết. Mới nghe, không thể nghi ngờ gì nữa được. Nhưng, nếu nghĩ cho sâu, xét cho rộng ta sẽ thấy, chưa ắt: khôn là sống mà dại là chết.

Khôn, mà khôn như Hàn Tín, Dương Tu... thì làm sao mà sống được. Còn dại, mà dại như Phạm Lãi, Tử Phòng... thì làm sao mà chết được. Cho nên, bàn đến khôn, dại thì chưa biết lấy gì làm chuẩn đích.

* * *

Trang Tử cùng đệ tử đi chơi trên núi, thấy một cây to, cành lá rườm rà. Một tên thợ rừng đứng bên nó mà không đốn. Hỏi tại sao, nó nói: “Không dùng đặng nó chỗ nào hết!”. Trang Tử nói: “Cây này vì bất tài mà đặng sống lâu”.

Ra khỏi núi, Trang Tử ghé nhà người quen. Chủ nhà mừng rỡ hối trẻ làm thịt chim mòng để nấu ăn.

Thằng nhỏ thưa: “Có một con biết gáy, một con không biết gáy, giết con nào?”. Chủ nhà nói: “Giết con không biết gáy”.

Bữa sau, đệ tử hỏi Trang Tử: “Hôm qua cái cây trong núi vì bất tài mà sống, còn chim mòng, vì bất tài mà chết. Giá như thầy, phải xử trí như thế nào?”

Trang Tử cười nói: “Tài và bất tài cũng như nhau, đều là quấy cả, nên không thể tránh khỏi lụy thân. Chỉ có kẻ nào biết, là sống mà thôi”.[38]

* * *

Khôn, chết...

Dại, chết...

Biết, sống...

Biết lúc khôn, biết lúc dại, nghĩa là biết thời biết thế.Chung quy chẳng qua biết rõ một chữ thời.Lão Tử nói: “Thông minh duệ trí, thủ chi dĩ ngu; dũng lực chấn thế, thủ chi dĩ khiếp”. Mình là bậc thông minh, trí thức sâu sắc nhất, hãy biết làm như kẻ ngu khờ. Mình là bậc dũng lực kinh người, hãy biết làm như kẻ nhút nhát.Nào đâu có bảo mình phải là đứa ngu! Sự thật là mình phải thật thông minh, vì chỉ có kẻ thật thông minh mới biết lúc nào nên làm như kẻ ngu được mà thôi.Lữ Khôn nói: “... Thông minh, người ta ghét; thông minh mà biết làm như ngu, mới thật là khôn kín”.

* * *

Nhưng, biết được chữ thời, đâu phải dễ gì. Thái quá là dở, mà bất cập cũng không hay. “Người trí đi quá mực trung; kẻ ngu theo không kịp mực trung...” (Trí giả quá chi, ngu giả bất cập chi).Phần đông, chỉ “biết tiến, mà không biết thối; chỉ biết giữ cho còn, mà không biết làm cho mất; chỉ biết lấy cho được mà không biết bỏ đi...” nên, “hễ hành động thì chắc chắn không khỏi có điều hối hận”[39].Trong sách Liệt Tử có câu chuyện này, cũng tạm có thể miêu tả thái độ “vô khả, vô bất khả” của một người đã học đặng chữ biết ấy...

Tử Hạ hỏi Khổng Tử: “Nhan Hồi là người thế nào?” Khổng Tử nói: “Cái nhân của Hồi hơn ta”.

Tử Hạ lại hỏi:

– Tử Cống là người thế nào?

– Cái mau mắn của Tử hơn ta.

– Tử Lộ là người thế nào?

– Cái dũng của Do hơn ta.

– Tử Trương là người thế nào?

– Cái vẻ trang nghiêm của Sư hơn ta.

Tử Hạ lấy làm lạ, đứng dậy thưa: “Vậy thì tại sao bốn người ấy lại còn theo thầy mà học?”

Khổng Tử nói: “Ở đây ta bảo cho: Hồi chỉ biết nhân mà không biết lúc bất nhân; Tử chỉ biết mau mắn mà không biết lúc chậm chạp; Do chỉ biết hùng dũng mà không biết lúc nên nhút nhát; Sư chỉ biết trang nghiêm mà không biết lúc ung dung để hòa đồng với mọi người. Nay gồm tất cả những cái hay của bốn người ấy có mà đổi với cái ta có, ta không đổi. Bởi vậy, họ phải thờ ta làm thầy mà không hai lòng”[40].

Biết đây, là biết tùy lúc mà biến thông cho hạp thời trúng tiết. Nếu chỉ biết khư khư một mực, dầu hay đến đâu cũng hỏng việc. Mạnh Tử bảo: “Sở ố chấp nhất giả, vị kỳ tặc đạo. Cử nhất, nhi phế bách”. Cái đáng ghét trong sự chấp nhất là vì nó làm hại đạo, làm được một việc mà hư cả trăm việc.

Trọng hệ nhất trong đạo xử thế, là biết biến, vì “có biến mới có thông, có thông mới lâu bền được”[41].

“Cái nghĩa của chữ tùy thời, lớn vậy thay!”[42]. Cho nên: “Kẻ biết cái đạo tiến, thoái, tồn, vong mà không bao giờ sai cái chỗ chính trung của nó, có lẽ chỉ có bậc thánh nhân mà thôi ư?”[43].

Ôi! Chỉ có bậc thánh nhân mà thôi ư! Vậy mà bậc thánh như Khổng Tử lại còn phải than:

“Vi nhân nan...

Vi nhân nan...”[44].

Thế mới hay: Ở đời, không có cảnh ngộ nào dễ xử...

* * *

Cái biết như thế, cái điều có thể cảm được mà không thể nói ra được, có thể hiểu được mà không thể chỉ ra được ấy, muốn đạt được nó, phải làm thế nào?

“... Thư bất tận ngôn, ngôn bất tận ý...”[45].

Vậy ta phải biết “tinh nghĩa nhập thần”[46] mới mong sử dụng được đến cùng cái đạo xử thế của cổ nhân.

Phật còn phải bảo với các đệ tử: “Kia là mặt trăng! Các con cứ theo ngón tay ta chỉ mà nhìn thì thấy. Nhưng, nên nhớ rằng ngón tay ta không phải là mặt trăng. Cũng như những lời ta giảng về Đạo.

Các con có thể theo lời ta giảng mà tìm thấy Đạo. Nhưng nên nhớ rằng: Lời giảng của ta không phải là Đạo...”

PHỤ LỤC

TÂM SỰ CỦA KHUẤT NGUYÊN

Bậc quân tử thời xưa, ở Á Đông, đại khái có thể chia ra làm hai hạng người có hai lối nhân sinh, hai đường xử thế khác nhau rất rõ rệt.

Hai hạng người đó, mỗi hạng đều ôm ấp một tâm sự. Muốn tìm hiểu tâm sự của mỗi người, một quyển sách dày cả ngàn trang cũng không sao nói được hết ý. Thế mà nếu có thể tóm lại, người ta cũng có thể tóm lại trong một câu chuyện hết sức gọn gàng đầy đủ trong một trang sách nhỏ: Câu chuyện

Khuất Nguyên và lão đánh cá. Đấy cũng là chỗ sở trường của người Á Đông vậy.

* * *

Khuất Nguyên làm quan cho Hoài Vương nước Sở, bị sàm báng và phóng khí. Mặt mũi tiều tụy, hình dung khô héo, Khuất Nguyên vừa đi vừa hát ở bên bờ đầm.

Có ông lão đánh cá trông thấy, hỏi:

– Ông có phải là Tam Lư đại phu đó không? Sao mà đến nỗi khốn khổ như vậy?

Khuất Nguyên nói:

– Cả đời đục, một mình ta trong; cả đời say, một mình ta tỉnh, bởi vậy ta mới bị phóng khí.

Ông lão đánh cá nói:

– Thánh nhân không câu nệ việc gì, lại hay tùy thời. Có phải đời đục cả, sao ông không khuấy thêm bùn, vỗ thêm sóng cho đục theo một thể? Loài người say cả, sao ông không biết ăn cả men, húp cả bã cho say theo một thể? Việc gì mà phải phòng xa nghĩ sâu cho đến nỗi bị phóng khí?

Khuất Nguyên nói:

– Tôi nghe: Mới gội đầu tất phải chải mũ; mới tắm tất phải thay áo; có đâu lại chịu đem cái thân trong sạch mà để cho vật dơ bẩn dính vào mình được? Thà nhảy xuống sông Tương, vùi xác vào bụng cá, chớ sao đang trắng lôm lốp, lại chịu để vấy phải bụi dơ.

Ông lão đánh cá nghe nói, tủm tỉm cười, quay chèo bơi đi và hát:

“Sông Tương nước chảy trong veo, Thì ta đem giặt cái lèo mũ ta; Sông Tương nước đục chảy ra, Thì ta lội xuống để mà rửa chân...” Hát xong, đi thẳng, không nói gì nữa.

* * *

Tâm sự của Khuất Nguyên đâu phải riêng gì của Khuất Nguyên, mà nó là tâm sự chung của phần đông nhân loại từ xưa đến nay vậy.

“Cả đời đục, một mình ta trong Cả đời say, một mình ta tỉnh...”

Lòng tự ái của ta xui ta bao giờ cũng tin tưởng như thế. Điều ta nghĩ luôn luôn đúng; việc ta làm luôn luôn phải. Không đúng, không phải, làm sao ta dám nghĩ, dám làm. Kẻ bất nhân bất nghĩa nhất trong đời có bao giờ tin là mình bất nhân bất nghĩa đâu. Tào Tháo, một tên gian hùng đệ nhất xưa kia, cũng vẫn tin mình thế thiên hành đạo; mà một trái bom nguyên tử trên Hiroshima, giết một loạt sáu trăm ngàn người cũng là một việc làm hết sức nhân đạo: sát nhất miêu cứu vạn thử...

Dầu là một kẻ ngu cũng vẫn tin việc mình là phải. Người xưa nói: “Ta có thể đoạt soái ấn giữa chốn ba quân, nhưng không thể đoạt được dễ dàng cái chí của một kẻ thất phu”. Câu nói này thật là một câu nói khám phá được cả tâm sự loài người.

* * *

Tôi có lý! Đấy là một tin tưởng mà cũng là một quả quyết.

Tôi có lý! Đấy cũng là một cơ hội để nâng cao cái bản ngã của mình lên, kẻ nào dám ngang nhiên xâm phạm là chạm đến sinh mạng thiêng liêng của mình vậy. Mình không thể tha thứ được những ai dám bảo mình lầm.

Tin rằng chỉ có một mình mình có lý, và chỉ tin suông như thế thôi, thì có gì là lạ, mà cũng có gì là hại cho ai đâu. Bất quá là ai có ý kiến nấy. Nguy hiểm là, trong khi ta tin ta có lý, ta lại tin rằng kẻ nào không theo về cùng một ý kiến với ta là sái quấy, là lạc lầm... Nghĩa là, trong khi ta tin mình có lý, ta cũng vừa lên án kẻ khác không đồng một ý kiến với ta là sái quấy, là lạc lầm:

“Cả đời đục, một mình ta trong Cả đời say, một mình ta tỉnh...”

Bởi vậy, đời mà không có ta can thiệp đến, đời sẽ mê loạn đến bậc nào.

Đã tự cho là người giác ngộ, thì cũng vừa là tự ban cho cái sứ mạng cứu đời. Bụng thương đời tha thiết của ta khiến ta khó nỗi dửng dưng với thế sự. Lòng nhiệt thành hăng hái về việc cứu đời của ta không cho phép ta có thể thản nhiên được với bọn người dám ngang nhiên công kích kế hoạch cứu thế của ta. Chống lại ta là bọn người lạc hậu; nghịch lại ta, là bọn người phản tiến hóa. Vậy, phận sự của ta, phận sự của con người giác ngộ là phải lo độ kẻ khác, bất cứ bằng phương pháp nào.

Trong khi:

“Đời đục cả, một mình ta trong Đời say cả, một mình ta tỉnh...”

Thì hơi sức nào chiều theo ý của mọi người. Bất luận là phương pháp nào, nô lệ, dã man cũng không sao cả, miễn ta cứu độ được người ra khỏi vòng tăm tối là được.

Phận sự của ta, chẳng những lo cứu độ đời, mà còn phải lo trừng phạt những kẻ nào chặn đứng con đường tiến hóa của nhân loại, nếu cần.

Những khẩu hiệu “thế thiên hành đạo, tế thế độ nhân” sở dĩ mọc lên như nấm cũng chỉ vì cái bụng yêu đời và lo đời ấy của ta, lo cho đời theo về cùng một khuôn tư tưởng như mình.

Nhưng mà, than ôi, tâm sự của ta, nó cũng lại là tâm sự của mọi người. Rồi đây, có lẽ thiên hạ không còn ai có thể dung túng ai được nữa. Ai ai cũng tin:

“Cả đời đục, một mình ta trong Cả đời say, một mình ta tỉnh...” thì nhân loại làm gì tránh khỏi cảnh tao loạn lầm than mà tự cổ chí kim, không thời nào tránh khỏi.

Cái bệnh ham làm thầy đời, cái bệnh thà làm đầu con gà hơn làm đít con trâu của ta, là cái tâm bệnh của loài người... Bởi vậy, ta mong ước, ta tin tưởng chỉ có một mình ta trong, chỉ có một mình ta tỉnh, để ta có cơ hội lên mặt thầy đời, hiu hiu tự đắc: Trí hơn người ngu, khôn hơn kẻ dại. Rủi mà ngày nào, cái bọn người ngu si mê muội kia mà tiêu mất hết đi rồi, thì cái bọn thầy đời của chúng ta đây dựa vào đâu mà tồn tại! Thế mà ta lại muốn độ cho bọn ngu mê trong thiên hạ đều phải khôn ngoan sáng suốt như ta cả, ta nào có dè ta lại làm một điều mâu thuẫn, ta đang phá hoại cái ngai vàng của ta vậy.

* * *

Cái chết của Khuất Nguyên là cái chết dĩ nhiên, cái chết tỏ sự bất lực của mình không đủ uy thế để bắt buộc kẻ khác phải nghe theo mình, vì họ vẫn tin như mình:

“Cả đời đục, một mình ta trong, Cả đời say, một mình ta tỉnh...” và, bởi có đủ quyền bắt buộc kẻ khác phải nghe theo, nên lẽ dĩ nhiên họ phải sa thải mình, nếu mình không đồng ý kiến với họ. Đó là lẽ dĩ nhiên phải vậy, kẻ nào mạnh thì thắng.

Khuất Nguyên, với một tâm sự dường ấy, chỉ còn có một cách là tự sát: Người ta không sát phạt được kẻ khác khi họ chạm đến lòng tự ái của mình thì thường hay sát phạt lại mình mới hả dạ. Những đứa trẻ muốn đánh cho kỳ được bạn nó khi uất ức mà bị một lẽ gì trở ngại, lòng sát phạt ấy trở thành sát phạt lại bản thân: nó đấm ngực nó, nó cắn tay nó... cho đến chảy máu mới vừa lòng. Khuất Nguyên với tâm trạng này, tránh sao khỏi sự hủy mình vào bụng cá.

* * *

Còn lão đánh cá?

Tâm sự lão khúc mắc không biết chừng nào. Lão là người hiểu tình đời sâu sắc lắm. Lão hiểu người như Khuất Nguyên, dầu có cố tâm bàn cãi với họ cũng vô hiệu quả.

* * *

Ôi! Trách người mê, sao không biết trách mình không biết cách làm cho người ta tỉnh? Dạy người mà dạy không đặng, biết đâu chẳng phải vì ta không biết cách dạy. Cớ sao lại biết chắc là vì người ta ngu? Người trí, mỗi khi làm hỏng một điều gì, đều tìm hiểu nguyên nhân để trách mình trước nhất.

* * *

Lão sở dĩ không muốn bàn cãi với Khuất Nguyên thêm nữa, nào phải lão đã đuối lý, cũng đâu phải lão là một kẻ yếu hèn, không dám ngang nhiên chống đầu với dư luận, không đủ cương quyết để hô hào cổ vũ hay bắt buộc kẻ khác đồng theo. Lão sở dĩ bỏ ra đi vì lão biết rõ tâm hồn của Khuất Nguyên đang bị tình cảm, dục vọng giày vò: cái tình cảm tự tôn tự đại. Thử hỏi trong đời có cái tình cảm nào mà nhiễu hại người một cách thống thiết bằng không; mà cũng có cái dục vọng nào làm cho lòng người mờ ám ngu muội bằng không! Khi mà người ta để cho cái tình cảm, dục vọng ấy thống trị tâm hồn của mình rồi thì trong đời, không còn một lý lẽ nào có thể đem mình trở về con đường sáng suốt điềm tĩnh được nữa. Dùng lý lẽ để nói chuyện với họ là một việc làm vô ích. Tình cảm của mình có những lẽ phải, mà chính lẽ phải không sao hiểu nổi.

Hơn nữa, lão đã hiểu rất rõ cái lẽ tương quan của sự vật, nhất là cái luật bất bình đẳng tự nhiên của nhân loại, cho nên lão không tin có một ý kiến nào là tuyệt đối, nghĩa là phải, chung cho tất cả mọi người. Cái phải đối với người này chưa ắt cũng là cái phải đối với người kia; cái quấy đối với người kia, chưa ắt cũng vẫn là cái quấy đối với người nọ. Cũng như, chỗ thích của kẻ ngu, người trí lấy làm bực mình, thì cái thích của người trí, kẻ ngu cũng lấy làm bực mình vậy. Trình độ, tâm tính khác nhau thì sự ưa ghét cũng phải khác nhau.

Bởi vậy, lão không tin ở đời có ai dạy được ai. Nếu dạy được thì xưa nay, thánh nhân đã dạy được người đời rồi, cha đã dạy được con, thầy đã dạy được trò, anh đã dạy được em, chồng đã dạy được vợ... mà hiện thời nhân loại đã sống được trong cảnh thái bình và thiên đàng rồi vậy.

Có dạy được chăng là những kẻ cũng đồng một tâm hồn, một chí hướng như mình, hễ đồng với ta cho ta là phải, không đồng với ta cho ta là quấy. Cái phải, quấy của người ta bất quá chỉ có bấy nhiêu thôi.

Nghĩ thế, lão không chịu can thiệp, bắt ép người ta phải theo cùng một ý kiến với mình về điều phải lẽ quấy. Nào phải lão sợ gì thiên hạ bất bình, mà bởi lão không chịu để những bậc thức giả trong đời cười lão là mê muội.

* * *

Trong thiên hạ ngày nay, hạng người như Khuất Nguyên lại chiếm hết chín mươi chín phần trăm nhân loại, họ tin quyết rằng:

“Đời đục cả, một mình ta trong, Đời say cả, một mình ta tỉnh...” thế mà mình cũng vẫn bâng khuâng tha thiết lo làm cho họ nhìn nhận cái mê của họ, lòng tự ái đui mù của họ có cho phép họ nhìn nhận cái mê của họ không? Không khéo rồi mình lại còn mê hơn họ nữa mà không hay! Vậy, mình thà chịu dại còn hơn.

* * *

Biết là việc không thể làm, mà cũng cố làm cho kỳ được, người đời cho đó là hạng người đại trí; theo lão, lão cho hạng người ấy là hạng làm liều. Người trí, phải chăng là kẻ biết phân biệt rạch ròi những gì có thể làm được và những gì không thể làm được. Cầu may mà được, kẻ ngu lấy làm thích, mà người trí lấy làm lo. Chứ nào phải lão là một kẻ rụt rè ích kỷ, một vật gỗ đá gì mà có thể dửng dưng với thế sự, lạnh nhạt với tình đời.

* * *

Bậc thánh nhân sao lại câu nệ mà không biết tùy thời. Nếu quả thật “đời đục cả, thì sao ta không biết khuấy thêm bùn, vỗ thêm sóng cho mình cùng đục một thể”. Nếu quả thật “đời mà say cả, thì sao ta không biết ăn cả men, húp cả bã cho cùng say theo một thể?”. Con cá mà muốn làm khác loài cá, bỏ nước nhảy lên bờ, thì chết; con hổ mà muốn làm khác loài hổ, bỏ núi ra đồng bằng, thì chết. Người ta đều ngu cả mà mình muốn tỏ cái khôn của mình ra để khác biệt với họ, biết đâu lại không vời họa đến cho mình? Khôn mà biết làm như ngu, mới thật là khôn kín. Học được cái ngu này của lão, đâu phải dễ dàng gì...

* * *

Trước cử chỉ ngạo nghễ của Khuất Nguyên tin rằng:

“Đời đục cả, một mình ta trong, Đời say cả, một mình ta tỉnh...” nhất quyết không chịu đem cái thân trong sạch của mình để cho vật dơ bẩn dính vào thì bậc thức giả như lão đánh cá đây, chỉ còn một nước là tủm tỉm cười, quay chèo bơi đi nơi khác, không nói một lời, ôm theo mình một tâm sự lạnh lùng.

“Sông Tương nước chảy trong veo, Thì ta đem giặt cái lèo mũ ta; Sông Tương nước đục chảy ra, Thì ta leo xuống để mà rửa chân”.

Người ta sẽ bảo: Cử chỉ bất can thiệp của lão sẽ không lợi gì cho đời, lại còn tai hại cho đời là khác. Người ta sẽ không còn ai lo đời nữa, ai ai cũng đều bó gối ngồi không, việc thiên hạ rồi sẽ ra như thế nào?

* * *

Việc ấy làm gì có được. Làm gì có thể cấm con chó sủa, con gà gáy, cũng như làm gì cho người như Khuất Nguyên đừng can thiệp đến việc đời. Thấy được cái nhu trong cái cương, cũng như thấy được cái cương trong cái nhu, nghĩa là nhận thức được cái mâu thuẫn ngầm chứa trong mọi sự vật trong đời, thì mới mong hiểu được nỗi lòng của hạng người như lão đánh cá này. Những đầu óc chỉ biết suy nghĩ có một chiều như Khuất Nguyên, chỉ biết có một cái phải hay một cái quấy nào, chỉ biết tịnh là tịnh, mà động là động, chứ không thể hiểu được trong tịnh có động, trong động có tịnh... thì làm gì hiểu nổi hành động của lão đánh cá: hạng người này, họ làm mà như không làm gì cả; họ không làm gì cả, mà không gì là không làm. Sở dĩ lão mỉm cười bỏ ra đi, không nói một lời nào, lý do ta có thể hiểu được.

Nhưng nói cho cùng mà nghe, nếu việc ấy mà có được, nếu vì chủ nghĩa bất can thiệp của lão mà thiên hạ ai ai cũng chỉ biết lo cho nấy, và việc đời rồi sẽ không còn ai lo cho ai nữa cả... thì có lẽ sẽ là điều may mắn nhất cho nhân loại biết chừng nào! Nếu mỗi người mà được như lão, ai ai cũng biết lo cho mình, lo cho mình một cách sáng suốt, lo cho mình tới chỗ thật biết thật hiểu, cho một thân thể không đau, một tinh thần không loạn... thì có cần gì ai phải can thiệp đến việc ai, mà người người đều hạnh phúc cả.

Đời mình mà còn phải có người lo, đâu phải là một cái đời tự do và hạnh phúc. Và bởi ai ai cũng chỉ biết lo cho đời, hăng hái chỉ có một việc lo đời mà chẳng biết lo cho mình trước, ai ai cũng tin:

“Đời đục cả, một mình ta trong, Đời say cả, một mình ta tỉnh...” mới có cảnh hỗn độn lầm than ngày nay vậy.

* * *

Có tự giác mới giác tha, có cứu được mình mới cứu được người. Mình mà còn tham lam thâu trữ, nô lệ vào tình cảm và dục vọng của mình, nô lệ thành kiến mình, nô lệ tín điều mình, còn chết trong một cái lẽ phải nào... thì tốt hơn đừng bận tâm đến việc đời làm chi để đỡ cho đời một cái nạn.

* * *

Rồi, giữa trời nước bao la... nghĩ đến cái kiếp nhỏ nhen hữu hạn của con người trước cái khoảng mênh mông vô tận của vũ trụ, lòng lão không thể không thắc mắc...

Ừ! Cuộc đời rồi cũng... chẳng qua là một giấc mộng. Những cuộc doanh hư tiêu trưởng, thành bại, đắc thất ở đời nào đâu phải chỗ sở cầu của con người mà được. Đó chẳng qua là cái luật thăng trầm, như ngày đêm tiếp tục mãi mà không thôi vậy. Hễ “vật cực tắc phản, vật cùng tắc biến”, đấy là một cái luật lạnh lùng của tạo hóa, không ai có thể cưỡng cầu. Lấy sức người mà thay vào cái guồng máy to tát của vũ trụ, liệu có nên trò trống gì không? Hay chỉ rồi:

“Quyền họa phúc trời xanh tất cả, Chút tiện nghi chẳng trả phần ai; Cái quay búng sẵn trên trời, Mờ mờ nhân ảnh như người đi đêm...” Vậy chứ những lâu đài rực rỡ của những văn minh tự ngàn xưa để lại trên quả địa cầu này đã không chôn vùi lặng lẽ dưới đống tro tàn...

Hai lối nhân sinh, hai đường xử thế, mà cũng là hai bầu tâm sự, hai khối tâm hồn không thể sống chung nhau mà vẫn cùng thời gian bất tuyệt, phải sống mãi cạnh bên nhau, phải chăng cũng là một nỗi khổ tâm cho cả hai đàng vậy?

CÁI DŨNG CỦA THÁNH NHÂN

Thu Giang NGUYỄN DUY CẦN

NGUYEN DUY CAN

PHI LỘ

Quyển sách này tôi viết nó ra đã trên mười năm, trong hồi “gió bụi mịt mờ”... Tôi không bao giờ dám nghĩ nó có thể xuất bản được trong khi nhân loại đang sống phập phồng bên miệng núi lửa, nó lăm le bùng nổ không biết giờ phút nào: Lòng tham dục của con người đã đến cực độ... Bởi vậy, bàn đến “cái dũng của thánh nhân” lúc này không khéo lại đi làm cái chuyện nghịch đời.

Thế mà hôm nay, “cái dũng của thánh nhân” lại còn được một tiếng dội thâm sâu nơi tâm hồn một vài bạn như ông Phạm Văn Tươi, thật đã làm sống lại nơi lòng tôi một đôi hy vọng. Cái cao vọng của tôi chỉ gây được nơi lòng các bạn sự ngưỡng mộ những cái gì hay đẹp thôi. Được bao nhiêu đó cũng đã là đủ lắm rồi.

Trong cái đời bẩn chật nghèo nàn của tinh thần ta, ta không có chút quyền gì thỉnh thoảng phóng tầm con mắt ta xa hơn và cao hơn nữa hay sao? Người ta sẽ bảo: “Cái dũng của thánh nhân chỉ là mộng”.

Vâng! Một cái mộng, và là một cái mộng tuyệt đẹp như muôn vàn mộng khác. Người ta há đã chẳng bảo:

“Đẹp như mộng”? Vậy chứ lý tưởng là gì, nếu không phải là mộng? Ngày nào trên thế gian này con người hết đeo đuổi theo một cái mộng gì, ngày ấy cuộc tiến hóa của loài người cũng sẽ dứt hẳn, mà đời sống của mỗi một người trong chúng ta cũng đến lạt lẽo vô vị như nước ốc. Miễn là mộng của ta đừng phải là ảo mộng thôi. Nhưng nếu “cái dũng của thánh nhân” đã có những người trước ta họ thành tựu rồi, thời sao có thể gọi là ảo mộng được, trong khi ta cũng là Người như họ?

Thu Giang NGUYỄN DUY CẦN Sài thành, ngày 13 tháng 8 năm 1951

TỰA

Vào khoảng trọng xuân năm Kỷ Mão (1939), trong quyển Thanh Dạ Văn Chung, tôi có viết: “Thế giới đang cần những cá nhân siêu đẳng, những cá nhân có nhân cách hoàn toàn, những cá nhân không để cho hoàn cảnh un đúc, không để cho thời lưu lôi cuốn, những cá nhân có can đảm suy nghĩ phán đoán lấy mình, những cá nhân đứng giữa cơn giông tố bão bùng, rền rĩ những tiếng la thét của quần đoàn, của một đoàn trừu mất đường lạc lối, mà vẫn không bấn loạn, vững vàng giữ đặng sự tỉnh mỉnh phi thường của tâm trí. Những linh hồn tự do, những tâm tính cương quyết, nhân loại hiện thời đang thiếu thốn, đang đợi chờ...”

* * *

Nhưng đó chỉ là một hoài bão. Muốn đào tạo những cá nhân như thế, phải làm cách nào? Quyển này ra đời là để trả lời câu hỏi ấy: thực hành cái hoài bão trước kia vậy.

Đắc kỳ sở nguyện là cốt yếu, mà có thỏa mãn đặng các bạn hay không lại là một điều tôi không dám mong mỏi. Trước hết, các bạn nên biết rằng quyển sách này viết ra cho tôi nhiều hơn cho các bạn. Đây là quyển bàn về phương pháp rèn luyện phẩm cách thanh cao nhất của con người, theo lý tưởng của Á Đông: nhân cách của một con người siêu thoát.

Thu Giang NGUYỄN DUY CẦN Sài thành, ngày 7 tháng 10 năm 1942

“Chỗ mà người xưa gọi là hào kiệt, ắt phải có khí tiết hơn người.

Nhưng, nhân tình có chỗ không thể nhịn được. Bởi vậy, kẻ thất phu gặp nhục, tuốt gươm đứng dậy, vươn mình xốc đánh. Cái đó chưa đủ gọi là dũng.

Kẻ đại dũng trong thiên hạ, trái lại, thình lình gặp những việc phi thường cũng không kinh, vô cố bị những điều ngang trái cũng không giận. Đó là nhờ chỗ hoài bão của họ rất lớn và chỗ lập chí của họ rất xa vậy...”

–TÔ ĐÔNG PHA–

* * *

Thắng nhân giả hữu lực; Tự thắng giả cường.

Nhu thắng cương, nhược thắng cường.

–LÃO TỬ–

勝人者有力自勝者强

柔勝剛，弱勝强

老子

P h ầ n t h ứ n h ấ t

Chương thứ nhất:
CÁI DŨNG CỦA THÁNH NHÂN

Đức hạnh con người, dẫu có nhiều thứ bậc nào, cũng không ngoài hai loại: tư đức và công hạnh.

Tư đức là những đức tính ăn chịu về nhân cách riêng của từng cá nhân như: nhẫn nại, can đảm, quả quyết, điềm đạm.

Công hạnh là những hạnh tốt của cá nhân đối với người chung quanh, như: cha mẹ, anh em, bà con, vợ chồng, bậu bạn và xa hơn nữa, với chủng tộc và nhân loại...

* * *

Ở đây, tôi xin bàn về cái tư đức đầu tiên mà cũng là cứu cánh của tất cả những tư đức khác, tức là cái tư đức căn bản đưa con người lên tới bậc chí nhân – tính điềm đạm.

Bất kỳ là tôn giáo hay luân lý nào, nếu bàn đến chỗ cùng cực của nhân cách, đều lấy tính điềm đạm làm căn bản.

Phật, bàn về “tâm vô quái ngại”; Lão, nói về “vô vi điềm tĩnh”; Nho, luận đến “hạo nhiên chi khí” – toàn chỉ vào một đức tính đã nói trên: điềm đạm.

* * *

ĐIỀM ĐẠM LÀ GÌ?

Điềm đạm, tức là cái tính “như như bất động”, thản nhiên bình tĩnh, “không để cho ngoại vật động đến tâm của mình”[47]. Người điềm đạm, tức là người đã làm chủ được cả tình cảm, dục vọng và ý chí của mình. Nói một cách khác, người điềm đạm tức là người “tự động”, không “bị động” vì những vật không tùng mình nữa.

* * *

“... Khổng Tử bị vây ở đất Khuông, không còn phương thế nào thoát ra được, bèn lấy đàn, đàn và ca.

Tử Lộ hỏi: “Phu tử làm sao vui được thế?”. Khổng Tử nói: “Ngươi lại đây, ta nói cho mà nghe. Ta đã làm hết sức ta, để tránh cái chuyện này, thế mà không được, đó không phải còn tại ta nữa, mà là tại trời. Xưa Nghiêu, Thuấn không bị sự cùng như ta ngày nay đây, chẳng phải do nơi cái tài thận trọng của các ông ấy hơn ta mà được, mà là tại cái mạng của họ không như của ta. Kiệt, Trụ không phải tại họ tài ba ít hơn Nghiêu, Thuấn mà họ bị hại, chỉ vì cái mạng của họ không giống hai người kia. Lặn xuống đáy biển mà không biết sợ giao long, đó là cái dũng của bọn chài lưới. Vào rừng mà không biết sợ hổ báo, đó là cái dũng của bọn thợ săn. Thấy gươm bén mà không biết sợ, xem tử như sinh, ấy là cái dũng của người liệt sĩ. Biết được chỗ cùng thông là thời, mạng và bất cứ là ở vào cảnh nguy hiểm nào cũng không biết sợ, đó là cái dũng của thánh nhân...”[48]

* * *

Cái dũng của thánh nhân, tức là chỗ cùng cực của điềm đạm.

* * *

Tích xưa, – theo thần thoại Phù Tang – các vị thần ở trên cõi trời, có một khi cùng tranh nhau quyền bá chủ cả thế gian. Bất kỳ là vị nào, cũng đều cho mình là quyền lực trên hết tất cả trời đất. Các vị thần mới nhất định bầu cử một người làm trọng tài trong cuộc thi chọi, coi ai được làm bá chủ. Vị trọng tài này có trí phán đoán và tính ngay thẳng đặc biệt, lại cũng là người cao tuổi hơn hết.

Trong các vị thần, một vị bước ra nói:

– Các ngài hãy xem đây, sẽ thấy rõ sức mạnh phi thường của tôi như thế nào.

Tức thời, một ánh sáng chớp lạnh xương, liền theo đó, tiếng sấm nổ vang, làm rung động cả không trung, dường như cả thế gian đều rung rinh sắp đổ... Các vị thần đều tái mặt. Lúc bấy giờ, không một ai còn dám nghĩ mình là người bất khả xâm phạm nữa.

Vị thần Bão Tố bước ra, nói:

– Sức mạnh của tôi, còn ghê gớm hơn nữa kìa. Hãy xem dưới kia, cánh đồng mênh mông lặng lẽ...

Nói vừa dứt lời, bỗng mặt nước biển dâng lên... Ban đầu từ từ... kế đó sóng nổi gió tung... Nước càng dâng, gió càng lớn, sóng càng to... cuồn cuộn ầm ầm... chỉ thấy còn một vùng nước mênh mông trắng dã... Những ngọn núi cao, sóng đánh lấn riết, không còn thấy mặt... Sóng càng phút càng cao, gió càng phút càng lớn... hăm he chìm ngập đến cõi trời. Các vị thần thất sắc, cầu khẩn xin tha...

Thần Bão Tố vẫy tay một cái: sóng lặng, gió êm... Bấy giờ, nước biển lao rao, sóng chạy lăn tăn trên bãi cát.

Các vị thần vừa tỉnh trí hoàn hồn thì nghe có một giọng lảnh lót cất lên:

– Sức mạnh không phải ở nơi sự phô trương của bạo tàn, vì nó chỉ phá hoại mà không tạo lập. Sức mạnh ở cái thuật khuất phục con người và giữ gìn họ trong sự khuất phục ấy bằng ý muốn của họ.

Người ta cảm vì sự dịu dàng mà chịu khuất phục chứ không phải vì khủng khiếp mà chịu khuất phục.

Dứt lời, vị thần Âm Nhạc lấy ống tiêu thổi lên một hơi, nhẹ nhàng êm ái như thế nào mà hết thảy các vị thần mê mẩn tâm thần, như ngây như dại. Tất cả đều như bị âm nhạc lôi cuốn vào giấc ngủ thôi miên.

Nhưng, có một vị thần, thái độ huyền bí, dường như thản nhiên bất động...

Vị này không vì thấy sấm sét mà chóa mắt.

Sóng bủa, nước dâng cũng không khiến gương mặt trầm tĩnh của ông thay đổi.

Mà tiếng nhạc du dương, thâm trầm, huyền ảo kia cũng không cảm động lòng ông chút nào cả.

Vị trọng tài day qua hỏi:

– Ngài có phải bị mù, điếc gì không?

– Không. Tôi thấy và tôi nghe.

– Tại sao ngài không động lòng? Sấm nổ, nước dâng không làm cho quả tim ngài chao động lên sao?

Nhạc thần, tiêu thánh không làm cho tâm hồn ngài xao xuyến sao?

– Ngài lầm! Quả tim tôi cũng đập, tâm hồn tôi cũng xao.

– Nhưng sao gương mặt ngài, tôi không thấy lộ vẻ lo sợ hay vui sướng gì cả?

– Không. Tôi là Điềm Đạm. Tôi là kẻ biết huấn luyện cảm giác tôi, tôi là kẻ đã làm chủ cảm giác tôi rồi. Còn các ngài, các ngài chỉ là những người làm tôi mọi cho nó vì chính các ngài đã không thể chế trị nó.

Có ích gì lo đi chế trị sự vật quanh mình, trong lúc mà, một tiếng nhạc tiêu tao cũng đủ làm cho cái tay cầm sấm sét kia phải rụng rời như rũ liệt.

Còn nói đến uy lực nỗi gì, kẻ có tài ảo hoặc người kia, khi thấy nước dâng, nghe sấm nổ, cũng vẫn lao nhao lo sợ như ai.

Các vị thần cúi mặt làm thinh. Vị trọng tài nói tiếp:

– Quyền bá chủ thuộc về người này. Sức mạnh thật nằm ở nơi tâm hồn điềm tĩnh của người này!

Hơn cả sự điều khiển sự vật, người này đã khéo biết điều khiển tình cảm và dục vọng của mình.

Bất kỳ là một thế lực nào, nếu còn bị một thế lực khác đánh ngã, không còn gọi đặng là sức mạnh nữa. Người này không phô trương những thế lực vô ích như thế, rõ là người có sức mạnh trên hết.

Bất kỳ là những ám thị, những dẫn dụ nào, cũng không làm nao núng tâm hồn người này đặng. Trái lại, người này đã thấy hết và đã khéo lợi dụng cả thảy để làm tôi mọi cho mình. Nếu các anh em tin cậy nơi sự phê phán của tôi, thì tôi xin nói thật: “Vị thần Điềm Đạm này là chúa tể của chúng ta cả thảy”.

* * *

Từ đấy đến nay, câu phê phán ấy vẫn không sai giá. Phải, sự điềm đạm là chúa tể của chúng ta cả thảy.

Đạo hạnh con người đi đến đó là đã tới chỗ cùng cực của nhân cách con người rồi.

Trót một nền học thuật của Lão Trang, không ngoài cái ý đem con người đến cõi “điềm đạm chí cực”.

Cái đó sâu xa, cao thượng quá, chưa phải chỗ nói của tôi hôm nay.

Tôi đã dành sẵn cho nó một nơi khác.

Muốn lên chỗ cao, phải khởi từ chỗ thấp. Muốn được một tinh thần bất úy, điềm đạm như các bậc thánh nhân, trước hết phải biết những nguyên nhân khiến lòng ta hay chao động, sợ sệt... Sợ, không phải là một chứng bệnh nan y. Phải có chí và kiên tâm thì làm gì không đạt được ý nguyện.

Sau đây, tôi sẽ bàn đến những phương pháp, từ thấp lên cao, để cho mỗi một người của chúng ta đều đi được đến cái tinh thần đại dũng ấy.

Chương thứ hai:
SÚC TÍCH KHÍ LỰC

A- PHẦN LÝ THUYẾT

Nguyên nhân thứ nhất, khiến cho ta có tính hay sợ, là thiếu sức khỏe.

Sức khỏe không phải là sức mạnh của cân cốt, mặc dầu sức mạnh của cân cốt là hiện tượng của sức khỏe. Ta phải khéo phân biệt chỗ đó.

Thật vậy, có nhiều người to lớn vạm vỡ, nhất thời có thể vác cả trăm cân, không thấy mệt, thế mà gặp chút nghịch cảnh là đủ thấy con người của họ rụng rời, chán nản... Họ nhát như cheo. Cân cốt họ to lớn, mạnh dạn, nhưng mà khí lực họ rất kém cỏi sa sút.

Sức khỏe ở nơi sự khéo tu dưỡng khí lực, chứ không phải chỉ nơi sự rèn luyện thân thể mà thôi.

Napoléon đâu phải là một người to lớn, mạnh mẽ nhưng khí lực ông dồi dào, có khi đánh trận suốt ngày này qua ngày kia, thức suốt đêm kia qua đêm nọ, thế mà tinh thần ông vẫn minh mẫn hoạt bát luôn luôn, không ai sánh kịp. Sức làm việc của ông là một chuyện phi phàm. Là nhờ đâu? Nhờ ông khéo tu dưỡng khí lực.

Các bạn hẳn cũng có nghe nói đến khoa học khí công của người Trung Hoa và Ấn Độ. Có nhiều nhà luyện khí, nhỏ thó, sức mạnh về cân cốt cũng tầm thường, nhưng một cái đấm hay một cái đá, hoặc một cái ngó của họ, cũng đủ làm cho cái người của mình đảo điên, ngơ ngẩn. Ấy là nhờ khí lực của họ hết sức đầy đủ, dồi dào.

* * *

Tại sao khí lực và sức lực lại khác nhau? Khí lực ở dưới quyền thẩm sát của cái thần, mà sức lực thì ở dưới quyền kiểm tra của cái khí.

Đấy là chỗ mật pháp của khoa học khí công, chưa phải chỗ tôi nói ở đây.

Khí lực là môi giới giữa thần minh và xác thịt. Khí lực không khác nào dầu xăng, thể chất như cái xe, còn thần minh như người cầm lái vậy. Không khí lực thì thân thể không bao giờ tuân lệnh nổi ý chí của thần minh.

Hiếm kẻ nói: “Tôi đâu có muốn sợ. Tôi đã hiểu không có gì phải sợ cả. Thế sao quả tim tôi đập mạnh, rồi cái sợ ở đâu nó tràn vào lấn cả tâm hồn...”. Đó là tại ta thiếu khí lực.

* * *

Súc tích khí lực, ngoài những phương pháp khí công để tăng gia nó, cũng có nhiều cách giữ gìn cho nó đừng tản mát vô ích.

Giữ gìn cho nó đừng tản mát là phương pháp tiêu cực, còn tập luyện khí công là phương pháp tích cực. Ở đây, tôi chỉ bàn qua phương pháp tiêu cực. Tuy là tiêu cực nhưng cũng phải dụng công như phương pháp tích cực, có khi còn khó khăn hơn cả trăm lần như ta sẽ thấy sau đây.

Tóm lại, có hai cách để súc tích khí lực: a. Công phu dưỡng khí; b. Công phu luyện khí.

Một cái tiêu cực, một cái tích cực; một cái thuộc âm, một cái thuộc dương, ta phải cho nó đi liền với nhau một cách điều hòa mới mong có được sự thăng bằng của sức khỏe.

Ở đây, tôi muốn các bạn để ý đến công phu dưỡng khí trước hết, vì như các bạn đã biết, về phương diện tiền bạc, nếu muốn giàu có, trước phải lo cần kiệm, rồi sau mới lo làm tiền thêm. Về phương diện súc tích khí lực cũng một thế.

Công phu dưỡng khí

Vật chất và tinh thần quan hệ với nhau rất mật thiết. Một thể chất bạc nhược không bao giờ có đặng một tinh thần dũng mãnh. Cái đó là một điều hết sức hiển nhiên.

Nguyên nhân làm cho ta hao tán khí lực là sự náo động vô ích. Ta nên phân biệt cho kỹ náo động và hoạt động. Phàm muốn thi hành một điều gì, ta phải quan sát cử động ta, đừng cho nó có những phung phí vô ích.

Sống phải hoạt động, nhưng không nên náo động chút nào cả.

Quay máy xe hơi là để chạy đi một chỗ nào nhất định. Tới nơi rồi, vô lý lại không tắt máy, để hao xăng vô ích. Để máy chạy vô ích trong lúc xe nghỉ, đó là náo động; để máy chạy trong lúc xe đi, đó là hoạt động.

Một cái động vô ích, và một cái động hữu ích, đó là chỗ phân biệt náo động và hoạt động.

Trong đời ta, cần phải kiểm tra và trừ khử một cách gắt gao những náo động, những phung phí vô lối khí lực ta, nếu ta muốn đi đến một tinh thần thanh sảng và tự chủ.

Mỗi một cử động vô ích như la hét, cười cợt, nhảy nhót, rùn vai, rút cổ, ra tay ra chân, nóng nảy, vụt chạc... toàn là những cử động vô ích chỉ để làm tiêu hao khí lực, chứ không bổ dụng vào đâu cả.

Ta nên biết, bất kỳ là một cử động nào, dầu yếu hay mạnh, cũng đều làm cho khí lực tiêu hao.

Vậy ta phải hết sức tiết kiệm những khí lực hao tổn vô lối ấy, bòn mót nó như bòn vàng.

* * *

... Ở một xứ kia, rất xa, có một ngọn núi rất cao. Trên miền núi, có những đường suối chảy rất trong, ban đêm cũng còn thấy nhấp nhô ánh sáng dưới đáy. Trạng thái đặc biệt đó làm cho hai người lữ khách đi lạc vào khu vực ấy để ý.

Muốn khám phá cái trạng thái huyền bí này, họ lấy tay mò dưới đáy và bốc lên một bụm cát để xem.

Một người la lên:

– Í... vàng đây anh.

– Phải, vàng.

Rồi, anh sau này, vẫn ngồi lẳng lặng suy nghĩ.

Anh trước thì lo hốt lên đổ xuống, chơi một hồi cho đã, đứng dậy, chùi tay và thở ra, than:

– Thật vậy, đấy là chất vàng. Nhưng mà nó có ích gì cho mình. Anh không thấy vàng ở đấy chỉ là những cái mạt rất nhỏ, có thấm vào đâu mà để ý tới nó cho tốn công vô ích.

Anh ngồi suy nghĩ trả lời:

– Không. Mình phải thủng thỉnh mà bòn từ chút, rồi hiệp lại mới nên một thỏi chứ.

– Thôi anh! Tôi không phải đem cái đời của tôi chôn nơi chốn hoang sơn cùng cốc này. Tôi muốn làm giàu một cách nhanh chóng kìa. Người ta quyết chắc với tôi rằng ở ngoài những miền biển kia có rất nhiều giống thú lạ, da nó rất quí. Anh cũng dư biết tôi là một tay thiện xạ, bá phát bá trúng. Tôi sẽ bắt đầu đi vào con đường tôi đã nói.

– Tôi cũng biết như anh vậy. Nhưng mà tôi cũng biết cái phần số dành sẵn cho những thợ săn mạo hiểm và khinh suất, lơ đễnh đi vào chỗ đầy nguy hiểm mà không dè trước. Anh nên biết, nơi đây là một chỗ đồng hoang cỏ cháy, không có một cái suối, không có một bóng cây. Ví dầu anh có thể thâu thập đặng rất nhiều tấm da quí, giá đến thiên kim vạn lượng đi nữa, trước khi anh bị sự đói, khát nó vật ngã anh, anh liệu có thể một mình chở cả kho tàng ấy mà đi về tới quê hương xứ sở anh không?

Tôi đây cũng là một tay thiện xạ như anh. Tôi đây cũng biết ham muốn cách làm giàu nhanh chóng như anh. Nhưng mà anh thấy không, tôi lại vui lòng ở lại đây, đi bòn từ miếng vàng vụn, nhất định không đem tấm thân này xông pha trong cuộc nguy hiểm, mà tôi biết trước, sẽ đem lại cho ta toàn là những điều bất lợi.

– Anh là một người nhát gan.

– Không, tôi là tín đồ của điềm đạm, tôi biết suy nghĩ sâu xa.

– Còn tôi, tôi là một người can đảm, tôi không cần suy nghĩ đắn đo gì cả.

– Anh lầm. Anh chỉ là một người nhiệt hứng nhất thời, nghĩa là một người táo bạo mà thôi.

– Vậy thì anh không chịu theo tôi phải không? Anh sẽ hối hận khi thấy tôi sau này dẫy đầy của cải quí giá.

– Than ôi! Tôi vẫn sợ sẽ không còn thấy mặt được nhau nữa, vì tôi đã thấy trước, anh đã lăn mình vào hố sâu vực thẳm...

Ở lại một mình, sau khi đã hết sức trầm tư mặc tưởng, anh đứng dậy, một cách quả quyết, tự bảo:

“Thôi! Bây giờ là tới thời kỳ hành động”. Anh đốn cây, bẻ lá về làm một cái chòi tạm, và kiếm cách nuôi sống mình bằng hoa quả... Anh đương rổ và rây để lược vàng. Mỗi ngày anh làm việc một cách nhẫn nại, từ sớm tới trưa, từ trưa tới chiều... không chút sờn lòng.

Nay một chút, mai một chút... và cứ thế mãi. Vàng của anh góp lại vừa đủ cho anh mang đi, anh mới lần mò trở về quê cũ.

Ba ngày ròng rã, sớm đi tối nghỉ, anh đi gần tới ven biển. Bỗng xa xa, anh thấy dạng một vật sù sù... Phát nghi, anh lần đến... Thì ra một đống xương người giữa những tấm da thú lạ. Nhìn kỹ những mảnh áo quần, cung tên, anh quả quyết là của người bạn cũ.

Có lẽ anh ấy đã không thể chịu nổi những giày vò thống khổ của đói khát, nóng, lạnh, với những trường hợp cừu thù vây khốn, nó rình rập từ chặng đường dong ruổi của anh, những cái mà người bạn điềm tĩnh của anh trước kia đã suy nghĩ biết trước.

Trái lại, người bạn của anh, ngày nay đã nghiễm nhiên là một anh giàu có hằng vạn, thế lực rất to tát. Chỉ vì khéo điềm tĩnh, nhẫn nại, khéo thực hành những nguyên tắc anh đã dự định – súc tích sức mạnh.

Rời ra, mỗi một miếng vụn, không đáng kể là gì; nhưng, nếu hiệp lại muôn vàn miếng ấy, nó là một thế lực, một sức mạnh không còn ai dám xem thường...

* * *

Nhà dưỡng khí, họ thu thập khí lực, không khác nào anh bòn vàng này.

Mỗi một cử động vô ích, mỗi một dục vọng thừa thãi là mỗi một sức mạnh tiêu hao.

Không điềm tĩnh thì không bao giờ suy nghĩ sâu xa cho đặng, trước khi hành động cho có kết quả mỹ mãn.

Súc tích những khí lực tản mát đó đây vô ích là một yếu tố chắc chắn của thành công.

Nhưng không phải bất kỳ ai cũng làm được, không phải bất kỳ ai cũng biết khám phá được những khí lực ấy, vì họ không biết phân biệt những đặc tính của nó là gì.

Cái đặc quyền ấy, chỉ có những tín đồ của điềm đạm là giữ được mà thôi, và cũng nhờ sự điềm đạm ấy, họ mới giữ được đặc quyền này.

Không điềm tĩnh thì không thể có được sự xét đoán đúng đắn.

Không điềm tĩnh thì không thể xô đuổi được những dục vọng, những hứa hẹn, những hy vọng ảo huyền của bản ngã.

Không điềm tĩnh thì khó mà làm cho im lặng cái tiếng kêu van của vật dục, của tự đắc, nghĩa là của tấm lòng háo thắng và nhiệt hứng cấp thời, nó xô đẩy ta vào những hành động phi lý, ngu khờ, lơ đễnh.

B- PHẦN THỰC DỤNG

Dưới đây là những phương pháp giản dị để súc tích khí lực.

Muốn cho các bạn dễ nhớ và dễ nhận được những mạch lạc của mấy phương pháp dưới đây, tôi xin tóm lại đại khái những điều đã nói trên.

Trong đời ta, có hai lối hành động: hoạt động và náo động; hay là, nói một cách khác: hành động có ý thức và hành động vô ý thức.

Một đàng là ý thức, phê phán, lý luận; một đàng là vô ý thức và náo động nhất thời, không phải nghĩ suy gì cả.

Người điềm đạm tức là người tự chủ, người biết lấy ý thức mà kiểm soát, điều khiển những cử động vô ý thức của mình.

* * *

Vậy, bắt đầu, phải kiểm soát từng hành vi vụn vặt mà vô tâm của mình, để cho cái thần của mình thường làm chủ được cái khí lực và cái thân thể của mình.

Bấy lâu nay, ta vẫn hành động vô tâm, tha hồ cho dục vọng muốn làm gì thì làm. Có việc ta biết là phải, nhưng dục vọng ta không nghe, ta cũng tuân theo mà làm sái với cái quyết định trước kia của ta. Ta đã vô tình để cho nó làm chủ ta một lần. Một lần khác cũng thế... và nhiều lần như vậy... Ta cũng tưởng đó là một vài chuyện nhỏ nên bỏ qua. Nhưng mà không. Sở dĩ nước loạn, nhà nguy thường không phải là tại qui luật không nghiêm hay sao? Chuyện gì cũng dễ dãi, bỏ qua, tha thứ, dung túng... là làm mồi cho sự nghịch loạn sau này. Cha dạy con mà không nghiêm, thầy dạy trò mà không nghiêm, vua xử tôi mà không nghiêm... là đã đi vào con đường diệt vong của thế lực và trật tự rồi vậy. Tới khi hữu sự, vua bị lờn, cha bị khi, thầy bị khinh... còn đâu là kỷ luật, là uy thế của kẻ cầm quyền. Thần minh của ta đối với cơ thể của ta cũng một thế.

Ta nên biết, mỗi một tế bào trong cơ thể ta không khác nào mỗi cá nhân trong một xã hội có tổ chức hẳn hòi. Nó có một trí thức riêng, biết tuân theo ý chí của thần minh.

Các bạn có nghe nói phương pháp tự kỷ ám thị của Coué không? Cũng là lợi dụng cái ý thức của các tế bào và tạng phủ trong cơ thể ta, để gây tạo sức khỏe bằng sự sai khiến của thần minh.

Những nhà tu Fakir bên Ấn Độ, những nhà nội công của Trung Hoa, có thể sai khiến tạng phủ họ đến ngưng hơi thở, ngưng máu chạy, cùng làm nhiều điều mà người phương Tây không thể hiểu nổi, vì đã chấp cả sinh lý, như chôn sống trăm ngày dưới nước mà không chết. Cái đó không phải là hoang đàng.

Nó là sự thật, và đã có lắm nhà bác học Âu Tây chứng nhận.

G. Soulié de Morant nói: “Mỗi tế bào có vừa đủ trí thức để làm việc theo trách vị của nó. Mỗi một nhóm tế bào, mỗi một tạng phủ, cũng có một trí thức, hiểu biết và phản động riêng, để làm việc theo phận sự của nó đối với toàn cơ thể. Các trí thức ấy chịu dưới quyền sai sử của một ý thức chung, là thần minh hay ý chí”[49].

Những nhà khí sĩ Trung Hoa, Ấn Độ sai khiến tạng phủ, nói chuyện với tạng phủ họ, như chủ nói chuyện với tớ. Họ tập cho tạng phủ họ quen với kỷ luật của ý chí.

Vậy, chứ ta không thấy nhiều người không đau gì cả, thế mà thầy thuốc bảo đau, là họ đau ngay theo lời dẫn dụ của nhà y sĩ sao? Cái gì làm cho họ đau đó? Trí tưởng tượng của họ... Trí tưởng tượng mà kiên cố mãi, biến thành ý định. Ý định, tức là ý thức.

Theo Âu Tây, người ta cho tạng phủ trong cơ thể ta là vô ý thức. Nhưng mà người Á Đông lại khác. Họ cho cơ thể của ta cũng có ý thức, nhưng chỉ là một ý thức còn thuộc về thiên tính rất thô sơ. Trừ tạng tâm ra, các tạng phủ khác đều là những nhóm tế bào có một trí thức đần độn, mà tạng gan là đần độn nhất. Cho nên, trong các tạng, chỉ có tạng tâm là dễ sai khiến, vì khôn ngoan, lanh lợi hơn hết.

Nếu thường ngày, ta không tập luyện cho tạng phủ ta quen với kỷ luật, với sự tuân mạng lệnh của thần minh, thì khi hữu sự, nó không nghe theo ta. Cái đó là lẽ cố nhiên.

Ta là một nhà kỵ mã. Hằng ngày, con ngựa ta cỡi, ta bảo nó đi bên đông, nó cứ chạy bên tây. Ta cũng vẫn bỏ qua không kể. Cứ như thế mãi, đến ngày ngộ chiến, ta bảo nó chạy theo ý ta, nó không nghe, cái đó cũng không trách nó cho được.

Con trong nhà, nó muốn gì được nấy, tha hồ làm gì thì làm, thì khi cần phải nghe theo mạng lệnh của mình, nó không nghe, đó cũng không có gì là lạ nữa.

Trong một nước cũng vậy, mà bất kỳ là trong một xã hội nào cũng thế.

Nhất là trong kỷ luật của nhà binh, nếu quân pháp không nghiêm, thì ra trận, đánh đâu thất đó. Đấy là một điều hết sức hiển nhiên, không cần phải chứng dẫn, ai ai cũng đều công nhận.

Đừng khinh thường việc nhỏ. Nhiều cái nhỏ mới ra cái lớn.

* * *

Bởi vậy, trong những hành vi vụn vặt trong đời hằng ngày của ta, ta phải kiểm tra kỹ lưỡng, và phải dụng ý thức mà điều khiển nó. Ta phải tập sai khiến nó từ cái ăn, cái ngủ, cái làm...

Ví như ta muốn ăn đồ ngon. Ấy là cơ thể ta, dục vọng ta, nó muốn sự sung sướng... Ta phải lấy lý mà suy, và nếu thấy không có lợi gì cho xác thịt, hãy ra lệnh cho nó đừng ăn. Và đã một khi nhất định, dầu có thèm cho mấy, ta cũng không để cho nó bỏ qua cái mạng lệnh đầu tiên của ta. Ta đã thắng được nó. Nó đã bị thua và tuân lệnh theo ta rồi.

Cứ mỗi một cái nhỏ nhặt như thế, ta tập cho nó quen sự vâng lời, thì đến khi việc lớn, không bao giờ nó dám cãi.

* * *

Ta không ưa anh X. Thấy anh, tự nhiên ta xoay qua chỗ khác. Đó là cái xúc động ta nó xúi ta như thế; ấy là cái dục vọng của tấm lòng tự đắc khiến ta như thế. Ta hãy tự bảo: Hãy cười và bắt tay anh ấy, và đừng ghét anh ấy nữa, vì đó là vô lý. Người ta, ai cũng có ý nghĩ riêng của họ, không quyền nào ta bắt buộc cả thảy phải có một ý muốn như ta, một thái độ như ta. Luận như thế và cho đó là phải, rồi thì hãy nhất định không nghe lời cám dỗ của bản ngã, hãy nắm tay anh ấy, và vui vẻ với người ta. Ta đã thắng dục vọng ta, vì nó phải chiều theo mạng lệnh của ta.

Ở nhà, muốn mở cửa sổ, nhưng mình không chịu mùi hoa dạ lý. Biết nó không có hại, song vì nó không chiều sở thích của mình nên mình không chịu mở cửa. Hãy đi lại cửa, mở ra, và hãy đứng đấy, đừng có chiều thị dục của mình và nên tự bảo: “Vô lý mà phải sợ nó. Nó vẫn dễ chịu kia mà”.

* * *

Có nhiều cách để rèn luyện tinh thần tự chủ ấy. Có một anh học trò khoa khí công hỏi thầy: “Vậy chứ công phu đầu tiên của một nhà luyện khí phải như thế nào?”. Ông thầy nói: “Anh hãy nhất định dán cò cho thật ngay ngắn và luôn luôn bên tay mặt bao thơ!”

– Rồi thôi sao?

– Bấy nhiêu thôi.

Thấy học trò mình ngồi ngơ ngác, ông thầy nói thêm:

– Thì cứ làm như thế đi. Tuy là một việc rất dễ, rất thường... nhưng mà luôn luôn như thế, tất anh phải thâu bớt những cử động hấp tấp, vụt chạc của anh. Anh tập luôn luôn phải trầm tĩnh, và tuy là một chuyện nhỏ, cái thần minh anh vẫn làm chủ cái tay anh luôn. Cứ mỗi một hành vi, bất kỳ là hành vi nào, lớn nhỏ cũng vậy, hãy tập “dán con cò cho ngay, và luôn luôn bên tay mặt”. Tôi không còn phải nói gì thêm với anh nữa.

Đừng đi kiếm những việc khó làm, lớn lao đâu khác làm gì. Cứ những chuyện vụn vặt nhỏ nhít ấy mà làm, đừng thấy nhỏ mà dễ khinh, vì chính những hạt cát ấy hiệp lại mới thành bãi sa mạc...

* * *

Nếu những cử động hằng ngày mà được thi hành dưới sự kiểm soát của ý thức, thì tới khi gặp đại sự, như gặp phải sự khủng khiếp nguy cơ, ta không còn phải nói như anh chàng trước kia: “Tôi vẫn không muốn sợ, và tôi biết không có gì phải sợ, thế mà sao quả tim tôi đập mạnh, mồ hôi toát trán... rồi thì cái sợ ở đâu nó tràn vào... lấn cả tâm hồn...”. Trái lại, lúc ấy, nếu ta không chịu sợ, thì cơ thể ta không dám cãi ta. Ta vẫn giữ được sự điềm tĩnh như thường.

I- KIỂM SOÁT NHỮNG XÚC ĐỘNG VỀ TÌNH CẢM

1. Thổ lộ chân tình

Trong các cử động vô ý thức và hao tổn khí lực hơn hết, chỉ có sự thổ lộ chân tình là nên trừ khử trước nhất.

Bất kỳ là ở vào trường hợp nào, tốt hơn ta hãy lặng lẽ làm thinh. Ta phải gắng sức vì đó là một sức mạnh không phải dễ gì kềm thúc.

Ví như ta có được một tin gì lạ, và muốn đem tin ấy mà cho người bạn của ta hay, ta nên nghĩ rằng: nói ra, ta sẽ hao phí một ít khí lực vô ích. Hãy giữ nó lại, đừng nói gì cả. Đừng tỏ ra cho ai biết những cảm tưởng của ta, nhất là những xúc động của ta đối với dư luận chung quanh; mỗi một lời nói, mỗi một cử động, mỗi cái múa tay, múa chân vô ích mà kềm lại được là thêm cho mình khí lực đó.

Đừng lãng phí khí lực của ta trong những câu chuyện vụn vặt: bàn tán câu chuyện hằng ngày, phê bình người kia kẻ nọ... Đừng tưởng đó là mất vẻ giao thiệp, chính đó là cách bớt những cử động vô ích cho mình và cho người.

Khi nào cần phải nói thì hãy nói. Nói một cách có ý thức, lừa lọc từ lời. Phải thay vào những câu ngớ ngẩn bằng những câu có ý nghĩa. Đừng cãi lẫy vô ích với ai cả. Nếu ta biết trước rằng không ích gì cho hai bên thì hãy làm thinh, và để cho bên địch phung phí khí lực của họ; còn ta, ta hãy gìn giữ củng cố nó lại. Nhất là đừng bao giờ vô tình để cho người ta bắt buộc mình phải nói.

Trong khi nói, đừng hấp tấp, vội vàng. Thủng thỉnh mà nói. Nói cho rõ ràng, quả quyết. Trong ngày, hãy kiểm soát và thâu rút lời nói lại – được nhiều chừng nào hay chừng nấy.

* * *

Đừng lầm lộn sự nói nhiều và nói ít.

Có người suốt đời nói mãi mà vẫn như chưa từng nói.

Có kẻ suốt đời rất ít nói, nhưng mà nói rất nhiều.

Không lạ. Khổng Tử, Gia Tô, Thích Ca dẫu nói suốt đời cũng vẫn còn là nói thiếu. Còn lắm kẻ, một ngày không nói một lời, mà hễ nói ra toàn là những lời vô ý nghĩa, hoặc đi gieo sự ngờ vực, sự tan rã, sự cừu thù giữa con người. Họ nói rất nhiều.

Cũng đừng sa vào thái quá. Nhiều kẻ tâm trí sâu hiểm, họ thấy hại cho kẻ khác cũng vẫn làm thinh.

Cái đó, không phải họ thu thập khí lực, mà họ tiêu tan khí lực bằng sự vày vò của ghen ghét, của ác tâm. Ở ngoài thấy hòa hoãn, nhưng nơi trong là một sức phá hoại ghê gớm mà ta không dè. Cái không nói của người điềm đạm không có ẩn một ác ý gì cả.

2. Hiếu danh

Nói nhiều, thường là do nơi tấm lòng tự đắc nó xúi ta như thế. Ta kiếm đủ cơ hội để tỏ cho chung quanh thấy ta là giỏi, là hay để thỏa mãn cái lòng tự đắc, hiếu danh của mình. Không phải những sự phách lối, thô kệch của bọn đụng ai cũng khoe khoang mình đâu! Một cách tinh vi, ta thừa đủ cơ hội để khen người này, tặng người kia, nhưng rốt lại, người được khen ấy là bậu bạn, anh em, học trò, hoặc con cháu ta.

Cứ quan sát kỹ chung quanh, ta sẽ thấy trong câu chuyện hằng ngày, ít có ai tránh khỏi cái tính hiếu danh ấy. Nhất là mình phải kiểm soát cho kỹ lời nói, nhất định đừng để nó phải sa vào xu hướng đó.

3. Nóng nảy

Bất kỳ là ở vào trường hợp nào, đừng bao giờ để lộ ra vẻ nóng nảy, bực tức. Dẫu phải đứng trước những khiêu khích thậm tệ, hãy giữ thái độ trầm tĩnh. Nên tự nhủ: “Nếu ta giận là ta mắc kế. Bởi ta không vừa ý họ, nên họ muốn trả thù ta bằng cách làm cho ta bực tức, đau đớn.

Nhất định ta không để cho ai lợi dụng và sai sử ta như một con vật thụ động”.

Trở lên là những xúc động vô ích về tình cảm. Ta phải kiểm soát nó cho kỹ, và tẩy trừ nó, đừng cho nó lộn vào các hành động có ý thức của ta hằng ngày.

Trở xuống, bàn đến cách kiểm soát những xúc động về giác cảm.

II- KIỂM SOÁT NHỮNG XÚC ĐỘNG VỀ GIÁC CẢM

Tư tưởng của ta sở dĩ hoạt động là nhờ những nhận thức của ngũ quan. Đem những giác cảm ấy mà giải phẫu, lý luận, là một điều rất hay cho sự tự chủ của ta sau này về những xúc động do ngoại giới gây nên.

Ta nên biết: Hình thái của ngoại vật thường làm cho tinh thần bên trong ta biến đổi. Đi vào trong một quán nước, hay một đền thờ, một tòa sứ... không phải tâm hồn ta có một cảm giác như nhau. Vách sơn, bàn ghế, hình ảnh, cách bố trí của một tòa thánh hay một dinh thự... gây nơi lòng ta một cảm giác trang nghiêm tôn kính mà ta không thể có được khi bước vào quán nước trong làng.

Nếu sự bất ngờ xui đến cho ta phải chứng kiến một cuộc án mạng hay tai nạn ghê hồn nào, tự nhiên ta xoay mặt chỗ khác... Đó là một cử động không ở dưới quyền của ý thức.

Cách ăn mặc, dáng đi đứng của người, khiến ta đối đãi với họ, có những cử chỉ như thế này, hoặc như thế kia. Trời sẫm, khí lạnh bên ngoài làm cho tinh thần ta uể oải buồn chán. Nhiều vật, rờ đến, khiến cho ta khó chịu hay sợ sệt. Có người sợ da cóc, sâu, dế... một cách hết sức vô ý thức.

* * *

Không phải đi tìm nó, nhưng nếu phải gặp nó, thì hãy trấn tĩnh lại, ngó ngay vào nó và đừng sợ nó nữa. Dùng lý luận mà thắng những cử động vô ý thức đó.

Nếu có sự náo nhiệt ồn ào, xe chạy hay máy rồ... làm cho thần kinh ta khó chịu, đừng nhăn mặt, nhíu mày tỏ vẻ bực bội khó chịu gì cả. Hãy lẳng lặng nghe tiếng còi nhà máy, hay tiếng xe chạy đi.

Bạn sẽ thấy, rồi cũng không có cái chi là khó chịu nữa.

Nếu có một hơi nồng, hôi hám, hãy tìm cách dời cái gốc làm cho hôi thối ấy đi nơi khác, nếu ta biết nó có hại; bằng không, thì đừng có sợ nó mà bịt mũi, nhăn mày. Hãy tự nhủ: “Ta không để cho cái vật vô nghĩa này làm náo động lòng ta”.

Ăn uống, ta ưa món này chê món kia. Nếu biết món ăn ấy có ích cho ta nhưng ta không thích, hãy cứ ăn món ấy và tự nói: “Ta nhất định không để thị dục ta ưa muốn cái điều ta biết là không có ích. Ta không khứng để dục vọng ta làm chủ lấy ta nữa. Đang khi một món ngon lành khích động làm cho ta thèm thuồng nhểu dãi, thế mà ta lại thắng được nó ngay, đâu phải là một việc dễ dàng. Ăn kiêng cữ hoặc ăn chay theo các thầy tu cũng là một lối rất hay để tập cách tự chủ lấy thị dục của mình.

Toàn là những việc nhỏ nhặt. Tuy vậy, các bạn cũng nên biết: Một cục đá, một giọt nước là nhỏ, nhưng nhiều cục đá, nhiều giọt nước mới làm nên trường sơn đại hải...; một bước là vắn, nhưng nhiều bước hiệp lại thì ngàn dặm cũng không xa...

***

Lương Khải Siêu, luận về tự trị, có nói: “Phàm xưa đến nay, những người thành được những việc vĩ đại đều nhờ thắng được mình một cách mạnh mẽ. Người Thái Tây, không cần nói đến; cổ nhân cũng không cần nói đến; hãy nói đến những kẻ gần đây.

“Tăng Văn Chính, lúc thiếu thời, có tật hút thuốc và dậy trễ. Sau định tâm chừa lấy. Ban đầu, tật ấy thường quật lại rất mạnh, khó thể trị được, nhưng Văn Chính xem nó như kẻ thù, quyết hạ cho được nó mới nghe. Về sau, Văn Chính giết được giặc là Hồng Tú Toàn, một tay anh hùng cái thế hùng cứ hơn mười năm đất Kim Lăng. Chính cũng một tinh thần ấy mà Văn Chính đã giết đặng cái tật xấu chiếm cứ tâm hồn hơn mười năm.

Hồ Văn Trung khi ở trong quân, mỗi ngày đều đọc Thông giám mười tờ.

Tăng Văn Chính khi tại quân, mỗi ngày đều viết nhật ký vài mục, đọc thơ vài bài, đánh cờ một bàn.

Lý Văn Trung mỗi ngày dậy sớm viết theo Lan đình một trăm chữ.

Suốt đời họ, lấy đó làm thường thường, người thường tình thấy thế, há chẳng cho rằng những sự tiểu tiết ấy không liên lạc gì đến việc lớn sao? Nhưng các người ấy đâu hiểu đặng rằng đặt ra các phép tắc có chừng mực, và làm theo đó luôn luôn một cách không sai chạy, thật là một sự to tát đệ nhất của phẩm cách con người. Kẻ khéo quan sát đều xem xét mãnh lực tinh thần con người bằng cách ấy”[50].

Chương thứ ba:
THÁI ĐỘ VÀ CỬ CHỈ

Yoritomo Tashi chê những kẻ táo bạo, phiến động nhất thời, những kẻ không tự chủ và cũng không chịu lo kiểm soát, ngự trị những cử chỉ lố lăng của mình, là bọn người “tư tưởng trên bắp gân”.

“Tư trưởng trên bắp gân” nghĩa là gì? Với những người ấy, không cần phải cật vấn làm chi cho nhọc.

Gương mặt họ là phản ánh rất trung thành những tình cảm, tư tưởng họ.

Những sự mừng, giận, thương, vui, đều lộ ra ngoài gương mặt hay dáng điệu.

Cái bản ngã, cái chỗ thâm sâu huyền bí của họ, chỉ như một cái thành không củng cố, không tường lũy... ai muốn ra vào cũng thong thả. Những kẻ nông nổi, lơ đễnh, không cần quan sát cũng có thể hiểu được thâm tâm của họ.

Những người như thế không thể đảm đương sự lớn. Muốn làm nên việc lớn cần phải có những người trầm mặc, vui buồn, mừng giận không hề bao giờ lộ sắc.

***

Điềm tĩnh là một trạng thái của nội giới. Bởi ta điềm tĩnh nơi trong nên bề ngoài dáng điệu cử chỉ mới thấy đặng vẻ im lặng. Cái đó là tinh thần ảnh hưởng vật chất.

Nhưng, vật chất cũng ảnh hưởng lại tinh thần: những cử chỉ điềm đạm, nếu khéo giữ gìn, cũng khiến được tâm hồn trầm tĩnh.

Trị được thân thể, cử động của mình, là đã đi được một bước khá dài trên con đường điềm đạm.

Đi ban đêm, những kẻ nhát thường hay huýt gió, ca hát, ra dáng điệu thản nhiên... rồi thì cũng nhờ đó mà bớt sợ.

Lúc ta buồn bực chán nản, nếu cứ nằm ì mãi một chỗ mà than thở, rồi cũng sẽ vì đó mà buồn bực, chán nản thêm. Trái lại, nếu ta phản ứng, ca hát, vui cười... tức thời những cái chán, cái buồn cùng theo tiếng cười mà tiêu ma đi hết.

Trong quân đội, người ta cũng dùng một phương pháp ấy. Muốn khêu gợi sự tôn kính và vâng lời theo mạng lệnh bề trên, người ta bày ra cách “chào cứng đơ và thẳng rẳng”, đó là dùng cử động bề ngoài để chi phối bề trong.

Trong những cuộc hành lễ của các tôn giáo, những cử động nhất định như quì, lạy, đọc kinh, v.v...

cũng đều do một nguyên tắc ấy mà ra. Thật vậy, những cử chỉ khiêm nhường gây cho con người có một tâm hồn khuất phục, sợ sệt... Muốn có đức tin và lòng tôn kính, hãy bước vào đền thờ hay chùa miễu, hãy dự vào những cuộc cúng lễ đi... rồi ta cũng sẽ có một đức tin như những tín đồ chân thành của các tôn giáo ấy vậy. Kẻ nào có đạo mà ít đi nhà thờ, không bao lâu sẽ không còn đức tin về đạo của mình nữa. Pascal nói: “Hãy quì gối và đọc kinh đi, rồi đức tin sẽ đến với anh”.

* * *

Vậy, với những ai muốn có một tâm hồn điềm đạm, hãy trước hết gìn giữ kỹ càng một thái độ trầm tĩnh, rồi sự trầm tĩnh sẽ đến, tràn ngập nơi lòng mình, không sai vậy.

* * *

Tại sao ta không lo rèn luyện tinh thần điềm tĩnh nơi trong trước, lại lo huấn luyện cử chỉ điềm tĩnh bên ngoài. Cái đó không có gì lạ. Ý chí trị cái hiện tượng của cảm tình dễ hơn là ngăn cấm cảm tình ấy. Giận, ta có thể trị liền cái tay ta đừng đánh đập một cách dễ dàng hơn là trị cái giận ấy đừng cho nó có. Rồi thì sự điềm tĩnh bề ngoài ấy ảnh hưởng lại tinh thần bên trong của ta. Nếu ta làm bộ giận dữ, rồi thì, một lúc nữa, ta sẽ giận ngay thật.

Người ta thường để ý thấy rằng, trình độ con người càng cao bao nhiêu, thì những cử động vô ý thức của thiên tính càng giảm bấy nhiêu.

Những kẻ chất phác, ngây thơ mà sự giáo dục phó mặc cho tự nhiên theo thiên tính, là những kẻ hay buông lỏng tâm hồn mình cho khách qua đàng.

Chế ngự những dáng điệu cho có mực thước, gìn giữ lời nói cho có khuôn sáo, ấy là thái độ của những tâm hồn cao thượng.

Tóm lại, bất kỳ là ở vào trường hợp nào, nếu muốn trầm tĩnh, trước hết hãy lo gìn giữ cho sắc mặt và dáng điệu có một thái độ thản nhiên. Chắc chắn, ta sẽ thắng đặng mối cảm xúc nơi lòng và lần lần tâm hồn trở nên yên lặng.

CÁCH TẬP LUYỆN

Trước hết, ta phải nhất định gìn giữ kỹ càng, không cho mặt lộ vẻ kinh ngạc hay bực bội vì những khó chịu do giác quan ta nhận thức.

Nghe một tiếng động to và bất ngờ, đừng giật mình hay la hoảng, hãy trấn tĩnh ngay và im lặng. Thấy cái gì lạ, dữ, đừng tỏ dấu ngạc nhiên, hay kinh khủng. Đi xem hát, những lúc nhiệt hứng, đừng vỗ tay, la lối om sòm. Rủi có đụng chạm hay té ngã, cũng cứ thản nhiên, đừng nhăn mày nhíu mặt, tỏ dấu đau thương. Đừng để ai tội nghiệp cho mình cả. Đi xe, nếu phải bị chờ đợi, cứ thản nhiên đừng tỏ vẻ bực mình. Bất kỳ là ở vào trường hợp khó chịu nào, cũng phải khéo lợi dụng nó để rèn luyện cử chỉ điềm tĩnh của mình.

Đừng tưởng lầm như thế là tỏ ra mình nhu nhược, có một cử chỉ tiêu cực, thụ động. Trái lại, người như thế là người dũng mãnh nhất đời.

Đối với những xúc động về tinh thần, cũng nên lấy một cử chỉ ấy mà đối phó. Có ai nhục mạ mình hoặc làm phật lòng mình, hãy điềm nhiên, đừng tỏ dấu chi khó chịu cả. Nếu cần phải trả lời, hãy ung dung tươi tỉnh mà trả lời, vắn tắt và thản nhiên, đừng để cho sắc mặt biến đổi theo mối cảm của tâm tình. Bất kỳ là một sự vật nào, bất kỳ là một người nào, hãy tập ngó ngay bằng cặp mắt lạnh lùng, quả quyết.

Phản ứng như thế, lâu ngày rồi ta sẽ thấy, chung quanh, người hay vật, không còn ảnh hưởng gì đối với ta như xưa nữa cả. Trì chí kiên tâm, một ngày một chút, đừng nản lòng, đừng gián đoạn. Một ngày kia, không xa đây, các bạn sẽ thấy đời mình thay đổi mới lạ.

Anh kép hát A. Dieudonné, sau khi đóng vai Napoléon, anh thấy con người của anh đổi khác. Những cử chỉ, những dáng điệu của Napoléon, mà anh bắt chước lâu ngày, đã thâm nhiễm vào cái người của anh, anh tưởng mình là đấng anh hùng cái thế kia và có những tính nết can đảm, quả quyết, tin mình.

Chương thứ tư:
LỄ ĐỘ

Đừng tưởng lầm lễ phép đặt ra là để làm phiền rộn đời người. Mặc dầu, nó kềm thúc hành vi chúng ta, về mặt rèn luyện tính điềm đạm, trong bước đường đầu phải cần đến nó rất nhiều.

Tín đồ của điềm đạm, trước hết, phải là một người lễ độ nhu nhã hết sức. Người lễ độ nhu nhã đúng mực là người khéo tự trị lấy những náo động nhất thời, những cử chỉ nóng nảy, những lời nói vụt chạc. Dẫu giận tức đến đâu, lễ độ buộc ta phải thản nhiên, đừng tỏ vẻ thô tục cộc cằn. Kẻ thô lỗ, bất kỳ là trong thái độ hay lời nói, là kẻ còn sống trong thiên tính của loài vật, chưa biết tự chủ.

Người xưa sở dĩ quá chú trọng về Lễ, là vì muốn gìn giữ sự giao dịch giữa loài người đừng phải có sự xô xát. Lễ, là để kềm chế tư dục. Đời càng văn minh chừng nào thì Lễ càng tinh mật và đơn giản hơn chừng nấy.

Tùy tính chất của loài người, Âu hay Á đều có lối lễ phép riêng.

Người Á Đông, về Lễ, lại nghiêm nhặt hơn người Âu Tây rất nhiều. Phải nhớ: Á Đông và Âu Tây rất khác nhau về tính chất vì một đàng háo tĩnh, một đàng háo động. Đấy là nói chung về dân tộc. Bởi vậy, Lễ ở phương Đông, chủ về tĩnh; Lễ ở phương Tây, chủ về động.

Xem ngay trong cách thổ lộ chân tình: người phương Tây hành động theo tình cảm tự nhiên; người phương Đông, cử chỉ trầm tĩnh dè dặt. Cha con, vợ chồng, bậu bạn xa nhau lâu ngày, gặp nhau vẫn không thấy bồn chồn, rạo rực. Những cái xá dài, những lễ phép phiền phức, toàn là những cử động tự trị, không cho thổ lộ ra ngoài. Tâm tình thường chịu ẩn hơn hiện. Cái đó không phải giả dối, không phải lạt lẽo, không phải vô tình. Ấy là tự trị vậy.

Áo quần theo Lễ của người Á Đông thường trọng quần dài áo rộng. Cái đó cũng có cái lý của nó.

Trong những cánh tay áo dài lụng thụng, quần áo thênh thang, người ta như bị nhốt trong một khuôn khổ hoạt động. Cử động con người, trong bộ áo ấy, kể như bỏ rồi: giận mà đi tới cũng khó khăn, sợ mà chạy lui cũng không tiện. Một cách diên trì để có thì giờ suy nghĩ.

Lễ phép, tuy đối với kẻ điềm đạm là một điều trở ngại cho tinh thần tự do; nhưng, đối với kẻ chưa điềm đạm, kẻ còn bị tình cảm, dục vọng ích kỷ thống trị nơi lòng thì nó là một cương kỷ đầu tiên rất cần thiết.

Lễ phép đây, tôi muốn nói những cách nhã nhặn, điềm đạm, dùng để kềm thúc những cử chỉ náo động của tình cảm như: nóng nảy, vụt chạc, v.v...

Dầu xử vào cảnh nào, trái ngược đến đâu, cũng không quên lễ độ, đó mới thật là Lễ. Đừng hiểu lầm với những lối xã giao của bọn người xu viêm bôn cạnh, cốt dùng những câu thuận lòng đẹp ý, nịnh hót bơm ngọt nhau. Với bọn người ấy, gặp nhau thì tha hồ là lời và lời, nói là nói. Trái lại, kẻ nào không biết qua qua lại lại, dài chuyện nhiều lời, kẻ ấy, họ cho là kém lịch sự. Hiểu như thế, Lễ là thù địch của người điềm đạm. Những thói xã giao ấy, theo tôi, không phải là lễ độ, mà là những cử chỉ của bọn háo danh vụ lợi, Lễ của bọn “tôi đòi”.

Dùng Lễ để kềm chế náo động của dục vọng, tình cảm là một việc, mà dùng Lễ để thỏa mãn lòng tư dục lại là một việc khác, rất trái ngược nhau. Ta phải để ý phân biệt cho kỹ. Không thì, thay vì tìm đường giải thoát, ta lại sa vào nô lệ. Đó là vì mình lẫn lộn mà đảo ngược phương tiện làm cứu cánh vậy.

* * *

Người lễ độ, theo tôi, là người không bao giờ vô lễ với ai cả, mặc dầu người ta hết sức khiếm nhã với mình. Người ta thường bảo: Kẻ bị nhục mà không biết thẹn và trả thù là người nhu nhược. Cho nên lắm khi, trong lòng không bất bình mà cũng vẫn phải làm ra dáng bất bình, kẻo bị kẻ khác khinh thị.

Cho nên người ta mắng mình, mình phải mắng lại, người ta đánh mình, mình phải đánh lại, đó là người anh dũng. Ta quên rằng: Kẻ mắng ta, đánh ta là kẻ không tự chủ. Nếu ta mắng và đánh lại, ta sẽ là kẻ ngang hàng với hạng người ấy hay sao? Đó là cái dũng của kẻ thất phu.

Người điềm đạm, ở trong trường hợp này, vẫn giữ gìn lễ độ, không vì người ta nhục mình, mà chịu khuất thân làm kẻ tiểu nhân như họ. Danh dự thật, ở nơi chân giá trị của mình, không phải ở nơi lời khen tặng của con người.

Cho nên người ta có khen hay chê, không phải vì đó mà giá trị mình tăng lên hay giảm xuống.

Marc–Aurèle nói: “Cách trả thù hay nhất là đừng tự mình giống với kẻ dữ”[51]. Bacon cũng nói: “Trả thù là đứng ngang hàng với kẻ nghịch, tha lỗi là đứng lên trên kẻ ấy”[52]. Đó cũng là chỗ Lão Tử bảo: “Dĩ đức báo oán” vậy.

* * *

Theo phái Thiền môn (Zen), người ta thường dùng những cử động bất nhã một cách rất đột ngột, để thử lễ độ, hay muốn nói cho đúng hơn, để thử sự điềm tĩnh của các đệ tử mới nhập môn[53].

Đụng chạm nặng nề đến bản ngã là một cách luyện tập hoặc thử thách tinh thần điềm đạm, vì Thiền, nghĩa của nó là tỉnh ngộ chứ không phải là ru ngủ. Những lối chiều chuộng thị dục của con người như khen tặng, bưng bợ, những lối xã giao phiền phức của xã hội tạo ra, toàn là những cách ru ngủ tâm hồn bẩn chật của bản ngã.

Câu chuyện nhà võ sĩ trứ danh Tokiyori lúc mới vào xin làm đệ tử của phái Thiền môn, bị ông thầy mình bất ngờ đánh cho một bạt tai mà không biết giận là một chứng cứ của điều tôi đã nói trên.

Tokiyori, một tay đánh kiếm có danh, sức mạnh ít người địch nổi, thế mà hờ cơ bị đánh phải một bạt tai, vẫn thản nhiên không biết giận, thật lòng tự chủ của ông đã đến bậc! Ông tự thú: “Trước kia tôi vẫn tưởng tôi là người đại dũng, lúc mà trong tay cầm mấy vạn tinh binh đánh nam dẹp bắc; trước tôi không có một người nào dám cản đường. Thế mà khi bị đánh một bạt tai, tôi trấn tĩnh được ngay, quả tim tôi không đập mạnh, lòng tôi yên lặng như không có việc gì, bấy giờ tôi mới cảm thấy cái khí độ hùng dũng trước kia sánh với bây giờ, còn nhu nhược, hèn thấp đến bậc nào. Tự chủ được cái lòng tự tôn tự đại của mình mới là đại dũng đó”.

Đó là chỗ Lão Tử bảo: “Thắng nhân giả hữu lực. Tự thắng giả cường”[54].

Chương thứ năm:
A. ẢNH HƯỞNG CỦA HOÀN CẢNH

Bản tính loài người ham bắt chước cái chi mình tôn kính. Những điều ta mục kích chung quanh ta là những tấm gương khuyến lệ, kích thích lòng hâm mộ, phấn khởi của ta. Khi còn nhỏ, đi xem hát, thấy Quan Công đánh cờ, Hoa Đà múc tên, tôi hết sức cảm phục cái thái độ điềm tĩnh của Quan Công, đến lập nguyện trong tâm, về sau không chịu rên khóc khi bị vấp ngã hay thương tổn. Lớn lên, chung quanh tôi, trong phòng văn, thường hay treo những hình ảnh các bậc anh hùng dũng sĩ, những kẻ biết xem thường những náo động vô ích, những tình cảm nhỏ nhen của bản ngã. Về sau, chỉ giữ bên bàn viết một đầu hình Phật Thích Ca bằng đá, nét mặt trầm tĩnh, không một nét gì tỏ ra cho ta thấy có một mảy thất tình[55]. Mỗi khi trong lòng tôi thấy muốn chao động, cặp mắt liền day qua bên gương mặt trầm tĩnh kia, như nhắc nhở, như khuyến lệ, bỗng dưng, trong lòng thấy phẳng lặng, nhẹ nhàng.

Tạo cho mình một hoàn cảnh, một không khí đầy sức mạnh thiêng liêng, giúp cho mình rất nhiều, trong bước đường đầu trên con đường siêu thoát. Bởi vậy, hãy tránh xa những bạn tác, những kẻ nhút nhát, rụt rè, những kẻ háo thắng, nóng nảy, hay nói, khoe khoang; trái lại, tìm mà làm bạn hay gần gũi với những kẻ điềm đạm, quả quyết, cử chỉ thuần hậu, ôn hòa. Lâu ngày, gần mực đen, gần đèn sáng. Nhất định xa lánh những bạn tác có tính vụt chạc, lẳng lơ, náo động nhất thời, lao chao liếng khỉ. Nếu hoàn cảnh bắt buộc phải sống chung hay gần gũi với bọn người ấy thì hãy xem họ như cái gương xấu, phải giữ mình.

B. TIẾT ĐIỆU ĐIỀU HÒA

Trong xã hội văn minh này, người ta thường gọi “thời giờ là tiền bạc”, đó là một trong nhiều nguyên nhân làm cho ta mất cả sự điềm tĩnh.

Khéo tiên liệu một cách chu đáo những công việc làm hằng ngày của ta, định cho mỗi công việc một thời giờ riêng và thi hành theo đó một cách quả quyết không sai chạy, ấy là những cử chỉ đầu tiên ta phải lo nghĩ hơn hết, nếu ta muốn sống trong một tiết điệu điều hòa.

Được vậy, ta trừ được ba nguyên nhân của sự náo động vô ích:

1. Trễ nải, làm cho ta phải hấp tấp, hối hả, vụt chạc.

2. Quên, làm cho ta hối hận, bứt rứt.

3. Áy náy, vì phải bận nghĩ về những điều sẽ làm sau này.

Khéo tổ chức thời giờ làm việc như thế đem lại rất nhiều cái hay cho sự điềm tĩnh của ta. Thật vậy, kẻ náo động nhất thời rất ghét sự kềm thúc ấy. Họ tưởng làm vậy là bị nô lệ trong thời giờ. Trái lại, làm thế là mình làm chủ lấy nó vì mình không để nó bắt chẹt mình được chút nào cả; mình không vì nó mà phải hối hả, mất cả sự điềm tĩnh trong cử chỉ, trong tư tưởng...

Khéo tổ chức thời giờ giúp ta làm việc được thư thả, có tiết điệu, có qui tắc, không phải nhọc nhằn.

Không phải bảo ta làm một cái biểu dùng thời giờ làm việc trong một năm hay một tháng. Nếu vì công việc của mình bắt buộc mà không thể nhất định trước được trong một tuần, thì cũng ít ra, phải làm một cái biểu cho mỗi ngày. Trước khi đi ngủ, hoặc sáng sớm, lúc mới thức dậy, phải tiên liệu cho một chương trình làm việc trong ngày. Làm như thế không phải là công việc dễ dàng gì, bởi nó sẽ gặp rất nhiều trở ngại đủ mọi phương diện, trong và ngoài: tâm tính lười biếng, cẩu thả của mình là một, sự quyến rũ cầu cạnh của kẻ khác quấy rối mình là hai. Bởi vậy, ta phải thận trọng nhắc nhở lấy mình và đem hết ý chí mà thừa hành chương trình của mình đã lập sẵn đó. Hãy tự nhủ luôn luôn:

“Tôi muốn sống theo sự quyết định của tôi, không chịu làm nô lệ cho một ý muốn nào khác ngoài tôi cả”.

Bạn hãy thí nghiệm trong một tháng sẽ thấy đời bạn có tiết điệu điều hòa, tâm tính bạn có chiều thư thả hơn xưa rất nhiều vậy.

Chương thứ sáu:
PHÒNG SỰ BẤT NGỜ

Người xưa nói: “Khéo giữ gìn lời nói như người ta ‘chăn tù’ vậy”. Phải, lời nói của ta là những tên tôi mọi, phải “cấm cố” nó cho kỹ càng. Thả nó ra, phải coi chừng, nó sẽ trở hại mình không phương tránh đỡ. Tại nó mà kẻ nghịch của ta biết đặng cơ mật của lòng ta, biết được nhược điểm của bản tính ta và nhân đó, bắt ta làm tôi mọi cho họ. Nếu biết đặng chỗ yếu của người khác rồi thì làm chủ lấy họ một cách rất dễ dàng.

Bởi vậy, đừng tưởng lầm: điềm tĩnh là một đức tính để xử với việc lớn. Bất kỳ là một hành động nhỏ mọn nào trong đời mình, như lời nói vô tình, thốt ra trong khi mừng, giận, thương, vui... cũng phải kiểm soát kỹ lưỡng, đừng để nó làm cho mình mất sự điềm tĩnh đi. Điềm tĩnh trong từng mảnh mún việc nhỏ rất khó, khó hơn là trong lúc mình xử sự với việc lớn.

* * *

Yoritomo Tashi thuật một câu chuyện ngộ nghĩnh như vầy:

Lao, một tên đệ tử rất nhiệt tâm đeo đuổi theo con đường tận thiện của sự điềm đạm, nhưng chưa vượt qua khỏi giai đoạn háo thắng, nóng nảy. Một buổi kia, anh ta đến tìm tôi:

– Sư phụ, con đã nghe theo lời giáo huấn của sư phụ và hằng ngày luyện tập. Nay, con có thể tự hào là đã được thành thục rồi. Con đã làm chủ lấy con rồi. Con hôm nay đến đây, bái yết sư phụ, là để cho sư phụ thấy rõ nơi con cái kết quả ấy.

– Này con, con hãy coi chừng, đừng vội vàng mà sa vào cái tật háo thắng tự phụ. Con nên biết rằng:

Điềm đạm là cái hạnh tối cao, siêu thoát. Muốn được nó, con người phải biết đứng trên hết mọi trở lực, bất kỳ một trở lực nào, hết sức lớn lao hay hết sức nhỏ nhặt.

– Thưa sư phụ, con đã biết lẽ ấy rồi. Con bây giờ, sẵn lòng chờ đợi sư phụ thử con, bất kỳ là bằng cách nào.

– Con chắc chắn như vậy? Con chắc con sẽ thắng tất cả mọi cảm xúc, không chút nao lòng phải chăng?

– Con chắc như vậy, và con chắc chắn rằng: Bầu trời thăm thẳm kia đổ nát trên đầu con cũng không làm cho lòng con nao núng nữa.

– Được! Vậy con hãy lại ngồi trên chiếu kia, và cứ lẳng lặng làm thinh mà đợi thầy thử con. Thầy sẽ xem coi con có thể chịu nổi một cuộc thí nghiệm ghê gớm này không.

Tôi bèn kêu Châu Ly vào và dặn nhỏ nó vài lời, làm cho nó tỏ vẻ kinh khủng. Sau đó, tôi nói lớn lên:

– Thôi, con hãy lại ngồi gần bên sư huynh con. Sẵn cơ hội con sẽ học thêm một bài học khác.

Lao là con nhà giàu sang, quyền quí. Nó mặc một bộ đồ rất quí giá, tay áo dài, thêu kim tuyến. Ngồi xếp bằng trên chiếu, những tà áo trải trên mặt chiếu rất đẹp.

Châu Ly, vâng lệnh tôi, đi ngay lại bên mình Lao, rồi làm bộ như vô ý, đạp đôi giày dơ lên trên tay áo dài của Lao, và ngồi phịch lên đó. Nhưng Lao, không đợi cho nó có kịp thời giờ ngồi lên trên, đã vội vàng đẩy mạnh anh ấy nhào hớt ra ngoài xa và nói: “Thằng vô ý thế nào!”. Gương mặt Lao đã lộ vẻ giận dữ.

Tôi bèn giơ tay lên bảo:

– Thôi. Không cần phải thí nghiệm thêm nữa. Con đã hai lần phạm lỗi: Thứ nhất, con đã bị hoàn cảnh trái nghịch buộc con phải thốt ra lời; thứ nhì, con bị sự nóng giận lôi cuốn con và làm chủ lấy con. Đấy là hai cái lỗi trọng nhất đối với một tín đồ của điềm đạm. Nhưng cũng còn một cái lỗi thứ ba này, mà con không khéo tránh: Con để cho người ta, xuất kỳ bất ý làm chao động lòng con. Con không biết phòng sự bất ngờ. Thầy biết dư: Nếu có đao phủ thủ bước vô, hăm he con bằng ngọn gươm sắc lẻm của nó, cũng không làm mất đặng sự bình tĩnh của con. Nghe cáo báo một cái tin rất dữ, hoặc nghe trời đất sắp tan vỡ như tro bụi, chưa ắt đã làm cho con nao núng. Khi thầy nói với con chờ đợi một cuộc thí nghiệm ghê gớm, là thầy dụng ý làm cho tâm trí con tưởng tượng trước sẽ gặp những cuộc chấn động to tát như thế. Nhưng con đâu có dè, lại gặp phải một sự cỏn con đáng buồn cười như thế kia, nó đánh úp làm cho mất cả công phu điềm tĩnh của con đi. Từ đây, con nên nhớ kỹ bài học này.

* * *

Điềm tĩnh, không phải chỉ để đối phó với những việc lớn trong đời mà thôi. Trong những việc rất nhỏ, từ cử chỉ, từ dáng điệu, từ nét mặt cũng phải kiểm soát, kềm chế. Trong những trường hợp to tát, ta thường dễ gìn giữ cử chỉ điềm tĩnh hơn là trong những câu chuyện vô cố hằng ngày.

* * *

Luận về những người đại dũng, Tô Đông Pha nói: “Bậc đại dũng, thình lình gặp những việc phi thường cũng không kinh; vô cố bị những điều ngang trái cũng không giận”. (Thốt nhiên lâm chi nhi bất kinh; vô cố gia chi nhi bất nộ). Trái lại, “kẻ thất phu bị nhục, thì tay tuốt gươm đứng dậy, vươn mình xốc đánh”. (Thất phu kiến nhục, bạt kiếm nhi khởi, đĩnh thân nhi đấu). Cái đó chưa đủ gọi là dũng!

Hai chữ thốt nhiên và vô cố là hai chữ thần, những tín đồ của điềm đạm cần phải tụng niệm hằng giờ hằng phút mới đặng.

* * *

Đọc sử thời Chiến Quốc, ai là người không biết chuyện Yêu Ly và Khánh Kỵ? Yêu Ly cảm cái nghĩa của

Hạp Lư nên hứa giúp cho để lừa giết Khánh Kỵ. Một hôm, Khánh Kỵ ngồi ở mũi thuyền chỉ huy binh sĩ, thì Yêu Ly đứng sau lưng cầm kích mà hầu, thừa lúc thuận chiều, đâm suốt qua bụng Khánh Kỵ. Khánh

Kỵ sức khỏe như voi, liền trở tay vói bắt Yêu Ly, xách ngược lên, dìm đầu xuống nước ba lần. Nhưng rồi lại ẵm lên để trong lòng, cúi nhìn, cười và bảo: “Thiên hạ lại còn kẻ dũng sĩ này có gan đâm ta chứ!”

Các tướng sĩ toan đâm chết Yêu Ly nhưng Khánh Kỵ gạt đi, bảo: “Người này là một bậc dũng sĩ. Trong một ngày, chớ nên để chết hai dũng sĩ của thiên hạ. Các ngươi nên tha hắn cho hắn về Ngô để tỏ lòng trung”.

Khánh Kỵ tha Yêu Ly, rồi rút ngọn giáo trong bụng ra mà chết.

* * *

Người ta bảo Yêu Ly là dũng sĩ nhưng đây là một sự sắp đặt trước rồi, chỉ có trầm tĩnh mà thi hành thôi. Đâu có thể bì với cái dũng của Khánh Kỵ, thốt nhiên bị người ta đâm chết một cách tàn nhẫn, mà dằn được cái lòng phục thù của mình để tha thứ được cái kẻ đã xúc phạm đến sinh mạng mình. Thay vì nghiền nát kẻ giết mình kia cho hả giận, Khánh Kỵ điềm tĩnh, nhận thấy mình chết đây không phải tại Yêu Ly mà là tại mình thất trí. Dìm đầu Yêu Ly ba lần xuống nước, làm cho ta thấy Khánh Kỵ đã bị một cơn tranh chấp mãnh liệt nơi lòng. Sau cùng, Khánh Kỵ đã thắng được cái lòng tự ái của mình, cả cái thiên tính tự vệ của mình nữa. Thật đúng với câu: “Thắng nhân giả hữu lực; tự thắng giả cường”. Sức điềm tĩnh của Khánh Kỵ ở trên mấy tầng mây đối với cái điềm tĩnh của Yêu Ly. Thảo nào,Yêu Ly không còn mặt mũi nào sống sót.

Cử chỉ ấy có thua gì cử chỉ điềm tĩnh và đầy nhân đạo của Jésus khi bị quân lính đâm vói bên hông, lúc gần trút linh hồn lại còn cầu nguyện: “Xin Cha hãy tha tội cho chúng nó. Chúng nó không hiểu cái việc chúng nó làm”.

Tôi nói không thua Jésus vì Jésus là nhà đạo hạnh hoàn toàn, còn Khánh Kỵ là một tay tướng giặc: sự điềm tĩnh và lòng tha thứ ấy là một sự thường đối với những bậc đức độ viên dung, mà là một sự bất thường đối với những nhà thượng võ hiếu thắng.

P h ầ n t h ứ h a i

Chương thứ hai:
TRÁCH NHIỆM

Nói đến tinh thần độc lập, cần phải tiến thêm một bước nữa để bàn rộng và sâu đến cái nguyên nhân vì đâu con người hiện thời thiếu nhiều về tư cách ấy.

Nguyên nhân ấy chính là tinh thần vô trách nhiệm.

* * *

Bất kỳ là làm việc gì, hễ có thất bại thì đổ thừa cho không biết bao nhiêu là nguyên nhân khác ngoài mình, trừ ra mình. Tại xã hội, tại hoàn cảnh, tại mạng số, tại vận thời... toàn là tại ngoại giới làm cho mình hư hỏng cả.

Tinh thần nhu nhược ấy, Épictète bàn đến nguyên nhân nó bằng một ví dụ rất rõ ràng và đơn giản này:

“Vì đâu ta có những cách phán đoán sai lầm? Phải chăng là tại cách dạy dỗ của ta lúc nhỏ. Đi, mà rủi vấp phải cục đá, thời vú em hay mẹ, thay vì rầy ta, lại đi rầy rà cục đá, mắng nó, đập nó, để cho ta vui lòng hả dạ. Trời ôi! Cục đá nó tội tình gì? Nó có độ trước rằng ta sẽ đụng nó để mà tránh qua chỗ khác chăng? Đến khi lớn lên, đi làm về mà cơm dọn chưa xong, ta nóng giận la lối om sòm. Thay vì dạy cho ta thấy sự lầm lạc và vô nghĩa lý trong cử chỉ của ta, thầy mẹ ta lại đi rầy chị ở hay anh bếp. Đến khi ta thành nhân rồi, ra ở đời, hằng ngày trước mặt ta cũng xảy ra những cảnh ngộ như thế. Khi ấy, ta vẫn đối đãi với nó như lúc ta còn thơ ấu. Than ôi! Đời sống của ta chỉ mãi là đời sống của một đứa con nít mà thôi sao?”

Bà Maria Montessori nói: “Đứa trẻ không tập hành động lấy một mình, không tập chỉ huy lấy hành vi của mình, không tập cai quản lấy ý chí của mình, khi lớn lên sẽ là một kẻ dễ bị dụ dỗ, sai khiến, và luôn luôn có tính ỷ lại vào kẻ khác. Đứa học trò thường bị rầy la quở mắng sẽ sinh lòng chán nản, không tin mình và hay sợ sệt nhút nhát, lớn lên nó sẽ là kẻ có tính phục tùng và hay rủn chí, thiếu cả nghị lực tinh thần.

Sự tùng phục mà ta bắt buộc con cái ta phải theo – sự tùng phục tuyệt đối, vô lý và bất công – đó là cách rèn luyện chúng nó sau này trở nên bọn người vô tâm, dễ bị nhồi sọ, dễ bị lôi cuốn theo những sức mạnh đui mù của xã hội.

Trừng phạt bằng cách đem đứa có tội ra làm bia quở trách cho phần đông bạn tác, thật không khác nào cái khổ hình “đóng nọc” (supplice au pilori), làm cho đứa trẻ sợ điên lên đến không còn nghị lực suy nghĩ phán đoán gì nữa, đối với dư luận chung quanh, dẫu rằng dư luận ấy có bất công lầm lạc thế nào cũng mặc. Cái đó, nó làm hèn con người đi, đến mất cả lòng tự tín, tự trọng. Sau này, chúng sẽ là bọn người có tính sùng bái đui mù đối với những tay dẫn đạo, bất kỳ là họ thuộc về phe phái nào...”

* * *

Tinh thần vô trách nhiệm, như ta thấy, do cách giáo dục sai lầm gây nên, đã ăn sâu vào tâm khảm của mỗi người chúng ta, nên chi, không trách nào ngày nay hạng người điềm đạm rất ít thấy.

Kẻ bao giờ cũng ỷ lại vào kẻ khác để định đoạt cuộc đời cho mình, bất cứ hành động hay tư tưởng nào, cũng tùng phục, mô phỏng theo kẻ khác, kẻ ấy không bao giờ làm tín đồ của điềm đạm được.

Họ trốn tránh trách nhiệm, bất kỳ là việc gì sự gì, họ là kẻ theo sau kẻ khác. Luân lý, tôn giáo, học thuyết đã tư tưởng thế cho họ rồi, họ chỉ có tuân theo và làm theo như bộ máy. Ở nhà thì có cha mẹ, anh chị thay thế mà tư tưởng và chỉ huy hành động cho. Lớn lên, có hội đảng, có nghiệp đoàn, có tôn giáo, luân lý, sách vở, thay thế mà tư tưởng và chỉ huy hành động cho; họ không cần phải suy nghĩ gì lấy một mình nữa. Họ là một phần tử vô trách nhiệm trong những cuộc hưng vong trị loạn của gia đình, của quốc gia, của xã hội, của nhân loại.

Người vô trách nhiệm là người vô tâm, mà vô tâm là để tâm hồn mình tha hồ cho ngoại cảnh lôi cuốn, sai sử. Người như thế là người nô lệ, không thể điềm đạm được. Điềm đạm là hiện tượng của một tâm hồn tự chủ, hết sức hữu tâm trong các hành vi hay tư tưởng của mình.

Ta cần phải tập tính ham trách nhiệm ngay từ lúc nhỏ; không thế, lớn lên khó mà trừ khử nó cho dễ dàng đặng, vì thói quen là thiên tính thứ hai vậy.

Chương thứ nhất:
TINH THẦN ĐỘC LẬP

Trở lên là bàn về công phu luyện tập bên ngoài, từ đây sẽ nói về công phu luyện tập bên trong, khó khăn hơn, nhưng hiệu nghiệm hơn.

* * *

Trước hết, cần phải tìm những nguyên nhân vì đâu ta có tính hay sợ, nghĩa là không có đặng một tinh thần điềm đạm?

Nguyên nhân của tính hay sợ tuy nhiều, nhưng nếu phải nói ra cho tột lẽ, thì chỉ có một tiếng nói là cùng: bản ngã.

Bản ngã là một tiếng nói hết sức trừu tượng. Muốn rõ cái thực trạng nó, ta cần phải để ý đến những hiện tượng của nó như thế nào, mới trông trừ khử nó một cách ráo riết. Đi ngay vào nguyên nhân duy nhất đó, để khám phá, để tiêu diệt nó, là một công việc hết sức khó khăn, hết sức mạo hiểm, cần phải có một tinh thần quả cảm hơn người, một sự hiểu biết thâm sâu và rộng rãi hơn người, nghĩa là nếu không phải là người có thiên tư xuất chúng, ý chí phi phàm, tưởng cũng khó lòng mà đi tới nơi tới chốn đặng. Phần này tôi dành riêng trong một quyển sách sau này: Giải Thoát Tinh Hoa Luận. Ở đây, tôi chỉ bàn về phần thiển cận, thông thường, bất kỳ là ai, miễn có chí, cũng đi tới được, mặc dầu chưa được hoàn toàn siêu thoát.

* * *

Sợ, có nhiều đẳng cấp, có nhiều phương diện.

Xin bàn đến phần hạ đẳng của nó trước hết: sợ dư luận.

* * *

Hiện tượng này có nhiều cái trớ trêu. Tuy thuộc về phần hạ đẳng nhưng đừng tưởng nó tầm thường. Lắm kẻ anh hùng oanh liệt, thường vào chốn tên bay đạn lạc như chơi, thế mà, nếu phải nói chuyện với một người đàn bà, họ thấy trong lòng hồi hộp, lo sợ.

Họ mất cả sự điềm tĩnh.

* * *

Nếu phải đem những bậc vĩ nhân trong lịch sử ra mà kể thì cả một quyển sách cũng chưa đủ. Sợ dư luận là một tâm bệnh hết sức nguy hiểm cho sự phát triển nhân cách của con người.

Pascal nói: “Dư luận là chúa tể của thế gian”. Nó là một sức mạnh phi thường, từ bậc trên hết thiên hạ đến hạng cùng dân mạt rệp trong đời đều bị ở dưới quyền chỉ huy của nó.

Muốn khen, sợ chê, đó là sinh mạng thứ hai của con người. Lắm kẻ, thà chết hơn sống mà bị dư luận chê bai. Thật, trong đời, nếu giải thoát đặng cái nô lệ ấy, là đã đi đặng gần phân nửa con đường giải thoát rồi vậy.

Dư luận, rất có ích cho những kẻ còn phải cần một kềm chế, một xiềng xích để sống đừng sa ngã trụy lạc, đừng làm hại đến xã hội chung quanh. Nhưng nô lệ nó, đến mất cả tinh thần sáng tạo, tê liệt cả lòng tự tín, tự trọng thì nó là quân thù số một, phải lo trừ khử một cách khẩn cấp mới được. Quá sợ dư luận bên ngoài, sao ta không quá sợ dư luận bên trong? Ai biết ta bằng ta? Ai hiểu ta bằng ta?

Người quân tử sợ mình hơn sợ người, sợ dư luận của mình hơn sợ dư luận của người.

Nếu tự mình có điều đáng khinh, thì thiên hạ dẫu có tôn sùng bấy nhiêu, cũng vẫn tự xem là xấu hổ.

Tự mình biết có điều đáng khen, mà thiên hạ có ruồng bỏ, khinh miệt thế nào, cũng vẫn tự xem là quí trọng.

Kẻ sống mà đi hạ mình ăn mày ăn xin từ miếng dư luận của bọn người không biết mình, đều là những kẻ tôi tớ người ta, không đáng kể vào hàng tín đồ của điềm đạm.

Kẻ nô lệ lấy dư luận, đi đâu cũng khép nép lo sợ, ở đâu cũng nhút nhát rụt rè.

Người biết tự trọng không bao giờ chịu đem tâm hồn mình mà phó thác cho kẻ qua đường. Chỉ có những kẻ tự mình thấy có nhiều thiếu thốn bên trong mới tìm cách phô trương, ra dáng khoe khoang để bù những nghèo nàn của tâm hồn mình.

Cũng như kẻ hèn nhát thường hay làm dáng điệu kẻ anh hùng. “Xấu hay làm tốt, dốt hay nói chữ”. Họ làm ra vẻ người thông thái, ra điệu kẻ có tiền... để cho chung quanh hiểu lầm mà tôn kính họ. Họ tìm sự tôn trọng là vì họ sợ bị khinh khi. Theo tâm lý học, người ta gọi họ là những người bị “tự ti mặc cảm” (complexe d’infériorité).

Kẻ thật thông thái thường có tính khiêm tốn, làm như kẻ ngu khờ. Đời càng không biết đến họ chừng nào lại là một cơ hội họ thấy mình sung sướng. Vật mà thiên hạ đều biết là quí thì đã mất đi cái quí của nó rồi.

Kẻ háo danh, trọng dư luận, là kẻ rất sợ phê bình. Họ tự cho có một cái giá quá cao đối với chung quanh. Họ tưởng rằng, bất kỳ là chỗ nào họ đi qua, thiên hạ đều chăm chú vào họ, để quan sát, tìm tòi những cái hay cái dở của họ. Bất kỳ là ở đâu, họ vẫn tưởng mình là trung tâm điểm của xã hội.

Mảng lo sợ những dư luận như thế, nên họ mất cả tự do tư tưởng và hành động.

* * *

Muốn giải thoát tính nô lệ dư luận, phải làm thế nào? Phải tạo cho mình một tinh thần độc lập.

Kẻ nào có một tinh thần độc lập, không chuộng hư danh, là kẻ đứng trên thiên hạ rồi vậy. Tư tưởng, ý kiến, quyết đoán của họ bất kỳ thuộc về phương diện nào, cũng đều do nơi họ trước hết, còn dư luận của thiên hạ, họ luôn luôn để ra sau.

Họ có hoài bão một điều gì thì nhất định họ để yên lặng trong tâm hồn, không đem ra mà bàn bạc với ai cả, ngoài những kẻ sẽ cùng họ cộng tác. Họ không cần phải có người khuyến khích khen ngợi mới làm, sự xét đoán của họ đủ rồi. Phải giải thoát những ảnh hưởng của chung quanh mình trước hết, mới có thể mong giữ được tấm lòng thản nhiên trầm tĩnh đối với sự khinh khi chế nhạo...

Nói thế đâu phải bảo ta phải tự tôn tự đại, đừng thèm đếm xỉa gì đến lời khuyên nhủ của kẻ khác, giàu trí thức hơn, giàu kinh nghiệm hơn.

Không! Nói thế là bảo ta nên để ý đến nó, nhưng không nên nô lệ nó. Nhân ý kiến của người mà suy cứu cân nhắc lợi hại, rồi tự mình quyết định lấy, không nên để ai ảnh hưởng được mình. Phải tập có tính ham trách nhiệm. Đừng để cho ai suy nghĩ thế cho mình cả. Nếu đã suy nghĩ chín chắn, cân nhắc phải quấy lợi hại rõ ràng rồi, thì dẫu có ai bảo ta: “Làm thế không khéo để trò cười”, hãy thản nhiên đáp: “Cái đó cũng không quan hệ gì, miễn là tự tôi, tôi không cho đó là đáng cười thì thôi”.

Đừng bắt chước kẻ khác, cũng đừng sợ thua sút kẻ khác. Đừng ép tài mình. Sénèque bảo với con: “Tại sao con xấu hổ vì diễn thuyết không được hay như kẻ khác?”. Người ta ở đời sở dĩ có tính rụt rè nhút nhát là tại ngờ mình và ham bắt chước kẻ khác. Mỗi vật trong đời đều có cái sở năng không ai giống ai, mà cũng không ai bắt chước ai được. Trang Tử nói: “Không ai kéo cẳng vịt cho dài, thúc giò hạc cho ngắn được”.

Bất bình đẳng là một luật tự nhiên, nhưng giá trị của mỗi vật, nếu hoàn toàn, cũng đồng như nhau.

Lấy theo sinh lý thì con người có thể chia ra làm bốn hạng, do hình thể mà phân loại: hạng não chất, hạng tỳ chất, hạng cân chất và hạng phế chất. Hạng não chất mà bắt chước theo hạng phế chất hay cân chất, làm việc xốc vác nặng nề, dầm sương chãi gió, thì sẽ không làm nên trò trống gì, lại còn thêm bệnh là khác. Còn hạng cân chất mà bắt làm việc trong phòng văn, thiếu hoạt động, thiếu không khí ắt phải bị lao và không nên thân gì cả.

Nhưng không phải vì thế mà hạng này cao trọng hơn hạng kia. Nếu hạng nào biết lợi dụng cho đúng cách những tài năng của mình, hạng ấy sẽ trở nên hoàn toàn, rất có ích cho toàn thể nhân loại. Vậy, không giống hoặc không làm được như kẻ khác, đâu phải là nhục. Vọng tưởng như vầy là tài, như kia là quí, mà quên mất địa vị trọng yếu của mình trong guồng máy xã hội, đó là nguyên nhân sinh ra cái tính ham bắt chước kẻ khác, trọng người mà khinh mình. Phải dám “mình là mình” – đó là một cách để gìn giữ sự độc lập của tinh thần vậy[56].

Cái cảnh “độc lập về tinh thần” ấy không phải dễ làm. Nhưng nếu trì chí kiên tâm, không sớm thì muộn, trong năm ba tháng, bạn sẽ thấy tinh thần mình vững vàng mạnh mẽ hơn xưa nhiều.

Không hề gì! Có dại mới có khôn, có hư mới có nên; bất kỳ là việc gì, đừng nhút nhát rụt rè, phải có đủ can đảm mà làm theo ý mình. Ta cũng không cần phải bàn cãi với ai làm chi cho nhọc. Cứ ừ ừ hử hử... rồi thì, việc mình tính mình làm, đừng làm mếch lòng ai bằng sự cãi cọ vô ích.

Bất kỳ là đứng trước mặt một người nào mà mình biết là tay lỗi lạc nhất, cũng đừng sợ dư luận của họ, vì họ là họ, mà mình là mình.

Không cần phải đợi gặp những trường hợp ấy mới tập đối đầu để gìn giữ thái độ độc lập của mình. Lúc nhàn rỗi, hãy sống bằng tưởng tượng trong cảnh ấy đi. Hãy tưởng tượng mình có một cử chỉ đàng hoàng, thản nhiên

tiếp chuyện với bất kỳ là hạng người nào, vô ra các công sở lớn, như vô ra chỗ quán nước trong xó làng. Lâu ngày, việc ấy nó thấm thía vào tiềm thức, sau này nếu gặp những cảnh ngộ như thế, ta sẽ tự nhiên cư xử như khi sống trong tưởng tượng trước kia, không miễn cưỡng, ngượng ngùng gì nữa cả.

Tóm lại, muốn giữ được thái độ độc lập, điềm tĩnh, trước hết phải quyết tâm ham muốn nó.

* * *

Kế đó, phải khéo gìn giữ lời nói. Nhất định đừng để cho ai lôi cuốn, bó buộc mình phải nói. Im lặng tập cho mình cương quyết và trầm tĩnh. Thử gìn giữ sự im lặng trong một thời gian ngăn ngắn, một tuần lễ hay mươi lăm ngày, ta sẽ thấy rõ, tinh thần ta trở nên cương nghị hơn nhiều.

Sự im lặng, tự mình hạn định cho mình, rất dễ mà tuân theo, nếu ta ở một mình nơi chốn quạnh hiu, cô tịch. Cái đó không hay. Sống giữa xã hội, nhất là sống giữa những người thân yêu mà kiểm soát được ngôn hạnh, ấy mới tài. Ở chung với những người thân yêu hằng ngày thường xui ta hay tỏ ý kiến, tư tưởng cùng những kế hoạch của ta, hoặc phê bình nhân sự, những câu chuyện vụn vặt chung quanh của mắt thấy, tai nghe, hoặc thố lộ can tràng, giãi bày tâm sự, v.v... Có một sức mạnh vô hình, nó quyến rũ, nó xô đẩy ta đi vào con đường nghiêm cấm ấy. Đừng để cho mình phải bị nó lôi cuốn. Hãy lẳng lặng làm thinh, đó là ta đã đi được một bước rất dài trên con đường độc lập của tinh thần.

Nhưng về lối xã giao ở đời, làm vậy có kẻ cho là khó coi. Muốn người ta đừng ác cảm, hiểu lầm mình, hãy dùng cái mẹo sau này thì ổn thoả: Trong câu chuyện, lập thế gợi cho kẻ khác nói chuyện họ cho ta nghe.

Thỉnh thoảng, điểm cho một vài câu phê bình để tán đồng, khuyến lệ một cách khôn khéo là đủ. Bỏ câu chuyện của mình đi. Tìm những cái chi quan hệ đến người để bắt họ bày tỏ ý kiến họ, và giải quyết vấn đề riêng của họ. Làm thế, ta có nhiều cái lợi:

1. Gìn giữ thái độ trầm tĩnh của mình;

2. Không để người ta bắt buộc phải nói chuyện, để giữ cái độc lập về tinh thần của mình;

3. Được người ta vui lòng nhiều, vì họ có được một người bạn biết chiều họ, nghĩa là một người bạn biết thích nghe họ khoe khoang mà không biết mỏi.

Ảnh hưởng của thiên hạ đối với mình một ngày sẽ một giảm nếu mình khéo giữ gìn cái qui luật ấy: làm thinh. Không phải một cách tuyệt đối. Phải biết tùy cơ ứng biến mới đặng.

Trong một thời gian không lâu, các bạn sẽ thấy tinh thần mình vững vàng, không lay chuyển, không động cảm, không bị lôi cuốn theo ai cả.

Gặp phải việc, nên có can đảm từ chối bằng một tiếng nói thôi. Không cần phải cắt nghĩa vì lẽ gì mình từ chối. Cũng đừng nói một cách cộc lốc đột ngột. Phải từ chối một cách vui vẻ, nhã nhặn để khỏi phải làm đau đớn kẻ khác vô ích.

Sự chế nhạo hay hùm hổ của kẻ khác cũng không làm cho tâm hồn mình lay động nổi.

Tóm lại, sự điềm đạm, trí sáng suốt và tinh thần tư tưởng của mình hết còn dưới quyền chỉ huy của hoàn cảnh và xã hội chung quanh nữa. Ấy, mình đã đạt được sự độc lập của tinh thần rồi vậy.

* * *

Muốn cho tinh thần được độc lập một cách vững vàng hơn, phải tập quyết định lấy những hành động của mình, bất kỳ là việc nhỏ hay việc lớn. Thường, hễ sự hoạt động về trí não kém, con người hay có cái tính buông trôi ý chí mình cho kẻ khác, tha hồ ai muốn lôi cuốn về phương hướng nào cũng mặc, hơn là suy nghĩ, phán đoán và quyết định theo mình. Họ lựa chọn những tư tưởng nào mà phần đông công nhận, hơn là tự mình phải biện biệt, nghĩ ngợi.

Hãy xem chung quanh ta thì rõ: Phần đông con người, nếu gặp phải cảnh khó khăn, hay đem việc mình mà bàn bạc với kẻ khác. Chủ ý của họ là được người khác khuyên bảo, và giúp cho sự quyết đoán hay quyết đoán hộ cho.

Nếu các bạn muốn giữ sự độc lập cho tinh thần thì phải xa lánh cái cử chỉ bạc nhược ấy đi. Thay vì tìm những ý tưởng ấy chung quanh bạn, bạn hãy tìm nó nơi bạn trước hết. Muốn vậy, phải kiếm nơi yên lặng để trầm tư, mặc tưởng, để quan sát những vấn đề ấy đủ mọi phương diện. Nếu bạn thấy sự hiểu biết của bạn còn thiếu sót, và bạn cần phải nghiên cứu cho tinh tường, chừng đó bạn sẽ tìm đến kẻ khác giàu kinh nghiệm, giàu học hỏi hơn để thỉnh giáo. Nhưng, bạn đừng có đem công việc của bạn mà nói ra, hãy khéo cật vấn bằng một vài câu hỏi cần thiết về vấn đề bạn muốn biết là đủ. Bạn đã tránh cho bạn sự tản mát tinh thần mà bạn cũng tránh cho ân nhân của bạn một sự phung phí vô ích về khí lực.

* * *

Trừ ra những kẻ buông lỏng số phần mình cho vận mạng, cho hoàn cảnh hên xui, mỗi một người của chúng ta cần phải hữu tâm lấy cái mục đích nhất định của đời mình, những điều mình phải làm để đi đến mục đích ấy. Vậy, phải học, phải quan sát lấy mình để hiểu mình, để biết trình độ trí thức và những sở năng vừa với thể chất của mình như thế nào. Nhờ đó mới quyết định đặng hành động của mình ra sao, và chỉ có một mình mình là biết rõ mình hơn ai hết cả. Đừng đợi kẻ khác khám phá việc ấy thế cho ta. Ở đời, ta chớ vô tâm thái quá như thế. Kẻ khác, dẫu học lực uyên thâm đến bậc nào, cũng không làm sao hiểu mình bằng mình đặng. Bất quá, họ biết được đại khái là cùng.

Vậy, đừng cậy đến ai, đừng ỷ lại vào ai cả.

Một khi đã quan sát kỹ lưỡng rồi thì hãy có đủ can đảm nhất định rạch một con đường hạp với tôn chỉ và lý tưởng của mình. Cứ theo đó mà đi, đừng đếm xỉa gì đến lời dị nghị chung quanh nữa.

Cũng có thể bạn đi lầm đường mà hỏng việc, nhưng không quan hệ gì, phải có gan “sống một cách nguy hiểm”. Thất bại là mẹ của thành công, nó là những giai đoạn của một cuộc thành công rực rỡ sau này.

Những kẻ, sớm đã tập bay nhảy một mình, hẳn là kẻ không có tính rụt rè nhút nhát. Ảnh hưởng kẻ khác có động tới họ được không? Hẳn là không? Những kẻ ấy, bước đi của họ trên đường đời không bao giờ bỡ ngỡ, dụ dự chút nào cả. Họ là những kẻ đầy can đảm, nhìn thẳng vào sự thật, nhìn thẳng vào bất kỳ là gương mặt của ai, không một chút rụt rè gì cả. Ta hãy bắt chước họ. Ai nói gì, ai khuyên gì thì cũng nên chú ý đến, nhưng đến khi quyết định thì hãy quyết định theo mình.

Chương thứ ba:
ÁM THỊ

ÁM THỊ LÀ GÌ?

Ám thị là dùng cách âm thầm mà chỉ thị, để khiến người ta bất giác phải theo mình. Cái công dụng của nó ở thuật thôi miên như thế nào, ở đây không cần bàn đến, vì các bạn cũng đã thừa hiểu. Người bị ám thị là người đã mất tự chủ, chỉ làm theo kẻ khác làm, nói theo kẻ khác nói; mừng, giận, thương, vui cho đến tư tưởng cũng theo chỉ thị của kẻ khác.

Người điềm đạm, tức là người tự chủ, hết sức hữu tâm trong các hành động hay tư tưởng của mình, nhất định không để bị ám thị hay thôi miên vì một lẽ gì cả.

* * *

Con người khi sống một mình ít bị sự ám thị hơn là khi phải sống giữa đô hội, quần đoàn.

Hơn nữa, sống ở trong một thế hệ văn minh máy móc như ngày nay mà tránh cho khỏi bị ám thị thật là khó.

Máy móc thịnh hành, con người ngày nay không gì là không dùng đến máy. Bởi vậy thể chất, tình cảm, đến tinh thần của ta cũng đều không có dịp dùng đến. Lâu ngày chúng thành ra vô dụng. Con người hết biết suy nghĩ.

* * *

Người tự chủ phải coi chừng, đừng để bị lôi cuốn một cách vô tâm theo hoàn cảnh bên ngoài, nhất là theo những ám thị của radio, hát bóng, báo chí và quảng cáo

– sản vật của văn minh cơ giới.

Những món ấy là những lợi khí nguy hiểm nhất nếu lọt vào tay những hạng người khôn quỉ để họ lợi dụng.

Nói cho đúng, người bây giờ, từ sớm tới chiều, đều sống theo những ám thị của bốn món kể trên, không một phút yên tĩnh để suy nghĩ, phán đoán, nghĩa là để sống với tâm hồn mình.

Mở mắt ra là đã nghe radio “nhồi” cho một mẻ tin tức và những quảng cáo là quảng cáo lừa dối... Rồi thì tiếp đó, các báo chí hàng ngày “nhồi” cho những cái vụn vặt của tư tưởng hối hả, những tin nhảm nhí cùng là tiểu thuyết ái tình, kiếm hiệp. Bước ra ngoài thì chung quanh tầm con mắt, toàn là hình quảng cáo: thuốc tiên, thuốc thánh, phấn son, giày dép, áo quần... Thuật quảng cáo là thuật lường gạt người bằng cách tuyên truyền lớn lối, dối trá, một nói mười, mười nói trăm.

Đến giờ nghỉ ngơi thì hát bóng “nhồi” tiếp cho những cái xa hoa dâm dật, những cái quan niệm mơ mộng rất sái xa với sự thật ở đời.

Con người bấy giờ là một con vật thụ cảm, hoàn toàn sống theo ám thị chung quanh. Đấy là số phận của phần đông chúng ta.

Kẻ muốn có được một tinh thần tự chủ phải giữ mình, đừng để bị lôi cuốn theo những sức mạnh âm u ấy.

* * *

Ngay bây giờ, phải đề phòng cái nạn ấy, chống cự với ám thị. Giáo dục ở nhà trường rất thiếu sót về cái thuật này.

Theo tôi, muốn chống cự với ám thị chỉ có hai phương pháp:

1. Trước hết, phải dạy cho con người chỉ nên tin cậy nơi sức mình, và đừng bao giờ chịu sống nô lệ lấy những dẫn dụ, những kích thích của bên ngoài. Kẻ nào chỉ biết ỷ lại vào sự dẫn dụ của bên ngoài là tự hiến tâm hồn mình hoàn toàn cho sức mạnh của ám thị, bất kỳ là lối ám thị nào. Ai nói gì cũng nghe theo, phải quấy nên hư gì cũng mặc. Phần đông sống không mục đích. Họ ghiền sách báo, ghiền radio, ghiền hát bóng cũng như họ ghiền rượu hay á phiện vậy. Thiếu mấy món kích động ấy, họ thấy đời sống họ như thiếu thốn bất thường.

Vậy, muốn dạy cho con người biết cậy lấy sức mạnh thiêng liêng của mình và chống cự với mọi sự quyến rũ bên ngoài đừng trở nên những kẻ ghiền báo chí, ghiền radio hay xinê, phải làm cách nào?

Trước hết, phải tập tự tiêu khiển bằng sức mình, tự chế tạo lấy đồ vật, tự học một nghệ thuật, hoặc nghiên cứu về một môn học nào... Hãy tùy thích tập lấy một nghề thủ công nào như nghề thợ mộc, thợ máy, thợ sơn, hay học đàn, học vẽ... chẳng hạn.

Pascal nói rất chí lý: “Phần nhiều tai nạn đến cho con người đều do sự không biết sống một mình yên tĩnh trong phòng”. Tai nạn ấy, theo tôi, là tai nạn về phần tinh thần trước hết.

2. Phương pháp thứ hai để chống cự ám thị là thuật phân tích và phê bình những lối quảng cáo và tuyên truyền bất cứ là bằng món lợi khí nào: xinê, radio, báo chí hay quảng cáo.

Điều trước hết là phải tập phân tích những tiếng thường dùng của báo chí, của những nhà diễn thuyết...

Thường, họ hay dùng những tiếng trống rỗng mà kêu vang.

Phải tập diễn giải những chữ rỗng không ấy ra, và đem so sánh chúng nó với sự thật hiển nhiên trong đời.

Sự ám thị bằng miệng ấy, chẳng phải chỉ có một mình nó là tai hại cho tinh thần con người thôi. Ta còn phải lo ngăn ngừa lối ám thị trên mặt giấy, bằng hình mà bọn con buôn vô liêm sỉ hay dùng để mê hoặc người như lối quảng cáo dụng phương pháp liên hợp một cách đột ngột ý tưởng của mình muốn quyến rũ với một vật, hoặc một cái hình, hoặc một thứ văn tả cảnh rất hay để gợi cho người ta một hứng thú tuyệt điểm. Ví dụ, họ đem hình một người đàn bà rất đẹp, với một nước da bóng nhoáng, khêu gợi, sửa soạn đi tắm trong một cái phòng tắm bằng cẩm thạch màu hường rất xinh xắn, chưng dọn xa hoa cực điểm theo lối tân thời để làm quảng cáo cho một thứ xà bông. Hoặc muốn quảng cáo thuốc điếu, họ vẽ một bức tranh dạ hội có nhiều người cực kỳ sang trọng, quần áo tuyệt “mốt”, cùng nhau ngậm điếu thuốc phì phà; hoặc đem hình một ngôi sao chớp bóng nào lộng lẫy, hay một chàng thanh niên đẹp trai, bảnh bao nào cũng được. Hoặc muốn quảng cáo cho một món thuốc bổ thì họ vẽ một chàng lực sĩ đả hổ, hay bẻ gãy sừng trâu, v.v... Tôn chỉ của nhà quảng cáo – bất kỳ là thuộc về loại nào cũng thế – là tìm cách liên hợp cái món hàng của mình với những ý tưởng mà phần đông con người cho là khoái trá hơn hết như ý tưởng dâm dật, mê ly, giàu sang, thế lực...

Lối quảng cáo ấy rất đắc lực: người ta mua thuốc điếu càng ngày càng nhiều.

Những món hàng khéo quảng cáo nhất là bán chạy nhất.

Thậm chí đến văn chương là một món sản vật của tinh thần, thuộc về phần thiêng liêng cao trọng nhất, mà người ta cũng đem nó làm món hàng “làm tiền”, xúm nhau quảng cáo với những mánh khóe con buôn trăm phần trăm, thật là hèn hạ quá.

Sứ mạng của văn chương là phụng sự chân lý, mà lại hội hiệp được với sứ mạng của quảng cáo là nhồi sọ và lường gạt, thật là trạng thái của một tinh thần khủng hoảng đến cực điểm. Cả những bậc vĩ nhân như Stefan Zweig, Keyserling, R. Rolland, André Gide cũng đều lên án cái thói “làm ô nhục văn hóa” ấy. Người ta dùng những lối văn rườm rà nghe rất kêu để giới thiệu, quảng cáo, xu bợ, nịnh hót nhau, dẫn dụ ám thị khiến độc giả mất cả sự phán đoán phê bình.

Phân giải những ý tưởng liên hiệp một cách đột ngột và vô lý ấy là một điều khẩn cấp, các tín đồ của điềm đạm cần phải chuyên tập hơn hết.

Phải để ý đến chỗ quan hệ giữa lối quảng cáo với món hàng quảng cáo, phân tích nó ra mà so sánh phê bình, ta sẽ thấy: có ăn chịu chỗ nào giữa cái hình đứa con gái đẹp điểm một nụ cười xinh xắn với cục phấn đánh răng không? Phấn đánh răng không phải làm cho mọi người đều có đặng một hàm răng đẹp như cô gái ấy và cũng chưa ắt là nhờ phấn đó mà cô gái đẹp kia có đặng một hàm răng đẹp.

Đem bất kỳ lối quảng cáo nào để phân giải, ta sẽ thấy chỗ liên hợp của lối quảng cáo và món hàng không ăn chịu nhau chỗ nào cả.

Thế mà người ta chỉ thấy cái cách trình bày rất thỏa mãn lòng khoái trá là đủ, không chịu để ý đến món hàng của mình như thế nào. Bởi vậy, cũng một món mà trình bày khéo léo, dễ rù quyến khách mua hơn là để tự nhiên, không tô điểm.

Gérard de Lacaze–Duthiers nói rất chí lý: “Càng thấy quảng cáo chung quanh một người nào hay một vật nào, càng làm cho ta nên nghi ngờ chân giá trị của người ấy hay vật ấy. Đối với một quyển sách cũng vậy”[57].

Đem cái thuật phân giải và phê bình đối với lối quảng cáo của con buôn, mà chuyển di qua các lối quảng cáo khác, ta sẽ thấy bất kỳ là thuộc về giới nào đều cùng một thế. Phải tập quan sát, nghiên cứu mỗi sự mỗi vật theo cái giá thật của nó, đừng căn cứ theo quảng cáo của nó.

Tín đồ của điềm đạm phải nhất định, suốt đời mình, không bao giờ chịu để cho ai ám thị hay thôi miên, dẫu để chữa bệnh cũng vậy. Hơn nữa, nhất quyết không để cho những sức mạnh âm u, vô trách nhiệm của hoàn cảnh dẫn dụ mình, mê hoặc mình, sai sử mình đến mất cả sự suy nghĩ, phán đoán của mình. Đây là công trình của trí dục mà tôi đã dành sẵn ở một nơi khác.

Chương thứ tư:
ĐỪNG NÓI SAI

Nói thật, và chỉ biết nói thật mà thôi, là tập cho mình có một tinh thần bất úy.

Trong đời, nhất thiết việc gì, phải tập tính nói cho đúng với sự thật.

Ấy là một tính, cần phải tập luyện từ nhỏ mới đặng, đừng để trở thành thói quen mà sau này không dễ gì sửa đổi cho được.

Washington, lúc còn trẻ, một hôm đẽo cây quý của cha trồng. Lúc cha của ông đang hầm hầm giận dữ, ông vẫn có đủ can đảm thú tội của mình, không sợ hình phạt gì cả. Cha thấy con như thế, đổi giận làm vui, ôm con và nói: “Tất cả sự sản của cha không quí bằng cái tính ngay thật của con”. Thật vậy, cái tinh thần ấy làm cho ông sau này trở nên một bậc anh hùng cái thế.

Người ta sở dĩ nói láo là vì sợ mà nói. Sợ oai quyền, sợ hình phạt, sợ thất lợi, sợ chê cười... Mỗi một khi ta bị hoàn cảnh lôi cuốn phải nói dối, hãy bình tâm suy nghĩ, tìm xét căn nguyên, ta sẽ thấy không ngoài những nguyên nhân đã nói trên. Nói dối là tỏ ra mình bị kẻ khác khu xử.

Nhiều khi nói dối lại được thiên hạ ban cho cái tên rất tốt đẹp là người nhã nhặn. Kỳ thật là người nhút nhát, chỉ biết vì mình chứ không phải vì người. Nói sự thật thì mếch lòng, thà nói vừa theo, có phải lợi được người ta ưa mình không? Đó là dua nịnh, đó là con buôn. Người như thế là người mà ai ai cũng ưa, nhưng ai ai cũng ngờ. Còn cầu đến sự thương yêu của người, là còn sợ người chê bai, người như thế không phải là người điềm đạm được.

Phải tập cái tính ưa sự thật, ghét sự dối. Đừng có nói: “Một lần đâu phải thói quen”. Không! “Kẻ trộm một hột gà sẽ trộm một con bò”. Nói dối một lần, lương tâm cắn rứt nhưng rồi bỏ qua. Nói dối nhiều lần sẽ dần dần thành thói quen, lương tâm không cắn rứt nữa, người ta sẽ nói dối như ăn cơm bữa, không chút ái ngại gì cả.

Ta phải thật nghiêm khắc với ta về vấn đề này. Ta phải xem lời nói ta như một lời viết ra ngoài mặt giấy, như một danh dự thiêng liêng bất khả xâm phạm. Thà là không nói gì hết mà hễ nói ra là lời đúng với sự thật. Không có một quyền thế nào, không có một lợi danh nào bắt buộc ta phải nói sai với sự thật được cả.

Không nói dư, mà nhất là không bao giờ nên nói sai với sự thật. Chỉ có được như thế, tinh thần ta mới đứng được vững vàng, không bị một lực lượng ngoại giới nào làm lay chuyển được.

* * *

Thôi Tử là quyền thần nước Tề, định giết vua Trang Công, bèn hội hợp sĩ phu lại ăn thề. Ai nấy đều sợ hãi, răm rắp vâng lời. Duy có Án Tử nghiễm nhiên như không, nhất quyết không chịu thề.

Thôi Tử bảo Án Tử: “Ngươi nghe ta. Ta lấy được nước thì chia cho một nửa. Nhược bằng không nghe, ta giết ngay lập tức”.

Lúc ấy, bốn mặt quân lính hầm hầm những muốn đưa gươm giáo ra đâm chém Án Tử. Chết đến nơi mà Án Tử không biến sắc mặt, ung dung nói rằng: “Lấy lợi mà nhử người ta, bảo người ta phản bội quân thượng là bất nhân; lấy binh khí uy hiếp người ta, làm cho người ta mất chí khí là bất dũng. Giết thì giết, ta đây không theo việc nhà ngươi làm”.

Thôi Tử nghe nói, không dám làm gì Án Tử. Án Tử đứng dậy, khoan thai bước ra[58].

* * *

Nước Lỗ có một cái đỉnh rất quí.

Nước Tề bắt phải đem dâng. Vua Lỗ tiếc lắm, cho làm một cái đỉnh giả đưa sang.

Vua Tề bảo: “Phải có Nhạc Chính Tử đem đỉnh sang nói, ta mới tin”.

Vua Lỗ cho gọi Nhạc Chính Tử đến, bảo đi.

Nhạc Chính Tử hỏi: “Sao không đưa cái đỉnh thật?” Vua Lỗ nói: “Ta quí nó lắm”.

Nhạc Chính Tử thưa: “Nhà vua quí cái đỉnh ấy thế nào, tôi quí cái đức tín của tôi cũng như thế”.

Sau vua Lỗ phải đưa đỉnh thật, Nhạc Chính Tử mới chịu đi[59].

* * *

Như xem hai câu chuyện trên đây, Án Tử nếu không phải là người chí dũng thì không bao giờ dám nói sự thật giữa đám quân binh kiếm kích.

Có đủ can đảm để nói sự thật, phải chăng là biểu hiện của một tấm lòng điềm đạm chí cực. Hay nói một cách khác, chỉ kẻ nào có được một tinh thần bất úy mới có đủ can đảm nói sự thật mà thôi.

Còn Nhạc Chính Tử nhất sinh không bao giờ chịu nói dối, dẫu vì lợi cho vua nước mình cũng vậy.

Người như thế, chẳng những vua nước Tề mà chính vua của ông ta cũng phải nể mặt. Dầu là lệnh vua cũng không sao khiến nổi Nhạc Chính Tử nghe theo mà nói dối với vua Tề. Thế thì, có phải vì hằng ngày Nhạc Chính Tử không bao giờ chịu nói dối mà tinh thần bất úy của ông được kiên cố, mạnh mẽ thêm lên mãi, đến không còn biết sợ một thế lực nào cả nữa không?

* * *

Mỗi một khi ta nói dối, tinh thần ta giảm bớt dũng khí đi một ít. Càng nói dối chừng nào thì cái dũng khí của mình càng suy nhược chừng nấy. Cho nên những kẻ ham nói dối là những người khiếp nhược. Mỗi khi ta nói dối là mỗi khi ta nuôi dưỡng tính hèn nhát của ta.

Giáo dục ngày nay, quá thiên về vật chất, chỉ mong cho có nhiều của nhiều tiền để mua lấy sự sung sướng nhục thân, cùng là khu xử kẻ khác cho thỏa lòng tự ái của mình. Bởi vậy, óc kinh doanh, nghề buôn bán mới thịnh hành.

Người ta tưởng rằng có tiền bạc cho nhiều là có nhiều thế lực làm cho kẻ khác phải kính sợ mình.

Cái nghĩ ấy không phải lầm, nhưng họ quên rằng chính họ là người sống trong sự lo sợ hơn ai tất cả. Họ không dám nói thật, vì nói thật thì lợi sẽ không được nhiều mà lại còn có hại cho họ là khác. Huống chi, những kẻ buôn bán mà chỉ nhờ giả dối làm nên sự nghiệp ức vạn cũng được thiên hạ tôn thờ kia mà!

Lối giáo dục xem bọn người có tiền bạc nhiều là tôn quí, mà không cần xét đến nhân cách họ như thế nào, khiến cho lòng người, chỉ biết ham lợi lộc thế quyền, không cần gì đến sự ăn ngay ở thật. Trái lại, xã hội Đông phương cổ thường xem khinh bọn người buôn bán, họ sắp “sĩ, nông, công, thương” cũng không phải là không có duyên cớ. Kể ngay như “ở bên nước Nhật ngày nay, trong những buổi tiệc long trọng của nhà vua, những kẻ cùng được dự yến bên vua là các bậc Samurai nghèo. Những anh triệu phú, trái lại, ngồi ở nơi những bàn thấp nhất và xa nhất. Nhà thương mãi trong nước là những người giàu nhất mà cũng là hạng người bị khinh bỉ nhất”[60].

Muốn tập tính ăn ngay nói thật, cần phải khởi từ hồi con người đang còn thơ ấu. Tập cho chúng nó biết sùng bái sự ngay thẳng cương trực, và biết khinh bỉ sự dối trá dua bợ. Lâu ngày cái tinh thần hiếu ố ấy ăn sâu vào tinh tủy, biết đâu sau này trong đám con trẻ ấy không có người như Nhạc Chính Tử. Trái lại, giáo dục ngày nay chuộng sự hư trá hơn là ngay thật. Rủi đứa con có làm một lỗi gì, mình chịu thấy nó sợ mình mà nói dối, hơn là thấy nó can đảm nhận tội. Vì họ cho như thế là đứa trẻ tỏ ra không biết sợ oai họ.

Họ lại còn cho những sự dối láo là những cách khôn khéo ở đời. Đứa nào môi miệng lanh lợi là đứa khôn ngoan sắc sảo, về sau thế nào cũng đắc thắng trên trường đời. Còn những đứa ăn ngay nói thẳng, thật thà ít nói lại cho là đứa ngu si đần độn không ra gì.

Một xã hội như thế thì làm gì có được những bậc đại dũng biết quí lời nói thật thà như Nhạc Chính Tử.

* * *

Thánh Gandhi là người thứ nhất dám tự hào: “Tôi không bao giờ biết nói dối”. Thật vậy, mặc dầu ông là một nhà chính trị, đối với phe nghịch ông, ông cũng không bao giờ nói dối để được việc cho mình.

Lời nói ông là một bảo đảm chắc chắn hơn tất cả những hiệp ước. Hễ ông hứa một điều gì, thì việc ấy kể là đã được ông thi hành rồi. Luật võ sĩ đạo (Bushido) của người Nhật cũng vậy. Họ lấy sự giữ lời hứa là một danh dự riêng của người đại dũng. Nói dối, theo họ, là một khiếp nhược.

Truyền rằng, Gandhi sở dĩ có được một tinh thần như thế là nhờ sự khéo dạy của bà mẹ. Một hôm, Gandhi đi học về. Lúc ấy ông còn nhỏ. Vì sợ bị quở trách, ông dối mẹ. Bà mẹ biết, bèn nhất định không ăn cơm. Ông khóc lạy cầu khẩn mẹ ăn, nhưng bà mẹ cương quyết không chịu thay đổi ý kiến.

Gandhi là người con chí hiếu, khóc lóc xin mẹ cho rõ vì đâu mẹ giận. Bà nói: “Mẹ thà thấy con chết hơn là thấy con nói dối. Vì nói dối là tỏ ra mình có một tâm hồn khiếp nhược. Có con như thế là một cái nhục cho mẹ. Mẹ không muốn sống nữa”. Gandhi bèn quả quyết đứng lên, đi thẳng lại chỗ nấu ăn, lấy một cục lửa than để trên bàn tay và nói: “Con thề với mẹ, suốt đời con không bao giờ nói dối”. Bà mẹ mừng quá, ôm con vào lòng, khóc: “Được vậy, thời mẹ mới có đủ can đảm sống nữa với con”. Về sau, Gandhi không bao giờ thất hứa với mẹ. Ông thường bảo với kẻ khác:

“Cái vết trên bàn tay tôi đây là hình bóng của mẹ tôi không bao giờ rời khỏi tôi. Đấy là vị thiên thần phò hộ tôi mãi ở trong vòng thành thực và danh dự”.

* * *

Nếu muốn làm đệ tử của điềm đạm, phải có đủ can đảm hy sinh cả cái lợi vật chất của cá nhân, cái lợi được người yêu kẻ mến, cái lợi “phì gia vinh thân”, cái lợi “nhất bổn vạn lợi”. Không phải bảo kẻ điềm đạm luôn luôn phải nói sự thật. Không. Sự thật không phải luôn luôn nên nói: Chấp kinh, âu cũng phải biết tùng quyền. Nhưng, nếu vì hoàn cảnh không nên nói, thì thà đừng nói gì cả. Còn thấy cần phải nói, thì lời nói mình phải cho ngay thật. Nếu vì lợi cho mình mà nói dối, đó là vì khiếp nhược mà nói, nhất định không nên làm. Nhược bằng vì lợi cho người mà nói dối, thì cái dối ấy có khi ta cũng không nên câu chấp thái quá. Vì lợi cho người mà nói dối, chỉ ở trong những trường hợp như thầy thuốc với bệnh nhân, hoặc gặp phải những sự nguy hiểm của kẻ khác, mình cần phải giấu để cứu họ thoát khỏi tai nạn, là có thể làm được mà không phải giảm đến dũng khí của mình thôi.

Ở bên Ấn Độ, các nhà đạo sĩ tịnh tâm thường hay dùng sự cấm khẩu làm diệu pháp. Trong lúc cấm khẩu, họ không bị một lực lượng gì bắt buộc họ phải nói trái với ý nghĩ họ. Họ tha hồ muốn nghĩ gì thì nghĩ theo sự thật. Lâu ngày, họ mất cái thói quen nói dối. Đó là một cách tu luyện tinh thần bất úy rất hay. Ở trong đời, ta không thể cấm khẩu đặng như các đạo sĩ ấy, thì hãy cấm khẩu ngay những lúc hoàn cảnh bó buộc ta không thể nói ngay sự thật.

Trong ngũ giới của nhà Phật thì cấm vọng ngữ làm đầu. Phải chăng đó là bước đầu tiên để được đi sâu vào cái tinh thần đại hùng, đại lực của Thích Ca?

Nếu không phải vì sợ oai thế hình phạt, vì muốn ăn mày ăn xin sự yêu thương của kẻ khác, hoặc vì muốn “ngọt mật chết ruồi”, thì chắc chắn là không có cái lợi gì khác buộc ta phải nói dối cả. Cho nên, chỉ khi nào ta diệt được ngay cái nguyên nhân của sự nói dối đi, thì tấm lòng mới vững vàng mà thờ phụng sự ngay thật. Đành rằng chỉ vì có được một tấm lòng bất úy mới có đủ can đảm nói luôn luôn sự thật, nhưng cũng nhờ hằng nói mãi sự thật mà dũng khí ta càng được tăng gia kiên cố.

Chương thứ năm:
TRÍ TƯỞNG TƯỢNG

Trí tưởng tượng thái quá cũng rất có hại cho sự điềm đạm. Sự thật ở đời lắm khi không có những cái giá như ta đã tưởng tượng ban cho. Hay nói một cách khác, sự vật ở đời, tự nó không có giá trị gì cả. Nó có giá là tại nơi ta ban cho nó có cái giá ấy mà thôi.

Thấy mặt người lạ là đã tưởng tượng cho người ấy có những đức tính mà tự họ không có. Hoặc cho họ là kẻ tài ba lỗi lạc hơn mình, hoặc là tưởng tượng họ khinh bạc, chế nhạo mình. Thế mới đâm ra khiếp sợ, e ngại, rụt rè. Nhưng sự thật, nếu mình gặp người đó một vài lần, thường tiếp chuyện với người đó trong năm, mười ngày, bấy giờ ta sẽ thấy họ không phải thần thánh gì mà mình phải khiếp sợ đến thế. Phải tập tính nhìn thẳng vào sự thật, đừng để cho trí tưởng tượng viển vông của mình đánh lừa mình.

Cái tính thích khen, sợ chê, nô lệ dư luận, làm cho ta hèn yếu khiếp nhược. Nhân đó, trí tưởng tượng của ta phụ tiếp vào làm sai cả sự thật.

Phần đông tưởng rằng đi đâu hay ở đâu, người ta hay để ý đến mình, rình mò quan sát mình. Nào phải có thật như vậy đâu. Có ai ở không mà lo xem xét mình để biếm nhẽ, chế nhạo mình. Ở đời, ai cũng có việc riêng, không ai công không mà lo phê bình mình. Vả, nếu có phê bình đi nữa thì có ăn thua gì đến ta. Nhất định phải loại trí tưởng tượng ra khỏi vòng trí thức của mình trong khi mình muốn phán đoán một việc gì cho chính đính.

Nếu ta khéo điềm tĩnh, lại quan sát cho kỹ càng trước khi phán đoán, thì tưởng không có cái chi đáng cho ta sợ nữa cả.

Trí tưởng tượng phải luôn luôn để ở dưới quyền kiểm soát của trí thức. Nếu trí thức nhận xét không đúng thì tưởng tượng tiếp vào chỉ để làm cho hốt loạn thêm lên.

* * *

Tuy nhiên, nói rằng trí tưởng tượng có hại là khi nào ta để nó hỗn loạn tha hồ, không kềm chế gì hết. Nếu ta khéo lợi dụng nó thì nó sẽ là một lực lượng giúp cho sự điềm đạm không phải nhỏ.

Thay vì dùng trí tưởng tượng để tăng sự lo sợ, khiếp hoảng, sao ta không biết dùng nó để tăng sự điềm đạm của ta thêm?

Trí tưởng tượng là một sức mạnh phi thường, cùng ý thức chính đáng, nó có thể thay đổi hết tất cả cuộc diện của đời người. Luôn luôn, bất kỳ là ở vào trường hợp nào, bất kỳ là người gì hay vật gì, nếu ta lập tâm không sợ, rồi thì trí tưởng tượng tiếp vô, tạo ra một cảnh tượng hùng tráng, củng cố thêm cho tinh thần điềm tĩnh của mình một cách hết sức đắc lực.

Làm chủ đặng trí tưởng tượng là đã làm chủ đặng một lực lượng lớn lao nhất trong đời: không còn cái gì ta làm không đặng nữa. Kìa, thử một kẻ nghịch hết sức hung tợn đứng trước mặt ta. Nếu ý thức, ta nhất định xem kẻ ấy như cỏ rác, và nếu khéo dụng tưởng tượng thêm vô, để giúp cho ý định ấy, thì kẻ nghịch kia, ắt không thể nào thắng ta nổi. Nếu phải sa cơ thất thế mà chết đi nữa, tinh thần ta vẫn luôn luôn điềm tĩnh tới hơi thở cuối cùng.

Napoléon, khi ra trận, lắm lúc vào sinh ra tử, vẫn như không, nhờ nơi đâu? Một phần do nơi tâm tính anh hùng của ông, nhưng nếu phải nói cho đúng hơn, do nơi cái đức tin về số mạng của ông. Ông thường bảo: “Số ta không bao giờ bị thương”. Trí tưởng tượng của ông hết sức mạnh. Ông tin rằng đời ông không hề bị thương tích bao giờ. Một khi kia, ông mạo hiểm đến bảo một nhà thiện xạ, đứng xa ông một trăm thước, cứ nhắm bắn ông. Người ấy chỉ bắn trúng cái mũ của ông thôi. Ông khen: “Thật là tay thiện xạ”. Dẫu rằng những tích ấy là câu chuyện về ngoại sử, nó vẫn hàm một ý nghĩa rất sâu xa về ảnh hưởng của đức tin, của tưởng tượng trong đời oanh liệt của các anh hùng, dũng sĩ là như thế nào.

Sư Seigen, ngày kia, trong lúc đang thuyết pháp, bỗng bị quân cướp tràn vào chùa. Bắt sư ra, tên đầu đảng hăm chặt đầu sư. Sư điềm tĩnh, mỉm cười nói:

– Trời đất cũng không phải là chỗ của ta trọ được. Thân thể linh hồn ta toàn là ảo vọng. Cây gươm của ngươi có chém ta đi nữa, chẳng qua như ánh sáng chém khống ngọn xuân phong! Ngươi làm gì giết ta đặng.

Tên đầu đảng, trước sự điềm đạm phi thường và hết sức bất ngờ của nhà sư, dừng gươm lại và chuồn đi nơi khác.

Nhờ nơi lý thuyết của Phật gia về vấn đề sinh tử hư vô, sư Seigen đem nó tăng gia cho thế lực tinh thần của sư trước sự sinh tử, đó cũng là một cách dùng sức tưởng tượng rất phải đường, tạo cho người một tinh thần hết sức điềm tĩnh.

Tóm lại, trí tưởng tượng là một sức mạnh rất lớn. Khéo kềm chế cho trúng tiết, nó làm cho ta có thể thành đặng những bậc vĩ nhân dũng sĩ. Không khéo kềm chế nó, để nó hỗn tạp lăng loàn, nó trở lại là một sức phá hoại tinh thần con người, làm thành những bộ máy vô hồn, những tinh thần khiếp nhược.

Chương thứ sáu:
CÁCH PHÁN ĐOÁN VỀ SỰ ĐỜI

Cách phán đoán về sự đời hết sức quan hệ đến sự điềm tĩnh của ta.

Người ta thường tưởng rằng: Họa phúc đều do ở ngoài mà đến. Cái đó lầm, và vì thế, người ta mới lo sợ.

Nếu quả nghèo là khổ mà giàu là sướng, thì những người nghèo như Nhan Hồi, Socrate đều là khổ hết hay sao; mà những bậc phú hữu tứ hải như Tần Thủy Hoàng, Napoléon đều là sướng nhất ở đời sao?

Nếu bảo con là nợ, vợ là oan gia, thời sao đối với Socrate, có người vợ hung dữ như thế, ông lại cho là một cái phúc đối với ông, vì nhờ đó, ông rèn luyện được cái tính điềm đạm, thản nhiên đối với sự vật ở đời.

Nếu những cái mà thiên hạ đồng cho là họa như bần, tiện, bệnh, tử... đi lạc vào nhà các bậc đại hiền như Trang Tử hay Épictète... thì cũng không làm cho họ nao lòng.

Người ta thường vì những sự nhỏ mọn không đâu mà gây ra phiền não cho mình. Nếu ai cũng biết thản nhiên đối với sự vật, bình tâm mà xét thì sẽ thấy trăm việc đến cho mình, chín mươi việc không đáng bận lòng chút nào cả.

Làm cho người phiền muộn không phải là tự ở sự vật, chính là ở cái cách người ta phán đoán về sự vật. Như cái chết có gì là đáng sợ đâu, nếu đáng sợ thì ông Socrate đã sợ; nhưng đáng sợ là sự phán đoán rằng cái chết là đáng sợ. Như vậy thời mỗi khi ta buồn bực, bối rối, phiền não, ta đừng trách ai, chỉ trách ta, nghĩa là trách sự phán đoán của ta mà thôi.

Phải nhớ rằng, làm nhục mình không phải là kẻ chửi mình, đánh mình, nhưng là tự mình phán đoán cho rằng nó làm nhục mình. Có kẻ nào làm cho mình giận dữ thì phải biết rằng chính sự phán đoán của mình làm cho mình giận dữ đấy.

* * *

Sự vật như mảnh gương trong, nếu mình cười thì nó trả cái cười lại cho mình; nếu mình khóc, nó trả cái khóc lại cho mình.

Tôi thường tự hỏi: “Người đánh ta, ta giận, là tại người hay tại ta làm cho ta giận?”. Phần đông sẽ nói: “Vì người đánh ta nên ta giận”. Nhưng, nếu ta biết người đánh ta là người điên, ta có còn giận người ấy nữa không? Chắc hẳn là không, nếu ta là người biết xét. Trái lại, nếu ta biết người đánh ta là người tỉnh, thì ắt ta không khỏi phải nổi cơn giận dữ.

Cũng một việc xảy đến cho ta, mà khi thì ta điềm tĩnh như thường, khi ta lại bực tức nóng giận. Tại nơi đâu? Có phải là tại nơi sự phán đoán của ta chăng? Tôi không thấy tại nơi ngoại vật chỗ nào cả.

Mạnh Tử nói: “Người ta ở đời, đối với người mà gặp phải kẻ dữ với mình một cách ngang ngược, thì nên coi như mình đi trong bụi rậm, vướng phải gai, chỉ nên thong thả đứng lại gỡ dần ra thôi. Gai góc kia có biết gì mà đáng giận? Xử được như thế thì tâm mình không phiền não mà bao nhiêu nỗi oán hận cũng tiêu tan... Ta nên coi những sự ngang ngược phạm đến ta như chiếc thuyền không, lỡ đâm phải ta, như cơn gió dữ lỡ tạt nhằm ta. Ta nghĩ cho cùng có gì đáng giận”.

Cách Socrate xử với người vợ rất hung dữ của ông cũng một thế. Một khi kia, có bạn rủ đi sớm. Bà la lối gầm thét om sòm. Ông vẫn thản nhiên. Khi ông bước ra đi, bà lại đứng trên lầu đổ trút thau nước dơ lên đầu ông. Các bạn ông tỏ dấu bất bình phản đối. Ông cười và bảo: “Có gì lạ, hễ trời hết gầm thì tới mưa”. Ông thản nhiên trở vô thay áo.

Một lần khác, ông mời các bạn dùng cơm tại nhà. Không biết có việc gì, bà vợ bưng cả đồ ăn (ông ăn ròng rau trái) quăng ra ngoài cửa sổ.

Ông cũng như thường, tươi cười bảo: “Thì bả muốn chúng mình ra sân ăn, mát mẻ hơn”.

Quá sức tức tối, bà bèn vác chổi ra sân quơ luôn các đồ ông đã lượm sắp vô mâm, đĩa. Các bạn ông giận đỏ mặt, muốn gây sự. Ông biết trước nên nắm tay áo các ông bạn lại và ôn tồn bảo: “Ví dụ các anh em ta đang ngồi ăn, rủi bị một con gà mái nhảy xổ vào làm văng cả bát đĩa, các anh có đi gây sự với nó không?”

Nếu một người khác gặp phải những trường hợp này, chắc chắn là đã mất cả sự điềm tĩnh rồi vậy.

Không phải tại nơi sự vật xảy đến cho ta, nó làm cho ta vui mừng hay giận dữ, mà quả quyết là tại sự phán đoán của ta làm cho ta vui mừng hay giận dữ mà thôi.

* * *

Người trí là kẻ biết phân biệt trong đời những cái gì là định mệnh, những cái gì là tự do, nghĩa là những cái gì không tùng ta, và những cái gì tùng ta.

Không tùng ta, như: sinh, tử, tai nạn, giàu, nghèo, sang, hèn... Những điều ấy đến với ta hoặc bỏ ta mà đi, ta không có quyền cản trở nó được. Những điều người khác ban cho ta đặng, họ cũng có thể lấy lại đặng. Cái đó ta không cần phải quan tâm đến. Quan tâm đến nó là làm nô lệ cho nó. Mình đã mất cả sự tự chủ của mình rồi.

Tùng ta là ý nghĩ và sự phán đoán của ta. Người ta chửi mình, đó là điều mình không thể cản đặng.

Nhưng, vì thế mà cho là nhục, giận dữ, bực tức, hoặc xem đó như không có, bình tĩnh, thản nhiên, cái đó mới tùng mình thôi.

Chết là một định mệnh, tìm mà trốn tránh nó vô ích. Cho nó là đáng sợ hay không đáng sợ là cách mình đón tiếp nó. Thể thống con người trong cái guồng máy ghê gớm của tạo vật, chỉ còn có bấy nhiêu đó gọi là tự do thôi.

Sự điềm tĩnh của ta đối với sự đời cũng chỉ nhờ nơi cái tinh thần tự do ấy – nghĩa là do quan niệm triết lý ấy của ta mà thôi.

* * *

Ở đời, hễ có sinh thì có tử, có lợi tất có hại, có nên tất có hư. Muốn có lợi mà không có hại, có nên mà không có hư, có sinh mà không có tử là người hết sức mê loạn.

Nhưng mà con người thường chỉ muốn có nên, có lợi mà không có hư có hại, cho nên đối với sự đời không thể gìn giữ đặng sự điềm tĩnh. Đặng thì sướng, mất phải khổ. Nên mà vui thì hư tất phải buồn.

Tâm trí con người bị mắc trong cái vòng lẩn thẩn của cái sợ, làm gì không sinh ra khiếp nhược được.

Chưa ắt đặng mà mừng là họ thật sướng. Trong cái sướng ấy đã có cái khổ rồi: sợ mất nên phải kiên cố giữ gìn. Họ cũng tưởng đã tìm được cái yên tĩnh cho lòng rồi. Nhưng họ nào có dè... Họ phải đau khổ vì mảng lo sợ cho tương lai. Tương lai đã báo cho họ biết: không có cái gì là trường cửu cả.

Cái ý tưởng ấy nó giày xéo tâm can họ, họ phải lo nghĩ đủ điều để gìn giữ củng cố, cưỡng với lẽ sinh diệt lạnh lùng của tạo hóa. Cho nên: Đặng cũng khổ, mà mất cũng khổ. Tâm hồn họ không bao giờ yên tĩnh.

Biết như thế thì đặng không mừng, mất sẽ không buồn, cứ yên lặng đứng ở trung tâm bánh xe tạo hóa, mặc tình nó muốn xoay trở cách nào cũng được.

* * *

Bất kỳ là một việc làm nào, đừng bao giờ lo nghĩ đến kết quả của nó. Muốn nên, đã là khổ; rủi hư, khổ đến bậc nào? Vậy, phải tập làm vì làm, còn kết quả tốt hay xấu thế nào, đừng bận tâm đến. Làm mà không bận mắc trong cái kết quả của sự làm, đó là cái mật pháp để gây cho tâm hồn luôn luôn được điềm tĩnh.

Xem xét chung quanh ta hằng ngày, ta thấy chán: Những điều gì ta quá lo lắng cho được có kết quả tốt đẹp, thường vì đó mà bị hư hỏng.

Phải chùi sạch, đừng để một mảy may lo sợ gì cả, nó bấn bíu tâm hồn mình. Muốn khen, thì sợ chê; muốn được, thì sợ mất; muốn vinh, thì sợ nhục. Cái đó phải diệt trừ cho tận gốc.

Những kẻ sống đài các nơi lâu đài dinh thự mà vẫn xem thường như lúc cùng khổ ở chốn nhà tranh vách đất, những kẻ đang ngồi trên thiên hạ mà vẫn không xem là vinh, cầm gọng xe làm thân trâu ngựa cũng không cho là nhục, những kẻ ấy bao giờ cũng giữ được tấm lòng thanh cao siêu thoát. Ở đời, họ không còn phải sợ cái gì nữa cả.

Người ta, vì quá ham mê sự sung sướng về vật chất, thành ra tâm hồn phải trở nên hèn yếu bạc nhược, họ rất sợ sự nghèo khổ. Trong khi lo sợ ấy, họ phải khép mình chịu nhiều nỗi khuất nhục về tinh thần trước nhiều thế lực đáng bỉ. Không có một sự đê tiện nào họ không dám làm, miễn gìn giữ được cái địa vị đã cung cấp cho họ sự sung sướng ấy là đủ. Họ tưởng họ làm chủ lấy sự vật; thật ra, sự vật ấy làm chủ lấy họ mà họ không dè. Kẻ nào còn sống nô lệ lấy tình cảm và dục vọng, nô lệ lấy sự sung sướng của mình... đều là những người không bao giờ mong mỏi đi vào cõi chí thiện của sự điềm đạm được.

* * *

Épictète nói: “Anh có con ngựa tốt, hãy nói: Con ngựa của tôi tốt, chứ không phải tôi tốt”. Hay thay lời nói ấy! Tầm thường lắm, nhưng mà sâu sắc làm sao! Thiên hạ hiện thời đã đi ngược với nó rất nhiều. Phần đông thiên hạ tưởng rằng giá trị của con người ở nơi sự vật nhiều ít của người ấy tích trữ như danh vọng, tiền bạc, xe hơi, nhà lầu, ruộng đất... chứ không phải nơi cái giá trị thật có của họ. Ta sang, ta quí, là không phải do nơi cái giá trị thật sang thật quí của con người ta mà là do điều thiên hạ ban cho, do những xe hơi, nhà lầu cùng ruộng đất, trâu bò của mình. Thế thì, cái thể thống của con người nghĩ cũng quá nhẹ thật. Đấy là tự mình khinh mình vậy. Người ta vô tâm đến bậc ấy là cùng. Vậy chứ vì đâu thiên hạ đua nhau tranh giành tiền bạc, thế lực, nếu không phải để tăng giá trị cho mình, mưu nhiều sự sung sướng cho mình là gì? Thật, người ta ít ai biết tự trọng.

* * *

Muốn gìn giữ được một tâm hồn bất úy, thản nhiên, ta phải biết xem sự vật ở đời bằng con mắt đại đồng: vinh nhục, thị phi, nên hư, tốt xấu... đều như nhau cả.

Trong sách Bhagavad Gita của Ấn Độ có nói: “Kẻ nào biết xem hết thảy sự vật như nhau, sướng như khổ, vui như buồn, đặng như mất; biết xem cục đất như hòn vàng, viên đá như hòn ngọc, kẻ ấy đã đạt được đến cõi điềm đạm chí cực rồi”[61].

Trang Tử, trong chương Thu Thủy cũng nói: “Mỗi mỗi đều có hai phương diện. Muốn có phải mà không có quấy, muốn có trị mà không có loạn, là chưa rõ cái lý của trời đất, cái tình của vạn vật, ấy là mơ tưởng trời mà không đất, âm mà không dương, hai phương diện đồng có của mỗi vật. Muốn phân hai phương diện tương đối ấy ra như hai vật có thật thì là vu phản, nếu không phải là ngu xuẩn”.

Người thông đạt ở đời thấy lợi không vội mừng, thấy vinh không vội sướng: “Sủng vi thượng, nhục vi hạ; đắc chi nhược kinh, thất chi nhược kinh”. (Vinh trên, nhục dưới; đặng, sợ mất; mất, sợ nhục)[62]. Đó đều là những điều làm cho người khổ tâm khổ trí.

Làm mà như không làm, lo lắng mà như không lo lắng; lớn, nhỏ, nhiều, ít đều xem như nhau; khen không mừng, chê không bận, đó là cái hạnh của thánh nhân vậy.

* * *

Câu chuyện “Bắn cung” sau này tả rõ tâm trạng người chí nhân điềm tĩnh như thế nào:

Liệt Ngự Khấu cùng với Bá Hôn Vô Nhân bắn cung. Liệt Ngự Khấu, tay cầm cung, chỗ cùi chỏ để một tách nước. Bắn liên tiếp mấy phát mà mặt nước trong tách không chao động. Bá Hôn Vô Nhân nói: “Cái cách bắn ấy là cách bắn của người quá lo trong việc bắn, chưa phải là cách bắn của người thản nhiên đến việc bắn[63]. Anh hãy đi với tôi lên núi cao kia kiếm chỗ gần hố sâu thăm thẳm mà bắn, chừng ấy, sẽ biết anh còn giữ đặng cái vẻ điềm tĩnh ấy nữa không”. Hai người cùng đi.

Bá Hôn Vô Nhân, đứng tận bên mé hố, chân đứng nửa trên mặt đất, nửa ngoài không không, nghiêng đầu ra sau và giương cung lên. Liệt Ngự Khấu thấy vậy, mồ hôi toát ra, sợ quá té xỉu trên mặt đất. Bá Hôn Vô Nhân cười: “Bậc chí nhân, con mắt trên ngó tận mây xanh, dưới xem

tận đáy đất, ngoài xem tận chân trời, mà lòng vẫn không biết nao núng. Có như thế thời mới bắn được cái bắn thản nhiên. Chí như anh, chưa gì cặp mắt đã hốt hoảng, lo sợ, thì có bắn, làm gì mà bắn cho trúng đặng”[64].

Người ta chỉ biết sống trong yên ổn và chỉ biết tìm yên ổn mà thôi. Ở trong cảnh yên ổn mà hành động thì dễ mà gìn giữ vẻ thản nhiên bình tĩnh. Nhưng, đến khi gặp cảnh không yên ổn cho thân mình, thời luống cuống như kẻ mất hồn, làm gì nên trò trống! Biết sống trong cảnh thường mà không hay biết sống trong cơn biến, người thế ấy không bao giờ giữ đặng luôn luôn cái tinh thần điềm tĩnh.

Trang Tử có nói: “Sinh tử, tồn vong, cùng đạt, bần phú, kẻ hiền và người bất tiếu, khen chê, lạnh ấm, đó là cái biến của sự đời, cái hành vận của cái mạng. Nó tương tiếp nhau, hết ngày tới đêm, hết sống tới chết, hết vinh tới nhục... Ta không thể biết được nguyên nhân nó vì đâu.

Những điều ấy, ta chớ nên bận đến mà làm gì, đừng bao giờ để cho nó chen vào phá hoại cái yên tĩnh của tâm hồn mình. Gìn giữ mãi sự yên tĩnh ấy nơi lòng, đừng để cho bất kỳ là vật gì chao động được, dầu là sự vui sướng cũng vậy. Đó gọi là toàn đức...

Bậc chân nhân không ham sống, không sợ chết. Sinh ra không mừng, chết đi không sợ. Thản nhiên mà đến, thản nhiên mà đi, không bận mắc vào đâu cả. Thuận theo Đạo mà sống, nên người không cưỡng với trời. Tâm họ bao giờ cũng quả quyết, cử chỉ rất trầm lặng, gương mặt đơn sơ, hạnh kiểm điều độ, tình cảm mực thước. Gặp việc thì làm, không gặp việc thì không làm, không tỏ tâm

* * *

Nhan Uyên nói với Trọng Ni: “Lúc tôi ngồi đò đi ngang qua một cái thác kia, tên đưa đò cầm tay lái như thần. Tôi hỏi nó: ‘Làm sao đặng vậy?’. Nó bảo: ‘Cái tài đó, một người lội học dễ dàng, một người lặn không học mà biết’. Nó nói gì vậy? Tôi không hiểu chi hết”.

Trọng Ni nói: “Người lội, không tưởng tới nước. Vì đã quen với cái hiểm nghèo của nước mà nó không sợ nữa. Còn người lặn, thì lại không còn tưởng tới nước là gì nữa. Nó ở trong nước như ở trong chỗ ở tự nhiên của nó. Ý lo sợ về sự hiểm nghèo của nước ít làm động lòng người lội, nên giao thuyền cho nó cầm lái thì thuyền vững vàng. Đối với người lặn thì ý lo sợ về sự hiểm nghèo của nước lại càng không làm động lòng nó đặng. Nếu giao thuyền cho nó cầm lái thì thuyền ắt phải hoàn toàn vững vàng hơn nữa. Như trong cuộc bắn bia. Nếu món định thưởng là một vật bằng đất giá hèn, người bắn không bị mấy động lòng, thong thả dùng hết xảo diệu của nó. Nếu món đồ thưởng là một vật bằng vàng hay bằng ngọc, người bắn sẽ bị cảm động nhiều quá, sự bắn của họ không còn chắc chắn chút nào nữa hết”[65].

* * *

Kỷ Tỉnh Tử lãnh phần tập gà đá độ cho vua.

Được mười ngày, vua hỏi thăm, Kỷ Tỉnh Tử nói: “Chưa, gà còn kiêu khí”.

Mười ngày nữa, vua hỏi thăm, Tỉnh Tử nói: “Gà còn gáy đáp với gà khác. Thấy gà khác, còn biết cảm động”.

Mười ngày sau nữa, vua hỏi thăm, Tỉnh Tử cũng nói: “Nó còn thạnh khí, hăng hái lắm”.

Mười ngày nữa, vua lại hỏi thăm, thì Tỉnh Tử nói: “Được rồi! Nghe tiếng và thấy mặt đồng loại của nó, nó không còn biết cảm động nữa. Nó nay như khúc gỗ rồi. Không còn gà nào đối đầu với nó nổi nữa”[66].

Cách rèn luyện ấy cũng là cách rèn luyện để đi đến tinh thần đại dũng. Tới đó là tới cái chỗ mà Trang Tử gọi là “toàn đức”, cái đức hạnh viên mãn của con người.

* * *

Xem kỹ các học thuyết tôn giáo, bất kỳ là học thuyết hay tôn giáo nào, ta sẽ thấy cái mục đích cuối cùng là đem con người đến chỗ điềm tĩnh, tức là đến chỗ cùng cực của nhân phẩm.

Đạo gia hay Phật gia dùng đến các phương pháp tĩnh tọa bồ đoàn, đều lấy cái tịnh làm gốc cho công phu luyện tập để đạt đến một tinh thần điềm đạm chí cực. Cái đó đã cao xa mà uyên áo, không phải ai ai cũng hiểu được và

làm được. Nếu ta chưa từng vào đó, thời chưa nên vội phê bình nó một cách cẩu thả như phần đông đã làm.

Cái tâm trạng thanh cao mầu nhiệm và hùng dũng ấy, người xưa đã khéo ngụ tả trong câu chuyện đắc đạo của Phật dưới gốc cây bồ đề: Phật khi ngồi dưới gốc bồ đề, giác nhiên ngộ đạo, tâm trí sáng suốt, hào quang tủa khắp bốn phương... làm rung động cả vạn vật chung quanh.

Thần Mara, chúa tể các lực lượng của vật chất, của tội lỗi, của tối tăm... không thể chịu nổi có người đã thoát khỏi được cái vòng nô lệ của mình, bèn đem cả đạo binh ma tướng quỉ đi kiếm Phật.

Thần Cây, thần Đất, cùng các vị thần của các lực lượng tự nhiên đều nói với Mara: “Người ấy đã đắc đạo rồi. Ấy là người sáng suốt nhất, không còn một sự tối tăm nào ẩn được bên người. Đi làm gì đó?

Ngươi sẽ phải thất bại ngay. Người ấy là người không còn ai trong trời đất này thắng nổi nữa...”

Thần Mara tức tối, bèn hóa phép, nổi dông nổi gió, làm cho phi sa tẩu thạch, đất nẻ núi nghiêng...

để khiếp hoảng Phật.

Thản nhiên, đức Phật ngồi như khúc gỗ, trong tâm lặng lẽ như không có việc gì.

Túng thế, Mara bèn nghĩ qua cái kế lấy danh, lợi, nữ sắc cùng những cái mà lòng người dễ xiêu, dễ động nhất để lay chuyển lòng Phật.

Lấy danh để khêu gợi lòng tự ái, lấy lợi để gợi lòng tham muốn, lấy sắc để gợi lòng dục vọng.

Nhưng cũng không làm cho Phật động lòng mảy may nào cả.

Bấy giờ là lúc dùng đến oai vũ, Mara bèn ra lệnh cho binh ma tướng quỉ cầm gươm giáo xông vào, lấy tên lửa bắn vào mình Phật. Phật cũng vẫn thản nhiên, trong lòng bất động. Tên, giáo vô gần tới là biến thành những đóa hoa thơm rớt chung quanh mình Phật.

Bấy giờ, Mara xấu hổ, nổi trận cuồng phong bay về động phủ.

Văng vẳng nghe hai bên đường các vị thần của các lực tượng tự nhiên bàn bạc với nhau: “Người ấy là người không còn một sức mạnh nào trong đời thắng được nữa. Người ấy đã làm chủ cả sự vật trong trời đất rồi”.

KẾT LUẬN

Muốn đi đến một tinh thần đại dũng không phải là một việc không thể làm.

Cần yếu là phải có đức tính đầu tiên này – thành thật.

Tôi muốn nói: Thành thật đối với mình.

* * *

Thành thật đối với mình là một điều rất khó. Nghĩa là mình đừng gạt mình. Đừng bênh vực sự yếu đuối, lầm lạc của mình. Đừng nói một đàng, làm một ngả.

Thành thật đối với mình, tức là sự điều hòa giữa ý tưởng và việc làm của mình.

Muốn định giá phẩm cách của con người, tôi tưởng không còn cách nào hay hơn là căn cứ vào đó.

Nếu các bạn nhận sự điềm đạm là triệu chứng của một tâm hồn giải thoát, là chỗ cứu cánh của các hành vi cao thượng của con người, thì một khi đã nhất định thi hành, đừng bao giờ bênh vực sự yếu đuối của mình mà xao lãng bỏ qua.

Nếu các bạn đồng ý với tôi, cùng cho giá trị của con người không phải căn cứ nơi số tài sản, tước vị của mình thâu trữ, của người khác ban cho, và phẩm cách con người ở nơi tinh thần tự do của mình đối với ngoại vật, thì các bạn hãy thành thật thi hành ngay cái ý nghĩ ấy trong các hành động hằng ngày, không sai chạy. Có rủi sa ngã một đôi khi, thì hãy có can đảm và thành thật mà trở về con đường của mình đã định đi ấy.

Nhược bằng, một đàng bạn nhận giá trị và hạnh phúc của con người không phải ở nơi cái tinh thần ỷ lại đến ngoại vật, một đàng bạn lại đem thân lăn lóc, nô lệ nơi danh lợi, cầu cạnh nơi thế lực để mưu cho mình hạnh phúc, đó là bạn không thành thật với mình đó. Làm như thế thì “cái dũng của thánh nhân” đối với bạn sẽ là một điều thuộc về mơ mộng. Phải quyết tâm qui cả nghị lực của mình vào một việc thì việc ấy ắt phải thành.

Trang Tử trong thiên Đạt Sanh có nói: Lúc Trọng Ni đi qua nước Sở, vừa ra khỏi rừng, thấy một người tật bướu bắt ve bằng một cây sào dài, rất lẹ và rất chắc chắn cũng như bắt bằng tay.

Trọng Ni nói với người ấy:

– Anh thật là tài, xin cho tôi biết cái thuật của anh. Tên tật bướu nói:

– Thuật của tôi là đây: Trong năm, sáu tháng, tôi tập để viên đạn đứng thăng bằng trên ngọn sào của tôi mà không hề rớt. Khi tôi để đứng đặng hai viên thì ít con ve nào thoát khỏi tôi. Khi tôi để đứng đặng ba viên thì mười con trật có một mà thôi. Khi tôi để đứng đặng năm viên, tôi không hề trật con nào hết. Cái thuật của tôi là qui hết tinh thần của tôi vào chỗ chí hướng mà tôi mong đạt đó. Tôi trị cái tay tôi, cả thân thể tôi, cho đến chừng nào nó thành một khúc gỗ, không còn biết cảm động, không còn xao lãng nữa. Tuy trời đất là lớn, vạn vật là nhiều, nhưng tôi chỉ thấy có con ve mà tôi muốn bắt đó thôi. Không chi làm cho tôi xao lãng ngoài cái ý tôi muốn đó, con ve làm gì thoát khỏi tay tôi.

Đấy cũng là cái nghĩa “chuyên tâm bảo nhất” của Lão Tử vậy.

Khởi thảo ngày 12 tháng tư và viết xong ngày 13 tháng sáu năm nhâm ngũ (1942)

Phụ lục

PHƯƠNG PHÁP TĨNH TỌA CỦA CƯƠNG ĐIỀN

Như các bạn đã thấy trước đây, luyện tập điềm đạm đến cõi chí cực, chỉ có những phương pháp thiền tọa hay tĩnh tọa là có hiệu quả hơn hết.

Dưới đây, tôi sưu tập cho các bạn một phương pháp tĩnh tọa rất đắc dụng trong toàn cõi Á Đông

(Trung Hoa và Nhật Bản), để dùng làm tài liệu nghiên cứu. Tuy sơ lược nhưng cũng vừa đủ để thực hành. Bài này soạn theo thể tài bản dịch Hán văn của Tưởng Duy Kiều, do nhà Thương Vụ xuất bản.

SỰ THẾ CỦA CƯƠNG ĐIỀN

Phàm muốn nhập môn cách thực hành phương pháp tĩnh tọa của Cương Điền, trước nên biết qua sơ lược về sự thế của tiên sinh.

Tiên sinh là một bậc đại tu dưỡng nước Nhật, lúc nhỏ vốn hư nhược và nhiều bệnh tật. Cha mẹ lo cho tiên sinh không sống lâu được. Thế mà đến khi tiên sinh lên mười ba, mười bốn tuổi, thân tâm hốt nhiên biến hóa, trí tuệ quang minh, gây cho tiên sinh cái nguyên động lực sau này phát minh ra phép tĩnh tọa.

Tiên sinh sưu tập tất cả các phép tu dưỡng về tinh thần của các nước Âu Mỹ, dung hòa với tinh túy các tôn giáo Á Đông để so sánh nghiên cứu. Đến năm Minh Trị thứ 32, tiên sinh sang tận các nước Âu Mỹ để khảo sát, đến khi trở về, nhân cái học thực nghiệm của mình, sáng lập ra phép tĩnh tọa.

CÂN NHỤC TIÊN SINH PHÁT ĐẠT MỘT CÁCH VIÊN MÃN

Trước kia, tiên sinh vốn là người nhỏ thó, khi sang Âu Mỹ chỉ cân được có ba mươi cân là cùng.

Thế mà cách chẳng mấy năm, thân thể tiên sinh phát đạt đến cực điểm, tiên sinh ngồi như gấu, đi như hổ, tay, chân, lưng, bụng, cân cốt nảy nở đều đặn rất đẹp. Thân thể tiên sinh sở dĩ phát đạt đến thế, không phải vì tiên sinh có tập luyện theo các nhà quyền thuật, mà chính chỉ nhờ theo có một phép tĩnh tọa đó thôi.

Bấy nhiêu đủ biết cái linh diệu của phép tĩnh tọa ấy to tát như thế nào.

THỂ CÁCH HÙNG VĨ CỦA TIÊN SINH

Tiên sinh, vì nhờ tĩnh tọa, bao nhiêu tinh lực dồn xuống đan điền[67], nên đứng rất vững vàng như một cội lão thọ. Tiên sinh đứng, không có cái gì làm cho tiên sinh lay chuyển đặng. Dầu gặp phải những tay quyền thuật cũng không làm sao cho tiên sinh chuyển động hay té ngã. Tiên sinh thường nói: “Nếu tôi ngồi xe, rủi xe lật đổ, cũng không làm sao ngã tôi cho đặng”. Cái công phu ấy cũng do phép tĩnh tọa mà nên vậy.

CÁCH SINH HOẠT ĐỒNG HÓA VỚI TỰ NHIÊN CỦA TIÊN SINH

Tiên sinh không phải sống theo chủ nghĩa khắc kỷ, cấm dục. Cấm dục, khắc kỷ đều là những phương pháp ức chế cái tiểu ngã. Còn tiên sinh thì lại không đếm xỉa gì đến tiểu ngã, chỉ trọng đại ngã thôi. Tôn chỉ của tiên sinh là bỏ cái tư ngã của mình đi, để đem mình đồng hóa cùng vạn vật. Cái chỗ mà thường nhân cho là vô vị, tiên sinh cho là hứng vị. Chỗ mà thường nhân cho là khổ cực, tiên sinh cho là sung sướng. Chỗ mà thường nhân lo sợ âu sầu, tiên sinh cho là thản nhiên tự thích. Đó tức là chỗ bảo cùng với tự nhiên mà đồng hóa. Lối sinh hoạt ấy, nếu là bậc thường nhân mà xem vào, tất sẽ cho là khổ hạnh. Nhưng khổ hạnh là khi nào tâm ý cùng với tự nhiên đối chọi. Ở đây, cách sinh hoạt của tiên sinh không có chỗ nào nghịch lại với tự nhiên cả, mà chính là cùng với tự nhiên đồng hóa.

TIÊN SINH KHÔNG TIN CÓ BỆNH

Cách sinh hoạt của tiên sinh đồng hóa với tự nhiên cho nên tiên sinh không tin có bệnh.

Bệnh là gì? Là cái kết quả trái với luật tự nhiên nên mới mất cái hạnh phúc viên mãn phát dục đi.

Tĩnh tọa là cái phương pháp sinh hoạt thuần theo tự nhiên của tạo hóa. Bởi vậy, người theo phép tĩnh tọa mà sinh hoạt không tin có bệnh.

TIÊN SINH KHÔNG TIN CÓ CHẾT

Tiên sinh cũng không tin có chết nữa. Theo sinh lý thì cái chết không nên gọi là chết, mà phải kêu là “thục”, nghĩa là “chín muồi”. Chết, tức là cái cơ phát dục đã đến cõi hoàn toàn, hoặc chưa đến chỗ thành thục.

Chưa đến thành thục mà chết, cũng như quả cây chưa phát dục hoàn toàn mà rụng, là cái chết không tự nhiên, rất thống khổ. Đó là triệu chứng mình chưa tới nhân cách hoàn toàn. Cái chết của người hoàn toàn chỉ là một cái nhân cách đã thành thục đến cực điểm mà thôi. Cái chết ấy bất quá như ta đi ngủ, nào đâu có gì phải đau khổ. Cái khí tượng của tiên sinh bao giờ cũng vẫn tươi tỉnh, là vì cái nhân cách của tiên sinh luôn luôn hoàn toàn đến cùng cực.

Bởi vậy, muốn đạt đến cái mục đích ấy, chỉ có phương pháp tĩnh tọa mà thôi.

NHÂN CÁCH CHÂN KHÔNG

Nhân cách chân không, tức là chỗ chí cực của tu dưỡng.

Theo tiên sinh, thời cái yếu điểm của tu dưỡng là cốt đạt thành cái tư cách “chân không”.

Tĩnh tọa pháp không phải chỉ để tìm sự khang kiện về vật chất mà thôi, nó còn có một mục đích tối cao tối diệu hơn nữa là tạo cho mỗi người của chúng ta cái nhân cách chân không. Phàm con người trên trần thế, cái chân hạnh phúc không phải nơi phú quý, cũng không phải nơi quyền thế, danh dự, mà chỉ nơi chỗ phá cái “ngã chấp”[68] của ta đi, cùng vạn vật hòa làm một thể; kẻ thường nhân thì chỉ biết chìm đắm trong vòng danh lợi, lo quanh nghĩ quẩn khiến cho tâm khí mất hòa bình, tinh thần thành hỗn trược. Thân thể vì đó lần lần kém cả cơ năng, khí huyết vì đó lần lần mất sự điều hòa.

Bên trong hỗn loạn,

ngoại tà nhân đó mà xâm vào. Phàm các tật bệnh đều do đó mà sinh ra. Nếu trong lòng giữ được sự thản nhiên điềm đạm, thì thân thể tất nhiên cường tráng. Bởi vậy mới nói: Chỗ chí cực của phép tĩnh tọa là cốt ở sự quên mình, khiến cho lòng được “chân không”. Chân không, là không tin có bệnh, không tin có chết; chân không là không biết sợ cái gì cả. Đến cái bản ngã của mình mà không còn thèm đếm tới, thời còn cái gì nữa mà phải sợ. Lòng đã chân không, thời hòa bình tự tại, vật ngoài không còn lay động gì nữa đặng. Cứ theo được như thế mãi, thời sẽ sạch hết tư dục, tâm hồn trong trẻo, thân tâm càng ngày càng tiến lên đến ưu mỹ. Trong lòng hòa bình, thời tinh thần linh mẫn, cơ thể cường tráng, tính cách hoàn toàn.

Dẫu xử vào những cảnh bần cùng, muôn phần cay đắng, ngàn nỗi truân chuyên, mà giữ được tấm lòng hòa bình thì khổ hóa sướng, buồn hóa vui, cũng không có cái gì làm bận đến lòng mình được. Được vậy, cũng nhờ nơi công phu tĩnh tọa.

Bởi thế, những ai đến yết kiến tiên sinh đều thấy vẻ mặt của tiên sinh bao giờ cũng tươi tỉnh như hoa buổi sáng, hòa nhã như gió mùa xuân.

Cái chân nghĩa của phép tĩnh tọa là không chủ ở sự cầu cạnh, ao ước gì cả. Tĩnh tọa mà còn mong vọng niệm, cầu sự khang kiện, thời không sao đạt đến được cái diệu cảnh của phép tĩnh tọa. Cái hiệu quả của tĩnh tọa thuộc về phương diện tinh thần, đã chẳng những trừ được tà niệm, tuyệt bỏ vọng tưởng, mà lại còn phá được ác tập, nuôi thành đởm lực, khiến cho tinh thần bao giờ cũng hoạt bát, điềm đạm, dầu gặp phải việc to tát khó khăn đến đâu cũng xem như thường.

Tóm lại, tĩnh tọa chẳng phải chỉ có ở một sự kiện khang mà thôi. Cực chỉ của phép tĩnh tọa là cốt nuôi thành cái nhân cách chân không, tinh thần sáng suốt. Nhân có được cái tinh thần ấy, khí huyết tự nhiên mới điều hòa, thân thể phát dục, đó là cái lẽ đương nhiên, có gì lạ. Lấy quả làm nhân, lấy nhân làm quả, là chưa hiểu được tới nguyên lý của phép tĩnh tọa vậy.

PHƯƠNG PHÁP TĨNH TỌA

Muốn nhập môn phép tĩnh tọa, trước hết cần phải biết hai cái yếu nghĩa này:

Một là: tư thế ngay chánh. Hai là: hô hấp điều hòa.

Những điều kiện này, trong phép tĩnh tọa, không xem là hai được, vì thiếu một, tĩnh tọa không được hoàn toàn.

A- BÀN VỀ TƯ THẾ

1. Quì hai gối. Hai ngón chân cái để chồng lên. Hai gót chân xòe ra. Ngồi lên bọng chân.

2. Đầu thẳng. Đôi mắt hơi nhắm. Miệng ngậm cho kín.

3. Hai tay buông trước gối. Tay mặt nắm lấy tay trái, hai ngón cái để tréo lại.

4. Xương sống phải cho thật thẳng. Nếu hơi cong cong khòm khòm là có hại cho sự điều khí.

5. Bụng, nên ưỡn ra đằng trước.

Nên nhớ: Khi mới tập, ngồi như thế có hơi khó chịu, có khi tê mỏi. Vậy, duỗi cẳng ra cho bớt mỏi, không sao. Tập lâu sẽ thành thói quen, rồi cũng không tê mỏi nữa.

B- HÔ HẤP

1. Khi hút vào thì phình bụng ra; khi thở ra thì hóp bụng vào.

2. Thở, hút phải từ từ. Đừng vội vàng. Cần hơi cho dài, nhưng đừng rán sức.

3. Thở hút cốt cho đều đều là quí, đừng quá dùng sức. Phải cho thơ thới. Lâu dần, hô hấp sẽ nhẹ nhàng và dễ dàng.

TÂM CẢNH TRONG KHI TĨNH TỌA

1. Trong lúc tĩnh tọa, đừng lo sự gì, cũng đừng cầu vật gì.

Chớ cầu hết bệnh, cũng đừng cầu kiện khang; nhất thiết việc gì cũng không nên tư vọng.

Thậm chí sự vô niệm, cũng không nên cầu. Nếu còn cầu vô niệm, thì ắt không thể nào vô niệm đặng.

(Chính là chỗ mà trước kia tôi đã nói: phải tập làm mà không mong đến kết quả của việc làm[69]).

2. Trong lúc tĩnh tọa, đừng cho tai nghe việc gì. Tuyệt hẳn với ngoại giới, để cho lòng trống không, tâm phẳng lặng. Khó thật, nhưng không phải không làm đặng.

SỰ DAO ĐỘNG THÂN THỂ TRONG KHI TĨNH TỌA

Trong khi tĩnh tọa, lâu ngày sẽ thấy thân thể dao động. Đừng lấy làm lạ, đó là cái động lực phát sinh trong thân thể. Cái hiện tượng dao động ấy, tùy bản tính và cơ thể của mỗi người mỗi thấy khác; đừng lo sợ, hãy để tự nhiên như vậy.

Thân thể dao động, đừng sợ; mà không thấy thân thể dao động, cũng đừng lo. Thấy dao động là tự nhiên, thì không thấy dao động cũng là tự nhiên, không thể cầu mà được. Cốt nên thuần để theo tự nhiên[70], đừng dụng đến sức người.

THỜI GIAN TĨNH TỌA

1. Mỗi ngày tĩnh tọa một lần – trước khi ngủ, buổi sáng mới dậy, hoặc buổi trưa – bất luận giờ nào khác cũng được.

2. Mỗi khi tĩnh tọa, nên chịu khó ngồi ba mươi phút là ít hơn hết. Càng ngồi được lâu chừng nào càng quí chừng nấy.

3. Phải chuyên tâm hằng ngày, không nên gián đoạn. Một tháng như một ngày, một năm như một tháng.

Tĩnh tọa là phẩm cách của con người, nó là việc tu nghiệp của suốt một đời. Cho nên dầu tập đã lâu ngày mà chẳng thấy hiệu quả gì, cũng không nên nóng nảy. Phải kiên tâm mãi không thôi, rồi sau sẽ thấy kết quả.

Kết quả thấy sớm hoặc muộn, ta không nên bận lo đến.

Ta há quên rằng: tĩnh tọa chẳng những vô tướng, vô niệm, mà lại tuyệt nhiên vô cầu nữa hay sao?

Ta hãy để mặc tự nhiên mà thôi.

KẾT LUẬN

Yếu điểm của tĩnh tọa pháp, bao giờ cũng lấy “trong lòng bình hòa” làm yếu điểm. Tâm mà được bình hòa rồi, thì thân ắt nhân đó mà cũng được bình hòa. Cho

nên, con người mà còn đau yếu bệnh tật là tại nhân cách của mình chưa lên tới bậc ưu mỹ, chưa được hoàn toàn vậy. Không cần cầu nghĩ đến kiện khang mà kiện khang ắt đến. Kiện khang không phải là cái gốc của tĩnh tọa, mà là cái ngọn. Gốc vững thì ngọn tốt. “Bổn lập nhi đạo sinh”.

THUẬT YÊU ĐƯƠNG

Nhưng,

Cái gì rồi cũng trôi qua

Cái gì rồi cũng nhàm chán

Cái gì rồi cũng tiêu vong

Tout passe

Tout lasse

Tout casse

Là vì

Ái tình là một chứng bệnh có ba giai đoạn:

Khao khát

Chiếm đoạt

Và chê chán

- M E I L H A N -

Và vì thế mới có

THUẬT YÊU ĐƯƠNG

để cứu vãn sự đổ nát trong muôn một

Hôn nhân là vấn đề quan trọng

còn hơn vấn đề sinh tử

- D O R O T H Y D I X -

Nhưng phần đông họ cưới hỏi nhau

không hiểu tại sao?

- M A U R I C E T I È C H E -

... Hôn nhân là một việc quan trọng suốt đời, đâu có thể

xây dựng chớp nhoáng trong một ngày.

- A D O L P H E R I C A R D -

Chết vì người yêu, dễ;

Sống với người yêu, rất khó.

- B Y R O N -

Phải cầu nguyện một lần trước khi ra trận;

Phải cầu nguyện hai lần trước khi vượt biển ra khơi;

Nhưng phải cầu nguyện đến ba lần trước khi

quyết định kết hôn.

- T Ụ C N G Ữ -

... Mặc dù tôi đã cố gắng cho câu văn được rõ ràng dễ
hiểu, nhưng tôi cũng không sao làm được
phép mầu: tôi không thể làm cho lỗ tai kẻ điếc
được thông, con mắt kẻ đui được sáng.

- S T E N D H A L -

PHI LỘ

Người ta bảo: “Hôn nhân là vấn đề quan trọng còn hơn vấn đề sinh tử”. Nói thế có phải là quá đáng không? Balzac nói: “Hôn nhân là con đường đưa ta vào cõi địa ngục hay dắt ta vào cõi thiên đường”.

Tục ngữ có nói: “Phải cầu nguyện một lần trước khi ra trận; cầu nguyện hai lần trước khi xuống thuyền vượt biển; nhưng phải cầu nguyện đến ba lần trước khi quyết định kết hôn”. Há phải đây là một vấn đề có thể xem thường được chăng?

Quyển sách này viết ra vì tình thế không thể đừng trước những lạc lầm đau khổ của vô số thanh niên thiếu nữ mà số phận run rủi gặp nhau với tác giả trong khi họ còn lân la ở chốn học đường. Họ đã đến cầu cứu nơi tác giả trong những lúc ê chề chán nản vì bị ngập ngừng trên con đường tình cảm mà từ trước đến nay họ chưa bao giờ được nghe những kẻ có phận sự thiêng liêng giáo dục họ, bàn thẳng với họ. Phần đông lại ra đời sớm quá, kinh nghiệm đời chưa có, không người hướng dẫn, như người mù đi trên con đường tối, đầy chông gai nguy hiểm, và tự mình học lấy kinh nghiệm với mình, tới đâu hay đó. Họ đâu có dè, như thi sĩ Vũ Hoàng Chương đã nói: “Yêu một phút để mang sầu trọn kiếp” mà thận trọng, mà lọc lựa. Rồi khi họ tự vấn mình trong chuỗi ngày đau khổ, trách nhiệm ấy về phần ai? Chả lẽ lại cũng hoàn toàn do họ, những con người vô tâm và không kinh nghiệm?

Trừ những bậc thánh nhân thì chẳng biết làm sao, chứ đối với thường nhân như chúng ta, thì đã mấy

“ai là kẻ lọt vành hóa nhi”! Huống chi tạo hóa sinh ra đấng anh hùng cũng như những bậc vĩ nhân, phần nhiều lại là giống đa tình. Câu chuyện Samson và Dalila là câu chuyện điển hình tượng trưng mãnh lực ái tình đối với những bậc anh hùng cái thế. Bởi vậy, ái tình và hôn nhân là một vấn đề hết sức quan trọng trong đời người, ít ai tránh khỏi.

Nhà văn Byron lại nói: “Điều đáng ghê sợ nhất là ta không thể sống chung với đàn bà, mà cũng không thể sống thiếu họ được”. Tại sao thế? Không thể thiếu họ được là điều rất dễ hiểu vì đó là một định luật của tạo hóa: “Có âm dương, có vợ chồng, dẫu từ thiên địa cũng vòng phu thê”.

Bởi vậy nhà văn Bernardin de Saint-Pierre mới nói: “Thiếu người đàn bà, cõi đời sẽ như đắm chìm trong đêm tối lạnh lùng”. Nhưng, không thể sống chung với họ được, đó mới thật là điều đáng ghê sợ hơn hết. Có gì đau khổ cho con người bằng bị bắt buộc phải sống chung với kẻ mà ta không thể sống chung? Chắc chắn chưa từng có cảnh địa ngục nào đáng ghê gớm bằng. Bởi vậy Socrate mới nói: “Bọn thanh niên đi tìm hôn nhân, không khác nào những con cá lội trước đầu lờ. Tất cả đều hăm hở chui vào, trong khi đó không biết bao nhiêu kẻ đang vùng vẫy một cách tuyệt vọng để thoát ra”.

Tại sao thế? Tại sao ta không thể sống chung với người đàn bà? Là vì tạo hóa sinh ra người đàn ông và người đàn bà với hai thế giới tâm tình khác hẳn nhau, như sau đây tác giả sẽ cố gắng nêu ra.

Trái hẳn nhau, nên không thể hiểu nhau và do đó mới thường có sự hiểu lầm nhau, gây ra không biết bao sóng gió. Dung hòa được những cái không thể dung hòa, nắm được mực trung trong cặp mâu thuẫn ấy, đó là thực hiện được cái Đạo của trời đất, đó là đạt được cái mức cao nhất của tình yêu, đó là hạnh phúc. Mà đó cũng là mục đích của quyển sách này. Và phải chăng tình yêu là tất cả bí quyết của nghệ thuật sống, cái sống của người đạt lý và đạt tình?

Thu Giang NGUYỄN DUY CẦN

TỰA

Văn hào La Bruyère có nói: “Người đàn bà, so sánh với người đàn ông, là người tốt nhất hoặc tệ nhất”. Nghĩa là không có hạng trung bình như người đàn ông, hạng người không tốt lắm mà cũng không xấu tệ. Lời phê phán trên đây kể cũng là khám phá một phần nào.

Bởi vậy, bàn đến người đàn bà trong hôn nhân, luôn luôn có hai phe trái ngược nhau: một phe công kích dữ dội người đàn bà, một phe bênh vực triệt để người đàn bà. Cicéron bảo: “Nếu không có đàn bà, người đàn ông đã ngồi đồng bàn với các vị thần linh”. Hiponax nói: “Có hai ngày trong đời ta mà người vợ làm cho ta sung sướng nhất: ngày cưới nàng và ngày chôn nàng”. Theo Euripide: “Người đàn bà là cái tai họa ghê gớm nhất trong tất cả tai họa của con người”. Vì “trên mặt địa cầu, trời đất sinh ra không biết bao nhiêu là thú dữ, nhưng người đàn bà mới thật là con thú dữ đáng ghê sợ nhất”

(Aristote). Thật vậy người đàn bà mà sâu hiểm, ác độc, hạ tiện thì sâu hiểm, ác độc, hạ tiện không thể nói. Plaute bảo: “Không có một tội ác nào mà người đàn bà không dám làm”. Vì vậy mà các nhà đạo đức tu hành muốn “cùng ngồi một bàn với các đấng thần linh” phải tự bắt buộc xa lánh người đàn bà.

Những bậc vĩ nhân muốn làm nên đại sự cũng không nên lập gia đình. Thánh Augustin nói: “Người đàn bà là kẻ làm tăng thêm tội lỗi cho loài người”.

Trong Thánh kinh còn bảo chính bà Eve đã làm cho Adam bị trục xuất ra khỏi thánh địa Eden. Vì thế trách nào đối với hôn nhân, một phần đông rất bi quan và cho là một việc dại dột ngông cuồng.

Socrate bảo: “Những thanh niên tìm hôn nhân không khác nào những con cá lội trước đầu lờ. Tất cả đều hăm hở tranh nhau mà chui vào, trong khi đó không biết bao nhiêu kẻ đang vùng vẫy một cách tuyệt vọng để thoát ra”.

Tuy nhiên, đâu phải vì thế mà trên đời không có một cuộc hôn nhân nào hạnh phúc. Gặp phải những người đàn bà hèn hạ, hung ác thì đời là một cõi địa ngục, nhưng gặp những người đàn bà tốt thì trái lại, đời sẽ có thể là một cõi thiên đường.

Malherbe nói: “Thượng đế tiếc vì đã lỡ tạo ra người đàn ông, nhưng không bao giờ tiếc vì đã tạo ra người đàn bà”. “Người đàn bà có cái bể sâu thẳm của tình thương” và “thiếu người đàn bà, cõi đời như đắm chìm trong đêm tăm tối lạnh lùng” (Bernardin de Saint-Pierre). Có người lại còn cho: “Người đàn bà là tạo vật hoàn toàn nhất của Hóa công” (Lessing).

Vì vậy Balzac mới nói: “Hôn nhân là con đường đưa ta vào nơi địa ngục hay dắt ta vào cõi thiên đường”.

Thực sự phe nào nói đúng? Bên nào cũng nói đúng có một phần nào thôi. Sự sống chung cần phải có một trình độ gần nhau: kẻ đạo đức cao đẳng không thể sống với hạng người hạ tiện. “Nồi nào úp vung nấy”. Người đàn bà thanh cao chưa ắt đã làm cho người đàn ông bần tiện được hạnh phúc; hoặc trái ngược lại, những kẻ giàu sang phú quí, bằng cấp cao, tài hoa trên người chưa ắt đã là hạng người quân tử và độ lượng. Người đàn bà nghèo khó, giai cấp thấp hèn chưa ắt là người bần tiện. Tài cao chưa ắt là đức rộng. Bần hèn chưa ắt là ti tiện, có khi ngược lại là khác. Vì vậy mà trong đạo vợ chồng thường lại không gặp cảnh “đồng thinh tương ứng, đồng khí tương cầu”. Là tại sao? Hạnh phúc trong hôn nhân là vấn đề xử thế, sự “tri kỷ, tri bỉ” là vấn đề quan trọng nhất.

Thuật yêu đương là nghệ thuật sống, có những nguyên tắc toàn căn cứ trên tâm lý học. Bởi vậy quyển sách này không nói về luân lý mà bàn về tâm lý.

Sách sẽ chia ra làm ba phần: phần thứ nhất nói về tâm lý của người phụ nữ đối chiếu với tâm lý người đàn ông, phần nhì bàn về hôn nhân và những tiêu chuẩn trong khi lựa chọn, phần ba bàn về nghệ thuật sống chung. Là nghệ thuật thì không thể chỉ dạy cho ai được cả. Những câu chuyện bàn qua trong quyển sách nhỏ này chỉ là những khêu gợi giúp cho mỗi người tùy trường hợp của riêng mình mà tùy nghi xử sự.

Dù sao, các bạn nếu có những điều mà lòng không cho là đúng, cũng nên hiểu cho đây là tất cả lòng thành của tác giả.

Sài thành, ngày 22 tháng 5 năm 1957 Thu Giang NGUYỄN DUY CẦN

Chương thứ nhất:
YÊU ĐƯƠNG VÀ HẠNH PHÚC

Yêu đương và hạnh phúc lẽ ra phải đi đôi nhau luôn.

Người ta sống, không thể không yêu thương, cũng như người ta sống không thể không thở hút. Thiếu tình yêu, vạn vật sẽ tiêu vong. Nhưng yêu thương là nguồn gốc của hạnh phúc con người, tại sao cũng vì yêu thương mà loài người phải triền miên đau khổ? Người ta bảo yêu và ghét là nguồn gốc của tất cả các cuộc tao loạn trên đời. Cái đó rất đúng. Yêu nhau mà không biết cách yêu, thì cũng bằng mười ghét nhau. Cho nên càng yêu nhau bao nhiêu lại càng làm cho nhau đau khổ bấy nhiêu.

... “Yêu nhau lắm, cắn nhau đau” là thế. Và cũng chỉ có kẻ ta yêu nhất đời mới có thể làm cho ta đau khổ nhất đời mà thôi. Bởi vậy, yêu đương lại cũng là nguồn gốc của đau khổ.

* * *

Yêu là một điều rất dễ...

Nhưng biết yêu mới là vấn đề tối trọng và khó khăn hết sức.

Chữ “biết” phải đi trước chữ “yêu” thì yêu mới gây được nguồn hạnh phúc. Trái lại, nếu chỉ “yêu” mà không “biết yêu” thì cái yêu sẽ biến thành nguồn của đau khổ.

* * *

Và biết yêu, khởi đầu bằng sự hiểu nhau. Hiểu nhau rất khó vì tâm hồn con người là một cái gì hết sức phức tạp.

Người ta thường “lấy bụng ta suy bụng người” nên suốt đời không sao hiểu nhau được. Lúc tình yêu nảy sinh, người đàn ông cũng như người đàn bà, đều tưởng rằng mình đã tìm được ý trung nhân. Sự thật đó là cả hai thái cực. Bởi vậy sau cuộc hôn nhân, lần lần chân tướng của đôi bên hiện lên, cái mộng “đã yêu nhau vì hiểu nhau” bắt đầu tan rã. Bởi vậy, người ta mới bảo: hôn nhân là tiếng chuông cáo chung của hạnh phúc ái tình.

Stendhal có thuật câu chuyện này: Một thiếu nữ mười sáu tuổi yêu một chàng rất đẹp trai. Chiều nào, lúc chạng vạng, anh ta đều lại chơi với cô ta, dưới cửa sổ. Bà mẹ bèn mời chàng trai ấy cùng đi nghỉ hè với bà và cô gái luôn tám hôm ở nhà quê. Sự thân mật của đôi bên làm cho nàng thấy rõ chân tướng của chàng. Tình yêu từ đấy tắt hẳn.

Thật là một cuộc thí nghiệm nguy hiểm, nhưng cũng rất ý nghĩa. Tình yêu bao giờ cũng bắt đầu bằng một cái “mộng”, mà sự sống chung đụng nhau dễ làm tan mộng ấy.

Ngày xưa, có một cô con gái nhà giàu sang hàng ngày đứng trước cửa sổ ngó mong, thấy dạng xa xa một chàng trai trẻ làm nghề chài lưới. Chàng hát rất hay. Nàng cảm thấy trong lòng một nguồn cảm dồi dào. Nàng bắt đầu xây mộng... Một thời gian khá lâu, ngày nào như ngày nấy, nàng không bỏ qua một hôm nào để đứng tựa cửa sổ mà nghe chàng hát. Một hôm, anh chàng không đến. Nàng buồn bã rồi sinh chứng tương tư. Cha nàng hay biết, cho mời chàng đến. Khi nàng thấy mặt của chàng, nàng giật mình: mộng tình tan ngay, tình yêu liền tắt hẳn.

* * *

Tâm hồn con người thật là phức tạp. Tâm hồn người đàn bà lại càng phức tạp hơn. “Hiểu tất cả, để mà yêu tất cả” phải là nguyên tắc đầu tiên để đi tìm hạnh phúc ở tình yêu. Người đàn ông phải tìm hiểu tâm hồn của người sẽ cùng mình chia sẻ mối tình, mà người đàn bà cũng phải tìm hiểu tâm hồn của người đàn ông cùng mình chung sống. Sự hiểu nhau ấy để mà có thể chiều chuộng nhau, giúp đỡ nhau, tha thứ nhau, mưu cầu hạnh phúc chung cho nhau, cho tới bạc đầu.

Tâm hồn của người đàn ông cũng như tâm hồn của người đàn bà là cả hai thái cực, không chút nào giống nhau, không thể nào sống chung nhau được. Thế mà cặp mâu thuẫn ấy bắt buộc phải sống mãi chung nhau, không thể sống riêng lẻ nhau cho được, thì thật là cả một vấn đề tối đại quan trọng của đời người. Nó là một sự huyền bí trong tất cả những huyền bí của tạo hóa. Âm là âm, mà dương là dương, nó có những tính khí khác hẳn nhau. Nhưng âm không thể lìa dương mà dương cũng không thể lìa âm. Hai bên phải chung đụng nhau, cọ xát nhau và điều hòa nhau, thì vạn vật mới sinh tồn. Đạo trời là như thế:

Có âm dương, có vợ chồng,

Dẫu từ thiên địa cũng vòng phu thê.

* * *

Để tự nhiên thì âm dương xô xát nhau, tranh chấp nhau, gây nên hỗn loạn và đau khổ. Điều hòa nó lại, đem cái sở trường của cái này bù vào cái sở đoản của cái kia, tìm mà lập lại cái thế quân bình của cặp mâu thuẫn, ấy là công phu của con người đi tìm hạnh phúc, đấy là nghệ thuật yêu đương.

Vậy, muốn tìm hạnh phúc trong sự yêu đương về tình ái phải tìm hiểu biết tâm hồn và tâm sự của đôi bên trước hết.

Chương thứ hai:
TÂM HỒN

CỦA NGƯỜI ĐÀN BÀ VÀ CỦA NGƯỜI ĐÀN ÔNG

1. Địa vị người đàn bà trong xã hội Việt Nam ngày xưa thật là đau đớn bất công. Tại sao người đàn bà, mẹ của loài người, một sinh vật quan trọng nhất của nhân loại lại phải lệ thuộc người đàn ông, một kẻ mà về đức hạnh, về trí tuệ còn thấp kém hơn nhiều? Tại sao lại phải đóng một vai tuồng phụ thuộc? Và tất cả những gì mà người đời cho là cao cả nhất như danh vọng, quyền thế, những địa vị quan trọng nhất trong guồng máy chính trị họ lại không được hưởng như người đàn ông? Tại sao quyền hạn không được bình đẳng với người đàn ông, và tại sao những hành động mà người đàn ông được làm và được tha thứ thì người đàn bà bị cấm cản và xem như là vô luân lý? Tại sao người ta lại đòi hỏi nơi người đàn bà quá nhiều và quá cao về tư cách, hạnh kiểm như thế? Người ta đòi hỏi nơi người đàn bà những hy sinh quá to tát mà người đàn ông không bao giờ làm nổi.

Phải chăng đó là do sự bất công của người đàn ông, của chế độ phụ tộc gây ra không? Không. Nếu ta xét xem cho kỹ về tâm hồn sâu sắc và sứ mạng thiêng liêng của người đàn bà trong xã hội loài người, ta sẽ thấy những hạn chế, những bất công, những đòi hỏi quá cao ấy nơi người đàn bà không có gì là quá đáng cả. Hễ sứ mạng càng cao, trách nhiệm càng nặng thì sự đòi hỏi của người ta đối với người đàn bà càng nhiều.

Cho nên đó không phải là một sự điếm nhục mà thật ra là một danh dự cho người đàn bà vậy.

2. Bởi người ta không hiểu lẽ ấy, nên ngày nay mới có phong trào nam nữ bình quyền, người đàn bà đòi hỏi phải được ngang hàng với người đàn ông. Thuyết bình đẳng hình thức của Tây phương đã cám dỗ người đàn bà ngày nay và làm cho họ cố gắng bắt chước người đàn ông, tưởng lầm rằng chỉ có người đàn ông và làm được như người đàn ông mới là được hoàn toàn mà thôi.

Sự hiểu lầm về sứ mạng thiêng liêng riêng biệt của người đàn bà trong xã hội loài người xui phụ nữ ngày nay bắt chước người đàn ông trong từng manh mún hành vi. Và cũng chỉ vì hiểu lầm như thế mà phụ nữ ngày nay mới bị cái tâm cảm tự ti và tìm cách đồng hóa với người đàn ông để che giấu cái tủi nhục hèn kém của mình. Thật đáng thương hại cho những phụ nữ tân thời ăn mặc như đàn ông, cố gắng tranh đua với đàn ông trong những cuộc thi chọi về trí thức, cũng như về sức khỏe. Thật không gì chua xót bằng khi ta thấy người đàn bà hạ mình đi bắt chước người đàn ông, phủ nhận cái trách nhiệm và sứ mạng cao cả của mình.

Sự lầm lạc ấy làm cho người đời nay đem giáo dục và học vấn của người con trai bắt buộc người con gái cùng theo. Thật là một tai hại đã làm hư hỏng một cái gì quý báu nhất nơi người đàn bà, làm cho xã hội loài người mất một tay cộng sự đắc lực và vô giá, và cũng không đem lại cho người đàn bà cái hạnh phúc mà chính họ mới mang lại được cho chúng ta thôi. Cái khuynh hướng “nam nhi hóa” phụ nữ ngày nay bằng giáo dục là một việc làm vô ý thức, tai hại cho hạnh phúc chung của loài người không phải nhỏ. Đây là một vấn đề rất quan trọng, tôi sẽ đề cập và bàn đến ở một nơi khác và một khi khác.

Ta sẽ thấy sau đây, cơ năng trí tuệ của phụ nữ khác hẳn với người đàn ông, và giáo dục ngày nay chỉ tổ làm hỏng mất tâm hồn phụ nữ, không dự bị cho họ đủ điều kiện để thực hiện được thiên chức thiêng liêng của họ: làm vợ, và nhất là làm mẹ.

3. Then chốt của tâm hồn phụ nữ

Tất cả tâm hồn của người đàn bà có thể quy vào một chỗ: quả tim của họ. Nghĩa là người đàn bà sống và chết chỉ vì quả tim.

Họ yêu bằng quả tim, họ suy nghĩ bằng quả tim, họ hành động theo sự cảm xúc của quả tim. Nhưng tình yêu của họ là một thứ tình yêu vị tha, nghĩa là trung tâm tình yêu của họ không phải nơi họ, mà là nơi một kẻ khác, một kẻ mà họ yêu thương hoặc muốn được yêu thương như chồng, con, cha, anh, hay bè bạn, v.v...

Trái lại, tình yêu của người đàn ông là thứ tình yêu vị kỷ, nghĩa là họ lấy sự vui thích của họ, quyền lợi của họ, hoạt động của họ làm trung tâm cho tình yêu của họ.

* * *

Người đàn bà chỉ sung sướng khi nào họ thấy kẻ mà họ yêu thương hoặc họ muốn được yêu thương sung sướng. Cũng như họ đau khổ khi nào họ thấy những kẻ họ yêu thương hay muốn được yêu thương đau khổ.

Tình yêu của họ là một thứ tình yêu lệ thuộc kẻ khác. Không gì minh chứng rõ ràng khuynh hướng ấy nơi người đàn bà bằng tình mẫu tử. Sự sướng khổ của bà mẹ không ở nơi mình, mà ở nơi đứa con của mình. Cái sung sướng của người con làm cho mẹ sung sướng đến chảy nước mắt. Họ cảm thấy sung sướng cái sung sướng của con mình còn hơn cái sung sướng của chính đứa trẻ ấy. Cho nên, cái sung sướng hay cái khổ của đứa con không sướng không khổ bằng cái sướng khổ ấy của bà mẹ.

Người đàn bà khao khát sống cho kẻ khác, sẵn sàng hy sinh cho kẻ khác, tràn trề lòng tri ân đối với những ân huệ mà họ được thừa hưởng nơi kẻ khác - dĩ nhiên họ rất đau khổ nếu kẻ khác không nhớ đến công ân của họ, nếu kẻ khác không biết lo lắng chăm nom đến họ, nếu không có một kẻ nào sống vì họ và sẵn sàng hy sinh cho họ.

Ngọn lửa lòng của người đàn bà, nếu không có một kẻ nào khác để soi sáng, nếu không có một kẻ nào khác biết nuôi dưỡng nó, nó sẽ tắt ngay. Bởi vậy, tình yêu của họ là một thứ tình yêu lệ thuộc, lệ thuộc nơi người họ yêu hay muốn được yêu.

Người đàn ông, trái lại, tình yêu của họ là một thứ tình yêu vị kỷ. Họ có thể sống tự túc, sung sướng với riêng mình, không quan tâm gì đến sự sung sướng hay buồn khổ của người chung quanh. Họ không lo lắng cho ai, cũng không mong mỏi làm cho ai sung sướng hay đau khổ, bởi vậy, họ cũng không bận gì đến lòng biết ân của ai, cũng không thắc mắc gì cả nếu không được ai chăm nom săn sóc đến họ.

Mong mỏi sống tự túc, họ tìm đủ cách để tránh sự xúc cảm, họ có thể sống không cần yêu ghét, không cần vui buồn, không cần tiếng khen chê của kẻ khác. Tình yêu của họ không cần lệ thuộc một ai cả, ngọn lửa lòng của họ cháy lấy một mình, không cần một bàn tay nào khác nuôi dưỡng cả. Bởi vậy, người đàn ông có thể sống một mình trong cô tịch, tự mình có thể tiêu diêu tự tại, còn người đàn bà thì không thể nào sống như thế được.

Ta cứ xem những đứa trẻ cùng sống trong một gia đình, khi chưa bị lối giáo dục nhồi sọ nào làm sai bản tính, thì rõ. Con trai thì ao ước có một trái banh, một cây súng, một cây kiếm hay một chiếc vòng để biểu diễn sức lực và tài giỏi của mình; con gái, trái lại, muốn có một em búp bê để ru ngủ, để săn sóc, để nâng niu. Con gái thì trong khi bày trò chơi, thích làm bà mẹ, bà thầy, người thầy thuốc hoặc một bà vú; còn chơi thì thích chơi với những đứa nhỏ hơn để có thể rầy la, nũng nịu, hoặc chỉ huy và được chúng âu yếm. Hễ học thì đứa con gái sẽ cố gắng học để vui lòng mẹ hay vui lòng thầy, để được ban tặng những niềm âu yếm. Trái lại, con trai thì khi chơi, thích chơi với những trẻ lớn hơn để có thể tranh tài đấu sức, muốn đóng vai anh tài xế hay ông tướng lãnh, để được chỉ huy và có nhiều kẻ phục tùng. Còn có học hành gì, hoặc giúp đỡ mẹ những công việc gì trong nhà là sẽ đòi hỏi một phần thưởng, nếu không phải là kẹo, mứt hay món đồ chơi... hoặc vì bị hăm dọa chịu một hình phạt.

Những thiên tính ấy chúng vẫn gìn giữ y nguyên sau này khi ra đời: đàn ông chỉ quan trọng đến những gì có lợi ích cho riêng mình, cho sự vui sướng riêng mình; còn người đàn bà thì luôn luôn lo nghĩ đến kẻ khác, lo nghĩ đến cách làm vui lòng kẻ khác, săn sóc đến kẻ khác và bắt buộc kẻ khác phải để ý đến mình. Dù cho là hạng người đàn bà ích kỷ, đê tiện bậc nào, người đàn bà chỉ tìm sự vui sướng cho mình thôi cũng vậy, họ vẫn đặt trung tâm của hạnh phúc họ nơi kẻ khác. Họ bắt buộc kẻ khác phải yêu thương săn sóc họ, chết sống cho họ.

Tình yêu họ cũng vẫn là tình yêu lệ thuộc bên ngoài, hạnh phúc của họ không thể là thứ hạnh phúc tự họ gây ra được mà phải do một kẻ khác mang lại cho họ mới được.

Ngay như người đàn bà đến tuổi tàn niên, nếu điều kiện vật chất của họ khá đầy đủ và cho phép họ được an nhàn, họ vẫn không chịu an nhàn. Người đàn ông cùng một cảnh ngộ như họ, sẽ tìm cách dưỡng nhàn, tránh tất cả những cái gì có thể làm bận rộn họ. Như ông bà của chúng ta, ông thì không thích ràng buộc theo con cháu, muốn sống một mình không bận rộn, không lo lắng gì đến ai nữa cả. Trái lại, bà thì bận bịu theo con cháu, yêu thương chiều chuộng còn hơn lúc bà nuôi con ruột của bà nữa.

Đối với bà, không có ai biết yêu thương cháu bà bằng bà, săn sóc cháu bà bằng bà, trong lúc mà bà có quyền hưởng cảnh an nhàn lại là lúc bà quyến luyến đau khổ hơn khi nào hết.

Đối với người đàn bà, thời gian hạnh phúc nhất là lúc mà sự lo lắng gia đình và xã hội thu hút cả tâm tư và hoạt động vật chất tinh thần họ, khoảng mà tâm hồn họ xúc cảm nhất, khi mà, đối với con họ, họ đóng cả vai tuồng bà mẹ, bà thầy, và người yêu thứ nhất của chúng. Người đàn bà nào sống cô độc, không anh, không em, không con, không cháu để mà quyến luyến yêu thương, không có một kẻ đau khổ nào để họ an ủi, giúp đỡ, không làm được một cô giáo, một bà thầy hay một nhà tu hành độ nhân tế thế như đức Quan Âm, nghĩa là kẻ không có một mục đích gì thực hiện và hoạt động vị tha trong đời, kẻ ấy sẽ trở nên gay gắt và tâm hồn sẽ biến đổi sa đọa lạ thường.

Không có gì khó chịu nhất đối với người đàn bà bằng sự ở không, sự lạnh lùng cô độc; không có gì đau đớn cho người đàn bà bằng một cuộc đời không có gì để họ xúc cảm, yêu thương và đau khổ.

Lòng yêu vị tha của người đàn bà là một sự cần thiết cho giống nòi. Thiếu nó, nhân loại sẽ không thể nào tồn tại.

4. Thảm trạng của người đàn bà

Do lòng yêu thương kẻ khác, vì kẻ khác, cái tình yêu vị tha ấy của người đàn bà, khiến họ phải luôn luôn tùy thuộc kẻ khác.

Chính cái lòng yêu vị tha ấy là một trở ngại to tát cho đời sống an ninh và vật chất của người đàn bà.

Ta nên biết: ích kỷ là một thiên tính tự vệ của muôn loài để giữ gìn mạng sống của mình. Thiếu nó, không khác nào đi trên con đường tối mà thiếu ánh sáng của bóng đèn. Tính ích kỷ là một cái gì khô khan, cằn cỗi, xấu xa, hẹp hòi, nhưng không có nó ta khó mà sống. Vì nó là sự khôn ngoan, sự bảo vệ quyền lợi và bảo vệ cái sống của mình.

Vì vậy, người đàn bà một mình không thể bảo vệ được cái đời sống của mình, phải cần đến người đàn ông, được tạo hóa cấp cho một tâm hồn ích kỷ. Đây là thảm kịch thứ nhất của người đàn bà. Trừ ra khi nào người đàn bà có tính khí đàn ông thì họ có thể không cần đến người đàn ông mà thôi. Những kẻ nào mà có tâm hồn hoàn toàn đàn bà thì cái thiên tính ích kỷ ấy dường như tắt hẳn. Cho nên hễ là người đàn bà hoàn toàn đàn bà thì họ không thể sống một mình, mà phải lệ thuộc người đàn ông hoàn toàn đàn ông mới được.

Tình yêu của người đàn bà lại thường mâu thuẫn với quyền lợi của họ.

Dục vọng của người đàn ông là những dục vọng ích kỷ. Họ tìm thế lực, tiền bạc, địa vị, sự sung sướng xác thịt v.v... Họ có thể đạt được mục đích ấy một cách dễ dàng và trực tiếp.

Trái lại, dục vọng của đàn bà là những dục vọng vị tha. Muốn đạt được mục đích của họ, người đàn bà không có một phương tiện nào chắc chắn cả. Sự yêu thương của kẻ khác, của những kẻ sống bên mình họ chỉ căn cứ vào một sự may rủi của số mạng. Ngay như sinh ra mà có diễm phúc được cha thương mẹ mến, được làm một người chị cả hay một người em út, hoặc gặp được người chồng biết thương và hiểu nỗi lòng mình... đó là cả một cái gì hên xui may rủi. Thường là do sự ngẫu nhiên đưa đến mà thôi. Người ta thường bảo: “Trâu tìm cột, chứ có đâu cột lại tìm trâu”. Người đàn bà, dù là người sống tự do bậc nào cũng đâu phải tự do lựa chọn người bạn trăm năm của mình, mà chính là mình bị chọn. Người đàn bà không thể với ý chí mình, với sự hoạt động của mình, với công phu hay việc làm mình mà chinh phục được tình yêu của những người chung quanh, nếu tự những người ấy không thương mình. Tình yêu đâu có mua chuộc được, tình yêu là một cái gì không vụ lợi. Đối với người đàn bà mà tình yêu là tất cả lẽ sống của đời mình thì sự hên xui của số mạng phải chăng là một thảm kịch não nề.

Nhưng cũng chưa hết. Thảm kịch của người đàn bà đâu phải chỉ ở ngần ấy mà thôi.

Đặt để cái trung tâm lẽ sống của mình nơi kẻ khác, ở những kẻ ngoài mình mà sự ham muốn không giống mình, quyền lợi cũng không giống mình, dĩ nhiên người đàn bà lại bị hãm vào một tình thế bi thảm nhất là không làm sao dung hòa được khát vọng và quyền lợi của mình.

Quyền lợi là gì? Phải chăng là những gì lợi ích cho mình, đem đến cho mình thêm sức khỏe, tiền bạc, danh vọng, hạnh phúc, vui sướng... Người đàn ông đeo đuổi theo công danh, tiền bạc, sắc đẹp, ăn ngon, ngủ kỹ... Nhưng cái đó là những khát vọng của người đàn ông, hễ một khi họ thâu đoạt được những nguyện vọng ấy thì họ sung sướng, hạnh phúc vì đã được thỏa mãn. Danh vọng, tiền bạc, địa vị... làm tăng thêm uy thế họ; ăn ngon ngủ kỹ làm tăng được sức khỏe họ. Đối với người đàn bà, đó đâu phải là sinh mạng của họ? Họ cần thiết nhất là yêu thương và được yêu thương, được chăm nom săn sóc sự sống của những người chung quanh, được chính mình tạo nên sự sống. Đó là tất cả những khát vọng thiết tha của họ, nền tảng những sự sướng khổ của họ. Nhưng, những khát vọng ấy lại luôn luôn đi ngược lại với quyền lợi riêng của họ.

Lợi gì cho người đàn bà phải có con? Có con thì phải thức đêm thức hôm mà săn sóc, suốt đời đau khổ lo âu. Có con thì có tăng thêm sức khỏe, tiền bạc, danh vọng gì cho mình nữa không? Trái lại, có con là cả một cái gì làm cho con người của mình ngày càng kém sút.

Lợi gì cho người đàn bà khi phải lìa bỏ tổ ấm của mẹ cha để về nhà chồng. Nơi nhà cha mẹ mà từ lúc lọt lòng đến lớn, được cha mẹ nâng niu như trứng mỏng, chiều chuộng yêu thương, người đàn bà phải bỏ nó mà đi theo một người đàn ông lạ nào, không chút tình cốt nhục, không hiểu mình là ai... để vào một gia đình khác mà chắc chắn người ta sẽ không bao giờ đối đãi với mình bằng một niềm âu yếm không bờ bến như tình nghĩa mẹ cha và anh em cật ruột của mình. Những quyền lợi mà mình đã hy sinh khi bước chân về nhà chồng như sự sung sướng tự do, sự nhàn rỗi ngây thơ và lắm khi danh tiếng, địa vị xã hội của mình... người chồng có thể bù đắp hay không? Lắm khi còn bị chồng hất hủi sau khi đã chán chường, và gia đình của chồng nhìn mình như kẻ thù đi “ăn chực” tình yêu. Thử hỏi những quyền lợi thực tế mà người đàn bà đã hy sinh ấy có được bù đắp chút nào hay không?

Lợi gì cho người đàn bà khi phải lo lắng cho con cái, lo cho nó được nên vai nên vóc, để rồi phải sống một mình trong thương nhớ, nhất là trong cái tuổi mà mình cần phải yêu thương và được yêu thương hơn lúc nào cả. Tình cảnh của một bà mẹ yêu con tha thiết từ nhỏ đến lớn không một phút rời con, mà bấm bụng để cho con mình bước chân ra đi về một gia đình xa lạ là cái thảm kịch cay chua nhất của một người đàn bà.

Nếu lấy về phương diện quyền lợi của người đàn bà mà nói thì quả người đàn bà không bao giờ dung hòa được lòng khao khát yêu đương của mình với quyền lợi ích kỷ của mình. Nhưng người đàn bà thật là đàn bà lại sẵn lòng hy sinh tất cả quyền lợi ấy để thỏa mãn cái thiên tính khao khát yêu đương của mình, vì đó là tất cả cái hạnh phúc của mình mà thôi.

Nhưng, thật ra, nếu đem những quyền lợi ích kỷ của người đàn bà mà so sánh, cân nhắc với sự sung sướng vị tha của họ, thì cũng khó biết được cái nào là chính đáng.

Có nhiều người đàn bà bị lôi cuốn trong cái ảo vọng tìm khoái lạc hạnh phúc ích kỷ bằng cách lo phục vụ quyền lợi của họ như người đàn ông. Họ đã hy sinh cái tâm hồn phụ nữ của họ, từ bỏ sứ mạng thiêng liêng của một người mẹ, của một người vợ, của một nạn nhân tình yêu, của một tâm hồn khao khát yêu thương cho kẻ khác... để lăn mình vào con đường chính trị, tranh đấu cho địa vị, quyền tước, danh vọng, tiền bạc, đi tìm hạnh phúc vị kỷ để có được thanh danh như người đàn ông. Phụ nữ ngày nay phần nhiều đều có cái cao vọng ấy. Nhưng rồi một khi đã thỏa mãn được những khát vọng vị kỷ ấy, đã được phú quý, danh vọng, tự do... họ lại cảm thấy họ đã “thả mồi bắt bóng”. Giữa những tiếng hoan hô của quần chúng, giữa lúc thực hiện được những cao vọng “phỉ chí nam nhi, tung hoành bốn cõi”, đã thỏa được mộng tang bồng, thì họ cảm thấy trong tâm hồn có một cái gì trống rỗng, lạnh lùng. Họ cảm thấy thiếu sự yêu đương và được yêu đương. Cái chân hạnh phúc của họ trong tình mẫu tử, ở trong tình yêu của những người chung quanh họ, chứ không phải ở nơi những bả vinh hoa phú quí ấy.

Lại nữa, cái thảm trạng ấy của người đàn bà cũng chưa phải là hết. Lòng yêu vị tha của họ chẳng những không thuận với quyền lợi ích kỷ của họ, mà lại còn bắt họ phải xung đột với tình thương của những người thân yêu họ nữa.

Cha, chồng, con cái... mà họ thương yêu, mỗi người lại có một bản tính khác nhau, mỗi người lại có những điều ham muốn khác nhau, thường lại xung đột nhau. Làm một bà mẹ dễ gì mà dung hòa được lòng thương đối với mỗi đứa con. Làm vợ, làm con, làm em... thì cũng dễ gì điều hòa tình yêu mình đối với chồng, đối với cha mẹ, với anh em!

Nào đã hết đâu... Những người thân yêu của mình, họ lại đòi hỏi nơi mình những đức tính và phận sự khác nhau.

Lúc chưa cưới thì họ đòi hỏi nơi mình phải được đầy duyên dáng mỹ miều, ngây thơ và vụng dại. Người tình bao giờ cũng muốn mình dễ dãi ngu dại để họ dễ bề lợi dụng. Họ rất ghét kẻ khôn lanh và nhiều kinh nghiệm. Nhưng đến khi họ cưới mình rồi, thì trái lại, họ đòi hỏi mình phải trang nghiêm, biết lo lắng cho nhà cửa, làm bếp giỏi, giúp đỡ mọi việc nặng nhọc, như kẻ tôi đòi, nghĩa là phải là một người già kinh nghiệm, khéo léo và hy sinh. Tình yêu đâu phải là mục đích đời người của người đàn ông. Người vợ cưới rồi, đối với họ, không phải là tình nhân nữa, mà là một người bạn đường, đỡ gánh nặng và bao hàm công việc nội trợ mà thôi. Thế mà người đàn bà phải chịu đựng và phải biết chiều theo những đòi hỏi ấy.

Đối với con thì cũng một thế. Lúc còn nhỏ, nó đòi hỏi bà mẹ phải luôn luôn một bên, không được rời nửa bước, để an ủi, dỗ dành, săn sóc từng ly từng tí. Nhưng vài năm sau, khi đứa trẻ ấy lớn lên, lại đòi bà mẹ phải để nó tự do, đừng can thiệp gì đến đời sống nó nữa. Nó không muốn nghe mẹ khuyên lơn hay săn sóc và lo lắng đến nó nữa, nó muốn sống tự do và một mình. Đứa trẻ ấy đòi hỏi có lý lắm, thế nhưng, bà mẹ đã quen chăm nom, săn sóc con từ thuở bé, làm gì bỗng dưng lại bỏ con mà không lo nghĩ gì nữa được không? Cả một cái gì bạc bẽo, bội ân lẽ ra phải làm tê tái cả những tâm hồn vị tha nhất, thế mà người đàn bà vẫn nhẫn nại và yêu thương, yêu thương mãi mãi...

* * *

Tóm lại, nào đâu phải vì ác ý của người đàn ông hay luật lệ khắt khe của người đời bày ra để đày ải người đàn bà phải uốn mình chiều theo dục vọng kẻ khác, phải hy sinh cho kẻ khác. Nhưng thực ra, chính cái bản năng khao khát tình yêu của người đàn bà mà tạo hóa đã phó cho để thực hành sứ mạng thiêng liêng cao cả của họ, khiến họ luôn luôn như bị:

Ma đưa lối, quỷ dẫn đường,

Lại tìm vào chốn đoạn trường mà đi.

Đâu phải chỉ lo cải tạo chế độ xã hội là đủ để mưu hạnh phúc cho người đàn bà, mà chính ta phải giáo dục người đàn ông thế nào để họ hiểu đặng tâm sự của người đàn bà, hiểu để mà thương và giúp cho người đàn bà thoát khỏi những nỗi khổ tâm mà suốt đời họ phải âm thầm đau khổ.

Một ông cha sáng suốt mà biết yêu quý con gái mình vì đã hiểu nỗi lòng thầm kín của con thì không bao giờ ông lại lo lắng vì luật pháp bất công không bao bọc được quyền lợi của con mình đối với quyền lực của người chồng. Điều mà ông sợ nhất cho đứa con yêu quý của ông là chỗ ngây thơ vụng dại của nó trong sự nhận xét sai lầm tâm lý người đàn ông và nhân thế sẽ gây cho nó sau này bao nỗi chua cay thất vọng. Ôi! Nếu đứa con gái của ông mà hiểu rõ người đàn ông được như ông, hoặc đàn ông đều hiểu rõ con gái ông như ông, thì ông sẽ yên lòng biết bao nhiêu về tương lai hạnh phúc của nó.

Địa vị của xã hội ngày nay, tựu trung cũng giống hoàn cảnh của ông cha này. Xã hội mà muốn mưu hạnh phúc cho người đàn bà thì cần thiết nhất là lo giáo dục người đàn ông cũng như người đàn bà, soi đường chỉ nẻo cho họ hiểu nhau để tránh cho nhau những nỗi đau lòng vì hiểu lầm và gây cho người đàn bà thêm những đau khổ vô ích trong cái thảm trạng vô cùng bi đát mà ta đã thấy trước đây.

Tâm tính của người đàn bà có nhiều cái đặc biệt, khác rất xa người đàn ông.

Chỉ vì tưởng lầm rằng đàn ông cũng như đàn bà, tâm tính đôi bên đều cũng như nhau, mà phần đông cứ lấy bụng ta suy bụng người, nên mới có những sự hiểu lầm xô xát. Lấy bụng người đàn ông mà suy bụng người đàn bà hoặc trái ngược lại, là một sự sai lầm to tát nhất.

Bởi vậy, văn sĩ André Maurois mới bảo: “Dầu cho đôi nam nữ mong ước cuộc hôn nhân thế mấy, dầu cho lứa đôi có mê luyến nhau thế mấy, và họ có thật thông minh thế mấy... thì đôi bên nam nữ đều phải cầm chắc rằng mình sẽ chung sống với một người lạ và người đó sẽ làm cho họ ngạc nhiên vô cùng”.

Lúc ban đầu, trong khi hòa hợp nhục thể, trong cái say đắm buổi đầu, bao nhiêu nỗi khó khăn, đôi bên đều có thể chiều chuộng như tạm quên hẳn được cả. Nhưng, một thời gian, sau khi người đàn bà, cũng như người đàn ông đã ráng tìm phương để thành một người khác, để họ không còn phải là người đàn bà nữa với tâm hồn riêng thực của họ, họ mới nghĩ thầm mình vẫn muốn theo sát bên chàng, nhưng thế không phải. Mình sinh ra nào phải để làm như thế đâu! Còn người đàn ông cũng sẽ nghĩ đến cái mộng riêng của mình, cái mộng tang bồng hồ thỉ, rồi nhớ đến kiếp giang hồ phiêu bạt như chàng Từ Hải:

Nửa năm hương lửa đương nồng, Trượng phu thoắt đã động lòng bốn phương.

Trông vời trời bể mênh mang,

Thanh gươm, yên ngựa lên đàng ruổi dong.

Thì ra khi dục tình thỏa mãn, mỗi người mới cảm thấy sự đòi hỏi của tâm hồn mình và tìm cách trở về với cái người thật của mình. Bấy giờ họ lại thấy cô đơn lạnh lẽo quá, và hai người vẫn là khách lạ qua đường, không ai còn hiểu ai được nữa cả.

Chính lúc ấy, tuần trăng mật đã qua, lại sang qua thời kỳ hắt hủi và chán chường phải có, sau một hồi nhiệt tình quá độ. Bấy giờ là lúc “lứa đôi xung khắc”, không phải xung khắc toàn diện, nhưng xung khắc một phần nào. Họ không còn hiểu nhau được nữa, họ chỉ lấy một niềm thương lợt lạt xa cách mà chịu đựng nhau thôi cho qua cái chuỗi ngày chán nản. André Gide bảo: “Xem thế thì thấy rõ hai con người, tuy ta thấy họ vẫn sống chung một cuộc đời như nhau, vẫn gọi là yêu mến nhau đấy, nhưng họ chẳng khác nào hai nước bế quan tỏa cảng...”

Nhưng đôi khi, sự tình lại nghiêm trọng hơn, và từ sự không hiểu biết nhau, hai vợ chồng lại đi lần đến sự hiềm ghét nhau.

Chung quy, bảo rằng hai tâm hồn không yêu nhau là sai, nhưng sự đau khổ của họ là chỗ quá yêu nhau mà không hiểu được nhau, bởi tâm hồn của người đàn bà và của người đàn ông là cả hai thái cực. Vậy, biết rõ tâm hồn sâu sắc của đôi bên thì mới có thể mưu cầu hạnh phúc cho nhau được mà thôi.

5. Những xúc cảm vị tha của tâm hồn người đàn bà a. Thích làm vui lòng

Tình yêu vị tha của người đàn bà, như trước đây đã nói, có thể phát hiện dưới hai hình thức:

- Người đàn bà rất quan trọng đến những xúc cảm vị tha; và,

- Không mấy thiết tha đến những xúc cảm vị kỷ.

* * *

Vì quá quan trọng đến những xúc cảm vị tha nên người đàn bà nào cũng có cái tính thích làm vui lòng kẻ khác.

Cái tính đặc biệt này bao trùm và chi phối tất cả đời sống của người đàn bà.

Tìm cách để làm vui lòng kẻ khác bất cứ bằng phương tiện nào, hoặc gây cho người chung quanh sự đẹp mắt, đẹp tai, đẹp mũi, hoặc săn sóc gương mặt cho đẹp, dễ yêu, hoặc dùng đến lời ăn tiếng nói dễ thương để làm cho chung quanh vui lòng hạnh phúc, đó là tất cả nguyện vọng thầm kín của người đàn bà.

Cái nguyện vọng thầm kín này là một thứ nguyện vọng bền bỉ nhất và bao quát nhất nơi người đàn bà, không thể lẫn lộn với tình yêu của họ là một thứ tình cảm dễ phai và hạn định.

Tôi nói nó bền bỉ nhất là muốn bảo bất kỳ ở thời kỳ nào trong đời mình, người đàn bà luôn luôn mong mỏi có một việc ấy mà thôi: làm vui lòng kẻ chung quanh mình. Lo làm duyên làm dáng bắt đầu ngay tuổi trẻ. Bệnh hoạn, tuổi tác mà dù cho đến giờ chết, cũng không sao làm cho họ xao lãng việc ấy.

Các bà đã già rồi, thế mà cũng còn tìm cách sửa soạn duyên dáng. Cái sợ nhất của người đàn bà là bị người chung quanh nhờm gớm mình.

Người đàn bà mong làm vui lòng bất kỳ là đối với ai, bởi vậy mới bảo đó là nguyện vọng bao quát nhất tâm hồn của người đàn bà.

Trong Chinh Phụ Ngâm, nàng chinh phụ bảo: “Vắng chàng, điểm phấn trang hồng với ai?”

Đây chỉ là trường hợp đặc biệt nhất mà cao độ của ái tình đã lấn áp cả thiên tính. Nhưng, nó cũng chỉ là một trạng thái tạm thời mà tôi sẽ bàn đến sau này.

Người đàn bà con gái mong làm vui lòng tất cả mọi người chung quanh chứ không phải riêng gì đối với chồng. Chẳng những đối với thầy của mình, đối với học sinh của mình, đối với bè bạn hay chủ sở của mình v.v... nghĩa là đối với những ai mà mình có dính dấp đôi chút quyền lợi thì người đàn bà con gái mới tỏ cái ý muốn làm vui lòng mà thôi đâu. Ngay đối với những khách qua đường, đối với kẻ tò mò nơi cửa để dòm trộm mình, đối với những bạn đường ngẫu nhiên gặp trên con đường du lịch mà họ chỉ gặp lần cuối cùng không bao giờ gặp nhau lại được nữa... nghĩa là đối với tất cả mọi người mà họ không chút gì lưu luyến hay quan tâm, không chút gì cầu mong được yêu thương hay kính phục, họ cũng vẫn mong được làm vui lòng tất cả. Bất cứ là đối với một đứa trẻ, một người đàn ông hay một chàng trai trẻ nào mà họ gặp trên đường đi của họ, họ cũng thích làm cho mọi người được vui lòng mà thấy mặt họ. Cái thiên tính này khó dập tắt nơi lòng người đàn bà con gái được. Nó chi phối tất cả đời sống của họ. Ngay những kẻ đã dập tắt lửa lòng, nương thân cửa Phật:

Cuộc đời đã tắt lửa lòng,

Còn chen vào chốn bụi hồng làm chi...

cũng vẫn thích làm vui lòng kẻ khác bằng sự săn sóc đến dung nhan, cử chỉ và lối nói duyên dáng để được lòng tất cả mọi người.

Thậm chí họ chán đời đến quyên sinh mà cũng có kẻ tìm lấy cái thứ chết gì đừng làm hư hoại dung nhan của họ, để tránh cho kẻ khác nhìn thấy cái tồi tệ, cái ghê tởm nơi thân hình kiều diễm của họ.

Chính vì cái tính thích làm vui lòng kẻ khác, làm cho kẻ khác chú ý đến mình mà có nhiều người đàn bà con gái thích chơi thể thao, đánh vợt, bơi lội, thi đua với đàn ông trong những cuộc thể thao hoặc văn chương hay làm chính trị... những điều mà tự tâm hồn họ không ham thích chút nào cả. Vì họ tưởng đó là những phương thế để được kẻ khác ưa thích và chú ý đến họ, nghĩa là những cách để làm cho kẻ khác chung quanh vui lòng. Nếu họ biết đó là những hành động mà người đàn ông không ưa thích chút nào cả, không vui lòng thấy nơi người phụ nữ ý trung nhân của mình, thì tức khắc họ không còn ham thích được nữa.

b. Thích chưng diện

Thích làm vui lòng kẻ khác tuy là thiên tính của người đàn bà, nhưng không nên để nó biến thành thói xa hoa chưng diện, thói làm dáng, thói quyến rũ lả lơi, khêu tình...

Thói xa hoa chưng diện, tức là tính thích làm vui lòng kẻ khác nhưng tăng rộng ra với tất cả mọi người ngoài xã hội. Họ chưng diện một cách xa hoa lộng lẫy để được đông người mê say ao ước, họ lựa lời nói, họ tìm những dáng điệu khêu gợi để làm bừng cháy tâm can bọn đàn ông. Lắm khi những thói ấy lại biến sang thói quyến rũ quá thân mật sỗ sàng để dụ dỗ đàn ông say mê, nhưng tựu trung không có ý gì yêu ai hoặc muốn được ai yêu. Họ thân mật, họ sỗ sàng, họ quyến rũ... để làm mê mệt con người, để làm một trò cười và thỏa mãn lòng tự cao được nhiều người ngưỡng mộ si tình mình. Và chỉ có thế thôi.

Nói cho đúng, những thói xa hoa hay chưng diện, làm dáng hay quyến rũ ấy, nó là những khát vọng thầm kín của bất cứ người đàn bà nào, tuy cũng có nhiều kẻ vì liêm sỉ, vì lòng đạo đức, vì giáo dục cấm cản mà không dám bộc lộ tự do, chứ thật tình người đàn bà nào cũng có cái mộng được người trầm trồ, khen ngợi, mê say bóng sắc của mình. Thật ra không có một người đàn bà nào lại không thích được người người tỏ vẻ mê say khen ngợi cái duyên dáng của mình. Và chính cái lòng khao khát ấy của người đàn bà đã làm cho không biết bao phụ nữ sa vào cạm bẫy của bọn sở khanh biết “gãi vào chỗ ngứa” ấy: họ khéo tâng bợ sắc đẹp của các bà.

Không có gì làm cho người đàn bà sung sướng bằng cái thú được nhiều người thèm muốn, có thể bảo rằng không cái danh vọng địa vị nào trong đời có thể làm cho họ hạnh phúc sung sướng bằng được thấy nhiều người say mê nhan sắc và sự kiều diễm của họ. Bởi vậy, cái khổ nhất của người đàn bà là sinh ra với một bộ mặt xấu xí hay một thân hình tàn tật. Mà thật vậy, người đàn bà không đẹp khó mà được người đàn ông yêu thương, tuy rằng cái đẹp về tinh thần rất quý để nuôi dưỡng tình yêu.

Thói xa hoa chưng diện, thói hay làm dáng và quyến rũ, thân mật tuy là những khát vọng thầm kín và chính đáng của người đàn bà, nhưng thật ra không có lợi gì cho người đàn bà cả và có khi nguy hiểm cho họ rất to tát.

Ta cũng nên hiểu rằng những thói ấy đối với người đàn bà, tuy thâm tâm họ cho là tự nhiên, và nó cũng chỉ là một việc cầu vui vậy thôi, chứ trong lòng họ không một mảy may nào cố ý làm hại ai, cũng không phải họ cố tâm làm cho ai yêu họ hay vì họ yêu ai. Nhưng, đối với người đàn ông thì không phải là việc chơi nữa đâu.

Cũng có khi không cần chưng diện, không cần duyên dáng, người đàn bà còn làm cho người đàn ông si mê ngơ ngẩn thay, huống chi dùng đến những mánh khóe khêu tình làm nung nấu lòng người thì đâu phải là chuyện chơi được nữa. Người đàn ông, về tình ái, phần nhiều là kẻ thật thà nhất, thành thực nhất. Họ tin tưởng dễ dàng rằng họ được yêu đương trong khi người đàn bà chỉ xem là một trò chơi.

Một cái cười duyên dáng, một cái liếc say mê đủ làm họ tưởng thật rằng họ đã được người ta phải lòng rồi; kẻ điếm đàng tuy nhiều, nhưng người thật thà đâu phải ít. Bởi vậy, người đàn ông dễ bị mắc trong cạm bẫy của người đàn bà, dù là những mánh khóe trẻ con. Rồi trái ngược lại, người đàn ông mê say thật và yêu thương thật lại lôi kéo người đàn bà ấy phải yêu họ, mặc dù thâm tâm họ trước kia chỉ làm một trò đùa mà thôi. Chính cái đó làm cho người đàn ông dễ bị lôi cuốn vào con đường bạc tình mà người đàn bà cũng lại sa vào con đường bạc nghĩa. Người đàn bà nào mà mang phải cái thói ấy dễ làm cho chồng mình nghi kỵ, hoặc làm cho kẻ sắp cùng mình kết bạn trăm năm đâm ra chán nản. Sự quyến rũ, sự dễ dãi và quá thân mật của người đàn bà, tuy thỏa mãn được lòng khao khát của họ, nhưng nó trở lại làm hại vô cùng: họ mất cả lòng tín nhiệm của người đàn ông. Người đàn ông nào cũng vậy, đều phân biệt rất kỹ người đàn bà mình thích và người đàn bà mình muốn cưới làm vợ.

Đàn ông thương kẻ nào khó chinh phục hơn người dễ chinh phục. Những yêu thuật quyến rũ của người đàn bà dễ gây tình ái nơi người đàn ông, nhưng gây tình ái và để đóng vai trò một người yêu, một tình nhân thì được, mà để làm một người vợ thì không được vì họ đã mất lòng tín nhiệm nơi sự đứng đắn trung hậu của người đàn bà rồi.

Nước Sở có một người có hai vợ: vợ cả và vợ lẽ cùng đẹp, cùng xinh. Anh láng giềng ghẹo người vợ cả. Người vợ cả giận và mắng thậm tệ. Anh láng giềng lại ghẹo người vợ lẽ, người vợ lẽ bằng lòng và đi lại. Không bao lâu, người có hai vợ ấy chết. Anh láng giềng muốn tính cuộc vuông tròn lại dạm hỏi người vợ cả.

Có kẻ hỏi rằng: “Người vợ cả trước đã mắng anh, người vợ lẽ vẫn có tình với anh, sao bây giờ anh định lấy người vợ cả?”. Anh ta đáp: “Lúc người ta chưa là của mình thì mình thích họ dễ dãi và tư tình với mình. Nhưng khi người ta là của mình thì mình lại thích kẻ không dễ dãi và tư tình với kẻ khác. Kẻ trước đã dễ dãi và tư tình với tôi, ai nó cũng có thể dễ dãi và tư tình được cả. Bởi vậy tôi không cưới nó”.

Người đàn bà nào mà dễ dãi, quyến rũ hay chiều chuộng và thích làm vui tất cả mọi người sẽ khó giữ được lâu dài tình yêu chân thật và tín cẩn của người đàn ông. Thành ra suốt đời mình chỉ là món trò đùa cho bọn đàn ông, chứ không chút lợi gì cho cái chân hạnh phúc của mình cả.

Có lẽ các bạn phần đông đều có đọc hoặc xem vở tuồng Cuốn Theo Chiều Gió (Autant en emporte le vent). Vai tuồng chính là nàng Scarlet yêu thương chàng Asley với mối tình thiết tha và duy nhất.

Asley vẫn biết thế nhưng chàng không chịu lấy nàng làm vợ mặc dù nàng đẹp, thông minh sắc sảo vô cùng. Nàng sở dĩ suốt đời ôm ấp một mối tình tuyệt vọng không gì khác hơn là vì nàng mang phải cái bệnh làm dáng và quyến rũ. Nàng đi đâu, ngồi đâu thì trai tơ bu nàng như ong kiến. Và vì thế mà những bọn đàn ông trang nghiêm đi tìm mối tình chân thật không dám cưới nàng. Tâm sự của người đàn ông trang nghiêm, chín chắn, của kẻ không đùa cợt với ái tình có thể tượng trưng nơi chàng Asley.

Trái lại, bọn đàn ông trai lơ, hay đùa bỡn với ái tình thì lại thích hạng đàn bà dễ dãi, quyến rũ ấy. Cho nên phần số của người đàn bà này sớm muộn gì cũng sa vào tay bọn trai lơ đàng điếm ấy. Đó là cái thảm kịch dành cho hạng đàn bà trêu cợt ái tình.

Cái thói xa hoa, quyến rũ này là một thói xấu do người đàn bà Thái Tây truyền sang cho người đàn bà Á Đông và đã làm hại cho giới phụ nữ không biết chừng nào. Sự thật trong những xứ, những dân tộc, những giai cấp mà người đàn bà con gái thích làm dáng, quyến rũ, đùa cợt ái tình nhiều bao nhiêu thì người đàn ông xứ ấy, dân tộc ấy, hay giai cấp ấy thường sống độc thân hoặc ưa ly dị nhiều nhất.

Người đàn ông mà đối với vấn đề hôn nhân không còn lòng kính trọng thiêng liêng nữa mà lại ngờ vực khinh thường thì thật là nguy hiểm cho giới phụ nữ không biết chừng nào. Tội ấy quy về hạng người đàn bà lơ lẳng này.

Cái thói chưng diện, làm dáng và quyến rũ lả lơi gợi tình là một trạng thái đặc biệt của cái tính làm vui lòng kẻ khác, một thiên tính của người đàn bà, rất khó mà sửa đổi được. Thâm tâm của họ là lòng yêu vị tha, muốn làm vui lòng kẻ khác nhưng họ đã lầm to. Họ chỉ quyến rũ được, họ chỉ khêu tình được hạng trai lơ mà thôi. Người chín chắn, mà tình yêu đậm đà chung thủy, rất sợ họ. Để làm một tình nhân thì được mà làm vợ thì không. Bởi vậy, người con gái đàn bà nào có cái thói xa hoa chưng diện, quyến rũ lả lơi suốt đời không bao giờ gặp được mối tình chân thật. Người đàn ông nào mà thích kẻ chưng diện lả lơi là hạng người bốc rời sống một đời ong bướm. Như thế cái mưu mẹo ấy của người đàn bà lẳng lơ trở lại hại mình, họ phải sống một đời hoa tha hồ cho ong bướm đãi đằng. Nhưng họ đã quên rằng: sự đoan trang, nghiêm chỉnh, kín đáo, thùy mị cũng là một cách làm dáng, quyến rũ và gợi tình cao nhã, mà thủ đoạn còn cao cường hơn cái thói lẳng lơ đùa cợt kia rất nhiều. Bọn đàn ông con trai nào mà tâm hồn cao thượng, đứng đắn lại thích kẻ đoan trang, thùy mị. Cho nên trong một đám đàn bà, chỉ có kẻ nào đoan trang nghiêm chỉnh là được con mắt bọn đàn ông đứng đắn để ý liền. Họ yêu và họ kính nể. Mà chỉ có sự kính phục mới bảo đảm được sự vĩnh viễn và sâu sắc của ái tình. Đó là điều mà người đàn bà con gái nên để ý nhất trong cách chinh phục người yêu.

Cái thói xa hoa chưng diện, quyến rũ lả lơi của người con gái, may thay, đâu phải là một chứng bệnh nan y. Ngày nào mà họ bắt đầu yêu thì ngày ấy cái thói quyến rũ lả lơi cũng mất.

Bà Gina Lombroso có thuật câu chuyện một cô sinh viên trường thuốc nọ, có tính chưng diện, lả lơi, quyến rũ đến cực độ. Trong giới y sĩ sự có mặt của một cô như thế thật là bậc. Bà đã không biết bao nhiêu lần khuyên lơn cô ấy phải đứng đắn trang nghiêm. Nhưng vô kết quả. Đến năm thứ ba, cô ấy lại bỗng biến đổi cả tính tình: cô trở nên hết sức nghiêm trang và hết sức đứng đắn. Cô không cười cợt vui đùa với bạn trai nữa, cô không chưng diện, không thích bè bạn, ưa trầm ngâm suy nghĩ, thích sống một mình trong cô tịch. Tại sao thế? Tại cô đã bắt đầu yêu, yêu một cách chân thành một người đàn ông đứng đắn.

Khi người đàn bà bắt đầu yêu thì tức khắc sự thích làm vui lòng kẻ khác, cái vòng xã giao sẽ bắt đầu thu hẹp lần lại và quy vào những người yêu chân thật quanh mình thôi. Và bấy giờ họ bắt đầu trải qua tâm sự của nàng Kiều:

Vui là vui gượng kẻo là, Ai tri âm đấy, mặn mà với ai.

Và bây giờ, ta mới hiểu rõ được tâm sự nàng chinh phụ của Đặng Trần Côn: “Vắng chàng, điểm phấn trang hồng với ai...?”

c. Thích ăn mặc, trang sức

Thế thường người ta cho người con gái đàn bà nào thích ăn mặc đẹp là không đứng đắn, là không đạo đức, là thích se sua.

Nhưng đâu phải thế. Người đàn bà con gái nào cũng thích trang điểm, cũng thích ăn mặc đẹp đẽ cả. Nó cũng là một tính phụ thuộc của cái tính làm vui lòng kẻ khác, như đã nói trên. Cho đó là một tính kiêu sa là sai. Sự ăn mặc, đối với người đàn bà đâu phải chỉ là một sự kiêu sa, nó tượng trưng một cái gì quan trọng hơn và phức tạp hơn. Vì nó, đối với người con gái đàn bà là cả một cái gì liên đới với cái người của họ.

Quần áo, cách trang sức, đồ nữ trang là những “dấu hiệu” mà người đàn bà dùng để tỏ cho những người lạ mặt biết rõ địa vị giàu sang của mình, hoặc ít ra cái mà họ muốn cho xã hội chung quanh hiểu, người đàn bà con gái muốn chứng tỏ cho người chung quanh biết cái mức yêu thương của chồng họ đối với họ đến bậc nào.

Hơn nữa sự trang sức, ăn mặc của người đàn bà con gái là tượng trưng cho sự sáng tạo đối với họ, có thể ngang hàng sự sáng tạo một bức tranh đối với nhà họa sĩ, quyển sách đối với nhà văn sĩ, hay pho tượng đối với nhà điêu khắc vậy. Một cái áo may khéo là cả một sự thi thố những khiếu thông minh, mỹ thuật, khéo léo và óc tưởng tượng sáng tạo của người đàn bà.

Khéo lựa được một màu áo ăn với màu da, khéo lựa một kiểu áo ăn với khuôn vóc của thân mình... là một phát minh sáng tạo không kém gì một phát minh sáng tạo trong các ngành khác của người đàn ông.

Bởi vậy nó là một sự đòi hỏi, khao khát của người đàn bà.

Được người ta khen là ăn mặc “găng”, ăn mặc đẹp, đối với người đàn bà là một sự vui sướng khác nào được gắn huy chương hay được thăng quan tiến tước đối với người đàn ông. Thật vậy, đối với người quen thuộc thì sự ăn mặc không mấy gì quan hệ đối với người đàn bà, họ chỉ lo ngại đối với kẻ lạ, vì áo quần và cách ăn mặc, như ta đã thấy trước đây, là những “chứng chỉ” để tỏ cho người chung quanh biết địa vị và gia thế họ như thế nào. Cho nên trong nhà họ có thể ăn mặc sao cũng đặng, mà ra ngoài đường đến đám đông hay tiệc tùng, thì họ rất lo lắng săn sóc đến quần áo và cách trang sức của họ.

Sự săn sóc đến cách ăn mặc tỏ ra sự quan trọng của người đàn bà đối với dư luận chung quanh, nhất là đối với dư luận của cái giới mà họ quý trọng. Thật vậy, ta thường thấy nhiều cô, nhiều bà ở xã hội trung lưu rất chú trọng đến dư luận quần chúng tầm thường, nên mỗi khi đi ngoài phố hay đến các nơi hí viện, họ ăn mặc lòe loẹt xa hoa hết sức, cốt ý là được hạng người ấy để ý khen tặng. Còn những cô những bà thuộc về hạng quý phái thượng lưu, rất khinh thường dư luận quần chúng mà họ cho là hèn không đáng kể, thì lại ăn mặc rất đơn giản khi ra ngoài phố. Nhưng trái lại, họ chỉ dành lối trang sức đẹp nhất và sang nhất trong những khi họ dự yến tiệc ở các nơi thật sang trọng đài các, nơi đó họ biết nhiều bậc quyền quý, những bậc thượng lưu trí thức sẽ có mặt: họ chỉ chú trọng đến dư luận của hạng thượng lưu trí thức.

Xem quần áo, cách ăn mặc đối với kẻ biết quan sát có thể giúp cho họ biết rõ tâm hồn của người đàn bà. Sự thực, sự lòe loẹt bên ngoài là biểu thị của sự nghèo kém bên trong, một sự bất túc của tâm hồn. Như ta đã thấy trước đây, tâm hồn phụ nữ là một tâm hồn lệ thuộc, lệ thuộc một cái gì bên ngoài. Bởi vậy, đối với phần đông, sự ăn mặc là một cách để bù đắp cái nghèo kém bên trong. Ta thường thấy những người đàn bà con gái mà tài bộ hơn người hay đạo đức cao siêu hơn người thường không thiết tha gì đến sự ăn mặc. Họ ăn mặc đơn giản nhất và ít để ý đến sự trang sức. Người đàn ông mà hèn kém bên trong cũng thế, họ thích ăn mặc lòe loẹt bên ngoài. Nhưng người đàn ông có khác là sự trang sức chưng dọn bên ngoài không có tính cách thiết tha của lòng vị tha như người đàn bà, cốt làm vui lòng đẹp mắt chung quanh mình. Vì vậy, người đàn ông nào mà hay lo đến việc ăn mặc là những kẻ tầm thường. Và nếu họ chỉ lo đến quần áo, trang sức mà thôi thì lại là kẻ rất tầm thường, không đáng kể. Trái lại, người đàn bà thì có khác, bởi ngoài cái tâm cảm tự ti, họ còn có một lý do chính đáng hơn, là lòng yêu vị tha của họ, thích làm vui lòng kẻ chung quanh. Đối với người đàn bà, sự ăn mặc, cách trang sức là tượng trưng một cái gì phiền phức lắm, nhưng tựu trung ta nhận thấy một cách dễ dàng rằng sự lo ăn mặc ấy chỉ lệ thuộc nơi dư luận bên ngoài, nơi những kẻ mà họ muốn được khen tặng. Cho nên, nhiều khi, người đàn bà thích quần áo se sua chưng diện bỗng bỏ hẳn và không lo nghĩ gì đến việc ấy nữa chỉ vì họ thấy những người chung quanh họ không đòi hỏi nữa. Không biết bao người con gái thích ăn mặc, duyên dáng, chưng diện, mà có lẽ đời sống họ chỉ có bấy nhiêu thôi, tự nhiên không nghĩ gì về việc ấy nữa một khi họ có chồng, có con, nghĩa là họ được yêu thương mà không cần phải dùng đến những phương tiện bề ngoài ấy nữa, hoặc vì họ cảm thấy chồng con họ không quan tâm gì đến sự ăn mặc ấy nữa.

Trái lại, cũng có nhiều người đàn bà, trước giờ không quan thiết gì đến sự ăn mặc, bỗng lại để ý săn sóc đến nó khi họ bắt đầu yêu, vì người yêu đòi hỏi việc ấy.

Sự lo lắng về việc ăn mặc, trang sức đối với người đàn bà có lợi gì cho họ không? Hay là có hại?

Theo tôi, sự chưng diện có chừng mực và nhất là có ý vị, cho thanh nhã, kín đáo... đó là một việc rất lợi cho người đàn bà. Không có gì làm cho họ vui lòng sung sướng bằng. Ta hãy để ý thì thấy rõ.

Bất cứ nơi nào, ở các nơi công cộng, ở công sở, ở xưởng, ở nơi nhà trường, ở các dinh thự hay nơi nhà tranh vách lá... hễ người đàn bà con gái nào càng ăn mặc đẹp đẽ, thanh tú bao nhiêu lại càng được yêu chiều vì nể bấy nhiêu, lại được người ta đối với mình tử tế và tín cẩn bấy nhiêu.

Trừ ra, nếu sự chưng diện quá sỗ sàng lơ lẳng, biến thành lố lăng kỳ dị sẽ làm hại người đàn bà nhiều, vì nó sẽ làm cho người chung quanh họ khinh thường và mất lòng tín nhiệm. Sự xa hoa sẽ làm cho người đàn bà dễ bị trụy lạc và dám đưa họ vào những hành động đê hèn để thỏa mãn cái thói kiêu sa của họ. Mà sự thật, người đàn bà con gái nào chỉ thích sống trong sự ăn mặc xa hoa thường là những kẻ mà đời sống bên trong rất nghèo nàn, dễ bị lôi cuốn vào con đường trụy lạc đê hèn. Và bởi thế, những người đàn ông đứng đắn bao giờ cũng ngờ vực hạng người này.

Tóm lại, người đàn ông nào cũng vậy, dù là cha hay chồng cũng đều muốn cho con gái mình hay vợ mình ăn mặc đẹp đẽ cả, và cho đó là một điều hãnh diện. Người đàn bà nào không hiểu lẽ ấy có thể làm mất tình yêu một cách dễ dàng. Nhưng cách sửa soạn và ăn mặc trang sức phải cho thanh nhã, kín đáo và vừa chừng mới thật là người khôn khéo. Đối với người đàn ông, cái đẹp bao giờ cũng là điều mà họ thích nhất.

d. Thích phô trương

Nếu ta lóng tai nghe kỹ những câu chuyện tâm sự của người đàn bà con gái trong các cuộc hội họp, hoặc trong lúc bè bạn họ nói chuyện với nhau trong lớp học, ta sẽ thấy dường như tất cả cao vọng của họ dồn vào những điểm sau đây: hay khoe, thích đứng đầu, thích được cưng yêu trên tất cả.

Thật vậy, được kể như là đứng đầu, đứng trên tất cả, bất luận là về phương diện nào, dường như đó là nguyện vọng tổng quát nhất và bền bỉ nhất của người đàn bà. Được xem như là kẻ thật thà nhất, hoặc thông minh nhất, hoặc giàu sang nhất, hoặc đẹp đẽ nhất... là tất cả niềm vui sướng nhất của người đàn bà.

Được yêu thương nhất, được chiều chuộng nhất, được quý trọng nhất... dù là đối với một thiểu số người thân yêu của mình thôi, người đàn bà con gái nào cũng cho đó là hạnh phúc nhất đời của họ và chắc chắn họ sẽ không còn đòi hỏi gì nữa cả, không thèm muốn gì nữa cả. Bà De Stael, một nữ văn sĩ

Pháp có tiếng tăm quốc tế và được thiên hạ mến phục, cũng thú thật rằng: “Tôi rất sẵn sàng từ khước tất cả những danh dự quốc tế để đổi lấy đời sống tầm thường của một người đàn bà được một nhóm người thân yêu quý trọng mình nhất đời thôi”. Trái lại cao vọng của người đàn ông không phải thế.

Người đàn bà, nếu họ viết sách, hay phát minh một cái gì, cao vọng họ đâu phải để lưu danh nơi hậu thế hay được thiên hạ sùng bái khen tặng mà thật ra, họ tin rằng họ nhờ thế mà được nhóm người thân yêu họ mến phục, quý trọng. Trái lại, nếu họ cảm thấy những kẻ thân yêu hay những người họ muốn được yêu thương không tha thiết gì đến việc ấy, có thể rồi họ cũng sẽ không còn thiết tha gì đến việc ấy nữa.

Không có cái gì làm cho người đàn bà bực dọc khó chịu bằng cảm thấy mình thua sút chúng bạn của mình: thua về sắc đẹp, thua về sự thông minh, thua về đạo đức hay giàu sang thế lực.

Được cưng nhất đối với thầy mình, hoặc được mến nhất đối với học trò mình, đối với con mình, nghĩa là đối với tất cả những người chung quanh hay sống chung với mình, đó là hãnh diện nhất của các cô học sinh, của các bà giáo, của các bà mẹ, của các cô con gái. Nhưng trong sự mong mỏi được yêu cưng nhất ấy, hoàn toàn không có một chút gì muốn lợi dụng cả. Đứa con gái muốn được cha yêu nhất, hay đứa học trò muốn được thầy cưng nhất hoàn toàn không có ý nghĩ muốn được ân huệ riêng tư gì cả do sự được yêu cưng ấy. Thật vậy, người đàn bà nào cũng thế, bất cứ là được con chó, con mèo hay một đứa cháu nhỏ nào trong nhà chiều mến và ưa thích nhất thì cũng đủ hãnh diện và sung sướng mà “làm mọi” thêm cho nó. Rồi hoàn toàn trong cái bụng muốn được người ta mến nhất không có một ý nghĩ được hưởng ân huệ riêng gì của những người yêu thương mình đó. Tôi thấy có nhiều người đàn bà con gái ngày tối cứ lo săn sóc cưng yêu một đứa trẻ không phải là con cái mình, nhưng họ rất sung sướng mà phụng sự đứa bé ấy chỉ vì nó chiều mến họ nhất trong nhà.

- Thưa cô, đứa bé này là gì của cô đấy?

- Không là gì của tôi cả. Tôi chỉ là người ở trọ nhà này thôi.

- Thế sao tôi thấy cô chịu cực chịu khổ với nó có khi còn hơn mẹ nó?

- Thưa, vì nó mến tôi hơn mẹ nó cơ!

Thích được yêu nhất lại dễ biến sinh cái tính này của người đàn bà là thích bao bọc, bênh vực, thích làm kẻ cần thiết không thể bỏ qua được của một người nào.

Thật vậy, kẻ ban ân bao giờ cũng cảm thấy mình là cần thiết đối với người chịu ân, nhân đó thấy mình cao hơn và được quý mến hơn. Đành rằng tình yêu bao bọc không riêng gì của người đàn bà. Đàn ông cũng có tình yêu bao bọc ấy, nhưng nơi người đàn bà thì tình yêu này mãnh liệt hơn rất nhiều.

Có không biết bao bà mẹ lấy làm sung sướng hãnh diện được thấy con mình đày đọa mình từng ly từng tí.

- Thằng bé tôi, đói thì đói không bao giờ chịu ai đút cơm nó cả. Không có tôi nằm bên quạt nó, nó không ngủ. Ai tắm nó cũng không đặng.

Sự cần thiết dường như không thể nào bỏ qua đặng của bà mẹ, tựu trung làm cho bà được hãnh diện nhất. Cho nên tuy cực khổ nhọc nhằn bao nhiêu, bà cảm thấy sung sướng bấy nhiêu, và có nhiều bà mẹ không ngần ngại gì kéo dài sự lệ thuộc ấy của đứa con bằng cách cáng đáng tất cả mọi việc để cho đứa trẻ ấy tập quen cái thói ỷ lại vào bà và nếu không có bà nó không thể sống một mình được.

Bà mẹ thường yêu thương hơn hết những đứa nào yếu đuối, bệnh hoạn, vì đứa ấy là đứa phải nhờ đến sự săn sóc, khuyên lơn, an ủi của bà, còn đứa trẻ mạnh dạn khỏe khoắn thì không cần đến bà, sẽ không được bà yêu cưng bằng. Người ban ân cảm thấy mình cao trọng và cảm thấy mình được quý trọng, cho nên người ban ân luôn luôn yêu thương những kẻ mình bao bọc hơn những kẻ không cần đến mình. Những cô chị thường thương đứa em nhỏ mà cô lo lắng, săn sóc và bênh vực hơn là những người anh cả mà mình cảm thấy họ không cần gì đến sự che chở bao bọc của mình nữa cả.

Đấy là những nguyện vọng thầm kín của người đàn bà: muốn làm vui lòng, muốn được nhiều người yêu thích, muốn được cưng yêu nhất, muốn được đóng vai tuồng một người quan trọng cần thiết nhất.

e. Lòng tự ái

Chính cái lòng yêu vị tha của người đàn bà, cái bụng muốn được nhiều người yêu thích, muốn được cưng thương nhất... làm cho người đàn bà rất quan tâm đến dư luận chung quanh, thích được người ta khen, rất sợ bị người ta chê bất cứ về phương diện nào. Lòng tự ái của người đàn bà thật là đáng

“ghê sợ”.

Thật vậy, người đàn bà phần đông không nhận thấy rõ cái quyền lợi riêng của mình, lắm khi chỉ vì bị chạm lòng tự ái mà họ dám liều lĩnh làm những điều hết sức dại dột, ngu xuẩn không thể nói. Tôi có biết không biết bao người phụ nữ, trong lúc uất hận vì bị chạm lòng tự ái, dám liều lĩnh nhận càn nhận bướng một cuộc hôn nhân hết sức vô lý, không một chút tình yêu gì trong đó cả, mặc dù họ dư biết họ sẽ phải dấn thân vào một cuộc đời bấp bênh đau khổ.

Một danh nhân có nói: “Lòng tự ái giết người đàn bà nguy hiểm hơn là ái tình”.

Người đàn bà thường lầm lẫn ái tình với lòng tự ái. Hoặc có thể liều lĩnh nhận bừa một cuộc hôn nhân mà họ biết chắc sẽ không đem lại hạnh phúc gì cho họ cả, chỉ vì họ sợ dư luận chung quanh chê họ “ế chồng”. Trong khi bè bạn chung quanh đã có chồng, kẻ đưa người rước, họ “nôn lên” và nhắm mắt mà nhận bừa bất cứ một người nào, miễn họ có chồng như ai là được. Miễn là người đàn ông đừng tệ lắm, mà dù có tệ đi nữa cũng không sao, nếu được chung quanh cho là được. Đáng thương hại hơn nữa là họ che đậy, giấu giếm sự bạc phúc của họ để chung quanh lầm tưởng là họ được hạnh phúc, để được bè bạn họ thèm thuồng số phận của họ, trong khi, thực sự ở trong căn phòng âm u tẻ lạnh họ đã khóc ráo nước mắt. Có khi trong thâm tâm họ khinh bỉ người chồng của họ lắm, hoặc họ cũng dư biết thiên hạ khinh khi chồng họ lắm nhưng trước mặt mọi người họ vẫn bênh vực và khen tặng không ngớt lời để người chung quanh đừng khinh thường hay thương hại họ.

Về vấn đề hôn nhân phần đông phụ nữ không lựa chọn gì cả, họ chỉ nghe theo lòng tự ái hoặc tiếng khen chê của thiên hạ chung quanh hơn là dò trong lóng đục và nghe theo tiếng gọi của tình yêu chân thật nơi cõi lòng. Cho nên phần nhiều những cuộc hôn nhân vì ái tình thật ra chỉ là những cuộc hôn nhân buôn bán hoặc những hôn nhân vì lòng tự ái gây ra thôi. Nhất là những cuộc hôn nhân vì lòng tự ái gây ra là đáng thương hại nhất. Hoặc bị người yêu phụ bạc, hoặc bị từ hôn trắng trợn, người con gái đau khổ vì bị điếm nhục khinh thường liền mù quáng bực tức và muốn làm cho lợi gan, họ nhận bừa bất cứ một người nào đến cầu hôn với họ, hoặc một người cũ mà họ đã bỏ rơi nhưng vẫn còn đèo bòng đeo đuổi, hoặc một người nào mà xưa nay ve vãn họ nhưng không được họ yêu thương lại.

Trong vở tuồng Cuốn Theo Chiều Gió (Autant en emporte le vent), nàng Scarlet yêu chàng Asley tha thiết và cũng được chàng Asley yêu lại. Nhưng khi nàng hay chàng kết duyên với một người khác, nàng nộ khí xung thiên, nhận làm đám cưới liền với một chàng trai khác là Charles, một bạn trai thường ve vãn nàng nhưng bị nàng bỏ rơi. Một người con gái lại đi tỏ tình với một người con trai là điều thất sách, nhưng nàng chả cần. Nàng muốn tỏ cho chàng bội bạc kia biết rằng nàng “đắt chồng” lắm, hễ muốn giờ nào là có liền giờ nấy. Nàng cố gây cho người bạc tình kia hối tiếc và đau khổ. Nhưng dại dột thay, khi người đàn ông mà hết thương mình rồi thì những trò ấy chỉ là những trò hề để họ khinh bỉ thêm nữa mà thôi.

Người đàn bà ấy thật là đáng thương, nhưng chàng trai nào được người con gái yêu cầu hôn nhân vì bị tình yêu trước hắt hủi lại còn đáng thương hại hơn nữa. Những cuộc hôn nhân vá víu ấy không bao giờ đem lại hạnh phúc cho một ai trong cả hai người.

Một trường hợp như thế trong lịch sử của đời tình ái Napoléon lại thấy rõ ràng hơn. Désirée Clary - người tình đầu tiên của Napoléon - đã cùng nhau thề non hẹn biển. Nhưng Napoléon lại quên đi trong khi lên Paris gặp nàng Joséphine de Beauharnais. Nàng Clary lên Paris tìm, nhưng thất vọng đau đớn nàng chực nhào xuống sông Seine tự vận. May thay, nàng gặp Bernadotte, lòng uất hận như bị điếm nhục khiến nàng nhận lấy Bernadotte làm chồng. Nàng viết trong nhật ký: “Tôi lấy Bernadotte là vì tôi biết Bernadotte sẽ là người chống nổi Napoléon để trả thù cho tôi”. Trong thâm tâm nàng, vì bị chạm lòng tự ái nên nhận Bernadotte mà nàng không cần biết có phải là một người quân tử chăng, chỉ biết là cái gai nhọn sẽ làm khổ được Napoléon là đủ. Bernadotte ganh Napoléon và chính anh ta sau này hại được Napoléon mà thôi. Chung quy cuộc tình duyên giữa Désirée và Bernadotte là một cuộc tình duyên giả tạo.

Bernadotte vì có công cứu Désirée và có lòng che chở bao bọc lúc mà cuộc đời nàng không còn một tia hy vọng nên chàng yêu nàng tha thiết. Nhưng nàng trái lại, vẫn lạnh nhạt với chàng, khiến chàng vô cùng khổ sở. Bernadotte vì rất quê dốt tâm lý của người đàn bà, vẫn biết nàng yêu chàng vì uất hận và cốt để trả thù cái nhục bị hắt hủi chán chường kia, chứ thực sự đâu có yêu chàng, thế mà cũng vẫn hy vọng cưới được nàng, thì cái đau khổ chàng phải rước vào mình âu cũng không nên than thở. Mà ngay nàng Désirée cũng vẫn đau khổ không hơn không kém. Lòng tự ái đã làm khổ nàng suốt đời.

Không có gì làm cho người đàn bà đau khổ bằng những vết thương gây ra vì lòng tự ái của họ bị chạm.

Người đàn ông cần phải được giáo dục về cách cư xử nhã nhặn này để tránh cho phụ nữ những vết thương lòng vô ích. Muốn từ hôn, người đàn ông nên khéo léo tỏ cho người mà mình phụ bạc biết rằng không phải vì mình đã không yêu họ nữa hay vì đã yêu người khác. Như thế đỡ làm đau khổ vô ích cho người đàn bà nhiều lắm rồi! Và phải chăng đó cũng là vì còn chút lòng nhân đạo.

Phần nhiều những sự ghen tuông xảy ra giữa vợ chồng hằng ngày, có khi đi đến án mạng cũng đều gây ra vì lòng tự ái hơn là vì tình ái. Là vì lòng tự ái của người đàn bà xui họ không thể nhận được một người đàn bà nào khác có thể đẹp hơn họ, có duyên hơn họ và chiếm được lòng thương của người họ yêu.

f. Lòng biết ân

Câu “ân càng thâm, oán càng sâu” là để nói về tâm trạng của người đàn ông. Lòng tự ái của người đàn ông xui họ bội bạc rất dễ dàng. Thi ân đối với họ là tỏ ra mình đứng trên người thọ ân, còn mang ân tức là chịu đứng dưới người thi ân. Cho nên, họ yêu kẻ họ ban ân, mà họ không ưa người họ thọ ân[71].

Đối với người đàn bà lại khác.

Người đàn bà xem sự thọ ân như một việc tự nhiên và thường tình. Tự họ, họ cũng rất thích làm ân, vì tâm hồn ấy là tâm hồn của một bà mẹ.

Thi ân đối với người đàn bà là một phận sự, cho nên họ xem sự thọ ân cũng là một lẽ rất thường và rất tự nhiên. Bởi vậy, khi họ cần dùng đến một điều gì, một vật gì, một sự giúp đỡ gì về vật chất hay tinh thần, họ không ngần ngại gì hỏi đến kẻ khác, cũng như họ không ngần ngại gì thi ân cho những kẻ cần đến họ.

Người đàn bà hễ mang ân ai thì suốt đời không bao giờ quên. Đối với họ, hễ “ân càng sâu” thì “tình càng nặng”. Chữ “ân” thường vương lấy chữ “tình”. Người đàn bà mà bội ân bạc nghĩa là một sự bất thường.

Ân nghĩa và lòng kính phục dễ gây tình yêu nơi người đàn bà. Trong Lục Vân Tiên, Nguyệt Nga sở dĩ yêu Vân Tiên là vì đã thọ cái ân cứu tử. Trước cử chỉ anh hùng của chàng, nhất là ân cứu mạng, nàng bắt đầu cảm thấy yêu chàng. Và chính Vân Tiên cũng cảm thấy yêu nàng vì chàng là người đã chở che bênh vực nàng.

... Chữ Ân buộc lại chữ Tình lây dây.

Nguyệt Nga sau khi từ biệt Vân Tiên cũng than:

... Nghĩ mình mà ngán cho mình, Chữ Ân chưa trả, chữ Tình lại vương...

Và những mối tình gây ra do ân nghĩa tạo nên thường là những mối tình bền bỉ nhất và sâu sắc nhất.

Bởi vậy người đàn bà con gái cần hết sức thận trọng trong sự ân huệ của người đàn ông con trai.

Đừng thọ lãnh ân huệ của ai cả nếu mình biết không thể yêu thương người đó được, hoặc không thể đền ân trả nghĩa được.

Ở đời, hễ “thọ tài” như “thọ tiễn”[72], người đàn bà mà thọ ân người đàn ông quá nặng, những cái ân mà mình không thể trả nổi, khó mà thoát khỏi cảnh yêu đương.

Ở đây cũng cần bàn qua sự tặng quà, một phong tục được bành trướng nhất ở Tây phương. Ở Đông phương cũng có, nhưng kém tinh vi hơn.

Người đàn ông đối với món quà rất là lạnh lùng, nếu không cho là một món nợ phải trả. Nói cho đúng, họ cũng cảm động trước một món đồ tặng, nhưng đó là một thứ tình cảm nông nổi của xã giao thôi, không mấy thiết tha đến. Bởi thế, họ không hiểu được lòng của người đàn bà vui sướng hạnh phúc bậc nào khi nhận được một món

quà của người mình thương. Dĩ nhiên là đối với người đàn bà mà một người lạ, hoặc không thương lại tặng họ quà, họ cho là một sự sỉ nhục không tha thứ được, nếu không phải là một điều vô lễ.

Món quà, đối với người đàn bà, là tượng trưng một cái gì đậm đà, tế nhị của tình thương. Ban ân là một sự sung sướng đối với họ, mà thọ ân chẳng những họ rất vui lòng lại còn cho là hãnh diện.

Món quà, đối với người đàn bà là một vật tượng trưng chứa đựng không biết bao nhiêu tình thương yêu chú ý của người tặng.

Trong nhiều xã hội Á Đông, người ta cấm phụ nữ không được nhận quà tặng của bất cứ người đàn ông con trai nào, trừ ra của cha mẹ, anh em ruột và người mà họ sẽ nhận làm chồng. Tục này thật khôn ngoan, vì nó căn cứ trên một tâm lý sành sỏi và sâu sắc.

Tâm lý thông thường của người đàn bà con gái đều thế cả. Họ chỉ nhận quà của những kẻ nào họ yêu mà thôi. Giờ phút nào họ không yêu nữa, họ thường có thói trả lại những món quà mà họ đã nhận. Vì người đàn bà bao giờ cũng quan niệm rằng món quà là biểu hiện của tình thương, mà tình thương không còn nữa, không bao giờ họ chịu giữ lấy vật ấy bên mình. Tình yêu của người đàn bà cụ thể như thế.

Dù là một ân huệ nào, người con gái đứng đắn không bao giờ chịu nhận đối với một người lạ hoặc một người mà họ không kính không yêu. Và nếu vì hoàn cảnh bắt buộc phải nhận, luôn luôn họ tìm cách để trả liền cái ân ấy.

Trong quyển tiểu thuyết Nửa Chừng Xuân, Khái Hưng miêu tả tâm lý ấy nơi người đàn bà rất rõ ràng.

Cô Mai, lúc túng quẫn, bị tủi nhục đủ điều lại được một thanh niên là cậu Lộc giúp cho số bạc hai mươi đồng.

Ban đầu cô từ chối: “Em cám ơn ông, em không dám nhận, em không quyền nhận”. Nhưng từ cái ân ấy, cô bắt đầu để ý đến Lộc, và từ cái ân này đến cái ân kia mà nàng đã thọ của Lộc, khiến nàng yêu Lộc tha thiết. Khi Lộc xin cưới nàng làm vợ thì Mai tự nhủ: “Thì ông không biết rằng cái thân này, cái linh hồn này đã là của ông rồi hay sao? Hà tất ông còn phải xin, phải van?”. Nàng đã chờ cơ hội để được báo đáp ân dày một cách xứng đáng, một cách phi thường. Nhưng, đến sau, khi Mai tin rằng Lộc đã bội bạc thì nàng liền nghĩ đến sự trả lại cho Lộc số bạc hai mươi đồng trước kia. Và thật vậy, cô đã nhờ chàng họa sĩ Bạch Hải trao trả lại cho Lộc số bạc ấy. Cô bảo với Bạch Hải: “Chỉ vì hai mươi đồng bạc này mà tôi đến nỗi này. Hai chục bạc ấy thế nào cũng phải hoàn lại. Đó là món nợ thứ nhất trong đời tôi”. Nàng không thể nhận một cái ân, dù là trong kỷ niệm, của một người mà nàng không còn yêu được nữa. Lại khi Mai túng quẫn, không tiền chữa bệnh cho Huy là em nàng, nàng bắt buộc phải thọ ân của bác sĩ Minh. Khi Minh tỏ ý muốn cưới nàng, nàng cân nhắc: “Nàng phải thủ tiết với chồng, vậy phải cự tuyệt bác sĩ Minh. Nhưng cự tuyệt bác sĩ Minh thì trước hết phải trả tiền thuốc đã...”

Cái ân mà nàng đã thọ của Lộc, cũng như của Minh là những “món nợ” mà cha nàng, cụ tú Lãm thường bảo: “Cừu nhân ta không đáng sợ bằng ân nhân. Ta chỉ sợ xảy ra sự gì mà ta không thể nào trả ân được...”

Vấn đề thọ ân và nhớ ân của người đàn bà đâu phải là một việc có thể xem thường. Trừ ra những hạng người có tâm địa lừa dối lưu manh, người đàn bà con gái nào cũng có lòng nhớ ân sâu nặng đối với người ân của họ.

Nhân đó, trong khi giao thiệp với người đàn ông con trai, người đàn bà con gái cần phải thận trọng, đừng vô tình để những kẻ không xứng đáng hoặc không có quyền chinh phục mình chiếm đoạt quả tim mình.

Người con gái cần phải cấm tuyệt sự nhận lãnh những món quà, cũng như đừng có thư từ qua lại với những người đàn ông con trai nào mà mình không muốn, hoặc không thể nhận người ấy làm người bạn trăm năm của mình. Thư từ qua lại với những người đàn ông con trai mà mình không thể là người bạn trăm năm của họ sau này, lắm khi gặp phải bọn gian manh lợi dụng những bức thư tâm sự của mình để bôi lọ mình hoặc phá gia cang mình sau này mà không cứu vãn. Có nhiều người con gái vì bị bôi lọ danh dự hay bị lợi dụng tài liệu để làm gia cang tan tác đã phải quyên sinh một cách thảm thiết như ta đã thấy xảy ra hằng ngày.

* * *

André Maurois có nói: “Giữa bạn bè trai gái, trai thích dạy học, gái thích học hỏi, thường dễ đổi tình bạn thành tình nhân”. Kinh nghiệm hằng ngày đã chứng minh câu nói ấy. Ban đầu người bạn gái thích học nhờ bạn trai chỉ dạy. Rồi “ân” biến ra “tình”, khó lòng tránh khỏi. Những bậc phụ huynh nên để ý xem chừng con em của mình trong khi chúng giao thiệp với bạn trai. Tính đàn bà con gái dễ cảm, hễ một khi thọ ân rồi dễ chuyển qua ái tình mà không hay. Trừ ra anh em ruột thịt thì không kể, dù là anh em bà con mà để giao thiệp tự do như trên cũng khó giữ gìn cho khỏi cảnh thương luân bại lý. Đây là một vấn đề tối quan trọng, phần đông phụ huynh vì quá vô tâm đã để xảy ra nhiều thảm kịch gia đình đáng tiếc. “Lửa gần rơm” là điều rất nên thận trọng.

Tóm lại, lòng biết ân là nhược điểm của người đàn bà. Không gì làm vui lòng người đàn bà bằng thấy được người ta lo nghĩ đến mình. Một món quà dù nhỏ đến đâu cũng làm cho người đàn bà được hạnh phúc. Vậy, tại sao trong tình vợ chồng, ta không biết thỉnh thoảng tỏ cho vợ biết tình yêu của mình bằng một vài tặng vật. Làm vui lòng nhau bằng sự tặng quà là một thói tục hay, tại sao không biết dùng nó để nuôi dưỡng tình yêu?

g. Thích tâm sự

Người đàn bà, trái với người đàn ông, thích tâm sự với kẻ khác. Lúc còn nhỏ, đứa con gái cũng nói sớm hơn con trai, không phải vì thông minh hơn, mà là vì bản tính ưa tâm sự hơn. Ở trường học, con trai thường lặng lẽ, thích sống một mình, không ưa bè bạn; còn con gái thì lại thích bày tỏ, thích bè bạn, thích tâm sự với nhau, chúng thích viết thư cho cha mẹ, bà con, bạn bè xa cách. Trái lại đối với con trai, viết thư là cả một hình phạt, chúng không biết nói gì cả, chính vì tính tình chúng không thấy cần tỏ bày tâm sự.

Ở ngoài đồng ruộng, nếu không nói chuyện với nhau được vì công việc đồng áng không thể ở cận bên nhau để tâm sự, bàn tán, thì họ lại ưa ca hát, hò vang lên.

Là vì đàn bà con gái có tính ưa xã giao, họ thích yêu thương và được yêu thương. Người đàn bà con gái mà sống trong cô đơn tĩnh mịch sẽ chết mòn không khác nào một gốc cây thiếu nước. Sự cô đơn về tinh thần đối với người đàn bà là một đau khổ cực kỳ thống thiết hơn là sống trong cảnh tịch liêu. Sống trong tịch liêu họ còn có bạn bè với hoa cỏ, với chim muông, với thú vật quanh mình.

Ta cứ nhìn chung quanh ta thì thấy rõ: đàn ông họ gặp nhau, nói chuyện qua loa rồi thì nếu không bàn về việc làm ăn là họ kiếm việc giải trí với nhau như bài bạc, đánh cờ hay nhậu nhẹt để khỏi phải nói chuyện vu vơ tâm sự. Trái lại, người đàn bà mà hội với nhau, thì chuyện là chuyện, họ quanh quẩn với nhau suốt ngày cũng không bao giờ hết chuyện.

Sự khao khát giãi bày tâm sự thường lại là mối hiểu lầm giữa người đàn bà và người đàn ông. Người đàn ông thường ưa suy nghĩ mực thước, lý luận và nghiền ngẫm, cho nên thích trầm lặng, ưa sống nơi vắng vẻ, cô tịch. Ít xúc động, người đàn ông không hiểu nổi lòng khao khát tâm sự của người đàn bà, bởi vậy họ đã không khuyến khích người đàn bà bày tỏ nỗi lòng lại còn dửng dưng lạnh lùng khi người bạn lòng tỏ niềm tâm sự. Bởi vậy, người đàn bà mới đem tâm sự mà phó thác cho kẻ khác, gây nên biết bao sự đáng tiếc trong gia đình. Người đàn ông không thích xen vào tâm tình kẻ khác, cũng rất bực mình khi thấy kẻ khác lại tìm tòi xen vào tâm sự của mình. Vì vậy, lắm khi họ bực mình vì những tâm sự không đâu của người đàn bà nên tìm cách trốn tránh bằng những cử chỉ sỗ sàng trắng trợn, thường làm cho người đàn bà hết sức đau khổ.

Người đàn bà thích phân tích và tìm hiểu tâm sự của kẻ khác, rất lấy làm chán nản vì sao người đàn ông của họ lại quá lạnh lùng đối với những lời tâm tình của họ, và đáng tiếc là họ lại cho đó là những cử chỉ của một tình yêu lạnh nhạt. Đó là một trong những nguyên nhân làm cho tình vợ chồng ngày càng xa cách lãnh đạm. Lúc ban đầu người đàn ông vì muốn được lòng người mình yêu nên cố gắng làm mặt tươi cười chiều chuộng để nghe một cách chăm chú tâm sự của người đàn bà, cho nên họ được người đàn bà thích lắm. Nhưng thực ra, lắm khi họ giả bộ chăm chú mà không để ý gì cả.

Sự khao khát tâm sự của người đàn bà xui họ thích bạn tâm tình, và nếu người đàn ông vô tình lạnh nhạt đối với họ, có khi bắt buộc họ đem tâm sự mà phó thác cho người đàn ông khác. Như thế, thật là nguy hiểm, thật là vô cùng vụng dại.

Chương thứ ba:
ÁI TÌNH

A. NHỮNG GÌ GÂY TẠO ÁI TÌNH?

Ái tình là gì?

Là một cái gì huyền bí không thể cắt nghĩa được, lại là một thứ tình cảm rất phức tạp.

Người ta yêu nhau vì nhiều lẽ. Ta thử phân tích nó và thử tìm hiểu xem thế nào là tình yêu chân thật, những yếu tố nào gây tạo ra tình yêu?

Có nhiều khi mình tưởng mình yêu nhưng thực sự mình chưa yêu. Và đến khi mình yêu thực, thì việc đã dĩ lỡ rồi: mình đã mắc vào một cuộc hôn nhân quá vội vàng không suy nghĩ mà giờ đây gặp được tình yêu chân thật, mình đã lỡ tạo một hoàn cảnh không làm sao thay đổi được nữa.

* * *

Quan niệm về ái tình của người đàn ông và đàn bà khác nhau xa, như ta đã thấy trước đây.

1. Người đàn ông khi gọi là yêu, thường là yêu về sắc đẹp và xác thịt. Yếu tố đầu tiên khêu gợi họ là yếu tố sắc đẹp. Sắc đẹp quyến rũ và làm họ say mê: họ tưởng họ đã yêu rồi. Cái đó có đúng mà cũng có sai.

Đúng, vì sắc đẹp là yếu tố đầu tiên gây tạo ái tình của người đàn ông, nhưng chỉ là một trong nhiều yếu tố khác, chứ không phải là yếu tố duy nhất. Sai, vì ái tình là một cái gì phức tạp hơn nữa kìa: ngoài sắc đẹp lại còn tình cảm, trí tuệ nữa. Thiếu một trong ba yếu tố ấy, chưa phải là chân ái tình. Nhưng, luôn luôn cái đòi hỏi đầu tiên của người đàn ông con trai trong sự bùng cháy lửa tình, phần nhiều là về sắc đẹp. Nói đến sắc đẹp, dĩ nhiên là thuộc về vấn đề ưa thích riêng: không có một thứ sắc đẹp nào làm mẫu mực để đánh giá sắc đẹp cả. Nó là một vấn đề thẩm mỹ hoàn toàn có tính cách thiên về chủ quan hơn, vấn đề “hợp nhãn”. Nhà văn hào Pháp, Voltaire, có nói mỉa mai trào phúng:

“Thế nào là đẹp? – Thưa, cái đẹp đối với con cóc đực là con cóc cái của nó”. Có kẻ thích cái đẹp thùy mị nghiêm trang, có người lại ưa cái đẹp khêu gợi nhí nhảnh.

Người đàn bà con gái, trái lại, không mấy thiên về sắc đẹp, nhưng cũng đừng tệ lắm. Tệ quá, thì thật là khó cảm. Trong thâm tâm người con gái đàn bà nào, khi để ý kiếm chồng, cũng để ý đến vẻ khỏe mạnh về đủ mọi hình thức, vì họ cần tìm kiếm một nơi để được nương nhờ, bao bọc. Dù người ấy không thật khỏe mạnh về thể chất, nhưng có quyền thế, có tài hoa, có thể bảo đảm đời sống “nhược chất liễu bồ” của họ một cách đắc lực và hiệu quả, họ sẽ thích hơn. Bởi vậy, ta thấy có nhiều người đàn bà con gái say mê những anh chàng “lực sĩ”, nếu không phải là những bậc vĩ nhân anh hùng trên thiên hạ. Cái “đẹp mã” của người đàn ông thực ra đối với người đàn bà không phải là yếu tố quyết định của tình yêu như các cậu “công tử bột” và “cao bồi” ngày nay đã tưởng.

2. Yếu tố thứ hai, đối với người đàn ông, là nhục dục. Khi họ bảo họ thương là họ đã nghĩ đến sự thỏa mãn xác thịt trước hết.

Người đàn bà con gái, trái lại, yếu tố nhục dục không mấy quan trọng. Yêu, đối với họ, thiên về tình cảm nhiều, nhất là về tình âu yếm. Bởi vậy, khi người đàn bà con gái gợi tình bằng cách ăn mặc chưng diện, hoặc bằng những cử chỉ lả lơi, những nụ cười duyên dáng, những cái liếc mắt say sưa... người đàn ông con trai đã vội tưởng rằng đó là những “mời mọc” ít hay nhiều, sỗ sàng hay kín đáo tấm lòng khao khát dục tình của họ. Đó là một sự hiểu lầm to tát, vì người con trai đã “lấy bụng ta suy bụng người”. Họ tưởng người con gái quan niệm ái tình như họ. Bởi vậy, nhiều người con trai đàn ông thấy vậy lại sỗ sàng cợt nhả nên nhiều khi bị phụ nữ cho nhiều bài học đích đáng bất ngờ. Những cử chỉ gợi tình của phụ nữ, thực ra, chỉ là cách làm cho người đàn ông chú ý, yêu thương họ và làm vui lòng chung quanh, được người người khen tặng, và biết đâu không phải để mà kiếm chồng. Họ muốn được người ta chú ý đến sắc đẹp của họ lắm. Nhưng nếu họ biết chắc rằng người đàn ông tỏ thiện cảm với họ, hoặc yêu họ chỉ vì sắc đẹp hay thân hình của họ mà thôi, chứ không phải vì con người tinh thần của họ thì họ rất bất mãn. Được người người chú ý, đeo đuổi tán tỉnh, đó là nguyện vọng thầm kín của phần đông phụ nữ. Họ khát khao tình âu yếm. Những vấn đề then chốt này sẽ bàn lại sau đây một cách rạch ròi hơn.

3. Yếu tố gây tình ái quan trọng nhất đối với người đàn ông và người đàn bà là tình thương che chở bảo bọc.

Người đàn ông thích bảo bọc, người đàn bà thích được che chở. Cho nên, tình yêu nào do ân nghĩa gây ra là thứ tình yêu sâu sắc và bền bỉ nhất.

Người đàn ông nào cũng thế. Dường như tạo hóa tạo người đàn ông to lớn, vạm vỡ, mạnh mẽ hơn người đàn bà nhiều là để họ làm tròn sứ mạng che chở, bênh vực người đàn bà. Họ thích làm người nghĩa hiệp, thi ân hơn là thọ ân. Hãnh diện của người đàn ông là nơi đó. Và đây là một tâm trạng sâu kín mà phần đông ít ai để ý: họ dễ yêu những kẻ nào họ bảo bọc, bênh vực. Tình yêu thường phát sinh nơi đó.

Bởi vậy, các bạn gái nào muốn được người đàn ông con trai yêu mình tha thiết, hãy tỏ ra mình là kẻ bất tài, yếu đuối và nhút nhát, luôn luôn cần đến sự che chở đùm bọc của họ. Chắc chắn các bạn sẽ được yêu như ý muốn. Trái lại, nếu mình tỏ ra ngạo nghễ, không cần đến ai cả, kình địch tranh khôn với họ, chắc chắn dù mình có được họ yêu thương bậc nào, họ cũng sẽ bỏ rơi mình ngay. Ta nên nhớ người đàn ông tự cao, tự đại lắm, họ không bao giờ có thể yêu thương tha thiết được người đàn bà luôn luôn tỏ ra là người trên trước họ, bất cứ về phương diện nào: tiền bạc, danh vọng, hay thông minh. Họ yêu những kẻ mà họ thi ân và không yêu những kẻ mà họ thọ ân, đối với họ “ân càng sâu, oán càng thâm”.

* * *

Vở hài kịch Cuộc Du Lịch Của Chàng Perrichon sau đây là một minh chứng. Chàng Perrichon cùng vợ và con gái đi du lịch bên Thụy Sĩ. Trong khi đi lại có hai chàng trai cùng theo là Armand và Daniel: cả hai đều gắm ghé tiểu thư Perrichon. Armand được hân hạnh cứu Perrichon ba lần. Còn Daniel, thay vì thích làm ân lại thích thọ ân. Chàng khôn khéo làm bộ té hố để Perrichon có cơ hội ra ân cứu chàng. Bởi vậy, Perrichon thương chàng và ghét Armand. Nên khi Armand dợm hỏi cưới con gái của anh, thì anh lại nhất định muốn gả cho Daniel - người thọ ân của anh.

Thật đây là một câu chuyện buồn cười, cười ra nước mắt. Một sự thật trắng trợn đau lòng. Nhưng là một sự thật đáng được nghiền ngẫm. Về sự gây tạo tình yêu cũng thế.

Vừa đây, ở màn bạc Sài thành có chiếu một vở tuồng Nhật, nhan đề Người Xa Phu, đã nói lên được một cách khá rõ ràng tâm trạng ấy. Dưới đời Meiji Taisho, tại tỉnh Kokura có một người xa phu tên là Matsugoro, tính nết ngang tàng. Tuy nhiên, với cái bề ngoài nghịch ngợm thô lỗ mà bên trong ẩn một tấm lòng hào hiệp, anh hùng. Một ngày kia Matsu cứu một em bé tên là Toshio té cây, anh bồng về cho cha mẹ em. Được ông bà đại úy Yoshiko ân cần cám ơn và mời mọc, anh đi lại chơi luôn. Anh rất mến em bé mà anh đã cứu ấy và tình gia đình này sưởi ấm lòng anh xa phu cô độc vì mồ côi mẹ từ thuở nhỏ. Chẳng bao lâu đại úy lâm bệnh qua đời. Bà quả phụ Yoshiko nhờ Matsu trông nom đứa bé mồ côi cha. Matsu được giao trọng trách, liền bỏ rượu, đổi tính nết và săn sóc Toshio một cách chu đáo như một người thân. Ngày tháng trôi qua, Toshio lớn lên lại tỏ ra không bằng lòng thấy anh gọi tên như hồi nhỏ vì mắc cỡ với chúng bạn. Cử chỉ ấy làm cho Matsu đau khổ vô cùng. Nhưng đau đớn nhất là Toshio phải lên kinh thành học tập. Xa em, Matsu quay về với rượu để tìm quên lãng. Nhưng trong lòng anh lại đèo thêm một mối tình tuyệt vọng: anh đã thầm yêu bà đại úy Yoshiko hồi nào mà anh không hay, tại vì giai cấp cách xa nhau, anh không dám thổ lộ tâm tình. Mối tình thầm kín này đã nhen nhúm trong lòng anh lúc nào anh chẳng rõ, chỉ rõ là khi đã bắt gặp được mình yêu, thì hình ảnh của bà Yoshiko đã chiếm cả trái tim chàng rồi. Trước mối tình tuyệt vọng và cảm thấy mình là thừa đối với gia đình yêu quý ấy, anh đi tìm bà đại úy lần cuối cùng để rồi trong một đêm đông tuyết phủ người ta tìm thấy xác anh chôn dưới làn tuyết lạnh. Trong túi áo anh người ta tìm thấy hai cuốn ngân phiếu đề tên mẹ con bà quả phụ Yoshiko; thì ra trong cuộc đời nghèo nàn cơ cực của anh, anh đã “nhịn ăn, nhịn mặc” dành dụm tiền do mồ hôi giọt máu của anh gửi quỹ tiết kiệm cho những người mà anh yêu thương hơn tất cả mọi sự trên đời khỏi phải sống trong thiếu hụt.

Người ta chỉ biết anh xa phu này thuộc về một giai cấp kém hèn lại dám đèo bòng yêu một bà đại úy, tỏ ra anh là một người có cao vọng hão huyền. Nhưng, thực ra, ở đây, người ta muốn chỉ ra một sự thật về tâm lý, một căn nguyên gây tạo ái tình, và diễn tiến của nó. Anh yêu một cách vô tâm, cũng như bà Yoshiko đã vô tâm gây ra mối tình lãng mạn này. Cả hai đều vô tâm gây thành một cái án tình muôn thuở.

Tâm lý người đàn ông, như ta đã thấy, hay đem lòng yêu thương những kẻ được mình che chở, đùm bọc.

Tình yêu ấy nó âm thầm ăn sâu vào lòng người mà không ai dè cả. Bà đại úy Yoshiko lại vô tình mỗi mỗi đều giúp cho anh xa phu này những cơ hội để anh thi ân và đặt bà vào địa vị của một người kém thế là mang ân, luôn luôn nhờ vả mãi vào sự che chở đùm bọc của người đàn ông, tuy giai cấp kém hèn, nhưng luôn luôn tỏ ra là một người phi thường lỗi lạc. Như thế, bà đã gián tiếp âm thầm gây nơi lòng người xa phu bạc phúc này một mối tình sâu nặng. Bởi vậy, sau này khi bà hay biết sự thực thì bà đã phải nức nở khóc lên. Những giọt nước mắt cùng câu nói của bà: “Chúng tôi từ xưa đến giờ vẫn nhờ vả vào ân huệ của anh ấy mãi và tự mình không giúp đỡ được anh mảy may gì cả...!”, đủ tỏ lòng hối tiếc của bà vì đã gián tiếp giết người ân của bà vậy. Thật vậy, đúng như bà đã nhận định, chính vì từ xưa đến nay bà và con đã không thi ân cho anh chàng bạc phúc này mảy may ân huệ gì cả, và cũng chỉ vì xưa đến nay, bà đã nhờ vả mãi vào anh mà đã gây ra mối tình sâu nặng, lai láng “giết người” như thế. Lỗi chẳng nơi ai, lỗi tại sự vô tình của hai bên, của hoàn cảnh éo le khiến cho hai bên gặp gỡ để có đủ điều kiện gây tạo một mối tình ngang trái do giai cấp xã hội, mà rồi sự thiệt hại bao giờ cũng đổ dồn về cái người mang bên lòng mối tình tuyệt vọng.

Sở dĩ anh xa phu yêu thương bé Toshio như một người cha thứ hai là vì cậu là người đã được anh phu này cứu sống cùng dạy dỗ săn sóc. Cậu là một đứa bé yếu đuối, nhút nhát, luôn luôn nhờ vào sự dạy dỗ chăm nom của anh mà trở nên một người thanh niên anh hùng, phải chăng cậu là đứa con tinh thần của anh? Kết quả, cậu vì quan niệm sai lầm giai cấp đã làm cho người ân của cậu phải một phen tủi nhục. Giả sử mà đời anh đừng gặp đứa bé bị tai nạn, và lòng anh không biết xúc cảm, giơ tay ra cứu vớt thì anh đâu phải đau khổ sau này vì lòng bội bạc của nó! Giả sử mà anh đừng gặp bà đại úy luôn luôn tỏ ra mình bất lực, điều khiển không kham sự giáo dục con mình và nhờ vả mãi vào anh trong bất cứ một việc gì khó xử để anh có cơ hội thi ân và che chở, bênh vực... thì đâu có gây được nơi lòng anh mối tình sâu nặng vô phương cứu chữa để phải “khối tình mang xuống tuyền đài chưa tan” một cách thê thảm như thế này?

Trước đây, anh sống một mình, tuy cô đơn thật, nhưng lòng vẫn thản nhiên bằng phẳng như mặt nước lóng lánh hồ thu. Từ khi gặp gia đình bà Yoshiko, tuy anh cảm thấy lòng cô đơn được sưởi ấm lại một phần nào, nhưng anh càng nhận thấy cô đơn hơn nữa và sóng lòng nổi dậy, rồi bão tố tiếp theo đánh tan nát tâm hồn của một đấng anh hùng mà xưa nay chưa biết khuất phục trước bất cứ lực lượng nào.

Trước khi anh yêu bà Yoshiko thì lòng anh cô đơn nhưng “có một”. Sau khi hình bóng người yêu đã in sâu vào tâm khảm, thì lòng cô đơn của anh lại càng thấy cô đơn trơ trọi hơn nữa vì tâm hồn đã bị phân hai và lại mất đi phân nửa. Và khi thấy không còn có hy vọng gì nối lại “cái phân nửa” của lòng anh, anh đâm ra tuyệt vọng và cảm thấy mất cả ý nghĩa của cuộc đời để đi đến một cái chết thương tâm thê thảm. Ai có thể dè trong đời sự may rủi hay phúc họa thường lại nương nhau mà đến: trong phúc thường có ẩn cái họa, trong cái may thường có ẩn cái rủi, không biết sao lường trước được. Sự gặp gỡ gia đình bà Yoshiko là cái may hay cái rủi của chàng xa phu này? May là anh đã tìm thấy ý nghĩa của cuộc đời anh để đi đến một tình yêu chân thật và hy sinh triệt để, đã đưa cao tâm hồn anh đến một cõi đời đầy thơ mộng, nhưng chắc chắn cái chết của anh đâu phải là cái phúc của anh.

Nói đến đây, tôi liên tưởng đến hai vở tuồng không kém tinh vi sâu sắc khác, là tuồng Ánh Sáng Đô Thành của Charlie Chaplin và Khúc Nhạc Đồng Quê của André Gide[73].

Vở tuồng Ánh Sáng Đô Thành là câu chuyện một chàng nghèo kiết sống lang thang trên các vỉa hè hay đầu đường xó chợ. Bỗng anh gặp một thiếu nữ mù. Động lòng trắc ẩn, quên cảnh nghèo túng của mình, anh đem về nuôi, và hơn nữa tìm cách xoay tiền để chữa bệnh mù cho cô bé ấy. Không dè trong khi anh lo che chở, bao bọc và hy sinh cho cô gái mù ấy, anh đem lòng yêu cô và tình yêu càng ngày càng thêm sâu nặng. Sự hy sinh của anh thật là vô bờ bến. Nhưng mỉa mai thay, khi nàng “mở mắt” thấy được sự tưng bừng đẹp đẽ của thế giới bên ngoài thì nàng lại không làm sao cảm được anh chàng thất thểu kia. Thất vọng, chàng bỏ ra đi, trên con đường vô định, ôm theo một mối tình tuyệt vọng não nề. Ân càng sâu, thì tình càng nặng, mà chung quy tai họa lại đổ về anh chàng hào hiệp kia. Trước khi anh hy sinh cho cô bé mù ấy, tuyệt nhiên chỉ vì lòng thương hại, nhưng sự hy sinh của anh càng sâu lại làm cho mối tình của anh càng thêm nặng.

Đề tài trong Khúc Nhạc Đồng Quê cũng giông giống Ánh Sáng Đô Thành. Một vị mục sư gặp một cô gái mù, mồ côi, khốn nạn đến mức sống như con vật, thầm lặng như một vật vô tri vô giác, đau khổ vô cùng. Động lòng trắc ẩn, ông đem về nuôi. Lần lần, với không biết bao nhiêu nhẫn nại, hy sinh, ông đem lại cho cô bé một nguồn sống mới. Cô ấy bắt đầu sống lại dưới một tình yêu đầy âu yếm tưởng chừng không bao giờ có được trong lúc tứ cố vô thân, không một ai thèm ngó ngàng đến. Vị mục sư, ngày tối chỉ bận lòng lo lắng cho cô bé ấy, tìm đủ thiên phương bách kế để trên miệng cô nở lại nụ cười mà từ nhỏ đến giờ đã tắt hẳn. Lần lần ông cảm thấy yêu nàng và cũng được nàng yêu lại. Kết cuộc qua bao nhiêu việc trớ trêu bất ngờ xảy đến, mối tình ngang trái ấy chấm dứt bằng một cái chết đau thương của nàng. Vị mục sư lúc ban đầu đâu bao giờ nghĩ đến cái tai họa sắp đem lại cho ông khi đem đứa bé mồ côi này về nuôi. Ông là một vị tu hành. Nhưng người con gái này đã giao phó tất cả mạng sống của nàng cho ông lo lắng chu toàn. Ông khổ cực chăm nom cho nàng từng ly từng tí, còn cô thì đày đọa ông từng mảnh việc cỏn con. Ông là vị cứu tinh, ông là nguồn an ủi duy nhất của đời cô, ông là người đã vớt cô trong khi cô như người chết đuối, vì vậy mà ông yêu cô đến đỗi khi cô từ giã cõi trần, ông đến nghẹn ngào: “Tôi muốn khóc, thế nhưng tôi cảm thấy lòng tôi khô cạn như sa mạc”.

* * *

Người đàn ông thường hay yêu một cách rất dễ dàng những ai được họ bênh vực, che chở, đó là tình yêu bảo bọc (amour de protection); còn người đàn bà, trái lại, yêu những người ân nhân hay che chở, đùm bọc họ. Bởi vậy, họ yêu một cách say mê những bậc vĩ nhân, anh hùng có những tài năng quán chúng, là vì họ cảm thấy với tình yêu của những con người đó, đời họ sẽ được bảo đảm chắc chắn.

Những kẻ nhút nhát, bất tài... dễ làm mất lòng yêu của họ ngay lập tức.

Tạo hóa đã tạo ra người đàn ông và người đàn bà với những tâm trạng đối lập nhưng bồi bổ cho nhau: người thích bênh vực, kẻ thích được che chở. Như thế, tình yêu nảy sinh ra do sự phối hợp nhu cầu của đôi bên là những mối tình sâu sắc và bền vững nhất[74].

Tôi có biết một bác sĩ nọ, một hôm, được mời đến chữa cho một người bệnh lâm nguy mà các thầy thuốc đều chạy cả. Ông ta không thối chí, nhẫn nại cứu được. Người bệnh ấy là một cô gái. Hằng ngày ông tới lui săn sóc, và trị bệnh gần nửa năm trời, nhưng gia đình cô nghèo không sao có đủ tiền trả cho ông. Ông đã không đòi, lại còn cho thêm một số bạc. Một hôm, bác sĩ yêu cầu được cưới cô làm vợ.

Nghẹn ngào trước một cái ân vô cùng sâu nặng lại cảm thấy tấm thân bệnh hoạn chỉ làm khổ cho đời ông thôi, cô từ chối. Song bác sĩ nài nỉ mãi: “Chính vì cô bệnh nên cần phải có tôi, và chỉ có tôi mới trị nổi bệnh cô. Ngoài tôi, cô sẽ không trông nhờ ai được cả. Tôi vui lòng được là người săn sóc cô suốt đời!”

Ta thấy, đối với người đàn ông cũng như người đàn bà, những cái ân sâu thường lôi kéo đến những mối tình thắm thiết nhất.

B. TÌNH YÊU NÀO LÀ CHÂN THẬT?

Làm cách nào nhận thấy được, hoặc biết được tình yêu nào là tình yêu chân thật?

Nhờ nơi yếu tố căn bản này: lòng hy sinh, hoàn toàn hy sinh mình cho người yêu.

Không có sự hy sinh, không bao giờ có tình yêu chân thật. Yêu tức là hy sinh.

Hy sinh là quên mình, quên hạnh phúc của bản thân để mưu hạnh phúc cho người khác, lấy cái hạnh phúc của người làm hạnh phúc của mình.

Cho nên muốn nhận thấy rõ ràng mình đã yêu, khi nào mình tự thấy đã đồng hóa với người yêu, đã lấy cái quyền lợi của người yêu làm quyền lợi của mình, lấy cái sướng khổ của người yêu làm cái sướng khổ của mình.

Những kẻ nói yêu mà bắt người yêu phải chiều theo ý muốn của mình, chiều theo thị dục của mình, người ấy chưa biết yêu là gì cả. Họ yêu một cách ích kỷ, họ chỉ yêu họ trước nhất.

Muốn biết rõ thế nào là tình yêu chân thật, hãy lấy tình mẫu tử và phụ tử mà suy cứu. Cha mẹ yêu con không đòi hỏi gì con cả. Tình yêu của mẹ cha là ở chỗ hoàn toàn hy sinh, hy sinh cả hạnh phúc riêng của mình để mưu hạnh phúc cho con, và đời sống của mẹ cha hoàn toàn chỉ vì con mà thôi.

Tình yêu của mẹ cha là một thứ tình yêu bền bỉ nhất, thiêng liêng nhất. Ít khi nào thấy mẹ cha từ bỏ con dù con có bạc bẽo thế nào. Tình yêu của vợ chồng, trái lại, người ta không bao giờ tha thứ sự bội phản cho nhau. Tình yêu của vợ chồng thường là một thứ tình yêu so đo cân nhắc, cho qua lấy lại. Nếu có cho qua mà không có lấy lại, tức khắc bị tan rã. Bởi vậy, chuyện di lị là chuyện hằng ngày, vợ chồng như áo mặc ngoài cởi ra, thực hết sức dễ dàng. Vì thiếu yếu tố căn bản của tình yêu là hy sinh nên ái tình thường dễ bề tan vỡ. Nó là một thứ tình nồng nhiệt lắm, sôi nổi lắm vì tiếng gọi của nhục dục, nhưng mau tan rã nhất: hễ “vội bồi vội lở”.

Tuy nhiên, ái tình chân thật bao giờ cũng căn cứ trên sự hy sinh, quên mình và mong mỏi mưu hạnh phúc cho người mình yêu. Người đàn ông yêu người đàn bà khi nào mình dám hy sinh cái hạnh phúc của mình để mưu hạnh phúc cho người kia, lấy cái quyền lợi người kia làm cái quyền lợi của mình, lấy cái sướng khổ của người kia làm sướng khổ của mình.

Người đàn bà cũng thế. Trong hai người yêu nhau, kẻ nào cho nhiều mà lấy ít là người yêu nhiều nhất, cũng như kẻ nào chỉ lấy mà không cho là người không yêu gì cả.

Yếu tố thứ nhì là sự âu yếm, nghĩa là săn đón, dịu dàng, đằm thắm. Âu yếm là tỏ tình bằng những cử chỉ chiều chuộng, nâng niu yêu quý và làm vui lòng. Người đàn ông cũng như người đàn bà đều khát khao sự âu yếm và cho đó là bằng chứng cụ thể của tình thương. Nhất là người đàn bà, họ không thể quan niệm một tình yêu suông mà không có sự âu yếm. Đối với họ, âu yếm có nghĩa là yêu thương.

Nhưng ở đây họ đã lầm lỡ cứu cánh với phương tiện và đây cũng là nhược điểm rất tai hại cho người đàn bà con gái. Đành rằng có thực yêu mới có những cử chỉ âu yếm, nhưng lắm khi cũng có những cử chỉ âu yếm mà không có yêu thương. Là vì họ âu yếm hoặc vì thói quen, hoặc vì muốn xã giao và làm vui lòng với một thâm ý lợi dụng nhất thời theo tiếng gọi của dục tình. Trong khi muốn thỏa mãn một thị dục nhất thời, người ta tỏ ra âu yếm để cám dỗ, để rồi sau khi thỏa mãn nhu cầu nhất thời ấy họ ruồng bỏ lạnh lùng hay chê chán. Người đàn bà con gái nào cũng vậy đều đòi hỏi sự âu yếm và dường như tất cả lẽ sống của đời họ là muốn được âu yếm suốt đời. Trước một cử chỉ lạnh lùng vô ý thức, họ đã nghĩ ngay là người họ yêu đã bớt yêu họ. Vắng thăm viếng, vắng thư từ, họ đã nghi là người yêu ghẻ lạnh. Bởi vậy, với một món quà dù nhỏ mọn đến đâu cũng làm cho họ sung sướng hạnh phúc: họ tin tưởng rằng người yêu của họ vẫn luôn luôn nhớ đến họ. Tôi sẽ trở lại vấn đề này khi bàn đến thuật yêu đương.

Người con gái thường dễ dàng cảm động trước một cử chỉ âu yếm thương yêu. Một tiếng khen, một món quà, một sự săn đón, chiều chuộng, nhã nhặn, một sự đưa rước, làm cho họ tưởng lầm là họ đã được yêu rồi. Không được ai để ý đến, họ cảm thấy một cái gì lạnh lẽo, cô đơn, ghê sợ. Họ rất hãnh diện được có nhiều kẻ để ý đến họ, tỏ lời âu yếm thương yêu họ. Bởi vậy, gặp ai gắn bó, theo đuổi họ và tỏ tình âu yếm là họ sẵn sàng yêu ngay.

Đấy là mối nguy nhất của đời người đàn bà con gái. Một phần đông dường như chỉ tìm có bấy nhiêu đó thôi, và bằng lòng với bấy nhiêu điều kiện đó thôi, không để ý gì đến tính tình, đức độ, tài năng và lòng hy sinh thật sự của người con trai kia như thế nào cả.

Sở dĩ tôi nhấn mạnh điểm này là vì phần đông những người đàn bà con gái thiếu kinh nghiệm về sự đời cũng như về tâm lý thường hay lầm lẫn cứu cánh và phương tiện, nghĩa là nhận lầm sự âu yếm và cho đó là tình yêu chân thật. Sự âu yếm là kết quả, chứ không phải là nguyên nhân chính của tình yêu. Chỉ có yêu thực, thì rồi sự âu yếm do tình yêu gây ra mới thực là sự biểu lộ của tình yêu. Đó là điều cần thiết mà người đàn bà con gái phải để ý suy nghĩ nghiền ngẫm cho kỹ trước khi bắt đầu yêu. Biết bao nhiêu người đàn bà con gái đã sa ngã và đau khổ thất vọng ê chề chỉ vì tưởng lầm âu yếm là tình yêu chân thật. Họ thường tưởng lầm yêu chỉ là tán tụng nhau, phỉnh nịnh nhau, chiều chuộng nhau, ôm ấp nhau, hôn hít nhau, như họ thường thấy diễn trên màn bạc. Có khi những cử chỉ âu yếm ấy chỉ là những cách khôn khéo tán gái của bọn sở khanh sành tâm lý, biết rõ những nhược điểm ấy của người đàn bà. Những kẻ yêu giả có thể rất âu yếm, nhưng khi mình đòi hỏi họ một hy sinh nào cụ thể, tức khắc họ thay đổi liền thái độ.

Có nhiều kẻ quá ngây thơ, quá thật thà, cộc kệch, họ yêu tha thiết nhưng hoàn toàn không biết âu yếm người mình yêu, vì vậy, họ thường bị bỏ rơi một cách đáng thương hại.

Yêu có nghĩa là hy sinh và âu yếm. Hy sinh là yếu tố căn bản, nhưng nếu thiếu âu yếm thì tình yêu không đậm đà. Yêu mà thiếu âu yếm là một tình yêu còn thiếu sót lớn đối với người đàn bà. Còn âu yếm mà không có lòng hy sinh thật là một tình yêu giả dối.

Lại còn một yếu tố thứ ba này nữa là sự hòa hợp của nhục thể. Nhà tâm lý học danh tiếng P. Dufoyer bảo: “Không có tình yêu nào chân thật mà thiếu tâm hồn và tâm cảm, nhưng không có tình yêu nào đầy đủ nếu không có xác thịt pha vào”. Tình yêu chân thật có ba phần: tinh thần - nghĩa là hy sinh, lấy hạnh phúc của người làm hạnh phúc của mình; tình cảm - nghĩa là âu yếm và săn đón; vật chất - nghĩa là hòa hợp thể xác. Tóm lại yêu là sự hòa hợp cả linh hồn và thể xác đối với người yêu.

Tình yêu của phần đông đàn ông chỉ dừng nơi yếu tố thứ ba là thể xác, thiếu tinh thần và tình cảm.

Trái lại, tình yêu đàn bà thì thuộc về tình cảm, mà thiếu sót về tâm hồn và thể xác. Người đàn bà khi yêu, phần nhiều vụ nơi tình cảm, thích được âu yếm hơn là thiên về nhục dục; trái lại, người đàn ông thiên về nhục dục hơn âu yếm. Nhưng cả hai phần đông đều không để ý đến yếu tố căn bản là hy sinh, tức là quên mình. Tình yêu của họ vì thế mà dễ bị tan vỡ. Tình yêu của họ phần nhiều là do lòng yêu ích kỷ mà ra nên không bao giờ bền vững. Người đàn bà đòi hỏi âu yếm, thiếu âu yếm họ đi tìm âu yếm khác mà thay vào hoặc chịu bất mãn mà đau khổ âm thầm. Người đàn ông thì đòi hỏi nhục tình, nhục tình thì không bao giờ thỏa mãn hoặc nếu thỏa mãn được thì lại dễ sinh chán và lạnh nhạt bơ phờ. Nhục tình là thứ tình yêu dễ chán nhất, nhưng bồng bột nhất nơi người đàn ông.

Mối tình chân thật và bền vững hơn hết là mối tình căn cứ trên nền tảng của sự hy sinh. Không có một chút hy sinh nào cả là không có tình yêu chân thật. Muốn đo lường mức độ của tình yêu, phải quan sát cho kỹ người yêu mình có dám hy sinh gì cho mình không và họ đã hy sinh cho mình những gì?

Hy sinh là cho ra, là quên mình một cách hoàn toàn vô tư lợi. Muốn biết rõ thế nào là hy sinh, hãy nghiền ngẫm tình thương và hy sinh của cha mẹ đối với con. Và cũng vì tình yêu của cha mẹ căn cứ vào sự hy sinh, nên nó là thứ tình thương cao đẳng và thanh cao bền bỉ nhất đời. Ái tình nào mà căn cứ được trên sự hy sinh và quên mình là mối tình cao đẹp và hạnh phúc nhất trần ai vậy.

Một người con gái nọ mà tôi quen biết đã lâu rồi, một hôm hỏi tôi: “Trước giờ tôi sống thản nhiên, vô tư, vô lự. Tôi cảm thấy cuộc đời bình thản lạ. Ai sao mặc ai, việc nước, việc nhà, tôi chả bao giờ tha thiết đến. Một hôm tôi gặp một người trai, bạn của anh tôi, bị thương vào nhà xin trú đụt.

Cha, anh tôi săn sóc chàng và giao cho tôi trông chừng thang thuốc. Ngày kia, chàng mạnh, ra đi. Từ ấy nhẫn nay, tôi thấy mất ăn mất ngủ, chỉ lo lo, sợ sợ vì nghe nói hai bên đánh nhau kịch liệt ở C... (lúc nàng nói đây là lúc đang kháng chiến chống Pháp). Tôi cứ phập phồng trông tin anh tôi về để hỏi thăm tin tức chàng mà một ngày một bặt. Tại sao tôi cứ để ý lo sợ mãi như vầy, mà trước đây, như ông đã biết, tôi là người vô tư lự và thản nhiên đến đỗi có nhiều chị em bảo tôi quá lạnh lùng với thế sự. Tâm trạng tôi như thế nghĩa là gì? Mong ông chỉ cho phương pháp để trấn tĩnh tâm hồn, vì tôi cảm thấy nao nao đau khổ lạ...”

Tôi trả lời: “Nghĩa là cô đã yêu chàng trai ấy nhiều rồi!”

Cô trả lời: “Không! Tôi chỉ tội nghiệp chàng một thân trơ trọi, chứ tôi đã có chỗ nơi rồi do cha tôi định đoạt”.

Tôi bảo: “Cô lầm! Cô đã yêu người ấy mà cô không dè. Yêu là lấy cái lợi hại của người làm lợi hại của mình. Cô không sợ gì cả cho cô, nhưng cô đã lấy cái họa phúc của người kia làm cái họa phúc của cô, lấy cái vận mạng người kia làm vận mạng của cô, đó là cô đã yêu người ấy rồi”.

Nhà thi sĩ Lamartine nói: “Quand on aime, un rien vous fait peur”. Khi mình yêu, một việc không đâu cũng làm cho mình lo sợ. Người mình yêu là lẽ sống của mình rồi!

Về sau, tôi lại hay tin cô ấy đã tình nguyện đi ra mặt trận làm nữ cứu thương để theo người cô yêu ngoài mặt trận và đã chết ở sa trường. Người ta đều khen cô anh dũng không kém đàn ông con trai và tuyên dương công trận, nhưng chỉ có riêng tôi là hiểu rõ tâm sự bi đát của cô thôi.

* * *

Tóm lại, tình yêu chân thật nào cũng vậy, đều phải có đủ ba yếu tố này: lòng hy sinh hoàn toàn, tình âu yếm săn đón tế nhị và nhục tình. Giữa trai và gái không bao giờ có những tình thương lý tưởng trên mặt tinh thần và tình cảm suông mà thiếu tình thương nhục thể pha vào.

Người ta có thể vì hoàn cảnh ngang trái không thực hiện được sự hòa hợp thể chất mà cứ đứng trên phương diện tinh thần và tình cảm mà yêu nhau như một đôi tri kỷ, nhưng đó là mối tình ngang trái đau khổ nhất đời. Luôn luôn người ta cảm thấy trong đời có một cái gì thiếu thốn, trống rỗng, vô vị và lắm khi đi đến sự chán nản bi quan rồi chôn mình vào tu viện. Lịch sử xưa nay đã từng ghi những trang tình sử não nùng ấy. Bởi vậy, nếu biết trước không bao giờ có thể đi đến tình yêu đầy đủ thì tốt hơn trốn tránh trước đi, kẻo về sau khó mong thoát nổi cảnh bi đát của một tình thương tuyệt vọng. Nên để ý rằng những tình thương khởi điểm bằng tinh thần và tình cảm là những tình thương sâu nặng và bền bỉ nhất, một khi đã kết chặt rồi thì không phương thế gì thay đổi. Những tình thương hạ cấp căn cứ vào nhục dục hay tình cảm âu yếm rẻ tiền là những mối tình thiển cận, hễ gặp trở ngại thì dễ tan rã và đem tình thương khác mà thay vào, không có gì là khó khăn cả. Trái lại, những mối tình do ân nghĩa gây nên, trong đó lấy hy sinh làm căn bản là những mối tình gốc rễ sâu xa và bền bỉ nhất, và nếu không thực hiện được đầy đủ thường chỉ giải quyết túng cùng bằng cái chết. “Khối tình mang xuống tuyền đài chưa tan”! Những mối tình tuyệt vọng này không gì có thể an ủi được.

Ngoài ba yếu tố trên đây, lắm khi lòng thương hại cũng gây được tình yêu, nhất là đối với người đàn bà. Đây là một thứ tình mẫu tử biến tướng. Tâm hồn người đàn bà thường hay thương xót và khó dửng dưng trước sự đau khổ, bởi vậy, ta thường thấy lúc chiến tranh, nhiều nữ y tá săn sóc bệnh nhân rồi yêu thương họ luôn. Những người đàn ông đau khổ, sa ngã lắm khi cũng được người đàn bà giàu lòng tự ái ấp yêu che chở. Phần này sẽ bàn đến rộng hơn ở chương “Chọn lựa người yêu”.

C. TẠI SAO ÁI TÌNH DỄ TAN RÃ?

Kinh nghiệm cho ta thấy không biết bao nhiêu cuộc tình duyên lúc ban đầu mặn nồng âu yếm lắm, nhưng ngày qua tháng lại dần dần trở thành lạnh lùng tẻ nhạt. Ít bao giờ thấy được những cuộc tình duyên lâu bền. Nguyên nhân nơi đâu?

Đứng về phương diện người đàn bà mà tìm hiểu, ta thấy sở dĩ ái tình không bền bỉ bằng tình phụ tử hay mẫu tử là bởi tình mẫu tử là tình yêu tự nhiên của thiên tính. Trái lại, ái tình là một thứ tình thương lọc lựa. Tình thương theo thiên tính thì không phải dùng đến lý trí để yêu thương mà thương là vì tự nhiên thương, không so đo, không cân nhắc. Bởi vậy, dù có gì đi nữa, cha mẹ vẫn yêu con vô điều kiện. Trái lại, ái tình là một sự lựa chọn, vừa ý hợp tình, hoặc là trả lời được những đòi hỏi nào của lòng mình. Ngày nào những đòi hỏi ấy mất đi thì tình yêu tan vỡ. Nếu tình yêu đòi hỏi sắc đẹp, sắc đẹp mà phai đi thì tình yêu tan mất. Tình yêu mà đòi hỏi tiền bạc và địa vị thì khi tiền bạc địa vị hết rồi, tình yêu sẽ cũng theo đó mà mai một. Dù có cố gắng mà sống chung nhau, sự sống chung ấy chỉ là một cảnh lỡ làng chịu đựng. Sống với nhau như vợ chồng mà thực sự là một cảnh sống chung không tình ái.

* * *

Nguyên nhân thứ hai khiến cho ái tình dễ tan vỡ là sự cấu tạo của nó quá thiên về tình cảm.

Người đàn bà con gái thường chỉ quan niệm ái tình theo tiếng nói của tình cảm và lòng mình. Há ta không thường nghe phụ nữ nói với nhau: “Lý với luận mà làm gì! Tôi chỉ biết yêu là yêu, đừng bàn gì với tôi về lẽ phải cả!”. Nếu phải nghe theo lý trí mà từ khước thì họ sẽ từ khước với một tấm lòng tan nát.

Bởi vậy, đối với người đàn bà, bất cứ một cử động nào có vẻ âu yếm yêu thương, họ thích lắm. Ví dụ như một món quà, dù là một vật nhỏ mọn không gì đáng giá, họ không cần. Họ rất lấy làm sung sướng, hãnh diện có người tặng cho mình một món quà, dù là một cành hoa bẻ bên đường. Họ cho đó là tượng trưng của một tình thương kín đáo, của một cái gì tha thiết dạt dào.

Vì thế, tặng quà là cả một nghệ thuật: người đàn bà bao giờ cũng quí trọng món quà mà mình tặng cho họ do lòng tốt của mình hơn là do đòi hỏi hay xin xỏ, vì giá trị tượng trưng của món quà ấy đã mất cả ý nghĩa thâm trầm của nó. Tuy trước sau cũng chỉ là một món đồ, nhưng món đồ tặng trong trường hợp trước đối với người đàn bà sẽ có một giá trị tượng trưng của một tấm lòng thương yêu vô cùng âu yếm; trái lại, trong trường hợp sau, món quà sẽ chỉ là một món nợ mà người ta đã cho mình, không hơn không kém.

Đối với người đàn bà, chỉ có tình cảm và quả tim chỉ huy cả đời sống của họ. Không phải nói thế là phủ nhận cái đời sống lý trí của họ; thường lắm khi người đàn bà cũng dám sống với lý trí lắm, nhưng một khi mà họ bắt buộc phải tranh đấu với lòng, thường thường họ sẽ bị tình thắng lý. Lý mà thắng được tình của họ, thì sự thắng trận ấy cũng chỉ là sự thắng trận nhất thời thôi. Họ sẽ thắng được lòng họ nhưng với một cõi lòng tan nát.

Tình cảm không phải là một điều dở, nhờ nó mà đời người mới có được những gì cao đẹp như tin tưởng hăng hái, tận tụy hy sinh. Không thể chối cãi được sự có mặt của nó giúp cho cuộc đời ta thêm nhiều hứng vị mặn mà.

Xây dựng tình yêu trên tình cảm là điều rất quí và rất đáng mong mỏi lắm, song nếu chỉ căn cứ vào tình cảm mà thôi để mưu hạnh phúc ái tình thì thật là nguy hiểm. Tình yêu nào mà chỉ căn cứ hoàn toàn trên tình cảm và chỉ nghe theo tiếng gọi của nó mà thôi thì dễ sa vào con đường lầm lạc và tang tóc.

Không cần phải tìm viện chứng đâu xa, bất cứ một người đàn bà con gái nào cũng có thể tự xét lấy mình mà kinh nghiệm. Hãy thành thật nhớ lại thuở còn là thiếu nữ, nếu không phải tất cả cũng là một phần đông phụ nữ, ai lại không say mê một cô giáo nào của mình hoặc một vài chị em bạn học hay bạn đồng nghiệp nào của mình mà mình tin rằng tình thương ấy sẽ là mối tình bất diệt. Thế mà thời gian qua, ngày nay còn lại những gì? Phải chăng bất quá chỉ còn lại một vài kỷ niệm dịu dàng, một mối cảm tình còn sót lại, nhưng không còn gì những tính cách nồng cháy thiêu đốt nữa. Tình yêu nào cũng thế, luôn luôn đi từ nồng cháy đến lạnh lạt và chán chê. Đó là một định luật mà không một cuộc ái ân nào thoát khỏi.

Cũng có nhiều bạn gái theo kim thời, thích lân la các nơi đô hội để có được nhiều bạn trai tán tỉnh, nói đùa; nhưng thời gian qua, các trò đùa và tán tỉnh ấy trở nên tẻ nhạt vô vị làm sao! Cái mà lúc trẻ mình thích, nay lại thấy chán vô cùng. Các cậu trai mà trước đây mình cho là có duyên ăn nói dễ thương thì nay nhận thấy toàn là đồ “hề”, không đầu óc, vô giá trị. Rồi tự mình lại xa lánh phồn hoa, tìm sống nơi cô tịch.

Thật ra cũng có nhiều cuộc tình duyên càng ngày càng thấy tăng phần đậm đà thông cảm, trái lại cũng có rất nhiều cuộc yêu đương càng ngày lại càng đi vào con đường tan tác đau khổ. Như thế cũng để cho ta suy ngẫm nhiều: ta cần phải xây dựng ái tình trên những nền tảng khác hơn là chỉ xây dựng trên nền tình cảm suông mà thôi.

Những cuộc tình duyên đột ngột bùng cháy như sấm chớp là những thứ tình duyên dễ tan rã nhất, một khi tình cảm khêu gợi lúc đầu mất lần hứng thú của nhục tình.

Chỉ nghe theo tiếng gọi của con tim thật là một sự nguy hiểm đối với hạng phụ nữ đa cảm, đa tình.

Nguyên nhân thứ ba về sự mỏng manh của ái tình là sự lý tưởng hóa ái tình, không biết nhìn thấy phần thực tế rất tầm thường của nó.

Cái đại mộng của các cô gái là có chồng và có con. Họ tin tưởng sẽ tìm được nơi đó một nguồn vui sướng hạnh phúc đẹp đẽ nhất đời. Họ mong mỏi được có những người mà họ yêu thương, hy sinh và luôn luôn sẵn sàng mong đợi ngày thực hiện cái mộng đó. Họ tin tưởng rằng nơi người chồng tương lai của họ, họ sẽ được che chở, bảo bọc, an ủi vỗ về, “thân cát đằng được núp bóng tùng quân”.

Những ý nghĩ sau đây, không phải cố ý gieo vào lòng các chị em mối bi quan, làm tăm tối cuộc đời thơ mộng. Đời không phải toàn là mộng đẹp, cũng không phải toàn là ác mộng. Nó là một sự chen lẫn cả những vui buồn sướng khổ, đầy ngọt bùi mà cũng đầy những nỗi chua cay. Muốn đừng bị thất vọng ê chề thì phải dám nhìn thẳng vào sự đời. Và đây là bề trái của cuộc đời. Thật vậy, đã nói đến yêu thương tức là phải đề cập đến ba điều quan trọng này: chồng, hôn nhân và con cái.

Nói đến chồng. Than ôi! Nếu biết rằng lúc ban đầu khi đang yêu nhau trong thời kỳ hứa hôn thì người con gái chỉ để ý nhất về những đức tính của vị hôn phu mà thôi. Tại sao ở thời kỳ tiền hôn người ta không nhận thấy những tính nết xấu xa, phải đợi lúc ăn ở với nhau rồi, bấy giờ mới chịu để ý đến những thói hư tật xấu của người mình yêu? Bởi vì, ai cũng vậy, đều mong mỏi được một hạnh phúc tuyệt đối, sợ thấy sự thật và tự đánh lừa mình bằng cách dệt mộng. Nhưng khi bị bắt buộc phải sống chung đụng nhau hằng ngày, đến lúc mà cái thú chinh phục của người đàn ông đã thỏa mãn và bắt đầu chán nản, lần lần người đàn ông đã mất những chiều chuộng, săn đón, vồn vã âu yếm như lúc chưa cưới, điều mà một số người đàn bà rất ưa thích thì cái mộng của người đàn bà bắt đầu tan rã.

Lắm khi lại còn bị người đàn ông chán chường hắt hủi, bắt buộc người đàn bà phải nhìn thấy những sự thật phũ phàng. Họ đâu có dè tâm địa người đàn ông mau thay đổi thế. Có gì, chỉ vì họ không biết nghĩ xa, họ không biết tình yêu chân thật thường không bao giờ bộc lộ nhiều: những cử chỉ vồn vã, âu yếm, săn đón quá độ thường là những cử chỉ kém thành thật, tựu trung có ẩn ý chinh phục hơn là thành thật, yêu thương.

Lại cũng có lắm phụ nữ rồi đây sẽ bất mãn vì họ mong mỏi đem thân phận “nhược chất liễu bồ” mà gửi gắm nơi một ông chồng có đủ tài lực để bênh vực che chở đùm bọc họ. Nhưng rồi trái lại, họ cảm thấy chính họ lại phải gánh vác và khuyến khích ông chồng thiếu can đảm và kiên gan, thiếu tài hoa và sáng kiến của họ. Có ông lại trổ tài nói khoác, không làm sao có thể tin cậy được. Có ông thì tính tình yếu đuối, hay lãng phí, nghe theo bè bạn chè chén tối ngày. Ông thì keo kiệt, ke re, cắc rắc từng đồng từng cắc. Ông thì lại ham mê cờ bạc, hoặc ham mê hội hè, bỏ bà luôn ngày luôn đêm phòng không vò võ. Có ông thì lười biếng, việc nay hẹn mai, không thiết nghĩ gì đến công cực nhọc của vợ hiền, ăn ngày nay không nghĩ đến ngày mai, vui đâu trút đó, cuối tháng lương đem về cho vợ con “mớ nhắm” không đủ đâu vào đâu cho việc thu xếp gia đình, bắt buộc người vợ vừa phải trông nom nội trợ vừa phải chạy tiền mới mong đủ nuôi sống gia đình. Có ông lại vụt chạc, nóng nảy, thô cộc, độc tài, ăn nói thì chửi thề như bọn người vô học, mà trước đây vì muốn mua lòng mình nên đã khéo léo giấu giếm dưới cái cười bô lô, ba la mà mình tin là có nhiều duyên dáng khả ái bởi họ khéo nịnh hót với mình. Còn nói gì gặp phải những ông chồng hay ghen bóng ghen gió thì là cả một tai nạn ghê gớm! Đời mình sẽ là một người “tù tội” đáng thương. Nhân phẩm của mình dĩ nhiên bị chà đạp một cách phũ phàng. Mình chỉ còn là một vật sở hữu của con người ích kỷ, tha hồ sử dụng mình theo ý muốn.

Cũng rất may là không phải đàn ông nào cũng có đủ những tật xấu ấy. Nhưng, bất cứ là tật xấu nào của ông chồng cũng sẽ là niềm hối hận và đau khổ cho các bà vợ.

Đối với người đàn bà cũng thế. Những tật xấu của các bà sau ngày cưới hỏi rồi, ông chồng mới nhận thấy được chân tướng. Sự thất vọng cũng chua chát không biết chừng nào!

Thật ra, không có một ai là hoàn toàn cả. Nhưng có những tật xấu nơi người đàn ông mà người đàn bà không thể chịu nổi. Cũng như có nhiều tật xấu của người đàn bà mà không có người đàn ông nào chịu nổi cả. Người khôn ngoan phải đề phòng trước trong khi lựa chọn: người bạn trăm năm là người mà mình phải chịu đựng suốt đời.

Còn nói gì sự hôn nhân. Hôn nhân nó gài mình vào một cuộc đời đầy sự buồn chán, cực nhọc vô cùng.

Nào là những công việc bếp núc, việc may vá, việc giặt rửa nặng nề lao lực mà ngày nào như ngày nấy, buồn chán vô cùng. Mỗi ngày mỗi lo nấu ăn, săn sóc từng miếng ăn miếng uống mà nào có ai biết mở miệng cám ơn một tiếng cho vui lòng! Sau tuần trăng mật, những tiếng cám ơn, những nụ cười duyên... không còn nghe thấy nữa. Người ta cảm thấy làm việc như kẻ “tôi đòi” và mất cả tự do đi lại tha hồ theo ý muốn như thuở còn con gái. Hễ đi phải có nơi, về phải có giờ như một tên tù giam lỏng. Không có gì nhàm chán bằng cảnh vợ chồng sống phải cố gắng chịu đựng nhau vì quyền lợi chứ không phải vì yêu nhau như xưa nữa.

Rồi đến khi có con. Lòng mong ước của người đàn bà là có con. Nhưng bên hạnh phúc có đứa con, không biết bao nhiêu nỗi âu lo, ngày không ăn, đêm không ngủ khi đứa trẻ “se da”. Có con là một sự cực nhọc vô cùng.

Đời người là thế ấy! Nhưng người đàn bà con gái mong mỏi hôn nhân đem lại hạnh phúc tuyệt vời đều ê chề chán nản trước thực tế cả.

Tuy nhiên, nói thế thì người con gái đàn bà không nên nghĩ đến hôn nhân sao? Không! Nếu muốn tìm hạnh phúc cho mình thì đừng nghĩ đến hôn nhân, vì hôn nhân không bao giờ gây cho mình hạnh phúc cả.

Trái lại, nếu muốn gây hạnh phúc cho người yêu, nếu dám hy sinh mình để mưu hạnh phúc cho kẻ khác thì mới nên nghĩ đến sự thực hiện hôn nhân mà thôi. Yêu thương là tìm cái hạnh phúc của mình trong hạnh phúc của người, hay nói một cách khác lấy cái hạnh phúc của người làm hạnh phúc của mình. Có được tâm trạng ấy thì mới nên nghĩ đến hôn nhân và hôn nhân mới có thể đem lại hạnh phúc cho mình mà thôi. Tình yêu chân thật sẽ là ngọn lửa thần, thiêu mất lần lần cái lòng ích kỷ của con người, lẽ dĩ nhiên là sau không biết bao nhiêu đau khổ.

Chương thứ tư:
ÁI TÌNH LÀ GÌ?

Bất cứ là văn minh nào, ngày xưa, sự lựa chọn trong việc hôn nhân do cha mẹ, nghĩa là căn cứ trên lý trí, chứ không đặt trên tình cảm. Ở Đông phương cũng vậy, mà ở Tây phương cũng vậy.

Ngày nay, cá nhân chủ nghĩa của Tây phương lên đến cực độ, người ta đòi quyền yêu thương tuyệt đối và dường như phủ nhận cả quyền hạn của cha mẹ, của gia đình. Hai lẽ cực đoan khó mà mưu hạnh phúc được cho con người, nếu không tìm lại được thế quân bình giữa hai bên.

Lý trí cũng như tình cảm đều phải có mức độ. Hôn nhân mà hoàn toàn căn cứ trên lý trí thì không khác gì một cuộc buôn bán, mà hôn nhân hoàn toàn căn cứ nơi tình cảm nhất thời, thì cuộc hôn nhân ấy khó bề bền vững.

Người ta thường lầm ái tình với hôn nhân và cho rằng hôn nhân là cứu cánh của ái tình. Không! Hôn nhân không còn là ái tình thuần túy nữa, mà nó trở thành phận sự. Bởi vậy, lắm kẻ thích sống một đời lãng mạn với tình yêu mà không bao giờ chịu chính thức cưới ai cả. Có kẻ bảo rằng: “Hôn nhân là nấm mồ để chôn cất ái tình”.

Cái đó đúng một phần nào. Một thi hào Pháp có nói:

Ái tình, con vật quái kỳ,

Đói thì sống mãi, no thì chết đi.[75]

Nếu ta rõ tâm lý của ái tình, biết rõ cách bột sinh của nó, thì biết rõ sự mòn mỏi và tiêu vong của nó cũng như tất cả mọi vật trên đời.

Người xưa có nói: “Phàm sự nan cầu giai tuyệt mỹ; cập năng như nguyện, hựu thường tình...” (Việc gì mà khó cầu mong, đều là việc tốt đẹp nhất, nếu mong mỏi mà được thỏa mãn, thì việc ấy chỉ còn là một việc rất tầm thường). Đấy là một quy luật sâu sắc nhất về tâm lý mà chúng ta nên hằng ngày tâm niệm: luật nhàm chán rất trắng trợn, rất chán chường, nhưng ta phải có gan nhìn nhận nó để khỏi phải thất vọng ê chề. Thật vậy, một món đồ mà ta chưa có, ta đang thèm thuồng muốn có thì đối với ta nó quý giá không biết chừng nào! Sự thiếu thốn nung nấu lòng ao ước thèm muốn của ta và nhờ thế mà lòng thiết tha đối với nó trở nên ngày càng mãnh liệt, không khác nào khi ta đói khát mà mong được món đồ ăn hay chén nước. Có lạc vào bãi sa mạc, có bị cái khát giày vò mới biết sự quý giá của một giọt nước là thế nào! Giá lúc bấy giờ ai đem đổi cho ta cả một giang sơn để lấy lại bát nước, nhất định ta không đổi. Cái quý của một vật là nhờ nơi sự thiếu thốn, sự thèm thuồng món ấy mà có.

Chén nước ấy đối với một kẻ đã được uống no nê rồi thì chỉ còn là một chén nước thừa, có khi mình còn hất đổ là khác.

Bởi vậy, đối với người đàn ông, vị hôn thê quý hơn người vợ đã cưới. Ái tình cũng chỉ là một khát vọng. Cho nó được thỏa mãn thì lòng khao khát giảm dần và có thể đi lần đến sự dửng dưng, lạnh lùng chê chán.

Vì vậy hôn nhân là sự thỏa mãn của ái tình và bắt đầu làm cho mực độ của ái tình giảm xuống, nếu không biết cách nuôi dưỡng nó. Biết rõ nguyên nhân làm suy giảm ái tình, biết rõ nguyên nhân giết chết ái tình, tức là biết được cái nghệ thuật nuôi dưỡng ái tình rồi vậy.

Bởi vậy nhiệt độ ái tình càng lên cao bao nhiêu, thì sự nguội lạnh của nó càng xuống lẹ bấy nhiêu.

Trong tình yêu, hễ “vội bồi thì vội lở”, “thương nhau lắm, cắn nhau đau”...

Biết bao cặp uyên ương yêu nhau nồng cháy đến quyết tâm nếu không lấy được nhau thì “cuộc đời sẽ tắt lửa lòng”, và có khi “dòng nước lạnh sẽ là mồ bạc mạng”. Thế mà nhan nhản cũng những cặp uyên ương ấy kéo nhau ra tòa ly dị hay là “thanh toán nợ tình” bằng sợi dây oan nghiệt. Giọt nước mắt của những kẻ “lạnh lẽo cô phòng”, bốn bể Thái Bình Dương không sao chứa đủ!

Ái tình là một sức mạnh âm u và to tát nhất trong đời mình. Vậy phải biết rõ nó, hoặc không thể được, cũng nên biết qua sự phát sinh của nó nơi đâu và cái gì là món ăn nuôi dưỡng nó, chừng ấy mới mong lựa chọn được người yêu và mưu được hạnh phúc trong tình yêu mà thôi.

Ta có biết mình muốn gì không? Chỉ khi nào ta biết rõ mình muốn gì thì mới mong tìm được phương thế để đạt ý muốn ấy. Con người sở dĩ khác hơn loài cầm thú là biết được cái gì mình muốn và mình làm.

Ái tình là một cái gì phiền phức lắm. Phân tích nó ra để dễ bề nghiên cứu, nhưng sự thật nó là một thứ gì không thể phân tích được. Ái tình là một cái gì mờ mịt âm u, càng để cho nó trong âm u thì nó thêm vẻ đậm đà, mà đem nó ra ánh sáng thì có khi nó liền trở nên chán chường và tan mất.

Đấy là số phận của ái tình hoàn toàn căn cứ trên sắc dục: ái tình xác thịt.

Ái tình mà vĩnh viễn phải là thứ ái tình do ân nghĩa và lòng thán phục gây ra. Vĩnh viễn đây là vĩnh viễn một cách tương đối.

Ta nên biết rằng: chinh phục tình yêu, dễ; mà nuôi dưỡng tình yêu cho được bền bỉ lâu dài là một điều rất khó.

Nuôi tình yêu có nhiều cách:

- Nếu tình yêu gây ra lúc ban đầu là do nhục dục, thì phải lấy nhục dục mà nuôi.

- Nếu tình yêu gây ra do sắc đẹp hấp dẫn mà thành, thì lấy sắc đẹp mà nuôi.

- Nếu tình yêu do sự ân nghĩa hay lòng kính phục gây ra, thì phải lấy nhân nghĩa mà nuôi.

Do nhục dục và sắc đẹp mà gây, đó là thứ tình yêu dễ chán nhất, vì thói quen làm mất cả cái thú của nhục dục, và sắc đẹp là cái gì dễ phai mờ hơn hết, bởi sắc là cái mau tàn nhất nơi người đàn bà.

Nhất là đàn ông, phần đông yêu theo sắc đẹp. Kẻ yêu theo sắc đẹp thì dễ nhàm chán, vì sắc đẹp khi chưa về tay mình thì đẹp, mà về của mình là hết đẹp. Cho nên mới có câu: “Vợ người luôn luôn đẹp hơn vợ nhà”, huống chi sắc đẹp mau tàn, mà người đàn ông yêu sắc đẹp sẽ không bao giờ thỏa mãn: họ như con bướm chơi hoa, đổi thay, thay đổi mãi.

Chỉ còn có ái tình do ân nghĩa và lòng kính phục gây ra thì tương đối có nhiều điều kiện được miên viễn. Là bởi những người yêu nhau vì nghĩa là những hạng đứng trên con người tầm thường nhiều bậc. Tình yêu họ ở trên thượng tầng của xác thịt và thuộc về lý tưởng. Người ban ân thường yêu mến người thọ ân của mình nhiều, và người thọ ân cảm thấy kính phục người ân của mình mãi mãi. Nhờ thế mà cuộc tình duyên có thể trường cửu và đậm đà mãi được. Người đàn bà thích bao bọc, che chở, nhưng trái lại, cũng rất thích được bao bọc, được che chở. Được bao bọc và chở che, tức là họ cảm thấy họ được yêu nhất, được cưng nhất, được có người yêu thương và mãi mãi lo nghĩ đến mình. Hạnh phúc nhất của người đàn bà là nơi đó. Cho nên những người đàn bà ngày tối chỉ phải lo cho chồng con mà không được chồng con lo lắng lại cho họ, đó là những người đàn bà lẻ loi, cô độc nhất đời, nghĩa là đau khổ nhất đời. Đành rằng đời họ là đời của một kẻ hy sinh nhưng họ cũng cần thấy được bao bọc, được che chở, được âu yếm, nghĩa là được yêu thương, được có người luôn luôn nhớ đến họ.

Đấy là số phận của ái tình vật chất, ái tình căn cứ trên sắc đẹp và nhục dục, hoặc trên những tình cảm “rẻ tiền”, của cảm tình hay thiện cảm. Ta nên nhớ có sáu loại tình, có khi hòa lẫn nhau làm thành ái tình với tất cả ý nghĩa đầy đủ của nó. Sáu loại ấy có thể chia ra làm ba phần chính là xác thịt, tình cảm và trí tuệ.

1. Ái tình căn cứ trên xác thịt thì có một: nó do sắc đẹp và nhục dục thúc đẩy. Con trai con gái đến tuổi lòng dục bồng bột, gặp nhau nếu vừa mắt nhau, trai thì khỏe mạnh, gái có sắc đẹp là họ

“cảm” nhau, chung quy trong thâm tâm chỉ nghĩ đến tính dục mà thôi và tìm cách để thỏa mãn. Họ gọi đó là yêu thương, nhưng chỉ là ái tình xác thịt. Loại tình này rất dễ bộc phát và cũng chóng tàn, dễ sôi nổi mà cũng mau nguội lạnh. Nhưng rất may, con người văn minh, không phải như con người cổ sơ, ái tình chẳng phải chỉ thuần túy là thứ đi tìm thỏa mãn nhục dục như loài thú ngoài đồng. Dù sao tình dục của họ cũng đượm một vài yếu tố tinh thần, nghĩa là họ còn có chút e lệ, liêm sỉ và cũng biết lựa chọn theo cảm tình riêng.

Ái tình căn cứ trên tình cảm thì có phần sâu sắc hơn, nhưng cũng phải để ý phân biệt bốn loại sau đây. Tình cảm có bốn thứ:

- Yêu vì tình cảm - Yêu vì âu yếm

- Yêu vì thiện cảm - Yêu vì tình thương

Hai thứ tình cảm trên, cảm tình và thiện cảm là những thứ tình cảm nông cạn, giả tạo, còn hai thứ tình cảm sau là tình âu yếm và tình thương mới thật là loại tình yêu sâu sắc chân thật.

a. Phần nhiều người ta yêu nhau vì cảm tình hoặc thiện cảm nên tình yêu dễ phai lạt lắm. Cảm tình là một thứ tình cảm phát sinh do một bộ thần kinh nhạy cảm chứ không bắt nguồn ở một cái gì sâu xa, thiêng liêng cao cả. Cảm tình, dù là cảm tình chính hiệu, cũng rất gần với thứ tình cảm mà người ta quen gọi là tình cảm “rẻ tiền”. Trên đường tình ái, người đàn bà con gái thường vướng phải cạm bẫy của thứ cảm tình “giả hiệu” này. Một chút ân huệ nho nhỏ, một chút săn đón, tán tỉnh, một chút chiều chuộng xã giao, cũng đủ gây cảm tình, rồi đi đến thiện cảm, rồi đi đến yêu đương. Đôi khi người con gái đàn bà vẫn thấy rõ cạm bẫy ấy, nhưng vì non lòng nhẹ dạ mà đặt chân vào không hay. Câu chuyện một cô kia đi làm hàng buổi có một cậu trai săn đường đưa rước, mời mọc ngồi xe hơi mà cô ta đâm ra cảm tình rồi hứa hẹn hôn nhân! Từ ngày cưới hỏi nhau xong thì cô ấy lại trở về cảnh cũ: đi đi về về một mình, không còn ai đưa rước nữa.

Tình yêu chân thật cần phải đi sâu hơn nữa. Trong ái tình, tình âu yếm và tình thương mới thật là những sợi dây thiêng liêng có thể ràng buộc hai tâm hồn vào một số phận cho đến ngày đôi mái tóc điểm sương, khi mà lửa dục đã tàn, lòng xuân héo hắt.

b. Tình âu yếm là một thứ tình cảm không cân nhắc, không câu nệ, không so đo lợi hại. Tình âu yếm thì nuông chiều, rất khoan dung và nhiều hy sinh. Trong phim Ánh Sáng Đô Thành có kể lại mối tình âu yếm của một chàng nghèo kiết là Charlot. Chàng yêu một cô gái bán hoa mù mắt. Chàng không nệ nhọc nhằn làm đủ mọi nghề để kiếm tiền chữa mắt cho nàng. Đến khi nàng sáng mắt, thì đau đớn thay, nàng đã vô tình không nhận ra ân nhân mà cũng là người yêu của nàng. Trước cảnh éo le ấy, chàng không buồn nói thêm một lời, nhất định hy sinh tới cùng, lủi thủi ra đi để người yêu khỏi thất vọng. Đó là thứ tình “từ tâm hào hiệp” đầy hy sinh và tha thứ, hoàn toàn vị tha, không có tính cách chinh phục cùng chiếm đoạt như những thứ tình vì dục vọng xác thịt gây nên của phần đông trai gái ngày nay.

Tình âu yếm đã chẳng những nuông chiều tha thứ và hy sinh mà lại còn dám nhận lấy tất cả những tật xấu, tất cả cái số kiếp của người yêu. Nói đến tình âu yếm, người ta liên tưởng đến tình mẫu tử.

Trong gia đình, bà mẹ thường yêu những đứa con hư hỏng, bạc bẽo hoặc yếu đuối tật nguyền, có khi còn hy sinh cả tính mạng cho con. Tình âu yếm có khi đi đến những hy sinh mù quáng, ngu xuẩn trước những tình yêu bội bạc. Nếu yêu vì cảm tình hay thiện cảm sẽ thành mù quáng ghê gớm nhưng không có hy sinh, vì nó là tình yêu ích kỷ: họ dám giết nhau nếu không được yêu lại. Những vụ án tình rùng rợn thường xảy ra đều là do ái tình xác thịt hay do cảm tình bồng bột mà không đặng thỏa mãn gây ra. Trái lại, có ông cha bà mẹ nào lại giết con vì bị nó phũ phàng bội bạc chăng? Tình âu yếm cận với tình mẫu tử. Tình cha con cũng lắm khi sâu sắc không kém gì tình mẫu tử.

Có một người cha có hai đứa con trai. Người con cả thì siêng năng, lam lũ làm ăn bên cạnh cha già.

Người con thứ thì biếng nhác, ham chơi bời, ăn xài phung phí. Ngày kia người con thứ bảo cha chia gia tài liền để anh ta đi xứ khác làm ăn. Ông cha cũng chiều lòng. Người con thứ lấy tiền đi qua xứ khác ăn xài trác táng, tiêu sạch tiền bạc và phải đi làm mướn cho người ta. Người cha ở nhà vẫn chờ đợi ngày về của đứa con hoang. Ngày nọ hết sức cực khổ đói lạnh, anh ta liền mò về chịu tội với cha, mong nhờ hưởng được chút cơm thừa, chứ không mong gì được trở về “ngôi” cũ. Thế mà ông cha hằng ngày trông con, khi thấy dạng đứa con hoang, ông liền chạy đến ôm chầm lấy. Người con bất hiếu vội xua tay cha, bảo: “Con đắc tội với trời, với cha. Con không xứng đáng là con của cha nữa”.

Nhưng người cha bảo người nhà đem áo quần tốt mặc cho nó và làm tiệc to để mừng đứa con hoang đã trở về.

Tình cha mẹ thương con vô bờ bến, đầy hy sinh và tha thứ. Tình yêu chân thật và sâu xa phải là thứ tình cận với thứ tình âu yếm này. Tình bảo bọc cũng thuộc về loại tình này. Tình yêu này là thứ tình sâu sắc và bền bỉ nhất.

Ngoài tình âu yếm, còn một thứ tình cảm khác cao hơn và đáng quý hơn. Đó là tình thương. Tình âu yếm, cũng như tình thương đều do một gốc mà ra, là hy sinh. Nhưng tình âu yếm có tính cách tiêu cực, còn tình thương lại có tính cách tích cực.

Người nào đã yêu bằng tình âu yếm thường có tính yếu đuối, nuông chiều, bằng lòng với những gì đã có, không nỡ hoặc không dám sửa đổi người yêu vì sợ chạm lòng tự ái và làm đau lòng người. Tình âu yếm thường là thứ tình yêu của bà mẹ. Trái lại, tình thương là thứ tình yêu sâu nặng, đậm đà nhưng là thứ tình yêu “xây dựng” của người cha.

Thương, không phải luôn luôn có nghĩa là nuông chiều. Người ta thường nhận thấy dưới cái vẻ khắc khổ, lạnh lùng của một vài người đàn ông một tấm lòng yêu thương tha thiết. Có thể nói rằng trong tình thương có một phần lý trí dự vào. Nó gần với tình bằng hữu, tri âm, gần với tình cha con hơn là ái tình thường của trai gái thiên về vật dục. Tình thương trái với tình âu yếm. Ta nhận thấy một sự cố gắng để hoán cải, sửa đổi người yêu để họ trở nên tốt đẹp hơn và hạnh phúc hơn. Yêu bằng tình âu yếm và tình thương thì dám liều sống chết với nhau mà không bao giờ phụ bạc dù bị người yêu bội phản.

Tình âu yếm và tình thương tuy hai mà một: một thứ tiêu cực, một thứ tích cực, nhưng một tình yêu đầy đủ phải có đủ hai tính cách tiêu cực và tích cực ấy, nghĩa là nuông chiều nhưng luôn luôn, nếu cần, thì có đủ can đảm xây dựng. Tình âu yếm thuần túy dễ làm hư hỏng người mình yêu, mà tình thương thuần túy cũng làm đau khổ người mình yêu bằng những sự đau lòng chạm vào lòng tự ái. Cương và nhu phải dung hòa nhau thì tình yêu mới gây được hạnh phúc hoàn toàn. Ta có thể tượng trưng tình âu yếm bằng một ví dụ cụ thể nơi vở tuồng Ánh Sáng Đô Thành đã kể trên. Khi chàng Charlot biết rằng người mình yêu không thể yêu mình, thì chàng vì hạnh phúc của người yêu, hy sinh hạnh phúc của mình, bỏ ra đi để cho người yêu được tự do hạnh phúc theo ý muốn. Nếu chàng Charlot vịn vào những hy sinh của mình để đòi hỏi cho kỳ được tình yêu của cô gái bán hoa kia, thì tình yêu của chàng không còn là tình yêu chân thật nữa. Yêu, tức là hy sinh. Nếu muốn được việc cho mình và gây đau khổ cho người yêu, tình yêu ấy chưa thật là tình yêu. Đó chỉ là yêu mình chứ chưa phải là yêu người.

Những tình yêu chiếm đoạt, cũng yêu tha thiết nồng nàn, nhưng nếu không được “trả lại” như ở trường hợp gặp những kẻ lạnh lùng bội bạc thì họ thẳng tay sát hại, hoặc một cách tiêu cực hơn, làm cho người bội phản điêu đứng ê chề. Người yêu bữa trước sẽ là người thù ngày sau. Những kẻ yêu vì cảm tình hay thiện cảm rất có thể tính toán ngay trong tình yêu:

Vì mấy khi yêu mà chắc được yêu.

Cho rất nhiều, song nhận chẳng bao nhiêu.

Trái lại, kẻ yêu vì tình âu yếm và tình thương thì không bao giờ so đo, cân nhắc: họ yêu là vì yêu, và dù thế nào cũng vẫn yêu mãi mãi. Có thất vọng mà đau khổ cũng thà “một mình, mình biết, một mình, mình hay” chứ không bao giờ đòi hỏi hay oán trách gì ai cả. Có kẻ thì hủy mình hoặc vào nơi tu viện, quyết thà “khối tình mang xuống tuyền đài chưa tan”, chứ không bao giờ gây khổ cho người mình yêu.

Ái tình tuy muôn mặt, tựu trung không phải ngoài những loại tình cảm nói trên. Phải biết phân biệt cho kỹ, mỗi khi ta nghe người thỏ thẻ với ta: “Tôi yêu...” thì nên bình tĩnh mà suy nghĩ và tìm hiểu tình yêu mà họ đã thổ lộ với ta là thứ tình yêu gì?

Nhiều khi chúng ta cảm thấy yêu thích một người nào đó mà ta cho rằng do một khuynh hướng tự nhiên của lòng, nhưng thực sự không phải thế. Tình yêu này là tình yêu lý tưởng, nghĩa là không căn cứ vào thực tế mà căn cứ vào một hình ảnh lý tưởng mà mình đã ôm ấp lâu ngày. Phần nhiều người có học thức cao, có những tính tình cao quý thường mộng một người tình lý tưởng. Ngày nào họ gặp một người thực hiện được vài nết đúng với hình ảnh lý tưởng của họ là họ yêu một cách say mê đáo để. Trong tình yêu này người ta thường lấy cái mộng làm cái thực. Như trong mối tình Trương Chi. Người con gái nghe người đánh cá hát hay liền lý tưởng hóa, dệt mộng đến sinh bệnh tương tư khi vắng bóng người ấy. Nhưng khi nàng thấy đặng hình dạng thật của chàng ngư phủ, mộng tình liền tan vỡ.

Như thế, bất cứ tình yêu nào cũng khởi đầu bằng ít nhiều “dệt mộng”. Tình yêu mà chỉ thuần thuộc về thần trí là những mối tình sung sướng nhất, vì họ đã lý tưởng hóa người yêu, nhưng sẽ đau đớn nhất khi mộng tình tan vỡ. Tình sấm chớp thường ở trong loại tình này.

* * *

Tóm lại, ái tình mà vĩnh viễn nhất là những thứ ái tình thuộc về tình cảm cao đẳng, tức là tình âu yếm và tình yêu thương do ân tình trói buộc nhau, hoặc lòng kính phục gây nên.

Tình yêu nào do nhục dục và sắc đẹp gây nên sẽ là thứ tình dễ chán nhất, vì thói quen sẽ làm mất cả cái thú của nhục dục, và sắc đẹp là dễ phai mờ hơn hết, bởi sắc đẹp là cái mau tàn nhất nơi người đàn bà. Huống chi, đối với người đàn ông, cái đẹp mà về tay mình rồi thì có đẹp mấy cũng sẽ thành cái đẹp chán. Ngạn ngữ có câu: “Vợ người hàng xóm bao giờ cũng đẹp hơn vợ nhà”. Chỉ có ái tình gây ra vì ân nghĩa và lòng kính phục thì tương đối có nhiều hy vọng được miên viễn hơn. Là bởi những người yêu nhau vì nghĩa là những hạng người đứng trên con người tầm thường nhiều bậc. Tình yêu của họ ở trên thượng tầng của xác thịt. Người ban ân thường yêu mến người thọ ân của mình, và người thọ ân cảm thấy kính phục người ân của mình mãi mãi. Đành rằng người đàn bà thích che chở, bảo bọc, mà cũng thích được che chở, bảo bọc. Được bảo bọc, che chở, tức là họ cảm thấy họ được yêu nhất, được cưng nhất, được có người mãi mãi lo nghĩ đến mình. Hạnh phúc nhất của người đàn bà là nơi đó.

Yêu, là hy sinh. Người ta không thể quan niệm được khi đã gọi là yêu mà không bao giờ thấy hy sinh cho người mình yêu chút gì cả, lại còn trái ngược lại, thì đâu còn gọi là yêu được nữa. Huống chi người đàn ông mà thiếu năng lực bảo bọc, che chở, dạy dỗ thì làm sao được người đàn bà kính phục.

Mà không lòng kính phục thử hỏi làm sao người đàn bà có thể yêu được. Chữ yêu luôn luôn đi theo chữ kính. Không kính, người đàn bà không thể nào yêu được nữa, yêu một cách lâu dài.

Chương thứ năm:
A. CHỌN LỰA

Ái tình có lẽ là một vị thần ranh mãnh nhất. Hễ yêu là mù quáng.

Nhà tư tưởng Pascal nói: “Tình có những lý lẽ riêng của nó mà lý không thể nào hiểu được”.

Người Hy Lạp tượng trưng thần Ái tình là một người con trai nhỏ có một túi tên và cây cung thần. Hễ người nào bị mũi tên thần ấy thì yêu thương một cách mù quáng điên cuồng như bị nọc độc làm mất cả quan năng lý trí. Yêu thương là một cái gì bí mật không thể cắt nghĩa được.

Con người rất tự hào là văn minh nhưng hễ bị mũi tên độc của ái tình rồi thì trở thành một con người tầm thường ngu dại. Câu chuyện Samson và Dalila là một chân lý hết sức lạnh lùng chua chát.

Lý trí mà đứng trước ái tình chỉ còn là một bửu bối hết dùng được nữa.

Cho nên bàn về sự khôn ngoan của ái tình thật là một việc làm vô ích. Ai là người đứng tuổi, đã kinh nghiệm cuộc đời nhiều, nếu nhớ lại lúc tuổi xuân khi ái tình bồng bột, sẽ thấy lý trí không ăn thua gì cả một khi mà ái tình nổi dậy.

Nhưng ở đây không nói đến ái tình mà chỉ bàn đến hôn nhân. Như chúng ta đã thấy trước đây, hôn nhân và ái tình đâu còn giống nhau, vì hôn nhân không còn là ái tình thuần túy nữa mà nó đã thành phận sự. Nói thế không phải bảo hai thứ đó nghịch nhau đâu. Nhưng ta nên bình tĩnh để tìm hiểu rõ ý nghĩa của hôn nhân là thế nào.

Đành rằng hôn nhân phải căn cứ trên tình yêu và nhờ nó nuôi dưỡng suốt đời: ngày nào tình yêu hết thì cuộc hôn nhân cũng khó bề bền vững. Nhưng sự thật ái tình chỉ đóng góp một phần trong hôn nhân chứ không phải là tất cả hôn nhân. Hay nói một cách khác: người ta có thể yêu thương một người nhưng không bao giờ dám nghĩ đến sự kết hôn, là vì có khi kết hôn với người ấy sẽ là một sự lầm lẫn tai hại nhất của đời mình. Tại sao thế?

Dù muốn dù không ta phải quan niệm cuộc hôn nhân là một hành động có mục đích xã hội và dĩ nhiên hành động ấy bắt buộc ta có nhiều trách nhiệm hết sức nặng nề. Ta đừng có lầm tưởng hôn nhân chỉ là một hành động cá nhân và chỉ quan hệ đến cá nhân của ta mà thôi. Ta không có quyền suy nghĩ và quan niệm nó một cách ích kỷ như thế được.

Ái tình chỉ là ích kỷ, ích kỷ của đôi bên trai gái, còn hôn nhân không thể căn cứ vào lòng ích kỷ được nữa, mà nó là cơ sở của sự thành lập gia đình, sinh con và nuôi dưỡng, dạy dỗ nó cho chu đáo.

Nghĩa là chúng ta chẳng phải chỉ là cặp nhân tình thôi, mà sắp trở thành một ông cha và một bà mẹ với tất cả ý nghĩa thiêng liêng của nó. Mà đã làm cha làm mẹ thì không còn được quyền chỉ nghĩ đến mình thôi nữa, sự thật là phải sống vì con. Ái tình là vị kỷ, mà hôn nhân là vị tha, và vì thế ta nên để ý phân biệt lẽ ấy. Có khi nó lại nghịch nhau là khác nữa: một người đàn ông có thể yêu thương đắm đuối một người đàn bà, nhưng không xứng đáng làm một người chồng. Rất có thể về phương diện cá nhân người đàn ông ấy sẽ làm cho vợ mình hạnh phúc lắm, cái đó đã là nhiều lắm rồi, nhưng về phương diện con cái, họ có giúp cho vợ mình sống một đời sống đầy đủ, hạnh phúc của bà mẹ không? Người đàn bà nào cũng vậy, bên cạnh phận sự của một người vợ còn có phận sự của một bà mẹ, và có khi tình mẫu tử quan hệ hơn cả ái tình. Liệu anh chồng này có thể giúp cho vợ mình làm tròn thiên sứ của một bà mẹ lý tưởng không? Cho nên có khi đối với người đàn bà, người đàn ông có thể là một người tình tốt mà là một người cha không đủ tư cách. Như thế, hạnh phúc của người đàn bà sẽ không đầy đủ và có khi đau khổ nhiều về phần con cái, vì tình mẫu tử là tình cao nhất của người đàn bà. Người đàn ông ấy không có quyền cưới người đàn bà này làm vợ.

Người đàn bà có thể yêu một người đàn ông tha thiết với tất cả tâm hồn, nhưng rất có thể vì sự yêu đương quá độ ấy họ ràng buộc một cách hết sức ích kỷ người đàn ông nọ, không cho bay nhảy, thỏa mãn cái chí tang bồng... và như thế, có khi làm tiêu tan sự nghiệp của người này bằng những sợi dây ràng buộc của hôn nhân. Vậy, lấy chồng không có nghĩa là biến người yêu của mình thành một tên nô lệ và làm khổ họ suốt đời.

Thế thì đã nói đến hôn nhân là không còn được để cho thị dục điều khiển nữa mà phải để một phần lý trí vào đặng xem xét lại. Ta cần phải nhiều bình tĩnh lắm mới được.

Vậy phải được lựa chọn một cách tự do. Dù ta yêu thương ai đến bậc nào, trước khi nghĩ đến hôn nhân, ta phải đắn đo suy nghĩ và cân nhắc cho thật kỹ. Trước một hành động vô cùng quan trọng của đời người, há phải là một việc làm cẩu thả nhất thời được ư? Vậy ta phải đặt vài nguyên tắc tối quan trọng trước khi quyết định.

Lựa chọn người bạn trăm năm! Danh từ ấy chỉ cho ta sự hết sức quan trọng của vấn đề. Một người bạn thường, nếu thích thì sống chung, hết thích thì xa nhau. Nhưng bảo là bạn trăm năm, ta nên nghĩ đến sự phải chịu đựng suốt một đời người.

Không gì đau khổ bằng phải sống chung với một người mình không yêu hay không thể yêu. Xa người yêu là khổ, nhưng sống với người mình không yêu lại càng khổ hơn nữa.

Hạnh phúc gia đình phần quan trọng nhất là do nơi sự khéo lựa chọn lúc ban đầu. Nhưng thanh niên nam nữ đến tuổi lập gia thất, phần đông kết hôn một cách cẩu thả, liều lĩnh không thể tưởng tượng.

Phần đông người ta vô tình đến không biết rõ tại làm sao họ lại kết hôn với nhau.

1. Tình sấm chớp

Có nhiều kẻ yêu nhau với một tình yêu ngẫu nhiên bồng bột như bị lưỡi tầm sét. Họ vừa gặp nhau là hốt nhiên yêu nhau đắm đuối, say mê... không hiểu tại sao yêu.

Họ gặp nhau trên toa xe, hay trong một cuộc gặp gỡ nào: đi xem hát, đi chơi chung, v.v... rồi đâm ra có thiện cảm, yêu nhau và đòi hỏi cưới nhau trong một thời gian chớp nhoáng.

Những mối tình chớp nhoáng này, kết cuộc ít khi thấy được miên viễn vì phải tàn tạ mau chóng theo định luật: hễ bạo phát thì bạo tàn.

Những mối tình đầu, phần nhiều là những tình yêu sấm sét, thật tai hại không thể kể. “Nằm lâu mới biết đêm dài, chơi lâu mới biết là người có nhân”. Muốn cho tình yêu được lâu bền, trước hết người bạn trăm năm của mình phải là một người tri kỷ. Có đâu vừa gặp nhau lại có thể vừa yêu nhau và hứa hẹn trăm năm một cách liều lĩnh thế! Những kẻ có thể làm được việc ấy phải là những kẻ thiếu kém kinh nghiệm và không sành sỏi về tâm lý ái tình. Nhưng lắm khi những mối tình này cũng được trường cửu và hạnh phúc. Đó là những sự may mắn phi thường, một lệ ngoại. Ta đừng quan niệm hôn nhân như một cuộc đánh số. “Có trời mà cũng có ta”, “tận nhân lực mới tri thiên mạng”.

Nhất là tuổi trẻ là tuổi bồng bột. Muốn nghĩ đến hôn nhân phải ít ra có một số tuổi, có nhiều kinh nghiệm và nhiều quan sát. Cho nên nhiều thanh niên nam nữ viện lấy cái tên mối tình đầu để che đậy một mối tình lãng mạn bồng bột và thiếu kinh nghiệm của tuổi dậy thì. Cần thiết là trong những mối tình này, dù dục vọng lên đến cao độ nào, người trong cuộc nên trấn tĩnh tâm hồn mình, kềm hãm dục vọng tình cảm để suy nghĩ coi mình có thể nào kiến lập trên mối tình chớp nhoáng ấy một cái gì lâu dài và bền bỉ không? Cái đó đòi hỏi nơi mình nhiều tự chủ - một đức tính mà thanh niên nam nữ khó lòng có được. Phải tự mình yêu một lần rồi mới hiểu rõ rằng, lúc mình còn trẻ trung, khó mà làm chủ được lòng những khi gặp phải mối tình đầu. Trong khi ái tình bồng bột thật khó mà gìn giữ lý trí sáng suốt, bình tĩnh để xem xét. Khi ta yêu ta không thấy gì là trở ngại cả. Tất cả những gì chống lại, ta đều đạp bằng: bất kể lời cản ngăn của thân bằng cố hữu, bất kể luân thường đạo lý, bất kể dư luận chung quanh. Trước kia, dù ta đã có sẵn ý định về hôn nhân như thế nào, hoặc ta tự nhủ nếu ta kết hôn, chồng ta hay vợ ta sẽ phải có những đức tính gì, và không được có những tính xấu gì v.v... nhưng một khi ta yêu thì những nguyên tắc xưa kia sẽ không còn hiệu lực nữa.

Yêu nhau vạn sự chẳng nề,

Dù trăm chỗ lệch cũng kê cho bằng.

Người trong cuộc bao giờ cũng mù quáng. Vậy gặp những trường hợp này, ta nên hỏi ý kiến quanh mình, nhưng không phải đụng ai hỏi nấy. Nhiều ý kiến quá chỉ làm rối lòng mình thêm: cất nhà bên đường mà đụng ai cũng hỏi ý kiến thì ba năm cất không xong.

Bắt đầu yêu thương bao giờ cũng khởi bằng một cái mộng. Hoặc mình mơ một vị hôn phu hay vị hôn thê lý tưởng, hoặc mình cảm vì một vài nét hay đặc biệt trong dung nhan hay tính tình. Rồi nhân một vài cái đã làm lòng mình xao xuyến ấy, mình bắt đầu dệt mộng. Mình dùng trí tưởng tượng để phủ lên người yêu đầy hoa mộng, mình tưởng tượng, mình ban cho họ không biết bao nhiêu cái hay cái đẹp, mình thi vị hóa họ, mình siêu việt hóa họ. Đối với mình họ là một người đại quân tử, một vị đại anh hùng, một bậc vĩ nhân, một con người lý tưởng mà sự thật họ không có gì cả.

Câu chuyện Khối Tình Trương Chi là một ví dụ đầy ý vị. Một nàng con gái trâm anh thế phiệt thường ngồi dựa cửa sổ trên một cái lầu cao để thêu thùa hay đọc sách. Một hôm có người đánh cá ở đâu đến đậu thuyền trên con sông kế cạnh, chàng có tiếng ca quyến rũ làm sao. Nàng ngày ngày tựa cửa sổ lóng nghe và bắt đầu dệt mộng. Nàng mơ tưởng một thanh niên có tiếng ca hay như thế chắc phải là người tuấn tú khôi ngô. Một bữa chàng không đến đậu thuyền nơi đó nữa, nàng chờ đợi suốt ngày, rồi ngày qua ngày, nàng nhớ nhung và tương tư. Cha nàng biết được bèn cho mời chàng ngư phủ vào. Khi nàng thấy được người trong mộng, một người chài lưới thô về, thì mộng của nàng tan mất.

Câu chuyện trên đây có ba điểm nên để ý: tình yêu bao giờ bắt đầu cũng bằng một cái mộng. Kế đó là sự vắng mặt. Sự vắng mặt của người mình yêu là điều kiện thuận tiện nhất để cho mình dệt mộng. Trí tưởng tượng, nhân một vài đặc điểm mà mình đã cảm được nơi người yêu, dệt thêm những lâu đài tươi đẹp và phủ lên người mình yêu toàn là hoa lệ. Giai đoạn kết thúc là sự chung đụng hằng ngày làm lộ ra chân tướng của người mình yêu một cách hết sức trắng trợn, rằng cái mộng đẹp chỉ là một cái mộng mà thôi, và sự thật thì hết sức não nề chua chát. Đó là giai đoạn tan mộng.

Những mối tình chớp nhoáng hay là mối tình đầu căn cứ vào một sự rung cảm đột ngột bất thường và sấm chớp như thế, thường là những mối tình lãng mạn mà tuổi thanh niên phần nhiều hay vướng phải.

Gặp những mối tình như thế, thì không còn bảo dùng đến lý trí làm gì được nữa, dĩ nhiên đó là những mối tình phó cho may rủi, không có gì bảo đảm cả. Yêu như thế thì không thể bàn đến việc lựa chọn gì nữa được.

Nhất là phải để ý trong những mối tình sét đánh, cái hồi hộp của quả tim đầu tiên gây ra do một vài đức tính dễ yêu.

Nhiều người quen với tôi, bị mối tình sét đánh, sau khi tan mộng thú thật với tôi: “Tôi yêu anh ấy vì ảnh nói chuyện có duyên...”, hoặc: “Tôi yêu anh vì thấy anh ăn nói ôn tồn, không suồng sã như các bạn trai khác...”, hoặc: “Tôi yêu anh vì thấy anh nghiêm trang và học giỏi”, hoặc: “Tôi yêu cô ấy vì cô có cái miệng cười duyên dáng quá!”. Có khi còn tệ hơn nữa: “Tôi yêu cô ấy vì cô ăn mặc kiều diễm quá!”...

Chỉ căn cứ vào một vài đặc điểm khả ái của tính tình hay dung mạo bên ngoài mà yêu và cưới hỏi nhau trong một thời gian chớp nhoáng, thật là liều lĩnh và xem thường hạnh phúc của mình không thể nói.

Những mối tình sấm chớp ấy chỉ được đề cao, quảng cáo trên màn bạc và tiểu thuyết, chứ sự thật trên đời, sự hạnh phúc lâu bền của nó là một lệ ngoại mà thôi. Ta nên nhớ tiểu thuyết hay trên màn bạc người ta không trình bày cái kết cuộc miên viễn của nó sau khi kết hôn, mà người ta chỉ trình bày nó từ lúc phát khởi đến lúc kết hôn mà thôi. Người ta không dám trình bày sự thật, vì chính ngày kết hôn đó thường lại là ngày chôn cất ái tình. Và nếu họ trình bày, khán giả bị tan mộng cả, rồi làm gì hấp dẫn và lừa bịp khán giả được nữa? Người ta sở dĩ thích đọc tiểu thuyết hay thích xinê là đi tìm an ủi, mơ mộng để bù vào sự thật ê chề chán nản của cõi đời tẻ nhạt và vô vị của thực tế hằng ngày. Cũng có một đôi cuốn tiểu thuyết hay tuồng hát sâu sắc đưa bộ mặt thật của kết quả ái tình sấm sét ấy nhưng rất ít, bên cạnh những tác phẩm cốt xoay tiền bằng cách thỏa mãn những đòi hỏi thấp kém của con thú trong con người[76].

Với kẻ bảo: “Tôi yêu anh ấy vì anh nói chuyện có duyên...”, sao ta không tự hỏi suốt đời anh ấy cứ nói chuyện duyên dáng mãi như thế không? Hay là có lúc nín thinh. Và lúc nín thinh họ có còn duyên dáng hấp dẫn mình nữa không? Và sự duyên dáng ấy có phải là thuật khéo tán tỉnh hay không? Và liệu anh ấy có nghệ thuật tán tỉnh mãi không?

Nếu yêu vì anh ấy học giỏi, nghiêm trang, biết đâu cái mộng anh ấy đâu phải học giỏi để giúp đời mà học giỏi để “đào mỏ” và có rất nhiều kẻ học thật giỏi để rồi sau ra đời làm tay đại bợm, chấm dứt cuộc đời mình trong chốn lao tù! Có tài không mà thôi chưa đủ. Há ta không biết câu bất hủ này:

“Tài thắng đức vi tiểu nhân” mà “đức thắng tài vi quân tử” sao? Kẻ có đại tài nếu không thành bậc đại thánh sẽ là tay đại gian. Học giỏi không phải bảo đảm là một người quân tử. Trong đời kẻ “năng thuyết bất năng hành” rất nhiều.

Lấy đó mà suy gẫm những cảm xúc nhất thời khác, ta thấy sự phán đoán của ta thường sai lầm to tát.

Có khi cũng đúng lắm nhưng đó là sự cầu may. May mà được việc, người trí không bao giờ tự hào. Ái tình và hôn nhân, nhất là hôn nhân, không nên xem đó là một cuộc đỏ đen đánh bạc. Những cuộc tình duyên lâu ngày từ từ mà đến, càng ngày càng sâu là những cuộc tình duyên có thể miên trường được.

2. Phó cho may rủi, tình cờ và xa lạ

Người đàn bà ngày nay đòi hỏi tự do trong sự lựa chọn.

Người đàn bà xưa không có được quyền tự do ấy.

Sự thật người ta có lựa chọn gì không? Hay chỉ đòi cho được tự do lựa chọn để rồi phó mặc cho may rủi như trong canh bạc, dường như chân ái tình đối với họ là những mối tình gây ra do sự tình cờ đưa đến.

Người đàn bà, về ái tình thường hay để cho sự tình cờ định đoạt số phận của mình.

Thân em như tấm lụa đào, Phất phơ giữa chợ biết vào tay ai?

Chẳng phải thời xưa mới có cái quan niệm ấy. Ngay bây giờ sự phó thác vận mạng mình cho sự hên xui của số mạng là thường tình đối với phụ nữ.

Có lẽ vì tâm hồn người đàn bà quen suy luận theo trực giác, theo cảm hứng nhất thời hơn là dùng đến lý trí, cho nên họ hay hành động theo thiên tính một cách vô lý. Hoặc vì họ dễ chiều theo một cách vô tâm ý muốn của người yêu họ, nhất là họ thường lầm lẫn hôn nhân với ái tình, cho nên người đàn bà, đối với việc hôn nhân, thích để cho sự tình cờ, sự xa lạ chi phối.

Dường như tạo hóa sắp đặt cho người đàn bà phải yêu kẻ nào đã chọn lựa họ, chứ không phải để yêu kẻ nào họ muốn lấy làm chồng.

Họ thích sự xa lạ hơn sự quen thuộc.

Trong hai người đến cầu hôn mà một người họ quen thân, một người họ không biết thì họ lại có cái khuynh hướng chọn người mà họ không biết hơn. Đó là cái ngông cuồng ngớ ngẩn của đàn bà con gái, phần đông thích những cái gì có tính cách phiêu lưu xa lạ.

Và vì thế những người đàn ông muốn được người đàn bà yêu quý mãi phải là những người có những tài nghệ tuyệt vời mà người đàn bà luôn luôn thán phục. Những kẻ tài đức tầm thường phải biết che giấu cái chỗ hạn định của tài đức mình bằng sự xa lánh hơn là để bộc lộ hết chân tướng của mình bằng sự sống quá thân mật với vị hôn thê trong thời kỳ tiền hôn. Người ta thường thấy người đàn ông mà muốn được người đàn bà yêu quí mãi đừng cưới vợ tài đức bằng mình, nhất là hơn mình. Người đàn ông phải luôn luôn đối với người đàn bà là một người ân, một bậc thầy, một người cha hơn là một người bạn ngang hàng. Và ta nên nhớ, không có sự kính phục thì khó mà nuôi dưỡng tình yêu nơi người đàn bà được. Chữ yêu của người đàn bà luôn luôn đi sau và đi kèm với chữ kính và phục. Cũng có khi vì sự tội nghiệp mà người đàn bà đâm ra yêu người đàn ông và che chở bảo bọc như một bà mẹ, nhưng mối tình yêu đương ấy là mối yêu đương thiếu thốn, mối tình ấy không bao giờ thỏa mãn người đàn bà và làm cho họ say sưa hạnh phúc được.

Nhiều cô gái vì còn quá trẻ và thiếu kinh nghiệm, quả quyết thích có chồng là những kẻ hiền từ như bụt, để họ tha hồ “đặt đâu ngồi đấy” chỉ huy sai sử. Nhưng sự thật, theo chỗ nhận thấy của tôi, tôi không bao giờ thấy người đàn bà con gái nào thật sống hạnh phúc với một người đàn ông mà họ không kính phục hoặc về tài năng, về sức mạnh hay về gan ruột anh hùng... Theo lệ thường, người đàn bà dễ sống hạnh phúc với một người chồng gan ruột anh hùng, nghĩa là can đảm và quyết đoán hơn là với một người nhu nhược, rụt rè, nhút nhát. Trái lại, người đàn ông dễ sống với hạng nhi nữ thùy mị và sẵn sàng chịu sống dưới quyền bảo bọc của mình.

Bởi vậy những người đàn bà thông minh đối với chồng không bao giờ tỏ ra mình thông minh lanh lợi hơn chồng, còn những người đàn bà “quá lanh”, nhất là những người đàn bà ưa phê bình kích bác chồng thời chắc chắn không làm sao được chồng yêu quý!

Tính ưa phiêu lưu, tham thanh chuộng lạ của người đàn bà khiến họ thích phó mặc cho sự tình cờ hay xa lạ định đoạt lương duyên của họ. Thật ra là do cái quan niệm về hôn nhân và ái tình của họ sinh ra: họ có kính phục mới có yêu thương. Cho nên sự xa lạ là yếu tố cần thiết để che mắt họ, không cho họ thấy rõ chân tướng của người đàn ông và nhờ thế, nhờ sự xa lạ ấy, họ dễ mà “dệt mộng”, dễ mà để cho trí tưởng tượng tha hồ lý tưởng hóa người yêu. Kẻ sống quá thân mật với họ, đối với họ sẽ mất hấp dẫn. Người đàn ông phải luôn luôn đối với người đàn bà là một cái gì huyền bí. Khéo giữ cái huyền bí ấy lâu chừng nào hay chừng nấy, đó là một nghệ thuật kéo dài tình yêu của người đàn bà vậy. Nhưng những bậc không phải vĩ nhân xuất chúng đừng sống quá thân mật với những người đàn bà nào mà mình muốn được yêu thương.

Một người chồng như Pythagore không bao giờ sợ người đàn bà khinh thường hay chê chán, và những người đàn bà có người chồng như thế là những người vợ hạnh phúc nhất đời. Vợ của Pythagore là một nữ đệ tử của ông và suốt đời thờ ông như một vị thánh. Pythagore đối với vợ ông là một huyền bí, một huyền bí vô cùng sâu thẳm, mà bà vợ luôn luôn say sưa yêu kính suốt đời.

Ở đây ta nên để ý đến quan niệm về bậc vĩ nhân, anh hùng của người đàn bà. Tùy theo tâm hồn cao thấp, quan niệm về bậc vĩ nhân anh hùng của họ khác nhau rất xa. Nếu là một người đàn bà có tính tham phú quí, chỉ biết lấy sự sống trong tiền rừng bạc biển làm hạnh phúc thì bậc anh hùng vĩ nhân của họ là những ông thầu khoán, những con buôn có đủ thủ đoạn phi thường cướp bóc, hoặc những ông có tước vị cao sang chỉ biết phì gia ấm thân vinh phong thê tử. Trái lại, người đàn bà thanh cao thì bậc anh hùng vĩ nhân của họ là những bậc tài đức xuất chúng, quân tử trượng phu, khinh tài trọng nghĩa.

Socrate là một bậc đại hiền, nhưng vợ ông chẳng những không cần biết tới mà còn khinh khi là khác.

Ở đây ta nên nhớ: đôi bạn trăm năm, trước hết phải là đôi tri kỷ.

Dù sao người đàn bà chỉ có thể yêu những kẻ nào họ kính phục mà thôi. Những kẻ đại gian đại ác cũng có những hạng nhi nữ gian tham thờ kính yêu đương: “Đồng thinh tương ứng, đồng khí tương cầu”.

3. Chọn theo sắc đẹp

Thích để cho sự tình cờ may rủi định đoạt tình yêu, trong thâm tâm người đàn bà nào cũng vậy, lại muốn cho người yêu mình thương mình một cách độc nhất, với một mối tình sấm sét, và như bị sa lưới tình, không phương vùng vẫy. Tôi còn nhớ có một văn sĩ nào đã bảo: “Người đàn bà đợi người đàn ông, nhưng đợi như con nhện giăng tơ đợi con mồi sa lưới vậy”. Nghĩa là họ muốn được người đàn ông yêu họ, yêu một cách say mê, mù quáng... Bởi vậy, không gì làm cho người đàn bà con gái hãnh diện nhất bằng thấy được người đàn ông yêu họ một cách mê đắm như kẻ mất hồn. Họ không thể quan niệm được rằng ngoài họ, người đàn ông ấy có thể còn yêu được một người đàn bà nào khác, hoặc có thể còn hạnh phúc được với một người đàn bà nào khác. Và nếu việc này có thể xảy ra thì đó là vết thương đau đớn nhất đời của họ. Tình yêu đối với người đàn bà phải là một cái gì độc nhất vô nhị.

Thật vậy, đối với người đàn ông hay người đàn bà, khi họ yêu nhau thì những gì tốt đẹp, duyên dáng nơi kẻ khác đều phai mờ tất cả. Tình yêu biến người mình yêu thành một nhân vật đặc biệt, độc nhất và đẹp nhất. Tất cả những tình thương trước đây đối với cha mẹ, chị em, anh em bỗng xóa mờ lạt lẽo cả và càng ngày càng nhường chỗ cho tình yêu đặc biệt ấy xâm chiếm tất cả tâm hồn. Cho nên cao vọng của người đàn bà khi được yêu là được người ta yêu một cách say đắm, mê hồn, không khác một con mồi sa vào lưới nhện.

Và nhất là được người đàn ông say đắm họ vì sắc đẹp của họ.

Một nhà tâm lý học bảo: “Muốn làm cho người ta có thiện cảm với mình, thì nếu là người đàn ông, hãy khen tài trí của họ, và nếu là người đàn bà thì hãy khen nhan sắc và lối trang điểm của họ”.

Thật vậy, bất cứ người đàn bà nào cũng đều có cái mộng cám dỗ người đàn ông bằng sắc đẹp của mình.

Cứ xem chung quanh ta thì rõ: không có người đàn bà nào mà không chăm lo săn sóc nhan sắc của mình.

Dường như đó là vấn đề tha thiết nhất của người đàn bà. Họ phí biết bao nhiêu thì giờ, tiền bạc, trí lực để trau dồi sắc đẹp, phải chăng thiên tính đã báo cho họ biết đó là phương tiện hay nhất mà cũng là giản tiện nhất để được người đàn ông yêu.

Cái sắc đẹp của người đàn bà, sự kiều diễm của họ hấp dẫn và thu hút tâm hồn người đàn ông dễ dàng nhất, hơn tất cả những đức tính khác của họ.

Bất cứ người đàn bà con gái nào cũng cảm thấy và hiểu biết thế, cho nên họ thích dùng sắc đẹp, duyên dáng để khêu gợi tình yêu, phương tiện đơn giản nhất để chinh phục người yêu.

Chính đó là nguyên nhân khiến người đàn bà con gái ngày nay quá săn sóc đến sắc đẹp của mình thay vì tìm cách chinh phục người đàn ông bằng phương tiện khó khăn hơn tức là trau dồi đức hạnh như người đàn bà xưa.

Ở đây, ta thấy nguyện vọng thầm kín ấy của người đàn bà thật là chí lý, song le dùng sắc đẹp và chỉ dùng sắc đẹp quyến rũ để cám dỗ người mình yêu thì thật là tai hại không biết chừng nào!

Tình yêu chân chính, sâu sắc phải có đủ những yếu tố sau này: lòng yêu vị tha, hy sinh bao bọc và yêu quý kính phục. Tình yêu gây ra vì sắc dục là mối tình mỏng manh nhất. Đành rằng người đàn ông nào cũng thế, không có một người đàn ông nào mà trước hết không cảm vì sắc đẹp, bởi sắc đẹp là một cái gì quyến rũ nhất và làm cho người đàn ông say mê nhất, nhưng ta phải tạo bên sắc đẹp một cái gì khả dĩ gọi là miên viễn - cái đẹp tinh thần để nuôi dưỡng tình yêu ấy cho được lâu dài. “Cái nết đánh chết cái đẹp”. Người ta yêu mình bằng sắc đẹp, và chỉ vì sắc đẹp mà thôi thì thật nguy hiểm cho mình hết sức. Sắc dục là một thứ gì dễ nhàm chán nhất. Một cái đẹp mà chưa về tay mình thì đẹp thật, nhưng hằng ngày hằng nhìn thấy, lâu ngày cũng bớt đẹp và có khi lại bị xem thường. Huống chi sắc đẹp là cái dễ mau phai lạt nhất nơi người đàn bà. Cái đẹp của mình sở dĩ đẹp là nhờ nơi sự kín đáo, mờ ảo và xa lạ gây ra. Cho nên những người đàn ông yêu sắc đẹp vì sắc đẹp mà thôi sẽ không bao giờ thỏa mãn với sắc đẹp của mình, dù nó kiều diễm đến bậc nào. Mình đẹp, sẽ có người đẹp hơn, nhất là cái đẹp mới bao giờ cũng đẹp hơn cái đẹp cũ. Tính “tham thanh chuộng lạ” là cái thông bệnh của con người, nhất là của người đàn ông. Bởi vậy, người đàn ông mà yêu mình vì sắc đẹp thì sớm muộn họ sẽ chán mình vì sắc đẹp đã phai, và một khi mà hương sắc đã phai mờ, thử hỏi mình còn có những gì để cầm giữ người yêu cho chung thủy mãi. Đức hạnh không có, nhân nghĩa cũng không, ân tình cũng chả có, thế là sắc đẹp đã phai, ái tình cũng tan mất. Đấy là số kiếp của phần đông những gái giang hồ chỉ biết đem sắc đẹp để quyến rũ và cám dỗ con người háo sắc.

Sắc đẹp mà lộng lẫy quá, khêu gợi quá, lắm khi không phải là cái may mắn cho người đàn bà, mà là một tai họa cho họ. Thật vậy, nó chỉ cám dỗ những người mà mình không muốn cám dỗ, nó sẽ là cái

“mồi” cho phần đông bọn người háo sắc bu theo để làm tai họa cho mình. Rồi chính cái sắc đẹp ấy lại cũng không đủ sức để cầm giữ người yêu mãi mãi.

Sắc đẹp là một con dao hai lưỡi, không khéo dùng nó đúng chỗ, nó sẽ trở hại mình không phương tránh đỡ. Người đàn bà mà đẹp quá, sẽ không bao giờ sống được yên thân. Một “con mồi” mà nhiều người thèm muốn quá khó mà toàn thân và hạnh phúc. Sớm muộn gì cũng bị bọn tiểu nhân hiếu sắc, bất chấp luân thường đạo nghĩa, bất chấp pháp luật, giành xé chiếm đoạt mình và không cho mình sống yên thân hạnh phúc. Bất cứ giở trang lịch sử nào từ xưa đến nay, ta đều thấy cái luật lạnh lùng đau đớn ấy: Hồng nhan đa bạc mạng.

Há không phải đó là điều đáng cho ta suy nghĩ lắm hay sao?

Người đàn ông nếu không bị sắc đẹp làm say đắm, họ sẽ sáng suốt nhận thấy được chân giá trị của mình. Bởi vậy, những người đàn bà con gái mà có một sắc đẹp trung bình thường dễ có hạnh phúc hơn những người có cái đẹp khuynh thành. Là vì sắc đẹp của họ không đủ làm mù quáng người đàn ông, nên đức hạnh của họ nhờ đó mà được nhìn nhận đúng giá. Ngoài cái sắc đẹp của họ, họ được yêu vì nết hay đức tốt, tức là những cái gì tốt đẹp mà thời gian đã chẳng những không làm phai mờ được, mà trái lại còn làm cho càng ngày càng tăng vẻ đẹp.

Như mùi cương quế càng già càng cay...

Cái lợi của người đàn bà con gái phải chăng không nên đem cái sắc khuynh thành của mình để làm mù quáng người yêu, để họ có đủ bình tĩnh và sáng suốt nhận thấy cái đẹp của tính tình mình trước khi thành lập gia đình. Như thế mình mới chắc, một khi sắc đẹp của mình sút kém đi rồi vẫn được bảo đảm là mình chưa mất hẳn tình yêu. Những người đàn ông đứng đắn bao giờ cũng biết suy nghĩ cân nhắc lợi hại, và nếu họ có say mê sắc đẹp nào mới nữa, không bao giờ họ quên cái quý đẹp nơi con người tinh thần của mình.

Trau dồi sắc đẹp để được yêu và gìn giữ mãi tình yêu là điều chính đáng. Người đàn bà nào khinh thường nó có thể vô tình làm giảm tình yêu của chồng mình không sai. Nhưng chỉ lo trau dồi sắc đẹp, dùng đủ thiên phương bách kế để cám dỗ người đàn ông say mê mình vì sắc đẹp, như phần đông phụ nữ kim thời, đó là một điều thất sách.

Lợi dụng sắc đẹp để lung lạc đàn ông, để đùa giỡn họ như mèo giỡn chuột hoặc lợi dụng sắc đẹp để cám dỗ tất cả đàn ông chứ không phải để làm say mê riêng một người đàn ông nào mà mình yêu... đó là thủ đoạn của bọn đàn bà sa đọa, nhí nhảnh, hạng người muốn nếm ái tình muôn mặt. Sắc đẹp khuynh thành của người đàn bà thật là một vũ khí vô cùng lợi hại. Nói cho đúng, sắc đẹp chỉ có giá trị đối với hạng đàn bà tầm thường, kém thông minh, thiếu bản lĩnh. Ngoài sắc đẹp, họ chẳng còn cái gì hay để quyến rũ và làm cho người đàn ông yêu thương say đắm. Họ sở dĩ lợi dụng sắc đẹp để lung lạc người yêu là vì họ cố làm cho người đàn ông mất bình tĩnh, thiếu sáng suốt vì sắc dục, không nhận thấy được cái xấu xa, thiếu kém nơi con người tinh thần của họ.

Trái lại, những người đàn bà con gái thanh cao thì sắc đẹp không nguy hiểm nữa vì họ sẽ không bao giờ cậy đến sắc đẹp để lung lạc người yêu. Bởi ngoài sắc đẹp, họ còn có nhiều phương tiện khác để đề cao giá trị của mình. Vả lại, họ không muốn để người yêu mù quáng vì sắc đẹp của họ mà bỏ qua không để ý đến cái đẹp đẽ nơi con người tinh thần của họ. Cái đẹp mà kín đáo mới thực sự là cái đẹp sâu xa. Kẻ nào không biết giữ kín cái đẹp của mình mà để nó bộc lộ ra ngoài nhiều quá, kẻ ấy chưa phải thật là khôn ngoan. Người xưa có nói: “Có tài mà không để bộc lộ cái tài của mình, người ấy mới thật là người có tài”. Đẹp mà không để bộc lộ cái đẹp của mình, người ấy mới thật là người đẹp.

Và nhất là cái tài ấy không làm lụy cho mình và cái đẹp ấy không vời họa cho mình.

Anh hoa phát tiết ra ngoài Nghìn thu bạc mệnh một đời tài hoa.

4. Chọn theo lý tưởng lãng mạn

Thanh niên nam nữ nào cũng mộng một người yêu theo lý tưởng của mình, nhưng lý tưởng ấy thường là một lý tưởng lãng mạn. Chàng hoặc nàng ôm ấp trong lòng hình ảnh một người yêu lý tưởng. Một ngày kia, chàng gặp nàng hoặc nàng gặp chàng và thấy cái mộng của mình đã thực hiện được nơi người ấy.

Chàng hoặc nàng có lý chăng? Rất có thể. Nhưng có điều chắc chắn là cái “tâm hồn” thứ hai ấy của ta, ngoài những đức hay cũng có nhiều nết xấu vì không có cái gì là toàn bích trên đời này. Nhưng về nết xấu thì chắc chắn là chàng hoặc nàng không nhận thấy gì cả. Chàng hoặc nàng chỉ lấy làm ngạc nhiên vì đã gặp người yêu lý tưởng mà mình đang mong mỏi đợi chờ thôi.

Cuộc hôn nhân này nếu có thể xảy ra, phải chăng căn cứ trên một tình yêu lãng mạn? Sự thật, ngày mà họ bắt đầu sống chung nhau trong một cuộc đời thực tế, chân tướng của chàng hay của nàng, kể cả thói hư tật xấu hiện ra chán chường trước sự thất vọng ê chề của chàng hay của nàng. Mộng bắt đầu tan một cách chua cay đau đớn.

Phần đông ái tình lãng mạn này do tác hại của tiểu thuyết diễm tình và các tuồng hát bâng quơ đầy rẫy trên thị trường sách báo và màn bạc hiện giờ.

Trong đời thực, không gì nguy hiểm bằng lấy cái mộng mình làm sự thực. Là vì sự thực bao giờ rồi cũng hiện lên và bắt buộc mình trở về thực tế một cách trắng trợn. Nhất là nó sẽ đến trong những lúc mình không ngờ, những lúc mình chưa chuẩn bị đầy đủ để tiếp đón nó. Nhưng nguy hiểm nhất là lấy cái mộng làm cái thực trong vấn đề lập gia đình. Hạnh phúc gia đình phải đặt trên nền tảng vững chắc, đừng có xây cất trên bãi cát, nghĩa là trên những ảo mộng mà thời gian đến sẽ làm tan tành.

Thanh niên nam nữ cần phải được sớm giáo dục hướng về thực tế. Phải tập họ biết đem thực tế đọ với lý tưởng, với những cái mộng thầm kín của mình. Ở đời sống không lý tưởng, đời sống không ý vị gì cả, nhưng lý tưởng không phải là vọng tưởng. Lý tưởng phải đừng quá xa thực tế thì người ta mới không sống trong ảo mộng mà thất vọng ê chề.

5. Bạn thuở ấu thơ

Chàng và nàng biết nhau từ thuở nhỏ. Nhà hai người ở kế cận bên nhau và cha mẹ hai bên là bạn chí thân thường qua lại nhau luôn. Đôi bạn trẻ chơi với nhau thuận hòa còn hơn anh em ruột và tính tình rất ý hợp tâm đầu.

Ban đầu hai trẻ cùng học chung một trường, rồi sau lớn lên, nàng vào trường nữ, chàng vào trường nam. Tuy vậy, lúc bãi trường lại cùng gặp nhau như xưa. Tình bè bạn vẫn thân mật không phai, lại thấy ngày càng đầm ấm.

Hai người cùng lớn và đã đến tuổi dậy thì. Chàng bắt đầu để ý nhìn nàng với cặp mắt của một thanh niên và nàng cũng bắt đầu e lệ. Song le, đôi bên quyết giữ gìn tình bằng hữu như xưa, thường thư từ qua lại mà thôi.

Một thời gian lâu, hai bên không gặp nhau. Chàng đi học phương xa và đã thành danh, nhưng chàng lại yêu một bạn gái lớn hơn chàng và muốn cưới làm vợ. Song nàng ấy, thực tế hơn, từ khước và đi lấy một người khác lớn tuổi hơn nàng nhiều, địa vị vững vàng hơn và nhiều kinh nghiệm về việc đời, có thể bao bọc che chở nàng đắc lực hơn những bạn trẻ cùng tuổi hay đương lứa. Chàng đâm ra thất vọng và đau khổ, vì tình yêu thì ít mà vì lòng tự ái thì nhiều. Chàng lại bi quan và không còn tin tưởng đến những mối tình son trẻ và vô vụ lợi nữa. Trong lúc tuyệt vọng thì chàng lại nhớ đến nàng

– người bạn buổi thiếu thời kia của mình. Chàng viết cho nàng một bức thư tâm sự rất não nề. Nàng còn tự do, chưa yêu ai cả. Đã bao phen nàng từ khước những bạn trai khác gắm ghé đến nàng, vì nàng so sánh với chàng, nàng cảm thấy chưa có người nào sánh kịp, thì bỗng nàng được thư chàng trong một trường hợp đau thương. Tâm hồn người đàn bà bao giờ cũng đa cảm và thích an ủi.

Hai người lại gặp nhau: nàng hiện là một người con gái già dặn, nghiêm trang, sẵn sàng yêu thương.

Nàng cảm thấy tìm được nơi chàng một người đàn ông có địa vị, mạnh mẽ, quả quyết và đủ sức che chở bao bọc nàng. Còn chàng lại tìm thấy nơi nàng một người bạn thùy mị, thông cảm, biết an ủi chàng lúc chàng thất vọng đau khổ, nhất nàng là người bạn mà chàng có thể trút bầu tâm sự.

Nàng định sẽ làm cho chàng vơi nỗi khổ vì bị hắt hủi chán chường và nàng hy vọng trong vòng một thời gian đôi ba tháng, chàng sẽ quên vết thương lòng và trở nên yêu đời như lúc nào. Nhưng, ngoài sức tưởng tượng của nàng: chỉ trong vòng ba ngày là hai người đã yêu nhau tha thiết và tự nhủ tại sao họ đã để trôi một thời gian quá lâu để hiểu nhau và yêu nhau như thế.

Cuộc hôn nhân trong chốc lát đã thành hình, hai người vui mừng không kể xiết và cầm chắc là đã nắm hạnh phúc trong tay. Hai người đến cho thầy của mình hay tin mừng ấy, một ông thầy mà hai người yêu kính như một người cha. Họ cầm chắc là ông sẽ hân hoan tán thành, bởi ông là người đã chứng kiến mối tình của hai bên từ lâu và đã biết rõ từng chân tơ kẽ tóc. Nhưng, trái với lòng mong ước của hai người, ông vẫn điềm nhiên và gương mặt có vẻ trầm ngâm.

- Thưa thầy, tại sao thầy có vẻ nghĩ ngợi? Dường như thầy không tán thành. Chúng con đã biết nhau lâu rồi: biết bao năm tháng lúc ấu thơ gần gũi sống chung nhau. Bảo rằng chúng con chưa hiểu nhau thì lạ quá!

- Không! Đâu phải thầy phản đối. Nhưng thầy không còn ở trong cái tuổi đầy ảo mộng như chúng con và thầy đã chứng kiến không biết bao nhiêu việc đời trong thực tế rồi. Hai con bảo: chúng con đã biết nhau từ lâu, không biết bao nhiêu năm gần gũi sống chung cùng nhau trong tuổi thiếu niên. Thầy biết rõ lắm. Nhưng các con ạ! Tuổi ấu thơ là một việc, mà đời sống của chúng ta lại là một việc khác.

Nay đến tuổi trưởng thành, chúng con lại càng khó hiểu được nhau, vì chúng con đã đặt tình yêu của chúng con trên những kỷ niệm của thời thơ ấu, và những tình cảm ấy đã làm sai lệch sự nhận xét của chúng con. Khi mình nhận xét việc gì, cần phải đặt tình cảm qua một bên thì mới mong thấy sự thật một cách khách quan, nghĩa là sự thật y như nó đã xảy ra, chứ không phải sự thật như theo lòng mong ước của ta muốn cho nó phải xảy ra như thế nào. Thiện cảm hay ác cảm đều là những mối tình cảm dễ làm cho ta nhận thấy sự đời sai lạc cả.

Mối thiện cảm trong đời sống tuổi trẻ của các con lúc còn là bạn với nhau không thể bảo đảm nó sẽ là mối thiện cảm của hai con sau cuộc sống chung nhau như vợ chồng.

Nhưng các con đừng thối chí, cứ tin tưởng, đời sẽ tươi đẹp và tương lai sẽ mở rộng cánh tay đón rước tưng bừng, nhưng tưởng các con nên thận trọng hơn, cần một vài năm để tìm hiểu nhau thêm, trước khi nghĩ đến việc lập gia đình, vì ở đây, sự tìm hiểu nhau là cần thiết nhất trong khi muốn xây dựng một tổ ấm vững vàng, không sứt mẻ. Trong vài năm, các con sẽ cho thầy rõ kết quả của cuộc tình duyên các con để thầy biết coi thầy có lầm lạc trong sự nhận xét cuộc đời không?

Nhưng hai người vẫn lấy nhau. Và, năm năm sau, nàng đã cho ông hay: Ông là người cao kiến.

6. Tiền bạc

Lấy tiền bạc làm mục đích của đời người, đó là hạng người không bao giờ có thể hiểu được ái tình là gì cả. Thế mà gần như hầu hết con người hiện thời chỉ biết có tiền bạc, ngoài ra không còn gì là có giá trị nữa cả. Cho nên đối với họ, hôn nhân chỉ là một cuộc bán buôn mà thôi.

Người con trai đi coi vợ, chỉ lựa con nhà giàu hoặc con nhà có thế lực để làm ra tiền nhiều, không cần biết người con gái có hiền đức hay đẹp đẽ không, miễn vựa lúa đầy, nhà lầu cao, xe hơi đẹp là họ bám vào như đỉa đói. Cái mộng của phần đông thanh niên ngày nay là được làm thân “chuột sa hũ nếp”. Những cô con gái nhà nghèo, khó mong được các ông có bằng cấp cao ghé mắt. Tâm lý của phần đông thanh niên ngày nay quan niệm ái tình là một việc chơi qua đường và hôn nhân là một công việc bán buôn lời lỗ.

Người con gái cũng thế, chọn chồng là chọn hạng nhà giàu, những nhà thầu lớn, những kẻ buôn to...

để có thể sống trong nhung lụa bạc tiền. Tuyệt nhiên, ái tình đối với họ không còn ý nghĩa gì thiêng liêng nữa cả. Hoặc tìm lấy những kẻ có cấp bằng cao, có lương tháng rộng, để tha hồ sống trong tiền rừng bạc bể. “Phi cao đẳng bất thành phu phụ”.

Với hạng người này thì tiền bạc là mục đích, mà ái tình là phụ thuộc. Mỉa mai thay, họ lại mong dung hòa được hạnh phúc ái tình và tiền bạc, thật là một việc “mò trăng đáy nước”!

Cô X. có một người yêu là bạn học thuở nhỏ. Hai người yêu nhau vì cảm tình tuổi trẻ, nhưng chàng chưa có một địa vị vững vàng. Một chàng trai khác, con nhà giàu hơn, có nhiều ruộng đất và nhà lầu, xe hơi, song thất học và đần độn. Nhưng không sao, chàng ngu đần mà gia tài lớn, nàng nhận cùng người ấy kết hôn. Nàng thích sống phong lưu và ăn xài chưng diện nên cần phải có tiền nhiều, dĩ nhiên dù có nhiều thiện cảm với người bạn xưa, nàng bậm môi bẻ gẫy chữ “đồng”. Theo nàng, đàn ông thì người nào như người nấy, không hơi sức nào kén chọn. Người quân tử mà nghèo (người quân tử làm gì mà giàu) đâu phải là người chồng lý tưởng của cô!

Một thiếu nữ khác, có ăn học nhiều, hỏi ý kiến tôi về một chàng trai mà nàng biết chỉ có tôi là thấu rõ thân thế của chàng. Nàng kể lể là nàng yêu chàng tha thiết, chàng thông minh, chàng quân tử đủ điều. Nhưng lần lần câu chuyện sang qua thực tế: “Tôi dư biết tiền bạc không làm nên hạnh phúc, nhưng dù sao cũng phải có tiền nhiều mới có thể mưu hạnh phúc, cho gia đình một đời sống rộng rãi và sung sướng. Với nghề nghiệp của anh ấy hiện giờ không rõ anh có thể tạo nên một sự nghiệp khá giả không?”. (Và khi cô cho tôi biết thế nào là một số tiền khá giả đối với cô, tôi lấy làm kinh ngạc hết sức!)

Tôi không thể giấu cô được. Tôi cho cô rõ với cái nghề của anh ấy, kiếm được một số tiền vừa đủ để sống một đời sống trung bình thì được, nhưng mong rằng sẽ làm giàu thì đừng đặt nhiều hy vọng. Bấy giờ, trong câu chuyện, nàng cho tôi biết là nàng chưa hoàn toàn hứa hẹn với chàng. Rồi nàng lảng sang việc khác, nàng nhắc nhở đến người trai đầu tiên đã đến cầu hôn với nàng mà nàng vô tình bỏ rơi, song nàng mong sẽ còn gặp lại vì chàng có địa vị chắc chắn, nhất là chàng ăn xài rộng rãi lắm.

Và tôi chỉ cười lạt cho câu chuyện được êm đềm.

Người đàn ông mà có địa vị cao cũng như người đàn bà con gái mà có cha mẹ giàu chưa chắc sẽ được người ta yêu mình về chân giá trị của mình.

Người xưa có nói:

Canh điền bất kiến điểu, Hòa thục điểu phi lai.

Khi cày thì chẳng thấy chim,

Đến khi lúa chín chim tìm đến ăn.

Đây là một sự thật mỉa mai và chua chát! Người con gái có gia tài to, được bọn đàn ông con trai xôn xao ngoài ngõ chưa chắc là họ yêu mình vì cái người của mình, thực ra họ yêu cái “vựa lúa” của mình. Số phận của người con gái giàu thường bạc phúc hơn số phận của con nhà nghèo là vì thế.

Há ta không biết tình đời ấm lạnh hay sao?

Bần cư náo thị vô nhân vấn, Phú tại lâm sơn hữu viễn thân.

Khó giữa chợ nào ai hỏi, chẳng mua thù rước oán vẫn thờ ơ;

Giàu trên non lắm kẻ tìm, không ép dấu nài yêu mà rộn rực.

Đối với những hạng vụ lợi, mà cuộc đời chỉ là tiền tiền bạc bạc, thì “có tiền mới có duyên”, và quyển sách này không phải viết ra cho họ.

Trở lên đại khái là những trường hợp mà sự lựa chọn không làm gì thực hiện được. Sự thật người đàn ông cũng như người đàn bà không ai lựa chọn gì cả, mà họ thường để cho sự ngẫu nhiên, cho sắc đẹp, cho tình cảm lãng mạn nhất thời, cho tiền bạc lựa thế cho mình thôi.

Đối với hạng người ấy, sự lựa chọn không còn thành vấn đề nữa. Thực sự, vai tuồng của sự ngẫu nhiên rất là quan trọng. Sự phó mặc cho may rủi dường như ăn sâu vào tiềm thức của con người. Vì vậy, sự tự do lựa chọn là một việc rất khó thấy trong đời. Tuy nhiên, cũng có một số người đàn ông cũng như đàn bà, sống không chịu như kẻ sống say chết ngủ, họ không chịu để cho sự hên xui, cũng không chịu để cho tình cảm lãng mạn nhất thời lôi cuốn họ như thác ngàn. Trái lại, họ bình tĩnh trong khi tìm một người bạn trăm năm, họ dung hòa cả tâm lẫn trí, cả tình lẫn lý để mưu một hạnh phúc điều hòa, sáng suốt và miên viễn. Họ không quá thiên về thực tế như một con buôn, nhưng họ không quá thiên về lý tưởng như những người lãng mạn. Đối với hạng người này, ta có thể cùng bàn với họ về thuật lựa chọn và thuật yêu đương. Ta không nên quá bi quan, cũng không nên quá lạc quan. Quá lạc quan trong khi sự đời đầy cạm bẫy, đầy nhơ nhớp, đầy ti tiện, thì lạc quan là tự lừa dối, tự đem mình lăn vào hố sâu vực thẳm một cách quá ngu xuẩn còn gì! Quá bi quan thì cõi đời tăm tối quá. Vả lại, dù sao người ta ai ai cũng có lương tri. Sở dĩ họ đui mù là vì lạc lầm một thuở, nếu có ai

“khai quang điểm nhãn” thì có lẽ họ sẽ quay về lẽ phải không sai. Đành rằng “không sao kéo cẳng vịt cho dài, thúc giò hạc cho ngắn được”, nghĩa là kẻ tiểu nhân suốt đời là kẻ tiểu nhân, không phương gì cứu chữa được, nhưng hạng này cũng có hạn, đâu phải tất cả thiên hạ bản tính đều sa đọa hết.

Tóm lại, không nên quá bi quan, mà cũng không nên quá lạc quan. Nhưng có điều chắc chắn kẻ khôn ngoan bao giờ cũng bi quan, và nhờ thế mà họ ít bị sai lầm sa ngã.

Thích Ca hết sức bi quan, bởi Thích Ca là người hết sức khôn ngoan và sáng suốt, nghĩa là người thiết thực nhất đời.

Có kẻ sẽ bảo: về tình yêu hãy để cho thiên tính và số mạng định đoạt, còn hơn là đắn đo cân nhắc bằng lý trí. Tôi không phản đối, có lẽ thà như thế mà còn hơn là “già kén chẹn hom”, nhưng bẩm sinh là người ham suy nghĩ và ít thích để cho hoàn cảnh lôi cuốn, dù là định mạng cũng vậy. “Có trời mà cũng có ta”. Một hạnh phúc mà vô tâm, người trí không thèm hưởng cái hạnh phúc ấy. Tôi vẫn lạc quan là vì tôi tin rằng trong đời vẫn còn hạng người không chịu để mình làm tôi mọi cho dục vọng, cho sắc dục, cho tiền bạc chỉ huy sai sử trong vấn đề hôn nhân. Và với những người như thế, bàn đến nghệ thuật yêu đương và lựa chọn là không uổng công vô ích mà thôi.

B. THUẬT LỰA CHỌN

Những kẻ yêu thương vì mối tình sấm sét, chọn nhau vì sắc, yêu nhau vì tiền, mặc cho sự ngẫu nhiên may rủi định đoạt cho cuộc hôn nhân của mình như đã kể trên, thì sự lựa chọn không thành vấn đề. Họ đã để cho tình cảm bồng bột nhất thời, cho nhục dục, cho tiền bạc sắc đẹp lựa chọn cho họ, thì lý trí con người không còn chỗ nào được tự do mà lựa chọn nữa. Họ là hạng đem hôn nhân và ái tình làm cuộc bán buôn may rủi. Mà thật ra cuộc đời chỉ cho ta thấy trong vấn đề ái tình và hôn nhân phần đông con người đã để cho số mạng hên xui định đoạt.

Thà là để thiên tính tìm hộ cho ta còn hơn là dùng đến lý trí vì ái tình là một cái gì phiền phức lắm. Nhưng trong đời cũng có hạng người không chịu phó mặc cho hên xui định đoạt cuộc đời của mình, hạng người sống muốn sáng suốt và tự mình được tự do sắp đặt đời mình hơn là “... nhắm mắt đưa chân, mà xem con tạo xoay vần đến đâu”. Họ bảo: “Đời người có ba giai đoạn chính quan hệ nhất: lúc sinh ra, lúc lập gia đình và lúc chết. Lúc sinh ra và lúc chết, chúng ta hoàn toàn bất lực, vì tạo hóa đã đoạt cả quyền lựa chọn.

Quyền họa phúc trời tranh tất cả, Chút tiện nghi chẳng để phần ai.

Mà ta chỉ còn là:

Cái quay búng sẵn trên trời, Mờ mờ nhân ảnh như người đi đêm.

Ta chỉ còn quyền tự do định đoạt là lúc lập gia đình mà thôi”. Nếu ta lại để cho tạo hóa định đoạt, tha hồ cho số phận hên xui, thì câu “nhân định thắng thiên” không còn nghĩa lý gì nữa cả. Quyền tự do của con người không còn gì nữa cả, mà ta chỉ còn là một cái hình máy, một món đồ chơi của tạo hóa còn gì!

Người con gái không thể tự mình trực tiếp đi chọn người mình yêu. Nhưng, mình vẫn luôn luôn làm chủ tình thế: mình được quyền nhận hay từ khước, nghĩa là mình được quyền tự do định đoạt số phận của mình.

Điều lạc lầm to tát nhất của người con gái là quá vội vàng nhận cuộc hôn nhân vì sợ ế chồng, hoặc vì ham lấy chồng sớm, hoặc vì giận lẫy bị người phụ bạc mà động lòng tự ái, nhận càn nhận bướng bất cứ người con trai đầu tiên nào đến cầu hôn với mình. Họ quên rằng: thà sống độc thân hơn là dấn mình vào cuộc hôn nhân đau khổ, nó đày đọa giày vò mình suốt đời. Nhiều thiếu nữ tưởng tượng rằng hôn nhân là cứu cánh của đời người con gái, vì sống mà không có chồng thì đời người không còn ý nghĩa gì nữa cả. Quan niệm sai lầm ấy đã khiến không biết bao nhiêu người con gái hối hả nhận cuộc hôn nhân với một giá rất rẻ, mà sau này họ hối hận suốt đời. Họ quên rằng: “Càng treo giá ngọc, càng cao phẩm người”. Cứ mở rộng mắt mà xem, mở rộng tai mà nghe, ta sẽ nhận thấy không biết bao nhiêu người đàn bà, sau một cuộc hôn nhân vội vã trong thời gian sáu tháng hoặc một năm, họ than thân trách phận, ê chề chán nản và tỏ ý nếu họ tự do làm lại cuộc đời của họ, họ sẽ không bao giờ lấy chồng. Họ lại còn tỏ ý thèm thuồng đời sống của những cô gái chưa chồng:

Tiếc thay tay đã nhúng chàm Dại rồi còn biết khôn làm sao đây?

Một câu chuyện ngộ nghĩnh sau này chứng tỏ việc ấy: “Hai ông bạn già nói chuyện với nhau.

- Tại sao anh chưa lo gả con nhỏ anh cho rồi, bộ đợi nó già hay sao?

- Tôi đợi nó có thêm chút khôn ngoan rồi hãy gả. Muộn gì!

- Anh mới nói ngược đời! Nếu để nó khôn thì làm sao mà gả. Con trai hay con gái gì cũng vậy, nếu mà khôn thì nó bao giờ chịu cưới vợ lấy chồng!”

C. NHỮNG TIÊU CHUẨN CHUNG TRONG VẤN ĐỀ CHỌN LỰA

Nguyên tắc đầu tiên để làm tiêu chuẩn trong khi lựa chọn người bạn trăm năm là chân giá trị của vị hôn phu về vấn đề đạo đức trước hết. Tất cả những vấn đề khác như vấn đề sinh lý, kinh tế, địa vị, v.v... tuy rất quan hệ nhưng phải đứng sau. Nghĩa là nếu vị hôn phu, dù có đủ điều kiện về vật chất, địa vị, kinh tế... mà thiếu điều kiện căn bản bậc nhất là đức hạnh, thì phải nhất định từ khước. Trái lại, nếu những điều kiện phụ kia thiếu sót mà điều kiện chính ấy có đủ thì ta cũng có thể dung chế cho, tuy rằng cũng khó được hạnh phúc đầy đủ sau này.

Người con gái nào cũng phải tự mình quyết định cho mình một thái độ cứng rắn về những điều kiện cần thiết nhất mà mình phải đòi hỏi nơi người đàn ông con trai nào mình muốn lấy làm chồng. Nếu mình nhận thấy người con trai không có đủ điều kiện để làm người bạn trăm năm của mình, thời nhất định hãy lánh xa đừng để họ đi sâu vào chỗ thân thiết và đi đến sự cầu hôn. Như thế mình mới mong tránh khỏi những cạm bẫy của người đàn ông và khỏi phải cái nạn từ khước rất lôi thôi, có khi gây ra nhiều ác cảm và tai họa bất ngờ cho mình nếu gặp phải bọn tiểu nhân vô liêm sỉ. Những thư từ qua lại với bạn trai mà mình không muốn lấy làm chồng là những tai họa cho mình, vì nó có thể sẽ đến phá hoại cuộc đời sau này của mình khi mình có chồng.

Nhiều cô gái lúc chưa chồng có nhiều bạn trao đổi thư từ thân mật. Về sau, khi có chồng lại bị các bạn cũ ấy dùng những bức thư tình đến làm bại hoại gia cang. Người chồng Đông phương của ta mà cả

Tây phương cũng vậy, nếu biết vợ mình có bạn tình trước khi có chồng, đều khó thể tha thứ và thản nhiên hạnh phúc được. Với ai mà mình biết là mình không thể lấy làm chồng, người con gái phải thận trọng trong việc giao tế và thư từ, nghĩa là tuyệt đối không nên thư từ thân mật.

1. Đạo đức

Điều kiện đầu tiên trong việc lựa chọn phải là điều kiện đạo đức. Trừ ra những mối tình sấm sét đui mù lãng mạn, người con gái đàn bà bao giờ cũng yêu người họ kính phục, tôn quý; họ không thể yêu hoặc lấy một người chồng họ khinh. Những kẻ suốt đời không chịu lấy chồng là vì họ suốt đời chưa gặp người nào họ kính phục đến cầu hôn.

Lòng kính phục là nền tảng đời sống yêu đương của người đàn bà: họ không thể nào chịu thất thân với kẻ hạ tiện, trừ ra khi nào họ nhận lầm, hoặc vì kẻ hạ tiện ấy đã khéo khêu gợi lòng thương hại của họ. Có nhiều người đàn bà con gái lầm lẫn tình yêu với lòng thương hại, họ hay tội nghiệp. Và từ chỗ tội nghiệp, nghĩa là từ lòng thương hại, đến tình thương chỉ có một bước mà thôi. Bọn lưu manh khéo léo biết khêu gợi lòng thương hại ấy nên chiếm được lòng thương của người đàn bà một cách rất dễ dàng.

Một nhà tâm lý học có nói: “Lòng thương hại của người đàn bà gây tai họa cho người đàn bà hơn là những mối tình sấm sét”. Lòng thương hại của người đàn bà khiến họ có những cử chỉ hào hiệp, hy sinh vô lối và ngu xuẩn không thể nói. Họ lại dám nhận càn những kẻ trụy lạc, tồi bại, có những quá khứ xấu xa, những hạng rượu chè, hoa nguyệt... làm chồng. Chỉ vì những người này đã khéo gây lòng thương hại của họ, tỏ vẻ hối hận cuộc đời trụy lạc của mình và hứa hẹn sẽ vì ái tình trở về con đường lương thiện. Có lẽ những người đàn bà con gái này có cao vọng là họ đủ tài đức để cảm hóa và cuộc sống hạnh phúc gia đình do tình yêu họ đem lại sẽ chấm dứt đời sống trụy lạc kia.

Đấy là một ảo vọng não nề nhất của những người quá vị tha nhưng thiếu kinh nghiệm như họ. Hễ “ngựa quen đường cũ”, những tâm hồn đê tiện hư hèn không làm gì trở nên cao thượng. Những hạng bốc rời hoa nguyệt suốt đời vẫn bốc rời hoa nguyệt vì đó là bản tính của họ. Họ mê sắc mình thì sắc phai, họ mê theo sắc khác, tươi đẹp và mới mẻ hơn. Họ mà có thay đổi chăng là vì họ khéo đóng tuồng với mình mà thôi vậy.

Tuyệt đối người con gái phải để ý rất kỹ và bắt buộc đòi hỏi lòng đạo đức và hạnh kiểm đứng đắn đã qua của người chồng chưa cưới của mình. Đành rằng cũng có những người đàn ông mà đời quá khứ trụy lạc song lại biến thành những người chồng tốt, và trái lại cũng có nhiều người, quá khứ là người đứng đắn nhưng sau khi có gia đình lại sinh ra bê tha trụy lạc. Nhưng, phải biết đó là những trường hợp ngoại lệ và may rủi. Sự khôn ngoan bắt buộc người con gái không được quyền xem cuộc hôn nhân như một trò đánh bạc và phó cho may rủi định đoạt đời sống của mình như thế được.

Quan niệm về hôn nhân của người con trai ngày nay bị ảnh hưởng của Tây phương thật là sai lầm tai hại: họ cho rằng người con trai cần phải ăn chơi trụy lạc cho đã đời trước khi nghĩ đến sự lập gia đình. Và có được như thế mới là người lão luyện. Bởi thế chín chục phần trăm người con trai ngày nay đến ngày kết hôn thường đem đến cho người yêu của mình một tâm hồn nhơ bẩn, một quá khứ đầy bệnh hoạn. Ái tình đối với họ là một vấn đề dâm dục và chỉ có thế thôi. Có nhiều kẻ không đợi đến ngày kết hôn, họ làm công việc “tiền dâm hậu thú” và tự hào có được như thế mới là văn minh. Khẩu hiệu của họ là: “Phải nếm trước rồi sau mới mua, dù mua rượu hay mua trái cây cũng vậy”.

Vấn đề này ta sẽ bàn ở một nơi khác vì nó tai hại cho hạnh phúc gia đình sau này. Và đáng sợ nhất là người con gái ngày nay lại cũng cho như thế là có lý.

Nhất là bắt buộc người đàn ông con trai phải đứng đắn, không được phép suồng sã trong thời kỳ vị hôn.

Người con gái khôn ngoan phải dè dặt, giữ gìn sự trinh tiết của mình trước ngày kết hôn. Người con trai rất ích kỷ, quan niệm của họ về hôn nhân và ái tình chỉ phần nhiều là vấn đề sắc đẹp và dâm dục mà thôi.

Trong Truyện Kiều, ta thấy Kim Trọng lúc hội ngộ với Thúy Kiều buổi đầu cũng sa vào cái bệnh chung của người đàn ông háo sắc và háo dâm:

Sóng tình dường đã xiêu xiêu Xem trong âu yếm có chiều lả lơi.

Ở trường hợp này, sự quyết định là do người đàn bà. Người đàn bà con gái nào cũng vậy, quan niệm về ái tình của họ thường đứng trên lập trường tình cảm và tinh thần, chứ không phải như người đàn ông con trai đặt ái tình trên nhục dục. Tình yêu của người con trai rất bồng bột, hễ họ muốn là muốn cho kỳ được, nhưng muốn đây là muốn thỏa mãn nhục dục của họ mà thôi. Ái tình ấy là một thứ lửa rơm. Hễ cháy cũng mau mà tàn cũng lẹ. Ở đây tôi không bàn đến luân lý đạo đức, tôi đứng về phương diện tâm lý của người đàn ông và quyền lợi của người đàn bà mà nói thôi. Sự khao khát nhục tình ta có thể sánh với sự khao khát một món ăn ngon. Lúc đói thì nhìn nó và thèm thuồng nhểu dãi, trong thâm tâm lại nghĩ: nếu không ăn, có thể chết được. Song le, khi ăn no nê rồi thì dĩa đồ ăn ấy đã mất cả sự hấp dẫn thèm muốn. Ta chán nó, gạt nó qua một bên và không thèm nhắc đến. Sau khi được thỏa mãn là đến lúc chán chường. Sau cuộc ái ân mà nhục tình thỏa mãn, người đàn ông nào cũng vậy đều trải qua một cuộc chê chán làm sao! Cho nên tâm lý bọn đàn ông rất khinh thường bọn đàn bà dễ dãi chiều chuộng xác thịt cho họ. Đấy là cái mâu thuẫn rất đáng ghê sợ của tâm hồn người đàn ông.

Bởi vậy họ quý cái gì mới lạ: vợ mình không quý bằng vợ của người, và người vợ chưa cưới quý hơn người vợ đã cưới. Những cuộc hôn nhân mà khởi đầu bằng sự “tiền dâm hậu thú” ít bao giờ đem lại sự yêu quý của người đàn ông. Bao giờ trong đầu óc họ cũng lẩn vẩn một cái gì khinh bạc. Dù lỡ kết hôn với nhau rồi vì tình yêu đang bồng bột, nhưng tình yêu ấy mất sự kính nể quý trọng, sẽ mau tàn tạ và chê chán.

Vì vậy, Kiều rất sành tâm lý ấy mới từ khước một cách cương quyết:

Vẻ chi một đóa yêu đào,

Vườn hồng chi dám ngăn rào chim xanh.

Đã cho vào bậc bố kinh,

Đạo tòng phu lấy chữ trinh làm đầu.

Ra tuồng trên bộc trong dâu, Thì con người ấy ai cầu làm chi!

Phải điều ăn xổi ở thì,

Tiết trăm năm nỡ bỏ đi một ngày, Ngẫm duyên kỳ ngộ xưa nay,

Lứa đôi ai lại đẹp tày Thôi, Trương.

Mây mưa đánh đổ đá vàng

Quá chiều nên đã chán chường yến anh.

Trong khi chắp cánh liền cành, Mà lòng rẻ rúng đã dành một bên. Mái tây để lạnh hương nguyền,

Cho duyên đằm thắm ra duyên bẽ bàng.

Gieo thoi trước chẳng giữ giàng, Để sau nên thẹn cùng chàng, bởi ai?

Vội chi liễu ép hoa nài,

Còn thân còn một đền bồi có khi...

Và nhờ Kiều cương quyết cự tuyệt mà Kim Trọng yêu quý Kiều suốt đời, dù nàng đã phải trải một đời giang hồ gió bụi.

Thấy lời đoan chính dễ nghe, Chàng càng thêm nể thêm vì mười phân.

Trái lại, người con gái như Thôi Oanh Oanh trong Tây Sương Ký, vì quá chiều chàng Trương Quân Thoại mà thất thân với chàng trước ngày cưới hỏi. Cho nên cuộc tình duyên ấy chấm dứt bằng sự từ hôn của chàng Trương: chàng bỏ nàng ra đi mà không trở lại, mặc dù đây là một mối tình sấm sét. Trương Quân

Thoại yêu tha thiết nàng Oanh đến lâm bệnh tương tư gần chết. Vì thương hại, nàng Oanh ưng lấy làm chồng và chịu thất thân với chàng. Nhưng sau khi thỏa mãn, chàng Trương, trong tiềm thức đã khinh nàng, rồi nhân lên kinh thi hội, chàng đi luôn không trở lại. Kiều đã nhắc cho Kim Trọng:

Lứa đôi ai lại đẹp tày Thôi, Trương.

Vì nàng thương hại Trương Quân Thoại nên chiều chàng và sau đó bị chàng khinh miệt.

Mây mưa đánh đổ đá vàng,

Quá chiều nên đã chán chường yến anh.

Cho nên khi nghĩ đến việc vợ chồng, đem người đó về làm bạn trăm năm thì lòng mình đã khinh khi rồi, làm sao mình còn kính trọng và yêu quý được nữa.

Trong khi chắp cánh liền cành, Mà lòng rẻ rúng đã dành một bên.

Cho nên, sở dĩ mà

Mái tây để lạnh hương nguyền, Cho duyên đằm thắm ra duyên bẽ bàng.

là tại lỗi nơi nàng Oanh kém tâm lý của đàn ông, lỗi nơi nàng

Gieo thoi trước chẳng giữ giàng, Để sau nên thẹn cùng chàng bởi ai?

Người đàn bà con gái mà khôn ngoan, quyền lợi của mình là phải biết cự tuyệt người đàn ông và đừng để đi đến việc “tiền dâm hậu thú”.

Trong khi nhận định đức hạnh của vị hôn phu, phụ nữ thường hay vấp ngã phải vấn đề tài đức: họ lẫn lộn tài với đức và thường quan niệm rất sai lầm rằng hễ tài cao thì đức rộng. Cho nên họ đánh giá đức hạnh người đàn ông con trai bằng mảnh văn bằng. Văn bằng, đối với một phần đông phụ nữ, không những là bảo đảm tài học mà còn bảo đảm luôn cả đức hạnh nữa. Văn bằng chỉ là một bảo đảm tối thiểu rằng người có nó đã đạt đến một trình độ học thức nào. Có thể họ nhờ nhớ dai mà học giỏi, đỗ bằng cao, nhưng văn bằng ấy chưa đủ bảo đảm tài hoa của họ, hơn nữa đức hạnh của họ. Câu châm ngôn của Á

Đông: “Tài thắng đức vi tiểu nhân, đức thắng tài vi quân tử...” thật là chí lý. Kẻ có tài mà thiếu đức là hạng tiểu nhân đáng sợ nhất. Người ta nhận thấy: “Kẻ mà có tài cao, nếu không thành được bậc đại hiền, sẽ dễ là người đại ác”. Tài hoa chỉ phụ họa và làm tăng cái tâm địa cao khiết hay đê tiện của con người. Một tên lưu manh mà có học nhiều nguy hiểm cho xã hội không biết chừng nào, vì tài học của họ giúp họ nhiều thủ đoạn gian manh, xảo trá để trở nên một tên đại gian ác. Tào Tháo là một bậc đại tài, nếu có một tâm hồn quân tử, ắt dễ trở thành bậc đại thánh. Tiếc rằng ông có một tâm địa tiểu nhân nên mới là bậc đại gian kiểu mẫu, Bàng Quyên phản bạn,

Ngô Khởi sát thê... toàn là hạng có tài mà kém đức cả. Tâm và trí là hai khu vực không liên lạc nhau: học rộng tài cao không phải là bảo đảm cho một tâm hồn cao khiết và đạo đức.

2. Giáo dục

Lại còn vấn đề giáo dục.

Trong khi lựa chọn người bạn trăm năm, người con gái không nên bỏ qua vấn đề giáo dục. Cử chỉ, lời ăn tiếng nói, lễ độ phần nhiều nhờ giáo dục tạo nên. Người có giáo dục tốt là người có những tư cách phong nhã, sự giao thiệp hằng ngày của họ rất là lịch sự.

Đành rằng, giáo dục tốt cũng không làm thay đổi bao nhiêu bản tính của con người, nhưng nó thay đổi được rất nhiều khiến cử chỉ bên ngoài thêm tốt đẹp. Nó chỉ là một nước sơn hào nhoáng bên ngoài, và chỉ là một nước sơn mà thôi, không hơn không kém. Đừng lẫn lộn một người có giáo dục tốt, khéo léo, lễ phép, lịch sự là người đức hạnh cao. Có khi trái ngược lại: có lắm bọn lưu manh đê tiện mà khéo léo nhã nhặn vô cùng! Họ khéo đóng trò nên nhiều phụ nữ dễ nhận lầm là người đức hạnh.

Tuy vậy, nước sơn lịch thiệp ấy rất cần đối với người đàn bà.

Một người đàn bà ở một giai cấp cao nhã, quen sống với nếp sống của xã hội thượng lưu, cử chỉ thanh lịch, lời nói nhã nhặn, áo quần kín đáo chỉnh tề, rất khó sống hạnh phúc bên cạnh một người đàn ông quê mùa, mộc mạc, ăn nói thì phang ngang chửi thề thô tục, đụng đâu cười to đấy, thích ở trần hay mặc quần đùi mà tiếp khách, gặp ai cũng không biết chào hỏi... toàn là những cử chỉ của kẻ ít học dù tựu trung họ là người tốt và giàu có. Sự cách biệt quá rõ rệt giữa địa vị xã hội thường gây nhiều rắc rối đáng tiếc cho cả đôi bên. Người đàn ông mà thiếu giáo dục luôn luôn cảm thấy mình ở vào một địa vị sút kém đối với người vợ có giáo dục, và vì thế anh cảm thấy tủi nhục vô cùng và gây không biết bao nhiêu sóng gió khiến gia đình nặng nề khó thở một cách rất vô ích.

Giáo dục tuy không quá hệ trọng, nhưng cũng thường gây cho hôn nhân nhiều điều trở ngại không nhỏ.

Người ta mong rằng “gần mực thì đen, gần đèn thì sáng”, nhưng sự thật ở đời không thể quá dễ dàng như vậy được. Một thói quen lâu ngày đâu phải một sớm một chiều mà sửa đổi được. Giáo dục phải khởi từ tuổi ấu thơ vì đó là tuổi dễ uốn nắn: lớn rồi, lề lối đã ăn sâu vào thiên tính, thật khó lòng mà sửa đổi. Những gia đình thượng lưu dạy con rất kỹ nên thói quen lâu ngày biến thành thiên tính, cũng như những thói quen xấu là những thứ khó sửa đổi nhất trong đời người.

Tuy nhiên, việc đó còn ít quan hệ hơn quan hệ về đạo đức của hai bên. Đời sống của hai bên thật là hết sức khó thở nếu quan niệm về đạo đức hai bên khác nhau. Cũng một việc làm mà chồng cho là phải, vợ cho là quấy; cũng một tính tình mà chồng cho là quý, vợ cho là tiện; cũng một khuynh hướng mà vợ cho là thanh cao còn chồng thì cho là dại dột. Vợ chồng cần phải thật tâm đầu ý hợp về vấn đề đạo đức, để có thể tránh sự khinh bỉ âm thầm lẫn nhau.

- Hạng người đê tiện như vậy mà nhà tôi quý lắm!

3. Nhân sinh quan

Nguyên nhân xung đột thường xảy ra trong gia đình, đáng để ý nhất là sự chống chọi nhau về quan niệm nhân sinh: người thì quá ham mê vật chất tiền bạc, kẻ thì quá thanh cao trong sạch, xem tiền bạc như phù vân.

Cô B. lấy một người chồng giàu có lớn. Có lẽ nàng ưng lấy chàng là vì nàng đã khổ nhiều về tiền bạc lúc thiếu thời. Cha mẹ làm ăn sa sút, nàng đã phải sống một đời sống thiếu hụt đủ điều. Khi nàng hứa hôn với chàng, nàng để ý thấy chàng việc gì cũng chỉ biết có tiền tiền bạc bạc, bất cứ việc gì chàng tỏ ra chỉ để ý đến phần vật chất của sự đời thôi. Chàng tặng nàng những món quà rất quí và rất đắt tiền nhưng nàng cảm thấy những món quà ấy không phải được lựa chọn với một tấm lòng yêu thương và làm vui lòng nàng, mà chỉ vì nó đắt tiền mà chàng lấy làm hãnh diện chưng sơ phú quí của mình thôi. Những buổi đi chơi với nàng, hoặc đi ăn ở cao lầu thì nàng thấy chàng chỉ lo ăn uống cao lương mỹ vị, chàng khoe khoang chiếc xe Mercédès của chàng chạy mau nhất v.v... Tuyệt nhiên không thấy chàng đề cập đến cái gì thanh cao siêu việt cả. Thế mà vẫn cao vọng là với tình yêu nàng sẽ hoán cải được chàng và hướng chàng về con đường cao cả hơn. Nhưng năm năm qua, chàng vẫn không thay đổi chút nào cả. Mỗi khi nàng cố gắng hướng chàng vào con đường cao thượng hơn thì chàng cười to, bảo nàng lý sự: “Em thì cứ lẩn thẩn mãi. Trong đời nếu không tiền thì có làm được việc gì không.

Anh thì đời sống miễn có xe hơi đẹp nhà lầu cao, đủ mọi tiện nghi, ăn cao lương mỹ vị, có nhiều thằng bạn nhậu nhẹt cười đùa hí hởn cho vui là đủ cả rồi!”

Nhưng tiếc thay, đối với nàng, bấy nhiêu đấy đâu phải là đủ. Rốt cuộc nàng cảm thấy đời sống trong nhung lụa của nàng là chán chường, lạt lẽo làm sao ấy, và nàng âm thầm đau khổ vì thâm tâm đã khinh bỉ chàng nhiều rồi.

Vấn đề tôn giáo và nhất là chính kiến cũng cần phải xem xét đến. May thay người đàn bà thường không thích chính trị và hay chiều theo ý chồng, ít khi cãi cọ về những vấn đề ấy. Nhưng vấn đề tôn giáo là thường gặp hơn: người đàn bà mà tín ngưỡng cũng không nên lấy người chồng không có đức tin. Nếu gặp phải những kẻ kém học, tâm địa hẹp hòi thì khó mà tránh những cuộc xô xát đáng tiếc làm mất hòa khí gia đình.

Tôi biết rất nhiều gia đình mà quan niệm về tôn giáo đối lập nhau nên đã phải tan rã sau một thời gian chịu đựng đau khổ vô cùng. Sự khôn ngoan khuyên ta chỉ kết hôn với người nào có những tư tưởng đồng với ta hoặc gần giống với ta về những vấn đề quan trọng nhất của đời người.

Tính khí là vấn đề không kém quan trọng. Tính khí không phải là đức hạnh, nó là khí chất của cơ thể sinh ra.

Người ta có hai hạng: hạng hướng nội, và hạng hướng ngoại. Hạng hướng nội thích trầm ngâm, sống một mình, ưa yên tịnh... nếu sống với hạng hướng ngoại thích phù phiếm, ưa náo động, thích đông người... thật rất khó mà hạnh phúc lâu dài. Những kẻ có một tính khí điềm đạm, bình tĩnh, vui vẻ khó sống chung với những kẻ thô lỗ, vụt chạc, nóng nảy. Người đàn bà nào thích sống tự do, ưa cái gì mới mẻ, ghét những gì cũ kỹ, nghĩa là có đầu óc tân tiến, khó sống hạnh phúc với người chồng thích sống theo nề nếp thủ cựu.

Người đàn bà nào thích được che chở, chiều chuộng, chỉ huy không thể nào sống hạnh phúc với một người chồng ích kỷ, không thích để ý săn sóc đến vợ mình. Người đại độ khoan hồng không thể sống hạnh phúc với người hẹp hòi, nhỏ mọn.

Ông M. gặp bà M. trong một buổi dạ hội. Ông và bà yêu nhau. Nhưng ông thích đọc sách trầm ngâm, nghiên cứu còn bà thích ca hát, nhảy múa, vui vẻ trẻ trung. Ông bà ăn ở với nhau được bốn mặt con.

Thế rồi một ngày kia, tôi đến thăm ông. Hỏi đến bà thì ông buồn bã trả lời: “Chúng tôi đã ly dị”.

Ông nói tiếp, trước sự ngạc nhiên của tôi: “Nhà tôi thôi tôi là lỗi ở tôi. Lúc yêu nàng tôi còn ít tuổi nên thiếu suy nghĩ và kinh nghiệm. Cũng tưởng rồi sau tôi sẽ cảm hóa nàng, nhưng chứng nào tật nấy, nàng thích những gì tôi không thích. Tôi nghĩ nên để nàng tự do, tôi đâu có quyền gì bó buộc nàng ngày tối sống bên cạnh tôi vui với sách đèn. Nàng thích tự do, không chịu ràng buộc vì mấy đứa con, vậy tôi phải thay nàng mà nuôi chúng nó. Tuổi trẻ bồng bột, nào hiểu gì trong khi lựa chọn, nên đã hại cả hai đời người trong tuổi thanh xuân, kẻ lỡ chồng người lỡ vợ. Nhưng thà thế còn hơn...”

Cũng có nhiều cặp vợ chồng vô cùng đau khổ chỉ vì ông là người Bắc, bà là người Nam hoặc trái lại.

Mỗi người đều có mỗi nếp sống, tập tục, khát vọng khác nhau, nhất là tính khí của đôi bên cũng rất khác nhau. Ấy là chưa nói đến sự khác nhau về dân tộc. Những gia đình mà vợ chồng khác nước lấy nhau là cả một sự đụng chạm xung khắc, phải hết sức khéo léo dung hòa với nhau mới đặng.

Ta nên để ý điều quan hệ này: đối với người đàn bà thì rất dễ sửa đổi những thói quen, những nếp sống bề ngoài do giáo dục tạo nên, nhưng trái lại, những quan niệm về luân lý đạo đức và những dục vọng của họ thì thật không dễ gì thay đổi. Còn người đàn ông thì khác. Một người đàn bà hà tiện, ghen tương thì luôn luôn như thế, không sao thay đổi được, nhưng một người con gái nhà quê dễ học cách điệu con gái thị thành hoặc gái giàu sang như chơi. Còn một người đàn ông hà tiện, ghen ghét rất dễ sửa đổi tính tình mình nếu họ gặp một người đàn bà nhẫn nại, trái lại nếu họ thô tục, lỗ mãng, họ vẫn luôn luôn như thế mãi, không làm sao sửa đổi đặng.

Ngày nay sự học vấn được lan tràn khắp chốn, dĩ nhiên người đàn bà cũng không nên không để ý đến vấn đề học thức. Dù ở ngành hoạt động nào kẻ có học thức thông minh bao giờ cũng có lợi hơn kẻ dốt nát ngu đần. Tuy vậy, như ta đã thấy trước đây, vấn đề học thức phải đứng sau đức hạnh.

Người đàn bà khôn ngoan đừng bao giờ chịu nhận một người đàn ông kém thông minh và thiếu học thức hơn mình. Có chồng là để có chỗ nương nhờ, bao bọc, dạy dỗ mình thêm. Tôi tưởng người đàn bà nào cũng vậy, dù thông minh bậc nào cũng không thể kính phục được một người chồng mà kém thông minh, kém học thức hơn mình.

Chồng phải là người thay bậc cha, bậc thầy để bao bọc, để dạy bảo, là người mà mình có thể nương cậy suốt đời. Cũng có khi người đàn bà có bụng che chở, săn sóc như một bà mẹ, nhưng được người đàn ông săn sóc và che chở thì họ thích hơn. Đó là tâm cảm hai chiều của tâm hồn người đàn bà, rất là phức tạp.

Hơn nữa có chồng mà kém thông minh, kém học thức hơn mình sẽ tạo nên sự khinh bỉ bên người đàn bà và tâm cảm tự ti nơi người đàn ông. Cho nên trong những gia đình ấy thường xảy ra những bi kịch đau thương do người đàn ông gây ra, bực tức cho người đàn bà không biết chừng nào! Tâm cảm tự ti khiến người đàn ông hay làm ra mặt “ta đây”, phách lối, khoe khoang và độc tài... cốt để bù vào cái kém cỏi của mình đối với vợ.

Người đàn ông nào cũng vậy, thích được người mình yêu kính mến thán phục mình, và chắc chắn họ không yêu được người vợ nào ưa phê bình khích bác họ. Cho nên người đàn bà có học thức cao mà lấy người chồng kém học thức hơn mình khó được yêu thương và hạnh phúc gia đình.

Câu chuyện sau đây thật là mỉa mai hết sức. Một nhà bác học nọ cưới một người vợ rất đẹp nhưng rất kém thông minh. Thế mà ông cảm thấy hạnh phúc lắm. Ông bảo: “Thỉnh thoảng tôi đọc cho nhà tôi nghe một vài đoạn sách hay hoặc một vài đoạn văn của tôi làm. Nàng không hiểu gì cả, song nàng chăm chú nghe tôi với đôi mắt dịu dàng và thán phục lắm. Bấy nhiêu đủ cho tôi hạnh phúc lắm rồi!”. Như thế, sự kém thông minh và kém học thức của người đàn bà không mấy hại cho nền hạnh phúc gia đình. Tuy vậy, nếu người đàn bà có học vấn sẽ giúp cho chồng nhiều và nhất là biết thưởng thức tài học của chồng mình, đấy là nguồn hạnh phúc gia đình cho người chồng sung sướng vì có người tri kỷ. Trái lại, nếu ông chồng mà kém hơn về những phương diện ấy, nhất định sẽ bị vợ khinh thường, và từ chữ

“khinh” đến chữ “không yêu” cũng không xa mấy.

Lấy chung mà nói, người đàn ông không cần vợ mình có học thức cao: sở dĩ họ thích có vợ học cao là vì số lương và nghề nghiệp của vợ hơn là thích có vợ “bác học” và lý sự với họ, nhất là không kính phục họ như một đấng thiêng liêng.

Muốn nói cho đúng hơn, tôi phải thú nhận rằng, chính tôi đã thấy nhiều gia đình rất hạnh phúc vì người đàn ông đã cưới được vợ thông minh và học thức cao, người đàn bà am hiểu được tâm lý người đàn ông khéo che giấu cái khôn của mình nên được người đàn ông luôn luôn yêu quý.

Ở đây ta cần phải để ý vấn đề học thức thật và giả. Đối với người đàn bà kém học thức, khó mà phân biệt được người đàn ông nào chân học thức và ngụy học thức. Thà rằng có chồng là một người dốt tự biết mình dốt, còn hơn là gặp phải hạng người “bác học nửa mùa” dở dở ương ương, những hạng học không tới đâu mà vẫn tự hào là học thức. Họ là kẻ khó chịu nhất thời. Nếu mình kém học, phải làm cách nào lựa chồng là người chân học thức? Tôi tưởng hãy coi chừng những kẻ hay khoe khoang, vì

“thùng không hay kêu to” lắm. Kẻ học thức cao thường ít khoe khoang vì họ đầy đủ, không thiếu kém bên trong nên ít phách lối bên ngoài, nhất là nếu mình thấy người ấy là người ham học, ít thích bè bạn. Kẻ thích bè bạn thường là kẻ nghèo kém bên trong nên thường thích bạn bè để bàn phiếm và để được tâng bợ nhau, và an ủi nhau. Những kẻ dám sống một mình, ít thù tạc là kẻ có một bản lĩnh dồi dào, một nội tâm phong phú. Hãy nhìn cách giao thiệp của người đàn ông và bạn bè họ thì rõ được chân giá trị của họ. Câu cách ngôn Tây phương: “Hãy nói anh giao thiệp với ai, tôi sẽ nói anh là người thế nào?”. Có nhiều khi người đàn bà thấy chồng đông bạn, vội cho đó là người lịch duyệt và rất lấy làm hãnh diện. Song đó là mối nguy cho mình sau này mà mình không biết. Không có cách nào hay, một cách gián tiếp, để đánh giá con người bằng cách quan sát bạn bè của người ấy. Vì hễ có

“đồng thinh” mới “tương ứng”, có “đồng khí” mới “tương cầu”. Và kẻ rất thanh cao không bao giờ chịu sống chung với những người ô trọc. Cũng có khi người thích giao du là người có mộng “kết phe kết phái” để mưu đồ đại sự, nhưng xem kỹ những bạn thân của họ ta sẽ thấy cũng không được mấy người. Câu châm ngôn: “Bạn thân của muôn người không phải là bạn thân của ai cả”[77] nghĩ cũng hay hay.

Người mà bạn thân nhiều quá ta cũng không nên quá tin. Người mà xã giao nhiều quá là người kém thành thật.

Người đàn ông về sở thích ít chịu hy sinh cái sở thích của mình để làm vui lòng người đàn bà. Lúc ban đầu mới yêu nhau thì họ sẵn sàng hy sinh, chiều chuộng cho qua. Nhưng lâu ngày họ sẽ trở về nếp sống cũ của họ, họ không thể hy sinh chiều chuộng nữa. Cho nên nếu lựa người bạn trăm năm, đừng quên để ý đến sự xung khắc nhau về sở thích. Sở thích mà xung khắc nhau có thể làm tan rã nhiều gia đình tốt đẹp về nhiều phương diện khác. Cùng sống trong một nhà mà vợ chồng có những cái ưa ghét khác nhau thì không có gì bực bội và khó chịu bằng. Ông thì thích âm nhạc giật gân và rất ghét thứ gì du dương buồn bã. Bà, trái lại không thể chịu được cái gì náo nhiệt ồn ào và rất thích cái gì nhẹ nhàng thanh nhã. Nhất là ở những giai cấp cao, thời giờ nhiều rỗi rãi, vợ chồng thường có những cuộc giải trí chung như nghe hát, nghe âm nhạc v.v... Nếu không có nhãn thức đồng nhau thì hay xảy ra những cuộc cãi vã vô lối, những tấn kịch vô cùng bực tức và đau đớn. Ông thì thích những tuồng

Huê Kỳ, đâm chém dữ dằn, còn bà thì thích những phim tâm lý sâu sắc thâm trầm. Thành ra sau khi xem hát ông chê bà khen, cãi vã nhau luôn làm cho không khí gia đình rất khó thở. Có khi ông thì thích bè bạn, thích đi du lịch, bà thì ưa tĩnh mịch, thích sống nhàn nhã trong gia đình, không ưa thù tạc bạn bè... cũng là sự bực mình. Và

đôi bên phải có bên hy sinh sở thích của mình để chiều bạn, nhưng chồng thì cảm thấy vợ mình hết sức ích kỷ, vợ trách chồng vô cùng khó tính. Nếu ta quan sát chung quanh ta, ta sẽ thấy có nhiều gia đình vô phúc mà không có lý do nào chính đáng: vợ hay chồng thường hay thở ra tỏ ý bực dọc mà không thể nói ra lời hoặc trách cứ gì ai cả. Chung quy nếu tìm nguyên nhân ta sẽ thấy là do sự bất đồng về sở thích.

- Đi coi hát là đi mua vui. Lựa tuồng gì mà khóc sưng con mắt!

- Tôi thì thích cái gì cho thật buồn. Có đau khổ, có khóc sướt mướt... lòng tôi mới thấy nhẹ nhàng.

Đi xem hát là mình tìm cái gì sâu sắc thâm trầm.

- Đời không đủ khổ ư, mà còn đi tìm đau khổ? Đã bảo là đi giải trí sao lại bắt suy nghĩ thêm cho mệt.

- Anh ích kỷ lắm, miễn là vừa ý anh thôi, còn người ta đây thây kệ... Sau này đừng rủ tôi xem hát nữa nhé!

Thành ra ông lén bà đi xem những tuồng ông thích. Tâm không đầu ý không hợp, hai người lần lần sống bên nhau mà không buồn tỏ tâm sự cho nhau như khách lạ qua đường.

Và đây một trường hợp lịch sử mà ai ai cũng biết, trường hợp của nữ văn sĩ George Sand. Hồi bà còn là một thiếu nữ mười tám tuổi bà lấy ông bá tước Casimir Dudevant. Ông yêu bà lắm và quyết làm cho bà hạnh phúc. Bà cũng thế, bà cũng có nhiều thiện chí để mưu được hạnh phúc cho chồng. Nhưng bà là một người ăn học cao, thích âm nhạc và đọc sách. Ông thì trái lại, hễ giở sách ra đọc là ngủ liền.

Nhưng vì ông phục bà lắm nên muốn làm vui lòng bà. Bà bảo ông đọc sách Pascal, ông vâng lời nhưng vừa cầm sách mà đọc thì sách đã rời tay ông mà rơi xuống đất. Bà khinh ông hết sức.

Lại nữa, bà có nhiều tình cảm tế nhị, yêu thương nhau đâu phải vì vật dục mà cần phải nhiều âu yếm, lời ăn nói phải phong nhã săn đón. Còn ông, ông thiếu âu yếm, tình cảm thiếu tế nhị, thường có nhiều cử chỉ sỗ sàng cộc kệch. Theo ông, trong cuộc hôn nhân, ái tình là quyền sở hữu: anh chồng chỉ biết ôm vợ vào lòng, đó là tất cả ý nghĩa của ái tình rồi! Tình yêu của ông chỉ ở trên khu vực vật dục mà thôi, còn ái tình của bà lại đứng trên khu vực tình cảm và tinh thần. Không cần phải là bậc tiên tri cũng biết được cuộc hôn nhân ấy không làm gì bền vững được.

Có khi sự xung khắc không ở trong khu vực trí thức hay tình cảm mà lại ở trên khu vực tập quán, thói quen. Một người đàn ông được cha mẹ dạy dỗ từ nhỏ quen thói tiện tặn, lại gặp một bà vợ ăn tiêu rộng, không biết lo xa. Nàng thì không thích ăn xài mà phải biên chép, còn chàng thì bắt buộc phải sổ sách đàng hoàng. Sự xung đột khó tránh là lẽ dĩ nhiên. Nàng thì cho đó là riết róng, keo kiệt, còn chàng thì cho nàng hời hợt, không kim chỉ. Nếu hai bên không ai chịu sửa đổi lấy mình thì những cuộc xung đột ấy sẽ biến thành xung khắc.

Đối với nhịp sống của hai bên cũng đừng để xa cách lắm. Ta thử tưởng tượng chồng thì rất hoạt động, hăng hái, làm việc mau lẹ, thích đi đây đó, ưa chơi bời bè bạn; còn vợ thì chậm chạp, không thích cử động, thường hay mệt mỏi và ưa nhàn nhã yên tĩnh. Ông thì luôn luôn đúng mực, không chịu trễ một phút; còn bà thì luôn luôn trễ nải, và không quan tâm gì đến thì giờ. Như thế làm gì tránh khỏi được sự xung đột nhau? Dĩ nhiên hai bên phải chiều nhau, nhưng đó cũng là cái khổ cho cả hai.

Tuy là những việc nhỏ nhưng là những yếu tố thường trực xảy ra hằng ngày, có thể làm tăm tối đời người và làm cho sự sống chung nhau càng ngày càng khó chịu sau khi mộng tình tan rã.

Trước khi chấm dứt đoạn này, ta cũng không nên khinh thường mà bỏ qua vấn đề kinh tế và sức khỏe.

Lập gia đình là phải nghĩ đến việc sinh con, và có con thì phận sự làm cha mẹ bắt buộc ta phải có đủ điều kiện vật chất để nuôi dưỡng và cho ăn học đến nơi đến chốn. Có nhiều gia đình sinh con năm một, mà tuyệt nhiên kẻ gây tạo ra chúng không nghĩ gì đến phương tiện nuôi dưỡng chúng, phó mặc chúng sống lầm than vất vả. Có kẻ còn lương tâm thì lo chạy bán sống bán chết để lo lắng cho con, nhưng càng ngày càng mòn mỏi mà không đâu vào đâu được. Cảnh gia đình túng bấn, cùng khổ làm gì có hạnh phúc đặng. Người đàn ông rất ghét sự cùng túng, hễ cùng túng sinh quạu quọ và làm cho họ trở nên bất công, gia đình sẽ trở nên cảnh địa ngục. Bởi vậy, trước khi nghĩ đến sự lập gia đình thì phải nghĩ trước hết phương tiện kinh tế tối thiểu để nuôi gia đình. Nếu người đàn ông chưa đủ điều kiện để sống tự lập, chưa có một địa vị hay công ăn việc làm gì chắc chắn thì đừng bao giờ nên nghĩ đến hôn nhân. Tiền bạc không gây được hạnh phúc, nhưng sự thiếu thốn nó sẽ là nguồn bất hòa và đau khổ cho những gia đình thiếu sự phòng xa. Có không biết bao nhiêu gia đình đang sống trong cảnh thiên đàng, bỗng vấn đề tiền bạc đến làm thành địa ngục. Sóng gió trong gia đình thường là do tiền bạc thiếu hụt gây ra. Cho nên vấn đề kinh tế đâu phải là một vấn đề tầm thường có thể bỏ qua không nghiên cứu kỹ được. Đừng tin những kẻ bảo: đôi quả tim yêu đương trong một chòi tranh là đủ.

Thực tế sẽ cho ta thấy đó toàn là ảo mộng! Rất tiếc là chúng ta đều chưa phải bậc thánh nhân để có thể an bần lạc đạo. Nếu được là thánh nhân thì sách này đâu phải viết ra làm gì.

Vấn đề sức khỏe cũng rất quan trọng. Sức khỏe của đôi bên là cần thiết cho hạnh phúc sau này. Không gì làm cho đời đen tối bằng phải mãi làm người nuôi bệnh cho chồng hay cho vợ. Nếu biết rằng người mình yêu có bệnh lao thì phận sự bắt buộc không được quyền kết hôn với họ.

Người đàn bà mà bệnh hoạn thì hại còn ít hơn người đàn ông bạc nhược. Là người chủ chốt, rường cột gia đình mà biến thành bệnh nhân thì gia đình ấy tăm tối là bậc nào! Tiền thuốc men mắc hơn tiền ăn mặc, và đời sống của gia đình ấy phải tiêu trầm.

Đấy là chưa nói đến việc sinh con bệnh hoạn, một bè lũ con bệnh như oan hồn kêu réo hằng ngày và vực mình chìm sâu trong bể khổ.

Ta đừng để bị lừa, vì có nhiều kẻ bệnh hoạn nhưng không sao nhìn thấy được bên ngoài. Cần thiết phải quan sát sức khỏe của dòng họ, của cha mẹ, anh em, chú bác, cô dì... xem có triệu chứng gì về bệnh đau óc chăng? Tôi có biết một gia đình mà ông cha hơi khùng, đứa con cũng hơi khờ khờ. Luật di truyền rất đáng sợ và ta phải thận trọng suy nghĩ thật kỹ trước khi lựa chọn người bạn trăm năm. Vả lại người bệnh hoạn thường có những tính khí bất thường, cau có, nên sống chung với họ, mình phải biết chiều chuộng, nhẫn nại, bằng không gia đình sẽ biến thành một cõi địa ngục.

Lại nữa ta cũng phải bàn qua vấn đề tuổi tác. Có nhiều phụ nữ lấy chồng không đếm xỉa gì đến tuổi tác. Đấy là một sự lạc lầm đáng tiếc.

Theo kinh nghiệm, nhà tâm lý học André Arthua để ý quan sát thấy đàn bà con gái thường lấy chồng có hai hạng. Hoặc lấy hạng đàn ông mà họ vô tâm đồng hóa với người cha - ở đây là muốn ám chỉ hạng người đàn ông mạnh mẽ, quả quyết, có nhiều kinh nghiệm, già dặn tâm lý và có tình yêu bao bọc, che chở, hy sinh, âu yếm - nghĩa là hạng người cao tuổi hơn người đàn bà. Hoặc họ ưng lấy hạng đồng niên cùng lứa hay xê dịch đôi chút, nghĩa là chồng họ là người bạn ngang hàng.

Người con gái mà thích chồng lớn tuổi, hoặc là vì lúc còn sống trong gia đình gặp được một người cha âu yếm, yêu thương bao bọc con và làm cho mình được hạnh phúc, thì khi lấy chồng họ cũng mong ước tìm được người thay thế tình yêu che chở bảo bọc kia nơi một người đàn ông lớn tuổi hơn mà họ thương yêu và kính phục. Ông cha trong gia đình, nếu nhiều tình cảm, âu yếm thương yêu con gái mình, luôn luôn có ảnh hưởng sâu xa trong việc lựa chọn chồng sau này của đứa con gái. Hễ người con gái mà yêu kính cha bao giờ cũng tìm một người chồng là vang bóng của cha mình. Trái lại nếu gặp phải một người cha vô tình, bạc đãi con gái mình, thì khi lấy chồng, họ thích tìm người đồng niên để trả thù sự hắt hủi ấy. Nhưng theo lẽ thường, tình yêu của người con gái bao giờ cũng căn cứ trên sự kính phục và mong mỏi một người có nhiều kinh nghiệm để che chở bao bọc mình, nhất là nếu ở gia đình họ thiếu tình yêu của cha, họ sẽ tìm một người chồng để thay thế cái tình yêu thiêng liêng ấy.

Và vì thế lấy theo thường tình, người con gái nào mà tâm hồn sâu sắc đều thích lấy chồng cao tuổi hơn mình.

Ta cũng nên để ý điều này: người con trai và người con gái đồng tuổi, bao giờ người con gái cũng già dặn hơn người con trai nhiều. Nếu người con gái lấy chồng bằng tuổi hay trẻ tuổi hơn mình thì khó mà tìm được một sự bảo đảm, một tình yêu khoan hồng bao bọc, một tinh thần cứng cỏi và điềm đạm tự chủ để mình có thể nương nhờ. Vì vậy, kinh nghiệm khuyên ta đừng bao giờ lấy chồng nhỏ tuổi hay trẻ tuổi hơn mình nhiều mà nên lấy chồng trọng tuổi hơn mình.

Tuy vậy, sự cách biệt tuổi tác ấy cũng không nên cách xa nhau, vì nếu người chồng lớn hơn vợ nhiều quá, tuy về phương diện hạnh phúc sẽ có nhiều bảo đảm hạnh phúc hơn, nhưng phải phòng cái nạn góa bụa đưa đến cho người đàn bà sau này. Người đàn ông ít mau già hơn người đàn bà, song mau chết hơn.

Nhưng hiện thời ở Âu Mỹ tại sao đàn bà con gái phần nhiều không chịu lấy chồng trẻ tuổi và tuy họ biết dư cái nạn góa bụa, họ vẫn thích lấy chồng có tuổi nhưng còn khỏe mạnh. Là vì họ quá đau khổ về sự háo thắng, ích kỷ, vật dục và thiếu lòng hy sinh bao bọc của những người chồng thanh niên trẻ tuổi, nên thà sống hạnh phúc trong một thời gian ngắn còn hơn sống đau khổ trong chuỗi ngày lê thê vô tận. Thật ra ở đời không có một cái hay nào mà không có cái dở, và cái lợi nào cũng có cái hại của nó: tấm mề đay nào cũng có bề trái của nó cả. Hễ đặng một bề thì mất một bề, người đàn bà Âu Mỹ hiện thời chưa rõ họ có lý chăng trong việc lựa chọn người bạn trăm năm của họ. Người đàn ông lớn tuổi bao giờ vật dục cũng bớt bồng bột nhưng già kinh nghiệm, nhiều tự chủ và hiểu biết, được quân bình với tình yêu của người đàn bà - thường căn cứ trên tinh thần và tình cảm nhiều hơn vật dục.

Người đàn ông mà trẻ tuổi thì tình yêu thiên về vật dục, rất kém về tình cảm và tinh thần, nên không hợp với nguyện vọng của người đàn bà. Bởi vậy có câu cách ngôn: “Những người trẻ tuổi chưa đủ tư cách để biết yêu đương”.

Vấn đề tuổi tác như ta thấy không phải là không quan hệ. Theo kinh nghiệm nó thật là một vấn đề rất hệ trọng nhưng đã bị phần đông người ta xem thường.

Con gái đại để phải ít lắm đến tuổi trưởng thành mới nên nghĩ đến việc tóc tơ và thường ở vào độ hai mươi sắp lên và hai mươi lăm sắp xuống. Con trai thì độ hai mươi lăm sắp lên và ba mươi sắp xuống mới thật là tuổi trưởng thành. Việc chênh lệch tuổi cũng không nên quá cao. Phụ nữ Mỹ thích lấy chồng lớn tuổi chỉ là một phản động. Tuy nó có ý nghĩa của nó, song ta không nên lấy đó làm tiêu chuẩn.

Ta chỉ nên nhớ kỹ điều này: đừng bao giờ cưới vợ lớn tuổi hơn mình, cũng như đừng bao giờ lấy chồng nhỏ tuổi hơn mình. Ái tình của trẻ dưới hai mươi thường là “ái tình sấm sét”, “ái tình lửa rơm”, khó chịu nổi thử thách của thời gian và đi đến hạnh phúc.

Tình yêu bồng bột giữa Roméo và Juliette trong vở kịch của Shakespeare sẽ không bao giờ bền bỉ cả.

Rất tiếc vì không thuận cảnh mà tình yêu ấy chấm dứt bằng cái chết đau thương của hai người. Nếu tình yêu ấy được chung quanh hai họ tán thành, và hai bên đôi lứa được thỏa mãn bằng một cuộc hôn nhân chính thức thì cao độ ái tình sẽ vơi liền xuống trong tức khắc, nhất là đối với một tâm hồn mà dục vọng bồng bột sôi nổi như Roméo. Thi sĩ Byron nói: “Chết vì người yêu rất dễ, sống mãi với người yêu và giữ mãi tình yêu mới khó”.

Trở lên là những điều kiện tiêu cực ta cần phải đặt ra trước khi lựa chọn. Tổng chi về điều kiện tích cực, ta cần phải có những khái niệm chung nào?

Nếu là người con gái thì người bạn trăm năm lý tưởng phải có những điều kiện tích cực nào?

Trước hết, người đàn ông phải có sức mạnh. Ở đây ta phải nhìn sang hai phương diện: sức mạnh thể chất và sức mạnh tâm hồn.

Người con gái bẩm sinh yếu đuối, cần phải có người đàn ông che chở, bảo bọc. Vì vậy, chồng phải là người khỏe mạnh. Người con gái đời nào và ở đâu cũng thế, thường thán phục những bậc anh hùng, vĩ nhân vì những kẻ ấy có một sức mạnh vật chất lẫn tinh thần trên thiên hạ.

Có sức mạnh về thể chất để có thể làm việc kiếm ăn hằng ngày và để bảo hộ bênh vực người đàn bà trong lúc nguy nan. Nhưng sức mạnh đó đừng phải là một sức mạnh vũ phu, vì nó sẽ trở lại hại mình nếu ngày nào họ không còn thương mình nữa. Sức mạnh ấy phải đi đôi với sức mạnh tinh thần, tức là sức mạnh của những người tự chủ. Thường có những cử chỉ bồn chồn, vụt chạc, nóng nảy, hễ nói thì tía lia, ra bộ ra tịch... đều là hạng tầm thường, tiểu nhân. Sống chung với họ là một tai họa.

Sức mạnh của thể chất phải ở dưới quyền kiểm soát chỉ huy của sức mạnh tâm hồn. Thiếu tự chủ thì sức mạnh vật chất chỉ là sự cộc cằn thô lỗ và chỉ có thế thôi. Để phân biệt cái dũng của kẻ thất phu và cái dũng của người tự chủ, hãy nhớ câu này của Tô Đông Pha: “Chỗ mà người xưa gọi là hào kiệt ắt phải có khí tiết hơn người. Nhưng nhân tình có chỗ không nhịn được. Bởi vậy, kẻ thất phu gặp nhục, tuốt gươm đứng dậy, vươn mình xốc đánh. Cái đó chưa gọi là dũng. Kẻ đại dũng trong thiên hạ, trái lại, thình lình gặp những việc phi thường cũng không kinh, vô cố bị những điều ngang trái cũng không giận. Đó là nhờ chỗ hoài bão của họ rất lớn và chỗ lập chí của họ rất xa vậy”.

Người tự chủ là người biết làm chủ những dục vọng hèn kém của mình, biết để mình ra và quên mình, nghĩa là biết hy sinh vì hạnh phúc cho người chung quanh. Người ấy là người không ích kỷ. Điều kiện hạnh phúc gia đình là phải diệt lòng ích kỷ, và chính lòng ích kỷ ấy là nguồn gốc của không biết bao tai họa có thể xảy đến trong gia đình, làm cho gia đình trở nên cõi địa ngục dương gian. Sau này tôi sẽ bàn đến thuật yêu đương, ta sẽ thấy người mà thi hành được thuật ấy chỉ có những kẻ có một sức mạnh tâm hồn trên người mới làm nổi. Hạnh phúc là một cái gì ta phải mua với giá rất đắt chứ không phải số mạng đưa đến cho mình được. Tôi sẽ trở lại vấn đề này trong khi bàn đến thuật yêu đương.

Nếu tìm được một người bạn trăm năm biết quên mình để nhớ đến ta trước hết, đó là ta đã tìm được nguồn hạnh phúc rồi. Người đàn ông bẩm tính là ích kỷ, thiếu lòng hy sinh hơn người đàn bà, vậy ta cần để ý kỹ yếu điểm ấy. Phải để ý quan sát cách người đó cư xử với gia đình, với bè bạn, với tôi tớ, với người trên... là ta thấy rõ đức hy sinh họ đến mực nào cũng như mực độ của lòng ích kỷ họ đến đâu.

Người tự chủ là người có độ lượng lớn. Họ hay tha thứ và không hay vạch lá tìm sâu. Người chồng lý tưởng phải là người có độ lượng như một người cha hay một ông thầy. Chứ cứ ăn thua nhau từng mức một như kẻ ngang hàng thì không sao sống chung nhau hạnh phúc được. Vợ chồng trẻ mà tuổi tác ngang nhau thường có những khí tượng hẹp hòi, câu chấp. Họ đi ăn thua nhau từng lời ăn tiếng nói và cho sự tha thứ là yếu đuối nhục nhã.

Tóm lại sống với một người bạn trăm năm mà thiếu tự chủ là mang tai họa suốt một đời mình. Sự thiếu tự chủ ấy thường dễ nhận thấy nếu ta quan sát đến cách điệu đi đứng ăn nói. Kẻ không tự chủ thì đi đứng lao chao ăn nói lấp vấp, thích rượu chè, hút xách. Người đàn ông hay đàn bà mà có nhiều tật nhỏ là người không có ý chí, không tự chủ. Sự tự chủ khó nhất là ở trong những sự nhỏ nhặt chứ không phải nơi những chuyện to tát. Người ta có thể rất gan dạ anh hùng trong những việc lớn, nhưng gan dạ anh hùng trong những việc nho nhỏ hằng ngày thật là khó.

“Ông Tăng Văn Chính lúc thiếu thời có tật hút thuốc và dậy trễ. Sau định tâm chừa lấy. Ban đầu tật ấy thường quật lại rất mạnh, khó thể trị được, nhưng Văn Chính xem nó như kẻ thù, quyết hạ cho được nó mới thôi. Những bậc vĩ nhân tập thắng thị dục của mình bằng cách thắng hằng ngày những thị dục nho nhỏ ấy. Kẻ khéo quan sát đều căn cứ vào đó để xem xét những mãnh lực tinh thần tự chủ của con người”[78].

Tôi sở dĩ nhấn mạnh đức tính này vì nó là phẩm hạnh cao nhất của con người, và người như thế mới có thể mưu được hạnh phúc cho ta mà thôi. Tính điềm đạm tự chủ là đầu mối các đức hay tính tốt của con người, thiếu nó con người sống theo thiên tính của loài vật dã man ích kỷ. Không điềm đạm nghĩa là không tự chủ, người ấy không thể nào học được cái thuật yêu đương, cái thuật quên mình để mưu hạnh phúc cho người mình yêu.

Đối với người con trai thì người bạn trăm năm của mình phải có những đức tính nào?

Theo tôi, chỉ cần hai đức tính chính này: dịu dàng và cương quyết.

Nhưng than ôi, hai đức tính chính này ít khi gặp nhau nơi một người. Có những người con gái rất hiền hậu dịu dàng nhưng không có ý chí, không dám cương quyết việc gì cả. Ấy là hạng yếu đuối, dễ bị lôi cuốn, cám dỗ, dễ bị sa ngã và suốt đời không sao cầm cán nổi gia đình, mặc dù với đức tính ấy ai cũng yêu thương.

Trái lại, có nhiều người rất cương quyết nhưng không dịu dàng. Cả hai tính ấy đều tai hại cả, vì dịu dàng mà không cương quyết chỉ là một người thụ động yếu đuối, còn cương quyết mà không dịu dàng sẽ thành những kẻ cau có, gắt gỏng, hay la rầy và dữ ác nữa. Bởi vậy, người đàn bà lý tưởng là kẻ có một tình yêu âu yếm dịu dàng nhưng cương nghị quả quyết, cặp mắt thẳng thắn, biết nhắm vào một mục đích và biết nhận hay từ chối bằng một tiếng “Ừ” hay tiếng “Không”. Người đàn bà mà không bao giờ dám từ khước điều mình phải từ khước sẽ gây tai vạ cho gia đình và nhất là hạnh phúc của đời họ trước hết. Nhiều tai họa bất ngờ sẽ đến cho những người con gái đàn bà nào không dám cương quyết từ chối trước một sự mời mọc bất chính của bè bạn. Và một khi nhất định nói “Ừ” hay nói “Không” thì phải biết cương quyết thi hành không thay đổi ý định. Nếu người ấy có học thức và thông minh lại càng tốt, nhưng đều là phụ thuộc cả. Cần nhất người đàn bà lý tưởng phải kiêm đủ một cách điều hòa hai đức tính căn bản ấy.

* * *

Tóm lại tìm một người yêu lý tưởng để kết bạn trăm năm, nếu là người con gái thì vị hôn phu ít ra phải có hai điều kiện căn bản này:

- Mạnh mẽ cả vật chất lẫn tinh thần: sức khỏe và điềm đạm.

- Có lòng hy sinh (vì yêu là hy sinh) và khoan hồng đại độ. Còn nếu là con trai thì vị hôn thê phải có hai đức tính: dịu dàng nhưng cương quyết.

Ngoài ra, ta nên để ý đến vấn đề kinh tế, địa vị xã hội, gia đình, giáo dục, tính khí, học lực...

Sở dĩ ta phải thận trọng vì nó là vấn đề quan trọng nhất đời mình. Thà là để mặc cho số mạng hên xui, yêu theo mối tình lãng mạn như sấm sét một cách đui mù rồi tới đâu hay đó, ta khỏi cần đắn đo suy nghĩ làm gì cho bận, như trong vở tuồng Roméo - Juliette của Shakespeare. Ở đây ái tình là một cái gì huyền bí, ta bị một lực lượng âm u bí mật nào chi phối mà ta chỉ là những “con quay búng sẵn trên trời; mờ mờ nhân ảnh như người đi đêm”, nghĩa là không làm chủ được số phận mình. Trái lại, nếu ta không chịu buông trôi số mạng mình, muốn sống một đời sáng suốt, làm chủ lấy một phần nào số mạng của mình thì sự lựa chọn là hành động cao cả nhất của đời người tự do, không chịu hoàn toàn làm tôi tớ cho dục vọng. Bởi nó tối quan trọng đến đời người nên tục ngữ có câu: “Phải cầu nguyện một lần trước khi ra trận, cầu nguyện hai lần trước khi phiêu lưu trên mặt bể. Nhưng phải cầu nguyện đến ba lần trước khi kết hôn”.

Chương thứ sáu:
QUAN NIỆM VỀ ÁI TÌNH CỦA NGƯỜI ĐÀN ÔNG VÀ NGƯỜI ĐÀN BÀ

A. ÁI TÌNH LÀ GÌ?

Nó là một thứ tình cảm vô cùng phức tạp và huyền bí. Ở đây chưa thể bàn đến, chỉ nói về những yếu tố cấu tạo ra nó mà thôi.

Có điều ta nên để ý trước hết là cùng một tiếng ái tình mà người đàn ông và người đàn bà mỗi người quan niệm mỗi khác. Cùng dùng một danh từ chung mà mỗi người mỗi có một quan niệm khác xa nhau, thật đó là cả một sự hiểu lầm to tát, gây đau khổ và thất vọng hết sức chua cay. Vậy, người đàn ông và người đàn bà cần phải nhận rõ chỗ khác biệt đó để tránh sự thất vọng rất đau lòng sau này. Không phải người đàn ông giả dối, bạc tình, mà tại vì khi họ yêu, họ yêu theo một khát vọng riêng, không giống khát vọng thầm kín của người đàn bà. Người đàn bà tưởng mình được yêu theo quan điểm của mình, thì trái lại, người đàn ông lại yêu theo quan điểm của họ. Tấn thảm kịch muôn đời đã làm cho người đàn bà luôn luôn bất mãn là cái thảm kịch “cùng sống chung nhau mà không ai hiểu ai cả”.

B. ÁI TÌNH CỦA NGƯỜI ĐÀN ÔNG: NHỮNG PHẦN TỬ TRỌNG YẾU

Ái tình của người đàn ông bắt nguồn từ xác thịt trước hết. Họ yêu vì sắc đẹp, vì nhục dục. Ái tình của họ lại cũng là cơ hội để cho họ thỏa mãn cái thú chinh phục và làm chủ nhân. Ấy là thứ tình yêu ích kỷ và phi lý. Với người đàn ông, yêu không ăn thua gì với lý trí nữa cả. Theo họ: “Tình là tình, nó có những lý lẽ riêng của nó, mà lý không thể nào hiểu được”.

Những yếu tố căn bản của tình yêu người phụ nữ như ân nghĩa, lòng kính phục, lòng thương hại v.v...

trái lại đối với tình yêu người đàn ông, không mấy gì quan hệ cả. Trong đời sống xã hội của người đàn ông, rất có thể họ đầy lòng nhân ái, độ lượng khoan hồng, nhưng về ái tình, họ thật hết sức ích kỷ. Họ rất có thể dám hy sinh to tát cho người họ yêu chỉ khi nào họ bị dục tình nung nấu thúc giục, hoặc là khi nào những hy sinh ấy làm thỏa mãn được lòng khao khát chinh phục cùng tham vọng của họ. Vì người họ yêu, họ rất có thể dám đương đầu với tất cả mọi nỗi khó khăn bậc nào, tranh danh, đoạt lợi, dấn thân vào những nơi nguy hiểm để được mắt xanh để ý, để chinh phục quả tim của người yêu. Nhưng nếu nàng trớ trêu lại yêu cầu chàng hãy hy sinh cho nàng một chút những danh vọng chàng bảo là vì nàng mà làm đấy thì sự tình sẽ lập tức thay đổi ngay! Chàng sẽ viện nhiều lý lẽ để từ chối. Tựu trung trong những việc làm của người đàn ông để được người đàn bà yêu kính thán phục đó, không phải họ làm vì lòng hy sinh để làm vui lòng người đàn bà đâu, mà thực sự là để thỏa mãn thú chinh phục và lòng khao khát danh lợi của họ.

Một võ sĩ nọ lên đài được thiên hạ hoan nghênh nhiệt liệt. Chàng bảo với người yêu: “Anh sở dĩ liều mạng lên vũ đài là vì mưu cho em được hãnh diện có một người chồng cái thế anh hùng, thiên hạ vô địch...”.

Nhưng khi người yêu của chàng năn nỉ: “Thôi! Từ đây em không muốn anh vào nơi nguy hiểm ấy nữa. Anh hãy từ giã vũ đài vì tình yêu của em...”. Anh bèn nhất định từ chối: “Thế còn gì danh dự của anh nữa!”...

Một chàng làm nghề hàng hải, thích phiêu lưu trên mặt bể. Người yêu của chàng nài nỉ bỏ nghề ấy và lo nghĩ đến việc lập gia đình. Chàng chiều theo cho vui lòng nàng. Sau khi kết hôn, ái tình thỏa mãn, chàng lại tìm cách để phiêu lưu trên mặt biển nữa, nghe theo tiếng gọi của giang hồ...

Nửa năm hương lửa đương nồng, Trượng phu thoắt đã động lòng bốn phương.

Rồi nàng “cô phòng lạnh lẽo”, chàng cũng mặc, chỉ nghe theo cái thú phiêu bạt giang hồ của mình thuở trước.

Người đàn ông có thể dám chết vì tình, họ dám quyên sinh hoặc giết người một cách rất dễ dàng, nhưng không phải để cứu vớt người yêu, hoặc để mưu hạnh phúc cho người yêu mà thật ra vì uất hận không chiếm đoạt được người yêu, vì thù hằn, bởi họ tự cho là kẻ khác làm nhục họ, bị kẻ khác lấy trộm một vật thuộc quyền sở hữu của họ, bởi họ không chịu thấy bất cứ ai hưởng cái của mà tự tay họ đã xây dựng đào tạo nên. Có thể họ sẽ giết chết người tình địch, hoặc họ quyên sinh. Tình yêu của họ là tình yêu chiếm đoạt.

Trước những cử chỉ đạo đức cao siêu, tài học tuyệt vời, nghĩa cử anh hùng của người đàn bà, người đàn ông cũng biết yêu thì họ dửng dưng nếu người ấy không đẹp và khêu gợi.

Ái tình của người đàn bà rất khác ái tình của người đàn ông ở điểm này: họ yêu vì đức, họ mến vì tài.

Một ngày kia ông Talleyrand ngồi chung trên chiếc xe với bà Récamier và bà De Stael. Bà Récamier là tuyệt thế giai nhân của đương thời, bà De Stael là một đại văn hào nổi tiếng dưới triều Napoléon đệ nhất. Khi chiếc xe sắp chạy lên cầu sông Seine, bà De Stael hỏi ông Talleyrand, một nhà ngoại giao có tiếng của nước Pháp:

- Nếu chiếc xe chúng ta rủi lọt xuống sông, ông sẽ vớt ai trước?

Nhà ngoại giao liếc bà Récamier, rồi tươi cười bảo bà De Stael:

- Tôi còn lạ gì tài lội của bà!

Đối với tài hoa cũng như với đạo đức, người đàn ông vẫn thấy lạnh lùng: tài đức, không khêu gợi được ái tình của họ. Họ chỉ thích sự sung sướng của nhục thân, yêu chuộng sắc đẹp mà thôi. Bởi vậy, khi mà người yêu của họ sắc đẹp đã úa tàn hay bị tật bệnh, khổ sở, không còn đem lại cho họ những khoái cảm của xác thịt, hay những xúc cảm về vẻ đẹp yêu kiều nữa, tình yêu họ liền phai mờ và xem người đàn bà tàn phế kia là một “gánh nặng” của họ.

Tệ hơn nữa, người đàn ông lại rất có thể mê say một người đàn bà mà họ rất xem thường. Họ cảm thấy dễ chịu khi cưới một người vợ tầm thường, giai cấp kém hèn, ít thông minh và đạo đức hơn là họ cưới một người vợ giai cấp sang hơn, thông minh và đạo đức hơn họ. Dường như tình yêu và lòng thán phục không thể đi đôi với nhau, đối với người đàn ông. Đã chẳng những họ khó thương được một người đàn bà mà họ kính phục, lắm khi họ còn hắt hủi hạng người đàn bà mà trong thâm tâm họ rất khâm phục, kính nể. Những bạn gái học giỏi trong lớp, ít được bè bạn trai yêu thương vì người con trai cảm thấy bị sỉ nhục rất nhiều. Trái lại, họ rất yêu bạn gái nào học kém nhưng thường tỏ vẻ thán phục họ và cậy họ chỉ bảo cho bài vở.

Cái quan niệm đặc biệt của người đàn ông về ái tình lấy sự khoái cảm về nhục dục, sắc dục, dục vọng, bồng bột nhất thời làm nền tảng, khiến cho ái tình ấy thành một thứ “lửa rơm” mau bừng mà cũng mau tắt. Bởi vậy họ thích yêu những mối tình sấm sét lãng mạn. Tình yêu của họ như kẻ khát nước mà gặp gáo nước, họ nhảy bổ đến chụp giựt cho kỳ được, uống ừng ực một hơi, và khi đã thèm, liệng gáo quẹt miệng rồi ra đi không tiếc uổng. Nếu họ gặp một người đàn bà con gái vừa cặp mắt thẩm mỹ của họ thì họ đeo như đỉa đói đòi cưới hỏi trong một thời gian chớp nhoáng, nếu họ không lợi dụng được sự dễ dãi của người đàn bà ấy để nếm trước hương vị vật chất của ái tình.

Chính bởi ái tình của họ không căn cứ vào lý trí và toàn căn cứ trên nhục cảm nên ái tình của họ không bền bỉ và có tính cách qua đường, dù cho đó là một tình yêu thành thật hay bồng bột bậc nào.

Chính ái tình họ toàn căn cứ trên nhục dục nên dễ bùng cháy lúc họ còn trẻ tuổi, đương hồi khao khát sự khoái lạc vật chất. Về lúc trưởng thành nhục dục dịu lần, ái tình họ trở nên sáng suốt và bền bỉ hơn. Bởi vậy mới nói: “Tuổi thanh niên là tuổi chưa biết ái tình chân chính”. Vì ái tình chân chính phải là ái tình toàn diện, kiêm cả ba phương diện vật chất, tình cảm và tinh thần. Ái tình của thanh niên là ái tình thiên về vật chất.

Người đàn ông yêu theo sắc dục trước hết nên đứng trước ái tình họ chỉ hành động theo cảm khích nhất thời, sôi nổi, bồng bột, lời thề thốt của họ chỉ là những nét chữ viết trên bãi cát, không gì bảo đảm cả.

Bởi vì trong tình yêu của người đàn ông phần tình cảm và đạo đức rất kém nên họ chỉ yêu những kẻ nào đẹp, mỹ miều, vui vẻ và thỏa mãn được khiếu thẩm mỹ của họ.

Cho nên họ dễ chán người đàn bà họ yêu khi đã già yếu bệnh tật và nghèo khổ, họ xem người ấy như một “gánh nặng” chứ không còn là món tiêu khiển, thỏa mãn khoái lạc vật chất và óc thẩm mỹ của họ nữa. Người đàn bà không còn là món vật họ thèm thuồng mà chỉ còn là một “con vật” họ thương hại đấy thôi. Họ không nỡ đuổi đi nhưng chắc chắn họ không còn thương yêu âu yếm nữa.

Chính ái tình của người đàn ông chỉ là một cơ hội để họ thỏa mãn thú chinh phục nên họ yêu người đàn bà nào họ khó chinh phục hơn người đàn bà nào dễ dãi với họ, họ yêu người đàn bà nào họ chưa có hơn là người đàn bà đã thuộc quyền sở hữu của họ, họ yêu vị hôn thê hơn người vợ đã cưới của họ.

Khi mà thú chinh phục không còn nữa, tình yêu của người đàn ông suy giảm liền. Bởi vậy nếu người đàn bà lại “khởi thế công” sẽ làm cho người đàn ông mất cả hứng thú ngay. Người đàn ông sẽ không thích cưới người ấy làm vợ, và nếu họ không lương thiện, họ sẽ lợi dụng ngay cơ hội để lường gạt qua đường.

Hơn nữa, ái tình đối với người đàn ông không phải là tất cả lẽ sống ở đời. Nó chỉ là một trò chơi trong một thời gian nào, hoặc là một công việc trong trăm ngàn công việc của một đời sống đầy hoạt động của họ mà thôi. Và khi đã bị phụ tình người đàn ông cũng đau khổ nhưng rồi họ sẽ quên đi, vì trong đời họ, họ còn nhiều việc khác quan hệ hơn. Trái lại, người đàn bà không thể quan niệm như thế được.

C. ÁI TÌNH ĐỐI VỚI NGƯỜI ĐÀN BÀ

Trong khi người đàn ông đặt ái tình trên sắc đẹp, trên nhục dục, trong thú chinh phục, trên những cảm kích bồng bột nhất thời như ngọn lửa rơm, nhất là xem nó như là một công việc xảy ra tầm thường thôi, thì trái lại, người đàn bà cho nó là cả lẽ sống của đời người, là một cái gì thiêng liêng và bền bỉ, toàn căn cứ trên lý trí.

Những yếu tố trọng yếu của ái tình, phụ nữ thì căn cứ trên lý trí; những khoái cảm về nhục dục hay sắc đẹp thì dường như không đáng kể lắm.

Người đàn ông thường tự hào là một kẻ thực tế, luôn luôn dùng đến lý trí trong đời sống hằng ngày của họ, nhưng trái lại, họ không hiểu tại sao lý trí ăn thua gì với ái tình. Người đàn bà, ngược lại, ít chịu dùng lý trí trong đời sống hằng ngày của họ nhưng về ái tình thì họ lại yêu bằng lý trí. Bởi vậy một khi họ yêu, tình yêu họ lâu dài bền bỉ lắm. Hễ họ hứa là họ giữ lời, và một khi họ yêu là khó thay đổi.

Chẳng phải lý trí là yếu tố chính của tình yêu họ mà thôi, họ yêu ai là vì họ kính phục.

Rất có thể họ kính phục mà không yêu, nhưng có khi họ dằn lòng vì có nhiều trở ngại không thuận tiện cho họ yêu, chứ thật sự hễ có kính phục là có khuynh hướng yêu thương rồi. Điều chắc chắn nhất là họ không thể yêu ai mà họ không có lòng quý mến hay thán phục.

Có lắm khi họ yêu phải người đáng khinh bỉ, hèn mạt nhưng sự thật vì họ không tin như thế, hoặc vì họ cho người đó bị vu cáo hay bị nghi oan mà phận sự họ là minh oan cho người ấy. Chứ thật sự nếu họ có đủ bằng cớ rằng người ấy đê hèn, đáng khinh bỉ... lập tức họ không yêu nữa.

Trái lại, người đàn ông rất có thể dám yêu một người đàn bà không xứng đáng gì cả, một người đàn bà mà họ khinh bỉ... đến dám quyên sinh hay giết người vì người ấy được.

Lòng kính phục, tôn quý là căn bản chính trong tình yêu của người đàn bà. Vì vậy họ yêu thương rất dễ dàng những bậc vĩ nhân, anh hùng, những người lỗi lạc tài hoa nhất của thế hệ. Không có một bậc vĩ nhân nào mà thiếu lòng thán phục của người đàn bà, bất cứ ở thời nào hay dưới gầm trời nào. Nhất là nếu kẻ có danh tiếng lớn ấy bị người đời hắt hủi bất công hay bị tình đời bạc đãi. Lòng thương hại làm cho người đàn bà càng yêu họ hơn những người được hậu đãi.

Theo tâm lý, bất cứ đàn ông hay đàn bà, hễ muốn đánh giá kẻ khác về đức tính nào, chính mình cũng phải có ít nhiều nết hay ấy, bằng không lấy gì so sánh để hiểu biết. Bởi vậy người đàn bà có nhiều đức tính tốt hơn người đàn ông về đạo đức hơn về trí tuệ, nên rất thích sùng bái những người mà họ cho là đạo hạnh cao nhất: những bậc tu hành, những nhà hành đạo, những ân nhân của nhân loại, những bậc anh hùng, những văn sĩ, thi hào v.v...

Trong khi người đàn ông thích sung sướng nhục dục, thích sắc đẹp, và khi mà bóng sắc của người họ yêu bị tàn tạ đi rồi, hoặc vì bệnh hoạn mà không đem lại cho họ những khoái cảm vật chất được nữa, họ liền lạnh lùng quay mặt đi tìm những khoái cảm mới nơi một chỗ khác, thì trái lại, người đàn bà khi thấy người yêu của mình bị sa sút, khổ sở họ lại càng yêu thêm nữa.

Tình yêu của người đàn bà rất chung thủy bởi căn cứ trên lý trí, trên sự kính phục, tôn quý và ân tình, những yếu tố bền vững nhất trong những tình cảm của con người.

Trái lại, tình yêu của người đàn ông căn cứ trên sắc dục là thứ tình yêu dễ phai mờ và dễ thay đổi nhất. Vì vậy, người đàn bà thích hôn nhân còn người đàn ông ghét hôn nhân. Hôn nhân là cái gì để ràng buộc, cưỡng ép người đàn ông đừng phụ bạc và là một bảo đảm vật chất tối thiểu cho người đàn bà khỏi bị hắt hủi chán chường.

Tình yêu của người đàn ông phát sinh rất mạnh và đột ngột, nó có tính cách bạo phát, nhưng cũng bạo tàn. Trong khi tình yêu đó lên đến cao độ thì tình yêu của người đàn bà mới nhen nhúm, bởi nó phát sinh rất chậm. Nó không căn cứ trên dục tình, trên sắc đẹp mà căn cứ trên tình cảm vị tha, trên lòng hy sinh tận tụy và lòng ái mộ tôn kính. Bởi vậy nó phát sinh từ từ, cho nên gốc rễ nó rất bền.

Tiếc rằng khi nó bắt đầu nhen nhúm thì tình yêu bồng bột của người đàn ông đã bắt đầu rơi xuống. Đó là cái thảm kịch muôn đời của người đàn bà.

Tóm lại tình yêu của người đàn bà thường dựa vào lý trí, cho nên nó có tính cách vững bền, vĩnh viễn; nó căn cứ trên sự kính trọng, khâm phục và lòng hy sinh tận tụy. Người đàn bà sẵn sàng hy sinh cho chồng, cũng như họ sẵn sàng chết vì con. Ái tình của họ lẫn lộn với tình mẫu tử. Ta hãy đem tất cả hiện tượng tình yêu của người đàn bà mà quy về tình mẫu tử thì có thể cắt nghĩa được tất cả những sai biệt giữa hai quan niệm về tình yêu ấy. Và trong tất cả tình yêu trên đời này, tình mẫu tử phải chăng là tình yêu trường cửu nhất?

Tình yêu của người đàn bà giống với tình mẫu tử, toàn căn cứ trên sự tận tụy và hy sinh. Bởi vậy, nếu họ bị hắt hủi về ái tình, họ vẫn được an ủi với tình mẫu tử. Yêu, đối với họ là che chở, bao bọc nên họ yêu kẻ nào hoạn nạn, đau khổ hơn kẻ bình an hạnh phúc. Tâm hồn người đàn bà bao giờ cũng khuynh hướng về sự đau khổ. Làm mẹ, họ yêu những đứa con nào tàn tật, bệnh hoạn mà họ phải hy sinh săn sóc hơn những đứa khỏe mạnh không cần đến tình thương che chở của họ.

Hai quan niệm về tình yêu của người đàn ông và của người đàn bà thật là khác xa nhau. Một bên là vị kỷ, một bên là vị tha, không thể nào hiểu nhau được. Bởi lấy bụng ta mà suy bụng người nên người đàn bà luôn luôn bị đau khổ nhiều nhất trước tình yêu ích kỷ của người đàn ông.

Làm sao không đau khổ được khi tình yêu của người đàn ông thì bạc bẽo, thay đổi, bất thường, còn người đàn bà thì một khi đã yêu là yêu một cách lâu dài chung thủy. Và khi người đàn bà bắt đầu yêu, yêu một cách đằm thắm sâu xa lại chính là lúc lửa tình của người đàn ông bắt đầu vơi xuống và lạnh nhạt lần lần.

Nơi người đàn ông, ái tình thường quá thiên về sắc dục, lửa tình của họ bừng lên hay hạ xuống hoặc tắt đi đều do sự thay đổi bóng sắc của người đàn bà. Nhưng mà người đàn bà đâu có dè, họ cảm thấy được yêu đương, họ cũng vẫn tưởng họ được yêu từ thể xác lẫn tinh thần.

Nào dè tất cả ngọn lửa ái tình đã nung nấu người đàn ông và làm họ say mê mình chẳng phải vì họ cảm cái đẹp của tâm hồn mình mà chính vì những sợi tóc, những lông nheo, những bộ phận vô hồn trong thể xác mình mà chính mình không xem vào đâu cả.

Như thế bảo họ đừng ngạc nhiên và đừng tủi nhục sao được.

Lại còn một điểm không kém quan trọng về quan niệm ái tình của người đàn ông và người đàn bà là tính cách động và tĩnh của hai bên.

Người đàn ông thuộc “động” và người đàn bà thuộc “tĩnh”. Người đàn ông thích tấn công, người đàn bà giữ thế thủ. Trong khi người đàn bà cảm thấy sung sướng khi bị chinh phục, chỉ thích trao thân gửi phận cho người đã chinh phục được mình, thì người đàn ông trái lại, ái tình là một dịp để thỏa mãn thú chinh phục, cái thú làm chủ nhân.

Khi thú chinh phục không còn nữa thì tình yêu của họ cũng vơi lần. Bởi vậy, khi người đàn bà khởi thế công trước, tỏ vẻ dễ dãi, lôi cuốn, dụ dỗ... họ sẽ làm cho người đàn ông cụt hứng ngay. Các cậu trai luôn luôn đâm sợ những cô gái dạn dĩ, không biết sợ đàn ông.

Tóm lại, người đàn bà con gái cần phải thận trọng trong khi giao tiếp với người đàn ông con trai và nên nhớ kỹ câu này: “Người đàn ông yêu người đàn bà khó chinh phục hơn là người đàn bà dễ dãi với họ!” Và vì thế họ yêu người đàn bà họ chưa có hơn là người đã thuộc về họ, họ yêu vị hôn thê hơn người vợ đã cưới.

Người đàn bà nên nghiền ngẫm để hiểu rõ tâm lý của người đàn ông mà xử sự ngay trong lúc đã nên vợ, nên chồng, trong lúc mộng tình tan vỡ: đừng quá dễ dãi trong tình yêu.

Tuy nhiên, nói thế không phải bảo rằng tất cả người đàn ông nào và người đàn bà nào cũng vậy. Cũng có hạng đàn ông đa tình đa cảm, ái tình chung thủy và hoàn toàn hy sinh tận tụy như người đàn bà và có khi tình cảm còn sâu xa tế nhị hơn. Cũng có hạng đàn bà mà tình yêu chỉ thiên về nhục dục, thay đổi bất thường như người đàn ông và còn tệ hơn nữa. Trong đời không có gì là tuyệt đối mà không có ngoại lệ. Phần ngoại lệ dĩ nhiên là phần rất ít. Trên đây chỉ nói về phần chung đa số hạng người đàn ông và người đàn bà. Lại nữa, ta nên nhớ điều này: người đàn bà thường là hạng người cực đoan - họ có thể cao thượng hơn người đàn ông, hoặc đê tiện hơn người đàn ông. Người đàn bà mà hèn thì sự hèn hạ của họ không có người đàn ông nào hèn bằng, trái lại, nếu họ thanh cao, người đàn ông cũng không sao theo kịp.

Chương thứ bảy:
THỜI KỲ TIỀN HÔN

Sau khi lựa chọn đã xong, thường lệ người mình có lễ hỏi. Đó là thời kỳ tiền hôn, thời kỳ êm đềm nhất và tốt đẹp nhất của đôi lứa thiếu niên.

Thời kỳ tiền hôn là một thời kỳ hết sức quan trọng không kém gì thời kỳ lựa chọn. Đây là thời kỳ thành thật tìm hiểu nhau thêm trước khi quyết định cuối cùng. Phần đông tưởng đây là thời kỳ dự bị để đợi ngày cưới mà thôi, cho nên họ mất thời giờ quí báu và ngắn ngủi này để tán tỉnh nhau, lừa dối nhau, hoặc để lân la thân mật nhau và tìm cách nếm trước hương vị của ái tình dành cho thời kỳ hôn nhân chính thức. Hiểu thế là sai lầm và tai hại vô cùng.

Thời kỳ này là thời kỳ kiểm soát để tìm hiểu nhau thêm. Ấy là thời kỳ suy nghĩ, trầm ngâm để chắc chắn là mình không có sai lầm trong giai đoạn thiện cảm đầu tiên. Rất có thể tình yêu trong giai đoạn đầu đã làm cho mù quáng, mình chỉ thấy có cái vỏ bên ngoài, hoặc vì người yêu mình khéo léo che giấu, khéo gạt gẫm mình. Trong khi yêu thương nhau vì chưa đạt được ý muốn, người con trai hay người con gái cố che giấu cái chân tướng của mình bằng cách chiều chuộng giả dối. Tôi không hiểu ích lợi gì cho họ để lừa bịp nhau, để rồi trong khi thành lập gia đình phải sống chán chường bên nhau, phải chịu đựng đau khổ với nhau suốt đời. Thời giờ đã cận rồi mà tất cả những cái gì dối giả sẽ chường ra bộ mặt thực của nó, những nước sơn bóng nhoáng bên ngoài sẽ nứt rạn và người ta sẽ thấy nhan nhản sự thật trần truồng. Vậy cần phải thành thật để cho đôi bên biết rõ cái tốt cái xấu, cái hay, cái dở để tìm cách dung hợp nhau.

Cô B. có danh tiếng là người khó tính nhất đối với gia đình cô. Thế mà sau khi cô hứa hôn được ba tháng, cô đã mất hẳn tính cau có của cô. Bà mẹ cô có lần bảo cho vị hôn phu của cô rõ việc ấy, thì chàng lắc đầu tỏ vẻ hoài nghi: chàng không bao giờ thấy nàng cau có! Hạnh phúc ái tình đã biến đổi tính tình nàng dễ dàng đến thế ư? Xưa nay, tôi chưa từng thấy sự thay đổi lạ lùng như thế. Ta sẽ đợi cái ngày mà tính cũ của nàng trở lại.

Cậu A. là một cậu trai làm biếng, chơi bời, hết sức ích kỷ. Thế nhưng từ ngày chàng đính hôn với cô

M. đến nay, chàng trở nên siêng năng, làm việc bằng ba bằng bốn khi xưa, và hào hiệp hy sinh. Nhưng chàng biết: đó là chàng khéo đóng tuồng và trò này chàng sẽ đóng không còn bao lâu nữa; chàng mong cho mau đến ngày cưới để chàng có thể nằm ngửa mà ăn, vì bên vợ của chàng giàu lắm. Chàng không thay đổi chút nào hết, nhưng mà vị hôn thê của chàng tin chắc rằng chàng sẽ thay đổi vì đã yêu nàng tha thiết.

Hiểu nhau và tìm mà hiểu nhau đâu phải là dễ. Người ta cố lừa bịp nhau, và bởi người ta quá yêu nhau nên chiều chuộng rồi thành ra lừa dối nhau mà không hay. Ta phải hết sức thành thật với nhau, và nếu thấy rằng không thể hòa hợp với nhau được, tính khí quá khác nhau, sự ưa thích quá nghịch nhau, tư tưởng, tập quán quá xung đột nhau thì hãy có gan mà chấm dứt tình trạng ấy, dù có đau lòng đến bậc nào, để sau này khỏi làm khổ cho nhau suốt đời. Thà đau đớn một lần để mỗi người còn thênh thang tìm con đường hạnh phúc mình nơi khác, còn hơn do dự, yếu đuối để rồi kéo lê thê một cuộc đời triền miên đau khổ cho cả hai bên, luôn cả bầy con vô tội sau này.

Vậy, trong những khi gặp gỡ nhau, không nên để mất thời giờ trong những câu chuyện tình tự yêu đương và nhảm nhí. Hãy thành thật đem trao đổi ý tưởng của đôi bên đối với tất cả những vấn đề quan hệ về hôn nhân sau này một cách thẳng thắn, thật thà.

Phải cố gắng làm thế nào cũng đem bàn trước những quan niệm của đôi bên về việc gia đình con cái sau này coi có đồng ý với nhau chăng về sự giáo dục của chúng v.v...

Nên đem so sánh, đối chiếu nhau về những quan niệm nhân sinh coi có đồng hay bất đồng nhau và bất đồng ở những điểm quan trọng nào.

Hãy quan sát một cách thân mật hơn, gia đình, cha mẹ, anh em, bè bạn của vị hôn phu hay vị hôn thê mình để đánh giá cho thật đúng giá trị cá nhân và xã hội của người mình yêu. Phải nhớ luôn luôn điều quan trọng này: người yêu của mình sẽ là người bạn trăm năm của mình, người bạn mà mình phải bắt buộc chịu đựng suốt đời mình, chứ không phải trong một ngày, một tháng gì.

Nếu đây không phải là điều quan hệ nhất đời mình thì người ta đã không bảo: “Phải cầu nguyện một lần trước khi ra trận, phải cầu nguyện hai lần trước khi phiêu lưu trên mặt bể, và phải cầu nguyện đến ba lần trước khi kết hôn”.

Cuộc tình duyên nào cũng vậy, đều phải trải qua ba giai đoạn: giai đoạn dệt mộng, giai đoạn tỉnh mộng, và giai đoạn tan mộng. Từ bắt đầu yêu nhau đến ngày đám cưới và có khi kéo dài trong một thời gian hai, ba tháng đầu đôi nam nữ vẫn ở trong thời kỳ dệt mộng. Phần đông chỉ thấy có giai đoạn này thôi, mà không bao giờ nghĩ đến những giai đoạn kế tiếp đó, bởi vậy, họ mù quáng, say sưa và tự mình rạo rực, hễ một khi say mê nhau, trông cho mau đến ngày kết hôn. Họ tin rằng cứu cánh của ái tình là hôn nhân, và hôn nhân đối với họ, có nghĩa là đạt được mộng thần tiên và đã đi vào cõi thiên đàng của trần gian rồi vậy. Họ không bao giờ chịu để ý đến hay chịu tin rằng hôn nhân chỉ mới là giai đoạn khởi đầu của cuộc phiêu lưu tình cảm vô cùng phức tạp. Rất có thể là cõi thiên đàng nơi dương thế, mà cũng có thể là một cõi địa ngục ở dương gian.

Sự hiểu lầm ấy khiến cho thanh niên nam nữ rộn rực, trai thì mong chiếm đoạt người yêu trước mặt để thỏa mãn thú nhục lạc nhất thời, gái thì mong được thỏa lòng yêu đương và hết sống lẻ loi cô độc, nhưng không một ai nghĩ đến lúc tỉnh mộng một cách chán chường. Bởi vậy, với những ai có một tâm hồn sáng suốt và biết nhìn xa thì thời kỳ đính hôn này là một thời kỳ dự bị hẳn hòi để có được một bảo đảm tối thiểu về hạnh phúc của mình sau này.

Thời hạn của lễ hỏi không nên quá ngắn và cũng chẳng nên quá dài. Một hai năm là nhiều lắm, nhưng hai, ba hoặc năm, sáu tháng vẫn là ngắn lắm, không sao có đủ thời giờ để kiểm soát lẫn nhau. Phần nhiều nhờ sự thân mật của thời kỳ này mà có một số người bị lòi chân tướng và gây ra sự từ hôn, tuy đau đớn thật, nhưng rất “may” cho cả hai bên. Có khi hai bên không ở gần nhau thì có thư từ thay thế: giấy trắng mực đen thực là cơ hội để nghiền ngẫm và quan sát lẫn nhau hay hơn là nói chuyện suông, vì sau khi nói chuyện, mình không còn nhớ kỹ những tế nhị và ẩn khuất của tâm hồn con người. Đừng lợi dụng thời kỳ này để thư từ tán tỉnh nhau hay kể lể tình thương nỗi nhớ một cách vô ích. Và nếu chỉ làm thế thì thời kỳ này không còn nghĩa lý gì nữa cả. Vậy thà làm liền đám cưới cho rồi còn hơn! Sự kéo dài thời hạn cũng không nên, vì đàng trai dễ bị xao lãng và ngoảnh sang mặt khác, nhất là hai bên xa cách muôn trùng: “Người vắng mặt bao giờ cũng có lỗi”[79] vì “xa mặt, cách lòng”. Tình yêu nào sát một bên đều thắng lợi hơn những tình yêu xa cách muôn trùng. Người đàn ông không thể nào tin người đàn bà, và người đàn bà cũng không sao tin chắc nơi lòng chung thủy của người đàn ông. Nhất là người đàn ông xem ái tình là một cuộc chơi đùa, nên dễ bị sa ngã hơn người đàn bà thường xem ái tình là một vấn đề rất quan trọng trong đời.

Lại một vấn đề không kém quan hệ: người đàn bà lấy chồng, người đàn ông lấy vợ, không phải chỉ lấy chồng cưới vợ mà thôi, mà phải biết mình “lấy”, hay mình “cưới” cả gia đình bên chồng và bên vợ nữa. Sự hòa khí của gia đình bên chồng hay bên vợ đối với ta rất quan hệ.

Ta phải thường lân la với cha mẹ chồng, anh em của chồng và tìm cách gây thiện cảm. Lúc ban đầu thì vấn đề ấy rất dễ, vì còn mới, gia đình bên chồng hay bên vợ đang còn ở thời kỳ thiện cảm. Nhưng sau khi cưới hỏi nhau rồi, bấy giờ là đến lúc lòng ganh tị nổi lên, nhất là

chị em gái và bà mẹ của hai bên. Ta nên nhớ: một khi kết hôn, không nên đem gia đình mới của đôi tân nhân ở chung với gia đình của bên chồng cũng như bên vợ. Nếp sống của đôi bên là cả một trở ngại to tát. Nếu gia đình mới, liệu không đủ sức tự lập, thì không nên bao giờ nghĩ đến việc hôn nhân vội. Giữa mẹ chồng và nàng dâu, khó mà có tình hòa khí, vì luôn luôn cha mẹ chồng có cái cảm tưởng là con dâu đã đến để chiếm đoạt trái tim của con mình. Sự hiểu lầm và ganh tị khó thể tránh được, và tốt hơn là phải lập gia thất riêng để tránh cái cảnh não lòng khó xử.

Cái nạn em chồng và mẹ chồng gây không biết bao sóng gió trong gia đình. Vậy người đàn ông trước khi nghĩ tới hôn nhân phải biết tránh trước cái cảnh đau thương và khó xử ấy. Lòng ganh tị của bà mẹ chồng đối với con dâu là một thảm kịch thiên thu và không bao giờ giải quyết được.

Hai bên cần phải đem vấn đề này ra mà bàn cho dứt khoát: người đàn ông cũng như người đàn bà, ngày kết hôn phải là ngày hoàn toàn độc lập về vật chất lẫn tinh thần đối với ảnh hưởng gia đình của hai bên. Độc lập về vật chất là hoàn toàn độc lập về kinh tế, phải sống riêng và không còn nhờ vả vào cha mẹ nữa. Chỉ có độc lập về kinh tế thì mới có độc lập về tinh thần. Độc lập về tinh thần không có nghĩa là bất chấp gia đình của mình nữa, mà là không lệ thuộc một cách máy móc như lúc còn ở với cha mẹ mà mỗi một việc gì đều phải thưa gửi và hỏi ý kiến. Có nhiều người đàn bà có chồng rồi mà một việc gì cũng chạy hỏi ý kiến mẹ, cũng như người đàn ông có vợ rồi nhưng luôn luôn không dám quyết định cái gì mà không về hỏi mẹ mình. Cái hình ảnh của cha mẹ chồng hay cha mẹ vợ lảng vảng trong gia đình mới này thật là nặng nề và gây nhiều ác cảm cho con dâu và chàng rể. Cha mẹ đôi bên nên buông tha cho chúng cái kiềm tỏa của mình, ngày mà mình đã cho chúng ra riêng. Sự quá thiết tha lo lắng của ta rất có thể làm cho chúng nó xa ta hẳn, trái lại, với sự khôn ngoan, khoan hồng ta hãy nhìn chúng xa xa, xem chừng, lo lắng, nhưng đừng để cho chúng thấy cái ảnh hưởng nặng nề của ta đè trên đời sống tự do của chúng nữa. Chúng sẽ yêu thương ta và khi nào chúng cầu cứu đến ta, bấy giờ ta sẽ can thiệp đến.

Người đàn bà đối với chồng, cũng đừng để cho chồng thấy mình còn lệ thuộc cha mẹ. Và nhất là người đàn ông, đừng để cho vợ thấy mình còn là một đứa trẻ thơ, muôn sự đều nhờ đến cha mẹ quyết định.

Nhất định sau khi kết hôn mà đem vợ về ở chung với mẹ chồng là tai hại nhất cho hạnh phúc của hai người sau này.

Chương thứ tám:
A. NHỮNG BƯỚC KHÓ KHĂN ĐẦU TIÊN CỦA HÔN NHÂN

Sự khó khăn nhất trong tình vợ chồng là mỗi bên mỗi đòi hỏi công khai những điều mà trong thâm tâm mình không muốn, nhưng trong thâm tâm mình lại muốn những điều mà mình không dám đòi hỏi công khai.

Những khát vọng thầm kín của người đàn ông và đàn bà

Sự không hiểu nhau là đầu mối của mọi sự bất hòa, nguyên nhân của không biết bao nhiêu cuộc tình duyên vỡ lở. Cái tình trạng không hiểu nhau ấy, lẽ ra, càng sống chung với nhau lâu chừng nào sẽ càng thấy bớt sự hiểu lầm nhau, nhưng kinh nghiệm cho ta thấy trái lại: càng sống chung đụng nhau, càng thấy sự không hiểu nhau ngày thêm trầm trọng.

Những quan niệm khác nhau về lẽ phải điều quấy, những đức hay nết xấu v.v... là những bước vấp nặng nề trong nếp sống hằng ngày của đôi vợ chồng trẻ. Nhất là họ không thể yêu nhau bền bỉ vì họ thường mong muốn những điều trái ngược nhau luôn: họ đòi hỏi một cách vô tâm những điều họ không muốn, và lại muốn những điều mà họ không dám đòi hỏi công khai. Hay nói một cách khác: người đàn ông cũng như người đàn bà trong thâm tâm đều có khát vọng âm thầm mà ngoài mặt không bao giờ dám đòi hỏi nơi người mình yêu. Không phải vì người ta giả dối, nhưng thật sự vì người ta không ai hiểu rõ lòng mình.

Thực vậy, biết được mình đâu phải là điều dễ. Thanh niên nam nữ hay có thói khinh thường việc tìm mà hiểu lòng mình: họ cho đó là việc dễ dàng nhất đời. Mình mà không hiểu mình thì còn ai mới hiểu được lòng mình? Nhưng họ đâu có dè trong đáy lòng con người có một nguồn sống tuy âm u nhưng mãnh liệt và thiết thực. Mỗi người chúng ta đều có tâm hồn hai mặt cả. Một mặt thì bộc lộ ra ngoài, nhưng là một bộ mặt giả để chiều chuộng, chạy theo dư luận của chung quanh, bộ mặt giả dối của đạo đức, luân lý, phong tục, tập quán và lễ giáo. Một mặt thì u ẩn, tiềm tàng trong đáy lòng, nhưng là bộ mặt thật của con người mình. Đối với đời, mình không bao giờ dám nói lên hay cho kẻ khác thấy cái tâm hồn thầm kín ấy, vì sợ búa rìu của dư luận.

Người ta chỉ được hoàn toàn sung sướng khi thỏa mãn được những đòi hỏi thầm kín của cõi lòng mình mà không phải trắng trợn cầu xin. Thật yêu nhau, phải tự mình tìm cách thỏa mãn những khát vọng thầm kín ấy của người mình yêu mà đừng để họ âm thầm ôm ấp và đau khổ hay bắt họ phải thổ lộ tâm tình.

Thường những cái mà mình đeo đuổi bên ngoài, lắm khi chỉ là những đòi hỏi giả tạo mà trong thâm tâm ta không thiết tha gì mấy. Người ta thường vô tâm đến đỗi không nhận thấy được rõ mình mong muốn những gì, có khi lại còn cho cái muốn của người là cái muốn của mình, những kẻ chạy theo sở thích của đời lại tưởng là mình chạy theo sở thích của mình, như trong vấn đề ăn mặc là một vậy.

Cái tấn thảm kịch bi thảm nhất của đời người là không nhận thấy rõ được cái bản tính mâu thuẫn ấy của lòng mình. Vì tự phụ, vì tự ái hoặc vì theo tục lệ hay thành kiến chung của con người, mình thường đi đòi hỏi những điều mà trong thâm tâm mình không mấy gì quan thiết đến. Đó là những việc thường xảy ra trong vấn đề hôn nhân, gây ra không biết bao nhiêu thảm kịch nặng nề.

Trong bức thư tâm sự của một người đàn bà trẻ tuổi mà cũng là một bà mẹ gương mẫu gửi cho bà Gina

Lombroso có đoạn: “Thưa bà, bà đã ca ngợi đức hạnh và lòng hy sinh của người đàn bà trong hôn nhân.

Nhưng, thưa bà, đấy là những điều không cần thiết gì cả cho người đàn bà để được hạnh phúc trong gia đình. Bà sẽ thấy rõ: đã có bao nhiêu người đàn bà đức hạnh được chồng thương yêu đối với tỷ số hạng người đàn bà bộc lểu đã được người đàn ông quý chuộng?”

Thực là chua chát mỉa mai làm sao! Nhưng bức thư này chứa đựng một phần nào sự thật trắng trợn lạnh lùng! Thật vậy, ta không thể chối cãi rằng không có những sự bất công như thế xảy ra. Chính mắt tôi cũng đã từng thấy, trong khi có những người đàn ông sáng suốt biết đánh giá cao những người vợ hiền, vừa biết lo xa, vừa đẹp đẽ, thì cũng có không biết bao nhiêu người đàn ông không xem đức hạnh và hy sinh của người đàn bà vào đâu cả, lại còn yêu quý những con người chẳng những ngu si, đần độn, độc ác và xấu xí đến “ma chê quỷ hờn” nữa. Có những ông chồng lại “đưa tận mây xanh” những mụ đàn bà khờ dại, vụng về, vô giá trị, không biết nấu chín một nồi cơm và việc tề gia nội trợ trong nhà. Thế mà những hạng người đàn bà ấy lại được đức ông chồng nâng niu như ngà ngọc! Nhưng nói thế không phải tôi muốn kết luận rằng những đức hay nết tốt của người đàn bà là những điều không đáng kể. Tôi chỉ muốn nhấn mạnh rằng những điều kiện ấy mà tự người đàn bà cho là quý báu, mà xã hội chung quanh đều nhìn nhận là đứng đắn, cũng chưa đủ để cho người đàn bà được yêu quý vì nó chưa trả lời được đầy đủ những khát vọng thầm kín của người đàn ông.

Thật ra, cũng đâu phải ta không thấy có những người đàn bà hết sức “thờ kính” một ông chồng ích kỷ, độc tài, thường chỉ biết hắt hủi người đàn bà hơn là biết chiều chuộng, yêu thương, lắm khi lại còn bắt buộc người đàn bà của mình phải hy sinh trăm ngàn việc khác để cho mình nằm không mà thụ hưởng.

Trái lại, cũng không biết bao nhiêu người đàn ông hết sức đau khổ vì tình thương rẻ rúng của người vợ bạc tình, nhưng vẫn một lòng thủy chung yêu thương tha thiết.

Là tại sao?

Là vì trong việc hôn nhân, người ta bắt buộc dung hòa những điều khó thể dung hòa, ít khi thấy thực hiện đầy đủ được nơi một người đàn bà.

Đối với người đàn ông, người vợ hoàn toàn phải là một người đàn bà “muôn mặt”, nghĩa là một người đàn bà có thể trả lời đầy đủ những câu hỏi mâu thuẫn của họ, phải vừa là một người nội trợ đảm đương, nghiêm trang chín chắn, vừa là một người đàn bà có những nghệ thuật gợi tình và biết làm vui lòng họ như một gái giang hồ, nghĩa là vừa là người biết làm lợi cho chồng mà cũng vừa biết làm vui lòng chồng.

Tâm hồn người đàn bà, khi chưa kết hôn, thì lo làm vui lòng người mình yêu, mà sau khi kết hôn thì chỉ vụ lợi cho người mình yêu. Bởi vậy người vợ đã quên vai tuồng người tình nhân vì đã quá bận đến phận sự làm vợ, làm mẹ, và vì thế mà bao giờ cũng vụ lấy sự gây hạnh phúc thực sự cho chồng con mà thôi. Trái lại, tâm hồn của một gái giang hồ thì chỉ có một nguyện vọng duy nhất này là chiếm đoạt tình yêu của người đàn ông, bất cứ bằng phương pháp nào. Họ muốn họ là trung tâm điểm của tất cả, mọi người chung quanh phải chiều chuộng nâng niu họ, dù phải đau khổ cho họ đến bậc nào: tâm hồn ấy là một tâm hồn ích kỷ và độc ác. Giữa hai bản tính ấy là cả một cái hố sâu không làm sao lấp bằng được. Gái giang hồ thường đóng vai những tình nhân và được người đàn ông yêu thương nhất, nhưng rất có thể bị ruồng bỏ ngang trong khi người đàn ông bắt đầu chê chán, không chút gì tiếc rẻ.

Không lợi gì cho người đàn bà đứng đắn đi dùng thủ đoạn giả dối của gái giang hồ vì nó chỉ cần thiết cho những cuộc tình duyên tạm bợ thôi.

Tuy nhiên, đã đành rằng người vợ không thể mà cũng không nên bắt chước những thủ đoạn của gái nhân tình, nhưng thực lòng nếu muốn giữ gìn chồng mình đừng lạnh nhạt trong tình yêu, cũng nên cố gắng dung hòa những khát vọng thầm kín của mình với những khát vọng thầm kín của chồng mình.

Và muốn đạt được kết quả ấy thì phải có đủ can đảm thành thật bày giải cho nhau những khát vọng của lòng mình để có thể hiểu nhau, chịu đựng nhau, tha thứ cho nhau và yêu nhau mãi mãi. Nhưng, đâu phải đó là việc dễ dàng như ý muốn: những khát vọng thầm kín của lòng ta đâu có hiện rõ ràng như trên tờ giấy trắng. Nó thường lưu động ngấm ngầm trong đáy lòng nên phần đông không dè mà để ý. Nhưng nếu có kẻ nào sáng suốt nhận thấy được thì lại vì lòng tự phụ, tự ái không chịu nói ra: họ muốn người yêu của họ phải tìm mà hiểu lấy.

1. Khát vọng thầm kín của người đàn bà

Người đàn bà ngày nay đòi hỏi nhiều quá: nào là độc lập, tự do, nam nữ bình quyền... đủ mọi phương diện. Thật ra họ đòi hỏi như thế vì người đàn ông quá ích kỷ, đã biến họ thành những kẻ nô tỳ không hơn không kém. Tựu trung những đòi hỏi ấy thuần về lý thuyết. Trong thực tế, người đàn bà chỉ khao khát có một điều rất đơn giản này thôi: được yêu thương, hơn nữa được thông cảm, được hiểu biết...

Cái đau khổ nhất của người đàn bà là không có ai hiểu được lòng mình. Không gì làm cho người đàn bà hạnh phúc bằng có một người chồng tri kỷ, nghĩa là hiểu biết lòng mình mà không cần phải bày tỏ.

Người chồng lý tưởng của họ phải là người biết tìm hiểu họ, độ mà hiểu họ chứ không đợi họ phải nói ra. Được vậy, họ dù có chết cũng vui lòng. Họ muốn chính người yêu của họ an ủi họ khi họ cần được an ủi, khuyên lơn khích lệ, khi họ do dự phân vân, tỏ ra biết ơn đối với những hy sinh đau khổ của họ. Một tiếng khen ngợi, một lời cám ơn thanh lịch, bất cứ là một cử động nào tỏ ra là người đàn ông hiểu biết họ là một nguồn vui sướng vô cùng đối với họ. Trái lại, cũng thời một lời khen tặng, cũng một tiếng cám ơn, cũng một sự an ủi khuyến lệ, cũng một món quà tặng... nhưng không phải tự ý mình làm mà là do sự đòi hỏi van lơn, thì đối với người đàn bà, những hành vi ấy không còn giá trị gì nữa cả. Tóm lại, cái nguyện vọng thầm kín của người đàn bà là được người mình yêu, thương mình và hiểu mình, độ trước ý muốn của mình cùng tìm cách làm thỏa mãn mà tự mình không cần phải nói ra. Người đàn bà lương thiện nào cũng có lòng tự cao, tình cảm của họ bao giờ cũng kín đáo. Bởi vậy, không gì làm cho họ sung sướng hạnh phúc bằng được người khác biết làm vui lòng vì đã biết đón trước ý muốn thầm kín của mình.

Nhưng mà, than ôi, có gì ảo vọng bằng! Người đàn bà có linh cảm và trực giác hơn người đàn ông xa, thế mà không biết nổi, người đàn ông thường có một tâm hồn đơn giản thay, huống chi người đàn ông, phần đông tâm hồn tương đối kém tế nhị, làm sao hiểu nổi tâm hồn sâu kín, tinh mật của người đàn bà. Nếu người đàn bà không chịu nói ra, người đàn ông không làm sao hiểu biết được. Ta nên biết: người đàn bà chín chắn mà tình yêu chân thật và sâu sắc lại là những người có một tâm hồn hết sức kín đáo trong cách tỏ tình. Những kẻ hay bộc lộ tình tứ của mình cho người đàn ông thường là những người mà tình yêu nông nổi, không thành thực. Có những người đàn bà chín chắn, khi chưa yêu, thì đối đãi với người đàn ông rất tự nhiên và thân mật, mà đến khi họ cảm thấy tình yêu nổi lên là họ thay đổi liền thái độ và tỏ vẻ lạnh nhạt bơ phờ. Tình yêu sâu đậm thường làm người đàn bà trở nên e lệ và chính đây là khía cạnh đặc biệt nhất của tâm hồn người đàn bà Đông phương. Có một đôi bạn trai và gái học chung nhau một trường, thường vui vẻ thân mật lúc họ còn là bạn với nhau. Khi lớn lên, lúc bắt đầu yêu nhau, họ cảm thấy ngại ngùng e lệ và người con gái luôn luôn tránh mặt người bạn trai mà nàng đã bắt đầu yêu. Sự lạnh nhạt bất thường ấy của người đàn bà con gái, nếu ai tinh ý mới nhận thấy rõ đó là tình yêu chân thật chớm nở. Không phải họ dối trá, nhưng vì bản tính của người đàn bà phần đông là như thế. Phải có cặp mắt tinh vi mới nhận thấy tấm lòng u ẩn của họ.

Sự ngu dốt của người đàn ông đối với những khát vọng thầm kín của người đàn bà là một việc rất hiển nhiên và đau đớn cho người đàn bà không biết chừng nào! Đây là một tấm thảm kịch bi đát nhất của đời người đàn bà. Nhưng người đàn ông như vậy là vì họ như vậy. Họ không bao giờ có thể hiểu nổi người đàn bà là vì họ không bao giờ hiểu nổi. Chỉ có thế thôi. Họ không bao giờ hiểu nổi cái tiếng cười, tiếng khóc cũng như những sự lặng lẽ cùng những cử chỉ lạnh lùng! Ngoài ra họ thực không cố tâm hắt hủi, phũ phàng gì.

2. Khát vọng thầm kín của người đàn ông

Sự đòi hỏi được thông cảm mà không cần phải thổ lộ tâm tình của người đàn bà thường gây ra nhiều sự hiểu lầm và đau khổ cho người đàn bà cũng như gây ra nhiều thảm kịch gia đình. Lắm khi, người đàn ông, vì dốt nát về tâm lý phụ nữ, cho rằng những cử chỉ lạnh nhạt của người đàn bà là chứng tỏ lòng yêu của họ đã vơi đi. Bởi vậy, họ đem tình yêu mà giao phó cho những người đàn bà biết “gãi chỗ ngứa” của họ, những người đàn bà mà tình tứ bộc lộ sỗ sàng, nhí nhảnh đong đưa mà họ cho là âu yếm thật thà. Nhưng bấy nhiêu đó đâu phải đủ để gây sóng gió trong gia đình. Người đàn bà dù trực giác và linh cảm hơn người đàn ông bậc nào cũng không sao hiểu nổi những khát vọng thầm kín của người đàn ông.

Sự không hiểu nhau giữa người đàn ông và người đàn bà thường ngày sống cạnh bên nhau là một tấm thảm kịch thiên thu. Cả hai bên không ai hiểu ai nên thường cảm thấy cô đơn lạnh lẽo làm sao!

Nhưng nếu người đàn ông cảm thấy cô đơn, tình trạng ít bi thảm hơn cảnh người đàn bà tự thấy lẻ loi vì thiếu người tri kỷ. Người đàn bà khi cảm thấy lẻ loi, thiếu sự hiểu biết của chồng đâm ra thối chí, tuyệt vọng, khóc than, dỗi hờn, nhưng rồi an phận. Trái lại, người đàn ông mà cảm thấy cô đơn sẽ nhẫn nại không nói ra, nhưng rồi sẽ bỏ bê gia đình và đi tìm an ủi ở nơi khác. Như thế nguy hiểm vô cùng. Bởi vậy, người đàn bà nào muốn giữ gìn hạnh phúc gia đình, nắm giữ người đàn ông, phải quan sát kỹ và tìm hiểu đâu là những khát vọng thầm kín của người đàn ông.

a. Thích ăn ngon

Bất cứ một người đàn bà con gái nào, nếu chịu để ý quan sát, sẽ nhận thấy rất dễ dàng: người đàn ông nào cũng thích ăn ngon.

Đâu phải là một sự ngẫu nhiên mà hầu hết các cuộc ký kết, hiệp ước hay bàn tán việc làm ăn gì thường hay đem giải quyết trên một bàn tiệc, bên một chén trà hay ly rượu. Gặp bạn bè mà vui mừng cũng kéo nhau vào quán rượu. Bạn “chè chén” là bạn tâm tình khắng khít nhất. Đâu phải sự ngẫu nhiên mà những cuộc cãi vã trong gia đình lại thường xảy ra sau những buổi cơm ngon! Dù người đàn ông có cho sự ăn uống là điều nhỏ mọn tầm thường, không đáng kể cho mấy đi nữa, người đàn bà khôn ngoan cũng nên tin rằng được ăn ngon là sở thích nhất của họ, nhưng họ không dám nói ra đó thôi. Như thế, ta thấy người đàn bà càng có thêm một yếu tố để ràng buộc tình yêu họ.

b. Ham sự thanh lịch

Lại nữa, ngoài cái thị dục tham ăn, họ còn thích sự thanh lịch trong cách trang sức của người đàn bà của họ, dù họ cho đó là một vấn đề tốn kém và giả tạo. Đừng thấy họ khích bác phụ nữ ăn mặc se sua chưng diện mà tin bằng lời: trong thâm tâm họ muốn người vợ của họ ăn mặc mỹ miều thanh nhã. Sự mong ước ấy rất liên hệ đến khiếu thẩm mỹ của họ. Nguyện vọng thầm kín ấy lại còn dính dấp ít nhiều với lòng tự đắc và tính khoe khoang của họ. Có được một người đàn bà ăn mặc đẹp đẽ mỹ miều bên họ, họ thích lắm và rất hãnh diện, dù họ lắm khi tỏ ý tiếc tiền than thở. Người đàn bà nào không hiểu lẽ ấy, có khi vô tình làm cho chồng bớt thương vì không biết cách ràng buộc tình yêu. Tuy nhiên, sự trang sức cũng phải thể theo ý thích riêng của người chồng, cốt đơn giản và kín đáo, vì sự cầu kỳ sẽ làm bực lòng họ lắm.

c. Thích được tán thành và khích lệ

Người đàn ông nào cũng thích được người đàn bà tán thành, phụ họa họ, tin tưởng họ và luôn luôn vui vẻ cùng khuyến khích họ làm việc.

Ta nên biết rằng phần đông người đàn bà rất thích những người đàn ông trang nghiêm, có những dáng điệu trầm ngâm buồn buồn hơn những kẻ có tính tình vui vẻ, bô lô ba la hay hí hởn đùa cợt. Người đàn ông, trái lại, thích những người đàn bà vui vẻ, luôn luôn có nụ cười duyên. Họ không thích những người đàn bà chiêm nghiệm, quá nghiêm nghị, luôn luôn mặt ủ mày chau. Biết mỉm cười là cả một nghệ thuật để ràng buộc tình yêu của người đàn ông.

Người đàn ông, trong cuộc vật lộn hằng ngày, ê chề vất vả với xã hội bên ngoài, khi bước về nhà, họ khao khát được nhìn thấy nét mặt hân hoan tươi cười đầy âu yếm đón chào họ. Không gì bực dọc đối với người đàn ông bằng thấy người đàn bà mặt mày rũ rượi lạnh lùng. Họ muốn được thấy người đàn bà luôn luôn vui vẻ, dù là vui gượng. Sự vui vẻ của người đàn bà là một khuyến khích mà người đàn ông rất cần để được hăng hái trong công việc tranh đấu “chén cơm manh áo” cho gia đình.

Lại còn một điểm đặc biệt này: người đàn ông nào cũng thế, đều thích hoạt động. Những kẻ làm biếng nhu nhược không phải là người đàn ông. Nhưng lắm khi họ không tự tìm được hứng thú để tự thúc đẩy, khuyến khích mình hoạt động, nên họ rất hài lòng khi thấy có một người đàn bà đóng một vai tuồng nguyên động lực để thúc giục họ hoạt động. Lắm khi ngoài mặt họ tỏ vẻ bất bình vì những đòi hỏi quá đáng làm cho họ lao tâm khổ trí, nhưng trong thâm tâm họ rất yêu thương những người đàn bà nào đã biết thúc đẩy họ ham hoạt động. Những người đàn bà thích ăn mặc, chưng diện lại dường như hiểu được bí ẩn ấy, bởi vậy họ đòi hỏi ông chồng nai lưng làm việc không ngừng để dưỡng nuôi cung cấp họ. Vô tình hay hữu ý họ đã thực hiện được cái thuật làm cho người đàn ông yêu họ thêm mãi. Họ biết rằng những hy sinh của người đàn ông đối với người đàn bà càng nhiều và càng nặng bao nhiêu thì tình yêu họ càng thêm nồng cháy và thắm thiết bấy nhiêu, chứ không bao giờ làm cho lạnh nhạt như có nhiều người lầm tưởng. Có gì lạ: người đòi hỏi mình phải hy sinh nhiều là người sống cần đến mình nhiều.

Người ta, dù đàn ông hay đàn bà cũng vậy, hay thương những ai mà mình hy sinh tận tụy, che chở, bao bọc và nâng niu[80]. Cho nên muốn được yêu thương, người đàn bà phải tỏ ra cần sự che chở đùm bọc.

Cha mẹ thường yêu thương những đứa con nào yếu đuối,

bạc phúc và cần đến sự chở che bênh vực. Đứa nào “đày đọa” mẹ cha nhiều chừng nào lại được mẹ cha yêu cưng đặc biệt chừng nấy.

Những người đàn bà khôn lanh, giỏi giắn, làm nên sự nghiệp cho chồng thường khi lại không được người đàn ông yêu thương âu yếm. Trái lại, những bà vợ thường ăn hại, vụng về, luôn luôn cần đến ông chồng lo lắng, chạy xuôi chạy ngược để bao bọc chu toàn, lại được sự yêu thương chiều chuộng tâng tiu, tưởng cũng không có gì khó hiểu. Thật là mâu thuẫn, thật là phiền phức hết sức, tâm lý của con người. Nhưng sự thật là như thế. Muốn được người đàn ông yêu thương cần phải “đày” họ nhiều chừng nào hay chừng nấy[81], một cách khéo léo và kín đáo dĩ nhiên, nghĩa là tỏ ra rằng “muôn việc gì cũng nhờ vào một tay bao bọc tế độ” của họ cả. Đó cũng là cơ hội để bắt họ luôn luôn để ý đến mình và yêu thương mình hơn ai tất cả. Mải lo cho mình, tức là bắt họ mãi nhớ đến mình, đó là cách chiếm đoạt cả tâm hồn trí não của họ mà họ không dè. Họ sẽ chỉ yêu có một mình mình thôi.

Đây là một thảm kịch mà xưa nay đã làm đau khổ không biết bao nhiêu người đàn bà lương thiện vì quá thật thà tin tưởng rằng sự hy sinh lo liệu và châu toàn cả mọi phương diện để cho ông chồng khỏi bận rộn gia đình, lẽ ra phải được biết ơn và được đền bù bằng một tình yêu thắm thiết mới phải.

Nhưng sự thật thì trái ngược lại. Người đàn ông họ bạc lắm! Nhưng thực ra, không phải họ muốn bạc.

Hãy nên tha thứ cho họ vì họ không hiểu được cái hành vi bội bạc của họ. Những bà vợ đảm đương, cầm tất cả quyền hành trong nhà như một bà chúa, chắc

chắn sẽ không được ông chồng yêu cưng vì bà đã chạm đến cái tâm cảm tự ti của người đàn ông rồi.

Người đàn ông họ phách lắm, nên họ bạc lắm! Sự đời có những éo le như thế.

Phần quan trọng trong Thuật Yêu Đương cũng căn cứ vào yếu tố trên đây: Muốn được người đàn ông yêu mình, đừng bao giờ tỏ ra là mình không cần đến họ, và nếu có cơ hội thuận tiện, hãy chứng tỏ rằng mình luôn luôn là người thọ ân của họ, là người yếu đuối, vụng về cần đến sự che chở chỉ dạy của họ. Người đàn ông thích thi ân, người đàn bà thích thọ ân là đôi vợ chồng yêu nhau tha thiết nhất, vì bản tính của họ đã được thỏa mãn đầy đủ. Cái thuyết “chồng chúa vợ tôi” của người xưa thật ra cũng có lý do chính đáng của nó.

Thường trong những lớp học mà nam nữ thanh niên học chung, những cô gái xuất chúng được các bạn trai khâm phục nhưng không được họ yêu thương. Trái lại, những chị học dở mà chạy theo cậy nhờ các bạn trai chỉ dạy thêm cho, hoặc làm bài hộ cho sẽ được các bạn trai chú ý và “cảm” nhiều hơn, có khi lại đi đến sự yêu thương là khác nữa. Là vì người đàn ông con trai nào cũng thích làm người chỉ dẫn, thi ân, và rất hãnh diện có người nhờ cậy mình.

Tuy nhiên, nói như trên đây là tôi muốn ám chỉ vào hạng người đàn ông hoàn toàn đàn ông, có khí phách hiên ngang của người nam tử luôn luôn muốn đóng vai một người ân nhân hiệp sĩ, một người thích hoạt động, thích che chở bao bọc những kẻ yếu đuối và gánh vác những nỗi bất bình trong thiên hạ, chứ thực ra cũng không thiếu gì những hạng đàn ông hèn kém, không biết tự trọng, suốt đời chỉ thích ăn không ngồi rồi và chuyên môn “đào mỏ”, núp theo vạt áo người đàn bà mà ăn, không biết liêm sỉ là gì nữa cả. Hạng này ngày nay đâu có ít. Nhưng dù sao, trong thâm tâm họ, họ vẫn biết sỉ nhục vì phải ăn bám nơi người đàn bà. Ngoài mặt họ “dạ dạ, vâng vâng” nhưng không bao giờ họ yêu người đàn bà mà họ đang lợi dụng làm tiền, vì trong thâm tâm, họ giống những kẻ “nịnh trên” để mà “nạt dưới”. Họ sở dĩ cúi mặt với bên này là để rồi có cơ hội sẽ lên mặt bên kia đối với người đàn bà khác nào cần ăn bám lại nơi họ.

Hạng đàn ông này khó mà sống khỏi ngoại tình vì ngoại tình đối với họ là một cơ hội để trả thù người đàn bà mà họ phải bị bắt buộc “úp mặt vào vạt áo” để ăn nhờ.

Có được một người vợ luôn luôn dịu dàng và vui vẻ, biết khuyến khích và thúc đẩy họ ham hoạt động, chưa đủ. Họ lại còn muốn cho người đàn bà luôn luôn tin tưởng và tán thành họ một cách mù quáng hoàn toàn bất cứ là trong tư tưởng hay hành vi nào của họ. Trong thâm tâm người đàn ông nào cũng muốn có một người vợ xem họ như thần như thánh.

Nên nhắc lại rằng người đàn bà nào trong thâm tâm cũng muốn có một người chồng chỉ huy tất cả hành động của họ, một người chồng có tính quả quyết để điều khiển họ vì họ không tự mình lãnh lấy trách nhiệm gì nặng nề cả, họ muốn có một người chồng có óc phê bình để khuyên lơn dạy dỗ họ. Trái lại, người đàn ông thì khác: họ muốn có một người vợ phụ họa theo họ, giúp họ để thực hiện chương trình hành động của họ, dù là những chương trình vô lý. Hay nói một cách khác: người đàn ông thì tìm vợ để làm một người bạn tâm phúc, còn người đàn bà thì tìm nơi người chồng một người bạn cố vấn để dìu dắt chỉ bảo họ. Người cố vấn mà có tài, tức là người có óc phê bình chỉ trích hay; còn người tâm phúc đáng tin cậy chỉ là người biết giữ vai trò thụ động, luôn luôn tán thành và khuyến lệ họ. Người vợ lý tưởng là người bạn, là “tiếng vọng” của họ, luôn luôn tin tưởng nơi họ, tán thành cùng khuyến lệ họ. Bởi vậy, ngay ở ghế nhà trường, hoặc sống giữa cảnh gia đình với cha mẹ, họ rất thích chơi khắng khít với những kẻ nào luôn luôn tán thành ý kiến họ mà không bao giờ cãi lại, luôn luôn giúp họ thực hiện ý muốn của họ một cách trung thành, bất cứ là một ý kiến nào. Và chính vì thế, lúc còn nhỏ họ thích chị em gái hơn anh em trai. Khi ra đời, họ thích cộng sự với những bè tôi chỉ biết thừa hành ý định của họ hơn là với những người thông minh dám phê bình hay chống đối lại họ. Vậy thì, khi họ lập gia đình, tại sao họ lại có thể khác hơn được mà không mong mỏi có được một người vợ “phu xướng phụ tùy”?

Nhưng, khốn thay, người đàn bà lại thường có khuynh hướng tai hại này là ưa khích bác. Vì ở trong tình thế tâm cảm tự ti, sự ưa khích bác phê bình là một khí giới đặc biệt để lập lại quân bình.

Phần đông phụ nữ thích phê bình chỉ trích, chẳng phải riêng gì những người họ biết, ngay những người họ không biết, họ cũng phê bình không tha thứ. Những câu chuyện tâm tình giữa bạn bè của họ phần nhiều chỉ toàn là những chỉ trích phê bình khen chê bất tận hết người này người kia. Cái tính ấy mà các bà còn cứ mang theo mãi trong khi tiếp xúc với các ông chồng hằng ngày thì thật là nguy hiểm tai hại không biết chừng nào! Chính nó là nguyên nhân làm cho tình vợ chồng càng ngày càng gay go trầm trọng. Người đàn bà nào mà ưa chỉ trích chồng mình, chắc chắn sẽ không được người chồng yêu thương như ý muốn. Nếu muốn được người ta yêu thương mình, người đàn bà cần phải chận bớt lại cái khuynh hướng tai hại này, nhất là đối với người bạn trăm năm của mình.

Tuy nhiên, chận bớt lại không có nghĩa là tuyệt bỏ. Dù sao, trong hôn nhân, người đàn bà không những chỉ muốn được chồng yêu thương thôi, mà cũng phải biết lo nghĩ đến quyền lợi của gia đình trên hết. Trong những trường hợp quan hệ đến vận mạng của chồng con mình, của gia đình mình thì người đàn bà phải dám nói thẳng sự thật. Thà chịu hy sinh mất chồng một lúc, nhưng về sau khi sự thật đến, bấy giờ người đàn ông tỉnh ngộ sẽ yêu thương lại như xưa, có khi lại còn hơn trước nữa.

Nhưng cần phải thận trọng, đừng nhắc đi nhắc lại cái khôn ngoan của mình và cái ân nhờ mình mà chồng mình đã tránh khỏi tai họa. Không gì vụng về bằng nhắc nhở lại cái ân của mình, vì như thế là nhắc lại cái ngu dại lầm lạc của ông chồng đáng thương hại của mình.

- Ừ, nếu không có tôi cản ông lại thì giờ này ông không còn cái áo mà mặc!

- Nhờ ai mà ông mở mày mở mặt được với người ta ngày nay? v.v...

Cũng chớ nên quá tin tưởng nơi lòng hối hận và sự biết ân của người đàn ông. Không một ai trên đời này, ngay cả người đàn bà, chịu cho người ta chỉ trích mình. Cũng không ai chịu được những kẻ chống báng hoặc không tán thành ý muốn của mình.

Ngày xưa không phải là không có những cuộc hôn nhân đau khổ, nhưng đâu có nhiều như ngày nay. Là bởi ngày xưa giáo dục đã un đúc người đàn bà thành những người vợ lý tưởng biết chiều chuộng, thờ kính chồng, theo nguyên tắc “phu xướng phụ tùy”. Họ thành thật tin tưởng nơi người chồng và luôn luôn vui vẻ xem “chồng là chúa, vợ là tôi”, không bao giờ dám chê bai chỉ trích chồng. Có người sẽ bĩu môi cười nhạt cho đó toàn là lối sống tôi đòi, nô lệ, nhưng lại là những lề lối khôn ngoan, căn cứ vào những nhận xét tâm lý cực kỳ thâm thúy về bản tính loài người.

Sau trận Đại chiến thứ hai, lúc quân đội Mỹ chiếm đóng ở Phù Tang, đã xảy ra một phong trào người

Mỹ cưới vợ Nhật. Có cả trăm ngàn người Mỹ từ chối không chịu kết hôn với người đồng hương của mình có danh là kiều diễm nhất và đẹp nhất để đi cưới những cô gái Nhật thường không mấy đẹp bằng. Nòi giống, lịch sử, tôn giáo, ngôn ngữ... thảy đều là những yếu tố khó làm sao sống chung được. Tác giả quyển Ponts de Toko-Ri là James Michener, tức là tuồng Sayonara, lúc ban đầu tỏ ra ngạc nhiên kinh khủng tại sao đồng bào ông có thể mù quáng say mê những con người không mấy duyên dáng kiều diễm ấy, thế mà sau cùng, chính ông ta cũng cưới vợ Nhật.

Sự chọn lựa của các quân nhân Mỹ có gì là khó hiểu. Một cái sắc đẹp lộng lẫy mà kiêu ngạo, thiếu dịu dàng, rồi dễ trở nên chán phèo. Người đàn bà Nhật, không phải thiếu lòng tự cao, nhưng vì đã quen giáo dục theo một lề lối truyền thống và hy sinh, luôn luôn dịu dàng, nhường nhịn, vui vẻ, kính trọng người chồng như một vị thần. Với người đàn bà Nhật, người đàn ông Nhật cảm thấy mình trở nên quan trọng vì được kính trọng như một vì chúa. Người đàn ông Nhật thì xấu xí, nhưng trước con mắt của người đàn bà họ, họ là một vị tiên thánh. Nhờ vậy, họ cảm thấy tăng thêm lòng tự tín và dễ trở nên can đảm, anh hùng. Người đàn bà Nhật đã khéo léo thực hành câu nói này của Lão Tử: “Hậu kỳ thân nhi thân tiên”, tức là biết để mình ra sau mà thân mình lại đứng ra trước. Tâm lý thông thường của con người là thế: kẻ nào muốn đưa mình lên cao, mình lại muốn đội họ lên đầu; kẻ nào muốn hạ mình xuống thấp thì mình lại chà họ dưới chân. Người đàn bà Mỹ, trái lại, tuy đẹp thật nhưng quá tự cao, lại còn tranh khôn với người đàn ông, bắt người đàn ông kính trọng họ. Họ được người đàn ông tán tỉnh, xu nịnh để cầu xin tình yêu của họ, nhưng trái lại, họ đã mất lòng yêu thương tha thiết và vĩnh viễn của người đàn ông. Cho nên nước Mỹ là nước mà người đàn bà được đề cao nhất, nhưng là nước mà người đàn bà vô phúc nhất sau cuộc hôn nhân, xứ mà ly dị thường xảy ra như cơm bữa. Người đàn bà Mỹ đã trả một cái giá rất đắt với quan niệm tự tôn tự đại của họ: họ thiếu tình yêu chân thành và thắm thiết của người đàn ông. Có một câu ngạn ngữ được lưu hành trong thế giới: “Không gì sung sướng đối với người đàn ông bằng được ở khách sạn Pháp, ăn đồ Tàu và cưới vợ Nhật”. Đó là người ta nói lên được những khát vọng thầm kín của người đàn ông bất cứ ở gầm trời nào.

Ngày nay, phong trào nam nữ bình quyền của Tây phương lan tràn khắp chốn đã “thổi phồng” người đàn bà Đông phương, xui họ cũng đèo bòng và đòi hỏi quá nhiều quyền hành để mà tranh khôn và lấn áp người đàn ông đủ mọi phương diện, tưởng đó là đặc sắc, để mà hãnh diện, nhưng đâu có dè họ đã tự mình phá hủy nền tảng hạnh phúc của mình mà bất cứ một người đàn bà nào cũng mong ước là được yêu thương và che chở bao bọc. Như trên đã nói: họ đòi hỏi quá nhiều mà thực sự trong thâm tâm họ không cần. Họ đòi tự do, mà thực sự trong thâm tâm họ muốn được người lo lắng cho họ tất cả, nghĩa là dìu dắt và chỉ huy; họ được tự do xông pha tranh đấu ngoài xã hội như người đàn ông, mà thực sự trong thâm tâm họ mong ước có một tổ ấm gia đình để họ sống êm đềm không gió bụi.

Người đàn bà ngày nay cần phải nhận chân cái nguyện vọng thầm kín của cõi lòng mình, của lòng người bạn trai mình và đừng vì phong trào lôi cuốn, vì thời thượng, vì lòng tự đắc không phải chỗ mà tự mua lấy sự thất bại nặng nề làm tiêu ma hạnh phúc của đời mình.

d. Thích yên lặng và cô tịch

Mặc dù người đàn ông là một tâm hồn ưa hoạt động, và hoạt động là lẽ sống của đời họ - nhưng sau những giờ hoạt động ồn ào, họ thích tìm nơi cô tịch để yên nghỉ. Nhất là hạng đàn ông trí thức, họ ưa sống một mình. Những phút họ trầm ngâm hay đọc sách, người đàn bà khôn ngoan phải biết kính nể những giờ phút thiêng liêng ấy. Phải biết để cho họ yên với tờ báo hay quyển sách trên tay, đừng có phá rối họ bằng những câu hỏi ngớ ngẩn, điều mà họ ghét nhất. Đừng tưởng lầm rằng sự lạnh lùng trong những giờ phút yên lặng ấy của họ là biểu hiện của tình yêu lợt lạt.

Thường những người đàn ông thích hoạt động sau những giờ tranh đấu và lăn lóc vất vả ở ngoài đời, không gì tai hại cho họ bằng khi về đến nhà mà họ mong mỏi tìm một nơi trú ẩn sau những cơn sóng gió ngoài khơi, lại gặp người đàn bà của họ gác thêm vào đầu họ nhiều nỗi bực mình và bận rộn khác, hoặc về vấn đề con cái quấy rầy hoặc về vấn đề tiền bạc thiếu hụt. Có nhiều bà vợ không hiểu lẽ ấy, bao nhiêu việc bực mình nho nhỏ không vào đâu cả, mà tự mình cũng có thể giải quyết, cũng vẫn đợi chồng về là mang ra mà “bố”! Đó chắc chắn là một cách đuổi người đàn ông ra ngoài đường vậy.

e. Thích tự do

Người đàn ông rất thích tự do. Có nhiều người đàn bà vì quá yêu chồng, yêu một cách rất ích kỷ, cố gìn giữ mãi người đàn ông bên cạnh bằng cách kiểm soát từng hành động của chồng, như kiểm tra giờ làm của họ, bắt phải đi đi về về đúng hẹn, hoặc kiểm soát thư từ, tiền bạc dành cho việc ăn xài riêng mà ta thường gọi là tiền túi. Tình yêu họ quá ích kỷ, chuyên chế đến đỗi biến người yêu của họ thành một tên tù lỏng. Như thế, không gì làm bực lòng người đàn ông bằng, nếu họ không đi tìm hạnh phúc nơi những người đàn bà khác biết trọng tự do của họ và biết cho đó là tất cả lẽ sống của đời họ. Dù không công khai phản đối và vì chiều chuộng ép mình sống theo quy củ của người vợ “độc tài”, họ vẫn sẽ âm thầm tìm đủ mọi phương tiện để giải thoát.

Sự bực dọc không thể nói ra được của người đàn ông sẽ làm họ đau khổ vô cùng và khiến họ có nhiều tính khí bất thường, quạu quọ, nóng nảy không duyên cớ.

Người đàn bà nào, vì quá yêu chồng, đến nô lệ hóa người yêu, sẽ không bao giờ được người chồng yêu thương như ý muốn và lắm khi còn phải trả một giá rất đắt cho sự chà đạp lên bản năng ham muốn tự do của người đàn ông.

Gìn giữ người yêu không giống như lối gìn giữ một tên tù.

Tôi còn nhớ một gia đình nọ mà người vợ cứ than phiền với tôi mãi tính khí cau có và hay gây chuyện của ông chồng trong trăm ngàn việc không đâu hằng ngày. Bà là người đàn bà có một thứ tình yêu độc chiếm: bà muốn biến chồng bà thành cái lẽ sống duy nhất của đời bà. Bởi vậy, bà không cho phép chồng bà làm bất cứ một điều gì mà không được bà ưng thuận trước. Chồng bà đau khổ ngấm ngầm quá nên có thái độ chống báng bà luôn. Ông vẫn rất trung thành với bà nhưng cau có mãi và làm khổ bà luôn. Có người “mở mắt” cho bà thấy, bà liền đổi cách cư xử với chồng bà, để cho ông chồng tự do thù tạc cùng bạn bè, tự do đi chơi một mình mà không cần phải dẫn bà theo nữa. Bà trả tự do lại cho ông chồng. Được trả tự do một cách quá đột ngột, ông chồng cảm thấy bỡ ngỡ, khó chịu như con chim bị nhốt trong lồng lâu ngày, khi được mở lồng lại không dám bay xa, vì đã mất thói quen. Nhưng lần lần ông quen lại với nếp sống cũ khi chưa lập gia đình, ông mất hẳn tính cau có, trở nên vui tính và ham sống.

Người đàn ông quý tự do lắm. Người đàn bà khôn ngoan phải biết gây cho chồng mình cái không khí tự do để họ có thể thỏa mãn được cái khát vọng thầm kín của họ là ham làm việc và hoạt động. Muốn gìn giữ tình yêu của người đàn ông, không nên ràng trói họ bằng những sợi “xích sắt” mà phải biết trói buộc tình yêu của họ bằng những sợi dây tơ của một tình yêu cởi mở. Dù cho các bà không ban cho họ một sự tự do thực sự, ít ra cũng nên làm cho họ có cái ảo tưởng là họ đã được sống tự do. Một người tù mà bị cấm cố chừng nào thì cái lòng khao khát tự do của họ càng thêm mãnh liệt: đó là một cách giết chết tình cảm của người đàn ông. Nhà chính khách Aristide Briand có nói: “Kẻ nào muốn đem thân mình mà phụng sự một lý tưởng, không nên cưới vợ. Cưới vợ, tức là ngày cáo chung của khí phách anh hùng...”. Ông cũng có lý một phần nào. Và có lẽ vì thế mà các tôn giáo bắt buộc nhà tu đi tìm đạo đức cao siêu phải nhất định từ chối con đường tình ái và hôn nhân, vì “yêu là nô lệ”.

Nhưng may thay, người đàn ông thật là đàn ông, không có ai cho ái tình là cứu cánh, là lẽ sống duy nhất và vĩnh viễn của đời người, mà trái lại, chỉ là một biến cố tạm thời của một đoạn đường đời của họ mà thôi. Cuộc tranh đấu bất tận bên ngoài sẽ lôi kéo họ vào những cuộc phiêu lưu khác nữa, đầy hứng thú hơn là bị ràng buộc mất tự do trong cảnh ao tù nước đọng. Người đàn bà khôn ngoan muốn gìn giữ tình yêu họ lâu dài, không nên quá khắt khe làm cho họ mất sớm hứng thú của gia đình.

B. TÂM SỰ CỦA NGƯỜI ĐÀN ÔNG VÀ NGƯỜI ĐÀN BÀ VỀ VẤN ĐỀ HÔN NHÂN

Nói đến tâm sự, tức là bàn về tâm lý thông thường nhưng sâu sắc mà nhiều kẻ vô tình không để ý.

Tâm hồn người đàn bà thật là phức tạp, mâu thuẫn và bí mật, không phải như của người đàn ông, đơn giản và hay bộc lộ.

Tôi sẽ không bàn riêng mà là bàn chung tâm trạng đôi bên vì tâm hồn người đàn ông và người đàn bà thường mâu thuẫn nhau, nhưng lại bồi bổ nhau. Dưới đây chỉ là những nét đại cương miêu tả tâm sự của phần đông những người đàn bà thực là đàn bà.

1. Muốn lập gia đình

Người con gái nào cũng vậy, lúc thanh xuân đều có hai “đại mộng”: lập gia đình và sinh con, nghĩa là làm vợ và làm mẹ. Nhưng làm mẹ dường như là nguyện vọng thiết tha nhất.

Lập gia đình, đối với phần đông người con gái là một sự cần thiết: muộn chồng cũng như không chồng, đối với họ là một cái nhục, họ cảm thấy họ là người thiếu duyên. Cho nên, có chồng sớm chừng nào hay chừng nấy, chứng tỏ rằng mình là vật quý được nhiều kẻ thèm thuồng. Cho nên, đối với nhiều cô gái, được nhiều bạn trai quây quần, được có nhiều người đàn ông gắm ghé đòi được kết hôn, họ cho là danh dự nhất đời, đó cũng là một cấp bằng chứng chỉ họ duyên dáng hơn tất cả bạn bè. Nhưng đó phải chăng chỉ là quan niệm của các cô gái thời xưa? Ngày nay, có khác, đối với phụ nữ có một trình độ học thức cao. Những phụ nữ thiếu học thức thường hay có tâm cảm tự ti nên xem sự được lấy chồng sớm là một hãnh diện. Dù sao, tâm cảm chung của người con gái là sớm được lập gia thất để có nơi nương dựa, để đừng bị sống lẻ loi, nhất là đừng bị người đời biếm nhẽ là gái ế chồng. Bởi vậy, một phần đông, đối với vấn đề hôn nhân, rất liều lĩnh bồn chồn: bất cứ được ai gắm ghé, tỏ tình, nếu đừng tệ lắm miễn xem dáng điệu coi được, có chút tiền bạc hay công danh là họ ưng liền, không chút gì do dự. Lại nữa, lập gia đình là sẽ có được một gia cư riêng biệt để họ điều khiển, để sống một đời độc lập, tự do, thoát khỏi xiềng tỏa của cha mẹ. Nhưng họ đâu có dè, họ sẽ bắt đầu vào con đường bị trói buộc khi làm vợ và làm mẹ. Hôn nhân là phận sự chứ không phải chỉ còn là yêu thương suông mà thôi. Để mưu lấy một cái tự do mới, họ lại bán rẻ tự do đời con gái của họ, để mưu lấy một đời lệ thuộc đủ mọi phương diện vào một người đàn ông mà họ cũng chưa biết đối xử với họ như thế nào?

Nhưng biết đâu, họ làm thế vì nghe theo tiếng gọi của bản năng và biết đâu không phải đó là cạm bẫy của tạo hóa để bắt người đàn bà đóng vai tuồng duy trì sự sống của loài người.

2. Muốn làm mẹ

Nguyện vọng thứ hai, mà là nguyện vọng tha thiết nhất của người đàn bà, là làm mẹ. Đối với nguyện vọng này, lòng ao ước có chồng có khi chỉ là vấn đề phụ thuộc và phương tiện mà thôi. Vậy chứ ta không thấy người con gái, lúc còn nhỏ thích chơi búp bê, đóng vai trò một bà mẹ hay một bà giáo là gì? Khi lập gia đình, lúc có con thì lại chăm chú săn sóc con hơn chồng hay sao? Người đàn bà mà không có con cảm thấy đời mình thiếu thốn lạ! Và nếu có con, thì dù có lâm vào cảnh “phòng không chiếc bóng” họ cũng vẫn không cảm thấy cô đơn. Đàn bà mà có con, đời họ cảm thấy đầy đủ và lắm khi sống không cần đến tình yêu phụ rẫy của chồng.

Tình mẫu tử là một thứ tình thiêng liêng cao quý nhất, không thể nào diễn tả nổi. Sở dĩ người đàn bà được đứng vào hàng cao quý nhất trong trời đất là nhờ ở cái lòng yêu thương ấy. Tất cả nỗi sướng khổ của người đàn bà là đứa con, lẽ sống duy nhất của đời họ. Người đàn bà cảm thấy lòng vui sướng tràn ngập khi thấy đứa bé thơ chỉ sống hoàn toàn lệ thuộc nơi tình thương duy nhất của mình. Lòng hy sinh của bà mẹ đối với con là vô bờ bến, bởi vậy, con là nguồn hạnh phúc mà cũng là nguồn đau khổ của bà mẹ. Nào những lúc con đau, mẹ chạy chân không bén đất, chăm lo cho con từng bước một trên đường đời, thế rồi tình thương ấy không bao giờ được trả. Trái lại, khi con khôn lớn, mẹ còn gặp phải cảnh ngậm ngùi đau khổ bắt buộc rời con để nó ra đi, mà lắm khi nó không thèm ngoảnh lại.

Còn sự hy sinh nào đau đớn bằng! Thế mà người đàn bà luôn luôn sẵn sàng hy sinh tất cả để đổi lấy cái hạnh phúc bấp bênh và quá đắt ấy, là làm mẹ và làm vợ.

Người con trai đàn ông nào muốn nghĩ đến hôn nhân, trước hết phải thấu rõ nỗi lòng khao khát thầm kín ấy của người đàn bà và tìm cách để thỏa mãn lòng khao khát ấy. Phải biết rằng người đàn bà chỉ được hoàn toàn hạnh phúc khi nào họ thỏa mãn được nguyện vọng thầm kín ấy.

Người đàn ông nào cũng vậy, dù tình cha con mạnh đến bậc nào, cũng không sao hiểu nổi tấm lòng yêu thương tha thiết của bà mẹ đối với con! Tính người đàn ông thuộc về hướng ngoại, lo nghĩ đến công ăn việc làm của mình hơn là quyến luyến đến những ràng buộc của gia đình, nhất là đối với con cái.

Muốn làm cho người đàn bà hạnh phúc, người đàn ông phải biết hy sinh và làm vui lòng người đàn bà bằng cách giúp cho người đàn bà có đủ phương tiện để thực hiện cái mộng ấy một cách hoàn toàn. Bởi vậy, người đàn ông phải nghĩ đến công việc bảo đảm cho người vợ mình có đủ điều kiện vật chất lẫn tinh thần để họ làm tròn nhiệm vụ một bà mẹ với tất cả ý nghĩa thiêng liêng cao quý của danh từ ấy.

Trong vở tuồng Les neiges du Kilimandjaro, tác giả đã khéo trình bày quan niệm trên đây một cách rõ ràng khúc chiết: Chàng và nàng yêu nhau tha thiết bằng một mối tình sấm sét cho nên không có ngày giờ tìm hiểu nhau. Nàng chỉ có một cái mộng là có một tổ ấm gia đình và có con, một nguyện vọng tự nhiên và thầm kín của bất cứ một người đàn bà nào. Nhưng chàng thì không thích có con, cũng không thích sống yên tĩnh nơi “ao tù nước đọng” của cảnh gia đình. Chàng thích phiêu lưu và cạnh tranh, mãi đuổi theo cái chí làm trai “tang bồng hồ thỉ”. Bởi vậy:

Nửa năm hương lửa đương nồng, Trượng phu thoắt đã động lòng bốn phương...

Nàng bắt đầu đau khổ vì thấy nguyện vọng thầm kín của lòng nàng không được thỏa mãn. Nàng quá thương chồng nên nhiều khi chiều theo ý chồng, nàng theo sát bên chàng trong những cuộc phiêu lưu ở rừng thiêng nước độc. Nhưng rốt cùng nàng đã phải chán nản và tưởng chàng không yêu nàng vì cứ mãi đuổi theo cái mộng hồ hải của chàng mà không chịu sống êm ái trong gia đình như lòng nàng sở nguyện. Nàng bỏ ra đi tình nguyện làm nữ cứu thương, rồi bỏ thân nơi chiến địa. Kết quả của một mối tình tha thiết đến phải tan vỡ đau thương, chỉ vì yêu nhau mà không ai chịu hiểu ai trong những nguyện vọng thầm kín của người mình yêu.

3. Khao khát âu yếm

Nét đặc biệt thứ ba của tâm hồn phụ nữ là sự quá thiên về tình âu yếm. Người đàn bà, về ái tình, ít chú trọng đến tình yêu nhục dục, mà rất quan trọng đến những cử chỉ âu yếm thuộc về tình cảm hơn.

Thiếu âu yếm, người đàn bà tưởng rằng mình không được yêu thương.

Người đàn bà cho rằng mình được yêu khi nào được người yêu nói ra với họ những lời yêu đương ân ái, tỏ ra những cử chỉ chiều chuộng săn đón, tán tỉnh, âu yếm một cách cụ thể. Câu nói này của hoàng hậu Cléopâtre đã biểu lộ được tất cả nỗi lòng tha thiết khát khao tình âu yếm của người đàn bà:

“Anh cứ nói dối đi... Nhưng hãy nói với em rằng: Anh yêu em!” (Mens si tu veux, mais dis-moi que tu m’aimes).

Đó là nhược điểm của người đàn bà. Họ hạnh phúc cũng nhờ đó, mà họ bị gạt gẫm cũng vì đó. Bởi vậy, thời kỳ gặp gỡ nhau với người yêu lúc ban đầu là thời kỳ mà họ cảm thấy hạnh phúc nhất. Vị hôn phu của họ đang thời tranh đấu để đoạt trái tim họ nên đã khéo vui vẻ, chiều chuộng, tán tỉnh, nghĩa là tỏ tình âu yếm với họ luôn. Nhưng phải chi khi là người chồng của họ sau này, sau khi ngọc quí đã về tay, họ vẫn còn khéo biết đóng mãi vai tuồng của một người tình nhân, thì họ sẽ hạnh phúc đến bậc nào! Sự thật là ít bao giờ có được như thế trong thực tế. Phần nhiều người đàn bà có chồng mà còn ngoại tình, phải chăng vì họ khao khát tình âu yếm mà người chồng của họ bây giờ không còn là người tình của họ như trước kia nữa.

Tình yêu của người đàn bà phần đông thuộc về tình âu yếm. Họ rất ghét những kẻ vũ phu cưỡng bách họ để thỏa mãn nhục dục như các ông chồng ngu dại đã tưởng: người đàn bà thuộc về quyền sở hữu của họ sẽ là món đồ mua vui của họ bất cứ ở vào lúc nào họ muốn. Họ lầm to, một cái lầm tai hại vô cùng!

Không có gì làm cho người đàn bà hạnh phúc bằng làm cho họ có cảm tưởng rằng mình bao giờ cũng nghĩ đến họ.

Bởi vậy, một lời nói, một sự nhã nhặn, một tiếng cám ơn lễ phép, một món quà mọn trong những dịp lễ sinh nhật hay Tết nhất... có gì đáng giá, nhưng đối với họ lại là những tượng trưng của tình yêu, tại sao người chồng không chịu để ý đến để mưu hạnh phúc cho người bạn trăm năm của mình?

Tóm lại, tình yêu của người đàn bà thuộc về tình âu yếm và chuộng sự âu yếm hơn nhục tình. Người đàn ông nào muốn giữ tình yêu lâu dài và mặn nồng cần phải nghiền ngẫm kỹ khía cạnh đặc biệt này của tâm hồn người phụ nữ.

Người đàn bà nào cũng thế, dù là một người có tính độc lập tự do, đảm đương, can đảm bậc nào...

cũng mong tìm nơi người đàn ông một tình thương đầy âu yếm và bao bọc, dù sao trong đời họ cũng sẽ có những ngày họ phải cần đến bàn tay mạnh mẽ của người đàn ông nâng đỡ, chở che, bênh vực họ. Tâm trạng người đàn bà cũng như tâm trạng của những đứa trẻ thơ: họ cần được đùm bọc nâng niu trong một tình thương âu yếm.

Sự khao khát tình âu yếm có nhiều hình thức, tùy tâm tính riêng của từng người đàn bà. Có người thì chuộng sự âu yếm vật chất, một thứ âu yếm của trẻ con, đòi hỏi được nựng nịu, vuốt ve. Họ thích làm nũng, nhõng nhẽo để được cưng thương. Có người lại thích được bao bọc trong một tình yêu đầy tình cảm săn sóc, vì nể, chiều chuộng, biết nói những lời dịu dàng tình tứ, biết nhìn thấy và khen tặng những đức hay nết tốt của mình. Dù là thứ tình âu yếm nào, người đàn bà luôn luôn đặc biệt cảm động nhất trước bất cứ những lời nói hay cử chỉ âu yếm thuần tình cảm hơn là những hành động biểu lộ nhục tình sỗ sàng trắng trợn. Biết bao người đàn bà con gái mà đời sống từ trước tới giờ âm u tẻ lạnh như dòng sông lờ lững trôi qua, bỗng thấy nổi sóng dạt dào, đời người trở nên mới lạ và đầy hương vị ngạt ngào... chỉ vì đã được một người đàn ông nào để ý đến, biết nhận thấy cái tài hay sắc đẹp hoặc những gì gọi là đặc sắc của mình. Không có gì làm cho người đàn bà con gái sung sướng hạnh phúc bằng được người ta hiểu cái chân giá trị của mình! Sự chú ý của người đàn ông, đối với họ, bất cứ bằng cách nào, là một niềm an ủi, khuyến lệ mạnh nhất trong đời họ. Ta có thể nói: đó là tất cả nguồn sống tình cảm của người đàn bà vậy. Bởi thế, đối với người đàn bà, người chồng lý tưởng là người tri kỷ của họ.

Tôi thấy nhiều gia đình mà vợ chồng tỏ ra luôn luôn lễ phép với nhau, hiểu biết nhau, nhất là thành thật khen tặng nhau một cách hết sức âu yếm chân thành. Những gia đình ấy là những thiên đàng trên dương thế.

Trái lại, cũng không biết bao nhiêu gia đình trẻ tuổi, thiếu kinh nghiệm thường lấy trò đùa làm hứng thú, hễ mỗi khi bình phẩm nhau là toàn những lời chỉ trích mỉa mai, giễu cợt vô duyên, có tính cách châm biếm nhau. Nhưng cái thói đùa cợt, chớt nhả không phải lúc, tạo nên một bầu không khí đầy ác ý khó thở mà tâm hồn người đàn bà cảm thấy tẻ lạnh và buồn chán làm sao! Không có gì sâu độc, chua cay bằng cách mỉa mai vợ mình trước mặt một người đàn bà khác. Không một người đàn bà nào có thể tha thứ được việc ấy. Khen tặng quá lời một người đàn bà nào khác trước mặt vợ mình đã là một việc vụng về bất nhã lắm rồi, huống hồ đi chê dè hay khích bác thì tai hại không biết chừng nào cho hạnh phúc gia đình.

4. Quan trọng hóa ái tình

Người đàn bà phần đông xem ái tình là điều quan trọng nhất trong đời họ. Họ lại tin rằng tình yêu chân thành phải được tỏ bày ra bằng những cử chỉ cụ thể.

Trái lại, người đàn ông không bao giờ xem ái tình là vấn đề quan trọng nhất của đời họ: nó chỉ có một giá trị tạm thời, nhất là tình dục đang hồi bùng nổ trước khi hôn nhân và sau hôn nhân một vài tháng thôi. Ngoài ra, trong đời họ, lý tưởng của họ không còn phải là ái tình nữa, mà là tham vọng và hoạt động. Người đàn ông nào mà không có tham vọng gì cả hoặc không ưa hoạt động gì cả không phải là người đàn ông. Không phải nói thế là muốn bảo rằng người đàn ông không biết yêu thương. Bậc tài hoa hay anh hùng trên đời là những bậc đa tình hơn ai tất cả, nhưng địa vị ái tình không phải chiếm hàng thứ nhất đời họ.

Bản tính của người đàn ông, nếu ta để ý quan sát kỹ sẽ thấy rõ: lúc 18, 19 tuổi là lúc họ đang mộng một tương lai xán lạn, thích hoạt động, ham danh tiếng, muốn thành công; đến 35, 37 tuổi là lúc mà ái tình của họ đã qua và đối với họ chỉ còn là một kỷ niệm, chính lúc này là lúc họ tìm cách có nhiều uy tín, thế lực, giàu có. Thời kỳ của ái tình lãng mạn khoảng 20 đến 30 tuổi đã qua, họ hết để ý đến người đàn bà như lúc họ còn trong thời kỳ trẻ tuổi nữa. Một vài năm sau cuộc hôn nhân, họ sẽ trở lại cái thích căn bản của đời họ là tranh đấu và hoạt động, lập công danh và sự nghiệp.

Dù họ là người đa tình bậc nào, ái tình cũng không bao giờ chiếm được hàng thứ nhất trong đời họ, trừ ra những người tầm thường và vô lý tưởng.

Người đàn bà trái lại, ái tình đối với họ là cái lẽ sống duy nhất của suốt đời. Có được một người để yêu là họ đã được phân nửa hạnh phúc của họ, và nếu họ lại được người họ yêu thương lại họ thì đó là họ đã được hạnh phúc hoàn toàn viên mãn rồi. Bởi vậy, suốt đời họ, họ đặc biệt tha thiết đến bất cứ một cử chỉ nào âu yếm tỏ ra là họ được yêu thương: một lời nói tình tứ, một món quà mọn, một tiếng cám ơn, một lời an ủi... đủ làm cho họ sung sướng. Người đàn ông không bao giờ có thể tưởng tượng được rằng bao nhiêu chuyện nhỏ nhặt không đáng kể ấy lại là những điều mà người đàn bà xem rất quan trọng. Vì vậy, không lúc nào người đàn bà cảm thấy được hạnh phúc bằng cuộc hôn nhân của họ lúc ban đầu, lúc mà người yêu của họ còn là một người tình đang tìm cách chinh phục họ, nên chiều chuộng săn đón và tỏ tình âu yếm với họ nhiều nhất. Và bởi họ tin rằng đó là những cử chỉ vĩnh viễn của một tình yêu bất diệt, nghĩa là suốt đời họ sẽ được nuông chiều, săn sóc như thế mãi, nên về sau họ mới bị thất vọng và đau khổ ê chề. Họ đòi hỏi nơi người đàn ông một tình yêu nồng nàn và vĩnh viễn trong khi người đàn ông chỉ xem đó là một việc nhất thời thôi. Tội nghiệp, nàng quá thật thà, nào có dè đâu những cử chỉ đầy âu yếm ấy của các cậu con trai khôn quỉ muốn vợ chỉ nhắm vào một mục đích chinh phục tạm thời thôi, và một khi đạt được ý muốn rồi thì thú chinh phục ấy lại sẽ vơi lần, để nhường cho những cuộc phiêu lưu chinh phục khác, đầy hứng thú hơn.

5. Xúc cảm quá mạnh và quá sâu

Tâm hồn người đàn bà rất dễ cảm, xúc cảm quá mạnh và quá sâu.

Tại sao thế? Người đàn ông ít xúc cảm sâu nặng bằng người đàn bà, có lẽ vì người đàn ông, đứng về mọi phương diện, thuộc về phái mạnh. Người đàn bà, lệ thuộc đủ mọi phương diện từ thể chất lẫn tinh thần luôn luôn phải cần đến sự che chở của người đàn ông. Thường thường chính người đàn ông lại là người làm ra tiền bạc nhiều, nên người đàn bà phải chịu nhiều tùy thuộc, ít được tự do hành động hơn. Ở trong cảnh gia đình hạnh phúc thì tình trạng sút kém ấy không mấy gì làm người đàn bà khó chịu, nhưng trong những gia đình vô phúc thì tình cảnh lệ thuộc ấy làm cho người đàn bà đau khổ vô cùng. Họ cảm thấy thiếu mọi phương tiện để tranh giành đắc lực chén cơm manh áo cho gia đình hơn người đàn ông trong công việc mưu sinh. Kinh nghiệm thường minh chứng cái định luật tâm lý này: kẻ kém thế bao giờ cũng có những xúc cảm mãnh liệt hơn người đặng thế. Cái tâm cảm tự ti của người đàn bà khiến họ dễ bị xúc cảm và xúc cảm sâu nặng hơn người đàn ông. Đứng trên phương diện tình cảm thì số phận người đàn bà lại còn phải lệ thuộc nơi người đàn ông nhiều hơn nữa. Nếu trong hai người mà làm khổ cho nhau thì người đàn bà đau khổ nhiều nhất. Hơn nữa, một cô con gái không thể nào lại dám tỏ tình trước với người đàn ông con trai họ thương, vì làm thế là họ sẽ bị người đàn ông con trai khinh khi rẻ rúng ngay. Một người con gái mà trong khi giao thiệp với bạn trai lại quá dễ dãi thân mật cũng sẽ làm cho những người khác đứng đắn trang nghiêm khinh lờn ngay. Vì vậy, trong tâm hồn của người đàn bà con gái bao giờ cũng cảm thấy mình phải chờ người đàn ông tỏ tình trước, bấy giờ mình mới có thể dám thổ lộ sau, nhưng vẫn với thái độ dè dặt, kín đáo để người đàn ông nể vì và chú ý. Sự tình ấy gây nơi người đàn bà một tâm trạng sút kém, một mặc cảm tự ti. Đối với người đàn ông, một việc gì đã qua là đã hoàn toàn trôi qua: họ dễ quên lắm; trái lại, đối với người đàn bà, một việc gì đã qua không thể gọi là đã thuộc về dĩ vãng, họ nhớ dai lắm.

Người đàn ông con trai nên để ý đến sự kiện tâm lý này và nhớ rằng đây là yếu tố không kém quan trọng để mưu hạnh phúc hay tai họa trong gia đình.

Chính vì những lý do đã nói trên, người đàn bà không bao giờ quên được một lời nói xẵng hoặc một câu trách móc chua chát đắng cay vô tâm hay hữu ý thốt ra trong những khi cãi vã. Cũng như những lời nói khuyên lơn ngọt ngào âu yếm của mình đối với họ trong những lúc họ buồn rầu hay đau yếu sẽ làm cho họ sung sướng không bao giờ quên. Bởi vậy, người đàn ông cần phải tránh những lời nói cứng xẵng va chạm hoặc những cử chỉ thô lỗ sỗ sàng, nghĩa là phải gìn giữ gắt gao lễ độ nếu muốn làm cho người bạn trăm năm mình được hạnh phúc luôn luôn.

6. Cần sự che chở

Đặc điểm thứ sáu của tâm hồn phụ nữ về vấn đề hôn nhân là dù ngoài mặt đòi hỏi bình quyền, đòi hỏi tự do nhưng thực tâm ai cũng mong mỏi có một người chồng là “rường cột” để nương nhờ, một người chồng cương quyết để chỉ huy, điều động con thuyền gia đình của họ trong những cơn giông tố cũng như trong những lúc thuận buồm xuôi gió.

Sự yếu đuối trong tất cả mọi phương diện của người đàn bà xui họ luôn luôn để ý tìm một nơi đùm bọc. Nhưng người đàn ông nên nhớ rằng: làm chủ gia đình không có nghĩa là tỏ ra hà khắc độc tài, sự mạnh mẽ không phải là thô bạo mà là kiên nhẫn, cương quyết và nhân từ. Người đàn ông lý tưởng của người đàn bà là hạng người điềm đạm, đại độ khoan hồng; nhưng, nhân từ không có nghĩa là nhu nhược mà là cương nghị và quyết đoán. Thiếu một trong hai điều kiện ấy, người đàn ông khó mà khiến người đàn bà tâm phục.

Mong mỏi có được một nơi nương nhờ, có một bàn tay sành sỏi, cứng rắn để dìu dắt trên con đường đời đầy chông gai gió bụi, không có nghĩa là người đàn bà luôn luôn có tính ỷ lại phục tùng đâu. Họ cho đó là phận sự người đàn ông mà tạo hóa đã giao phó: kẻ nào thiếu phận sự sẽ bị họ khinh miệt hoặc sẽ bị họ bớt lần sự yêu quý ngay. Bởi họ bị mắc trong tâm trạng tự ti nên họ cứng đầu và thường tỏ ra những tính khí bất thường phóng túng. Họ có những “chúng chứng” bất ngờ. Bởi vậy, điều khiển một người đàn bà đâu phải là một việc dễ: những lúc gặp họ bất thường, làm những việc vô lý, ngông cuồng, người đàn ông khôn ngoan và sành sỏi phải biết bỏ qua và đừng tỏ vẻ ngạc nhiên gì cả. Những giờ phút “chúng chứng” ấy qua, họ lại trở nên dịu dàng, dễ yêu như xưa, không có gì phải đắn đo lo nghĩ xa vời cả. Chắc chắn là sau cơn “giông gió phũ phàng” kia người đàn bà sẽ thủ thỉ với mình: “Chỉ có anh là người hiểu em mà thôi”, mặc dù chính họ, họ cũng không giải thích nổi lý do hành động ngông cuồng của họ.

Phải đối đãi với người bạn trăm năm của mình như một người cộng sự ngang hàng, nhất là phải khéo léo đừng va chạm vào lòng tự ái của họ. Lòng tự ái của người đàn bà là một cái gì đáng sợ. Tát lên má họ bằng một cánh hoa hường cũng đủ làm cho họ đau đớn còn hơn đánh họ bằng một ngọn roi mây, nếu bàn tay của người tát lên má họ là bàn tay của người mà họ yêu nhất trên đời.

7. Những nết xấu của người đàn bà

Phác họa một vài nết xấu của người đàn bà để cho những người chồng của họ sau này khỏi phải có những thất vọng bất ngờ tưởng không phải là vô ích.

a. Hay hờn dỗi

Người đàn bà rất nhạy cảm, không bao giờ có thể tha thứ được một lời nói chạm đến lòng tự ái của họ. Hơn nữa, họ lại là người nhớ dai nhất. Với tính khí kín đáo, họ thường phản ứng lại bằng những cách “trả thù” rất là tinh tế và ác độc. Bằng cách làm nũng, lạnh lùng, hờn dỗi... họ có đủ mánh khóe để trả thù rất khéo léo. Họ hay hờn mát nhưng họ mau quên và tha thứ khi nào người đàn ông biết tỏ vẻ hối hận và xin lỗi. Trái lại nếu người đàn ông vụng về, không biết nhận xét để tìm ngay nguyên nhân của sự bất bình của họ thì phải “biết tay” họ. Có điều là không bao giờ họ nói ra, và khi mà họ không bằng lòng, người đàn ông phải biết tự mình tìm lấy. Thật là một nết xấu đáng trách, nhưng không làm sao sửa đổi được vì đó là một trạng thái của tâm cảm tự ti gây ra. Vậy, phải làm sao để tránh cái nạn ấy, thường làm cho không khí gia đình khó thở. Ở trường hợp này “phòng loạn hay hơn là trị loạn”, người đàn ông nào muốn ít gặp những cơn sóng gió nho nhỏ này trong gia đình cần phải biết giữ gìn lời ăn tiếng nói cùng cách cư xử cho dịu dàng nhã nhặn như mình đang yêu họ lúc ban đầu, cũng là cơ hội để người đàn ông tập luyện tính điềm đạm và dè dặt.

b. Tính khí bất thường

Người đàn bà lại có tính khí bất thường, thoạt vui thoạt buồn, không biết sao phòng trước được.

Cũng một lời mình nói mà hôm nay họ tiếp đón với một nụ cười duyên mà ngày mai họ giận hờn bực dọc.

Hôm nay thì đối với cuộc đời, họ thấy toàn là hoa mộng, mà ngày mai họ lại xem nó tăm tối thê lương. Bữa nay họ tính một công việc đầy hăng hái mà ngày mai họ lại bỏ đi một cách lạnh lùng. Tất cả những cái bất thường ấy làm cho họ có vẻ một đứa trẻ quá được nuông chiều và trái tính. Sự quá bất thường ấy gây cho gia đình nhiều phút nặng nề khó thở. Đối với người đàn bà mà tính khí bất thường, người đàn ông phải nhiều nhẫn nại và điềm tĩnh lắm mới được, và nên biết rằng, đó chẳng qua là kết quả của máu huyết gây ra mà thôi, không nên ngạc nhiên gì cả.

c. Hay ganh

Người đàn bà nào cũng có tính xấu này, không nhiều thì ít, mà ai cũng công nhận là khó chịu nhất.

Đối với chồng thì hay ghen, đối với bạn bè thì hay ganh.

Người đàn ông cũng vậy, nhưng không quá thường xuyên như ở người đàn bà. Đàn ông mà ghen thì có tang tóc, nhưng may là họ ít ghen vặt.

Người đàn bà nào cũng có tính ganh. Tình thương của họ là tình thương duy nhất: họ không thể chấp nhận cho một ai có thể chia sẻ tình yêu của họ được cả, bất cứ là tình yêu nào. Không có gì đau đớn cho người đàn bà con gái là cảm thấy mình thấp kém đối với những kẻ chung quanh, bất cứ về phương diện nào. Họ không thể nhận rằng trong đời lại có thể có người đẹp hơn họ, thông minh hơn họ. Họ rất hãnh diện được là đứa con mà mẹ cha yêu nhất, là người chị mà các em thương nhất, là người học trò mà thầy mình cưng nhất... Chẳng những họ muốn như thế, mà thực sự họ cũng tin như thế. Và cái lòng ham muốn được người ta ai ai cũng để ý tới mình khiến họ trở nên ganh ghét hơn người đàn ông nhiều lắm. Người đàn bà, phần đông không thể nhịn được khi người ta trầm trồ khen ngợi một người đàn bà khác dù người đàn bà ấy ở một địa vị, một nghề nghiệp cách xa mình mà không tìm được một cái dở nào của họ để châm biếm, chận bớt lại những lời khen quá nồng hậu kia. Luôn luôn họ cũng có ít nhiều mánh khóe để nâng cao giá trị mình bằng cách hạ kẻ khác một cách khôn khéo và kín đáo.

- Ừ! Đẹp thật, nhưng cô ta không mấy đứng đắn... Uổng!

- Ừ! Thông minh thật, nhưng hơi xấu một chút...

Tiếc quá!

- Ừ! Giàu thật, nhưng coi bộ hà tiện lắm... Nghĩa là bao giờ cũng chưa thật hoàn toàn.

Người đàn ông cũng không tránh khỏi tật xấu này, nhưng không quá lắm như nơi phần đông người đàn bà.

Ganh tị là tội ác đầu tiên của loài người mà trong Thánh kinh đã khéo ngụ ý trong câu chuyện Cain và Abel - con của thủy tổ loài người là Adam và Eve. Abel được Chúa Trời “cưng” thương đặc biệt, vì vậy Cain sinh lòng ganh tị nên giết Abel đi. Có thể nói ganh tị là một trong những tội ác đầu tiên của loài người.

Người đàn ông ganh và nói xấu những ai mà họ thèm thuồng địa vị, những tình địch của họ hay muốn chạm đến quyền sở hữu của họ. Trái lại, nếu người khác hơn họ, nhưng không phải là địch thủ của họ, họ vẫn biết nhìn nhận tài hoa của người kia hơn họ một cách công bình. Người đàn bà không thể nhận rằng trên đời này lại có thể có người xứng đáng hơn họ để được hưởng những danh dự, những lời khen tặng quá đáng. Chẳng những đối với người họ biết, mà ngay đối với những người đàn bà mà họ không biết, những người không thể gọi là địch thủ của họ bất cứ về phương diện nào, họ cũng tỏ ý không bằng lòng. Thậm chí cũng có nhiều người đàn bà lớn rồi, trước khi đi coi vợ cho con trai, đã rào đón trước và bảo con mình phải coi chừng con dâu tương lai mà mình chưa biết mặt. Còn nói gì chị dâu với em chồng cùng mẹ chồng với nàng dâu đã nói trên, thì sự ganh tị xoi mói nhau đã thành một vấn đề nan giải.

Đàn bà con gái mà gặp nhau cũng không sao tránh khỏi những câu chuyện phê bình chỉ trích các người đàn bà khác. Nhưng trước mặt người đàn ông thì sự ganh tị của người đàn bà sẽ tăng gia thêm, nhất là đối với những người đàn bà khác mà người đàn ông ấy đã quen biết hay để ý trầm trồ.

Đó là một tật xấu rất tai hại, nó đã làm cho người đàn bà đau khổ không biết chừng nào. Cho đến đỗi có kẻ đã bảo rằng: Đối với con người, bất cứ là đàn ông hay đàn bà, yêu có nghĩa là ghen. Hai trạng thái ấy không bao giờ rời nhau: hễ yêu tất có ghen, và bắt đầu ghen là đã bắt đầu yêu rồi vậy. Nhất là người đàn bà: họ luôn luôn muốn được là người mà chung quanh để ý nhất, quý trọng nhất. Nó là bề trái của tính thích được người ta yêu thương mình và chỉ yêu thương một mình mình mà thôi. Nó là kết quả của tình yêu duy nhất nơi người đàn bà.

Bởi vậy, không gì làm phật lòng người đàn bà bằng khen ngợi không tiếc lời một người đàn bà nào khác trước mặt họ. Nhất là trước mặt vợ mình mà lại khen tặng người đàn bà khác giỏi hơn, thông minh hay đẹp đẽ hơn... thì thật là một điều vụng dại ngu dốt không thể tưởng tượng, nếu không phải là vì thiếu lòng nhân là một điều vô cùng vô lễ.

Chương thứ chín:
THUẬT YÊU ĐƯƠNG

A. LÀM VUI LÒNG NHAU

Yêu, tức là hy sinh, là tìm hạnh phúc của mình trong hạnh phúc của người. Làm vui lòng nhau phải chăng là một trong những cách để biểu lộ lòng hy sinh của mình, yếu tố cần thiết nhất để nuôi dưỡng tình yêu cũng như để gây tạo tình yêu.

1. Biết nghe

Một nhà văn rất sành tâm lý con người nói: “Muốn làm vui lòng kẻ khác, hãy nói chuyện với họ những gì họ ưa thích hay là những vấn đề gì quan hệ đến họ: hãy tránh những cuộc cãi vã về những câu chuyện không đâu và đừng bao giờ tỏ ra là mình có lý hơn họ”. Một lời khuyên rất sâu sắc!

Nên nhớ rằng: cái mà ai ai cũng thích nhất, cho là quan hệ nhất trong đời mình, chính là mình. Ta sẽ không bao giờ làm chán một người đàn bà khi ta bàn bạc đến tính tình của họ, sắc đẹp của họ, cũng như ta sẽ không bao giờ làm chán người đàn ông khi ta khuyến khích họ nói chuyện với mình về họ.

Kẻ nào có cái tài biết nghe, kẻ đó đã nắm được cái chìa khóa để mở rộng cõi lòng của thiên hạ. Biết chăm chú và say mê nghe người khác nói, tức là một cách biết tôn trọng và nhiệt liệt khen họ. Có nhiều người có cái tật ham nói đến mình trước mặt người khác, thích đem chuyện mình ra khoe khoang, bắt người khác phải nghe hằng giờ: đó là cái thuật làm cho người ta chán ghét mình một cách không sai chạy vậy.

Dù có tài nói khéo đến bậc nào, biết nghe vẫn hay hơn biết nói. Biết nghe, hoặc ít ra làm như mình thích nghe người ta nói, đó là cả một nghệ thuật. Có nhiều cô gái không đẹp mà cũng không có gì là duyên dáng, thế mà lại được người đàn ông con trai để ý, chỉ vì họ đã biết được cái nghệ thuật ấy.

Họ không cần phải thật thông minh, nhưng với nghệ thuật biết nghe, họ đã làm cho kẻ khác hài lòng và tưởng mình là thông minh. Thật vậy, người mà được người ta chăm chú nghe mình sẽ cảm thấy mình trở nên quan trọng và càng thấy mình đáng quý mến hơn. Không có gì làm phật lòng người và làm mất thiện cảm họ bằng không để ý nghe câu chuyện của họ muốn nói với mình.

Ông Carnégie có thuật một câu chuyện của chính ông rất là ý vị: “Trong một bữa cơm tối, tại nhà một người bạn, tôi gặp một nhà thực vật học có danh. Ông nói chuyện rất hay. Tôi lại gần bên ông để nghe ông giảng giải về các loại cây cỏ. Trong bữa tiệc đó có mười hai ông khách khác, nhưng tôi không để ý đến ai tất cả và chỉ chăm chú nghe ông mà thôi. Tới nửa đêm, tôi xin phép ra về. Sau này có người cho tôi biết rằng: tôi vừa ra khỏi phòng khách thì nhà thông thái ấy quay lại nói với ông chủ nhà, khen tôi hết sức và cho rằng câu chuyện của tôi nói rất là hứng thú và tôi là người ăn nói rất có duyên. Nhưng mà trong buổi tối ấy, tôi có thốt ra nửa lời nào đâu? Tôi chỉ mê mẩn nghe ông nói mà thôi. Có gì lạ: chăm chú nghe một người nào, tức là mình nhiệt liệt khen họ đấy. Một nhà văn có nói: “Say mê nghe lời nói của một người nào tức là tỏ lòng tôn trọng người đó vậy. Và chắc chắn là họ sẽ rất cảm động trước sự tôn kính đó”. Hôm ấy, tôi chẳng những say mê nghe thôi, mà lại còn tỏ ra một tấm lòng quý mến và ngưỡng mộ chân thành là khác nữa.

Đó, chỉ vì thế mà tôi được ông khen là người nói chuyện có duyên, mà thực ra, tôi chỉ là một thính giả kiểu mẫu đã biết khuyến khích ông nói mà thôi”.

Bởi vậy, có gì lạ khi ta thấy một cậu thanh niên khen một cô gái là tuyệt thế thông minh chỉ vì cô ấy biết chăm chỉ nghe anh chàng khoe khoang suốt giờ mà không biết chán. Rất ít bạn thanh niên chịu cưới một người vợ quá khôn lanh sắc sảo: ánh sáng quá sẽ làm cho họ chóa mắt và khó chịu. Trái lại, họ cần có một người bạn đời sút kém hơn họ và biết trầm trồ khen ngợi họ để khuyến khích và nâng đỡ tinh thần họ.

Nơi người đàn bà, sự thông minh là một đức hay, nhưng cần phải khéo che giấu. Bạn gái nào muốn được người đàn ông để ý và săn sóc đến mình, đừng tỏ ra là mình thông thạo, khôn khéo hơn họ. Mà trái lại, hãy tỏ ra sự yếu đuối của mình, sự vụng về dốt nát, sự sợ sệt nhút nhát của mình. Đó là mình tìm cho họ có được cơ hội đề cao sức mạnh của họ, sự thông thạo khéo léo của họ, sự tài giỏi và lòng hào hiệp của họ. Người con trai đàn ông nào cũng vậy, đều có tính tự cao tự thị cả và luôn luôn muốn được chung quanh thán phục mình, nhất là đàn bà con gái. Vì vậy, có nhiều người đàn bà khôn lanh, khéo lợi dụng nhược điểm ấy, khiến người đàn ông “nai lưng” làm mọi cho họ suốt đời.

Bất cứ là người đàn ông nào, trẻ hay già, có vợ hay chưa có vợ... đối với người đàn bà luôn luôn sẵn sàng tỏ ra cho người thấy sự quan trọng của mình. Hỏi ý kiến hoặc xin họ giảng giải về một việc gì, đó là một cách kín đáo khen tặng họ đấy và làm cho họ hãnh diện vô cùng.

2. Đừng cãi vã

Đối với người yêu, đừng cãi vã với nhau về những câu chuyện không đâu.

Những bằng chứng dài dòng để làm hậu thuẫn cho cái lẽ phải của mình sẽ làm cho đối phương của mình thêm bực dọc, không ích lợi gì cả. Hơn nữa, nếu mình lại tỏ ra người có lý hơn họ, thì lại là một điều không hay. Người ta rất có thể nhìn nhận rằng mình lập luận đúng đắn không thể chối cãi được và sẵn sàng nhìn nhận cái lẽ phải của mình, nhưng trong thâm tâm họ không bao giờ tha thứ cho mình đâu. Người đàn ông trong tình yêu, không phải đi tìm sự tranh đấu hay chiến tranh, mà là đi tìm sự hòa bình và yên ổn. Người đàn ông không bao giờ có thể yêu thương thật tình người đàn bà cứ mãi tranh khôn và kình chống với họ. Hạnh phúc thay người đàn bà nào dịu dàng và âu yếm! Không gì làm bực lòng người đàn ông bằng gặp phải người đàn bà hay gây sự! Những người đàn bà nào khôn lanh miệng lưỡi sẽ được người ta nể, nhưng ít được người ta thương.

3. Đừng nói xấu

Lại còn một phương pháp lương thiện để làm vui lòng kẻ khác là đừng bao giờ nói xấu, mà trái lại, chỉ nên nói tốt họ mà thôi. Nếu may ra họ được nghe người khác nói lại thì họ sẽ lấy làm sung sướng và mang ơn mình bậc nào! Trái lại, một lời nói xấu mà bị kẻ khác lặp lại cho họ biết sẽ làm cho họ biến thành kẻ thù đáng ghê sợ. Nhất là phải tránh những sự chế giễu, châm biếm, đem cái dở cái xấu của người để làm cái bia trò đùa cho thiên hạ. Đừng phê bình chỉ trích ai cả: kẻ thích phê bình chỉ trích là người ai cũng ghét.

4. Đừng nói thẳng sự thật

Đừng bao giờ nói thẳng sự thật, một sự thật không hay không đẹp trước mặt một người đàn bà nào. Đó là một sự tàn nhẫn, ác độc mà họ không bao giờ có thể tha thứ được. Người đàn bà rất xúc cảm, dù đối với một việc mà họ đã vui lòng tha thứ và quên đi, vẫn luôn luôn còn giữ lại một vết thương lòng rất lâu, không dễ gì hàn gắn được. Một lời phê bình thẳng thắn, tuy đúng với sự thật, nhưng chạm đến lòng tự ái của người đàn bà là một mũi tên độc làm cho họ đau đớn vô ngần, và suốt đời, có lẽ họ không bao giờ quên được. Đừng vịn lẽ rằng mình là người ngay thẳng, không bao giờ chịu nói sai với ý tưởng mình để “tạt” trong mặt người ta những sự thật mà không bao giờ ta nên nói trước mặt một ai cả. Như thế đâu phải là mình ngay thẳng, mà tỏ ra là mình thiếu giáo dục nếu không muốn nói là thiếu lòng nhân. Nhất là đối với người mình yêu.

5. Giữ lễ độ

Vấn đề lễ độ là vấn đề tối quan trọng trong đời sống chung hằng ngày. Tai hại thay, có nhiều người cư xử rất là lễ phép đối với người ngoài, nhưng đối với người bạn trăm năm của mình thì lại cư xử một cách tồi tệ vô lễ không biết chừng nào! Họ nghĩ rằng: cần gì phải lễ phép. Cưới vợ lấy chồng dĩ nhiên là được sống một cách thành thật thân mật với nhau, bằng không thì cưới hỏi nhau làm gì? Nghĩ như thế, thật là sai lầm không biết chừng nào! Đành rằng trong đạo vợ chồng cần phải thành thật và sáng suốt để chỉ dạy lẫn nhau, chứ không phải để nịnh hót nhau luôn. Nhưng thành thật với nhau đâu có nghĩa là thô lỗ vụng về, sỗ sàng trắng trợn. Người ta, ai cũng vậy, đều muốn được khen và sợ bị chê, nhất là đối với người mình yêu, họ muốn được kính nể lẫn nhau chứ nào ai lại muốn khinh rẻ lẫn nhau. Trong đời có ai là người hoàn toàn. Lòng tự ái là một lò thuốc nổ, không nên khinh thường mà châm lửa vào. Lắm khi vì chuyện không đâu mà tình yêu tan vỡ!

Vấn đề thành thật trong đời sống chung của vợ chồng là một vấn đề rất quan trọng. Một người đàn bà đã thấy đặng cái chân tướng và tật xấu của chồng mình, có nên nói thẳng ra không? Tôi tưởng tốt hơn là không nên. Có nhiều sự thật mà chính mình đây lắm khi không dám tự nhận, tại sao lại có thể để cho người khác nói thẳng ra một cách dễ dàng trắng trợn được. Mình mà đối với mình đã mất lòng tin cậy, thì làm sao có thể thành công trên đường đời?

Như thế, người đàn bà thông minh và hiền hậu đã thấy rõ mình phải làm như thế nào rồi. Đành rằng mình có quyền và hơn nữa mình có bổn phận phê bình chỉ trích để mà xây dựng chồng mình. Nhưng, trong lúc phê bình phải luôn luôn tỏ ra thái độ công bình và nhân đạo, tức là phải biết pha vào những lời chỉ trích ấy lời khen ngợi những chỗ đáng khen. Cái dở nào mà lại chẳng có cái hay của nó. Chỉ trích nhưng đừng tỏ ra tuyệt vọng, chê dè, đừng làm cho người đàn ông mất lòng tự tín của họ. Không có tội ác nào tàn nhẫn bằng làm cho người ta tự thấy mình đáng khinh, tự xấu hổ với mình. Bất cứ là ai trên đời này phải có một ảo mộng về tài năng cũng như về đức hạnh của mình. Phải có chút ít tin tưởng nơi mình mới có thể thành công được trên đời. Những bậc nhân tài bao giờ cũng được có người khuyến khích và tưởng lệ.

Có nhiều người đàn bà hay đem những sút kém của chồng mình để so sánh và châm biếm. Người đàn ông rất kỵ bị đem ra mà so sánh với bạn bè của họ. Nhà đại chính khách Aristide Briand có nói: “Bất kỳ là ai, nếu muốn đeo đuổi theo con đường chính trị, đừng bao giờ cưới vợ. Tôi đây sở dĩ giữ được một tấm lòng thản nhiên, điềm tĩnh, cái chí khí cương quyết không sờn lòng suốt một đời tranh đấu cực nhọc là nhờ đâu? Nhờ những buổi chiều, sau khi tranh đấu suốt ngày, ê chề với thế sự, tôi có thể quên, quên hết những điều khốn khổ tôi đã trải qua. Là nhờ tôi không phải có mãi bên tôi một người vợ có nhiều cao vọng và ganh tỵ, luôn luôn sẵn lòng nhắc nhở khêu gợi sự đắc thắng của những bạn tác của tôi trong trường chính trị, hoặc bươi móc châm biếm tôi, hoặc bắt phải nghe mãi những lời nói xấu mà người khác đã gièm pha tôi, mãi so sánh địa vị bất hạnh của tôi với địa vị cao sang của những kẻ may mắn hơn tôi nhiều. Đó cũng là cái hay riêng của những người thờ chủ nghĩa độc thân!”

Một đôi khi cũng cần phải làm cho chồng mình hay vợ mình “sáng mắt ra”. Nhưng phải dè dặt khéo léo.

Những vết thương do lòng tự ái gây ra là những vết thương độc, lắm khi nó giết chết ngay tình yêu.

Mới là bạn thân lại có thể biến thành ngay một kẻ thù. Vì quá thành thực mà nhiều cặp vợ chồng đã vô tình “chôn cất ái tình” mà không hay. Nếu sự chỉ trích phê bình của ta đi quá độ thì người đàn ông cũng như người đàn bà sẽ đi tìm nơi khác sự tán tụng cùng thán phục mà chính mình đã từ khước đối với họ.

Huống chi, sự phê bình chỉ trích nhau cũng rất có thể là những sự chỉ trích bất công, bởi vì bản tính đôi bên khác nhau, nên sở thích của đôi bên cũng không thể giống nhau. Chồng thích xem đánh banh hay đá bóng, vợ lại thích nghe âm nhạc và xinê... đều là vì cái tính thích của đôi bên không giống nhau, chứ không phải tội tình gì. Người đàn bà bản tính ưa tịnh, thiên về tình cảm, làm gì có thể hiểu nổi tại sao chồng mình mê say những trận đấu bóng hay quần vợt, nơi mà họ có thể “bài tiết” được cái thiên tính ham tranh đấu của họ. Dĩ nhiên, không phải nói như thế là bảo người đàn bà không biết thích xem những trận đấu bóng. Có rất nhiều người đàn bà mà tâm hồn đàn ông, cũng như có rất nhiều người đàn ông mà tính khí và tâm hồn đàn bà. Bởi vậy, trong khi lựa chọn lúc ban đầu, phải thận trọng để ý đến sở thích của đôi bên, để tránh sau này những sự đối chọi nhau về vấn đề ưa thích.

Đừng trách cứ, khích bác những cuộc giải trí vui chơi của chồng mình hay của vợ mình, phải cố gắng để tìm hiểu cái hay trong những cuộc vui chơi giải trí ấy và nếu có thể được, hãy cùng chia sẻ với họ. Nếu mình không biết vui thích những cái vui thích của người bạn đời mình thì đừng có trách vì sao họ lại bỏ rơi mình mà chạy theo bạn bè cùng đồng một chí hướng với họ.

Tóm lại, muốn đừng chán nhau thì điều thứ nhất là trong chỗ thân mật của tình yêu vẫn nên giữ lịch sự lễ độ như hồi mới gặp gỡ. Đối với những người có giáo dục, sự nhã nhặn đâu phải nghịch với sự tự nhiên hay nói một cách khác, tự nhiên không có nghĩa là sỗ sàng vô lễ. Người ta rất có thể hết sức thành thực mà không cần phải dùng đến những lời lẽ thô lỗ.

6. Việc ăn mặc

Vấn đề ăn mặc cũng không nên xem thường. Có nhiều người tưởng rằng chỉ nên giữ lễ đối với người ngoài, còn đối với trong nhà, nhất là giữa vợ chồng thì cần gì đến sự phục sức. Có nhiều ông chồng râu ria không cạo, trong nhà chỉ mặc một cái quần đùi... Còn người đàn bà thì đầu cổ tụ tợp, mặc sơ sài một cái áo túi, mặt mày dơ dáy, hôi hám... Họ hiểu rằng sự thân mật giữa vợ chồng có nghĩa là tự do tha hồ phô bày cho nhau bất cứ cái gì xấu xa trong con người của họ cũng không sao. Thì như trước đây, họ cũng đã tưởng lầm rằng họ không cần “trang sức” lời ăn tiếng nói cho lịch sự đối với người bạn trăm năm của họ. Họ lầm và lầm to vậy!

Tại sao người ta, đứng trước người lạ mặt, không bao giờ dám ăn mặc lôi thôi hay cẩu thả? Phải chăng họ biết đó là một sự vô lễ? Đối với người bạn mới biết, họ còn nể nhau mà không dám sỗ sàng trong việc ăn mặc, tại sao đối với người bạn đời của họ, họ lại xem thường đến thế? Đành rằng không phải đối với người chí thân của mình, mình lại phải giữ nghi thức quá về bề ngoài như đối với người khách lạ, nhưng không nên thái quá thành ra vô lễ.

Người đàn ông không thể “cảm” được người đàn bà ăn mặc dơ dáy, lôi thôi. Người đàn bà cũng thế. Sự săn sóc đến dung nhan cùng sự ăn mặc không những là một sự làm vui lòng nhau mà còn là một sự nhã nhặn và lễ độ, tỏ ra lòng yêu thương và vì nể nhau.

Tóm lại, nếu những cử chỉ lễ phép, nhã nhặn, những chiều chuộng săn đón, những âu yếm tỏ ra mình luôn luôn nhớ đến người yêu, gây cho người đàn bà những cái vui sướng nho nhỏ; thì trái lại, những cử chỉ lạnh nhạt, những lời thô lỗ, cộc cằn, những sự chỉ trích phê bình, những thái độ sỗ sàng mất lịch sự sẽ là những đau khổ nho nhỏ làm cho đời người đàn bà cảm thấy tăm tối lạnh lùng. Hạnh phúc cũng như những sự bất hạnh của con người là ở nơi những cái vui hay cái buồn nho nhỏ ấy của cuộc đời mà góp thành. Người đàn ông, nếu thực tâm muốn làm vui lòng người bạn trăm năm của mình dĩ nhiên đều biết những gì phải làm và những gì phải tránh.

Những lo nghĩ về nghề nghiệp cùng những phiền lụy của cuộc đời làm cho người chồng quá bực dọc rồi dần dần vô tình quên mất cả những cử chỉ chiều chuộng âu yếm và phương thế làm vui lòng người yêu như thuở mới yêu nhau trong buổi ban đầu. Trách nào người đàn bà không cảm thấy mình như vỡ mộng!

B. MỘT VÀI NGHỆ THUẬT GÌN GIỮ TÌNH YÊU

Lại cũng còn một vài nguyên tắc đơn giản nữa để gìn giữ tình yêu mà ta không thể xem thường.

1. Thứ nhất là bất cứ trường hợp nào, phải cố gắng luôn luôn gìn giữ một cái vẻ trào lộng, biết đem mình ra mà chế nhạo, nghĩa là đừng quan trọng hóa việc gì cả, mà lắm khi làm cho nhiều việc không đâu lại biến thành đại sự.

Phải biết bỏ qua và tha thứ, phải có nhiều độ lượng. Trong khi cãi vã với nhau, đừng bao giờ nhắc nhở lại những gì không tốt đã qua. Những việc lầm lỗi đã qua, phải “chôn”, nó đi, và đừng “phục sinh” nó, bất cứ dưới hình thức nào. Không gì đáng buồn cười bằng chỉ biết chỉ trích phê bình người bạn mình mà không bao giờ biết quy sự chỉ trích phê bình ấy về mình.

2. Thứ hai là phải tin nhau, đừng bao giờ tỏ vẻ “ghen bóng ghen gió”.

Mặc dù, đôi khi tỏ ra ghen một cách kín đáo là một sự hãnh diện và làm vui lòng nhau, sự “ghen bóng ghen gió” một cách công khai sỗ sàng lại là một thứ thuốc độc giết chết tình yêu một cách chắc chắn. Thái quá như bất cập đều không nên: quá dửng dưng không biết ghen chút nào, cũng như tỏ vẻ ngờ vực, rình mò như người ta rình bắt kẻ trộm, lục soát thư từ, kiểm soát từ hành vi cử chỉ người bạn trăm năm của mình là những hành vi lăng nhục. Kẻ cảm thấy đã bị mất lòng tin, sẽ không trung thành với mình nữa. Trái lại, lòng tin cậy tuyệt đối sẽ tạo nơi lòng người được mình tin tưởng một mặc cảm tội lỗi, có thể nắm giữ họ mãi trong tình yêu, và dù họ có lỡ lầm rồi họ cũng sẽ trở về với mình. Trái lại, tỏ ý ngờ vực họ là xui họ dễ sa vào vòng tội lỗi. Khi người ta cảm thấy mình bị ngờ vực rồi thì không ai còn lòng dạ nào để gìn giữ lòng tin tưởng của mình đối với họ nữa. Một đại văn hào Âu châu có nói: “Điều kiện đầu tiên của một tình yêu chân thật là dám tin tưởng nơi người mình yêu”.

3. Thứ ba là thỉnh thoảng cũng nên xa nhau để yêu mến nhau thêm. Tìm cách xa nhau trong một thời gian ngắn sẽ làm cho lòng mình nhớ nhung thấm thía, và nếu thường thư từ với nhau thì lại càng hay.

Có khi vì thói quen và lười biếng mà đôi khi bạn quên mất giọng yêu đương âu yếm trong câu chuyện hằng ngày, nhưng lại tìm thấy trong những lời viết cho nhau.

4. Và nguyên tắc cuối cùng là nên nhớ luôn luôn rằng: “Dù người yêu đã thuộc về mình, nhưng không phải bắt buộc là người của mình mãi mãi”.

Đừng tưởng rằng đây là quan niệm Tây phương, cũng đừng quá tin tưởng nơi hiệu lực của giá thú: không có luật pháp nào bắt người ta yêu nhau mãi mãi. Tình yêu phải là sự chinh phục từng ngày một, từng giờ phút. Người ta rất có thể vì luật pháp, vì luân lý bắt buộc phải sống một bên mình với danh nghĩa vợ chồng, nhưng lòng yêu của người ta đã không còn thuộc về mình nữa, không có quyền lực nào cấm cản nổi. Ta há lại không nghe nói có rất nhiều cuộc hôn nhân mà không có ái tình hay sao?

Chỉ vì người ta quá tin nơi luật pháp mà tưởng rằng hôn thú là bảo đảm cho cái quyền sở hữu của mình, nên chỉ khi chiếm đoạt người yêu bằng giá thú là người họ yêu đã thuộc quyền sở hữu của họ rồi, bởi vậy, họ bất cần phải đắn đo lo nghĩ gì đến sự gìn giữ tình yêu nữa. Thật không gì lầm lạc to tát bằng! Đây là một đầu đề mà tất cả mọi người, đàn ông như đàn bà, nên nghiền ngẫm cẩn thận.

Tóm lại, cần nhớ kỹ điều này: Muốn gìn giữ tình yêu nguyên vẹn và thâm thiết, người đàn ông cũng như người đàn bà, phải biết tâm niệm câu “thủy chung như nhất”, nghĩa là trước kia mới bắt đầu yêu nhau cách nào thì ngày nay cũng phải cư xử y như thế mãi. Đừng trước niềm nở, sau sỗ sàng; trước nâng niu, sau hắt hủi. Những kẻ có “thủy” mà không có “chung”, đừng trách sao tình yêu của mình mau tan vỡ.

C. YÊU LÀ THỪA NHẬN

Yêu là một sự đồng hóa, lấy cái quyền lợi của người làm hạnh phúc của mình.

Nhưng, đồng hóa không có nghĩa là uốn nắn người mình yêu thành một người lý tưởng theo quan niệm của riêng mình mà không đếm xỉa đến con người thật của họ. Làm thế là một điều không nên mà cũng không lợi gì, lại còn uổng công là khác. Trừ mình ra, không ai có thể bắt mình thay đổi con người của mình được. Cố gắng bắt kẻ mình yêu thành cái bóng của mình là một ảo vọng. Lúc ban đầu, vì chiều chuộng nhau cho đặng việc, người trai hay người gái đều có cái mộng là với tình yêu, mình có thể hoán cải tâm tính người yêu theo ý của mình. Nhưng trong thực tế, đó là một điều không sao thực hiện được. Người ta đã bảo: “Yêu, tức là thừa nhận”, nghĩa là phải biết thừa nhận cái con người toàn diện của người mình yêu với tất cả sự tốt xấu của họ. Nếu mình cảm thấy người sắp làm bạn trăm năm có những tính tình không phù hợp với mình, hãy có can đảm mà từ khước đi lúc ban đầu. Trước ngày cưới hỏi nhau phải biết nhìn, biết nghe, biết quan sát, biết phê bình cái người mà mình bắt buộc rồi đây phải nhìn mãi, nghe mãi, từ ngày này qua ngày kia, từ tháng kia qua tháng nọ cho đến suốt đời mình, mà không còn được phê bình chỉ trích gì nữa. Vì chỉ có lúc mình chưa thành hôn là mình còn được quyền tự do nhận cùng không nhận, mình còn được phê bình mà thôi. Một khi đã nhận lập gia đình với người ấy rồi, thì đừng có mong bắt buộc người ta phải sửa đổi tâm tình người ta theo ý muốn của mình được nữa. Nếu mình là một người ăn xài rộng, đừng kết hôn với kẻ keo kiệt. Dù mình có yêu họ bậc nào, tính riết róng, xem đồng tiền như bánh xe của họ không thể nào bắt mình sống chung được với họ nổi. Sớm muộn gì mình cũng để ý đến những cái tỉ mỉ nhỏ nhen của họ, cách họ cho cũng như cách họ lấy, cách họ đối đãi với kẻ ăn người ở, bỏn xẻn về tiền bạc... sẽ làm cho tình yêu của mình biến thành lòng khinh khi oán ghét.

Đời sống hằng ngày của mình lúc còn tự do đã tạo cho mình một nếp sống riêng. Vậy phải để ý quan sát cách sống hằng ngày của người mình sắp sống chung kia có cách xa với nếp sống hằng ngày của mình không? Nếu quá cách xa thì sự sống chung đụng nhau hằng ngày sau cuộc hôn nhân sẽ gây thành bực dọc đau khổ vô ích. Phải thận trọng và sáng suốt. Phải cố gắng điều tra thật kỹ, với mắt thấy tai nghe, gia đình cùng bạn bè của người đến cầu hôn với mình. Đừng coi thường cái hoàn cảnh gia đình và bè bạn mà họ đã sống trong thời niên thiếu của họ: đó là cái lò un đúc con người của họ.

Ảnh hưởng ấy rất là quan trọng. Ngày xưa, người con gái gả về nhà chồng là “gả bán” cho cả gia đình xã hội bên chồng. Ngày nay, tuy một phần đông lấy chồng, không phải luôn luôn bị bắt buộc làm dâu nhà chồng như xưa nữa, nhưng vẫn không sao thoát khỏi ảnh hưởng của gia đình bên chồng.

Mình không phải là người hoàn toàn và ở đời không có ai hoàn toàn cả. Đòi hỏi sự tận thiện nơi kẻ khác trong khi mình chưa tận thiện, thật đáng buồn cười! Nhưng khi ta đã bằng lòng kết hôn với ai, tức là chẳng những ta bằng lòng với những tài hay tính tốt của họ mà còn phải biết yêu cả thói hư tật xấu của họ nữa.

Văn hào J. Chardonnes nói: “Có một bí quyết để sống hạnh phúc với người mình yêu là đừng mong cố gắng sửa trị một tật xấu khó chịu nào của họ”. Vì lắm khi muốn sửa trị một tật xấu khó chịu là vô tình người ta làm nghiêng ngửa hạnh phúc của người mình yêu. Phải thận trọng! Biết đâu cái mà ta gọi là tật xấu ấy lại chỉ là cái tính tự nhiên của họ. Nếu gặp phải một người đàn bà thích chưng diện thì phải biết rằng người đàn bà nào cũng thích ăn mặc đẹp cả. Không có bằng cứ nào hùng biện để tỏ tình yêu thâm sâu của mình bằng để cho người yêu của mình sống tự do theo sở thích của họ, nghĩa là sống tự do theo nết na và bản tính của họ. Nếu người yêu của mình là một đóa hoa hường thì hãy vui lòng nhận lấy với tất cả những gai nhọn của nó.

Thực yêu người mình yêu là giúp cho họ thực hiện được cái người của họ, giúp cho cây hường trổ hoa hường, cây lan trổ hoa lan... Yêu người nào, chẳng phải lo chiếm đoạt họ làm của riêng, bắt họ phải sống theo mình, nghĩ theo mình và cảm theo mình. Mà trái lại, phải nâng đỡ và giúp họ phát triển cái sống của họ một cách đầy đủ trong tình thương âu yếm.

Quên mình và nhớ người, phải chăng đó là con đường giải thoát cái tiểu ngã, tức là lòng ích kỷ của mình. Cha mẹ yêu con, có bao giờ vì lẽ con mình có nhiều tật xấu mà không yêu thương nó nữa chăng?

Có khi còn trái lại là khác nữa. Tình yêu của cha mẹ là thứ tình yêu thiêng liêng chân thật nhất, vì nó là tình yêu độ lượng khoan hồng của đấng sinh thành tạo hóa. Tại sao tình yêu của vợ chồng không nhắm vào đó để làm cho nó thành thiêng liêng siêu việt? Và chỉ có được như thế thì ái tình mới mong được bền vững và mặn nồng.

D. THUẬT CHO VÀ TẶNG QUÀ[82]

Đây là một thói tục rất hay của Tây phương mà ngày nay đã tràn sang xã hội Đông phương. Nói thế không

phải bảo là ở Đông phương không có tục ấy, nhưng không được tế nhị và bành trướng bằng.

Đối với người đàn bà con gái, sự được quà tặng là một hãnh diện, một hạnh phúc được có người để ý tưởng nhớ đến mình, một trong những đòi hỏi âu yếm của người đàn bà.

Như trước đây đã có lần bàn qua: món đồ tặng đối với người đàn bà không phải là một món đồ có, để đỡ tốn tiền, mà trái lại, nó là tượng trưng của một tình thương chu đáo, nơi đó ẩn không biết bao nhiêu tình tứ của người tặng. Bởi vậy, không phải giá trị của món quà là ở nơi giá cao thấp của nó mà là ở nơi cái lòng và cái cách tặng của người cho.

Món đồ tặng phải nói lên được một cái gì thầm kín mà người ta không thể nói ra được vì nó thiêng liêng và kín đáo. Người nhận phải tinh ý để hiểu được nỗi lòng không thể tả nên lời của người tặng.

Người cho khéo lựa mà người nhận cũng phải khéo tinh để hiểu được cái ý nghĩa sâu xa kín đáo của nó. Bởi vậy, tặng quà là cả một nghệ thuật cực kỳ tinh xảo, tỏ ra giữa hai người bạn tâm tình có những tình cảm tế nhị sâu sắc. Đó là biểu hiện của xã hội văn minh: thương nhau không cần phải tỏ ra bằng lời nói mà phải tìm để độ hiểu lòng nhau.

Người cho quà có khi là người vui sướng hạnh phúc hơn người được tặng quà. Mình tìm thấy trong nét mặt hân hoan của người mình yêu một nguồn vui sướng không thể tả!

Người đàn ông, phần đông, trong khi lựa chọn món đồ để tặng, họ không lựa chọn món đồ sẽ làm vui lòng người mình tặng, mà trái lại, họ lựa những món đồ họ thích. Thật là một việc làm vô ý thức.

Chẳng phải vì mình thích đọc sách Phật hay Lão mà tặng cho người yêu một quyển về Phật hay Lão, đóng bìa tuyệt đẹp là mình sẽ làm vui lòng họ, trong khi chỉ với một món đồ trang sức tầm thường hoặc là một chai dầu thơm đã làm cho họ sung sướng hơn nhiều. Những món quà phải lựa cho người mình tặng, chứ không phải lựa cho cái thích riêng của mình.

Lại nữa: Một quà tặng mà được xem thực là một món quà tặng khi nào nó là một sự chuyển di tình cảm một cách đầy đủ, dứt khoát và vô điều kiện. Hay nói một cách khác, đừng bao giờ tặng một món quà mà còn để ý coi chừng đến món quà ấy còn hay mất. Hễ đã cho là cho: người được món quà muốn sử dụng cách nào tùy ý họ vì họ phải hoàn toàn là chủ món đồ ấy. Có người chồng kia tặng cho vợ một chiếc nhẫn. Cô vợ vô ý làm rơi mất. Ông chồng rầy la và hăm he mọi điều: ông bảo rằng tuy là ông cho, nhưng cũng là của ông sắm. Ông vẫn là chủ chiếc nhẫn ấy. Như thế đâu còn là một món quà! Cho mà không cho hết, chưa phải là cho.

Một món quà tặng một cách bất ngờ sẽ làm cho người đàn bà hạnh phúc hơn. Người đàn ông thường không hiểu được lẽ ấy. Thường họ vụng về và suy nghĩ: “Món quà mà có nghĩa lý gì! Nếu họ cần món đồ nào thì mình mua mình cho, trái lại, nếu họ chưa cần dùng mà mình lại cho là phí của!”. Kể ra lý luận như thế thật là hợp lý lắm, song đối với người đàn bà, họ lại không nghĩ như thế. Đối với người đàn bà, món quà của chồng tặng là một sự chứng tỏ lòng tưởng nhớ của chồng, nghĩa là chồng họ vẫn còn yêu họ như thuở ban đầu.

Cũng vì thiếu tâm lý phụ nữ mà có lắm ông chồng thay vì sắm quà tặng cho vợ lại chỉ vỏn vẹn đưa cho một số tiền: “Thì đây, em muốn mua sắm gì thì mua sắm cho ngày sinh nhật của em!”. Không quên nghĩ đến ngày sinh nhật của vợ là một điều đáng khuyên, song le, cần phải tự mình đi mua sắm món quà cho vợ mới quý hơn và nhã nhặn hơn, lại vừa làm vui lòng người đàn bà hơn. Và, trong khi lựa chọn món đồ tặng, cũng đừng quên là mình mua đồ cho người, chứ không phải mình mua đồ cho mình.

Tặng quà là một nghệ thuật, mà thọ quà cũng là một nghệ thuật không kém tinh vi.

Dù món đồ không mấy được vừa ý mình cũng đừng tỏ vẻ xem thường hay chê khen mà làm buồn lòng người ân của mình. Cũng đừng hỏi giá cả và phê bình sự mắc rẻ, làm thế tỏ ra mình thiếu giáo dục và kém tinh tế. Không gì để tỏ lòng cám ơn bằng tỏ vẻ hãnh diện đối với món đồ tặng và trân trọng mang nó vào mình hay đem để một nơi tôn quý. Không gì đau khổ cho người tặng khi thấy món quà của mình bị người mình tặng hắt hủi khinh thường bằng cách bỏ bê nó bất cứ ở đâu trong những kẹt góc trong nhà...

Kẻ nào thọ một món quà đã được người mình yêu chọn lựa kỹ lưỡng mà không đủ óc tưởng tượng để thông cảm được bao nhiêu công phu cực nhọc người ta đã đào óc để tìm cho ra một món vừa ý mình lại cũng vừa bày tỏ một cách kín đáo tình yêu của họ, thì người đó chưa biết cách cám ơn, cũng chưa xứng đáng thọ lãnh món quà. Phải tin tưởng rằng người thân yêu của mình đã bóp đầu nặn trán bao ngày đêm để tìm cho mình một món đồ, và họ đã băn khoăn lo lắng không rõ rồi đây món quà ấy có được làm vui lòng mình không, và mình sẽ tiếp đón nó như thế nào. Họ hy vọng rằng mình sẽ sung sướng với món đồ ấy, mình sẽ ca ngợi cái đẹp đẽ khéo léo, nhất là tấm lòng săn đón yêu thương của mình đối với họ.

Món quà mà không được tiếp nhận một cách nồng hậu tế nhị sẽ là một đau khổ chua cay đối với người tặng quà.

Có bà vợ tiện tặn mua một cái dao cạo râu và áo lót nhân ngày sinh nhật của chồng. Ông chồng khi thấy mấy cái áo và cái dao cạo liền trề môi chế giễu: “Em không biết là tôi đâu có thích thứ đồ dệt như thế. Cái dao này “cổ hủ” quá! Từ đây có định mua gì cho anh, phải hỏi ý kiến anh trước. Phí tiền vô ích!”. Dĩ nhiên, các bạn có biết hậu quả của nó như thế nào không? Một tiếng khóc nức nở để trả lời những trách móc bất công và vô ý thức của ông chồng. Ta cũng dư rõ tại làm sao rồi vậy!

Mình có thể dò hỏi ý kiến một cách thật kín đáo để biết người mình muốn tặng quà ao ước món gì?

Hoặc dẫn đi chơi các hàng có những món đồ mà mình muốn tặng, và dò hỏi ý muốn. Người được tặng, dĩ nhiên, đừng cằn nhằn vì số bạc quá cao hay quá đắt! Phải cần tế nhị một chút, bằng không sẽ gây tạo đau khổ cho người yêu vô ích.

E. HAI THỨ TÌNH YÊU

Một đại văn hào nói: “Theo tôi, danh vọng, tiền bạc, tài hoa đều không có nghĩa lý gì cả, mà chỉ có yêu và được yêu mới thật là có ý nghĩa mà thôi”.

Thật vậy, không có hạnh phúc nào bằng hạnh phúc được người mình yêu yêu mình. Yêu mà không được yêu trả lại là đau khổ nhất trần gian. Những mối tình tuyệt vọng là những mối tình thương tâm nhất.

Tôi tin rằng người ta sẽ rất hạnh phúc, dù ở trên một hòn đảo hoang vu mà có được vài ba người bạn chí thân thành thật yêu mình còn hơn là sống giữa phồn hoa đô hội mà sống lạnh lẽo cô đơn, không một bóng người tri kỷ. Câu “đắc nhất tri kỷ, khả dĩ bất hận” miêu tả được nỗi khát khao tha thiết của lòng người là dường nào! Làm một vị anh hùng mà được toàn thể quốc dân ca ngợi, chắc chắn sẽ không được hạnh phúc chút nào cả nếu bên mình không có được một người mà mình có thể tin cậy và trao gửi tâm sự, nghĩa là người mà mình dám phơi trần tất cả sự thật cõi lòng sâu kín của mình. Chính vì thế mà những người vợ hay nhân tình, bạn gái mà là bạn lòng tâm phúc, đóng một vai trò tối quan trọng trong đời sống của các bậc vĩ nhân. Một bậc danh nhân được thiên hạ sùng bái ngưỡng mộ, thế mà lại than: “Trời ơi! Đời tôi sao mà lạnh lùng cô đơn lạ?”

... Cô đơn lắng hỏi trăng sao?

Canh khuya lặng ngắt, sương bao mịt mùng.

Trăm năm một cuộc tao phùng, Ngàn năm biết gửi tấm lòng cho ai?

TAO PHÙNG

Thật vậy, chỉ có tình yêu, bất cứ là thứ tình yêu nào, của một người cha hay một người con, của một người chồng hay của một người vợ... mới có thể phá tan được xiềng tỏa của cô đơn.

Nhưng có hai cách yêu đương. Cách thứ nhất, là yêu cho mình, nghĩa là mình yêu thương những kẻ khác chỉ vì những quyền lợi về tinh thần lẫn vật chất mà người ấy có thể mang lại cho mình thôi. Có nhiều người đàn bà thương chồng một cách hết sức thành thật, chỉ vì người ấy đã đem lại cho họ một đời sống yên ổn đầy tình thương và hạnh phúc, nghĩa là không có người ấy thì đời họ sẽ không biết ra sao và làm gì mà sống được. Họ chỉ thu mà không có trả. Người đàn ông cũng thế, họ yêu người đàn bà vì những gì người ấy phải hy sinh để mưu hạnh phúc cho họ thôi. Con mà yêu cha mẹ phần đông cũng yêu như thế ấy! Cha tức là người mà luôn luôn họ có thể nương nhờ, mẹ là người mà họ luôn luôn có thể tin tưởng nơi tình thương đầy tha thứ và nuông chiều. Thực ra, thứ tình thương này là thứ tình thương ích kỷ, thương mình chứ không phải thương người.

Lại có một thứ tình yêu khác là yêu người vì người, chứ không phải yêu người cho mình. Trong lối thương này người ta không còn nghĩ gì đến những lợi ích mà người ấy có thể mang lại cho họ, mà họ chỉ nghĩ đến những gì họ có thể mưu hạnh phúc cho người kia thôi. Ở đây, yêu có nghĩa là hy sinh, là lấy cái hạnh phúc của người làm cái hạnh phúc của mình, lấy cái lo nghĩ của người làm cái lo nghĩ của mình. Đừng tưởng rằng đây là một thứ tình yêu lý tưởng, không bao giờ có trong đời. Biết bao kẻ làm cha mẹ, họ sung sướng vì sự thành công của con cái họ hơn là sự thành công của chính họ.

Cũng có biết bao cặp vợ chồng sống vì nhau, người nào cũng chỉ nghĩ đến hạnh phúc của người kia và không bao giờ nghĩ đến mình cả. Tình yêu chân thật là một thứ tình yêu “săn đón”, chứ không phải là thứ tình yêu “đòi hỏi”. Họ không đòi hỏi gì cho hạnh phúc của họ cả, mà họ lại được hạnh phúc dồi dào; còn trái lại, những kẻ đòi hỏi hạnh phúc cho mình thì lại không bao giờ tìm được hạnh phúc.

Khi mà mình chỉ nghĩ đến mình thôi thì luôn luôn mình sống trong cảnh ngờ vực và bất mãn. Tại sao mình lại cứ đòi hỏi: “Tôi có được người ta yêu thành thật không?”, mà không tự nhủ: “Tôi có yêu người ta thành thật không?”. Khi mà mình không đem mình là trung tâm sự sống của kẻ khác, mà lại đem kẻ khác làm trung tâm sự sống của mình, thì cuộc diện phải đổi khác. Phận sự của mình là gì bây giờ? Làm cách nào cho người mình yêu được hạnh phúc hơn, đời sống của ta bấy giờ sẽ có một ý vị thâm trầm không biết chừng nào! Những tâm hồn ích kỷ không làm sao hiểu nổi cái thuật yêu đương, chỉ gồm trong câu này: Yêu là quên mình, là hy sinh, là tìm hạnh phúc cho người. Trái lại, nếu yêu là đi tìm hạnh phúc cho mình, chứ không nghĩ đến hạnh phúc của kẻ khác, thì yêu sẽ không mưu được hạnh phúc gì cho ai tất cả. Ích kỷ là nguồn gốc của đau khổ.

THUẬT XỬ THẾ CỦA NGƯỜI XƯA - CÁI DŨNG CỦA THÁNH NHÂN - THUẬT YÊU ĐƯƠNG

Thu Giang Nguyễn Duy Cần

Chịu trách nhiệm xuất bản:

Giám đốc - Tổng biên tập NGUYỄN MINH NHỰT

Chịu trách nhiệm nội dung:

Phó giám đốc - Phó tổng biên tập NGUYỄN THẾ TRUẬT

Biên tập và sửa bản in: PHẠM ĐỖ PHƯƠNG CHI

Bìa: ĐỖ BIÊN THÙY

Trình bày: ĐỖ VẠN HẠNH

NHÀ XUẤT BẢN TRẺ

161B Lý Chính Thắng - Quận 3 - Thành phố Hồ Chí Minh ĐT: 39316289 - 39316211 - 38465595 - 38465596

- 39350973

Fax: 84.8.8437450 - E-mail: hopthubandoc@nxbtre.com.vn Website: http://www.nxbtre.com.vn

CHI NHÁNH NHÀ XUẤT BẢN TRẺ TẠI HÀ NỘI

Số 21, dãy A11, khu Đầm Trấu, p. Bạch Đằng, q. Hai Bà Trưng, Hà Nội

ĐT: (04)37734544 - Fax: (04)35123395

E-mail: chinhanh@nxbtre.com.vn

CÔNG TY TNHH SÁCH ĐIỆN TỬ TRẺ (YBOOK)

161B Lý Chính Thắng, P.7, Q.3, Tp. HCM ĐT: 08 35261001 - Fax: 08 38437450

Email: info@ybook.vn Website: www.ybook.vn

CHÚ THÍCH

← 1. Le moi est haïssable.

← 2. Có sách nói là sông Mịch La (BT).

← 3. Liệt Tử (Có lẽ tác giả nhớ nhầm. Theo văn học sử Trung Quốc,“Tái ông thất mã” là một truyện nằm trong sách Hoài Nam Tử chứ không phải sách Liệt Tử. BT).

← 4. Lữ Khôn

← 5. Xem quyển Cái Dũng Của Thánh Nhân, cùng tác giả.

← 6. Tư Mã Thiên – Sử ký: Lão Tử liệt truyện.

← 7. Đồng một ý với bài Vua Nghiêu của Trang Tử.

← 8. Liệt Tử – thiên Thuyết Phù.

← 9. Trang Tử – Nam Hoa kinh: thiên Sơn Mộc.

← 10. Lão Tử – Đạo Đức kinh.

← 11. Trang Tử – Nam Hoa kinh: thiên Sơn Mộc.

← 12. Vở hài kịch (1860) của Eugène Labiche, một văn sĩ Pháp ở thế kỷ thứ 19.

← 13. Chữ của M. Choisy dùng“indépendance du coeur”

← 14. Xem lại chương thứ tư.

← 15. Gác thân ra ngoài mà thân còn.

← 16. Không tranh mà thắng hoàn toàn.

← 17. Trang Tử

← 18. Trang Tử – Nam Hoa kinh: thiên Sơn Mộc.

← 19. Bậc hết sức thông minh thì làm như người ngu.

← 20. Lữ Thị Xuân Thu.

← 21. Tô Thức – Lưu Hầu luận.

← 22. Thiên hạ chi chí nhu trì sinh thiên hạ chi phí kiên. (Lão Tử)

← 23. Xem quyển Cái Dũng Của Thánh Nhân, cùng tác giả.

← 24. Trong cái nhu có cái cương, trong cái cương có cái nhu.

← 25. Ngoài thì thực mà trong thì hư. (Dịch kinh)

← 26. Thể âm nhi dụng dương. (Dịch kinh)

← 27. Ngoài hư mà trong thực.

← 28. Trang Tử – Nam Hoa kinh, thiên Đạt Sanh.

← 29. Thiên hạ mạc nhu nhược ư thủy, nhi công kiên cường giả mạc chi năng thắng dĩ kỳ vô dĩ dịch chi.

← 30. Il faut être deux pour se battre, il faut être d’accord pour se battre: la résistance que fournit l’attaqué est nécessaire à l’agresseur; c’est à elle qu’il s’attaque. N’importe lequel des combattants peut donc, n’importe quand, faire cesser le combat. Il n’a qu’à refuser l’appui de cette résistance... Si je vous soufflette la joue droite et que vous me répondiez par un soufflet, le pacte de lutte est conclu du même coup: à nous deux maintenant. Mais si vous me tendez la joue gauche et me dites: “Je vous permets de frapper aussi bien celle–ci, mon ami: je prendrai volontiers cette peine pour vous faire entendre que vous avez tort”, les bras m’en tombent, la stupeur fait place à la colère et la réflexion à la stupeur”. – La Jeune Inde.

← 31. Ce que j’admire le plus dans le monde; c’est l’impuissance de la force pour organiser. Il n’y a dans le monde que deux puissances: le sabre et l’esprit. A la longue, lesabre est toujours vaincu par l’esprit.

← 32. Xem chương trước.

← 33. Aurobindo Ghose, một nhà đạo học có tiếng ở Ấn Độ, nói:“En général, la non–violence vaut mieux que la violence, et pourtant parfois la violence peut être la chose juste” – (Lettres, tome II) p.460 – 461. Theo lệ thường, sự bất bạo động quý hơn là bạo động, nhưng lắm khi dùng đến bạo động mới có thể là việc chính đáng.

← 34. Xem quyển Cái Dũng Của Thánh Nhân, bàn về phép rèn luyện tinh thần điềm đạm, cùng một tác giả.

← 35. Dương Tử

← 36. Tử Sản thọ chánh Thái Thúc (Tả Khưu Minh).

← 37. Trang Tử

← 38. Trang Tử

← 39. Dịch kinh: “...Tri tiến nhi bất tri thoái, tri tồn nhi bất tri vong, tri đắc nhi bất tri táng...”, “... thị dĩ động nhi hữu hối dã”. (Thượng kinh, Kiền quái)

← 40. Liệt Tử – Trọng Ni: đệ tứ thiên.

← 41. “Dịch, cùng tắc biến, biến tắc thông, thông tắc cửu” (Hệ từ hạ). Đạo dịch là: cùng thì biến, biến thì thông, thông thì lâu.

← 42. “Tùy thời chi nghĩa, đại hỉ tai!” (Thoán thượng truyện). Tùy thời không phải là xu thời như người ta lầm hiểu và vu cáo cho đạo xử thế của cổ nhân.

← 43. Dịch kinh: “Tri tiến thoái tồn vong nhi bất thất kỳ chính giả, kỳ duy thánh nhân hồ!”. (Thượng kinh, Kiền quái)

← 44. Làm người là khó...

← 45. “Sách thì không nói được hết lời, lời thì không tả được hết ý...”. (Hệ từ thượng)

← 46. “Tinh nghĩa nhập thần, dĩ trí dụng dã”. Hiểu rõ nghĩa tinh vi; vào đến chỗ thần diệu để sử dụng được đến cùng. (Hệ từ hạ)

← 47. Điềm đạm, điềm tĩnh hay là đạm mạc đều có nghĩa là: không để cho ngoại vật động đến tâm của mình. (Bất dĩ ngoại vật động kỳ tâm dã. – Từ Nguyên).

← 48. Trang Tử

← 49. Acupuncture chinoise – G. Soulié de Morant (Mercure de France).

← 50. Ẩm Băng Thất.

← 51. La meilleure manière de se venger, c’est de ne pas se rendre semblable aux méchants.

← 52. En se vengeant, on se rend égal à son ennemi; en lui pardonnant, on se montre supérieur.

← 53. E. Steinilber Oberlin. – Les Sectes bouddhiques japonaises, Editions G. Crès & Cie – Paris, trang 130.

← 54. Thắng người là có sức. Thắng mình là mạnh.

← 55. Bảy trạng thái tình cảm của con người.

← 56. Xem quyển Thanh Dạ Văn Chung và Toàn Chân Triết Luận, cùng một tác giả.

← 57. Pour Sauver l’Esprit.

← 58. Cổ Học Tinh Hoa.

← 59. Cổ Học Tinh Hoa.

← 60. Sakurazawa Nyoiti – Le livre des Fleurs, Plon, Paris, trang 165.

← 61. Bhagavad Gita, trang 153, E. Senart.

← 62. Lão Tử – Đạo Đức kinh.

← 63. Chánh văn để: “Thị xạ chi xạ, phi bất xạ chi xạ dã”. Ấy là cái bắn của cái bắn, không phải cái bắn của không bắn.

← 64. Liệt Tử sự cho ai bất kỳ. Những kẻ chưa đến bậc chân nhân thì thích bè bạn, thích tâm sự, muôn việc đắn đo lo sợ, không biết thản nhiên đối với những cuộc dinh hư tiêu trưởng trong đời, thường lại đem thân mà tiêu hủy trong cuộc săn tìm danh lợi”.

← 65. Trang Tử, chương 21.

← 66. Trang Tử, chương 19.

← 67. Đan điền: một huyệt dưới rốn lối 6, 7 phân tây.

← 68. Chấp có Ta, chữ dùng bên Phật gia.

← 69. Lời của dịch giả.

← 70. Thuần nhậm tự nhiên.

← 71. Xem chương “Ân và Oán” - Thuật Xử Thế Của Người Xưa, cùng một tác giả.

← 72. Thọ đồng tiền của ai như mình bị mũi tên.

← 73. Les Lumières de la Ville của Charlie Chaplin, La Symphonie Pastorale của André Gide.

← 74. Xem chương “Những khát vọng thầm kín của người đàn ông”, trong quyển này.

← 75. ... Amour! Oh l'étrange nature,Qui vit d'inanition et meurt de nourriture! (A. de Musset)

← 76. Màn bạc thỉnh thoảng cũng trình chiếu những vở tuồng như Les neiges du Kilimandjaro, chỉ cái kết quả đau thương của những mối tình sấm sét.

← 77. L'ami de tout le monde n'est ami de personne.

← 78. Xem quyển Cái Dũng Của Thánh Nhân, trang 38-42.

← 79. Les absents ont toujours tort.

← 80. Xem lại trước đây: “Những yếu tố gây tạo ái tình”, trong chương “Ái tình là gì?”, đoạn phê bình vở tuồng Người Xa Phu.

← 81. Một văn hào Pháp có nói:“Nàng đã làm khổ cho tôi nhiều đến đỗi tôi không bao giờ yêu ai hơn nàng được”.

← 82. Xem lại chương “Lòng biết ân”, trong quyển này.

Table of Contents

- THUẬT SỬ THẾ CỦA NGƯỜI XƯA

- PHI LỘ
- THAY LỜI TỰA
- Chương thứ nhất: LÒNG TỰ ÁI
- Chương thứ hai: CHỮ LỄ CỦA Á ĐÔNG
- Chương thứ ba: CÓ TÀI
- Chương thứ tư: ÂN VÀ OÁN
- Chương thứ năm: ĐẠO CƯƠNG NHU
- Chương thứ sáu: BIẾT... SỐNG
- PHỤ LỤC

- CÁI DŨNG CỦA THÁNH NHÂN

- PHI LỘ
- TỰA
- P h ầ n t h ứ n h ấ t
- Chương thứ nhất: CÁI DŨNG CỦA THÁNH NHÂN
- Chương thứ hai: SÚC TÍCH KHÍ LỰC
- Chương thứ ba: THÁI ĐỘ VÀ CỬ CHỈ
- Chương thứ tư: LỄ ĐỘ
- Chương thứ năm: A. ẢNH HƯỞNG CỦA HOÀN CẢNH
- Chương thứ sáu: PHÒNG SỰ BẤT NGỜ
- P h ầ n t h ứ h a i
- Chương thứ hai: TRÁCH NHIỆM
- Chương thứ nhất: TINH THẦN ĐỘC LẬP
- Chương thứ ba: ÁM THỊ
- Chương thứ tư: ĐỪNG NÓI SAI
- Chương thứ năm: TRÍ TƯỞNG TƯỢNG
- Chương thứ sáu: CÁCH PHÁN ĐOÁN VỀ SỰ ĐỜI
- KẾT LUẬN
- Phụ lục

- THUẬT YÊU ĐƯƠNG

- PHI LỘ
- TỰA
- Chương thứ nhất: YÊU ĐƯƠNG VÀ HẠNH PHÚC
- Chương thứ hai: TÂM HỒN
- Chương thứ ba: ÁI TÌNH
- Chương thứ tư: ÁI TÌNH LÀ GÌ?
- Chương thứ năm: A. CHỌN LỰA

- Chương thứ sáu: QUAN NIỆM VỀ ÁI TÌNH CỦA NGƯỜI ĐÀN ÔNG VÀ NGƯỜI ĐÀN BÀ

- Chương thứ bảy: THỜI KỲ TIỀN HÔN

- Chương thứ tám: A. NHỮNG BƯỚC KHÓ KHĂN ĐẦU TIÊN CỦA HÔN NHÂN

- Chương thứ chín: THUẬT YÊU ĐƯƠNG