Don Quixote
Date: 2015-02-01 17:00:00+00:00
Publisher: http://tve-4u.org

MIGUEL DE CERVANTES SAAVEDRA
DON
QUIXOTE

NHÀ QUÝ TỘC TÀI BA XỨ MANCHA

TRƯƠNG ĐẮC VỴ dịch và giới thiệu

NHÃ NAM & NXB VĂN HỌC

Thông tin ebook

Tên truyện: Don Quixote - Nhà Quý Tộc Tài Ba Xứ Mancha

Nguyên tác: DON QUIJOTE DE LA MANCHA, do nhà xuất bản Aguilar phát hành tại Madrid năm 1968

Tác giả: Miguel De Cervantes Saavedra

Dịch giả: Trương Đắc Vị

Thể loại: Văn học nước ngoài

Nhà xuất bản: Văn Học

Ngày xuất bản: Quý IV/2004

* * *

Từ đầu đến hết chương 24 phần 2

Nguồn: http://vnthuquan.net

Đánh máy: huytran, Vân Trung Tử

Chuyển sang ebook (TVE): santseiya

Ngày hoàn thành: 13/12/2008

Nơi hoàn thành: Hà Nội
http://www.thuvien-ebook.com

Từ chương 25 phần 2 đến hết

Chụp ảnh: conguyen

Thực hiện ebook: thanhhaitq, tamchec

Ngày hoàn thành: 01/02/2015

Nơi hoàn thành: Hà Nội
http://tve-4u.org

Mục lục
Lời giới thiệu
Lời nói đầu
PHẦN THỨ NHẤT
Chương I
Chương II
Chương III
Chương IV
Chương V
Chương VI
Chương VII
Chương VIII
Chương IX
Chương X
Chương XI
Chương XII
Chương XIII
Chương XIV
Chương XV
Chương XVI
Chương XVII
Chương XVIII
Chương XIX
Chương XX
Chương XXI
Chương XXII
Chương XXIII
Chương XXIV
Chương XXV
Chương XXVI
Chương XXVII
Chương XXVIII
Chương XXIX
Chương XXX
Chương XXXI
Chương XXXII
Chương XXXIII
Chương XXXIV
Chương XXXV
Chương XXXVI
Chương XXXVII
Chương XXXVIII
Chương XXXIX
Chương XL
Chương XLI
Chương XLII
Chương XLIII
Chương XLIV
Chương XLV
Chương XLVI
Chương XLVII
Chương XLVIII
Chương XLIX
Chương L
Chương LI
Chương LII
PHẦN THỨ HAI
Chương I
Chương II
Chương III
Chương IV
Chương V
Chương VI
Chương VII
Chương VIII
Chương IX
Chương X
Chương XI
Chương XII
Chương XIII
Chương XIV
Chương XV
Chương XVI
Chương XVII
Chương XVIII
Chương XIX
Chương XX
Chương XXI
Chương XXII
Chương XXIII
Chương XXIV
Chương XXV
Chương XXVI
Chương XXVII
Chương XXVIII
Chương XXIX
Chương XXX
Chương XXXI
Chương XXXII
Chương XXXIII
Chương XXXIV
Chương XXXV
Chương XXXVI
Chương XXXVII
Chương XXXVIII
Chương XXXIX
Chương XL
Chương XLI
Chương XLII
Chương XLIII
Chương XLIV
Chương XLV
Chương XLVI
Chương XLVII
Chương XLVIII
Chương XLIX
Chương L
Chương LI
Chương LII
Chương LIII
Chương LIV
Chương LV
Chương LVI
Chương LVII
Chương LVIII
Chương LIX
Chương LX
Chương LXI
Chương LXII
Chương LXIII
Chương LXIV
Chương LXV
Chương LXVI
Chương LXVII
Chương LXVIII
Chương LXIX
Chương LXX
Chương LXXI
Chương LXXII
Chương LXXIII
Chương LXXIV

Lời giới thiệu

Miguel de Cervantes Saavedra, nhà đại văn hào Tây Ban Nha, sinh tháng 10 năm 1547 tại thị trấn Alcala de Henares, gần thủ đô Madrid, trong một gia đình quý tộc nhỏ, đã sa sút. Ông thân sinh ra Cervantes làm nghề thầy thuốc, phải lang thang từ tỉnh này sang tỉnh khác để kiếm tiền nuôi sống bảy đứa con. Về thời niên thiếu của Cervantes, người ta biết rất ít. Sách chỉ ghi rằng cậu bé Cervantes đi theo bố mẹ và đã sống ở Valladolid, Salamanca, Madrid, Seville…

Trình độ học vấn của Cervantes chỉ ở mức trung bình. Trong hoàn cảnh gia đình sống nay đây mai đó, Cervantes không thể theo học một trường nào đến đầu đến đũa. Có thời kỳ ông học tại một viện của thầy dòng Tên, thời kỳ sau ông lại theo học một học giả nổi tiếng ở Madrid là Juan Lopez de Hoyos. Tuy nhiên, bù đắp vào sự thiếu sót đó, Cervantes có trí thông minh, óc nhận xét và tính ham đọc sách. Sự nghiệp văn chương của ông mở đầu bằng một bài thơ làm vào dịp hoàng hậu Tây Ban Nha Elisabeth de Valois tạ thế. Năm đó, ông 21 tuổi (1568).

Vào thời kỳ này, nước Ý là một nơi tụ tập những kẻ đi tìm công danh trong binh nghiệp hoặc văn chương. Năm 1569, người ta thấy Cervantes tại Rome, phục vụ giáo chủ Giulio Acquaviva. Năm sau, Cervantes gia nhập quân đội Tây Ban Nha đồn trú trên đất Ý. Năm 1571, trong trận thủy chiến Lepanto giữa một bên là đế quốc Thổ Nhĩ Kỳ, một bên là mấy thành thị Ý liên minh với Tây Ban Nha do Don Juan de Austria chỉ huy, Cervantes bị trọng thương, bàn tay trái bị nghiền nát, do đó người ta đặt biệt hiệu cho ông là “Người cụt tay trong trận Lepanto”. Năm 1572, ở bệnh viện ra, Cervantes lại gia nhập quân đội. Trong ba năm tại ngũ, ông đã qua các nơi như đảo Sicily, Sardinia, hoặc các thành phố như Florence, Genoa, Naples, Milan, Rome là những kho tàng di tích của nền văn học nghệ thuật cổ điển Hy-La. Năm 1575, ông về nước với một bức thư giới thiệu của chủ tướng là Don Juan de Austria, hy vọng sẽ được nhà vua trọng dụng. Rủi thay, ngày 26 tháng 9, trên đường về Tây Ban Nha, tàu của ông bị bọn cướp biển tấn công và ông bị bắt giải về Algiers[1].

Trong thời gian bị cầm tù Algiers (1575 - 1580), ông luôn luôn có ý chí đấu tranh, khuyến khích bạn bè giữ vững tinh thần tìm cơ hội thoát thân. Ông tổ chức bốn, năm lần vượt ngục nhưng đều thất bại, và mỗi lần, ông đã can đảm nhận phần trách nhiệm của người chủ mưu. Tinh thần dũng cảm và lòng vị tha của Cervantes không những gây tín nhiệm trong anh em cùng chung số phận mà còn làm cho chính vua Algiers phải kính nể, không giết. Quãng đời này của Cervantes đã được nhắc lại trong câu chuyện Người tù, trong cuốn tiểu thuyết Don Quixote - Nhà quý tộc tài ba xứ Mancha. Cũng trong thời gian này, ông đã nhiều lần cầu cứu những nhân viên cao cấp Tây Ban Nha giải thoát cho ông, song đều vô hiệu. Cuối cùng, chính gia đình ông phải lo liệu tiền nong và, với sự giúp đỡ của Nhà dòng, chuộc được ông về nước.

Lúc này, Cervantes 33 tuổi. Ông trở về Tây Ban Nha, những tưởng với công trạng xưa của mình, sẽ được triều đình cất nhắc. Nhưng, thất vọng. Năm 1585, ông lập gia đình với Catalina de Palacios Salazar. Ngán ngẩm bước đường công danh lận đận, lại gặp những khó khăn kinh tế, ông bắt đầu viết sách để kiếm thêm tiền nuôi sống gia đình.

Tập Galatea là tác phẩm đầu tay của Cervantes (1585). Cũng trong thời gian này, ông sáng tác trên hai chục vở kịch được đưa lên sân khấu. Nhưng nhà viết kịch thiên tài Lope de Vega (“Lope vĩ đại” như chính Cervantes gọi) đã xuất hiện, và Cervantes bỏ nghề viết kịch.

Cuốn tiểu thuyết Don Quixote - Nhà quý tộc tài ba xứ Mancha, tác phẩm xuất sắc nhất của Miguel de Cervantes, ra đời năm 1605 (phần thứ nhất - 52 chương). Người ta cho rằng ông bắt đầu sáng tác vào năm 1602, lúc đang ở trong nhà tù Seville, vì như ông đã viết trong lời nói đầu, “tôi thai nghén nó (cuốn tiểu thuyết Don Quixote - Nhà quý tộc tài ba xứ Mancha - ND) trong một nhà tù, nơi trú ngụ của mọi bất tiện và mọi âm thanh buồn thảm”.

Năm 1614, ở Tarragona bỗng dưng xuất hiện Tập hai cuốn Don Quixote - Nhà quý tộc tài ba xứ Mancha. Tác giả đã không giám ký tên thật của mình mà núp dưới cái tên giả là Alonso Fernandez de Avellaneda. Năm sau, 1615, Cervantes xuất bản lần thứ hai cuốn tiểu thuyết Don Quixote - Nhà quý tộc tài ba xứ Mancha (gồm 74 chương). Qua lời mở đầu phần này, ông vạch mặt kẻ cướp đoạt văn chương. Trong phần thứ hai cuốn tiểu thuyết Don Quixote - Nhà quý tộc tài ba xứ Mancha, nghệ thuật của Cervantes càng tỏ ra điêu luyện, già dặn. Tác phẩm cuối cùng của ông là cuốn Công lao của Persiles và Sigismunda.

Từ ngày ở Algiers về nước cho tới cuối đời, Cervantes vừa viết văn, vừa phải nhận của triều đình một số việc linh tinh để bảo đảm sinh kế, khi làm nhiệm vụ tiếp lương cho hạm đội Armada bách chiến bách thắng, lúc đi thu thuế, v.v… đôi ba lần phải ra tòa, bị ngồi tù oan ức, mà cuối cùng nghèo túng vẫn hoàn nghèo túng. Sách có ghi lại một câu chuyện như sau:

Vào tháng 2 năm 1615, có một đoàn sử giả Pháp sang Tây Ban Nha để đón công chúa Ana de Austria. Lâu nay hâm mộ tài năng của Cervantes, họ xin được tới thăm ông. Tới nơi, thấy cảnh nhà quá thanh bạch, một người thốt lên: “Sao! Một con người như vậy mà nước Tây Ban Nha không lấy công quỹ cung dưỡng và làm cho giàu có ư!”. Một người khác nói thêm một cách ý nhị: “Nếu sự nghèo túng buộc ông ta phải viết sách thì cầu Chúa cho ông ta không bao giờ sung túc để những tác phẩm của một người nghèo như ông làm giàu thiên hạ”.

Ngày 23 tháng 4 năm 1616, Miguel de Cervantes Saavedra qua đời tại Madrid. Khi đó, ông 69 tuổi.

*

Từ khi ra đời, cuốn tiểu thuyết Don Quixote - Nhà quý tộc tài ba xứ Mancha đã chinh phục dư luận người đọc trong nước cũng như ngoài nước. Ngay trong năm 1605, tại Tây Ban Nha, tập truyện đã được tái bản 5 lần, và sinh thời, Cervantes đã nhìn thấy tác phẩm của mình được xuất bản 13 lần (6 lần ở Tây Ban Nha, 3 lần ở Bồ Đào Nha, 3 lần ở Bỉ, 1 lần ở Ý). Trải qua gần 400 năm, vượt ra khỏi sự đào thải của thời gian, Don Quixote - Nhà quý tộc tài ba xứ Mancha vẫn giành được sự hâm mộ rộng khắp và được công nhận là một trong những tác phẩm văn học lớn nhất của nhân loại. Năm 1795, nhà đại văn hào Đức, Goethe, viết cho nhà thơ lớn Schiller: “Tôi đã tìm thấy trong cuốn tiểu thuyết của Cervantes cả một kho tàng thú vị và bổ ích”.

Pho truyện thật sự đã đi sâu vào quần chúng. Trong các ngày hội, những cuộc vui hóa trang ở Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha cũng như ở nhiều nước châu Âu khác, người ta thường thấy xuất hiện hiệp sĩ Don Quixote và giám mã Sancho Panza “hệt như tả trong truyện”, Cuốn sách đã được dịch ra hầu hết các thứ tiếng trên thế giới: Anh, Pháp, Ý, Đức, Thổ, Ả Rập, Hebrew, Phạn, Trung Hoa, Nhật Bản, Triều Tiên… và cả Thế giới ngữ. Ngót bốn thế kỷ nay, Don Quixote vẫn là đề tài của sân khấu, âm nhạc, hội họa, điêu khắc, màn ảnh. Từ Đông sang Tây, từ Âu sang Á, các nhà phê bình, triết học, các nhà văn, nhà thơ, những người làm công tác văn nghệ, không ai không xác nhận giá trị tư tưởng và nghệ thuật của cuốn truyện này.

Don Quixote - Nhà quý tộc tài ba xứ Mancha là cuốn tiểu thuyết cận đại đầu tiên của Tây Ban Nha, viết theo hướng hiện thực phê phán. Trước đó, độc giả các nước phương Tây rất ham thích loại tiểu thuyết kiếm hiệp kể “những truyện hoang đường không lệ thuộc vào những yêu cầu chính xác của sự thật, những nhận xét của ngành thiên văn học, những luật lệ về hình học hay tu từ học” (Lời mở đầu phần thứ nhất, cuốn tiểu thuyết Don Quixote - Nhà quý tộc tài ba xứ Mancha. Loại tiểu thuyết hoang đường đó có tác dụng rất tai hại vì nó tạo cho người đọc một quan niệm hoàn toàn sai lầm về vũ trụ, về nhân sinh, về tư tưởng, về xã hội. Sách kể lại rằng có cả một gia đình đã khóc lóc thảm thiết khi đọc tới đoạn nói về cái chết của hiệp sĩ Amadis! Với cuốn tiểu thuyết Don Quixote - Nhà quý tộc tài ba xứ Mancha, Cervantes đã chôn vùi văn chương kiếm hiệp và khai sinh cho tiểu thuyết cận đại. Schelling, triết gia Đức, đã phát biểu: “Chúng ta sẽ không quá lời khi khẳng định rằng cho tới nay chỉ có hai cuốn tiểu thuyết, đó là cuốn Don Quixote của Cervantes và cuốn Wilhelm Meister của Goethe”. Schlegel, nhà phê bình văn học người Đức, cũng đã đánh giá Don Quixote - Nhà quý tộc tài ba xứ Mancha là “tác phẩm có một không hai trong loại của nó, mở đầu cho tiểu thuyết cận đại…”

Toàn bộ cuốn tiểu thuyết Don Quixote - Nhà quý tộc tài ba xứ Mancha gồm 126 chương, là một bức tranh sinh động về xã hội Tây Ban Nha với những màu sắc thật của địa phương, của thời đại. Tác giả đã đưa vào truyện trên hai trăm con người thuộc đủ lứa tuổi và tầng lớp, từ lão chủ quán “giảo quyệt” đến những cô gái quán trọ “nom cũng chẳng phải thiện nhân”, từ chàng sinh viên Chrysostom si tình đến cô Marcela xinh đẹp và yêu tự do, từ gã lái la độc ác đến tên chủ trại tham lam, cha xứ, bác phó cạo, bà quản gia, ông thầy tu, lão chăn dê, viên cảnh sát, đám phạm nhân cùng một loạt vương tôn công tử, quan lại, nhà giàu… Và ngần ấy con người xoay quanh hai nhân vật chính là anh chàng quý tộc nhưng nghèo Don Quixote và bác giám mã Sancho Panza, một thợ cày chính cống. Tác giả đã đưa hiệp sĩ và giám mã của chàng đi khắp đó đây trên đất nước Tây Ban Nha, từ thành thị đến thôn quê, từ những cánh đồng bao la tới những miền núi sâu vực thẳm, từ những quán trọ bình dân tới chốn thâm nghiêm quyền quý. Cảnh vật, con người đều có thật. Và nếu như trí tưởng tượng phong phú của Don Quixote đã biến quán trọ thành lâu đài, chậu thau thành mũ sắt, đàn cừu thành đạo quân thì, trái lại, những lời nói giản dị mà chí lý của bác giám mã gốc nông dân luôn luôn lôi kéo ta về với hiện thực. Tóm lại, Cervantes phản ánh khá toàn diện cuộc sống thật của xã hội đương thời. Và ông đã thành công.

*

Một hôm, vua Tây Ban Nha Philip III đứng trên lâu đài nhìn xuống đường, thấy một anh học trò đang đọc một cuốn sách, thỉnh thoảng lại ngừng đọc cười vang. Nhà vua thầm nghĩ: “Hoặc tên học trò kia điên, hoặc là hắn đang đọc cuốn tiểu thuyết Don Quixote - Nhà quý tộc tài ba xứ Mancha”. Quả nhiên anh học trò đang đọc cuốn tiểu thuyết đó thật.

Don Quixote - Nhà quý tộc tài ba xứ Mancha đúng là một cuốn tiểu thuyết giàu tính trào lộng. Làm sao người đọc không cười được khi thấy Don Quixote một thương một mã lăn xả vào tấn công những chiếc cối xay gió vô tội trên cánh đồng Montiel mà chàng tưởng là “những tên khổng lồ hung tợn có cánh tay dài tới gần hai dặm”, hoặc khi chàng cứ nhè những bao rượu trong quán trọ mà đâm, mà chém, ngỡ mình đang đọ sức với tên khổng lồ ở vương quốc Micomicon!

Thế nhưng Don Quixote có phải là một kẻ viển vông, điên rồ không? Và Don Quixote - Nhà quý tộc tài ba xứ Mancha phải chăng chỉ là pho sách kể về những hành động nực cười của chàng hiệp sĩ xứ Mancha? Bàn về tác phẩm số một của Cervantes, năm 1821 Byron, nhà đại thi hào Anh, viết: “Đó là cuốn truyện buồn nhất, và nó càng buồn vì làm chúng ta cười”. Prosper Mérimée, nhà văn thế kỷ XIX của Pháp, cũng đã nói: “Bất hạnh thay kẻ nào không có được một vài ý nghĩ của Don Quixote và không dám cả gan nhận roi đòn cùng sự chế giễu để bênh vực kẻ yếu hèn!”.

Có hai cách đọc tiểu thuyết Don Quixote - Nhà quý tộc tài ba xứ Mancha: một là trên những dòng chữ, và ta sẽ thấy toàn bộ pho sách là mũi nhọn tấn công vào tiểu thuyết kiếm hiệp; hai là đọc giữa những dòng chữ để tìm hiểu ý tứ sâu xa của tác giả và tác phẩm. Đọc theo cách thứ hai ta sẽ thấy toát ra từ toàn bộ pho truyện một bài học nhẹ nhàng, ý nhị về chính nghĩa, công lý, tự do. Don Quixote là một người chân chính. Mục đích cuộc đời chàng là “trả thù cho những người bị xúc phạm, bênh vực kẻ hèn yếu, uốn nắn những điều sai trái, phi lý, đả phá mọi lạm dụng, bất công”.

Trong những hành động có vẻ điên rồ của Don Quixote, vẫn thấy toát lên tình thương yêu nhân loại. Nếu đối với Sancho Panza, những cối xay gió là… những cối xay gió, thì trái lại, dưới con mắt của Don Quixote, chúng là những tên khổng lồ hung ác, một giống xấu xa cần phải quét sạch khỏi trái đất”.

Don Quixote yêu tự do, công lý, chính nghĩa. Chàng mong muốn với “cánh tay dũng mãnh” của mình mang lại hạnh phúc, cuộc sống yên vui cho mọi người. Với một tinh thần dũng cảm, không biết sợ, không ngại gian nguy, đơn thương độc mã, chàng lao vào “cuộc chiến đấu không cân xứng”, luôn luôn tin tưởng và lạc quan, mặc dù mỗi lần lại bị biêu đầu sứt trán trước những thực tế đáng buồn của thời đại.

Don Quixote là biểu hiện của sự tương phản giữa thực tế phũ phàng với lý tưởng cao đẹp mà chàng mơ ước và chiến đấu cho nó, là hình ảnh tượng trưng cho cuộc đấu tranh giữa thế giới thực tại và thế giới tương lai mà chúng ta vươn tới. Cuộc sống phải trút bỏ cái vỏ bề ngoài của nó, trút bỏ sự giả dối, ích kỷ, bất công, và phải mang trong nó những ước mơ và làm cho những ước mơ đó trở thành hiện thực.

Đó là nội dung tư tưởng sâu xa của tác phẩm.

*

Don Quixote - Nhà quý tộc tài ba xứ Mancha là một kho tiểu thuyết trường thiên bằng tiếng Tây Ban Nha. Khung cảnh hoạt động của các nhân vật là một địa bàn bao la, với nhiều màu sắc dân tộc, với những đặc điểm của từng địa phương và những tính cách riêng biệt của từng nhân vật. Tác giả cũng đã sử dụng một ngôn ngữ phong phú, đa dạng, đặc biệt là ông dùng nhiều ca dao, tục ngữ, từ ngữ dân gian của từng vùng đất nước Tây Ban Nha. Văn chương trong Don Quixote - Nhà quý tộc tài ba xứ Mancha lại là văn chương của thế kỷ XVI - XVII. Dịch nó quả là khó. Bản dịch này chắc không khỏi còn những sai sót, những “hạt sạn” mà trình độ có hạn của tôi đã không cho phép tôi tránh được. Tôi thành thật mong độc giả lượng thứ cho. Tôi cũng trông chờ những nhận xét, phê bình của các bạn để rút kinh nghiệm cho bản dịch phần thứ hai cuốn truyện được tốt hơn.

Người dịch

1. Thủ đô Algeria ngày nay

Lời nói đầu

Độc giả nhàn hạ, chẳng cần thề thốt, tôi chắc rằng các bạn cũng phải tin rằng tôi muốn cuốn sách này - con đẻ của trí tuệ - phải là cuốn sách hay nhất, tốt nhất, hoàn hảo nhất mà người đời có thể hình dung được. Nhưng tôi không thể làm trái quy luật tạo hóa là loài nào sinh ra giống nấy. Thành thử, với khối óc khô cằn và thô thiển của mình, tôi chỉ có thể tạo nên một câu chuyện khô khan, ngô nghê, vô lý, đầy rẫy những ý tưởng tản mạn không ai nghĩ tới bao giờ. Vả chăng, tôi đã thai nghén nó ở trong một nhà tù[1], nơi trú ngụ của mọi bất tiện và mọi âm thanh buồn thảm. Cảnh vật yên tĩnh, thôn xóm thanh bình, đồng quê êm ả, bầu trời trong sáng, tiếng suối róc rách, tâm trí thảnh thơi, nhưng cái đó một phần lớn khiến cho những thi hứng cằn cỗi nhất cũng trở nên phong phú và nảy nở những án văn chương khiến người ta phải thích thú và thán phục. Một người cha có một đứa con xấu xí, không được một vẻ gì, nhưng tình thương che mắt ông ta khiến ông ta nhìn những cái dở, cái xấu của con mình lại thấy nó hay, nó đẹp, và ông ta đi khoe khắp với bà con, bạn hữu. Nhưng tôi không phải là bố đẻ của Don Quixote như người ta tưởng, mà chỉ là bố dượng thôi. Cho nên, tôi không muốn làm như mọi người, khóc lóc van xin bạn đọc yêu quý rộng lượng bỏ qua những sai sót trong quyển sách này. Bạn không phải là người thân kẻ thuộc của nó, bạn có suy xét riêng và có quyền phê phán nó với tất cả sự sáng suốt của mình. Bạn lại ở ngay trong nhà bạn, nơi mà bạn có toàn quyền như nhà vua có toàn quyền trong việc thu thuế vậy. Phương ngôn có câu: “Một khi không sợ bị tội, con người có thể giết cả vua”. Hoàn toàn không có cái gì bó buộc bạn và bạn cứ nghĩ sao nói vậy, khen chê đều vô thưởng vô phạt, không có gì đáng e ngại cả.

Tôi muốn cuốn sách này tới tay bạn một cách mộc mạc tự nhiên, không tô điểm bằng những lời tựa hoặc bằng vô số những bài thơ ca và những lời tán tụng, như người ta vẫn mở đầu các cuốn sách. Bởi vì, xin thú thật, đối với tôi công việc biên soạn cả cuốn sách này có vất vả, song cũng không vất vả bằng việc viết lời mở đầu. Đã bao lần tôi cầm bút lên rồi lại đặt bút xuống, chẳng biết viết gì. Một hôm, giữa lúc tôi đang phân vân, tờ giấy trước mặt, quản bút gài tai, khuỷu tay chống lên bàn, tay ôm má, bỗng đâu có một anh bạn bước vào. Anh này là một người học rộng tài cao. Thấy tôi ngồi trầm ngâm, anh hỏi tại sao. Không giấu giếm, tôi trả lời là tôi đang suy nghĩ về lời mở đầu phải viết cho truyện Don Quixote, là tôi rất nản, không muốn làm và cũng chẳng muốn giới thiệu với thiên hạ những chiến công của trang hiệp sĩ tài ba như vậy.

Anh bạn ạ, tôi nói, tôi chẳng khỏi hổ thẹn trước những lời phê phán của người giám định nghệ thuật già đời là trước công chúng mỗi khi thấy tôi, sau bao năm im hơi lặng tiếng, giờ đây đã ngần này tuổi đầu, đưa ra một câu chuyện khô như ngói, không chút sáng tạo, bút pháp ngớ ngẩn, ý tứ nghèo nàn, học vấn thô thiển, thiếu dẫn giải ghi ở lề trang hay phụ chú ghi ở trang cuối cùng như những cuốn sách khác; và tuy những quyển này thật là hoang đường và phàm tục những lại được độc giả khâm phục do chứa đầy những câu châm ngôn của Aristotle, Plato và nhiều triết gia khác. Tác giả những cuốn sách đó được coi là những bậc tài giỏi, uyên bác, hùng biện; nhất là khi họ lại trích những lời trong Kinh Thánh thì tưởng đâu họ là những thánh sống và những thuyết gia giáo lý đại tài. Câu trên họ tả một anh chàng si tình đồi bại, câu dưới họ dẫn ra một bài giáo thuyết nhỏ, khiến người đọc cảm thấy vui tai, mát mắt. Sách của tôi thiếu tất cả những cái đó vì tôi không biết ghi gì ở ngoài lề trang cũng như ở phần cuối; hơn nữa, tôi cũng chẳng biết những lời tôi trích dẫn ra do ai viết để còn ghi tên họ lên đầu cuốn sách theo thứ tự A, B, C… như người ta thường làm. Cuốn sách của tôi thiếu cả những bài thơ đề tựa của các vị công tước, hầu tước, bá tước, các vị giám mục, các mệnh phụ và văn hào nổi danh, mặc dù nếu tôi ngỏ ý với một vài người bạn quen, họ sẽ tặng cho những bài thơ còn hay hơn tất cả những tác phẩm của những thi sĩ tiếng tăm nhất trên đất Tây Ban Nha này. Cuối cùng, anh bạn ạ, tôi nói tiếp, tôi quyết định vùi sâu chôn chặt anh chàng Don Quixote trong đống văn thư lưu trữ của xứ Mancha cho tới khi Trời giúp cho một người có tài tô son vẽ phấn cho chàng ta. Riêng tôi thấy bất lực do thiếu học vấn và do bản chất nhút nhát, lười biếng, không chịu đi tìm kiếm những người nói lên điều mà tôi cũng có thể nói được nếu không có họ. Đó, chính vì vậy mà anh thấy tôi ngồi đắn đo, suy nghĩ. Bây giờ, sau khi nghe tôi trình bày, chắc anh đã hiểu rõ nguyên nhân.

Anh bạn vỗ trán, cười phá lên rồi nói:

- Lạy Chúa, té ra bây giờ tôi mới biết là tôi đã nhầm,anh bạn ạ. Từ lâu nay kết bạn với nhau, tôi cứ tưởng anh là con người khôn ngoan và thận trọng. Giờ đây, tôi thấy giữa anh và con người đó có một khoảng cách khá xa, cũng như trái đất cách xa mặt trời vậy. Làm sao những việc cỏn con dễ giải quyết như thế lại có thể chi phối được một trí tuệ già dặn như anh, sẵn sàng đạp bằng những trở ngại còn lớn hơn nhiều! Thật ra, điều đó không phải phát sinh từ sự thiếu tài năng mà là từ sự lười biếng quá mức và sự thiếu suy nghĩ. Muốn biết tôi nói có đúng hay không, xin hãy lắng nghe và chỉ trong khoảnh khắc, anh sẽ thấy tôi gạt bằng mọi trở ngại và khắc phục hết những thiếu sót mà anh vừa nêu ra, nó đã khiến anh phải do dự, lùi bước, không dám cho ra mắt độc giả chuyện chàng Don Quixote trứ danh của anh, ánh sáng và tấm gương hiệp sĩ giang hồ.

Nghe anh bạn nói, tôi bèn hỏi lại:

- Thế theo ý anh thì làm thế nào gạt bỏ được nỗi lo lắng và những ý nghĩ mơ hồ của tôi?

Anh bạn đáp:

- Trước hết là những bài thơ ca hay những lời tán dương do những nhân vật có chức có quyền đề tựa. Để giải quyết vấn đề này, bản thân anh phải chịu khó làm, rồi sau đó ký một cái tên nào đó, tỉ dụ vua Juan xứ Ấn Độ hay hoàng đế xứ Trebizond là những nhà thơ nổi tiếng xưa kia, theo chỗ tôi biết. Và dù họ không có tiếng tăm gì chăng nữa, dù kẻ thông thái dởm hoặc ngứa mồm nào đó chê bai và tỏ vẻ hoài nghi sau lưng anh, anh cũng chớ quan tâm; cho rằng họ phát hiện ra điều dối giả thì cũng chẳng chặt được bàn tay cầm bút của anh. Về việc ghi ở lề trang tên tác giả và sách trong đó anh trích ra những câu châm ngôn, ngạn ngữ, chỉ cần làm thế nào đưa đúng lúc đúng chỗ mấy câu La Tinh mà anh đã thuộc lòng hoặc nếu không, chỉ cần bỏ chút ít công sức ra tìm. Ví dụ, khi người ta nói đến sự tự do hoặc sự giam cầm, hãy đưa câu La Tinh này vào: “Ngàn vàng không mua nổi tự do”, rồi ghi ở lề trang tên của Horace[2] hay tên người nào đã nói câu ấy. Bàn về sức mạnh của sự chết, đã có câu: “Cái chết đến với cả kẻ sang người hèn”. Nếu nói về tình bạn và tình yêu, hãy lấy ngay câu của Chúa trong Kinh Thánh: “Ta khuyên các ngươi hãy yêu mến kẻ thù của mình”. Và về những ý nghĩ xấu xa, sách Phúc Âm nói rằng: “Nhưng ý nghĩ xấu xa xuất phát từ trái tim”. Về sự tráo trở của con người có câu của Cato: “Giàu sang nhiều bạn lắm bè, đến khi hoạn nạn chẳng hề có ai”.

Với những câu La tinh đó hoặc những câu tương tự, anh sẽ được coi là một nhà thông thái, mà trên đời này, điều đó mang lại cho ta vinh dự và quyền lợi không nhỏ.

Còn về phần phụ chú ở cuối cuốn sách, chắc chắn có thể làm được theo cách sau đây: nếu anh định nêu tên một gã khổng lồ nào đó thì phải là Goliath, vì anh không mất gì mà lại có sẵn một lời phụ chú dài: “Trong Cuốn sách của các đế vương có một chương nói về Goliath hay Golias, một kẻ ngoại đạo; y đã bị anh chàng chăn cừu David dùng ná bắn đá giết chết ở thung lũng Terebinth”. Và để tỏ ra mình là một người học rộng, am hiểu vũ trụ, hãy tìm cách đưa con sông Tagus vào cuốn truyện của anh, thế là lại được một lời ghi chú nữa rất hay: “Một ông vua Tây Ban Nha đã đặt tên cho con sông đó là sông Tagus. Nó bắt nguồn từ một nơi nào đó, chảy qua thành Lisbon nổi tiếng rồi đổ ra biển, theo lời đồn, cát ở đây có vàng…”. Nếu muốn tả bọn kẻ cắp, tôi sẽ kể cho nghe chuyện Cacus mà tôi thuộc lòng, tả gái giang hồ, có chuyện Lamia, Lais và Flora của giám mục Mondonedo với rất nhiều ghi chú: tả những kẻ hung bạo, có nhân vật Medea của Ovid[3]; tả bọn phù thủy có Calypso của Horme và Circe của Virgil; tả những viên tướng dũng cảm có tập Hồi ký của Julius Caesar[4] và tác phẩm của Plutarch[5]. Nói về tình yêu, chỉ cần biết dăm ba chữ Ý là tìm được vô số tài liệu trong sách của Leon Hebreo; còn nếu không muốn dùng sách nước ngoài thì ngay trong nước ta cũng có cuốn Tình yêu của Chúa do Fonseca viết, trong đó có tất cả những điều mà anh và những người khó tính nhất yêu cầu. Tóm lại, chỉ cần anh ghi tên những chuyện đó vào cuốn sách của anh, còn phần chú giải và phụ chú đã có tôi; tôi xin cam đoan ghi đầy lề trang và cả bốn trang cuối cuốn sách.

Bây giờ đến việc ghi tên tác giả những cuốn sách tham khảo như người ta vẫn thường làm. Việc này rất dễ vì chỉ cần kiếm một cuốn sách nào đã ghi sẵn tất cả những cái tên đó từ A đến Z như anh nói, rồi bê nguyên văn vào sách của anh. Nếu sau đây có ai phát hiện ra vì thấy những sách đó cũng chẳng giúp ích gì nhiều cho anh thì điều đó không có gì quan trọng. Tuy nhiên, có thể có những đầu óc đơn giản nghĩ rằng anh đã đưa tất cả những câu chuyện rối rắm ấy vào trong quyển truyện giản dị và dễ đọc của anh. Dù thế nào đi chăng nữa, cả cái bảng tên tác giả dài dằng dặc ấy cũng đủ làm tăng giá trị cuốn sách. Vả lại, ai mất công đi kiểm tra lại xem anh có dựa vào những tác giả đó hay không. Hơn nữa, nếu tôi không nhầm, quyển truyện của anh không cần đến cái mà anh tưởng là thiếu, vì nó là một bản cáo trạng lên án những loại sách kiếm hiệp, khác hẳn với những sách của Aristotle, Thánh Basil hay Cicero. Nhưng chuyện hoang đường kể trong đó không lệ thuộc vào những yêu cầu chính xác của sự thật, những nhận xét của ngành thiên văn học, những luật lệ về hình học hay tu từ học. Anh cũng không phải làm những bài thuyết giáo trong đó lẫn lộn cả những chuyện thánh thần và chuyện phàm tục, khiến cho không một người Ki tô giáo nào nghe có thể lọt tai. Có điều phải học tập cách viết, học tập càng tốt, văn càng hay. Vả chăng tác phẩm của anh chỉ nhằm đánh đổ uy tín của những sách kiếm hiệp trong đám độc giả tầm thường nên nó cũng chẳng cần tới những câu châm ngôn của triết gia, những lời dạy trong Kinh Thánh, những bài thơ ca, những diễn văn hoa mĩ hay những câu chuyện phi thường. Tuy nhiên anh viết phải đều tay, dùng những chữ dễ hiểu, sáng sủa, đặt đúng chỗ, sao cho câu văn đọc lên nghe êm tai, nhịp nhàng; phải nói lên được tất cả ý đồ và quan điểm của mình một cách rõ ràng, minh bạch. Làm sao khi đọc sách của anh, người buồn chán phải bật cười, người vui thấy vui thêm, người kém cỏi không chán, người tài giỏi phải khâm phục, người khó tính không chê, người khôn ngoan phải khen ngợi. Và nhất là phải luôn luôn đả kích các loại sách kiếm hiệp rẻ tiền tuy có bị nhiều người phê phán nhưng lại được một số đông hơn tán thưởng. Nếu anh đạt được mục đích đó tức là thành công đấy.

Tôi ngồi yên nghe bạn tôi nói. Lý lẽ của anh quả đúng không thể bẻ được. Tôi chỉ còn biết tán thành và ghi vào đây làm lời mở đầu qua đó độc giả sẽ thấy rõ tài năng của anh bạn tôi cũng như sự may mắn của tôi đã gặp đúng lúc một quân sư tài giỏi như vậy. Và thế là bạn cũng có dịp đọc câu chuyện thật về chàng Don Quixote nổi tiếng của xứ Mancha được mọi người ở huyện Montiel coi như một tình nhân chung thủy nhất, một hiệp sĩ dũng cảm nhất, đã bao năm mới lại thấy xuất hiện trong vùng. Tôi không dám kể công về việc đã giới thiệu với bạn một trang hiệp sĩ cao quý và đáng khâm phục như vậy, nhưng tôi mong bạn sẽ cảm ơn tôi vì được làm quen với bác Sancho Pancha trứ danh, người giám mã của Don Quixote. Theo tôi, đó là sự tập trung cao độ nhất cả những nét đáng yêu của một người giám mã, rải rác trong cả mớ sách viết về các hiệp sĩ giang hồ. Tới đây, cầu trời phù hộ cho bạn, và cho cả tôi nữa. Chào bạn.

PHẦN THỨ NHẤT

Chương I

Tính tình và công việc hàng ngày của nhà quý tộc trứ danh Don[6] Quixote xứ Mancha

Cách đây không lâu, tại một làng nọ ở xứ Mancha mà ta chẳng cần nhớ tên, có một nhân vật thuộc lớp những nhà quý tộc có ngọn giáo treo trên giá làm cảnh, một cái khiên cũ kỹ, một con ngựa gầy và một con chó săn. Bữa ăn hàng ngày của chàng chỉ có xúp bò, họa hoằn mới được thịt cừu; bừa chiều: thịt hầm[7]; thứ bảy: trứng tráng; thứ sáu: đậu; chủ nhật thêm một con chim câu nho nhỏ, thế là đã mất đứt ba phần tư số thu nhập. Khoản tiền còn lại dùng để may mặc: áo khoác ngoài bằng da nhẹ, quần bó và giày nhung dùng trong ngày dạ hội, ngày thường thì mặc quần áo may bằng loại vải cũng khá tốt. Trong nhà có một bà quản gia ngoại tứ tuần, một cô cháu gái chưa đầy đôi mươi và một anh chàng người hầu kiêm cả việc trông nom ruộng vườn, dọn dẹp nhà cửa và chăm sóc con ngựa. Nhà quý tộc của chúng ta sấp sỉ ngũ tuần, thể chất tráng kiện, da thịt sắt seo, mặt mũi xương xẩu; chàng có thói quen dậy sớm và rất thích săn bắn. Theo lời đồn, chàng mang biệt hiệu Quixada hoặc Quesada. Về điểm này, mỗi tác giả nói một khác, song, theo sự ước đoán có thể đúng, tên chàng là Quixada. Tuy nhiên, điều đó cũng chẳng ảnh hưởng gì lắm tới câu chuyện, miễn sao khi kể ta không để sót một điểm nào của sự thật.

Những lúc nhàn cư - cả năm chẳng mấy khi chàng bận rộn - chàng quý tộc của chúng ta chỉ mải miết đọc sách kiếm hiệp, đến nỗi hầu như quên cả thú đi săn và công việc nhà. Chàng ham mê đến mức cuồng dại, bán cả một phần ruộng đất đang cày cấy để mua loại tiểu thuyết đó mang về chất đống trong nhà. Chàng thích nhất những tác phẩm của nhà văn nổi tiếng Feliciano de Silva, coi những câu chữ sáng sủa và những lập luận lủng củng trong đó là những hàng châu ngọc, nhất là khi chàng đọc đến những lá thư tỏ tình hay thách thức đấu võ với nhiều đoạn như sau: Lý lẽ của sự phi lý mà nương nương đã viện ra để bác bỏ lý lẽ của tôi khiến cho lý lẽ của tôi không đứng vững nổi, tới mức tôi không thể không than phiền về sắc đẹp của nương nương, hoặc: Ông cao xanh kia, giai nhân tuyệt thế hỡi, cùng các vị tinh tú ban cho nàng phước lành và khiến nàng xứng đáng với những đức hạnh xứng đáng của nàng. Những câu chuyện như vậy đã làm cho chàng quý tộc khốn khổ bị mất trí. Chàng thức thâu đêm suốt sáng để cố tìm hiểu ý tứ của những câu mà giá như Aristotle có sống lại để làm việc đó cũng đành chịu. Chàng lấy làm thắc mắc về những vết thương của Don Belianis, nghĩ rằng dù có những ông thầy thuốc giỏi đến đâu đi chăng nữa, mặt và khắp người hiệp sĩ này cũng phải chằng chịt những vết sẹo và thương tích. Tuy nhiên, chàng khen tác giả đã khéo kết thúc cuốn sách, để câu chuyện bỏ dở. Lắm lúc, chàng có ý định cầm bút viết tiếp như tác giả đã hứa, và chắc chắn chàng đã làm và hoàn thành công việc đó nếu thường xuyên không bị những chuyện quan trọng hơn làm bận tâm.

Đã nhiều lần chàng tranh luận với Cha xứ là một người thông thái tốt nghiệp ở Siguenza về vấn đề ai hơn ai giữa hiệp sĩ Palmerin nước Anh và hiệp sĩ Amadis nước Gaul[8]. Nhưng bác phó cạo trong làng lại cho rằng không ai bằng hiệp sĩ Mặt Trời, chỉ có anh của Amadis là Don Galaor mới có thể sánh kịp với chàng này vì có đủ các điều kiện, về mặt dũng cảm thì cũng chẳng kém ai, lại không làm nũng và mau nước mắt như em.

Tóm lại, nhà quý tộc của chúng ta chỉ biết mỗi việc là đọc sách, đọc từ tối đến sáng rồi lại từ sáng đến tối; do ngủ ít đọc nhiều, óc chàng teo đi đến nỗi mất cả trí khôn. Đầu chàng chứa toàn những chuyện hão huyền đọc trong sách, nào là yêu thuật, đánh nhau, chém giết, thách thức, nào là tán tỉnh, yêu đương, đau khổ cùng bao nhiêu chuyện nhảm nhí khác, nó ăn sâu vào đầu óc chàng đến nỗi chàng coi tất cả những điều bịa đặt trong sách là sự thật, tưởng không có gì thật hơn trên đời này. Chàng bảo đầu lãnh Ruy Diaz là một hiệp sĩ giỏi, nhưng không thể đem so sánh với hiệp sĩ Gương Nóng Hổi đã chém đứt đôi hai gã khổng lồ dữ tợn và quái dị bằng một nhát kiếm. Chàng lại càng khâm phục Bernando del Carpio đã mưu trí giết Roland mặc dù hiệp sĩ này được pháp luật phù trợ, giống như Hercules[9] bóp chết tươi Antaeus, con trai thần Đất. Chàng ca ngợi Morgante tuy thuộc giống khổng lồ kiêu căng và thô bạo nhưng tính tình lại hòa nhã và lễ độ. Chàng khâm phục nhất Reinaldos xứ Montalban, đặc biệt là khi anh chàng này rời khỏi lâu đài đi cướp bóc lung tung, thậm chí vượt biển đánh cắp pho tượng Mahomet bằng vàng như kể trong sách. Còn đối với tên phản bội Ganelon, giá như đá được nó mấy cái thì dù có phải đổi cả bà quản gia lẫn cô cháu gái, chàng cũng vui lòng.

Thế rồi, trong lúc đầu óc rối loạn như vậy, chàng quý tộc của chúng ta bỗng nảy ra một ý nghĩ vô cùng kỳ quái mà một kẻ điên rồ trên đời này cũng không bao giờ nghĩ ra. Chàng cho rằng muốn tên tuổi của mình được rạng rỡ và bản thân mình giúp ích được cho nước nhà, chàng phải làm một hiệp sĩ giang hồ, một thương một ngựa chu du thiên hạ, tìm kiếm những chuyện phiêu lưu, làm những việc mà các hiệp sĩ giang hồ đã làm như viết trong sách, bênh vực kẻ hèn yếu, đạp bằng mọi gian nguy, để tiếng thơm lưu truyền mãi mãi. Chưa chi chàng quý tộc đáng thương của chúng ta đã mơ tưởng, bằng cánh tay dũng mãnh của mình, xoàng ra chàng cũng chinh phục được vương quốc Trebizond. Và say sưa trước những ý nghĩ say sưa đó, chàng vội vàng thực hiện điều mong ước. Thoạt đầu, chàng đánh bóng những vũ khí han gỉ của các cụ tổ để lại, vứt ở một xó từ hàng bao thế kỷ nay. Trong lúc hì hụi lau chùi và sửa sang lại chúng, chàng bỗng phái hiện ra một thiếu sót lớn là chiếc mũ sắt chỉ còn một nửa. Chàng bèn lấy một miếng bìa cứng, đem hết tài khéo léo ra cắt một miếng đắp và tạo ra một cái mũ nom cũng có vẻ đàng hoàng. Rồi muốn thử xem nó có đủ sức chịu đòn không, chàng tuốt gươm chém luôn hai nhát. Mới nhát đầu, cả công trình trong tuần lễ bỗng chốc tan tành. Thấy chiếc mũ vỡ toác một cách quá dễ dàng, chàng chẳng khỏi lo ngại, và muốn cho bảo đảm, chàng gia công làm lại. Lần này, chàng ghép một cái đai sắt ở bên trong và lấy làm hài lòng khi thấy chiếc mũ đã chắc chắn hơn. Tuy nhiên, chàng cũng chẳng thử lại làm gì, coi như chiếc mũ đã tốt lắm rồi.

Xong việc, chàng đi thăm con ngựa; mặc dù con vật nom thảm hại hơn cả con Gonela, chỉ có da bọc xương, chàng cho rằng con Bucephalus của Alexander hay con Babieca của Đầu lãnh cũng không theo kịp nó. Trong bốn ngày liền, chàng suy nghĩ tìm cho nó một cái tên vì theo ý chàng , không có lý do gì ngựa của một hiệp sĩ tài ba lỗi lạc lại không có một cái biệt hiệu thật hay. Chàng muốn cái biệt hiệu đó phải nói lên sự thay đổi của nó từ một con ngựa tầm thường trở thành tuấn mã của một hiệp sĩ giang hồ; vả chăng một khi chủ nó đã đổi nghề thì tất nhiên nó cũng phải mang một cái tên thích hợp và làm công việc mới của nó. Sau bao lần đặt rồi lại bỏ, thêm rồi lại bớt, chàng quyết định gọi nó là Rocinante[10]. Theo chàng, cái tên đó rất hay, kêu, lại có ý nghĩa giới thiệu được con ngựa trước kia là một con vật tầm thường và bây giờ đứng đầu tất cả những con ngựa trên đời.

Hài lòng về cái tên đặt cho ngựa, chàng cũng muốn đặt biệt hiệu cho mình. Thế là lại mất tám ngày nữa. Cuối cùng, chàng tự xưng là Don Quixote[11], do các tác giả viết về câu chuyện có thật này nói rằng chàng không phải là Quesada như nhiều người nói mà là Quixada[12]. Nhưng chàng sực nhớ rằng trước kia hiệp sĩ Amadis dũng cảm không chịu mang cái biệt hiệu cộc lốc là Amadis mà lại ghép thêm tên tổ quốc vào thành Amadis nước Gaul với ý muốn làm cho nước mình trở nên lừng lẫy. Thế là chàng cũng ghép thêm tên xứ sở vào thành Don Quixote xứ Mancha để giới thiệu nơi sinh trưởng của mình, đồng thời làm rạng rỡ quê hương mình.

Sau khi lau chùi vũ khí, sửa chữa mũ mãng, đặt tên cho ngựa và cho mình một cái biệt hiệu khá oai, chàng thấy còn một việc nữa là tìm cho mình một tình nương, vì một trang hiệp sĩ giang hồ không có người yêu ví như cây không lá không quả, như xác không hồn. Chàng thầm nói:

- Nếu trời bắt tội hoặc nếu số phận ta may mắn, ta chạm trán với một gã khổng lồ - điều thường xảy ra với các hiệp sĩ giang hồ - ta quật ngã được nó hoặc chém nó đứt đôi, hoặc ta đánh bại nó và bắt nó quy hàng, mà ta lại có một tình nương dịu hiền để bắt nó tới trình diện thì thật hay biết mấy! Ta sẽ bắt nó quỳ trước mặt nàng và bắt nó nói với nàng bằng một giọng khúm núm, phục tùng: “Thưa phu nhân, tôi là khổng lồ Caraculiambro, chúa đảo Malindrania. Hiệp sĩ Don Quixote xứ Mancha mà người đời không đủ lời ca tụng, đã đánh bại tôi trong một cuộc độc chiến và ra lệnh cho tôi đến trình diện phu nhân đề tùy phu nhân định đoạt số phận của tôi”.

Ôi, chàng hiệp sĩ của chúng ta sung sướng biết bao khi thốt lên những lời lẽ hùng hồn như vậy, và nhất là sau khi đã tìm được người đẹp để đặt tên. Theo lời đồn, đó là một cô thôn nữ xinh xắn ở làng bên, có một thời kỳ chàng đã phải lòng mặc dù cô này không hề biết chàng. Tên cô là Aldonza[13] Lorenzo. Chàng thấy cô ta xứng đáng để chàng thờ phụng. Muốn cho tên cô ta tương xứng với tên chàng và cũng na ná tên các công chúa, công nương, chàng bèn gọi cô là Dulcinea làng Toboso vì cô sinh ra ở Toboso. Theo chàng, cái biệt hiệu đó nghe êm tai, hay tuyệt và cũng có nghĩa như cái biệt hiệu của chàng và của con ngựa.

Chương II

Cuộc xuất hành đầu tiên của chàng Don Quixote tài ba

Sau khi chuẩn bị xong, Don Quixote bắt tay ngay vào hành động. Chàng nghĩ mình sẽ có tội với đời nếu trì hoãn việc trả thù cho những người bị xúc phạm, bênh vực kẻ hèn yếu, uốn nắn điều sai trái, phi lý, đả phá mọi lạm dụng bất công. Thế rồi vào một trong những ngày tháng bảy nóng nực nhất, trời chưa tỏ, chẳng nói với ai mà cũng chẳng ai hay, Don Quixote khoác vũ khí vào người, nhảy lên con Rocinante, đầu đội mũ sắt, một tay ôm khiên, một tay vác ngọn giáo, lên cổng sau ra thẳng ngoài đồng, vô cùng sung sướng thấy bước đầu thuận lợi. Nhưng vừa mới lên đường, chàng chợt nảy ra một ý nghĩ khủng khiếp khiến chàng suýt bỏ dở sự nghiệp mới bắt đầu. Chàng nhớ là mình chưa được phong tước hiệp sĩ và, chiểu theo luật lệ của giới hiệp sĩ giang hồ, chàng chưa thể và cũng chưa được đọ sức với bất kỳ một hiệp sĩ nào khác. Vả lại, dù có được phong tước rồi, chàng vẫn là lính mới, chưa có một biểu tượng nào trên khiên khi chàng còn chưa lập được chiến công hiển hách. Những ý nghĩ đó khiến chàng trở nên do dự. Song, tính điên rồ đã giúp chàng thắng mọi trở ngại. Chàng định bụng khi gặp người đầu tiên, chàng sẽ nhờ phong tước hiệp sĩ cho, giống như các hiệp sĩ khác làm như kể trong sách. Còn về vũ khí, chàng sẽ lau chùi thật bóng chờ dịp. Nghĩ vậy càng thấy yên tâm và lại tiếp tục lên đường. Chàng để mặc con ngựa tự do chọn hướng, nghĩ rằng phải đi như thế mới đúng là tìm những chuyện phiêu lưu.

Chàng hiệp sĩ mới mẻ của chúng ta vừa đi vừa nói một mình:

- Chắc là sau đây, lúc ra sách nói về các chiến công của ta, tác giả sẽ viết như sau trong đoạn kể về buổi sớm đầu tiên ta xuất hành: “Khi vầng hồng vừa mới chăng những sợi tơ vàng tuyệt đẹp lên mặt đất bao la, khi những con chim non có những bộ lông sặc sỡ vừa cất tiếng hót véo von chào mừng nàng Rạng đông dời bỏ chiếc giường của Đức lang quân hay ghen để hiện ra ở chân trời xứ C, khi đó hiệp sĩ trứ danh Don Quixote xứ Mancha dời bỏ chăn ấm đệm êm, cưỡi con tuấn mã trứ danh Rocinante băng qua cánh đồng Montiel xa xưa nổi tiếng”.

Quả thật lúc này Don Quixote đang đi trên cánh đồng Montiel. Chàng nói tiếp: “Ôi! Thời đại hạnh phúc, thế kỷ hạnh phúc sẽ được biết tới những chiến công huy hoàng của ta, những chiến công đáng được khắc vào những biển đồng bia đá cho muôn đời sau ghi nhớ. Hỡi những nhà chép sử uyên bác, hãy viết về cuộc đời thần kỳ của ta! Dù người là ai đi chăng nữa, xin chớ quên Rocinante tuyệt vời, người bạn đồng hành mãi mãi trung thành của ta”. Rồi như một người thực sự si tình, Don Quixote lại nói: “Ôi! Công chúa Dulcinea, chủ nhân của trái tim nô lệ này! Ta rất đau lòng vì nàng đã xua đuổi ta, không cho ta đến trình diện trước sắc đẹp của nàng. Xin nàng hãy đoái hoài kẻ vì nàng đã phải chịu bao nỗi đắng cay”.

Chàng vừa đi vừa nghĩ vẩn vơ hết chuyện này sang chuyện khác, theo đúng kiểu cách, lời lẽ đã học trong sách. Chàng cứ thủng thẳng bước một trong khi trời nắng như thiêu như đốt đến mức đủ làm cho bộ óc chàng tan ra thành nước nếu như nó còn chút ít nào trong sọ.

Hầu như suốt ngày hôm đó, không xảy ra chuyện gì đáng kể trên đường đi. Don Quixote tức giận vì chàng muốn gặp ngay lập tức đối thủ để thử cánh tay dũng mãnh của mình. Có tác giả viết chuyện phiêu lưu đầu tiên của chàng đã xảy ra ở cảng Lapice, có tác giả lại cho rằng cuộc mạo hiểm của chàng bắt đầu từ những cối xay gió. Theo chỗ chúng tôi xác minh và tìm thấy trong biên niên sử của xứ Mancha, thì vào lúc hoàng hôn ngày đó, cả chàng hiệp sĩ Don Quixote lẫn con tuấn mã Rocinante đều mệt nhoài và đói lả, Don Quixote bèn nhìn quanh xem có tòa lâu đài hoặc túp lều nào của những người chăn cừu không để nghỉ chân và kiếm cái ăn cho no bụng thì thấy cách đường cái không xa có một quán trọ;chàng tưởng đâu nhìn thấy một ngôi sao dẫn chàng chẳng những tới trước cổng mà vào tận lâu đài của đấng Cứu thế. Chàng vội thúc ngựa, và tới nơi lúc trời vừa xẩm tối.

Tình cờ lúc đó có hai cô gái đứng chơi trước quán trọ. Hai ả này nom ra chẳng phải thiện nhân. Họ đi Seville cùng một đám người lái la và nghỉ trọ tại đây. Đối với chàng hiệp sĩ giang hồ của chúng ta, tất cả những điều suy nghĩ hay những cảnh nhìn thấy đều diễn ra như trong sách chàng đọc. Nhìn cái quán trọ, chàng tưởng tượng ngay ra một tòa lâu đài với bốn ngọn tháp và những mái gác chuông bằng bạc sáng loáng, với cầu rút và hào sâu, với tất cả những cái người ta thường tả. Tới gần quán trọ, mà chàng đinh ninh là một tòa lâu đài, Don Quixote dừng ngựa lại, chờ xem trên thành có chú lùn nào đứng trên thành thổi kèn báo hiệu có hiệp sĩ đến không. Chờ mãi chẳng thấy, mà con Rocinante có vẻ muốn rúc vào tàu ngựa, chàng bèn đi lại và bắt gặp hai cô ả nói trên. Chàng nghĩ ngay đó là hai tiểu thư xinh đẹp hoặc hai phu nhân khuê các đang đứng chơi trước cổng lâu đài. Lúc đó có một anh chàng chăn lợn thổi tù và gọi đàn gia súc về. Don Quixote lại tưởng đó là một chú lùn báo tin chàng tới và, rất lấy làm hài lòng, chàng tiến lại gần hai cô gái nọ. Thấy Don Quixote mặc áo giáp, tay giáo, tay khiên, hai ả sợ quá liền chạy vào trong quán trọ. Don Quixote thấy thế lại nghĩ rằng họ muốn lánh mặt; chàng bèn nhấc cái lưỡi trai bằng bìa cứng để lộ khuôn mặt khô khẳng đầy bụi, rồi nói với một vẻ hòa nhã và bằng một giọng ôn tồn:

- Xin hai tiểu thư chớ lảng tránh và ngại ngùng chi. Những người thuộc dòng hiệp sĩ như tôi không được phép xúc phạm tới bất kỳ ai, nhất là đối với những tiểu thư khuê các như hai nàng.

Trong khi Don Quixote nói, hai ả cố nhìn vào khuôn mặt bị cái lưỡi trai che lấp. Đến khi thấy gọi mình là tiểu thư, một danh từ thật xa lạ với nghề nghiệp của họ, hai người không nín được cười khiến Don Quixote phải phát cáu. Chàng nói:

- Tôi thiết tưởng sắc đẹp chưa đủ mà còn cần phải có ý tứ; vô cớ mà cười là vô duyên. Nhưng tôi nói vậy không phải để cho hai nàng phiền lòng, phật ý đâu mà tôi chỉ có một mong ước là được phụng sự hai nàng thôi.

Ngôn ngữ khó hiểu và thái độ của chàng hiệp sĩ khiến hai nàng càng cười dữ và Don Quixote càng thêm bực mình. Giữa lúc đó, chủ quán bước ra. Đó là một con người đẫy đà. tính tình dĩ hòa vi quý. Nhìn thấy hình thù xấu xí của Don Quixote và những vũ khí kỳ dị của chàng, nào yên cương, giá, khiên, áo giáp, lão ta cũng muốn cười quá. Nhưng lão lại sợ cái bộ máy chiến tranh đó hơn nên lão vội lấy giọng lễ phép hỏi:

- Nếu hiệp sĩ cần tìm chỗ nghỉ ngơi mà không cần tìm giường ngủ (quả thật trong quán trọ này không có lấy một cái nào cả), chúng tôi xin tươm tất.

Thái độ nhũn nhặn của quan trấn thành (Don Quixote trông chủ quán hóa ra quan trấn thành), Don Quixote đáp:

- Thưa quan trấn thành, đối với tôi thế nào cũng được vì rằng “đồ trang sức của tôi là vũ khí, và nghỉ ngơi là chiến đấu không ngừng”[14].

Thấy Don Quixote xưng hô như vậy, chủ quán nghĩ rằng chàng tưởng mình là người Castile[15]. Lão vốn sinh trưởng ở Andalusia, tại vùng biển San Lucar, là một tay giảo quyệt không kém gì Cacus và tinh nghịch như một chú học trò hay một thị đồng, lão bèn trả lời:

- Nếu vậy, “giường ngủ của ngài phải là đá cứng, giấc ngủ của ngài là thức thâu đêm”[16]. Nếu quả như thế xin mời ngài xuống ngựa. Trong túp lều tranh này, chắc chắn ngài sẽ có dịp thức cả năm liền, chứ nói chi một tối.

Rồi lão tới giữ bàn đạp yên ngựa; Don Quixote bước xuống một cách khó khăn mệt nhọc, như một người từ sáng tới giờ chưa có hạt gì vào bụng. Chàng dặn chủ quán phải chăm sóc con Rocinante vì nó là con ngựa hay nhất trên đời này.

Lão chủ quán nhìn con vật thấy nó cũng không đến mức như chủ nhân nó khoe thậm chí không được nửa phần. Lão dắt nó vào chuồng rồi quay lại xem ông khách mới có cần gì không thì thấy hai cô gái đang giúp Don Quixote cởi bỏ bộ áo giáp và vũ khí - lúc này họ đã làm lành với chàng rồi. Sau khi đã cởi được hai tấm giáp che trước ngực và lưng, họ loay hoay mãi không sao rút được tấm giáp che cổ và cái mũ có những dải màu lục thít chặt vào đầu. Họ muốn cắt những dải đó vì không gỡ được nút nhưng Don Quixote không chịu; thế là cả đêm, chàng cứ đội sùm sụp chiếc mũ trên đầu, trông thật tức cười. Nhìn hai cô gái cởi giáp cho mình, chàng cữ ngỡ đó là hai phu nhân quý phái ở trong lâu đài, chàng bèn cất giọng, đọc mấy câu thơ duyên dáng trong bản tình ca:

- “Chưa có một hiệp sĩ nào được những người đẹp chăm sóc chu đáo như Don Quixote khi chàng từ quê nhà ra tới đây. Có các vị tiểu thư chăm sóc chàng và các nàng công chúa trông coi Rocinante của chàng”. Thưa hai bà, chàng nói tiếp, Rocinante là tên con ngựa của tôi, còn Don Quixote xứ Mancha chính là tôi. Thực ra tôi không muốn xưng danh tước làm gì, để sau đây những chiến công của tôi sẽ giới thiệu tôi. Nhưng vì tức cảnh mà tôi đọc mấy câu tình ca của Lancelot, do đó hai bà đã sớm biết tên tôi. Nhưng lúc đó hai bà sẽ truyền lệnh cho tôi và khi đó, cánh tay dũng mãnh này sẽ sẵn sàng làm đẹp lòng hai bà.

Hai cô gái nó sinh ra đâu phải để nghe những lời nói văn hoa đó nên cứ làm lặng thinh. Họ chỉ hỏi chàng có ăn gì không?

- Có gì tôi ăn nấy, Don Quixote đáp, thế nào cũng xong.

Hôm đó là ngày thứ sáu, trong quán chẳng có gì ngoài mấy con cá nhép. Chủ quán hỏi Don Quixote có ăn thứ đó không, vì chẳng còn loại nào khác.

- Nhiều cá nhỏ bằng một con cá lớn, Don Quixote đáp, cũng như mười tờ giấy một đồng bằng một tờ mười đồng. Vả chăng, có khi càng nhỏ lại càng ngon, ví như thịt bê mềm hơn thịt bò, thịt dê non ngon hơn dê già. Thôi, cứ có gì ngon mang ra đây kẻo làm cái nghề vác nặng này mà đói bụng thì chẳng kham nổi.

Lão chủ bày bàn ra trước quán trọ cho mát rồi bưng ra một đĩa cá kho không ra kho, nấu chẳng ra nấu, một cái bánh mì đen thui và rắn như vũ khí của chàng hiệp sĩ. Don Quixote ngồi vào bàn ăn. Đến lúc này thật không thể nhịn được cười: cái mũ sùm sụp trên đầu khiến chàng không sao đưa được thức ăn vào mồm, và hai cô gái phải ngồi bón cho chàng. Đến lúc uống thì chịu chết: cuối cùng chủ quán phải kiếm một cái cần cho Don Quixote ngậm một đầu, còn đầu kia lão đổ rượu vào. Chàng hiệp sĩ làm tất cả những việc đó một cách nhẫn nại, chỉ lo giữ những dải mũ khỏi đứt. Vừa lúc đó, một anh hoạn lợn tới, vừa đi vừa thổi ống trúc. Sự kiện này càng khiến Don Quixote tưởng rằng mình đang ở một tòa lâu đài nào đó, ngồi ăn có dàn nhạc. Và cá nhép đối với chàng là món hương ngư, bánh mì làm bằng tiểu mạch, hai cô gái là những phu nhân quý phái, chủ quán là chủ nhân lâu đài. Chàng lấy làm hài lòng về quyết định ra đi của mình. Duy còn điều này làm chàng áy náy là tới nay, chàng vẫn chưa được phong tước hiệp sĩ, mà chưa gia nhập giới hiệp sĩ thì chưa thể nói là chính thức đi phiêu lưu giang hồ được.

Chương III

Don Quixote được phong tước hiệp sĩ như thế nào?

Ý nghĩ đó làm Don Quixote thấy bứt rứt, chàng ăn qua loa cho xong bữa rồi mời chủ quán vào chuồng ngựa, phục xuống trước mặt hắn và nói:

- Thưa hiệp sĩ dũng cảm, tôi sẽ không đứng dậy chừng nào ngài chưa chấp nhận lời thỉnh cầu của tôi. Việc làm của ngài sẽ được ca tụng và mang lại lợi ích cho người đời.

Nhìn Don Quixote quỳ dưới chân và trước những lời lẽ như vậy, chủ quán lúng túng không biết ăn nói ra sao. Một bên năn nỉ mời đứng dậy, một bên khăng khăng không nghe, cuối cùng chủ quán đành phải nhận lời.

- Thưa ngài, tôi biết có thể trông cậy vào tính hào hiệp của ngài, Don Quixote nói tiếp; điều thỉnh cầu của tôi, mà ngài đã vui lòng chấp nhận, như sau: xin ngài cho phép tôi được thức cả đêm trong tiểu giáo đường của quý lâu đài để chờ thụ phong và sáng sớm mai, xin ngài phong tước hiệp sĩ cho, điều mà tôi vẫn mong mỏi để tôi có thể đi chu du thiên hạ, tìm những chuyện phiêu lưu mạo hiểm, cứu khốn phò nguy, làm nhiệm vụ của những người hiệp sĩ giang hồ mà tôi hằng mong ước.

Như trên đã nói, lão chủ quán là một tay bợm già. Mới đầu, hắn chưa tin hẳn là Don Quixote mất trí, nhưng sau khi nghe chàng nói, hắn không còn nghi ngờ gì nữa. Và để trêu Don Quixote một mẻ cho vui, hắn làm ra vẻ tán thành. Hắn bảo Don Quixote rằng ước mong thỉnh cầu của chàng là chính đáng, rằng những hiệp sĩ chân chính, diện mạo khôi ngô như chàng, đương nhiên phải có những hoài bão lớn như vậy. Hắn huênh hoang rằng thời trẻ, hắn cũng đã từng làm cái nghề vinh quang này, đi khắp đó đây tìm kiếm chuyện phiêu lưu mạo hiểm: hắn đã tới vùng Perchen ở Malaga, các hòn đảo Riaran, Precinct ở Seville, máng dẫn nước ở Segovia, vườn Olivera ở Valencia, Rondilla ở Granada, bãi biển San Lucar, sở nuôi ngựa ở Cordova, các quán rượu ở Toledo[17], và còn nhiều nơi khác nữa, đấy là hắn cũng gây ra những chuyện rắc rối như đi mò đàn bà góa, tán tỉnh gái tân, lừa dối trẻ thơ, khiến hầu hết các tòa án ở Tây Ban Nha đều nhẵn mặt hắn; cuối cùng, hắn trở về tòa lâu đài này, sống bằng tài sản của mình và của người khác, tiếp đón tất cả các hiệp sĩ giang hồ, bất kể phẩm giá và hoàn cảnh của họ, vì hắn quý mến họ và cũng vì họ chia sẻ tiền nong với hắn để đền bù tấm lòng tốt của hắn.

Hắn nói thêm rằng trong tòa lâu đài này không có tiểu giáo đường để thức đêm chờ thụ phong vì hắn đã phá đi chờ xây lại cho to đẹp hơn, nhưng hắn biết rằng khi cần, có thể thức ở đâu cũng được và đêm nay, Don Quixote làm việc đó ngay trong sân lâu đài chờ sáng mai sẽ tiến hành những nghi lễ cần thiết. Chàng sẽ được phong tước và trở thành hiệp sĩ như bao hiệp sĩ khác trên đời này.

Hắn lại hỏi Don Quixote có tiền không. Don Quixote trả lời là không vì chưa thấy sách nào nói hiệp sĩ giang hồ phải mang theo lệ phí cả.

- Ngài lầm rồi, chủ quán nói, sở dĩ sách không đề cập tới vì tác giả cho rằng không cần thiết phải nói lên một điều quá hiển nhiên là phải mang theo tiền và áo sơmi. Chớ nên vì thế mà nghĩ rằng các hiệp sĩ không mang. Ngài có thể chắc chắn rằng tất cả những hiệp sĩ giang hồ có tên tuổi trong sử sách đều mang rất nhiều tiền phòng khi hữu sự: họ còn mang theo cả sơmi và một hộp thuốc để rịt vào các vết thương, vì một khi đánh nhau bị thương giữa nơi đồng không mông quạnh, hỏi rằng tìm đâu ra người chữa chạy, trừ phi có một ông bạn là pháp sư phái một thị nữ hay một chú lùn nào đó cưỡi mây đạp gió mang đến cho một lọ nước thần, uống một giọt là vết thương lành ngay tức khắc như không hề xảy ra đau đớn bao giờ. Nhưng vì việc đó không xảy ra nên các hiệp sĩ vẫn phải bảo giám mã của họ mang theo tiền và các thứ cần thiết khác như bông cuốn và thuốc cao. Còn hiệp sĩ nào không có giám mã theo hầu - điều này cũng hiếm thôi - thì bản thân họ có một cái túi hai ngăn trong có đầy đủ những thứ đó, đeo một cách kín đáo ở hông ngựa, như thể túi để vật gì quan trọng lắm.Ngoài trường hợp này ra, các hiệp sĩ giang hồ không được đeo túi. Bởi vậy, tôi khuyên ngài, hơn nữa, tôi ra lệnh cho ngài như ra lệnh cho đứa con đỡ đầu, phải làm ngay và không được đi đâu nếu không có tiền và không có sự chuẩn bị phòng thân. Ngài sẽ thấy điều đó hay vô cùng.

Don Quixote hứa làm ngay. Tới đây chủ quán bảo chàng vào trong sân quán trọ để chờ phong tước. Don Quixote thu nhặt vũ khí xếp thành một đống trong cái hang cho súc vật ăn ở gần giếng, rồi tay khiên, tay giáo, với một vẻ hiên ngang, chàng bắt đầu đi đi lại lại trước cái ang. Lúc này trời đã tối hẳn.

Chủ quán vào nhà kể với đám khách trọ sự điên rồ của Don Quixote, về đêm chờ thụ phong của chàng và lễ phong tước mà chàng hiệp sĩ đang mong đợi. Mọi người lấy làm lạ kéo nhau ra xem. Họ đứng từ xa nhìn lại, thấy chàng tư thế ung dung, khi đi bách bộ, lúc tựa vào ngọn giáo, đứng nhìn đăm đăm đống vũ khí. Đêm đó, trăng sáng vằng vặc khiến mọi cử chỉ của Don Quixote đều trông rõ mồn một.

Lát sau, có một bác lái la từ trong quán ra sân định cho la uống nước, muốn vậy, phải bỏ đống vũ khí xếp trong cái ang. Thấy có người tới, Don Quixote thét to:

- Hỡi hiệp sĩ liều lĩnh định tới gần những vũ khí của con người dũng cảm nhất trong số những người mang gươm! Bất kể người là ai, hãy coi chừng việc làm của mình và chớ đụng vào nếu không muốn mất mạng vì sự liều lĩnh đó.

Bác lái la nào có để ý đến lời nói của Don Quixote. Kể ra bác ta cũng không nên cưỡng thì hơn vì điều đó chỉ có lợi cho bản thân. Trái lại, bác ta bê cả đống vũ khí quẳng ra xa. Thấy vậy, Don Quixote ngước mắt lên trời, tập trung suy nghĩ vào nàng Dulcinea và nói:

- Nương tử ơi, nàng hãy hỗ trợ cho kẻ nô lệ này trong cuộc đọ sức đầu tiên; xin nàng hãy ủng hộ và che chở cho trong giây phút nghiêm trọng đầu tiên này[18].

Nói rồi, chàng bỏ chiếc khiên xuống, hai tay cầm giáo phang vào đầu bác lái la một nhát mạnh đến nỗi bác ta lăn kềnh ra đất, và nếu Don Quixote bồi thêm một nhát nữa, chắc chắn chẳng cần mời thầy thuốc đến làm gì. Xong việc, Don Quixote khuân đống vũ khí xếp lại tử tế trong cái ang, tiếp tục đi bách bộ bình thản như trước. Lát sau, có một người khác ra sân định cho lừa uống nước, không biết chuyện đã xảy ra vì bác lái la bị đòn vẫn nằm chết giấc. Thấy có người đến bê đống vũ khí của mình đi, chẳng nói chẳng rằng và cũng chẳng cầu cứu ai nữa, Don Quixote bỏ chiếc khiên xuống như lần trước, giơ cao ngọn giáo phang luôn mấy cái, khiến cho cái đầu của anh chàng này vỡ bốn chỗ. Nghe tiếng kêu cứu, chủ quán và mọi người chạy ùa tới. Trước tình hình đó, Don Quixote một tay ôm khiên, tay kia nắm đốc gươm, nói:

- Hỡi nương tử xinh đẹp, nguồn sức mạnh cho trái tim yếu đuối của ta. Đã đến lúc nàng phải tiếp sức cho vì kẻ hiệp sĩ si tình này đang gặp một chuyện quá lớn lao.

Nói xong, Don Quixote cảm thấy mình có một sức mạnh ghê gớm, giả sử tất cả các lái la trên đời xông tới, chàng cũng không lùi nửa bước. Bạn bè của hai bác lái la thấy cảnh tượng như vậy bèn ném đá như mưa vào người Don Quixote. Chàng hiệp sĩ cứ đứng yên dùng cái khiên che thân, không dám rời cái ang và đống vũ khí nửa bước. Chủ quán cố hét to bảo họ dừng tay vì, như y đã nói, Don Quixote là một kẻ điên rồ, mà đã điên thì có thể giết người nhưng không bị tội. Don Quixote còn hét to hơn, gọi cả bọn là lũ hèn nhát, phản phúc, còn lão quan trấn thành là một tên đê tiện, một hiệp sĩ bẩm sinh xấu xa để cho người ta đối xử tồi tệ với các hiệp sĩ giang hồ, và nếu như chàng được phong tước hiệp sĩ rồi chàng sẽ cho biết tay.

- Nhưng thôi, Don Quixote nói, ta cũng không thèm chấp những kẻ thô bạo súc sinh. Có giỏi thì cứ lại đây ném đá và đánh ta đi. Các ngươi sẽ phải trả giá đắt vì đã tỏ ra ngu xuẩn và láo xược.

Câu nói cứng cỏi và hiên ngang của Don Quixote khiến mọi người phải chùn, thêm vào đó là những lời khuyên can của chủ quán khiến cả bọn dừng tay, không ném đã nữa. Don Quixote mặc cho họ khiêng hai người bị thương đi, tiếp tục canh gác đống vũ khí bình thản và ung dung như trước.

Lão chủ quán thấy ngại những trò của Don Quixote và muốn rút ngắn lại bằng cách sớm phong tước cho chàng để tránh những chuyện lôi thôi khác. Hắn bèn tiến lại gần Don Quixote, xin lỗi về sự láo xược của đám người thấp hèn mà hắn không hề biết, rằng những kẻ đó đã bị trừng trị thích đáng về sự liều lĩnh đã gây ra. Hắn nhắc lại rằng trong lâu đài không có tiểu giáo đường nhưng điều đó cũng không cần thiết. Theo chỗ hắn biết, tất cả nghi lễ phong tước hiệp sĩ chỉ bao gồm việc đập mấy nhát vào gáy và lưng người được thụ phong bằng sống gươm, và việc đó có thể tiến hành ngay giữa cánh đồng. Hắn nói thêm là đêm chờ thụ phong đã kết thúc vì Don Quixote đã thức quá bốn tiếng đồng hồ trong lúc chỉ cần có hai tiếng. Nghe chủ quán nói, Don Quixote tin ngay; chàng tỏ ra sẵn sàng tuân theo và yêu cầu quan trấn thành làm càng nhanh càng tốt. Một khi đã được phong tước hiệp sĩ, nếu còn bị tấn công, chàng sẽ tiêu diệt hết cả lũ trong lâu đài trừ những người mà quan trấn thành yêu cầu tha cho.

Biết thân biết phận, quan trấn thành vội vã đi lấy cuốn sổ ghi tiền rơm và lúa mạch bán cho đám lái la, bảo một chú bé cầm mẩu nến rồi gọi hai cô gái đã nói ở trên cùng tiến lại chỗ Don Quixote; hắn ra lệnh cho chàng quỳ xuống, rồi lẩm nhẩm đọc cuốn sổ như thể người ta cầu kinh, hắn vung tay dùng sống kiếm nện hai nhát khá mạnh vào gáy và lưng Don Quixote, mồm vẫn lẩm nhẩm. Xong việc, chủ quán bảo một cô đeo gươm cho Don Quixote. Cô này vừa làm vừa cố giữ vẻ nghiêm nghị vì quả thật lễ phong tước này đáng nực cười; tuy nhiên đã được mục kích những chiến công của chàng hiệp sĩ mới này nên mọi người đâm chùn. Đeo gươm cho Don Quixote, cô nói với chàng:

- Cầu Chúa phù hộ cho chàng gặp nhiều may mắn trong những cuộc đọ sức. Don Quixote hỏi tên cô nàng để biết được người mình hàm ơn là ai và để sau này, khi lập được chiến công bằng cánh tay dũng cảm của mình, sẽ dành cho cô một phần vinh quang. Cô khiêm tốn nói rằng tên cô là Tolosa, con một bác chữa giày ở phố Sancio Bienia, tỉnh Tolosa, rằng ở bất cứ đâu, cô cũng sẵn sàng hầu hạ chàng. Don Quixote cảm động nói:

- Xin nàng hãy vì tôi mà vui lòng lấy tên là Dona[19] Tolosa.

Cô gái nhận lời. Đến lượt cô kia xỏ đinh thúc ngựa. Don Quixote cũng lại hỏi tên. Cô đáp là Molinera, con một người xay bột lương thiện ở Antequera. Don Quixote cũng lại yêu cầu nàng lấy tên là Dona Molinera và hứa sẽ đền ơn nàng.

Sau những nghi lễ có một không hai được cử hành một cách nhanh chóng, Don Quixote muốn ra đi ngay tìm kiếm những chuyện phiêu lưu mạo hiểm. Chàng vội thắng yên cương cho con Rocinante, nhảy phắt lên rồi ôm lấy chủ nhân tòa lâu đài, cảm ơn vì đã được phong tước và còn nói nhiều câu lạ lùng không sao kể siết. Thấy chàng ra đi, chủ quán mừng rơn, và đáp lễ đôi lời ngắn ngủi nhưng cũng rất vui vẻ, và chẳng buồn hỏi tiền trọ nữa, lão mời chàng đi ngay.

Chương IV

Don Quixote đã gặp những chuyện gì sau khi rời quán trọ?

Don Quixote ra đi lúc trời vừa hửng sáng. Trong lòng hân hoan phấn khởi vì được phong tước hiệp sĩ, chàng vừa ngồi vừa nhún nhảy khiến cho cả yên ngựa cũng nhún nhảy theo. Nhưng chợt nhớ tới lời khuyên của chủ quán phải mang theo những vật cần thiết phòng thân, đặc biệt là tiền nong và áo sơmi, chàng bèn trở về nhà lấy, đồng thời kiếm một giám mã theo hầu. Chàng định tâm chọn bác nông dân cạnh nhà, bác này nghèo và đông con nhưng làm giám mã cho hiệp sĩ thì thật là hợp. Nghĩ vậy, chàng quay ngựa về làng. Con Rocinante nhớ đường cũ, phi nước đại, bốn vó như là là trên mặt đất.

Mới đi được một quãng, bỗng thấy trong rừng phía bên phải có tiếng yếu ớt vọng ra, nghe như tiếng người kêu than. Thấy vậy, Don Quixote nói:

- Ơn trời run rủi khiến cho ta có cơ hội làm tròn nghĩa vụ và hưởng những kết quả của sự thiện chí. Những tiếng kêu la này chứng tỏ có kẻ nào đang gặp cơn nguy hiểm cần giúp đỡ đây.

Nói rồi, Don Quixote rẽ ngựa vào rừng, hướng về phía tiếng kêu vọng lại. Đi được một quãng, thấy một con ngựa cái buộc vào một cấy sồi và một chú bé chạc mười lăm tuổi, mình trần, bị trói vào một cây khác. Chính chú bé này đang kêu khóc, một lão chủ thân hình lực lưỡng, tay cầm thắt lưng da, đang quật túi bụi vào người chú, vừa đánh vừa quát mắng, vừa khuyên nhủ.

- Câm mồm đi; mở to mắt ra.

Chú bé đáp:

- Lạy ông chủ, tôi xin chừa. Lạy Chúa, tôi xin chừa, và tôi hứa từ nay về sau sẽ trông coi đàn cừu cẩn thận hơn.

Trước cảnh tượng đó, Don Quixote nổi giận nói:

- Anh chàng hiệp sĩ thô bạo kia, đánh một người không có khả năng chống đỡ là một điều xấu xa. Hãy lên ngựa và cầm giáo (tên chủ trại này cũng có một ngọn giáo dựa vào thân cây buộc con ngựa cái). Ta sẽ cho ngươi biết việc ngươi đang làm là hèn nhát.

Tên chủ trại bỗng dưng thấy một người vũ trang từ đầu đến chân vung giáo trước mặt, sợ chết khiếp, vội ngọt ngào nói:

- Thưa ngài hiệp sĩ, thằng bé bị tôi đánh đây là đày tớ của tôi. Nó chăn cừu cho tôi, làm ăn lếu láo lắm nên cứ mỗi ngày tôi lại mất một con. Tôi phải phạt nó về tội bất cẩn, nói đúng hơn là về tội ăn cắp, thì nó đổ oan cho tôi là hành hạ nó để quịt tiền công. Tôi xin thề với Chúa và với linh hồn tôi là nó nói dối.

- Tên đê tiện này dám nói dối cả ta ư? Don Quixote thét lên. Ta sẽ xuyên ngọn giáo này qua người mi ngay bây giờ. Chớ nhiều lời, hãy trả công cho thằng bé nếu không, vì đấng Thượng đế trị vì muôn loài, ta sẽ tiêu diệt mi ngay tức khắc. Cởi trói cho nó ngay.

Tên chủ trại cúi cúi đầu, không dám hé răng, vội vàng cởi trói cho chú bé. Don Quixote hỏi số tiền công chủ còn thiếu là bao nhiêu. Chú bé thưa rằng còn nợ chín tháng tiền công, mỗi tháng bảy đồng. Don Quixote nhân lên thành sáu mươi sáu đồng, chàng bèn bảo chủ muốn sống phải trả ngay. Tên này sợ hãi đáp rằng đúng như y đã thề (thật ra y đã thề câu nào đâu), số tiền không nhiều như thế vì y đã chi cho chú bé ba đôi giày và một đồng để chú chích thuốc hai lần khi chú ốm.

- Được rồi, Don Quixote vặn lại, nhưng thằng bé phải chịu roi vọt, mặc dù nó không có tội tình gì, cũng đủ bù vào số tiền giày và tiền chích máu. Nó làm rách da giày của ngươi thì ngươi làm rách da thịt của nó. Người ta chích máu nó khi nó đau ốm thì ngươi chích máu nó khi nó mạnh khỏe. Như vậy là hòa.

- Thưa ngài hiệp sĩ, có điều đáng tiếc là tôi không có sẵn tiền ở đây. Xin cho Andres đi về nhà tôi ngay, tôi sẽ trả đủ.

- Đi với ông ấy ư? Chú bé giãy nảy. Thưa ngài tôi không dám vì nếu không có ai, ông ấy sẽ đánh tôi nhừ tử.

- Hắn không dám làm thế đâu, Don Quixote đáp; có lệnh của ta, hắn sẽ phải nể; miễn là hắn lấy danh dự của một người hiệp sĩ ra thề, ta sẽ để cho hắn đi. Ta đảm bảo hắn sẽ trả.

- Xin ngài nghĩ lại cho, chú bé nói. Ông chủ tôi không phải là hiệp sĩ cũng chẳng thuộc dòng hiệp sĩ nào hết. Đó là ông nhà giàu Juan Haldudo ở Quintanar.

- Không sao, Don Quixote đáp. Dòng họ Haldudo cũng có thể có người làm hiệp sĩ được chứ. Vả chăng, con người ta tốt xấu là do mình cả thôi.

- Quả đúng như ngài nói, Andres thưa, nhưng ông chủ của tôi tốt ở cái chỗ nào một khi ông ấy đã cướp của cướp công của tôi?

- Ta không cướp công của em đâu, chủ trại đáp. Em cứ đi theo ta. Xin lấy danh dự của tất cả các dòng hiệp sĩ trên đời này mà thề rằng chẳng những ta trả em đầy đủ mà còn nhiều hơn thế nữa cơ.

- Ta không đòi hỏi phải trả nhiều hơn, Don Quixote nói, chỉ cần ngươi trả đủ số tiền. Hãy làm đúng lời hứa nếu không ta sẽ quay trở lại tìm bằng được để trị tội, dù ngươi có tài bay lên trời hay chui xuống đất. Còn nếu ngươi muốn biết ta là ai để thấy sự cần thiết phải thi hành ngay tức khắc lệnh của ta thì hãy nghe đây: ta là hiệp sĩ, dũng sĩ Don Quixote xứ Mancha, chuyên đi bênh vực những kẻ hèn yếu và ngăn chặn những điều sai trái. Phải nhớ làm đúng lời nói không ta sẽ trị tội.

Nói rồi, Don Quixote thúc ngựa ra đi. Tên chủ trại trông theo cho đến khi Don Quixote khuất sau khu rừng, rồi mới quay lại nói với chú bé Andres:

- Nào lại đây con, ta sẽ trả tiền công cho theo đúng lệnh của cái ông hiệp sĩ chuyên bênh vực kẻ hèn yếu.

- Ngài theo lệnh của ông hiệp sĩ tốt bụng ấy là rất đúng, Andres nói; tôi xin chúc ông ta sống lâu muôn tuổi. Ông ta quả là một người công minh. Nếu ngài không trả tiền tôi, ông ta sẽ quay trở lại và làm đúng như lời đã nói.

- Đúng thế đấy, nhưng vì thương con, ta muốn tăng khoản tiền nợ để tăng số tiền trả cho con.

Rồi y túm lấy Andres, cột vào gốc cây sồi, đánh cho một trận nên thân và bảo:

- Nào ngài Andres, hãy gọi ông hiệp sĩ tới đây xem ông ấy bênh vực kẻ hèn yếu ra sao. Ta đánh thế chưa hả đâu mà còn muốn lột da mi nữa kia.

Cuối cùng tên chủ trại cởi trói cho Andres đi gọi Don Quixote tới xét xử. Chú bé vừa đi vừa mếu máo, định bụng tìm bằng được hiệp sĩ dũng cảm Don Quixote xứ Mancha kể hết sự tình và bắt tên chủ trại phải đền gấp bội. Thế là hai bên chia tay nhau, kẻ khóc, người cười.

Nói về Don Quixote, sau khi làm tròn nghĩa vụ bênh vực kẻ hèn yếu, lấy làm vô cùng hài lòng thấy sự nghiệp của mình mở đầu một cách tốt đẹp. Trên đường trở về làng, chàng vừa đi vừa lẩm bẩm:

- Hỡi nàng Dulcinea xinh đẹp nhất trong số những mỹ nhân. Nàng có thể tự coi mình là người đàn bà hạnh phúc nhất trên đời vì đã may mắn có được một thủ hạ là chàng hiệp sĩ dũng cảm và trứ danh Don Quixote xứ Mancha. Như mọi người đều biết, vừa mới thụ phong hiệp sĩ ngày hôm qua, hôm nay chàng đã trừ bỏ một sự bất công tàn ác nhất đời, ngăn chặn không cho kẻ vô nhân đạo đánh đập một đứa trẻ bé bỏng.

Lúc này, Don Quixote tới một ngã tư; chàng sực nhớ rằng mỗi khi tới ngã tư, các hiệp sĩ giang hồ thường suy nghĩ xem nên đi theo hướng nào. Thế là chàng cũng bắt chước dừng ngựa suy nghĩ một lát, và sau khi đã suy nghĩ kỹ, chàng thả lỏng cương cho nó muốn đi về đường nào tùy ý. Con Rocinante vẫn theo hướng cũ trở về chuồng.

Mới đi chừng hai dặm đường, bỗng có một toán người từ xa đi tới, sau này mới biết là các thương gia từ Toledo đi Murcia mua tơ lụa. Bọn họ gồm có sáu người, cưỡi ngựa, che dù, theo sau có bốn người hầu cũng cưỡi ngựa và ba người đi bộ dắt lừa. Don Quixote bụng bảo dạ là lại có chuyện phiêu lưu mới gì đây. Chàng nhớ lại những đoạn đã đọc trong sách và thấy có một trường hợp giống hệt tình hình lúc này. Để bắt chước giống như sách, chàng ngồi ngay ngắn trên yên ngựa, nắm chắc ngọn giáo, ôm khiên trước ngực, đứng ngang đường chờ đám người giang hồ tới - trong đầu Don Quixote, đám thương gia này là những hiệp sĩ. Đợi cho bọn họ tới gần, Don Quixote mới cất giọng hiên ngang hỏi:

- Các ngươi đừng hòng đi đâu nếu không công nhận trên đời này không có một ai xinh đẹp bằng nàng hoàng hậu xứ Mancha nàng Dulcinea có một không hai ở Toboso.

Nghe thấy vậy, đám lái buôn dừng ngựa lại. Trước hình thù kỳ dị và lời lẽ lạ lùng của Don Quixote, họ biết ngay gặp phải một anh rồ, tuy nhiên họ cũng muốn biết sự thể câu chuyện ra sao. Một người trong bọn họ vốn láu lỉnh và tinh nghịch, bèn lên tiếng:

- Kính thưa hiệp sĩ, bọn chúng tôi không biết mỹ nhân mà ngài vừa nói tới là ai. Xin hãy cho được gặp mặt. Nếu quả nàng xinh đẹp như vậy, chúng tôi xin công nhận ngay theo đúng yêu cầu của ngài.

- Nếu để các ngươi gặp mặt thì chẳng qua chỉ là công nhận một sự thật hiển nhiên. Điều quan trọng là dù không được thấy mặt nàng, các ngươi vẫn phải tin, công nhận, khẳng định, cam đoan và bảo vệ sự thật đó, bằng không, hỡi những kẻ thô bạo và kiêu căng, hãy chuẩn bị cùng ta giáp chiến; dù là một chọi một theo luật lệ của giới hiệp sĩ, hay tất cả cùng xông vào một lúc như tục lệ xấu xa của những kẻ như các người, ta cũng sẵn sàng nghênh chiến, tin tưởng lẽ phải thuộc về ta.

- Kính thưa hiệp sĩ, anh nhà buôn lại nói, nhân danh các vị hoàng tử có mặt tại đây, tôi khẩn khoản cầu xin ngài đừng để cho lương tâm chúng tôi bị cắn rứt vì phải công nhận một điều mà chúng tôi chưa được mắt thấy tai nghe, một việc làm có phương hại đến thanh danh của các bà hoàng xứ Alcarria và Estremadura. Dám mong ngài hãy cho xem một bức chân dung, dù chỉ nhỏ bằng hạt thóc, của mỹ nhân; được như vậy, chúng tôi sẽ yên tâm và ngài cũng được toại nguyện. Ngay lúc này đây, chúng tôi đã nhất trí với ngài rồi và sau khi được xem bức chân dung, dù nàng có một mắt chột, một mắt toét, chúng tôi sẽ nói tốt để vui lòng ngài.

- Lũ súc sinh, Don Quixote đùng đùng nổi giận thét lớn, ắt nàng chẳng những không toét như chúng bay nói mà trái lại, trong như hổ phách; thân hình nàng cũng chẳng vẹo chẳng gù mà thẳng tắp. Các ngươi sẽ phải đền tội vì xúc phạm đến mỹ nhân của ta.

Nói rồi, chàng xăm xăm cầm chúc ngọn giáo xông vào anh nhà buôn nọ với một vẻ cực kỳ hung dữ; may sao, con Rocinante bước hụt ngã kềnh nên anh nhà buôn nọ thoát khỏi đòn chí tử. Chủ con Rocinante cũng ngã lăn mấy vòng dưới đất, lúng túng vì giáp và khiên, đinh thúc ngựa, mũ sắt và bộ giáp nặng nề, cố đứng dậy mà không sao đứng được, mồm vẫn hét to:

- Lũ hèn nhát kia, chớ có chạy trốn. Hãy nghe đây, ta ngã là do con ngựa chứ không phải tại ta.

Nghe những lời nói chướng tai, một anh coi lừa, dáng chừng cũng ngang ngạnh, không chịu được và muốn cho Don Quixote một trận. Y tiến tới giằng ngọn giáo, bẻ gãy làm mấy đoạn, và với một đoạn còn lại cứ nhè Don Quixote mà quật thích tay. Mặc dù có áo giáp đỡ đòn, Don Quixote cũng bị nhừ tử. Đám lái buôn hò hét bảo anh chàng coi lừa dừng lại. Nhưng lúc này anh ta càng đánh càng máu, đoạn giáo này gãy, anh ta lấy một đoạn khác trút hết nỗi giận dữ lên người Don Quixote. Chàng hiệp sĩ nằm chịu trận mưa đòn, miệng vẫn không ngớt oán trời trách đất và dọa sẽ cho lũ vô lại biết tay.

Anh coi lừa đánh tới lúc mệt nhoài mới thôi, rồi cả bọn tiếp tục đi, dọc con đường còn bàn tán mãi về anh chàng bị đòn. Còn trơ một mình, Don Quixote cố gượng dậy nhưng khốn nỗi, lúc khỏe khoắn còn chẳng ăn ai huống hồ bị đánh bò lê bò càng. Tuy nhiên, chàng vẫn cho là mình may mắn vì các hiệp sĩ giang hồ thường gặp nhiều điều bất hạnh như vậy; vả chăng, tất cả chỉ tại con ngựa gây ra. Có điều đáng buồn là chàng không sao đứng dậy được vì mình mẩy đau đớn quá chừng.

Chương V

Kể tiếp về nỗi bất hạnh của chàng hiệp sĩ

Thấy mình không sao nhúc nhích được, Don Quixote bèn cầu cứu tới bài thuốc thông dụng, tức là nghĩ ra một đoạn nào đó trong sách vở tương tự với tình trạng hiện tại của chàng. Đầu óc điên rồ đã giúp chàng nhớ đoạn nói về hiệp sĩ Baldwin với Hầu tước xứ Mantua, khi chàng hiệp sĩ này bị hoàng tử Carloto đánh trọng thương, nằm trơ một mình trên núi. Đây là một câu chuyện khá phổ biến - trẻ con, người lớn, ông già bà cả đều biết - và cũng thật như những phép mầu của Mahomet[20]. Don Quixote thấy tình trạng mình lúc này giống hệt. Thế là với một vẻ lầm lì, bằng một giọng yếu ớt, vừa lăn lộn dưới đất, chàng vừa nhắc lại bản tình ca mà hiệp sĩ Baldwin đã đọc lúc bị thương trên núi: “Nương tử hỡi, nàng ở nơi nào mà chẳng xót thương tới nỗi bất hạnh của ta? Phải chăng nàng không biết tới, hay nàng đã phụ bạc ta rồi?”. Cứ như vậy, chàng đọc luôn một mạch không nghỉ, tới câu: “Hầu tước xứ Mantua cao quý, thúc phụ và ân nhân của tôi!…” tình cờ có một bác nông phu người cùng làng đi xay lúa mì về qua đấy. Thấy có người nằm sóng soài giữa đường, bác vội tới hỏi han xem là ai, làm sao mà rên rỉ thảm thiết như vậy. Don Quixote lại ngỡ là thúc phụ hầu tước xứ Mantua đã tới, bèn tiếp tục kể lể về những nỗi bất hạnh của hiệp sĩ Baldwin, mối tình của hoàng tử Carloto với vợ chàng, y hệt trong sách, không sai một chữ.

Bác nông phu chẳng hiểu đầu đuôi ra sao, bèn lật cái lưỡi trai đã gẫy nát và lau chùi mặt mũi đầy bụi của chàng. Lau sạch sẽ, bác nhận ngay ra Don Quixote và kêu lên:

- Kìa, ngài Quixada (đó là tên của Don Quixote khi chàng chưa hóa rồ và chưa từ một nhà quý tộc hiền lành trở thành một hiệp sĩ giang hồ). Ai đã gây nông nỗi này?

Bác nông phu càng hỏi, Don Quixote càng gân cổ đọc tiếp bản tình ca. Bác chỉ còn biết lột áo giáp của chàng xem có vết thương nào không, thì không thấy có máu, mà cũng chẳng có vết tích gì. Bác liền đỡ chàng dậy và khó nhọc lắm mới đặt được chàng lên lưng con lừa của bác để cho chàng cưỡi được êm ái hơn. Xong xuôi, bác thu nhặt vũ khí, kể cả những mảnh giáo vụn, bỏ tất cả lên lưng con Rocinante, một tay dắt ngựa, một tay dắt lừa, trở về làng, vừa đi vừa nghĩ về những câu nói kỳ quặc của Don Quixote. Trong khi đó, chàng hiệp sĩ của chúng ta mình đau như dần, ngồi không vững trên con lừa, thỉnh thoảng lại ngửa mặt lên trời thở dài thườn thượt làm bác nông phu lại phải hỏi xem đau đớn ra sao. Chính là lúc ma quỷ lại nhập vào chàng và nhắc chàng nhớ tới những chuyện tương tự với hoàn cảnh hiện đại. Hết chuyện chàng hiệp sĩ Baldwin, giờ lại đến chuyện anh chàng người Moor[21] là Abindarraez lúc bị tỉnh trưởng Antequera là Rodrigo de Narvaez trong chuyện nữ thần Diana của Jorge de Montemayor, khiến bác nông phu phải run thầm vì những chuyện quá ngớ ngẩn. Thấy Don Quixote hóa rồ, bác liền vội rảo cẳng về làng để khỏi phát điên vì những bài diễn thuyết tràng giang đại hải đó. Cuối cùng, Don Quixote nói:

- Ngài Don Rodrigo de Narvaez, xin thưa với ngài rằng Haripha xinh đẹp mà tôi vừa kể với ngài bây giờ là nàng Dulcinea kiều diễm ở làng Toboso; vì nàng tôi đã, đang và sẽ lập ra những chiến công hiển hách nhất từ xưa đến nay và mãi về sau.

- Thật là tội nợ cho tôi, bác nông phu đáp. Xin ngài hãy nhìn lại xem, tôi không phải là Don Rodrigo de Narvaez mà cũng chẳng phải là hầu tước xứ Mantua. Tôi là Pedro Alonso, láng giềng của ngài đây. Còn ngài chẳng phải là Baldwin hay Abindarraez gì hết, mà là nhà quý tộc Quixada đó thôi.

- Ta biết ta là ai chứ. Ta biết rằng không những ta bằng họ, mà còn bằng cả mười hai vị đình thần nước Pháp cộng với chín danh nhân thế giới, vì tất cả những chiến công của các vị này gộp lại hay tách riêng ra cũng chưa sánh kịp chiến công của ta đâu.

Vừa đi vừa nói những chuyện như vậy, hai người về đến làng lúc sẩm tối. Bác nông phu không muốn mọi người trông thấy cảnh thiểu não của nhà quý tộc bị đòn nên đợi trời sẩm tối mới đưa Don Quixote về nhà. Lúc ấy, trong nhà Don Quixote đang xôn xao. Cha xứ và bác phó cạo, hai người bạn thân của chàng, đều có mặt, bà quản gia nói với cha xứ:

- Cụ cử Perez ơi (đó là tên Cha xứ), liệu ông chủ tôi có gặp tai vạ gì không? Đã ba ngày hôm nay chẳng thấy bóng vía ông ấy đâu; cả ngựa, khiên, giáo, áo giáp cũng đều mất tăm. Khổ thân tôi chưa! những cuốn sách kiếm hiệp chết tiệt mà ông ấy đọc tối ngày đã làm ông ấy mụ mẫm. Thật đúng vậy, cũng như tôi đã sinh ra để một ngày kia sẽ chết. Bây giờ tôi mới nhớ ra rằng có nhiều lúc tôi thấy ông ấy nói một mình là ông ấy muốn trở thành hiệp sĩ giang hồ, đi khắp thiên hạ tìm kiếm chuyện mạo hiểm. Quỷ Satăng bắt những quyển sách ấy đi. Chúng đã làm hư hỏng một con người tài giỏi nhất xứ Mancha.

Cô cháu gái cũng nói xen vào:

- Bác Nicholas ạ (đó là tên bác phó cạo), nhiều khi cậu cháu đọc thông hai ngày đêm những chuyện phiêu lưu khốn kiếp ấy. Sau đó, cậu cháu bỏ sách xuống, cầm lấy thanh gươm đâm chém liên hồi cho đến khi mệt nhoài. Rồi cậu bảo là cậu đã giết được bốn tên khổng lồ cao như bốn ngọn tháp; thấy mồ hôi trên người, cậu bảo đấy là máu bị kẻ địch chém phải. Xong rồi, cậu bê cả vò nước lã uống một hơi, bảo đó là nước thần uống vào khỏi hẳn mệt nhọc, do ông bạn pháp sư nổi tiếng Esquife tặng. Tất cả chỉ tại cháu thôi. Giá như cháu sớm kể với các bác tính nết ngông cuồng của cậu cháu để các bác chỉ giúp thì đâu đến nông nỗi này; các bác sẽ đốt hết đống sách độc hại đáng quẳng vào lửa kia như những sách tà giáo.

- Ta cũng nghĩ vậy, Cha xứ nói, và nhất định chỉ trong ngày mai ta sẽ đốt hết đống sách đó, để phòng những kẻ khác đọc phải và bắt chước ông bạn đáng quý của ta.

Don Quixote và bác nông phu đứng ngoài nghe thấy hết; lúc này, bác đã hiểu hết căn bệnh của chàng hiệp sĩ, bèn gọi to:

- Hãy mở cửa đón hầu tước xứ Mantua là hiệp sĩ Baldwin bị thương nặng trở về và đón cả anh chàng người Moor Abindarraez bị hiệp sĩ dũng cảm Don Rodrigo de Narvaez, tỉnh trưởng Antequera bắt làm tù binh về đây nữa.

Mọi người trong nhà xổ ra: Cha xứ và bác phó cạo nhận ra bạn của mình, bà quản gia và cô cháu gái nhận ra ông chủ và ông cậu, họ ôm chầm lấy Don Quixote vẫn ngồi trên lưng lừa vì không sao xuống được; chàng nói:

- Khoan đã, ta trọng thương vì lỗi tại con ngựa, hãy dìu ta vào giường và nếu có thể, hãy mời bà Urganda tài giỏi tới chữa trị các vết thương cho ta.

- Đã bảo mà, bà quản gia nói, đã biết ngay ông chủ bị què cẳng mà. Thôi mời ông vào nhà để chúng tôi thuốc thang cho, chẳng cần tới mụ Ganđa Gan điếc gì đâu. Những cuốn sách kiếm hiệp trăm lần đáng nguyền rủa đã đưa ông tới cơ sự này đây.

Mọi người dìu Don Quixote lên giường và sau khi xem xét kỹ, họ thấy không có thương tích gì cả. Chàng đáp là chỉ thấy nhức nhối mình vì con Rocinante hụt chân, chàng bị ngã ngựa vì đánh nhau với mười tên khổng lồ hung tợn nhất trên đời.

- Đấy, Cha xứ nói, lại chuyện khổng lồ rồi. Xin thề là nội nhật ngày mai, tôi sẽ đốt sạch bọn chúng.

Mọi người xúm lại hỏi han Don Quixote nhưng chàng chẳng buồn trả lời, chỉ đòi ăn và đi ngủ, hai việc quan trọng nhất với chàng lúc này. Trong lúc đó, Cha xứ hỏi cặn kẽ bác nông phu đã làm thế nào tìm thấy Don Quixote. Bác này thuật lại toàn bộ sự việc, kể lại cả những lời nói kỳ quặc của chàng, khiến Cha xứ càng thêm quyết tâm thực hiện ý đồ của mình. Ngày hôm sau, ông rủ bác phó cạo Nicholas cùng đến nhà Don Quixote.

Chương VI

Cha xứ và bác phó cạo kiểm tra kho sách của nhà quý tộc

Khi hai người tới nơi, Don Quixote vẫn còn ngủ. Họ bảo cô cháu gái đưa chìa khóa gian phòng chứa chấp những quyển sách tai hại; cô này vui vẻ đưa ngay, và cả ba người mở cửa vào, theo sau là bà quản gia. Trong phòng có hơn một trăm pho sách lớn đóng rất đẹp, và nhiều cuốn khác nhỏ hơn. Bà quản gia vội quay ngoắt ra rồi một lát sau trở lại với một cóng nước thánh và một cái ngù để rảy. Bà nói:

- Xin Cha hãy cầm lấy và rảy khắp phòng để đuổi hết lũ phù thuỷ nhan nhản trong đống sách, đề phòng chúng thù vì bị ta tống cổ khỏi trái đất này.

Lời nói chất phát khiến Cha xứ phì cười. Ông bảo bác phó cạo đưa cho từng quyển để xem trong đó nói gì, vì chắc có những quyển không đáng phải hỏa thiêu.

- Ấy chớ, cô cháu gái nói, Cha không nên trừ một quyển nào vì chúng nó đều làm hại đến cậu cháu cả. Tốt hơn hết là quẳng tất qua cửa sổ xuống sân rồi chất đống đốt sạch, hoặc khuân xuống sân sau đốt cho đỡ khói.

Bà quản gia cũng đồng ý xử tử những quyển sách vô tội, nhưng Cha xứ còn muốn xem qua những tên sách. Bác Nicholas lấy quyển thứ nhất nhan đề là Amadis nước Gaul gồm bốn tập. Cha xứ nói:

- Có một điều tôi không rõ lắm là tôi nghe nói quyển sách kiếm hiệp này được xuất bản đầu tiên ở Tây Ban Nha, từ đó mới sinh sôi nảy nở ra các quyển khác. Vì nó là tên đầu sỏ của một trường phái nguy hại như vậy nên thiết tưởng phải vứt ngay vào đống lửa, không do dự gì hết.

- Thưa Cha, không phải thế đâu, bác phó cạo đáp; tôi thấy nói rằng đây là quyển hay nhất, có một không hai, trong loại sách kiếm hiệp; bởi vậy xin hãy tha tội cho nó.

- Cũng đúng, Cha xứ nói; và vì lý do đó, hãy cho nó sống. Nào, bác đưa tôi quyển bên cạnh xem sao.

- Đây là Những chuyện oanh liệt của Esplandian, con đẻ của Amadis nước Gaul.

- Quả thật đứa con này không xứng đáng với những thành tích của cha nó. Đây, bà quản gia, hãy cầm lấy và mở cửa sổ vứt ra sân. Nó sẽ là quyển đầu tiên bị đốt.

Bà quản gia khoái chí đỡ ngay lấy, và thế là anh chàng Esplandian bị quăng luôn ra sân chờ thiêu.

- Ta làm tiếp, cha xứ nói.

- Đây là Amadis nước Hy-lạp, và hình như cả cái đống ở phía bên này cũng đều thuộc dòng họ Amadis thì phải.

- Vứt tất ra sân; đốt bà hoàng Pintiquiniestra đi, đốt anh chăn cừu Darinel với những bài ca mục đồng của chàng, cùng những câu văn kỳ quặc và khó hiểu của tác giả đi, dù phải đốt cả ông thân sinh ra tôi một khi ông cụ cũng đi làm cái nghề hiệp sĩ giang hồ này.

- Tôi tán thành, bác phó cạo nói.

- Cháu cũng vậy, cô cháu gái hùa theo.

- Thế thì đưa cả đây cho tôi khuân xuống sân sau, bà quản gia lên tiếng.

Sách nhiều quá, đi cầu thang sợ lâu, bà quản gia bèn ném tất qua cửa sổ.

- Quyển gì to thế kia? Cha xứ hỏi.

- Đó là Don Olivante de Laura.

Người viết quyển này đồng thời là tác giả cuốn Vườn hoa, Cha xứ nói. Thực ra, cũng khó đánh giá quyển nào viết đúng sự thật hơn, hay nói cho đúng, quyển nào ít bịa đặt hơn. Chỉ biết rằng quyển này phải quẳng ra sân vì sự vô lý của nó.

- Đây là Florismarte xứ Hircania.

- Ngài Florismarte đấy ư? Mời ngài mau mau ra sân mặc dù ngài sinh ra trong hoàn cảnh khác thường và có những chuyện phiêu lưu nổi tiếng; văn chương của ngài cứng nhắc và khô khan lắm, chỉ đáng đốt đi thôi. Bà quản gia, hãy vứt nó ra sân cùng với quyển này nữa.

- Thưa ngài, tôi rất vui lòng, bà quản gia vừa đáp vừa phấn khởi chấp hành lệnh của Cha xứ.

- Đây là Hiệp sĩ Platir.

- Quyển này cũ lắm và không có một lý do nào được miễn tội cả. Hãy cho nó theo gót những quyển kia, không được biện bạch gì hết.

Tới một quyển khác nhan đề: Hiệp sĩ thánh giá.

- Với một cái tên tôn nghiêm như vậy, Cha xứ nói, cuốn này đáng được tha tội dốt nát. Nhưng ta thường nói: “Đằng sau cây thánh giá có con quỷ”. Thôi, đốt đi.

Bác phó cạo lại lấy một cuốn khác.

- Đây là Tấm gương của giới hiệp sĩ.

- Tôi biết rồi, Cha xứ nói. Trong này có ngài Reinaldos xứ Montalban cùng bạn hữu của ngài, một lũ ăn cắp. Lại có cả mười hai vị Đình thần nước Pháp và sử gia chính cống Turpin. Theo tôi, chỉ nên bắt nó đi đày chung thân vì nó có đóng góp vào sáng tác của nhà văn hào Matteo Boiardo và của thi sĩ Ludovico Ariosto. Riêng về thi sĩ này, nếu tôi tìm thấy ở đây những tác phẩm bằng tiếng ngoại quốc, tôi sẽ không tha; nhưng nếu bằng tiếng mẹ đẻ thì tôi xin đội ngay lên đầu.

- Tôi có bằng tiếng Ý-đại-lợi, bác phó cạo nói, nhưng tôi chẳng hiểu gì hết.

- Càng may. Có một ngài đại úy đã dịch nó ra tiếng Tây Ban Nha nhưng chẳng ra gì, làm mất cả giá trị cuốn sách. Nhiều người thích dịch thơ, nhưng dù cho họ thận trọng và tài giỏi đến mấy cũng không có được những bản dịch hay như nguyên bản. Theo ý tôi, đối với quyển này cũng như những quyển khác viết về nước Pháp, chỉ có cách xếp tất vào một cái hố khô ráo cho tới khi tìm ra được một biện pháp giải quyết. Tuy nhiên, nếu tôi vớ được cuốn Bernardo del Carpio - chắc nó quanh quẩn đâu đây - và cuốn Roncesvalles, tôi sẽ đưa ngay cho bà quản gia quẳng vào lửa, không chút do dự.

Bác phó cạo hoàn toàn tán thành ý kiến của Cha xứ; bác thấy Cha là một nhà tu hành chân chính, biết trọng chân lý.

Hai người tiếp tục kiểm tra. Bác phó cạo lấy một quyển nhan đề là Palmerin de Oliva; bên cạnh đó là quyển Palmerin nước Anh-cát-lợi. Thoạt nhìn, Cha xứ nói ngay:

- Hãy đem anh Oliva này nghiền cho nát rồi đốt khi không còn tí tro nào. Trái lại, phải giữ và bảo quản thật tốt cuốn Palmerin nước Anh-cát-lợi, coi nó như một tác phẩm có một không hai. Phải đóng cho nó một cái hộp quý như cái hộp mà Alexander đã tìm thấy trong đống di vật của Darius và sau đó dùng để đựng những tác phẩm của thi hào Homer. Bác phó ạ, cuốn sách này có hai ưu điểm; một là bản thân nó rất hay, hai là theo người ta đồn, cuốn sách do một ông vua Bồ Đào Nha có tài viết. Tất cả những câu chuyện ở lâu đài Miraguarda đều rất hấp dẫn, viết có kỹ xảo; những câu đối thoại lịch sự, rõ ràng, thông minh, rất thích hợp với tính cách của từng nhân vật. Theo tôi, chỉ có quyển này và quyển Amadis nước Gaul đáng được sống, còn tất cả những cuốn khác phải chết, không lôi thôi gì hết. Ý kiến bác ra sao?

- Không đâu, ông bạn ạ, bác phó cạo đáp, vì cuốn Don Belianis tôi đang cầm đây là một cuốn nổi tiếng.

- Cuốn này ư? Cần lấy đại hoàng để chữa phần hai, phần ba và phần bốn của nó vì trong đó có nhiều mật đắng quá; ngoài ra, cũng cần tước bớt câu chuyện ở lâu đài Fame và những chuyện bậy bạ khác. Ta sẽ gia hạn cho nó một thời gian để sửa chữa, sau đó sẽ khoan hồng hoặc trị tội. Trong khi chờ đợi, bác hãy tạm mang về nhà nhưng chớ cho ai đọc.

- Xin đồng ý.

Tới đây, Cha xứ bảo bà quản gia vứt hết những pho sách lớn ra sân vì ông chẳng còn sức kiểm tra nữa. Bà này sốt sắng làm ngay vì đối với bà, thật không có việc nào thích thú hơn là đốt hết cả đống sách. Bà ôm bảy, tám quyển một lúc vứt ra sân. Vì quá ôm đồm, có một quyển rớt ngay cạnh chân bác phó cạo; bác nhặt lên xem, thấy đề: Truyện hiệp sĩ trứ danh Tirante el Blanco. Cha xứ vội kêu lên:

- Phúc đức quá! Tirante el Blanco đấy à? Đưa đây cho tôi. Trong này chứa cả một kho truyện rất ly kỳ, lý thú. Nào là truyện hiệp sĩ dũng cảm Don Kyrieleison xứ Montalban, truyện em chàng là Thomas xứ Montalban và hiệp sĩ Fonseca, nào là truyện hiệp sĩ Tirante đánh nhau với con chó dữ tợn, nào là những nét sắc sảo của cô hầu tên gọi là Sự-khoái-lạc-của-đời-tôi, những mối tình và những mưu mẹo của bà quả phụ Reposada, nào là truyện bà hoàng hậu mê anh kỵ sĩ theo hầu Hipolito. Xin nói thật với bác rằng, về mặt văn phong, đây là quyển sách hay nhất. Trong này, tác giả tả các hiệp sĩ ăn ngủ như thế nào, họ chết và làm di chúc trước khi chết như thế nào, và còn bao nhiêu chuyện nữa mà những sách kiếm hiệp khác không có. Tuy nhiên, tác giả của nó đáng phải tội tào dịch[22] suốt đời vì đã viết những chuyện quá ngớ ngẩn. Bác hãy mang về đọc và sẽ thấy lời tôi nói không sai.

- Xin vâng, bác phó cạo đáp; thế còn những cuốn sách nhỏ này thì sao?

- Chắc không phải sách kiếm hiệp đâu mà là thơ đấy.

Nói rồi, Cha xứ mở một quyển ra xem; đó là Nữ thần Diana của Jorge de Montemayor. Nghĩ rằng những quyển khác cũng cùng loại này, ông nói:

- Những quyển này không đáng phải đốt vì không có hại và sẽ không bao giờ có hại như sách kiếm hiệp. Loại sách này có nội dung tốt, không đầu độc ai cả.

- Ấy chết, cô cháu gái lên tiếng, xin ngài hãy ra lệnh đốt tất vì một khi cậu cháu khỏi bệnh hiệp sĩ giang hồ mà lại đọc những quyển này, ngài sẽ cao hứng đóng vai chăn cừu đi lang thang khắp núi rừng, vừa hát vừa thổi sáo thì thật quá tội; hoặc giả, ngài trở thành thi sĩ lại càng chết vì cháu nghe nói, đó là một bệnh không chữa được và hay lây.

- Con bé nói phải, Cha xứ đáp; tốt hơn hết là tránh cho ông bạn ta từ nay về sau khỏi bị cám dỗ. Còn về quyển Nữ thần Diana của Montemayor, tôi có ý kiến là không nên đốt vì đó là quyển xuất sắc nhất trong loại này. Tuy nhiên, phải cắt nói về mụ pháp sư Phêlixia và nước thần, bỏ hầu hết những câu thơ, chỉ giữ lại phần văn xuôi thôi.

- Quyển tiếp theo là Nữ thần Diana thứ hai của Salamancan và một quyển của Gil Polo, nhan đề giống như quyển trên.

Hãy vứt Salamancan ra sân cho nó làm bạn với đám bị kết án tử hình, còn quyền của Gil Polo thì phải giữ gìn cẩn thận.Thôi, ta làm tiếp đi, bác phó, nhanh tay lên kẻo muộn rồi.

Bác phó cạo giở một quyển khác và nói:

- Đây là Mười tập sách về tình yêu của nàng Fortune, của nhà thơ ở đảo Sardinian tên là Antonio de Lofraso.

- Tôi xin lấy danh dự của một nhà tu hành mà nói rằng từ ngày có thần Apollo, có các thi thần và các nhà thơ, chưa có quyển nào lý thú như quyển này. Đây là quyển hay nhất, có một không hai trong loại. Ai chưa đọc nó có thể coi như chưa được đọc một quyển sách hay bao giờ. Bác đưa đây cho tôi. Được quyển này, tôi còn thích hơn được ai cho một cái áo thầy tu mua tận Florence.

Cha xứ để riêng cuốn sách sang một bên với một vẻ khoái chí. Bác phó cạo làm tiếp:

- Đây là Chàng chăn cừu ở Iberia, Những nữ thần ở Henares và Phương thuốc chữa bệnh ghen.

- Tốt hơn hết là hãy đưa cả cho bà quản gia xét xử. Và xin đừng hỏi tôi tại sao, vì sẽ không bao giờ giải đáp xong.

- Đây là Chàng chăn cừu Filida.

- Không phải chàng chăn cừu mà là một Đình thần khôn ngoan. Hãy giữ lại và coi đó là một báu vật.

- Quyển sách to này nhan đề là Bảo tàng thi ca.

- Giá nó không nhiều thơ ca như vậy, chắc sẽ có giá trị hơn vì bên cạnh những bài rất hay có một vài bài dở quá, cần phải tước bỏ đi. Nhưng thôi, ta cứ giữ lại vì tác giả là một người bạn của tôi; vả chăng, ông ta đã từng có tác phẩm hay hơn nhiều.

- Đây là cuốn Ca sĩ của Lopez Maldonado.

- Tác giả của nó là bạn thân của tôi. Khi ông ta ngâm những bài thơ do chính mình sáng tác, ai nghe cũng phải mê. Giọng rất ấm và êm tai. Những bài ca mục đồng hơi dài một chút, nhưng cái gì hay không sợ thừa. Hãy giữ lại. Nhưng kìa, quyển gì ở bên cạnh thế kia.

- Đó là La Galatea của Miguel de Cervantes.

- Ông Cervantes này là một người bạn cố tri của tôi đấy. Ông ta viết về những nỗi bất hạnh của người đời hay hơn làm thơ. Trong cuốn này, ông ta có ý đồ tốt, nhưng ông đặt vấn đề ra rồi chẳng giải quyết gì cả. Cần chờ đọc phần hai mà tác giả đã hứa sẽ cho ra mắt. Có lẽ sau khi sửa sai, ông ta sẽ được độc giả tha thứ. Trong khi chờ đợi, bác hãy mang về cất kỹ ở nhà.

- Rất vui lòng. Còn đây là ba cuốn khác đi cùng với nhau: Araucana của Don Alonso de Ercilla, Austriada của Juan Rufo, bồi thẩm tỉnh Cordova, và Montserrate của Christobal de Virues, thi sĩ tỉnh Valencia.

- Cả ba đều là những thiên anh hùng ca tuyệt tác bằng tiếng Tây Ban Nha, có thể đọ với những tác phẩm nổi tiếng nhất của nước Ý-đại-lợi. Hãy giữ lại, coi đó như những viên ngọc trong kho tàng thơ ca của Tây Ban Nha.

Lúc này, Cha xứ đã thấy mệt, muốn đốt tất đống sách còn lại, không cần xem xét gì nữa. Nhưng bác phó cạo lại đưa cho một quyển khác nhan đề là Nàng Angelica khóc. Vừa trông thấy, Cha xứ vội nói:

- Tôi cũng sẽ khóc nếu phải ra lệnh đốt quyển này. Tác giả là một trong những nhà thi hào nổi tiếng nhất không những ở Tây Ban Nha mà trên khắp hoàn cầu; ngoài ra, ông ta còn thành công lớn trong việc dịch một số thơ ngụ ngôn của Ovid.

Chương VII

Cuộc xuất hành thứ hai của hiệp sĩ Don Quixote xứ Mancha

Tới đây, bỗng thấy Don Quixote kêu to:

- Lại đây, hỡi các hiệp sĩ dũng cảm! Đã đến lúc phải tỏ rõ sức mạnh của những cánh tay dũng cảm kẻo bọn Đình thần sắp thắng cuộc rồi.

Mọi người đành bỏ dở cuộc kiểm tra chạy vội tới. Và nghe đâu cả những tác phẩm của Luis de Avila còn nằm trong đống sách, chưa ai kịp xem, như The Carolea và Lion nước Tây Ban Nha, ca ngợi những chiến công của Hoàng đế, đều bị thui sạch. Nếu Cha xứ còn thời giờ xem xét, có lẽ chúng không đến nỗi phải chịu một hình phạt quá nặng nề như vậy.

Tới nơi, mọi người thấy Don Quixote đang đứng dưới đất, tỉnh như sáo, mồm hò hét luyên thuyên, tay cầm giáo phang loạn xạ. Họ vội ôm ghì lấy chàng dìu lên giường. Sau khi đã trở lại bình tĩnh hơn, Don Quixote quay sang nói với Cha xứ:

- Thưa đức tổng giám mục Turpin, thật vô cùng nhục nhã. Chúng tôi gồm mười hai vị lão thần, đã chiếm phần thắng trong ba ngày hôm nay, bây giờ phải chịu thua bọn hiệp sĩ trong triều.

- Đức thượng đế biến rủi thành may, cha xứ nói; hôm nay bại thì mai sẽ thắng. Xin ngài hãy bình tâm và chăm lo sức khỏe vì hình như ngài mệt nhọc lắm vì bị thương.

- Đâu có! Tôi chỉ đau ê ẩm cả người vì bị tên Roland mất giống đánh bằng một cây sồi. Chẳng qua hắn ta tức tối thấy tôi là một địch thủ đáng gờm. Nhưng tôi sẽ không phải là Reinaldos xứ Montalban nữa nếu sau khi bình phục, tôi không trị được nó mặc dù nó được pháp thuật che chở. Bây giờ, hãy cho tôi ăn đã vì đó là điều quan trọng nhất trong lúc này, còn việc trả thù là việc của tôi.

Ăn xong, Don Quixote lại lăn ra ngủ khiến ai cũng phải kinh ngạc về sự điên rồ của chàng.

Đêm hôm đó, bà quản gia đốt hết đống sách ngoài sân và cả đống sách trong nhà trong đó có những quyển đáng được lưu lại mãi mãi. Chẳng qua tại số phận của chúng như vậy và cũng do sự lười biếng của người kiểm tra, âu cũng là quít làm cam chịu.

Để triệt bệnh điên rồ của Don Quixote, Cha xứ và bác phó cạo bàn nhau xây tường bít cửa phòng sách để một khi Don Quixote tỉnh dậy sẽ không tìm ra, - nghĩa là muốn trừ hậu quả thì phải triệt bỏ nguyên nhân. Lúc đó, sẽ nói với chàng là có một pháp sư đã mang đi mất cả sách lẫn phòng. Việc xây kín phòng sách được tiến hành ngay.

Hai ngày sau, Don Quixote mới dậy; việc đầu tiên của chàng là đi thăm thú kho sách. Không thấy phòng sách đâu, chàng cứ quanh quẩn tìm kiếm; đến chỗ trước kia có cái cửa vào phòng, chàng lấy tay sờ soạng, nhìn ngang nhìn ngửa, chẳng nói chẳng rằng. Tìm mãi chẳng được, chàng mới hỏi bà quản gia phòng sách ở chỗ nào. Đã chuẩn bị sẵn câu trả lời, bà này đáp:

- Ông chủ tìm phòng sách nào cơ? Chả còn phòng sách nào và cũng chả còn sách vở gì trong nhà này nữa. Quỷ tha đi hết rồi.

- Không phải quỷ đâu, cậu ạ, cô cháu gái nói, mà là một lão pháp sư đấy. Ngay đêm hôm sau khi cậu ra đi, lão ta cưỡi rắn từ trên mây xuống, vào phòng sách làm gì chả biết; lát sau thấy lão từ mái nhà bay vút lên trời, còn trong nhà khói um. Khi bà quản gia và cháu chạy vào xem sự tình ra sao thì chả thấy sách và phòng đâu nữa. Nhưng chúng cháu nhớ rất rõ là lúc lão già độc ác ra đi, hắn nói to rằng vì có tư thù với chủ nhân kho sách nên hắn đến gây những tai hại mà rồi mọi người sẽ thấy; hắn còn xưng danh là pháp sư Munaton.

- Friston chứ, Don Quixote chữa lại.

- Cũng chả biết là Friston hay Phriton nữa, bà quản gia đáp; chỉ nhớ tên hắn ta tận cùng bằng tôn.

- À, ra thế. Lão pháp sư tài giỏi đó là kẻ tử thù của ta. Hắn thù ghét ta vì hắn có phép đoán được rằng một ngày kia ta sẽ đánh bại một hiệp sĩ con cưng của hắn mà hắn không làm gì nổi. Vì vậy, hắn muốn gây khó khăn cho ta. Nhưng ta truyền đời cho hắn rằng hắn không thể cưỡng lại hoặc trốn tránh ý trời.

- Chắc là như vậy, cô cháu nói, nhưng thưa cậu, có ai bắt cậu mua dây buộc vào mình đâu. Cậu cứ ngồi nhà sống yên ổn có hơn đi khắp thiên hạ nhúng tay vào những chuyện gai góc không. Cậu cũng chẳng lạ gì câu tục ngữ nói rằng: xén lông cừu chẳng thấy, chỉ thấy bị gọt đầu.

- Ôi, cháu ta nghĩ sai quá! Trước khi người ta gọt đầu ta thì ta đã cạo và vặt trụi râu những kẻ dám đụng đến một sợi tóc của ta rồi.

Thấy Don Quixote nổi nóng, bà quản gia và cô cháu gái không cãi nữa.

Trong vòng nửa tháng trời, Don Quixote nằm nhà, thái độ rất bình thản, không hề tỏ ra có ý muốn lặp lại những hành động điên rồ trước kia. Nhưng, trong khi chuyện trò với Cha xứ và bác phó cạo, chàng vẫn cho rằng cần phải có những hiệp sĩ giang hồ trên đời này và phải làm sống lại nghề hiệp sĩ đó. Cha xứ có lúc phản đối, có lúc làm ra vẻ tán thành, cốt để dần dần thuyết phục bạn.

Trong khi đó, Don Quixote lân la rủ rê một bác thợ cày ở gần nhà. Bác này là người lương thiện - nếu như ta có thể dùng danh từ này đối với một người nghèo - nhưng phải một tội là kém thông minh. Trước những lời dỗ ngon dỗ ngọt của Don Quixote, cuối cùng bác nhận đi làm giám mã cho chàng. Chẳng hạn, Don Quixote bảo bác hãy sẵn sàng từ biệt những đống rơm rạ mà đi theo chàng vì có thể trong một cuộc phiêu lưu mạo hiểm nào đó, chàng sẽ chiếm được một hòn đảo và sẽ trao cho bác cai trị. Bị những lời hứa hẹn tốt đẹp cám dỗ, Sancho Panza (tên bác thợ cày) bỏ cả vợ con, nhà cửa, đi làm giám mã cho ông láng giềng.

Để chuẩn bị cho chuyến đi, Don Quixote nhặt nhạnh tiền nong, bán cái này, cầm cái khác bằng một giá rẻ mạt, cuối cùng cũng được một món kha khá. Sau khi mượn được cái khiên của một người bạn, sửa sang lại chiếc mũ bẹp, chàng báo ngày giờ ra đi cho giám mã Sancho Panza để bác cũng chuẩn bị những thứ cần thiết; đặc biệt, Don Quixote căn dặn bác phải mang theo một cái túi hai ngăn. Bác giám mã hứa sẽ chu tất; ngoài ra, vì không quen đi bộ, bác muốn mang cả lừa nữa, một con lừa rất hay.

Nghe nói mang lừa, Don Quixote hơi suy nghĩ. Chàng cố nhớ xem có hiệp sĩ giang hồ nào để giám mã cưỡi lừa không nhưng không thấy. Tuy vậy, chàng cũng đồng ý cho Sancho Panza mang lừa, định bụng nếu sau đây đánh bại được một hiệp sĩ láo xược nào, chàng sẽ lấy ngựa của y cho bác cưỡi được đàng hoàng hơn. Chàng còn mang theo cả sơ-mi và một số vật dụng khác theo lời khuyên của lão chủ quán. Thế rồi, sau khi đã thu xếp xong xuôi, một đêm, hai người ra đi không một ai hay vì Sancho Panza không từ biệt vợ con, còn Don Quixote cũng chẳng dặn dò gì bà quản gia và cô cháu gái. Họ đi hối hả suốt đêm và đến sáng hôm sau, hai người mới chắc chắn là dù có ai tìm cũng không thấy họ được.

Ngồi trên lưng lừa với cái túi hai ngăn và bầu rượu, trông Sancho Panza như một lão trượng. Vừa đi, bác vừa mong mỏi chóng được làm thống đốc một hòn đảo như chủ đã hứa. Don Quixote vẫn theo con đường đã đi lần trước, nghĩa là qua cánh đồng Montiel, nhưng chuyến đi lần này không đến nỗi vất vả lắm vì ánh nắng buổi sáng chiếu chênh chếch không làm chàng mệt nhọc. Sancho Panza mở đầu câu chuyện:

- Thưa ngài hiệp sĩ giang hồ, xin ngài chớ quên hòn đảo ngài đã hứa cho tôi. Dù nó rộng lớn đến đâu, tôi cũng cai trị được.

- Này, anh bạn Sancho Panza, anh phải biết rằng xưa kia, những hiệp sĩ giang hồ thường có tục lệ phong cho giám mã cai trị các hòn đảo và các vương quốc mà họ chiếm được. Về phần ta, ta quyết không để mất một tục lệ hay ho như vậy. Ta còn định làm hơn thế nữa kia: nhiều hiệp sĩ chờ đến khi giám mã của họ gần kề miệng lỗ, không còn sức phục vụ, mới phong cho họ chức bá tước, hoặc quá lắm là hầu tước, và chỉ cho họ cai quản một cái thung lũng hay một tỉnh nhỏ mà thôi. Nếu như thầy trò ta còn sống mà đi với nhau, có thể chỉ trong sáu ngày ta sẽ chiếm được một vương quốc lớn gồm nhiều vương quốc nhỏ; khi đó, ta sẽ cho anh cai trị ngay một vương quốc. Anh cũng chớ lấy làm lạ; đó chỉ là những chuyện bình thường đối với người hiệp sĩ. Ta còn có thể dễ dàng cho anh nhiều hơn cả điều ta đã hứa.

- Nếu như vậy, một khi tôi lên làm vua do một phép kỳ lạ nào đó như ngài nói, bu nó nhà tôi là Juana Gutierrez sẽ thành hoàng hậu và các con tôi là hoàng tử, công chúa cả ư?

- Chứ sao! Ai dám nghi ngờ nào?

- Thưa, tôi ạ, vì tôi nghĩ rằng dù trời có mưa xuống bao nhiêu mũ miện cũng chẳng có cái nào vừa đầu vợ tôi đâu. Xin thưa với ngài rằng mụ ta không đáng giá hai xu thì bảo làm hoàng hậu thế nào được. Làm bà bá tước cũng đã quá lắm rồi, nếu được Chúa phù hộ.

- Sancho, hãy trông nhờ Thượng đế. Người sẽ dành cho vợ anh một địa vị thích hợp. Còn anh cũng chớ quá tự hạ mình không dám nhận chức thống đốc.

- Thưa ngài, tôi không dám thế nữa. Vả chăng có một ông chủ tốt bụng như ngài, tôi tin chắc sẽ được xếp đặt đúng nơi đúng chỗ và sẽ gánh vác được công việc.

Chương VIII

CUỘC GẶP GỠ RÙNG RỢN QUÁ SỨC TƯỞNG TƯỢNG GIỮA HIỆP SĨ DŨNG CẢM DON QUIXOTE VỚI NHỮNG CỐI XAY GIÓ VÀ NHỮNG SỰ VIỆC KHÁC ĐÁNG GHI NHỚ

Chợt hai thầy trò thấy có ba, bốn chục chiếc cối xay gió giữa đồng; Don Quixote bèn nói với giám mã:

- Vận may dun dủi khiến cho sự nghiệp của chúng ta tốt đẹp quá sự mong muốn. Này, anh bạn Sancho Panza, anh có trông thấy mấy chục tên khổng lồ hung tợn kia không? Để ta xông ra kết liễu đời chúng; với những chiến lợi phẩm thu được, chúng ta sẽ trở nên giàu sang phú quý. Đây là một cuộc chiến đấu chính đáng, quét sạch cái giống xấu xa này khỏi trái đất là phụng sự Chúa đấy.

- Những tên khổng lồ nào cơ? Sancho Panza hỏi.

- Những tên mà anh nhìn thấy ở trước mặt kia kìa. Cánh tay chúng rất dài, có cái tới gần hai dặm.

- Xin ngài coi chừng. Cái mà ngài tưởng là khổng lồ chỉ là những cối xay gió, còn cái vật trông giống cánh tay là những cánh quạt, khi có gió chúng sẽ quay tròn làm chuyển cối đá bên trong.

- Quả là anh chẳng hiểu gì về những chuyện phiêu lưu mạo hiểm cả. Đó chính là những tên khổng lồ. Nếu anh sợ thì hãy mau mau lánh ra xa mà cầu kinh trong lúc ta đương đầu với chúng trong một cuộc giao tranh gay go và chênh lệch.

Nói rồi, Don Quixote thúc con Rocinante xông lên, chẳng thèm để ý đến giám mã Sancho Panza đang hết lời khuyên bảo chàng rằng đó là những cối xay gió chứ không phải khổng lồ đâu mà đánh. Trong bụng đinh ninh phía trước có những tên khổng lồ, Don Quixote chẳng những không chú ý đến lời can của Sancho, mà khi đã tới gần những cối xay, chàng cũng chẳng buồn quan sát. Chàng thét lớn:

- Lũ súc sinh kia, không được chạy trốn! Có ta là hiệp sĩ, một thương một mã đến đọ sức với bọn ngươi đây.

Vừa hay lúc này có một cơn gió nhẹ làm quay những cánh quạt. Thấy vậy, Don Quixote nói tiếp:

- Dù cho bọn ngươi có vung nhiều cánh tay hơn cả khổng lồ Briareus[23] đi nữa, các ngươi cũng sẽ phải đền tội.

Rồi vừa cầu cứu nàng Dulcinea xin nàng hãy giúp cho trong cơn nguy biến này, Don Quixote lấy khiên che kín thân, tay lăm lăm ngọn giáo, thúc con Rocinante phi thẳng tới chiếc cối xay gần nhất. Đúng lúc chàng đâm mũi giáo vào cánh quạt cối xay, gió nổi lên dữ dội, cánh quạt quay tít khiến ngọn giáo gãy tan tành, cả người lẫn ngựa ngã chổng kềnh ra đất. Sancho Panza vội thúc lừa tới cứu thì thấy chủ nằm không cựa quậy sau cái ngã như trời giáng.

- Nhờ trời cứu giữ! Tôi đã chẳng bảo ngài rằng phải coi chừng việc làm của mình rồi đấy ư? Rằng đó chỉ là chiếc cối xay gió thôi ư? Ai mà chả biết thế trừ kẻ nào đầu óc cũng quay cuồng như cối xay vậy.

- Thôi, im đi, anh bạn Sancho. Phải biết rằng cái nghề cung kiếm này hơn các nghề khác ở chỗ luôn luôn biến chuyển. Đúng là lão pháp sư Friston trước đây đã đánh cắp thư phòng và sách vở của ta, bây giờ lại biến những tên khổng lồ này thành những cối xay gió để tước mất của ta phần vinh quang chiến thắng. Hắn thâm thù ta như vậy đó. Nhưng rồi pháp thuật của hắn cũng sẽ bị thanh kiếm lợi hại của ta khuất phục thôi.

- Cầu trời phù hộ cho ông chủ.

Nói rồi, Sancho vực Don Quixote ngồi lên ngựa; con Rocinante cũng bị toạc nửa lưng. Vừa bàn tán về cuộc phiêu lưu mạo hiểm mới xảy ra, hai thầy trò đi về phía cảng Lapice vì theo Don Quixote, con đường này có nhiều người qua lại tất sẽ gặp nhiều chuyện mạo hiểm khác. Chàng hiệp sĩ tỏ ra rất buồn phiền vì mất ngọn giáo. Chàng bảo giám mã:

- Ta nhớ có đọc một cuốn sách nói về một hiệp sĩ Tây Ban Nha tên là Diego Perez de Vargax. Bị gãy gươm trong một cuộc chiến đấu, chàng đã nhổ một thân cây sồi làm vũ khí và đã giết được không biết bao nhiêu quân Moor khiến người ta tặng cho chàng biệt hiệu “hiệp sĩ diệt địch”. Về sau, con cháu của chàng cũng mang tên đó. Sở dĩ ta kể câu chuyện ấy vì có ý định nếu gặp một cây sồi, ta cũng sẽ lấy thân cây làm vũ khí như chàng hiệp sĩ Tây Ban Nha kia. Ta sẽ lập những chiến công phi thường, và anh sẽ là người có diễm phúc được mục kích những sự việc khó có thể tưởng tượng nổi.

- Ngài nói sao tôi cũng tin như vậy, Sancho nói. Nhưng kìa, ngài ngồi ngay ngắn lên chứ. Chắc là cái ngã khi nãy làm người ngài vẹo vọ hẳn đi.

- Đúng thế. Và nếu ta không kêu đau là vì các hiệp sĩ giang hồ có bị thương cũng không được rên rỉ, dù sổ cả ruột ra ngoài.

- Nếu vậy, tôi không dám có ý kiến; nhưng có trời biết được tôi nghĩ gì khi thấy ông chủ rên la. Riêng phần tôi, chỉ cần bị gai đâm là tôi kêu đau ngay, trừ phi người ta cấm cả giám mã của hiệp sĩ giang hồ kêu.

Lời nói chất phác của bác giám mã làm Don Quixote không nín được cười; chàng bảo Sancho cứ việc rên la vì cho tới nay, chưa thấy sách kiếm hiệp nào ngăn cấm cả.

Tới đây, Sancho nhắc chủ đã đến giờ ăn. Don Quixote đáp chưa muốn ăn, còn nếu Sancho đói thì cứ tự nhiên. Được phép, Sancho ngồi lại một cách rất thoải mái trên lưng lừa, lấy thức ăn ở trong cái túi hai ngăn, vừa đi theo chủ vừa ăn một cách khoái trá, thỉnh thoảng nghiêng bầu rượu tu một hơi ngon lành khiến tay chủ quán rượu sành sỏi nhất ở Malaga cũng phải phát ghen. Vừa đi vừa nhắm rượu, Sancho quên cả những lời hứa hẹn của chủ; bác cảm thấy cái nghề đi tìm kiếm chuyện phiêu lưu này tuy có nguy hiểm song không đến nỗi vất vả.

Đêm đến, hai người ngủ dưới gốc cây. Tiện thể, Don Quixote bẻ một cành khô, rút cái mũi sắt ở cái cán gãy lắp vào làm thành ngọn giáo. Chàng thức cả đêm để nghĩ tới nàng Dulcinea, bắt chước những hiệp sĩ ở trong rừng hoặc những nơi thanh vắng thức hàng bao đêm liền tưởng nhớ tới tình nương. Sancho Panza thì không thế. Sau khi đánh chén no say, bác làm một giấc đến sáng, và nếu như chủ không gọi, chắc bác cũng chưa buồn dậy, mặc cho ánh nắng chiếu thẳng vào mặt, mặc những tiếng chim hót líu lo đón mừng một ngày mới. Vừa mở mắt, Sancho đã vớ ngay bầu rượu; bác hơi buồn thấy nó nhẹ hơn hôm trước, mà xem chừng trên quãng đường này khó đào đâu ra rượu để đổ vào cho đầy. Don Quixote không ăn sáng vì, như ta thường nói, nghĩ đến người yêu cũng đủ no rồi. Hai thầy trò lại tiếp tục lên đường và khoảng ba giờ chiều đã trông thấy cảng Lapice.

- Anh bạn Sancho, ở đây chắc chắn không thiếu những chuyện phiêu lưu mạo hiểm. Nhưng anh chớ quên rằng dù có thấy ta gặp cơn nguy biến thì cũng không được vung kiếm lên bảo vệ ta đấy. Chỉ khi nào ta bị những kẻ súc sinh vô lại tấn công, anh mới được phép xông vào ứng cứu, còn nếu những địch thủ của ta là hiệp sĩ thì theo luật lệ của giới, anh không được cứu ta trừ phi anh đã được phong tước hiệp sĩ.

- Thưa ông chủ, điều đó tất nhiên, tôi xin hết sức tuân lệnh. Vả chăng, tính tôi dĩ hòa vi quý, không ưa to tiếng hay xô xát. Của đáng tội, một khi cần phải bảo vệ cái mạng của tôi thì tôi cũng bất chấp những luật lệ đó vì luật trời luật đất gì chăng nữa cũng đều cho phép con người ta tự vệ khi bị tấn công.

- Ta không nói khác; tuy nhiên, anh cũng cần phải kiềm chế bản năng của mình khi thấy ta giao chiến với các hiệp sĩ.

- Tôi sẽ làm đúng như vậy; tôi xin tuân theo lời dạy của ngài như tuân lệnh nghỉ làm việc trong ngày chủ nhật.

Bỗng đâu trên đường cái xuất hiện hai tu sĩ dòng thánh St. Benedict; họ cưỡi những con la to như lạc đà, đeo mạng trên mặt và che dù; phía sau họ lại có một cỗ xe ngựa cùng bốn năm kỵ sĩ theo hầu và hai người coi lừa đi bộ; trong xe có một phu nhân đi Seville gặp chồng vì ông này sắp sang châu Mỹ nhận một chức vụ quan trọng. Tuy cả đám người nói trên cùng theo một con đường, nhưng hai thầy tu đi riêng. Thoạt trông thấy họ, Don Quixote nói với giám mã Sancho:

- Nếu ta không nhầm thì đây là một chuyến phiêu lưu mạo hiểm ly kỳ chưa từng có. Hai bóng đen lù lù kia đúng là hai tên phù thủy đang bắt cóc một nàng công chúa mang đi. Ta phải hết lòng hết sức giải nguy cho nàng ngay.

- Coi chừng, khéo rồi chuyện này còn lôi thôi rắc rối hơn cả những cối xay gió đấy. Hai bóng đen là hai thầy tu dòng thánh St. Benedict, còn cái xe ngựa kia chở hành khách đó thôi. Xin ngài cẩn thận cho, chớ để ma quỷ làm lú lẫn ruột gan.

- Đã bảo là anh chẳng biết một tí gì về những chuyện phiêu lưu mạo hiểm cả mà. Ta nói không sai đâu, rồi mà xem.

Rồi Don Quixote tiến ra giữa đường cái, chờ hai thầy tu đi đến gần, đủ nghe thấy lời, chàng mới thét lớn:

- Lũ quỷ quái thô bạo kia, thả ngay những nàng công chúa quyền quý bị giam giữ trong xe ra, nếu không, hãy chuẩn bị chờ chết. Đó là một sự trừng phạt đích đáng đối với những hành động tội lỗi của các người.

Hai thầy tu lấy làm kinh ngạc trước hình thù và lời lẽ của Don Quixote; họ dừng lại và đáp:

- Thưa ngài hiệp sĩ, chúng tôi không phải lũ quỷ quái thô bạo nào hết mà là hai nhà tu hành dòng thánh St. Benedict. Chúng tôi đi việc riêng, không hề biết trong xe kia có những nàng công chúa nào bị giam giữ cả.

- Đừng hòng khua môi múa mép trước mặt ta, Don Quixote nói. Lũ súc sinh bất lương kia, ta còn lạ gì bọn mi nữa.

Rồi không chờ họ trả lời, chàng cầm lăm lăm ngọn giáo, thúc con Rocinante xông thẳng vào một thầy tu. May sao, nhà tu hành này kịp thời lăn xuống đất, nếu không, ắt bị ngọn giáo quật ngã, không chết cũng trọng thương. Trước tình hình người bạn đồng hành như vậy, thầy tu thứ hai vội phóng la chạy mất, nhanh hơn cả gió cuốn. Lúc này, Sancho Panza đã xuống lừa chạy lại chỗ thầy tu nằm dưới đất và bắt đầu lột quần áo của ông ta. Vừa hay hai người hầu của thầy tu tới nơi, thấy thế bèn hỏi Sancho cớ sao lại lột quần áo nhà tu. Sancho viện lý do là ông chủ của bác thắng trận nên bác có quyền thu chiến lợi phẩm. Hai anh chàng coi la này không thích đùa và cũng chẳng hiểu chiến lợi phẩm là gì. Thấy Don Quixote đang mải hỏi chuyện những người ngồi trong xe ngựa, họ bèn xông vào vật Sancho xuống đất, đánh cho một trận bò lê bò càng, trụi hết cả râu. Ông thầy tu vừa bị đánh ngã sợ cuống cuồng, mặt như chàm đổ, vội leo lên con la phóng thẳng đến chỗ bạn đồng hành đang đứng chờ; rồi hai nhà tu hành chẳng buồn xem câu chuyện kết thúc ra sao, vội tiếp tục lên đường, vừa đi vừa làm dấu thánh liên hồi.

Lúc này, Don Quixote đang nói chuyện với thiếu phụ ngồi trong xe ngựa:

- Thưa phu nhân, bây giờ phu nhân đã được hoàn toàn tự do vì cánh tay này đã vít cổ tên bắt cóc láo xược xuống đất rồi. Và để phu nhân khỏi mất công tìm hiểu tên người đã giải thoát cho mình, xin tự giới thiệu: Don Quixote xứ Mancha, hiệp sĩ giang hồ, kẻ nô lệ của nàng Dulcinea làng Toboso xinh đẹp tuyệt trần. Để trả ơn cho tôi, chỉ xin phu nhân quay xe trở lại Toboso tìm gặp nàng Dulcinea và kể cho nàng nghe về việc tôi đã giải nguy cho phu nhân.

Có một kỵ sĩ theo hầu xe ngựa, người tỉnh Biscay, nghe được hết những lời của Don Quixote. Thấy chàng không muốn cho xe đi tiếp mà lại yêu cầu quay trở lại làng Toboso, anh ta bèn tiến lại nắm ngay ngọn giáo của Don Quixote và nói bằng một giọng trọ trẹ, không ra tiếng Castilian, cũng chẳng phải tiếng Biscay:

- Bước đi, anh hiệp sĩ cà mèng này! Có Chúa biết cho, nếu không để cho xe đi thì ta đập chết bây giờ. Nói thật đấy.

Don Quixote rất bình tĩnh trả lời:

- Tên khốn kiếp! Tiếc rằng ngươi không phải là hiệp sĩ, nếu không, chắc rằng sự ngu xuẩn và liều lĩnh của ngươi đã bị trừng phạt rồi.

- Sao? Mi dám bảo ta không phải hiệp sĩ ư? Đồ nói láo! Có giỏi thì bỏ giáo xuống chơi nhau bằng gươm xem mèo nào cắn mỉu nào. Ta là một nhà quý tộc chính cống ở tỉnh Biscay, mi muốn nói gì cũng là láo tất.

- Được, rồi sẽ biết tay ta.

Dứt lời, Don Quixote vứt giáo xuống đất, rút gươm, ôm khiên che ngực, lao thẳng tới anh chàng kỵ sĩ, quyết chí hạ thủ đối phương. Thấy Don Quixote xông tới, anh này định nhảy xuống đất - vì con la anh ta đang cưỡi là la thuê, không đáng tin cậy lắm - nhưng không kịp; anh đành phải ngồi trên lưng con vật, rút gươm, tiện tay vớ luôn cái nệm xe làm khiên che thân. Thế là đôi bên quần nhau, quyết một phen sống mái. Mọi người thấy vậy định can, nhưng không được vì tay kỵ sĩ càn rỡ dọa giết tất, kể cả bà chủ ngồi trong xe, nếu họ không cho hai người tiếp tục đánh nhau. Bà chủ sợ quá vội bắt bác xà ích đánh xe ra xa một chút, khoanh tay ngồi nhìn cuộc đấu võ ác liệt. Lúc này, anh chàng kỵ sĩ chém một nhát trúng vai đối thủ; cũng may Don Quixote có cái khiên đỡ đòn, nếu không đã bị nhát gươm đó phạt đứt đôi đến tận thắt lưng rồi. Bị miếng đòn hiểm, Don Quixote kêu to:

- Hỡi nàng Dulcinea xinh đẹp tuyệt trần, nữ chúa của lòng ta, xin hãy ra tay cứu giúp người hiệp sĩ đang gặp gian nguy vì muốn làm đẹp lòng nàng.

Miệng cầu cứu nàng Dulcinea, một tay nắm chắc thanh gươm, tay kia ôm khiên che kín người, Don Quixote nhanh như chớp lao thẳng tới anh chàng kỵ sĩ, quyết phen này hạ thủ đối phương. Don Quixote quyết tâm bao nhiêu, anh kỵ sĩ cũng quyết tâm bấy nhiêu. Anh dùng cái nệm xe che kín thân; khốn nỗi, con la của anh cứ đứng ì một chỗ không nhúc nhích, phần vì mệt, phần vì cũng không quen cái trò này.

Như trên đã nói, Don Quixote xông tới giơ cao thanh gươm, quyết chém đứt đôi đối phương; còn anh chàng kỵ sĩ đứng chờ, một tay cũng giơ gươm lên, một tay ôm chiếc nệm. Mọi người xung quanh đều hoảng hồn chờ xem kết quả những ngón đòn ác liệt của đôi bên. Thiếu phụ trong xe và các cô nàng hầu không ngớt cầu nguyện các vị thánh thần cứu vớt cho kỵ sĩ của họ và mọi người qua cơn hiểm nghèo.

Có điều đáng tiếc là tới đây, tác giả để câu chuyện lửng lơ với lý do không tìm thấy tài liệu gì khác ngoài những sự việc đã kể trên. Tuy nhiên, tôi nghĩ rằng một chuyện hay như vậy không lẽ bị lãng quên, tin tưởng có những người ở xứ Mancha còn giữ được trong tủ sách những văn bản nói về chàng hiệp sĩ cừ khôi. Cho nên, tôi vẫn hy vọng sẽ tìm thấy đoạn cuối câu chuyện này; nhờ Trời giúp cho, tôi đã tìm ra như kể dưới đây.

Chương IX

KẾT THÚC CUỘC CHIẾN ĐẤU KỲ LẠ GIỮA KỴ SĨ DŨNG CẢM TỈNH BISCAYAN VÀ HIỆP SĨ TRỨ DANH XỨ MANTRA

Chương trên kể tới đoạn kỵ sĩ dũng cảm Biscay và hiệp sĩ trứ danh Don Quixote diện đối diện, gươm tuốt trần và giơ cao, sắp sửa giáng cho nhau một đòn ác liệt nhằm xẻ dọc đối thủ từ đầu đến chân như ta bửa một quả lựu làm đôi vậy. Câu chuyện đang hay thì bị đứt quãng, mà tác giả cũng không bảo cho biết phần cuối tìm ở đâu.

Điều này làm tôi rất buồn phiền. Càng thích thú đoạn trên bao nhiêu, tôi càng phiền lòng bấy nhiêu khi nghĩ tới việc phải đi sưu tầm đoạn cuối không thể thiếu được cho một câu chuyện ly kỳ như vậy. Tôi cho rằng đối với một hiệp sĩ tài ba như Don Quixote, theo lẽ thường, chắc chắn phải có sử gia ghi lại những chiến công có một không hai của chàng, vì ngay những hiệp sĩ giang hồ vô danh tiểu tốt cũng còn được một vài sử gia viết về họ, không những kể lại cuộc đời họ mà còn ghi cả những ý nghĩ nhỏ nhặt và những hành động lố bịch của họ nữa; và một khi hiệp sĩ Platir cùng các hiệp sĩ khác được ghi vào sử sách thì không lẽ gì một hiệp sĩ tài giỏi như vậy phải chịu số phận hẩm hiu. Tôi không thể tin được rằng một câu chuyện hay như vậy bị mất đầu mất đuôi và tôi cho rằng thời gian ác nghiệt - kẻ hủy hoại muôn vật trên đời này - đã khiến cho những tài liệu nói về Don Quixote phải nằm chết gí ở một xó nào hoặc bị hư hỏng.

Mặt khác, trong phòng sách của Don Quixote có những cuốn mới xuất bản như Phương thuốc chữa bệnh hay ghen và Những nữ thần và mục phu của Henares, cho nên tôi đoán chừng câu chuyện về Don Quixote mới xảy ra gần đây thôi, và nếu chưa có ai viết thành sách, chắc rằng trong số những người cùng quê chàng có kẻ còn nhớ. Ý nghĩ đó thôi thúc tôi tìm hiểu sự thật về cuộc đời và những chiến công kỳ diệu của Don Quixote, hiệp sĩ Tây Ban Nha trứ danh, ánh sáng và tấm gương của giới hiệp sĩ xứ Mancha, người đầu tiên trong thời đại đau khổ này khoác vũ khí lên vai, đi chu du khắp thiên hạ bênh vực kẻ hèn yếu, cứu vớt đàn bà góa, bảo vệ những cô gái lang thang trên lưng ngựa khắp đồi này qua đồi khác mà vẫn giữ vẹn tuyết trinh; thời trước, có những thiếu nữ sống tới tám mươi tuổi, không đêm nào ngủ nhà mà tới lúc chết vẫn nguyên vẹn như mẹ đẻ ra mình, nếu như họ không bị những kẻ ăn bám vô lại hay những tên khổng lồ quái dị cưỡng bức. Cho nên, với những hành động nghĩa hiệp của mình, chàng Don Quixote dũng cảm của chúng ta xứng đáng được ca tụng nhắc nhở mãi, và người đời cũng sẽ nhớ tới công lao tôi đã phải bỏ ra để tìm kiếm phần cuối câu chuyện lý thú này. Tuy nhiên, tôi cũng hiểu rằng nếu không có Trời giúp cho và nếu tôi không gặp vận may, thiên hạ sẽ không được hưởng gần hai tiếng đồng hồ thú vị đọc truyện này. Công việc sưu tầm của tôi đã được tiến hành như sau:

Một hôm tôi đang đi lang thang trong phố Alcana ở Toledo, bỗng đâu gặp một chú bé ôm một mớ sách cũ mang bán cho một nhà buôn tơ lụa. Tính tôi ham đọc, kể cả những mẩu giấy vụn vứt ngoài đường, nên tôi bèn hỏi xem một quyển và thấy ngoài bìa ghi chữ Ả Rập. Không đọc được loại chữ này, tôi nhìn quanh quẩn xem có người Moor nào đọc được và dịch ra tiếng Tây Ban Nha không. Kiếm một người phiên dịch như vậy không khó lắm vì ngay như tìm một người đọc được ngữ cổ hơn cũng dễ thôi. Vừa hay có một người đi tới, tôi bèn ngỏ ý và đưa cho người đó cuốn sách. Anh ta giở sách ra, mới đọc một đoạn đã cười. Tôi hỏi cười gì, anh đáp là cười câu ghi chú ở lề trang sách. Tôi yêu cầu nói rõ hơn, anh ta vẫn cười và đáp:

- Ở lề trang giấy có ghi: “Người ta đồn rằng nàng Dulcinea ở làng Toboso, mà tác giả nhắc tới nhiều lần trong truyện này, là người đàn bà muối thịt lợn khéo tay nhất xứ Mancha”.

Nghe thấy nhắc tới tên “Dulcinea ở làng Toboso”, tôi giật nảy người, đoán chừng cuốn sách cũ này viết về Don Quixote. Nghĩ vậy, tôi bèn nhờ anh ta xem ngay cho câu đầu. Anh đọc và dịch thẳng từ tiếng Ả Rập sang tiếng Tây Ban Nha như sau: Truyện Don Quixote xứ Mancha của ngài Hamete Benengeli, sử gia Ả Rập. Tôi phải cố nén nỗi vui mừng khi tai nghe thấy tên cuốn sách đó, và tôi phỗng tay trên của anh bán hàng tơ lụa, mua luôn của chú bé cả mớ sách cũ với giá là năm hào. Nếu thằng bé tinh ý nắm được mưu đồ của tôi, chắc nó sẽ bán với giá trên sáu đồng. Mua xong, tôi dẫn anh chàng người Moor đến một cái hành lang của ngôi nhà thờ lớn trong tỉnh và nhờ anh dịch tất cả những đoạn nói về Don Quixote ra tiếng Tây Ban Nha, không thêm không bớt, hứa khi xong việc anh muốn gì được nấy. Anh ta chỉ đòi hai yến nho khô và một tạ lúa mì, hứa sẽ dịch thuật đúng, thật nhanh. Muốn cho công việc được dễ dàng và không để lỡ một dịp may hiếm có, tôi đưa anh về nhà tôi dịch luôn một mạch trong gần hai tháng trời. Nội dung câu chuyện như sau:

Trong cuốn đầu tiên có một bức tranh rất sinh động tả cuộc chiến đấu giữa Don Quixote với chàng kỵ sĩ tỉnh Biscay, cả hai đều vung gươm lên trong tư thế như đã kể ở trên, một người che khiên, người kia che nệm; hình vẽ con la rất giống, đứng xa hàng dặm cũng biết là một con la thuê. Dưới chân chàng kỵ sĩ có ghi mấy chữ: Don Sancho de Azpeitia - hẳn đó là tên anh ta; dưới chân con Rocinante cũng có hai chữ: Don Quixote. Vẽ con Rocinante mới thật là tuyệt: cổ dài ngẳng, thân hình quắt queo chỉ thấy xương, thật hợp với cái tên mà chủ nó đặt cho. Bên cạnh Rocinante là hình Sancho Panza một tay cầm dây tròng cổ lừa, dưới chân ghi: Sancho Zancas. Sở dĩ có cái tên như vậy vì trong tranh vẽ một người bụng phệ, mình ngắn, chân chim, do đó mới có biệt hiệu là Panza[24] hay Zancas[25] mà ta thường thấy gọi trong truyện. Ngoài ra, còn một số chi tiết khác không quan trọng lắm và cũng không ảnh hưởng tới nội dung câu chuyện này, một câu chuyện hay nếu có thật.

Thảng hoặc ta có chút nghi ngờ sự chân thật của tài liệu này thì chỉ có thể đổ tội cho tác giả là người Ả Rập là những người hay nói dối; tuy nhiên, vì thù ghét dân tộc ta, họ chỉ có thể nói bớt đi chứ không tô thêm. Và nếu họ phải cầm bút ca ngợi những chiến công của một hiệp sĩ cừ khôi nước Tây Ban Nha, họ sẽ không làm. Thật ra, điều này không hay ho gì vì nhà viết sử phải chính xác, chân thật, không cảm tính, không vì tư lợi, uy vũ, hằn thù hay sở thích mà tách khỏi chân lý. Lịch sử đòi hỏi những điều cơ bản đó. Nó bất chấp cả thời gian, ghi lại những sự việc đã qua để làm gương cho đời nay và làm điều răn cho đời sau. Tôi biết là truyện này rất hấp dẫn, nếu nó có thiếu sót nào, theo tôi, điều đó do tác giả gây ra chứ không do đề tài câu chuyện. Theo bản dịch, phần hai mở đầu như sau:

Hai chiến sĩ dũng cảm cùng vung gươm lên, sát khí đằng đằng, khiến trời rung đất chuyển. Thanh gươm của chàng kỵ sĩ hăng máu bổ xuống trước với một sức mạnh ghê gớm, tưởng chỉ một nhát đó cũng đủ kết thúc cuộc chiến đấu và cả cuộc đời phiêu lưu giang hồ của chàng hiệp sĩ xứ Mancha. Nhưng thần May rủi còn muốn cho Don Quixote làm người để chàng lập sự nghiệp lớn hơn nên đã xoay chiều lưỡi gươm, nhờ đó mà Don Quixote chỉ bị sống gươm chém vào vai; cả một bên áo giáp sắt, một phần cái mũ và nửa tai trái của chàng văng xuống đất, nom thật thảm hại.

Lạy Chúa! Ai có thể tả được hết nỗi tức giận sôi sục trong tim chàng hiệp sĩ xứ Mancha khi thấy mình bị đối xử như vậy. Chàng đứng hẳn lên bàn đạp, hai tay siết chặt thanh gươm, bổ một nhát như cả một trái núi lao xuống đầu đối phương. Tuy đã có cái nệm đỡ đòn rất tốt, chàng kỵ sĩ cũng bị hộc cả máu mồm, máu mũi, máu tai, vội ôm lấy cổ con la cho khỏi ngã, rồi anh ta lả đi, hai chân rời khỏi bàn đạp, hai tay buông thõng. Trước đòn sấm sét, con la cũng hoảng quá chạy lồng lên, vật luôn chủ xuống đất.

Don Quixote thản nhiên đứng nhìn; tới khi thấy đối thủ ngã lăn dưới đất, chàng mới nhảy xuống ngựa rảo bước tới gần, gí gươm vào giữa trán bắt phải đầu hàng nếu không sẽ chặt đầu. Anh chàng kỵ sĩ cuống cuồng, cứng cả lưỡi, và chắc là anh ta sẽ chết thôi vì Don Quixote lúc này như điên như dại. May sao mấy người phụ nữ trong xe, từ nãy đến giờ hồi hộp chứng kiến cuộc giao tranh khủng khiếp, chạy vội lại tha thiết van xin chàng hiệp sĩ rủ lòng thương tha tội chết cho kỵ sĩ của họ. Don Quixote nghiêm giọng đáp với một vẻ đầy tự hào:

- Thưa quý phu nhân xinh đẹp, tôi rất sung sướng thể theo lời yêu cầu đó với điều kiện là anh chàng hiệp sĩ này phải hứa tới làng Toboso trình diện trước nàng Dulcinea vô song để tùy nàng định đoạt số phận cho.

Mấy người phụ nữ đáng thương chẳng cần biết Don Quixote đặt điều kiện gì, cũng chẳng hỏi xem Dulcinea là ai, hứa bừa rằng kỵ sĩ của họ sẽ thi hành nghiêm chỉnh lệnh của chàng.

- Nếu đã hứa thì tôi tha tội chết cho nó, Don Quixote nói, trừng trị như vậy cũng đủ rồi.

Chương X

CUỘC ĐÀM THOẠI LÝ THÚ GIỮA DON QUIXOTE VÀ GIÁM MÃ SANCHO PANZA

Sau khi bị những người hầu của hai thầy tu đánh cho một trận nhừ tử, Sancho Panza đã trở dậy được. Bác chăm chú đứng nhìn Don Quixote giao chiến với kỵ sĩ người Biscay, miệng lẩm nhẩm cầu Thượng đế phù hộ cho chủ thắng trận và chiếm được một hòn đảo cho bác cai trị như đã hứa hẹn. Nhưng thấy cuộc chiến đấu kết thúc và ông chủ sắp sửa lên ngựa ra đi, bác bèn chạy lại giữ bàn đạp; Don Quixote chưa kịp leo lên, bác đã quỳ xuống trước mặt, ôm hôn tay chàng và nói:

- Thưa ông chủ, xin ngài hãy giao cho tôi cai trị hòn đảo mà ngài đã chiếm được trong cuộc chiến đấu ác liệt này. Dù nó có lớn đến đâu chăng nữa, tôi cũng đủ sức cai trị, không chịu thua kém ai trên đời này cả.

- Anh bạn Sancho ạ, phải biết rằng những chuyện phiêu lưu mạo hiểm như vừa qua cùng những chuyện tương tự khác chẳng mang lại những hòn đảo đâu mà chỉ làm cho ta vỡ đầu xẻ tai thôi. Hãy nhẫn nại một chút, rồi ra ta sẽ gặp những chuyện phiêu lưu khác và sẽ phong cho anh không những chức thống đốc mà còn hơn thế nữa kia.

Được lời, Sancho cảm ơn rối rít, hôn tay Don Quixote một lần nữa và hôn luôn cả gấu áo giáp, rồi đỡ chàng lên ngựa; xong đâu đấy, bác leo lên con lừa đi theo chủ. Don Quixote chẳng buồn từ biệt đám phụ nữ ngồi trong xe, phi thẳng vào một khu rừng gần đó. Sancho cưỡi lừa cố đuổi theo không kịp, bèn kêu chủ đứng lại. Don Quixote ghìm cương ngựa chờ; bác giám mã tới nơi, vừa thở vừa nói:

- Thưa ông chủ, theo tôi, ta nên tạm lánh vào một ngôi nhà thờ nào đó thì hơn kẻo việc ông đánh người sẽ đến tai đội tuần tra Huynh đệ rất Thánh[26] và họ sẽ lùng bắt ta; đợi tới khi được ra khỏi nhà tù thì ông con ta cũng đã gần mục xương rồi.

- Im mồm đi, Don Quixote đáp. Anh có thấy ở đâu hoặc đọc sách nào nói tới việc đưa một hiệp sĩ giang hồ, dù phạm tội sát nhân, ra trước pháp luật không?

- Xá nhân hay không xá nhân, điều đó tôi không biết và cả đời tôi cũng không xá ai cả; chỉ biết đội Huynh đệ rất Thánh không tha những kẻ hay gây gổ lung tung. Xin ngài nhớ cho là tôi không dính dáng tới chuyện này đấy.

- Anh bạn chớ lo; dù anh sa vào tay bọn Chaldeans thời xưa, ta cũng cứu thoát, huống hồ là đội Huynh đệ rất Thánh. Nhưng này, ta hỏi thật: anh đã thấy có hiệp sĩ nào dũng cảm hơn ta trên trái đất này chưa? Anh đọc sách có thấy hiệp sĩ nào tấn công mãnh liệt, chiến đấu bền bỉ và hạ thủ đối phương tài giỏi hơn ta không?

- Xin thú thật là tôi chưa hề đọc một quyển sách nào vì tôi không biết chữ. Nhưng tôi dám cuộc rằng cả đời tôi chưa đi hầu một ông chủ nào to gan như ngài. Lạy Chúa, mong sao sự liều lĩnh của ngài không bị trừng phạt như tôi e ngại. Còn bây giờ, xin ngài hãy băng bó vết thương lại vì tai ngài chảy nhiều máu quá. Tôi có vải buộc và một ít thuốc cao trắng trong túi đây.

- Giá như ta không quên mang theo lọ nước thần thì chẳng cần tới những thứ đó. Chỉ một giọt là khỏi liền, vừa đỡ mất thời giờ, vừa đỡ tốn thuốc.

- Lọ gì và nước gì vậy, thưa ngài?

- Đó là một thứ thuốc mà ta vẫn còn nhớ cách pha chế, dùng nó không sợ bị chết vì những vết thương. Khi nào làm xong ta sẽ trao cho anh giữ. Trong khi ta đánh nhau, nếu thấy ta bị chặt đứt đôi người (một việc thường xảy ra), hãy nhanh tay lấy phần thân thể của ta rơi xuống đất, đừng để cho máu đông lại, lắp thật khít vào phần còn lại trên yên ngựa; xong rồi, chỉ cần cho ta uống hai giọt nước thần là ta lại khỏe khoắn như thường.

- Nếu vậy, tôi xin trả ngay ông chủ chức chúa đảo mà ngài đã hứa cho, chỉ mong ngài trả công bằng cái đơn pha chế món thuốc tuyệt diệu đó thôi. Chắc hẳn mỗi ly thuốc thần ấy phải tới trên hai đồng. Được vậy, tôi chả cần cầu mong gì hơn cũng đủ sống nhàn hạ suốt đời. Tuy thế, cũng còn phải xem rằng làm thứ thuốc đó có tốn kém lắm không đã.

- Chỉ độ ba đồng là có thể làm được một vò.

- Trời ơi! Nếu vậy ngài còn chờ gì mà không làm và bảo tôi cách làm?

- Này, anh bạn, ta định truyền cho anh những bí quyết hay hơn thế và ban cho anh những ân huệ lớn hơn thế nữa cơ. Bây giờ, hãy băng bó cái tai ta vì nó đang làm ta đau đớn quá chừng.

Sancho lấy băng và thuốc cao ở trong túi hai ngăn ra. Chợt Don Quixote nhìn thấy cái mũ của mình bị vỡ toác; chàng gần như phát điên, tay đặt lên đốc gươm[27], mắt ngước lên trời, nói:

- Thượng đế sinh ra muôn loài và các vị thánh thần, con xin nguyện sống như hầu tước vĩ đại xứ Mantua khi ngài thề sẽ trả thù cái chết của cháu ngài là hiệp sĩ Baldwin, ăn không cần trải khăn bàn, không hú hí với vợ, và còn những điều gì nữa con không nhớ xuể, chừng nào con chưa trừng phạt được kẻ đã làm nhục con như thế này.

Nghe thấy vậy, Sancho nói:

- Thưa ngài Don Quixote, xin ngài nhớ rằng nếu anh chàng hiệp sĩ nọ làm đúng theo yêu cầu của ngài và đến trình diện trước bà chủ tôi là Dulcinea làng Toboso thì anh ta đã làm đủ bổn phận rồi; nếu anh ta không gây thêm tội lỗi thì đâu phải chịu một sự trừng phạt khác.

- Anh nói chí phải và ta rút lui ý kiến, không trừng trị hắn nữa. Tuy nhiên, ta vẫn giữ lời hứa quyết sống khổ hạnh như hầu tước xứ Mantua chừng nào ta chưa đoạt được của một hiệp sĩ nào đó một cái mũ sắt tốt như cái này. Đừng tưởng ta nói vu vơ đâu; ta bắt chước Sacripante đấy; chàng đã tốn bao công sức mới chiếm được cái mũ của Mambrino.

- Thôi đốt những lời thề thốt của ngài đi, ông chủ của tôi ơi, vì nó chỉ làm cho ngài hại sức khỏe và tinh thần mà thôi. Thử hỏi nếu rồi đây không gặp một hiệp sĩ nào mang mũ thì ta làm ăn ra sao? Chẳng lẽ cứ khư khư giữ đúng lời thề, chịu đựng mọi khốn khổ như mặc cả quần áo giáp đi ngủ hay ngủ vạ ngủ vật, và còn nhiều tội nợ khác nữa mà lão già lẩm cẩm xứ Mantua đã thề ư? Bây giờ ngài còn muốn bắt chước lão ta hay sao? Ngài thử nhìn kỹ con đường này xem có hiệp sĩ nào không, hay chỉ toàn lái la và lái xe, chẳng những họ không đội mũ sắt mà có khi cả đời chưa hề nghe cái tên đó bao giờ.

- Anh nhầm rồi. Chỉ trong vòng hai tiếng nữa chúng ta sẽ gặp vô số hiệp sĩ trên đường đi, đông hơn cả đám hiệp sĩ vây hãm thành Albracca để chiếm đoạt nàng Angelica Xinh Đẹp vậy.

- Thôi được; cầu Chúa ban phúc lành và giúp thầy trò ta chiếm được cái hòn đảo đã làm cho tôi khổ sở thế này. Được vậy, tôi có nhắm mắt cũng vui lòng.

- Ta đã bảo là chớ có bận tâm mà. Giả thử không chiếm được hòn đảo nào, ta sẽ ban cho anh vương quốc Denmark hay vương quốc Sobradisa; điều đó thật dễ như bỡn. Và chắc anh sẽ được thỏa lòng vì những vương quốc đó nằm trong đất liền. Tuy nhiên, phải có thời gian. Bây giờ, hãy xem trong túi có cái gì ăn không đã, sau đó ta sẽ tìm đến một tòa lâu đài để ngủ nhờ đêm nay và luyện môn thuốc thần vì quả thật cái tai làm ta đau đớn quá chừng.

- Tôi có mang theo một củ hành, một ít pho mát và vài mẩu bánh; hiềm một nỗi những thứ đó không xứng với một hiệp sĩ dũng cảm như ngài.

- Sancho, anh hiểu sai rồi; cần phải biết rằng đối với người hiệp sĩ giang hồ, cả tháng không ăn uống gì là một vinh dự, ngoài ra họ ăn uống không cầu kỳ gì đâu. Nếu anh chịu đọc sách như ta, tất thấy rõ điều đó. Ta đã đọc rất nhiều sách nhưng không hề thấy nói tới việc ăn uống của các hiệp sĩ, chỉ có thỉnh thoảng họ đi dự những bữa tiệc lớn, ngoài ra họ ăn qua loa nhẹ nhàng. Tất nhiên họ cũng phải ăn và có những nhu cầu như chúng ta vì họ cũng là người, nhưng vì họ thường sống ở nơi rừng rú hoang vu, không có ai nấu nướng cho, nên bữa ăn hàng ngày của họ cũng thanh đạm như những thứ anh mang theo vậy. Anh bạn Sancho của ta không việc gì phải bận tâm cả vì những món ăn đó rất hợp với ta. Chớ nên đảo lộn việc đời và làm trái luật hiệp sĩ.

- Xin lỗi ngài, tôi đã nói rằng tôi không biết đọc, biết viết cho nên chẳng hiểu tí gì về những luật lệ của giới hiệp sĩ cả. Từ nay, tôi sẽ nhét đầy các thứ quả khô vào cái túi hai ngăn để ngài dùng vì ngài là hiệp sĩ, còn tôi không phải hiệp sĩ nên sẽ kiếm những món có nhiều chất bổ béo hơn.

- Anh Sancho, ta không nói rằng nhất thiết các hiệp sĩ giang hồ chỉ ăn quả khô để sống, nhưng đó là thức ăn hàng ngày của họ, cộng với một vài loại cỏ mà chỉ có họ và ta biết thôi.

- Nếu ngài cũng biết thì hay quá; cứ như tôi nghĩ thì có ngày sẽ cần đến sự hiểu biết đó.

Nói rồi, Sancho lấy các thứ ở trong túi ra và cả hai thầy trò cùng ăn. Bữa ăn thanh đạm và khô khan kết thúc nhanh chóng. Ăn xong, hai người lên ngựa hối hả đi tìm chỗ nghỉ trước khi trời tối nhưng cũng không kịp; khi tới những túp lều của đám người chăn dê thì trời đã tối mịt, hai thầy trò đành phải nghỉ lại. Sancho buồn nẫu cả ruột vì không tìm được chỗ nghỉ ngơi tử tế, trái lại Don Quixote lấy làm hài lòng được ngủ giữa đồng không mông quạnh vì theo chàng nghĩ, mỗi lần thử thách như vậy càng chứng tỏ chàng là một hiệp sĩ thực thụ.

Chương XI

DON QUIXOTE VỚI NHỮNG NGƯỜI CHĂN DÊ

Don Quixote được những người chăn dê đón tiếp rất niềm nở. Sancho, sau khi thu xếp chỗ nghỉ tươm tất cho Rocinante và con lừa của mình, sán ngay đến bên một cái nồi trong có những miếng thịt dê thơm phức, lăm le muốn biết món đó đã chín chưa để còn chuyển nó từ nồi vào dạ dày. Nhưng bác không phải mất công tìm hiểu lâu vì những người chăn dê đã bắc nồi, trải những tấm da dê xuống đất, nhanh nhẹn bày thức ăn, rồi khẩn khoản mời hai người cùng dự. Họ lấy một cái hòm con lật ngược lên, rồi với những nghi lễ cục mịch, mời Don Quixote ngồi, còn cả bọn sáu người ngồi xệp xuống đất xung quanh những tấm da dê. Sancho Panza đứng bên cạnh chủ, tay cầm một cái cốc bằng sừng dê để hầu rượu. Thấy bác không dám ngồi ăn, Don Quixote nói:

- Sancho, để anh thấy rằng nghề hiệp sĩ giang hồ cao quý, và những ai có ít nhiều tham gia vào nghề này cũng dễ được hiển vinh và được người đời quý trọng, ta muốn anh ngồi bên cạnh ta cùng ăn với những con người chân chính này; ta muốn anh với chủ anh là một; ta cho anh ăn chung đĩa, uống chung cốc với ta. Có thể nói rằng trong nghề hiệp sĩ giang hồ cũng như trong tình yêu, không có sự phân biệt.

- Xin đa tạ ngài, Sancho đáp, nhưng cũng xin thưa lại rằng: chỉ cần có thức ăn tốt, tôi đứng ăn một mình còn ngon hơn ngồi cùng bàn với hoàng đế. Hơn thế nữa, thật thà mà nói, dù chỉ có một mẩu bánh với một củ hành nhưng được ngồi một chỗ tự do thoải mái còn hơn mâm cao cỗ đầy nhưng phải nhai nhỏ nhẻ, nhấp từng ngụm nhỏ, luôn luôn chùi mép, muốn hắt hơi không dám hắt hơi, muốn ngáp không được ngáp, hoặc không được làm những điều chỉ có thể làm khi vắng vẻ tự do. Bởi vậy, thưa ông chủ, về phần vinh dự ngài dành cho vì tôi có tham gia vào cái nghề hiệp sĩ giang hồ và đi làm giám mã hầu ngài, xin hãy biến nó thành những vật có ích hơn cho tôi. Tôi không dám chê phần vinh dự ngài dành cho, nhưng suốt đời tôi sẽ không nhận đâu.

- Dù thế nào anh cũng phải ngồi xuống đây vì rằng người nào tự hạ mình xuống, Chúa sẽ nâng họ lên.

Rồi Don Quixote nắm cánh tay Sancho Panza, bắt ngồi xuống bên cạnh.

Trước ngôn ngữ của bác giám mã và hiệp sĩ giang hồ, mấy bác chăn dê chẳng hiểu gì hết. Họ lặng yên vừa ăn, vừa nhìn hai người khách nhai ngấu nghiến một cách ngon lành những miếng thịt to bằng nắm tay. Sau món thịt dê, chủ mang ra món hạt dẻ rừng cùng một miếng pho mát rắn như đá. Trong khi đó, cái cốc rượu bằng sừng không đứng yên một chỗ; nó cứ chạy vòng quanh mâm (lúc đầy, lúc vơi, giống như cái gầu tát nước), và chỉ trong chốc lát, một trong hai cái bao đựng rượu bằng da dê đã cạn. Sau khi đã thỏa mãn cái dạ dày, Don Quixote bốc một nắm hạt dẻ đưa lên nhìn chăm chú, rồi nói:

- Ôi thời đại hạnh phúc và những thế kỷ hạnh phúc đã qua mà người xưa gọi là thời đại hoàng kim! Người ta gọi như vậy không phải vì thời đó dễ kiếm được vàng - một của hiếm trong thời đại thiết khí ngày nay - mà vì rằng khi đó mọi người không biết tới những chữ của anh, của tôi. Thời kỳ thần tiên ấy, muôn sự đều là của chung: muốn có cái ăn, người ta chỉ cần với tay lên những cành sồi to là có ngay những trái quả thơm ngon. Những dòng suối mát và những con sông đầy phè là một nguồn nước dồi dào vừa trong vừa ngọt. Những con ong chăm chỉ khéo léo làm tổ trong khe đá, hốc cây và cho con người một cách vô tư những dòng mật thơm ngon, kết quả của một sự lao động rất tinh vi. Những cây sồi điển điển dũng cảm sẵn sàng tự lột mình, cung cấp cho con người những tấm vỏ cây nhẹ để lợp nhà, những cái nhà dựng trên cột gỗ sơ sài, cốt sao che được nắng mưa. Thời ấy, người ta sống thanh bình, thân ái hòa hợp. Chiếc lưỡi cày nặng nề không dám tự tiện sục sâu vào lòng đất; chính trái đất đã hiến cho con người những khoảnh màu mỡ, bao la, khiến cho họ được ấm no, hạnh phúc. Thời ấy, trong các thung lũng, trên những quả đồi, có những cô gái chăn cừu mộc mạc, xinh đẹp, đầu trần, tóc tết đuôi sam; họ ăn vận giản dị, vừa đủ để che thân, theo đúng phong hóa vẫn có từ xưa, khác hẳn cách trang sức ngày nay chỉ ưa dùng màu huyết dụ và làm khổ những hàng tơ lụa. Đồ trang sức của họ bằng lá ngưu bàng và lá trường xuân đằng; và trông họ cũng lộng lẫy, duyên dáng như những mệnh phụ đời nay trong những bộ y phục đắt tiền, cầu kỳ mà người ta đã tốn công phát minh ra. Tình yêu xuất phát tự đáy lòng, chân thật và đơn giản, chẳng cần tô điểm bằng những lời hoa mỹ, uốn éo. Thời đó, thật giả, vàng thau không lẫn lộn. Công lý được hiểu theo đúng nghĩa của nó, không bị sự thiên vị hay tư lợi chi phối, lũng đoạn như ngày nay. Quan tòa không phải buộc tội ai cả vì không có việc để xét và cũng chẳng có ai để xử. Như đã nói, những cô thiếu nữ trong trắng, sống lẻ loi, không lo bị ai cám dỗ, và nếu họ có sa ngã là tại họ mà thôi. Ở thời đại đáng ghét này của chúng ta, không một cô gái nào được sống yên ổn dù họ ở nơi kín cổng cao tường, vì rằng qua những khe hở và bằng không khí, những nọc độc của tình yêu sẽ lọt được vào, và thế là mọi sự đều đảo lộn. Thói đời ngày càng đen bạc, và để giữ được trật tự xã hội, về sau này người ta đã lập ra hiệp sĩ đạo để bênh vực những cô thiếu nữ, che chở những bà quả phụ, cứu vớt những em bé mồ côi và những kẻ khốn cùng. Anh em chăn dê, tôi cũng là một hiệp sĩ, và tôi xin cảm ơn anh em đã ân cần tiếp đãi tôi và giám mã của tôi. Theo lẽ tự nhiên, mọi người đều phải ưu đãi các hiệp sĩ giang hồ; anh em ở đây tuy không biết điều đó nhưng đã đón tiếp tôi và thết cơm rượu tử tế, cho nên tôi phải hết lòng cảm tạ anh em.

Sở dĩ chàng hiệp sĩ của chúng ta đọc một bài diễn văn dài như vậy (ta cũng sẵn sàng miễn thứ cho chàng) vì món hạt dẻ rừng trong bữa ăn đã nhắc nhở chàng thời đại hoàng kim xưa khiến chàng tuôn ra một tràng lý luận chẳng bổ ích gì cho các bác chăn dê cả. Họ lặng yên ngồi nghe, lấy làm ngạc nhiên lắm. Sancho Panza cũng ngồi một chỗ nhai hạt dẻ, chốc chốc lại tới thăm cái bao đựng rượu thứ hai treo trên một cây sồi để giữ cho rượu được lạnh.

Thấy Don Quixote đã nói xong - bài diễn văn của chàng còn dài hơn cả một bữa ăn - một bác chăn dê lên tiếng:

- Thưa ngài hiệp sĩ giang hồ, để ngài thấy rõ hơn rằng chúng tôi đã thết đãi ngài với tất cả tấm thịnh tình và để làm vui lòng ngài, một người anh em chúng tôi sắp tới đây bây giờ sẽ hát hầu ngài một bài. Anh này còn trẻ, tài hoa và tình tứ lắm; đặc biệt là anh ta biết đọc, biết viết và kéo nhị thì không ai bằng.

Bác chăn dê vừa dứt lời đã thấy có tiếng nhị vẳng lại và lát sau hiện ra người kéo đàn. Đó là một chàng thanh niên trạc hai mươi tuổi, nom rất xinh trai. Mọi người hỏi anh đã ăn uống gì chưa, anh đáp ăn rồi; bác chăn dê bèn bảo:

- Nếu vậy, Antonio hãy hát cho chúng tôi nghe để quý khách đây thấy rằng ở chốn sơn lâm này cũng có kẻ biết ca nhạc. Tôi vừa giới thiệu với ngài khách đây về tài năng của anh, vậy anh hãy trổ tài để chứng minh lời nói của tôi. Nào, ngồi xuống đây hát cho chúng tôi nghe bài hát ca ngợi mối tình của anh do chú anh soạn ra; dân làng thích bài ấy lắm.

- Xin vui lòng, chàng thanh niên đáp, không để mọi người phải yêu cầu thêm; anh ngồi lên thân một cây sồi cụt ngọn, so lại dây đàn, rồi với một vẻ rất duyên dáng, hát lên rằng:

“Olalla, ta biết em không từ chối

Dù em không hề bảo em yêu

Dù cả đôi mắt em không nói

Ngôn từ im lặng của tình yêu.

Vì ta đinh ninh em đã hiểu

Ta đặt niềm tin tưởng vào em

Có bao giờ ai đang tâm hắt hủi

Khi đôi lứa đã thấu nỗi lòng nhau.

Nhưng sao đôi phen ta cảm thấy

Olalla, em lạnh nhạt thờ ơ

Tâm hồn em phải chăng đá tảng

Hay tim em băng giá tự bao giờ?

Nhưng ngay trong những lời em trách móc

Những phút giây em hờ hững lánh xa

Một tia lửa vẫn nhen lên rực cháy

Thổi bùng niềm hy vọng của lòng ta.

Ta luôn giữ đức tin bền vững

Dù sự đời thành bại, buồn vui

Nhưng giờ đây bỗng nhiên ta cảm thấy

Niềm tin kia ai đã phụ rồi.

Em ơi, nếu tình yêu là phong nhã

Như với ta em bày tỏ tháng ngày

Niềm hy vọng sẽ thành sự thật

Sự thật ta hằng mơ tưởng bấy nay.

Nếu những cử chỉ ân cần trìu mến

Đủ diệu kỳ để chinh phục lòng ai

Ta vững tin em không lãnh đạm

Những phút giây ta chăm chú đón mời.

Ta há chẳng muốn đẹp lòng người đẹp

Ngày lại ngày ta nào có tiếc công

Y phục xênh xang chỉnh tề như đi hội

Olalla, em có biết cho không?

Tình yêu với hào hoa phong nhã

Thường sánh vai trên một con đường

Ta vẫn dằn lòng mỗi lần gặp mặt

Giữ cho mình ý nhị, nghiêm trang.

Vì em, ta lánh nơi dạ hội

Ta không hát lại những bài ca

Mà những lúc đêm khuya trời rạng

Em vẫn thường nghe vọng nơi xa.

Kể sao hết những lời ca ngợi

Dành cho em, người thiếu nữ đẹp xinh

Những lời ca chân thành nồng nhiệt

Đã khiến bao cô gái bất bình

Vì ta ngợi ca em nhiều quá

Teresa có lần giễu cợt ta:

“Ai kia tưởng yêu thần sắc đẹp

Nào ngờ ôm bóng quỷ dạ xoa

Con quỷ đeo đầy mình trang sức

Độn tóc xanh cho trẻ cho xinh

Bằng cái vỏ bề ngoài dối giả

Quyến rũ bao nhiêu gã si tình”

Ta đối lại, Teresa tức giận

Gọi anh ra sinh sự với ta

Y thách thức ta, và em biết

Có chuyện không lành đã xảy ra.

Ta yêu em bằng mối tình chân chính

Không mảy may vì mục đích tầm thường

Không mảy may nhỏ nhen lợi dụng

Tình của ta trong sáng như gương.

Giáo hội dệt những sợi dây bền chặt

Dây lụa dây tơ óng nuột dịu mềm

Hãy đưa tay để dây kia trói buộc

Đôi lứa mình chung sống bách niên.

Bằng không ta xin thề cùng Chúa

Chúa muôn loài chứng giám lời nguyền

Ta sẽ rời khỏi nơi đây rừng rú

Làm tôi Người mãi mãi, đấng linh thiêng”.

Chàng chăn dê hát xong, Don Quixote yêu cầu hát nữa nhưng Sancho không tán thành vì bác thích đi ngủ hơn nghe hát. Bác nói với chủ:

- Xin ngài hãy đi kiếm chỗ ngủ đêm nay thì hơn; các bác đây đã phải làm việc cả ngày cho nên họ không thể thức suốt đêm để ca hát được.

- Này Sancho, ta biết tỏng đi rồi; chẳng qua anh thăm hỏi bao rượu quá nhiều nên bây giờ cần ngủ hơn nghe âm nhạc đó thôi.

- Ơn nhờ Thượng đế, cái bao rượu đó là bạn thân của tất cả chúng ta ở đây.

- Ta không chối cãi, nhưng nếu anh muốn ngủ thì cứ việc đi kiếm chỗ. Những người làm cái nghề của ta thức nhiều hơn ngủ. Trước đó, hãy băng bó cái tai cho ta đã vì nó làm ta đau đớn quá chừng.

Sancho định đi lấy thuốc thì một bác chăn dê nhìn thấy vết thương bèn ngăn lại, bảo rằng bác có một môn thuốc đắp vào khỏi liền. Bác đi hái một nắm lá mê điệt - lá này mọc rất nhiều ở đây - bỏ vào mồm nhai, trộn thêm chút muối, đắp vào cái tai đau của Don Quixote rồi băng lại tử tế. Bác cam đoan không cần phải dùng một thứ thuốc nào khác nữa, và quả nhiên như vậy.

Chương XII

CÂU CHUYỆN DO MỘT NGƯỜI CHĂN DÊ KỂ

Lúc này, có một thanh niên từ trong làng tới; anh ta làm nhiệm vụ tiếp tế lương thực:

- Các bạn có biết trong làng xảy ra chuyện gì không? Anh hỏi mọi người.

- Làm sao mà biết được, một người đáp.

- Xin báo là chàng sinh viên chăn cừu nổi tiếng Chrysostom đã chết sáng nay; người ta đồn rằng anh ta chết vì quá yêu con Marcela quỷ quái, con gái lão nhà giàu Guillermo, cái con bé hay mặc bộ áo chăn cừu đi lang thang ở những nơi vắng vẻ ấy.

- Vì Marcela ư? Một người hỏi.

- Chính nó. Có điều lạ là trong chúc thư để lại, Chrysostom yêu cầu chôn anh ngoài đồng như những người Moor, dưới chân hòn núi đá có con suối chảy qua; theo người ta kể lại, anh nói rằng tại đấy lần đầu tiên anh đã gặp Marcela. Chrysostom còn có những yêu cầu khác mà các Cha xứ bảo là không được làm, có làm cũng chẳng hay ho gì vì không hợp với chính giáo. Nhưng bạn thân của anh là Ambrosio - anh sinh viên cũng hay mặc quần áo chăn cừu - lại có ý kiến phải làm theo đúng yêu cầu của người chết, y như đã ghi trong chúc thư. Bà con trong làng đều xôn xao. Nhưng nghe đâu công việc ma chay sẽ tiến hành theo ý của Ambrosio và tất cả những người bạn chăn cừu của anh. Ngày mai, tang lễ sẽ được tổ chức long trọng tại con suối nói trên. Tôi thiết tưởng chúng ta phải đi dự đám tang đó, và tôi sẽ không bỏ qua nếu tôi biết rằng ngày mai, tôi không phải trở về làng.

- Chúng tôi cũng sẽ đi - tất cả đám chăn dê cùng nói, - và chúng ta sẽ rút thăm xem ai phải ở lại trông coi đàn dê.

Một người trong bọn họ lên tiếng:

- Pedro nói đúng đấy; tuy nhiên, không cần phải rút thăm đâu, tôi sẽ ở lại. Xin đừng nghĩ rằng tôi nhường nhịn các bạn hoặc không muốn đi xem. Số là cách đây mấy hôm, tôi bị gai đâm thủng chân nên không đi được.

- Dù sao chúng tôi cũng phải cảm ơn bác, Pedro đáp.

Don Quixote yêu cầu Pedro cho biết người xấu số và cô gái chăn cừu là ai. Theo lời Pedro, Chrysostom là một nhà quý tộc giàu có ở một làng miền núi trong vùng. Anh ta đã theo học nhiều năm ở trường đại học Salamanca, sau đó trở về quê. “Anh được cả vùng coi là một người học rộng, hiểu nhiều, Pedro nói, đặc biệt, anh ta biết xem sao, đoán được những việc trên trời, dưới đất vì mỗi lần có nhiệt thực hay nghiệt thực, anh đều báo trước cho chúng tôi”.

- Hiện tượng mặt trời, mặt trăng tối sầm gọi là nhật thực, nguyệt thực, Don Quixote đáp.

Pedro chẳng buồn chữa danh từ mình đã dùng sai, kể tiếp:

- Anh ta biết cả năm nào được mùa, năm nào thất bác.

- Phải chăng anh bạn muốn nói thất bát? Don Quixote sửa lại.

- Thất bát hay thất bác cũng vậy thôi, để tôi kể nốt. Bố anh và bạn bè của anh tin vào anh và đều trở nên giàu sụ. Họ làm theo lời anh khi anh bảo: “Năm nay trồng đại mạch, đừng trồng lúa mì; năm nay không nên trồng đại mạch mà trồng đậu; sang năm được mùa hạt dầu, sau đó sẽ mất mùa ba năm liền”.

-Khoa học đó gọi là chiêm tinh, Don Quixote nói.

- Tôi cũng chẳng biết gọi là gì, Pedro đáp, chỉ biết anh ta thông thạo cái đó lắm và còn nhiều cái khác nữa. Ở Salamanca về được vài tháng, bỗng dưng một hôm, thấy anh ta trút bỏ bộ quần áo sinh viên lụng thụng ra, mặc một bộ đồ chăn cừu, tay cầm gậy, mình khoác áo da cừu; đồng thời người bạn học rất thân của anh là Ambrosio cũng đóng vai chăn cừu. Tôi quên chưa giới thiệu là chàng Chrysostom quá cố, rất giỏi thơ ca. Anh thường đặt những bài hát và những vở kịch cho thanh niên trong làng biểu diễn đêm Chúa Giáng sinh hoặc trong ngày lễ Thánh thể, được mọi người trong làng khen hay. Khi thấy hai anh học trò bỗng dưng may quần áo chăn cừu, dân làng lấy làm ngạc nhiên lắm và không hiểu vì sao họ lại thay đổi một cách lạ lùng như vậy. Khi đó, bố Chrysostom chết để lại một gia tài kếch sù gồm ruộng đất, đồ đạc, gia súc và một số tiền lớn. Chrysostom được toàn quyền sử dụng, và quả thật anh ta xứng đáng được hưởng cái gia tài đó vì anh ta đối với ai cũng tốt bụng, thơm thảo và biết quý người; khuôn mặt anh nom thật phúc hậu. Sau đó mới vỡ lẽ ra rằng anh ta thay đổi trang phục cốt để vào rừng núi theo chân cô nàng chăn cừu Marcela nói trên mà anh chàng đáng thương đã yêu vụng dấu thầm. Bây giờ, tôi xin giới thiệu với ngài về con bé này vì ngài cũng nên biết nó. Có thể chắc chắn rằng suốt đời ngài cũng không thấy có ai như nó dù ngài sống lâu hơn cả con ghẻ[28].

Thấy anh chăn cừu Pedro hay dùng sai danh từ, Don Quixote lại chữa:

- Sống lâu hơn bà Sarra chứ!

- Con ghẻ sống lâu lắm, Pedro đáp, nhưng nếu chốc chốc ngài lại bắt bẻ tôi về chữ nghĩa thì cả năm cũng chả kể hết câu chuyện.

- Xin lỗi anh bạn; sở dĩ tôi chữa lại vì giữa con ghẻ và bà Sarra khác nhau xa lắm. Nhưng anh nói đúng đấy, con ghẻ sống lâu hơn bà Sarra. Thôi, anh kể tiếp đi, tôi sẽ không ngắt lời anh nữa.

- Thưa ngài, tôi xin kể: trong làng chúng tôi có một vị điền chủ khác còn giàu có hơn cả bố Chrysostom, đó là ông Guillermo. Ngoài những của cải vô tận, Chúa còn ban cho ông ta một người con gái. Mẹ đứa hài nhi chết ngay sau khi đẻ; đó là một người đàn bà đáng kính nhất trong vùng. Tôi tưởng như lúc này vẫn còn trông thấy bà ta với khuôn mặt như mặt trời, mặt trăng. Bà là một người nội trợ đảm, biết thương người nghèo, và tôi chắc lúc này đây, ở thế giới bên kia, linh hồn bà đang được Chúa phù hộ. Quá thương người vợ hiền, ít lâu sau ông chồng cũng chết theo để lại cho một người em làm giáo sĩ trông nom đứa con gái Marcela lúc đó còn nhỏ, với một gia tài rất to. Con bé Marcela càng lớn càng xinh đẹp như mẹ và mọi người đoán là sau này nó sẽ còn đẹp hơn cả mẹ nó. Quả thật như vậy. Khi nó mười bốn, mười lăm tuổi, ai trông thấy cũng phải cảm ơn Chúa đã sinh ra một con người đẹp như vậy. Các chàng thanh niên mê như điếu đổ. Chú nó nuôi nấng rất cẩn thận và giữ rịt nó trong nhà. Thế nhưng tiếng tăm cô gái nhà giàu xinh đẹp vẫn lan đi xa, và không những trong làng, từ khắp nơi, các chàng trai khá giả nhất cũng kéo đến cầu xin, nhì nhèo ông chú gả cho làm vợ. Thấy Marcela đã đến tuần cập kê, ông chú cũng mong gả chồng cho cháu nhưng muốn rằng phải có sự đồng ý của cô ta. Ông này là một nhà tu hành có đức độ, không có ý định trì hoãn việc cưới xin của cháu để hưởng thụ những lợi tức thu nhập được. Bà con trong làng khi chuyện trò vẫn thường khen ông ta. Xin nói để ngài hiệp sĩ biết cho rằng ở nơi thâm sơn cùng cốc này, bất cứ việc gì người ta cũng bàn tán, bình phẩm. Xin ngài hiểu cho rằng - cũng như tôi đã hiểu - phải có đạo đức như thế nào mới được giáo dân ca ngợi chứ không phải dễ đâu, nhất là ở chốn nông thôn này.

- Đúng vậy, anh kể nốt đi, câu chuyện rất lý thú và anh kể rất nhiệt tình, anh bạn Pedro đáng mến ạ.

- Và ngài cũng tỏ ra rất chăm chú nghe, đó là điều quan trọng. Ta trở lại câu chuyện: “ông chú bàn bạc với Marcela về các đám cầu hôn, giới thiệu những đức tính của từng người và thúc cô cháu phải chọn lấy một. Marcela chỉ một mực đáp là cô chưa muốn lấy chồng vì còn ít tuổi, không đủ khả năng quán xuyến công việc gia đình. Nghe nói có vẻ có lý, ông chú không nhắc tới chuyện đó nữa, nghĩ rằng cháu mình lớn lên sẽ tự chọn được nơi vừa ý. Ông nói rất đúng là cha mẹ không nên ép buộc con cái làm theo ý mình. Thế rồi bỗng dưng một hôm, người ta thấy con Marcela õng ẹo khoác vào người một bộ đồ chăn cừu. Mặc cho ông chú và dân làng can ngăn, nó đưa đàn cừu ra đồng chăn cùng với bọn con gái trong làng. Nó xinh đẹp như vậy mà đi ở giữa nơi công chúng cho nên không biết bao nhiêu những anh con trai nhà giàu, nhà quý tộc, trại chủ cũng khoác áo chăn cừu theo chân tán tỉnh. Trong số đó có anh chàng Chrysostom quá cố nói trên. Bảo rằng anh ta yêu thì chưa đủ, phải nói là anh ta thờ phụng cô nàng. Marcela sống tự do, vô cai quản như vậy nhưng không hề làm điều gì hại đến thanh danh. Nó biết giữ giá của mình đến nỗi trong tất cả những anh chàng chạy theo cầu hôn, không anh nào dám tự khoe đã được cô nàng ban cho một chút hy vọng. Marcela không lảng tránh họ và vẫn chuyện trò vui vẻ với mọi người, nhưng hễ thấy anh nào tỏ ý gì ra thì dù là tình yêu chính đáng, nó cũng đả cho tơi bời. Với tính cách như vậy, nó gây ra trong vùng này những tác hại còn lớn hơn cả quan ôn. Sắc đẹp và tính tình niềm nở của nó thu hút những chàng si tình, nhưng thái độ dứt khoát của nó làm các cậu thất vọng, đâm ra nguyền rủa nó là độc ác, bạc bẽo, và dùng nhiều danh từ tương tự khác để đả kích thái độ của nó. Nếu ngài còn lưu lại đây ít bữa, ngài sẽ nghe thấy những tiếng than vãn của các anh chàng thất tình vang khắp núi rừng. Cách đây không xa có một khu, ở đó có những cây dẻ gai to; trên mỗi thân cây đều có khắc hoặc ghi tên Marcela, và ở ngọn cây khắc một cái mũ miện, ý muốn nói là Marcela xứng đáng đội cái mũ đó vì nàng xinh đẹp nhất trần gian. Đây có một anh chăn cừu đang thở dài thườn thượt, kia một anh than vãn, chỗ này nổi lên một bài tình ca, chỗ nọ vang lên tiếng ngâm một khúc ai oán. Có anh ngồi cả đêm tới sáng dưới gốc cây sồi hoặc bên tảng đá, nước mắt ngắn, nước mắt dài, suy nghĩ viển vông; có anh, giữa trưa hè nóng nực, nằm lăn trên cát bỏng, mồm không ngớt than thân trách phận với trời cao. Cô nàng Marcela xinh đẹp vẫn dửng dưng trước sự đau khổ của người khác. Bọn chúng tôi bảo nhau chờ xem bao giờ nó mới bỏ được tính kiêu kỳ, và ai sẽ là kẻ có tài trị được cái tính đáng sợ đó và chinh phục được một con người xinh đẹp quá đỗi như vậy. Câu chuyện tôi vừa kể hoàn toàn có thật và tôi nghĩ rằng câu chuyện anh bạn tôi kể về nguyên nhân cái chết của Chrysostom cũng có thật. Bởi vậy, tôi khuyên ngài không nên vắng mặt trong đám tang ngày mai; thật là đáng xem vì Chrysostom có rất nhiều bạn bè. Vả lại, từ đây đến nơi chôn cất Chrysostom không đầy nửa dặm đường.

- Tôi sẽ không bỏ qua, Don Quixote đáp, và xin cảm ơn anh đã kể cho nghe một câu chuyện lý thú.

- Ồ, tôi cũng chỉ mới biết được nửa phần câu chuyện về các anh chàng theo đuổi Marcela. Có thể ngày mai, trong khi đi đường, chúng ta sẽ gặp một người chăn cừu khác kể cho nghe nốt. Còn bây giờ, xin mời ngài vào trong lều nghỉ vì ngoài này sương đêm có thể làm vết thương tấy lên tuy môn thuốc rịt tai của chúng tôi rất hiệu nghiệm, không có gì phải e ngại cả.

Từ nãy tới giờ, Sancho Panza chẳng thèm để vào tai câu chuyện dài dòng của anh chăn cừu. Lúc này, bác mới lên tiếng mời chủ vào ngủ trong lều của Pedro. Don Quixote vào, nhưng chàng thức cả đêm tơ tưởng đến nàng Dulcinea, bắt chước những chàng trai say mê Marcela. Sancho ngủ dưới đất giữa con Rocinante và con lừa của mình. Trông bác không giống kẻ thất tình, mà như một người vừa bị trận đòn nhừ tử.

Chương XIII

PHẦN CUỐI CÂU CHUYỆN VỀ CÔ GÁI CHĂN CỪU MARCELA CÙNG NHỮNG SỰ VIỆC TIẾP DIỄN

Mặt trời vừa ló đằng Đông, năm trong số sáu người chăn cừu đã trở dậy; họ đánh thức Don Quixote và bảo chàng nếu còn có ý định đi dự đám tang Chrysostom thì họ sẽ đưa đi. Thích quá, Don Quixote dậy ngay và bảo Sancho chuẩn bị lừa ngựa. Bác giám mã tức tốc thi hành rồi cả đám người hối hả lên đường. Mới đi được một đoạn, đến ngã tư, thấy có một toán sáu người chăn cừu đi lại, mình khoác áo da cừu đen, đầu mang những vòng lá trắc bá và trúc đào, tay cầm gậy ô rô. Sau họ còn có hai nhà quý tộc cưỡi ngựa, mặc quần áo đi đường rất sang trọng, cùng ba người hầu đi bộ. Khi hai toán gặp nhau, mọi người lễ phép chào nhau và hỏi nhau đi đâu. Khi biết là cùng tới đám tang, họ nhập làm một và tiếp tục đi. Hai nhà quý tộc cưỡi ngựa chuyện trò với nhau; một người nói:

- Ngài Vivaldo, tôi nghĩ rằng ta có bị chậm một ngày vì đi dự đám tang này cũng bõ thôi. Theo lời kể của các bác chăn cừu đây, đám tang này khác thường lắm và câu chuyện về anh chàng chăn cừu quá cố cùng cô gái chăn cừu sát nhân kia cũng thật ly kỳ.

- Tôi cũng thấy thế, Vivaldo đáp. Đừng nói gì một ngày, dù có phải chậm bốn ngày, tôi cũng vui lòng để được dự đám tang.

Don Quixote thấy vậy bèn hỏi họ đã nghe được những chuyện gì về Marcela và Chrysostom. Một trong hai nhà quý tộc đáp là sáng sớm nay, họ đã gặp đám chăn cừu mặc quần áo tang nói trên; họ bèn hỏi nguyên nhân tại sao thì một người trong bọn họ kể cho nghe về sắc đẹp và tính nết lạ lùng của một cô gái chăn cừu tên là Marcela, về những anh chàng si tình theo đuổi cô ta, về cái chết của Chrysostom, và còn nói thêm là họ đi dự đám tang anh chăn cừu xấu số. Tóm lại, nội dung cũng giống như câu chuyện Pedro đã kể cho Don Quixote nghe.

Từ chuyện nọ sang chuyện kia, nhà quý tộc mang tên Vivaldo hỏi Don Quixote lý do gì khiến chàng đi đường phải vũ trang như vậy trong lúc thiên hạ đang thái bình.

Don Quixote đáp:

- Nghề nghiệp của tôi không muốn và cũng không cho phép tôi làm khác. Cuộc sống thoải mái, phè phỡn và nhàn hạ dành cho những kẻ bạc nhược trong triều đình, còn những khó khăn gian khổ và vũ khí dành riêng cho những người mà ta gọi là hiệp sĩ giang hồ. Tôi là một trong số đó, mặc dù là người kém cỏi nhất.

Nghe Don Quixote nói, mọi người đều cho là điên. Để thẩm tra chắc chắn và xác định xem chàng thuộc loại điên nào, Vivaldo lại hỏi thế nào là hiệp sĩ giang hồ.

- Vậy ra các ngài không đọc sử sách Anh-cát-lợi nói về những chiến công hiển hách của vua Arthur mà trong những bản tình ca ta vẫn thường gọi là vua Artus sao? Theo truyền thuyết được phổ biến trong cả nước Anh-cát-lợi, ông vua đó không chết mà bị yêu thuật biến thành một con quạ, và rồi có ngày ông ta sẽ trở lại ngôi báu. Chính vì thế nên từ thời đó tới nay, người Anh không giết quạ. Dưới triều đại của ông vua anh minh Arthur, giới hiệp sĩ Bàn Tròn đã được thiết lập và đã nảy ra câu chuyện tình duyên giữa Don Lancelot du Lake và hoàng hậu Guinevere do bà bảo mẫu Quintanona đáng kính đứng ra mối lái. Từ đấy mới có bài tình ca nổi tiếng mà dân Tây Ban Nha ta rất thích: “Chưa có một hiệp sĩ nào được những người đẹp chăm sóc chu đáo như Lancelot khi chàng từ đất Anh-cát-lợi tới đây…”, tiếp theo là những lời ca ngợi cuộc tình duyên và những chiến công lừng lẫy của chàng. Rồi hiệp sĩ đạo dần dần phát triển khắp nơi trên thế giới, với những công tích nổi tiếng của hiệp sĩ anh dũng Amadis nước Gaul và con cháu năm đời của chàng, của Felixmartes xứ Hircania dũng cảm, của Tirante el Blanco mà ta không đủ lời ca ngợi, và gần đây của hiệp sĩ vô địch Don Belianis nước Hy Lạp mà chúng ta đều được trông, nghe và biết. Thưa các ngài, hiệp sĩ giang hồ là thế và hiệp sĩ đạo cũng là thế. Và như tôi đã nói, mặc dù tài hèn sức mọn, tôi cũng đi làm cái nghề của các hiệp sĩ giang hồ nói trên. Tôi đến những nơi hoang vu vắng vẻ tìm kiếm chuyện phiêu lưu mạo hiểm, sẵn sàng dốc sức lực và hy sinh cả cuộc đời trước những khó khăn nguy hiểm nhất đang chờ đợi mình để cứu vớt những kẻ khốn cùng.

Nghe Don Quixote nói, mọi người đều kết luận là chàng mất trí và biết được loại bệnh điên của chàng. Cũng như những người khác gặp chàng lần đầu tiên, họ đều lấy làm ngạc nhiên lắm. Vivaldo vốn láu lỉnh và tinh nghịch, muốn giải trí trên quãng đường đi tới nơi chôn cất Chrysostom, bèn tìm cách kích Don Quixote để cho chàng nói nữa.

- Thưa ngài hiệp sĩ giang hồ, Vivaldo nói, có lẽ ngài làm một trong những nghề khắc khổ nhất trên trái đất này, và tôi cho rằng ngay nghề nghiệp của các nhà tu kín cũng không khổ hạnh bằng.

- Cái nghề đó cũng có thể là khổ hạnh đấy, chàng Don Quixote của chúng ta đáp, nhưng tôi không tin rằng nó cũng cần thiết cho đời. Bởi vì, thật ra mà nói, một người lính chấp hành lệnh của một đại úy phải làm không kém gì viên đại úy đã ra lệnh. Tôi muốn nói rằng những nhà tu hành ngồi một chỗ thảnh thơi, an nhàn, cầu Trời ban phúc cho nhân loại. Còn những người lính và những hiệp sĩ chúng tôi dùng cánh tay và lưỡi gươm của mình để thực hiện những lời cầu nguyện của các nhà tu hành; chúng tôi không ngồi một nơi êm ấm mà phải xông pha dưới nắng gắt mùa hè cũng như dưới tuyết lạnh mùa đông. Chúng tôi là những sứ giả của Chúa trên trái đất, là những cánh tay thực hiện ý Người. Đã nói tới việc binh đao là phải đổ mồ hôi sôi nước mắt, cho nên chắc chắn những người làm việc đó vất vả hơn những ai ngồi một chỗ thảnh thơi, êm ả cầu Chúa ban phúc cho kẻ nghèo hèn. Tôi không muốn nói và cũng không hề nghĩ rằng người hiệp sĩ giang hồ sống trong sạch lành mạnh hơn một nhà tu hành tĩnh tại. Vì bản thân đã từng chịu đựng, tôi muốn nói rằng chắc chắn làm hiệp sĩ vất vả, cực nhọc hơn, phải ăn đói, mặc rách, chịu khát, chịu khổ. Những nhà hiệp sĩ giang hồ trước đây đã phải sống một cuộc đời ba chìm bảy nổi, cho nên nếu có ai trở thành hoàng đế bằng cánh tay dũng mãnh của mình thì phải nói rằng họ đã tốn không ít mồ hôi xương máu; và một khi đã trở nên vinh hiển, nếu họ không được các pháp sư phù trợ thì rồi bao nhiêu mong ước hy vọng của họ cũng có thể tan ra mây khói.

- Tôi đồng ý với ngài về điều đó, Vivaldo đáp; nhưng một trong những điều tôi thấy rất dở là mỗi khi các nhà hiệp sĩ giang hồ định làm một chuyện phiêu lưu mạo hiểm to lớn và nguy hiểm, có thể nguy hiểm đến tính mạng, không bao giờ họ nghĩ đến việc cầu Chúa như mỗi tín đồ Ki-tô giáo phải làm khi gặp nguy nan; trái lại, họ đi kêu cầu tình nhân của họ một cách hết sức khẩn thiết và thành kính như thể những bà này là Chúa của họ vậy. Theo tôi, điều đó không được chính thống lắm.

- Thưa ngài, Don Quixote nói, họ không thể làm khác được, và ai làm khác sẽ bị chê trách. Theo tục lệ của giới hiệp sĩ giang hồ, mỗi khi lâm trận, người hiệp sĩ tưởng tượng thấy người yêu của mình ở trước mặt; chàng ngước đôi mắt thiết tha tình tứ nhìn nàng như thể cầu xin nàng giúp đỡ che chở trong phút gian nguy; và mặc dù không ai nghe thấy, chàng ta cũng phải lẩm nhẩm trong mồm mấy câu cầu nguyện thành kính. Về điều này, sử sách có ghi rất nhiều ví dụ. Điều đó không có nghĩa là các hiệp sĩ giang hồ không kêu cầu Chúa; trong khi tiến hành cuộc phiêu lưu, tùy nơi tùy lúc họ sẽ làm.

- Mặc dù vậy, tôi vẫn còn thắc mắc một điều, người bạn đồng hành của Don Quixote nói. Tôi đọc sách thấy có nhiều trường hợp hai hiệp sĩ giang hồ gặp nhau, rồi lời qua tiếng lại, đôi bên đều nổi nóng kéo nhau ra một bãi rộng, và không một chút chần chừ, họ phi ngựa xông vào nhau, mồm cầu cứu người đẹp của họ. Điều thường xảy ra trong những cuộc chạm trán này là một bên bị ngọn giáo của đối phương xuyên qua người nằm vật dưới đất, còn một bên cũng sẽ ngã nốt nếu không nắm được bờm ngựa. Vậy trong khoảnh khắc đó, anh chàng hiệp sĩ bị chết kia làm thế nào cầu nguyện Chúa được. Anh ta không nên cầu nguyện người đẹp mà phải cầu nguyện như một giáo đồ Ki-tô mới đúng. Vả chăng, theo chỗ tôi biết, không phải hiệp sĩ giang hồ nào cũng có tình nhân để cầu nguyện vì cũng có người không yêu ai cả.

- Không thể như thế được, Don Quixote đáp; tôi xin nói là không thể nào có một hiệp sĩ giang hồ thiếu tình nương được. Đối với họ yêu đương là lẽ tự nhiên cũng như trên trời có những ngôi sao vậy. Chắc chắn là chưa thấy có truyện nào trong đó hiệp sĩ giang hồ lại không có tình yêu. Và nếu quả thật có trường hợp như vậy thì kẻ đó không được coi là một hiệp sĩ chân chính; y chỉ là một tên mất gốc đã gia nhập hàng ngũ hiệp sĩ không phải bằng cửa chính mà bằng cách trèo tường như những tên đạo tặc.

- Tuy nhiên, Vivaldo nói, nếu tôi không nhớ nhầm, hình như Don Galaor, anh của hiệp sĩ anh dũng Amadis nước Gaul, không hề có người yêu để cầu nguyện; mặc dù vậy, chàng ta không bị ai chê trách và vẫn là một hiệp sĩ dũng cảm nổi tiếng.

Nghe thấy vậy, chàng Don Quixote của chúng ta bèn đáp:

- Thưa ngài, một con chim én không mang lại mùa xuân. Vả chăng, tôi biết rằng hiệp sĩ này cũng có yêu nhưng rất kín đáo, và dù chàng ta có yêu bao nhiêu lần chăng nữa, điều đó cũng là lẽ tự nhiên thôi, chẳng ai ngăn cản nổi. Tuy nhiên, người ta biết đích xác rằng chàng chỉ có một người yêu và thường cầu nguyện rất kín đáo vì chàng vẫn tự khoe là một hiệp sĩ kín đáo.

- Nếu như hiệp sĩ giang hồ nào cũng có người yêu, tôi dám nghĩ rằng ngài cũng có, vì ngài làm nghề đó. Và nếu ngài không tự coi mình cũng kín đáo như Don Galaor, tôi xin nhân danh mọi người có mặt ở đây và cá nhân tôi khẩn cầu ngài giới thiệu tên tuổi, quê quán, chức tước và nhan sắc của nàng. Chắc nàng sẽ vui lòng vì bàn dân thiên hạ biết rằng nàng có một trang hiệp sĩ như ngài thờ phụng.

Don Quixote thở dài thườn thượt đáp:

- Tôi không dám nói chắc rằng kẻ thù dịu hiền của tôi có muốn cho thiên hạ biết tôi phụng sự nàng hay không. Nhưng để đáp lại lời thỉnh cầu rất lịch sự của ngài, xin thưa: tên nàng là Dulcinea, sinh trưởng tại làng Toboso xứ Mancha; chức tước của nàng ít nhất cũng phải là công chúa, bởi chưng nàng là bà hoàng và tình nương của tôi; nhan sắc của nàng siêu phàm vì tất cả những danh từ mô tả sắc đẹp, không có trong thực tế, mà các thi sĩ thường dành cho người đẹp của họ, đối với nàng đều trở thành sự thật. Tóc nàng là vàng, vầng trán của nàng là một vườn hoa trên thượng giới, đôi mày uốn cong như đôi cầu vồng, mắt sáng như mặt trời, má hây hây như những bông hồng, môi đỏ như san hô, hàm răng là những viên ngọc, cổ nàng là ngọc trắng, bộ ngực là cẩm thạch, đôi tay là ngà và da trắng như tuyết; còn đối với những bộ phận khác không tiện để lộ ra, theo tôi nghĩ và hiểu, phải có một sự nhận xét tinh tế mới đánh giá được, ngoài ra không có gì so sánh nổi.

- Chúng tôi muốn được biết dòng dõi, nguồn gốc gia đình của nàng, Vivaldo hỏi tiếp.

- Nàng không thuộc dòng dõi các gia đình La Mã cổ như Curtii, Caii, Scipios hay kim như Colonnas, Orsini; cũng không phải dòng dõi các họ Moncadas và Requesenes ở Catalonia, hay Rebellas và Villanovas ở Valencia, các họ Palafoxes, Nuzas, Rocabertis, Corellas, Lunas, Alagones, Urreas, Foces và Gurreas ở Aragon, các nhà Cerdas, Manriques, Mendozas và Guzmans ở Castile, hoặc Alencastros, Pallas và Meneses ở Bồ Đào Nha[29]. Nàng sinh trưởng trong một gia đình ở làng Toboso xứ Mancha, một dòng họ tuy mới mẻ nhưng có thể nảy sinh ra những giống nòi danh tiếng nhất trong những thế kỷ tới. Thôi, xin đừng lục vấn tôi nữa trừ phi ngài nhận những điều kiện mà Zerbino ghi dưới đống chiến lợi phẩm, vũ khí của Orlando:

“Xin ai chớ đụng vào đây

Nếu không ắt sẽ có ngày tan xương”.

- Tôi tuy thuộc dòng họ Cachopins de Laredo, Vivaldo nói, nhưng tôi cũng không dám sánh với dòng họ Toboso xứ Mancha tuy rằng xin thú thực, từ trước tới giờ tôi chưa hề nghe thấy tên tuổi nào như vậy.

- Sao lại chưa hề nghe thấy là thế nào! Don Quixote kêu lên.

Đám người cùng đi vẫn chú ý nghe hai người nói chuyện, và ngay cả những bác chăn dê và chăn cừu đều thấy chàng Don Quixote của chúng ta quá đỗi rồ dại. Riêng Sancho Panza coi tất cả những điều chủ mình nói là đúng vì bác biết rất rõ Don Quixote từ khi chàng mới lọt lòng mẹ. Duy có một điều bác còn ngờ ngợ là câu chuyện về nàng Dulcinea xinh đẹp ở Toboso vì bác chưa hề thấy có một cái tên nào và một nàng công chúa nào như vậy mặc dù bác ở rất gần làng Toboso. Giữa lúc đó, cả đoàn trông thấy một toán khoảng hai mươi người chăn cừu từ một cái khe nằm giữa hai quả núi cao đi xuống. Họ khoác áo nỉ đen, đầu tết những vòng lá thủy tùng và trắc bá. Có sáu người khiêng một bộ đòn phủ đầy hoa và cành cây. Một người chăn dê trông thấy bèn nói:

- Đám người này khiêng thi hài của Chrysostom, và chân ngọn núi kia là nơi chàng yêu cầu được chôn cất.

Mọi người rảo bước đi tới vừa lúc những người khiêng đòn đặt bộ đòn xuống đất, rồi bốn người trong bọn họ dùng cuốc nhọn đào huyệt dưới chân một hòn núi đá.

Sau khi đôi bên lễ phép chào hỏi nhau, Don Quixote và những người bạn đồng hành đưa mắt nhìn bộ đòn trên có một thi hài mặc quần áo chăn cừu, tuổi trạc ba mươi, phủ đầy hoa. Nhìn xác chết, có thể đoán được rằng lúc sống, người đó có bộ mặt xinh xắn và phong thái tao nhã. Trên bộ đòn, xung quanh thi hài còn thấy có vài quyển sách và nhiều trang giấy, trang mở, trang gấp. Tất cả mọi người, cả những người đào huyệt cũng như những người đứng xung quanh đều giữ hết sức yên lặng. Rồi một trong những người đã khiêng thi hài nói với một người khác:

- Ambrosio, anh muốn thực hiện thật đúng những điều ghi trong chúc thư của Chrysostom. Vậy anh hãy nhìn kỹ chỗ này xem có đúng là nơi chàng yêu cầu không?

- Đúng đấy, Ambrosio đáp. Chính tại nơi đây, người bạn xấu số của tôi đã nhiều lần kể cho nghe về câu chuyện bất hạnh của anh ta. Tại đây, anh ta đã kể với tôi rằng lần đầu tiên anh đã gặp con bé đó, kẻ thù không đội trời chung của loài người, và cũng tại đây, lần đầu tiên anh đã thổ lộ tấm tình chân thành; tại đây, lần cuối cùng Marcela đã làm anh thất vọng và tỏ thái độ khinh miệt anh, khiến anh đã phải kết liễu cuộc đời bi thảm của mình; và để kỷ niệm những nỗi bất hạnh đó, anh muốn được chôn cất trong lòng của sự lãng quên vĩnh cửu.

Ambrosio quay về phía Don Quixote và những người bạn của chàng, nói tiếp:

- Thưa các ngài, thi hài này mà các ngài đang nhìn bằng những con mắt thương xót, chứa đựng một linh hồn đã được Thượng đế ban cho rất nhiều đức tính. Đó là thi hài của Chrysostom, một con người khôn ngoan, lịch thiệp, phong nhã tuyệt vời, một người bạn rất tốt, một con người vô cùng cao quý, nghiêm túc mà không tự phụ, vui vẻ mà không thô tục, tóm lại, một con người có một về mặt đức tính nhưng không hai về mặt bất hạnh. Anh yêu tha thiết và đã bị ghét bỏ, anh thờ phụng tình yêu và đã bị hắt hủi, anh cầu khẩn một con thú dữ, anh van xin một trái tim bằng đá, anh đuổi theo gió, anh nói giữa bãi sa mạc, anh phụng sự một kẻ vong ân bội nghĩa, để rồi cuối cùng được kẻ đó đền đáp bằng cách cắt ngang cuộc đời giữa tuổi thanh xuân. Đó là một con bé chăn cừu mà anh muốn làm cho hình ảnh sống mãi trong ký ức người đời. Những trang thơ trước mắt các ngài có thể chứng minh điều đó nếu như anh không trối trăng lại rằng phải đốt hết cả đi khi trao hình hài anh cho lòng đất.

- Nếu ngài làm như vậy chẳng hóa ra còn nhẫn tâm hơn cả tác giả những trang thơ này sao, Vivaldo nói. Thực hiện một ý muốn không hợp lý là một việc không nên làm. Và Augustus Caesar sẽ bị chê trách nếu để cho người ta thực hiện những điều Mantuan dặn dò trong chúc thư. Bởi vậy, thưa ngài Ambrosio, nếu ngài gửi gắm hình hài của bạn ngài cho lòng đất, xin đừng để bút tích của chàng rơi vào lãng quên. Chàng đã yêu cầu như vậy trong lúc đang buồn phiền; nếu ta làm theo lời chàng là sai. Hãy giữ những trang thơ này lại để luôn luôn nhắc nhở sự độc ác của Marcela, để cho người đời trông gương đó mà tránh xa không bị rơi xuống những vực thẳm tương tự. Bọn chúng tôi tới đây đều biết câu chuyện về người bạn thất tình của ngài, về tình cảm của ngài đối với chàng, về cái chết của chàng, về những lời trối trăng của chàng trước khi kết liễu đời mình. Qua câu chuyện buồn thảm này, ta có thể nhìn thấy sự độc ác của Marcela, mối tình của Chrysostom, tình bạn của ngài, cũng như số phận của những kẻ mù quáng đi vào con đường tình ái. Tối qua, chúng tôi nghe tin Chrysostom chết và biết chàng sẽ được an táng tại đây. Phần vì thương tiếc, phần cũng muốn dự, chúng tôi đã tạm ngừng cuộc hành trình tới đây để được nhìn tận mắt những điều đã làm chúng tôi động lòng khi nghe kể lại. Để cho nỗi xót thương của chúng tôi vợi đi đôi chút, hỡi ngài Ambrosio sáng suốt, tất cả chúng tôi và riêng tôi van ngài chớ đốt những trang thơ đó và hãy cho phép tôi giữ một vài bài.

Rồi không chờ chàng chăn cừu đáp, Vivaldo cầm ngay lấy mấy trang thơ ở gần mình nhất. Thấy vậy, Ambrosio nói:

- Theo phép lịch sự, tôi xin để ngài giữ những bài thơ ngài vừa lấy. Nhưng chớ nên nghĩ rằng tôi sẽ không đốt những trang thơ còn lại.

Nóng lòng muốn biết nội dung những bài thơ, Vivaldo vội giở một trang ra xem, thấy đề: “Bài ca tuyệt vọng”. Ambrosio giới thiệu:

- Đây là bài thơ cuối cùng của người xấu số; để hiểu được nỗi bất hạnh của chàng, xin ngài hãy đọc to cho mọi người cùng nghe. Ta còn đủ thời giờ trong lúc chờ đào xong huyệt.

- Tôi xin vui lòng làm việc đó, Vivaldo nói.

Mọi người cũng đều muốn biết, và họ xúm quanh Vivaldo nghe chàng cất cao giọng đọc.

Chương XIV

NHỮNG VẦN THƠ TUYỆT MỆNH CỦA CHÀNG CHĂN CỪU QUÁ CỐ CÙNG NHỮNG CHUYỆN BẤT NGỜ KHÁC

Bài ca của Chrysostom:

“Hỡi con người độc ác, mi muốn rằng người đời, từ thế hệ này qua thế hệ khác, kể lại cho nhau nghe về sức mạnh của sự độc ác của mi. Đã vậy, ta sẽ làm sao cho địa ngục truyền vào trong lồng ngực sầu não của ta một giọng bi thảm, khác hẳn tiếng nói bình thường của ta. Từ mong ước nói lên nỗi đau khổ của ta cùng những thành tích của mi sẽ bật ra một tiếng kêu khủng khiếp, và tiếng kêu đó lại càng khủng khiếp vì có xen lẫn những mảnh lòng đau đớn của ta. Mi nghe đây, hãy lắng tai nghe; tự đáy lòng cay đắng của ta không phát ra một âm thanh nào réo rắt đâu; trái lại, đó là một thứ tiếng làm mi phải chối tai, nhưng ta lại thấy vui thích.

Tiếng gầm của sư tử, tiếng hú của sói dữ, tiếng rít khủng khiếp của con rắn có vảy, tiếng thét ghê rợn của một con quái vật, tiếng kêu gở của con quạ khoang, tiếng gào của gió đập vào mặt biển, tiếng rống của con bò mộng trước khi chết, tiếng kêu buồn bã của con chim gáy cô đơn, tiếng rúc thê lương của con cú cùng với tiếng rền rĩ của một bầy quỷ ác độc, tất cả những cái đó hòa vào tiếng than vãn đau đớn của lòng ta, tạo thành một âm thanh làm rối loạn tri giác, vì rằng nỗi buồn đang vò xé tâm can ta cần được mô tả bằng những hình thức mới.

Không, cát vàng ở sông Tagus cùng những cây cảm lãm ở Betis sẽ không nghe thấy những tiếng vọng buồn thảm và hỗn tạp đó đâu. Nỗi đau khổ của ta, được mô tả bằng một ngôn ngữ chết và những danh từ sống, sẽ vang lên trên đỉnh những ngọn núi, dưới những vực thẳm, trong những thung lũng tối tăm, trên những bãi biển hoang vắng, ở những nơi không bao giờ có ánh sáng mặt trời, giữa bầy thú dữ trên miền đồng bằng xứ Libia. Những tiếng vọng nghẹn ngào nói lên nỗi đau khổ của ta cùng sự độc ác có một không hai của mi vang lên ở những chốn hoang vu, và do một đặc ân dành cho số phận hẩm hiu của ta, sẽ được truyền đi khắp nơi trên trái đất.

Sự khinh miệt giết chết con người; sự hoài nghi, dù đúng hay sai, cũng khiến cho lòng dạ bồn chồn; sự ghen tuông có sức giết người mạnh hơn; sự xa vắng lâu dài làm rối loạn cuộc sống; và trong nỗi lo sợ bị lãng quên, con người ta mất hết hy vọng. Tất cả đều mang lại chết chóc, một sự chết chóc chắc chắn, không tránh khỏi. Nhưng kỳ lạ thay! Ta vẫn sống để ghen tuông, để xa vắng, để bị hắt hủi, để tin vào những mối nghi ngờ một ngày kia sẽ giết chết ta. Trong sự lãng quên mà ngọn lửa của ta bùng cháy mạnh hơn, giữa bao nỗi đắng cay, không bao giờ ta nhìn thấy một tia hy vọng, và trong nỗi thất vọng, ta cũng chẳng đi tìm kiếm nó làm chi; trái lại, ta sống với buồn thương, thề mãi mãi không ấp ủ hy vọng trong lòng.

Có thể nào con người ta vừa hy vọng vừa lo sợ được không? Có lẽ như thế lại hay khi những nguyên nhân lo sợ đã rõ ràng. Nếu sự ghen tuông hiện ra trước mắt ta, ta có cần nhắm mắt lại không một khi ta phải nhìn nó qua hàng ngàn vết thương đâm vào lòng ta? Còn ngần ngại chi không mở toang cửa đón sự hoài nghi và sự lo âu một khi đã nhìn thấy rõ sự lạnh nhạt, một khi những hoài nghi, ôi đổi thay cay đắng! đã trở thành sự thật, một khi sự thật trong trắng biến thành dối giả. Hỡi sự ghen tuông ngự trị trong xứ sở của tình yêu, hãy xiềng xích đôi tay ta lại! Hỡi sự khinh rẻ, hãy mang đến cho ta một sợi dây. Than ôi! Sự đau khổ đã thắng một cách độc ác và đã bóp chết ký ức.

Thôi, ta đi đây, mãi mãi không bao giờ nuôi hy vọng tốt đẹp nào dù ở bên này hay bên kia thế giới, mãi mãi giữ những ý kiến của ta. Ta sẽ nói rằng kẻ nào yêu là đúng, và tâm hồn tự do nhất là tâm hồn tự trói buộc vào sự hà khắc của tình yêu. Ta sẽ nói rằng kẻ thù muôn đời của ta đẹp cả về thể xác lẫn tâm hồn, rằng sự lạnh nhạt của y do ta gây nên, và chính vì đã gây tác hại cho mọi người nên tình yêu đã vững vàng ngự trị. Với những ý nghĩ đó, và bằng sợi dây oan nghiệt để chóng kết liễu chuỗi ngày đau khổ của ta do mi gây nên, ta sẽ trao cho gió bốn phương cả tâm hồn và thể xác một cách lặng lẽ âm thầm.

Những sự bất công của mi đã chỉ cho ta và buộc ta cũng phải đối xử tàn tệ với cuộc đời đáng ngán mà ta chán ghét. Vết thương làm tê tái lòng ta đã cho mi thấy rõ rằng ta vui lòng chịu đựng sự độc ác của mi, và nếu có lúc nào mi cảm thấy cái chết của ta đáng để cho đôi mắt sáng đẹp của mi nhỏ đôi hàng lệ, ta khuyên mi đừng làm. Ta không muốn mi tỏ ra chút nào thương xót trước cái chết của ta. Trái lại, ta muốn cho tiếng cười của mi vang lên trong những phút bi thảm này để nói lên rằng cái chết của ta đối với mi là một ngày hội. Nhưng ta đã quá ngây thơ dặn mi điều đó vì ta biết rằng mi tự hào về thành tích của mi khi thấy cuộc đời của ta kết thúc một cách nhanh chóng như vậy.

Thôi, đã đến giờ rồi. Nào Tantalus phải chịu đựng cái khát ghê người, nào Sisyphus phải lăn mãi hòn đá lên núi cao, hãy từ vực thẳm lên đây; nào Tityus, hãy mang con diều hâu lại; nào bánh xe có lửa thiêu cháy Ixion, hãy quay mãi đi; nào các nữ thần, hãy làm những việc khổ cực; tất cả hãy mang đến cho ta những hình phạt muôn đời của họ và hãy hát lên những bài buồn thảm (nếu như việc đó có thể làm được đối với một kẻ tuyệt vọng) trước một tử thi mà không ai muốn chôn cất tử tế; hỡi con chó ba đầu canh cửa địa ngục và hàng ngàn quái vật khác, hãy hòa vào sự đau buồn này. Thật không còn nghi lễ nào xứng đáng hơn đối với một kẻ đã chết vì tình.

Bài ca tuyệt vọng ơi, xin đừng than vãn trong giờ phút chia tay. Hãy vui lên vì chính nỗi bất hạnh của ta đã là nguyên nhân ra đời của ngươi, và ngay khi đã nằm yên trong mồ cũng chớ buồn làm chi”.

Nghe đọc xong, mọi người đều khen hay, nhưng Vivaldo cho rằng nội dung không phù hợp với lời đồn về những đức tính của Marcela vì trong thơ, Chrysostom có nói đến ghen tuông, hoài nghi, xa cách là những điều xúc phạm tới uy tín và thanh danh của cô gái chăn cừu. Là một người nắm được những ý nghĩ thầm kín của Chrysostom, Ambrosio đáp:

- Để giải đáp thắc mắc của ngài, xin thưa rằng khi kẻ bất hạnh làm bài ca này, chàng không ở gần Marcela; chàng cố tình lánh xa cô ta, nghĩ rằng sự xa cách xưa nay vẫn làm phai nhạt tình yêu. Nhưng sự xa cách thường làm cho người ta lo lắng, nghĩ vẩn vơ, và vì thế Chrysostom thực sự bị giày vò bởi những ý nghĩ ghen tuông, hoài nghi mà chàng đã tưởng tượng ra. Cho nên không ai phủ nhận được những đức tính của Marcela, và mặc dù cô ta có nhẫn tâm, kiêu kỳ và khinh bạc, ngay những kẻ độc mồm cũng không thể chê trách điều gì.

- Đúng thế, Vivaldo đáp.

Chàng định đọc thêm một bài trong số những bài thơ mà chàng giữ lại được, bỗng đâu một cảnh tượng kỳ diệu (đúng là kỳ diệu) hiện ra trước mắt mọi người: trên đỉnh quả núi nhìn thẳng xuống nơi đào huyệt xuất hiện cô gái chăn cừu Marcela. Sắc đẹp của nàng còn trên cả lời đồn. Những ai chưa từng gặp nàng đều lặng yên nhìn bằng con mắt thán phục, còn những người đã nhiều lần trông thấy nàng cũng không kém phần ngây ngất. Vừa nhìn thấy, Ambrosio đùng đùng nổi giận nói:

- Hỡi con basilisk[30] dữ tợn của núi rừng này! Phải chăng mi tới đây để thử xem sự có mặt của mi có làm cho những vết thương của kẻ quá cố - nạn nhân sự độc ác của mi - ộc máu ra không[31]; hay mi đến để tự hào về những chiến công tàn bạo của mình; để từ trên cao ngó xuống như tên bạo chúa Nero đứng nhìn thành Rome bốc cháy; để giày xéo một cách láo xược lên tử thi bất hạnh này giống như đứa con gái bất hiếu nọ giày lên xác cha nó là Tarquin? Hãy nói mau cho ta biết mi đến đây làm gì, muốn gì. Lúc còn sống, Chrysostom luôn làm đúng ý mi, cho nên bây giờ mặc dù chàng đã qua đời, ta cũng sẽ làm cho tất cả những ai tự coi là bạn chàng phải làm đúng ý chàng.

- Anh Ambrosio, tôi đến đây hoàn toàn không phải như anh nói, Marcela đáp. Tôi đích thân tới đây để thanh minh với những ai, vì quá thương xót cái chết của Chrysostom, đã buộc tội tôi một cách phi lý. Tôi xin tất cả các người có mặt tại đây hãy nghe tôi nói. Chắc sẽ không mất nhiều thời giờ và nhiều lời để trình bày một sự thật với những người hiểu biết. Như lời các người nói, ông trời đã phú cho tôi sắc đẹp, một sắc đẹp khiến các người phải rung động và say mê. Và vì yêu tôi, các người nói và muốn rằng tôi phải yêu các người. Với sự hiểu biết sẵn có Trời ban cho, tôi biết rằng tất cả cái gì đẹp đều đáng yêu, nhưng tôi không thể hiểu nổi rằng một người được yêu vì có nhan sắc bắt buộc phải yêu kẻ đã yêu mình. Vả chăng tình hình sẽ ra sao nếu như người yêu mình lại xấu. Không ai yêu một người xấu xí, cho nên làm sao có thể nói được rằng, “Tôi yêu nàng vì nàng xinh đẹp; nàng phải yêu tôi mặc dù tôi xấu xí”. Giả thử đôi trai gái đều đẹp đều xinh cả thì cũng không nhất thiết họ có những mong muốn giống nhau vì rằng không phải sắc đẹp nào cũng làm say lòng người. Có những sắc đẹp đập vào mắt nhưng không chinh phục được ai. Còn nếu cái đẹp nào cũng làm mê mẩn và chinh phục con người ta thì tất cả những ước vọng tản mạn, viển vông sẽ va chạm nhau một cách hỗn độn, không bề giải quyết. Trên đời này, cái đẹp là vô tận và do đó những ước vọng của con người cũng vô tận. Người ta bảo rằng tình yêu thật sự không chia sẻ, cũng không thể bắt buộc được, mà do tự nguyện. Nếu quả như vậy, theo tôi hiểu, tại sao các người muốn tôi phải làm theo ý các người chỉ vì các người nói rằng các người yêu tôi? Bây giờ xin hãy trả lời: Nếu ông Trời kia không phú cho tôi sắc đẹp mà bắt tôi phải xấu xí, tôi có thể trách các người vì các người không yêu tôi không? Vả chăng, hãy nghĩ rằng tôi không cầu mong có nhan sắc. Trời thương phú cho tôi, tôi không hề cầu xin, mong ước. Cũng như con rắn lục có nọc độc làm chết người mà không đáng kết tội vì tạo hóa sinh ra nó như vậy, tôi cũng không đáng trách vì có đôi chút nhan sắc. Một người đàn bà xinh đẹp nhưng nết na ví như ngọn lửa hay thanh gươm nhọn để xa: lửa không thiêu cháy và gươm không đâm ai nếu không ai lại gần. Danh dự và những đức tính là đồ trang sức của linh hồn; thiếu những cái đó, dù thể xác có đẹp cũng không thể coi là đẹp được. Nếu đức hạnh là một trong những đức tính làm tăng vẻ đẹp của thể xác và linh hồn, tại sao một người đàn bà được mọi người yêu vì có nhan sắc lại phải từ bỏ nó để làm đẹp lòng một kẻ, chỉ vì ý thích riêng của mình, dùng mọi cách để buộc người đàn bà kia phải từ bỏ đức tính đó? Tôi sinh ra tự do và để được sống tự do, tôi đã chọn sự thanh vắng của đồng quê. Cây cối trên dãy núi này là bạn tôi; dòng nước trong của những con suối này là gương soi của tôi. Tôi gửi gắm tâm tình và nhan sắc cho cỏ cây và những dòng suối. Tôi là ngọn lửa, là thanh gươm để xa mọi người. Đối với những ai say mê sắc đẹp của tôi, tôi dùng lời lẽ làm cho họ tỉnh ngộ; và nếu những ước vọng của con người ta được nuôi dưỡng bằng hy vọng, có thể nói rằng Chrysostom đã chết vì sự mù quáng của chàng, tuyệt nhiên không phải vì tôi độc ác, bởi chăng tôi không hề nuôi hy vọng cho chàng hay bất cứ ai. Còn nếu trách tôi rằng Chrysostom là một người tốt, do đó tôi phải đền đáp tấm lòng tốt của chàng, tôi xin trả lời: khi chàng tỏ tình với tôi ở ngay chỗ huyệt này, tôi đã nói rằng tôi muốn mãi mãi sống trong cảnh cô đơn và khi chết, tôi sẽ phó thác tấm thân cho đất bụi. Vì Chrysostom vẫn cố tình nuôi hy vọng, bơi ngược dòng nước, mặc dù tôi đã dùng hết lời để chàng tỉnh ngộ, nên chàng đã bị dòng nước xoáy cuốn đi do sự điên rồ của mình. Nếu tôi làm theo ý chàng thì chỉ là giả dối; nếu tôi làm đẹp lòng chàng tức là tôi đi ngược mong muốn thiết tha nhất của tôi. Chàng đã cố tình không chịu tỉnh ngộ, chàng đã thất vọng nhưng không bị ghét bỏ. Anh thử nghĩ xem có nên kết tội tôi là kẻ đã gây ra sự đau khổ cho Chrysostom không? Nếu tôi lừa dối thì hãy trách móc; nếu tôi nuốt hẹn, hãy thất vọng; nếu tôi lựa chọn, hãy nuôi hy vọng; nếu tôi nhận lời, hãy tin tưởng; nhưng xin đừng bảo tôi là kẻ độc ác, là kẻ sát nhân một khi tôi không hứa hẹn, lừa dối, lựa chọn hoặc nhận lời ai. Cho tới nay, Trời kia chưa bắt tôi phải yêu theo số mệnh; còn nếu nghĩ rằng tôi kén chọn người yêu là nhầm. Mong rằng những lời nói của tôi tỉnh ngộ được những ai muốn đeo đuổi tôi, và từ nay về sau, nếu có ai vì tôi mà chết, xin hiểu cho rằng không phải vì ghen tuông giận hờn, bởi lẽ một người không yêu ai sẽ không làm cho ai phải ghen, còn những người nào được giác tỉnh không có nghĩa bị khinh rẻ. Kẻ nào gọi tôi là thú dữ và rắn độc, xin hãy tránh tôi như tránh một con vật có hại và xấu xa; kẻ nào bảo tôi bất nhân, xin hãy lánh xa; kẻ nào thấy tôi khó hiểu, xin đừng gần gũi; kẻ nào buộc tôi độc ác, xin đừng đeo đuổi. Con thú dữ đó, con rắn độc đó, con người bất nhân, khó hiểu, độc ác đó không tìm kiếm, thờ phụng, quan hệ, đeo đuổi ai cả. Nếu Chrysostom đã chết vì tức giận và vì quá yêu, tại sao lại đổ tội cho thái độ đúng đắn của tôi. Tôi sống trong sạch cùng với cỏ cây; vậy tại sao có những kẻ muốn tôi sống trong sạch cùng với mọi người lại muốn tôi trở nên xấu xa? Như tất cả đều biết, tôi có nhiều của cải và tôi không tham lam của người khác; tôi sống tự do, không thích lệ thuộc vào ai cả. Tôi không yêu, không ghét; tôi không lừa dối người này, cầu cạnh người nọ; tôi không chế nhạo ai cũng không cầu thân với ai hết. Tôi chỉ thích chuyện trò với các cô gái chăn cừu trong làng và chăm nom đàn cừu của tôi. Tôi cũng chỉ muốn sống giữa cảnh núi non này, và nếu còn nguyện vọng nào khác, đó là được ngắm những cảnh đẹp của trời cao, nơi an nghỉ của linh hồn.

Nói xong, không chờ ai trả lời, Marcela quay ngoắt và biến vào trong quả núi gần đấy, giữa đám cây rậm rạp. Mọi người có mặt đều khâm phục lý lẽ và sắc đẹp của nàng. Có một vài anh chàng vẫn chưa tỉnh ngộ (mấy anh này bị đôi mắt đẹp của Marcela thu hút), lăm le muốn đi theo nàng. Don Quixote thấy đã đến lúc phải mang cánh tay hiệp sĩ của mình ra che chở cho những người đẹp trong cơn nguy khốn. Chàng bèn nắm đốc gươm, dõng dạc thét lớn:

- Không ai được theo nàng Marcela xinh đẹp, bất kể người đó ở địa vị nào và thuộc dòng dõi nào, nếu không sẽ phải chịu sự phẫn nộ của ta. Bằng những lý lẽ rành rọt và đầy đủ, nàng đã chứng minh chỉ có lỗi phần nào hoặc không có lỗi gì về cái chết của Chrysostom; thật là một điều lạ lùng nếu nàng phải làm theo ý muốn của những kẻ yêu nàng. Đúng ra, ta không nên theo đuổi và quấy rầy mà phải quý trọng nàng vì nàng đã tỏ ra đầy thiện chí đối với Chrysostom.

Phải chăng vì những lời đe dọa của Don Quixote hay do Ambrosio nhắc nhở mọi người hãy làm trọn nhiệm vụ đối với bạn, không một người chăn cừu nào bỏ đi. Họ tiếp tục đào huyệt, hay đốt những trang thơ của Chrysostom, rồi đặt thi hài chàng xuống huyệt. Tất cả những người dự tang lễ đều khóc nức nở. Rồi họ úp lên ngôi mộ một phiến đá to trong khi chờ làm xong mộ chí. Ambrosio cho biết chàng đã đặt làm, trên mộ chí sẽ ghi những hàng chữ:

“Nơi đây yên nghỉ thân hình lạnh ngắt của một kẻ si tình.

Chàng chăn cừu đó đã chết vì yêu mà chẳng được yêu.

Ghê thay sức mạnh tàn khốc của thần tình ái.

Chàng đã chết bởi bàn tay nghiệt ngã của một sắc đẹp vô tình”.

Những người chăn cừu rắc lên mộ rất nhiều hoa và cành cây, rồi họ chia buồn với Ambrosio và chia tay với chàng. Tiếp đến Vivaldo và người bạn đồng hành tới an ủi Ambrosio. Don Quixote cũng chào từ biệt mọi người. Vivaldo và bạn mời chàng cùng đi Seville vì đó là một nơi thuận tiện có thể gặp nhiều hơn đâu hết những chuyện phiêu lưu mạo hiểm ở khắp phố phường và ở các xó xỉnh. Don Quixote cảm ơn lời mời nhiệt tình của họ nhưng chàng cho biết là chưa muốn và cũng chưa thể đi Seville được chừng nào chưa trừ hết bọn đạo tặc nhan nhản trên khắp dãy núi này. Trước quyết tâm của Don Quixote, mọi người không muốn quấy rầy chàng nữa, họ chào từ biệt một lần cuối cùng rồi lên đường, vừa đi vừa bàn tán không ngớt, từ chuyện Marcela và Chrysostom đến những lời nói cử chỉ điên rồ của Don Quixote. Trong khi đó, chàng hiệp sĩ của chúng ta quyết định đi tìm cô gái chăn cừu Marcela, những mong mang hết khả năng ra phụng sự nàng. Tuy nhiên sự việc đã không diễn ra theo ý chàng như sẽ kể trong phần sau của câu chuyện có thật này. Tới đây kết thúc phần hai.

Chương XV

CUỘC GẶP GỠ KHÔNG THÚ VỊ GIỮA DON QUIXOTE VỚI NHỮNG GÃ LÁI LA ĐỘC ÁC

Hiền sĩ Hamete Benengeli kể lại rằng sau khi từ giã những người chăn dê và tất cả những người dự đám tang chàng chăn cừu Chrysostom, Don Quixote cùng giám mã đi thẳng vào trong rừng, nơi Marcela trước đó vừa vào. Hai thầy trò lang thang tìm kiếm khắp nơi trong rừng hơn hai tiếng đồng hồ mà vẫn không thấy Marcela đâu cả. Tới một cánh đồng đầy cỏ non, họ dừng lại. Một con suối trong vắt êm đềm chảy qua. Cảnh vật như mời, như buộc hai người dừng chân nghỉ trưa. Lúc này, nắng cũng đã trở nên gay gắt. Don Quixote và Sancho bèn nhảy xuống đất, thả lỏng cho con lừa và con Rocinante tự do gặm cỏ. Rồi họ mở túi lấy lương khô và, không chút khách khí, chủ tớ cùng ngồi ăn một cách vui vẻ, thân mật.

Sancho không nghĩ tới việc tròng chân con Rocinante lại vì biết nó xưa nay vốn hiền, rất hiếm nổi cơn động tình, đến mức tất cả lũ ngựa cái của sở nuôi ngựa ở Cordova cũng không làm cho nó nghĩ bậy bạ. Nhưng ma quỷ xui khiến làm sao lại có một đàn ngựa cái của mấy bác lái ở Yanguesans đang gặm cỏ trong thung lũng. Đám lái la này thường hay nghỉ trưa và dẫn ngựa đến nghỉ ở những nơi có cỏ non và nước trong, và chính chỗ Don Quixote đang nghỉ rất phù hợp với họ. Con Rocinante đã đánh hơi thấy mấy chị ngựa cái và trái hẳn với tính tình hàng ngày, bỗng nhiên nảy ra ý muốn đùa bỡn với chúng. Thế rồi, chẳng cần xin phép chủ, nó chạy long tong đến gần mấy chị ngựa để tán tỉnh. Nhưng mấy chị này có lẽ thích gặm cỏ hơn nên đã tiếp đón chú Rocinante bằng móng sắt và răng, khiến chú ta tuột cả yên cương, trần như nhộng. Nhưng nào đã xong đâu: mấy bác lái la thấy Rocinante định cưỡng ép lũ ngựa cái của mình, bèn vác gậy chạy tới phang tới tấp, khiến chú ta ngã chổng cả bốn vó lên trời.

Thấy Rocinante bị đòn, Don Quixote và Sancho chạy tới; chàng hiệp sĩ bảo giám mã:

- Anh bạn Sancho, xem ra bọn này không phải là hiệp sĩ mà chỉ là những kẻ cục súc, hạ lưu. Ta nói như vậy có nghĩa là anh có thể giúp ta trả thù cho con Rocinante đã bị làm nhục trước mặt chúng ta.

- Trả thù cái quỷ gì mới được chứ, Sancho đáp. Bọn họ trên hai mươi người, còn ta không quá hai người, mà có khi chưa được một người rưỡi ấy.

- Một mình ta bằng cả trăm người! Don Quixote đáp.

Nói rồi, chàng rút gươm xông thẳng tới bọn lái la. Noi gương chủ, Sancho cũng hăng máu xông lên. Thoạt đầu, Don Quixote chém một nhát trúng một gã lái la làm toạc chiếc áo da và xả cả một mảnh vai của y. Bọn lái la đông hơn, lại thấy đối phương chỉ có hai người, bèn lấy gậy bao vây thầy trò Don Quixote vào giữa rồi nhè vào người mà vụt túi bụi. Quả thật là sau khi trúng gậy thứ hai, Sancho ngã lăn ra đất; sau đó tới lượt Don Quixote, mặc dù chàng đã tỏ ra can đảm và biết tránh đòn. Do một sự ngẫu nhiên, Don Quixote ngã ngay bên cẳng con Rocinante lúc này vẫn chưa dậy được. Thế mới biết gậy gộc trong những bàn tay cục mịch và giận dữ có một sức mạnh ghê gớm. Sau khi thấy mình đã chơi xấu, bọn lái la vội vã cuốn gói chuồn thẳng bỏ mặc hai chàng phiêu lưu nằm trơ giữa cánh đồng.

Người đầu tiên tỉnh lại là Sancho Panza; thấy mình nằm cạnh chủ, bác cất giọng yếu ớt, rền rĩ gọi:

- Ngài Don Quixote! Ôi, ngài Don Quixote!

- Sancho, người anh em của ta muốn gì? Don Quixote đáp lại bằng một giọng không kém lâm ly, sầu thảm.

- Nếu có thể được, xin ngài hãy cho tôi hai liều nước thần nếu ngài có mang theo đây. Có lẽ thuốc đó chữa được gãy xương và các vết thương khác.

- Thật không may cho ta, nếu có thì còn phải nói gì nữa. Nhưng ta lấy danh dự của một hiệp sĩ giang hồ thề với anh rằng nội nhật hai ngày nữa, nếu không gặp vận rủi, ta sẽ có được nước thần, nếu không, đôi tay này sẽ trở nên vô dụng.

- Vậy theo ý ngài, phải bao nhiêu ngày nữa ta mới có thể sử dụng được đôi chân?

- Ta chỉ có thể nói được rằng ta không biết phải bao nhiêu ngày nữa, chàng hiệp sĩ bị đòn đáp. Nhưng lỗi ở ta cả; đáng lẽ ta không nên rút gươm ra đánh nhau với những kẻ không được phong tước hiệu hiệp sĩ; vì ta không tôn trọng luật lệ của hiệp sĩ đạo nên thần Chiến tranh mới trừng phạt ta. Bởi vậy, anh Sancho Panza, ta cần nói để anh biết một điều rất hệ trọng đến tính mệnh của hai thầy trò ta. Hễ anh thấy có những lũ súc sinh như bọn vừa rồi xúc phạm đến chúng ta, đừng chờ ta rút gươm ra đánh lại bọn chúng vì ta sẽ không làm việc đó đâu; bản thân anh hãy dùng gươm thẳng tay trừng trị chúng đi. Nhưng nếu có những hiệp sĩ khác đến giúp đỡ bênh vực chúng, lúc đó ta sẽ ra tay bảo vệ anh và đánh lại. Hẳn anh đã nhiều lần được mục kích sức mạnh ghê gớm của cánh tay này.

Chàng hiệp sĩ đáng buồn của chúng ta muốn khoe khoang thành tích đã đánh bại kỵ sĩ tỉnh Biscay trước đây. Nhưng Sancho Panza có vẻ không tin vào lời của chủ lắm, bác đáp:

- Thưa ngài, tôi vốn là một người hiền lành, chín bỏ làm mười, và tôi có thể nhịn nhục được vì tôi còn phải nuôi vợ nuôi con. Tôi không dám ra lệnh cho ngài, chỉ xin thưa rằng dù gặp súc sinh hay hiệp sĩ, tôi cũng sẽ chẳng bao giờ rút gươm ra, và từ nay về sau dù đã bị, đang bị hay sẽ bị ai xúc phạm đến mấy chăng nữa, dù người đó sang hay hèn, giàu hay nghèo, quý tộc hay thứ dân, bất kể kẻ đó ở địa vị nào, tôi cũng tha thứ hết.

Nghe thấy vậy, Don Quixote nói:

- Anh Sancho, giá như ta còn hơi sức để nói và xương sườn của ta đỡ đau thì ta sẽ làm cho anh hiểu. Hãy nghe đây, hỡi kẻ có tội kia! Tới giờ, thầy trò ta gặp toàn vận rủi, nhưng nếu rồi đây phong vân gặp hội, con thuyền hy vọng đưa ta cập bến một trong những hòn đảo mà ta đã hứa cho anh, rồi ta chiếm lĩnh được hòn đảo đó và cho anh cai trị, thử hỏi anh sẽ làm ăn ra sao. Phải chăng anh sẽ bó tay vì anh không phải là hiệp sĩ, vì anh không muốn làm hiệp sĩ, lại cũng chẳng có can đảm và quyết tâm đánh trả những kẻ gây hấn để bảo vệ đất đai của mình. Anh cần biết rằng tại những vương quốc và những tỉnh mới chiếm được, dân chúng không thuần và cũng chẳng ủng hộ ngay chủ mới đâu, cho nên họ có thể gây ra những chuyện rắc rối hòng làm thay đổi tình thế. Vì vậy, người chủ mới cần phải có trí khôn để cai trị và lòng dũng cảm để đánh trả và tự bảo vệ trong mọi trường hợp.

- Kể ra trong tình cảnh thầy trò ta lúc này, Sancho đáp, tôi cũng muốn có được trí khôn và lòng dũng cảm mà ngài nói. Nhưng tôi xin lấy danh dự một kẻ nghèo hèn mà thưa rằng tôi cần thuốc cao hơn những lời nói suông. Nào, xin ngài hãy cố đứng dậy, ta sẽ giúp đỡ Rocinante một tay mặc dù nó không xứng đáng vì chính nó đã gây ra nông nỗi này. Không ngờ Rocinante lại như vậy; tôi vẫn tưởng nó cũng trong sạch, hiền lành như tôi. Cho hay, như người ta thường nói, cần phải có thời gian mới hiểu được lòng người, và trên đời này không có gì chắc chắn cả. Ai dám bảo rằng sau những nhát kiếm ghê gớm mà ngài vừa giáng cho anh chàng kỵ sĩ vô phúc kia, lại tiếp ngay một trận mưa đòn khủng khiếp đổ xuống lưng thầy trò ta?

- Đổ xuống lưng anh thì còn đỡ vì anh sinh ra để chịu đựng những đòn như vậy, nhưng ta từ thuở tấm bé sống trong cảnh lụa là gấm vóc, cho nên rõ ràng lưng ta đau đớn hơn nhiều. Nếu ta không nghĩ rằng… nói đúng hơn, nếu ta không biết chắc rằng nghề cung kiếm này có nhiều trắc trở thì ta sẽ nằm chết luôn tại đây vì nhục nhã.

Nghe nói vậy, bác giám mã vặn lại:

- Thưa ngài, nếu như tai họa là điều tất nhiên của hiệp sĩ đạo, xin ngài cho biết nó xảy ra luôn hay theo từng thời kỳ nhất định bởi vì, theo tôi, chỉ cần thầy trò ta gặp phải hai lần tai họa thôi là hết đời rồi, không cần đến lần thứ ba nữa nếu Thượng đế đầy lòng từ bi không cứu vớt cho.

- Anh bạn Sancho, nên biết rằng cuộc đời của những hiệp sĩ giang hồ phải chịu muôn vàn gian nguy, cay đắng, nhưng họ cũng có thể phút chốc trở thành vương đế như kinh nghiệm của nhiều hiệp sĩ khác đã cho thấy. Ta biết nhiều chuyện như vậy. Nếu ta không đang đau đớn quá, ta có thể kể ngay một vài chuyện về những hiệp sĩ đã leo lên những bậc thang danh vọng nhờ vào cánh tay dũng mãnh của mình. Nhưng cũng chính những hiệp sĩ này trước kia và sau đó đã gặp nhiều tai ương bĩ cực, như hiệp sĩ dũng cảm Amadis nước Gaul đã bị kẻ tử thù của chàng là pháp sư Arcalaus giam cầm, và người ta biết chắc chắn là lão này đã trói chàng vào một cái cột ở giữa sân rồi dùng dây cương ngựa đánh cho hơn hai trăm roi. Lại có một tác giả bí mật, khá nổi tiếng, kể rằng có lần hiệp sĩ Mặt Trời bị trúng bẫy sa xuống một cái hầm sâu trong một tòa lâu đài, chân tay bị trói chặt; sau đó, kẻ thù bắt chàng uống một thứ thuốc rửa ruột làm bằng tuyết và cát khiến chàng suýt chết, và nếu không được một người bạn thân giải nguy cho thì chàng hiệp sĩ khốn nạn đó khó lòng qua khỏi được. Cho nên ta cũng có thể chịu đựng những thử thách như các hiệp sĩ danh tiếng đó vì họ đã qua những cơn nguy biến còn to lớn gấp bội. Hơn nữa, anh Sancho ạ, ta muốn chỉ cho anh biết rằng những vết thương do những vật có sẵn trong tay gây nên không làm nhục ai cả. Đó là luật lệ có ghi thành văn bản. Tỉ dụ nếu anh thợ giày đánh người bằng cái khuôn giày anh ta đang cầm trong tay thì ta không thể vì thế mà nói rằng người kia đã bị đánh bằng gậy. Cho nên anh đừng nghĩ rằng chúng ta đã bị làm nhục sau trận đòn vừa qua bởi vì những vũ khí chúng dùng để đánh thầy trò ta chẳng qua chỉ là gậy gộc cả thôi; ta nhớ rằng không một tên nào có gươm hay dao găm cả.

- Chúng có để yên cho nhìn đâu cơ chứ, Sancho đáp. Tôi vừa mới rờ vào thanh gươm thì đã bị vụt ngang vụt dọc vào hai vai, tối tăm cả mặt mày, chân đứng không vững, ngã lăn xuống đây. Tôi chẳng hề suy nghĩ xem những miếng đòn đó có xúc phạm tới tôi hay không mà chỉ buồn phiền vì nó đã làm cho tôi đau đớn ê chề; những vết thương đó sẽ in sâu trên đôi vai cũng như trong trí óc tôi.

- Sancho, người anh em của ta, phải biết rằng thời gian sẽ làm phai nhạt mọi vết thương lòng và cái chết sẽ làm tiêu tan mọi đau đớn.

- Nhưng còn gì khổ hơn phải chờ thời gian làm cho phai nhạt vết thương lòng và chờ cái chết làm cho hết đau đớn. Nếu chỉ cần hai lá thuốc cao để chữa khỏi nỗi đau đớn này thì còn khá; nhưng tôi cảm thấy rằng tất cả kho thuốc cao của một nhà thương cũng không đủ làm cho chúng ta bình phục được.

- Thôi Sancho, chớ than vãn nữa, hãy theo ta cứng rắn lên một chút, Don Quixote nói, rồi cùng ta xem con Rocinante ra sao. Tội nghiệp cho nó cũng phải chịu một phần đáng kể trong chuyện không may này.

- Điều đó có gì lạ đâu vì chính nó cũng là một con ngựa giang hồ. Có điều đáng mừng là con lừa của tôi vẫn được bình yên vô sự trong lúc chúng ta bị đánh gãy cả xương sườn.

- Trong cơn bĩ cực, thần Tư mệnh bao giờ cũng dành cho một lối thoát, Don Quixote đáp. Ta nói thế vì rằng con vật nhỏ bé kia có thể thay Rocinante đưa ta tới một lâu đài để ta chữa chạy thuốc thang. Vả chăng cưỡi nó cũng chẳng xấu mặt nào, vì ta nhớ trong sách có kể rằng ông già Silenus, người đã nuôi nấng dạy dỗ thần Baco vui tính, có một lần đàng hoàng cưỡi một con lừa rất đẹp đi vào thành Bách Môn.

- Chuyện ông già Silenus cưỡi lừa chắc chắn có thật như ngài nói; nhưng giữa một người ngồi ngay ngắn trên lưng lừa và một người nằm vắt ngang lưng lừa như một bao tải rác, hai cái đó khác nhau xa lắm.

- Bị thương trong chiến trận là một vinh dự, không nhục nhã gì hết. Thôi, anh bạn Panza của ta, chớ nhiều lời. Hãy cố đứng dậy và đặt ta lên lưng lừa bằng cách nào tốt nhất. Chúng ta hãy đi khỏi nơi hoang vắng này trước khi tối trời.

- Nhưng tôi có nghe ngài nói rằng các hiệp sĩ giang hồ thường ngủ ở những nơi vắng vẻ và coi đó là một điều may mắn lớn cơ mà.

- Điều đó xảy ra khi nào họ không thể làm khác được hoặc khi họ đang say mê một người đẹp nào. Quả thật như vậy; có hiệp sĩ dầu mưa dãi nắng trên một quả núi đá hai năm liền mà chẳng được tình nương biết cho. Một trong những người đó là hiệp sĩ Amadis; chàng đã ra đảo Nghèo, lấy biệt hiệu là Beltenebros. Ta không nhớ rõ câu chuyện này, chỉ biết chàng ở đó tám năm hay tám tháng gì đó để tự đày đọa mình sau khi bị nàng Oriana hắt hủi. Nhưng thôi, Sancho, hãy xếp chuyện đó lại và hãy đỡ ta lên kẻo lại xảy ra chuyện gì không may cho con lừa này.

- Lại còn thế nữa ư! Sancho kêu lên.

Vừa không ngớt kêu la, thở vắn, than dài, chửi rủa kẻ đã khiến bác đến nông nỗi này, Sancho cố gượng dậy nhưng cũng chỉ đứng lom khom như một cây cung Thổ Nhĩ Kỳ, không sao thẳng người lên được, rồi bác đi chuẩn bị lừa cho chủ; con vật được thả lỏng cả ngày đã chạy rông khắp đó đây. Sau đó, bác vực Rocinante lên. Giá mà con ngựa này biết rên la như người, chắc chắn cả Sancho lẫn chủ bác đều thua nó hết. Cuối cùng, Sancho đặt Don Quixote lên lưng lừa, buộc Rocinante sau đuôi, tay cầm dây tròng cổ con lừa, bước thấp bước cao nhằm hướng mà bác cho là ở đó có con đường cái quan. May sao mới đi được một dặm thì tới đường cái và thấy có một quán trọ. Cũng như mọi lần, Don Quixote tưởng ngay đó là một tòa lâu đài. Sancho một mực bảo là quán trọ, Don Quixote cứ nhất định là lâu đài. Hai thầy trò đã đi tới trước cửa quán trọ mà cuộc tranh cãi vẫn chưa dứt. Sancho chẳng buồn nói nữa, dắt cả đoàn người ngựa bước vào.

Chương XVI

NHÀ QUÝ TỘC TÀI GIỎI ĐÃ GẶP NHỮNG CHUYỆN GÌ TRONG QUÁN TRỌ MÀ CHÀNG TƯỞNG LÀ LÂU ĐÀI?

Thấy Don Quixote nằm vắt ngang trên lưng lừa, chủ quán vội hỏi Sancho xem chàng đau đớn ra sao. Sancho đáp là không sao cả, Don Quixote bị rơi từ trên đỉnh núi xuống, xương sườn rạn nứt đôi chút mà thôi. Chủ quán có một người vợ tính tình không giống những bạn đồng nghiệp. Bà này có lòng từ thiện, thấy người hoạn nạn thì thương. Bà vội chạy tới chăm sóc Don Quixote và bảo cả con gái đến giúp một tay. Cô này chưa chồng, mặt mũi xinh xắn.

Trong quán trọ còn có một cô hầu gái, quê quán ở Asturian, mặt ngắn, gáy gọt nhẵn thín, mũi tẹt, một mắt chột, mắt kia kèm nhèm. Nói của đáng tội, cô ta có một thân hình cân đối bù vào những thiếu sót trên: người cao bảy gang tay tính từ đầu đến chân, hai vai vì mang vác nặng dô lên khiến cô ta cứ phải nhìn xuống đất quá mức mong muốn. Con gái bà chủ quán và cô hầu đáng yêu này thu xếp cho Don Quixote một chỗ nằm nom thật thảm hại trong một cái buồng xép xem ra trước đây vẫn dùng để chứa rơm rạ. Nằm cạnh Don Quixote có một chàng lái la. Tuy giường của hắn ta lót bằng yên lừa và trải vải thô nhưng so với giường của Don Quixote còn tươm hơn nhiều. Giường của chàng hiệp sĩ gồm bốn tấm ván bào dối đặt trên hai cái mễ lệch, một cái đệm mỏng dính và xù xì như rải sỏi, phải nhìn vào những lỗ thủng mới biết là bằng len, hai cái chăn bằng một loại da dùng để làm khiên và một cái khăn trải giường thưa đến nỗi có thể đếm được từng sợi dệt.

Sau khi đặt Don Quixote lên chiếc giường tồi tàn đó, bà chủ quán và con gái dán thuốc cao khắp từ đầu đến chân chàng; trong lúc đó, Maritornes - tên cô hầu gái - cầm đèn soi. Nhìn những vết bầm trên người Don Quixote, bà chủ quán bảo là trông giống vết đòn hơn những thương tích do bị ngã.

- Không phải vết đòn đâu, Sancho đáp; chả là núi có nhiều đá nhọn, và đá nhọn đã va vào người ông ta làm tím bầm lên đấy.

Rồi bác nói tiếp:

- Thưa bà, xin bà giữ lại vài lá thuốc cao vì còn có nhiều người cần đến. Chính tôi cũng đang hơi đau ở thận.

- Nếu vậy, chắc bác cũng bị ngã.

- Không phải thế. Số là khi thấy ông chủ tôi ngã, tôi giật thót người, đâm ra cũng đau cả mình mẩy như thể bị đánh một nghìn gậy vậy.

- Điều đó rất có thể xảy ra, con gái bà chủ quán nói. Bản thân tôi cũng đã nhiều lần nằm mê thấy mình ngã từ trên một cái tháp xuống, mãi không rơi tới đất; và khi tỉnh dậy, thấy mình mẩy đau ê ẩm như bị ngã thật.

- Đúng thế đấy. Có điều là lúc đó tôi chẳng mê mẩn gì hết mà còn tỉnh hơn cả bây giờ kia. Thế mà tôi cũng bị tím bầm khắp người chẳng kém ông chủ Don Quixote tôi mấy tí.

- Ông hiệp sĩ này tên là gì? Cô hầu Maritornes hỏi.

- Đó là hiệp sĩ giang hồ Don Quixote xứ Mancha, một trong những hiệp sĩ tài giỏi và dũng cảm nhất đời tự cổ chí kim.

- Thế nào là hiệp sĩ giang hồ? Cô hầu lại hỏi.

- Cô còn non yểu lắm sao mà không biết điều đó? Cô em hãy nghe đây. Nói vắn tắt, hiệp sĩ giang hồ là một người lúc này bị đòn, lúc sau trở thành hoàng đế; hôm nay chàng ta còn là một kẻ khổ sở, thiếu thốn nhất đời, nhưng ngày mai sẽ có trong tay hai, ba vương quốc để ban cho giám mã của mình.

Bà chủ quán hỏi:

- Thế sao bác là giám mã của ngài đó mà xem ra cũng chẳng có đất đai gì cả?

- Còn sớm quá, Sancho đáp. Chúng tôi mới đi phiêu lưu được một tháng và tới nay cũng chưa gặp một chuyện nào đáng gọi là phiêu lưu cả. Đã vậy, đi tìm cái nọ lại gặp cái kia. Chắc chắn một khi ngài Don Quixote lành các vết thương, hay nói đúng hơn… một khi ngài bình phục sau tai nạn ngã núi và tôi cũng trở lại bình thường, tôi sẽ không đổi những hy vọng của tôi lấy chức tước cao nhất ở nước Tây Ban Nha này.

Từ nãy đến giờ, Don Quixote vẫn nằm chăm chú nghe. Lúc này chàng mới gượng ngồi dậy, nắm lấy tay bà chủ quán và nói:

- Thưa phu nhân xinh đẹp, bà có thể tự coi là đã gặp may vì được tiếp đón một người như tôi trong quý lâu đài. Sở dĩ tôi không muốn nói hay nói tốt về tôi vì người ta thường bảo rằng sự khoe khoang làm hạ phẩm giá. Nhưng giám mã của tôi sẽ giới thiệu với bà. Chỉ xin thưa rằng tôi ghi lòng tạc dạ công ơn này chừng nào tôi còn sống trên đời. Lạy Chúa, ví thử tình yêu không trói buộc tôi bằng những luật lệ của nó và con người đẹp phụ bạc kia không bắt tôi phải làm nô lệ thì đôi mắt của tiểu thư xinh đẹp đây sẽ chiếm lĩnh sự tự do của tôi.

Bà chủ quán, cô con gái và cô hầu Maritornes ngơ ngác chẳng hiểu ông hiệp sĩ giang hồ nói gì, như thể họ nghe chàng nói tiếng Hy Lạp vậy. Tuy nhiên họ cũng đồ chừng đó là những lời cảm ơn, khen ngợi; song vì không quen dùng thứ ngôn ngữ này, họ chỉ lặng yên đứng nhìn với một vẻ thán phục, cảm thấy ông khách mới khác hẳn những khách trọ khác. Sau khi đáp lễ bằng những lời nôm na, bà chủ quán và cô con gái rút lui, còn Maritornes ở lại chữa chạy cho Sancho vì bác cũng cần được chăm sóc không kém ông chủ mình.

Anh chàng lái la đã hẹn hò với cô hầu Maritornes là đêm hôm đó, hai người sẽ gặp nhau chuyện trò, và cô ả cũng đã hứa đợi đến lúc khách trọ và ông bà chủ đi ngủ, cô ta sẽ đến và sẽ thỏa mãn yêu cầu của y. Người ta kể rằng cô hầu này khi đã hứa thì giữ đúng lời dù cô hứa ở trên đỉnh núi không có ai làm chứng, vì cô tự cho mình thuộc dòng dõi quý tộc. Cô ta không hề xấu hổ vì phải làm nghề hầu hạ trong quán trọ và vẫn thường nói rằng những nỗi bất hạnh và những sự việc rủi ro đã đưa cô đến cảnh ngộ này.

Cái giường vừa cứng, vừa hẹp, vừa nhỏ, vừa cập kênh của Don Quixote đặt ở ngay cửa ra vào của cái buồng xép mái thủng lỗ chỗ nom thấy cả sao trên trời. Bên cạnh là giường của Sancho do chính tay bác tự thu xếp, gồm có một cái chiếu bồ hoàng và một cái chăn không phải bằng len mà bằng vải thô. Tiếp đến giường của chàng lái la, lót bằng yên lừa và tất cả những đồ trang bị cho hai con lừa hay nhất của bác như đã tả ở trên. Theo lời tác giả truyện này, đây là một trong những lái la giàu có của vùng Arevalo, có tới mười hai con lừa, con nào cũng béo mập. Tác giả đã kể tường tận về bác lái la này vì biết bác ta rất rõ, thậm chí người ta còn bảo là đôi bên có họ hàng với nhau. Số là sử gia Hamete Benengeli kể mọi sự việc rất tỉ mỉ, chính xác, và người ta nhận thấy rằng những chi tiết dù lặt vặt, nhỏ bé đến đâu, ông cũng không bỏ qua. Các sử gia ít lời nên lấy đó làm gương. Họ kể lại những sự việc một cách quá ngắn ngủi, vắn tắt, chưa đọc đã hết, và không biết vì cẩu thả, xấu chơi hay dốt nát, họ để lại trong lọ mực những nét tinh túy nhất của câu chuyện. Đáng được ca ngợi một ngàn lần tác giả cuốn Tablante de Ricamonte và tác giả cuốn sách kể về những chiến công của bá tước Tomillas. Họ đã tả một cách thật là chính xác!

Lại kể về gã lái la, sau khi đã đi thăm thú đàn súc vật và cho chúng ăn lần thứ hai bèn quay về giường nằm dài chờ cô ả Maritornes tới. Sancho cũng đã đi nằm sau khi được băng bó, nhưng bác không sao ngủ được vì bộ xương sườn ê ẩm không cho phép. Don Quixote cũng đau nhức lắm, mắt cứ mở thao láo như mắt thỏ[32]. Trong quán im ắng như tờ, chỉ có một ngọn đèn sáng treo ở giữa cửa chính.

Cảnh vật tĩnh mịch và những ý nghĩ mà chàng hiệp sĩ của chúng ta luôn luôn rút ra từ những sự việc kể trong sách vở - thủ phạm gây ra tai họa cho chàng - đã khiến chàng tưởng tượng ra một câu chuyện điên rồ kỳ lạ. Chàng nghĩ mình đang ở trong một tòa lâu đài nguy nga (như mọi người đã biết, tất cả các quán trọ chàng tới nghỉ đều là lâu đài đối với chàng), còn cô gái con chủ quán là con bà chủ lâu đài; trước những cử chỉ lịch thiệp của chàng, cô này đã xiêu lòng và hứa đêm nay sẽ giấu mẹ cha đến ân ái với chàng. Điều mơ tưởng hão huyền đó đã trở thành sự thật trong đầu óc Don Quixote, khiến chàng lo lắng suy nghĩ đến giai đoạn gay go sắp tới thử thách lòng thủy chung của chàng; chàng quyết tâm sẽ không lừa dối nàng Dulcinea làng Toboso, dù cho hoàng hậu Guinevere và bà bảo mẫu Quintanona có hiện ra trước mắt.

Don Quixote còn đang nghĩ vơ nghĩ vẩn thì đã tới giờ cô hầu Maritornes hẹn đến gặp gã lái la (đối với chàng hiệp sĩ, đó là giờ hung). Mình mặc áo lót, chân đi đất, tóc chụp trong một cái bao bằng vải thô, Maritornes rón rén bước vào phòng ba ông khách trọ để tìm chàng lái la. Nhưng cô ả vừa bước tới cửa phòng thì Don Quixote nhìn thấy; mặc dù khắp người băng bó và xương sườn vẫn còn đau, chàng ngồi nhổm dậy, dang hai tay ra đón tiểu thư xinh đẹp. Mình thu nhỏ, miệng ngậm tăm, cô hầu gái đang giơ tay sờ soạng tìm người yêu bỗng đâu chạm phải cánh tay Don Quixote. Chàng hiệp sĩ của chúng ta vội túm chặt cổ tay ả, kéo về phía mình và đặt ngồi lên giường, trong khi cô ả vẫn không dám hé răng nói gì. Rồi chàng vuốt ve cái áo lót của cô, và tuy nó bằng vải bao tải, chàng cảm thấy đó là một loại tơ mỏng rất mềm; tay cô ả đeo một chuỗi hạt bằng thủy tinh nhưng chàng thấy nó phát ra những tia sáng của những viên ngọc quý phương Đông; mớ tóc cứng như rễ tre đối với chàng là những sợi vàng óng ánh nhất của xứ Ả Rập, có thể làm lu mờ cả ánh sáng mặt trời; hơi thở của cô ả chắc chắn phải nặng mùi vì ăn toàn đồ nguội và thức đêm nhiều nhưng chàng cảm thấy miệng cô phả ra hương thơm ngào ngạt. Tóm lại, chàng đã hình dung một công nương giống hệt như sách kể rằng có một nàng công chúa, cảm kích tình yêu của một trang hiệp sĩ, đã trang điểm lộng lẫy tới thăm chàng trong lúc chàng bị thương. Nhà quý tộc đáng buồn của chúng ta mù quáng đến nỗi mặc dù đã sờ, đã ngửi, đã thấy hết những vật cụ thể trên người cô nàng hầu mà vẫn không tỉnh ngộ. Một người nào khác - trừ lái la - sẽ phát nôn mửa; trái lại, Don Quixote thấy mình đang ôm trong tay thần Sắc đẹp. Chàng ôm chặt Maritornes và nói bằng một giọng nhỏ nhẻ, tình tứ:

- Công nương xinh đẹp và cao quý, tôi rất muốn được đền đáp công ơn nàng đã cho tôi gặp mặt. Nhưng thần Tư mệnh kia hay trêu ngươi những kẻ lương thiện, bắt tôi phải nằm liệt vị trên chiếc giường này, cho nên mặc dù lòng tôi muốn thỏa mãn nàng nhưng tôi không thể thực hiện được. Hơn thế nữa, còn có một trở ngại lớn hơn. Số là tôi đã thề giữ trọn tình với nàng Dulcinea có một không hai ở làng Toboso, người đẹp duy nhất trong ý nghĩ thầm kín nhất của tôi. Ví thử không có chuyện đó, chẳng lẽ tôi quá ngu ngốc bỏ lỡ cơ hội mà nàng đã có lòng tốt mang tới cho sao!

Thấy Don Quixote ôm chặt quá, Maritornes sợ toát mồ hôi. Cô ả không nghe thấy và cũng chẳng buồn nghe những lời tán tỉnh của Don Quixote, chỉ cố tìm cách thoát khỏi tay chàng. Gã lái la từ lúc đi nằm vẫn mơ tưởng đến Maritornes nên tỉnh như sáo. Khi cô ả bước vào buồng, y đã biết ngay và nghe được hết những lời của Don Quixote. Tưởng nhân tình của mình đã nuốt lời hứa mà đi với kẻ khác, máu ghen nổi lên, y đến sát bên giường Don Quixote để nghe xem chàng nói gì. Thấy Maritornes đang cố giằng tay ra, Don Quixote thì cứ hết sức giữ lại, anh chàng lái la nóng mắt giơ thẳng cánh tay lên, giáng một thoi chí tử vào quai hàm chàng hiệp sĩ si tình làm chàng hộc cả máu mồm. Chưa hả giận, y còn nhảy lên ngực chàng rồi cứ lấy chân dận lên khắp các sương sườn. Cái giường của Don Quixote đã chẳng vững chãi gì, lại phải chịu đựng thêm chàng lái la, đổ rầm xuống khiến chủ quán tỉnh dậy. Gọi mãi Maritornes không thấy thưa, bác đoán ngay rằng cô ả lại có chuyện gì đây. Bác bèn dậy, thắp một cây đèn rồi đi đến chỗ có tiếng đổ vỡ vừa phát ra. Thấy chủ đi tới, và đã biết tính chủ hung tợn, cô hầu sợ hãi cuống cuồng vội trốn vào giường Sancho Panza, nằm ẹp xuống, cuộn tròn người lại; lúc này Sancho vẫn ngủ. Chủ quán bước vào hỏi:

- Con ranh kia ở đâu? Tao nói không sai, đúng mày là thủ phạm vụ này.

Sancho chợt tỉnh giấc, thấy có một đống lù lù trên giường, tưởng bị bóng đè, bèn thụi lung tung. Maritornes bị đòn túi bụi, đau quá quên cả sợ lộ, cũng đấm trả lại rất hăng khiến Sancho tỉnh hẳn. Thấy mình bị đánh mà không biết là ai, bác cố vùng dậy ôm lấy Maritornes, và thế là một cuộc ẩu đả đẹp nhất đời diễn ra. Dưới ánh sáng cây đèn, chàng lái la nhìn thấy rõ tình cảnh của người đẹp, bèn bỏ Don Quixote chạy lại cứu nguy. Chủ quán cũng xô tới nhưng với mục đích trừng trị Maritornes vì nghĩ rằng chỉ có ả mới tạo ra cuộc gặp mặt vui vẻ này. Thế là, như người ta thường nói: “Mèo đuổi chuột, chuột đuổi dây thừng, dây thừng đuổi cái gậy”, lái la choảng Sancho, Sancho choảng cô hầu, cô hầu choảng lại, chủ quán choảng cô hầu, tất cả đều choảng nhau tới tấp, không ngớt tay. Rủi sao, cây đèn của chủ quán tắt phụt, buồng tối om thành thử họ đánh phỏng chừng, đánh thục mạng, trúng đòn nào hiểm đòn nấy.

Tối đó, trong quán còn có một người lính cảnh sát thuộc đội Huynh đệ rất Thánh ngủ trọ. Thấy có tiếng xô xát, y bèn lấy phù hiệu và cái hộp sắt tây trong đựng các giấy chứng minh, rồi mò mẫm đi tới chỗ xảy ra cuộc loạn đả. Y hét to:

- Nhân danh luật pháp và đội Huynh đệ rất Thánh, tất cả dừng tay lại!

Người đầu tiên y túm được là Don Quixote. Khắp mình đầy vết đòn, chàng hiệp sĩ nằm thẳng cẳng, chết ngất trên đống giường gãy. Viên cảnh sát nắm chặt bộ râu của chàng, mồm hét: “Hãy ủng hộ pháp luật!”. Thấy Don Quixote không động đậy, tưởng chàng đã chết, còn những kẻ ở trong buồng là lũ sát nhân, y bèn hô to:

- Hãy đóng cửa nhà trọ lại! Không cho đứa nào chạy thoát. Chúng đã giết một người tại đây rồi!

Tiếng kêu làm mọi người giật mình ngừng tay. Chủ quán trở về buồng riêng, chàng lái la về ngủ trên đống yên lừa, cô hầu cũng quay về chỗ nghỉ của mình. Chỉ tội nghiệp cho Don Quixote và Sancho không sao nhúc nhích được, nằm bệt tại chỗ. Viên cảnh sát buông bộ râu của Don Quixote rồi đi ra ngoài tìm đèn để bắt những tên hung thủ. Nhưng chủ quán tinh ma đã tắt phụt ngọn đèn trong lúc trở về phòng; viên cảnh sát đành phải đến lò sưởi, tốn bao thời giờ, công sức mới châm được một cây đèn khác.

Chương XVII

THẦY TRÒ DON QUIXOTE CÒN LÀM NHỮNG VIỆC GÌ TRONG QUÁN TRỌ MÀ CHÀNG HIỆP SĨ TƯỞNG LÀ LÂU ĐÀI?

Lúc này, Don Quixote đã tỉnh; bằng một giọng cũng sầu bi như ngày hôm trước, lúc nằm liệt sau trận mưa đòn, chàng lên tiếng gọi:

- Sancho bạn ta; anh ngủ ư? Anh ngủ ư, anh bạn Sancho?

- Rõ khổ chưa, Sancho đáp bằng một giọng buồn bực, uất ức, làm sao tôi có thể ngủ được một khi bị tất cả loài quỷ quái đến quấy rối như đêm nay!

- Anh nói đúng đấy, không sai đâu. Nếu ta không nhầm, lâu đài này có yêu quái. Anh phải biết rằng… Nhưng, trước khi nghe ta nói điều này, anh phải thề sẽ giữ bí mật cho tới sau khi ta qua đời.

- Tôi xin thề.

- Ta nói thế vì rằng ta không muốn làm cho người khác mất danh dự.

- Tôi đã nói là tôi xin thề sẽ giữ kín cho tới khi ngài chết, và mong sao tôi có thể nói được điều bí mật đó ngay ngày mai.

- Sancho, ta làm phiền anh lắm sao khiến anh mong ta chết sớm như vậy?

- Không phải thế đâu; số là tôi rất ghét phải giữ lâu những điều bí mật, và tôi không muốn nó sẽ thối rữa trong bụng tôi.

- Thôi được, dù sao ta cũng tin anh là người tốt và có lễ độ. Bây giờ hãy nghe ta kể vắn tắt đây. Đêm nay, ta đã gặp một trong những chuyện phiêu lưu kỳ lạ nhất, không sao tả xiết được. Số là cô con gái chủ lâu đài này, một tiểu thư óng ả, xinh đẹp nhất trên một phần lớn trái đất này, vừa đến với ta. Ta biết nói gì bây giờ về đồ trang sức của nàng? Về sự thông minh sáng láng của nàng? Và còn biết bao những vẻ đẹp thầm kín mà ta không dám đụng đến và kể lại vì không muốn phản bội nàng Dulcinea của ta. Nhưng con tạo kia thấy ta sung sướng thì ghen ghét, hay có lẽ đúng hơn, lâu đài này có yêu quái, như ta đã nói. Giữa lúc ta cùng nàng rủ rỉ tự tình, bỗng từ đâu tới có một bàn tay - chắc phải là bàn tay một tên khổng lồ quái dị nào đó - giáng xuống quai hàm ta một quả mạnh đến nỗi ta hộc cả máu ra. Rồi cái bàn tay đó cứ nhè ta mà đánh khiến ta còn đau đớn hơn cả hôm qua khi bọn lái la, vì tức giận con Rocinante, đã xúc phạm tới thầy trò ta. Bởi vậy, ta đoán rằng có một pháp sư người Moor nào đó bảo vệ sắc đẹp của nàng, không cho ta đụng chạm tới.

- Không cho cả tôi nữa chứ, Sancho đáp; bởi vì có tới trên bốn trăm tên Moor xông vào đánh tôi, nếu đem so sánh thì trận đòn hôm qua chỉ như phủi bụi. Nhưng xin hỏi, làm sao ngài có thể coi đó là một chuyện phiêu lưu hay ho và kỳ lạ được một khi thầy trò ta lâm vào cảnh ngộ này. Dù sao, ngài cũng còn may vì đã được ôm ấp một con người đẹp không ai bì nổi như ngài nói. Còn tôi, thử hỏi tôi được gì ngoài những miếng đòn có lẽ ác liệt nhất mà tôi phải chịu trong đời tôi. Khổ thân cho tôi và cho bà mẹ đã sinh ra tôi chưa! Tôi không phải và cũng sẽ không bao giờ là hiệp sĩ giang hồ, vậy mà hễ cứ xảy ra chuyện gì là y như rằng tôi phải chịu thiệt thòi nhất.

- Sao, anh cũng bị đòn ư?

- Trời tru đất diệt cả họ nhà tôi đi! Tôi đã chẳng nói với ngài rồi sao?

- Anh bạn chớ phiền muộn làm chi. Ta sẽ chế môn thuốc thần và chúng ta sẽ lành ngay tức khắc.

Lúc này, viên cảnh sát đã châm được đèn trở lại buồng khách trọ để xem xét người mà y tưởng đã chết. Sancho thấy có người bước vào, mình mặc sơ-mi, đầu quấn khăn tay, cầm một cây đèn, mặt mũi nom gớm chết, bèn hỏi chủ:

- Thưa ngài, có phải đây là lão pháp sư người Moor trở lại trừng trị chúng ta nữa chăng?

- Không phải, vì những pháp sư không để cho ai nhìn thấy đâu.

- Nếu như họ không để cho ai nhìn thấy thì họ cũng để cho người ta cảm thấy, như hai vai tôi đây chứng minh.

- Hai vai của ta cũng có thể chứng minh được. Nhưng điều đó cũng chưa đủ để tin rằng người đang đi tới là một pháp sư Moor.

Viên cảnh sát tới nơi, thấy có hai người chuyện trò vui vẻ, lấy làm ngạc nhiên lắm. Don Quixote vẫn nằm thẳng cẳng không nhúc nhích, mình đầy thương tích và băng bó. Viên cảnh sát tiến lại gần hỏi:

- Sao, anh chàng này làm sao?

- Nếu ta là anh, ta sẽ ăn nói có lễ độ hơn. Đồ ngu xuẩn, phải chăng ở cái xứ này người ta thường nói năng như vậy với các hiệp sĩ giang hồ?

Bỗng dưng bị một người bộ dạng khó coi mắng nhiếc, viên cảnh sát không nhịn được, giơ ngay cây đèn đầy dầu phang xuống đầu Don Quixote, tưởng chừng vỡ đầu, rồi bỏ đi. Gian phòng trở lại tối om.

Sancho lên tiếng:

- Thôi đúng là tên pháp sư người Moor rồi, thưa ngài. Hẳn là nó dành nhan sắc của người đẹp cho kẻ khác, còn với thầy trò ta, nó chỉ dành cho những quả đấm và những cây đèn phang vào đầu thôi.

- Đúng thế, Don Quixote đáp; bởi vậy, ta chớ nên quan tâm đến những yêu thuật đó mà bực tức làm chi. Đó là những vật kỳ quái vô hình, không biết đâu mà trả thù được. Thôi, Sancho, hãy gượng dậy đi tìm quan trấn thành và xin cho ta một ít dầu, rượu, muối và lá mê điệt để chế môn thuốc thần. Quả thật lúc này ta rất cần đến nó vì vết thương do yêu ma gây ra làm ta chảy nhiều máu quá.

Xương cốt đau dần, Sancho đứng dậy mò mẫm đi tìm chủ quán thì lại gặp viên cảnh sát đang đứng nghe trộm xem Don Quixote nói gì. Bác bảo y:

- Thưa ngài, dù ngài là ai, hãy làm ơn cho chúng tôi một ít lá mê điệt, dầu, muối và rượu; đó là những thứ cần thiết để cứu chữa một trong những hiệp sĩ giang hồ xuất chúng trên đời. Chàng đã bị một tên Moor ở trong quán trọ này dùng yêu thuật đánh trọng thương và đang nằm trên giường kia.

Thấy Sancho nói năng như vậy, viên cảnh sát cho bác là một kẻ mất trí. Trời bắt đầu sáng; y bèn mở cửa gọi chủ quán tới và nói rõ yêu cầu của Sancho. Được chủ quán cung cấp đầy đủ, bác giám mã mang các thứ đó về cho chủ. Don Quixote đang hai tay ôm đầu, mồm không ngớt oán trách cây đèn đã làm chàng đau đớn; tuy nhiên, chàng chỉ bị sưng có hai cái bướu to trên đầu, còn cái mà chàng tưởng là máu chỉ là mồ hôi toát ra trong lúc sợ hãi.

Don Quixote trộn cả mấy thứ với nhau, đun một lúc, thấy được mới bắc ra. Chàng hỏi mượn một cái lọ để đựng thuốc nhưng trong quán không có, đành phải đổ vào một cái bình đựng dầu bằng sắt tây do chủ quán tặng cho. Chàng đặt bình thuốc trước mặt rồi đọc các bài kinh Lạy Cha, Kính mừng, Ngợi khen, Tin kính, mỗi bài tới hơn tám chục lần, đọc xong mỗi câu lại làm dấu ban phúc. Sancho, chủ quán và viên cảnh sát đứng xem từ đầu chí cuối, còn anh chàng lái la đã đi thăm nom đàn súc vật của mình rồi. Công việc xong xuôi, Don Quixote muốn tự mình thí nghiệm sự thần hiệu của môn thuốc mà chàng cho là rất quý. Chàng bèn uống chỗ thuốc thừa trong nồi (độ lưng một hồ) vì bình đã đầy; vừa uống khỏi mồm đã nôn thốc nôn tháo đến nỗi không còn gì trong dạ dày nữa. Bị nôn mửa hành, mồ hôi trong người toát ra như tắm, Don Quixote phải nhờ đắp chăn hộ và để cho nằm yên một mình. Sau khi đã đắp chăn cho chàng, mọi người rút lui. Hơn ba tiếng đồng hồ sau, Don Quixote tỉnh dậy, thấy trong người nhẹ nhõm, khỏi hết đau đớn, tưởng chừng vô bệnh tật. Chàng tin tưởng đã luyện thành công môn thuốc thần và từ nay về sau, nhờ có môn thuốc đó, chàng có thể xông pha nơi chiến trận, dù có nguy hiểm bao nhiêu cũng chẳng ngại ngần.

Thấy chủ bình phục một cách kỳ lạ, Sancho Panza bèn xin uống nốt thuốc trong nồi còn lại cũng kha khá. Được Don Quixote cho phép, bác hai tay ôm nồi, lòng đầy tin tưởng, uống một hơi cũng nhiều gần bằng của chủ. Vì dạ dày của bác có nhiều sức chống đỡ hơn nên bác còn bị vật vã, lợm giọng, toát mồ hôi, quằn quại chán mà chưa nôn ra được, tưởng đâu giờ tận số đã điểm. Trong cơn đau, bác không ngớt lời nguyền rủa môn thuốc thần và kẻ khốn kiếp đã cho bác uống. Thấy vậy, Don Quixote nói:

- Anh Sancho, ta nghĩ rằng xảy ra cơ sự này là do anh chưa được phong tước hiệp sĩ đó thôi. Rõ ràng thuốc này không hiệu nghiệm đối với những ai không phải là hiệp sĩ.

- Rõ thật vô phúc cho tôi và cả nhà tôi nữa! Đã vậy, ngài còn cho tôi uống làm gì?

Lúc này, thuốc đã ngấm và bắt đầu hành bác giám mã đáng thương khiến cho bác miệng nôn trôn tháo ngay trên giường, bẩn hết cả chăn chiếu, không còn dùng vào việc gì được nữa. Mồ hôi toát ra như tắm, Sancho tưởng mình chết đến nơi và mọi người có mặt cũng đều nghĩ như vậy. Sau gần hai tiếng đồng hồ đầy khủng khiếp, bác cảm thấy không đỡ như chủ, mà trái lại thân thể đau đớn rã rời, đứng không vững. Nhưng Don Quixote, sau khi trở lại nhẹ nhõm lành lặn như trên đã kể, muốn ra đi ngay để tìm kiếm những chuyện phiêu lưu, vì chàng nghĩ rằng trong suốt thời gian ở lại đây, chàng đã xa lánh cuộc đời và những người đang cần tới sự giúp đỡ che chở của chàng. Vả chăng, chàng rất tin tưởng vào môn thuốc thần.

Vì nóng lòng muốn đi, Don Quixote tự mình thắng yên cương cho con Rocinante, đóng cả yên cho con lừa của giám mã, rồi lại giúp Sancho mặc quần áo và đỡ lên lưng lừa. Xong đâu đấy, chàng nhảy lên ngựa, đến góc sân nhà trọ lấy một ngọn thương dựng tại đấy để dùng làm vũ khí.

Tất cả những người trong quán trọ - khoảng trên hai chục - đứng nhìn Don Quixote, trong số đó có cả cô con gái chủ quán. Don Quixote cũng nhìn cô ta chằm chằm, thỉnh thoảng buông một tiếng thở dài phát ra tự đáy lòng. Mọi người, nhất là những người đã được chứng kiến cảnh băng bó Don Quixote tối hôm trước, lại tưởng chàng xuýt xoa đau đớn vì những vết thương ở sườn.

Khi thầy trò đã ra tới cổng, Don Quixote mới dừng ngựa lại, mời chủ quán tới và nói bằng một giọng từ tốn, nghiêm trang:

- Thưa quan trấn thành, tôi đã được hưởng rất nhiều ân huệ trong tòa lâu đài này của ngài. Ơn đó, tôi xin ghi lòng tạc dạ suốt đời. Nếu tôi có thể báo đền được bằng cách trừng trị những kẻ láo xược đã xúc phạm tới ngài, dám xin ngài biết cho rằng nghề nghiệp của tôi là bênh vực những kẻ yếu, trả thù cho những ai bị làm nhục, và trừng trị những tên phản bội. Ngài hãy cố nhớ lại và nếu có trường hợp nào như vậy, xin cho được biết. Nhân danh dòng hiệp sĩ của tôi, xin hứa sẽ làm ngài được thỏa mãn như ý muốn.

Chủ quán cũng nghiêm trang đáp lại:

- Thưa hiệp sĩ, tôi không cần ngài trả hộ tôi một mối thù nào cả vì rằng tự tôi cũng biết cách rửa thù khi bị kẻ khác làm nhục. Tôi chỉ cần ngài trả tiền trọ đêm qua, kể cả tiền rơm và lúa mạch cho hai con vật lẫn tiền cơm và tiền giường của hai người.

- Sao! Đây là quán trọ ư? Don Quixote hỏi.

- Phải, và là một quán trọ rất nổi tiếng, chủ quán đáp.

- Cho tới lúc này, tôi đã nhầm, Don Quixote nói. Thực tình, tôi cứ ngỡ đây là một tòa lâu đài nguy nga. Nhưng nếu không phải như vậy mà chỉ là một quán trọ thì chỉ có một cách miễn cho tôi việc trả tiền vì tôi không thể vi phạm luật lệ của giới hiệp sĩ giang hồ. Tôi biết chắc chắn rằng dù nghỉ ở quán nào, không bao giờ các hiệp sĩ giang hồ phải trả tiền trọ hoặc một món tiền nào khác vì từ trước tới giờ, tôi chưa hề thấy có sách nào nói ngược lại; họ có quyền được tiếp đón tử tế, đền bù vào công việc nặng nhọc của họ trong lúc đi tìm kiếm chuyện phiêu lưu mạo hiểm, đêm cũng như ngày, mùa đông cũng như mùa hè, đi bộ hay cưỡi ngựa, chịu đựng đói khát, nóng lạnh cùng bao sự khắc nghiệt và bất tiện của trời đất.

- Điều này không dính dáng gì đến tôi, chủ quán đáp. Hãy trả tiền đi và xếp những chuyện hiệp sĩ lại. Tôi chỉ biết có một việc là thu tiền thôi.

- Ông thật là một kẻ ngốc nghếch và không mến khách.

Nói rồi Don Quixote thúc ngựa, khoác thương lên vai ra khỏi quán trọ đi thẳng một mạch, không buồn để ý xem giám mã của mình có theo sau không. Chẳng ai giữ chàng lại cả. Chủ quán thấy chàng đã đi mất, bèn chạy lại đòi tiền Sancho Panza. Bác giám mã đáp rằng chủ đã không muốn trả thì bác cũng không trả, rằng bác là giám mã của hiệp sĩ giang hồ cho nên đối với bác cũng phải áp dụng các luật lệ như đối với chủ bác, tức là không được đòi tiền nong gì hết.

Tức quá, chủ quán dọa nếu không trả thì y sẽ có cách làm cho biết thân. Sancho đáp lại rằng dù có mệnh hệ nào chăng nữa, bác cũng sẽ không trả một đồng xu vì tôn trọng luật lệ của giới hiệp sĩ. Bác không muốn vì mình mà các hiệp sĩ giang hồ mất một tục lệ cổ truyền hay ho, để rồi mai sau các giám mã khác có thể chê trách bác đã phá bỏ một quyền lợi chính đáng như vậy.

Rủi thay cho bác Sancho đen đủi, trong số những khách trọ có bốn tay chuyên nghề chải len ở Segovia, ba tay hàng xén ở Cordova và hai lái buôn ở hội chợ Seville, là những kẻ vui tính, nghịch ngợm và thích trêu chọc. Như thể cùng chung một ý nghĩ, cả bọn họ tiến lại gần con lừa, lôi Sancho xuống; một người đi lấy một cái khăn trải giường rồi họ ném Sancho vào. Thấy cái mái nhà quá thấp, không tiện hành động, cả bọn kéo nhau ra sân, ở đó chỉ có vòm trời hạn chế họ thôi. Sau khi đặt Sancho nằm gọn trong cái khăn trải giường, họ bắt đầu chơi trò tung hứng và lấy làm thú vị như khi họ tung chó trong những ngày hội hóa trang.

Những tiếng kêu thất thanh của bác giám mã bị tung lên trời lọt tới tai Don Quixote. Chàng dừng ngựa lắng nghe, mới đầu tưởng có chuyện phiêu lưu nào sắp xảy ra. Cuối cùng, nhận ra tiếng kêu của giám mã, chàng quay ngựa lại và bắt con Rocinante phi hết tốc lực về quán trọ. Tới nơi, thấy cổng đóng, chàng bèn đi vòng quanh để tìm lối vào; đi được mấy bước, nhìn qua bức tường không cao lắm, chàng thấy giám mã của mình đang vọt lên cao rồi lại rơi xuống một cách nhịp nhàng trong không trung. Giá như lúc đó chàng không tức giận, tôi tin rằng chàng phải cười phá lên. Chàng cố leo từ lưng ngựa lên mặt tường nhưng thân thể chàng còn đang đau ê ẩm đến nỗi xuống ngựa cũng không nổi, đành cứ ngồi trên mình con Rocinante ra sức chửi rủa, thách thức những kẻ đang tung Sancho lên trời, thật không sao kể hết được. Mặc cho Don Quixote chửi bới, bọn người ở bên trong sân vẫn tiếp tục chơi trò tung hứng, còn Sancho vừa bay vừa không ngớt mồm kêu la, dọa nạt, van xin mà chẳng ăn thua gì. Cuối cùng, cả bọn mệt quá mới dừng tay lại; rồi họ dắt con lừa tới, đặt Sancho lên lưng nó và khoác một chiếc áo lên người bác. Thấy bác giám mã mệt lử, cô hầu Maritornes tốt bụng nghĩ là phải lấy cho bác một bình nước; cô bèn ra giếng múc cho được mát. Sancho đỡ lấy bình nước đưa lên mồm định uống bỗng dừng lại vì nghe thấy tiếng chủ nói:

- Sancho, con hỡi, chớ uống nước; con ta đừng uống nước đó kẻo mất mạng đấy. Con không biết ta có thuốc thần đây ư? Vừa nói, Don Quixote vừa giơ cái bình sắt tây đựng thuốc lên. Chỉ cần con uống hai giọt sẽ khỏi ngay.

Nghe chủ nói, Sancho lác xệch cả hai mắt; bác hét to hơn cả chủ:

- May thay! Ngài quên rằng tôi không phải là hiệp sĩ ư, hay ngài muốn tôi dốc nốt những gì còn lại trong bụng sau trận nôn mửa đêm qua? Thôi, xin ngài giữ lấy món thuốc quỷ quái đó, để mặc tôi!

Nói rồi, Sancho đưa bình nước lên mồm uống luôn. Nhưng mới được một ngụm, thấy nước lã, bác không uống nữa và yêu cầu Maritornes mang rượu đến. Cô này vui lòng làm ngay và còn bỏ cả tiền túi ra trả. Người ta đồn rằng mặc dù ở trong hoàn cảnh tôi đòi, cô còn mang những tính nết của một người theo Ki-tô giáo. Sau khi Sancho uống xong, Maritornes mở toang cổng, Sancho lấy gót chân thúc lừa ra khỏi quán trọ. Bác lấy làm hài lòng vì không phải trả một đồng xu nào và được ra đi theo ý muốn tuy đã phải giơ lưng ra làm bảo lãnh. Thực ra để bù vào khoản tiền trọ, lão chủ quán đã giữ được cái túi hai ngăn mà bác giám mã trong lúc vội vã ra đi không nhớ tới. Thấy Sancho đi rồi, chủ quán định ra đóng cổng chặt lại nhưng mấy anh chàng vừa chơi trò tung hứng không nghe vì họ coi Don Quixote không đáng một đồng sứt dù chàng có thuộc dòng hiệp sĩ Bàn Tròn.

Chương XVIII

CUỘC ĐÀM THOẠI GIỮA SANCHO VÀ DON QUIXOTE, CÙNG NHỮNG CHUYỆN KHÁC ĐÁNG ĐƯỢC KỂ LẠI

Sancho đã đuổi kịp chủ; bác mệt lử, không còn sức thúc lừa nữa. Thấy thế, Don Quixote nói:

- Anh Sancho này, bây giờ thì ta tin chắc rằng tòa lâu đài hay quán trọ đó có yêu quái. Những kẻ trêu ghẹo anh một cách độc ác kia là gì nếu không phải là ma quỷ và những người ở thế giới bên kia? Ta cam đoan như vậy vì lúc ta nhìn qua tường thấy tình cảnh bi đát của anh, ta không sao leo lên tường và cũng không sao xuống ngựa được; đó là do ta bị phù phép. Ta lấy danh dự thề rằng nếu lúc đó ta leo được lên tường hoặc xuống được ngựa thì ta sẽ trả thù cho anh một cách đích đáng khiến cho lũ vô lại ngu xuẩn kia sẽ nhớ đời trò đùa của chúng, mặc dù ta biết làm như vậy trái với luật lệ của giới hiệp sĩ vì, như ta vẫn thường nói với anh, luật lệ không cho phép một hiệp sĩ đánh nhau với người thường, trừ phi trong trường hợp thật cần thiết phải bảo vệ tính mạng và con người mình.

- Tôi cũng sẽ trả thù nếu tôi có thể làm được việc đó, dù tôi có là hiệp sĩ hay không, nhưng tiếc rằng tôi không làm nổi. Còn những kẻ đã trêu ghẹo tôi chẳng phải ma quỷ hay phù thủy như ngài nói đâu; họ cũng là những người bằng xương bằng thịt như ta cả mà thôi. Chúng có tên có tuổi hẳn hoi vì trong lúc bị tung lên trời, tôi nghe thấy chúng gọi nhau: một đứa tên là Pedro Martinez, một đứa khác là Tenorio Hernandez, còn lão chủ quán là Juan Palomeque Tay chiêu. Bởi vậy, thưa ngài, nếu lúc đó ngài không leo lên tường hoặc nhảy xuống ngựa được thì do một nguyên nhân nào khác chứ chẳng có phép thuật nào cả. Và qua sự việc này, tôi thấy rõ rằng những chuyện phiêu lưu mạo hiểm ta đi tìm kiếm, cuối cùng sẽ dẫn đến những việc rủi ro này, không còn biết lối nào mà đi nữa. Theo thiển nghĩ của tôi, có lẽ tốt nhất và đúng nhất là ta hãy trở về quê lúc này đang mùa gặt để trông nom nhà cửa ruộng vườn hơn là cứ đi lang thang để rồi gặp hết chuyện không may này đến chuyện không may khác.

- Thật quả anh chả biết gì mấy về cái nghề hiệp sĩ này cả! Don Quixote đáp. Đừng nói nữa và hãy kiên nhẫn. Có một ngày, anh sẽ thấy tận mắt rằng làm nghề này vinh dự biết bao. Thử hỏi trên đời có gì sung sướng và vui thích hơn khi ta thắng một trận và đánh bại kẻ thù? Chắc chắn là không có.

- Có thể như thế đấy vì tôi không biết, Sancho đáp; nhưng chỉ biết rằng từ ngày chúng ta đi làm hiệp sĩ giang hồ, nói đúng hơn là từ ngày ngài làm hiệp sĩ giang hồ (vì tôi không có vinh dự đó), chúng ta chưa thắng một trận nào trừ lần đánh bại kỵ sĩ tỉnh Biscay, mà trong trận này ngài cũng bị mất nửa cái tai và nửa cái mũ. Ngoài ra chỉ thấy hết gậy bé đến gậy lớn, hết thụi nhỏ đến thụi to; riêng tôi còn bị yêu ma trêu ghẹo ở trong quán trọ mà không trả thù được để hưởng cái thú nhìn thấy sự thất bại của kẻ địch như ngài nói.

- Đó chính là nỗi phiền muộn của ta và chắc cũng là của anh nữa, Don Quixote nói. Nhưng rồi ra, ta sẽ cố kiếm một thanh gươm thật tốt, ai mang nó sẽ không bị một yêu thuật nào làm hại. Biết đâu ta chẳng gặp may có được trong tay thanh gươm của Amadis khi chàng mang tên là hiệp sĩ Gươm Nóng Hổi; đó là một trong những thanh gươm lợi hại nhất trên đời vì rằng ngoài năng tính nói trên, nó chém sắt như bùn, không áo giáp nào chịu nổi dù cứng đến mấy hay có phép yêu ma.

- Số tôi chẳng ra gì, Sancho nói, cho nên dù ngài có kiếm được một thanh gươm tốt như vậy, nó cũng sẽ chỉ giúp ích cho những ai đã được phong tước hiệp sĩ mà thôi, cũng giống như môn thuốc thần, còn đối với những giám mã thì chẳng nước non gì đâu.

- Sancho, anh chớ ngại điều đó; Trời kia sẽ phù hộ cho anh.

Hai thầy trò còn đang bàn bạc bỗng đâu Don Quixote thấy phía trước mặt có một đám bụi mù mịt đang tiến lại gần; chàng quay lại nói với giám mã:

- Ồ Sancho! Đây là ngày tốt lành mà vận may đã dành cho. Đây là ngày ta phải biểu thị sức mạnh của cánh tay ta, ngày mà ta làm nên những sự nghiệp sẽ được ghi chép trong sử xanh cho đời sau mãi mãi. Sancho, anh có nhìn thấy đám bụi đang bốc cao ở trước mặt không? Đó là một đạo quân rất đông gồm nhiều dân tộc đang tiến tới đây.

- Nếu vậy thì có những hai đạo quân kia, Sancho đáp, bởi vì ở phía đối diện cũng có một đám bụi khác bốc lên trời.

Don Quixote quay lại thì quả nhiên như vậy. Chàng cả mừng, nghĩ ngay rằng đó là hai đạo quân sắp gặp nhau và giao chiến với nhau trên cánh đồng bao la này. Sở dĩ Don Quixote nghĩ như vậy vì lúc nào đầu óc chàng cũng đầy rẫy những chuyện đâm chém, ma quái, phiêu lưu mạo hiểm điên rồ, yêu đương, thách thức, kể trong các sách kiếm hiệp, cho nên tất cả những điều chàng phát biểu, suy nghĩ hoặc hành động đều hướng về những chuyện đó. Thực ra, sở dĩ có những đám bụi nói trên là do có hai đàn cừu từ hai phía đối diện đi tới; vì bụi bốc lên mù mịt nên từ xa không nhìn thấy đàn súc vật đâu cả. Don Quixote quả quyết đó là hai đạo quân và cuối cùng Sancho cũng tin. Bác hỏi:

- Vậy thưa ngài, thầy trò ta phải làm gì bây giờ?

- Làm gì ư? Don Quixote đáp. Phải ủng hộ, giúp đỡ những kẻ khốn cùng. Sancho, anh phải biết rằng đạo quân ở phía trước mặt chúng ta do đại đế Alifanfaron dẫn đầu; ông ta trị vì hòn đảo lớn tên gọi là Trapobana; còn đạo quân ở phía sau lưng ta đi tới thuộc đối thủ của đại đế Alifanfaron tức là ông vua của người Garamanta tên là Pentapolin Áo Vén Tay vì mỗi khi lâm trận, ông ta để trần cánh tay phải.

- Tại sao hai ông này thù ghét nhau đến như vậy?

- Họ thù ghét nhau vì Alifanfaron, một kẻ ngoại đạo cực độ, mê con gái Pentapolin là một tiểu thư rất xinh đẹp, có duyên và theo đạo Ki-tô. Bố cô ta không muốn gả cô cho ông vua ngoại đạo nếu ông này không chịu từ bỏ luật lệ của giáo tổ giả hiệu Mahomet để theo Ki-tô giáo.

- Pentapolin xử sự đúng quá; đã thế tôi phải ra sức giúp ông ta.

- Được, tùy anh thôi, bởi vì muốn tham gia những trận như thế này, không cần phải được phong tước hiệp sĩ.

- Tôi hiểu rồi, nhưng biết giấu con lừa này vào đâu để sau trận đánh còn tìm thấy nó? Tôi chưa thấy ai cưỡi lừa ra trận bao giờ.

- Đúng thế; chỉ có một cách thả rong thôi, còn hay mất cũng không sao. Sau khi thắng trận, chúng ta sẽ có rất nhiều ngựa, và ngay Rocinante cũng có nguy cơ bị thải. Nhưng anh hãy nhìn và chú ý nghe; ta muốn giới thiệu với anh những hiệp sĩ trứ danh trong hai đạo quân; để cho anh nhìn được rõ hơn, ta hãy leo lên ngọn đồi kia mà quan sát hai bên.

Hai thầy trò leo lên đồi và nhìn thấy hai đàn cừu, nhưng Don Quixote vẫn tưởng là hai đạo quân vì bụi bốc lên mù mịt làm chàng mờ cả mắt. Thế là chàng tưởng tượng ngay ra những điều mà mắt không nhìn thấy và bắt đầu nói:

- Trông kìa, hiệp sĩ mang vũ khí vàng chóe và một cái khiên vẽ hình một con sư tử nằm dưới chân một thiếu nữ, đó là hiệp sĩ Laurcalco dũng cảm, lãnh chúa xứ Cầu Bạc; hiệp sĩ có những vũ khí trang trí hoa vàng và mang khiên có ba cái miện bằng bạc trên nền xanh, đó là hiệp sĩ Micocolembo đáng gờm, đại công tước Quirocia; bên tay phải chàng là một người có đôi chân và đôi tay khổng lồ, đó là Brandabarbaran de Boliche, lãnh chúa ba xứ Ả Rập, một hiệp sĩ không hề biết run sợ; chàng mặc một cái áo giáp bằng da rắn, và cái khiên của chàng là một cánh cửa; theo lời đồn, đó là một trong những tấm cửa của ngôi đền bị phá hủy bởi bàn tay phục thù của Samson trước khi chết. Bây giờ, hãy nhìn sang phía bên kia; dẫn đầu đạo quân này là Timonel xứ Carcajona,hoàng tử xứ Tân Biscay, con người chỉ thắng không bại; vũ khí của chàng mang bốn màu: xanh da trời, xanh lá cây, vàng và trắng bạc; khiên của chàng có hình một con mèo vàng trên nền hung hung và chữ Miu, âm đầu tên tình nương của chàng là nàng Miaulina xinh đẹp tuyệt trần, con gái công tước Alfeniquen xứ Algarve; còn anh chàng ngồi trĩu cả lưng con ngựa cái lực lưỡng, mang những vũ khí trắng như tuyết và một cái khiên trắng không vẽ hình gì cả, đó là một hiệp sĩ mới người Pháp, tên là Pierres Papin, lãnh chúa và nam tước miền Utrique; còn hiệp sĩ đang thúc gót sắt vào sườn con ngựa có thân hình thon thả và màu lông sặc sỡ, mang những vũ khí lót lông màu xanh da trời, đó là đại công tước Nerbia tên là Espartafilardo del Bosque, biểu hiệu trên khiên là một cây long tu thái kèm theo câu: “Hãy đi tìm số phận của ta”.

Cứ như thế, bằng một sự tưởng tượng điên rồ có một không hai, Don Quixote kể lai lịch các hiệp sĩ của hai đạo quân tưởng tượng cùng với những vũ khí, màu sắc, biểu hiệu và châm ngôn của từng người. Chàng nói tiếp:

- Đạo quân trước mặt gồm nhiều dân tộc: có những người uống dòng nước ngọt ngào của con sông Xanthus nổi tiếng; có những người sống trên những miền núi Châu Phi; có những người đãi vàng ở xứ Ả Rập hạnh phúc; có những người sống trên những bờ phì nhiêu và mát mẻ của con sông Thermodon trong vắt; có những người đã khôn khéo sử dụng con sông Pactolus có cát vàng; có những người Numidia tính tình bất trắc; có những người Ba Tư bắn cung rất giỏi; có những người Parthians và Medes chưa lâm trận đã chạy trốn; có những người Ả Rập du mục; có những người Scythia da trắng tính tình độc ác; có những người Ethiopia dùi môi, và còn biết bao nhiêu dân tộc khác mà ta nhận được mặt nhưng không nhớ tên. Còn đạo quân thứ hai gồm những người uống dòng nước trong vắt của con sông Betis có những cây cảm lãm ở hai bờ; có những người rửa mặt bằng nước sông Tagus có lẫn vàng cho da dẻ mịn màng; có những người sống bên dòng nước màu mỡ của sông Genil tuyệt diệu; có những người sống trên những cánh đồng cỏ phì nhiêu; có những người sống sung sướng trên những cánh đồng đẹp tuyệt vời; có những người ở vựa lúa Mancha; có những người thuộc dòng máu Goths cổ xưa mặc toàn đồ sắt; có những người tắm trên dòng sông Pisuerga êm đềm; có những người chăn nuôi gia súc trên đôi bờ bát ngát của con sông Guadiana uốn khúc quanh co dưới lòng đất; có những người sống trên vùng rừng núi Pyrenees lạnh ngắt hay giữa băng tuyết của rừng núi Apennine; tóm lại đạo quân này bao gồm tất cả các dân tộc châu Âu.

Lạy Chúa! Với bộ óc chứa đầy những chuyện hoang đường đọc trong sách vở, Don Quixote kể ra không biết bao nhiêu tỉnh và quốc gia cùng những đặc điểm rất chính xác của từng nơi, từng chốn. Sancho Panza nín lặng chăm chú nghe, thỉnh thoảng quay đầu nhìn về phía hai đạo quân xem có thấy những hiệp sĩ và những người khổng lồ như chủ giới thiệu không. Nhìn mãi chẳng thấy gì, bác nói với Don Quixote:

- Thưa ngài, quỷ bắt tôi đi nếu tôi thấy một hiệp sĩ hay một người khổng lồ nào như ngài kể; hoặc giả mắt tôi không nhìn thấy vì có lẽ lại có chuyện yêu thuật gì đây như lũ ma quái đêm qua chăng?

- Nói thế nào vậy? Don Quixote hỏi vặn. Thế anh không nghe thấy tiếng ngựa hí, tiếng kèn rúc và tiếng trống vang đó sao?

- Tôi không nghe thấy tiếng gì cả ngoài tiếng kêu ầm ĩ của những con cừu.

Sancho nói đúng vì lúc này hai đàn cừu đã tới gần.

- Sancho, sự sợ hãi làm mờ mắt ù tai anh. Một trong những tác động của sự sợ hãi là làm rối loạn tri giác và khiến cho sự việc thay hình đổi dạng. Thôi, nếu anh quá sợ thì hãy tránh đi để mặc ta; chỉ cần một mình ta giúp đỡ bên nào tất bên đó sẽ thắng.

Nói rồi, Don Quixote thúc đinh vào sườn con Rocinante, cầm ngang ngọn giáo, phi như bay xuống chân đồi. Sancho vội hét to:

- Ngài Don Quixote, xin ngài quay trở lại. Ngài đi đánh những con cừu đó thôi. Hãy quay lại đi. Rõ khổ cho bố đẻ ra tôi chưa! Thật là điên rồi! Hãy nhìn lại xem. Làm gì có khổng lồ, hiệp sĩ, mèo chó, gươm giáo, khiên mộc xanh đỏ quỷ quái cơ chứ. Ngài định làm gì thế vậy? Tôi thật có tội với Chúa.

Nhưng Don Quixote nào có chịu quay lại; chàng thét to:

- Hỡi các hiệp sĩ đi chiến đấu dưới lá cờ của hoàng đế dũng cảm Pentapolin Áo Vén Tay, hãy theo ta; các người sẽ thấy ta đánh bại một cách dễ dàng tên Alifanfaron đảo Trapobana, địch thủ của hoàng đế, để trả thù cho Người.

Nói rồi, chàng xông vào giữa đàn cừu, vung ngọn giáo lên một cách dũng mãnh phi thường như thể đang chiến đấu với những kẻ thù không đội trời chung vậy. Những người chăn cừu đi theo đàn gia súc vội kêu to bảo chàng dừng tay lại, nhưng thấy vô hiệu, họ bèn tháo ná đeo ở thắt lưng và tiếp đón chàng bằng những hòn đá to bằng nắm tay. Don Quixote nào có đếm xỉa gì đến những viên đá; chàng vẫn phi ngựa giữa đàn gia cừu, mồm kêu:

- Tên Alifanfaron kiêu ngạo kia ở đâu, hãy lại đây. Ta muốn một mình thử sức với ngươi và kết liễu cuộc đời ngươi để trả thù cho Pentapolin Garamanta dũng cảm.

Vừa lúc đó, một hòn đá văng đúng vào sườn Don Quixote, làm cho hai cái xương lún hẳn xuống. Đinh ninh rằng mình sắp chết hoặc bị trọng thương, và chợt nhớ tới môn thuốc thần, chàng rút bình thuốc đưa lên mồm và đổ vào dạ dày; nhưng còn đang uống chưa hết liều (Don Quixote nghĩ như vậy), bỗng đâu một hòn đá thứ hai bắn đúng vào tay cầm bình thuốc, nghiền nát hai ngón tay và làm vỡ tan cái bình, tiện thể làm bật ba bốn cái răng ra khỏi mồm. Bị luôn hai phát ná như trời giáng, chàng hiệp sĩ tội nghiệp ngã lăn từ trên mình ngựa xuống đất. Đám chăn cừu chạy lại, tưởng chàng chết, vội thu thập đàn cừu rồi chuồn thẳng, vác theo cả bảy tám con cừu bị giết.

Trong lúc đó, Sancho vẫn đứng trên đồi theo dõi hành động điên rồ của chủ, vừa vò đầu bứt tai, vừa oán trách số phận đã xui khiến bác gặp phải một ông chủ như vậy. Khi thấy Don Quixote nằm lăn dưới đất và những người chăn cừu đã đi khỏi, bác bèn xuống đồi đi lại gần; thấy chàng hiệp sĩ ở trong một tình trạng rất bi đát nhưng vẫn tỉnh, bác bèn bảo:

- Thưa ngài Don Quixote, tôi đã chẳng bảo ngài quay trở lại rồi sao? Rằng đó là hai đàn cừu chứ có phải quân quan gì đâu mà đánh!

- Lão pháp sư thù địch xỏ lá của ta đã làm thay hình đổi dạng như vậy đó, Don Quixote nói. Sancho, anh phải biết rằng bọn chúng có thể sai khiến rất dễ dàng con mắt của chúng ta; và lão pháp sư ranh ma xấu bụng kia, thấy ta sắp thắng trận, đã biến hai đạo quân thành hai đàn cừu. Nếu không thế, hãy nghe ta bảo và anh sẽ thấy ta nói đúng: hãy leo lên con lừa kia và bí mật đi theo bọn chúng; anh sẽ thấy rằng sau khi đã đi cách đây một quãng, chúng sẽ trở lại nguyên hình từ những con cừu thành những người bằng xương bằng thịt như ta đã tả lúc nãy. Nhưng thôi, chớ đi vội vì ta đang cần đến sự giúp đỡ của anh; hãy lại đây nhìn xem ta bị mất mấy cái răng; hình như không còn cái nào trong mồm ta nữa thì phải.

Sancho ghé mắt vào sát mồm Don Quixote; lúc này thuốc thần ở trong bụng Don Quixote đã bắt đầu ngấm và đúng lúc Sancho nhòm vào thì, mạnh như súng, chàng hiệp sĩ ọe vào đầy mặt bác giám mã thương người tất cả những gì chứa trong bụng.

- Lạy thánh Maria! Cái gì vậy? Sancho kêu lên. Đúng là kẻ có tội này bị thương nên mới hộc máu ra như thế này.

Sau khi nhìn kỹ, bác thấy màu sắc, mùi vị không giống máu, té ra đó là thuốc thần mà bác đã trông thấy chủ uống lúc trước. Bác đâm lợm giọng, rồi cũng nôn thốc nôn tháo vào hết cả người Don Quixote, cả thầy lẫn tớ nom thật khó coi. Nôn xong, bác lại gần con lừa định tìm cái túi hai ngăn để lấy giẻ lau và thuốc men cho chủ nhưng không thấy đâu cả. Gần như phát cuồng, bác lại ra sức nguyền rủa và định bụng sẽ bỏ mặc chủ trở về quê một mình dù có phải mất cả tiền công lẫn hy vọng được cai trị hòn đảo mà chủ đã hứa.

Lúc này, Don Quixote đã đứng dậy được; tay trái bịt chặt mồm để giữ những cái răng còn lại khỏi văng ra ngoài, tay phải nắm dây cương (con Rocinante trung thành và ngoan ngoãn từ đầu đến giờ vẫn không rời khỏi chủ một bước), chàng tiến lại gần giám mã; Sancho đứng áp ngực vào con lừa, tay tì má suy nghĩ. Thấy bác tỏ vẻ buồn rầu, Don Quixote bảo:

- Sancho, anh phải biết rằng nếu ta muốn khác người thì phải làm khác người. Tất cả những cơn phong ba bão táp vừa qua báo hiệu trời sắp quang đãng và chúng ta sắp gặp những điều tốt lành; cái hay cũng như cái dở không thể nào tồn tại mãi được, và vì đã gặp quá nhiều điều rủi rồi, nay mai ta sẽ gặp những điều may. Bởi thế, anh không nên phiền muộn về những nỗi bất hạnh đã xảy đến với ta; vả chăng anh có bị ảnh hưởng gì đâu.

- Sao lại không? Sancho đáp. Thử hỏi cái người bị tung lên quật xuống ngày hôm qua không phải là con trai của bố tôi sao? Và cái túi hai ngăn bị mất cùng bao nhiêu của quý ở trong không phải của tôi sao?

- Sao, Sancho, anh mất cái túi hai ngăn rồi ư?

- Còn sao nữa!

- Thế là chúng ta không có gì ăn ngày hôm nay cả.

- Điều đó chỉ xảy ra một khi những cánh đồng này không có loại cỏ mà ngài đã giới thiệu; những nhà hiệp sĩ giang hồ đen đủi như ngài thường dùng nó trong những trường hợp không có cái ăn như thế này.

- Tuy nhiên, lúc này đây ta thích một cân bánh mì với hai con cá mòi hơn các loại cỏ do Dioscorides tả và đã được bác sĩ Laguna chứng minh. Nhưng thôi, Sancho yêu quý, hãy lên lừa và đi theo ta. Thượng đế kia cung cấp cho muôn loài, sẽ không để thầy trò ta bị thiếu thốn, nhất là chúng ta vẫn tâm tâm niệm niệm phụng sự Người. Người không để cho ruồi muỗi thiếu không khí, giun dế thiếu đất, sâu bọ thiếu nước; Người đầy lòng bác ái và dù thiện cũng như ác, hay cũng như dở, tất cả đều được đội ơn mưa móc của Người.

- Ngài làm nghề truyền giáo tốt hơn làm hiệp sĩ giang hồ.

- Những người hiệp sĩ giang hồ biết và cần phải biết đủ mọi chuyện. Có những hiệp sĩ trong những thế kỷ trước đã từng thuyết pháp giữa một đồn quân một cách trôi chảy như thể tốt nghiệp ở trường Đại học Paris ra; từ đó ta có thể kết luận rằng ngọn giáo không làm cùn ngòi bút cũng như ngòi bút không làm cùn ngọn giáo.

- Mong rằng ngài nói đúng. Bây giờ, ta hãy đi khỏi đây tìm chỗ nghỉ đêm nay, và cầu Chúa ở đó không có những kẻ chơi trò tung hứng, ma quỷ hoặc những pháp sư người Moor, nếu không thì thật hết đời.

- Anh hãy cầu Chúa đi và muốn dẫn ta đến đâu cũng được; lần này ta để tùy anh tìm chỗ nghỉ. Nhưng hãy cho tay vào hàm trên bên phải này xem ta mất bao nhiêu cái răng vì ta thấy đau lắm.

Sancho cho tay vào mồm Don Quixote, sờ sờ nắn nắn rồi nói:

- Ngài có bao nhiêu răng hàm ở chỗ này?

- Bốn; trừ cái răng khôn, tất cả đều tốt nguyên.

- Xin ngài hãy nói cho đúng.

- Ta nói bốn chứ không phải năm vì cả đời ta chưa nhổ một cái răng nào, và ta cũng không hề bị sún răng hoặc sưng lợi bao giờ.

- Vậy mà ở phía dưới chỉ thấy có hai cái răng rưỡi, bên trên không còn tới nửa cái, chỉ thấy nhẵn thín như lòng bàn tay vậy.

Nghe những lời nói đáng buồn của giám mã, Don Quixote than thở:

- Thật là bất hạnh cho ta! Thà chúng chặt mất một cánh tay của ta còn hơn, miễn là không phải cánh tay cầm gươm. Sancho, anh phải biết rằng mồm không răng như cối xay không đá, và một cái răng còn quý hơn một viên kim cương rất nhiều. Nhưng chúng ta phải chịu đựng tất cả vì chúng ta phải làm cái nghề hiệp sĩ khắc khổ này. Thôi, anh bạn hãy lên lừa và dẫn đường, ta sẽ theo bước anh.

Sancho trèo lên lừa đi tìm nơi trú chân, vẫn theo con đường cái quan thẳng tắp. Họ đi chậm chạp vì hai hàm răng của Don Quixote khiến chàng nhức nhối không sao đi nhanh được. Để khuây khỏa chủ, Sancho gợi chuyện ra nói như sẽ kể ở chương sau.

Chương XIX

TỪ CUỘC TÂM SỰ GIỮA SANCHO VÀ DON QUIXOTE ĐẾN CUỘC GẶP GỠ VỚI MỘT CÁI XÁC CHẾT, CÙNG NHỮNG SỰ VIỆC LY KỲ KHÁC

- Thưa ông chủ, hình như tất cả những chuyện không may xảy ra trong mấy ngày hôm nay là một sự trừng phạt đối với ngài vì ngài đã vi phạm luật lệ của hiệp sĩ đạo. Ngài đã không làm đúng lời thề là ăn không cần ngồi bàn, sống không gần vợ, và còn nhiều điều khác nữa mà ngài đã hứa sẽ thực hiện chừng nào chưa đoạt được cái mũ sắt của Malandrino, tên Moor mà tôi không nhớ rõ tên tuổi lắm.

- Sancho, anh nói rất đúng, Don Quixote đáp; thú thực, ta quên bẵng đi mất; và anh có thể chắc chắn rằng vì đã không nhắc nhở ta kịp thời nên anh đã bị trêu ghẹo. Thôi được, rồi ta sẽ sửa vì trong hiệp sĩ đạo có nhiều cách giải quyết.

- Nhưng tôi có thề thốt gì đâu?

- Dù anh không thề cũng vậy thôi vì chỉ cần anh có đóng góp vào sự sai trái của ta. Cho nên, dù có thề hay không thề cũng cần phải tìm cách sửa.

- Nếu như vậy, xin ngài chớ quên điều này cùng những lời thề cũ. Có thể lũ yêu ma lại định trêu ghẹo tôi lần nữa, thậm chí còn trêu ghẹo cả ngài nữa kia.

Còn đang trò chuyện thì trời đã tối mà hai người vẫn chưa tìm được chỗ nghỉ chân; thêm vào đó, cả hai đều đói bụng mà cái túi hai ngăn đựng lương thực thì mất rồi. Đã thế, trời lại tối đen như mực. Tuy vậy, họ vẫn đi. Sancho đinh ninh rằng đi độ một hai dặm nữa trên đường cái quan này, chắc sẽ gặp quán trọ. Hai thầy trò cứ mò mẫm trong đêm tối, trò đói bụng, thầy cũng muốn ăn. Bỗng đâu từ phía trước mặt tới thấy có rất nhiều đốm lửa, trông như sao đổi ngôi. Sancho lạnh toát cả người, Don Quixote cũng đâm hoảng. Bác giám mã ghì dây tròng lừa, chàng hiệp sĩ ghì cương ngựa, rồi cả hai nín lặng nhìn chăm chú xem sao. Những đốm lửa vẫn tiến về phía họ, càng gần càng to. Sancho run bần bật, tóc trên đầu Don Quixote cũng dựng ngược lên. Chàng hiệp sĩ cố trấn tĩnh nói:

- Sancho, chắc chắn đây là một chuyện phiêu lưu lớn nhất và nguy hiểm nhất, đòi hỏi ta phải dốc hết can đảm và sức lực ra.

- Vô phúc cho tôi chưa! Nếu lại có một chuyện ma quái nữa như tôi cảm thấy, thử hỏi còn đâu xương sườn để chịu đòn.

- Dù có ma quái chăng nữa, ta cũng sẽ không để chúng chạm tới một sợi lông ở áo anh. Sở dĩ trước đây chúng trêu ghẹo anh vì ta không vượt tường nhảy vào sân được; nhưng bây giờ chúng ta ở nơi đất bằng và ta có đất để múa gươm.

- Nhưng nếu chúng lại làm cho ngài mê mẩn và liệt cả tay chân, thử hỏi ở nơi đất bằng có được lợi lộc gì hay không?

- Sancho, dù sao ta cũng khuyên anh nên có can đảm; rồi anh sẽ thấy ta không run sợ trước bọn chúng.

- Ơn nhờ Chúa, tôi sẽ có can đảm.

Hai người đứng né sang bên đường chăm chú nhìn xem những đốm lửa di động kia là cái gì thì thấy một đám người choàng áo lễ trắng. Cảnh tượng khủng khiếp đó khiến Sancho Panza mất hết tinh thần, hai hàm răng cứ đập vào nhau như lên cơn sốt rét, càng nhìn rõ bao nhiêu tóc càng dựng ngược và răng càng đập mạnh bấy nhiêu. Trước mắt họ có tới hai chục người cưỡi la, mặc áo trắng dài, tay cầm đuốc; rồi đến một cái kiệu phủ toàn vải đen theo sau có sáu người cũng cưỡi la, cả người lẫn vật đều để tang suốt từ đầu tới chân (nhìn bước đi chậm chạp của những con vật cũng thấy rõ không phải là ngựa). Những người choàng áo trắng dài vừa đi, vừa rì rầm cầu nguyện với một vẻ thương xót. Cảnh tượng rùng rợn này, giữa đêm hôm khuya khoắt vắng vẻ, đủ làm cho Sancho và ngay cả chủ bác phải hoảng hồn. Bác giám mã đã bắt đầu chùn; trái lại, Don Quixote tưởng tượng ngay ra một chuyện phiêu lưu mạo hiểm như đã đọc trong sách.

Chàng nhìn cái kiệu hóa ra cái cáng, trên đó có một hiệp sĩ bị trọng thương hoặc đã chết, và nhiệm vụ của chàng là phải trả thù cho kẻ bị nạn. Thế là, chẳng nói chẳng rằng, chàng cầm ngang ngọn giáo, ngồi lại ngay ngắn trên yên ngựa, rồi với một vẻ hiên ngang đĩnh đạc, đứng ra giữa đường chờ đám người mặc áo choàng trắng đi tới. Khi họ đã tới gần, Don Quixote cất cao giọng:

- Hỡi các hiệp sĩ, bất kể các người là ai, hãy dừng lại xưng danh và nói cho ta biết các người từ đâu tới đây, đi đâu và khiêng ai trên cáng kia. Xem ra, các người đã gây tội lỗi hay đã bị ai gây hấn và ta cần phải biết điều đó để một là trị tội các người, hai là rửa hận cho các người.

- Chúng tôi đang vội, một người khoác áo choàng trắng đáp, quán trọ còn xa; chúng tôi không thể dừng lại để báo cáo theo yêu cầu của ngài.

Nói rồi, người đó thúc la vượt lên. Don Quixote đùng đùng nổi giận, nắm ngay cương con la, thét:

- Đứng lại; hãy tỏ ra có lễ độ hơn và trả lời những câu hỏi của ta; nếu không ta sẽ đánh cả bọn.

Con la này nhát tính, thấy có người nắm cương, chồm bốn vó lên rồi ngã lăn ra đất, quật cả chủ nó xuống theo. Có một anh hầu đi bộ, nhìn thấy cảnh đó, bèn chửi rủa Don Quixote. Hăng máu, chàng hiệp sĩ nắm chặt ngọn giáo, xông vào một người mặc đồ tang quật ngã xuống đất rồi quay sang đánh luôn những người khác, tả xung hữu đột, nom thật đẹp mắt, con Rocinante lướt trên mặt đất một cách oai hùng như mới có thêm đôi cánh. Đám người mặc áo choàng trắng không quen đánh nhau, lại không có vũ khí, vội bỏ cuộc, tay cầm đuốc chạy khắp cánh đồng, nom giống như những người đeo mặt nạ hóa trang trong buổi dạ hội; những người mặc tang phục, bị lúng túng trong bộ đồ dài lượt thượt, không sao trở tay được, khiến Don Quixote được một phen đánh đuổi thích tay. Họ tưởng chàng không phải người trần mà là một con quỷ ở địa ngục lên cướp tử thi trong kiệu.

Trước cảnh tượng đó, Sancho rất khâm phục sự dũng cảm của chủ, bác tự nhủ: “Chủ ta thật là can đảm như ngài vẫn nói”.

Có một bó đuốc cháy dở dưới đất, soi rõ người mặc áo choàng trắng bị con la vật ngã lúc đầu; chợt nhìn thấy, Don Quixote tiến lại gần, gí ngọn giáo vào mặt, bắt phải đầu hàng, nếu không sẽ giết chết. Người mặc áo choàng trắng vội đáp:

- Tôi đã hàng từ lâu vì tôi có nhúc nhích được đâu, tôi bị gãy một đùi rồi. Nếu ngài là một hiệp sĩ theo đạo Ki-tô, tôi van ngài đừng giết tôi, nếu không ngài sẽ mắc một điều đại bất kính vì tôi đã đỗ cử nhân và mới được thụ phong giáo chức.

- Ông là người của Giáo hội ư? Don Quixote hỏi. Vậy ai run rủi ông tới đây?

- Ai ư? Thưa ngài, sự bất hạnh dẫn tôi tới đây.

- Vậy thì ông sẽ gặp một sự bất hạnh lớn hơn nếu không thỏa mãn tôi và trả lời những câu hỏi của tôi.

- Ngài sẽ được thỏa mãn ngay bây giờ, người tự khoe là ông cử đáp; tôi không đỗ cử nhân như đã nói lúc nãy mà mới có bằng tú tài; tên tôi là Alonso Lopez, quê quán tại Alcobendas; tôi tới tỉnh Baeza cùng với mười một giáo sĩ khác là những người cầm đuốc vừa chạy trốn lúc nãy; chúng tôi đưa một cái kiệu trong có tử thi một hiệp sĩ đến tỉnh Segovia; hiệp sĩ này chết ở Baeza và đã được chôn ở đó; bây giờ chúng tôi đưa hài cốt về Segovia là nơi chôn rau cắt rốn của chàng.

- Ai giết hiệp sĩ đó? Don Quixote hỏi.

- Chúa đã bắt tội chàng sau một cơn sốt ác liệt.

- Nếu vậy, Chúa đã miễn cho tôi nhiệm vụ báo thù cho chàng vì một khi Chúa bắt tội ai, người đó phải cúi đầu tuân theo không được cưỡng lại. Ví thử Chúa bắt tội bản thân tôi, tôi cũng sẽ chịu như vậy. Tiện đây, tôi cũng muốn nói để ngài biết rằng tôi là một hiệp sĩ ở xứ Mancha, tên là Don Quixote, và công việc của tôi là đi khắp đó đây để bênh vực kẻ hèn yếu, trả thù cho những người bị xúc phạm.

- Chẳng biết ông bênh vực kẻ hèn yếu ra sao mà làm đùi tôi gãy đôi thế này, không bao giờ thẳng lại được nữa; còn nói rằng ông trả thù cho người bị xúc phạm thì thực ra ông đã xúc phạm tôi tới mức không bao giờ gột rửa được. Thật là đại bất hạnh cho tôi đã gặp phải một hiệp sĩ giang hồ như ông.

- Thưa ông tú Alonso Lopez, mọi việc trên đời này đều không giống nhau đâu. Sở dĩ xảy ra chuyện không may này là do các ông đi đêm, lại mặc áo choàng trắng và đồ tang, tay cầm đuốc, mồm lầm rầm cầu nguyện, thành thử trông các ông giống hệt lũ ma quỷ ở thế giới bên kia. Trước trách nhiệm không thể trốn tránh được, tôi đã xông vào đánh các ông; và dù các ông có là quỷ Xa-tăng ở địa ngục thật, như tôi đã tưởng, tôi cũng không tha.

- Không may cho tôi xảy ra cơ sự như thế này, mong ngài hiệp sĩ giang hồ (ngài đã làm tôi khốn khổ) hãy kéo tôi ra khỏi con la vì đùi tôi bị kẹp giữa cái yên và bàn đạp.

- Thế mà chẳng bảo ngay! Còn đợi đến bao giờ mới nói?

Don Quixote vội gọi Sancho Panza lại, nhưng bác giám mã chưa buồn đến ngay vì còn đang bận vơ vét lương thực chất trên một con la đi cùng với đoàn này. Bác lấy áo khoác làm thành một cái túi, lèn đầy thực phẩm, rồi đặt lên lưng con lừa của mình, xong đâu đấy mới chạy lại kéo ông tú tài ra khỏi con la, đỡ ngồi lên yên và trả lại cho ông ta bó đuốc. Don Quixote nhờ ông ta chuyển lời xin lỗi tới những người kia về sự việc đáng tiếc vừa xảy ra mà chàng không thể tránh được. Sancho cũng nói thêm:

- Nếu các bạn của ngài muốn biết con người dũng cảm đã làm cho họ thất điên bát đảo là ai, xin hãy nói lại rằng đó là chàng Don Quixote trứ danh ở xứ Mancha, còn gọi là hiệp sĩ Mặt Buồn.

Sau khi ông tú tài đi khỏi, Don Quixote hỏi Sancho lý do vì sao lại gọi chàng là hiệp sĩ Mặt Buồn. Sancho đáp:

- Tôi xin nói. Sở dĩ tôi gọi như vậy là vì khi nhìn ngài dưới ánh đuốc của ông tú bất hạnh nọ, tôi thấy ngài có một bộ mặt xấu xí quá, chưa từng thấy như vậy bao giờ. Có thể vì lúc đó ngài đánh nhau bị mệt, hoặc giả vì thiếu mất mấy cái răng chăng.

- Không phải thế đâu; đó là vì nhà sử học có nhiệm vụ viết về những chiến công của ta, muốn rằng ta phải có một biệt hiệu riêng cũng như những hiệp sĩ thời xưa, ví dụ như hiệp sĩ Gươm Nóng Hổi, hiệp sĩ Kỳ Lân, hiệp sĩ Tiểu Thư, hiệp sĩ Phượng Hoàng, hiệp sĩ Chim Ưng, hiệp sĩ Tử Thần, những biệt hiệu khiến cho họ lừng danh khắp thiên hạ. Nhà sử học đó đã điều khiển ý nghĩ và lời nói của anh khiến cho anh gọi ta là hiệp sĩ Mặt Buồn; từ nay về sau, ta sẽ nhận biệt hiệu đó. Và để cho cái tên đó tương xứng với con người của ta, ta quyết định khi nào có dịp sẽ thuê vẽ trên khiên một bộ mặt thật buồn.

- Việc gì phải tốn thời giờ và tiền để làm việc đó; nói không ngoa, chỉ cần ngài giơ mặt ra cho mọi người xem, họ sẽ gọi ngay là hiệp sĩ Mặt Buồn, chả cần phải vẽ lên khiên làm gì. Nói thêm cho vui, mặt ngài đã quá xấu xí vì đói bụng và gãy răng cho nên, như tôi đã nói, có thể miễn bức vẽ buồn thảm đó được.

Câu pha trò của Sancho làm Don Quixote không nín được cười; tuy nhiên, chàng vẫn quyết định nhận biệt hiệu đó và sẽ thuê vẽ một bộ mặt thật buồn trên khiên; chàng nói:

- Sancho, ta nghĩ rằng ta sẽ bị trục xuất khỏi giáo hội vì đã xúc phạm tới sự Thánh; kể ra cũng đúng thôi vì ta đã bị ma quỷ ám ảnh. Tuy nhiên, ta không nhúng tay mà chỉ nhúng ngọn giáo này; hơn thế nữa, ta không chủ tâm đánh các nhà tu hành mà ta kính yêu vì ta là một tín đồ Ki tô ngoan đạo; trái lại, ta chỉ định đánh loài ma quái ở thế giới bên kia thôi. Và trong trường hợp này, ta lại nhớ đến chuyện đầu lĩnh Ruy Diaz đập gãy tan cái ghế ngồi của một vị sứ thần trước mặt đức Giáo hoàng và đã bị trục xuất khỏi Giáo hội; ngày hôm đó Rodrigo de Vivar đã tỏ ra là một trang hiệp sĩ ngay thẳng và dũng cảm.

Don Quixote định đi kiểm tra xem có đúng có xác người chết trong cái kiệu không, nhưng Sancho can và nói:

- Thưa ngài, trong tất cả những cuộc phiêu lưu mạo hiểm của ngài mà tôi đã được chứng kiến, lần này tôi mới thấy ngài không bị sứt mẻ gì. Nhưng rất có thể những người vừa mới bị ngài đánh bạt sẽ nhận ra rằng đối phương đã thắng họ chỉ có một người, và để rửa nhục, họ sẽ quay trở lại tìm ta hỏi tội. Thôi, con lừa kia đã mang đủ lương thực, núi rừng cách đây không xa, bụng đã đói rồi, ta hãy mau mau rút khỏi nơi đây; như người ta vẫn thường nói, người chết ăn đất còn người sống ăn bánh.

Nói rồi, bác thúc lừa, mời chủ đi. Thấy Sancho có lý, Don Quixote lặng yên theo sau. Đi khỏi một khe núi, đến một thung lũng rộng và kín đáo, họ dừng lại. Sancho giở lương thực ra, rồi hai thầy trò ngả xuống bãi cỏ xanh, ngon miệng ăn bù luôn cả bữa sáng, bữa trưa và bữa tối, đánh hơn một sọt thịt nguội chiếm đoạt được của đám thầy tu là những người hay ăn ngon. Nhưng lại một sự bất hạnh nữa đến với họ, mà Sancho coi là một bất hạnh lớn nhất từ trước tới giờ: số là có ăn mà chả có một giọt rượu hoặc một giọt nước nào để đổ vào mồm, thành thử hai thầy trò khát khô cả cổ. Chợt Sancho nhận ra nơi đây là một cánh đồng đầy cỏ xanh mượt, bác bèn nói với chủ. Sancho nói gì, xin xem chương sau sẽ rõ.

Chương XX

MỘT CUỘC PHIÊU LƯU MẠO HIỂM CHƯA TỪNG THẤY, KHÔNG AI GIẢI QUYẾT TỐT BẰNG HIỆP SĨ TRỨ DANH DON QUIXOTE XỨ MANTRA

- Thưa ngài, cánh đồng này chứng tỏ có một con suối hay một con sông nào chảy gần đây khiến cho cỏ mọc tốt tươi. Ta hãy đi tìm để uống cho dịu cơn khát khủng khiếp đang hành ta vì đúng là khát còn khổ hơn đói nhiều.

Don Quixote tán thành rồi hai thầy trò, người dắt ngựa, kẻ dắt lừa, lên đường sau khi đã chất những thức ăn còn lại lên lưng con lừa của Sancho. Hai người đi ngược cánh đồng, mò mẫm trong đêm tối. Mới đi chừng hai trăm bước, bỗng nghe có tiếng nước réo ầm ầm như từ tên núi cao đổ xuống. Mừng quá, họ dừng lại nghe ngóng xem ở phía nào bỗng đâu lại có tiếng động khác làm cho hai người cụt hứng, đặc biệt là Sancho vốn nhát gan: đó là những tiếng thình thịch đều đặn xen lẫn tiếng xích sắt nghiến vào nhau kèn kẹt hòa cùng tiếng thác đổ ào ào khiến bất cứ ai - trừ Don Quixote - nghe thấy cũng phải khiếp sợ. Lúc này, hai người vừa tới một đám cây to. Trời tối như mực, gió lướt qua lá cây tạo thành một âm thanh ghê rợn. Cảnh hoang vu, đêm tối, tiếng thác đổ, tiếng lá cây lào xào, tất cả gây nên một cảm giác rùng rợn, nhất là tiếng đập thình thịch vẫn tiếp tục, gió vẫn thổi và đêm vẫn kéo dài; đã thế, hai người lại không biết nơi đang đứng là đâu. Nhưng, với lòng dũng cảm sẵn có, Don Quixote nhảy phắt lên lưng con Rocinante, ôm khiên, nắm chặt ngọn giáo nói:

- Anh bạn Sancho, anh phải biết rằng Chúa muốn ta sinh ra giữa thời đại thiết khí này để làm sống lại thời đại hoàng kim như người ta vẫn thường gọi. Ta sinh ra để hứng lấy những gian nguy, để lập nên những chiến công hiển hách, để có những hành động dũng cảm. Ta nhắc lại rằng ta sinh ra để làm sống lại tinh thần của các hiệp sĩ Bàn Tròn, của mười hai vị Đình thần nước Pháp và của chín Danh Nhân thế giới. Ta sinh ra để thiên hạ lãng quên những hiệp sĩ như Platir, Tablante, Olivantes, Tirantes, Phoebuses, Belianises cùng tất cả đám hiệp sĩ giang hồ nổi tiếng thời xưa, và để cho những chiến công hiển hách nhất của họ bị lu mờ vì những chiến công vĩ đại và kỳ diệu của ta. Hỡi giám mã trung thành và tận tụy, hãy chú ý quan sát đêm tối, sự hoang vắng kỳ lạ, tiếng rì rầm của cây cối, tiếng thác chảy rùng rợn như thể từ trên rặng núi cao Luna đổ xuống, tiếng đập thình thịch không ngừng như xé tai, tất cả những cái đó tách riêng ra cũng đủ làm cho thần Chiến tranh phải sợ hãi kinh hoàng, nói chi tới những kẻ chưa từng gặp những tình huống như vậy bao giờ. Nhưng tất cả những cái đó thôi thúc, kích thích ta và khơi động tinh thần ta khiến ta muốn dấn thân vào cuộc mạo hiểm này dù khó khăn đến mấy. Thôi, hãy siết chặt đai ngựa cho ta rồi chờ ta tại đây ba ngày; quá hạn đó nếu không thấy ta quay lại thì hãy trở về quê giúp ta một việc: hãy đến Toboso nói với nàng Dulcinea không ai bì nổi của ta rằng hiệp sĩ của nàng đã chết vì muốn hành động sao cho xứng đáng là thủ hạ của nàng.

Nghe lời chủ nói, Sancho khóc nức nở, đáp:

- Ngài ôi, tôi không hiểu vì sao ngài lại lao đầu vào cuộc mạo hiểm rùng rợn này. Đang lúc đêm tối không ai nhìn thấy, ta hãy tìm đường khác lánh nguy dù có phải chịu khát ba ngày liền, và vì không ai nhìn thấy nên càng không có ai bảo ta là những kẻ nhát gan được. Vả lại, tôi có nghe thấy Cha xứ làng ta mà ngài quen biết, nói rằng cứ bạo hổ bằng hà lắm thì mất mạng. Ta cũng chẳng nên thi gan với Thượng đế làm gì; nếu ngài cứ khăng khăng không chịu nghe, tôi e sẽ không thoát khỏi tai ương, trừ phi có phép màu. Nhờ Trời, ngài đã không bị tung lên quật xuống như tôi, rồi lại đánh thắng đám người khiêng xác chết mà không bị sứt mẻ gì. Nếu những lý lẽ của tôi không lay chuyển nổi trái tim sắt đá của ngài, xin hãy nghĩ rằng sau khi ngài đi khỏi nơi đây, tôi sẽ không sống nổi vì sợ hãi. Tôi đã xa làng xa nước, bỏ vợ bỏ con đi theo hầu ngài, những tưởng được hưởng chút bổng lộc gì. Nhưng ở đời tham thì thâm, cho nên bao nhiêu hy vọng của tôi đã tiêu tan; đang lúc tôi chứa chan hy vọng được làm chúa hòn đảo quái ác kia mà ngài đã bao lần hứa hẹn thì để trả công tôi, ngài bỏ tôi bơ vơ ở nơi khỉ ho cò gáy này. Lạy Chúa, xin ngài đừng làm khổ tôi như vậy. Còn nếu ngài cứ một mực giữ ý kiến của mình, ít ra xin hãy chờ tới sáng. Hồi còn đi chăn cừu, tôi có học cách xem sao; chỉ độ ba tiếng nữa là trời sáng vì nhìn chòm sao Tiểu hùng, ta có thể biết được bây giờ đã là nửa đêm.

- Làm sao anh nhìn thấy được chòm sao Tiểu hùng một khi bầu trời tối đen như mực không có một ngôi sao nào cả? Don Quixote hỏi.

- Trời tối thật, nhưng sự sợ hãi làm mắt con người ta sáng ra, nhìn được cả dưới mặt đất và trên trời; cho nên có thể chắc chắn là chẳng bao lâu nữa sẽ sáng.

- Dù sáng hay không sáng, dù bây giờ hay bao giờ, những giọt nước mắt và những lời cầu khẩn cũng không thể làm cho ta từ bỏ nhiệm vụ của một hiệp sĩ. Sancho, chớ van nài làm chi; Chúa đã bảo ta đảm đương công việc nguy hiểm chưa từng thấy này, Người sẽ phù hộ cho ta và an ủi anh. Thôi, hãy siết chặt đai ngựa cho ta và chờ ta ở đây; ta sẽ trở lại sớm, một sống hai mái.

Thấy chủ vẫn quyết tâm, không lay chuyển trước nước mắt, lời can ngăn và cầu khẩn của mình, và vẫn nhất mực muốn ra đi ngay, Sancho bèn dùng mưu để cố giữ chủ ở lại tới sáng. Trong lúc siết chặt đai ngựa, bác lẳng lặng lấy cái dây tròng lừa buộc chặt hai chân con Rocinante lại, thành thử khi Don Quixote thúc ngựa, con vật không sao đi được, chỉ nhảy lò cò tại chỗ. Thấy đã thành công, Sancho nói với chủ:

- Tôi đã bảo mà! Trời kia mủi lòng trước những giọt nước mắt và những lời cầu khẩn của tôi, đã giữ chân con Rocinante lại. Nếu ngài còn cứ thách thức, trêu gan Người và cứ khăng khăng mãi thì sẽ làm cho thần May rủi nổi giận, khác nào húc đầu vào đá.

Don Quixote thất vọng lắm vì thấy càng thúc con ngựa càng đứng ì. Không biết mưu mô của Sancho và tưởng rằng có một nguyên nhân nào khác, chàng đành nén lòng chờ trời sáng hoặc cho tới khi con ngựa đi được. Chàng nói với giám mã:

- Vì con Rocinante không đi được, ta sẽ chờ tới lúc rạng đông mặc dù ta mếu dở vì phải chờ lâu quá.

- Ngài không việc gì phải khóc mếu cả. Tôi sẽ kể chuyện hầu ngài tới sáng trừ phi ngài muốn xuống ngựa nghỉ lưng trên đám cỏ non kia theo tục lệ của những nhà hiệp sĩ giang hồ để lấy sức sáng mai còn dấn mình vào cuộc phiêu lưu mạo hiểm vô cùng khủng khiếp đang chờ ngài.

- Sao lại xuống ngựa? Sao lại nghỉ lưng? Ta đâu có như những anh chàng hiệp sĩ trốn tránh gian nguy. Anh đi mà ngủ vì anh sinh ra để ngủ, hay muốn làm gì thì tùy; còn ta sẽ làm theo ý ta.

- Xin ông chủ đừng nổi nóng, tôi không có ý trêu tức ngài đâu.

Nói rồi, bác bước lại gần Don Quixote, một tay nắm đầu yên ngựa, một tay nắm cuối yên, ôm lấy đùi trái của chủ không rời một bước; những tiếng đập thình thịch vẫn đều đều vang lên khiến bác sợ run. Don Quixote nhắc Sancho kể chuyện cho vui như bác đã hứa, bác đáp là sẽ kể nếu như những tiếng động không làm cho bác quá sợ.

- Dù vậy, tôi cũng cố gắng kể hầu ngài một câu chuyện; nếu tôi kể được hết, không bị ai ngăn cản, chắc chắn đó là câu chuyện hay nhất; xin ngài chú ý nghe, tôi bắt đầu: câu chuyện kể lại rằng mọi người đều được hưởng điều hay, còn ai đi tìm điều dở sẽ gặp điều dở. Xin lưu ý ngài rằng người xưa thường mở đầu một chuyện kể bằng câu: “Ai đi tìm điều dở sẽ gặp điều dở”, nhắc lại câu nói của Cato thời La Mã. Câu nói thật là hợp với hoàn cảnh lúc này, như khuyên ngài chớ quàng đường rậm và hãy chọn đường quang mà đi vì không ai bắt ta phải dấn mình vào con đường đầy sợ hãi lo âu đó.

- Thôi, hãy kể tiếp, còn để mặc ta tự chọn lấy đường đi.

- Vậy thì tại một làng ở Estremadura có một người chăn dê, người chăn dê kể ở đây tên là Lope Ruiz; anh chàng Lope Ruiz này mê một cô gái chăn cừu tên là Torralva, còn cô gái chăn cừu Torralva lại là con một nhà chăn nuôi giàu có, và nhà chăn nuôi giàu có này…

- Nếu anh cứ kể theo cái kiểu ấy, lắp đi lắp lại điều định nói, thì đến hai ngày cũng chẳng xong. Hãy đi thẳng vào câu chuyện một cách thông minh, nếu không, thà đừng kể còn hơn.

- Ở quê tôi, người ta đều kể chuyện theo kiểu này cả và tôi không biết làm theo kiểu khác; ngài bắt tôi kể theo kiểu mới sẽ không hay đâu.

- Thôi được, tùy anh; số phận đã bắt ta phải nghe, anh cứ tiếp tục.

- Vậy thì, thưa ông chủ quý mến, như tôi đã kể, anh chàng chăn dê nọ mê cô chăn cừu Torralva là một cô gái béo tròn béo trục, tính nết cục cằn, tướng đàn ông vì cô ta có bộ ria khá đặc biệt khiến tôi vẫn nhớ mồn một.

- Vậy ra anh quen cô ta ư?

- Tôi không quen, nhưng người kể với tôi nói rằng câu chuyện này hoàn toàn có thật, cho nên khi kể lại cho người khác, tôi có thể khẳng định và thề rằng tôi đã được nhìn thấy cô ta. Thế nhưng ngày qua tháng lại, con tạo trớ trêu đã biến tình yêu của anh chàng chăn dê thành sự căm ghét. Nguyên nhân là có những kẻ độc miệng phao tin rằng cô này tằng tịu lung tung, nay anh này mai anh khác, khiến anh chàng Lope đâm ghen, rồi từ ghen đến ghét, và để cho khuất mắt, anh ta định bụng sẽ đi thật xa để khỏi phải nhìn mặt cô nàng. Từ khi bị bỏ rơi, Torralva đâm yêu Lope thật sự, còn hơn cả khi chàng yêu cô trước kia.

- Tính tình đàn bà vẫn như vậy, Don Quixote nói; họ ghét bỏ kẻ nào đeo đuổi họ và chạy theo những kẻ hắt hủi họ. Thôi, kể tiếp đi.

- Thế rồi để thực hiện ý định của mình, anh chàng Lope đánh đàn dê ra đi, qua miền đồng bằng Estremadura để sang vương quốc Bồ Đào Nha. Được tin đó, cô nàng Torralva đuổi theo; cô ta đi bộ, chân đất, sau anh chàng một quãng xa, tay chống gậy, cổ đeo một cái túi hai ngăn trong đựng một mảnh gương, một cái lược gãy và một hộp phấn đánh mặt chẳng biết to nhỏ ra sao; nhưng cô ta mang gì, tôi cũng chẳng cần biết, chỉ xin kể tiếp rằng anh chàng Lope cùng đàn dê đi tới bờ sông Guadiana; về mùa này, nước sông lên to mấp mé bờ mà đò giang chẳng có, người lái cũng không, không sao sang được bên kia. Lope rất băn khoăn lo lắng vì thấy cô nàng Torralva đã tới gần, sợ phải nghe những lời van xin và nhìn thấy những giọt nước mắt. Còn đang tìm kiếm, bỗng đâu thấy có một ông lái đò và một con đò bé tí tẹo chỉ chở nổi một người và một con dê; cực chẳng đã, Lope đành gọi và nhờ bác lái chở anh ta và cả ba trăm con dê sang sông. Bác lái đò nhận lời, xuống đò dắt theo một con dê chở sang bên kia, rồi quay trở lại chở con thứ hai, rồi lại quay trở lại chở con thứ ba… Xin ngài nhớ cho số con dê đã được chở sang sông, quên một con là hết chuyện, không thể nào kể tiếp được nữa. Nào, tôi kể tiếp: bến sông bên kia lắm bùn và trơn, thành thử con đò qua lại mất khá nhiều thời gian. Cứ thế, bác lái đò sang rồi lại về chở hết con này đến con khác.

- Thì cứ cho là đã chở hết đàn dê sang sông rồi đi. Nếu cứ kể lể từng chuyến đò sang sông rồi lại về sông thì đến sang năm cũng chưa đưa hết đàn dê sang.

- Bao nhiêu con sang sông rồi, thưa ngài? Sancho hỏi.

- Ta nhớ thế quái nào được! Don Quixote đáp.

- Tôi đã dặn rằng phải đếm đủ số dê đã sang sông cơ mà. Thôi thế là hết chuyện, chả còn gì kể nữa.

- Sao lại thế? Chẳng lẽ tất cả câu chuyện chỉ xoay quanh số lượng con dê đã sang sông hay sao? Nói rộng ra, nếu thừa hay thiếu một con thì anh không kể tiếp được sao?

- Đúng vậy, không thể nào kể được; ngài cho biết bao nhiêu con dê đã qua sông và ngài trả lời là không biết, thế là tôi chẳng nhớ còn lại bao nhiêu con để kể nốt; thật ra, câu chuyện này rất hay.

- Thế là kết thúc câu chuyện rồi ư?

- Vâng, thế là kết thúc, cũng như cuộc đời của mẹ tôi vậy.

- Quả thật câu chuyện anh vừa kể là một trong những chuyện mới lạ trên đời không ai có thể nghĩ ra được, và cách kể chuyện nửa vời của anh cũng có một không hai mặc dù ta không trông mong gì hơn ở trí tuệ của anh. Ta cũng không lấy thế làm ngạc nhiên vì có lẽ những tiếng đập thình thịch liên hồi kia đã làm anh rối trí.

- Mọi việc đều có thể xảy ra, Sancho đáp; chỉ biết rằng câu chuyện của tôi chẳng còn gì để kể nữa; nó kết thúc khi ta bắt đầu đếm nhầm số con dê sang sông.

- Muốn kết thúc ở chỗ nào cũng được; bây giờ ta hãy thử xem con Rocinante có nhúc nhích được hay không.

Nói rồi, Don Quixote lấy đùi thúc vào sườn con ngựa, nhưng vì bị buộc quá chặt, con vật cứ nhảy lò cò tại chỗ không sao tiến lên được.

Lúc này, không hiểu vì khí lạnh lúc sắp bình minh, hay vì Sancho ăn phải thứ gì quá nhuận tràng, hoặc giả do thói quen tự nhiên (có lẽ lý do sau cùng đúng nhất), bỗng dưng bác giám mã muốn đi làm một việc mà không ai có thể làm thay được. Khốn nỗi sự sợ hãi đã nhập vào tâm khảm bác, khiến cho bác không dám rời chủ nửa bước; một mặt khác, bác cũng không thể không đáp ứng yêu cầu cấp bách của bản thân. Cuối cùng, bác đã giải quyết một cách êm thấm: bác rút tay phải đang nắm yên ngựa rồi rất nhẹ nhàng, cởi cái dải rút vẫn dùng để buộc quần và tụt quần xuống; xong rồi, bác cố vén cao áo sơ-mi, để hở đôi mông to tướng. Làm xong việc đó mà bác cho là khó nhất, bác tưởng đã thoát nạn, nào ngờ lại đẻ ra một việc còn khó hơn: số là trong khi giải quyết nhu cầu tự nhiên, phải làm sao không phát ra tiếng động để khỏi lộ; bác bèn nghiến chặt hai hàm răng, so vai rụt cổ, cố hết sức nín thở. Nhưng dù đã làm đủ mọi cách, chẳng may bác phát ra một tiếng nhỏ khác hẳn những tiếng đập thình thịch đã khiến bác kinh hồn bạt vía. Don Quixote nghe thấy bèn hỏi:

- Tiếng gì vậy, Sancho?

- Dạ, tôi không rõ, chắc lại có chuyện gì mới đây. Vì rằng những chuyện hay chuyện dở đều bắt đầu từ những sự việc không nhỏ.

Nói rồi, bác tiếp tục công việc đang làm dở một cách trót lọt, không phát ra một tiếng nào nữa, và thế là bác đã trút hết được gánh nặng trong lòng. Nhưng Don Quixote đã thính tai lại thính cả mũi; đã thế Sancho lại đứng sát nách, thành thử hơi từ dưới xông thẳng lên phía trên, vào đúng mũi chàng. Bất chợt ngửi thấy mùi, Don Quixote vội vàng lấy hai ngón tay bịt mũi rồi nói, giọng ồm ồm:

- Sancho, hình như anh đang sợ lắm thì phải?

- Vâng ạ, nhưng sao lúc này hơn lúc nào hết, ngài nhận thấy rõ như vậy?

- À, vì rằng lúc này hơn lúc nào hết, người anh có mùi, mà không phải long diên hương.

- Đúng vậy, nhưng lỗi không phải ở tôi mà do ngài cả, vì ngài đã dẫn tôi đi không đúng lúc và không đúng chỗ.

Tay vẫn ôm mũi, Don Quixote bảo Sancho:

- Anh bạn hãy tránh xa ra một chút. Từ nay về sau, phải giữ gìn thân thể sạch sẽ hơn và ăn ở với ta cho phải đạo; chỉ vì ta quá thân mật nên anh đâm ra nhờn.

- Chắc ngài nghĩ rằng tôi đã làm điều gì không phải… đối với bản thân tôi.

- Thôi, tốt hơn hết là đừng bàn tới chuyện đó nữa, Don Quixote đáp.

Trong khi thầy trò trao đổi ý kiến, đêm qua dần; thấy trời sắp sáng, Sancho nhẹ nhàng cởi trói cho con Rocinante và thắt lại quần. Được tự do thoải mái, Rocinante giơ hai chân trước lên đá không khí (tôi không định nói xấu nhưng nó không thể nhảy chồm lên được vì thiểu lực). Thấy con ngựa cử động được, Don Quixote cho đó là điềm tốt báo hiệu đã tới giờ ra tay. Lúc này, trời sáng bạch soi rõ mọi vật xung quanh, và Don Quixote thấy mình đang đứng dưới một lùm cây dẻ to, cành lá um tùm; những tiếng thình thịch vẫn không ngớt nhưng chưa tìm ra nguyên nhân. Trước khi ra đi, chàng quay lại từ biệt Sancho và dặn:

- Hãy chờ ta tại đây ba ngày, nếu quá hạn không thấy ta trở về có nghĩa là Chúa muốn cuộc đời ta kết liễu cùng với cuộc phiêu lưu mạo hiểm này. Hãy làm nhiệm vụ đã được giao phó và đến gặp nàng Dulcinea. Về khoản tiền công, anh không phải lo vì ta đã làm di chúc từ khi ở nhà ra đi, trong đó có ghi một khoản cho anh, tính theo số ngày làm. Nhưng nếu Chúa phù hộ cho ta được vô sự sau cuộc phiêu lưu mạo hiểm này, anh có thể càng thêm chắc chắn được nhận hòn đảo mà ta đã hứa.

Nghe những lời nói lâm ly thống thiết của chủ, Sancho lại òa lên khóc, và bác quyết định đi theo chủ tới cùng, cho tới khi kết thúc câu chuyện phiêu lưu này.

Những giọt nước mắt và quyết định đáng quý của Sancho Panza khiến tác giả truyện này kết luận rằng bác là một người tốt, một con chiên đạo gốc. Hành động của Sancho khiến Don Quixote xúc động nhưng chưa đủ để lay chuyển lòng chàng. Nén tình cảm lại, chàng đi về phía có tiếng nước đổ và tiếng đập thình thịch; Sancho bước theo sau, tay dắt con lừa, người bạn đường luôn luôn cùng bác chia sẻ ngọt bùi, đắng cay. Sau khi đi một quãng dài dưới vòm những cây dẻ, hai thầy trò tới một cánh đồng cỏ nhỏ hẹp, xung quanh có núi đá cao chót vót. Từ trên đỉnh núi có một thác nước đổ xuống; dưới chân núi có một vài túp nhà - nói đúng hơn, đó là những ngôi nhà đã đổ nát - từ trong đó phát ra những tiếng đập thình thịch liên hồi. Con Rocinante hoảng sợ lồng lên; vừa vỗ về con vật, Don Quixote vừa từ từ tiến lại gần những túp nhà, mồm ra sức cầu nguyện tình nương phù trợ cho trong những phút gian nguy này, ngoài ra cũng không quên cầu Chúa đừng bỏ rơi. Sancho bám sát chủ, vừa đi vừa nghển cổ giương mắt cố nhìn qua bốn cẳng con Rocinante xem có cái gì ở trong những túp nhà khiến bác hồi hộp lo âu cả đêm. Hai người đi thêm một trăm bước nữa, quành một quả núi, và kia… nguyên nhân của những tiếng động khủng khiếp khiến hai người hồi hộp lo âu suốt cả đêm đã hiện ra trước mắt họ, rõ như ban ngày. Đó là (xin độc giả chớ thất vọng, buồn phiền) sáu cái chày nện dạ đang hoạt động và phát ra những tiếng đập thình thịch như đã tả ở trên.

Trước cảnh tượng đó, Don Quixote lặng người, xỉu đi. Sancho nhìn chủ, thấy chàng gục đầu xuống ngực với một vẻ bối rối sượng sùng. Một lát sau, chàng ngửng mặt lên nhìn Sancho thì thấy hai má bác bạnh ra, mồm có vẻ muốn phá lên cười; thấy vậy, mặc dù còn đang nẫu cả ruột, Don Quixote cũng không nhịn được cười: thấy chủ đã mở đầu, Sancho cười phá lên và bốn lần bác phải lấy hai tay ấn vào mạng sườn để tự ghìm lại nhưng vẫn không được, khiến Don Quixote phát khùng, nhất là khi nghe thấy bác nhại lại: “Anh bạn Sancho, anh phải biết rằng Chúa muốn ta sinh ra giữa thời đại thiết khí này để làm sống lại thời đại hoàng kim. Ta sinh ra để hứng lấy những gian nguy, để lập nên những chiến công hiển hách, để có những hành động dũng cảm…” Cứ như thế, Sancho nhắc lại những lời nói của Don Quixote khi hai người lần đầu tiên nghe thấy những tiếng chày nện dạ.

Thấy Sancho chế giễu mình, Don Quixote vừa thẹn vừa tức, giơ tay giáo phang cho bác hai đòn; cũng may Don Quixote chỉ đánh trúng vai chứ nếu vào đầu, chắc chắn chàng sẽ không phải trả tiền công cho Sancho nữa; hoặc nếu có thì sẽ chỉ phải trả cho những người thừa kế của bác giám mã mà thôi. Thấy vì đùa mà bị đòn đau như vậy, sợ chủ tiếp tục, Sancho vội nói với một vẻ rất cung kính:

- Xin ngài bớt giận làm lành, tôi xin thề có Chúa rằng tôi đùa thôi.

- Anh đùa nhưng ta không đùa, Don Quixote đáp. Này anh chàng hay bông phèng, hãy nghe ta hỏi: giả sử đây không phải là những cái chày mà là một cuộc phiêu lưu đầy mạo hiểm thật, thử hỏi ta có thiếu lòng dũng cảm để xông vào cuộc không? Có bắt buộc một hiệp sĩ như ta phải phân biệt được các âm thanh và biết tiếng chày nện dạ như thế nào không? Hơn nữa, thực ra ta có nhìn thấy cái chày nện dạ bao giờ; ta đâu thô lỗ như anh vốn sinh ra và lớn lên bên những cái chày đó. Thử biến sáu cái chày kia thành sáu tên khổng lồ và hãy dẫn chúng tới trước mặt ta, từng tên một hoặc cả bọn cũng được; nếu ta không đánh ngã được chúng, lúc đó hãy tha hồ mà chế giễu ta.

- Thôi, xin ngài nguôi giận, quả thực lúc nãy tôi đùa hơi nhả, ngài bỏ quá cho. Bây giờ ta đã làm lành với nhau rồi và tôi muốn thưa với ngài một điều: trong các cuộc phiêu lưu đã qua, Chúa đều phù hộ cho ngài được bình an vô sự, kể cả lần này; những nỗi lo âu của thầy trò ta - hay nói đúng hơn là nỗi lo âu của tôi vì tôi biết xưa nay ngài không hề run sợ - kể ra cũng nực cười và đáng kể lại lắm chứ?

- Ta đồng ý rằng việc vừa xảy ra thật đáng cười, nhưng không nên kể lại làm gì vì có những kẻ vô tri vô giác không đặt đúng vấn đề.

- Ít ra ngài cũng đã đặt đúng ngọn giáo vào đầu tôi; nhưng nhờ Chúa và nhờ tài tránh đòn của tôi, ngài chỉ phang được vào vai. Nhưng thôi, mọi việc đều có nguyên nhân cả và như người ta thường nói: “Yêu cho roi cho vọt”. Mà thường sau khi nặng lời với gia nhân, các vị đại gia hay cho họ quà cáp. Tôi không hiểu các vị đó sẽ cho gì khi họ đánh đập gia nhân; chỉ biết cũng trong trường hợp ấy, các hiệp sĩ giang hồ cho giám mã của họ một hòn đảo hay một vương quốc trong đất liền.

- Mọi sự việc đều biến chuyển và những điều anh vừa nói có thể trở thành sự thật. Nhưng thôi, ta xin lỗi về hành động đã qua. Anh là một người biết điều và anh cũng hiểu rằng nhiều khi con người ta không tự kiềm chế được hành động của mình. Ta cũng muốn dặn anh từ nay về sau, phải bớt mồm bớt miệng đi; trong rất nhiều sách kiếm hiệp mà ta đã đọc, ta chưa hề thấy có giám mã nào nói năng với chủ bạo mồm bạo miệng như anh. Thực ra, cả hai chúng ta đều có lỗi: anh không kính trọng ta lắm, còn ta cũng không làm cho anh phải kính trọng hơn nữa. Gandalin, bá tước đảo Firme, giám mã của Amadis nước Gaul, khi nói với chủ bao giờ cũng bỏ mũ cầm tay, đầu cúi xuống, người ngả về đằng trước theo kiểu Thổ Nhĩ Kỳ. Còn Gasabal, giám mã của Don Galaor, rất ít nói; và để làm nổi bật đức tính ít lời của anh ta, trong suốt câu chuyện dài và có thật đó, chỉ thấy nhắc tới tên anh ta có một lần. Sancho, anh cần suy nghĩ về những lời nói của ta và phải biết phân biệt giữa chủ và tớ, giữa gia chủ và gia nhân, giữa hiệp sĩ và giám mã. Từ nay trở đi, anh phải biết kính nể ta hơn, chớ sinh nhờn vì rằng nếu anh làm ta nổi giận bất kể trong trường hợp nào, phần thiệt vẫn thuộc về anh. Những phần thưởng đã hứa rồi đây sẽ về tay anh; và dù không có chăng nữa, ít ra anh cũng không thể mất được tiền công như ta đã nói.

- Tất cả những điều ngài nói đều hay cả, nhưng tôi cũng muốn được biết (phòng khi không có phần thưởng còn trông vào tiền công) tiền trả cho giám mã của một hiệp sĩ giang hồ thời trước là bao nhiêu và người ta có tính công tháng hay công nhật như trả công cho thợ nề không?

- Ta nghĩ rằng những giám mã đời xưa không nhận tiền công mà chỉ nhận phần thưởng thôi. Sở dĩ ta ghi một khoản tiền công cho anh trong di chúc để ở nhà là vì ta đề phòng những chuyện có thể xảy ra; ta cũng không biết trong thời đại đầy tai ương này, ta sẽ gặp phải những thử thách gì, và ta muốn lòng ta khỏi phải áy náy ở bên kia thế giới về những chuyện lặt vặt. Sancho, anh phải biết rằng không có gì nguy hiểm bằng làm nghề hiệp sĩ này cả.

- Thật vậy, vì chỉ tiếng chày nện dạ cũng đã đủ làm cho một hiệp sĩ giang hồ dũng cảm như ngài mất ăn mất ngủ. Ngoài ra, ngài có thể tin tưởng từ nay tôi sẽ không mở mồm chế giễu ngài nữa mà chỉ để ca tụng ngài như một người chủ của tôi.

- Có như thế anh mới sống được trên trái đất này vì sau bố mẹ, con người ta cần phải biết kính trọng ông chủ của mình, coi cũng như bố mẹ vậy.

Chương XXI

CHÀNG HIỆP SĨ VÔ ĐỊCH ĐÃ CHIẾM ĐƯỢC CÁI MŨ SẮT QUÝ GIÁ CỦA MAMBRINO NHƯ THẾ NÀO VÀ ĐÃ GẶP NHỮNG CHUYỆN GÌ KHÁC?

Lúc này, trời bắt đầu mưa nhẹ hạt; Sancho muốn vào trú trong túp nhà có cái máy nện dạ nhưng Don Quixote vẫn còn thù những cái chày oái ăm nên không thèm vào. Hai thầy trò rẽ sang tay phải đi vào một con đường cũng giống như đường đi hôm trước. Đi được một đoạn, bỗng Don Quixote thấy phía trước mặt có một người cưỡi ngựa trên đầu đội một vật gì óng ánh như vàng; chàng vội quay lại nói với giám mã:

- Sancho, ta cho rằng tất cả những câu tục ngữ đều đúng hết vì đó là những lời được đúc kết từ kinh nghiệm thực tế, mẹ đẻ của các ngành khoa học, đặc biệt có câu: “Khi cửa này đóng lại, cửa khác mở ra”. Ta nói thế vì nếu đêm qua thầy trò ta gặp phải một cái cửa đóng kín và bị những cái chày kia lừa dối thì lúc này chúng ta đang đứng trước một cái cửa mở toang hứa hẹn một cuộc phiêu lưu mạo hiểm tốt lành hơn. Nếu ta không bước qua được thì lỗi đó tại ta, không thể đổ tại đêm tối hoặc tại chưa thấy cái máy nện dạ bao giờ. Nếu ta không nhầm, người đang đi về phía chúng ta đội trên đầu cái mũ sắt của Mambrino, cái mũ mà ta đã thề sẽ chiếm bằng được.

- Ngài hãy coi chừng lời nói và càng phải coi chừng việc làm của mình, Sancho đáp. Tôi không muốn lại bị những cái chày nện dạ khác đập lên đầu.

- Anh là quỷ chứ không phải là người! Mũ sắt có liên quan gì với chày nện dạ?

- Tôi cũng chẳng biết, nhưng chắc chắn rằng nếu tôi được tự do ăn nói như trước, có lẽ tôi sẽ có đủ lý lẽ để ngài thấy rằng ngài đã nói sai rồi.

- Làm sao ta có thể nói sai được, hỡi kẻ phản bội có lương tâm kia! Anh không trông thấy hiệp sĩ đang đi lại đây, cưỡi một con ngựa màu nâu nhạt điểm đốm đen, đầu mang một cái mũ bằng vàng ư?

- Tôi chỉ nhìn thấy một người cưỡi một con lừa màu nâu như con lừa của tôi, đầu mang một vật gì sáng loáng mà thôi.

- Đó chính là chiếc mũ sắt của Mambrino. Thôi, hãy tránh sang một bên để một mình ta đối phó. Rồi anh sẽ thấy ta kết thúc cuộc phiêu lưu mạo hiểm này một cách nhanh chóng, không phí một lời, và chiếc mũ sắt mà ta hằng mong ước sẽ về tay ta.

- Được, tôi sẽ tránh sang một bên, nhưng tôi nhắc lại: cầu Chúa mang tới điều lành chứ đừng mang những cái chày nện dạ tới.

- Ta đã bảo là chớ nhắc tới những cái chày nện dạ nữa. Ta thề… nện cho anh một trận bây giờ, không nói dài dòng nữa.

Sancho co rúm người, im bặt, sợ chủ thực hiện lời thề.

Đầu đuôi câu chuyện về chàng hiệp sĩ đội mũ sắt cưỡi ngựa mà Don Quixote đã nhìn thấy như sau: trong vùng này có hai xóm lân cận, một xóm có thợ cạo[33] còn xóm kia nhỏ hơn nên không có; bác thợ cạo này phục vụ cho cả hai xóm. Hôm đó, trong xóm nhỏ có một người ốm cần trích máu và một người khác muốn cạo râu; bác thợ cạo bèn đi sang xóm đó, mang theo một cái chậu thau cạo râu; đang đi thì trời mưa, sợ hỏng chiếc mũ mới, bác úp chậu lên đầu; chậu mới đánh sạch sẽ thành thử đứng cách xa nửa dặm vẫn thấy sáng loáng. Như Sancho đã nói, bác thợ cạo cưỡi một con lừa nâu khiến Don Quixote tưởng là một hiệp sĩ đội mũ sắt cưỡi ngựa màu nâu nhạt điểm những đốm đen; sở dĩ như vậy là vì mỗi khi nhìn thấy một hiện tượng gì, Don Quixote lại liên tưởng ngay tới những truyện hiệp sĩ điên rồ. Khi thấy bác thợ cạo tới gần, chẳng nói chẳng rằng, chàng thúc ngựa phóng như bay, tay lăm lăm ngọn giáo, rắp tâm đâm suốt qua người địch thủ. Khi đã giáp mặt đối phương, chàng vẫn cho ngựa phi nước đại, mồm hét lớn:

- Tên đốn mạt kia, hãy tự bảo vệ đi, nếu không, phải trao ngay cho ta chiếc mũ sắt mà ta xứng đáng được hưởng.

Bác thợ cạo chẳng hiểu đầu đuôi ra sao, tự nhiên thấy có một hung thần xông tới, chỉ còn một cách là nhào từ trên lưng lừa xuống đất để tránh đòn, rồi nhanh như một con hoẵng, bác vùng dậy chạy bán sống bán chết bỏ cả chậu thau lại. Thấy đã đạt mục đích, Don Quixote nói:

- Tên ngoại đạo này khôn lắm; nó bắt chước con hải ly khi bị săn đuổi tự lấy răng rứt hết lông bỏ lại cho người đi săn để thoát thân.

Rồi chàng sai giám mã nhặt chiếc mũ sắt ở dưới đất, Sancho cầm lên đưa cho chủ và nói:

- Lạy Chúa, cái chậu này tốt quá; nói không ngoa, nó đáng giá tới tám đồng bạc.

Don Quixote chụp ngay chậu lên đầu, xoay ngang xoay dọc tìm cái vành mũ ở bên trong nhưng chẳng thấy; chàng nói:

- Chắc chắn rằng tên ngoại đạo thửa cái mũ trứ danh này phải có một cái đầu rất to; đáng tiếc là cái mũ chỉ còn có một nửa.

Nghe chủ gọi chậu cạo râu là mũ sắt, Sancho không nín được cười, nhưng sực nhớ tới cơn lôi đình vừa qua của Don Quixote, bác vội ghìm ngay lại.

- Sancho, anh cười gì vậy? Don Quixote hỏi.

- Tôi cười vì đang nghĩ tới cái đầu to của tên tà đạo chủ nhân chiếc mũ sắt này mà tôi thấy giống hệt một cái chậu thau của ông phó cạo.

- Thế anh có biết ta nghĩ gì không, Sancho? Ta đoán rằng cái vật trứ danh này, cái mũ sắt màu nhiệm này, do một sự ngẫu nhiên nào đó, đã rơi vào tay một kẻ không biết giá trị của nó và không biết cách sử dụng; thấy nó bằng vàng nguyên chất, kẻ đó đã nấu chảy một nửa để kiếm lời, phần còn lại y gò cái mũ, thành thử trông nó giống một cái chậu cạo râu như anh nói. Nhưng không sao; ta biết giá trị của nó cho nên dù chỉ một nửa cũng chẳng hề gì. Ta sẽ đưa thợ rèn đánh lại tử tế và chắc chắn nó sẽ còn đẹp hơn cả chiếc mũ do thần Thợ Rèn[34] rèn cho thần Chiến tranh. Trong khi chờ đợi, ta cứ đội vì dù xấu còn hơn không, phòng khi bị đá quăng vào đầu.

- Cũng tốt thôi trừ phi kẻ địch dùng ná bắn đá như trong trận giao chiến vừa qua giữa hai đạo quân khiến ngài rụng mấy cái răng, vỡ cả bình thuốc thần hiệu đã làm tôi nôn cả mật xanh mật vàng.

- Ta không tiếc bình thuốc vì như anh biết, ta vẫn nhớ cách pha chế.

- Tôi cũng nhớ lắm nhưng nếu tôi còn pha chế môn thuốc đó và uống một lần nữa, tôi sẽ hết đời. Vả lại, tôi không nghĩ rằng sẽ phải cần đến nó nữa vì tôi sẽ vận dụng cả năm giác quan ra để không ai đánh mình và cũng không đánh ai cả. Tuy nhiên, tôi không dám chắc sẽ không bị người ta dùng khăn trải giường tung lên vật xuống một lần nữa vì khó mà tránh được những điều không may như vậy, và trong trường hợp đó, tốt hơn cả là rụt cổ, nín thở, nhắm nghiền mắt lại, phó mặc thân mình cho số phận và cái khăn mà thôi.

Nghe Sancho nói, Don Quixote kêu lên:

- Anh không xứng đáng là một giáo đồ Ki tô vì anh hay thù dai. Phải biết rằng những người cao thượng và độ lượng không để tâm những chuyện lặt vặt. Anh có đến nỗi bị què chân, gãy xương sườn hoặc vỡ đầu đâu mà vẫn chưa quên chuyện đó? Xét cho cùng thì cũng chỉ là chuyện trêu đùa cho vui thôi, bằng không ta đã quay ngựa trở lại quán trọ giáng cho chúng một đòn trừng trị còn ghê gớm hơn cả đòn trừng trị của người Hy Lạp khi họ bị cướp mất nàng Helen; và nếu nàng Helen sống vào thời kỳ này, hoặc giả nàng Dulcinea của ta sống vào thời đó, chắc chắn cả hai người không nổi danh tài sắc đến như thế.

Nói tới đây, Don Quixote ngửa mặt lên trời thốt ra một tiếng thở dài. Sancho đáp lại:

- Thôi thì cứ tạm cho rằng họ đùa vì cũng chẳng trừng trị được ai nữa; riêng tôi phân biệt được đâu là thật đâu là đùa, và tôi sẽ không bao giờ quên cũng như lưng tôi còn mãi mãi mang những vết đòn. Nhưng thôi, xếp chuyện đó lại. Bây giờ xin ngài cho biết ý kiến về việc giải quyết con ngựa nâu có đốm đen này; trông nó giống như một con lừa nâu vậy. Anh chàng hiệp sĩ bại trận Martino kia đã bỏ nó lại và cứ xem cung cách anh ta chạy thục mạng, tôi chắc sẽ không trở lại tìm nó nữa đâu. Kể ra con vật nom hay mắt đấy.

- Ta không hề tơ hào đến của cải của kẻ bại trận và luật lệ của giới hiệp sĩ cũng không cho phép tước ngựa như vậy trừ phi người thắng trận bị mất ngựa trong khi giao chiến; chỉ trong trường hợp chính đáng ấy mới được lấy ngựa của kẻ bại trận, coi như được phép. Bởi vậy, cứ để nó đấy, dù anh muốn gọi nó là ngựa, lừa hay con gì khác. Rồi chủ nó sẽ quay trở lại khi thấy ta đi khỏi nơi đây.

- Tôi muốn dắt đi luôn, ít ra cũng đổi lấy con lừa già yếu của tôi. Kể ra luật lệ của giới hiệp sĩ chặt chẽ thật, đổi con lừa này lấy con lừa khác cũng không được; nhưng chẳng hay có thể đổi bộ yên được không?

- Về điểm này, ta không rõ lắm, nhưng trong khi chờ đợi hỏi cho rõ thêm, anh có thể đổi được nếu xét thấy thật cần thiết cho con lừa.

- Rất cần thiết, Sancho đáp, như thể cho chính bản thân tôi vậy.

Được chủ cho phép, Sancho đổi luôn bộ yên cũ lấy bộ yên mới, sang sửa cho lừa của mình bảnh bao hẳn lên. Xong rồi, hai thầy trò ăn nốt những thức ăn đã chiếm được của đám thầy tu, vừa ăn vừa vục nước suối uống. Vì vẫn còn căm thù mấy cái chày đã làm họ sợ hãi cả đêm, hai người ngồi quay lưng về phía con suối có cái máy nện dạ.

Ăn xong, hai người hỉ hả lên ngựa ra đi. Để làm đúng như những hiệp sĩ giang hồ, họ không theo một hướng nào nhất định, để mặc cho con Rocinante dẫn đi; con lừa của Sancho theo sau, có vẻ ăn ý với Rocinante lắm lắm. Lát sau, ra tới đường cái quan, hai người vẫn tiếp tục đi không có chủ định gì cả. Sancho lên tiếng trước:

- Thưa ngài, ngài cho phép tôi được hầu chuyện ngài. Từ lúc ngài cấm ngặt tôi không được nói tới giờ, tôi đành để thối trong bụng bao nhiêu chuyện, nhưng lúc này tôi đang có một chuyện ở ngay đầu lưỡi, không muốn bỏ mất.

- Nói đi, nhưng ngăn ngắn thôi, không hay ho gì những lời lẽ dài dòng đâu.

- Từ mấy ngày hôm nay, tôi có suy nghĩ và thấy rằng cứ đi hết xó xỉnh này đến đầu đường khác tìm kiếm những chuyện phiêu lưu mạo hiểm, thật chẳng ăn thua gì cả. Dù ta có thắng trong những cuộc phiêu lưu nguy hiểm nhất cũng chẳng ai hay; những chiến công của ngài mãi mãi không được ai nhắc tới, không được ai ca ngợi thích đáng, và ngài sẽ phải chịu thiệt thòi. Trừ phi ngài có cao kiến gì hơn, tốt nhất, theo ý tôi, là ta hãy đi phò tá một vị hoàng đế hay một thân vương nào đang có chiến tranh với một nước khác để ta có thể mang hết trí dũng ra phụng sự. Một khi nhìn thấy công lao của thầy trò ta, chắc chắn các vị đó sẽ phải thưởng cho tùy theo công trạng từng người, và rồi sẽ không thiếu những sử gia viết và làm sống mãi những thành tích của ngài. Tôi chẳng nhắc tới phần đóng góp của tôi làm gì vì dù sao tôi cũng không thể vượt quá giới hạn của một kẻ tôi đòi. Tuy nhiên, nếu có ai viết sách về các giám mã, tôi chắc rằng những thành tích của tôi cũng không đến nỗi bị bỏ xó.

- Sancho, ý kiến của anh hay đấy, nhưng trước khi làm việc đó, người hiệp sĩ cần phải chu du thiên hạ thử thách, tìm kiếm những chuyện phiêu lưu mạo hiểm để tỏ mặt anh tài đã. Một khi lập được chiến công rồi, tiếng tăm trở nên lừng lẫy, lúc đó chàng sẽ đến trình diện trước triều đình một vị đại đế. Khi thấy một hiệp sĩ nổi danh đi vào cổng thành, dân chúng xúm lại hô vang: “Đây là hiệp sĩ Mặt Trời” hoặc “Đây là hiệp sĩ Mãnh Xà”, hoặc một danh hiệu nào khác tùy theo thành tích của chàng ta. Họ sẽ kháo nhau: “Hiệp sĩ này trong một cuộc độc chiến đã đánh bại tên khổng lồ Brocabruno Cường Tráng; chàng đã giải ách cho đại vương Mameluke xứ Ba Tư bị bùa mê trong gần chín trăm năm”. Những chiến công của chàng hiệp sĩ sẽ được truyền tụng từ người này sang người khác tới tai đức vua khiến người phải ra trước cung điện đứng chờ; và vì đã nghe nói về những chiến công hoặc đã trông thấy biểu hiệu ghi trên khiên của chàng, thấy hiệp sĩ tới, đức vua bèn phải lên tiếng: “Tất cả các hiệp sĩ trong triều đình của ta hãy ra tiếp đón tinh hoa của giới hiệp sĩ đang đi tới”. Theo lệnh nhà vua, tất cả các hiệp sĩ ra đón, rồi đức vua bước xuống lưng chừng thềm, ôm chặt lấy chàng, hôn lên mặt rồi cầm tay dắt vào phòng hoàng hậu khi đó đang ngồi với công chúa; công chúa là một trong những tiểu thư xinh đẹp và toàn diện nhất, hiếm thấy trên một phần lớn trái đất. Thấy chàng vào, công chúa kín đáo đưa mắt nhìn, chàng nhìn lại, bốn mắt gặp nhau, nàng tưởng là thiên thần hạ thế, chàng ngỡ đâu tiên nữ giáng trần. Thế rồi, chẳng hiểu ra sao, những sợi dây tình chằng chịt cứ buộc chặt hai người, khiến họ băn khoăn không biết làm cách nào để thổ lộ nỗi lòng cho nhau. Sau đó, người ta dẫn chàng hiệp sĩ sang một phòng khác trang hoàng lộng lẫy, đỡ lấy vũ khí của chàng và đưa chàng khoác một tấm áo sang trọng màu huyết dụ. Chàng mang vũ khí nom đã đẹp nhưng khoác nhung y, trông càng nổi hơn. Tối đến, chàng dự yến tiệc cùng đức vua, hoàng hậu và công chúa. Vừa ăn, chàng vừa đưa mắt liếc trộm nàng, công chúa cũng kín đáo nhìn lại, vì như đã nói ở trên, nàng là con người ý tứ. Tiệc tan, một chú lùn xấu xí bước vào cửa phòng, theo sau có một phu nhân xinh đẹp đi giữa hai anh khổng lồ. Phu nhân bắt đầu kể một câu chuyện phiêu lưu mạo hiểm do một hiền nhân đời xưa viết, đến nửa chừng ngừng lại và đố mọi người kể nốt đoạn cuối, ai kể đúng sẽ được coi là hiệp sĩ trứ danh nhất. Đức vua ra lệnh cho mọi người có mặt phải tham gia nhưng không ai kể đúng trừ chàng hiệp sĩ mới. Mọi người đều khâm phục chàng, riêng công chúa rất hài lòng vì thấy mình đã biết chọn mặt gửi vàng. Có một điều đáng mừng là nước của ông vua này đang có chiến tranh ác liệt với một nước khác cũng rất hùng mạnh. Biết chuyện đó, mấy hôm sau chàng hiệp sĩ đến gặp đức vua để xin ra trận. Được đức vua vui vẻ nhận lời, chàng hiệp sĩ hôn tay Người để tỏ lòng biết ơn. Ngay đêm hôm đó, chàng đến bên song phòng ngủ của công chúa ở trong vườn để từ biệt nàng; nơi đây, hai người đã cùng nhau tự tình nhiều lần do sự bố trí của một thị nữ tin cẩn. Chàng hiệp sĩ thở vắn than dài, công chúa thì mê man bất tỉnh; cô hầu phải chạy đi lấy nước để đắp vào trán nàng; cô ta lo lắm vì trời sắp sáng và vì danh dự của công chúa, cô không muốn câu chuyện giữa hai người bị lộ. Cuối cùng, công chúa tỉnh lại; nàng chìa đôi bàn tay trắng nõn qua song cửa và chàng hiệp sĩ hôn lấy hôn để, nước mắt tuôn rơi ướt đầm cả tay nàng. Hai người bàn cách báo tin cho nhau, và công chúa dặn chàng cố gắng về sớm. Chàng hiệp sĩ hứa sẽ làm đúng, hôn tay công chúa một lần nữa rồi ra đi, trong lòng buồn rầu khôn xiết tưởng có thể chết ngay được. Chàng trở về phòng nằm vật xuống giường trằn trọc cả đêm vì nỗi buồn biệt ly. Sáng sớm hôm sau, chàng đến chào đức vua, hoàng hậu và công chúa; sau khi chia tay chàng, đức vua và hoàng hậu báo tin là công chúa bị mệt không ra tiếp được. Nghĩ rằng nàng buồn vì phải xa người yêu, chàng thấy đau nhói trong tim, suýt nữa để lộ hết tâm tình của mình. Cô hầu của công chúa có mặt tại đó đã nhìn thấy rõ quang cảnh, quay về kể hết cho chủ; nghe xong công chúa khóc mãi và thổ lộ ra rằng có một điều làm cho nàng rất băn khoăn là không biết chàng có thuộc dòng dõi hoàng gia không. Cô hầu đáp: “Một người lịch thiệp, đáng yêu và dũng cảm như vậy, không thể không thuộc dòng dõi hoàng gia được”. Công chúa nghe xuôi tai, nỗi lo lắng cũng nguôi dần. Để đức vua và hoàng hậu khỏi nghi ngờ, hai ngày sau nàng bước ra khỏi phòng. Ngoài trận tiền, chàng hiệp sĩ đánh bại kẻ thù của đức vua, chiếm được nhiều thành, thắng nhiều trận và trở về triều đình. Chàng lại đến gặp công chúa ở nơi hẹn hò cũ và thỏa thuận với nàng là sẽ xin vua cha gả công chúa để đền bù những công trạng của chàng. Vua cha từ chối vì không biết rõ dòng dõi của chàng. Nhưng không biết chàng hiệp sĩ đã bắt cóc hay làm cách nào, cuối cùng công chúa trở thành vợ chàng, và đức vua cũng rất hài lòng vì người đã phát hiện ra rằng chàng là con trai của một ông vua có tiếng tăm trị vì một nước nào đó không ghi trên bản đồ. Sau đó ít lâu, vua cha băng hà, công chúa nối ngôi và chàng hiệp sĩ lên làm vua. Sau khi lên ngôi, chàng ban thưởng cho giám mã của mình và cho tất cả những người đã có công đưa chàng tới chỗ hiển vinh. Chàng ban cho giám mã một tòa nhà, rồi lại gả thị nữ của công chúa cho làm vợ; tất nhiên đó là cô thị nữ đã xe duyên cho hai người, con gái một vị đại công tước.

- Tôi chỉ mong được như vậy nếu chuyện đó có thật, Sancho nói. Và tôi cũng tin rằng tất cả những điều nói trên sẽ đến với ngài là hiệp sĩ Mặt Buồn.

- Không có điều gì phải nghi ngờ cả, Don Quixote đáp, vì các hiệp sĩ giang hồ đều phải qua những bước đường kể trên trước khi trở thành vua hay hoàng đế. Còn một điều cần biết: “ông vua theo đạo Ki tô hay tà đạo, đang có chiến tranh với một nước khác, lại có một người con gái xinh đẹp, ông vua đó là ai? Nhưng thôi, ta còn đủ thời giờ để làm việc đó; trước hết, như ta đã nói, cần phải làm cho mình nổi danh trước khi ra mắt triều đình. À, lại còn điều này nữa: trong trường hợp ta đã lập chiến công, đánh bại kẻ địch của ông vua có người con gái xinh đẹp, không hiểu sẽ làm thế nào để ta trở thành dòng dõi hoàng gia, hoặc ít nhất cũng là họ hàng thân thích nhất của hoàng đế, bởi vì ngài sẽ không gả công chúa cho ta nếu không biết rõ điều này, dù cho những chiến công của ta còn xứng đáng hơn thế; cho nên ta lo rằng nếu vấn đề không được giải quyết, bao nhiêu công lao của ta cũng tan ra mây khói cả thôi. Ta vốn dòng dõi quý tộc danh gia, có nhà cửa ruộng vườn, thu lợi cao, và có thể trong khi xác minh nguồn gốc gia đình ta, sử gia sẽ ghi rằng ta là cháu năm sáu đời của một ông vua. Sancho, anh phải biết rằng trên đời này có hai loại dòng dõi: có những người thuộc dòng dõi danh gia nhưng rồi thời gian xóa nhòa dần, càng ngày càng lu mờ đi; lại có những người tuy xuất thân từ gia đình tầm thường nhưng dần dần mở mày mở mặt và trở nên những ông lớn trong xã hội; thành thử ông trở nên thằng, thằng trở thành ông. Có thể ta thuộc dòng dõi danh gia nói trên, con dòng cháu giống, và sau khi điều tra ra, đức vua bố vợ tương lai của ta sẽ hài lòng. Và nếu không như thế chăng nữa, mặc cho đức vua phản đối, công chúa cũng sẽ vẫn yêu ta và lấy ta, dù nàng biết rõ ta là con một kẻ đi gánh nước thuê. Nếu cần, ta sẽ dùng tới phương kế cuối cùng là bắt cóc mang đi một nơi nào đó, rồi thời gian và tuổi già sẽ làm nguôi nỗi giận của cha mẹ nàng.

Sancho bèn đáp:

- Nói như vậy khác gì những kẻ bất lương thường nói: “Không việc gì phải cầu xin một khi có thể chiếm đoạt bằng vũ lực”. Nhưng ta nên nói rằng: “Thà phải vượt rào còn hơn nhờ người xin xỏ hộ”. Tôi nói thế vì nếu ông vua bố vợ của ngài không chịu gả công chúa thì như ngài nói, chỉ còn cách bắt cóc nàng đem đi thôi. Có điều đáng buồn là trong lúc người ta sum họp vui vầy, an hưởng vinh hoa phú quý thì anh giám mã khốn nạn kia chẳng xơ múi gì hết, trừ phi cô hầu của công chúa cũng đi theo chủ để anh giám mã cùng cô ta chia sẻ nỗi bất hạnh đó cho tới khi Trời kia rủ lòng thương tới hai người. Tôi nghĩ rằng ông chủ của anh giám mã sẽ vui lòng gả cô hầu cho anh ta.

- Không ai phản đối điều đó, Don Quixote đáp.

- Nếu thế, ta hãy cầu nguyện Chúa và phó thác cho số phận, Sancho nói.

- Đúng vậy, hãy cầu Chúa giúp cho thầy trò ta đạt được nguyện vọng; Chúa kia chỉ trừng phạt những kẻ có tội.

- Được lắm, tôi là một kẻ có đạo gốc và tôi cũng chỉ mong chức bá tước thôi.

- Thế đã là quá lắm rồi, nhưng nếu không được cũng chẳng hề chi, vì một khi ta lên làm vua, ta sẽ phong chức cho ngay chẳng cần đến anh phải chạy chọt ai hoặc phụng sự ta lâu dài. Sau khi ta đã ban cho chức bá tước, anh sẽ trở thành một nhà quý tộc; thiên hạ sẽ có kẻ gièm pha đấy, nhưng dù muốn hay không, họ cũng vẫn phải tôn anh lên là một nhà quý tộc.

- Và chắc chắn là tôi sẽ biết sử dụng uy quyền của mình. Có một thời kỳ tôi đã làm phụ thủ của một Thánh hội, mặc áo lễ nom oai đáo để, và mọi người đều bảo tôi có tướng làm Thánh hội trưởng. Nếu bây giờ người ta choàng lên vai tôi một chiếc áo khoác của công tước, hoặc đeo vàng bạc châu báu vào người tôi như những vị bá tước ngoại quốc, chắc phải có nhiều người từ xa hàng trăm dặm tới ngắm.

- Rất có thể, nhưng anh cần phải cạo râu luôn vì nếu cứ để râu ria xồm xoàm, lởm chởm, hai ngày không lấy dao cạo một lần thì từ xa người ta đã nhận ra anh là ai rồi.

- Có gì khó đâu, tôi chỉ cần nuôi một bác phó cạo trong nhà; và nếu cần nữa, đi đâu tôi cũng bắt đi theo sau như kỵ sĩ đi theo hầu một nhà đại quý tộc vậy.

- Sao anh biết các nhà đại quý tộc có kỵ sĩ theo hầu?

- Để tôi nói: trước đây, tôi đã có lần sống một tháng trời tại kinh đô; một hôm, tôi trông thấy một người bé loắt choắt đi ngoài đường; theo người ta bảo, ông này là một vị quan to lắm; sau lưng ông ta có một người cưỡi ngựa; ông ta đi đâu, người này lẽo đẽo theo đó chẳng khác gì một cái đuôi. Tôi hỏi khách qua đường vì sao người cưỡi ngựa không đi ngang hàng mà cứ phải đi đằng sau. Người ta cho biết rằng người cưỡi ngựa là kỵ sĩ theo hầu, và những vị đại gia thường có người đi theo hầu như vậy. Tôi biết từ hồi đó và vẫn nhớ mãi.

- Anh nói đúng đấy; nên có một người thợ cạo đi theo. Những tập quán không xuất hiện cùng một lúc mà có dần dần, và anh sẽ là bá tước đầu tiên có thợ cạo râu theo hầu. Vả chăng, thợ cạo râu cần phải có nhiều tín nhiệm hơn một giám mã.

- Thôi, xin ngài để tôi lo kiếm thợ cạo râu, còn ngài hãy lo làm sao chóng trở thành vua và phong cho tôi làm bá tước.

- Sẽ được thôi, Don Quixote đáp.

Mải chuyện, lúc này chàng hiệp sĩ mới ngước mắt nhìn lên thì thấy những điều mà tác giả sẽ kể trong chương sau.

Chương XXII

DON QUIXOTE TRẢ LẠI TỰ DO CHO NHỮNG KẺ KHỐN NẠN BỊ ĐƯA ĐẾN MỘT NƠI HỌ KHÔNG MUỐN TỚI

Ngài Hamete Benengeli, người Ả Rập trú ngụ tại xứ Mancha, tác giả cuốn sách nghiêm túc, văn vẻ, giản dị, lý thú và ly kỳ này, kể tới đoạn chàng Don Quixote nổi tiếng đang trò chuyện với giám mã Sancho ở cuối chương hai mươi mốt. Bỗng Don Quixote ngước mắt nhìn lên phía trước, thấy có khoảng mười hai người đang đi bộ tới, cổ đeo chung một dây xiềng to bằng sắt, tay đeo xích; đi theo họ có hai người cưỡi ngựa và hai người đi bộ; hai người cưỡi ngựa có súng, còn hai người đi bộ cầm gươm mác. Sancho Panza nhìn thấy bèn nói:

- Đây là đám tù khổ sai bị nhà vua bắt tội phải đi chèo chiến thuyền.

- Sao lại bị bắt tội là thế nào? Chẳng lẽ nhà vua bắt tội dân chúng ư?

- Không phải thế; tôi chỉ muốn nói rằng đây là những người có tội bị đưa đi chèo các chiến thuyền của nhà vua.

- Dù sao họ cũng bị giải đi một cách cưỡng bức, không phải tự ý họ muốn đi.

- Đúng thế.

- Đã vậy, bổn phận đòi hỏi ta phải ra tay chống cường bạo, cứu vớt những kẻ khốn cùng.

- Xin ngài nhớ cho rằng không phải công lý hay nhà vua cưỡng bức xúc phạm họ mà trừng phạt họ vì họ có tội.

Lúc này đám tội nhân đã đi tới; Don Quixote rất lễ độ yêu cầu những người lính áp giải cho biết lý do vì sao họ lại dẫn đám người này đi như vậy. Một người lính cưỡi ngựa đáp:

- Đây là những tội nhân bị đưa đi chèo các chiến thuyền của đức vua; ngoài ra tôi không có điều gì nói nữa và ngài cũng không có điều gì phải hỏi nữa.

- Tuy nhiên, xin cho tôi được biết nguyên nhân tội trạng của từng người, Don Quixote nói.

Để đạt mục đích, chàng còn dùng những lời lẽ rất ngọt ngào khiến người lính cưỡi ngựa thứ hai phải lên tiếng đáp:

- Chúng tôi có mang theo đây hồ sơ bản án của từng tên khốn kiếp này nhưng bây giờ không phải lúc chúng tôi dừng lại giở ra đọc cho ngài nghe. Xin ngài hãy đến hỏi từng đứa một, chúng sẽ kể nếu chúng muốn, và chắc chắn chúng sẽ kể vì hạng người này thích khoe những thành tích của mình lắm.

Được phép - thực ra, dù không được chàng cũng vẫn cứ làm, Don Quixote tiến lại gần đám tội nhân và hỏi người đầu tiên tội trạng ra sao mà đến nỗi khốn khổ như vậy. Y đáp:

- Vì tôi trót yêu.

- Có thế thôi ư? Don Quixote nói. Nếu chỉ vì yêu mà bị đưa đi chèo chiến thuyền thì có lẽ ta đã phải đi từ lâu rồi.

- Không phải tôi yêu như ngài tưởng đâu, người tù đáp. Trái lại, tôi yêu tha thiết một cái giành chứa đầy quần áo trắng, và tôi ôm chặt đến nỗi nếu pháp luật không bắt tôi phải nhả ra, có lẽ đến bây giờ tôi cũng chưa chịu buông. Tôi bị bắt quả tang, chẳng phải tra hỏi gì; tòa tuyên án một trăm roi vào lưng và còn phải ba năm chèo gurapa nữa mới xong việc.

- Gurapa là gì?

- Gurapa là thuyền chiến của nhà vua.

Tội nhân này cho biết y hai mươi bốn tuổi, quê ở Piedrahita.

Don Quixote lại hỏi tù nhân thứ hai. Người này không đáp, mặt buồn thiu. Anh chàng quê ở Piedrahita đỡ lời:

- Thưa ngài, nó bị trừng trị vì thích ca nhạc.

- Sao, thích ca nhạc cũng phải tội chèo chiến thuyền ư?

- Thưa ngài, đúng thế ạ, vì không có tội gì nặng bằng ca hát trong khi bị tra hỏi.

- Trái lại, ta thường nghe nói rằng hát lên là hết buồn đau.

- Đằng này không thế; kẻ nào đã hát một lần sẽ phải khóc suốt đời.

- Ta không hiểu.

Một người lính áp giải nói với Don Quixote:

- Thưa ngài hiệp sĩ, theo tiếng lóng của bọn lưu manh này thì hát trong khi bị tra tấn có nghĩa là nhận tội. Tên tội phạm này bị tra hỏi và đã khai hết tội lỗi. Nó đi ăn trộm gia súc, nhận tội và bị phạt sáu năm chèo chiến thuyền cộng với hai trăm roi. Nó bị bạn bè ghét bỏ, chế giễu, khinh rẻ vì nó đã thú tội và không có đủ can đảm để chối, cho nên bây giờ nó đâm ra suy nghĩ, buồn rầu. Bạn bè của nó nói rằng chữ không hay chữ có đều chỉ có một âm, và thật là điều may mắn cho một tội phạm một khi không có tang chứng nào buộc tội và có thể dùng đầu lưỡi của mình để thoát thân. Về điểm này, tôi cho rằng chúng nói phải.

- Tôi cũng nghĩ thế, Don Quixote đáp.

Chàng hỏi sang người thứ ba. Người này nhanh nhẹn đáp một cách rất thoải mái:

- Tôi phải chung sống năm năm với các ả gurapa vì thiếu mười đồng tiền vàng.

- Ta sẵn sàng bỏ ngay hai mươi đồng để giải thoát nỗi đau khổ này cho anh.

- Như thế khác nào một kẻ có tiền nhưng lênh đênh giữa biển cả, cuối cùng sẽ chết đói vì không mua được gì ăn. Tôi nói vậy vì rằng nếu lúc đó tôi có hai mươi đồng tiền vàng mà ngài cho tôi bây giờ, tôi sẽ đút lót lão lục sự và làm cho cái đầu của quan biện lý trở nên sáng suốt, và bây giờ tôi đã đang ung dung giữa quảng trường Zocodover ở Toledo rồi, chứ đâu đến nỗi bị trói gô như một con chó thế này; nhưng Trời kia có mắt, chỉ cần nhẫn nại là được.

Don Quixote hỏi tội nhân thứ tư là một người đạo mạo, râu bạc phơ dài xuống tận ngực; thấy Don Quixote hỏi nguyên nhân vì sao đến bước đường này, lão òa lên khóc, không nói nên lời. Người đi bên cạnh phải nói đỡ:

- Con người đáng kính này bị phạt bốn năm chèo thuyền chiến sau khi đã cưỡi ngựa dạo qua những phố quen thuộc, có kẻ đưa người đón.[35]

- Theo tôi hiểu, như thế có nghĩa là bị đưa ra trước công chúng để chịu nhục chứ gì, Sancho Panza nói.

- Đúng vậy, người tù đáp. Và ông ta phải chịu hình phạt đó vì đã đi làm nghề mách mối hàng và mách cả người nữa. Tôi muốn nói là ông ta làm nghề mối lái, lại còn dùng cả bùa mê bả dột.

- Nếu không kể tới việc dùng bùa mê, Don Quixote nói, một người làm nghề mối lái như ông ta không đáng bắt tội phải chèo thuyền chiến mà phải được phong chức chỉ huy các chiến thuyền. Thực ra không phải người nào cũng có thể mối lái được. Đó là một nghề khá tế nhị và rất cần thiết trong một quốc gia có tổ chức, chỉ có những người khôn ngoan lắm mới làm nổi. Trong nghề này cũng như trong những nghề khác, cần phải cử ra những vị thanh tra, giám khảo, số lượng tương đương như trong nghề mách mối hàng. Có như vậy mới tránh được những chuyện không hay mà những kẻ ngu xuẩn thường gây ra trong khi hành nghề; đó là những mụ mối bẻm mép, bọn người hầu bịp bợm non choẹt và ít kinh nghiệm, khi cần nói đúng câu, đúng chỗ thì họ lại quên khuấy đi, thậm chí quên cả tay nào là tay phải. Ta còn muốn nói thêm và giải thích tại sao Nhà nước phải kén người để làm một công việc quan trọng như vậy, nhưng bây giờ chưa phải lúc. Một ngày kia, ta sẽ nói với những người có khả năng giải quyết. Giờ đây, ta chỉ muốn nói một điều: ta không khỏi buồn phiền khi nhìn mớ tóc bạc và khuôn mặt đạo mạo của con người đã phải tù tội chỉ vì làm nghề mối lái, nhưng khi ta nghĩ rằng người đó đã dùng bùa mê bả dột thì nỗi ưu phiền của ta cũng tiêu tan đi. Tuy nhiên, ta biết rằng không có bùa yêu nào trên đời này có thể mê hoặc được ý chí con người, như một vài kẻ nghĩ đơn giản; ý chí con người ta không bị phụ thuộc và không có bùa mê nào ép buộc được. Những mụ mối bẻm mép và những tên bịp bợm thường luyện bùa yêu bằng những chất độc khiến cho người dùng trở nên điên dại, rồi chúng tự khoe là có phép làm cho con người biết yêu; nhưng như ta đã nói, không thể nào cưỡng bức được ý chí con người.

- Thưa ngài, đúng như vậy, phạm nhân già nói. Thực ra, tôi không hề dùng bùa mê mà chỉ làm nghề mối lái thôi, và tôi không bao giờ nghĩ rằng mình đã làm hỏng một việc nào. Tôi chỉ muốn cho mọi người sung sướng, sống yên lành, vui vẻ với nhau, không cãi cọ, không ưu phiền, nhưng ý định tốt đẹp đó của tôi không giúp tôi tránh khỏi phải đi đến một nơi mà tôi không hy vọng trở về phần vì hạn tù quá dài, phần vì tôi có bệnh bí tiểu tiện luôn luôn quấy rầy.

Nói rồi, phạm nhân này lại khóc. Sancho mủi lòng, rút từ trong ngực một đồng bố thí cho.

Don Quixote tiếp tục hỏi một người tù khác, người này đáp một cách rất tự nhiên:

- Sở dĩ tôi đi tù vì tôi đùa quá nhả với hai cô em con dì của tôi và hai cô em họ của người khác, và vì đùa quá trớn nên số người trong gia đình cứ mỗi ngày mỗi tăng lên một cách vô tổ chức, không biết đằng nào mà tính nữa. Sự việc vỡ lở, tôi không được ai che chở, không có tiền chạy chọt, suýt bị treo cổ; tòa xử tội sáu năm chèo thuyền chiến, tôi nhận ngay vì tôi đáng tội. Nhưng tôi còn trẻ, đời còn dài, rồi đâu sẽ vào đấy. Thưa ngài hiệp sĩ, nếu ngài có gì cưu mang cho những kẻ khốn cùng này, trên thiên đàng Chúa sẽ đền bù lại cho ngài và ở dưới trần, chúng tôi sẽ cầu Chúa cho ngài mạnh khỏe, sống lâu.

Người tù này ăn mặc kiểu sinh viên; theo một người lính áp giải cho biết, hắn ta có khoa nói và giỏi tiếng Latinh.

Sau cùng là một người tù trạc ba mươi, mặt mũi sáng sủa, chỉ hiềm một nỗi mắt nọ nhìn mắt kia. Anh ta bị cùm kỹ hơn cả, chân đeo một cái xích to và dài chạy vòng quanh người, cổ mang hai chiếc gông, một chiếc nối liền vào cái xích chân, một chiếc có hai thanh sắt chạy dài đến tận thắt lưng móc vào hai cái còng tay có khóa, thành thử tay không với tới đầu, đầu không cúi tới tay. Don Quixote hỏi lý do vì sao người tù này mang nhiều gông cùm hơn những người khác. Lính áp giải cho biết tội nhân này có nhiều án hơn tất cả những người kia cộng lại; hắn rất táo tợn, mưu mẹo và tuy đã xiềng xích như vậy mà họ vẫn chưa yên tâm, chỉ sợ hắn chạy trốn mất.

- Anh ta có tội gì vậy, Don Quixote hỏi, và những tội đó có đáng phạt nặng hơn bắt đi chèo chiến thuyền không?

- Hắn bị mười năm khổ sai, một người giải tù đáp, có sống cũng như chết mà thôi; chỉ xin nói thêm một điều: hắn chính là tên Gines de Pasamonte khét tiếng mà người ta còn gọi là Ginesillo de Parapilla.

- Này, ngài đội, người tù nói, xin chớ nặng lời và đừng phân biệt tên với bí danh. Tên tôi là Gines chứ không phải Ginesillo, còn họ của tôi là Pasamonte, không phải Parapilla như ngài nói.

- Đừng có già mồm, ông tướng nhà trời kia, viên đội nói, kẻo ta khóa họng lại bây giờ.

- Đúng là trời bắt tội thì phải chịu, người tù nói, nhưng rồi một ngày kia, có kẻ sẽ biết tên ta có phải là Ginesillo de Parapilla hay không?

- Thằng nói láo kia, chẳng phải người ta gọi mi như vậy ư? Viên đội vặn lại.

- Có thể, Gines đáp; nhưng tôi sẽ làm cho người ta không gọi tôi như vậy nữa, bằng không tôi sẽ tự vặt hết râu. Thưa ngài hiệp sĩ, nếu ngài có gì cho chúng tôi, xin hãy đưa ngay rồi mời ngài lên đường đi thôi vì chúng tôi cũng đã phát ngán cái kiểu moi móc chuyện của người khác rồi; còn nếu như ngài muốn biết về cuộc đời tôi, xin giới thiệu tôi tên là Gines de Pasamonte và cuộc đời của tôi do chính năm ngón tay này viết ra.

- Hắn nói thật đấy, người lính giải tù nói; chính hắn đã viết về cuộc đời của hắn, một quyển sách rất hay. Nhưng hắn đã gán quyển đó ở trong tù để lấy hai trăm đồng bạc rồi.

- Dù đã gán lấy hai trăm đồng vàng rồi, tôi cũng sẽ chuộc lại.

- Quyển sách ấy hay đến thế kia ư? Don Quixote hỏi.

- Còn hay gấp mấy lần quyển Lazarillo de Tormes và tất cả những quyển sách khác cùng loại đã được xuất bản cho tới nay, Gines đáp. Chỉ xin thưa với ngài rằng quyển sách của tôi viết về những sự việc có thật, hay ho và lý thú, không một truyện bịa nào có thể hay bằng.

- Tên quyển sách là gì?

- Cuộc đời của Gines de Pasamonte.

- Anh viết xong chưa?

- Làm sao đã có thể xong được một khi cuộc đời của tôi chưa kết thúc. Tôi chỉ mới kể từ khi tôi ra đời cho tới đoạn phải đi chèo thuyền chiến lần cuối cùng.

- Vậy ra trước đây anh đã phải chèo thuyền chiến rồi ư?

- Để phụng sự Chúa và đức vua, tôi đã ở trên thuyền chiến bốn năm, tôi đã nếm đủ mùi cay đắng, ngọt bùi, nhưng bây giờ trở lại tôi không thấy khổ vì ở đó tôi sẽ có thể viết xong cuốn sách; tôi còn nhiều điều muốn kể và ở trên các chiến thuyền Tây Ban Nha có nhiều lúc quá rỗi rãi; vả chăng tôi cũng không cần nhiều thời gian để viết vì tôi đã thuộc lòng tất cả rồi.

- Anh có tài đấy, Don Quixote nói.

- Và cả tai nữa, Gines đáp, vì chữ tài thường đi liền với chữ tai.

- Chữ tai chỉ đi liền với những kẻ súc sinh thôi, viên đội nói.

- Ngài đội, tôi đã bảo ngài nên nói năng từ tốn cơ mà. Người ta trao cho ngài chiếc gậy kia không phải để ngài đánh đập chúng tôi mà để dẫn chúng tôi đi theo lệnh của đức vua. Nếu không, tôi thề sẽ… Nhưng thôi, một ngày kia, mọi điều bí ẩn sẽ được giải đáp, mặc ai muốn nói gì thì nói. Ta đi thôi, nói ấm ớ nhiều rồi.

Trước những lời dọa nạt của Pasamonte, viên đội giơ gậy lên định đánh nhưng Don Quixote đứng ra can, yêu cầu không nên ngược đãi tù nhân vì một người đã bị khóa chặt tay chân tất nhiên phải được tự do mồm mép một chút. Rồi quay sang đám phạm nhân, chàng nói:

- Hỡi những người anh em rất thân mến, những điều anh em vừa nói ra chứng tỏ rằng tuy anh em có tội nhưng anh em không thích thú gì những hình phạt này và phải ra đi một cách rất miễn cưỡng. Có thể vì khiếp sợ trong lúc bị tra hỏi, vì không có tiền hối lộ, vì không được ai che chở, và cuối cùng vì sự phán đoán sai lệch của quan tòa mà anh em đã phải khổ sở như thế này. Đầu óc ta đang suy nghĩ về những điều đó và ta tự bảo, tự nghĩ, tự thấy rằng mình phải mang tài năng mà Trời đã phú cho để đảm đương nhiệm vụ của người hiệp sĩ trên đời này và để thực hiện nguyện vọng của ta là cứu vớt những kẻ khốn cùng và những kẻ bị quyền lực áp bức. Song, ta phải khôn khéo, biết dùng biện pháp mềm dẻo một khi không cần cứng rắn. Vì vậy, thưa ông đội và các ông lính giải tù, xin hãy tháo xiềng xích và giải thoát cho những tội nhân này. Sẽ không thiếu người phụng sự đức vua trong những trường hợp khác thuận lợi hơn. Thật là một điều cay nghiệt nếu ta giam hãm những người đã được Chúa và tạo hóa trao cho tự do. Vả chăng, thưa các ngài, những con người khốn khổ này không hề xúc phạm các ngài, hãy mặc họ với những tội lỗi của họ. Chúa ở trên trời sẽ không quên trừng phạt những kẻ độc ác và khen thưởng những người lương thiện; thật là một điều không hay một khi có những người lương thiện hành hạ những kẻ khác mà không được lợi lộc gì. Tôi thân ái yêu cầu các ngài, nếu các ngài nhận lời cho, tôi sẽ xin hậu tạ. Còn nếu các ngài không ưng thuận, mũi giáo và lưỡi gươm này cùng với cánh tay dũng mãnh của tôi sẽ buộc các ngài phải tuân theo.

- Rõ thật ấm ớ, viên đội đáp, nói dễ nghe thế! Muốn chúng tôi thả những tội nhân của đức vua ư? Làm như chúng tôi có quyền thả chúng ra hoặc ông có quyền ra lệnh cho chúng tôi ấy. Thôi, mời ông đội lại cái thau ngay ngắn trên đầu và hãy đi cho, đừng có tìm mèo ba chân làm gì.

- Chính mi là mèo, là chuột, là kẻ nói láo, Don Quixote nói.

Rồi nhanh như cắt, chàng xông thẳng tới viên đội đâm luôn một nhát giáo; viên này không kịp trở tay ngã lăn xuống đất. Thật may cho Don Quixote vì viên này có súng.[36]

Những người lính kia sửng sốt, sững sờ trước cuộc tấn công bất ngờ; nhưng rồi họ trấn tĩnh lại, vung gươm mác, xông vào đánh Don Quixote; chàng hiệp sĩ ung dung chống đỡ. Cũng may đám phạm nhân thấy có cơ hội thoát thân, bèn phá tung xiềng xích khiến cho bọn lính bị lúng túng, vừa phải chống đỡ với Don Quixote, vừa phải ngăn chặn tù nhân phá xiềng. Trong khi đó, Sancho đến tháo gông xích giúp Gines de Pasamonte. Được giải thoát, anh chàng này xông ngay tới viên đội đang nằm liệt dưới đất, tước luôn gươm và súng của y, rồi chĩa súng vào đám lính giải tù dọa bắn. Phần vì sợ oai khẩu súng của Pasamonte, phần vì bị các phạm nhân khác ném đá, những người lính chạy tán loạn. Riêng Sancho rất lo chuyện này; bác nghĩ rằng bọn lính vừa chạy trốn sẽ đi gặp đội Huynh đệ rất Thánh, đội sẽ kéo chuông báo động và sẽ đi lùng những kẻ có tội. Bác ngỏ ý đó với chủ và khuyên nên đi trốn ngay vào khu rừng gần đấy.

- Đúng rồi, Don Quixote nói, nhưng trước đó còn có một việc phải làm đã.

Chàng gọi đám tù nhân lúc này đang chạy lung tung sau khi đã tước hết quần áo của viên đội; họ đứng vòng quanh Don Quixote chờ nghe ý kiến của chàng. Don Quixote nói:

- Những con người có giáo dục đã nhận ơn của ai thì phải đền bồi, và một trong những tội lỗi khiến Chúa bất bình nhất là sự vong ân bội nghĩa. Ta nói vậy vì các ngài đã tận mắt nhìn thấy ta giúp đỡ các ngài như thế nào. Để đền ơn đó, ta muốn rằng sau khi đã được ta giải thoát, các ngài lại đeo tất cả những gông cùm này vào cổ và đi tới thành Toboso trình diện trước nàng Dulcinea; các ngài sẽ thưa với nàng rằng hiệp sĩ của nàng tên là Mặt Buồn phái các ngài đến; hãy kể tỉ mỉ sự việc kinh thiên động địa vừa qua, từ đầu cho tới lúc các ngài được giải phóng, sau đó các ngài sẽ được tự do, muốn đi đâu tùy ý.

Thay mặt mọi người, Gines de Pasamonte đáp:

- Thưa vị cứu tinh của chúng tôi, quả thực điều ngài yêu cầu không sao thực hiện được vì rằng chúng tôi không dám đi cùng một đường; chúng tôi phải đi riêng lẻ, mỗi người một phía, rúc vào lòng đất mà đi để tránh đội Huynh đệ rất Thánh lúc này chắc chắn đang trên đường truy lùng. Ngài có thể đòi hỏi chúng tôi - và ngài nên như vậy - đọc những bài kinh cầu phúc cho ngài thay thế cho việc đến trình diện nàng Dulcinea ở thành Toboso. Chúng tôi có thể đọc ngày đọc đêm, lúc chạy trốn cũng như khi nghỉ ngơi, lúc bình yên cũng như khi loạn lạc. Nhưng nếu ngài muốn chúng tôi trở về kiếp cũ, nghĩa là lại đeo gông cùm vào người và đi tới thành Toboso thì có khác gì bảo rằng lúc này là đêm tuy rằng mới mười giờ sáng. Đòi hỏi chúng tôi làm việc đó khác nào đòi hỏi cây du sinh ra quả lê.

- Ta thề có Chúa, Don Quixote nổi khùng nói, hỡi tên Don Ginesillo de Paropillo, đồ chó đẻ, mi sẽ phải đi một mình một cách nhục nhã, với tất cả gông cùm xiềng xích trên người.

Pasamonte chẳng lạ gì Don Quixote là một người điên rồ, chứng cớ là chàng đã làm một việc xằng bậy muốn giải thoát cho đám tội nhân; nhưng vốn không chịu được lời nói, thấy bị xỉ vả như vậy, y bèn đưa mắt ra hiệu cho đồng bọn lùi ra xa một chút, rồi tất cả quăng đá như mưa vào Don Quixote khiến chàng không còn tay nào giơ khiên ra đỡ nữa; trong khi đó, con Rocinante khốn khổ cứ đứng ì ra như ngựa đồng mặc cho đinh thúc vào sườn; Sancho núp sau con lừa để tránh trận mưa đá đang đổ xuống đầu cả hai thầy trò. Don Quixote không sao tránh được hết, đành giơ mình hứng những hòn đá mạnh như trời giáng, cuối cùng ngã lăn xuống đất. Tù nhân có bộ mặt sinh viên xông ngay tới giật cái chậu trên đầu Don Quixote, phang ba bốn cái vào lưng chàng rồi thẳng tay quật xuống đất làm vỡ tan. Lũ bất nhân tước luôn cả áo choàng ngoài của chàng; chúng còn định lột cả chiếc quần nịt nhưng bị vướng áo giáp ngoài; Sancho cũng bị lột mất áo ngoài. Xong xuôi, chúng chia nhau những chiến lợi phẩm rồi mỗi đứa đi một ngả, lo thoát khỏi tay đội Huynh đệ rất Thánh hơn lo phải đeo gông xiềng đến trình diện trước nàng Dulcinea ở Toboso.

Còn trơ con lừa, Rocinante, Sancho và Don Quixote. Chú lừa cúi gục đầu có vẻ suy nghĩ, đôi tai ve vẩy, tưởng đâu vẫn nghe thấy tiếng đá rít bên tai; Rocinante cũng bị trúng đòn nằm ngay bên cạnh chủ; Sancho còn độc chiếc áo che thân, run lẩy bẩy nghĩ tới đội Huynh đệ rất Thánh; còn Don Quixote thì rầu rĩ vì thấy bị những kẻ đã chịu ơn đối xử tồi tệ.

Chương XXIII

TRÊN DÃY NÚI MORENA, CHÀNG DON QUIXOTE TRỨ DANH ĐÃ GẶP MỘT TRONG NHỮNG CHUYỆN PHIÊU LƯU MẠO HIỂM LY KỲ NHẤT KỂ TRONG CUỐN SÁCH CÓ THẬT NÀY

Trước cảnh tượng thiểu não đó, Don Quixote bảo giám mã:

- Sancho, ta thường nghe nói rằng làm ơn cho những kẻ bất nhân chẳng khác gì đổ nước xuống biển. Nếu ta nghe lời anh, chắc chắn không đến nỗi cay đắng như thế này. Nhưng thôi, sự đã rồi, ta phải biết nhẫn nại và rút ra bài học cho lần khác.

- Nếu ngài mà rút ra được bài học thì tôi thành người Thổ Nhĩ kỳ rồi. Nhưng thôi, ngài đã nói rằng nếu nghe tôi thì không xảy ra chuyện gì, vậy bây giờ ngài phải nghe tôi để tránh những chuyện rắc rối hơn. Xin thưa với ngài rằng không có dòng hiệp sĩ nào cưỡng nổi đội Huynh đệ rất Thánh đâu; đối với đội này, tất cả các hiệp sĩ giang hồ chỉ đáng giá hai xu. Mà hình như tôi đã nghe có tiếng những mũi tên rít bên tai rồi đấy.[37]

- Anh đúng là kẻ nhát gan, Don Quixote nói, nhưng để anh đừng nghĩ rằng ta ương ngạnh và không bao giờ chịu nghe lời khuyên can của anh, lần này ta sẽ nghe anh và sẽ tránh đòn sấm sét của đội Huynh đệ rất Thánh mà anh lo sợ. Nhưng ta ra một điều kiện: dù sống hay chết, anh không bao giờ được nói với ai rằng ta lẩn tránh gian nguy vì sợ hãi, mà chỉ vì muốn chiều lòng anh thôi. Nếu anh nói khác tức là nói láo và bây giờ cũng như sau này, sau này cũng như bây giờ, ta cải chính bảo rằng anh nói láo và sẽ còn nói láo mỗi khi anh nghĩ và nói khác đi. Đừng có cãi ta làm chi; thật vậy, chỉ mới nghĩ rằng ta lẩn tránh gian nguy và có phần nào e ngại chuyện này, ta đã muốn ở lại đây một mình đối phó với đội Huynh đệ rất Thánh đã khiến anh run sợ. Và dù có phải đương đầu với các thủ lĩnh anh em của mười hai bộ lạc Israel, với bảy anh em Maccabees, với Castor và Pollux, với tất cả các anh hùng hào kiệt trên đời này, ta cũng sẽ chờ tại đây.

- Thưa ngài, Sancho đáp, tránh mặt không có nghĩa là chạy trốn, còn cứ ở lại chờ cũng không phải là khôn ngoan một khi ta không có đủ sức chống đỡ. Người khôn phải biết dành sức cho ngày sau, không nên phung phí một lúc. Tôi tuy thân phận hèn mọn nhưng cũng biết cách cư xử; bởi vậy xin ngài chớ ân hận đã nghe lời tôi khuyên nhủ. Mời ngài lên ngựa đi theo tôi; nếu không đủ sức leo, tôi xin giúp một tay. Theo tôi, lúc này đôi chân cần hơn đôi tay.

Don Quixote lẳng lặng leo lên con Rocinante, Sancho cưỡi lừa dẫn đường, rồi hai thầy trò đi vào trong núi Morena. Sancho định bụng nương náu trong dãy núi vắng vẻ này vài hôm để tránh đội Huynh đệ rất Thánh truy lùng, sau đó sẽ vượt núi đi Viso hoặc Almodovar del Campo. Bác rất mừng thấy đám tù khổ sai trong khi cướp bóc hai thầy trò đã bỏ lại cái túi lương thực đeo trên lưng lừa, coi như một điều kỳ lạ vì bọn này đã vơ vét chẳng thiếu thứ gì.

Đêm hôm đó, hai thầy trò đã vào sâu trong núi Morena; Sancho thấy có thể nghỉ lại một đêm hoặc vài ngày chừng nào còn lương ăn. Thế là hai thầy trò nằm xuống ngủ giữa hai vách đá, dưới những cây sồi điển điển. Theo những kẻ thiếu lòng tin vào Thượng đế thì mọi việc trên đời đều do số mệnh định đoạt, sắp xếp, bố trí, và chính lúc này số mệnh muốn rằng Gines de Pasamonte - tên kẻ cắp khét tiếng đã thoát khỏi xiềng xích nhờ tính hào hiệp và sự điên rồ của Don Quixote - cũng lẩn trốn trong dãy núi Morena vì sợ đội Huynh đệ rất Thánh truy lùng (hắn sợ là đúng). Và chính số mệnh và sự lo sợ đã dẫn hắn tới đúng chỗ Don Quixote và Sancho Panza đang nghỉ. Nhìn thấy hai thầy trò chàng hiệp sĩ, Gines de Pasamonte nhận ra ngay và cứ để mặc cho họ ngủ. Thói đời, độc ác thường đi đôi với bất nhân, túng đói sinh ra bậy bạ, hiện tại làm quên mất tương lai, cho nên Gines vong ân và bất nhân bỗng nảy ra ý định lấy cắp con lừa của Sancho; hắn không thèm lấy con Rocinante vì thấy nó gầy còm ốm yếu quá, có mang cầm cố bán chác cũng chẳng được bao nhiêu. Thế là trong lúc Sancho ngủ, hắn cuỗm luôn con lừa, và trước khi trời sáng, hắn đã cao chạy xa bay, khó mà tìm ra.

Mặt trời đã mọc Đằng đông, mọi vật đều tưng bừng; riêng Sancho buồn thiu vì không thấy con lừa đâu. Mất bạn, bác khóc lóc vô cùng thảm thiết; Don Quixote giật mình tỉnh giấc thì nghe thấy bác than khóc như sau:

- Hỡi đứa con rứt ruột của ta ơi! Mày sinh ra ở nhà ta, các con ta vẫn chơi đùa với mày, vợ ta yêu quý mày, hàng xóm láng giềng đều phải ghen tị vì mày, mày đỡ đần công việc cho ta, và sau hết mày góp phần nuôi dưỡng ta vì mỗi ngày mày kiếm ra hai mươi sáu xu tức là nửa số tiền chi tiêu hàng ngày của ta.

Biết vì sao Sancho khóc, Don Quixote dùng hết lời khuyên nhủ. Chàng bảo bác phải kiên nhẫn và hứa sẽ ghi cho một tấm phiếu nhường lại cho bác ba con trong số năm con lừa của chàng ở nhà.

Nghe thấy vậy, Sancho hết cả buồn phiền; bác lau nước mắt, ngừng khóc và cảm ơn Don Quixote về ân huệ đó.

Từ lúc vào trong núi, Don Quixote cảm thấy trong lòng khoan khoái, tin rằng nơi đây sẽ gặp nhiều cuộc phiêu lưu mạo hiểm mà chàng đang tìm kiếm. Chàng nhớ lại những sự việc kỳ diệu đã đến với những hiệp sĩ giang hồ ở những nơi hoang vu vắng vẻ như thế này; những ý nghĩ đó đã thu hút, lôi cuốn chàng khiến chàng quên hết sự đời. Từ lúc cảm thấy được núi rừng che chở, không sợ bị truy nã, Sancho chỉ chăm chăm thỏa mãn cái bụng với số lương thực đã chiếm đoạt được của đám thầy tu. Bác đi sau chủ, vai thồ thay con lừa tất cả những vật dụng của hai người, tay thò vào túi lấy thức ăn nhét vào dạ dày. Đi như vậy sướng thật và bác sẽ không chịu mất nửa xu để đổi lấy bất cứ một cuộc phiêu lưu nào khác.

Bỗng bác ngước mắt lên, thấy chủ đang đứng lại lấy mũi giáo nâng một cái bọc ở dưới đất; bác bèn bước vội lên để xem chủ có sai bảo gì không. Lúc này, Don Quixote đã dùng mũi giáo nâng lên khỏi mặt đất một cái đệm và một chiếc rương buộc chằng vào nhau và đã rách bươm; vì cái đệm và chiếc rương quá nặng, Sancho phải lấy tay đỡ. Thấy chủ bảo xem trong rương có gì, bác vội vã làm ngay. Chiếc rương có khóa nhưng vì đã rách nên qua những chỗ thủng nom thấy bên trong có bốn chiếc sơ mi bằng vải Hà Lan loại tốt cùng nhiều đồ may vá khác vừa đẹp vừa sạch, ngoài ra còn một chiếc khăn tay trong có một đống tiền vàng. Thấy vậy, Sancho nói:

- Xin cảm tạ Thượng đế đã mang đến cho thầy trò ta một cuộc phiêu lưu mạo hiểm có lợi!

Tiếp tục cuộc lục lọi, bác tìm thấy một quyển lưu niệm đóng rất đẹp. Don Quixote bảo bác đưa cho quyển sách và cho bác tất cả số tiền. Sancho hôn tay chủ cảm ơn, rồi bác vơ hết vải vóc nhét vào túi đeo của mình. Nhìn những hiện vật đó, Don Quixote nói:

- Sancho, ta ngờ rằng (và chắc chắn không thể khác được) có một người khách nào định vượt qua núi, tới đây bị bọn cướp xông ra giết chết rồi vùi thây ở nơi vắng vẻ này.

- Không phải như vậy đâu, Sancho đáp, vì nếu là bọn kẻ cướp, chắc chúng không bỏ tiền lại.

- Anh nói đúng; nếu vậy ta chịu, không đoán ra được chuyện gì. Nhưng hãy để xem trong quyển lưu niệm này có ghi gì không, ta sẽ có thể tìm ra những điều ta đang muốn biết.

Chàng giở sách, thấy có bản thảo một bài thơ, chữ viết nắn nót, bèn đọc cho Sancho cùng nghe. Bài thơ như sau:

“Phải chăng vì tình yêu không có mắt hoặc tàn nhẫn, hay vì ta quá ư buồn phiền trước nỗi đau khổ có một không hai này?

Nhưng nếu tình yêu là một vị thần - điều này ai cũng biết - thần không khi nào độc ác; vậy ai đã mang đến cho ta nỗi khổ đau ghê gớm này?

Philis, ta sẽ nhầm nếu ta đổ lỗi cho nàng, vì một con người tốt đẹp không làm điều ác; và ta cũng không thể đổ tại Trời đã làm hại ta.

Ta phải chết, điều đó chắc chắn lắm rồi: một khi không biết nguyên nhân sự đau khổ, làm sao tìm được phương thuốc để ngăn ngừa”.

Nghe xong, Sancho nói:

- Bài thơ chẳng có nghĩa gì cả; may ra có chữ phin trong đó khiến ta có thể đoán rằng đây là chuyện về vải vóc gì chăng.

- Chữ phin nào kia? Don Quixote hỏi.

- Tôi chẳng vừa nghe thấy ngài đọc là gì!

- Ta vừa đọc Philis chứ; chắc đó là tên người đẹp mà tác giả nêu lên trong bài thơ này. Phải nói rằng nhà thơ này có tài đấy vì ta cũng biết đôi chút về văn thơ.

- Sao, ngài cũng biết làm thơ ư?

- Còn biết nhiều hơn anh tưởng kia. Anh sẽ thấy rõ điều đó khi nào anh mang thư của ta tới nàng Dulcinea làng Toboso, trong đó toàn là thơ hết. Sancho, phải biết rằng thời trước, tất cả hoặc hầu hết các hiệp sĩ giang hồ đều là thi gia hoặc nhạc gia lớn. Chàng hiệp sĩ si tình nào cũng có hai tài năng chủ yếu đó, nói đúng hơn, đó là những ân huệ Trời ban cho. Có điều là thơ của các hiệp sĩ đời xưa có nội dung nhưng kém chải chuốt.

- Xin ngài đọc tiếp, Sancho nói; có thể ta sẽ tìm ra manh mối chăng.

Don Quixote lật sang trang sau và nói:

- Đây là văn xuôi, hình như là một bức thư.

- Thư gì vậy, thưa ngài?

- Mới đọc đoạn đầu thấy có vẻ là thư tình.

- Nếu vậy, xin ngài đọc to lên, Sancho nói; tôi rất thích nghe những chuyện tình tứ đó.

- Rất vui lòng.

Rồi, theo yêu cầu của Sancho, Don Quixote đọc to:

“Lời hứa suông của nàng và nỗi bất hạnh không tránh khỏi của ta sẽ đưa ta đến một nơi từ đó không vọng tới tai nàng những lời than vãn của ta đâu mà trái lại sẽ vọng về tin tức về cái chết của ta. Hỡi con người phụ bạc đã lừa dối ta để đi theo một kẻ giàu sang hơn, nhưng không xứng đáng hơn ta. Nếu như đạo đức phẩm hạnh được coi là kho báu, ta sẽ không ham muốn hạnh phúc của kẻ khác và cũng sẽ không khóc than nỗi bất hạnh của ta. Nhan sắc của nàng tôn nàng lên nhưng hành động của nàng lại hạ thấp nàng xuống. Ta thờ phụng sắc đẹp của nàng bao nhiêu, ta khinh miệt việc làm của nàng bấy nhiêu. Chúc cho nàng bình an, hỡi con người đã gây đau khổ cho ta. Mong sao nàng không biết những sự lừa dối của chồng để khỏi phải hối hận về việc làm của mình. Ta không ước mong gì ở nàng nữa và ta không còn điều gì thù oán nàng cả”.

Đọc xong bức thư, Don Quixote bảo Sancho:

- Bức thư này càng không nói gì hết; có chăng chỉ đoán được rằng người viết là một kẻ bị phụ bạc.

Chàng lật hết cả quyển lưu niệm, thấy có một số bài thơ và bức thư khác, có cái đọc được, có cái đã mờ chữ. Tất cả nói lên sự trách móc, than vãn, phụ bạc, vui buồn, yêu đương, hờn ghét, khi ca ngợi, lúc khóc than. Trong lúc Don Quixote xem sách, Sancho kiểm tra cái rương và cái đệm, lục soát không thiếu một khe kẽ nào, rạch cả các đường khâu, soi từng sợi dệt, không muốn vì bất cẩn sơ suất mà bỏ sót một vật gì. Của đáng tội, số tiền vàng trên một trăm đồng đã đánh thức lòng tham của bác, và tuy đã tìm kỹ mà không thấy gì thêm, bác coi tất cả những chuyện đã qua đều tốt lành, từ chuyện bị tung lên trời đến chuyện nôn mửa thuốc thần, bị roi vọt, ăn đấm của tên lái la, bị mất túi hai ngăn, lột áo, chịu đói, khát, khó nhọc, cực khổ trong khi hầu hạ Don Quixote. Bác nghĩ rằng số tiền vàng vừa tìm thấy và được chủ ban cho là một sự đền bù quá hậu hĩ.

Chàng hiệp sĩ Mặt Buồn rất muốn biết chủ nhân của chiếc rương là ai. Căn cứ vào bài thơ, bức thư, số tiền vàng và những chiếc áo sang trọng, chàng phỏng đoán người đó phải là một nhà thượng lưu, vì quá si tình và bị khinh miệt hắt hủi nên đã tự kết liễu cuộc đời. Nhưng ở chốn thâm sơn cùng cốc này, lấy ai để hỏi nên chàng đành bỏ qua chuyện đó và lại tiếp tục đi, mặc cho con Rocinante dẫn đường tùy theo ý thích của nó, hay nói đúng hơn là tùy theo khả năng sức lực của nó, đinh ninh sẽ gặp nhiều chuyện phiêu lưu mạo hiểm ở nơi hoang vu rậm rạp này.

Còn đang suy nghĩ, bỗng đâu trên đỉnh quả núi trước mặt thấy có một người thoăn thoắt chuyền từ hòn núi này sang hòn núi khác và từ bụi cây này sang bụi cây nọ. Người đó ở trần, râu đen và rậm, tóc dài và bù xù, chân đi đất, đùi hở, mặc độc một chiếc quần ngắn bằng da thú màu hung hung, rách lỗ chỗ, nom thấy cả thịt. Tuy người đó lướt qua rất nhanh nhưng chàng hiệp sĩ Mặt Buồn cũng đã nhận rõ những đặc điểm nói trên. Chàng định đuổi theo nhưng không kịp vì con Rocinante ốm yếu không đủ sức vượt qua những vách núi cheo leo, vả chăng nó vốn dĩ điềm đạm, bước chân lại quá ngắn. Don Quixote nghĩ ngay rằng đó là chủ nhân của chiếc rương và chàng quyết định đi tìm bằng được dù có phải lang thang suốt cả năm trên dãy núi này. Chàng bèn ra lệnh cho Sancho đi một phía để chặng đường còn chàng đi một phía khác, hy vọng bằng cách đó sẽ bắt gặp con người vừa xuất hiện đã biến mất.

- Tôi không thể làm được việc đó, Sancho nói, vì nếu rời ngài ra, sự sợ hãi sẽ đến ngay với tôi khiến cho tôi luôn luôn giật mình kinh hoảng. Tôi xin báo trước như vậy để từ nay về sau ngài đừng bắt tôi phải xa ngài nửa bước.

- Được thôi, hiệp sĩ Mặt Buồn đáp, và ta lấy làm hài lòng thấy anh đặt hết tin tưởng vào sự dũng cảm của ta. Nhưng anh cũng sẽ có can đảm, mặc dù thể xác anh thiếu linh hồn. Thôi, hãy đi theo ta, chậm hay nhanh tùy sức, và hãy nhìn cho kỹ. Chúng ta sẽ đi quanh những quả núi này, may ra sẽ gặp con người vừa rồi mà ta cam đoan là chủ nhân của chiếc rương kia.

- Tốt hơn cả là không nên đi tìm vì nếu ta tìm thấy người đó và nhỡ ra y lại là chủ nhân số tiền vàng thì tôi sẽ phải hoàn lại hết. Thôi, chả tội gì phải vội vàng; ta cứ nhẩn nha tìm kiếm; trong khi đó, tôi có thể ung dung giữ món tiền vàng cho tới lúc phát hiện ra người có của và nếu có tiêu hết tiền rồi mới thấy chủ nhân, chắc đức vua cũng sẽ đại xá cho.

- Sancho, anh nhầm rồi. Một khi ta đã ngờ ngợ rằng người đó chính là chủ nhân món tiền vàng thì ta có nhiệm vụ phải tìm cho được để trao trả. Nếu ta không đi tìm thì dù chỉ mới ngờ ngợ, tội của chúng ta cũng sẽ nặng như thể chính người đó là chủ nhân thực sự vậy. Thôi, anh bạn Sancho, hãy theo ta và chớ lấy thế làm phiền; riêng ta sẽ rất vui sướng nếu tìm thấy người đó.

Rồi Don Quixote thúc ngựa tiến lên; Sancho đi bộ theo sau, nai lưng khuân vác đồ đạc vì tên Gines de Pasamonte đã đỡ nhẹ con lừa. Đi được gần hết một vòng quanh quả núi, thấy giữa dòng suối có xác một con la còn cả yên cương, nửa thân đã bị chó sói và quạ rỉa. Hai thầy trò càng tin rằng bóng người vừa thoáng hiện ra chính là chủ nhân con vật và chiếc rương.

Hai thầy trò còn đang xem xét bỗng đâu có một tiếng rít như tiếng còi của những người chăn gia súc; cùng lúc, bên phía tay trái hiện ra một đàn dê và ở phía sau, tít trên mỏm núi có một ông lão chăn dê. Don Quixote cất tiếng gọi; lão chăn dê cao giọng đáp:

- Ai đưa các người đến chốn này? Ở đây chỉ có vết chân dê, chó sói và các loài thú dữ khác mà thôi.

Sancho cũng kêu ông lão xuống, hứa sẽ hậu đãi. Ông lão chăn dê bèn xuống núi; khi đã tới gần Don Quixote, lão nói:

- Tôi đánh cược rằng ngài đang nhìn con la thuê chết trong cái khe kia. Đúng là nó đã nằm đấy từ sáu tháng nay. Xin hỏi các ngài có gặp chủ nó đâu không?

- Chẳng gặp ai cả, Don Quixote đáp; chỉ thấy một cái đệm và một chiếc rương ở cách đây không xa.

- Tôi cũng đã thấy những vật đó, ông lão chăn dê nói, nhưng tôi không dám lại gần và cũng chẳng dám sờ mó sợ xúi quẩy và bị đổ cho tội ăn cắp. Phải biết rằng loài yêu quái ranh mãnh lắm, nó làm cho ta bị vướng cẳng ngã quay lơ mà không biết vì sao.

- Tôi cũng bảo thế đấy, Sancho lên tiếng; chính tôi cũng trông thấy những vật đó nhưng tôi đã lánh xa, để nguyên không đụng tới, e lợi bất cập hại.

- Chẳng hay bác có biết chủ nhân của những vật đó là ai không? Don Quixote hỏi.

Ông lão chăn dê đáp:

- Tôi chỉ có thể kể lại với ngài rằng chừng sáu tháng trước đây, có một chàng thanh niên khôi ngô tuấn tú đến khu lều của những người chăn dê chúng tôi ở cách đây khoảng ba dặm. Chính anh ta cưỡi con la này và là chủ nhân của chiếc rương và cái đệm mà các ngài đã trông thấy và không dám đụng tới. Anh ta hỏi chúng tôi chỗ nào hiểm trở và khuất nhất trên dãy núi Morena. Chúng tôi chỉ vào chỗ ta đang đứng đây; quả thật như vậy vì nếu các ngài đi sâu vào chừng nửa dặm nữa, chắc chắn sẽ không tìm được lối ra. Tôi cũng lấy làm lạ không hiểu các ngài làm thế nào đến được đây vì làm gì có đường lối mà đi. Sau đó, chàng thanh niên quay lại đi về phía chúng tôi chỉ; bọn chúng tôi đều tấm tắc khen anh ta xinh trai, đồng thời cũng ngạc nhiên về câu hỏi và thái độ hối hả của anh ta khi đi vào núi. Trong mấy ngày liền, không ai thấy chàng thanh niên ấy đâu; cho tới một hôm, anh ta chặn đường đấm đá túi bụi một người chăn dê trong bọn chúng tôi, tới chỗ con lừa chở lương thực lấy hết cả bánh mì, pho mát, rồi nhanh như cắt chuồn thẳng vào núi. Khi biết chuyện, tôi và một số những người chăn dê khác bèn sục vào trong núi sâu tìm kiếm gần hai ngày liền, cuối cùng thấy anh ta nấp trong hốc một cây sồi điển điển to và chắc. Anh ta ra khỏi chỗ nấp, khoan thai đi lại phía chúng tôi. Áo quần anh ta đã rách tả tơi, mặt mày sém nắng nom khác hẳn, không nhận ra được nữa; cũng may chúng tôi còn nhớ bộ quần áo tuy nó đã rách, nên mới nhận ra đó là con người chúng tôi đang đi tìm. Anh ta lễ phép chào chúng tôi và bằng lời lẽ ngắn gọn, bảo chúng tôi không nên ngạc nhiên trước cách ăn ở của anh vì anh đang chịu đựng một hình phạt để chuộc những lỗi lầm cũ. Chúng tôi yêu cầu cho biết anh là ai nhưng anh ta không chịu nói. Chúng tôi còn hỏi chỗ ở của anh ta để khi nào anh ta có cần lương ăn để sống, chúng tôi sẽ vui lòng mang đến tận nơi; nếu như anh không muốn phiền, xin cứ việc tìm đến chỗ chúng tôi mà hỏi, không nên giở vũ lực chiếm đoạt. Anh ta cảm ơn sự giúp đỡ của chúng tôi, xin lỗi về những hành động thô bạo đã qua và hứa từ nay về sau sẽ hỏi xin tử tế, không dám dùng vũ lực với bất cứ ai; về chỗ ở, anh ta bảo không có một chỗ nào nhất định, đêm đến tiện đâu ngủ đấy. Nói xong, anh ta khóc lóc thảm thiết; nghe anh ta khóc, họa chăng có là đá mới không khóc theo vì hình dạng anh lần này khác hẳn lần trước. Như tôi đã nói, anh ta trẻ trung, khôi ngô, tuấn tú, nói năng lễ phép, lịch sự, có gia giáo, ngay những người quê mùa cục mịch như chúng tôi cũng phải nhận ra. Thế rồi, đang câu chuyện, bỗng dưng anh ta ngừng lời im bặt, mắt nhìn trừng trừng xuống đất hồi lâu. Mọi người chúng tôi đều sửng sốt, không hiểu trạng thái mê loạn này của anh ta sẽ kết thúc ra sao, trong lòng vô cùng thương xót. Thấy anh ta lúc thì mắt dán xuống đất không chớp, lúc nhắm nghiền, môi mím chặt, đôi mày nhíu lại, chúng tôi đoán ngay anh ta đang lên cơn điên. Ngay sau đó, điều dự đoán của chúng tôi đã được chứng minh: anh ta đùng đùng vùng dậy, hùng hổ xông tới một người đứng gần nhất, vừa đánh vừa kêu: “Hỡi tên phản bội Fernando! Mi sẽ phải đền tội ngay tại đây vì đã làm hại ta; hai bàn tay này sẽ moi tim mi ra, một quả tim chứa đựng toàn những điều bất chính, nhất là sự gian lận và sự phản bội”. Anh ta còn nói nhiều, kể tội Fernando, kêu là đồ phản trắc. Chúng tôi phải vất vả lắm mới gỡ được hai người ra, nếu không chắc anh ta đã đấm và cắn chết người kia rồi. Sau đó, anh ta chạy biến vào rừng núi rậm rì không ai theo kịp. Chúng tôi đoán rằng anh ta thỉnh thoảng lại lên một cơn điên, và có một người nào đó tên là Fernando đã có hành động rất xấu đối với anh khiến anh phát điên như vậy. Điều phỏng đoán của chúng tôi đã được chứng minh rõ ràng vì sau đó, có lần anh ta tìm đến chúng tôi xin ăn tử tế, nhưng lần khác thì lại dùng vũ lực cướp đoạt. Lúc anh ta lên cơn điên thì dù chúng tôi có mời chào, anh ta cũng vẫn giở vũ lực, nhưng khi đầu óc tỉnh táo, anh nói năng lễ phép lịch sự, và khi được chúng tôi cho ăn, anh ta cảm ơn và còn khóc nữa. Thưa hai ngài, ông lão chăn dê nói tiếp, mới ngày hôm qua, tôi và bốn người chăn dê trẻ, trong đó có hai người làm thuê cho tôi và hai người bạn tôi, đã quyết định đi tìm anh ta bằng được và sau đó dù anh ta muốn hay không, sẽ đưa đến tỉnh Almodovar cách đây tám dặm để thuốc thang xem có khỏi không; ít ra chúng tôi cũng sẽ biết được anh ta là ai, bao giờ trở lại tỉnh táo và có họ hàng thân thích không để còn báo tin. Như vậy là tôi đã trả lời câu hỏi của các ngài; xin thưa thêm rằng chủ nhân của chiếc rương và cái đệm chính là con người mặc chiếc quần ngắn da thú, chuyền thoăn thoắt từ quả núi nọ sang quả núi kia như các ngài vừa tả lúc nãy.

Nghe ông lão chăn dê kể, Don Quixote lấy làm ngạc nhiên lắm và lại càng muốn biết kẻ bất hạnh kia là ai; chàng quyết tâm thực hiện ý định của mình, sẽ đi khắp dãy núi này, mò vào từng hang hốc để tìm bằng được. Nhưng chàng không ngờ và cũng không nghĩ rằng thần May rủi đã tới giúp chàng: ngay lúc đó hiện ra giữa hẻm núi trước mặt người thanh niên mà chàng đang tìm kiếm; con người đó vừa đi vừa nói lẩm bẩm, rất nhỏ, có đứng gần cũng chẳng nghe rõ. Cách ăn mặc của anh ta cũng giống như đã tả ở trên, nhưng khi anh ta lại gần, Don Quixote nhận thấy trên người còn có một cái áo khoác bằng da thú đắt tiền, tuy đã tả tơi nhưng còn thơm mùi long diên; chàng càng tin rằng một con người dùng đồ sang trọng như vậy không thể nào là thường dân được.

Khi đã tới gần mọi người, chàng thanh niên chào bằng một giọng khàn khàn khó nghe nhưng với thái độ rất lịch sự. Don Quixote cũng lịch sự đáp lễ, rồi chàng xuống ngựa chạy lại ôm hôn anh ta một cách thân mật niềm nở, ghì mãi trong lòng như thể đã quen biết nhau từ lâu. Đợi cho Don Quixote ôm hôn xong, chàng thanh niên - chúng ta hãy đặt tên cho anh là chàng Rách Rưới Mặt Xấu (cũng như đã gọi Don Quixote là chàng hiệp sĩ Mặt Buồn) - lùi lại một chút, để tay lên vai Don Quixote rồi nhìn thẳng vào chàng như để nhận mặt. Cũng như Don Quixote ngạc nhiên trước hình dạng của chàng Rách Rưới, anh này cũng không kém phần sửng sốt khi thấy mặt mũi, thân hình và những vũ khí của chàng hiệp sĩ. Cuối cùng, người lên tiếng đầu tiên là chàng Rách Rưới, như sẽ kể dưới đây.

Chương XXIV

TIẾP TỤC CÂU CHUYỆN TRÊN NÚI MORENA

Sách kể lại rằng Don Quixote đã để hết tâm trí nghe hiệp sĩ Sơn Lâm kể; hiệp sĩ Sơn Lâm mở đầu như sau:

- Thưa ngài, tôi không được biết ngài, nhưng dù ngài là ai, tôi cũng xin cảm tạ tấm thịnh tình của ngài đối với tôi, và tôi rất muốn ở trong một hoàn cảnh khác để đền đáp sự đón tiếp ân cần của ngài. Tiếc rằng số phận tôi hẩm hiu cho nên đối với những ai làm ơn cho tôi, tôi chỉ có tấm lòng đáp lại mà thôi.

- Với lòng mong muốn được giúp đỡ ngài, Don Quixote đáp, tôi đã quyết định chỉ rời khỏi chốn này sau khi tìm thấy ngài để xem có phương thuốc nào giúp ngài thoát khỏi nỗi đau buồn khiến ngài đã phải chịu một cuộc sống lạ lùng như vậy; và nếu cần phải tìm phương thuốc đó, ta sẽ bắt tay vào làm ngay. Còn nếu như nỗi đau khổ của ngài khôn bề khuây khỏa, tôi sẽ là người cùng ngài chia sẻ, cùng ngài khóc than; ở đời, gặp được người tâm đắc thì nỗi buồn cũng vợi được đôi phần. Nếu những ý định tốt đẹp của tôi xứng đáng được hưởng một sự đền đáp nhiệt tình, tôi cầu mong, van xin ngài hãy vì con người mà ngài yêu quý nhất đời, cho tôi được biết ngài là ai và nguyên nhân nào đã bắt ngài phải sống và chết như một con vật vô tri vô giác ở chốn hoang vu này, một nơi rất xa lạ với bản thân và đồ trang phục của ngài. Tôi tuy tài thô đức thiển nhưng cũng xin lấy danh dự của giới hiệp sĩ và của một hiệp sĩ giang hồ thề rằng nếu ngài nhận lời cho, tôi sẽ mang hết sức lực của một người như tôi ra phụng sự ngài để làm tiêu tan nỗi đau khổ của ngài nếu có cách nào làm được, hoặc để cùng ngài chia sẻ nỗi buồn thương như tôi đã hứa.

Trong lúc đó, hiệp sĩ Sơn Lâm lặng yên nhìn hiệp sĩ Mặt Buồn suốt từ đầu đến chân bằng con mắt tò mò. Sau khi đã nhìn hồi lâu, chàng mới lên tiếng:

- Nếu các ngài có gì cho tôi ăn, xin hãy vì Chúa mang ra cho tôi ngay; ăn xong, tôi sẽ xin kể tường tận để đền đáp tấm thịnh tình của các ngài.

Sancho và ông lão chăn dê liền lấy lương thực trong túi đưa cho chàng Rách Rưới. Đang cơn đói lòng, chàng ta vồ lấy ăn ngấu nghiến, miếng trước chưa xong đã bỏ miếng sau vào mồm nuốt chửng không kịp nhai. Trong khi đó, không ai nói với ai một lời. Ăn xong, chàng ra hiệu bảo mọi người đi theo rồi dẫn họ vòng qua một quả núi đến một bãi cỏ xanh tươi; chàng nằm xuống và mọi người yên lặng làm theo; sau khi đã nằm yên chỗ, chàng Rách Rưới bắt đầu:

- Thưa các ngài, nếu các ngài muốn tôi kể vắn tắt nỗi đau khổ vô bờ bến của tôi, xin hãy hứa không ngắt quãng câu chuyện buồn thảm này bằng bất cứ một câu hỏi hay một cử chỉ gì, bởi vì nếu các ngài làm như vậy thì câu chuyện của tôi cũng sẽ phải ngừng lại tại đó.

Câu nói của chàng Rách Rưới khiến Don Quixote nhớ lại câu chuyện bỏ dở của Sancho chỉ vì không nhớ số lượng những con dê đã được đưa qua sông. Chàng Rách Rưới nói tiếp:

- Tôi không muốn kéo dài câu chuyện về những nỗi bất hạnh của tôi nên phải dặn trước như vậy bởi vì nhắc tới bao nhiêu chỉ thêm đau lòng bấy nhiêu, cho nên nếu các ngài không hỏi nhiều thì tôi sẽ chóng kể xong. Tuy nhiên, để thỏa mãn yêu cầu của các ngài, tôi sẽ không bỏ qua những sự việc quan trọng.

Thay mặt cho mọi người, Don Quixote hứa sẽ làm đúng. Yên tâm, chàng Rách Rưới bắt đầu kể câu chuyện như sau:

- Tôi tên là Cardenio, quê tại một trong những tỉnh lớn nhất miền Andalusia; tôi thuộc dòng dõi quý tộc và cha mẹ tôi giàu có. Nhưng giàu sang phú quý đã không làm giảm nhẹ nỗi bất hạnh quá to lớn của tôi, và cha mẹ, gia đình tôi chỉ còn biết khóc than chịu đựng. Thật vậy, trước những tai họa từ trên trời rơi xuống, tiền tài cũng không cứu vãn nổi. Trong tỉnh tôi có một giai nhân tuyệt thế, mọi điều hoàn hảo, đó là nàng Lucinda cũng thuộc một gia đình quý tộc và giàu có; cô ta may mắn hơn tôi nhưng về mặt thủy chung thì không xứng đáng với những tình cảm của tôi. Từ khi mới lớn, tôi đã yêu Lucinda, yêu say đắm; nàng cũng yêu tôi với tất cả sự ngây thơ trong trắng của tuổi trẻ. Cha mẹ đôi bên đều biết chuyện và cũng thấy không có điều gì trở ngại; các cụ nghĩ rằng rồi ra câu chuyện sẽ kết thúc bằng một cuộc hôn nhân vì xem ra đôi bên đều môn đăng hộ đối. Càng lớn, tình yêu giữa hai chúng tôi càng đằm thắm. Theo phép, cha Lucinda buộc lòng phải bảo tôi không được lui tới gia đình, bắt chước cha mẹ nàng Thisbe được các nhà thơ ca ngợi. Chính sự ngăn cấm đó đã khiến cho ngọn lửa tình ái càng bùng lên. Cha mẹ nàng không cho chúng tôi gặp nhau chuyện trò thì chúng tôi trao đổi tâm tình bằng thư từ, và trong thư chúng tôi có thể tự do thổ lộ những tình cảm thầm kín nhất mà nhiều khi đứng trước người yêu, một con người mạnh dạn nhất cũng không dám bộc lộ ra. Lạy Chúa, tôi đã gửi cho nàng không biết bao nhiêu lá thư và đã nhận được những lời phúc đáp đầy chân tình trìu mến. Tôi đã soạn những bài ca, những vần thơ tình tứ để nói lên những cảm xúc, khát vọng, nhớ nhung, mong muốn. Tôi khát khao được gặp mặt nàng và cuối cùng, tôi quyết định giành bằng được phần thưởng mà tôi xứng đáng được hưởng, đó là xin với cha nàng gả nàng cho tôi làm vợ. Cha nàng trả lời là gia đình lấy làm vinh dự về lời cầu hôn của tôi và cũng sẵn sàng nhận nhưng vì cha tôi còn sống nên cần có lời của người, còn nếu như cha tôi còn có điều gì không tán thành ưng thuận thì Lucinda không phải hạng người gả bán dấm dúi. Tôi ngỏ lời cảm ơn thiện chí của cha nàng, nghĩ rằng ông ta nói có lý, chắc mẩm cha tôi sẽ chấp thuận yêu cầu của tôi. Nghĩ vậy, tôi liền đi gặp cha tôi để trình bày. Khi tôi bước vào phòng cha tôi thì thấy người đang cầm trong tay một bức thư; tôi chưa kịp nói gì, cha tôi đã chìa ra và bảo: “Cardenio, đọc thư này, con sẽ thấy công tước Ricardo muốn làm điều tốt cho con”. Chắc các ngài cũng biết tiếng vị công tước này; ông ta là một đại thần ở Tây Ban Nha, có một dinh cơ lớn nhất miền Andalusia. Tôi đỡ lấy bức thư và đọc, thấy lời lẽ rất thắm thiết khiến ngay bản thân tôi cũng nghĩ rằng cha tôi không thể nào từ chối yêu cầu trong thư được. Số là ngài Ricardo yêu cầu cha tôi cho tôi lên ở với ngài vì ngài muốn tôi đánh bạn với con trai cả của ngài và sau đó, sẽ cất nhắc tôi lên một địa vị tương xứng với sự ái mộ của ngài đối với tôi. Đọc xong thư, tôi lặng người, nhất là khi nghe cha tôi nói: “Cardenio, trong hai ngày nữa con sẽ lên đường để làm đẹp lòng công tước Ricardo, và hãy cảm ơn Chúa đã mở cho con con đường công danh mà con xứng đáng được hưởng”. Cha tôi còn dặn dò nhiều điều khác nữa. Ngày ra đi đã tới. Đêm trước, tôi gặp Lucinda và kể hết cho nàng nghe; sau đó, tôi tìm đến cha nàng để nói lại, cầu xin cha nàng hãy thư cho dăm bữa, đừng hứa hôn với ai cho tới khi tôi biết được ý định của công tước Ricardo. Ông ta hứa sẽ làm theo yêu cầu của tôi; Lucinda cũng nặng lời thề thốt sẽ chờ tôi. Sau đó, tôi đi gặp công tước Ricardo; tôi được ngài tiếp đãi rất nồng hậu ân cần đến nỗi gia nhân trong nhà phải ghen tức vì sợ tôi tranh mất phần của họ. Nhưng sự có mặt của tôi làm cho một người vui sướng nhất, đó là con thứ của ngài công tước, tên là Don Fernando, một con người đẹp trai, lịch thiệp, rộng rãi và đa tình. Y rất muốn kết thân với tôi khiến mọi người đều bàn tán. Tuy người con trưởng của ngài Ricardo cũng rất quý mến và hậu đãi tôi nhưng Fernando còn tỏ ra quý mến tôi hơn. Giữa bạn bè với nhau thường không có điều gì giấu giếm, vả chăng quan hệ giữa tôi với Don Fernando đã trở thành tình bằng hữu cho nên có chuyện gì Fernando cũng tâm sự với tôi, trong đó có một chuyện yêu đương khiến y phải vấn vương. Y yêu một cô thôn nữ sống dưới quyền cai trị của cha y; bố mẹ cô rất giàu có, bản thân cô vừa xinh đẹp, vừa nhũn nhặn, khôn ngoan, nết na khiến cho bà con xung quanh không biết trong những ưu điểm đó của cô, cái gì trội hơn cả. Cô gái quê vừa đẹp người vừa đẹp nết này đã làm cho Don Fernando mê mẩn và cuối cùng, sau khi đã dùng hết cách không xong, y định tâm hứa bừa sẽ cưới làm vợ, những mong chinh phục trái tim và thể xác cô gái. Vì tình bạn, tôi dùng hết lời và đưa ra nhiều ví dụ trong cuộc sống để khuyên ngăn y. Thấy vô hiệu, tôi định bụng sẽ thưa lại chuyện này với cha y là công tước Ricardo. Vốn tinh khôn, Don Fernando đoán được ý định của tôi vì y nghĩ rằng tôi hầu hạ công tước, tất không che đậy những việc làm có phương hại đến danh dự của ngài. Để lừa cho tôi quên chuyện đó, y bảo tôi: “Muốn quên được hình ảnh con người đẹp đã ám ảnh tâm trí tôi, cách tốt nhất là hãy đi xa nơi này vài tháng. Bởi vậy, tôi muốn chúng ta trở về nhà cha anh. Tôi sẽ thưa với công tước cha tôi rằng tôi muốn đi tìm mua mấy con ngựa ở tỉnh anh là nơi có giống ngựa hay nhất thế giới”. Nghe y nói, tôi thấy thương hại, và tuy ý kiến của y không hay lắm, tôi coi như là diệu kế vì tôi sẽ có dịp gặp lại nàng Lucinda của tôi. Với ý nghĩ và mong muốn riêng như vậy, tôi ưng thuận ngay và còn tán dương thêm; tôi khuyên y thực hiện càng sớm càng tốt vì sự xa cách nhất định sẽ có tác dụng, dù tình cảm con người ta mãnh liệt đến mấy. Về sau này tôi mới vỡ lẽ ra rằng khi Don Fernando nói với tôi điều đó, y đã lợi dụng được cô gái quê bằng cách hứa hẹn sẽ lấy cô ta làm vợ, và lúc này y đang mưu toan lẩn tránh, e tới khi ngài công tước biết chuyện bậy bạ đó thì sẽ trừng phạt y. Thói thường, trong số đông thanh niên, tình yêu chỉ là sự thèm muốn, mục đích cuối cùng là sự khoái lạc, và một khi đã được thỏa mãn thì sự thèm muốn cũng không còn nữa, còn tình yêu chân chính không như vậy. Thế là sau khi Don Fernando đã lợi dụng được cô thôn nữ, những khát vọng ao ước của y cũng nhạt dần. Nếu trước kia y làm ra vẻ muốn đi xa để quên cô ta thì lúc này y muốn ra đi thực sự để khỏi phải thực hiện những lời đã hứa. Ngài công tước cho phép và bảo tôi đi cùng với y. Hai đứa trở về tỉnh tôi. Vì là con của ngài Ricardo nên y được cha tôi đón tiếp rất long trọng. Sau đó, tôi gặp lại Lucinda; tôi vẫn yêu nàng vì tình cảm của tôi đối với nàng vẫn như trước. Hại thay, tôi đã kể hết nỗi lòng với Don Fernando, nghĩ rằng y đã tâm sự với tôi trên tình bạn thì tôi cũng không được giấu giếm điều gì. Tôi không tiếc lời ca ngợi nhan sắc kiều diễm và trí tuệ của Lucinda khiến cho y nảy ra ý muốn xem mặt một người đức tài như vậy. Thật vô phúc cho tôi đã nhận lời. Một đêm, tôi dẫn y tới bên cửa sổ, nơi Lucinda và tôi vẫn thường hẹn hò với nhau; trong phòng Lucinda thắp một ngọn nến và y đã nhìn thấy nàng khoác một cái áo choàng. Từ phút đó, y không còn nhớ tới một người đẹp nào mà y đã gặp trước kia. Y như câm như dại, rồi đâm ra phải lòng Lucinda như các ngài sẽ thấy trong quá trình câu chuyện bất hạnh này của tôi. Rủi thay, ngọn lửa trong lòng y (mà y giấu tôi, chỉ có Trời biết) càng bốc cao vì một hôm, y bắt được bức thư của Lucinda viết cho tôi nhắn đến gặp cha nàng để xin cưới. Lời lẽ trong thư thật tế nhị, chân thật và tình tứ khiến Fernando phải thốt ra rằng riêng nhan sắc và trí tuệ của Lucinda bằng tất cả các cô gái khác trên đời gộp lại. Thú thật, tuy lúc đó tôi thấy những lời ca tụng của Don Fernando rất đúng nhưng cũng có cảm giác khó chịu khi nghe y nói. Tôi bắt đầu e ngại và nghi ngờ vì lúc nào y cũng nhắc tới Lucinda, tìm mọi cách để lái câu chuyện xoay quanh nàng. Tôi nảy ra ý nghĩ ghen tuông; tôi không hề lo ngại rằng Lucinda có thể thay lòng đổi dạ nhưng số mệnh đã bắt tôi phải lo sợ điều chẳng lành sẽ đến với tôi. Trong khi đó, Don Fernando vẫn tìm cách đọc những bức thư của tôi và của Lucinda, viện lý rằng những lời lẽ trong thư của chúng tôi làm y thích thú. Có một hôm, Lucinda hỏi mượn tôi một cuốn sách kiếm hiệp mà nàng rất thích đọc là quyển Amadis nước Gaul.

Nghe nhắc đến tên quyển sách kiếm hiệp đó, Don Quixote vội nói:

- Ví thử ngài kể ngay từ đầu câu chuyện rằng nàng Lucinda mê đọc truyện kiếm hiệp, chắc chắn không cần ngài phải ca ngợi nhiều tôi cũng có thể biết được nàng là một con người thông minh tuyệt vời, bởi vì nàng không thể nào tốt đẹp như ngài đã tả nếu không ham thích loại sách đó. Đối với tôi, không cần phải dùng nhiều lời để giới thiệu nhan sắc, đức hạnh và trí tuệ của nàng; chỉ cần cho biết sở thích của nàng, tôi có thể công nhận ngay là một người đàn bà xinh đẹp và hiểu biết nhất đời. Tuy nhiên, thưa ngài, tôi mong ngài gửi kèm theo quyển Don Rugel nước Hy Lạp; tôi chắc rằng nàng sẽ rất thích hai nhân vật Daraida và Garaya cùng chàng chăn cừu Darinel và những câu thơ ca ngợi cảnh đồng nội mà chàng đã soạn ra và ngâm một cách rất duyên dáng, tự nhiên. Nhưng sẽ có ngày để sửa sai và ngày đó không xa nếu ngài vui lòng rời gót về quê tôi; ở đó, tôi có thể tặng ngài hơn ba trăm cuốn sách là món ăn dinh dưỡng tinh thần và cả cuộc đời của tôi. Tuy nhiên, hình như tôi không còn một cuốn nào vì lũ pháp sư độc ác và xấu bụng đã đốt hết của tôi rồi. Tôi cũng xin ngài tha lỗi vì tôi đã không giữ đúng lời hứa và đã ngắt quãng câu chuyện của ngài; mỗi khi nghe ai nhắc tới những chuyện phiêu lưu kiếm hiệp và hiệp sĩ giang hồ, nếu tôi không góp được một vài câu thì thật chẳng khác gì ánh sáng mặt trời không tỏa được nhiệt lượng hoặc ánh sáng mặt trăng không phát ra được khí ẩm[38]. Thôi, tôi xin lỗi và mong ngài hãy kể tiếp vì đoạn này mới là quan trọng.

Trong lúc Don Quixote nói, Cardenio gục đầu xuống ngực có vẻ suy nghĩ lung lắm. Hai lần Don Quixote nhắc chàng kể tiếp mà chàng vẫn không ngửng đầu và cũng không đáp. Một lúc lâu, chàng ngồi thẳng người lên và nói:

- Có một điều tôi vẫn để trong bụng, không ai có thể gỡ ra được hoặc làm cho tôi thay đổi ý kiến và kẻ nào nghĩ ngược lại là đồ ngốc, đó là việc lão thầy thuốc đốn mạt Elisabad đã lấy bà hoàng Madasima làm nàng hầu.

- Không phải thế! Don Quixote nổi nóng đáp (chàng vẫn hay phát khùng như vậy); nói thế là sai, là láo. Thực ra bà hoàng Madasima là một con người rất đứng đắn, không thể nói một mệnh phụ cao quý như vậy lại đi làm lẽ một anh thầy thuốc quèn. Kẻ nào nghĩ khác chỉ là một tên súc sinh nói láo và ta sẽ cho biết tay dù đánh nhau bằng ngựa hay không có ngựa, dù có vũ khí hay tay không, dù ngày hay đêm, hay bằng cách nào khác cũng được.

Bỗng dưng, Cardenio nhìn trừng trừng vào Don Quixote; lúc này, cơn điên của chàng tái phát và chàng không còn tỉnh táo để kể tiếp câu chuyện. Don Quixote cũng chẳng còn tai nào để nghe nữa vì còn đang bực mình về việc bà hoàng Madasima bị xúc phạm. Kể cũng lạ, chàng bênh bà Madasima như thể bà chính là tình nương của chàng vậy; đó chẳng qua cũng do ảnh hưởng của những cuốn kiếm hiệp chết tiệt. Lại nói về Cardenio lúc này đã bắt đầu lên cơn điên, lại bị Don Quixote xỉ vả là đồ súc sinh nói láo, cùng những lời lẽ thậm tệ khác, chàng không nhịn được nữa, nhặt ngay một hòn đá to dang thẳng cánh ném vào giữa ngực hiệp sĩ Mặt Buồn khiến chàng ngã ngửa ra đất. Thấy chủ bị đòn đau, Sancho Panza hùng hổ xông vào chàng Rách Rưới, bị thoi luôn một quả như trời giáng, ngã lăn quay; anh chàng điên còn nhảy lên người bác, nhè xương sườn mà dần thích chân; ông lão chăn dê định chạy lại cứu Sancho cũng bị một trận nhừ tử. Sau khi đánh quỵ cả ba người, chàng Rách Rưới bỏ mặc họ, ung dung rút lui vào núi… Lúc này Sancho đã đứng dậy được; thấy mình bị đòn oan, bác phát khùng quay sang vặc với ông lão chăn dê, trách sao không cho biết trước rằng Cardenio thường lên cơn điên, để cho thầy trò bác còn liệu đề phòng. Ông lão đáp: “Tôi đã dặn rồi, nếu anh không nghe thấy thì lỗi đâu phải tại tôi”. Lời qua tiếng lại, hai bên đi đến chỗ túm râu và thụi nhau. Cũng may có Don Quixote can nếu không họ sẽ đánh nhau tan xương. Sancho vừa nắm chặt tay ông lão chăn dê, vừa nói:

- Xin ngài hiệp sĩ Mặt Buồn cứ để mặc tôi. Lão này cũng thân phận hèn kém như tôi và cũng chưa được phong tước hiệp sĩ, cho nên tôi có thể được tự do rửa mối nhục, đánh nhau tay đôi, diện đối diện một cách đàng hoàng.

- Đúng vậy, Don Quixote đáp, nhưng ta biết rằng ông lão không có lỗi gì về việc mới xảy ra.

Sau khi đã dàn xếp đôi bên, Don Quixote hỏi ông lão chăn dê có cách gì để tìm được Cardenio vì chàng rất muốn biết câu chuyện kết thúc ra sao. Ông lão nhắc lại là không biết Cardenio ở chỗ nào nhưng nếu cứ tiếp tục đi tìm khắp dãy núi Morena, chắc sẽ gặp lại con người đó, hoặc tỉnh hoặc điên.

Chương XXV

HIỆP SĨ DŨNG CẢM XỨ MANTRA ĐÃ GẶP NHỮNG CHUYỆN KỲ LẠ TRÊN NÚI MORENA, SAU ĐÓ TỰ HÀNH PHẠT THEO KIỂU CỦA CHÀNG BELTENEBROS.

Don Quixote từ biệt ông lão chăn dê, nhảy lên con Rocinante và bảo giám mã đi theo; cực chẳng đã, Sancho đành leo lên con lừa của mình[39], rồi hai thầy trò đi sâu vào trong núi. Sancho muốn nói chuyện với chủ quá nhưng không dám vì đã bị Don Quixote cấm; bác chỉ mong sao chủ mở đầu trước. Cuối cùng, không chịu được sự yên lặng, bác lên tiếng:

- Thưa ngài Don Quixote, mong rằng ngài rủ lòng thương cho phép tôi nghỉ việc. Tôi muốn quay về nhà với vợ con tôi để được tự do chuyện trò; bắt tôi ngày đêm theo hầu ngài ở những nơi vắng vẻ này, muốn nói không được nói, có khác nào đem chôn sống tôi đi. Ví phỏng loài vật kia biết nói như dưới thời Guisopete thì còn đỡ vì khi nào cần, tôi có thể nói với con lừa của tôi cho khuây khỏa nỗi buồn. Thật là gay go không chịu nổi vì cả đời đi tìm kiếm những chuyện phiêu lưu mạo hiểm mà chẳng thấy đâu, chỉ thấy đấm đá, gậy gộc và bị tung lên vật xuống mà thôi; đã thế, còn phải khâu mồm lại, không được thổ lộ can tràng, khác nào một người câm.

- Sancho, ta hiểu rồi, Don Quixote nói; anh muốn ta bãi bỏ cái mệnh lệnh mà ta đã ấn vào lưỡi anh chứ gì. Thôi được, cứ coi như lệnh đã được hủy và hãy nói đi với điều kiện là chỉ được phép nói chừng nào chúng ta còn ở trên dãy núi này.

- Được phép nói thì cứ nói đã, Sancho đáp, còn sau này ra sao, có Chúa biết mà thôi. Bây giờ, để bắt đầu tôi xin hỏi ngài: tại sao ngài phải quan tâm quá mức đến cái bà hoàng Majimasa nào đó? Và việc cái lão nào lấy bà ta làm lẽ hay không có liên quan gì tới ngài? Ngài có là ông quan tòa đâu, và nếu ngài đừng nêu ra, chắc rằng anh chàng điên kia đã kể tiếp câu chuyện, ngài không bị quẳng đá vào ngực, và tôi cũng không đến nỗi bị bao nhiêu đấm đá vào người.

- Sancho, thực ra nếu anh cũng biết như ta rằng bà hoàng Madasima là một người rất đứng đắn đoan trang, ta nghĩ rằng anh sẽ phải công nhận là ta đã quá kiên nhẫn không vả vỡ mồm tên nói láo. Thật là một sự phỉ báng khi nghĩ và nói rằng một bà hoàng lấy lẽ một thầy thuốc. Sự thật câu chuyện đó như sau: Elisabad mà anh chàng điên kia nhắc tới, vốn rất thận trọng và khôn ngoan, cho nên ông ta vừa là quân sư vừa là thầy thuốc của bà hoàng. Nghĩ rằng bà ta lăng nhăng với ông thầy thuốc là bậy, là có tội. Tuy nhiên trong khi nói, Cardenio không hiểu mình nói gì; ta cần phải nhận rằng lúc đó anh ta đã bắt đầu mất trí.

- Tôi cũng nghĩ thế, Sancho nói, ta chả nên chấp những lời nói của một người điên. Vả chăng, phúc cho ngài chỉ bị hòn đá văng vào ngực chứ nếu trúng đầu thì thật đẹp mặt cho thầy trò ta; chẳng qua chỉ tại ngài bênh vực con mụ trời đánh thánh vật đó. Nhưng thôi, đằng nào cũng không trách Cardenio được vì anh ta điên.

- Chống những kẻ xấu mồm, dù chúng tỉnh hay điên, bất cứ hiệp sĩ giang hồ nào cũng đều có nhiệm vụ bảo vệ danh dự của bất cứ người đàn bà nào, và lại càng phải bênh vực những bà hoàng cao quý như bà hoàng Madasima, một người mà ta rất ái mộ vì những đức tính hiếm có. Bà ta vừa xinh đẹp vừa nết na, biết chịu đựng trước muôn vàn đau khổ. Những lời khuyên nhủ và sự có mặt của ông thầy Elisabad rất bổ ích cho bà khiến bà nhẫn nại vượt qua mọi nỗi buồn bực. Thế mà có những kẻ ngu xuẩn xấu bụng nghĩ và nói rằng bà làm lẽ ông ta. Ta nói thật: tất cả những kẻ nào nghĩ và nói như vậy đều nói láo và chúng sẽ còn nói láo hai trăm lần nữa.

- Tôi không hề nghĩ hoặc nói như vậy, Sancho đáp; đèn nhà ai nhà ấy rạng; họ có ăn nằm với nhau hay không, đã có Chúa soi xét; tôi ăn hiền ở lành, không thích dòm ngó đời tư kẻ khác; kẻ nào buôn gian bán lận hãy nắn túi mình sẽ biết. Vả chăng, tôi sinh ra tay trắng và bây giờ vẫn trắng tay; tôi không mất gì và cũng chẳng được gì; có ai ở tốt với tôi, tôi cũng chẳng cần. Lắm người cứ tưởng ở đời này béo bở lắm, nhưng thử hỏi có ai đổ của ra giữa đồng không? Ngay Chúa cũng còn bị chê trách nữa là.

- Trời ơi, anh nói những chuyện lẩn thẩn gì vậy, Sancho! Công việc chúng ta đang làm có liên quan gì đến những câu tục ngữ anh vừa tuôn ra. Muốn sống hãy im mồm và từ nay trở đi, hãy lo thúc con lừa của anh thì hơn, đừng can thiệp vào những việc không liên quan tới mình. Hãy vận dụng cả ngũ quan ra để hiểu được rằng mọi việc ta đã làm, đang làm và sẽ làm đều đúng và phù hợp với luật lệ của hiệp sĩ đạo vì ta nắm những luật lệ đó còn vững hơn tất cả các hiệp sĩ khác trên đời này.

- Thưa ngài, luật lệ hiệp sĩ đạo có bảo ta đi lang thang trong núi, không đường không lối, để tìm kiếm một người điên không? Và một khi ta tìm thấy, người điên ấy có thể sẽ kết liễu, không phải câu chuyện kể nửa chừng đâu, mà là kết liễu cái đầu của ngài và bộ xương sườn của tôi.

- Sancho, một lần nữa ta bảo anh hãy im mồm. Phải biết rằng ta tới đây không phải chỉ để tìm anh chàng điên mà còn để lập nên một chiến công khiến cho tên tuổi tiếng tăm của ta mãi mãi vang dội khắp non sông, một chiến công khiến cho ta trở nên một hiệp sĩ giang hồ tài đức kiêm toàn.

- Chẳng hay lập được chiến công đó có nguy hiểm lắm không? Sancho Panza hỏi.

- Không, hiệp sĩ Mặt Buồn đáp; tuy nhiên, còn trông vào sự may rủi nữa và cũng có thể ta không gặp vận. Nhưng tất cả tùy thuộc vào sự mẫn cán của anh đấy.

- Vào sự mẫn cán của tôi ư? Sancho hỏi.

- Phải, Don Quixote đáp. Ta sẽ phái anh đi công cán cho ta, anh trở về sớm chừng nào, ta sẽ đỡ đau khổ và chóng có tiếng tăm chừng nấy. Để anh khỏi phải hồi hộp chờ xem ta nói gì, ta bảo cho anh biết rằng chàng Amadis nước Gaul là một trong những hiệp sĩ giang hồ hoàn hảo nhất. Ta nói “một trong những hiệp sĩ” là sai; chàng là hiệp sĩ số một, duy nhất hoàn hảo trên đời trong số tất cả hiệp sĩ thời đó. Ta phê phán Don Belianis và tất cả những ai đã nhầm bảo chàng có thể sánh ngang với Amadis nước Gaul. Một họa sĩ muốn trở nên lừng lẫy trong nghề phải bắt chước những nguyên tắc của các họa sĩ danh tiếng nhất. Quy luật này áp dụng cho tất cả các ngành nghề khác trong một quốc gia. Kẻ nào muốn được khen là thận trọng và cần cù thì phải học Ulysses, một nhân vật đã được Homer mô tả một cách sinh động như một người thận trọng và nhẫn nại trong đau khổ. Virgil cũng đã đưa ra nhân vật Aeneas, giới thiệu đức tính của một người con hiếu thảo và sự sáng suốt của một vị tướng dũng cảm thông minh. Hai thi hào nói trên đã phác họa ra những nhân vật lý tưởng, với tất cả những đức tính, để làm gương cho hậu thế. Amadis cũng đã được mô tả như một người dẫn đường, ngôi sao, mặt trời của các hiệp sĩ dũng cảm si tình; tất cả những ai chiến đấu dưới lá cờ của tình yêu và của giới hiệp sĩ đều phải noi gương chàng. Anh bạn Sancho, ta nghĩ rằng hiệp sĩ giang hồ nào bắt chước Amadis đúng nhất sẽ chóng đạt tới đỉnh cao của giới hiệp sĩ. Ta nhớ tới một trong những hành động của Amadis nói lên những đức tính thận trọng, dũng cảm, nhẫn nại, chịu đựng gian khổ và chung thủy trong tình yêu của chàng. Số là sau khi bị nàng Oriana hắt hủi, chàng đã tự hành phạt, ra ở ngoài đảo Nghèo, đổi tên là Beltenebros, một cái tên thật có ý nghĩa, phù hợp với cách sống mà chàng đã tự chọn lấy. Đối với ta, làm như Amadis đã làm còn dễ hơn là chém đứt đôi những tên khổng lồ, chặt đầu những con mãnh xà, giết những quái vật, đánh tan các đạo quân, phá vỡ các đội chiến thuyền và giải trừ những phép yêu ma. Vả chăng nơi đây rất thích hợp để làm việc đó; ta không nên bỏ lỡ một cơ hội đầy thuận lợi như thế này.

- Chẳng hay ngài định làm gì ở nơi vắng vẻ này? Sancho hỏi.

- Ta đã chẳng nói rồi đó sao! Don Quixote đáp. Ta định bắt chước Amadis làm một anh chàng thất tình, ngớ ngẩn, điên khùng; đồng thời, ta cũng muốn làm như Don Roland khi chàng tìm thấy bên bờ suối những dấu hiệu chứng tỏ rằng Angelica Xinh Đẹp đã ăn nằm với Medoro khiến chàng buồn phiền phát điên, nhổ bao nhiêu cây cối trong rừng, khuấy đục các dòng suối trong, giết hại những người chăn cừu, phá phách các đàn gia súc, đốt lều, phá nhà, hành hạ những con ngựa và còn làm bao nhiêu điều ngang trái khác đáng được ghi vào sử sách. Nhưng ta không định bắt chước thật đúng tất cả những ý nghĩ, lời nói và việc làm cuồng dại của Roland, hay Orlando, hay Rotolando (vì chàng có ba tên); ta chỉ lọc ra một số hành động ngông cuồng chính để làm theo thôi. Cũng có thể ta chỉ bắt chước Amadis, không phá phách lung tung, chỉ khóc lóc, than thở, và cuối cùng vẫn nổi danh chẳng kém ai.

- Theo tôi hiểu, Sancho nói, sở dĩ các hiệp sĩ đó làm như vậy vì họ bị khiêu khích, cho nên họ có lý do làm những việc ngốc nghếch để tự hành hạ mình. Nhưng thử hỏi ngài có lý do gì để hóa điên? Có bà nào hắt hủi ngài đâu và có dấu hiệu gì chứng tỏ bà Dulcinea làng Toboso đã lăng nhăng với một người Moor hay một tín đồ Ki tô giáo nào đâu?

- Đó mới là điều cốt yếu và tế nhị trong việc làm của ta, Don Quixote đáp. Nếu một hiệp sĩ hóa điên vì có nguyên nhân, điều đó không có gì đáng chú ý cả. Cái khó là ở chỗ vô cớ mà điên khiến cho người đẹp của ta sẽ phải tự hỏi: “Không duyên cớ gì mà chàng cũng hóa điên, vậy một khi có nguyên nhân, chàng còn rồ dại đến mức nào?” Vả chăng, ta xa cách nàng Dulcinea của ta cũng khá lâu rồi, và đó cũng đủ là một nguyên nhân vì hôm nọ anh đã nghe chàng chăn cừu Ambrosio[40] nói rằng sự xa vắng gây ra nhiều tai họa. Thôi, Sancho, chớ mất thời giờ ngăn cản ta bỏ lỡ một việc làm hiếm có, tốt đẹp chưa từng thấy. Ta sẽ điên, ta phải điên trong thời gian anh mang thư của ta đến cho nàng Dulcinea và mang thư phúc đáp của nàng về đây. Và nếu trong thư phúc đáp, nàng tỏ ra xứng đáng với lòng trung thành của ta, khi đó sẽ kết thúc cơn điên và hình phạt của ta, nếu không ta sẽ hóa điên thực sự và sẽ không còn cảm giác gì nữa. Tùy theo thư trả lời của nàng, ta sẽ thoát khỏi sự giày vò đau khổ, trở lại bình thường để hưởng hạnh phúc do anh mang về đây cho ta, hoặc ta sẽ điên và không cảm thấy nỗi đau khổ do anh đem lại cho ta. À, ta muốn hỏi anh điều này: khi tên vô ơn bạc nghĩa định đập tan chiếc mũ sắt của Mambrino, ta có nhìn thấy anh nhặt lên, vậy anh vẫn giữ cẩn thận đấy chứ? Chiếc mũ tốt thật, đập như thế mà cũng không vỡ.

Nghe chủ hỏi, Sancho đáp:

- Thưa ngài hiệp sĩ Mặt Buồn, tôi không nghe nổi và cũng không chịu đựng nổi những ý kiến của ngài. Qua những lời vừa rồi, tôi nghĩ rằng tất cả những lời ngài đã nói về nghề hiệp sĩ, nào là đánh chiếm các vương quốc, nào là thưởng cho đảo này đảo nọ, nào là ban ân ban chức theo kiểu hiệp sĩ giang hồ, tất cả chỉ là mây gió hão huyền. Khi nghe ngài gọi cái chậu cạo râu là mũ sắt của Mambrino và từ bốn ngày hôm nay vẫn cứ nhầm lẫn như vậy, người ta sẽ phải nghĩ rằng kẻ nói và khẳng định điều đó đã lú lẫn ruột gan rồi. Tôi vẫn cất cái chậu cạo râu đã bẹp dúm ở trong túi, định bụng mang về nhà gò lại để dùng vào việc cạo râu nếu như một ngày kia, Chúa phù hộ cho tôi được trở về gặp mặt vợ con.

- Sancho, ta cũng xin thề với Chúa rằng anh là một giám mã thiển cận nhất đời. Anh theo hầu ta đã bao lâu nay mà vẫn không biết rằng mọi hiện tượng diễn ra trước mắt người hiệp sĩ giang hồ đều là huyền hoặc, hư ảo và bị đảo ngược hết ư? Chính là vì xung quanh ta luôn luôn có một bầy phù thủy đổi trắng thay đen tùy theo ý thích của chúng muốn làm lợi hay làm hại cho ta. Vì vậy, cái vật anh gọi là chậu cạo râu đối với ta là chiếc mũ sắt của Mambrino, còn đối với người thứ ba, nó lại biến thành một vật khác. Thánh hiền phù trợ ta nên đã khiến cho mọi người nhìn chiếc mũ sắt của Mambrino tưởng là một cái chậu cạo râu, vì nếu họ biết chân giá trị của vật đó, họ sẽ theo đuổi ta để chiếm bằng được. Vì tưởng nó chỉ là một cái chậu của thợ cạo nên không ai buồn nhặt; chính vì thế mà tên vô ơn bạc nghĩa kia đã định đập tan nó ra rồi bỏ lăn lóc dưới đất; nếu nó biết giá trị của chiếc mũ đó, chắc chắn nó sẽ không vứt lại. Anh bạn Sancho, hãy giữ lấy nó cho ta; ta chưa cần tới vì bây giờ ta phải trút bỏ tất cả bộ áo giáp này và ở trần truồng như khi ta mới lọt lòng nếu ta muốn bắt chước hệt như Roland trong thời gian chịu hình phạt.

Lúc này, hai thầy trò đi tới chân một hòn núi đá cao chót vót, thẳng tuột, đứng tách riêng giữa những quả núi khác. Bên sườn núi có một dòng suối trong veo và xung quanh là một đồng cỏ xanh mượt, nom rất ngoạn mục; đó đây có những cây rừng và hoa lá, cảnh vật thật là êm đềm. Nhìn thấy cảnh đó, hiệp sĩ Mặt Buồn chọn ngay làm nơi để chịu hình phạt; chàng cất cao giọng như thể đã mất trí:

- Trời hỡi! Đây là nơi con tự chọn để khóc than nỗi khổ đau mà Người đã mang lại cho con. Đây là nơi mà những giọt nước mắt của con sẽ làm dâng nước của con suối nhỏ kia; và những lời than thở thảm thiết của con sẽ làm rung động lá cây rừng, nói lên nỗi khổ đau đang giày vò một trái tim đã rạn nứt. Hỡi thánh thần ngự trị ở nơi hoang vắng này! Dù các vị là ai, xin hãy lắng nghe những lời than vãn của một kẻ thất tình, vì lâu ngày xa vắng người yêu và do những ý nghĩ ghen tuông tưởng tượng, đang khóc than ở nơi rừng rú, oán trách con người đẹp bội bạc có một nhan sắc tuyệt trần. Hỡi các nữ thần thường qua lại chốn sơn lâm này! Nếu các vị cùng tôi chia sẻ nỗi bất hạnh này, hoặc ít nhất cũng chú ý nghe những lời than thở của tôi, tôi sẽ cầu cho lũ người dê[41] lanh lẹ và hiếu sắc kia không đến phá rối cuộc sống êm đềm của các vị. Hỡi nàng Dulcinea làng Toboso, mặt trời giữa đêm tối của ta, niềm vinh quang trong đau khổ của ta, kim chỉ đường cho ta, ngôi sao hạnh phúc của ta! Nếu nàng đoái hoài tới tình cảnh khốn khổ của ta phải xa cách nàng và nếu nàng đền đáp tấm lòng chung thủy của ta, cầu Trời chấp nhận tất cả những lời thỉnh cầu của nàng và mang hạnh phúc đến cho nàng. Hỡi cây rừng lẻ loi từ nay sẽ phải làm bạn với cảnh cô đơn của ta! Hãy rung cành lên để tỏ rằng các ngươi không phản đối sự có mặt của ta. Hỡi giám mã, người bạn đồng hành vui buồn có nhau của ta! Hãy nhớ kỹ những việc ta sắp làm để kể lại cho con người đã gây ra chuyện này.

Nói xong, Don Quixote nhảy xuống đất, tháo hàm thiếc và yên ngựa cho con Rocinante, lấy tay vỗ vào mông nó, nói tiếp:

- Chính con người không có tự do đang mang lại tự do cho mi. Hỡi tuấn mã của ta! Mi có công bao nhiêu thì lại gặp bất hạnh bấy nhiêu. Bây giờ, mi muốn đi đâu tùy ý. Trên trán mi có ghi rằng không có một con vật nào phi nhanh hơn mi, từ con quái ưng mã của Astolpho tới con Frontino nổi tiếng mà Bradamante đã phải trả giá rất cao.

Thấy chủ không tiếc lời ca tụng con Rocinante, Sancho nói:

- Cảm ơn tên kẻ trộm đã đánh cắp con lừa nên lúc này tôi không phải tháo yên cương cho nó; nếu nó còn đây, tôi cũng sẽ không thiếu những lời tốt đẹp để ca tụng. Nhưng nếu tôi còn con lừa đó, tôi sẽ không để cho ai tháo yên cương của nó vì làm như vậy để làm gì. Nó có dính dáng tới những chuyện yêu đương thất tình gì đâu vì Chúa muốn rằng chủ nó - tức là tôi đây - cũng không dính dáng tới những chuyện đó kia mà. Vả chăng, thưa ngài hiệp sĩ Mặt Buồn, nếu quả thật tôi phải ra đi và ngài hóa điên thực sự, tôi nghĩ rằng cần thiết phải thắng lại yên cương cho con Rocinante. Tôi sẽ cưỡi nó thay con lừa để đi về được nhanh chóng hơn; nếu tôi phải đi bộ, không biết bao giờ tôi mới tới nơi đó và bao giờ mới trở về đây vì tôi không quen đi bộ.

- Việc đó tùy anh, Don Quixote nói; kể ra ý kiến của anh cũng hay đấy. Dù sao, trong ba ngày nữa anh mới ra đi được vì ta muốn rằng trong thời gian đó anh được chứng kiến những việc ta làm và nghe những lời ta nói để còn kể lại với nàng.

- Sao, ngoài những sự việc đã nhìn thấy rồi, tôi còn phải chứng kiến những gì khác nữa?

- Chưa hết đâu; bây giờ mới đến lúc ta xé quần áo, vứt tung bộ áo giáp, lấy đầu húc vào đá và làm các việc khác tương tự khiến anh phải khâm phục.

- Lạy Chúa, xin ngài hãy cẩn thận trong khi húc đầu vào đá, nếu húc không khéo vào một tảng đá nào đó, có khi chỉ một lần cũng đã đủ kết thúc cuộc hình phạt của ngài. Theo ý tôi, nếu ngài thấy việc đó thật cần thiết, không thể thiếu được, xin hãy tạm húc đầu vào nước hay vào một cái gì mềm như bông chẳng hạn, vì đây chỉ là chuyện giả vờ, làm phép mà thôi. Còn khi nào gặp bà Dulcinea, tôi sẽ nói rằng ngài đã húc đầu vào một tảng đá nhọn hoắt rắn hơn kim cương.

- Anh bạn Sancho, ta cảm ơn tấm lòng tốt của anh, nhưng ta muốn cho anh thấy rằng tất cả những chuyện ta làm đều hoàn toàn có thật, không phải chuyện chơi; nếu làm khác là trái với luật lệ của hiệp sĩ đạo. Luật lệ đó cấm dối trá, ai dối trá sẽ bị coi là tà giáo. Nếu ta làm sai tức là dối trá. Bởi vậy, ta phải húc đầu vào đá thực sự, không được giả vờ, làm phép. Anh nên để lại cho ta một ít vải xơ để băng bó vì, tai hại thay, chúng ta đã đánh mất lọ thuốc thần.

- Mất con lừa còn tai hại hơn vì như vậy là mất cả vải băng bó và bao nhiêu thứ khác. Nhưng tôi van ngài đừng nhắc tới món thuốc thần chết tiệt kia nữa. Chỉ mới nghe nói tới, tôi đã thấy lộn mửa và lộn cả tiết nữa. Tôi cũng van ngài hãy coi như tôi đã chứng kiến những hành động điên rồ của ngài trong ba ngày rồi. Cứ cho là tôi đã nhìn thấy hết mọi sự việc trong ba ngày đó rồi và tôi sẽ kể lại đầy đủ với bà chủ tôi. Thôi, ngài hãy viết thư để tôi đi ngay vì tôi rất muốn sớm trở về đây giải thoát cho ngài khỏi cảnh đày ải này.

- Sancho, sao lại gọi là đày ải? Sao không gọi là địa ngục hoặc bằng một danh từ gì tồi tệ hơn thế nữa đi!

- Tôi nghe nói rằng kẻ nào ở dưới địa ngục sẽ không bao giờ và không thể nào ra khỏi. Trường hợp của ngài khác, trừ phi tôi không biết cách thúc con Rocinante chạy (nếu chân tôi có đinh thúc ngựa). Hãy để cho tôi về làng Toboso và đến trình diện trước bà Dulcinea; tôi sẽ dùng những lời lẽ thật hay thật đẹp tả lại những sự việc ngớ ngẩn và điên rồ mà ngài đã và đang làm khiến bà ta phải lay chuyển mặc dù lúc mới gặp tôi, bà tỏ ra cứng rắn như đá. Rồi tôi sẽ cưỡi mây đạp gió trở về đây như một phù thủy mang theo những lời phúc đáp dịu dàng, ngọt ngào của bà ta, và tôi sẽ giải thoát cho ngài ra khỏi cảnh đày ải chẳng khác gì địa ngục này. Như tôi đã nói, ta vẫn có hy vọng ra thoát vì chỉ có những kẻ ở dưới địa ngục mới phải chịu bó tay. Tôi chắc ngài không có điều gì phản đối.

- Quả thật như vậy, hiệp sĩ Mặt Buồn đáp; nhưng làm thế nào viết được thư bây giờ?

- Xin ngài viết cả phiếu nhượng mấy con lừa con cho tôi nữa như ngài đã hứa, Sancho nhắc.

- Sẽ có đủ. Thôi được, không có giấy, ta bắt chước người xưa viết lên lá cây hoặc sáp ong mặc dù lúc này sáp ong cũng khó kiếm như giấy vậy. Nhưng ta sực nảy ra một ý kiến cũng hay hoặc còn hay hơn cả viết thư: đó là quyển lưu niệm của chàng Cardenio. Ta sẽ viết vào đó, tới chỗ nào có thầy giáo trường làng hay người trông coi nhà thờ, anh nhờ chép lại ngay bằng chữ thật đẹp lên giấy trắng cho ta; chớ nhờ bọn chưởng bạ vì họ viết lem nhem lắm, quỷ cũng chẳng đọc nổi đâu.

- Nhưng làm thế nào để lấy được chữ ký của ngài?

- Amadis có bao giờ ký dưới những bức thư của mình đâu.

- Thế cũng được, nhưng phiếu nhượng lừa thì phải có chữ ký chứ? Nếu sao chép lại, người ta sẽ bảo là chữ ký giả và tôi sẽ mất lừa.

- Ta sẽ viết phiếu nhượng lừa và ký vào quyển sách của Cardenio; anh cứ đưa cho cháu gái ta, nó sẽ thi hành ngay. Còn về bức thư tình của ta, thay cho chữ ký anh hãy ghi như sau: “Vì nàng, phụng sự tới lúc chết, hiệp sĩ Mặt Buồn”. Ai viết thư đó cũng được vì nếu ta không nhớ nhầm, Dulcinea không biết đọc biết viết và cả đời nàng chưa hề đọc thư của ta bao giờ. Vả chăng, tình yêu giữa ta với nàng hoàn toàn trong trắng, liếc mắt nhìn nhau đã là quá lắm rồi, và cũng chỉ một đôi lần thôi. Cho nên ta có thể nói chắc chắn rằng suốt mười hai năm trời ta yêu nàng - yêu hơn cả đôi mắt của ta một ngày kia sẽ bị vùi sâu dưới đất - ta chỉ nhìn nàng có bốn lần và có lẽ trong bốn lần đó, không lần nào nàng biết rằng ta đã nhìn nàng; điều đó chứng tỏ cha nàng - ông Lorenzo Corchuelo - và mẹ nàng - bà Aldonza Nogales - đã tỏ ra rất nghiêm khắc trong việc dạy dỗ nàng.

- Sao? Sancho hỏi. Con gái Lorenzo Corchuelo là bà Dulcinea làng Toboso đó ư? Có phải người ta còn gọi là Aldonza Lorenzo không?

- Đúng đấy, Don Quixote đáp, nàng xứng đáng là đệ nhất phu nhân trên thế gian này.

- Thế thì tôi còn lạ gì nữa. Nó ném lao không thua gì những trai tráng trong làng. Lạy Chúa, thật là một đứa con gái gan dạ, khỏe mạnh, cứng cỏi; hiệp sĩ giang hồ nào lấy nó về sẽ bị xỏ mũi ngay. Con quỷ sứ đó khỏe như vâm, tiếng nói như lệnh vỡ! Tôi biết có lần nó leo lên tận gác chuông nhà thờ làng để gọi những người tá điền đang cày ruộng cho cha nó ở cách đấy nửa dặm, thế mà họ cũng nghe thấy tiếng nó như thể họ đứng ngay dưới chân gác chuông vậy. Tuy nhiên, nó không làm bộ chút nào, mà trái lại, rất tự nhiên; nó đùa với tất cả mọi người và thích bông phèng. Thưa ngài hiệp sĩ Mặt Buồn, nếu là con bé đó, ngài có thể và nên làm những chuyện điên rồ; hơn thế nữa, ngài cứ việc tuyệt vọng và treo cổ tự tử; ai biết chuyện này cũng sẽ nói rằng ngài đã làm đúng dù ngài có bị quỷ tha ma bắt. Tôi chỉ mong lên đường ngay để được nhìn mặt nó; đã lâu tôi không gặp nó và chắc bây giờ nó thay đổi nhiều vì đàn bà phải dầm mưa dãi nắng luôn ngoài đồng thì chóng tàn lắm. Thưa ngài Don Quixote, xin thú thực với ngài là cho tới nay, tôi chẳng biết gì cả; tôi cứ đinh ninh bà Dulcinea mà ngài say mê phải là một công chúa hay một công nương quyền quý nào xứng đáng được hưởng những quà tặng quý giá của ngài, ví thể như phái kỵ sĩ tỉnh Biscay hay những tên tù khổ sai đến trình diện trước mặt nàng, không kể bao nhiêu món quà khác nữa vì chắc rằng ngài đã lập được nhiều chiến công từ khi tôi chưa đi theo hầu ngài. Nhưng nghĩ cho cùng, thử hỏi bà Aldonza Lorenzo, à… bà Dulcinea làng Toboso được lợi lộc gì một khi ngài bắt và sẽ còn bắt những kẻ bại trận đến quỳ gối trước mặt bà ta? Có thể khi họ tới nơi, bà đang bận chải những sợi gai hoặc đang đập lúa, và bà sẽ cười và bực mình vì món quà tặng của ngài.

- Ta đã nhiều lần bảo anh là một kẻ rất ba hoa, Don Quixote nói, và tuy đầu óc đần độn, lắm khi anh muốn tỏ ra có trí khôn. Nhưng để cho anh nhận ra sự ngu ngốc của mình và sự khôn ngoan của ta, ta muốn kể cho anh nghe một câu chuyện: Có một người đàn bà góa trẻ, đẹp, giàu, phóng khoáng và đặc biệt rất vui tính, phải lòng một anh thầy tu bậc dưới béo trục béo tròn. Biết chuyện đó, một hôm có một cha bề trên của anh thầy tu kia khuyên can người đàn bà góa: “Thưa bà, tôi có nhiều lý do để ngạc nhiên vì thấy một người đàn bà đoan trang, xinh đẹp và giàu có như bà, đi yêu một kẻ thô bỉ, hạ lưu và ngu ngốc như vậy trong lúc ở đây không thiếu những vị giáo sư, tiến sĩ và nhà thần học để bà tự do kén chọn; bà có thể nói: “Tôi thích người này, tôi không ưng người kia”. Người đàn bà góa đáp lại một cách rất tự nhiên thoải mái: “Thưa cha, cha nhầm to và suy nghĩ theo lối cổ nếu cho rằng tôi không biết kén chọn tuy trông anh ta có vẻ ngu đần; tôi yêu anh ta vì anh ta giỏi triết lý hơn cả Aristotle”. Cho nên, anh Sancho ạ, ta yêu Dulcinea làng Toboso vì nàng đáng giá như một công chúa cao quý nhất trần gian. Khi thấy một thi sĩ ca ngợi và đặt tên cho một người đẹp, ta chớ nên nghĩ rằng chàng đã yêu người đó. Chớ tưởng rằng Amarillis, Phillis, Sylvia, Diana, Galatea, Filida và tên những cô nàng khác đầy rẫy trong sách vở, trong các tiệm cắt tóc và các rạp hát là những người bằng xương bằng thịt và là tình nhân của những thi sĩ đã ca ngợi họ. Không phải thế đâu. Một phần lớn do các nhà thơ tưởng tượng ra để làm đề tài và để cho mọi người nghĩ rằng họ yêu thật hoặc có thể yêu được. Cho nên chỉ cần ta tưởng tượng rằng Aldonza Lorenzo là một cô gái xinh đẹp nết na. Vấn đề dòng dõi không quan trọng lắm; chẳng cần phải đi điều tra để biết nàng sinh trưởng trong một gia đình nào; ta sẵn sàng coi nàng là một công chúa cao quý nhất thế gian. Sancho, nếu anh chưa biết thì cần phải biết rằng có hai điều khiến cho người khác phải say mê: một là nhan sắc, hai là tiếng tăm. Dulcinea có cả hai ở mức độ cao; sắc đẹp của nàng không ai sánh kịp, tiếng tăm nàng cũng ít người bì. Tóm lại, ta nghĩ rằng ta đã giới thiệu nàng đúng mức, không thêm cũng không bớt; ta mô tả sắc đẹp và đức tính của nàng bằng tất cả mối tình của ta đối với nàng, và dù là Helen, Lucretia hay bất cứ một người đàn bà đẹp nào thời Hy Lạp, La Mã cổ xưa đều không ăn đứt. Mặc ai nói ngả nói nghiêng; nếu ta bị kẻ ngu xuẩn chê trách, trái lại ta được những người thức thời khen ngợi.

- Những lời ngài nói đều đúng, Sancho đáp, và tôi chỉ là con lừa. Nhưng không hiểu tại sao tôi buột mồm tự gọi như vậy vì không nên nhắc tới sợi dây thừng trong nhà người treo cổ[42]. Thôi, ngài đưa thư đây cho tôi đi.

Don Quixote lấy quyển lưu niệm của Cardenio, ngồi một chỗ ung dung viết; viết xong, chàng gọi Sancho tới, ngỏ ý muốn đọc một lượt cho bác nhớ, nhỡ khi đi đường đánh lạc mất thư, đề phòng mọi sự không may có thể xảy ra. Sancho đáp:

- Xin ngài viết đi viết lại vài ba lần vào quyển sổ này cho, tôi xin giữ cẩn thận; còn nghĩ rằng tôi phải thuộc lòng thì thật là nực cười. Trí nhớ tôi kém đến nỗi nhiều lúc tôi quên cả tên tôi. Dù sao, xin ngài cứ đọc lên vì tôi thích nghe lắm; chắc là phải văn hay chữ tốt.

- Nếu vậy, hãy nghe đây, Don Quixote nói rồi bắt đầu đọc:

THƯ CỦA DON QUIXOTE GỬI NÀNG DULCINEA LÀNG TOBOSO

“Thưa quý nương,

Hỡi nàng Dulcinea làng Toboso vô cùng dịu hiền, đây con người đau khổ vì xa vắng, con người mang một vết thương tận đáy lòng, xin chúc nàng sức khỏe, sức khỏe mà chính bản thân kẻ đó không có. Nếu nhan sắc của nàng miệt thị ta, nếu đức hạnh của nàng không phù trợ ta, nếu sự khinh rẻ của nàng làm cho ta buồn phiền mặc dù ta đã quá đau khổ rồi, chắc rằng ta khó lòng chịu đựng được nỗi khổ cực ghê gớm và dai dẳng này. Hỡi người đẹp phụ bạc, kẻ thù yêu dấu của ta! Sancho, giám mã trung thành của ta, sẽ kể lại rành rọt tình cảnh ta đang phải chịu đựng vì muốn phụng sự nàng. Nếu nàng rủ lòng thương tới ta, ta sẽ thuộc về nàng; bằng không, nàng muốn làm chi xin tùy ý. Ta sẽ kết liễu cuộc đời để thỏa mãn sự độc ác của nàng và làm đẹp ý muốn của ta.

Vì nàng, phụng sự suốt đời

Hiệp sĩ Mặt Buồn”

Nghe xong, Sancho kêu lên:

- Cha mẹ ôi! Tôi chưa hề thấy một bức thư nào tuyệt diệu như vậy! Khiếp thật, làm sao ngài có thể nói được những ý nghĩ của mình bằng những lời lẽ hay ho đến thế! Và cái tên hiệp sĩ Mặt Buồn ký dưới bức thư mới hợp làm sao! Tôi nói thật, ngài còn tinh hơn cả quỷ, việc gì cũng biết.

- Đối với nghề nghiệp của ta, việc gì cũng cần phải biết, Don Quixote đáp.

- À, xin ngài viết luôn phiếu nhượng ba con lừa con vào mặt sau tờ giấy này và ký tên thật rõ ràng để cho người ta nhận được chữ ngài.

- Được thôi.

Sau khi viết xong giấy nhượng lừa cho Sancho, Don Quixote đọc lên, nội dung như sau:

“Cháu gái của ta, chiểu theo văn tự đầu tiên này về nhượng lừa con, hãy trao cho giám mã của ta là Sancho Panza ba trong số năm con mà ta đã ủy nhiệm cho cháu trông nom ở nhà. Ta đã yêu cầu Sancho trao cho ta một số lừa tương đương tại đây rồi. Giấy nhượng lừa này và giấy biên nhận của Sancho sẽ dùng làm chứng từ thanh toán.

Làm tại giữa lòng núi Morena, ngày hai mươi hai tháng Tám năm nay”.

- Tốt lắm, xin ngài ký tên vào cho.

- Không cần ký tên mà chỉ ký tắt cũng đủ để trao cả ba trăm con huống chi là ba con.

- Thôi được, tôi tin vào ngài. Bây giờ, để tôi đi đóng yên cương cho con Rocinante và ngài hãy chuẩn bị ban phúc cho tôi. Tôi muốn đi ngay để khỏi phải nhìn những việc làm ngớ ngẩn của ngài; có thể nói rằng tôi đã nhìn quá đủ rồi, chẳng cần nhìn nữa làm gì.

- Sancho, ít ra ta cũng muốn anh nhìn thấy ta trần truồng làm một vài việc điên rồ vì điều này cần thiết; chỉ trong nửa tiếng đồng hồ thôi. Sau khi đã được mục kích, tha hồ cho anh thêm thắt trong khi kể lại. Tuy nhiên, ta chắc rằng anh cũng không kể lại được hết sự thật đâu.

- Lạy Chúa đừng bắt tôi phải thấy ngài trần truồng; trông thương tâm lắm và tôi sẽ không cầm được nước mắt đâu. Đêm qua, tôi đã khóc con lừa hết cả nước mắt rồi và bây giờ tôi không muốn phải khóc nữa. Nếu quả thật ngài muốn tôi chứng kiến một vài hành động điên rồ của ngài, xin cứ để nguyên quần áo và làm qua loa thôi, nhớ tới đâu làm tới đó. Vả chăng, việc này đối với tôi không cần thiết vì, như tôi đã nói, ta sẽ rút bớt được thời gian và tôi sẽ sớm mang về đây những tin vui mà ngài mong đợi và xứng đáng được nhận. Nếu không được như vậy, bà Dulcinea kia hãy coi chừng; nếu không tỏ ra biết điều, tôi xin long trọng thề rằng tôi sẽ thượng cẳng chân hạ cẳng tay, moi từ trong ruột bà ra một câu trả lời tử tế. Bởi vì làm sao có thể để cho một hiệp sĩ giang hồ trứ danh như vậy vô cớ trở nên rồ dại chỉ vì một con mụ…! Lạy Chúa, mong rằng bà ta đừng để tôi phải nói vì tôi sẽ tuôn ra những lời chẳng đẹp đẽ gì đâu. Về ngón này, tôi chẳng thua ai. Bà ta chưa biết tay tôi đấy thôi, một khi đã biết, chắc chắn sẽ phải nể.

- Sancho, ta thấy anh cũng chẳng khôn ngoan gì hơn ta.

- Tôi không quá rồ dại như ngài nhưng nóng tính hơn. Nhưng thôi, ta hãy xếp chuyện đó lại, xin hỏi ngài ăn uống ra sao trong khi vắng tôi? Liệu ngài có bắt chước Cardenio đón đường những người chăn cừu để cướp lương thực không?

- Anh không phải lo; dù ta có đủ lương thực ta cũng chỉ ăn cây cỏ hoặc hoa quả ở ngoài đồng và trên những cành cây kia thôi. Bí quyết trong việc làm của ta là không ăn uống gì cả và chịu đựng những kham khổ khác tương tự.

- Ngài có biết tôi đang lo ngại điều gì không? Tôi lo không trở về đúng chỗ này vì nó quá hẻo lánh.

- Hãy chú ý đến cảnh vật xung quanh để làm mốc, ta sẽ chỉ quanh quẩn ở đây thôi; không những thế, ta sẽ leo lên những ngọn núi cao nhất để ngóng khi nào anh trở về. Tuy nhiên, có một cách tốt nhất để khỏi lạc đường và tìm thấy ta: hãy bẻ những cành kim tước ở quanh đây rồi trên đường đi, cứ cách một quãng lại rắc xuống đất một vài cành cho tới khi đến đồng bằng; những cành cây đó sẽ là những cái mốc để cho anh trở về tìm thấy ta, giống như chàng Theseus thời xưa cầm sợi dây ra khỏi mê cung.

- Tôi xin làm theo, Sancho Panza đáp.

Sau khi đã ngắt một ít cành cây, Sancho xin chủ ban phúc cho; cả hai thầy trò cùng khóc, rồi bác từ biệt chủ, leo lên mình con Rocinante; Don Quixote còn căn dặn bác phải chăm nom con ngựa hơn chính bản thân mình. Sancho nhằm thẳng hướng đồng bằng mà đi, cách một quãng lại rắc một vài cành kim tước theo lời chủ bảo. Sancho đi rồi, Don Quixote vẫn hậm hực vì bác chưa được chứng kiến thêm một vài hành động điên rồ nữa của mình. Mới đi chừng một trăm bước, Sancho đã quay trở lại nói với chủ:

- Thưa ngài, ngài đã nói rất đúng; để tôi có thể yên tâm nói với bà Dulcinea rằng tôi đã nhìn thấy tất cả những hành động điên rồ của ngài, xin ngài cho tôi chứng kiến một việc mặc dù chỉ riêng quyết định ở lại trên núi này đã là một sự điên rồ quá lớn rồi.

- Ta đã bảo mà! Don Quixote đáp. Sancho, anh hãy chờ đấy, ta sẽ làm xong ngay, chỉ bằng thời gian đọc một bài kinh Tin kính thôi.

Nói rồi, chàng cởi phăng quần lót, mặc độc chiếc sơ-mi, phi ngược hai chân lên trời, lộn đầu xuống đất; chiếc áo của chàng cũng tốc ngược theo để hở những bộ phận kín đáo nhất khiến Sancho phải quay ngựa đi ngay để khỏi nhìn thấy. Tuy nhiên, bác lấy làm hài lòng vì bây giờ bác có thể kể với bà Dulcinea rằng chủ bác đã hóa điên. Đến đây, ta hãy tạm biệt Sancho cho tới khi bác quay về, thời gian cũng ngắn thôi.

Chương XXVI

KỂ TIẾP VỀ NHỮNG HÀNH ĐỘNG SI TÌNH CỦA CHÀNG DON QUIXOTE TRÊN DÃY NÚI MORENA

Kể lại những hành động của hiệp sĩ Mặt Buồn lúc còn có một mình trên núi, sách đã ghi: sau khi phi ngược hai chân lên trời, đầu lộn xuống đất, nửa thân trên mặc áo, nửa dưới trần truồng, và thấy Sancho không buồn ở lại xem những việc làm điên rồ khác của mình, Don Quixote leo lên một mỏm núi đá cao chót vót, ngồi nghĩ tới một chuyện đã bao lần làm chàng phải đắn đo mà vẫn chưa quyết định được; vấn đề đặt ra là bắt chước những hành động điên rồ của ai hay hơn và hợp hơn: bắt chước những hành động phá phách lung tung của Roland hay những hành động ủy mị của Amadis? Chàng tự nhủ: “Nếu Roland đã được người đời ca ngợi là một hiệp sĩ dũng cảm, điều đó không có gì lạ cả vì chàng được pháp sư phù trợ; muốn giết được chàng, chỉ có một cách là dùng một cái kim màu trắng đâm vào gan bàn chân, nhưng khốn nỗi chàng luôn luôn đi giày có đế bằng sắt dày. Tuy nhiên, Bernardo del Carpio đã trị được mọi pháp thuật của Roland và đã dùng hai cánh tay kẹp chết chàng hiệp sĩ tại đèo Roncesvalles. Nhưng ta không bàn về sự dũng cảm của chàng mà muốn nói tới sự điên rồ của chàng; đúng là chàng đã mất trí sau khi nhìn thấy những dấu hiệu của sự phản bội ở bên bờ suối và sau khi có một người chăn cừu kể lại rằng nàng Angelica của chàng đã ngủ trên hai buổi trưa với Medoro, tên Moor bé loắt choắt, tóc quăn, vẫn đi theo hầu Agramante. Và một khi chàng đã tin vào lời của người chăn cừu và tin rằng người yêu đã lừa dối mình thì việc chàng phát điên là tất nhiên. Về phần ta làm sao có thể bắt chước chàng được vì ta có lý do gì để phát điên đâu? Ta có thể khẳng định rằng nàng Dulcinea làng Toboso của ta suốt đời chưa nhìn thấy một người Moor nào như tên Medoro và cho tới ngày nay nàng vẫn tiết hạnh như người mẹ đã sinh ra nàng. Nếu ta nghĩ khác về nàng để cũng phát điên theo kiểu của chàng Roland điên rồ thì thật là một sự xúc phạm trắng trợn đối với nàng. Mặt khác, ta nhận thấy chàng Amadis nước Gaul tuy không mất trí và cũng không làm điều gì điên rồ mà vẫn nổi tiếng là một chàng si tình hơn ai hết. Theo sách kể lại, khi nhìn thấy mình bị nàng Oriana hắt hủi không cho gặp mặt chừng nào nàng chưa muốn, chàng đã bỏ ra đảo Nghèo cùng với một tu sĩ; tại đó, chàng không ngớt than vãn và cầu Chúa, và cuối cùng Chúa đã đến với chàng trong cơn đau khổ cùng cực. Nếu quả thật như vậy - mà cũng đúng như vậy-, việc gì ta phải tự lột trần truồng và làm tình làm tội những cây cối này trong lúc chúng không hề đụng chạm đến ta? Việc gì ta phải khuấy đục dòng nước trong trẻo của những con suối sẵn sàng cho ta nước uống khi ta cần tới? Chàng Amadis sẽ sống mãi! Don Quixote xứ Mancha này xin gắng noi theo chàng và người đời sẽ nói về ta như đã nói về chàng; họ sẽ bảo: nếu chàng không làm nên nghiệp lớn, ít ra chàng đã chết vì có ý định muốn làm. Ta không bị nàng Dulcinea làng Toboso hắt hủi và làm nhục nhưng ta cũng đã phải xa cách nàng. Thôi, hãy bắt tay vào việc! Hỡi những hành động đẹp đẽ của Amadis, hãy lại đây chỉ cho ta phải bắt đầu như thế nào! Ta biết rằng chàng chỉ cầu nguyện và kêu cứu Thượng đế, khốn nỗi ta không có tràng hạt”.

Bỗng Don Quixote nảy ra một sáng kiến: chàng xé vạt áo, tết mười một cái nút trong đó có một cái to hơn cả, thế là thành một tràng hạt để cho chàng có thể đọc một triệu bài kinh Kính mừng trong suốt thời gian ở trên núi. Có một điều làm chàng rất áy náy là thiếu thầy tu để rửa tội và khuyên nhủ chàng. Có tràng hạt rồi, chàng bắt đầu đi đi lại lại trên cánh đồng, thỉnh thoảng dừng chân viết lên cát hoặc khắc vào thân cây một bài thơ mô tả nỗi buồn của mình và ca ngợi nàng Dulcinea. Trong số những bài thơ, người ta chỉ tìm được một bài còn nguyên vẹn, nét chữ rõ ràng, bài đó như sau:

“Hỡi cỏ cây cao vút, xanh tươi! Nếu các ngươi xót thương nỗi bất hạnh của ta, xin hãy lắng nghe những lời than vãn chính đáng này.

Nỗi đau khổ của ta thật ghê gớm, nhưng mong rằng nó không làm các ngươi bận lòng; và để đền đáp tấm lòng của các ngươi, nơi đây Don Quixote khóc than vì phải xa cách nàng Dulcinea làng Toboso.

Nơi đây có một tình nhân chung thủy nhất đang lánh mặt người yêu; chàng đã gặp bao nỗi đắng cay mà không hiểu duyên cớ vì đâu.

Một mối tình vô cùng ác nghiệt đang giày vò tâm can chàng; nước mắt tràn đầy, nơi đây Don Quixote khóc than vì phải xa cách nàng Dulcinea làng Toboso.”

Chàng đi tìm kiếm chuyện phiêu lưu mạo hiểm trên núi cao chót vót, trong rừng thẳm khe sâu, và đã gặp những điều bất hạnh.

Tình yêu không dịu dàng đối với chàng và đã dùng gậy cứng quật vào đầu chàng; nơi đây Don Quixote khóc than vì phải xa cách nàng Dulcinea làng Toboso”.

Những người tìm ra bài thơ này đã không nhịn được cười vì thấy Don Quixote thêm hai chữ làng Toboso sau tên Dulcinea; họ đoán rằng chàng phải ghi thêm làng Toboso sau tên Dulcinea để cho bài thơ dễ hiểu. Quả thật như vậy vì sau đó, chính tác giả cũng đã tự nhận. Như đã nói, chàng làm nhiều bài nhưng chỉ có bài này còn nguyên vẹn.

Don Quixote cứ tha thẩn trên núi, lúc làm thơ, lúc thở vắn than dài, lúc kêu gọi thần đất, thần rừng, thần suối, thần Echo đau khổ và sướt mướt, cầu xin các vị đó lắng tai nghe, giải đáp và an ủi chàng; có lúc chàng đi hái cỏ để ăn trong khi chờ Sancho quay trở về. Và nếu bác giám mã về chậm không phải ba ngày mà ba tuần, chắc chắn mặt mũi chàng hiệp sĩ Mặt Buồn sẽ quắt queo lại, đến mẹ đẻ của chàng cũng chẳng nhận ra được.

Nhưng thôi, mặc cho chàng làm thơ và than vãn; bây giờ hãy kể về Sancho và sứ mệnh của bác. Ra khỏi dãy núi Morena, Sancho theo đường cái quan nhằm hướng làng Toboso thẳng tiến; ngày hôm sau, bác tới cái quán trọ mà mấy ngày trước chẳng may bác đã bị tung lên vật xuống. Thoạt nhìn thấy nó, bác đã tưởng như mình đang bay bổng trên trời; bác không muốn vào mặc dù giờ này nên vào và phải vào vì là giờ ăn; đã thế, bác đang thèm một bữa ăn nóng sốt vì đã bao ngày nay phải ăn toàn đồ nguội.

Bụng đói bắt buộc Sancho phải đi lại cái quán trọ đó mặc dù bác vẫn chưa biết có nên vào hay không; còn đang phân vân, bỗng từ trong quán có hai người bước ra; họ nhận ra bác ngay và nói với nhau:

- Này, ngài cử, người cưỡi ngựa kia mà bà quản gia của chàng hiệp sĩ nhà ta bảo là đã đi theo chủ, làm giám mã, phải chăng là Sancho Panza?

- Đúng rồi, ông cử đáp; và con ngựa kia chính là của chàng Don Quixote của chúng ta đó.

Họ tỏ ra rất thông thạo vì hai người này chính là Cha xứ và bác phó cạo cùng làng với Don Quixote, những người đã lục soát và kiểm tra tủ sách của chàng. Sau khi đã nhận ra Sancho Panza và con Rocinante, hai người chạy vội tới để hỏi tin tức về Don Quixote. Cha xứ gọi đích danh bác giám mã:

- Chào anh bạn Sancho Panza, tình hình ông chủ anh ra sao?

Sancho Panza cũng đã nhận ra hai người và bác định bụng không cho biết chỗ ở và tình hình của chủ. Bác chỉ đáp rằng chủ bác đang ở một nơi nọ và đang làm một việc gì đó rất quan trọng, bác không thể tiết lộ được vì còn muốn giữ đôi mắt ở trên mặt mình.

- Thôi đi Sancho Panza, bác phó cạo nói, nếu không cho chúng ta biết ông ấy ở đâu, chúng ta sẽ bảo và có quyền bảo rằng anh đã giết chủ để ăn cướp vì anh đang cưỡi con ngựa của ông ta. Thôi, hãy báo cáo về chủ nhân con vật này đi, nếu không hãy liệu hồn.

- Không việc gì phải dọa dẫm tôi cả vì tôi không cướp của giết người. Con người ta sống chết đều do trời định. Ông chủ tôi đang tự hành phạt trong núi kia kìa.

Rồi bác thao thao kể về tình hình Don Quixote, về những chuyện phiêu lưu mạo hiểm đã xảy ra, về bức thư bác mang tới cho nàng Dulcinea làng Toboso, con gái Lorenzo Corchuelo, người yêu ngàn đời của Don Quixote. Nghe Sancho kể, hai người lấy làm kinh ngạc lắm mặc dù họ chẳng lạ gì tính nết điên rồ của Don Quixote. Họ bảo Sancho cho xem bức thư gửi nàng Dulcinea làng Toboso. Bác giám mã kể thêm là thư viết trong một quyển lưu niệm và chủ dặn khi tới một làng nào, phải nhờ người chép lại ngay. Được Cha xứ nhận lời chép hộ thật sạch sẽ, Sancho bèn thò tay vào ngực tìm quyển sổ nhưng chẳng thấy đâu - ví thử bác có tìm đến bây giờ thì cũng chẳng thấy - bởi vì Don Quixote vẫn giữ có đưa cho bác đâu, mà bác cũng quên không hỏi lúc ra đi.

Không tìm thấy sổ, mặt Sancho tái nhợt như người chết rồi; sau khi đã nắn bóp khắp người vẫn không thấy, bác lấy hai tay túm bộ râu vặt trụi hết nửa rồi thụi luôn sáu bảy quả đấm vào mặt mũi hộc cả máu ra. Cha xứ và bác phó cạo hỏi duyên cớ vì sao mà tự hành hạ như vậy, bác đáp:

- Duyên cớ vì sao ư? Thế là chỉ trong nháy mắt tôi mất toi ba con lừa con, mỗi con đáng giá cả một tòa lâu đài.

- Thế là thế nào? Bác phó cạo hỏi.

- Tôi đã đánh mất quyển lưu niệm trong có bức thư gửi Dulcinea và một tấm phiếu do ông chủ tôi ký trong đó ngài dặn cô cháu gái trao cho tôi ba con trong số bốn, năm con lừa con nuôi ở nhà.

Sancho kể cả vụ mất trộm con lừa. Cha xứ phải dỗ dành bác và bảo:

- Khi nào tìm thấy chủ anh, ta sẽ bảo ông ta làm lại một tấm phiếu khác viết trên giấy trắng cho hợp lệ vì không ai công nhận và thi hành những mệnh lệnh ghi trong sổ lưu niệm đâu.

Nghe nói vậy, Sancho cũng nguôi dần; bác cũng chẳng lo đã đánh mất bức thư gửi cho Dulcinea vì bác đã gần thuộc lòng và có thể đọc cho người khác chép lại bất cứ ở nơi nào và lúc nào.

- Sancho, anh hãy đọc đi, bác phó cạo nói, chúng ta sẽ chép lại cho.

Sancho gãi đầu gãi tai cố nhớ lại bức thư; bác co chân trái lên, rồi lại co chân phải, khi nhìn xuống đất, lúc ngước lên trời; cuối cùng, sau khi đã gặm hết nửa cái móng tay, khiến Cha xứ và bác phó cạo hết sức hồi hộp vì phải chờ đợi lâu, bác mới lên tiếng:

- Lạy Chúa, thưa ngài cử, tôi chỉ mong cho quỷ sứ tha hết chữ nghĩa trong thư mà tôi còn nhớ được. Tuy nhiên, bức thư mở đầu bằng câu: “Thưa quái nương”.

- Không phải quái nương, bác phó cạo nói, chắc là quý nương đấy.

- Đúng rồi, Sancho đáp. Nếu tôi không nhớ nhầm, bức thư viết tiếp như sau: “Kẻ mang nhiều vết thương, thiếu ngủ và đau khổ này xin hôn tay nàng, hỡi con người bạc bẽo và kém nhan sắc”. Sau đó, hình như trong thư còn nói tới sức khỏe và bệnh tật gì đó, rồi dần dần đi tới kết thúc bằng câu: “Vì nàng phụng sự suốt đời, hiệp sĩ Mặt Buồn”.

Cha xứ và bác phó cạo rất phục trí nhớ của Sancho Panza, tấm tắc khen mãi, và yêu cầu bác đọc lại bức thư hai lần nữa để họ học thuộc lòng, khi nào có dịp sẽ chép lại. Sancho đọc luôn ba lần không lần nào giống lần nào. Sau đó, bác kể tiếp những chuyện phiêu lưu của chủ nhưng không hề đả động tới việc bác bị tung hê lên trời trong cái quán trọ này mà bác không muốn vào nữa. Bác còn nói thêm rằng sau khi chủ bác nhận được thư phúc đáp tốt lành của nàng Dulcinea làng Toboso, chàng sẽ lên đường mưu cầu trở thành hoàng đế hay xoàng ra cũng làm vua như hai thầy trò đã thỏa thuận với nhau. Theo bác, với một con người dũng cảm và một cánh tay dũng mãnh như Don Quixote, điều đó không có gì khó; rồi một khi đã lên ngôi, chủ bác sẽ cưới xin cho bác vì đến lúc đó, chắc là vợ bác đã chết rồi, không thể nào khác được; vợ mới của bác sẽ là cô hầu gái của hoàng hậu, ăn thừa tự một lãnh địa lớn trong đất liền chứ không phải ở giữa biển vì bác không thích sống ở đảo. Sancho thốt ra những lời điên dại như vậy với một vẻ rất nghiêm trang, thỉnh thoảng lại chùi mũi, khiến Cha xứ và bác phó cạo lại một phen nữa kinh ngạc; họ cho rằng sự điên rồ của Don Quixote phải tới mức độ cao lắm nên mới lây sang cả bác giám mã đáng thương này. Tuy nhiên, hai người cũng chẳng buồn giải thích cho bác tỉnh ngộ vì để bác nói năng ngớ ngẩn như vậy cũng không làm hại gì mà lại vui tai. Họ bảo bác hãy cầu Chúa ban sức khỏe cho chủ với thời gian rất có thể chủ bác sẽ trở thành hoàng đế hay ít ra cũng giữ chức tổng giám mục hoặc một chức tước gì tương đương. Nghe thấy vậy, Sancho nói:

- Thưa hai ngài, nếu chẳng may mọi sự việc đảo lộn và tự nhiên ông chủ tôi lại muốn làm tổng giám mục, không làm hoàng đế nữa, tôi muốn biết các vị tổng giám mục thường hay cho giám mã của họ những cái gì?

- Họ thường ban cho giám mã của họ một vài chức vụ, Cha xứ nói, hoặc giao cho trông coi phòng đồ thánh với một số lợi tức thường xuyên và một số bổng ngoại tương đương.

- Vậy thì người giám mã không được lấy vợ và ít nhất phải biết giúp lễ. Nếu quả như thế thì thật vô phúc quá vì tôi đã có vợ lại không biết một chữ cái nào kể từ chữ đầu tiên. Rồi đây, thân phận tôi sẽ ra sao một khi ông chủ tôi không muốn trở thành hoàng đế theo tục lệ của các hiệp sĩ giang hồ mà lại muốn làm tổng giám mục?

- Anh bạn Sancho chớ lo, bác phó cạo nói; chúng tôi sẽ khuyên can chủ anh; nếu cần, chúng tôi sẽ làm cho ông ta phải suy nghĩ và quyết định làm hoàng đế chứ không làm tổng giám mục. Chúng tôi sẽ bảo ông ta: “Ông là một người dũng cảm hơn là một nhà thông thái, vì vậy làm hoàng đế hợp hơn”.

- Tôi cũng nghĩ như vậy, Sancho đáp, mặc dù có thể nói rằng ông chủ tôi làm việc gì cũng giỏi. Riêng tôi sẽ cầu Chúa xếp đặt sao cho ông ta ngồi đúng nơi đúng chỗ để tôi được hưởng thật nhiều bổng lộc.

- Anh nói năng khôn ngoan và chắc là sẽ hành động như một con chiên ngoan đạo. Nhưng công việc phải làm trước tiên là làm sao cứu chủ anh thoát khỏi cuộc đày ải vô ích kia như anh đã kể. Bây giờ, để tìm ra giải pháp và để giải quyết cái dạ dày, vì đã đến giờ ăn rồi, ta hãy vào trong quán này đã.

Sancho mời hai người vào để bác đứng ngoài chờ, sau này bác sẽ nói lý do vì sao không vào và không tiện vào; bác nhờ họ mang ra một bữa ăn nóng cho bác và lúa mạch cho Rocinante. Hai người bèn vào trong quán và một lát sau, bác phó cạo mang đồ ăn ra cho Sancho. Sau đó, Cha xứ và bác phó cạo bàn tính mưu kế để dụ Don Quixote ra khỏi núi Morena. Cha xứ nghĩ ra một kế rất thích hợp với tính tình của chàng hiệp sĩ cũng như với ý đồ của hai người: Cha sẽ mặc quần áo tiểu thư giang hồ còn bác phó cạo đóng vai giám mã thật giống, rồi hai người sẽ đến tìm Don Quixote; Cha xứ đóng giả một cô gái lâm nạn tới cầu cứu chàng; là một hiệp sĩ giang hồ dũng cảm, chắc chàng sẽ không từ chối; cô tiểu thư sẽ kể lể tình cảnh và mời chàng đi theo để rửa cho cô một mối nhục do một tên hiệp sĩ xấu xa đã gây ra; đồng thời cô cũng yêu cầu Don Quixote không bắt cô phải tháo cái mạng che mặt và hỏi han lôi thôi gì chừng nào chưa trị xong tên hiệp sĩ tồi tệ kia. Cha xứ tin chắc rằng Don Quixote sẽ vui lòng nhận tất cả những yêu cầu trên và bằng cách đó, họ sẽ kéo được chàng ra khỏi núi Morena, đưa về làng tìm thuốc men chữa bệnh điên cho chàng.

Chương XXVII

CHA XỨ VÀ BÁC PHÓ CẠO ĐÃ LÀM THẾ NÀO ĐỂ ĐẠT MỤC ĐÍCH, CÙNG NHỮNG SỰ VIỆC KHÁC ĐÁNG ĐƯỢC KỂ LẠI TRONG CUỐN TRUYỆN TRƯỜNG THIÊN NÀY

Bác phó cạo thấy ý kiến của Cha xứ không dở mà lại rất hay, và hai người bắt tay vào việc ngay. Họ hỏi mượn bà chủ quán váy và khăn trùm đầu; Cha xứ gửi lại làm tin cái áo thầy tu còn mới nguyên. Bác phó cạo lấy bộ lông đuôi màu hung hung của một con bò - mà chủ quán vẫn dùng để cài lược chải đầu[43] - tết thành bộ râu dài. Bà chủ quán hỏi vì sao lại phải mượn những thứ đó. Cha xứ kể vắn tắt về bệnh điên của Don Quixote, vì thế hai người phải dùng tới mưu kế này để đưa chàng ra khỏi núi. Vợ chồng chủ quán đoán ra ngay người điên đó là ông khách trọ có môn thuốc thần, chủ của anh giám mã đã bị tung hê lên trời; họ bèn kể lại cho Cha xứ về những chuyện đã xảy ra, kể cả sự việc Sancho muốn giấu. Sau đó, bà chủ quán ra tay hóa trang giúp Cha xứ, mặc cho Cha một cái váy dạ có những sọc nhung đen thưa bề ngang bằng một gang tay, một chiếc áo nhung xanh viền sa-tanh trắng, cả váy lẫn áo không biết may từ thời tám hoánh nào. Không muốn để người khác quấn tóc hộ, Cha xứ tự mình đội một cái mũ trùm đầu bằng vải trắng vẫn dùng để ngủ đêm, quấn mấy vòng lụa đen quanh trán, lấy một miếng lụa khác làm cái mạng che kín mặt và râu; xong đâu đấy, ông chụp chiếc mũ thầy tu to vành lên đầu, dùng làm dù che nắng, khoác áo choàng lên người rồi leo lên con la theo cách của phụ nữ; bác phó cạo cũng nhảy lên lưng con la khác, bộ râu giả dài đến tận thắt lưng, nửa trắng nửa đỏ vì làm bằng lông đuôi của một con bò lang.

Xong xuôi, Cha xứ và bác phó cạo từ biệt mọi người trong quán; cô hầu Maritornes tốt bụng hứa sẽ đọc một bài kinh cầu cho hai người đạt được kết quả tốt đẹp trong công việc rất khó khăn nhưng cũng rất hợp ý Chúa của họ. Vừa ra khỏi quán trọ, Cha xứ lại có ý kiến mới: ông nghĩ rằng mình là nhà tu hành, mặc giả gái, e bất tiện mặc dù ý đồ thì tốt; ông bèn ngỏ ý đó với bác phó cạo; ông nói:

- Này bác phó ơi, ta hãy đổi quần áo cho nhau, bác đóng vai cô tiểu thư bất hạnh đúng hơn, tôi sẽ đóng vai giám mã để khỏi xúc phạm đến tư cách nhà tu hành của tôi. Còn nếu bác không ưng thuận, tôi nhất quyết không tiến hành việc này nữa dù cho Don Quixote bị quỷ tha ma bắt đi.

Sancho đi tới; nhìn hai người cải trang, bác không nín được cười. Thấy bác phó cạo vui lòng đổi vai, Cha xứ dặn bác cách thức phải làm và nói năng để thúc đẩy Don Quixote dời bỏ nơi chàng đã chọn để tự hành phạt một cách vô ích. Bác phó cạo đáp: “Dù ông không bảo, tôi cũng biết cách làm thôi”. Bác phó muốn đợi đến khi nào sắp gặp Don Quixote mới bắt đầu cải trang, hai người bèn gấp quần áo và râu ria rồi theo Sancho lên đường. Vừa đi, bác giám mã vừa kể lại cho họ nghe về cuộc gặp gỡ của thầy trò bác với anh chàng điên Cardenio, nhưng không hề đả động tới chiếc rương cùng những vật dụng đã tìm thấy trong đó vì, tuy ngu đần, bác cũng không chê của.

Ngày hôm sau, ba người đi tới chỗ có những cành kim tước do Sancho đánh dấu để tìm lối về với Don Quixote. Bác giám mã bảo Cha xứ và bác phó cạo: “Đã bắt đầu vào núi rồi, xin hai ông hãy mặc quần áo nếu việc làm đó có thể giải thoát cho ông chủ tôi”. Trước đó, bác đã được hai người giải thích rằng chỉ có dùng mưu cải trang mới có thể cứu chủ bác ra khỏi tình cảnh bi đát mà chàng đã tự chuốc lấy; họ còn căn dặn bác không được để cho Don Quixote biết tung tích của họ, nếu có hỏi thì bảo là không quen biết; nếu Don Quixote hỏi đã trao thư cho Dulcinea chưa (chắc chắn chàng sẽ hỏi), hãy trả lời là trao rồi nhưng vì không biết đọc biết viết, nàng chỉ nhắn miệng bảo chàng phải tới trình diện ngay vì có việc rất cần, nếu không đến sẽ bị khiển trách. Nếu bác làm đúng như vậy và hai người cũng thực hiện đúng kế hoạch đã đề ra, chắc chắn họ sẽ đưa Don Quixote ra khỏi cảnh khổ ải hiện tại để cho chàng có thể lên đường mưu cầu trở thành vương đế; Cha xứ khuyên bác không nên lo ngại gì vì chàng sẽ không làm tổng giám mục đâu. Sancho nghe và ghi sâu những lời của Cha xứ trong đầu; bác hết sức cảm ơn hai người đã có ý tốt muốn khuyên chủ mình làm hoàng đế hơn là làm tổng giám mục vì bác nghĩ rằng các vị hoàng đế có khả năng ban cho giám mã của họ nhiều bổng lộc hơn các vị tổng giám mục giang hồ. Bác ngỏ ý muốn đi gặp Don Quixote trước; theo như kế hoạch đã định, bác sẽ bảo chàng rằng nàng Dulcinea muốn gặp; nếu chàng chịu nghe theo và rời bỏ chốn này thì sẽ đỡ công cho Cha xứ và bác phó cạo. Hai người thấy ý kiến hay và họ quyết định chờ cho tới lúc Sancho quay trở lại sau khi đã gặp chủ.

Sau đó, Sancho đi vào trong núi; Cha xứ và bác phó cạo ở lại chờ trong một thung lũng có một dòng suối nhỏ chảy qua và có bóng mát của núi cao cây to xung quanh. Lúc này đang giữa tháng Tám và vào mùa này, ở trong núi rất nóng, nhất là vào khoảng ba giờ chiều; tuy nhiên, chỗ hai người dừng lại nghỉ vẫn mát mẻ khiến họ có thể chờ Sancho một cách thoải mái. Đang lúc hai người nghỉ ngơi dưới bóng mát, bỗng đâu vẳng lại một tiếng hát trong trẻo êm ái, không có đàn đệm theo. Họ lấy làm ngạc nhiên lắm vì nghĩ rằng ở nơi này, làm gì có người hát hay như vậy. Tuy người ta vẫn thường bảo rằng ở chốn sơn lâm có những người chăn cừu có giọng rất tốt nhưng đó chẳng qua chỉ là các nhà thơ nói quá mà thôi. Hai người càng kinh ngạc khi nhận thấy lời ca là một bài thơ do những người ở thị thành chứ không phải do những người chăn cừu cục mịch soạn ra. Dưới đây là những câu thơ họ đã nghe được:

“Ai làm nhục cuộc đời ta? Sự khinh miệt. Ai làm ta thêm đau khổ? Sự ghen tuông. Ai thử thách lòng kiên nhẫn của ta? Sự xa vắng. Nếu vậy, không thuốc nào chữa khỏi nỗi đau buồn của ta vì sự khinh miệt, sự ghen tuông và sự xa vắng giết chết niềm hy vọng trong lòng ta.

Ai gây cho ta nỗi đau khổ này? Tình yêu. Ai tước bỏ vinh quang của ta? Sự may rủi. Ai muốn ta buồn phiền? Trời xanh. Nếu vậy, ta e rằng tai họa kỳ lạ này sẽ khiến ta phải chết vì tình yêu, sự may rủi và Trời xanh đều mang lại cho ta sự bất hạnh.

Ai sẽ làm cho số phận ta đỡ khổ đau? Cái chết. Ai được hưởng hạnh phúc của tình yêu? Sự phụ bạc. Ai chữa khỏi bệnh tương tư? Sự điên rồ. Nếu vậy, thật là ngốc nghếch nếu muốn tiêu diệt dục vọng của con người một khi những vị thuốc là cái chết, sự phụ bạc và sự điên rồ”.

Thời gian, cảnh hoang vắng, âm thanh trong trẻo và tài nghệ của người hát, tất cả khiến cho hai thính giả phải khâm phục và sướng tai. Họ chờ đợi được nghe một bài khác; chờ mãi không thấy gì, Cha xứ và bác phó cạo định đứng dậy đi tìm con người có một giọng ca hay như vậy bỗng đâu tiếng hát lại vang lên:

“Hỡi tình bằng hữu thiêng liêng, bằng đôi cánh nhẹ nhàng mi đã bay bổng lên thiên đàng sống giữa những linh hồn đã được hưởng phúc lành, và dưới trần gian này chỉ còn lại cái vỏ bề ngoài của mi thôi.

Từ trên thượng giới, đôi lúc mi phác họa cho chúng ta một cuộc sống hòa hợp, và qua bức màn mỏng hiện ra những cảnh tượng yên vui nhưng trong thực tế rất buồn thảm.

Hỡi tình bằng hữu, hãy từ giã cõi trời xuống đây, đừng để lũ ác nhân đội lốt mi hãm hại những người lành.

Nếu mi không bắt chúng lột bỏ cái vỏ bề ngoài của mi ra, chẳng bao lâu thế giới này sẽ trở lại thời kỳ hỗn mang buổi sơ khai”.

Tiếp theo bài hát có những tiếng thở dài não nuột. Hai người lại lắng tai chờ một bài khác nhưng chỉ nghe thấy những tiếng thở dài thườn thượt. Rất muốn biết con người có giọng hát hay và những lời than vãn thảm thiết đó là ai, họ bèn đi tìm; đi được một quãng, vừa mới vòng một quả núi bỗng thấy một người hình dạng mặt mũi giống như Sancho đã tả khi kể chuyện về chàng Cardenio. Chợt nhìn thấy Cha xứ và bác phó cạo, người này không hề tỏ ra ngạc nhiên; chàng chỉ lặng yên cúi gục đầu tỏ vẻ suy nghĩ. Nhận ra Cardenio và đã biết câu chuyện bất hạnh của chàng, Cha xứ, vốn nói năng lịch thiệp, bèn tiến lại gần lựa lời khuyên chàng hãy từ bỏ cuộc sống khổ cực để khỏi thiệt thân vì không có bất hạnh nào lớn hơn cái chết. Lúc này, Cardenio đang tỉnh táo, đầu óc không bị những cơn điên làm cho phát rồ dại; thấy có hai người quần áo tinh tươm khác hẳn những người dân trong vùng núi hoang vu này, chàng cũng lấy làm ngạc nhiên lắm, nhất là khi thấy họ biết chuyện riêng của mình khá tường tận (qua những lời Cha xứ vừa nói) Chàng bèn đáp:

- Thưa hai ngài, tôi không quen biết hai ngài, nhưng rõ ràng Trời kia thương kẻ lương thiện - và nhiều khi cả những kẻ bất lương nữa - nên đã phái các ngài tới nơi thâm sơn cùng cốc không một bóng người này để gặp tôi mặc dù tôi không xứng đáng được hưởng ân huệ đó; bằng những lời lẽ chí tình, các ngài đã chỉ cho tôi thấy rằng tôi đang sống một cách điên rồ, và đang muốn giúp tôi trở về một cuộc sống yên lành. Nhưng có một điều mà các ngài chưa rõ, đó là một khi thoát khỏi tình cảnh khổ cực này, tôi sẽ lại gặp một sự bất hạnh lớn hơn. Tôi nói vậy, chắc các ngài cho tôi là một người nói năng quàng xiên, thiếu suy xét. Thực ra, điều đó không có gì lạ cả vì tự tôi cảm thấy rằng những nỗi bất hạnh của tôi luôn luôn ám ảnh tôi và có thể đưa tôi tới chỗ hủy diệt không sao tránh khỏi, khiến con người tôi trơ như đá, mất hết trí khôn. Tôi cũng hiểu được sự thật mỗi khi có người chỉ cho tôi biết những việc tôi đã làm trong lúc lên những cơn điên khủng khiếp; tôi chỉ còn biết than thân trách phận và trình bày rõ nguyên nhân để thanh minh với họ về những hành động rồ dại của tôi. Gặp những người hiểu biết, họ sẽ thông cảm sự điên rồ của tôi một khi đã rõ nguyên nhân, và nếu họ không có cách gì cứu vớt tôi, ít ra họ cũng không chê trách tôi; trước những hành động điên rồ của tôi, họ chỉ biết thương xót nỗi bất hạnh của tôi. Nếu hai ngài tới đây cũng với ý tốt như vậy, trước khi nghe những lời vàng ngọc của hai ngài, xin phép cho tôi được kể hầu hai ngài về câu chuyện bất hạnh của tôi; có lẽ sau khi nghe, các ngài sẽ thấy không cần phải an ủi một nỗi buồn đau mà không một lời khuyên nhủ nào có hiệu lực cả.

Cha xứ và bác phó cạo đang rất muốn nghe Cardenio kể rõ sự tình, bèn mời chàng kể ngay, hứa sẽ làm đúng theo yêu cầu, dù là để cứu chữa hay để an ủi chàng. Cardenio bắt đầu kể câu chuyện thương tâm của mình; chàng cũng kể tỉ mỉ như đã kể cho Don Quixote và ông lão chăn dê nghe mấy hôm trước; chỉ có điều là lần trước chàng mới kể tới đoạn nói về ông thầy thuốc Elisabad thì Don Quixote ngắt lại vì muốn bảo toàn danh dự cho giới hiệp sĩ. Lần này, Cardenio kể được hết đầu đuôi câu chuyện vì may sao chàng không lên cơn điên đột xuất nào. Khi nhắc tới lá thư mà Don Fernando tìm thấy trong quyển Amadis nước Gaul, Cardenio đọc lại nguyên văn như sau:

“Lucinda gửi chàng Cardenio,

Mỗi ngày em lại tìm thấy ở chàng những đức tính mới khiến em càng thêm quý trọng chàng. Nếu như chàng muốn em trả được món nợ này mà không phạm tới danh dự của em, chàng có thể làm được không khó khăn gì. Cha em biết chàng và rất thương em; nếu quả thật chàng quý mến em như chàng đã nói và như ý em nghĩ, cha em sẽ chiều theo ý muốn chính đáng của chàng, và đó cũng là điều mong muốn của em”.

- Như tôi đã kể, Cardenio nói tiếp, bức thư đó đã thúc đẩy tôi xin cưới Lucinda làm vợ; chính bức thư đó khiến cho Don Fernando đánh giá Lucinda là một người đàn bà khôn ngoan hiểu biết nhất đời, và cũng chính bức thư đó đã thúc giục y tìm cách hãm hại tôi trước khi tôi thực hiện được ý định của mình. Tôi nói với Fernando rằng cha Lucinda còn muốn cha tôi phải đến hỏi, riêng tôi không dám yêu cầu cha tôi làm việc đó sợ người không chấp nhận. Thực ra, không phải cha tôi không biết rằng phẩm giá, đức hạnh, từ tâm và nhan sắc của Lucinda có thể làm rạng rỡ bất cứ một dòng họ nào ở nước Tây Ban Nha này, nhưng tôi hiểu rằng cha tôi chưa muốn cưới vợ sớm cho tôi chừng nào chưa biết ý đồ của ngài công tước Ricardo đối với tôi. Cuối cùng, tôi nói với Don Fernando rằng tôi không dám trình bày với cha tôi vì lý do đó và những lý do khác nữa mà tôi cũng không biết rõ, nghĩ rằng điều mong ước của tôi không bao giờ được thực hiện. Nghe tôi nói, Don Fernando hứa sẽ nói lại với cha tôi và thuyết phục người đến nói chuyện với cha Lucinda. Hỡi Marius đầy tham vọng, hỡi Catiline tàn ác, hỡi Sylla nham hiểm, hỡi Ganelon dối trá, hỡi Vellido phản phúc, hỡi Julian hằn thù, hỡi Judas tham tàn! Hỡi tên phản phúc, tàn ác, hằn thù và dối trá kia! Con người đáng thương đã vô tình thổ lộ hết can tràng với mi có làm gì hại mi đâu? Ta có xúc phạm mi đâu? Phải chăng những câu ta nói hoặc những lời ta khuyên mi chỉ làm tăng danh giá thể diện của mi? Nhưng thôi, than vãn nỗi bất hạnh làm chi! Trước một số mệnh tàn ác phũ phàng trút xuống đầu ta, không một sức mạnh nào trên đời này có thể cản nổi và cũng không ai có tài gì chống đỡ được. Ai có thể ngờ rằng Don Fernando, một hiệp sĩ xuất sắc, tài hoa, đã chịu ơn ta, một con người có đủ khả năng để đạt được tất cả những mong ước về tình yêu, lại có dã tâm chiếm đoạt người tình độc nhất của ta mà chính bản thân ta cũng chưa làm chủ. Nhưng thôi, ta hãy miễn nói dài dòng và hãy kể nốt câu chuyện bất hạnh này. Thưa hai ngài, hình như Don Fernando cảm thấy sự có mặt của tôi làm trở ngại cho mưu đồ xấu xa của y nên y đã phái tôi đi gặp anh trai của y với lý do nhờ tôi xin tiền để mua ngựa; y đã hỏi mua sáu con ngựa đúng vào cái ngày y hứa sẽ nói chuyện với cha tôi. Thực ra y đã cố tình đẩy tôi đi xa để dễ bề thực hiện ý đồ đen tối. Tôi có đoán ra sự phản bội đó không? Có lúc nào tôi phảng phất nghĩ tới không? Hoàn toàn không. Tôi nhận lời rất vui vẻ và mừng cho y đã mua được một món hời. Đêm hôm đó, tôi gặp Lucinda và kể lại cuộc trao đổi giữa Don Fernando với tôi: tôi bảo nàng hãy tin chắc rằng những điều mong ước tốt lành và chính đáng của nàng cũng như của tôi sẽ thành sự thật. Cũng như tôi, nàng không hề nghĩ rằng Don Fernando mang lòng phản trắc và nàng chỉ dặn tôi đi cho nhanh chóng vì sau khi cha tôi đến gặp cha nàng, những mong muốn của chúng tôi sẽ được thực hiện ngay. Không hiểu sao, dặn dò tôi xong, tự nhiên nàng ứa nước mắt, cổ họng nghẹn lại, không nói thêm được điều gì với tôi nữa trong lúc hình như nàng còn đang muốn nói nhiều. Tôi lấy làm ngạc nhiên lắm vì xưa nay, tôi chưa hề thấy nàng như vậy bao giờ. Trước kia, mỗi lần chúng tôi gặp nhau - do sự may mắn hoặc tài tháo vát của tôi - trong câu chuyện giữa hai người không bao giờ xen lẫn những tiếng khóc than hoặc những ý nghĩ ghen tuông, lo sợ. Những lần đó, tôi chỉ cảm thấy hạnh phúc tràn đầy vì Chúa đã ban cho tôi một người yêu như nàng; tôi ca ngợi nhan sắc, đức hạnh và trí tuệ của nàng; nàng cũng ca ngợi tôi bằng những lời xưa nay người ta vẫn thường dành cho người mình yêu dấu nhất. Rồi chúng tôi kể cho nhau nghe không chán tai những chuyện vu vơ, những chuyện về ông hàng xóm này hoặc bà láng giềng nọ. Trong những phút đó, qua chấn song cửa, tôi chỉ dám mạnh bạo tới mức cầm bàn tay xinh xắn và trắng muốt của nàng đưa lên môi, mặc cho nàng cưỡng lại. Đêm trước hôm tôi ra đi, nàng khóc than rền rĩ rồi bỏ vào phòng khiến tôi bàng hoàng, bối rối, lo âu vì thấy nàng lần đầu tiên tỏ ra buồn rầu, đau khổ. Tuy nhiên, tôi vẫn nuôi hy vọng, nghĩ rằng chỉ vì nàng quá yêu tôi, vả chăng xưa nay sự xa cách vẫn làm cho những cặp tình nhân đau khổ. Tôi buồn rầu ra đi, lòng đầy những ý nghĩ lo âu, nghi ngại mà không hiểu vì sao. Đó cũng là những triệu chứng báo hiệu một sự bất hạnh đang chờ đợi tôi.

Tôi tới gặp anh trai Don Fernando và trao thư cho ông ta; ông ta giữ tôi lại tám ngày ở một nơi kín đáo, không cho ngài công tước biết vì trong thư, Don Fernando dặn anh đừng để cho cha biết chuyện xin tiền. Tất cả chỉ do mưu mô của tên Don Fernando quỷ quyệt vì thực ra ông này có sẵn tiền và có thể đưa cho tôi mang về ngay được. Tôi đã định cưỡng lại vì không thể chịu được tám ngày xa cách Lucinda, nhất là khi tôi ra đi, nàng đang buồn phiền như đã kể trên. Tuy nhiên, tôi đã phục tùng như một người đầy tớ trung thành mặc dù biết rằng điều đó sẽ mang lại cho tôi chuyện chẳng lành. Bốn hôm sau, có một người đến tìm tôi và trao cho tôi một bức thư; nhìn chữ ghi địa chỉ, tôi biết ngay là thư của Lucinda. Tôi lật đật mở, đoán chừng có chuyện gì quan trọng đã xảy ra khiến nàng phải viết thư trong lúc xa nhau, vì xưa nay nàng rất ít viết thư khi chúng tôi ở gần nhau. Trước khi xem, tôi yêu cầu người mang thư cho biết ai đã nhờ mang bức thư đó và đi đường hết bao lâu. Ông ta trả lời là một buổi trưa đang đi ngoài phố bỗng có một người con gái đứng ở cửa sổ gọi lại; cô ta vừa khóc vừa vội vàng nói: “Anh của tôi ơi, nếu anh là một tín đồ Ki tô giáo, hãy vì Chúa mang ngay thư này tới địa chỉ ghi ngoài bì mà ai cũng biết. Anh sẽ làm một việc phúc đối với Chúa. Xin hãy cầm món tiền nhỏ bọc trong chiếc khăn tay này để dùng trong khi đi đường”. Nói xong, người mang thư kể tiếp, cô ta ném qua cửa sổ chiếc khăn tay trong có một trăm đồng tiền và một chiếc nhẫn vàng mà tôi đang đeo đây, cùng với bức thư này. Sau khi thấy tôi đã cầm thư và chiếc khăn tay và ra hiệu rằng tôi nhận lời làm việc đó, cô ta biến mất sau cửa sổ. Về phần tôi, vì được trả công hậu hĩ, nhìn địa chỉ thấy ông cũng là người quen biết, vả chăng động lòng trước những giọt nước mắt của cô gái xinh đẹp, tôi đã mang thư này đến cho ông không nhờ ai cả; trong mười sáu tiếng đồng hồ sau khi cô ta gửi tôi bức thư, tôi đã vượt qua mười tám dặm đường để tới đây”. Trong lúc người mang thư tốt bụng kể, tôi hết sức chăm chú nghe, hai chân run bần bật hầu như đứng không vững. Tôi mở thư ra thì thấy những hàng chữ sau đây:

“Don Fernando hứa với chàng rằng y sẽ bảo cha của chàng đến nói chuyện với cha em, nhưng thực ra y đã làm việc đó cho bản thân. Xin báo để chàng biết rằng y đã xin cưới em làm vợ. Cha em tưởng Don Fernando xứng đáng hơn chàng nên đã nhận lời. Tình hình gay go vì trong hai ngày nữa sẽ làm lễ thành hôn, làm rất kín đáo, chỉ có Trời và một vài người thân thuộc biết thôi. Chàng hãy tưởng tượng tâm trạng em lúc này ra sao. Nếu chàng thấy cần trở về, xin chàng định liệu. Lòng em đối với chàng như thế nào, xin hãy chờ sự việc trả lời. Cầu Chúa cho thư này tới tay chàng trước khi em buộc phải đặt tay em vào tay của kẻ đã bội ước”.

Những lời lẽ trong thư thúc tôi lên đường ngay, không chờ trả lời và tiền nong gì nữa. Tôi hiểu rằng Don Fernando phái tôi đi gặp anh trai của y không phải để lấy tiền mua ngựa mà trái lại, để cho y thỏa mãn sở thích. Phần căm giận Don Fernando, phần lo mất một vưu vật mà tôi đã giành được sau bao năm khó nhọc, tôi như có cánh bay và ngày hôm sau đã về tới tỉnh nhà đúng vào lúc có thể đi gặp Lucinda được. Không để cho ai biết, tôi gửi con la thuê tại nhà người đã mang thư hộ rồi đi gặp Lucinda. May sao, nàng đang đứng bên song cửa, nơi hẹn hò cũ của chúng tôi. Lucinda nhận ra tôi ngay và tôi cũng nhận ra nàng, nhưng thái độ của hai người không giống như mọi ngày. Than ôi! Thử hỏi có ai trên đời này dám vỗ ngực tự khoe rằng mình đã hiểu thấu lòng dạ đàn bà? Chắc chắn không có ai. Trông thấy tôi, Lucinda nói: “Cardenio, em khoác áo cưới rồi. Tên phản bội Don Fernando và người cha tham lam của em cùng một vài người làm chứng đang chờ em trong phòng, nhưng họ không được chứng kiến lễ cưới của em đâu mà sẽ chứng kiến cái chết của em. Anh ơi, chớ buồn làm chi; hãy có mặt trong giờ phút hy sinh của em. Nếu những lời nói của em đã vô hiệu quả, lưỡi dao em giấu trong người đây sẽ chặn được quyền lực của những kẻ khác bằng cách kết liễu cuộc đời em để anh hiểu cho tấm lòng của em đối với anh trước kia cũng như bây giờ”. Tôi cuống cuồng đáp vì sợ không còn thời gian: “Em ơi, hành động của em sẽ chứng minh cho những lời nói đó. Em có dao để giữ vững lời hứa, anh cũng có gươm để bảo vệ em hoặc để tự sát nếu số mệnh không ủng hộ chúng ta”. Tôi không biết nàng có nghe rõ lời tôi nói không vì bên trong thấy có người gọi nàng ra, kẻo chú rể đang chờ. Từ lúc ấy, đêm tối của sự đau khổ đã xuống với tôi và mặt trời của hạnh phúc đã tắt trong lòng tôi; mắt tôi như không trông thấy ánh sáng nữa và đầu óc tôi trở thành vô tri vô giác. Tôi không tìm ra lối vào nhà nàng và cũng chẳng biết đi đâu, nhưng chợt nghĩ rằng sự có mặt của tôi rất quan trọng trong giờ phút gay go này, tôi cố sức trấn tĩnh và bước vào nhà nàng. Tôi quen thuộc đường đi lối lại, vả chăng trong nhà mọi người đang bận rộn, nên tôi vào lọt trong phòng không ai biết; tôi nấp trong một góc cửa sổ có hai bức rèm che và từ chỗ đó, tôi nhìn được khắp phòng mà không bị lộ. Có ai biết tim tôi đập mạnh như thế nào trong lúc đứng ở đó không? Và tôi đã suy nghĩ gì, có những nhận xét gì? Tôi đã nghĩ tới nhiều chuyện lắm, thiết tưởng không nói ra hết được, và cũng không nên nói làm chi. Chỉ cần biết rằng khi đó chú rể bước vào phòng, y phục bình thường như mọi ngày. Người thay mặt cho nhà trai là anh con bác ruột của Lucinda; trong phòng không có ai lạ ngoài đám gia nhân. Mấy phút sau, từ trong một phòng nhỏ, Lucinda bước ra cùng với mẹ và hai cô người hầu. Y phục và đồ trang sức của nàng thật xứng với dòng dõi và nhan sắc của nàng, và cách trang điểm cũng thật là khéo. Thú thực, khi đó tôi không còn tâm trí để phân biệt nàng mặc và đeo những gì, chỉ thấy màu đỏ và trắng cùng những ánh lóng lánh của châu báu trên người nàng, mớ tóc vàng của nàng óng ánh một cách khác thường, làm át cả những viên ngọc quý và bốn bó đuốc đang cháy trong phòng. Ôi, ký ức, kẻ tử thù của sự yên tĩnh trong lòng ta! Gợi lại làm chi nữa hình ảnh tuyệt diệu của kẻ thù yêu dấu của ta! Ký ức độc ác! Hãy gợi lại cho ta những hành động xấu xa của con người đó; nếu ta không trả được thù này, ít ra ta cũng vui lòng đi tìm cái chết. Thưa hai ngài, mong rằng những câu nói lạc đề của tôi không làm nhàm tai hai ngài. Nỗi đau khổ của tôi quá lớn, không thể kể vắn tắt được, và tôi cảm thấy mỗi sự việc đều đáng được nhắc lại một cách tỉ mỉ.

Cha xứ vội đáp lại rằng không những họ không thấy nhàm tai mà trái lại, họ rất muốn nghe vì những chi tiết đó đáng được kể lại và cũng đáng chú ý như toàn bộ câu chuyện.

Cardenio kể tiếp:

- Khi mọi người đã có mặt đầy đủ trong phòng, Cha xứ bước vào; ông cầm tay hai người theo thủ tục phải làm trong các buổi lễ như vậy, và hỏi: “Bà Lucinda, bà có muốn nhận ông Don Fernando là chồng chính thức theo thể thức của Giáo hội không?” Khi đó, tôi thò cả đầu cả cổ ra khỏi bức rèm che để nghe Lucinda trả lời; hai tai tôi giỏng ra, lòng dạ bối rối, vì câu trả lời đó sẽ quyết định sự sống chết của tôi. Ôi, giá như lúc đó tôi bước ra khỏi chỗ nấp và nói: “Lucinda, Lucinda, hãy suy nghĩ kỹ và nhớ đến mối tình của đôi ta; hãy nghĩ rằng em đã thuộc về anh chứ không thuộc về người nào khác cả. Nếu em trả lời có tức là em kết liễu đời anh. Còn mi, hỡi tên Don Fernando phản trắc, kẻ chiếm đoạt hạnh phúc của ta, kẻ giết hại cuộc đời ta! Mi muốn gì? Mi mưu đồ gì? Hãy nhớ rằng Giáo hội không để cho mi như ý sở cầu đâu vì Lucinda là vợ ta và ta là chồng nàng”. Tôi điên rồi! Bây giờ, khi sự việc đã qua, tôi mới thấy rằng tôi đã không làm một việc đáng lẽ phải làm lúc đó. Mãi tới bây giờ, sau khi đã bị cướp mất của quý nhất, tôi mới nguyền rủa kẻ chiếm đoạt mà tôi có thể trả thù được nếu khi đó tôi cũng có đủ can đảm như hiện giờ tôi có đủ can đảm để khóc than! Thôi, tôi đã tỏ ra hèn nhát và ngu xuẩn nên cũng đáng chết nhục nhã, mang theo một mối hận lòng.

Thấy Lucinda chậm trả lời, Cha xứ vẫn đợi; giữa lúc tôi tưởng nàng sẽ rút dao ra để thực hiện lời hứa, hoặc sẽ nói lên sự thật để khỏi phụ lòng tôi, bỗng đâu tôi nghe thấy một tiếng nói run run, yếu ớt: “Có, tôi muốn”; sau đó, Don Fernando cũng trả lời theo; y đeo nhẫn cưới vào tay nàng và thế là hai người đã chính thức kết duyên. Chú rể định ôm hôn cô dâu thì thấy cô ta để tay lên ngực rồi ngất đi, ngã vào lòng bà mẹ. Bây giờ, xin kể về tâm trạng tôi lúc đó. Sau khi nghe Lucinda trả lời có, tôi cảm thấy mọi hy vọng tiêu tan và những lời hứa của cô ta chỉ là giả dối; tôi nghĩ rằng sẽ không bao giờ lấy lại được hạnh phúc mà tôi vừa mất. Tôi như người mất trí, tưởng đâu đã bị trời đất ghét bỏ, không khí không đủ để than thở, nước không đủ để khóc lóc; chỉ có lửa cháy bùng dấy lên trong lòng tôi nỗi căm giận, hờn ghen. Thấy Lucinda ngất, mọi người đều cuống quýt; mẹ nàng vội nới áo ra cho nàng khỏi ngạt thở thì thấy trên ngực nàng có một phong thư dán kín; Don Fernando bèn cầm lấy và đi lại gần một bó đuốc để đọc; đọc xong, y ngồi phịch xuống ghế, tay tì má có vẻ nghĩ ngợi, không hề để ý đến những người xung quanh đang chữa chạy cho Lucinda hồi tỉnh.

Thấy mọi người đang bận rộn, tôi bỏ ra ngoài, không cần biết có ai nhìn thấy mình không, sẵn sàng làm một hành động điên rồ để cho mọi người hiểu rằng một sự phẫn nộ chính đáng đã thúc đẩy tôi trừng phạt tên Don Fernando phản bội và cả con người còn đang mê man bất tỉnh kia. Nhưng có lẽ ngôi sao chiếu mệnh của tôi muốn dành cho tôi những sự bất hạnh lớn hơn - nếu trên đời này còn có bất hạnh nào lớn hơn - nên tự nhiên lúc đó, và cũng chỉ có một lúc đó thôi, đầu óc tôi trở nên tỉnh táo; đáng lẽ phải trừng phạt những kẻ thù không đội trời chung của tôi (một việc dễ làm bởi không ai để ý tới tôi), tôi đã tự trừng phạt mình một cách nghiêm khắc hơn nhiều. Nếu những kẻ thù của tôi bị tôi giết chết, chúng chỉ phải chịu đựng hình phạt trong phút chốc thôi; trái lại, tôi phải chịu đựng một sự giày vò dai dẳng, sống cũng như chết. Cuối cùng, tôi bỏ ra đi và tới nhà người mang thư để lấy con la. Tôi nhờ ông ta thắng yên cương hộ rồi leo lên, không buồn chào ông ta nữa. Tôi ra khỏi tỉnh, không dám quay đầu lại nhìn. Khi tới một cánh đồng, một mình giữa đêm khuya thanh vắng, không có ai nghe và nhìn thấy, tôi không tiếc lời nguyền rủa Lucinda và Don Fernando như để trút hết nỗi hận lòng do chúng gây ra. Tôi nhiếc Lucinda là tàn nhẫn, phụ bạc, dối trá, vô ơn, tham của, thấy Don Fernando giàu sang đã híp mắt lại, bỏ rơi tôi để đi theo một kẻ gặp may mắn hơn tôi về tiền tài. Sau khi nguyền rủa, nhiếc móc chán chê, tôi lại thấy nàng vô tội vì nàng là một cô gái cấm cung, xưa nay chỉ biết vâng lời, tất nhiên phải chiều theo ý cha mẹ, nhất là người chồng do cha mẹ gả cho lại danh giá, giàu có, khôi ngô, tuấn tú; nếu nàng từ chối, người ta sẽ nghĩ rằng nàng mất trí hoặc đã nặng lời thề thốt với ai, và như vậy còn gì là thanh danh của nàng nữa. Nhưng rồi tôi lại tự bảo: “Nếu nàng thưa với cha mẹ rằng nàng đã yêu tôi, chắc cha mẹ nàng cũng phải nhận rằng nàng biết kén chọn vì trước khi Don Fernando cầu hôn, ông bà ta cũng đã phải tính toán và thấy rằng không thể gả nàng cho ai hơn tôi được. Vả chăng, đến phút cuối cùng phải trao tay cho Don Fernando, nàng vẫn có thể bịa ra rằng nàng đã là vợ tôi bởi vì tôi sẵn sàng công nhận tất cả những lời của nàng kia mà”. Cuối cùng, tôi kết luận là vì không có tình yêu với tôi, vì không có đầu óc, vì tham của và danh vọng nên nàng đã quên lời hứa, và những lời nàng nói trước kia chẳng qua chỉ là giả dối để nuôi hy vọng cho tôi mà thôi.

Tôi đi mãi trong đêm khuya tịch mịch với ý nghĩ đó trong đầu và tới sáng thì đến dãy núi này; tôi tiếp tục đi trong ba ngày liền, không có đường cũng đi; cuối cùng tôi tới một cánh đồng cỏ, không biết ở quãng nào; tôi nhờ những người chăn cừu chỉ cho biết nơi nào hoang vu vắng vẻ nhất trong núi; họ chỉ chỗ này; tôi bèn lần vào với ý định kết liễu cuộc đời. Tại đây, con la của tôi bị chết vì mệt và đói, hay có lẽ đúng hơn, nó chết đi để khỏi phải mang trên lưng một gánh nặng không có ích gì cho ai. Tôi đành phải đi bộ, rồi lả đi vì mệt và đói, không có ai và cũng không cần ai cứu giúp. Tôi không biết đã nằm bao lâu dưới đất; khi tỉnh dậy thấy bụng không đói nữa và bên cạnh có mấy bác chăn dê mà tôi đoán chừng là những người đã săn sóc tôi. Họ kể lại là đã thấy tôi nằm mê man bất tỉnh dưới đất, mồm nói những câu lảm nhảm tỏ ra là một người loạn trí. Từ lúc đó, tôi cảm thấy đầu óc không còn minh mẫn mà trái lại, trở nên bạc nhược, rối loạn khiến tôi có những hành động điên dại; tôi xé quần xé áo, kêu gào giữa rừng sâu, nguyền rủa số phận, luôn mồm nhắc tới tên của kẻ thù yêu dấu, với ý nghĩ kết liễu cuộc đời mình bằng những lời than vãn. Khi tỉnh lại, tôi cảm thấy mệt mỏi, rã rời, không buồn nhúc nhích nữa.

Chỗ ở của tôi thường là hốc một cây sồi điển điển, đủ để che tấm thân khốn khổ này. Những người chăn bò và dê ở đây thương tình thường cưu mang tôi; họ để thức ăn trên đường đi và trên những hòn núi, nghĩ rằng tôi sẽ qua và trông thấy. Tuy tôi mất trí nhưng nhu cầu tự nhiên trong cơ thể khiến tôi đói bụng và buộc tôi phải đi kiếm ăn. Khi nào thấy tôi tỉnh táo, họ kể lại rằng có lần tôi xông ra đường cái dùng vũ lực cướp đoạt mặc dù họ sẵn sàng cho tôi những thực phẩm được tiếp tế từ trong làng tới cho họ. Cứ như vậy, tôi sống khốn khổ cùng cực cho tới khi nào Trời bắt tôi phải chết, hoặc làm cho tôi quên hẳn sắc đẹp và sự phản bội của Lucinda cùng những hành động xấu xa của Don Fernando. Nếu ông Trời kia xóa sạch những kỷ niệm xưa trong đầu tôi và vẫn cho tôi làm người, chắc rằng tôi sẽ trở lại là một con người biết suy nghĩ; nếu không, tôi chỉ còn biết kêu trời cứu vớt linh hồn cho vì tôi không đủ tinh thần và sức lực để rút ra khỏi chốn rừng núi này mà tôi đã tự chọn làm nơi dung thân.

Thưa hai ngài, đó là câu chuyện cay đắng về nỗi bất hạnh của tôi. Như các ngài đã thấy, làm sao tôi không đau lòng tức giận được khi ôn lại chuyện cũ. Các ngài cũng chẳng nên nhọc lòng thuyết phục, khuyên nhủ tôi làm chi vì mọi lý lẽ đều không giúp ích gì cho tôi cả, khác nào một ông thầy thuốc giỏi muốn bốc thuốc nhưng con bệnh không chịu uống.

Thiếu Lucinda, tôi không thiết sống nữa; nàng thuộc về tôi hoặc là phải thuộc về tôi, nhưng đã đi theo kẻ khác; đáng lẽ tôi được hưởng hạnh phúc nhưng đã tự chuốc lấy đau khổ. Bằng sự thay lòng đổi dạ, nàng đã buộc tôi phải chết. Bởi vậy, tôi sẽ chết cho nàng mát dạ hả lòng; và sau đây, người ta sẽ bảo rằng những kẻ bất hạnh khác còn may mắn hơn tôi vì họ tìm thấy niềm an ủi trong sự tổn thất không gì an ủi nổi; riêng tôi, sự tổn thất đó gây ra những sự giày vò đau khổ lớn hơn vì tôi nghĩ rằng nó còn đeo đuổi tôi mãi sau khi đã qua đời.

Cardenio đã kể xong câu chuyện tình buồn thảm của mình. Cha xứ định tìm lời an ủi bỗng đâu có tiếng người than thở thảm thiết vang lên như sẽ kể trong phần bốn tiếp theo. Tới đây, nhà viết sử thông thái và thận trọng Hamete Benengeli kết thúc phần ba của cuốn sách này.

Chương XXVIII

CHA XỨ VÀ BÁC PHÓ CẠO ĐÃ GẶP MỘT CHUYỆN LÝ THÚ KHÁC TRÊN NÚI MORENA

Sung sướng và may mắn thay thời đại đã sản sinh ra hiệp sĩ tột bậc anh dũng Don Quixote xứ Mancha. Nhờ chàng quyết tâm làm sống lại ngành hiệp sĩ giang hồ đã gần tàn lụi nên ngày nay - một thời đại rất cần đến những sự giải trí - chúng ta được thưởng thức một chuyện có thật lý thú cùng những giai thoại không kém phần thú vị, ly kỳ và cũng có thật như toàn bộ câu chuyện. Theo sự sắp xếp trước sau, chuyện kể tới đoạn Cha xứ đang tìm lời an ủi Cardenio, bỗng đâu có tiếng than vãn vọng tới khiến ông phải ngừng lại, tiếng người than như sau:

- Trời hỡi! Phải chăng ta đã tìm được một nơi kín đáo để chôn vùi hình hài nặng nề này mà ta miễn cưỡng phải mang? Đúng như vậy nếu cảnh hoang vu của núi rừng ở đây không lừa dối ta. Tội nghiệp cho ta! Quả thật được làm bạn với núi non và rừng cây này để có thể kêu than với trời xanh nỗi bất hạnh của ta còn sung sướng hơn có một người bằng xương bằng thịt ở bên cạnh vì ta không trông chờ ở ai trên đời này một lời khuyên nhủ trong cơn bối rối, một sự khuây khỏa trong nỗi đau thương hay một phương thuốc trong cơn hoạn nạn!

Những lời than thở đã lọt vào tai Cha xứ, bác phó cạo và Cardenio; thấy người đã thốt ra những lời đó ở cách mình không xa, họ bèn đứng dậy đi tìm. Mới đi được chừng hai chục bước, vòng một quả núi thì thấy có một người con trai mặc quần áo nông phu, ngồi dưới gốc một cây tần bì; người đó đang khỏa chân xuống suối, đầu ngả về phía trước nên ba người không nhìn rõ mặt. Họ đi tới rất nhẹ nhàng thành thử chàng trai nọ không hay, vả chăng chàng ta còn đang mải rửa chân, một đôi chân trắng ngần và nõn nà giống như hai đẵn pha lê trắng nổi lên giữa những tảng đá quanh suối. Mọi người đều ngạc nhiên, nghĩ rằng đôi chân như vậy không phải để dầm đất hoặc theo sau cái cày và con bò như bộ y phục chàng mặc trên người. Thấy không bị lộ, Cha xứ đang đi trên đầu, bèn ra hiệu cho mọi người ẩn mình sau những phiến đá quanh đấy; cả ba người cùng nấp kín rồi họ chăm chú quan sát chàng trai làm gì. Chàng trai nọ mặc một cái áo choàng nâu có hai tà bó chặt vào người bằng một chiếc thắt lưng màu trắng, quần nịt và xà cạp bằng dạ nâu, đầu đội mũ nâu. Đôi xà cạp vén cao để lộ bộ chân trắng như ngọc thạch. Sau khi rửa xong đôi chân tuyệt đẹp, anh ta rút ở trong mũ ra một cái khăn tay để lau rồi, vì muốn bỏ mũ ra, anh ta ngửng mặt lên khiến ba người được mục kích một vẻ đẹp tuyệt vời. Cardenio thì thầm với Cha xứ:

- Người này không phải là Lucinda[44] cho nên ắt không phải người trần.

Chàng trai nọ bỏ mũ, lắc lắc cái đầu, tóc sổ ra xõa xuống rất đẹp khiến những ánh hào quang của mặt trời cũng phải ghen tị. Trước mắt ba người, anh chàng nông phu nọ đã biến thành một cô gái xinh đẹp; Cha xứ và bác phó cạo chưa thấy ai đẹp như vậy, và ngay Cardenio cũng sẽ phải nghĩ thế nếu như chàng chưa quen biết Lucinda vì chàng cũng phải công nhận rằng chỉ có nhan sắc của Lucinda mới có thể sánh nổi. Mớ tóc vàng của nàng vừa dài vừa dày, không những che kín vai mà còn che kín cả người, chỉ để hở đôi chân. Nàng dùng tay làm lược gỡ tóc; nếu đôi chân nàng nhúng xuống nước giống như hai đẵn pha lê thì hai bàn tay nàng giữa mớ tóc giống như những thỏi tuyết dày. Cảnh tượng đó khiến ba người càng tấm tắc khen thầm và càng muốn biết con người đó là ai. Họ quyết định ra khỏi chỗ nấp; thấy có tiếng chân người rục rịch, cô gái đẹp ngửng đầu lấy hai tay vén mớ tóc xõa trước mặt, nhìn về phía có tiếng động. Vừa thấy ba người, cô ta đứng phắt lên, không kịp xỏ giầy và quấn tóc, giật vội cái bọc để bên cạnh - dáng chừng bọc quần áo - rồi chạy trốn một cách hốt hoảng và sợ hãi. Mới được vài bước, cô ta đã ngã ra đất vì đôi bàn chân mảnh dẻ của cô không chịu nổi đất đá gồ ghề. Ba người thấy vậy bèn chạy lại; Cha xứ lên tiếng trước:

- Dù nàng là ai, xin hãy dừng lại. Những người mà nàng gặp ở đây chỉ có một ý muốn phụng sự nàng mà thôi; nàng không việc gì phải trốn tránh vì đôi chân nàng không chịu đựng nổi đâu và chúng tôi cũng không để nàng làm như vậy.

Cô gái tỏ vẻ hoảng hốt, bối rối, không đáp. Ba người tiến lại gần; Cha xứ cầm tay cô, nói tiếp:

- Y phục của nàng che mắt chúng tôi nhưng mớ tóc của nàng đã chỉ cho chúng tôi thấy rõ bấy nhiêu hiện tượng chứng tỏ rằng phải có những nguyên nhân sâu sắc khiến nàng đã phải ngụy trang sắc đẹp dưới một hình thức không tương xứng chút nào và đã đưa nàng đến chốn thâm sơn này. May mắn sao chúng tôi đã gặp được nàng; nếu chúng tôi không có cách gì làm dịu nỗi đau thương của nàng, ít ra chúng tôi cũng có thể khuyên nhủ nàng vì chừng nào cuộc sống chưa kết thúc, không một nỗi đau khổ nào có thể làm cho con người ta chán nản tới mức không muốn nghe những lời khuyên nhủ chí tình. Bởi vậy, thưa nàng, hay thưa chàng, hay muốn gọi là gì cũng được, xin chớ sợ hãi vì đã gặp chúng tôi và hãy kể cho chúng tôi nghe về cuộc đời may mắn hay rủi ro của nàng; nàng sẽ thấy rằng tất cả chúng tôi đây cũng như riêng từng người đều sẵn sàng chia sẻ nỗi bất hạnh của nàng.

Nghe những lời của Cha xứ, cô gái giả trang cảm thấy xuôi tai; cô nhìn ba người, không mấp máy môi và cũng không nói nên lời, giống như một người ở nơi thôn dã đứng trước những vật lạ mắt chưa nhìn thấy bao giờ. Cha xứ vẫn tiếp tục dùng những lời dịu dàng và cuối cùng, cô gái buông một tiếng thở dài não nuột, rồi nói:

- Cảnh hoang vu của núi rừng ở đây đã không đủ để che giấu tôi, và mớ tóc của tôi sổ ra khiến lưỡi tôi không nói dối được nữa; cho nên nếu lúc này tôi còn nói quanh co là thừa và nếu người nào tin thì chẳng qua chỉ vì phép lịch sự mà thôi. Bây giờ, tôi xin đa tạ các ngài đã tỏ ra sẵn sàng giúp đỡ tôi, điều đó khiến tôi thấy có nhiệm vụ phải thỏa mãn yêu cầu của các ngài; nhưng tôi e rằng sau khi tôi kể về những nỗi bất hạnh của tôi, các ngài không những thấy thương xót mà còn buồn phiền vì các ngài sẽ không có cách nào cứu vớt nổi và cũng sẽ không tìm được lời nào để an ủi tôi. Tuy nhiên, tôi không muốn để các ngài có ý nghĩ xấu về tôi sau khi đã phát hiện rằng tôi là đàn bà con gái, sống lẻ loi ở đây và ăn mặc cải trang, những hiện tượng khiến người ta có thể nghi ngờ sự lương thiện của tôi; cho nên tôi đành phải tiết lộ những điều mà tôi muốn giữ kín nếu có thể được.

Người con gái xinh đẹp nói một mạch, lưu loát và bằng một giọng rất êm ái, khiến ba người lại một phen nữa phải ngạc nhiên trước trí tuệ của nàng cũng như họ đã kinh ngạc trước nhan sắc của nàng. Họ nhắc lại rằng họ sẵn sàng giúp đỡ nàng và yêu cầu nàng hãy thực hiện lời hứa. Cô gái nhận lời; sau khi kín đáo xỏ giày vào chân, quấn lại tóc, cô ta ngồi lên một phiến đá, cố ghìm những giọt lệ long lanh khóe mắt, rồi bằng một giọng rõ ràng và thong thả, bắt đầu kể chuyện cuộc đời mình cho ba người ngồi xung quanh:

- Trong miền Andalusia này có một tỉnh thuộc quyền cai trị của một công tước là một trong những vị đại thần ở Tây Ban Nha. Ông ta có hai con trai: anh con trưởng là người kế thừa gia sản và cả những đức tính của cha như mọi người đều thấy, còn đứa con thứ thì tôi không biết nó kế thừa gì nếu không phải là những mưu mô xảo trá của Vellido và Ganelon. Gia đình tôi vốn thấp hèn nên thuộc dưới quyền ông ta song rất giàu có, và nếu như cha mẹ tôi có một địa vị cũng lớn như của cải trong nhà, chắc rằng hai người không còn điều gì phải mong ước nữa và tôi cũng không lo gì phải chịu một số phận hẩm hiu như ngày nay, vì có lẽ nguyên nhân nỗi bất hạnh của tôi là do cha mẹ tôi không thuộc nhà dòng dõi. Thực ra, cha mẹ tôi cũng không quá hèn kém đến nỗi phải xấu hổ về gia thế, song cũng không đủ cao sang để tôi có thể gạt bỏ ý nghĩ cho rằng sở dĩ tôi gặp rủi ro là vì gia đình mình hèn kém. Cha mẹ tôi làm nghề nông, thói nhà giản dị, dòng giống không pha tạp và như người ta thường nói, có đạo gốc. Vì lẽ gia đình tôi rất giàu có cho nên nhờ sự phú quý và cuộc sống sang trọng mà dần dần trở nên quý tộc. Nhưng điều làm cho cha mẹ tôi cảm thấy giàu sang danh giá nhất là đã sinh ra một đứa con gái như tôi. Vì là con một, nên tôi được cha mẹ rất thương yêu, chiều chuộng. Đối với hai vị, tôi là tấm gương soi, là cái gậy để tựa lúc tuổi già, là mục tiêu duy nhất. Cha mẹ tôi cầu mong cho tôi một điều tốt lành và để đền đáp tấm lòng đó, tôi cũng chỉ mong sao làm được như vậy. Cũng như tôi đã làm chủ linh hồn của cha mẹ tôi, tôi làm chủ cả tài sản trong nhà. Tôi tiếp nhận hoặc thải hồi những người làm; tôi nắm hết công việc đồng áng và thu hoa lợi. Những cối ép dầu, những máy ép rượu, những đàn gia súc lớn nhỏ, những tổ ong mật, tất cả những của cải mà một nhà nông giàu có như cha tôi có thể có và đã có, đều do tôi cai quản; tôi vừa là quản gia, vừa là chủ nhân; tôi trông coi việc nhà một cách chăm chút và thích thú, không thể nói hết được. Hàng ngày sau khi giao việc cho các giám thị, đốc công và gia nhân đầy tớ, tôi dùng thời gian còn lại làm những công việc dành riêng cho nữ giới như vá may, thêu thùa, xe sợi. Đôi lúc, để giải trí, tôi xếp những công việc đó lại, đọc một cuốn sách hay hoặc chơi thụ cầm, vì kinh nghiệm cho tôi thấy rằng âm nhạc làm cho đầu óc đỡ mệt mỏi và làm nhẹ những công việc trí tuệ. Tôi đã sống ở nhà cha mẹ tôi như thế đó; sở dĩ tôi kể tỉ mỉ không phải vì khoe khoang hay tỏ ra nhà tôi giàu có, mà chỉ muốn lưu ý các ngài rằng tôi không làm nên tội lỗi gì để đến nỗi phải đổi cuộc sống sung sướng đó lấy cảnh ngộ khốn khổ ngày nay.

Tôi mải mê với bao nhiêu công việc trong nhà, tách xa cuộc sống bên ngoài, giống như sống trong một tu viện. Ngoài gia nhân đầy tớ, không ai nhìn thấy tôi vì những ngày đi lễ nhà thờ, tôi đi rất sớm, có mẹ và các cô hầu đưa đi; tôi đi khép nép, mặt che kín đến nỗi mắt tôi chỉ nhìn thấy khoảng đất ở dưới chân mà thôi. Tuy nhiên, những con mắt của tình yêu, hay nói đúng hơn những con mắt của kẻ nhàn cư, còn tinh hơn cả mắt mèo rừng và chúng đã nhìn thấy tôi. Đó là đôi mắt tò mò của Don Fernando, tên đứa con thứ của công tước Ricardo mà tôi đã kể ở trên.

Vừa nghe thấy cô gái nhắc tới tên Don Fernando, Cardenio biến sắc, mồ hôi toát ra, toàn thân run lẩy bẩy, Cha xứ và bác phó cạo thấy vậy chỉ lo chàng lại phát điên, vì họ đã nghe kể về những cơn điên thường xuất hiện ở chàng. Nhưng Cardenio vẫn ngồi yên, mắt nhìn chằm chằm vào cô thôn nữ như thể đã đoán ra cô là ai. Cô gái không để ý thấy thái độ của Cardenio, vẫn tiếp tục kể:

- Chỉ mới thoáng nhìn thấy tôi, y đã mê mẩn ngay (như về sau y thổ lộ với tôi) và y đã tỏ ra bằng hành động. Nhưng để chóng kết thúc câu chuyện về những nỗi bất hạnh của tôi, tôi không nhắc lại ở đây những thủ đoạn của Don Fernando để tỏ tình với tôi; y đã mua chuộc những người làm trong nhà tôi; y biếu xén quà cáp cho cha mẹ tôi; ban ngày, phố tôi lúc nào cũng như có hội; ban đêm, những khúc nhạc nổi lên không cho ai ngủ nữa; không hiểu bằng cách nào, những lá thư cứ đến tay tôi, lời lẽ đầy tình tứ, chữ thì ít mà hứa hẹn thề thốt thì nhiều. Nhưng tất cả những cái đó không những không làm tôi xiêu lòng mà trái lại chỉ khiến tôi thêm cứng rắn, đến mức tôi coi y là một kẻ tử thù, và tất cả những việc y đã làm để dụ dỗ tôi đều có tác dụng ngược trở lại. Không phải tôi chê trách những cử chỉ ân cần của Don Fernando hoặc coi thường sự chăm sóc của y; có một cái gì đó khiến cho tôi hài lòng thấy mình được một trang hiệp sĩ cao quý như vậy ái mộ, và tôi không cảm thấy khó chịu khi y ca ngợi tôi trong những lá thư. Hình như đàn bà chúng tôi, dù xấu đến mấy, đều thích nghe người ta khen mình đẹp. Dù sao tôi vẫn tỏ ra cứng rắn nhờ tính nết đứng đắn của mình và những lời dạy bảo thường xuyên của cha mẹ tôi là những người đã biết rõ ý muốn của Don Fernando vì y cũng không ngại cho mọi người biết chuyện này. Cha mẹ tôi bảo rằng hai người chỉ còn biết đặt danh dự và tiếng tăm của gia đình vào sự nết na hiếu thảo của tôi, khuyên tôi hãy nhìn vào sự cách biệt giữa gia đình tôi và gia đình Don Fernando để thấy rằng điều mong muốn của y (tuy rằng y nói với tôi khác hẳn) chỉ nhằm thỏa mãn bản thân y chứ không nhằm lợi ích của tôi, còn nếu như tôi muốn bằng cách nào đó làm cho y phải từ bỏ ý muốn không chính đáng của y, cha mẹ tôi sẽ gả tôi ngay cho người nào mà tôi ưng ý, có thể là những đám tốt nhất trong tỉnh nhà hay ở vùng lân cận, vì của cải của cha mẹ tôi và tiếng tăm của tôi có thể cho phép tôi lấy được một tấm chồng xứng đáng. Những lời hứa hẹn của cha mẹ tôi và sự thật mà hai vị đã vạch ra cho tôi khiến tôi càng thêm cứng rắn, và tôi không hề nghĩ đến việc gửi cho Don Fernando một câu một chữ nào làm cho y có hy vọng - dù là mỏng manh - sẽ được toại nguyện.

Thái độ thận trọng của tôi - chắc y coi đó là sự khinh miệt - có lẽ đã làm tăng lòng nhục dục của y; tôi phải dùng từ này để chỉ tình yêu của y đối với tôi vì nếu y yêu tôi một cách chính đáng, hôm nay các ngài không được nghe chuyện này bởi lẽ tôi không có lý do gì để kể lại hầu các ngài. Cuối cùng, Don Fernando biết rằng cha mẹ tôi dự định lo việc gia thất cho tôi để y cụt hy vọng làm chủ con người tôi, hay ít ra, để tôi có nhiều người khác bảo vệ cho. Điều đó đã là nguyên nhân thúc đẩy y đi đến một hành động như tôi sẽ kể dưới đây. Một đêm, tôi đang ở trong phòng riêng với một đứa hầu gái, cửa ngõ đóng chặt phòng khi sơ ý mà danh dự tôi bị bôi nhọ, bỗng đâu không hiểu vì sao, mặc dù đã cẩn thận đề phòng, giữa căn buồng kín mít, vắng vẻ và yên lặng, y hiện ra trước mặt tôi; mắt tôi sầm lại không nhìn thấy gì nữa và lưỡi tôi cứng đờ; tôi không còn sức để kêu, vả chăng tôi nghĩ rằng y cũng không để cho tôi kêu vì ngay lúc đó, y tiến lại gần ôm lấy tôi (quả thật khi đó tôi không còn sức để chống cự vì quá bối rối); rồi y bắt đầu nói với tôi những lời khiến tôi không hiểu làm sao con người ta có thể có tài nói dối đến mức dùng những lời tưởng đâu như thật. Tên phản trắc còn vờ khóc lóc và than vãn để cho lời nói và ý định của y có vẻ thành thực. Tội nghiệp cho tôi từ bé cấm cung trong gia đình, không quen với những tình huống như thế bao giờ nên không hiểu vì sao tôi đã tin vào những lời giả dối đó, tuy rằng những giọt nước mắt và những lời than thở của y không làm tôi mủi lòng; phút hoảng hốt ban đầu đã qua, tôi lấy lại một phần nào tinh thần và, với một sự bình tĩnh quá mức tưởng tượng của tôi, tôi nói: “Nếu hai cánh tay đang ôm tôi là những nanh vuốt của một con sư tử hung dữ, và nếu muốn thoát ra khỏi, tôi phải nói những lời hoặc làm những việc có phương hại đến danh dự của mình, tôi sẽ không nói hoặc không làm gì hết. Cho nên, nếu chàng dùng hai cánh tay ôm chặt người tôi, tôi sẽ giữ chặt linh hồn mình bằng những ý tưởng tốt đẹp, và chàng sẽ thấy rằng những ý tưởng của tôi khác xa của chàng nếu chàng định dùng vũ lực bắt ép tôi. Tôi là bề dưới của chàng nhưng không phải là nô lệ; dòng dõi quý tộc của chàng không có và không thể có quyền hành gì xúc phạm và coi rẻ dòng dõi thấp kém của tôi, và tuy là con nhà nông hèn hạ, tôi cũng biết tự trọng như chàng, mặc dù chàng là một công tử quyền quý. Đối với tôi, vũ lực của chàng không có tác dụng, của cải của chàng không có giá trị, lời nói của chàng không mê hoặc được, những lời than vãn và nước mắt của chàng không làm mềm lòng. Nhưng nếu tôi tìm thấy một trong những điểm nói trên ở con người mà cha mẹ gả bán cho, tôi sẽ chiều theo ý muốn của người đó, không làm trái. Thành thử, dù không vui lòng nhưng miễn giữ được thanh danh, tôi sẵn sàng trao cho người đó cái mà lúc này chàng đang ước ao. Tôi nói như vậy vì đừng nên nghĩ rằng kẻ nào không phải là chồng của tôi lại có thể nhận được ở tôi bất cứ một cái gì”. Tên hiệp sĩ bất nhân đáp lại: “Em Dorothea vô cùng xinh đẹp (đó là tên cô gái bất hạnh), nếu chỉ vì vậy mà em từ chối thì hãy xem đây, anh xin trao tay anh cho em; Trời kia nhìn thấu mọi việc và hình Đức Mẹ ở trong phòng này sẽ chứng giám cho anh”.

Khi nghe cô gái xưng danh là Dorothea, toàn thân Cardenio lại run lên; lúc này chàng càng tin rằng điều mình đã nghĩ về cô ta khi trước là đúng, nhưng chàng không muốn ngắt lời để xem cô ta kể tiếp câu chuyện mà chàng đã biết gần hết; chàng chỉ nói:

- Dorothea là tên nàng đó ư? Tôi đã nghe một câu chuyện về một người cũng mang tên này, người đó có lẽ cũng gặp một cảnh ngộ bất hạnh như nàng. Nhưng thôi, xin nàng hãy tiếp tục, rồi tôi sẽ kể cho nghe những điều khiến nàng phải vừa ngạc nhiên vừa buồn phiền.

Câu nói của Cardenio và y phục kỳ lạ, tả tơi của chàng khiến Dorothea ngừng câu chuyện; cô yêu cầu chàng hãy nói ngay những điều chàng đã biết về mình. “Thần May Rủi còn chút thương tình tới tôi, cô ta nói, nên đã giúp cho tôi có đủ can đảm để chịu đựng mọi nỗi đau khổ, và chắc chắn rằng không một đau khổ nào khác có thể làm tăng thêm nỗi bất hạnh của tôi được”.

Cardenio đáp:

- Nếu điều tôi nghĩ là đúng, tôi sẽ nói cho nàng biết, không bỏ qua, nhưng bây giờ chưa đến lúc và nàng cũng chưa cần biết.

- Thôi cũng được, Dorothea nói, tôi xin kể tiếp: sau đó, Don Fernando cầm lấy ảnh Đức Mẹ ở trong phòng tôi như để chứng giám cho lễ cưới của hai người; bằng những lời lẽ khiến ai nghe cũng phải tin là thật, y thề sống thề chết rằng y là chồng tôi. Không để cho y nói hết, tôi bảo y hãy suy nghĩ về hành động của mình, về sự tức giận của cha y một khi biết y lấy một đứa con gái hèn hạ, một kẻ bầy tôi; rằng chớ nên để sắc đẹp làm mờ mắt vì sắc đẹp của tôi không đủ để bào chữa cho sự sai lầm của y; rằng nếu y yêu tôi và muốn giúp đỡ tôi, xin hãy để cho tôi lấy người bằng vai phải lứa vì xưa nay những cuộc hôn nhân chênh lệch như vậy chỉ mang lại hạnh phúc lúc đầu, không bền vững lâu dài. Tôi đã nói như vậy và còn nói nhiều nữa mà tôi không nhớ hết; nhưng những lời tôi nói không làm cho y từ bỏ ý đồ, giống như một kẻ định tâm ăn quỵt nên trong khi trao đổi thương lượng, ai đặt điều kiện gì cũng nhận tất. Trong giây phút ngắn ngủi đó, tôi tự nhủ: “Ta không phải là người đầu tiên hèn kém trở nên danh giá bằng con đường hôn nhân, và Don Fernando cũng không phải người đầu tiên sánh duyên với một cô gái không xứng với danh tiếng của chàng chỉ vì say mê sắc đẹp hay vì lòng ham thích mù quáng (lý do này đúng hơn). Bởi vậy, nếu ta không định đảo lộn sự đời, đây là một dịp may để ta trở nên ông nên bà vì dù rằng chàng không yêu ta nữa sau khi đã thực hiện được ý muốn, cuối cùng trước Chúa, ta cũng vẫn là vợ chàng. Còn nếu ta thẳng tay xua đuổi, chàng sẽ liều lĩnh dùng vũ lực, ta sẽ mất danh dự mà không thanh minh được; thiên hạ sẽ kết tội ta vì họ không thể hiểu được làm sao có thể xảy ra sự việc này một khi ta không lầm lỡ. Ta làm sao có đủ lý lẽ để thuyết phục cha mẹ ta và mọi người rằng chàng hiệp sĩ này vào phòng không có sự đồng ý của ta?” Trong giây phút đó, đầu óc tôi tự đặt ra những câu hỏi và trả lời như vậy; và nhất là những lời thề thốt giãi bày của Don Fernando, những giọt nước mắt của y, thêm vào đó là những cử chỉ cầu khẩn, ân cần cũng như những biểu hiện khác của một tình yêu chân thành có thể chinh phục được bất cứ một cô gái nào e lệ rụt rè như tôi, tất cả những cái đó đã bắt đầu tác động đến tôi và làm tôi xiêu lòng, dẫn tôi đến chỗ hủy hoại mà tôi không biết. Tôi gọi đứa hầu gái tới để cho nó cùng với trời đất làm chứng cho tôi; tôi bắt Don Fernando phải nhắc lại và khẳng định những lời thề thốt: y viện thêm tên những vị thánh khác chứng giám cho, thề những câu rất độc địa một khi không thực hiện đúng lời hứa, rồi vừa khóc lóc, vừa than thở, y ôm chặt lấy tôi (từ đầu đến giờ, hai tay y vẫn không buông tôi ra); sau khi đứa hầu gái ra khỏi phòng, tôi đã trao thân cho y và y đã hành động như một tên phản phúc, bất nhân.

Chắc rằng Don Fernando mong trời chóng sáng sau cái đêm đã gây ra cho tôi nỗi bất hạnh đó, vì sau khi đã thỏa mãn lòng dục, điều y mong mỏi nhất là đi khỏi nơi ở đó y đã được toại nguyện. Tôi nói vậy vì Don Fernando vội vàng ra đi: đứa hầu gái của tôi, trước đây đã dẫn y vào phòng tôi, đưa y ra ngoài đường trước khi trời sáng bạch. Lúc từ giã tôi, y nhủ tôi hãy tin vào y, rằng những lời thề thốt của y là chắc chắn và thành thật (tuy nhiên, thái độ của y không vồ vập, sôi nổi như khi mới tới); để cho lời nói thêm phần chân thật, y rút chiếc nhẫn quý đang đeo và xỏ vào ngón tay tôi. Y ra đi rồi, còn tôi ở lại, không hiểu mình vui hay buồn, chỉ biết rằng trong lòng bối rối, tư lự và gần như mất bình tĩnh trước sự việc mới xảy ra; tôi không có can đảm và cũng chẳng có ý định khiển trách đứa hầu gái phản bội đã giấu giếm Don Fernando ngay trong phòng tôi, vì lúc đó tôi cũng chưa hiểu rằng sự việc xảy ra là tốt hay xấu. Lúc Don Fernando ra đi, tôi bảo y cứ dùng cách đó để đến gặp tôi ban đêm vì con người tôi đã thuộc về tay y, cho tới khi nào y muốn công bố chính thức cuộc hôn nhân. Y chỉ trở lại đêm hôm sau, rồi mất mặt; trong hơn một tháng trời, tôi không hề thấy y ở ngoài phố hay trong nhà thờ; tôi nhọc lòng tìm kiếm y nhưng vô hiệu, mặc dù tôi biết y vẫn ở trong tỉnh và hay đi săn bắn, một trò tiêu khiển mà y rất ham thích.

Những ngày giờ đó đối với tôi thật ảm đạm, tối tăm; tôi cảm thấy bắt đầu nghi ngờ, thậm chí không tin vào lòng dạ của Don Fernando nữa. Nếu trước kia tôi không khiển trách đứa hầu gái về hành động táo bạo của nó thì lúc này tôi không tiếc lời mắng nhiếc nó; tôi biết rằng phải cố ngăn nước mắt và giữ vẻ tự nhiên để cha mẹ tôi không hỏi nguyên nhân vì sao tôi buồn, nếu hỏi sẽ buộc tôi phải nói dối. Nhưng rồi tới một lúc mà tôi không còn kiềm chế được cử chỉ và lời nói nữa, tôi mất hết kiên nhẫn và đã bộc lộ những ý nghĩ thầm kín ra. Số là ít lâu sau, dân chúng trong tỉnh tôi đồn rằng Don Fernando đã lấy một cô gái rất xinh đẹp ở một tỉnh lân cận, gia đình quý phái nhưng không giàu có lắm cho nên hồi môn của cô không xứng với một người chồng danh giá như vậy. Người ta bảo rằng tên cô ấy là Lucinda, và còn kể nhiều chuyện lạ lùng đã xảy ra trong đám cưới đó.

Nghe nhắc tới tên Lucinda, Cardenio xo hai vai, cắn chặt môi, chau mày, nước mắt đầm đìa. Dorothea vẫn không ngừng kể tiếp câu chuyện của mình.

- Khi nghe thấy tin đáng buồn đó, đáng lẽ tim tôi phải nguội lạnh đi; nhưng không, tôi đã bừng bừng tức giận và suýt nữa chạy ra đường rêu rao sự phản bội của Don Fernando đối với tôi. Nhưng tôi đã ghìm lại được vì trong óc bỗng nảy ra một ý định mà tôi thực hiện ngay đêm đó. Tôi kể hết sự tình cho một người gia nô, bảo y kiếm cho bộ áo quần này và nhờ y dẫn đi tìm kẻ thù của tôi ở tỉnh nọ. Lúc đầu, y tỏ ý không tán thành ý định táo bạo của tôi nhưng thấy tôi có vẻ cương quyết, cuối cùng y nhận lời đưa tôi đi tới cùng trời cuối đất, như y nói. Sau đó, tôi bỏ vào trong một cái túi vải một bộ quần áo đàn bà, một ít tiền và đồ nữ trang phòng thân, rồi trong đêm khuya lặng lẽ, không cho đứa hầu gái tráo trở biết, tôi bỏ nhà ra đi cùng với người gia nô, trong lòng ngổn ngang trăm mối. Tôi đi bộ, nhưng vì mong chóng tới tỉnh nọ, tôi đi như bay, không phải để đến nơi ngăn chặn một việc đã rồi, nhưng ít nhất cũng để hỏi Don Fernando xem bụng dạ y nghĩ gì khi làm việc đó. Hai ngày rưỡi sau, tôi tới nơi; bước chân vào trong tỉnh, tôi hỏi thăm nhà cha mẹ Lucinda và đã được một người kể cho nghe rất nhiều chuyện. Người đó không những chỉ nhà cho tôi mà còn kể cho nghe chuyện đã xảy ra trong lễ cưới Lucinda mà dân chúng trong tỉnh đều biết và túm năm tụm ba bàn tán. Theo lời người đó kể lại, trong đêm hôn lễ, sau khi trả lời Cha xứ là có lấy Don Fernando, bỗng dưng Lucinda ngất đi; chồng cô ta tiến lại định cởi cúc áo cho cô dễ thở bỗng đâu thấy một bức thư do chính Lucinda viết trong đó cô ta nói rằng không thể nào kết hôn với Don Fernando được vì đã là vợ của Cardenio rồi (theo lời người kể, Cardenio là một hiệp sĩ danh giá ở tỉnh đó), và sở dĩ cô đã trả lời có lấy Don Fernando vì không muốn cưỡng lại mẹ cha. Cuối cùng, bức thư có những câu chứng tỏ rằng cô ta định tự tử sau lễ cưới và nêu những lý do vì sao cô định kết liễu cuộc đời. Tất cả những lời đó đều được chứng minh là có thật vì người ta đồn rằng đã tìm thấy trong áo cưới của cô một con dao găm. Trước sự việc đó, nghĩ rằng Lucinda định đem mình ra làm trò cười, Don Fernando xông lại trong lúc cô ta vẫn còn mê man bất tỉnh và định dùng con dao găm mới tìm thấy để đâm; cũng may cha mẹ cô và những người có mặt tại đấy đã kịp chặn tay y lại. Người ta còn đồn rằng sau đó Don Fernando bỏ đi, còn Lucinda thì mãi hôm sau mới tỉnh, và cô ta đã thưa với mẹ cha rằng cô đã là vợ thực sự của chàng Cardenio nói ở trên. Tôi được biết thêm là theo lời đồn, Cardenio cũng có mặt trong buổi lễ cưới; sau khi thấy Lucinda trả lời có, điều mà chàng không ngờ tới, chàng thất vọng đi thẳng, để lại một bức thư trong đó chàng nhắc tới hành động xấu xa của Lucinda đối với mình và tuyên bố sẽ đi cho khuất mắt mọi người. Cả tỉnh biết chuyện này và mọi người đều bàn tán, nhất là khi họ được tin Lucinda bỏ nhà ra đi, tìm khắp tỉnh không thấy đâu. Cha mẹ cô như mất trí và không biết làm thế nào để tìm ra con gái. Sau khi biết việc này, tôi lại thấy có hy vọng, nghĩ rằng thà không tìm thấy Don Fernando còn hơn tìm thấy chàng đã có vợ. Tôi cảm thấy nỗi bất hạnh của tôi chưa đến nỗi tuyệt vọng; có lẽ trời kia đã ngăn cản cuộc hôn nhân thứ hai này để buộc chàng phải nhớ tới nhiệm vụ đối với cuộc hôn nhân thứ nhất, để buộc chàng phải nhớ rằng chàng là một tín đồ Ki tô giáo, cần phải làm theo tiếng gọi của lương tâm hơn là theo những khuôn sáo của xã hội. Tất cả những ý nghĩ đó luẩn quẩn trong đầu óc tôi, và tôi đã tự an ủi một cách viển vông, bằng những hy vọng hão huyền, để nuôi dưỡng một cuộc sống mà tôi đã chán ghét.

Tôi còn đang quanh quẩn trong tỉnh, phân vân không biết tính sao vì không tìm ra Don Fernando, bỗng đâu nghe thấy có tiếng người rao to rằng ai tìm thấy tôi sẽ được hậu đãi, rồi lại tả hình dạng, tuổi tác, bộ quần áo tôi đang mặc, và còn nói thêm rằng người hầu đi theo tôi đã dụ dỗ tôi bỏ nhà ra đi. Tôi thật đau lòng thấy thanh danh của mình sa sút đến như vậy vì chỉ riêng việc bỏ nhà ra đi cũng đã nhục nhã lắm rồi huống chi lại còn bị mang tiếng là đi theo một người đầy tớ hèn mọn, điều tôi không bao giờ nghĩ tới. Nghe xong, tôi đi ngay ra khỏi tỉnh; lúc này, người gia nô đi theo tôi bắt đầu có những dấu hiệu dao động mặc dù lúc ra đi, y đã thề sẽ trung thành với tôi. Đêm hôm đó, chúng tôi đi sâu mãi vào trong dãy núi này để cho không ai tìm thấy. Nhưng, như người ta thường nói, họa vô đơn chí, sự kết thúc của một bất hạnh này thường mở đầu cho một bất hạnh khác to lớn hơn và điều đó đã đến với tôi. Trong khung cảnh vắng vẻ, tên đày tớ của tôi, từ trước tới giờ vẫn tỏ ra trung thành và đáng tin cậy, bỗng dưng đem lòng tráo trở không phải vì sắc đẹp của tôi mà vì tưởng rằng gặp được cơ hội thuận lợi. Y không sợ Chúa và cũng chẳng nể gì tôi, trâng tráo tỏ tình. Tôi gạt bỏ những đề nghị sỗ sàng của y bằng những lời lẽ chí tình nhưng cũng khá gay gắt; thấy van nài không xong, y giở trò vũ phu. Nhưng trời kia chí công, không phụ những kẻ có lòng, đã phù hộ tôi, cho nên tuy liễu yếu đào tơ, tôi đã không tốn nhiều sức lực đẩy được y xuống vực thẳm, không biết y sống hay chết; sau đó, quên cả sợ hãi mệt nhọc, tôi chạy như bay vào trong dãy núi này, chỉ mong sao tránh mặt cha tôi và những người mà cha tôi phái đi tìm. Và thế là tôi đã sống tại đây không biết bao nhiêu tháng ròng. Sau đó, tôi gặp một người chăn cừu và được nhận vào giúp việc cho ông ta tại một làng nằm sâu trong núi này; trong thời gian đó, tôi cố tìm cách để được làm việc ngoài đồng hòng che giấu bộ tóc này mà tôi không ngờ vừa rồi đã sổ ra. Nhưng mặc dù tôi đã hết sức khéo léo giữ gìn, cuối cùng chủ tôi đã phát hiện rằng tôi không phải là con trai và, cũng như tên đày tớ đi theo tôi trước đây, lão đã nảy ra ý xấu. Không phải lúc nào con người ta cũng gặp may trước khó khăn, và lần này tôi không tìm đâu ra vực thẳm hay núi cao để đẩy lão chủ xuống cho chết, cũng như tôi đã đẩy tên đày tớ nọ; để tránh phiền phức, tôi thấy cần phải bỏ ra đi ẩn náu trong chốn rừng núi âm u này hơn là đọ sức và dùng lý lẽ với lão. Thế là tôi lại phải sống lẩn tránh, tìm nơi nào để có thể được tự do khóc than cầu trời đoái thương nỗi bất hạnh của tôi, giúp tôi thoát khỏi cảnh ngộ này hoặc để cho tôi được chết giữa nơi hoang vu này; và sau khi tôi qua đời, mong rằng không ai nhắc nhở tới đứa con gái bất hạnh vô tội, đã trở thành một đề tài cho thiên hạ khắp nơi bàn tán, xì xào.

Chương XXIX

DÙNG MƯU CAO GIẢI THOÁT CHÀNG HIỆP SĨ SI TÌNH KHỎI CẢNH ĐÀY ẢI KHẮC NGHIỆT MÀ CHÀNG ĐÃ TỰ CHUỐC LẤY

Thưa các ngài, đó là câu chuyện thật về tấn bi kịch của tôi; bây giờ, chắc các ngài đã thấy rõ rằng những lời than thở mà các ngài đã được nghe và những giọt lệ từ đôi mắt này trào ra đều có nguyên nhân xác đáng; nhìn vào tính chất nỗi bất hạnh của tôi, các ngài sẽ thấy rằng khuyên nhủ là vô ích vì không có cách nào cứu vãn nổi. Tôi chỉ xin các ngài giúp cho một việc, một việc mà các ngài có thể làm được và nên làm: hãy bảo cho tôi biết tôi có thể ở nơi nào để khỏi phải lo sợ bị những người đang đi tìm tôi phát hiện ra. Tôi biết rằng cha mẹ tôi rất thương tôi và chắc chắn hai vị sẵn sàng đón tôi về, nhưng chỉ mới nghĩ rằng phải gặp lại hai người, tôi đã thấy xấu hổ quá rồi, mặc dù cha mẹ tôi không nghĩ như vậy; thà rằng tôi đi khuất hẳn còn hơn nhìn lại mặt cha mẹ tôi để có cảm tưởng là hai người nhìn thấy con gái mình đã không còn trong trắng như trước kia nữa.

Nói tới đấy, cô gái im bặt; sắc mặt cô thay đổi chứng tỏ cô đang bối rối sượng sùng. Từ đáy lòng, những người nghe chuyện cũng cảm thấy xót thương kinh ngạc trước nỗi bất hạnh của cô gái. Cha xứ định lựa lời an ủi khuyên bảo cô thì Cardenio đã lên tiếng trước:

- Vậy ra cô là Dorothea xinh đẹp, con một của ông Clenardo giàu có.

Dorothea sửng sốt thấy có một người tiều tụy nhắc đến tên cha mình (ở trên đã nói về cách ăn mặc lôi thôi của Cardenio), cô bèn hỏi:

- Chẳng hay anh là ai mà biết tên cha tôi? Nếu tôi không nhầm, trong suốt câu chuyện buồn thảm của tôi, tôi không hề nhắc tới tên anh.

- Trong câu chuyện cô vừa kể, Cardenio đáp, tôi là kẻ bất hạnh mà Lucinda nhận là chồng; tôi là anh chàng Cardenio xấu số; cũng chính kẻ khiến cô gặp cảnh ngộ này, đã đưa tôi tới tình trạng như ngày nay: rách rưới, trần trụi, không ai an ủi, và tai hại hơn cả là mất trí, vì chỉ khi nào trời kia rủ lòng thương tới, tôi mới trở lại tỉnh táo trong chốc lát mà thôi. Cô Dorothea, tôi là kẻ chứng kiến những hành động xấu xa của Don Fernando và chờ nghe Lucinda trả lời có lấy Don Fernando làm chồng; tôi là kẻ không có đủ can đảm ở lại để xem tình trạng hôn mê của cô ta ra sao và để xem nội dung bức thư tìm thấy trong ngực cô, vì tôi không đủ sức chịu đựng ngần ấy đau khổ cùng một lúc; tôi đã thiếu kiên nhẫn bỏ ra đi, để lại một lá thư, nhờ người chuyển đến tận tay Lucinda, và tôi đến nơi hoang vắng này với ý định kết liễu cuộc đời mà tôi đã chán ghét, coi như kẻ tử thù của mình. Nhưng số phận đã không bắt tôi chết mà chỉ làm cho tôi mất trí, có lẽ vì muốn dành cho tôi sự may mắn được gặp cô hôm nay; tôi tin rằng những lời cô vừa kể có thật và có lẽ trong cơn hoạn nạn của chúng ta, trời kia còn muốn dành cho phần hạnh phúc mà ta không ngờ tới. Nếu như Lucinda không lấy Don Fernando được vì đã thuộc về tôi, cũng như Don Fernando không lấy Lucinda được vì đã thuộc về cô, chúng ta có thể hy vọng rằng ông Trời sẽ trao trả cho chúng ta những gì thuộc về chúng ta vì những cái đó vẫn còn tồn tại, không suy suyển và vẫn nguyên vẹn. Vì chúng ta còn có nguồn an ủi đó, một nguồn an ủi thực sự, không viển vông, xa vời, tôi mong cô hãy có một quyết định khác trong tư tưởng của mình vì chính tôi cũng đang có một quyết định mới, và hãy chờ đợi một số phận may mắn hơn. Nhân danh một hiệp sĩ và một tín đồ Ki tô giáo, tôi xin cô hãy bền gan cho tới khi nào cô trở về với Don Fernando; nếu những lý lẽ của tôi không làm cho y nhận thấy trách nhiệm của y đối với cô, tôi sẽ dùng quyền của một hiệp sĩ thách thức y đấu sức với tôi vì y đã làm nhục cô; tôi làm việc đó vì cô, còn mối thù của tôi, tôi nhờ trời trả hộ.

Cardenio nói xong, Dorothea mới hết ngạc nhiên; không biết làm cách nào để cảm ơn sự giúp đỡ to lớn đó, nàng định quỳ xuống ôm hôn chân chàng nhưng Cardenio ngăn lại. Cha xứ vội lên tiếng đỡ hai người; sau khi hoan nghênh những lời nói chí tình của Cardenio, ông khuyên nhủ, thuyết phục mọi người hãy theo ông về làng để chuẩn bị mọi thứ cần thiết, rồi sau đó sẽ tính chuyện đi tìm Don Fernando, hoặc đưa Dorothea về với cha mẹ, hoặc làm những việc gì nên làm. Cardenio và Dorothea cảm ơn Cha xứ và nhận lời. Bác phó cạo từ nãy tới giờ vẫn ngồi yên, cũng có ý kiến; cũng như Cha xứ, bác hứa sẽ cố gắng hết sức giúp đỡ hai người; rồi bác nói vắn tắt cho họ biết lý do vì sao Cha xứ và bác tới đây, sự điên rồ kỳ lạ của Don Quixote cùng việc Sancho đang đi tìm chủ. Cardenio nhớ mang máng tới cuộc va chạm giữa chàng với Don Quixote, chàng kể lại cho hai người nghe nhưng không nói được nguyên nhân vì sao. Vừa lúc đó, có tiếng người gọi; Cha xứ và bác phó cạo nhận ra tiếng Sancho Panza (bác giám mã quay về chỗ cũ không thấy hai người, bèn gọi ầm lên); hai người chạy lại hỏi tin tức về Don Quixote; bác giám mã cho biết là đã thấy chủ mình mặc độc chiếc sơ-mi, người gầy nhom, nước da vàng ệch, sắp chết đói nhưng vẫn yêu Dulcinea tha thiết; bác đã nói với Don Quixote là nàng Dulcinea yêu cầu chàng rời khỏi nơi này trở về làng Toboso vì nàng đang đợi; nhưng chủ bác nhất quyết không chịu về trình diện trước người đẹp chừng nào chưa lập được những chiến công xứng đáng với tấm lòng tốt của nàng. Bác có ý kiến là nếu tình hình cứ tiếp tục như vậy, chủ bác sẽ không trở thành hoàng đế - đúng ra chủ bác phải làm hoàng đế - hoặc ít nhất cũng không thành tổng giám mục được; bác yêu cầu hai người hãy liệu tìm cách đưa chàng ra khỏi nơi này. Cha xứ khuyên Sancho chớ nên lo ngại, rồi sẽ đưa được chàng ra dù chàng không muốn. Ông cho Cardenio và Dorothea biết mưu kế của ông và của bác phó cạo nhằm chữa bệnh điên cho Don Quixote, hoặc ít nhất cũng đưa được chàng về nhà. Nghe nói vậy, Dorothea có ý kiến là nàng đóng vai cô gái lâm nạn hợp hơn bác phó cạo, nàng lại sẵn có quần áo để cải trang một cách tự nhiên, hơn nữa nên để nàng làm việc đó vì nàng biết tất cả những điều cần thiết để thực hiện ý đồ của Cha xứ, nàng đã đọc nhiều sách kiếm hiệp và biết khẩu khí của những cô gái đau khổ khi họ cầu cứu các trang hiệp sĩ giang hồ.

- Nếu vậy, ta hãy tiến hành ngay, Cha xứ nói; đúng là sự may mắn đã đến với tất cả chúng ta vì thật không ngờ nó đã mở cho các bạn một lối thoát và đã gỡ cho chúng tôi một thế bí.

Lập tức, Dorothea lấy ở trong bọc ra một cái váy bằng vải đắt tiền và một cái áo màu xanh thẫm, rồi nàng lấy vòng và đồ trang sức ở trong một cái hộp con, trang điểm vào người, nom rõ ra một cô gái phong lưu khuê các. Nàng cho biết là đã mang những thứ đó khi bỏ nhà ra đi để phòng thân và tới giờ chưa có dịp nào cần đến. Mọi người đều tấm tắc trước vẻ yêu kiều diễm lệ của nàng và họ chê trách Don Fernando là ngu ngốc vì đã ruồng bỏ một con người xinh đẹp như vậy. Riêng Sancho Panza thì phục sát đất; bác cảm thấy (mà đúng như vậy) từ bé tới giờ chưa trông thấy ai xinh đẹp đến như thế; và bác rối rít hỏi Cha xứ, yêu cầu cho biết cô gái xinh đẹp đó là ai, đi tìm kiếm gì ở nơi thâm sơn này, Cha xứ đáp:

- Người anh em Sancho, cô gái xinh đẹp này là người thừa kế thẳng dòng họ của đại vương quốc Micomicon; cô ta tới đây tìm chủ anh để cầu cứu một việc; số là cô ta bị một tên khổng lồ độc ác xúc phạm và muốn nhờ chủ anh rửa nhục cho. Vì tiếng tăm của chủ anh vang lừng bốn biển nên nàng công chúa này đã từ Guinea tới đây tìm kiếm chàng.

- Thật là một cuộc tìm kiếm khéo léo và một cuộc gặp gỡ hay ho, Sancho Panza nói; và lại càng hay hơn nữa nếu ông chủ tôi may mắn rửa được mối nhục cho cô ta, giết được tên khổng lồ chó đẻ kia mà ngài vừa nói; chắc chắn một khi gặp nó, ông chủ tôi sẽ giết được, trừ phi nó là ma vì ông ta bất lực đối với loài ma quái. Nhưng thưa ngài cử[45], tôi cầu xin ngài giúp cho một việc. Ngài hãy khuyên ông chủ tôi lấy cô công chúa này để cho ông ta từ bỏ ý định làm tổng giám mục, điều mà tôi đang lo ngại. Một khi lấy vợ rồi, ông ta sẽ không được phong chức tổng giám mục và sẽ dễ dàng trở thành hoàng đế, và tôi cũng sẽ đạt được nguyện vọng. Tôi đã suy nghĩ chán rồi và thấy rằng tôi chẳng được lợi gì nếu ông chủ tôi làm tổng giám mục. Tôi không giúp ích được gì cho Giáo hội vì tôi đã có gia đình và đối với một người có vợ con như tôi, nếu cứ phải biện bạch xin xỏ để được Giáo hội cấp cho ít tiền thì thật chẳng đi đến đâu cả; cho nên, thưa ngài, điều cốt tử là làm thế nào cho ông chủ tôi cưới cô công chúa này mà cho tới bây giờ tôi vẫn chưa biết tên là gì để gọi.

- Đó là công chúa Micomicona, Cha xứ đáp; vì vương quốc của nàng là Micomicon cho nên đương nhiên tên nàng phải như vậy.

- Phải rồi, Sancho nói; tôi đã thấy có nhiều người lấy tên quê quán để đặt tên tuổi cho mình, ví dụ như Pedro tỉnh Alcala, Juan tỉnh Ubeda hay Diego tỉnh Valladolid; chắc là ở Guinea cũng vậy, cho nên các bà hoàng cũng mang tên vương quốc của mình.

- Chắc thế, Cha xứ nói; còn về vấn đề vợ con của chủ anh, tôi sẽ làm hết sức mình.

Sancho mừng lắm, còn Cha xứ hết sức ngạc nhiên thấy bác quá ngây thơ và cũng ngông cuồng như chủ vì bác tin tưởng rằng chủ mình sẽ trở thành hoàng đế.

Lúc này, Dorothea đã cưỡi lên con la của Cha xứ và bác phó cạo cũng đã đeo xong bộ râu làm bằng lông đuôi bò; họ bảo Sancho dẫn đi gặp Don Quixote và còn dặn bác phải làm như không hề quen biết Cha xứ và bác phó cạo vì đó là vấn đề cốt tử để chủ bác trở thành hoàng đế. Cha xứ và Cardenio không muốn đi cùng, Cardenio thì ngại Don Quixote nhớ lại chuyện xô xát giữa hai người trước kia, còn Cha xứ cảm thấy sự có mặt của mình không cần thiết. Và thế là Dorothea, bác phó cạo cùng Sancho đi trước, Cha xứ và Cardenio lững thững theo sau. Cha xứ không quên dặn dò Dorothea cách thức phải làm nhưng nàng đáp là không ngại, mọi việc sẽ không sai một ly, đúng như tả trong các sách kiếm hiệp. Mới đi chưa được một dặm đường đã nhìn thấy Don Quixote giữa những quả núi đá; lúc này chàng đã mặc quần áo chỉnh tề nhưng chưa mang vũ khí. Được Sancho cho biết đó là Don Quixote, Dorothea quất roi thúc con la tiến lại theo sau là bác phó cạo râu ria xồm xoàm. Khi cả bọn đã tới gần Don Quixote, anh giám mã[46] nhảy từ lưng con la xuống đất chạy lại đỡ Dorothea. Cô gái bước xuống một cách rất tự nhiên rồi tới quỳ trước mặt Don Quixote. Chàng hiệp sĩ khẩn khoản bảo nàng đứng dậy nhưng nàng không chịu, nàng nói:

- Hỡi hiệp sĩ dũng cảm! Thiếp sẽ không đứng dậy chừng nào chàng chưa rủ lòng thương và tỏ lòng hào hiệp nhận lời giúp thiếp một việc. Việc làm đó sẽ mang lại vinh dự cho chàng và hạnh phúc cho người con gái bị đau khổ và bị xúc phạm nhất dưới ánh mặt trời này. Nếu quả thật cánh tay của chàng dũng mãnh như danh tiếng bất hủ của chàng, xin hãy cứu vớt đứa con gái bất hạnh này đã được nghe danh chàng và từ xứ sở xa xôi tới đây nhờ chàng giải ách cho.

- Tiểu thư xinh đẹp, Don Quixote nói, tôi sẽ không đáp lời nàng và cũng sẽ không nghe nàng kể lể sự tình chừng nào nàng chưa chịu đứng dậy.

- Thưa hiệp sĩ, cô gái sầu muộn đáp, thiếp sẽ không đứng lên chừng nào tấm lòng hào hiệp của chàng chưa nhận lời giúp cho.

- Tôi xin nhận và làm theo ý nàng nếu như việc đó không phương hại tới đức vua, tổ quốc tôi và con người đang nắm cả trái tim lẫn tự do của tôi.

- Thưa hiệp sĩ, cô gái đau khổ đáp, việc đó sẽ không phương hại gì tới những điều chàng vừa kể ra.

Lúc này, Sancho Panza ghé tai chủ nói nhỏ:

- Ngài có thể nhận lời được đấy, việc đó không có gì đâu, chỉ là đập chết một tên khổng lồ thôi; còn cô gái này là nàng công chúa cao quý Micomicona, trị vì đại vương quốc Micomicon ở Ethiopia đấy.

- Dù nàng là ai, Don Quixote đáp, ta cũng làm theo tiếng gọi của bổn phận và lương tâm ta, phù hợp với nghề nghiệp của ta.

Chàng quay sang bảo cô gái:

- Tiểu thư xinh đẹp hãy đứng dậy, tôi xin nhận lời thỉnh cầu của nàng.

- Nếu vậy, thiếp dám xin con người hào hiệp hãy cùng đi với thiếp và hứa không nhúng tay vào một việc gì khác hoặc giúp đỡ ai khác trước khi trả được mối thù cho thiếp và trừng trị một tên phản bội đã chiếm đoạt vương quốc của thiếp bất kể đạo lý của trời đất.

- Tôi xin tuyên bố nhận lời và ngay từ hôm nay, nàng sẽ xua đuổi được nỗi ưu phiền và lấy lại được niềm hy vọng đã mất; với sự phù trợ của Chúa và sự giúp đỡ của cánh tay này, nàng sẽ chóng thu hồi được giang sơn, trở lại ngôi báu cũ mặc dù có những kẻ phản nghịch muốn chống lại. Thôi, ta hãy bắt tay vào việc vì người ta thường nói rằng sự chậm trễ gây ra tác hại.

Cô gái hoạn nạn khẩn khoản xin Don Quixote cho phép hôn tay nhưng chàng hiệp sĩ hào hoa và lịch sự đâu có nghe; chàng đỡ nàng dậy, hôn một cách rất lịch sự, rồi bảo Sancho thắt chặt yên cương con Rocinante và đeo vũ khí vào cho mình. Bác giám mã chuẩn bị ngựa, lấy đống vũ khí treo trên cành cây, nom như một đống chiến lợi phẩm, nhanh nhẹn khoác vào người chủ. Xong xuôi, Don Quixote nói:

- Với sự phù hộ của Chúa, chúng ta hãy lên đường giúp đỡ nàng công chúa cao quý này.

Trong khi đó, bác phó cạo vẫn quỳ dưới đất, cố hết sức nín cười và giữ cho bộ râu không tuột để khỏi hỏng việc. Sau khi thấy Don Quixote đã nhận lời và sốt sắng ra đi làm nhiệm vụ, bác bèn đứng dậy cầm lấy một tay cô gái và cùng với Don Quixote đỡ nàng ngồi lên con la; rồi Don Quixote nhảy lên con Rocinante, bác phó cạo cũng leo lên con la; riêng Sancho không có gì cưỡi phải đi bộ, và bác lại nhớ tới con lừa bị mất. Tuy nhiên bác vẫn vui vẻ nghĩ rằng chủ mình đã đi đúng con đường dẫn thẳng tới ngôi báu vì không còn nghi ngờ gì nữa, chủ bác sẽ lấy cô công chúa này và xoàng ra cũng làm vua xứ Micomicon. Có một điều làm bác buồn phiền khi nghĩ rằng vương quốc đó thuộc vùng dân da đen ở, và như vậy những người thuộc quyền cai trị của bác sẽ là người da đen; nhưng bác lại nghĩ ra một cách giải quyết, bác tự bảo: “Dù đám thần dân của ta là người da đen cả cũng chẳng sao. Ta chỉ việc cho chúng xuống tàu chở về Tây Ban Nha bán lấy tiền rồi với số tiền đó, ta mua một chức tước hay xin một việc gì làm cũng đủ sống ung dung suốt đời. Phải, nếu cứ nằm một chỗ thì chả bao giờ nảy ra mưu khôn để giải quyết công việc, để có thể bán được ba vạn hay một vạn tên nô lệ dễ như bán một bó rơm vậy. Lạy Chúa, dù chúng to lớn hay bé nhỏ, ta cũng cứ bán đổ đống cả mớ và dù chúng đen, ta cũng làm cho biến thành bạc hay vàng. Thật vậy, chẳng qua ta giả ngu giả ngốc đó thôi”. Nghĩ thế, Sancho lấy làm hài lòng lắm, quên cả nỗi khổ cực phải đi bộ.

Cardenio và Cha xứ nấp sau núi và bụi cây, nhìn thấy hết nhưng chưa biết làm cách nào để nhập bọn. Cha xứ, vốn đa mưu túc trí, đã nảy ra một ý kiến để thực hiện ý đồ; ông rút trong túi ra một cái kéo, xén luôn bộ râu của Cardenio, đưa cho chàng cái áo nâu ông đang mặc cùng tấm áo choàng ngắn màu đen, chỉ giữ lại quần nịt và chiếc áo ngắn; hình dạng Cardenio thay đổi hẳn khiến chính bản thân chàng có soi gương cũng chẳng nhận ra. Lúc này, đoàn của Don Quixote đã đi xa; cải trang xong, hai người đuổi theo và ra đến đường cái quan trước vì đường lối ở đây rậm rạp khúc khuỷu, cưỡi ngựa cũng chẳng nhanh hơn đi bộ. Ra khỏi núi tới đồng bằng, Cha xứ và Cardenio đứng chờ; khi thấy Don Quixote và mọi người tới, Cha xứ nhìn chằm chằm vào chàng hiệp sĩ làm như thể nhận ra người quen, rồi sau một lát, ông tiến lại gần chàng dang hai tay kêu lên:

- May sao đã tìm thấy chàng Don Quixote xứ Mancha, người đồng hương của tôi, tấm gương của giới hiệp sĩ, tinh hoa của sự phong nhã, chỗ dựa vững chắc của những kẻ khốn cùng, tinh túy của các hiệp sĩ giang hồ.

Nói rồi, Cha xứ ôm lấy đùi trái của Don Quixote. Bỗng dưng thấy có người nói năng và hành động như vậy, chàng hiệp sĩ sửng sốt lắm; chàng nhìn kỹ và cuối cùng lấy làm ngạc nhiên nhận ra đó là Cha xứ; chàng cố gắng xuống ngựa nhưng Cha xứ ngăn lại. Don Quixote nói:

- Ngài cứ hãy mặc tôi; không lẽ tôi cưỡi ngựa trong lúc một con người đáng kính như ngài phải đi bộ.

- Tôi không nghe ông đâu, Cha xứ đáp. Ông phải cưỡi ngựa để còn lập những chiến công và làm những cuộc phiêu lưu có một trong kỷ nguyên này; tôi chỉ là một nhà tu hành vô danh tiểu tốt, nếu được các vị cùng đi với ông vui lòng cho ngồi ghép phía sau trên mông con la của họ cũng đã tốt chán; được như vậy cũng chẳng khác gì tôi được cưỡi con Pegasus[47] hay con ngựa vằn của anh chàng Moor tên là Muzaraque nổi tiếng bị phù phép và cho tới bây giờ vẫn nằm trên quả đồi cao Zulema ở gần thành phố Compluto.

- Dù vậy, tôi vẫn không thông, ngài cử của tôi ạ; vả chăng tôi biết rằng nàng công chúa đây sẽ vì tôi mà ra lệnh cho giám mã của nàng nhường ngài ngồi trên yên, còn anh ta sẽ ngồi ghép đằng sau nếu con la có thể mang được cả hai người.

- Theo thiếp nghĩ, nó có thể mang được, nàng công chúa đáp, và thiếp biết rằng không cần phải bảo giám mã của thiếp điều đó; anh ta rất có phép tắc và sẽ không để một nhà tu hành đi bộ trong lúc có điều kiện cưỡi ngựa.

- Đúng vậy, bác phó cạo đáp.

Nói rồi, bác nhảy ngay xuống đất mời Cha xứ ngồi lên yên; ông này nhận lời ngay. Không may, trong lúc bác phó cạo leo lên ngồi phía sau, con la - đó là một con la thuê, có nghĩa là một con vật không thuần - vểnh mông đá hậu hai cái; quả thật nếu nó đá trúng ngực hoặc đầu bác phó Nicholas thì chắc bác sẽ phải nguyền rủa sự ra đời của Don Quixote. Tuy nhiên, bác chủ đã bị mất thăng bằng ngã lăn xuống đất, bộ râu giả văng ra, không kịp giữ lại. Thấy mất râu, bác chỉ còn biết lấy hai tay ôm mặt, kêu ầm là bị ngựa đá gãy răng. Nhìn đống râu văng ra khỏi mặt người giám mã, không dính vào hàm và cũng không dính máu, Don Quixote nói:

- Lạy Chúa, thật là kỳ diệu! Bộ râu tuột khỏi cằm như thể có người cố tình giật ra vậy.

Thấy mưu kế của mình có nguy cơ bị lộ, Cha xứ vội chạy tới nhặt bộ râu mang lại cho bác Nicholas lúc này vẫn đang nằm ềnh dưới đất kêu la om sòm; ông nâng đầu bác lên ngang ngực mình, vừa lắp râu vào cằm bác, vừa đọc lẩm nhẩm mấy câu; ông bảo đó là đọc thần chú để lắp râu vào cằm. Sau khi lắp râu xong, ông lùi ra và mọi người thấy cằm bác phó cạo lại đầy đủ râu ria, da thịt nhẵn nhụi như trước. Don Quixote lấy làm lạ lắm, yêu cầu Cha xứ truyền lại phép cho chàng khi nào có dịp; chàng cho rằng phép đó phải có tác dụng lớn hơn nữa vì một khi bộ râu văng ra, da thịt ở cằm tất phải bị rách, thế mà mặt anh giám mã vẫn nhẵn nhụi chứng tỏ phép đó làm lành được cả thịt da.

- Đúng thế, Cha xứ đáp và hứa sẽ truyền lại ngay khi nào có dịp.

Mọi người bàn là để Cha xứ cưỡi con la một mình rồi từng đoạn đường sẽ thay đổi nhau cho tới khi đến quán trọ cách đó hai dặm. Thế là có ba người cưỡi ngựa và la, đó là Don Quixote, nàng công chúa và Cha xứ, và ba người đi bộ: Cardenio, bác phó cạo và Sancho Panza. Don Quixote nói với cô gái:

- Xin để tùy nàng dẫn chúng tôi đi.

Cô gái chưa kịp đáp, Cha xứ đã lên tiếng:

- Chẳng hay nàng định đưa chúng tôi tới vương quốc nào? Phải chăng tới vương quốc Micomicon? Chắc là như vậy, bằng không tôi thật chẳng biết gì về những vương quốc cả.

Cô gái vốn tinh ý, hiểu ngay phải trả lời như thế nào, bèn đáp:

- Thưa ngài, đúng vậy; tôi đi về vương quốc Micomicon.

- Nếu thế, Cha xứ nói, chúng ta sẽ phải qua làng tôi; từ đó nàng sẽ đi về phía Cartagena rồi lên thuyền nếu không gặp trắc trở gì, nếu thuận buồm xuôi gió, trời yên bể lặng, ngót chín năm sau, chúng ta sẽ trông thấy đầm lớn Meona, còn gọi là Meotides, cách vương quốc của nàng trên một trăm ngày đường nữa.

- Ngài nhầm rồi, cô gái nói; tôi từ quê nhà ra đi chưa đầy hai năm, thời tiết không lúc nào tốt; vậy mà tôi đã gặp được con người mà tôi hằng mong mỏi tức là ngài Don Quixote xứ Mancha; tôi vừa đặt chân lên đất Tây Ban Nha đã nghe tiếng đồn về chàng, khiến tôi phải đi tìm ngay để cầu cứu tấm lòng hào hiệp của chàng và gửi gắm nguyện vọng chính đáng của tôi vào cánh tay vô địch của chàng.

- Thôi, thôi, xin chớ ca tụng tôi, Don Quixote nói; tôi là kẻ thù của mọi sự phỉnh nịnh, và mặc dù nàng không định làm như vậy, nhưng lời nói đó đã làm chối đôi tai trong sạch của tôi. Tôi chỉ xin thưa với nàng rằng dù tôi có đủ hay không có đủ can đảm, tôi cũng sẽ dùng nó - dù đủ hay không đủ - để phụng sự nàng cho tới giọt máu cuối cùng. Nhưng thôi, hãy đợi đến lúc đó sẽ hay, bây giờ xin ngài cử cho tôi biết nguyên nhân nào dẫn ngài tới đây? Vì sao ngài đi một mình không người theo hầu, quần áo quá đơn sơ như vậy khiến tôi phải kinh ngạc?

- Tôi xin trả lời vắn tắt, Cha xứ đáp. Xin thưa để ngài biết rằng tôi và bác Nicholas - tức là ông bạn phó cạo của chúng ta - đi Seville để lĩnh một món tiền do một người bà con sống ở châu Mỹ lâu năm gửi cho tôi; số tiền đó không nhỏ, sáu mươi ngàn đồng bằng bạc loại tốt, một món tiền đáng kể. Ngày hôm qua, chúng tôi đang đi bỗng đâu có bốn tên cướp đường xông ra lột chúng tôi đến tận râu khiến bác phó cạo phải mang một bộ râu giả; còn anh chàng trai trẻ này, - Cha xứ chỉ vào Cardenio, - cũng bị chúng lột trần như đứa trẻ sơ sinh. Có điều đáng chú ý là xung quanh vùng này, người ta đồn ầm rằng lũ cướp đường đó là những tên tù khổ sai đã được một người giải thoát cho ngay tại gần đây; người đó cả gan dám đánh cả viên đội và tốp lính đi áp giải để thả bọn tù; chắc chắn đó là một kẻ mất trí, hoặc cũng xấu xa như bọn tù, hoặc là một kẻ vô linh hồn vô lương tâm vì y đã muốn lùa chó sói vào giữa đàn cừu, lùa con cáo vào giữa đàn gà, lùa con ruồi vào đống mật ngọt; y đã muốn lừa dối công lý, chống lại nhà vua trị vì muôn loài vì y đã không tuân thủ những lệnh sáng suốt của người; y đã muốn tước bỏ những chiếc bơi chèo trên các chiến thuyền của đức vua, khuấy động đội Huynh đệ rất Thánh từ bao nhiêu năm nay sống trong cảnh yên bình, và cuối cùng làm một việc để tự hủy hoại linh hồn mà chẳng mang lợi ích gì cho thể xác.

Cha xứ đã được Sancho kể cho nghe câu chuyện về việc giải thoát bọn tù khổ sai mà Don Quixote rất hãnh diện, cho nên lúc này ông cố ý nhắc lại để xem thái độ của chàng hiệp sĩ ra sao; ông nói tới đâu, mặt Don Quixote biến sắc tới đó, và chàng không dám nhận là người đã giải thoát cho lũ tù nhân.

- Chính những tên tù đó đã cướp bóc chúng tôi, Cha xứ nói. Cầu Chúa rủ lòng thương và tha tội cho con người đã giải thoát chúng khỏi một hình phạt mà chúng đáng phải chịu.

Chương XXX

NÓI VỀ TÀI KHÔN KHÉO CỦA NÀNG DOROTHEA XINH ĐẸP CÙNG NHỮNG CHUYỆN GIẢI TRÍ KHÁC RẤT LÝ THÚ

Cha xứ chưa dứt lời, Sancho đã lên tiếng:

- Thưa ngài cử, con người đã lập nên thành tích đó chính là ông chủ tôi; thực ra trước đó, tôi đã bảo ông ấy là phải suy nghĩ về việc làm của mình vì bọn chúng là những tên đầu trộm đuôi cướp, giải thoát cho chúng là có tội.

- Đồ ngu, Don Quixote nói; một khi giữa đường gặp những kẻ khốn khổ, bị cùm kẹp, áp chế, bị giải đi như những người tù, người hiệp sĩ giang hồ đâu có phận sự phải biết rằng họ có tội hay không có tội. Người hiệp sĩ chỉ có phận sự cứu vớt họ như cứu vớt những kẻ khốn cùng, và chỉ cần biết nỗi khổ đau của họ, không để mắt tới những hành động xấu xa họ đã làm. Ta đã gặp một xâu những con người ủ rũ và cực nhục, và ta đã giúp họ theo tiếng gọi của hiệp sĩ đạo, nếu phải tội ta xin chịu. Nếu có kẻ nào - trừ ngài cử đáng kính - cho rằng làm như vậy là sai, ta sẽ đáp rằng y chẳng biết gì về hiệp sĩ đạo cả và y đã nói láo như một kẻ đê tiện hạ lưu, và ta sẽ làm cho mở mắt bằng thanh kiếm lợi hại này.

Nói rồi, chàng lấy chân ghì chặt bàn đạp, chụp mũ sắt lên đầu (chàng vẫn mang theo cái chậu cạo râu - mà chàng ngỡ là cái mũ sắt của Mambrino -, treo nó ở mỏm yên chờ ngày sửa chữa lại sau lần bị bọn tù đập vỡ).

Dorothea là một cô gái khôn ngoan và tế nhị, biết Don Quixote tính tình gàn dở, thường bị mọi người chế giễu, trừ Sancho Panza; thấy chàng nổi nóng, cô bèn lên tiếng:

- Thưa hiệp sĩ, xin chàng nhớ cho rằng chàng đã nhận lời giúp thiếp và như vậy chàng không thể nhúng tay vào một cuộc phiêu lưu nào khác dù cần cấp đến mấy chăng nữa; xin chàng hãy bình tâm lại. Ví thử ngài cử đây biết rằng chính cánh tay vô địch này đã giải thoát cho bọn tù, chắc chắn ngài ấy sẽ khâu ba mũi kim vào mồm và cắn ba lần vào lưỡi chứ không khi nào lại thốt ra những lời có phương hại đến uy danh của chàng.

- Tôi xin thề là như vậy, Cha xứ nói, dù tôi có phải vặt nửa bộ râu này đi.

- Thưa nàng, tôi sẽ im lặng, Don Quixote đáp, và tôi xin dẹp nỗi tức giận chính đáng đang sôi sục trong lòng. Tôi sẽ giữ bình tĩnh cho tới khi hoàn thành nhiệm vụ đã hứa với nàng. Nhưng để đáp lại thiện chí của tôi và nếu như điều đó không làm nàng phiền lòng, xin hãy nói cho tôi biết nỗi buồn đau của nàng; còn những kẻ mà tôi phải trừng trị một cách đích đáng và đầy đủ để rửa hận cho nàng, những kẻ đó là ai, gồm bao nhiêu tên?

- Thiếp xin vui lòng, Dorothea nói, nếu như những chuyện buồn thảm và đau khổ không làm chàng chán tai.

- Đâu có, thưa nàng.

- Nếu vậy, xin các ngài hãy chú ý nghe thiếp kể.

Dorothea vừa dứt lời, Cardenio và bác phó cạo vội tiến lại gần để xem cô gái khôn ngoan này bày ra câu chuyện gì; Sancho cũng sán đến bên cô ta vì bác cũng bị mắc lừa như chủ vậy. Dorothea ngồi lại ngay ngắn trên yên, hắng giọng mấy cái rồi, với một điệu bộ rất duyên dáng, bắt đầu kể như sau:

- Trước hết, xin các ngài biết cho rằng người ta gọi thiếp là…

Đến đây, cô ta ngừng lại một chút vì quên bẵng cái tên mà Cha xứ đã đặt cho; biết vì sao Dorothea ngừng lại, cha xứ vội lên tiếng cứu nguy cho cô ta:

- Nàng bối rối và lúng túng khi kể về nỗi bất hạnh của mình, điều đó không có gì là lạ. Thói thường, sự đau khổ vùi dập con người làm mất trí nhớ đến mức quên cả tên mình. Chính vì thế mà nàng đã quên nàng là công chúa Micomicona, người kế thừa chính thức đại vương quốc Micomicon. Tôi xin nhắc như vậy để nàng có thể dễ dàng nhớ lại trong ký ức sầu thảm những điều mà nàng muốn kể ra đây.

- Quả thật như vậy, cô gái đáp; từ bây giờ, thiếp nghĩ rằng sẽ không cần thiết phải nhắc thiếp nữa và thiếp sẽ kể được hết câu chuyện có thật của thiếp, câu chuyện đó như sau: phụ vương của thiếp tên là Tinacrio Hiền Nhân, rất giỏi về pháp thuật; người đoán được rằng mẹ thiếp tức là hoàng hậu Jaramilla sẽ chết trước, và rồi sau đó ít lâu người cũng sẽ từ giã cõi đời, bỏ thiếp một mình, mồ côi cả cha lẫn mẹ. Nhưng người vẫn thường nói rằng người không ngại chuyện đó; trái lại có một điều làm người lo lắng hơn: số là cha thiếp biết chắc chắn rằng có một gã khổng lồ quái dị làm chúa một hòn đảo lớn ở cách vương quốc thiếp không xa; gã khổng lồ này tên là Pandafilando Mắt Lé vì mặc dù hai con mắt của y ngay ngắn, không có tật gì, y vẫn cứ nhìn lệch về một bên như một người bị lác, làm ra vậy để dọa cho mọi người phải sợ. Cha thiếp đoán trước được rằng một khi gã khổng lồ đó biết thiếp mồ côi, y sẽ dẫn một đạo quân lớn tràn vào đất nước của thiếp và sẽ chiếm đoạt hết lãnh thổ không để lại một xóm làng nào cho thiếp nương thân, và thiếp chỉ có một cách lấy y làm chồng mới tránh khỏi thảm họa đó. Cha thiếp biết rằng thiếp sẽ không bao giờ chịu nhận một cuộc hôn nhân quá chênh lệch như vậy, và quả thật thiếp không bao giờ có ý nghĩ lấy tên khổng lồ đó hoặc một kẻ nào khác, dù kẻ đó hùng mạnh đến mấy. Cha thiếp còn dặn dò thiếp là sau khi người qua đời, nếu thấy tên Pandafilando sang thôn tính đất nước thì không nên chống cự lại vì làm việc đó sẽ bị tiêu vong, trái lại cứ để cho y tự do chiếm đóng nếu muốn tránh cho đám dân lành sự chết chóc hủy diệt vì thiếp không sao đương đầu nổi trước sức mạnh khủng khiếp của y; sau đó thiếp phải lập tức đi tới nước Tây Ban Nha cùng với một vài người thân cận và sẽ tìm được một hiệp sĩ giang hồ giải nguy cho; hiệp sĩ đó tiếng tăm lừng lẫy cả nước và nếu thiếp chưa quên, tên chàng là Don Azote hay Don Gigote[48] gì đó.

- Thưa bà, tên chàng là Don Quixote, Sancho Panza nói xen vào, còn gọi là hiệp sĩ Mặt Buồn.

- Đúng rồi, Dorothea đáp, Cha thiếp còn tả rằng tầm vóc chàng cao, mặt khô khẳng, phía người bên phải, dưới vai trái hoặc quanh quẩn đâu đó có một nốt ruồi nâu với mấy cái lông cứng như lông lợn[49].

Nghe nói vậy, Don Quixote bảo giám mã của mình:

- Sancho con ta, hãy lại đây giúp ta cởi áo xem ta có đúng là nhà hiệp sĩ mà ông vua thông thái kia đã tiên đoán không.

- Chàng cởi áo ra làm chi? Dorothea hỏi.

- Để xem tôi có cái nốt ruồi mà cha nàng đã tả không, Don Quixote đáp.

- Chả cần phải cởi áo đâu, Sancho nói; tôi biết ngài có một cái nốt ruồi như vậy ở giữa sống lưng; đó là một dấu hiệu chứng tỏ sức mạnh của con người.

- Thế là đủ rồi, Dorothea nói; chỗ quen thuộc ta chả cần phải tỉ mỉ quá làm gì, và dù cái nốt ruồi đó ở vai hay ở sống lưng cũng không quan trọng, miễn là có nốt ruồi, còn nó ở đâu cũng được vì cũng vẫn xương thịt ấy cả mà thôi. Chắc chắn cha thiếp đã nói đúng và thiếp đến đây cầu cứu chàng Don Quixote cũng là đúng. Chính chàng là hiệp sĩ mà cha thiếp đã tiên đoán vì những nét đặc biệt trên mặt chàng ăn khớp với tiếng tăm của chàng hiệp sĩ lừng danh không những ở Tây Ban Nha mà còn cả ở xứ Mancha; thiếp vừa ở dưới thuyền đặt chân lên Osuna đã nghe người ta đồn về những chiến công của chàng, và thiếp tự bảo rằng đó là người thiếp đang đi tìm.

- Nhưng làm sao nàng có thể ở dưới thuyền đặt chân lên Osuna được vì đó có phải là một hải cảng đâu? Don Quixote hỏi.

Dorothea chưa kịp đáp, Cha xứ đã đỡ lời:

- Chắc là công chúa muốn nói rằng sau khi lên bến Malaga, nàng đi tới Osuna thì được nghe đồn về ngài.

- Thiếp định nói như vậy đó, Dorothea đáp.

- Thế thì đúng rồi, Cha xứ nói; thôi, xin nàng kể tiếp.

- Thiếp cũng chẳng còn gì kể nữa, Dorothea đáp. Chỉ xin nói thêm rằng cuối cùng, thiếp đã vô cùng may mắn tìm thấy chàng Don Quixote khiến thiếp cảm thấy như đã trở lại ngôi báu rồi; với một tấm lòng hào hiệp và quảng đại, chàng đã hứa nhận lời đi bất cứ nơi nào theo thiếp, nghĩa là đi gặp tên Pandafilando Mắt Lé, để trừ khử y và trao trả lại cho thiếp những cái mà y đã chiếm đoạt một cách phi lý. Tất cả những điều đó nhất nhất sẽ phải xảy ra như người cha yêu quý của thiếp là Tinacrio Hiền Nhân đã tiên đoán; người còn ghi lại bằng tiếng Chaldea hay Hy Lạp gì đó, mà thiếp không đọc được, rằng sau khi đã chặt đầu tên khổng lồ, nếu chàng hiệp sĩ ngỏ ý cầu hôn thì thiếp phải tự nhận ngay là vợ chính thức của chàng, không được chối cãi nửa lời, và cả vương quốc của thiếp lẫn con người thiếp đều thuộc về chàng.

- Anh thấy thế nào, anh bạn Sancho? Don Quixote nói. Đã nghe thấy gì chưa? Ta chẳng vẫn thường nói đó sao? Hãy xem đó, chúng ta có đất đai để cai trị và có công chúa để kết hôn.

- Tôi chịu ngài rồi, Sancho nói. Chỉ có kẻ nào ngu ngốc mới không lấy bà hoàng sau khi đã rạch cổ ông tướng Pandafilando! Sao, hay là còn chê bà hoàng xấu xí? Thôi đi, tôi chỉ mong những con rệp ở giường tôi cũng được xấu như vậy!

Nói xong, Sancho nhảy cỡn lên tỏ vẻ vui thích lắm; bác chạy lại giữ cương con la của Dorothea, bắt nó dừng lại, rồi bác quỳ xuống trước mặt nàng, xin nàng đưa tay cho hôn để tỏ rằng bác nhận nàng là hoàng hậu và chủ của mình. Thử hỏi ai nhịn được cười trước sự điên rồ của chủ cũng như sự ngây thơ của tớ? Dorothea chìa tay ra và hứa hẹn sẽ phong cho bác làm quan đại thần trong triều đình khi nào trời giúp cho nàng khôi phục được giang sơn. Những lời cảm ơn của Sancho khiến mọi người lại được một dịp cười.

- Thưa các ngài, Dorothea kể tiếp, đó là câu chuyện về thiếp; thiếp chỉ còn một điều để nói với các ngài là trong số những người thiếp đem đi theo, bây giờ chỉ còn lại anh giám mã có bộ râu dài kia vì khi vào gần tới bến, bọn thiếp gặp một cơn bão và họ đã chết đuối cả; riêng anh giám mã và thiếp vào được đất liền nhờ có hai tấm ván; điều đó thật là kỳ lạ, cũng kỳ lạ và bí ẩn như cả cuộc đời thiếp mà các ngài đã thấy. Nếu trong khi thiếp kể, có điều gì thất thố hoặc không đúng, xin các ngài hãy nhớ tới lời ngài cử đã nói lúc thiếp bắt đầu kể chuyện: những sự đau khổ ghê gớm và triền miên làm con người ta mất hết trí nhớ.

- Hỡi công chúa cao quý! Don Quixote nói, chừng nào tôi còn phụng sự nàng, những nỗi đau khổ, dù to lớn chừng nào, cũng không làm tôi mất trí nhớ được; tôi xin khẳng định một lần nữa lời hứa của tôi và thề sẽ cùng đi với nàng đến cùng trời cuối đất cho tới khi tôi chạm trán kẻ thù hung bạo của nàng, và tôi tin rằng với sự phù hộ của Chúa và với cánh tay này, tôi sẽ chặt đứt cái đầu kiêu ngạo kia bằng lưỡi gươm này… mà tôi không dám nói là sắc bén vì tên Gines de Pasamonte đã lấy cắp thanh gươm quý của tôi. Don Quixote nói rất nhỏ đoạn sau, rồi chàng lại tiếp:

- Sau khi tôi đã chặt đầu tên khổng lồ và trao lại giang sơn cho nàng, nàng có toàn quyền định đoạt con người mình theo ý muốn, vì trong khi trí nhớ của tôi còn vấn vương chuyện khác, ý muốn còn bị trói buộc và đầu óc còn bị phụ thuộc vào con người kia… tôi chỉ nói thế thôi… thì tôi không đủ can đảm nghĩ tới việc lấy ai, dù đó là chim phượng hoàng.

Sancho cảm thấy rất bực khi nghe chủ nói là không muốn lấy ai, bác nổi khùng hét to:

- Ngài Don Quixote, tôi xin thề là ngài lú lẫn ruột gan rồi! Sao lại có thể ngần ngại không muốn lấy một nàng công chúa cao quý như vậy? Ngài tưởng rằng lúc nào thần May Rủi cũng dành cho ngài một cơ hội may mắn như thế này ư? Liệu bà chủ Dulcinea có xinh đẹp hơn không? Nhất định là không, không bằng một nửa, thậm chí tôi muốn nói là không thấm gót con người đang đi phía trước kia. Nếu ngài cứ tơ tưởng hão huyền thì bao giờ tôi mới trở thành bá tước và làm chủ một lãnh địa như tôi vẫn mơ ước. Tôi kêu cầu tất cả lũ quỷ Xa-tăng giúp tôi. Ngài hãy cưới nàng công chúa này đi, cưới ngay đi, và hãy nhận lấy vương quốc tự trên trời rơi vào tay ngài; một khi ngài đã làm vua, hãy phong cho tôi làm hầu tước hay một chức gì cao hơn nữa, còn lại bao nhiêu tôi xin nhường tất cho quỷ.

Nghe Sancho phỉ báng nàng Dulcinea, Don Quixote không nhịn nổi; chàng giơ cao ngọn giáo, chẳng nói chẳng rằng, lẳng lặng phang luôn cho Sancho hai cái làm bác ngã lăn ra đất, và nếu Dorothea không lên tiếng can ngăn, ắt chàng đã đánh chết bác giám mã. Một lát sau, chàng mới lên tiếng:

- Thằng súc sinh đê tiện kia, mi tưởng lúc nào cũng có thể nói năng suồng sã như vậy đối với ta sao? Lúc nào mi cũng nói bậy được và ta cũng tha thứ cho sao? Chớ có tưởng như thế, quân đê tiện bị rút phép thông công kia; phải, đúng là mi bị rút phép thông công vì mi đã nói động đến nàng Dulcinea vô song. Hỡi kẻ thô lỗ, cục cằn, xấu bụng kia, mi không biết rằng nếu không có nàng tiếp sức cho cánh tay ta thì ta không giết nổi một con bọ ư? Tên độc mồm độc miệng kia, mi không biết rằng sở dĩ ta chiếm lại được vương quốc Micomicon, chặt đứt đầu tên khổng lồ và phong cho mi là hầu tước (ta coi tất cả những điều đó như đã được thực hiện và được công nhận rồi) là nhờ có nàng Dulcinea đã sử dụng cánh tay ta để lập chiến công ư? Nàng đã nhập vào ta mà chiến đấu và chiến thắng; ta sống được, hít thở được là nhờ có nàng. Nhờ có nàng mà ta được làm người và nên người. Ôi, tên khốn kiếp, đê tiện, bất nhân kia! Người ta đưa mi từ chốn đất bụi lên ông nọ bà kia, vậy mà mi báo đáp lại bằng cách nói xấu người làm ơn như vậy đó ư!

Sancho bị đánh không đau lắm nên vẫn nghe được hết những lời của chủ; bác vội vàng đứng dậy, chạy lại lấp sau con la của Dorothea, nói vọng về phía Don Quixote:

- Xin hỏi ngài: nếu ngài cứ khăng khăng không chịu lấy nàng công chúa cao quý này, hiển nhiên là vương quốc Micomicon sẽ không thuộc về ngài và nếu như vậy thì ngài ban cho tôi được cái gì? Chính đó là điều làm tôi phải than phiền. Xin ngài hãy cưới nàng công chúa trong lúc ta bắt gặp nàng tại đây như thể từ trên trời rơi xuống, rồi sau đó ngài vẫn có thể quay trở lại với bà Dulcinea. Chắc là trên đời này cũng không thiếu những ông vua có nhân tình. Về nhan sắc của hai người, tôi không có ý kiến, nhưng nếu phải nói sự thật, tôi thấy cả hai cùng đẹp cùng giòn tuy rằng tôi chưa nhìn thấy bà Dulcinea bao giờ.

- Sao lại chưa nhìn thấy là thế nào, tên phản phúc, tên báng bổ kia? Don Quixote nói. Mi chẳng mang về đây cho ta lời nhắn nhủ của nàng là gì?

- Tôi muốn nói là tôi chưa nhìn kỹ, Sancho đáp, thành thử không nhận thấy rõ sắc đẹp và những nét nổi bật của bà ta; nhưng nhìn chung cả khối thì thấy được đấy.

- Thôi, ta tha lỗi cho anh, Don Quixote nói, và anh cũng chả nên chấp thái độ nóng nảy của ta làm gì vì con người ta thường không kiềm chế được những hành động bột phát của mình.

- Tôi hiểu lắm, Sancho đáp; bản thân tôi cũng hay bột phát trong lời nói, và một khi lưỡi đã mấp máy thì tôi không thể nhịn được.

- Sancho, dù sao anh cũng phải giữ mồm, giữ miệng vì cứ hay nói bậy, có ngày oan gia đó… thôi ta nói thế thôi.

- Được lắm, Sancho nói, Chúa ở trên trời nhìn thấy hết những sự ám muội và sẽ nhận xét ai xấu giữa tôi là kẻ nói năng vụng về và ngài là người có những hành động không tốt.

- Sancho, không được nói nữa, Dorothea lên tiếng; hãy lại hôn tay chủ anh và xin lỗi đi; từ nay về sau phải thận trọng hơn trong việc khen chê người khác; còn đối với bà Toboso mà ta không quen biết, anh không được nói xấu mà phải phụng sự tử tế. Hãy tin vào Chúa, người sẽ không quên ban cho anh một lãnh địa để anh có thể sống như một ông hoàng.

Sancho cúi gục đầu xin hôn tay chủ; Don Quixote nghiêm trang giơ tay ra. Sau khi Sancho hôn xong, Don Quixote làm dấu ban phúc cho bác rồi bảo bác hãy cùng chàng đi lên trước vì chàng có nhiều điều rất quan trọng muốn hỏi và trao đổi. Sancho vội rảo bước theo chủ; khi hai thầy trò đã đi cách xa mọi người, Don Quixote lên tiếng:

- Từ khi anh trở về đây, ta chưa có cơ hội và thời gian để hỏi anh tỉ mỉ về nhiệm vụ mà anh đã được giao phó và về lời phúc đáp mà anh mang về cho ta. Bây giờ, nhân lúc rảnh rang, hãy làm cho ta hài lòng bằng những tin tốt lành đi nào.

- Ngài muốn hỏi gì thì cứ hỏi, Sancho đáp, tôi cũng sẽ tuôn ra hết những điều đã lọt vào tai. Nhưng từ nay về sau, xin ông chủ chớ nên quá thù dai như vậy đối với tôi.

- Sancho, tại sao anh lại nói thế?

- Tôi nói thế đấy; sở dĩ ngài đánh tôi là vì có chuyện mâu thuẫn đêm hôm nọ giữa hai thầy trò ta do ma quỷ gây ra, chứ không phải vì tôi nói động chạm gì đến bà Dulcinea, một người mà tôi yêu mến và kính trọng như một vật linh thiêng, không phải vì bà ta có gì thánh thần mà vì bà ta là vật sở hữu của ngài.

- Sancho, muốn sống thì đừng nhắc lại chuyện đó nữa, Don Quixote nói, vì nó làm ta buồn phiền. Ta đã tha tội cho anh, nhưng chắc anh cũng biết câu nói: “Tội lỗi mới, hình phạt mới”.

Hai thầy trò đang nói đến đó, bỗng đâu trên đường cái có một người cưỡi lừa đi tới, lúc đến gần nom như một người Bohémien[50]. Xưa nay, mỗi khi nhìn thấy lừa là Sancho nhìn hau háu; thoạt nhìn người đi tới, bác đã nhận ra ngay là Gines de Pasamonte, và từ anh chàng nom giống người Bohémien đó, bác nhận ra con lừa của mình. Quả thật anh chàng Gines đang cưỡi con lừa của bác; để mọi người không nhận ra được mặt và để bán được lừa một cách dễ dàng, Gines de Pasamonte đã cải trang thành người Bohémien vì y biết rất thành thạo các thứ tiếng nói của giống người này như tiếng mẹ đẻ vậy. Vừa nhận ra y, Sancho hét ầm lên:

- Tên kẻ cắp Ginesillo kia! Trả của quý cho ta, trả cuộc sống cho ta, chớ cướp mất chỗ dựa của ta, để lại con lừa cho ta, trả lại niềm vui cho ta! Cút đi, đồ xấu xa; xéo ngay, quân ăn cắp, và hãy bỏ lại những cái gì không phải của mình!

Kể ra Sancho chẳng cần phải la lối om sòm làm gì vì vừa nghe bác chửi câu đầu, Gines đã nhảy vội xuống đất, chạy như phi, thoắt một cái biến mất. Sancho bước tới ôm lấy con lừa và hỏi nó:

- Thế nào, mày có được khỏe không, lừa của ta, đôi mắt của ta, bạn đường của ta?

Rồi bác vuốt ve hôn hít nó như đối với người vậy. Chú lừa lặng yên, chẳng nói chẳng rằng, mặc cho Sancho hôn hít vuốt ve. Mọi người tới nơi mừng bác đã tìm thấy lừa, đặc biệt Don Quixote hứa không hủy bỏ tấm phiếu nhượng cho bác ba con lừa con; Sancho cảm ơn chủ rối rít.

Trong lúc Don Quixote và Sancho trao đổi bàn bạc riêng, Cha xứ cũng trò chuyện với Dorothea; ông khen nàng đã kể chuyện rất khéo, vừa ngắn gọn vừa giống như sách kiếm hiệp. Dorothea đáp là nàng thường đọc loại sách đó để giải trí, chỉ hiềm một nỗi là nàng không biết các tỉnh và các hải cảng ở chỗ nào nên đã nói mò là thuyền cập bến ở Osuna. Cha xứ nói:

- Biết vậy nên tôi phải vội đỡ lời cô và thế là mọi việc đều ổn thỏa. Nhưng thật kỳ lạ khi thấy anh chàng quý tộc khốn khổ kia tin một cách quá dễ dàng vào những câu chuyện hoang đường bịa đặt chỉ vì nó giống những sự việc ngớ ngẩn trong sách vở của chàng.

- Thật vậy, Cardenio nói, thật là một điều lạ lùng chưa từng thấy, và tôi tự hỏi liệu có một bộ óc giỏi giang nào tưởng tượng ra được một nhân vật như vậy không.

- Nhưng còn một điều lạ lùng nữa, Cha xứ nói, vì ngoài những lời lẽ ngớ ngẩn điên rồ đó, chàng quý tộc của chúng ta có những câu phát biểu rất hay và chàng tỏ ra hiểu biết sáng suốt trong mọi vấn đề khác. Tóm lại, nếu không dính dáng tới những vấn đề về hiệp sĩ thì không ai dám bảo chàng là một người ngu đần.

Trong lúc mọi người bàn tán như vậy, Don Quixote vẫn mải nói chuyện với Sancho, chàng bảo giám mã:

- Thôi, anh bạn Sancho, chớ nhắc tới những chuyện mâu thuẫn giữa chúng ta nữa; hãy trút bỏ giận dữ hằn thù và trả lời ta: Anh đã gặp nàng Dulcinea ở đâu, như thế nào, lúc nào? Nàng làm gì? Anh đã nói gì với nàng? Nàng trả lời anh thế nào? Nét mặt nàng ra sao khi đọc thư của ta? Ai đã chép lại bức thư đó cho anh? Hãy kể lại tất cả những điều mà anh thấy đáng để cho ta biết, hỏi và được thỏa mãn, không thêm thắt để cho ta vui lòng, nhưng cũng đừng cắt xén để cho ta khỏi phiền lòng.

- Nếu phải nói sự thật, Sancho đáp, tôi xin thưa với ngài là không có ai chép lại bức thư đó bởi lẽ tôi không mang thư nào cả.

- Anh nói đúng đấy vì hai ngày sau khi anh ra đi, ta thấy ta vẫn giữ quyển lưu niệm trong đó có lá thư ta viết; điều đó làm ta rất phiền lòng vì ta không hiểu anh sẽ làm ăn ra sao khi không thấy thư ở đâu, và ta cứ tưởng anh sẽ quay về đây khi phát hiện thấy mình không mang thư.

- Quả thật tôi sẽ phải làm như vậy nếu tôi không thuộc lòng những lời trong thư mà ngài đã đọc cho nghe; nhờ vậy nên tôi đã đọc lại cho một ông giữ đồ thánh trong nhà thờ, và ông ấy đã chép lại không sai một chữ; ông ta bảo tôi rằng cả đời ông đã đọc được nhiều bức thư nhưng chưa bao giờ ông ta được thấy và được đọc một bức thư nào hay như vậy.

- Thế bây giờ anh còn nhớ không, Sancho? Don Quixote hỏi.

- Thưa ngài, không ạ, Sancho đáp, vì sau khi đã đọc cho ông ta chép lại, tôi thấy có nhớ cũng chẳng ích gì nên tôi quên đi luôn; có chăng tôi chỉ còn nhớ mấy chữ Thưa quái nương… à à… Thưa quý nương và câu cuối cùng Vì nàng phụng sự suốt đời, hiệp sĩ Mặt Buồn. Còn trong khúc giữa của bức thư, tôi đã dùng nhiều câu chữ, gọi bà ta là linh hồn, là cuộc sống, là đôi mắt đẹp.

Chương XXXI

CUỘC ĐÀM THOẠI LÝ THÚ GIỮA DON QUIXOTE VÀ GIÁM MÃ SANCHO PANZA, CÙNG NHỮNG SỰ VIỆC KHÁC

- Tất cả những điều đó làm ta hài lòng, Don Quixote nói, hãy kể tiếp đi. Khi anh tới nơi thì bà hoàng của sắc đẹp đang làm gì? Chắc chắn anh thấy nàng đang xâu một chuỗi hạt ngọc hoặc đang dùng chỉ vàng thêu biểu hiệu cho hiệp sĩ nô lệ này của nàng.

- Đâu có, Sancho đáp, tôi thấy bà ta đang sàng hơn một tạ lúa trong sân nhà.

- Anh phải biết rằng những hạt lúa đó qua tay nàng sẽ trở thành những hạt ngọc. Thế anh bạn có nhìn xem đó là lúa tiểu mạch hay lúa ba trăng không?

- Không phải, đó là một thứ lúa xấu, đỏ hoe.

- Thế mà ta cam đoan với anh rằng sau khi qua tay nàng, thứ lúa xấu đó sẽ làm ra bánh mì ngon, như bằng tiểu mạch vậy. Nhưng thôi, tiếp tục đi: khi anh đưa bức thư cho ta, nàng có hôn và đặt nó lên đầu không? Nàng có tỏ ra trân trọng đối với một bức thư như vậy không? Nàng đã làm gì?

- Lúc tôi sắp sửa đưa thì bà ta còn đang bận tay sàng một đống lúa to, và bà ta bảo tôi: “Anh bạn hãy để thư lên cái bao lúa kia; tôi chưa thể đọc được chừng nào chưa sàng xong đống này”.

- Thật là một con người tế nhị! Don Quixote nói. Chắc là để sau đó nàng được đọc một cách ung dung và để thưởng thức bức thư. Còn gì nữa? Sancho? Trong lúc đang dở tay như vậy, nàng đã nói những gì với anh? Nàng đã hỏi gì về ta? Và anh đã trả lời ra sao? Kể nốt, kể hết, chớ bỏ sót một chi tiết nhỏ nào.

- Bà ta chẳng hỏi gì cả, Sancho đáp, nhưng tôi đã kể lại việc ngài tự chuốc lấy hình phạt để phụng sự bà ta như thế nào, rằng ngài ở trần từ thắt lưng trở lên, sống giữa rừng xanh núi đỏ như một kẻ man di, ngủ dưới đất, ăn không cần khăn trải bàn, râu không cạo, vừa khóc vừa than thân trách phận.

- Anh bảo ta than thân trách phận là sai, Don Quixote nói; trái lại ta cảm tạ và suốt đời cảm tạ số phận vì nhờ nó mà ta đã được yêu một con người cao cả như nàng Dulcinea làng Toboso.

- Phải, bà ta cao thật đấy, cao hơn tôi đến một gang tay ấy.

- Sao? Sancho? Anh đã đứng đo với nàng ư?

- Tôi đo bằng cách như thế này: trong lúc giúp bà ta đặt bao lúa lên lưng con lừa, hai người đứng rất sát vào nhau và tôi đã nhìn thấy bà ta cao hơn trên một gang tay.

- Quả thật trong con người cao cả ấy có chứa đựng muôn vàn nét duyên dáng của tâm hồn! Nhưng này Sancho, chắc anh sẽ không phủ nhận một điều sau đây: khi anh tới bên nàng, anh có ngửi thấy mùi thơm gì không? Một hương vị và một mùi rất thơm tho mà ta không biết gọi là gì, tựa như ta vẫn thường ngửi thấy ở các cửa hàng bán bít tất tay ấy mà.

- Tôi chỉ có thể nói được rằng tôi đã ngửi thấy một mùi hơi nặng như mùi đàn ông; chắc là vì bà ta phải làm việc vất vả ra nhiều mồ hôi.

- Không phải thế mà vì anh bị sổ mũi hoặc đã hít phải chính cái mùi của người anh. Ta biết rất rõ mùi thơm đó, đó là mùi hoa hồng, hoa huệ, là long diên hương hòa trong nước.

- Có thể lắm, Sancho đáp; rất nhiều lần tôi đã ngửi thấy mùi đó ở chính người tôi và tôi thấy nó cũng toát ra từ người bà Dulcinea; nhưng điều đó có gì là lạ vì hai con quỷ tất nhiên phải giống nhau.

- Thế nào, Don Quixote hỏi tiếp, sau khi đã sàng sảy xong và chuyển lúa đi xay, nàng đã làm gì khi đọc thư của ta?

- Bà ta không đọc thư, Sancho nói, bảo rằng vì không biết đọc biết viết; trái lại bà ta xé nhỏ bức thư, nói rằng không muốn đưa cho người khác đọc hộ e dân làng biết chuyện riêng tư của mình, rằng nghe tôi kể về mối tình và cuộc tự hành phạt phi thường của ngài như vậy cũng đủ rồi. Cuối cùng, bà ta nhờ tôi nhắn lại với ngài rằng bà ta hôn tay ngài và mong được gặp ngài hơn là viết thư cho ngài, rằng bà ta vừa cầu xin vừa đòi hỏi ngài phải rời khỏi nơi hoang vu rậm rạp này, không được làm những trò bậy bạ nữa, và nếu không có việc gì quan trọng hơn, ngài phải trở về ngay làng Toboso vì bà ta rất mong được gặp ngài. Bà ta đã cười rũ khi tôi kể rằng ngài lấy tên là hiệp sĩ Mặt Buồn. Tôi hỏi bà ta là tên kỵ sĩ Biscay có đến trình diện không; bà ta bảo có và còn khen hắn là một người rất chững chạc; tôi lại hỏi về bọn tù khổ sai nhưng bà ta đáp là chưa thấy đứa nào tới cả.

- Tới giờ, mọi việc đều tốt lành, Don Quixote nói. Nhưng ta muốn hỏi thêm: khi anh ra về, nàng đã cho anh vật gì để thưởng công anh mang tin của ta tới? Theo cổ lệ, các hiệp sĩ giang hồ và các vị tiểu thư thường thưởng công cho giám mã, cô hầu, chú lùn một vật quý khi những người này mang tin đến cho họ - mang tin của tiểu thư cho hiệp sĩ hoặc mang tin của hiệp sĩ cho tiểu thư.

- Có thể như vậy lắm, và tôi cho đó là một tục lệ hay ho; nhưng chắc tục lệ đó chỉ có ở thời trước chứ bây giờ người ta thường chỉ cho một mẩu bánh mì và pho mát như bà Dulcinea đã làm; khi tôi ra đi, bà ta đã đưa cho tôi qua hàng rào sân sau; xin nói rõ thêm rằng đó là pho mát làm bằng sữa cừu.

- Tính nàng vô cùng hào phóng, Don Quixote nói, và nếu nàng không thưởng cho anh một vật gì bằng vàng, chắc chắn là vì lúc đó nàng không có sẵn trong tay để cho anh thôi; nhưng rồi anh sẽ được dù có chậm một chút ít; ta sẽ gặp nàng và mọi việc sẽ được giải quyết tốt đẹp. Sancho, anh có biết rằng có điều gì làm ta ngạc nhiên không? Ta tưởng đâu như anh đã cưỡi mây đạp gió để đi và trở về vì con đường từ đây đến làng Toboso dài tới trên ba mươi dặm, vậy mà cả đi lẫn về chỉ mất có trên ba ngày. Ta nghĩ rằng có một pháp sư bạn của ta vẫn quan tâm đến những công việc của ta - nhất định ta phải được một pháp sư phù trợ nếu không ta không thể trở thành một hiệp sĩ giang hồ nổi tiếng -, và vị pháp sư đó đã giúp đỡ anh trong khi đi đường mà anh không hay. Đã có pháp sư bê cả một hiệp sĩ giang hồ đang ngủ trên giường và không hiểu bằng cách nào, khi sáng hôm sau tỉnh dậy, chàng hiệp sĩ thấy mình đã ở cách xa chỗ ngủ đêm trước trên một ngàn dặm. Nếu không như vậy thì các hiệp sĩ giang hồ không thể giải nguy cho nhau như họ vẫn thường làm; có trường hợp một hiệp sĩ giao chiến với một con quái vật hung dữ hoặc với một hiệp sĩ khác trên một dãy núi ở Armenia và sắp bị nguy khốn, thế rồi bỗng đâu từ trong đám mây hoặc trên một chiếc xe phóng hỏa có một chàng hiệp sĩ xông tới hỗ trợ cứu cho khỏi chết; trước đó ít phút chàng này còn ở bên Anh-cát-lợi, và sau khi đã cứu bạn, ngay tối hôm đó chàng ta đã ung dung ngồi ăn uống ở nhà, nơi nọ cách xa nơi kia tới hai, ba ngàn dặm. Tất cả những sự việc đó đều do sự sắp xếp khéo léo của những vị pháp sư luôn luôn chăm sóc tới các hiệp sĩ dũng cảm. Anh bạn Sancho, ta không lấy làm khó hiểu rằng trong một thời gian ngắn như vậy, anh đã từ đây tới làng Toboso rồi lại trở về vì, như ta đã nói, có một pháp sư bạn của ta đã mang anh trên mây mà anh không biết.

- Có thể lắm, Sancho đáp, vì quả thật con Rocinante đi chậm như một con lừa có chì trong tai của người Bohémien vậy.

- Sao lại có chì trong tai là thế nào? Dù có gặp cả một bầy quỷ, các pháp sư đó vẫn đi và giúp người khác đi lại, không ngại gì cả, một khi họ muốn làm. Nhưng thôi, hãy xếp chuyện đó lại. Bây giờ, tình nương của ta yêu cầu ta đến gặp nàng, vậy theo ý anh, ta phải làm gì? Tất nhiên ta phải thực hiện mệnh lệnh của nàng, nhưng ta thấy không thể làm việc đó được vì ta đã nhận lời với nàng công chúa kia rồi, và luật lệ của hiệp sĩ đạo buộc ta phải giữ lời hứa, không được làm theo ý thích riêng. Một đằng lòng mong muốn được gặp tình nương thôi thúc ta, mặt khác lời hứa hẹn và vinh quang mà ta sẽ giành được trong cuộc phiêu lưu sắp tới thúc đẩy và kêu gọi ta. Bởi vậy, ta định đi thật nhanh cho chóng tới chỗ gặp tên khổng lồ; tới nơi, ta sẽ chém đứt đầu nó và trao trả lại đất đai cho nàng công chúa, sau đó ta sẽ quay trở về gặp con người đã soi sáng những ý nghĩ của ta. Ta sẽ thanh minh và nàng sẽ thông cảm sự chậm trễ của ta; nàng sẽ thấy rằng việc làm của ta mang lại cho nàng thêm vinh quang và tiếng tăm, bởi vì mỗi chiến công ta đã, đang và sẽ giành được trên đời này đều do sự giúp đỡ của nàng và cũng do con người của ta thuộc về nàng.

- Ấy chết! Sancho kêu lên, đầu óc ngài lú lẫn rồi sao! Xin hỏi ngài định làm việc này để rồi phí công vô ích hay sao? Phải chăng ngài định bỏ lỡ một cuộc hôn nhân có một này, hồi môn là cả một vương quốc chu vi dài trên hai vạn dặm với bao nhiêu của ngon vật lạ cần thiết cho cuộc sống của con người, một vương quốc lớn hơn cả Bồ Đào Nha lẫn Castile cộng lại? Vì Chúa, xin ngài đừng nói nữa và hãy xấu hổ về những lời đã thốt ra; hãy nghe lời tôi, hãy tha lỗi cho tôi và tới làng nào có Cha xứ, hãy cưới ngay đi, bằng không đã có ngài cử của chúng ta đây làm việc đó cũng rất tốt. Ngài phải biết rằng tôi cũng đủ già dặn để khuyên nhủ người khác và lời khuyên của tôi đối với ngài rất đích đáng. Thôi, chim con nắm chắc trong tay, còn hơn quạ lớn đang bay trên trời, chớ có thả mồi bắt bóng mà rồi kêu cũng chẳng ai thương đâu.

- Này Sancho, Don Quixote đáp, chắc là anh khuyên ta cưới nàng công chúa để ta trở thành vua sau khi đã giết chết tên khổng lồ và để ta ban thưởng cho anh như ta đã hứa chứ gì? Ta nói cho mà biết rằng dù không cưới nàng, ta cũng có thể làm cho anh toại nguyện dễ như bỡn; trước khi lâm trận, ta sẽ giao hẹn là nếu ta thắng, ta phải được hưởng một phần đất đai dù ta không cưới nàng công chúa, và ta muốn cho ai tùy ý; một khi nhận phần rồi, thử hỏi ta không cho anh thì còn cho ai nữa?

- Thế là rõ rồi! Sancho nói. Nhưng xin ngài chú ý chọn phần đất ở vùng biển vì nếu tôi không thích ở đó, tôi có thể đưa lũ bầy tôi da đen xuống thuyền và giải quyết bọn chúng như tôi đã dự định. Thôi, xin ngài đừng tơ tưởng chuyện đi thăm bà Dulcinea lúc này làm gì; hãy đi trừ khử tên khổng lồ kia để ta kết thúc việc này, lạy Chúa, một việc sẽ mang lại nhiều danh giá và lợi lộc.

- Sancho, ta bảo cho mà biết rằng anh ăn chắc rồi, Don Quixote nói; ta sẽ theo lời anh khuyên, đi cùng với nàng công chúa trước khi gặp nàng Dulcinea. Nhưng anh không được nói gì với ai, kể cả những người đang cùng đi với chúng ta, về những điều chúng ta vừa bàn bạc và thỏa thuận; nàng Dulcinea là một người rất kín đáo, không muốn để ai biết những ý nghĩ của mình, và thật là một điều không hay nếu ta hoặc một người khác tiết lộ những ý nghĩ đó ra.

- Đã thế, Sancho hỏi vặn, tại sao ngài còn bắt những kẻ thua trận đến trình diện trước bà Dulcinea, vì làm như vậy tức là ngài tự nhận có yêu bà ta và là tình nhân của bà ta? Một khi họ phải quỳ trước mặt bà ta và nói rằng họ được lệnh của ngài đến, làm sao có thể giữ kín được những ý nghĩ của hai người?

- Ôi, anh thật là ngốc nghếch và giản đơn! Don Quixote nói. Sancho, anh không nhìn thấy rằng tất cả những chuyện đó làm cho tiếng tăm của nàng thêm lẫy lừng ư? Phải biết rằng trong phong cách của hiệp sĩ đạo, một người đàn bà được nhiều hiệp sĩ giang hồ phụng sự là một điều vinh dự lớn, và những hiệp sĩ đó chỉ có một ý nghĩ là phụng sự nàng vì nàng, với tất cả thiện chí, không yêu cầu một phần thưởng nào, chỉ mong sao được nàng công nhận cho là hiệp sĩ.

- Tôi đã được nghe giảng đạo rằng ta phải yêu Đức Chúa theo kiểu đó, không vì mưu cầu hưởng hạnh phúc hay tránh tai họa cho mình. Tuy nhiên, tôi muốn yêu Chúa và phụng sự Chúa vì một lý do riêng nào đó.

- Anh thật là quỷ quái tinh ma! Don Quixote nói; đôi lúc anh nói những câu thật chí lý như một người được ăn học vậy.

- Thú thật tôi không biết đọc, Sancho đáp.

Đến đây, có tiếng bác Nicholas gọi hai thầy trò Don Quixote chờ một lát vì những người đi phía sau muốn dừng lại bên bờ con suối nhỏ để uống nước. Don Quixote bèn ghìm ngựa lại; Sancho lấy làm mừng lắm vì bác đã chán ngấy phải nói dối chủ và sợ bị lộ; tuy bác biết Dulcinea là một cô gái quê ở làng Toboso nhưng cả đời bác chưa hề trông thấy mặt bao giờ.

Lúc này Cardenio đã mặc vào người bộ y phục mà Dorothea đã dùng khi trước để cải trang, tuy cũng chẳng sang trọng gì nhưng so với áo quần của chàng thì còn tươm chán. Mọi người nghỉ chân bên suối; rồi với số lương thực Cha xứ mua được ở quán trọ, họ ăn tạm cũng đỡ đói lòng.

Giữa lúc đó, có một chú bé đi qua; chú ta chăm chú nhìn mọi người đang ăn, rồi chạy xổ tới Don Quixote ôm lấy hai chân chàng, vừa khóc vừa nói:

- Ngài ơi! Ngài không nhận ra tôi ư? Xin hãy nhìn kỹ xem; tôi là thằng bé Andres bị trói vào cây sồi và đã được ngài giải thoát cho đấy.

Don Quixote cũng đã nhận ra, chàng nắm tay Andres, quay về phía mọi người và nói:

- Để các vị thấy rằng sự có mặt của hiệp sĩ giang hồ ở trên đời này vô cùng quan trọng vì họ chuyên đi bênh vực người hèn yếu bị những kẻ độc ác ức hiếp, xin thưa rằng trước đây có một hôm tôi đi qua một khu rừng bỗng nghe có tiếng kêu la thảm thiết như có người đang gặp nguy khốn. Vì bổn phận, tôi vội đi về phía có tiếng kêu la vọng lại thì thấy chú bé này bị trói vào một cây sồi. Tôi lấy làm mừng gặp lại chú bé hôm nay vì chú ta sẽ chứng nhận là tôi không nói ngoa điều gì. Tôi xin kể tiếp rằng chú bé bị trói vào một cây sồi, nửa thân trên bị lột trần, và một tên súc sinh đang dùng dây cương lừa quật vào chú tới tấp; tên này chính là chủ của chú bé. Thấy thế, tôi bèn hỏi nguyên nhân vì sao hắn đánh đập chú bé tàn nhẫn như vậy; tên vũ phu kia đáp rằng hắn đánh vì chú bé là đày tớ của hắn và vì những sự mất mát do chú gây ra không phải vì lơ đễnh mà vì muốn lấy cắp. Khi đó, chú bé này nói với tôi: “Thưa ngài, ông ta đánh tôi chỉ vì tôi đòi ông ta tiền công”. Lão chủ vội thanh minh dài dòng, tôi nghe nhưng không để vào tai. Cuối cùng, tôi bắt tên súc sinh phải cởi trói cho chú bé và phải hứa đưa chú bé về trại trả công đầy đủ, kể cả lãi. Có đúng như vậy không, Andres con ta? Con có thấy ta ra lệnh cho lão chủ với một uy lực như thế nào không, và hắn đã khúm núm hứa sẽ làm tất cả những điều ta đòi hỏi yêu cầu không? Con hãy trả lời tự nhiên, không phải sợ hãi do dự gì cả; hãy nói cho các vị ở đây biết sự việc đã xảy ra để mọi người thấy và phải công nhận với ta rằng sự có mặt của các hiệp sĩ giang hồ trên các nẻo đường là hữu ích.

- Tất cả những điều ngài nói đều rất đúng, chú bé đáp, nhưng sự việc đã kết thúc ngược hẳn ý muốn của ngài.

- Sao lại ngược hẳn là thế nào? Don Quixote hỏi. Thế ra tên súc sinh đó không trả tiền công cho con ư?

- Không những lão không trả mà sau khi ngài đi khỏi khu rừng, còn lại có hai người, lão lại cột tôi vào cây sồi và quật tôi túi bụi, da thịt tôi rách nát như thánh Bartholomew[51] vậy; mỗi lần quất cho tôi một roi, lão lại nói một câu bông phèng để giễu cợt ngài khiến tôi cũng sẽ phải phì cười nếu lúc đó tôi không đau đớn quá. Tên khốn kiếp đánh tôi bò lê bò càng khiến tôi phải đi nằm nhà thương từ đó tới nay. Chính ngài đã gây ra nông nỗi này bởi vì nếu ngài cứ thẳng đường mà đi, không ai mời không đến, không nhúng tay vào công việc của người khác, thì lão chủ tôi sẽ chỉ đánh tôi chừng một hai chục roi rồi sẽ thả tôi ra và trả số tiền hắn nợ tôi. Nhưng vì ngài làm nhục lão không đúng chỗ và chửi mắng lão quá thậm tệ nên lão nổi nóng, và vì không làm gì được ngài, lão đã trút cả nỗi tức giận lên đầu tôi khiến cho tôi suốt đời không ra hồn người nữa.

- Ta đã sai lầm bỏ đi quá sớm, đáng lẽ ta phải ở đấy cho tới khi hắn trả tiền cho con xong xuôi đã. Do kinh nghiệm nhiều năm, đáng lẽ ta phải biết được rằng không một tên súc sinh nào chịu giữ lời hứa nếu nó thấy rằng việc làm đó bất lợi cho nó. Nhưng này, Andres, chắc con còn nhớ rằng ta đã thề nếu hắn không trả tiền cho con, ta sẽ đi tìm hắn bằng được dù cho hắn có trốn vào trong bụng cá voi.

- Đúng như vậy, Andres đáp, nhưng lời thề đó đã chẳng có tác dụng gì.

- Rồi con sẽ thấy nó có tác dụng hay không!

Nói rồi, Don Quixote đứng phắt dậy bảo Sancho chuẩn bị ngựa; con Rocinante đang gặm cỏ trong lúc mọi người ngồi ăn.

Thấy vậy, Dorothea vội hỏi xem chàng định làm gì; Don Quixote đáp:

- Tôi định đi tìm tên súc sinh trừng trị nó về tội đánh người và bắt nó phải trả cho Andres không thiếu một xu, dù cho có bao nhiêu kẻ súc sinh trên đời này tôi cũng không sợ.

- Theo như lời đã hứa, Dorothea nói, chàng không được nhúng tay vào bất cứ chuyện gì chừng nào chưa giải quyết xong việc của thiếp. Vì chàng hiểu điều này hơn ai hết, thiếp dám xin chàng hãy dẹp nỗi tức giận cho tới khi nào thiếp trở lại ngôi báu.

- Nàng nói phải, Don Quixote đáp, và Andres đành phải chịu khó chờ ta tới khi nàng trở lại ngôi báu như nàng vừa nói; nhưng ta thề và hứa một lần nữa rằng ta chưa nghỉ ngơi chừng nào Andres chưa được trả thù và trả tiền.

- Tôi chẳng tin vào những lời thề đó, Andres nói. Bây giờ tôi mong có đủ tiền ăn đường để đi tới Seville hơn là tất cả những sự trả thù trên đời này. Nếu ngài có gì, hãy cho tôi ăn và mang đi đường. Chúc ngài ở lại bình an và cũng xin chúc tất cả các vị hiệp sĩ giang hồ gặp may mắn cũng như họ đã mang lại may mắn cho tôi.

Sancho lấy ở trong túi ra một mẩu bánh mì và một miếng pho mát, đưa cho chú bé và nói:

- Này, em Andres, cầm lấy; thế là tất cả chúng tôi đây đều phải chịu một phần đau khổ của em đấy.

- Sao, các ông chịu phần nào? Andres hỏi.

- Phần pho mát và bánh mì đây, Sancho đáp. Có Chúa biết cho rằng ta có đủ ăn hay không; ta nói để anh bạn biết rằng bọn giám mã chúng ta đi theo hầu các hiệp sĩ giang hồ thường bị đói khổ và còn gặp nhiều chuyện đau đớn khác mà không dám mở mồm kêu ca.

Andres cầm lấy bánh và pho mát, rồi thấy không ai cho thêm gì nữa, cắm đầu đi thẳng. Tuy nhiên, trước khi đi, chú bé bảo Don Quixote:

- Lạy Chúa, thưa ngài hiệp sĩ giang hồ, nếu lần sau ngài có gặp tôi, dù cho ngài thấy người ta đánh tôi nhừ tử, xin chớ ra tay làm chi và hãy mặc tôi vì nỗi đau khổ của tôi sẽ không giảm đi dù có sự giúp đỡ của ngài, một người mà Chúa nguyền rủa cũng như Chúa nguyền rủa tất cả những hiệp sĩ giang hồ sinh ra trên đời này.

Don Quixote định đứng dậy để trị thằng bé nhưng nó đã chạy mất tăm mất tích. Don Quixote rất ngượng về chuyện thằng bé Andres, và mọi người thấy cần phải cố hết sức nín cười để chàng khỏi nổi khùng.

Chương XXXII

ĐOÀN CỦA DON QUIXOTE ĐÃ GẶP NHỮNG CHUYỆN GÌ TRONG QUÁN TRỌ?

Ăn uống xong xuôi, mọi người vội chuẩn bị lừa ngựa ra đi; trên đường không xảy ra chuyện gì đáng kể lại và ngày hôm sau họ tới cái quán trọ đã làm cho Sancho Panza kinh hồn bạt vía; bác giám mã chẳng muốn vào chút nào nhưng không có cách gì lẩn được. Thấy Don Quixote và Sancho tới, vợ chồng chủ quán, cô gái và cô hầu Maritornes chạy ra cửa đón, tay bắt mặt mừng; Don Quixote cũng chào hỏi mọi người một cách nghiêm trang trịnh trọng; chàng yêu cầu thu xếp cho một chỗ nghỉ tươm tất hơn lần trước; vợ chủ quán đáp:

- Chỉ cần ngài trả tiền tử tế hơn thì sẽ được hầu hạ như ông hoàng.

Don Quixote hứa sẽ trả nhiều tiền và được họ xếp cho một cái giường cũng khá tươm ở ngay cái buồng xép trước kia; trong người mệt mỏi và đầu óc không được minh mẫn, chàng bèn đi nằm ngay.

Don Quixote vừa đi khuất, vợ chủ quán tiến ngay lại bác phó cạo, túm lấy bộ râu và nói:

- Thôi, thôi, không được dùng cái đuôi này để làm râu nữa; phải trả lại cho tôi. Từ hồi ông lấy đi, cái lược của chồng tôi không có chỗ cắm, vứt lăn lóc dưới đất, thật ngượng cả mặt.

Bà ta cố giật bộ râu nhưng bác phó cạo không chịu trả; cuối cùng, Cha xứ bảo bác cứ trả vì không cần tới mưu kế đó nữa và bác cũng không cần phải cải trang làm gì, nếu Don Quixote hỏi thì bảo là bị bọn tù khổ sai lấy hết của cải phải chạy trốn vào trong quán trọ này; còn nếu chàng hỏi về anh giám mã của công chúa thì trả lời là nàng đã phái anh ta về nước trước để báo cho mọi người biết là nàng sẽ về cùng với một vị ân nhân, vị này sẽ giải phóng cho cả nước. Lúc ấy, bác phó cạo mới vui lòng trả lại bộ lông đuôi con bò cho bà chủ quán, đồng thời tất cả những áo quần vật dụng đã mượn để dùng vào việc giải thoát Don Quixote cũng được trả lại đầy đủ cho bà ta. Những người trong quán trọ đều trầm trồ trước nhan sắc của Dorothea cũng như trước vẻ xinh trai của Cardenio. Cha xứ bảo chủ quán có gì hãy dọn ra cho ăn; chắc mẩm gặp đám khách sộp, lão chủ đã mang ra một bữa ăn khá thịnh soạn. Trong khi đó Don Quixote vẫn ngủ và cũng không ai gọi dậy vì họ thấy giấc ngủ đối với chàng lúc này tốt hơn bữa ăn. Ăn xong, sang phần tráng miệng, họ kể lại cho vợ chồng chủ quán, cô con gái, cô hầu Maritornes và tất cả những khách trọ khác về sự điên rồ kỳ lạ của Don Quixote và về tình trạng của chàng lúc tìm thấy ở trên núi. Bà chủ quán cũng tường thuật lại sự việc đã xảy ra giữa chàng hiệp sĩ với anh lái la; không thấy Sancho đâu bà ta nói cả chuyện bác giám mã bị tung hê lên trời khiến mọi người đều cười vang. Cha xứ nói:

- Chỉ tại Don Quixote đọc sách kiếm hiệp nên đã bị loạn trí.

Chủ quán vội đáp:

- Tôi không biết có phải tại thế hay không; thực ra, theo tôi hiểu, không có sách nào hay hơn loại đó trên đời này. Trong nhà tôi đây cũng có vài ba cuốn và chúng đã mang lại sự sống cho tôi cũng như cho nhiều người khác. Đến mùa gặt hái, đám thợ gặt tụ họp ở đây trong những ngày hội; trong bọn họ, thế nào cũng có một anh biết đọc; khi thấy anh ta cầm một quyển sách kiếm hiệp trong tay, bọn chúng tôi gồm trên ba chục người vội ngồi quây xung quanh nghe một cách rất thích thú; riêng tôi mỗi khi nghe tới những đoạn nói về những đòn sấm sét của các hiệp sĩ, tôi cũng muốn làm được như họ, và vì thế tôi cứ muốn nghe mãi thâu đêm suốt sáng.

- Tôi cũng vậy, bà chủ quán nói, bởi vì không lúc nào tôi cảm thấy sung sướng ở trong nhà này bằng lúc ông nghe đọc sách; lúc đó ông mải mê, quên cả quát mắng chúng tôi.

- Đúng như vậy, Maritornes nói; thú thật là tôi cũng rất thích nghe vì những truyện đó rất hay, nhất là những đoạn tả một tiểu thư đứng dưới gốc cam ôm chàng hiệp sĩ, trong khi đó cô hầu đứng canh gác, trong bụng vừa thèm muốn vừa lo sợ. Phải nói rằng những truyện đó rất là hay.

- Thế còn cô, cô thấy thế nào? Cha xứ hỏi con gái chủ quán.

- Thưa ngài, tôi cũng không rõ, cô gái đáp; tôi cũng hay nghe và tuy không hiểu, tôi cũng thấy thích; tuy nhiên tôi không thích những đoạn đánh nhau như cha tôi mà lại thích những lời than vãn của các hiệp sĩ khi họ xa vắng người yêu; thú thật, đôi khi tôi đã phải khóc vì thấy thương họ quá.

- Nếu vậy, Dorothea nói, chắc cô sẽ cứu giúp các chàng hiệp sĩ đó nếu họ vì cô mà phải khóc than?

- Tôi không biết lúc đó sẽ xử sự ra sao, con gái chủ quán đáp; chỉ biết rằng có những cô nàng rất tàn ác khiến các hiệp sĩ phải gọi họ là hổ, sư tử hoặc bằng những danh từ xấu xí khác. Lạy Chúa! Không hiểu làm sao có kẻ vô tình và vô lương tâm, không đáp lại tình yêu của một chàng trai lương thiện để chàng phải chết hoặc trở nên điên dại. Tôi không hiểu họ kiểu cách như vậy để làm gì; nếu quả thật họ là những cô gái đứng đắn thì hãy lấy ngay những hiệp sĩ kia đi vì những chàng này cũng không mong gì hơn kia mà.

- Con không được nói nữa, bà chủ quán lên tiếng; hình như con biết quá nhiều những truyện này; con gái biết nhiều và nói nhiều như vậy không hay ho gì đâu.

- Nhưng vì ngài khách đây hỏi nên con không thể không trả lời.

- Thôi được, Cha xứ nói, bây giờ ông chủ quán hãy mang những sách đó ra đây cho tôi xem nào.

- Xin vui lòng.

Nói rồi, chủ quán vào trong buồng lấy ra một cái hòm con cũ kỹ có khóa, mở hòm ra thấy có ba cuốn sách lớn cùng một vài tập giấy viết tay, chữ rất tốt. Cuốn thứ nhất nhan đề: Don Cirongilio xứ Traxia, cuốn thứ hai là Felixmartes xứ Hircania, cuốn thứ ba là Chuyện viên tướng vĩ đại Gonzalo Hernandez de Cordova và cuộc đời của Diego Garcia de Paredes. Đọc tên hai cuốn đầu, Cha xứ quay lại nói với bác phó cạo:

- Rất tiếc không có bà quản gia và cô cháu gái của ông bạn ta ở đây.

- Không sao, bác phó đáp, tôi cũng biết khuân những cuốn sách đó ra sân hay cho vào lò sưởi đang cháy rừng rực kia.

- Thế nào, ngài định đốt sách của tôi đó sao? Chủ quán hỏi.

- Chỉ riêng hai cuốn Don Cirongilio và Felixmartes này thôi, Cha xứ nói.

- Phải chăng sách của tôi thuộc về tà giáo hoặc gây chia sẻ khiến ngài muốn đốt đi.

- Chắc ông bạn muốn nói là gây chia rẽ, bác phó cạo xen vào.

- Đúng vậy, chủ quán đáp. Nhưng nếu ngài muốn đốt, xin hãy đốt cuốn sách về viên tướng vĩ đại và Diego Garcia. Thà tôi để người ta đốt con tôi còn hơn là đốt hai cuốn này.

- Người anh em của tôi ơi, Cha xứ nói, hai cuốn sách đó hoàn toàn bịa đặt và đầy những chuyện nhảm nhí viển vông; còn cuốn nói về viên tướng là chuyện có thật, kể lại những việc làm của Gonzalo Hernandez de Cordova, một người đã lập nên nhiều chiến công hiển hách, xứng đáng với tên mà người đời tặng cho chàng là Viên tướng vĩ đại, một danh hiệu chỉ có chàng xứng đáng được nhận. Còn Diego Garcia de Paredes là một hiệp sĩ cao quý, sinh quán ở tỉnh Truxillo, miền Estremadura. Chàng là một chiến sĩ rất dũng cảm và có sức mạnh phi thường, bằng một ngón tay chặn đứng một bánh xe cối xay đang quay tít hoặc đứng trấn ở đầu cầu, dùng gươm ngăn không cho cả một đạo quân đi qua; chàng còn nhiều chiến công lừng lẫy khác do chính chàng đã thuật lại với tất cả sự khiêm tốn của một hiệp sĩ và một tác giả khi viết về bản thân mình; quả thật nếu được một người khác viết một cách tự do và khách quan hơn, chắc chắn những chiến công của chàng sẽ làm lu mờ các hiệp sĩ Hector, Achilles và Roland.

- Thế cũng chưa ghê đâu! Chủ quán nói. Chặn đứng bánh xe cối xay thì đã lấy gì làm lạ! Lạy Chúa, xin ngài hãy đọc những chuyện mà tôi đã được nghe về Felixmartes xứ Hircania: bằng một nhát gươm, chàng đã chặt đứt ngang lưng năm tên khổng lồ như chặt củ khoai vậy; một lần khác, chàng giao chiến với cả một đạo quân vừa lớn vừa mạnh gồm trên một triệu sáu trăm ngàn binh lính đeo vũ khí suốt từ chân lên đến đầu, và chàng đã đánh tan đạo quân đó như đánh tan một đàn cừu vậy. Còn anh chàng Don Cirongilio xứ Thrace nữa cũng rất dũng cảm và táo bạo như ngài sẽ thấy trong cuốn sách này; một hôm, anh ta đang bơi thuyền trên sông bỗng đâu có một con rắn lửa rẽ nước hiện ra; vừa nhìn thấy nó, anh ta xông ngay tới, cưỡi lên cái lưng đầy vẩy của nó, lấy hai tay ghì chặt họng nó lại; thấy sắp nghẹt thở, con rắn không còn cách nào khác là lao sâu xuống đáy sông mang theo cả chàng hiệp sĩ vì chàng ta vẫn không buông nó ra. Khi tới đáy, thấy có những tòa lâu đài cùng những vườn hoa rất đẹp; con rắn hóa thành một ông già và ông già đã nói với chàng hiệp sĩ nhiều điều rất hay ho lý thú đáng nghe. Thôi đi, ngài ơi, nếu ngài được nghe chuyện này, chắc ngài sẽ phải sướng rên; còn tôi coi khinh viên tướng vĩ đại và chàng Diego Garcia của ngài.

Nghe chủ quán nói, Dorothea khẽ bảo Cardenio:

- Chỉ thiếu chút nữa thì ông chủ nhà này cũng có thể kết bạn với Don Quixote được đấy.

- Tôi cũng thấy thế, Cardenio đáp, vì rõ ràng ông ta tin vào tất cả những điều kể trong sách, và ngay những thầy tu đi chân đất cũng không làm cho ông ta nghĩ khác được.

- Người anh em ơi, Cha xứ lại nói, trên đời này không có Felixmartes xứ Hircania, Don Cirongilio xứ Thrace và những hiệp sĩ tương tự khác như kể trong sách đâu; tất cả đều do sự bày đặt, tưởng tượng của những kẻ rỗi việc đã viết ra những cuốn sách đó nhằm mục đích giải trí; như những người thợ gặt của ông đã đọc để giải trí. Tôi xin thề với ông rằng không làm gì có những hiệp sĩ như vậy trên đời này và cũng không làm gì có những chiến công và những sự việc ngông cuồng như vậy.

- Ngài nói không thể nghe được! chủ quán đáp. Làm như tôi không biết bàn tay có mấy ngón và giày chật ở chỗ nào vậy. Đừng tưởng có thể bịp được tôi vì, lạy Chúa, tôi không phải là thằng ngốc đâu. Làm sao ngài có thể làm cho tôi tin rằng những cuốn sách hay ho này kể toàn những chuyện viển vông bịa đặt một khi đã được các vị trong Hội đồng hoàng gia cho phép in; khi nào các vị ấy lại cho in những chuyện bịa đặt, đánh nhau, phù phép làm mê muội đầu óc con người ta!

- Tôi đã nói với ông bạn rằng người ta làm ra những sách này nhằm tiêu khiển cho những bộ óc nhàn rỗi của chúng ta. Trong các quốc gia có tổ chức, người ta bày ra những trò chơi như đánh cờ, bi-a cho những ai không muốn, không phải hoặc không thể làm việc được, và người ta cũng cho in những cuốn sách này, nghĩ rằng không ai ngu ngốc tin rằng những chuyện đó có thật. Nếu hôm nay tôi có thời giờ và có thính giả muốn nghe, tôi sẽ nói về những điều cần nêu lên trong các sách kiếm hiệp để cho những sách đó trở nên lý thú và bổ ích cho một số người; nhưng tôi hy vọng sẽ có ngày nói được điều đó với những người có thẩm quyền để họ sửa sai. Còn bây giờ, xin ông chủ quán hãy tin vào những lời tôi nói; ông cầm lấy những cuốn sách này và hãy tự suy xét xem đó là thật hay giả mà định liệu; cầu Chúa cho chân ông không đi tập tễnh như chân ông khách Don Quixote của ông.

- Không đâu, chủ quán đáp; tôi không điên tới mức đi làm hiệp sĩ giang hồ đâu; tôi hiểu rõ rằng thời nay không có những hiệp sĩ đi chu du khắp trái đất như thời xưa nữa.

Sancho nghe được phần sau câu chuyện giữa Cha xứ và chủ quán; bác rất lo lắng suy nghĩ khi thấy hai người nói rằng ngày nay không còn hiệp sĩ giang hồ nữa và tất cả những sách kiếm hiệp đều là bịa đặt bậy bạ. Bác định bụng chờ xem chuyến đi này của Don Quixote ra sao, và nếu kết quả không tốt đẹp như bác nghĩ, bác sẽ từ biệt chủ trở về làm công việc cũ cùng với vợ con. Chủ quán định cất hòm sách nhưng Cha xứ ngăn lại và nói:

- Hãy gượm, để xem những tập chép tay bằng chữ rất nắn nót này là cái gì.

Chủ quán lấy ra đưa cho Cha xứ; đây là một tập gồm tám xếp giấy chép tay, trên trang đầu có ghi nhan đề bằng chữ to: Truyện anh chàng hiếu kỳ khờ dại. Cha xứ đọc lẩm nhẩm ba bốn dòng rồi nói:

- Quả thật nhan đề truyện này khá hấp dẫn khiến tôi muốn đọc cả tập.

Chủ quán đáp:

- Ngài nên đọc vì tôi xin thưa để ngài biết rằng có những ông khách trọ đã đọc và họ thích lắm, cứ nằng nặc hỏi mua; tôi không bán vì còn muốn trả lại cho chủ nhân đã bỏ quên cái hòm cùng những cuốn sách và tập truyện này. Có thể một ngày kia người đó sẽ trở về đây. Kể ra không có những cuốn sách đó cũng thấy thiếu nhưng tôi sẽ trả lại tất vì tuy tôi mở quán trọ nhưng cũng vẫn là một tín đồ Ki tô giáo.

- Ông bạn nói chí phải, Cha xứ nói; tuy nhiên nếu tôi thấy truyện đó hay, xin hãy cho tôi chép lại.

- Rất vui lòng, chủ quán đáp.

Trong lúc hai người còn đang trao đổi, Cardenio cầm xem tập truyện; chàng cũng thấy truyện đó hay, bèn yêu cầu Cha xứ đọc to cho mọi người cùng nghe.

- Tôi xin đọc ngay nếu như dùng thời giờ để đọc truyện có lợi hơn đi ngủ, Cha xứ nói.

- Đối với tôi, Dorothea lên tiếng, dùng thời giờ để nghe đọc truyện còn hơn cả nghỉ ngơi vì đầu óc tôi vẫn chưa thảnh thơi nên chưa ngủ nhiều được.

- Đã vậy, Cha xứ nói, tôi xin đọc dù chỉ vì tính hiếu kỳ; có khi đọc rồi sẽ thấy hay.

Bác phó cạo và cả Sancho cũng tới yêu cầu Cha xứ đọc; thấy việc làm của mình sẽ mang lại thích thú cho mọi người và cho cả bản thân, Cha xứ nói:

- Nếu thế, xin mọi người lắng tai nghe, truyện bắt đầu như sau:

Chương XXXIII

TRUYỆN ANH CHÀNG HIẾU KỲ KHỜ DẠI

Tại Florence, mặt thành phố trù phú và nổi tiếng thuộc miền Tuscany ở Ý-đại-lợi có hai chàng quý tộc giàu có và danh giá tên là Anselmo và Lothario; họ rất thân nhau và những ai biết hai người đều gọi họ theo cách hoán xưng là đôi bạn. Cả hai đều chưa vợ và còn trẻ, đồng tuế, đồng tâm, khiến họ rất quý mến nhau. Của đáng tội, Anselmo có phần thích đi vào con đường tình ái, còn Lothario lại ham mê săn bắn; tuy nhiên, khi cần, Anselmo có thể dẹp sở thích để chiều theo ý của Lothario, hoặc Lothario cũng dẹp được ý thích của mình để thỏa mãn Anselmo. Hai người sống với nhau thật là ăn ý, tưởng đâu còn hơn cả những bộ phận máy móc của một chiếc đồng hồ.

Anselmo yêu say đắm một công nương trong tỉnh; cô này có nhan sắc, khuê các, rất nết na và thuộc một gia đình quý phái. Xưa nay, mỗi khi định làm việc gì, Anselmo đều hỏi ý kiến của Lothario; lần này cũng vậy, sau khi được bạn đồng ý, Anselmo quyết định xin cha mẹ cô ta gả con gái cho mình. Quyết rồi thì làm ngay, và chính Lothario là người đi hỏi vợ cho Anselmo. Lothario lo liệu công việc rất hợp ý của bạn và chỉ ít lâu sau, Anselmo đã làm chủ con người mà chàng ao ước; Camilla cũng rất hài lòng có một người chồng là Anselmo, và nàng không ngớt lời cảm ơn Thượng đế và Lothario là người đã mang lại hạnh phúc cho mình. Trong mấy ngày hôn lễ - những ngày này bao giờ cũng tươi đẹp - Lothario vẫn tiếp tục lui tới nhà Anselmo để chúc tụng, mừng vui với bạn; nhưng qua mấy ngày cưới rồi, khi những cuộc thăm hỏi, chúc tụng đã vãn, Lothario bắt đầu thưa đi lại nhà bạn; chàng nghĩ rằng (và tất cả những ai tế nhị cũng đều nghĩ như vậy) không nên lai vãng quá nhiều nhà những người bạn có vợ như khi họ còn ở một mình, vì tuy rằng không ai có thể và được phép nghi ngờ tình bằng hữu chân chính, cần phải rất thận trọng đối với danh dự của một người chồng vì ngay anh em ruột cũng có thể xúc phạm tới huống chi bạn bè.

Anselmo đã nhận thấy Lothario thưa đi lại chơi bời; chàng hết sức than phiền với bạn, nói rằng nếu như biết cuộc hôn nhân làm cho hai người không được gặp nhau như khi trước, chàng sẽ không bao giờ lập gia đình; và nếu như quan hệ tốt giữa hai người trước kia, khi chàng chưa có vợ, đã khiến cho họ được tặng một danh từ rất đáng yêu là đôi bạn tri kỷ thì ngày nay, không nên vì quá thận trọng mà vô cớ để mất một cái tên hay ho quý giá như vậy; rồi Anselmo cầu khẩn - nếu ta có thể dùng được danh từ này trong quan hệ giữa hai người - Lothario hãy coi nhà chàng như nhà mình và hãy đi lại như trước; chàng còn nói thêm rằng ý muốn của chàng cũng là ý muốn của vợ chàng và một khi Camilla đã biết rõ tình bạn giữa hai người trước kia, nàng sẽ thắc mắc trước thái độ lạnh nhạt của Lothario.

Anselmo đã nói như vậy và còn nói nhiều nữa nhằm thuyết phục bạn giữ quan hệ mật thiết như trước, và Lothario cũng đã đáp lại lòng mong muốn của Anselmo một cách rất khéo léo, tế nhị khiến Anselmo không còn điều gì phải than phiền nữa. Hai người thỏa thuận với nhau là cứ hai ngày trong một tuần và các ngày lễ, Lothario sẽ đến ăn cơm tại nhà Anselmo. Tuy đã thống nhất với nhau như vậy song Lothario vẫn giữ gìn sao cho khỏi ảnh hưởng tới danh dự của bạn vì chàng coi trọng thanh danh của Anselmo còn hơn cả của chính mình. Chàng nói rất đúng rằng một người được trời ban cho một cô vợ đẹp cần phải chú ý xem những người bạn đến chơi với mình là ai cũng như xem những bạn gái của vợ mình là ai, vì có những việc không thực hiện được và không bàn tính được ở những nơi công cộng, đền đài, hội hè (không phải lần nào các ông chồng cũng từ chối không cho vợ đi tới những nơi này) nhưng lại rất dễ giải quyết tại nhà một người bạn gái hoặc họ hàng mà ta vẫn tin tưởng xưa nay. Lothario còn nói rằng những người có vợ cần có bạn tốt để họ chỉ cho những thiếu sót vì xưa nay một người chồng quá yêu vợ thường không dám bảo vợ làm một việc gì có lợi hoặc ngăn vợ làm một việc gì có hại, sợ vợ giận, nhưng nếu anh ta được một người bạn vạch cho thấy cái sai thì sẽ sửa được một cách dễ dàng. Thế nhưng, tìm đâu ra một người bạn khôn ngoan, trung hậu và chân chính như Lothario đòi hỏi? Quả thật tôi không biết. Chỉ có Lothario là một người bạn như vậy vì chàng rất chăm lo đến danh dự của Anselmo và thường tìm cách tránh né, giảm bớt hoặc rút ngắn những ngày hai người hẹn gặp nhau, để cho những kẻ rỗi việc và những cặp mắt tinh quái không thể nói gì được mỗi khi họ thấy có một chàng trai giàu có thuộc dòng dõi quý tộc và có nhiều đức tính khác, vào nhà một người đàn bà xinh đẹp như Camilla; tuy đạo đức và phẩm giá của Camilla cũng đủ để ngăn chặn những kẻ xấu mồm nhưng Lothario không muốn thanh danh của nàng cũng như của Anselmo có thể bị ảnh hưởng. Vì vậy, những ngày phải tới thăm bạn như đã thỏa thuận, Lothario làm những việc khác, lấy cớ là không thể bỏ được, và thế là một bên thì trách móc, một bên cứ thanh minh, mất bao nhiêu thời giờ. Một hôm, trong lúc hai người đi chơi trên một cánh đồng ở ngoại thành, bỗng Anselmo nói với bạn như sau:

- Bạn Lothario thử nghĩ xem, Thượng đế đã ưu đãi tôi, đặt tôi vào một gia đình quyền quý, cho tôi nhiều của cải - của cải thiên nhiên cũng như tiền bạc châu báu - đặc biệt là đã cho tôi một người bạn như anh và một người vợ như Camilla, hai báu vật mà tôi rất quý trọng, và nếu như tôi không quý trọng đúng mức, ít nhất tôi cũng đã quý hết mức; thế nhưng, trước một sự ưu đãi như vậy, tôi vẫn không đền đáp lại một cách tương xứng. Thật ra, với tất cả những ân huệ đó, con người ta thường đã lấy làm thỏa mãn lắm rồi, riêng tôi vẫn cảm thấy mình là kẻ đau khổ, bực bội nhất thiên hạ. Không biết từ bao giờ, có một mong ước lạ lùng, khác thường ám ảnh và thôi thúc tôi, khiến tôi cũng phải ngạc nhiên với bản thân mình, và tôi tự kết tội, tự trách móc, cố gắng không thổ lộ điều đó với ai và không nghĩ tới nữa. Nhưng bây giờ đã tới lúc tôi phải nói ra và bày tỏ riêng với anh, tin tưởng rằng với sự kín đáo và sự sốt sắng của một người bạn chân chính như anh, nỗi thắc mắc của tôi sẽ chóng được giải quyết, và rồi nhờ có sự nhiệt tình của anh, hiện nay tôi buồn rầu bao nhiêu vì điều mong ước điên rồ đó, sau này tôi sẽ trở lại vui vẻ bấy nhiêu.

Nghe Anselmo nói, Lothario lấy làm ngạc nhiên lắm, không hiểu bạn mình mở đầu dài dòng loanh quanh như vậy nhằm mục đích gì. Chàng cố đoán xem mong ước nào đã ám ảnh đầu óc bạn mình, nhưng không sao đoán trúng, và để khỏi phải hồi hộp vì sự chờ đợi, chàng bảo Anselmo:

- Nếu anh cứ phải rào trước đón sau để nói lên những ý nghĩ thầm kín của mình thì thật là anh đã xúc phạm đến tình bạn thắm thiết của tôi; anh có thể chắc chắn tìm thấy ở tôi những lời khuyên nhủ hoặc một giải pháp để thỏa mãn điều mong ước của anh.

- Thật vậy, Anselmo đáp, và với một lòng tin tưởng vào anh, tôi xin thưa với bạn Lothario của tôi rằng điều mong ước lâu nay ám ảnh tôi như sau: tôi muốn biết Camilla, vợ tôi, có thật nết na, hoàn hảo như tôi tưởng không, và tôi không thể biết được sự thật đó nếu không thử thách nàng vì có qua thử thách mới thấy được những đức tính của nàng, cũng như lửa chứng minh những đức tính của vàng vậy. Bạn ạ, tôi nghĩ rằng một người đàn bà có nết na hay không còn tùy xem người đó có bị ai theo đuổi hay không, và một người đàn bà không xiêu lòng trước những lời thề thốt, những món quà cáp, những giọt nước mắt hoặc những sự chiều chuộng thường xuyên của những kẻ yêu mình một cách quá sốt sắng, một người như vậy mới gọi là cứng rắn được. Làm sao có thể khen một người đàn bà là nết na được một khi không có ai khuyến khích người đó làm điều bậy bạ? Nếu một người đàn bà tỏ ra rụt rè e lệ, điều đó có gì là lạ một khi người đó không gặp cơ hội để tự thả lòng hoặc biết rằng nếu chồng bắt được mình làm bậy thì sẽ không tha tội chết. Cho nên, đối với một người đàn bà tỏ ra nết na chỉ vì sợ hãi hoặc vì không gặp dịp, tôi không quý trọng như đối với một người đàn bà bị theo đuổi, cầu khẩn nhưng vẫn thắng cuộc. Vì những lý lẽ ấy và nhiều lý lẽ khác nữa mà tôi có thể viện ra đây để làm cho ý kiến của tôi thêm vững chắc, tôi muốn rằng Camilla vợ tôi phải trải qua những khó khăn đó và phải được thử thách: nàng sẽ bị một người theo đuổi tỏ tình, một người tài hoa xứng đáng được nàng yêu lại. Nếu nàng thắng được trận này như tôi tin tưởng, tôi sẽ rất hạnh phúc và tôi có thể nói được rằng điều mong ước của tôi đã được toại nguyện; tôi sẽ nói rằng tôi đã may mắn lấy được một người vợ cứng rắn như một hiền nhân đã phát biểu là: Ai sẽ lấy được nàng? Còn nếu như sự việc xảy ra trái ngược với ý nghĩ của tôi, tôi sẽ chịu đựng được nỗi buồn phiền - một nỗi buồn phiền do cuộc thí nghiệm đau đớn này gây ra - vì tôi vui sướng thấy ý kiến của tôi được xác minh. Bạn Lothario, tất cả những lời anh sẽ nói để bác ý kiến của tôi không có tác dụng làm cho tôi từ bỏ ý định của tôi đâu, cho nên tôi muốn rằng anh sẽ nhận lời thực hiện giúp cho. Trong khi tiến hành, tôi sẽ tạo cơ hội khiến anh không thiếu một thứ gì mà tôi thấy cần thiết để theo đuổi một người đàn bà đứng đắn, nết na, kín đáo và không vụ lợi. Một trong những nguyên nhân khiến tôi trông cậy vào anh trước một việc khó khăn như vậy là vì nếu Camilla có bị anh cám dỗ thì điều đó cũng không gây ra hậu quả tai hại, và ta vẫn biết được sự thật mà không xảy ra điều gì đáng tiếc. Như vậy, tôi chỉ bị xúc phạm bởi một ý định chứ không phải bởi một hành động của Camilla, và sự xúc phạm đó sẽ được vùi sâu chôn chặt nhờ vào sự kín đáo của anh vì tôi biết rằng một khi chuyện này liên quan đến tôi, anh sẽ giữ kín như bưng. Bởi vậy, nếu anh muốn tôi có một cuộc sống xứng đáng với tên gọi của nó, hãy đi ngay vào cuộc chiến đấu tình cảm này, không lề mề, chậm chạp mà phải nhanh nhẹn sốt sắng, sao cho xứng đáng với lòng mong muốn của tôi và sự tin cậy giữa tình bạn của đôi ta.

Trong khi Anselmo thốt ra những lời như vậy, Lothario vẫn chăm chú nghe, không nói năng gì; khi thấy Anselmo ngừng lời, Lothario nhìn bạn hồi lâu như nhìn một vật gì xa lạ chưa từng thấy bao giờ, một vật làm cho chàng phải ngạc nhiên sửng sốt; cuối cùng chàng lên tiếng:

- Bạn Anselmo, tôi không sao tin được rằng những điều anh vừa nói không phải là những câu nói đùa; nếu tôi nghĩ rằng anh nói thật, tôi đã không để anh nói hết, và khi tôi không nghe anh nói nữa tức là tôi đã cắt ngang bài diễn văn dài dòng của anh. Tôi cho rằng một là anh không hiểu tôi, hai là tôi không hiểu anh. Nhưng không, tôi biết rõ rằng anh là Anselmo và anh cũng biết tôi là Lothario; điều đáng buồn là bây giờ tôi nghĩ rằng anh không còn là chàng Anselmo trước kia và chắc anh cũng đã nghĩ rằng tôi không còn là Lothario như ngày trước, bởi vì những lời anh vừa thốt ra không phải là những lời của Anselmo bạn tôi, và những điều yêu cầu của anh cũng không phải để cho Lothario này giải quyết. Ta cần thử thách bạn bè, song phải giao cho họ những việc làm đàng hoàng minh bạch, tôi muốn nói là không sử dụng tình bạn vào những việc chống lại đạo trời. Nếu một người tầm thường còn nghĩ được như vậy thì một giáo đồ Ki tô phải hiểu biết hơn rằng không nên vì tình bạn mà làm điều trái đạo lý. Và chỉ khi nào cần bảo vệ danh dự và cuộc sống của bạn mình, chứ không phải vì những lý do hão huyền nào khác, người ta mới phải cưỡng lại những luật lệ của trời đất. Anselmo, bây giờ anh hãy nói cho tôi biết: phải chăng danh dự hoặc cuộc sống của anh bị đe dọa khiến tôi phải giúp anh làm một công việc đáng ghét theo yêu cầu của anh như vậy? Chắc chắn là không. Trái lại, theo tôi hiểu, anh yêu cầu tôi hủy hoại danh dự và cuộc đời của anh và cả của tôi nữa. Nếu tôi làm cho anh mất danh dự tức là tôi giết chết anh vì không có danh dự còn đáng buồn hơn là chết; và một khi tôi là công cụ gây ra tai họa cho anh, tôi cũng sẽ nhục nhã không sống nổi. Bạn Anselmo, chớ ngắt lời tôi và hãy lắng nghe tôi nói những ý nghĩ của tôi về điều mong ước của anh, sau đó tha hồ cho anh có ý kiến, tôi sẽ nghe.

- Được lắm, Anselmo đáp, xin anh cứ nói.

Lothario tiếp tục:

- Anselmo, tôi cảm thấy lúc này đầu óc anh cũng giống như đầu óc của những người Moor vậy. Đối với họ, không thể dùng những lời trong Kinh Thánh, những lý lẽ rút ra từ trí tuệ con người hoặc từ những tín điều để làm cho họ thấy rằng họ đã theo tà đạo; trái lại phải đưa ra cho họ những ví dụ cụ thể, dễ hiểu, rõ ràng, với những chứng minh bằng toán học không thể chối cãi được như khi ta nói: “Nếu ta trích những phần bằng nhau ở hai phần bằng nhau thì những phần còn lại vẫn bằng nhau”; một khi nói như vậy họ vẫn không hiểu, và chắc là họ không hiểu, phải lấy tay chỉ vào tận mắt họ; ấy thế mà vẫn không ai làm cho họ thấy được những chân lý tôn giáo thiêng liêng của chúng ta. Bây giờ, tôi cũng sẽ phải dùng cách đó đối với anh vì điều mong ước của anh quả là quá quẩn, vượt ra ngoài lý trí con người, và tôi nghĩ rằng tôi sẽ tốn thời giờ giải thích để làm cho anh nhận ra sự ngớ ngẩn của anh - tôi phải gọi như vậy vì không còn danh từ nào khác nữa, - thậm chí tôi muốn bỏ mặc anh để trừng phạt điều mong ước điên rồ của anh. Nhưng tình bạn của tôi đối với anh không cho phép tôi đối xử quá gay gắt và cũng không muốn tôi để cho anh lâm vào một tình trạng nguy hiểm như vậy. Và để anh nhìn thấy rõ điều đó, Anselmo, anh hãy trả lời tôi: anh đã chẳng nói rằng tôi phải theo đuổi một người đàn bà kín đáo, cám dỗ một người đàn bà đứng đắn, mua chuộc một người đàn bà không vụ lợi, lung lạc một người đàn bà khôn ngoan ư? Phải, anh đã nói như vậy. Nếu anh đã biết rằng vợ anh kín đáo, đứng đắn, không vụ lợi và khôn ngoan, thử hỏi anh còn muốn gì nữa? Nếu anh cho rằng nàng sẽ vượt qua được những cuộc tấn công của tôi - chắc chắn nàng sẽ vượt được -, liệu sau này anh còn những danh từ gì đẹp đẽ hơn để tặng nàng ngoài những danh từ mà nàng hiện đã có, và liệu nàng có hơn bây giờ ở điểm nào không? Hoặc anh không tin rằng nàng nết na như anh đã khen, hoặc anh không hiểu mình muốn gì. Nếu anh không tin vợ anh nết na như anh đã nói thì còn thử thách làm gì nữa, hãy coi đó là một người đàn bà xấu xa, muốn đối xử thế nào tùy ý. Nhưng nếu vợ anh là một người đức hạnh như anh nghĩ thì đem sự thật ra thử thách là một điều khờ dại vì sau khi đã thử, sự thật vẫn là sự thật kia mà. Cho nên có thể kết luận rằng làm những việc lợi ít, hại nhiều là dại dột, liều lĩnh, nhất là khi ta không bị thúc ép, và những việc làm đó rõ ràng là một sự điên rồ. Người ta chỉ làm những việc khó khăn nguy hiểm vì Thượng đế hay vì nhân loại, hoặc vì cả hai: những việc làm vì Thượng đế là những việc mà các vị thánh đã làm trước đây (những vị này về hình thức cũng như mọi người trần nhưng muốn sống một cuộc đời của thiên thần); những việc làm vì nhân loại khiến con người ta phải vượt qua bao biển cả, qua bao địa phương thủy thổ khác nhau, qua bao nhiêu đất nước xa lạ để tìm ra những của cải quý giá; lại còn những việc làm vì Thượng đế và nhân loại của những chiến binh dũng cảm khi thấy trên tường thành của đối phương một lỗ hổng nhỏ do một viên đạn trái phá bắn vào, đã lao lên như bay giữa muôn ngàn cái chết đang chờ đợi họ, không chút sợ hãi, không phàn nàn và cũng không cần biết sự nguy hiểm đang đe dọa mình, được khích lệ bởi lòng tin và lòng mong muốn phụng sự đức vua và tổ quốc. Đó là những việc người ta thường làm, tuy đầy gian lao nhưng hiển hách, vinh quang và hữu ích. Còn việc anh định làm không được Chúa ban khen, không mang lại của cải quý giá và cũng không được người đời ca tụng. Dù việc đó có làm cho anh thỏa mãn, anh cũng không trở nên vinh hiển, giàu có, danh giá hơn bây giờ; còn nếu kết quả ngược lại, anh sẽ phải chịu một sự đau khổ lớn nhất mà người ta có thể tưởng tượng được; đừng tưởng rằng không ai biết nỗi bất hạnh của anh đâu, vả lại chỉ cần bản thân anh nhìn thấy sự bất hạnh của mình cũng đủ đau lòng lắm rồi. Để chứng minh điều này, tôi xin đọc một đoạn trong cuối phần thứ nhất tập thơ nhan đề Những giọt nước mắt của Xan Pedro, của thi sĩ nổi danh Luis Tansilo:

“Khi trời rạng, Pedro cảm thấy nỗi đau khổ và hổ thẹn càng tăng lên; và tuy không có ai, chàng xấu hổ với chính mình về lỗi lầm đã gây ra. Đối với kẻ trượng phu, chỉ cần có trời đất biết sai lầm của mình cũng đủ nhục nhã rồi, hà tất phải chờ tới khi mọi người đều biết”.

Bởi vậy, dù không ai biết, anh vẫn đau khổ, anh vẫn phải khóc, không phải bằng những giọt nước mắt mà bằng những giọt máu trong tim, giống như ông thầy khờ dại kể trong tập thơ đã đem thử chiếc bình[52] mà chàng Rinaldo khôn ngoan không dám đụng tới. Tuy tập thơ này cũng chỉ là truyện tưởng tượng nhưng nó chứa đựng những đạo lý đáng được suy nghĩ, hiểu thấu và học tập. Vả lại, điều tôi sắp nói ra đây sẽ làm cho anh thấy sai lầm lớn mà anh đang cố tình mắc phải. Anselmo, tôi xin hỏi anh: nếu trời kia hay số phận may mắn khiến cho anh được làm chủ một viên kim cương rất quý, rất đẹp, ngay những người sành sỏi trông thấy cũng phải thích và nhất trí công nhận đó là viên đá đẹp nhất, sáng nhất, trong trẻo nhất loại, và chính anh cũng phải công nhận như vậy, không có điều gì nói ngược lại, thử hỏi anh có nên có ý định đặt viên kim cương đó lên trên một cái đe rồi lấy búa thẳng cánh nện xuống để xem nó có rắn hay không? Ví thử anh cứ làm việc đó và viên đá quý vẫn nguyên vẹn sau cuộc thử thách dại dột đó, nó cũng không vì thế mà trở nên quý giá hơn; còn nếu nó bị vỡ - điều có thể xảy ra - có phải là anh mất hết không? Đúng là mất hết, và chủ nhân viên đá quý còn bị mọi người coi là một kẻ khờ dại. Bạn Anselmo, phải thấy rằng đối với anh cũng như với mọi người, Camilla là viên đá quý nọ, và thật là khờ dại nếu ta đập thử cho vỡ. Vả chăng dù nàng có giữ được nguyên vẹn cũng chẳng danh giá gì hơn bây giờ, trái lại nếu nàng lỡ lầm không chống đỡ nổi, hãy thử nghĩ xem nàng sẽ ra sao một khi đã thất tiết, và anh sẽ phải tự trách mình đến đâu vì đã gây ra sự hủy diệt cho nàng và cho cả bản thân anh. Phải biết rằng không có vàng bạc châu báu nào trên đời này quý giá bằng một người đàn bà trong trắng nết na, và tất cả danh dự của người đàn bà tùy thuộc vào những nhận xét tốt của mọi người xung quanh. Anh đã biết là vợ anh rất mực nết na, vậy còn nghi ngờ sự thật đó làm gì? Bạn ạ, đàn bà là một động vật không hoàn thiện, chớ nên vứt những chướng ngại vật trên đường đi để họ va phải và ngã nhào, trái lại phải dọn đường lối quang quẻ khiến cho họ có thể nhanh chân nhẹ bước tiến tới sự hoàn thiện mà họ còn thiếu tức là đức hạnh. Các nhà sinh vật học kể rằng con chồn trắng là một con vật bé nhỏ có bộ lông trắng muốt; các nhà đi săn muốn bắt nó thường dùng kế như sau: biết được những nơi nó hay đi qua, họ lấy bùn chặn lại rồi lùa cho con vật chạy về phía đó; khi con chồn thấy đống bùn, nó dừng lại và chịu cho người ta bắt để khỏi phải qua đống bùn lầy sợ bẩn bộ lông trắng mà nó còn quý hơn cả tự do và cuộc đời của nó. Người đàn bà trong trắng nết na cũng tựa như con chồn trắng kia, và đức hạnh của họ còn trong trắng hơn cả băng tuyết; người nào muốn cho họ gìn giữ được đức tính đó, không để mất mát, phải dùng cách khác, không nên đánh bẫy họ bằng những quà cáp và những lời tán tỉnh của những anh đàn ông quá sốt sắng như thể dùng bùn đánh bẫy lũ chồn vậy; dù người đàn bà có đủ hay không có đủ đạo đức và nghị lực để tự mình đạp bằng và vượt qua những chướng ngại vật đó, ta cũng phải tránh trước cho họ và chỉ nên cho họ nhìn thấy những điều hay lẽ phải. Người đàn bà nết na giống như chiếc gương pha lê, bình thường thì trong sáng nhưng chỉ cần hà hơi vào là mặt gương hoen ố xỉn lại ngay. Phải coi người đàn bà đức hạnh như một vật thiêng liêng, chỉ để thờ phụng, không được đụng tới; phải gìn giữ nâng niu họ như một vườn đầy hoa hồng và các thứ hoa khác mà chủ nhân không đồng ý cho ai đặt chân đụng tay vào, đứng xa sau hàng rào sắt mà thưởng thức hương thơm sắc thắm của vườn hoa cũng đủ rồi. Cuối cùng, tôi muốn đọc cho anh nghe một vài câu thơ tôi còn nhớ được trong một buổi xem kịch, tôi thấy những câu thơ này rất phù hợp với câu chuyện của chúng ta. Một ông già khôn ngoan đã khuyên nhủ một người bạn phải giữ gìn con gái của mình, ông ta nói:

“Người đàn bà giống như tấm kính, không nên thử xem nó có dễ vỡ hay không vì mọi việc đều có thể xảy ra.

Rất có thể kính sẽ vỡ và thật là dại dột đem thử một vật không thể lành trở lại một khi đã vỡ.

Đó là ý nghĩ chung của thiên hạ và ý nghĩ đó đúng; vì nếu trên đời có những người như Danae thì cũng có những trận mưa vàng[53]”.

Anselmo, tất cả những điều tôi nói tới giờ liên quan đến anh, bây giờ cũng cần nói về phía tôi một chút; nếu tôi nói dài, hãy tha lỗi cho, chẳng qua chỉ vì anh tìm đường rậm mà đi rồi lại muốn tôi cứu anh ra khỏi. Anh coi tôi là bạn, nhưng lại muốn tôi bị mất danh dự vì một điều trái ngược với tình bằng hữu; đã vậy anh còn muốn tôi làm mất danh dự của anh. Rõ ràng anh muốn tôi mất danh dự vì một khi Camilla thấy tôi tán tỉnh nàng theo yêu cầu của anh, chắc chắn nàng sẽ coi tôi là một kẻ xấu xa, hèn hạ vì tôi đã làm một điều xa lạ với con người tôi và tình bạn của anh đối với tôi. Ngoài ra anh còn muốn tôi làm mất danh dự của anh; điều này cũng rất rõ vì khi thấy tôi theo đuổi, Camilla sẽ nghĩ rằng tôi đã phát hiện ra những chỗ yếu của nàng nên mới dám tỏ tình như vậy, và một khi nàng bị xúc phạm tức là anh cũng bị xúc phạm. Người ta thường nghĩ về ông chồng của một người đàn bà ngoại tình như sau: một người chồng, dù không biết vợ mình ngoại tình, dù không tạo điều kiện cho vợ mình làm điều bậy bạ, dù không thiếu sự chăm nom giữ gìn, vẫn bị thiên hạ gán cho những danh từ xấu xa, và trước hành vi tội lỗi của người đàn bà, người ta vẫn nhìn người chồng bằng con mắt khinh rẻ chứ không thương xót dù biết rằng nỗi bất hạnh đó không do người chồng gây ra mà do chính người vợ kia. Bây giờ tôi muốn nói cho anh biết nguyên nhân vì sao khi vợ làm điều bất chính, chính người chồng lại bị mất danh dự mặc dù anh ta không biết chuyện gì, không có lỗi gì, hoặc không làm điều gì khiến cho vợ mình đi theo kẻ khác. Hãy chịu khó nghe tôi nói vì những điều này chỉ có lợi cho anh. Khi Chúa tạo thành người cha đầu tiên của nhân loại trên trái đất này là Adam, có kể lại rằng Người đã làm cho chàng ngủ thật say và trong khi Adam ngủ, Người đã rút chiếc xương sườn cụt ở thân bên trái của chàng, tạo ra mẹ của chúng ta là Eva. Khi Adam tỉnh dậy nhìn thấy Eva, chàng nói: “Đây là thịt của thịt tôi, xương của xương tôi”. Chúa bèn nói: “Vì người đàn bà này, người đàn ông sẽ không ở với cha mẹ mình nữa, và hai người sẽ cùng xương cùng thịt như nhau”. Từ đó, phép hôn phối được thiết lập, và giữa hai người có những sợi dây ràng buộc mật thiết, chỉ có cái chết mới làm cho họ xa rời nhau. Sự tụ hợp mầu nhiệm này chứa đựng một sức mạnh và một hiệu quả rất lớn khiến hai người khác biệt nhau lại cùng máu thịt như nhau; hơn thế, những cặp vợ chồng hòa hợp tuy có hai linh hồn nhưng cùng chung một ý chí. Vì máu thịt của vợ và chồng là một nên khi máu thịt của người vợ mang những vết nhơ bẩn hoặc bị hư hại, máu thịt của người chồng cũng phải chịu ảnh hưởng tuy rằng như đã nói ở trên, chàng ta không làm gì để gây ra chuyện không hay đó. Khi chân hoặc một bộ phận trong người bị đau, toàn thân cũng cảm thấy đau vì vẫn là da thịt ấy cả; khi mắt cá chân đau thì đầu cũng cảm thấy đau tuy đầu không gây ra sự đau đớn đó cho mắt cá. Cho nên khi vợ mất danh dự, chồng cũng phải chịu lây một phần vì hai người đã là một. Xưa nay những chuyện xấu xa đều phát sinh từ máu thịt, và những chuyện xấu xa hư hỏng của người đàn bà cũng phát sinh từ đó, cho nên nhất thiết người chồng phải chịu một phần và phải chịu ô danh dù chàng có biết chuyện đó hay không. Anselmo, phải thấy rằng anh tự chuốc lấy tai họa nếu muốn khuấy động cuộc sống thanh bình của vợ anh; vì một sự hiếu kỳ dại dột viển vông, anh muốn thức tỉnh những ham muốn vùi sâu trong lòng người vợ trong trắng của anh. Phải thận trọng vì lợi bất cập hại; thôi, tôi chỉ nói thế vì không đủ lời diễn tả. Nếu tất cả những điều tôi đã nói không đủ cho anh thay đổi ý định không tốt của anh, anh hãy đi tìm người khác đưa anh tới ô nhục và đau khổ; tôi không làm việc đó đâu dù tôi mất bạn mất bè, một sự mất mát lớn nhất đối với tôi.

Tới đây, chàng Lothario đức độ và khôn ngoan ngừng lời; Anselmo tỏ ra rất bối rối và tư lự, hồi lâu không đáp; cuối cùng chàng mới lên tiếng:

- Bạn Lothario, anh đã thấy tôi hết sức chăm chú nghe những điều anh muốn nói với tôi; qua những lý lẽ, những dẫn chứng cùng những sự so sánh của anh, tôi thấy anh là một con người rất mực khôn ngoan, một người bạn rất mực chân chính; tôi công nhận và thú nhận rằng nếu tôi không nghe lời khuyên của anh, cứ khăng khăng làm theo ý kiến của mình thì sẽ không gặp điều hay mà chỉ gặp điều dở. Thế nhưng anh phải thấy rằng lúc này tôi đang mắc một bệnh giống như những người đàn bà thường mắc phải khiến cho họ thèm ăn đất, phấn, than cùng những thứ khác tởm hơn, nhìn cũng đủ ghê nói chi ăn vào bụng; cho nên, phải làm cách nào cho tôi khỏi bệnh và việc này cũng dễ thôi, chỉ cần anh bắt đầu tán tỉnh Camilla một cách nhẹ nhàng kín đáo, chắc nàng không quá nhẹ dạ mới nghe một vài lần đã xiêu lòng ngay đâu. Chỉ bằng cách đó tôi mới yên tâm và anh cũng mới làm tròn bổn phận đối với tình bạn của chúng ta vì không những anh làm cho tôi sống lại mà còn làm cho tôi tin rằng tôi không mất danh dự. Bắt buộc anh phải làm việc này vì một lý do sau đây: một khi tôi đã nhất quyết thực hiện việc này, anh sẽ không để tôi bộc lộ ý nghĩ điên rồ của tôi với người khác vì điều đó đe dọa danh dự của tôi mà anh rất muốn bảo vệ. Còn về phần anh, nếu vì phải theo đuổi Camilla mà danh dự bị xúc phạm, điều đó không ngại lắm vì sau khi thử thách và thấy vợ tôi vẫn giữ được tiết hạnh, anh có thể nói rõ sự thật và sẽ lấy lại được tín nhiệm như trước. Anh làm việc này không có gì mạo hiểm lắm mà lại thỏa mãn được điều mong ước của tôi; thôi hãy bắt tay vào việc dù có gặp trở ngại khó khăn; như tôi đã nói, chỉ cần anh thử một vài lần thôi là ta có thể kết thúc được.

Thấy Anselmo một mực không thay đổi và mình không còn lý lẽ hoặc dẫn chứng gì khác đưa ra để thuyết phục bạn, mặt khác thấy bạn dọa sẽ bộc lộ điều mong ước điên rồ đó với người khác, Lothario đành phải chiều theo ý bạn, nhận lời để tránh một tai họa lớn hơn; tuy nhiên chàng định bụng sẽ tiến hành thật khéo, vừa không xúc phạm tới tâm tư tình cảm của Camilla, vừa thỏa mãn được Anselmo. Chàng bảo bạn không cần nhờ người khác vì chàng sẽ làm việc này và sẽ tiến hành ngay khi nào thấy thuận tiện. Anselmo ôm chặt lấy Lothario cảm ơn sự giúp đỡ của bạn như thể chàng vừa nhận được một ân huệ gì lớn lắm; hai người thỏa thuận với nhau là ngày hôm sau sẽ tiến hành, Anselmo sẽ tạo cơ hội, thời gian để Lothario gặp gỡ riêng với Camilla và sẽ trao tiền cùng các vật quý để chàng tặng cho Camilla. Anselmo còn khuyên Lothario dùng đàn ngọt hát hay và làm thơ ca ngợi để lung lạc Camilla, và nếu Lothario ngại thì chàng sẽ làm hộ. Lothario đồng ý tất nhưng trong bụng chàng có ý định khác hẳn. Bàn bạc xong xuôi, cả hai trở về nhà Anselmo. Ở nhà, Camilla ngong ngóng chờ chồng vì thường ngày Anselmo không bao giờ về chậm như vậy.

Sau đó, Lothario về nhà mình; Anselmo vui vẻ bao nhiêu thì Lothario tư lự bấy nhiêu vì không biết làm cách nào để giải quyết ổn thỏa việc làm dại dột này. Đêm hôm đó, chàng nghĩ ra một kế để lừa được Anselmo mà không phật ý Camilla và ngày hôm sau, chàng đến nhà bạn ăn cơm. Camilla tiếp đãi Lothario rất ân cần và thịnh soạn vì chàng là bạn thân của chồng mình. Sau khi ăn xong và đã dọn bàn, Anselmo bảo Lothario ở nhà với Camilla trong lúc chàng có việc cần phải đi, trong một tiếng rưỡi sẽ về. Camilla nằn nì chồng ở nhà, còn Lothario thì xin đi theo, nhưng Anselmo không nghe ai cả; đã thế, chàng còn yêu cầu Lothario chờ cho tới khi chàng về vì có một việc rất quan trọng cần bàn; chàng lại dặn Camilla phải tiếp chuyện Lothario trong khi chờ. Tóm lại, chàng đã khéo tạo ra một sự vắng mặt cần thiết - hay một sự vắng mặt dại dột - khiến không ai có thể ngờ là đóng kịch. Anselmo đi khỏi, trong phòng chỉ còn lại Camilla và Lothario vì những người làm đều đi ăn cơm. Thế là Lothario đã bị bạn dồn vào giữa trận địa với kẻ thù trước mặt, một kẻ thù bằng sắc đẹp của mình có thể đánh bại được cả một đội hiệp sĩ vũ trang. Kể ra Lothario lo ngại là đúng. Chàng đã đối phó ra sao? Chàng đặt cánh tay lên ghế, bàn tay tì vào má, xin lỗi Camilla về thái độ khiếm nhã của mình, nói rằng muốn nghỉ một lát trong khi chờ Anselmo về. Thấy vậy, Camilla mời chàng sang phòng khách nghỉ trên ghế có đệm cho được êm hơn nhưng Lothario từ chối, cứ thế ngủ. Anselmo trở về, thấy Camilla ở trong buồng riêng còn Lothario đang ngủ một mình, nghĩ rằng có lẽ vì mình vắng mặt khá lâu nên hai người đã có đủ thời giờ không những để chuyện trò mà còn để ngủ; chàng định bụng chờ cho Lothario tỉnh dậy sẽ kéo ra khỏi nhà để hỏi tình hình. Mọi việc đều xảy ra như ý Anselmo. Lothario tỉnh giấc, hai người kéo nhau ra ngoài, rồi Anselmo hỏi bạn điều mình đang muốn biết; Lothario đáp:

- Theo ý tôi, ta không nên bộc lộ hết ý tứ ngay lần đầu cho nên tôi mới chỉ ca ngợi sắc đẹp của Camilla, rằng khắp cả tỉnh đều chỉ nói đến nhan sắc và tài trí của nàng. Tôi thấy bước đầu nên làm như vậy để gây được cảm tình khiến nàng sẽ sẵn sàng nghe một lần khác; đây là tôi bắt chước mưu con quỷ khi nó muốn lừa một đối phương có chuẩn bị; bản thân con quỷ là đen tối nhưng nó lại biến hóa thành thiên thần rực ánh hào quang, khoác trên người một hình thức mỹ miều; nếu lúc đầu mưu kế của nó không vỡ lở, cuối cùng nó mới lộ nguyên hình và hạ thủ đối phương.

Anselmo nghe xong lấy làm hài lòng lắm và hứa hàng ngày sẽ tạo cơ hội cho Lothario; chàng sẽ vẫn ở nhà nhưng giả vờ bận bịu vào những công việc riêng khiến Camilla không thể nghi ngờ gì hết.

Thế rồi ngày này qua ngày khác, Lothario vẫn chẳng nói gì với Camilla; tuy nhiên, trước Anselmo, chàng vẫn trả lời là có nói nhưng Camilla không hề tỏ ra có hành động gì xấu xa hoặc có dấu hiệu gì khiến chàng thấy có một tia hy vọng nào, rằng nàng còn dọa nếu không từ bỏ ý nghĩ không tốt ấy đi thì nàng sẽ mách chồng. Thấy vậy, Anselmo bảo Lothario:

- Thôi được, cho tới nay vợ tôi đã không xiêu lòng trước những lời tán tỉnh; bây giờ cần xem nàng có đứng vững trước của cải vật chất không. Ngày mai, tôi sẽ đưa anh hai ngàn đồng tiền vàng để anh tặng nàng cùng hai ngàn nữa để anh mua đồ nữ trang dử nàng. Xưa nay đàn bà dù trong trắng nết na, đều thích đeo đồ trang sức và trang điểm đẹp đẽ, nhất là khi họ có nhan sắc. Nếu Camilla vẫn vững vàng, tôi sẽ được thỏa mãn và sẽ không làm phiền anh nữa.

Lothario hứa là một khi đã bắt tay vào việc này, chàng sẽ làm đến cùng, dù biết rằng sẽ tốn công vô ích. Ngày hôm sau, chàng nhận được bốn ngàn đồng tiền vàng; đối với chàng đó cũng là bốn ngàn điều lo lắng vì chàng không biết sẽ nói dối bạn ra sao. Tuy nhiên, chàng định tâm sẽ trả lời Anselmo rằng, cũng như trước những lời tán tỉnh, Camilla không hề lay chuyển trước những tặng phẩm và những lời hứa, và như vậy không nên tốn công tốn sức làm gì vì chỉ uổng phí thì giờ mà thôi. Nhưng rủi thay, sự việc lại diễn ra khác hẳn. Một hôm, cũng như mọi lần, Anselmo bố trí cho Lothario và Camilla gặp nhau; sau đó, chàng lẻn vào một buồng bên cạnh và qua lỗ khóa, chàng nhìn ra nghe ngóng xem hai người nói gì với nhau. Trong hơn nửa tiếng đồng hồ, không thấy Lothario nói gì với Camilla - và dù suốt cả một thế kỷ, chàng ta cũng sẽ không nói gì hết -, Anselmo chợt hiểu rằng tất cả những điều bạn mình đã nói về Camilla đều là bày đặt cả. Để xác minh việc này, Anselmo rời khỏi buồng, gọi Lothario ra một chỗ rồi yêu cầu chàng cho biết tình hình thái độ của Camilla. Lothario đáp là chàng không muốn tiếp tục tiến hành nữa vì Camilla tỏ ra rất nghiêm khắc và gay gắt khiến chàng không còn tinh thần để gặp lại nữa. Anselmo bèn nói:

- Thôi đi, Lothario, anh đã không làm đủ bổn phận đối với tôi và không xứng đáng với lòng tin cậy của tôi! Hôm nay tôi đã theo dõi anh qua lỗ khóa và tôi đã thấy anh không nói với Camilla nửa lời, từ đó tôi suy ra rằng anh chưa nói gì với vợ tôi cả. Nếu như vậy - và chắc chắn là như vậy -, anh lừa dối tôi làm gì? Tại sao anh mưu mô tước mất của tôi những phương tiện mà tôi có thể có được để thực hiện điều mong ước của tôi?

Anselmo chỉ nói thế thôi, nhưng ngần ấy lời cũng đủ làm cho Lothario bối rối sượng sùng. Cảm thấy danh dự bị xúc phạm vì nói dối bị lộ, Lothario hứa với Anselmo là từ giờ phút này, chàng sẽ hết sức chiều ý bạn và không nói dối nữa, và Anselmo có thể thấy được điều đó nếu tò mò theo dõi. “Tuy nhiên, Lothario nói thêm, anh không cần phải để tâm theo dõi làm chi vì tôi sẽ hết lòng chiều theo ý anh khiến anh không còn điều gì để ngờ vực nữa”. Anselmo tin lời bạn nói, và để cho Lothario được thuận tiện và yên tâm, chàng quyết định vắng nhà trong tám ngày, đến ở nhà một người bạn tại một làng lân cận. Để có lý do với Camilla về sự vắng mặt của mình, Anselmo đã dặn người bạn này khẩn khoản mời mình về chơi nhà. Anselmo, anh thật đáng thương và cũng thật dại dột! Anh định làm gì? Anh mưu toan gì? Anh đòi hỏi gì? Liệu đấy kẻo anh đang tự hại mình, tự bôi nhọ và tự hủy hoại đấy. Camilla vợ anh là một người đàn bà đức hạnh; anh đang sống yên ấm với nàng; không ai phá rối hạnh phúc của anh; những ý nghĩ của vợ anh không vượt khỏi những bức tường nhà anh; anh là mặt trời của nàng trên trái đất này, là mục tiêu cho những mong ước của nàng, là hạnh phúc của nàng, là khuôn thước để nàng uốn nắn ý muốn của mình theo ý muốn của anh và của trời. Một khi cả cái kho danh dự, sắc đẹp và đức hạnh của nàng đã mang lại cho anh tất cả những cái gì quý giá nhất mà anh mong ước, tại sao anh còn muốn đào đất lên để tìm những nguồn mạch của một kho bảo vật khác xa lạ, một hành động nguy hiểm có thể làm sụp đổ tất cả vì cái kho đó dựa trên những trụ chống yếu ớt? Phải biết rằng kẻ nào đòi hỏi quá mức sẽ không được gì hết; một thi sĩ đã nói rõ điều đó như sau:

“Ta đi tìm cuộc sống trong cái chết, sức khỏe trong bệnh tật, tự do trong ngục tù, lối thoát giữa tường kín, lòng trung thành ở một kẻ phản bội.

Nhưng số phận của ta - một số phận hẩm hiu - cùng với trời kia muốn rằng ta sẽ mất hết vì ta đã đòi hỏi những điều không thể thực hiện được”.

Hôm sau, Anselmo về quê người bạn; chàng bảo Camilla rằng trong thời gian chàng đi vắng, Lothario sẽ đến trông nom nhà cửa và ăn cùng với nàng, lại dặn nàng phải chú ý đối xử với Lothario như đối với chàng vậy. Camilla vốn đứng đắn và hiểu biết nên có vẻ không vui trước lệnh của chồng; nàng đáp:

- Thật là một điều bất tiện để cho người khác ngồi vào ghế của chàng trong lúc chàng vắng mặt. Nếu chàng làm như vậy vì không tin rằng thiếp có thể đảm đương nổi việc nhà, xin hãy để cho thiếp làm thử lần này rồi qua thực tế, chàng sẽ thấy thiếp còn làm được những việc lớn hơn thế nữa.

Anselmo đáp lại rằng đó là ý muốn của chàng và Camilla chỉ có một việc là cúi đầu tuân theo. Camilla hứa sẽ làm theo đúng lệnh của chồng dù nàng không vui lòng. Anselmo đi khỏi, ngày hôm sau Lothario tới và được Camilla tiếp đón ân cần và đúng mức. Camilla xếp đặt rất khéo khiến Lothario không lúc nào thấy nàng một mình, trái lại luôn luôn có người hầu kẻ hạ bên cạnh, đặc biệt có một nữ tì tên là Leonela mà nàng rất quý mến vì hai người cùng sống với nhau từ hồi còn bé trong nhà cha mẹ Camilla, và đến khi Camilla lấy Anselmo, nàng đem luôn cô hầu này về nhà chồng. Trong ba ngày đầu, Lothario không nói một câu nào với Camilla mặc dù chàng có thể làm được việc đó trong lúc gia nhân dọn dẹp bàn và đi ăn ở chỗ khác (Camilla đã dặn họ phải ăn thật nhanh và còn bắt Leonela phải ăn trước, không được rời nàng một bước); tuy nhiên cô ả này không thực hiện lệnh của chủ một cách đều đặn vì đầu óc còn bận tính toán những chuyện riêng tư và bản thân cũng cần có thời gian địa điểm riêng để thỏa mãn những yêu cầu của mình, và vì vậy, ả thường để hai người ngồi với nhau như thể đó là lệnh của chủ vậy. Nhưng thái độ đứng đắn của Camilla, nét mặt nghiêm trang của nàng, vẻ khiêm nhường của con người nàng, tất cả làm cho cái lưỡi của Lothario cứng lại.

Nhưng nếu những đức tính của Camilla có mặt tốt là ngăn chặn được cái lưỡi của Lothario, ngược lại nó cũng có mặt xấu gây tác hại cho cả hai người: số là trong lúc cái lưỡi của Lothario không hoạt động thì cái đầu của chàng được tự do suy nghĩ và chàng có dịp để quan sát những nét khả ái mỹ miều trên con người Camilla khiến một pho tượng đá cũng phải mê mẩn huống chi lòng người. Và trong suốt mấy ngày, đáng lý phải nói chuyện với Camilla, chàng đã dùng thời giờ đó để ngắm nghía và cuối cùng nhận thấy nàng thật đáng yêu. Ý nghĩ này bắt đầu tấn công dần vào sự kính nể của chàng đối với Anselmo: một ngàn lần Lothario có ý định đi khỏi tỉnh đến một nơi nào mà Anselmo không nhìn thấy chàng và chàng cũng không nhìn thấy Camilla, nhưng sắc đẹp mê hồn của Camilla đã ngăn và giữ chân chàng lại. Chàng cố đấu tranh với bản thân để xua đuổi những cảm giác khoan khoái mỗi khi nhìn Camilla; những lúc ngồi một mình, chàng kết tội ý nghĩ điên rồ của mình, tự nhiếc là một người bạn và một tín đồ Ki tô giáo không tốt; nhưng chàng so sánh giữa sự điên rồ và cả tin của Anselmo với sự bất tín của mình rồi kết luận là Anselmo có lỗi nặng hơn, tự nhủ rằng có thể bào chữa cho hành động của mình trước Chúa và mọi người, không sợ bị trừng phạt.

Quả thật nhan sắc và đức hạnh của Camilla cùng với cơ hội tốt mà người chồng dại dột đã tạo ra khiến Lothario quên hết nghĩa tình, chỉ nghĩ làm sao thỏa mãn được ý thích của mình. Sau ba ngày liên tục đấu tranh để cố dẹp lòng ham muốn, chàng ta bắt đầu tỏ tình với Camilla, với một vẻ rất lúng túng và những lời lẽ rất tình tứ khiến Camilla phải sửng sốt, chỉ còn biết đứng dậy đi thẳng vào phòng riêng, không đáp nửa lời. Nhưng thái độ lạnh nhạt của Camilla không làm cho Lothario cụt hy vọng, một niềm hy vọng nảy sinh cùng với tình yêu; trái lại nó càng làm tăng thêm quyết tâm của chàng. Thấy Lothario có một hành động mà nàng không bao giờ ngờ tới, Camilla không biết xử sự ra sao. Nàng nghĩ rằng phải làm thế nào để Lothario không có điều kiện gặp gỡ lại và ngay đêm hôm đó, nàng sai gia nhân mang đến cho Anselmo một lá thư trong đó nàng viết những dòng sau đây:

Chương XXXIV

KẾ TIẾP TRUYỆN ANH CHÀNG HIẾU KỲ KHỜ DẠI

“Cũng như người ta thường nói rằng quân vô tướng, nhà vô chủ là một điều bất lợi, thiếp trộm nghĩ một thiếu phụ vắng chồng lại càng bất lợi một khi không có những lý do thật xác đáng buộc hai người phải xa nhau. Thiếu chàng, thiếp rất đỗi buồn phiền, không chịu đựng nổi sự vắng vẻ; nếu chàng không sớm trở lại, thiếp sẽ phải về nhà cha mẹ cho khuây khỏa dù nhà chàng không có ai cai quản. Còn con người được chàng giao phó trông nom nhà cửa dường như lo thỏa mãn sở thích riêng hơn là lo tới lợi ích của chàng. Chàng là người hiểu biết, thiếp nói vậy thôi, vả chăng nói nhiều hơn không tiện”.

Nhận được thư, Anselmo hiểu ngay là Lothario đã bắt đầu tấn công và Camilla đã tỏ thái độ đúng như ý chàng mong muốn. Khấp khởi mừng thầm, chàng nhắn miệng dặn Camilla không được vì lý do gì rời khỏi nhà vì chàng sắp về. Câu trả lời của Anselmo làm Camilla ngạc nhiên và dồn nàng vào một tình thế khó xử hơn trước, phần không muốn ở lại, phần không dám về nhà cha mẹ, ở lại e không giữ trọn tiết mà về với cha mẹ thì trái lệnh của chồng. Cuối cùng nàng đã chọn giải pháp xấu nhất, không đi đâu cả và cũng không tránh mặt Lothario, để cho gia nhân khỏi xì xào bàn tán; nàng tự trách mình đã viết thư cho Anselmo, sợ chàng nghĩ rằng có lẽ Lothario đã nhận thấy nàng ra chiều lả lơi nên mới có thái độ suồng sã không đúng mức như vậy. Tuy nhiên, tin tưởng vào lòng ngay thẳng của mình và cậy trông vào Chúa cùng những ý nghĩ tốt đẹp của mình, Camilla định tâm sẽ lặng yên mặc cho Lothario tán tỉnh, và nàng cũng sẽ không kể lại cho Anselmo nữa để chồng khỏi phiền lòng và mâu thuẫn với Lothario; nàng còn nghĩ cách trả lời chồng để xóa tội cho Lothario một khi Anselmo hỏi lý do vì sao nàng viết thư.

Những ý nghĩ của Camilla đầy thiện chí nhưng thiếu thận trọng và nguy hiểm. Ngày hôm sau, Lothario lại tấn công bằng những lời lẽ rất tình tứ khiến lòng quyết tâm của Camilla bắt đầu lung lay, và nàng đã phải cố giữ cho đôi mắt không để lộ những tình cảm đang trỗi dậy trong lòng mình trước những giọt nước mắt và những lời cầu khẩn của Lothario. Nhưng Lothario cũng đã nhận thấy và chàng càng thêm mạnh bạo; chàng cho rằng trong thời gian Anselmo vắng nhà, cần phải bao vây chặt bức thành đó. Với nhận định như vậy, chàng đánh vào tính hiếu thắng của Camilla bằng những lời ca ngợi sắc đẹp của nàng vì đối với những người đàn bà có nhan sắc, không có gì chinh phục họ nhanh bằng cách dùng những lời đường mật khích động tính tự phụ của họ lên. Chàng đã nỗ lực phá vỡ tảng đá trinh tiết của Camilla bằng những vũ khí vô cùng lợi hại khiến nàng phải xiêu dù cho toàn thân nàng là đồng khối. Chàng đã khóc lóc, cầu khẩn, hứa hẹn, vuốt ve, van xin, vờ vĩnh, tỏ ra vừa thiết tha, vừa chân thành khiến Camilla không giữ được tấm lòng chung thủy với chồng và cuối cùng chàng đã chiến thắng Camilla, điều mà chàng rất thiết tha và không ngờ tới.

Camilla đã đầu hàng. Nhưng thử hỏi có gì đáng ngạc nhiên một khi Lothario không giữ vững được tình bạn. Rõ ràng muốn thắng được những tình cảm yêu đương thì chỉ có một cách là lánh xa tình yêu và không nên đương đầu với một kẻ địch đáng sợ, chỉ có một sức mạnh phi thường mới thắng nổi. Riêng cô hầu Leonela biết rõ sự mềm yếu của bà chủ vì thái độ của đôi nhân tình mới không lọt qua mắt ả. Lothario không muốn nói cho Camilla biết rằng chính Anselmo đã tạo ra cơ hội này e nàng sẽ đánh giá thấp tình yêu của mình và sẽ nghĩ rằng mình đã theo đuổi một cách ngẫu nhiên, vô tình, không mục đích.

Mấy ngày sau, Anselmo trở về nhà nhưng chàng không nhận thấy sự mất mát, một sự mất mát rất lớn do chàng không biết gìn giữ. Chàng đến ngay nhà Lothario tìm bạn; hai người ôm hôn nhau rồi Anselmo hỏi thăm tin tức hay dở ra sao. Lothario đáp:

- Bạn Anselmo, tôi xin báo để anh biết rằng anh có một người vợ xứng đáng là tấm gương, là người đàn bà nết na nhất đời. Những lời tôi nói với nàng đã bay theo gió, nàng không nghe những câu hứa hẹn của tôi và không nhận quà cáp của tôi; nàng đã cười khi tôi giả vờ khóc. Tóm lại, Camilla không những là hiện thân của sắc đẹp mà còn là biểu hiện của sự đoan chính, mực thước, thận trọng và tất cả những đức tính đáng quý của một người đàn bà đứng đắn nết na. Thôi, anh hãy cầm lại món tiền mà tôi đã không phải dùng tới vì đạo đức của Camilla đã không chịu đầu hàng trước những tặng phẩm và những lời hứa hẹn tầm thường. Anselmo, thế là đủ rồi, không nên thử thách thêm nữa làm gì; anh đã vượt qua biển cả đầy rẫy khó khăn, đánh tan muôn vàn ngờ vực mà người đàn bà thường gây ra cho ta, giờ đây xin chớ dấn mình vào một lần nữa làm chi cho thêm rắc rối, và cũng không nên đi tìm một người thủy thủ khác để thử sự vững chắc của con thuyền mà Thượng đế đã ban cho anh để vượt qua biển đời; hãy nghĩ rằng thuyền anh đã cập bến và hãy bám chặt lấy chiếc neo hạnh phúc cho tới ngày phải trả món nợ mà không một ai tránh khỏi.

Nghe Lothario nói, Anselmo hởi lòng hởi dạ tưởng như đang nghe những lời của một nhà tiên tri; tuy nhiên, chàng vẫn yêu cầu Lothario tiếp tục cuộc thử thách dù chỉ để thỏa mãn tính hiếu kỳ, coi đó như một trò tiêu khiển; chàng bảo Lothario:

- Bây giờ ta không cần phải tiến hành gấp như trước nữa; tôi chỉ xin anh làm cho vài bài thơ ca ngợi vợ tôi mà trong thơ ta gọi là Chloris; tôi sẽ kể với Camilla rằng anh có yêu một người và đã đặt tên cho người đó là Chloris. Như vậy, anh vẫn có thể ca tụng vợ tôi mà không sợ thất thố điều gì. Còn nếu anh ngại làm thơ, tôi xin làm đỡ.

- Không cần phải thế. Lothario nói, vì các thi thần cũng không đến nỗi ghét bỏ tôi và hàng năm vẫn tới lui thăm tôi đôi ba lần. Anh hãy kể cho Camilla nghe về cuộc tình duyên tưởng tượng của tôi với nàng Chloris, còn tôi xin làm thơ; nếu tôi không diễn tả được hết ý trong thơ, ít nhất tôi cũng bỏ hết công sức ra làm.

Chàng Anselmo khờ dại và đứa bạn phản phúc đã thỏa thuận với nhau như vậy. Trở về nhà, Anselmo hỏi vợ lý do vì sao đã viết thư cho chàng (thực ra Camilla rất lấy làm lạ vì đáng lý Anselmo phải hỏi ngay khi mới về). Camilla đáp là nàng cảm thấy Lothario có vẻ suồng sã hơn khi Anselmo ở nhà, nhưng sau đó nàng đã thấy mình nghĩ sai sự vì Lothario thường tránh những cuộc gặp gỡ chỉ có hai người. Anselmo bảo vợ không cần phải nghi ngờ như vậy vì chàng biết Lothario đang yêu một tiểu thư quý phái trong tỉnh mà chàng thường làm thơ ca tụng dưới cái tên là Chloris, vả chăng dù không có chuyện đó cũng không có gì phải nghi ngờ lòng chân thành và tình bạn thân thiết của Lothario. Đã được Lothario cho biết rằng chuyện yêu đương Chloris là không có, và sở dĩ chàng đã nói với Anselmo như vậy cốt để có lý do làm thơ ca ngợi mình, Camilla không bị sự ghen tuông giày vò và vẫn bình thản khi nghe chồng nói.

Hôm sau, lúc ba người vừa ăn xong, Anselmo yêu cầu Lothario cho nghe một vài bài thơ ca ngợi người yêu tên là Chloris, chàng nói:

- Camilla không biết Chloris là ai cho nên anh có thể tự do nói về cô ta.

- Dù chị Camilla có biết, tôi cũng không giấu giếm gì hết, Lothario đáp. Khi một người đàn ông ca ngợi sắc đẹp của người yêu và trách móc sự độc ác của nàng, điều đó không xúc phạm tới thanh danh của nàng. Nhưng dù sao chăng nữa, tôi cũng xin đọc ra đây một bài mới làm hôm qua nói về sự bạc bẽo của Chloris, bài thơ như sau:

“Trong đêm khuya tịch mịch, khi mọi người đang say sưa giấc nồng, ta kêu trời và nàng Chloris thấu cho muôn vàn nỗi đau khổ của ta.

Khi vầng đông hiện ra trong khung cửa hồng rực, ta vẫn thổn thức khóc than nỗi bất hạnh triền miên.

Và khi từ trên vòm trời đầy hành tinh, những tia nắng rọi xuống trái đất, tiếng khóc than của ta càng thêm nức nở.

Đêm tối đã trở lại và ta cũng trở lại với nỗi đau thương; nhưng mặc cho ta khóc than tối ngày, trời kia vẫn làm thinh và nàng Chloris vẫn chẳng đoái hoài”.

Camilla và nhất là Anselmo đều thích bài thơ; Anselmo khen hay và trách Chloris quá nhẫn tâm vô tình trước một mối tình chân thật như vậy. Thấy thế, Camilla hỏi:

- Vậy ra những điều các nhà thơ nói về những cuộc tình duyên đều có thật ư?

Lothario đáp:

- Những điều đó có thật khi họ không phải là nhà thơ nữa mà là những người đang yêu say đắm.

- Đúng như vậy, Anselmo nhấn mạnh cốt để Camilla hiểu rõ ý của Lothario; nhưng Camilla nào có cần biết đến dụng ý của chồng vì tâm trí còn đang bận nghĩ tới người yêu.

Biết rằng những ý tứ và những lời thơ đó dành cho mình và chính mình là nàng Chloris trong thơ, Camilla yêu cầu Lothario đọc cho nghe thêm một bài nữa.

- Tôi còn một bài khác, Lothario đáp, nhưng e không hay bằng bài vừa rồi, hay nói đúng hơn là kém. Để tôi đọc, anh chị sẽ thấy:

“Ta biết ta sẽ chết; và nếu em không tin ta, cái chết của ta càng thêm chắc chắn; hỡi con người xinh đẹp và bạc bẽo kia, ta sẽ chết bên chân em không hề hối tiếc đã yêu.

Ta sẽ về với thế giới của lãng quên, xa lánh cuộc đời, danh vọng, tiền tài; và trong trái tim ta khắc sâu hình ảnh xinh đẹp của nàng.

Hình ảnh thiêng liêng của nàng là niềm an ủi cho ta những khi ta bị giày vò day dứt, và tình ta càng thêm đằm thắm dù ta yêu mà chẳng được yêu.

Thương thay cho ai bềnh bồng giữa biển cả mênh mông, giữa mây đen mù mịt, tìm đâu cho thấy phương bắc, bến bờ!”

Anselmo khen bài thơ hay không kém bài trước. Cho hay, chính chàng đã càng ngày càng bôi nhọ danh dự của mình vì Lothario càng làm nhục chàng bao nhiêu, chàng càng lấy làm vinh hạnh bấy nhiêu, và trong lúc Camilla bước xuống những bậc thang cuối cùng của sự suy đồi thì chàng lại nghĩ rằng vợ mình đang leo tới đỉnh cao của tiết hạnh. Một hôm, trong lúc chỉ có hai người, Camilla nói với nữ tì của mình:

- Em Leonela, ta lấy làm xấu hổ vì đã không biết giữ phẩm giá, để cho Lothario chiếm được con người của ta một cách quá nhanh chóng. Ta e chàng sẽ coi thường ta là một người đàn bà dễ dãi và nhẹ dạ, không thấy rằng ta không chống đỡ nổi trước sức tấn công mãnh liệt của chàng.

- Xin bà chớ bận lòng làm chi, Leonela đáp; dù bà đã dễ dàng trao thân cho chàng, điều đó không quan hệ và cũng không làm giảm phẩm giá một khi con người của bà đáng quý đáng yêu. Vả chăng, người ta thường nói rằng ai cho một cách dễ dàng, đáng quý gấp đôi.

Camilla vặn lại:

- Nhưng người ta cũng lại nói rằng một vật dễ tìm có ít giá trị.

- Câu này không áp dụng đối với bà, Leonela đáp, vì em nghe nói rằng tình yêu có lúc bay nhanh, có lúc bước chậm; đối với người này nó chạy nhanh, đối với kẻ khác nó đi từ từ; nó làm lòng người nguội lạnh hoặc trở nên hăng hái; có người đau đớn ê chề và cũng có người phải chết vì nó; có khi tình yêu vừa mới nhen lên đã vội tắt; mới buổi sáng nó vây hãm một thành trì và ngay tối hôm đó nó đã chiếm được bởi chưng không một sức mạnh nào chống được nó. Đã như vậy, việc chi bà phải lo âu hốt hoảng vì chàng Lothario cũng nghĩ như vậy thôi: tình yêu đã thừa lúc ông chủ tôi vắng nhà để chinh phục bà. Và nhất định tình yêu phải đạt được mục đích trong thời gian đó không để cho ông chủ tôi kịp trở về làm lỡ hết việc. Thời cơ là điều kiện tốt nhất cho tình yêu thực hiện được mục đích của nó, và nó dựa vào điều kiện đó để hoạt động, nhất là trong bước đầu. Em biết rất rõ những điều này không phải vì được nghe ai nói mà chính do kinh nghiệm bản thân, và có một ngày em sẽ kể cho bà nghe vì em còn trẻ và cũng bằng xương bằng thịt như ai. Vả chăng, thưa bà, chắc chắn bà không dễ dàng hiến thân cho chàng Lothario nếu như bà không nhìn thấu lòng chàng qua khóe mắt nụ cười, lời ăn tiếng nói, qua những câu hứa hẹn và những quà tặng của chàng, khiến bà cảm thấy chàng xứng đáng với tình yêu của bà. Bởi vậy, xin bà chớ để cho ý nghĩ đó dằn vặt day dứt đầu óc làm chi; hãy tin rằng Lothario yêu bà cũng như bà yêu chàng và hãy lấy làm hạnh phúc vì bà đã gửi gắm mối tình cho một người danh giá và đáng kính trọng, không những có đủ bốn đức tính bắt đầu bằng chữ S[54] như mọi người tình nhân, mà còn có những đức tính bắt đầu bằng tất cả những chữ cái. Em xin đọc để bà nghe vì em đã thuộc lòng, đó là: Âu yếm, Bền vững, Cao thượng, Duyên dáng, Độ lượng, Êm dịu, Giàu sang, Hồ hởi, Lương thiện, Mạnh giỏi, Nền nếp, Oai nghiêm, Phong nhã, Quyền quý, Rộng rãi, Sáng suốt, Sắt son, Sôi Nổi, Sâu sắc (như đã nói lúc nãy), Thành thật, Vững vàng và, cuối cùng, Yêu thương bà một cách say đắm.

Leonela đọc xong các chữ cái, Camilla thích chí cười mãi và khen cô hầu thông tỏ về tình yêu. Leonela cũng tự nhận như vậy và bộc lộ với chủ rằng ả có dan díu với một chàng trai thuộc một gia đình khá giả trong tỉnh. Nghe thấy vậy, Camilla tỏ vẻ băn khoăn, e rằng vì chuyện này mà danh dự của mình bị đe dọa. Nàng yêu cầu cô hầu cho biết quan hệ giữa hai người có vượt quá những câu trao đổi chuyện trò không. Rất tự nhiên, Leonela trâng tráo đáp là có. Có một điều rõ ràng là những sai lầm của bà chủ trong nhà khiến cho những người hầu gái chẳng cần giữ gìn ý tứ gì nữa, và khi thấy chủ bước hụt một chân, chúng bước tập tễnh luôn cả hai chân, mặc cho thiên hạ biết. Camilla chỉ còn một cách là yêu cầu Leonela không được kể cho người yêu về quan hệ của nàng với Lothario và dặn cô ta phải hành động thật kín đáo, không được để cho Anselmo và Lothario biết. Leonela nhận lời nhưng trên thực tế ả làm trái hẳn khiến cho điều lo sợ của Camilla trở thành sự thật: chính vì chuyện yêu đương của Leonela mà nàng đã mất hết thanh danh. Đứa hầu gái của Camilla vốn bất lương và liều lĩnh; thấy bà chủ tiếp người yêu ngay trong nhà, nó cũng bắt chước đưa trai vào nhà, tin tưởng rằng dù Camilla có bắt gặp cũng sẽ phải làm ngơ. Đó là một trong những hậu quả do hành động sai lầm của các bà chủ nhà gây ra: họ trở thành nô lệ của chính những người hầu của họ và buộc phải bao che những việc làm sai trái của chúng như trong trường hợp này. Nhiều lần Camilla bắt gặp Leonela cùng người yêu ở trong buồng nhưng nàng không dám cất lời mắng mỏ mà còn tạo điều kiện cho hai đứa được yên ổn không sợ bị ông chủ bắt được. Tuy nhiên đối với Lothario, nàng đã không giữ kín được. Có một lần, Lothario trông thấy người yêu của Leonela ở trong nhà đi ra vào lúc sáng sớm. Không nhận ra ai, mới đầu chàng tưởng là ma; nhưng khi thấy người kia vừa đi vừa lấy áo choàng quấn kín cả người, chàng gạt bỏ ý nghĩ vớ vẩn đó và có ý nghĩ khác, một ý nghĩ sẽ đem lại hậu quả tai hại cho cả mấy người nếu Camilla không kịp thời cứu vãn. Lothario cho rằng con người mà chàng vừa trông thấy ở trong nhà Anselmo bước ra vào một giờ bất thường như vậy không phải là người yêu của Leonela (xưa nay chàng có đếm xỉa gì đến cô hầu gái này bao giờ đâu); trái lại, chàng ngờ Camilla đã đem lòng yêu người khác cũng như trước đây nàng đã dễ dãi và nhẹ dạ đối với mình. Đây cũng là một hậu quả do tính tình xấu xa của người đàn bà hư hỏng dẫn tới: sau khi đã xiêu lòng trước những lời tán tỉnh và sa ngã, người đàn bà bị chính người yêu của mình khinh rẻ; người đàn ông sẽ nghĩ rằng người đàn bà kia cũng sẽ dễ dàng hiến thân cho kẻ khác, không còn điều gì phải nghi ngờ nữa. Chính trong lúc này đầu óc Lothario đã hết tỉnh táo và không còn suy nghĩ sáng suốt được nữa. Mất cả lý trí, trong lòng sôi sục vì ghen tuông và mong muốn trả thù Camilla ngay cho hả dạ mặc dù nàng không làm điều gì phật ý, Lothario đi tìm Anselmo lúc này còn đang ngủ, gọi dậy và bảo:

- Anselmo, trong mấy ngày hôm nay, tôi phải đấu tranh với bản thân, cố giữ kín một điều mà lúc này tôi thấy không thể và không nên giấu anh nữa. Xin báo để anh biết rằng thành trì Camilla đã đầu hàng và sẵn sàng làm tất cả theo ý muốn của tôi. Sở dĩ bây giờ tôi mới nói sự thật vì còn muốn biết có phải nàng xiêu lòng thật sự hay nàng định thử thách tôi để xem có đúng là tôi tỏ tình không. Vả chăng, tôi nghĩ rằng nếu quả thực nàng đứng đắn nết na như hai chúng ta đã nghĩ, chắc nàng đã kể lại với anh về những hành động ve vãn của tôi. Vì mãi không thấy nàng mách anh những chuyện đó, tôi cho rằng những điều nàng hứa hẹn với tôi đều có thật: nàng bảo tôi rằng lần sau anh vắng nhà, nàng sẽ tiếp tôi trong cái buồng xép chứa những đồ vật quý giá của anh (quả thật Camilla vẫn tiếp Lothario trong buồng này). Nhưng tôi không muốn anh hấp tấp trừng trị Camilla ngay lúc này, vì sự sai lầm của nàng còn ở trong phạm vi tư tưởng và có thể từ giờ tới lúc thực hiện, nàng sẽ nghĩ lại và thấy hối hận. Từ trước tới nay, anh vẫn nghe tôi khuyên nhủ; bây giờ xin hãy nghe lời tôi để khỏi có sự ngộ nhận và để sau đó anh sẽ liệu xử trí một cách thích đáng. Anh hãy giả đò vắng nhà một vài ngày như anh đã làm trước đây, rồi hãy nấp vào một góc ở trong buồng xép sau những tấm thảm và những đồ vật khác. Anh cũng như tôi sẽ được tận mắt biết Camilla muốn gì. Nếu nàng có hành động xấu xa, điều mà ta lo ngại hơn là mong muốn, lúc đó anh sẽ trừng trị một cách kín đáo và khôn khéo.

Nghe Lothario nói, Anselmo lặng người sửng sốt vì tin đó đến với chàng đúng vào lúc chàng ít ngờ tới nhất, đinh ninh rằng Camilla đã thắng được những cuộc tấn công giả tạo của Lothario và trong lòng đang vui sướng về sự thắng lợi đó của vợ mình. Chàng lặng yên hồi lâu, mắt nhìn xuống đất không chớp, cuối cùng mới cất tiếng nói:

- Lothario, anh đã giúp tôi với tất cả tình bạn mà tôi mong đợi ở anh; tôi sẽ nghe lời anh. Hãy làm đi và giữ kín không cho ai biết sự việc bất ngờ này.

Lothario nhận lời. Sau khi chia tay với Anselmo, Lothario mới hối hận về những điều đã nói và thấy đã hành động một cách ngu ngốc vì chàng có thể tự mình trả thù Camilla được, hà tất phải dùng tới một biện pháp độc ác và hèn hạ như vậy. Chàng tự nguyền rủa đã quá ngu ngốc, trách mình quá hấp tấp, không biết làm thế nào để sửa sai và tìm ra một lối thoát thích đáng. Cuối cùng, chàng quyết định kể hết cho Camilla. Muốn gặp riêng Camilla không khó và trong ngày hôm đó chàng đến tìm ngay; vừa trông thấy Lothario, Camilla nói:

- Anh Lothario, em có điều buồn phiền trong lòng; tim em như bị thắt lại muốn vỡ tung trong lồng ngực, và thật là một điều kỳ lạ nếu nó vẫn còn nguyên vẹn. Con hầu Leonela trơ tráo quá chừng, đêm nào cũng dẫn trai vào trong nhà này ngủ cho tới sáng; thật là nguy hiểm cho thanh danh của em vì người ta sẽ nghĩ ra sao một khi thấy có đàn ông ở trong nhà em đi ra vào một giờ bất thường như vậy. Có một điều đáng buồn là em không dám mắng mỏ, trừng phạt nó; nó biết hết chuyện của chúng ta thành thử em phải ngậm miệng không dám kể chuyện xấu của nó ra. Em e rằng việc này sẽ dẫn tới những chuyện chẳng lành.

Thoạt nghe Camilla nói, Lothario nghĩ là mưu mẹo chi đây để thanh minh rằng người đàn ông mà chàng đã bắt gặp là nhân tình của Leonela, nhưng thấy nàng vừa khóc lóc thở than, vừa cầu cứu giải quyết hộ, chàng mới tin là chuyện thật khiến chàng càng thêm bối rối, ân hận. Tuy nhiên, chàng cũng lựa lời an ủi Camilla và hứa sẽ tìm cách ngăn chặn sự hỗn xược của Leonela. Sau đó, chàng kể lại cho Camilla về những điều mình đã nói với Anselmo trong cơn giận dữ ghen tuông, về việc Anselmo sẽ nấp trong buồng xép để được tận mắt chứng kiến sự phản bội của vợ mình. Chàng xin lỗi Camilla về hành động điên rồ của mình và hỏi nàng có phương sách gì để thoát khỏi tình trạng rắc rối này do chính chàng gây ra trong một phút thiếu suy nghĩ.

Nghe Lothario kể, Camilla nửa lo nửa giận; bằng lời lẽ nhẹ nhàng, nàng trách móc người yêu đã có ý nghĩ sai lầm và hành động dại dột. Xưa nay mỗi khi cần giải quyết việc gì - việc thiện cũng như việc ác -, đàn bà vẫn tỏ ra nhanh trí, còn đàn ông thường lại thấp mưu hơn họ. Camilla đã tìm ngay được một cách để giải quyết một vấn đề tưởng như vô kế khả thi. Nàng bảo Lothario hãy bố trí cho Anselmo ẩn nấp trong buồng xép ngay ngày hôm sau, nàng sẽ lợi dụng việc đó để tạo thuận lợi cho hai người sau này được tự do yêu đương không phải lo lắng gì nữa. Nàng không nói hết ý đồ của mình, chỉ dặn Lothario là sau khi thấy Anselmo nấp trong buồng, phải sẵn sàng tới ngay khi nào Leonela gọi, nàng hỏi tới đâu thì trả lời tới đó như không biết có Anselmo đang nghe trộm. Lothario khẩn khoản yêu cầu Camilla cho biết rõ ý đồ để chàng liệu lựa lời cho thật chính xác. Camilla đáp:

- Không có gì phải lựa lời cả, chỉ cần anh trả lời vào câu hỏi của em mà thôi.

Sở dĩ Camilla không muốn nói rõ ý đồ của mình mà nàng coi là thượng sách, vì sợ Lothario bác bỏ và đưa ra ý kiến nào khác dở hơn.

Ngày hôm sau, Anselmo lấy lý do thăm người bạn ở vùng quê, vờ đi ra khỏi nhà một lát rồi quay trở về nấp trong buồng; chàng làm việc này không khó khăn gì vì Camilla và cô hầu gái đã cố tình tạo cho điều kiện dễ dàng.

Ngồi trong chỗ nấp với tất cả sự hồi hộp lo âu của một người sắp được nhìn tận mắt danh dự của mình bị phanh phui, Anselmo cảm thấy sắp mất một vật gì quý nhất mà chàng vẫn gửi gắm ở người vợ yêu dấu. Biết rằng Anselmo đã nấp xong xuôi, Camilla và Leonela vào buồng; vừa bước chân vào, Camilla thốt lên một tiếng thở dài và nói:

- Leonela em hỡi! Trước khi ta làm một việc mà ta không muốn cho em biết e rằng em sẽ ngăn cản ta, tốt hơn hết là em hãy cầm lấy con dao găm của chàng Anselmo đây mà đâm vào lồng ngực ô uế này của ta. Nhưng hãy gượm, ta không muốn chịu tội thay người khác. Trước tiên, ta muốn biết tên Lothario trâng tráo và bất lương kia đã nghĩ gì về ta khiến hắn dám liều lĩnh ngỏ ý muốn xấu xa với ta, xúc phạm tới tình bạn của chồng ta và danh dự của ta. Em Leonela, hãy mở cửa sổ gọi hắn vào đây; chắc là hắn đang đứng ngoài đường lăm le thực hiện ý đồ bẩn thỉu của hắn. Nhưng ta sẽ đi trước hắn bằng một hành động tuy tàn nhẫn nhưng sẽ mang lại danh dự cho ta.

Cô hầu gái tòng phạm đáp rất khéo:

- Chết chửa, thưa bà, chẳng hay bà định dùng lưỡi dao đó làm gì? Phải chăng bà định tự kết liễu hay kết liễu cuộc đời của Lothario. Dù trong trường hợp nào, uy tín và thanh danh của bà cũng sẽ bị mất. Xin bà hãy dẹp nỗi tức giận và không để cho kẻ đó vào nhà trong lúc chỉ có hai bà con ta. Xin bà hãy nghĩ lại mà xem, chúng ta là thân gái chân yếu tay mềm, còn kẻ kia đang hung hăng với một ý đồ xấu xa và mù quáng. Em e rằng trước khi bà thực hiện được ý đồ của mình, kẻ đó đã làm nhục bà khiến bà còn khổ sở hơn là chết. Dại dột thay ông chủ tôi đã để cho kẻ láo xược đó vào nhà ta. Bà định giết kẻ đó ư? Ta biết làm ăn ra sao sau khi hắn chết?

- Sao ư? Camilla đáp. Chúng ta sẽ để đấy cho Anselmo mang đi chôn; chàng sẽ lấy làm thú vị được tự tay chôn vùi sự ô nhục của mình. Thôi, hãy gọi Lothario vào đây; chừng nào chưa trả thù kẻ đã xúc phạm ta, ta cảm thấy mình chưa trọn đạo vợ chồng.

Anselmo nghe được hết và mỗi câu nói của Camilla làm thay đổi những ý nghĩ của chàng. Khi thấy Camilla tỏ ý nhất quyết giết Lothario, chàng muốn chạy ra khỏi chỗ nấp để can ngăn vợ; nhưng chàng đã tự ghìm lại để xem phần kết của một quyết định cứng rắn và đúng đắn như vậy, bụng bảo dạ sẽ ra mặt đúng vào lúc cần thiết để can ngăn. Lúc này, bỗng Camilla ngất đi; Leonela vội đặt nàng lên giường, vừa khóc lóc thảm thiết vừa kêu:

- Thật là tội nghiệp cho tôi nếu chẳng may giờ đây tôi phải chứng kiến cái chết của bà chủ tôi, đóa hoa của lòng chung thủy trên đời này, bà chúa của những người đàn bà nết na, tấm gương của sự trong trắng!…

Leonela đã tuôn ra những lời như vậy khiến ai nghe cũng phải nghĩ rằng cô hầu này thật đáng thương và trung thành nhất thiên hạ, còn bà chủ thì đúng là nàng Penelope[55] thứ hai. Ít phút sau, Camilla tỉnh lại, nói:

- Leonela, sao em chưa gọi ông bạn chân thành nhất đời tới đây? Đi đi, nhanh chân rảo bước lên, sự chậm trễ của em làm nguôi lửa giận trong lòng ta và biến sự trả thù chính đáng của ta thành những lời đe dọa nguyền rủa suông.

- Thưa bà, em xin đi, nhưng trước hết xin hãy đưa cho em con dao găm kia để trong lúc em vắng mặt, bà không làm một việc khiến cho tất cả những người yêu quý bà sẽ phải khóc thương suốt đời.

- Em Leonela, cứ yên tâm mà đi, ta sẽ không làm gì đâu; em tưởng ta liều lĩnh và xốc nổi trong việc bảo vệ danh dự ư? Không, ta sẽ không bắt chước nàng Lucretia vô tội kia tự kết liễu cuộc đời mà không giết kẻ đã làm cho mình đau khổ. Nếu cần phải chết, ta sẽ chết, nhưng trước đó ta phải trừng phạt kẻ đã làm cho ta đau khổ thế này mặc dù ta không làm nên tội gì.

Camilla phải giục giã mãi Leonela mới chịu đi gọi Lothario. Còn lại một mình, Camilla cất tiếng to như nói với chính mình:

- Trời hỡi! Lẽ ra ta phải đuổi Lothario ra khỏi nhà như ta đã làm nhiều lần trước đây, không nên để cho hắn nghĩ rằng ta là một người đàn bà xấu xa hư hỏng, dù rằng chỉ trong một thời gian ngắn ta sẽ làm cho hắn tỉnh ngộ. Đúng là phải làm như vậy. Ta sẽ không trả được mối thù và danh dự của chồng ta sẽ không được bảo toàn nếu kẻ kia được ung dung bước ra khỏi nhà này mặc dù hắn đã đến đây với những ý đồ đen tối. Tên phản phúc kia sẽ phải chết vì những ý muốn dâm ô của hắn. Xin mọi người biết cho rằng Camilla này không những giữ trọn nghĩa phu phụ mà còn trừng phạt kẻ đã xúc phạm tới danh dự của chồng mình. nhưng ta cũng nên nói việc này cho chàng Anselmo biết. Kể ra ta đã có nhắc tới trong bức thư ta gửi cho chàng khi chàng đi thăm bạn ở vùng quê nhưng chàng đã không hề có biện pháp ngăn chặn; có lẽ chàng đã quá tin bạn, không muốn và không thể nghĩ rằng người bạn tin cẩn nhất lại có ý định xúc phạm tới danh dự của mình. Bao lâu nay, chính ta cũng không ngờ tới cho đến khi Lothario tỏ ra quá trâng tráo lộ liễu bằng những quà tặng, những giọt nước mắt và những lời hứa hẹn dài dòng. Nhưng bây giờ có phải lúc cho ta kể lể không? Một quyết định cứng rắn có cần tới lời khuyên nhủ nào không? Nhất định không. Hãy đuổi sự phản bội ra khỏi nhà! Thù này phải trả! Tên phản phúc kia, hãy vào đây, lại đây; nó sẽ phải chết rồi sau muốn ra sao cũng được! Ta trong trắng khi bước chân về nhà chồng, ta phải giữ được trong trắng khi bước ra khỏi nhà chồng ta; không những thế ta sẽ bước ra với toàn thân đẫm dòng máu trong sạch của ta và dòng máu hôi tanh của đứa bạn phản phúc nhất trên đời này.

Vừa nói, Camilla vừa đi đi lại lại trong buồng, tay lăm lăm con dao găm đã tuốt khỏi vỏ; nàng bước đi loạng choạng, thất thểu và có những cử chỉ của một người mất trí, hùng hùng hổ hổ, không còn vẻ gì nhu mì nữa.

Nấp sau những tấm thảm, Anselmo nhìn rõ hết và lấy làm khoái chí lắm; chàng nghĩ rằng những điều mắt thấy tai nghe này đủ để đánh tan những sự ngờ vực lớn hơn, trong bụng thầm mong Lothario không tới, e xảy ra chuyện gì không hay. Chàng vừa định xuất đầu lộ diện để ôm hôn vợ và giải thích cho nàng hiểu thì phải vội ngừng lại vì cô hầu Leonela đang cầm tay Lothario dẫn vào nhà. Vừa nhìn thấy Lothario, Camilla lấy mũi dao vạch xuống đất một vệt dài trước mặt mình rồi nói:

- Lothario, hãy chú ý nghe ta nói: giả sử mi liều lĩnh bước qua vạch này hay dù mi chỉ mới tới gần, lập tức ta sẽ dùng con dao đang cầm trong tay đây đâm vào giữa ngực ta. Trước khi mi có ý kiến về yêu cầu này, ta muốn mi hãy nghe ta nói, sau đó mi sẽ được tự do trả lời. Lothario, đầu tiên ta muốn hỏi mi có biết Anselmo chồng ta không và mi nghĩ gì về chàng; sau nữa ta muốn hỏi mi có biết ta không. Hãy bình tĩnh trả lời, không cần phải suy nghĩ nhiều vì những câu hỏi của ta không có gì hóc hiểm cả.

Lothario không đến nỗi ngu dại gì nên ngay khi Camilla bảo chàng bố trí chỗ nấp cho Anselmo, chàng đã đoán được ý định của nàng; cho nên lúc này chàng trả lời rất ăn khớp và rất đúng lúc khiến cho màn kịch của hai người giống hệt như thật. Chàng đáp:

- Em Camilla xinh đẹp, anh không ngờ em cho gọi anh để hỏi những điều hoàn toàn trái ngược với ý định của anh khi tới đây. Nếu em làm việc này vì chưa muốn ban cho anh ân huệ cuối cùng mà em đã hứa, sao em không làm từ trước? Theo lẽ thường tình, hy vọng đạt được mục đích càng gần bao nhiêu thì sự mong mỏi càng thôi thúc lòng người bấy nhiêu. Nhưng để em khỏi trách anh không trả lời những câu hỏi của em, anh xin thưa rằng anh có biết Anselmo chồng em và chúng anh chơi với nhau từ khi còn nhỏ; anh không muốn nói về tình bạn giữa hai người mà em biết rất rõ, vì nói ra bao nhiêu anh càng thấy mình đã xúc phạm tới Anselmo bấy nhiêu mặc dù tình yêu có thể dẫn con người ta tới những sai lầm còn lớn hơn. Anh có biết em và anh yêu em cũng như Anselmo yêu em; nếu không như vậy, có khi nào anh lại hành động trái với lương tâm của anh, trái với đạo lý thiêng liêng của tình bạn chân chính ngày nay đã bị một kẻ thù đáng sợ là tình yêu chà đạp lên.

Camilla đáp:

- Hỡi kẻ tử thù của tất cả những cái gì đáng yêu trên đời này! Nếu mi đã thú nhận như vậy, mi còn mặt mũi nào tới gặp ta, tấm gương soi của con người mà mi đã xúc phạm một cách trắng trợn? Ôi, thật là đau khổ cho ta! Bây giờ ta mới hiểu vì sao mi đã không làm trọn bổn phận với bản thân mi: chính vì ta đã có những cử chỉ quá thân mật đối với mi. Ta không nghĩ đã làm điều gì bất chính vì không phải ta cố tình; đây là một sự sơ xuất mà nhiều người đàn bà vô tình mắc phải khi họ nghĩ rằng không có điều gì cần phải giữ gìn. Tên phản bội kia, hãy trả lời ta đi. Có khi nào ta hưởng ứng những lời cầu khẩn của mi bằng một cử chỉ lời nói nào khiến cho mi thấy có chút hy vọng sẽ thực hiện được những mong muốn bẩn thỉu của mi không? Có khi nào ta không cự tuyệt những lời tán tỉnh của mi một cách gay gắt không? Có khi nào ta tỏ ra tin vào những lời hứa hẹn dài dòng và nhận những món quà đắt tiền của mi không? Nhưng thôi, ta nghĩ rằng một người sẽ không mất công theo đuổi tán tỉnh nếu không nuôi hy vọng trong lòng, và sở dĩ mi đã làm bậy là tại ta. Chính sự sơ suất của ta đã nuôi dưỡng ý đồ xấu xa của mi. Cho nên ta muốn tự trừng phạt và gánh trách nhiệm về sự sai lầm của mi. Nhưng để cho mi thấy rằng nếu ta tàn nhẫn với bản thân ta thì ta cũng tàn nhẫn đối với mi, ta gọi mi tới đây để chứng kiến một việc làm của ta: ta sẽ lấy cái chết để gỡ danh dự cho người chồng đáng kính của ta đã bị mi dùng hết cách xúc phạm; riêng ta tự nhận cũng đã xúc phạm tới chàng vì đã tạo ra cơ hội để gợi lên những ý nghĩ tội lỗi trong đầu óc mi. Ta rất đau lòng khi nghĩ rằng những ý đồ xấu xa của mi nảy sinh ra do sự sơ suất của ta và ta muốn dùng ngay cánh tay mình để trừng trị sự sơ suất đó vì nếu ta nhờ một kẻ khác trừng trị ta, có lẽ thiên hạ sẽ biết hết chuyện này. Nhưng trước khi ta chết, ta muốn giết mi để thỏa mãn lòng mong muốn trả thù của ta và để cho mi thấy rằng dù đi đến đâu, công lý bao giờ cũng trừng trị kẻ có tội và không bao dung kẻ đã dồn ta vào con đường tuyệt vọng này.

Nói tới đó, với một sức mạnh và một sự nhanh nhẹn không ngờ, Camilla cầm dao xông vào Lothario như thể định đâm vào ngực chàng khiến Lothario cũng không hiểu đây là thực hay hư nữa, đành phải giở hết tài sức ra để tránh đòn. Trong lúc say sưa với màn kịch đang đóng, Camilla muốn lấy máu của mình để tô điểm cho thêm phần chân thật. Thấy không đâm được vào người Lothario, đúng hơn là nàng làm như thể không đâm nổi, Camilla kêu lên:

- Số mệnh đã không muốn cho ta thỏa mãn hoàn toàn điều mong ước chính đáng này song không thể ngăn cản ta thỏa mãn một phần điều mong ước của ta.

Nói xong, nàng dùng hết sức giằng lấy con dao găm trong tay Lothario, quay mũi dao về phía mình, nhằm vào một chỗ không nguy hiểm tới tính mạng, đâm luôn một nhát vào phía trên xương quai xanh bên trái, sát vai, rồi ngã vật ra đất như một người bất tỉnh nhân sự.

Leonela và Lothario vừa lo sợ vừa kinh ngạc trước sự việc đó và không hiểu thực hư ra sao khi thấy Camilla nằm sóng sượt dưới đất trong vũng máu đào. Hết hồn hết vía, Lothario vội chạy lại rút lưỡi dao ra thì thấy vết thương không nặng; lúc này chàng mới hết lo và lại càng phục tài khôn khéo tinh vi của nàng Camilla xinh đẹp. Tiếp tục thủ vai của mình, chàng gục đầu khóc lóc thảm thiết như thể Camilla đã qua đời, vừa nguyền rủa mình, vừa trách móc kẻ đã gây ra cảnh ngộ này. Biết rằng ông bạn Anselmo vẫn đang nấp, chàng thốt ra những lời lẽ thật ai oán khiến ai nghe cũng phải thương xót chàng hơn cả Camilla dù tưởng nàng đã chết. Leonela bế bà chủ lên giường, bảo Lothario đi tìm thầy thuốc bí mật đến cứu chữa, rồi lại hỏi cách trả lời Anselmo một khi chàng trở về trong lúc vết thương của bà chủ chưa lành. Lothario đáp:

- Cô hãy liệu lời đối đáp vì lúc này tôi không còn bụng dạ nào để giúp cô những lời khuyên hữu ích. Hãy làm thế nào cho vết thương cầm máu lại, còn tôi sẽ đi tới một nơi không có bóng người qua lại.

Với một vẻ vô cùng ân hận đau xót, Lothario bước ra khỏi nhà Camilla. Tới một nơi vắng vẻ, nhìn quanh quẩn không thấy ai, chàng làm dấu lia lịa, trong lòng thầm phục mưu trí của Camilla và vai phụ rất ăn khớp do Leonela đóng. Chàng cho rằng Anselmo phen này chắc phải nghĩ vợ mình là một nàng Portia[56] thứ hai; lúc ấy chàng muốn gặp ngay Anselmo để ăn mừng một màn kịch đóng rất đạt, không ai tưởng tượng nổi.

Tại nhà Camilla, cô hầu Leonela đang làm cho vết thương của bà chủ cầm máu. Thực ra, máu cũng chỉ chảy thế thôi, đủ để tô thêm màu sắc chân thật cho màn kịch. Ả ta lấy rượu lau sạch vết thương rồi vừa băng bó, vừa thốt ra những lời như thật, và Anselmo chỉ cần nghe những lời đó cũng đủ tin rằng vợ mình là hình ảnh của lòng chung thủy. Lúc này Camilla cũng làm ra vẻ đã hồi tỉnh, và cả thầy lẫn tớ ra sức kêu than. Camilla tự trách đã quá yếu đuối hèn nhát, đến lúc cần thiết nhất lại không có đủ can đảm để tự kết liễu cuộc đời mà mình chán ghét. Nàng hỏi cô hầu có nên kể chuyện này với người chồng yêu quý của mình không. Leonela khuyên không nên vì nếu nói ra, Anselmo sẽ phải trả thù, có khi nguy hiểm tới tính mạng chàng; ả nói tiếp:

- Một người đàn bà khôn ngoan không để cho chồng xô xát với ai và phải hết sức tránh cho chồng mình những chuyện không hay đó.

- Ý kiến của em rất đúng, Camilla đáp, và ta sẽ nghe theo. Tuy nhiên, ta cũng phải tìm cách trả lời chàng Anselmo về nguyên nhân vết thương này vì chàng sẽ biết.

- Dù với một ý định tốt, em cũng không biết nói dối, Leonela nói.

- Thế em tưởng ta biết nói dối ư? Dù có phải chết, ta cũng không dám bày đặt hay dựng ra một chuyện không có. Thôi, nếu không có cách nào khác, tốt nhất hãy nói sự thật còn hơn nói dối bị lộ.

- Xin bà đừng lo; từ giờ đến ngày mai, em sẽ nghĩ cách, nhưng theo ý em, bà có thể giấu được chuyện này không cho ông chủ biết vì vết thương nằm ở một chỗ khá kín đáo; Thượng đế sẽ phù hộ những ý nghĩ chính đáng và tốt đẹp của thầy trò ta. Xin bà hãy bình tâm, chớ tỏ vẻ bối rối hốt hoảng e ông chủ sẽ nhận thấy, còn đâu xin để cho em và Chúa lo hộ vì Chúa luôn luôn giúp đỡ người ngay.

Nấp trong chỗ kín, Anselmo chăm chú theo dõi màn kịch, một màn kịch giết chết danh dự của chàng, được những diễn viên biểu diễn một cách rất tài nghệ, tưởng đâu những vai họ đóng biến thành những con người thật trong cuộc đời. Chàng mong sao trời chóng tối để có thể ra khỏi nhà đến tìm ông bạn quý Lothario, cùng chàng chia sẻ nỗi mừng vui vì đã phát hiện ra viên đá quý qua cuộc thử thách lòng chung thủy của vợ mình. Được Camilla và cô hầu gái tạo cơ hội thuận tiện, chàng không bỏ lỡ dịp ra khỏi nhà và đến tìm Lothario ngay. Thật không ngòi bút nào tả xiết thái độ vồ vập của Anselmo khi gặp bạn, những câu nói đầy thỏa mãn của chàng, những lời ca ngợi Camilla. Nghe bạn nói, Lothario không hề tỏ vẻ mừng vui; quả thật chàng vui sao được khi nghĩ rằng bạn đã bị lừa dối và chính mình đã xúc phạm danh dự của bạn. Thấy vậy, Anselmo lại tưởng Lothario buồn phiền vì đã làm cho Camilla đau đớn. Nghĩ rằng tất cả đều do mình gây ra, chàng bèn lấy lời an ủi Lothario, khuyên bạn không nên phiền lòng về chuyện đã xảy ra, vả chăng vết thương của Camilla không nặng vì nàng và cô hầu gái đã bàn nhau giấu kín không cho chàng biết. Chàng bảo Lothario:

- Theo tôi, không có điều gì phải lo lắng cả và từ nay anh có thể mừng cho tôi vì nhờ sự khôn ngoan khéo léo của anh, tôi đã đạt tới đỉnh cao của niềm hạnh phúc mà tôi mong ước. Từ nay, tôi sẽ dùng thời giờ làm thơ ca ngợi Camilla để mua vui, và những dòng thơ của tôi sẽ làm cho nàng sống mãi trong những thế kỷ tương lai.

Lothario khen ý kiến đó hay và hứa sẽ giúp một tay.

Thế là Anselmo đã trở thành người chồng bị lừa dối một cách tinh vi nhất trên đời này. Chính tay chàng đã dắt vào nhà kẻ hủy hoại thanh danh của mình mà vẫn tưởng y làm cho nhà mình nên danh nên giá. Thấy chàng trở về, Camilla ra vẻ âu sầu nhưng trong bụng thì mở cờ. Đôi gian phu dâm phụ còn lừa dối Anselmo được vài tháng nữa cho tới một ngày kia, bánh xe của thần Tư mệnh xoay vần[57], âm mưu xảo trá của họ từ trước vẫn được bưng bít, bị phơi trần ra ánh sáng, và Anselmo đã phải trả giá cho tính hiếu kỳ khờ dại bằng cả cuộc đời mình.

Chương XXXV

CUỘC CHIẾN ĐẤU ÁC LIỆT VÀ RÙNG RỢN GIỮA DON QUIXOTE VỚI NHỮNG BAO RƯỢU VANG ĐỎ VÀ PHẦN CUỐI TRUYỆN ANH CHÀNG HIẾU KỲ KHỜ DẠI

Cha xứ sắp đọc xong cuốn truyện bỗng đâu Sancho từ trong buồng ngủ của Don Quixote cuống cuồng chạy ra, mồm kêu vang:

- Các ngài ơi, mau mau lại đây cứu ông chủ tôi đang lâm vào một cuộc chiến đấu vô cùng khó khăn ác liệt mà mắt tôi chưa từng thấy bao giờ. Nhờ ơn Chúa, ông tôi đã phạt một nhát ngang vai tên khổng lồ thù địch của công chúa Micomicona, chặt đứt đầu nó như ta chặt củ cải vậy.

Cha xứ ngừng đọc phần cuối cuốn truyện, lên tiếng hỏi:

- Người anh em nói gì vậy? Sancho, anh tỉnh hay mê? Làm quái gì có chuyện như anh nói vì tên khổng lồ ở cách đây hai ngàn dặm kia mà.

Bỗng mọi người nghe thấy một tiếng động ầm vang trong buồng và tiếng Don Quixote thét:

- Nào, thử đánh đi, tên đạo tặc vô lại và ngu xuẩn kia! Ta kiềm chế được mi rồi, lưỡi gươm của mi vô dụng rồi!

Lại nghe thấy tiếng gươm chém chan chát vào tường, Sancho vội bảo mọi người:

- Các ngài không nên ngồi đấy nghe ngóng làm gì, hãy vào can hai bên ra hoặc giúp ông chủ tôi một tay tuy việc đó không cần thiết vì chắc chắn tên khổng lồ đã ngoẻo rồi và lúc này đang khai trước Chúa về cuộc đời tội lỗi của mình. Tôi nhìn thấy máu chảy lênh láng dưới đất và một cái đầu to như bao rượu lăn lông lốc ở một xó nhà.

Nghe thấy vậy, chủ quán vội nói:

- Tôi đánh cuộc cái đầu tôi là ngài Don Quixote hay Don quỷ quái gì đó, đã phang gươm vào một trong những bao rượu xếp đầy đầu giường ông ta rồi và bác giám mã ngây thơ này thấy rượu đỏ chảy ra lại nghĩ là máu.

Nói rồi, chủ quán vào, mọi người cũng đi theo; đến nơi, thấy Don Quixote ăn mặc thật hết sức kỳ cục. Trên người chàng độc có chiếc sơ-mi, hai vạt đằng trước không đủ che kín đôi bắp vế, vạt đằng sau lại ngắn hơn sáu ngón tay, đùi dài ngoằng, khẳng khiu, lông lá và bẩn thỉu, đầu đội một cái mũ nỉ vừa nhỏ vừa cáu ghét của chủ quán, cánh tay trái quấn tròn trong một cái khăn trải giường mà Sancho rất căm thù vì những lý do chỉ có bác ta biết thôi[58], tay phải cầm một thanh gươm tuốt trần, đâm chém lung tung, mồm hò hét inh ỏi như đang giao chiến thực sự với một tên khổng lồ nào vậy. Có điều nực cười là mắt Don Quixote nhắm nghiền vì chàng vẫn đang ngủ và mơ thấy mình đánh nhau với tên khổng lồ. Đó là vì đầu óc chàng luôn luôn tơ tưởng tới cuộc phiêu lưu sắp tới khiến chàng ngủ mê thấy mình đã tới vương quốc Micomicon và đang đọ sức với kẻ thù. Tưởng những bao rượu là tên khổng lồ, chàng nhè vào đâm chém lia lịa làm rượu chảy lênh láng khắp buồng. Trước quang cảnh đó, chủ quán điên tiết xông tới Don Quixote, tay nắm chặt, ra sức thụi, nếu không có Cardenio và Cha xứ can, cuộc chiến đấu của Don Quixote với tên khổng lồ sẽ kết thúc tại đây. Tuy thế, chàng hiệp sĩ khốn khổ vẫn chưa tỉnh giấc; bác phó cạo phải ra giếng múc một bình nước to mang về dội lên khắp người, bấy giờ Don Quixote mới tỉnh lại mặc dù chàng vẫn bàng hoàng, ngơ ngơ ngác ngác. Thấy chàng mặc áo ngắn cũn và mỏng manh, Dorothea không dám vào xem cuộc đọ sức giữa đấng cứu tinh và tên khổng lồ thù địch của mình.

Sancho lục lọi khắp buồng xem cái đầu tên khổng lồ ở đâu; tìm mãi chẳng thấy, bác nói:

- Biết ngay là tất cả mọi thứ trong cái nhà này đều có bàn tay yêu ma phù phép cả mà. Lần trước cũng ở chỗ tôi đang đứng đây, tôi bị đấm đá túi bụi mà không biết là ai và cũng không nhìn thấy ai; bây giờ lại không tìm ra cái đầu mà chính mắt tôi nhìn thấy ông chủ chém đứt, máu từ thân tên khổng lồ phun ra như suối.

- Máu nào, suối nào, hỡi kẻ thù của Chúa và của các vị thánh thần? Chủ quán hỏi. Tên gian ác kia, mi không thấy rằng máu và suối chỉ là những bao rượu bị chọc thủng khiến cho rượu đỏ chảy ra ngập cả phòng đó ư? Mong sao mắt ta được nhìn thấy linh hồn kẻ đã chọc thủng những bao rượu này cũng bị ngập ngụa dưới địa ngục.

- Tôi chẳng biết gì hết, Sancho đáp; chỉ biết rằng tôi rất vô phúc vì một khi không tìm ra cái đầu tên khổng lồ kia, chức bá tước của tôi và cả lãnh địa của tôi sẽ tiêu tan cũng như muối tiêu tan trong nước vậy.

Tuy Sancho tỉnh nhưng đầu óc bác còn rồ dại hơn cả Don Quixote lúc ngủ; sở dĩ như vậy là do những lời hứa hẹn của chủ bác mà thôi. Trước thái độ thản nhiên của tớ và những hành động phá phách của thầy, chủ quán chỉ còn biết vò đầu bứt tai; lão thề sẽ không để cho thầy trò Don Quixote ra đi không trả tiền như lần trước nữa, và kỳ này họ không thể viện cớ ưu tiên ưu đãi hiệp sĩ để quỵt các khoản tiền, kể cả tiền khâu vá những bao rượu bị đâm thủng.

Cha xứ cầm lấy hai tay Don Quixote; thấy vậy, chàng hiệp sĩ lại tưởng cuộc giao chiến đã kết thúc thắng lợi và mình đang đứng trước công chúa Micomicona, bèn phủ phục trước mặt Cha xứ và nói:

- Kính thưa tiểu thư cao quý và danh tiếng, từ ngày hôm nay nàng có thể sống yên ổn, chắc chắn không bị tên súc sinh kia làm hại nữa; còn tôi, cũng từ ngày hôm nay, tôi đã làm đúng lời hứa đối với nàng nhờ có sự phù hộ của Thượng đế cao cả và sự giúp đỡ của con người mà tôi coi là mục đích của đời tôi và hơi thở của tôi.

Được thể, Sancho nói với mọi người:

- Đó, tôi đã bảo mà; tôi có say đâu. Chả phải ông chủ tôi đã làm gỏi tên khổng lồ rồi là gì! Phen này thì ăn chắc chức bá tước rồi.

Thử hỏi ai nhịn được cười trước những lời nói ngô nghê của cả thầy lẫn tớ? Mọi người đều cười, chỉ có chủ quán thì không ngớt nguyền rủa. Cuối cùng, bác phó cạo, Cardenio và Cha xứ phải vất vả lắm mới dìu được Don Quixote lên giường, và chàng hiệp sĩ lại ngủ thiếp, có vẻ rất mỏi mệt. Mặc cho chàng ngủ, mọi người ra ngoài cổng vỗ về Sancho Panza chớ buồn phiền vì nỗi không tìm thấy cái đầu tên khổng lồ; tuy nhiên họ còn mất nhiều công sức hơn để an ủi chủ quán đang khóc dở mếu dở vì những bao rượu trong phút chốc đi đời nhà ma. Vợ chủ quán rít lên:

- Mắt tôi chưa thấy một hiệp sĩ giang hồ nào như lão này; hắn vào nhà tôi vào một giờ hung. Hắn đã làm hại tôi. Lần trước, hắn ra đi không trả tiền ngủ đêm, tiền ăn, tiền giường, tiền rơm, tiền lúa mạch của hắn, của giám mã, của con ngựa và của con lừa, viện cớ hắn là hiệp sĩ giang hồ (cầu Chúa bắt tội hắn và tất cả những kẻ giang hồ khác trên đời này!) nên không phải trả tiền nong gì hết vì điều này đã được ghi trong bảng giá cả của giới hiệp sĩ giang hồ. Sau đó, lại có một vị khác đến đây hỏi mượn bộ lông đuôi con bò, đến khi trả lại chỉ còn một nửa, xơ xác cả ra, khiến chồng tôi không còn dùng để cài lược được nữa. Và cuối cùng, người ta chọc thủng những bao rượu của tôi làm đổ hết rượu. Sao máu của họ không đổ ra cho tôi được hả dạ! Tôi xin thề độc là nếu người ta không trả tôi đủ tiền, không thiếu một xu, tôi sẽ không còn mang tên tôi nữa và cũng không phải là con gái của mẹ tôi nữa!

Vợ chủ quán kêu la om sòm, như điên như dại, cô hầu Maritornes cũng phụ họa thêm. Con gái chủ quán lặng yên, chốc chốc cười tủm. Cha xứ hết lời khuyên can, hứa sẽ cố gắng đền bù những thiệt hại, bao bị thủng, rượu bị đổ và nhất là cái đuôi bò bị hư hại mà hai vợ chồng chủ quán cứ nhắc đi nhắc lại mãi. Dorothea cũng lựa lời an ủi Sancho Panza, nàng bảo:

- Ta nghĩ rằng đúng là chủ anh có chặt đứt đầu tên khổng lồ và ta hứa một khi đất nước ta trở lại bình yên, sẽ ban cho anh chức bá tước và một lãnh địa tốt nhất.

Nghe thấy vậy, Sancho cũng nguôi cơn phiền, bác đáp:

- Xin công chúa hãy tin rằng mắt tôi đã nhìn thấy cái đầu tên khổng lồ và còn thấy cả bộ râu của nó dài đến tận thắt lưng; sở dĩ bây giờ không tìm thấy đâu là vì cả cái nhà này bị phù phép như tôi đã nghiệm trong lần trước nghỉ tại đây.

Dorothea đáp là nàng tin vào lời Sancho và bác chớ phải bận tâm, rồi đâu sẽ vào đó như ý sở cầu. Thế là mọi người đều bằng lòng. Cha xứ muốn đọc tiếp tập truyện vì chỉ còn một phần nhỏ; Cardenio, Dorothea cùng cả bọn cũng yêu cầu ông ta đọc. Để làm vui lòng mọi người và chính mình, ông cất tiếng đọc tiếp:

- Anselmo rất hài lòng về đức hạnh của vợ mình và chàng sống những ngày hạnh phúc, thanh bình. Trong khi đó, Camilla làm ra vẻ giận dỗi Lothario để cho chồng ngỡ là mình ghét bỏ anh chàng này; để cho Anselmo càng tin vào hành động của vợ, Lothario ngỏ ý không muốn lui tới nhà chàng nữa vì rõ ràng Camilla tỏ ý không vui, nhưng chàng Anselmo khờ dại đáp là không khi nào làm thế. Cho hay, Anselmo đã bằng mọi cách tự tay bôi nhọ danh dự mà vẫn tưởng mình đang tạo ra hạnh phúc. Lại nói tới Leonela quá say sưa với cuộc tình duyên đẹp đẽ của mình, chẳng cần giữ gìn ý tứ gì cả, tin tưởng được bà chủ không những bao che mà còn mách nước cho nữa. Một đêm kia, Anselmo thấy có tiếng chân người trong buồng Leonela. Chàng đẩy cửa vào xem là ai thì thấy có người giữ bên trong khiến chàng càng muốn mở ra. Chàng cố lấy sức đẩy, cửa bật ra, chàng bước vào thì vừa trông thấy một người đàn ông nhảy qua cửa sổ ra ngoài đường. Chàng vội rượt theo để bắt hoặc để nhận mặt nhưng không được vì Leonela đã giữ chàng lại và nói:

- Xin ông chủ bớt giận chớ làm ầm lên và không cần đuổi theo kẻ vừa nhảy qua cửa làm gì; đó là người yêu của tôi mà tôi coi cũng như chồng rồi.

Anselmo không tin; đang cơn thịnh nộ, chàng rút dao găm ra định đâm Leonela, bắt phải nói thật nếu không sẽ giết. Leonela sợ quá nói bừa:

- Xin ngài đừng giết tôi, tôi sẽ kể cho ngài nghe những điều còn hệ trọng hơn, ngoài sự tưởng tượng của ngài.

- Nói ngay nếu không mày phải chết.

- Bây giờ tôi chưa nói được vì còn đang bối rối; xin cho đến ngày mai, tôi sẽ nói những điều khiến ngài phải sửng sốt. Xin ngài tin rằng kẻ vừa nhảy qua cửa sổ là một chàng trai trong tỉnh đã hứa sẽ lấy tôi làm vợ.

Nghe Leonela nói, Anselmo dẹp cơn giận và đồng ý chờ đến ngày hôm sau; vì tin vào đức hạnh của Camilla, chàng không hề nghĩ rằng cô hầu sẽ tiết lộ những điều gì không hay về vợ mình. Chàng rời khỏi phòng Leonela, khóa trái cửa nhốt ả trong đó, dọa nếu không nói sẽ không cho ra.

Sau đó, chàng trở về phòng thuật lại cho vợ những lời Leonela đã nói, bảo rằng cô hầu đã hứa sẽ cho biết những điều rất quan trọng. Không cần phải nói cũng biết rằng Camilla hồn vía lên mây vì nghĩ rằng Leonela đã kể hết với Anselmo về sự lừa dối của mình; không còn bụng dạ nào để xác minh xem cô hầu có nói điều đó với chồng mình hay không, ngay trong đêm, chờ cho Anselmo ngủ, nàng thu thập những đồ tư trang quý giá nhất cùng một số tiền, lẳng lặng ra khỏi nhà đến tìm Lothario kể lại sự tình và yêu cầu chàng đưa mình tới một nơi nào yên ổn, hoặc cả hai cùng lánh đi xa không cho Anselmo tìm thấy. Nghe Camilla kể, Lothario cuống cuồng không biết nói năng gì và giải quyết ra sao. Cuối cùng, chàng tính đưa Camilla tới một tu viện do một người chị của chàng trông nom. Camilla ưng thuận; trong tình thế cấp bách, Lothario đưa nàng tới ngay nơi đó rồi bản thân cũng rời khỏi tỉnh không cho ai biết.

Sáng hôm sau, Anselmo trở dậy, nhưng chàng không nhận thấy sự vắng mặt của vợ. Trong bụng còn đang muốn biết Leonela sẽ nói gì, chàng đi ngay sang chỗ nhốt cô hầu, mở khóa bước vào thì không thấy ả đâu, chỉ thấy một cái dây bện bằng khăn trải giường bên cửa sổ chứng tỏ Leonela đã thoát bằng lối đó. Chàng buồn rầu trở về phòng định kể cho Camilla thì phòng không lặng ngắt, tìm khắp nhà cũng chẳng thấy vợ đâu, khiến chàng vô cùng kinh ngạc. Chàng hỏi gia nhân đầy tớ nhưng cũng chẳng ai biết nguyên nhân ra sao. Trong lúc tìm kiếm Camilla, ngẫu nhiên chàng thấy cánh cửa tủ mở toang, bên trong thiếu những đồ tư trang đáng tiền nhất. Lúc này chàng mới nhận ra đây là nỗi bất hạnh của mình, còn việc con hầu trốn mất chỉ là phụ thôi. Buồn rầu và tư lự, chàng mặc vội quần áo đến tìm ông bạn Lothario để kể về nỗi bất hạnh của mình nhưng cũng không thấy bạn đâu và được người nhà cho biết là hồi đêm chàng ta đã bỏ nhà ra đi mang theo hết tiền nong. Anselmo tưởng mình sắp loạn trí. Đã thế, khi trở về nhà, bao nhiêu gia nhân đầy tớ cũng đi đằng nào cả, nhà cửa vắng lặng như tờ, khiến chàng không biết tính sao. Dần dần tĩnh trí lại, chàng suy nghĩ và thấy mình phút chốc mất cả vợ, cả bạn lẫn gia nhân đầy tớ, mất cả sự phù trợ của trời và nhất là mất danh dự vì đối với chàng, mất Camilla là mất hết. Sau hồi lâu suy nghĩ, chàng quyết định đến nhà người bạn ở vùng quê, nơi chàng đã cố tình về ở để tự gây ra cho mình nỗi bất hạnh ngày nay. Chàng đóng cổng ngõ, leo lên ngựa, mệt mỏi ra đi. Mới được nửa đường, đầu óc quay cuồng vì suy nghĩ, chàng dừng lại, buộc ngựa vào một thân cây rồi nằm vật xuống cạnh đấy thở dài não nuột mãi khi trời gần tối. Lúc này, có một người cưỡi ngựa từ phía tỉnh đi tới; sau khi hai bên chào nhau, Anselmo hỏi thăm tin tức tỉnh nhà; người kia đáp:

- Đã lâu lắm tôi mới lại được nghe những tin lạ lùng như vậy. Trong tỉnh người ta đồn ầm rằng đêm qua anh chàng Lothario ở Xan Juan, bạn thân của chàng Anselmo giàu có, đã đem Camilla vợ Anselmo đi đâu mất, còn bản thân chàng Anselmo cũng biệt tăm. Chuyện này do cô hầu của Camilla khai ra sau khi bị ngài tỉnh trưởng bắt quả tang đang tụt từ trên cửa sổ xuống đất bằng dây bện tại nhà Camilla. Tôi không rõ sự việc ra sao, chỉ biết là cả tỉnh đều sửng sốt vì không ai ngờ rằng việc này có thể xảy ra giữa hai người rất thân nhau, thân đến mức người ta đã mệnh danh cho họ là đôi bạn tri kỷ.

- Chẳng hay ngài có biết Lothario và Camilla đi đường nào không? Anselmo hỏi.

- Tôi không rõ, người kia đáp, mặc dù ngài tỉnh trưởng đã rất khẩn trương phái người đi tìm họ.

- Chúc ngài lên đường bình an, Anselmo nói.

- Chúc ngài ở lại mạnh giỏi, người kia đáp rồi ra đi.

Tin đâu sét đánh ngang tai khiến Anselmo như điên như dại, không sống nổi. Chàng gượng đứng lên đi đến nhà người bạn; anh này chưa biết chuyện gì nhưng nhìn thấy mặt chàng vàng vọt, hốc hác, đoán chắc đã có chuyện gì chẳng lành xảy ra. Anselmo nhờ bạn thu xếp chỗ nghỉ và cho giấy bút để viết. Anh bạn dẫn Anselmo vào phòng nghỉ, đưa cho chàng giấy bút và, theo lời yêu cầu của Anselmo, đi ra đóng chặt cửa. Còn lại một mình, Anselmo suy nghĩ về nỗi bất hạnh vừa xảy đến và cảm thấy không thể sống được nữa. Để mọi người hiểu rõ nguyên nhân cái chết của mình, chàng lấy giấy bút ra nhưng chưa viết xong thì kiệt sức qua đời vì không chịu đựng nổi đau khổ. Cho hay, tính hiếu kỳ khờ dại đã giết chết Anselmo. Lâu không thấy chàng ở trong phòng lên tiếng, anh bạn chủ nhà mở cửa vào xem bệnh tình ông khách ra sao thì thấy Anselmo nằm úp mặt, nửa thân trên giường, nửa thân trên bàn, tay vẫn cầm bút, trang giấy viết dở. Chủ nhà vội chạy lại gọi Anselmo thì không thấy trả lời, sờ tay lạnh ngắt, lúc đó mới biết chàng đã tắt thở. Vô cùng kinh ngạc, chủ nhà vội hô hoán gia nhân tới, cầm trang giấy xem thì thấy bút tích của bạn để lại như sau:

“Một mong ước ngu ngốc và khờ dại đã khiến tôi phải chết. Nếu tin này đến tai Camilla, xin nàng hãy nghĩ rằng tôi tha thứ cho nàng; nàng không bị buộc phải làm một việc phi thường và tôi cũng không nên đòi hỏi nàng làm việc đó. Vì chính tôi đã gây ra cho mình sự bất hạnh này cho nên không có điều gì…”.

Bức thư chấm dứt tại đây chứng tỏ rằng đến chỗ đó, Anselmo không tiếp tục được nữa và qua đời. Hôm sau, anh bạn chủ nhà báo tin cho gia đình Anselmo nhưng họ đã biết cả rồi; họ còn được tin Camilla ở trong một tu viện, cũng sắp theo chân chồng làm một cuộc viễn du không ai tránh khỏi, không phải vì nghe tin chồng chết mà vì những tin tức về người yêu. Thấy đồn rằng sau khi chồng chết, nàng vẫn ở lì trong tu viện nhưng không chịu tuyên thệ. Sau đó không lâu, nàng được tin Lothario, hối hận quá muộn, đã đi tìm cái chết trong một trận giao chiến giữa ngài Lautrec với viên tướng vĩ đại Gonzalo Fernandez de Cordova tại vương quốc Naples; tới lúc đó, Camilla mới tuyên thệ và ít lâu sau nàng qua đời vì quá đau buồn. Câu chuyện của ba người, mở đầu bằng một mong ước dại dột, đã kết thúc như vậy đó.

- Truyện này hay đấy, Cha xứ nói, nhưng tôi không tin có thật; nếu là hư cấu thì tác giả đã hư cấu một cách vụng về vì không ai có thể nghĩ rằng có một anh chồng nào ngu ngốc như Anselmo dám thử lòng vợ để rồi phải trả một giá quá đắt. Nếu là chuyện xảy ra giữa một đôi tình nhân, điều đó nghe được, nhưng giữa vợ chồng thì không thể có trên đời này; tuy nhiên tôi không chê lối kể chuyện của tác giả.

Chương XXXVI

THÊM NHỮNG SỰ VIỆC LẠ LÙNG TRONG QUÁN TRỌ

Lúc này, chủ quán đứng trước cửa bỗng reo lên:

- Có một đám khách sộp đang đi tới; nếu họ nghỉ tại đây, lạy Chúa, thật sung sướng quá!

- Họ là những người như thế nào? Cardenio hỏi.

Chủ quán đáp:

- Có bốn người cưỡi ngựa mang thương và khiên, đeo mặt nạ đen, lại có một người đàn bà mặc toàn đồ trắng ngồi trong một cái ghế đặt trên lưng ngựa, mặt cũng che kín, cùng với hai người hầu đi bộ.

- Họ sắp tới chưa? Cha xứ hỏi.

- Họ đã đến nơi, chủ quán đáp, họ đây rồi.

Thấy vậy, Dorothea bèn che kín mặt, còn Cardenio thì chạy vào buồng Don Quixote, vừa xong thì đám khách lạ bước vào trong quán. Bốn chàng kỵ sĩ nhảy xuống ngựa, người nào cũng khôi ngô, tuấn tú, họ đỡ người phụ nữ đang ngồi trên lưng ngựa xuống, rồi một người trong bọn bế nàng đặt vào một chiếc ghế kề ngay cửa buồng Don Quixote, nơi Cardenio vừa chạy vào nấp. Trong khoảng thời gian đó, đám người mới tới vẫn đeo mặt nạ và không ai nói năng gì, chỉ thấy người đàn bà khi ngồi xuống ghế bỗng thốt ra một tiếng thở dài não nuột, hai tay buông thõng, nom có vẻ ốm yếu, buồn bã. Hai người hầu dắt ngựa vào chuồng.

Thấy đám khách mới tới che mặt nạ và quá kín tiếng, Cha xứ tò mò muốn biết họ là ai, bèn xuống chuồng ngựa hỏi một trong hai người theo hầu; anh này đáp:

- Lạy Chúa, tôi cũng chẳng biết họ là ai để thưa lại với ngài; chỉ thấy họ có vẻ sang trọng lắm, đặc biệt là anh chàng bế người con gái mà ngài đã nhìn thấy; sở dĩ tôi nói thế vì những người kia tỏ vẻ kính nể chàng ta, nhất nhất đều tuân lệnh.

- Thế còn người đàn bà là ai? Cha xứ hỏi.

- Tôi cũng không biết nói gì, anh hầu đáp, vì suốt dọc đường, tôi không nhìn thấy mặt mũi ra sao cả; nhưng tôi nghe thấy cô ta thở dài luôn và đôi lúc than vãn, mỗi lần như vậy tưởng như cô ta sắp lìa cõi đời. Nếu chúng tôi không biết gì hơn nữa, điều đó không đáng lạ vì anh bạn tôi đây và tôi mới đi theo họ có hơn hai hôm nay. Họ gặp chúng tôi giữa đường, yêu cầu chúng tôi đi cùng tới miền Andalusia, hứa sẽ trả công hậu hĩ.

- Thế anh có thấy họ gọi tên nhau không? Cha xứ hỏi.

- Không có, anh hầu đáp; họ không nói năng gì với nhau, thật là lạ; chỉ thấy những tiếng thở than, thổn thức của cô gái đáng thương kia, nghe nẫu cả ruột; chúng tôi ngờ là cô ta bị cưỡng bức đưa đi. Cứ nhìn cách ăn mặc của cô ta, chúng tôi đoán cô ta đi tu hoặc sắp đi tu thì đúng hơn, và sở dĩ cô ta có vẻ buồn bã vì không muốn vào nhà tu.

- Có thể lắm, Cha xứ nói rồi trở vào quán tìm Dorothea.

Trong quán trọ, cô gái che mặt mới tới vẫn ngồi thở dài; động lòng trắc ẩn, Dorothea lại gần hỏi:

- Chị đau đớn ra sao? Nếu phải một bệnh mà phụ nữ chúng ta có kinh nghiệm chữa được, tôi xin vui lòng giúp chị.

Cô gái đáng thương lặng yên không đáp; mặc cho Dorothea tiếp tục hứa hẹn giúp đỡ, cô ta vẫn không hé răng. Lúc này, một kỵ sĩ đeo mặt nạ tới (theo lời anh hầu kể với Cha xứ, đó là người có uy quyền nhất trong bọn) và nói với Dorothea:

- Xin nàng chớ nhọc lòng hỏi han giúp đỡ người đàn bà này làm chi vì cô ta xưa nay không quen chịu ơn những ai đã giúp đỡ mình; nàng cũng không nên yêu cầu cô ta trả lời làm gì nếu không muốn nghe những lời dối trá từ cửa miệng cô ta thốt ra.

- Tôi không bao giờ dối trá, người con gái bỗng bật lên tiếng nói; chỉ vì tôi quá thật thà không biết dối trá nên mới khốn khổ như thế này đây. Tôi muốn rằng bản thân anh sẽ làm chứng cho tôi vì chính sự thật thà của tôi đã khiến anh trở thành một kẻ tráo trở, dối trá.

Cardenio đứng ngay bên cạnh cô gái, chỉ cách tấm cửa buồng của Don Quixote, nên nghe rõ mồn một những lời cô ta nói; chàng vội kêu lên:

- Lạy Chúa! Ta nghe thấy gì vậy! Tiếng ai vừa lọt vào tai ta?

Chợt nghe tiếng Cardenio kêu, cô gái giật mình quay ngoắt đầu lại; không thấy ai, cô ta đứng dậy định đi thẳng vào trong buồng của Don Quixote thì chàng kỵ sĩ nọ trông thấy vội giữ lại không cho đi. Trong lúc giằng co vùng vẫy, cái mạng che của cô ta rơi xuống đất để lộ một khuôn mặt xinh đẹp tuyệt vời tuy có phần nhợt nhạt; đôi mắt cô ngơ ngác đảo nhìn khắp nơi như một người mất trí; trước cảnh tượng đó, Dorothea và mọi người đều rất thương xót tuy họ không biết nguyên nhân vì sao. Chàng kỵ sĩ nắm chặt hai vai cô; vì hai tay bận giữ cô gái, chiếc mặt nạ của chàng tụt dần rồi rơi xuống đất. Đang đỡ cô gái, Dorothea ngửng mặt lên thì nhận ra chàng kỵ sĩ nọ chính là Don Fernando chồng nàng; nàng chỉ kịp kêu lên: “Ôi”! - một tiếng kêu não nuột tự đáy lòng thốt ra - rồi ngã ngửa ra phía sau, bất tỉnh nhân sự. May sao bác phó cạo đứng ngay bên cạnh kịp dang tay ra đỡ, nếu không, ắt nàng nhào xuống đất. Cha xứ vội chạy lại gỡ chiếc mạng để té nước vào mặt nàng; thoạt trông thấy, Don Fernando (tức là chàng kỵ sĩ đang giữ cô gái mới đến) nhận ra ngay là Dorothea và chàng đờ người ra như chết rồi; tuy nhiên chàng vẫn không buông Lucinda lúc này đang cố vùng vẫy thoát khỏi tay chàng. Số là Lucinda đã nhận ra tiếng Cardenio và Cardenio cũng đã nhận ra nàng; khi Dorothea thốt lên tiếng kêu “Ôi!” rồi ngất đi, Cardenio lại tưởng Lucinda kêu; chàng hốt hoảng từ trong buồng chạy xổ ra thì nhìn thấy Don Fernando đang giữ Lucinda. Don Fernando cũng nhận ra Cardenio ngay và cả bốn người - Don Fernando, Lucinda, Cardenio và Dorothea - đều sững sờ sửng sốt trước một tình huống quá bất ngờ.

Họ lặng yên đưa mắt nhìn nhau. Dorothea nhìn Don Fernando, Don Fernando nhìn Cardenio, Cardenio nhìn Lucinda, Lucinda nhìn Cardenio. Cuối cùng Lucinda phá tan bầu không khí yên lặng, nói với Don Fernando những lời như sau:

- Chàng Don Fernando, nếu không vì một lý do nào khác, xin chàng hãy làm trọn bổn phận đối với chính mình và buông tha tôi ra. Tôi là cây leo, hãy trả tôi về với bức tường kia, về với con người kia là nơi nương tựa của tôi mà những lời đe dọa, hứa hẹn và những quà cáp của chàng không làm cho tôi xa rời. Chàng cũng đã thấy rằng trời kia, bằng những con đường xa lạ và bí ẩn, đã đưa tôi đến với người chồng thực sự của tôi; qua bao sự việc thực tế, chàng cũng hiểu rõ rằng chỉ có cái chết mới có thể xóa nhòa hình ảnh con người đó trong tâm trí tôi. Ngần ấy sự việc đủ để cho chàng vỡ mộng, khiến chàng biến yêu thành ghét, biến thương thành giận, và thực ra chàng cũng không thể làm khác được. Thôi, xin hãy kết liễu cuộc đời tôi đi; được chết trước mặt người chồng yêu quý của tôi, tôi cảm thấy không chết uổng. Có lẽ với cái chết của tôi, chồng tôi sẽ hài lòng thấy tôi đã giữ trọn tình trọn nghĩa tới giờ phút cuối cùng.

Lúc này, Dorothea đã hồi tỉnh; nghe những lời Lucinda nói, nàng đã đoán ra là ai; thấy Don Fernando vẫn lặng thinh giữ chặt Lucinda, nàng gượng đứng dậy, đến quỳ trước mặt Don Fernando, vừa khóc lóc thảm thiết vừa nói:

- Chàng ôi, nếu như những tia sáng của vầng ô kia mà chàng đang dùng hai cánh tay che khuất, không làm mờ mắt chàng, chàng sẽ nhận ra kẻ đang quỳ dưới chân chàng chính là Dorothea bất hạnh, bất hạnh chừng nào chàng chưa buông tha cho. Tôi là cô thôn nữ hèn mọn mà chàng đã vì lòng tốt hay vì ý thích riêng muốn đưa lên một địa vị cao sang làm bạn trăm năm cùng chàng. Tôi là cô gái sống một cuộc đời êm ấm trong một khung cảnh trong sạch, lành mạnh cho tới một ngày kia, trước những lời cầu khẩn và những câu tỏ tình có vẻ thành thật của chàng, đã mở toang cánh cửa của sự e lệ để trao cho chàng chiếc chìa khóa xưa nay vẫn khóa chặt sự tự do của tôi, và trước tấm thịnh tình của tôi, chàng đã đối xử tệ bạc khiến ngày hôm nay chàng thấy tôi đang sống ở nơi xa lạ này và gặp lại chàng trong một tình trạng như thế này đây. Tuy nhiên, tôi không muốn chàng phải nghĩ rằng tôi tới đây bằng một con đường nhục nhã. Không đâu, tôi đã bỏ nhà ra đi chỉ vì đau khổ và vì thấy bị chàng ruồng bỏ. Trước đây, chàng muốn rằng con người tôi thuộc về tay chàng và chàng đã có một hành động khiến cho ngày nay chàng không thể nào rứt bỏ tôi được dù chàng có ý định đó. Chàng ôi, nếu như tôi kém sắc thua tài khiến chàng đã phải chạy theo một mục đích khác, trái lại tôi có tấm lòng, một tấm lòng rộng lớn có thể bù đắp được những thiếu sót trên. Chàng không thể là chồng cô Lucinda xinh đẹp được vì chàng đã thuộc về tôi, cô ta cũng không thể là vợ chàng được vì đã thuộc về Cardenio. Chàng thử nghĩ mà xem và phải biết kiềm chế ý muốn của mình vì rằng yêu một người có tình cảm với mình tốt hơn yêu một người ghét bỏ mình. Bằng những lời van xin, cầu khẩn, chàng đã đến tấn công vào tấm lòng trung kiên của tôi; chàng không lạ gì tính nết tôi và chàng cũng đã thấy tôi trao thân cho chàng trong một hoàn cảnh như thế nào, cho nên chàng không có lý do gì để bào chữa rằng đó là một sự nhầm lẫn. Sự thể là như vậy; nếu chàng là một giáo đồ Ki tô ngoan đạo, một hiệp sĩ đức độ, cớ sao chàng phải đi tìm những con đường quanh co để mang lại hạnh phúc cho tôi, người đã được chàng làm cho sung sướng trước kia. Nếu như chàng không muốn tôi trở thành vợ chính thức của chàng - điều mà tôi xứng đáng được hưởng - ít ra xin hãy nhận tôi làm kẻ nô lệ của chàng; được sống dưới quyền của chàng, tôi lấy làm sung sướng, may mắn lắm rồi. Đừng ruồng bỏ tôi để cho thiên hạ xì xào làm nhục tôi; đừng để cha mẹ tôi phải đau khổ lúc tuổi già; cha mẹ tôi đã tỏ ra là những người đầy tớ trung thành của cha mẹ chàng và không đáng phải chịu một cảnh ngộ như vậy. Nếu chàng cho rằng dòng máu của chàng sẽ trở nên nhơ bẩn vì pha tạp dòng máu của tôi, xin hãy nghĩ rằng hiếm có gia đình quyền quý nào không trải qua con đường đó, và dù người đàn bà có thuộc dòng dõi quý phái hay không, điều đó cũng chẳng ảnh hưởng gì tới tương lai con cháu sau này. Vả chăng con người ta phải có đức mới thực là cao quý; nếu chàng không chịu thỏa mãn yêu cầu chính đáng của tôi tức là chàng thiếu đức, và như vậy tôi sẽ còn cao quý hơn chàng. Cuối cùng, tôi xin nói rằng tôi đã là vợ của chàng dù chàng muốn hay không, chứng cớ là những lời hứa hẹn của chàng, những lời hứa không thể dối giả được một khi chàng vẫn tự khoe mình là con nhà quyền quý để có quyền khinh rẻ tôi, chứng cớ là chữ ký của chàng, là Chúa mà chàng đã viện ra để chứng giám cho những lời thề thốt của chàng. Và dù cho không có chứng cớ gì chăng nữa, lương tâm của chàng sẽ lặng lẽ nhắc nhở chàng giữa những cuộc vui, gợi lại sự thật tôi vừa nói ra, làm vẩn đục những giờ phút hạnh phúc của chàng.

Nàng Dorothea đáng thương đã thốt ra những lời như vậy với tất cả tình cảm xúc động của mình, nước mắt ròng ròng, khiến ngay những người đi cùng đoàn của Don Fernando và tất cả những ai có mặt đều khóc theo. Don Fernando lặng yên đứng nghe; nói xong, Dorothea nức nở than khóc với một vẻ đau khổ khiến một người có trái tim sắt đá cũng phải mềm lòng. Lucinda nhìn Dorothea, vừa thương xót vừa thán phục trước nhan sắc và những lời lẽ chí tình; nàng muốn chạy tới lựa lời an ủi nhưng Don Fernando vẫn giữ chặt lấy nàng. Lúc này, Don Fernando tỏ ra sượng sùng, bối rối; chàng chăm chú nhìn Dorothea một lúc lâu, cuối cùng buông hai tay thả Lucinda ra và nói:

- Dorothea xinh đẹp, em đã thắng! Không ai có đủ can đảm để phủ nhận những sự thật đó.

Được Don Fernando buông tha, Lucinda ngất đi, chực ngã lăn ra đất. Quên cả sợ hãi và mọi nguy hiểm có thể xảy đến, Cardenio, từ nãy vẫn đứng sau Don Fernando để tránh mặt, chạy lại đỡ người yêu, ôm chặt trong tay và nói:

- Em xinh đẹp và kiên trinh của ta, nếu Thượng đế đầy lòng bác ái kia muốn cho em được hưởng sự yên lành, ta nghĩ rằng không đâu chắc chắn bằng đôi cánh tay đang ôm em đây, đôi cánh tay đã từng ôm ấp em khi số mệnh muốn cho em thuộc về ta.

Lucinda mở mắt nhìn người vừa nói những câu đó; khi nghe tiếng Cardenio, nàng đã nhận ra và lúc này nàng càng tin chắc là đúng. Cuống cuồng, quên cả giữ gìn ý tứ, nàng dang hai cánh tay ôm cổ Cardenio, áp mặt mình vào mặt chàng và nói:

- Chàng đây rồi, chàng mới là chủ nhân thực sự của đứa con gái nô lệ này mặc dù số phận đôi ta ngang trái, mặc dù bao nỗi nguy nan đe dọa cuộc đời em, một cuộc đời đã được gửi gắm vào tay chàng.

Thật là một cảnh tượng kỳ lạ; Don Fernando và mọi người đều kinh ngạc trước sự việc bất ngờ như vậy. Dorothea nhận thấy Don Fernando biến sắc và có hành động muốn hại Cardenio vì thấy chàng kéo tay về phía đốc gươm. Nhanh như cắt, nàng ôm chặt hai chân chàng, vừa hôn vừa khóc, nàng nói:

- Chỗ nương tựa của đời tôi ơi! Chàng định có hành động gì vậy trước tình huống bất ngờ này? Vợ chàng đang quỳ dưới chân chàng, còn con người mà chàng muốn lấy làm vợ đang ở trong tay của chồng cô ta. Chàng nghĩ lại xem có nên hoặc có thể cưỡng lại ý trời được chăng. Chàng hãy đoái thương tới đứa con gái đã vượt mọi chông gai, một lòng một dạ kiên trì và tin tưởng vào chân lý, giờ đây đang ở trước mặt chàng, nước mắt ròng ròng thấm ướt cả mặt và ngực người chồng mà mình yêu quý. Tôi van xin chàng; một con người như chàng không nên mất bình tĩnh trước một sự thật hiển nhiên như vậy. Chàng hãy dẹp nỗi tức giận và để cho đôi trai gái kia được tự do hưởng hạnh phúc yên lành chừng nào trời kia còn cho họ sống làm người. Được vậy, chàng sẽ tỏ rõ sự độ lượng của một con người thuộc dòng dõi danh giá và người đời sẽ thấy rằng lý trí của chàng đã thắng được những tình cảm nhỏ nhen.

Trong lúc Dorothea nói, Cardenio vẫn ôm Lucinda trong tay, mắt nhìn chằm chằm vào Don Fernando, chỉ chờ có một hành động đối địch nào là chàng sẵn sàng tự bảo vệ và đánh trả đích đáng tất cả những kẻ nào định hãm hại mình, dù có phải hy sinh tính mạng. Những người bạn cùng đi với Don Fernando, Cha xứ, bác phó cạo, nói tóm lại tất cả những người có mặt, kể cả Sancho Panza, xúm quanh Don Fernando van xin chàng hãy động lòng trước những giọt nước mắt của Dorothea. Họ nói: “Theo thiển ý chúng tôi, nàng đã nói lên sự thật, ngài chớ nên làm cho những hy vọng chính đáng của nàng trở thành thất vọng”. Cha xứ nói thêm:

- Không phải ngẫu nhiên mọi người chúng ta họp mặt tại một nơi mà không ai hề nghĩ tới; đây chính là một sự sắp xếp của Thượng đế. Ngài nên biết rằng chỉ có cái chết mới làm cho Lucinda và Cardenio chia lìa, và dù cho lưỡi gươm kia có làm cho họ phải xa rời nhau, họ sẽ cảm thấy cái chết đối với họ rất êm ái. Vả chăng, ngay trong những trường hợp khó xử nhất, nếu ta cố thắng được bản thân, vui vẻ để cho đôi trai gái hưởng hạnh phúc mà trời đã dành cho họ, tức là ta đã tỏ ra một người độ lượng, rất mực khôn ngoan. Bây giờ, xin ngài hãy nhìn Dorothea; ngài sẽ thấy rằng hiếm có một người xinh đẹp như nàng; đã thế, nàng còn tỏ ra khiêm nhường và yêu ngài tha thiết. Hơn nữa, nếu ngài tự nghĩ mình là một hiệp sĩ và một tín đồ Ki tô giáo, ngài không có cách nào khác là làm đúng lời hứa của mình. Làm được như vậy, ngài sẽ thực hiện lời thề với Chúa và làm đẹp lòng những người thức thời hiểu biết rằng một cô gái tuy phận thấp hèn nhưng có nhan sắc và nết na vẫn có quyền được hưởng một địa vị cao sang, và người nào nâng cô ta lên ngang hàng với mình, người đó không hề bị mất phẩm giá. Vả chăng, làm thỏa mãn lòng ham muốn của một người khác không phải là một tội lỗi một khi tính chất của hành động đó không xấu xa.

Cha xứ nói xong, mỗi người thêm mỗi câu và cuối cùng, dòng máu hào hiệp đã quay trở về tim Don Fernando khiến chàng xúc động và phải chịu công nhận một sự thật không thể chối cãi được. Để tỏ rằng mình đã chịu nhận lẽ phải, chàng cúi xuống ôm Dorothea và nói:

- Xin nàng hãy đứng lên; tôi không thể để cho con người mà tôi ấp ủ trong lòng phải quỳ dưới chân tôi; nếu từ trước tới nay tôi chưa tỏ tình ra được, có lẽ vì trời kia muốn như vậy để cho tôi nhìn thấy rõ mối tình chung thủy của nàng, do đó mà biết quý trọng nàng một cách đúng mực. Tôi xin nàng đừng trách tôi đã có thái độ không tốt và tỏ ra quá hững hờ với nàng: cũng một hoàn cảnh, cũng một sức mạnh đã khiến tôi muốn làm chủ con người nàng để rồi sau đó lại thúc đẩy tôi tìm cách xa rời nàng. Để nàng thấy rõ điều đó, xin hãy quay lại nhìn vào đôi mắt của nàng Lucinda, con người lúc này đây đã tìm thấy hạnh phúc; nàng sẽ tha thứ cho những sai lầm của tôi: Lucinda đã được toại nguyện và tôi cũng đã tìm thấy ở nàng những gì mà tôi mong ước. Tôi chúc cho cô ta được hưởng hạnh phúc bền lâu với Cardenio và tôi cũng cầu trời cho tôi được sống sung sướng mãi mãi với nàng Dorothea của tôi.

Nói xong, Don Fernando lại ôm chặt Dorothea vào lòng, áp mặt mình vào mặt nàng, với một tình cảm rất đằm thắm, và chàng đã phải cố ngăn những giọt nước mắt đang muốn trào ra, những giọt nước mắt của tình yêu và của sự hối hận. Trái lại, Lucinda và Cardenio đã khóc, và hầu hết những người có mặt cũng khóc. Họ khóc vang nhà, người khóc vì hạnh phúc của mình, kẻ khóc vì hạnh phúc của người khác, tưởng đâu có một tai biến nghiêm trọng đã đến với tất cả vậy. Cả Sancho Panza cũng khóc, nhưng sau đó bác thanh minh là bác đã khóc vì thấy Dorothea - con người sẽ ban cho bác nhiều ân huệ như bác vẫn hy vọng - không phải là nàng công chúa Micomicona như bác đã tưởng. Phút xúc động và kinh ngạc đã qua, Cardenio và Lucinda đến quỳ trước mặt Don Fernando, cảm tạ chàng bằng những lời lẽ rất chân tình khiến Don Fernando không biết nói sao; chàng đỡ hai người lên ôm hôn với một vẻ vừa tình cảm, vừa tao nhã.

Sau đó, Don Fernando hỏi Dorothea đã bằng cách nào tới một nơi xa xôi như vậy. Bằng những lời lẽ gọn gàng và văn vẻ, nàng thuật lại đầu đuôi câu chuyện như đã kể cho Cardenio trước đây. Don Fernando và những người đi theo chàng lấy làm thích thú lắm, cứ muốn câu chuyện kéo dài ra mãi. Cho hay Dorothea đã biết kể lại những nỗi bất hạnh của mình một cách có nghệ thuật. Tiếp đó, Don Fernando cũng thuật lại những sự việc đã xảy ra với chàng sau khi tìm thấy bức thư trên ngực Lucinda trong đó nàng tự nhận là vợ của Cardenio và không chịu làm vợ Don Fernando. “Khi ấy, tôi muốn giết cô ta, Don Fernando kể, và tôi sẽ làm việc đó nếu như cha mẹ nàng không cản tôi lại. Tôi sượng sùng bước ra khỏi nhà nàng, bụng bảo dạ quyết trả thù cho thật đích đáng. Ngày hôm sau, tôi nghe tin Lucinda đã rời nhà cha mẹ, không ai biết đi đâu; mấy tháng sau, tôi được tin nàng đang sống trong một tu viện với ý định ở lại suốt đời nếu không được chung sống với Cardenio. Biết được việc đó, tôi chọn ba hiệp sĩ cùng đi với tôi tới tu viện; tới nơi, tôi không báo cho nàng biết e rằng trong tu viện sẽ tăng cường việc canh phòng. Chờ mãi cho tới một hôm, cổng tu viện ngỏ, tôi bố trí hai người trong bọn đứng gác ngoài cửa, còn tôi và một người nữa vào tìm Lucinda. Thấy nàng đang ngồi nói chuyện với một nữ tu sĩ trong phòng kín, chúng tôi bắt mang đi luôn không cho nàng kịp trở tay, rồi đưa đến một làng lân cận tại đó chúng tôi đã chuẩn bị đầy đủ để ra đi. Công việc được tiến hành trôi chảy vì tu viện ở giữa cánh đồng, xa làng xóm. Khi Lucinda thấy đã sa vào tay tôi, nàng ngất đi; khi hồi tỉnh lại, nàng chỉ khóc và thở dài, không nói một câu nào. Và cứ như vậy, trong sự yên lặng chung và giữa những tiếng khóc than của Lucinda, chúng tôi đi tới quán trọ này; đối với tôi, đó là con đường đi tới thượng giới ở đó mọi nỗi khổ đau trên trái đất đều tiêu tan”.

Chương XXXVII

KỂ TIẾP CÂU CHUYỆN VỀ NÀNG CÔNG CHÚA MICOMICONA NỔI TIẾNG CÙNG NHỮNG SỰ VIỆC LÝ THÚ KHÁC

Nghe xong, Sancho cảm thấy lòng đau như cắt; thế là bao nhiêu hy vọng công hầu của bác đã tan ra mây khói, nàng công chúa xinh đẹp Micomicona hóa thành cô gái Dorothea, tên khổng lồ hóa thành Don Fernando, còn chủ bác vẫn đang ngủ kỹ không hề quan tâm đến mọi việc xảy ra. Dorothea vẫn ngờ rằng hạnh phúc vừa đến với mình chỉ là một giấc chiêm bao, Cardenio cũng nghĩ như vậy và Lucinda cũng chung một ý nghĩ với Cardenio. Don Fernando cảm tạ Thượng đế đã ban phúc và gỡ cho chàng thoát ra khỏi một tình trạng vô cùng rối ren có thể làm chàng mất uy tín và cả linh hồn. Tất cả mọi người trong quán trọ đều hởi lòng hởi dạ vì thấy những vấn đề vô cùng rắc rối, tưởng đâu vô kế khả thi, đã kết thúc một cách đẹp đẽ. Ông Cha xứ khôn ngoan nêu bật kết quả đã đạt được và chúc mừng sự thành công của mọi người. Nhưng bà chủ quán là người vui sướng hả hê nhất vì Cardenio và Cha xứ đã hứa sẽ bồi thường tất cả những thiệt hại do Don Quixote gây ra. Riêng Sancho Panza buồn thỉu buồn thiu; bác mang bộ mặt rầu rĩ vào gặp chủ lúc này vừa tỉnh giấc; bác nói:

- Ngài Mặt Buồn ơi, ngài cứ việc ngủ đi không phải quan tâm đến việc giết tên khổng lồ hoặc trao lại ngôi báu cho cô công chúa kia nữa; mọi việc đã được giải quyết xong rồi.

- Ta cũng nghĩ như vậy, Don Quixote đáp; ta đã chạm trán với tên khổng lồ trong một cuộc chiến đấu tưởng đâu khủng khiếp nhất trong suốt đời ta, và bằng một nhát gươm, sạt! ta đã chém văng đầu tên đó xuống đất, máu phun ra như nước sông vậy.

- Như rượu vang đỏ thì đúng hơn, Sancho đáp. Nếu ngài hãy còn mơ hồ, tôi xin thưa để ngài biết rằng tên khổng lồ bị giết là một bao rượu bị chọc thủng, máu là gần một trăm lít rượu ở trong cái bao đó, còn cái đầu bị chém đứt là… là cái đĩ mẹ đã đẻ ra tôi. Thôi, xếp hết những chuyện đó lại!

- Mi nói gì vậy, thằng rồ kia? Don Quixote hỏi vặn. Mi còn bộ óc không?

- Ngài hãy trở dậy, Sancho nói, rồi ngài sẽ thấy kết quả những hành động hay ho của ngài và số tiền chúng ta phải trả đền; ngài sẽ thấy nàng công chúa hóa thành một cô gái bình thường tên là Dorothea, và còn những chuyện khác nữa khiến ngài phải kinh ngạc nếu như ngài vỡ lẽ ra.

- Ta không có gì phải kinh ngạc cả, Don Quixote đáp; nếu anh còn nhớ, lần trước nghỉ tại đây, ta đã nói với anh rằng mọi sự việc xảy ra trong cái quán trọ này đều có bàn tay của pháp sư phù phép, cho nên không có gì lạ nếu lần này lại có những chuyện như vậy.

- Tôi sẽ tin vào lời ngài, Sancho nói, nếu như trước kia tôi có bị pháp sư phù phép tung lên vật xuống; nhưng không, việc đó hoàn toàn có thật vì chính mắt tôi nhìn thấy lão chủ quán ở đây cầm một đầu khăn trải giường lăng mạnh tôi lên trời, mồm cười khanh khách. Tuy ngu đần và là kẻ có tội, tôi cũng biết kẻ hay người dở, và tôi nghĩ rằng trong chuyện này chẳng có pháp sư nào phù phép cả mà chỉ có những trận đòn nhừ tử cùng những tai bay vạ gió.

- Thôi được, Chúa sẽ cứu vãn tình thế này, Don Quixote nói. Bây giờ hãy lấy quần áo cho ta mặc để ta ra ngoài đó xem sao; ta muốn được nhìn những sự việc cùng những biến đổi như anh vừa nói.

Sancho đưa quần áo cho chủ mặc. Trong khi đó, Cha xứ kể cho Don Fernando và bạn bè của chàng về những hành động rồ dại của Don Quixote, về mưu kế cha đã dùng để đưa chàng hiệp sĩ ra khỏi đảo Nghèo, nơi chàng đã sống vì nghĩ mình bị tình nương hắt hủi. Cha xứ không quên thuật lại những chuyện phiêu lưu mạo hiểm của Don Quixote mà Cha xứ đã được Sancho cho biết, khiến mọi người vừa kinh ngạc vừa buồn cười vì thấy Don Quixote mắc phải một loại bệnh điên kỳ lạ nhất. Cha xứ nói tiếp:

- Bây giờ, chuyện riêng của Dorothea đã được thu xếp ổn thỏa và nàng không thể tiếp tục đóng vai công chúa được nữa; ta phải tìm cách khác để đưa Don Quixote về làng vậy.

Cardenio nhận vẫn đóng vai cũ và cử Lucinda thay thế vai của Dorothea.

- Chớ, Don Fernando nói, chớ làm thế. Tôi muốn để Dorothea đóng tiếp vai của mình. Từ đây về nhà Don Quixote không còn xa lắm và tôi vui lòng được đóng góp vào việc chữa chạy cho chàng.

- Từ đây về nhà chàng không quá hai ngày đường, Cha xứ nói.

- Dù có hơn thế nữa, Don Fernando đáp, tôi cũng vui lòng đi để đánh đổi lấy một việc làm hữu ích.

Lúc này, Don Quixote ở trong buồng bước ra, vũ khí đầy người, đầu đội chiếc mũ sắt méo mó của Mambrino, tay cầm khiên, tay xách giáo. Sự xuất hiện kỳ lạ đó khiến Don Fernando và đám người đi theo chàng phải kinh ngạc, kinh ngạc về khuôn mặt dài ngoằng, khô khẳng và vàng ệch, vì những vũ khí không tương xứng với nhau, vì thái độ khoan thai của chàng; họ lặng yên chờ chàng lên tiếng trước. Don Quixote nhìn vào Dorothea rồi nói với một thái độ nghiêm trang, từ tốn:

- Công nương xinh đẹp, giám mã của tôi cho tôi biết rằng nàng bây giờ đã thất cơ lỡ vận vì từ địa vị một hoàng hậu cao quý xưa nay, nàng bỗng chốc biến thành một cô gái bình thường. Nếu đó là mệnh lệnh của phụ thân nàng, một ông vua có phép tài nghĩ rằng tôi sẽ không giúp đỡ nàng được chu đáo, tôi xin nói rằng ông ta đã không biết gì cả và ít am hiểu về sách kiếm hiệp giang hồ. Nếu ông ta dành nhiều thời giờ để đọc đi đọc lại những sách đó như tôi đã làm, ông ta sẽ thấy rằng trong mỗi đoạn đều có những hiệp sĩ tuy tiếng tăm không lừng lẫy bằng tôi nhưng vẫn làm được những việc còn khó khăn hơn nhiều. Giết một tên khổng lồ nhãi nhép có gì là khó dù nó có ngạo mạn đến mấy chăng nữa. Tôi mới nghênh chiến với nó trong vài hiệp, thế mà… Nhưng thôi, tôi không muốn nói nữa để người ta đừng bảo là tôi nói khoác. Thời gian sẽ khám phá ra mọi chuyện và đến một lúc nào đó sẽ nói thay tôi.

- Ông đã nghênh chiến với hai bao rượu chứ không phải với tên không lồ đâu, chủ quán nói.

Don Fernando ra lệnh cho chủ quán không được ngắt lời; Don Quixote nói tiếp:

- Tóm lại, thưa công nương cao quý và bất hạnh, nếu vì lý do tôi vừa nói mà cha nàng đã hóa phép khiến nàng biến đổi như vậy, tôi xin nàng chớ tin; không một gian nguy nào trên đời có thể cản trở được thanh kiếm của tôi, thanh kiếm đã phạt băng đầu kẻ thù của nàng xuống đất và sẽ đặt vương miện lên đầu nàng tức thời.

Nói xong, Don Quixote chờ nàng công chúa trả lời. Biết ý Don Fernando muốn mình đóng tiếp vai kịch cho tới khi đưa được Don Quixote về làng, Dorothea đáp với một vẻ vừa duyên dáng vừa nghiêm trang:

- Thưa hiệp sĩ Mặt Buồn dũng cảm, kẻ nào nói với chàng rằng thiếp đã thay hình đổi dạng, kẻ đó nói sai. Trước kia cũng như giờ đây, thiếp vẫn là một. Quả thật đã có một vài sự kiện may mắn làm thay đổi cuộc đời của thiếp và mang lại cho thiếp niềm hạnh phúc lớn nhất mà thiếp vẫn ước ao; tuy nhiên, thiếp vẫn là con người trước kia và thiếp vẫn nghĩ rằng cánh tay dũng mãnh vô địch của chàng rất cần cho thiếp. Bởi vậy thưa hiệp sĩ, xin chàng hãy trả lại danh dự cho người cha, đã sinh ra thiếp và hãy coi cha thiếp như một con người thông thái khôn ngoan vì, bằng sự hiểu biết của mình, người đã tìm ra một biện pháp giản đơn và chắc chắn để giải thoát nỗi bất hạnh cho thiếp. Thiếp nghĩ rằng ngoài chàng ra, chỉ có cha thiếp mới mang lại hạnh phúc cho thiếp như ngày nay. Những điều thiếp nói hoàn toàn có thật và các vị có mặt ở đây có thể làm chứng cho thiếp. Như vậy là ta chỉ còn việc lên đường và sáng mai ta sẽ ra đi vì hôm nay đã muộn rồi. Về kết quả công việc sắp tới của thiếp, thiếp xin trông cậy vào Chúa và vào lòng dũng cảm của chàng.

Nghe nàng Dorothea khôn ngoan nói xong, Don Quixote đùng đùng nổi giận quay lại bảo Sancho:

- Tên Sancho nhãi nhép kia, mi là kẻ súc sinh xấu xa nhất trên đất Tây Ban Nha này. Tên gian ngoan kia, phải chăng mi vừa nói với ta rằng công chúa đây đã biến thành một cô gái tên là Dorothea, rằng cái đầu tên khổng lồ mà ta đã chém đứt là cái đĩ mẹ đã sinh ra mi, cùng những lời lẽ quàng xiên khác, khiến ta chưa bao giờ phải hoang mang bối rối như vậy? Ta thề có Chúa… (Don Quixote ngửa mặt lên trời nghiến chặt hai hàm răng)… ta muốn băm vằm mổ xẻ mi ra để làm răn từ nay về sau cho tất cả những tên giám mã dối giả của các hiệp sĩ giang hồ ở trên đời này.

- Xin ngài hãy bình tâm lại, Sancho đáp; có thể là tôi đã nhầm khi nói về sự thay đổi của công chúa Micomicona, nhưng về cái đầu tên khổng lồ hay nói đúng hơn, về những bao rượu bị chọc thủng và rượu đỏ nom như máu, lạy Chúa! tôi không nhầm đâu vì những bao rách còn kia, ngay trên đầu giường của ngài, và rượu đã đổ ra làm thành một cái hồ trong buồng ngài. Thời gian sẽ trả lời ngài; tôi muốn nói là rồi đây ngài sẽ rõ khi nào ông chủ quán đòi tiền bồi thường. Ngoài ra, tôi lấy làm mừng thấy công chúa vẫn là công chúa vì tôi vẫn có phần vào đấy.

- Nếu vậy thì anh chỉ là đồ ngốc thôi, Don Quixote nói; đừng trách ta đã quá nặng lời và cũng không nên nhắc tới chuyện ấy nữa.

- Phải, không nên nhắc tới nữa, Don Fernando nói. Ta hãy làm theo lời công chúa, ngày mai lên đường vì bây giờ đã muộn. Đêm nay, chúng ta có thể trò chuyện vui vẻ với nhau, rồi sớm mai chúng ta sẽ đi theo ngài Don Quixote vì chúng ta muốn được chứng kiến những chiến công lẫy lừng chưa từng có mà ngài sẽ lập nên trong sự nghiệp vĩ đại của ngài.

- Chính tôi mới là kẻ đi theo để phụng sự các ngài, Don Quixote đáp. Tôi xin cảm tạ các ngài đã cho phép tôi làm việc đó và đã có những ý nghĩ tốt lành về tôi. Tôi sẽ cố gắng hành động sao cho khỏi phụ lòng các ngài dù có phải hy sinh tính mạng hoặc hơn thế nữa nếu có thể.

Don Quixote và Don Fernando còn đang ân cần trao đổi với nhau bỗng đâu có một người khách bước vào quán khiến họ ngừng bặt. Y phục của người khách lạ chứng tỏ đây là một tín đồ Ki tô giáo mới từ xứ Ả Rập tới: anh ta mặc một chiếc áo nịt bằng dạ màu xanh da trời, vạt ngắn, tay ngắn và không có cổ, quần dạ và mũ cũng màu da trời, chân đi giày ủng, ngực đeo một cái dải lủng lẳng một thanh gươm hình cong của người Moor[59]. Một người đàn bà ăn vận theo kiểu Ả Rập cưỡi lừa theo sau, mặt che kín, đầu đội mũ gấm, mình khoác một chiếc áo dài suốt từ vai tới chân. Người đàn ông nom tráng kiện khôi ngô, tuổi ngoài bốn mươi, nước da hơi nâu, đôi ria mép dài và bộ râu cằm rất bảnh bao, tóm lại, nếu người đó có quần áo sang trọng, chắc không ai dám bảo là người tầm thường. Khách mới tới hỏi thuê một buồng, và khi nghe chủ quán đáp là không còn buồng nào nữa thì xịu mặt chạy tới đỡ người đàn bà mặc theo kiểu Ả Rập xuống đất. Lucinda, Dorothea, bà chủ quán, cô con gái bà ta và cô hầu Maritornes lấy làm lạ về y phục của người đàn bà mới tới, xúm lại xem. Dorothea, vốn niềm nở và ý tứ, đoán rằng hai người khách mới tới đang lo không có buồng, bèn lên tiếng:

- Xin chị chớ phiền lòng vì nơi đây thiếu tiện nghi; các quán trọ đều như vậy cả. Nhưng nếu chị vui lòng ở chung buồng với chúng tôi (vừa nói, Dorothea vừa chỉ vào Lucinda), có lẽ chị sẽ thấy rằng trong suốt cuộc hành trình tới giờ, không mấy khi chị được thù tiếp chu đáo như ở đây.

Người con gái che mặt không đáp; đang ngồi, nàng đứng dậy hai tay bắt chéo để lên ngực, đầu cúi xuống, toàn thân ngả ra đằng trước ngỏ ý cám ơn. Thấy nàng lặng yên, mọi người đoán rằng nàng là người Moor nên không nói được tiếng của những người theo đạo Ki tô. Lúc này, Người Tù[60] trở vào sau khi đã đi thu xếp công việc; thấy đám phụ nữ đang xúm quanh người bạn đồng hành của mình, chàng ta vội đỡ lời:

- Thưa các bà, cô gái này biết rất ít tiếng của chúng ta và chỉ nói được tiếng của dân tộc mình, vì vậy nên cô ta không trả lời những câu hỏi của các bà được.

Lucinda đáp:

- Chúng tôi không hỏi gì cô ta cả mà chỉ mời vào nghỉ trong buồng với chúng tôi đêm nay thôi. Trong hoàn cảnh quán trọ ở đây, chúng tôi xin cố gắng tiếp đãi chu đáo với tất cả tấm lòng đối với những người khách dị tộc, đặc biệt đó lại là một người đàn bà.

- Thưa cô nương, Người Tù nói, thay mặt cho cô ta và nhân danh cá nhân, tôi xin được hôn tay cô nương; tôi đánh giá cao sự giúp đỡ của cô nương vì trong hoàn cảnh của chúng tôi, được một người cao quý như cô nương giúp đỡ cho thì thật là quý hóa quá.

- Xin hỏi ngài, Dorothea lên tiếng, cô gái là tín đồ Ki tô giáo hay là người Moor. Y phục và sự yên lặng của cô ta buộc chúng tôi phải nghĩ rằng cô là người Moor, trái với lòng mong muốn của chúng tôi.

- Về y phục và thể xác thì cô ta là người Moor nhưng về linh hồn, cô ta là một tín đồ Ki tô giáo thực thụ vì đó là điều ước mong lớn nhất của cô ta.

- Vậy ra cô ta chưa được làm phép thông công ư? Lucinda hỏi.

- Từ khi rời tổ quốc và quê hương là Algiers[61], cô ta không có dịp nào để làm việc đó cả. Cho tới nay, vì cũng chưa có gì cấp bách có thể nguy tới tính mạng nên hẵng cứ để cho cô ta được biết tất cả những nghi lễ của Giáo hội đã, rồi sẽ làm phép thông công sau. Chắc rằng Chúa sẽ giúp cô ta sớm được trở lại đạo với tất cả lễ tiết tương xứng với một con người có những đức tính tốt đẹp hơn bộ y phục đang mặc trên người.

Những lời nói đó khiến mọi người đều muốn biết cô gái Moor và Người Tù mới tới là ai; tuy nhiên không ai dám lên tiếng hỏi vì thấy lúc này cần thu xếp chỗ nghỉ cho họ hơn là hỏi về lý lịch của họ. Dorothea cầm tay cô gái kéo xuống ngồi cạnh mình và bảo cô bỏ cái mạng che mặt ra. Cô gái nhìn Người Tù như để hỏi xem Dorothea nói gì và mình phải làm gì. Người Tù đáp bằng tiếng Ả Rập rằng mọi người muốn cô tháo mạng ra và bảo cô ta hãy làm theo. Nghe nói vậy, cô gái bỏ mạng xuống để lộ một khuôn mặt tuyệt đẹp, Dorothea cho là còn đẹp hơn cả Lucinda và Lucinda cũng nghĩ là đẹp hơn cả Dorothea, những người khác thì cho rằng chỉ cô gái Moor này mới có thể sánh ngang Dorothea và Lucinda được, thậm chí có người còn thấy cô ta có đôi nét trội hơn. Xưa nay, sắc đẹp vẫn thu hút trái tim con người, cho nên lúc này ai cũng muốn chăm nom săn sóc cô gái Moor xinh đẹp.

Don Fernando yêu cầu Người Tù cho biết tên cô gái, Người Tù đáp:

- Cô ta là Lela Zoraida[62].

Như thể đoán được câu chuyện giữa hai người, cô gái vội đáp với một vẻ vừa buồn phiền vừa duyên dáng:

- Không, không Zoraida; Maria, Maria! - ý muốn nói rằng tên mình là Maria chứ không phải Zoraida.

Giọng nói dịu dàng của cô gái khiến một số người phải rớt nước mắt, đặc biệt là mấy người phụ nữ vốn dịu dàng và dễ mủi lòng. Lucinda ôm chầm lấy cô ta và nói:

- Có, có, Maria, Maria!

Cô gái đáp:

- Có, có, Maria; Zoraida, macange (macange có nghĩa là không).

Lúc này, trời đã tối. Theo lệnh của những người cùng đi với Don Fernando, chủ quán ra tay chuẩn bị một bữa ăn thật sang. Vì trong quán không có loại bàn tròn hoặc vuông nên mọi người phải ngồi vào một cái bàn dài và hẹp vẫn dùng cho gia nhân đầy tớ các nhà quan. Mặc dù Don Quixote từ chối, họ mời chàng ngồi vào ghế chủ tọa ở đầu bàn; chàng hiệp sĩ yêu cầu công chúa Micomicona ngồi bên cạnh vì chàng là người bảo vệ. Lucinda, Zoraida, Cha xứ và bác phó cạo ngồi tiếp theo và trước mặt họ là Don Fernando, Cardenio, Người Tù và các hiệp sĩ khác. Mọi người ăn uống rất vui vẻ; họ càng phấn khởi khi thấy Don Quixote ngừng tay và cất tiếng; lúc này, chàng hiệp sĩ bỗng nảy ra một ý nghĩ tương tự như trước đây khi ngồi ăn với những người chăn dê khiến chàng đã đọc một bài diễn văn tràng giang đại hải, chàng nói:

- Thưa các ngài, quả thật chúng ta phải công nhận rằng những người hành nghề hiệp sĩ giang hồ được chứng kiến những sự kiện vĩ đại và ly kỳ chưa từng thấy. Nếu không, xin hỏi: giả sử có kẻ nào trên đời bước vào trong lâu đài đây và nhìn thấy chúng ta ngồi ăn uống với nhau như thế này, liệu kẻ đó có đoán được chúng ta là ai không? Có ai dám bảo rằng tiểu thư ngồi bên cạnh tôi là bà hoàng vĩ đại mà tất cả chúng ta đều biết, còn tôi là hiệp sĩ Mặt Buồn được người đời ca tụng không? Giờ đây, không còn điều gì phải nghi ngờ nữa, nghề hiệp sĩ giang hồ vượt lên trên tất cả các nghề khác mà người đời đã nghĩ ra, và nghề đó càng nguy hiểm bao nhiêu thì ta càng phải quý trọng nó bấy nhiêu. Những người nào nói rằng nghề văn hơn nghề võ hãy mau mau xéo ngay; dù họ là ai, tôi cũng sẽ bảo thẳng vào mặt rằng họ nói mà chẳng hiểu mình nói gì; họ thường dựa vào lập luận sau đây: công việc trí óc khó hơn công việc chân tay, mà làm nghề võ chỉ dùng đến chân tay; họ coi nghề võ như một nghề ăn no vác nặng, chỉ cần có sức lực là đủ; họ cho rằng nghề nghiệp của chúng tôi, tức là nghề võ, không bao gồm những hoạt động quân sự đòi hỏi tới trí tuệ; hoặc giả họ nghĩ rằng một quân nhân có nhiệm vụ điều khiển một đạo quân hay bảo vệ một thành trì đang bị vây hãm chỉ cần có sức lực, không cần mưu trí gì cả. Liệu sức mạnh của thể xác có phát hiện được những ý đồ, kế hoạch, mưu mô của đối phương và những khó khăn do chúng gây ra không? Có đủ để ngăn chặn được tai họa không? Muốn làm được những việc đó phải có trí tuệ, thể xác không dính dáng gì tới. Như vậy là nghề võ cũng cần tới trí tuệ như nghề văn. Bây giờ ta thử xem giữa hai bộ óc của một văn nhân và của một quân nhân, bộ óc nào làm việc nhiều hơn; muốn vậy phải nhìn vào cái đích cuối cùng mà mỗi bên theo đuổi vì rằng đích càng cao quý bao nhiêu thì ý đồ ban đầu càng đáng quý trọng bấy nhiêu. Mục đích cuối cùng của văn chương… (tôi không nói tới văn chương trong Kinh Thánh nhằm giải thoát linh hồn, một mục đích cao cả không gì so sánh nổi)… nhằm xác định rõ quyền thưởng phạt, trao trả cho mỗi người những cái gì thuộc về họ và duy trì những luật lệ hay ho. Đó là một mục đích tốt đẹp và cao quý đáng được ca tụng. Nhưng nghề võ còn đáng được ca tụng nhiều hơn vì mục đích cuối cùng của nó là hòa bình, điều mong ước lớn nhất của người đời. Bởi vậy, những tin mừng đầu tiên mà loài người trên trái đất nhận được là khi các thiên thần hát vang trong không trung trong cái đêm trở thành ngày của chúng ta, họ hát rằng “Sáng danh Chúa cả trên các tầng lời và bằng an cho mọi người ngay lành dưới thế”. Vị chúa tể muôn loài đã dạy bảo các tông đồ thân tín khi bước chân vào nhà ai phải hỏi như sau: “Cầu cho nhà ta được bằng an”; Người thường nói với các tông đồ: “Ta mang đến cho các người bằng an, ta để lại cho các người bằng an, ta cầu cho các người được hưởng bằng an”, coi đó như một tặng phẩm quý giá, thiếu nó thì dù ở trên trời hay dưới trần cũng đều không thể có hạnh phúc được. Sự bằng an đó chính là sự kết thúc của chiến tranh, mà khi ta nói chiến tranh tức là nói đến nghề võ. Ta đã công nhận với nhau rằng sự kết thúc của chiến tranh có nghĩa là bằng an và mục đích cuối cùng của nghề võ cao hơn của nghề văn; bây giờ ta hãy phân tích xem giữa một văn nhân và một người làm nghề võ, ai phải vận dụng tới chân tay nhiều hơn.

Don Quixote lý luận rất chặt chẽ và dùng những câu chữ rất chính xác khiến trong đám thính giả của chàng, không ai dám bảo chàng điên; hơn nữa, đa số những người nghe đều là những hiệp sĩ rất gần gũi với nghề võ nên họ đều thích thú lắm. Don Quixote nói tiếp:

- Trước hết, tôi xin kể ra đây những công việc và những khó khăn của một thư sinh: khó khăn chủ yếu của anh ta là sự nghèo khó tuy rằng không phải anh nào cũng nghèo cả; ở đây, tôi muốn nêu lên tình huống xấu nhất: khi nói rằng anh ta phải chịu đựng sự nghèo khó có nghĩa là không còn gì hơn để nói lên sự bất hạnh của anh ta nữa vì một người nghèo khó không làm gì có hạnh phúc. Sự nghèo khó gây ra hoặc đói, hoặc rét, hoặc thiếu thốn, có khi là tất cả cộng lại. Tuy nhiên, anh ta không đến nỗi không có gì để ăn mặc dù phải ăn chậm hơn những người khác hoặc ăn thừa của nhà giàu. Đó là nỗi khổ cực to lớn nhất của anh thư sinh mà anh ta gọi là gõ cửa ăn xin. Mặt khác, anh ta còn có thể nhờ đống lửa hoặc lò sưởi của người khác để sưởi ấm người đôi chút và đêm đến, anh ta cũng còn có chỗ che gió che mưa. Tôi không muốn đi vào những chi tiết như thiếu áo quần giày dép, ăn mặc phong phanh, hoặc ngược lại có khi gặp may được đánh một bữa no say. Trên con đường mà tôi vừa tả, một con đường gian khổ và gay go, chàng thư sinh vừa đi vừa ngã, đứng lên đi rồi lại ngã, nhưng cuối cùng cũng được toại nguyện. Sau khi bình yên vượt qua những bãi đá ngầm, có nhiều anh gặp vận, nhẹ bước thang mây, ngồi trên ngai vàng trị vì thiên hạ, đang đói rét thành no ấm, đang rách rưới thành bảnh bao, đang chiếu manh thành chăn ấm đệm êm, một phần thưởng xứng đáng với công sức anh ta đã đổ ra. Thế nhưng nếu ta bắc cân lên, công sức của một chàng thư sinh không thấm vào đâu so với công sức mà một chiến binh phải bỏ ra, như tôi sẽ chứng minh sau đây.

Chương XXXVIII

BÀI DIỄN VĂN LÝ THÚ CỦA DON QUIXOTE VỀ NGHỀ VÕ VÀ NGHỀ VĂN

Don Quixote nói tiếp:

- Chúng ta đã bắt đầu bằng phân tích sự nghèo khó của một thư sinh cùng những hậu quả của nó; bây giờ ta thử xem một người lính có sung túc gì hơn không. Chúng ta sẽ thấy rằng trong số những người nghèo khó, không ai nghèo hơn anh lính vì anh ta sống bằng đồng lương chết đói trả chậm hoặc không trả, hay bằng cách đánh đổi tính mạng và lương tâm lấy những của cải do chính tay mình cướp bóc. Có những anh nghèo túng đến nỗi chỉ có độc chiếc áo da nát như băm để mặc ngày thường cũng như ngày hội. Mùa đông tháng giá, giữa nơi đồng không mông quạnh, để chống lại thời tiết khắc nghiệt, anh ta chỉ biết hà hơi từ trong bụng ra cho ấm người, nhưng vì bụng trống rỗng cho nên theo lẽ tự nhiên hơi thở ra cũng lạnh toát. Mong sao trời chóng tối để anh ta có thể ngả lưng trên giường lấy lại sức sau một ngày cực nhọc. Cái giường mới rộng làm sao! Mặt giường là cả mặt đất, tha hồ cho anh ta lăn lộn, xoay ngang xoay dọc chẳng sợ mất chăn. Thế rồi ngày thăng quan tiến chức tới, đó là ngày anh ta đi chiến trận: người ta sẽ đội cho anh một cái mũ tiến sĩ làm bằng vải thưa để băng bó vết thương do một viên đạn xuyên qua thái dương hoặc làm anh què chân cụt tay. Nếu việc đó không xảy ra vì trời kia rủ lòng thương cho anh được sống sót nguyên vẹn, có thể anh sẽ vẫn nghèo khổ như trước, và cần phải có những cuộc đọ sức mới, những cuộc chiến đấu mới để kiếm được chút đỉnh nếu như anh ta toàn thắng trở về. Nhưng, nếu các ngài có quan tâm đến vấn đề này, các ngài sẽ nhận thấy rằng trong chiến tranh, kẻ được khen thưởng quá ít so với con số tử vong. Chắc chắn các ngài sẽ phải công nhận rằng không thể đem so sánh được vì số người chết thì nhiều, còn số người sống sót được khen thưởng không quá số trăm. Đối với các văn nhân, tất cả những điều nói trên đây đều đảo ngược lại. Họ chẳng phải vất vả gì lắm cũng đủ sống; thành thử người lính phải làm nhiều nhưng hưởng ít hơn. Tuy nhiên, người ta có thể trả lời rằng việc ban thưởng cho hai ngàn văn nhân dễ hơn cho ba vạn quân nhân vì đối với các văn nhân, có thể giao cho họ những công việc phù hợp với nghề nghiệp của họ, còn nếu ban thưởng đầy đủ cho các quân nhân thì những lãnh chúa của họ sẽ phải chịu thiệt thòi. Nhưng thôi, ta hãy gạt vấn đề này sang một bên vì nó quá rắc rối, không có đường ra. Bây giờ ta quay trở lại vấn đề đang bàn tức là nghề võ quan trọng hơn nghề văn. Vấn đề này còn đang được bàn cãi vì mỗi bên đều có lý lẽ của mình. Những người bênh vực nghề văn nói rằng nếu không có nghề văn, nghề võ không thể tồn tại được vì chiến tranh cũng có những luật lệ, do đó phải phụ thuộc vào nghề văn và các văn nhân. Trái lại những người bênh vực nghề võ đối lại rằng nếu không có nghề võ thì những luật lệ cũng không tồn tại được vì nhờ có nghề võ mà các quốc gia được bảo vệ, các vương quốc được duy trì, các thành phố được giữ gìn, đường xá được bảo đảm, biển khơi không còn bóng hải tặc; tóm lại nếu nghề võ không thịnh hành, các quốc gia, vương quốc, triều đình, thành phố, các đường bộ và đường biển sẽ chìm đắm trong sự hỗn loạn chừng nào chiến tranh còn tiếp diễn với tất cả sự tốn kém và tàn khốc của nó. Rõ ràng là một việc làm càng tốn công tốn sức bao nhiêu, càng phải được coi trọng bấy nhiêu. Một người muốn đạt tới đỉnh cao của nghề văn phải có thời gian, phải thức khuya dậy sớm, ăn đói mặc rách, chịu đựng những cơn nhức đầu đầy bụng và còn nhiều chuyện khác như tôi đã kể ra một phần ở trên kia. Nhưng một người muốn trở thành một quân nhân xuất sắc cũng phải chịu mọi gian khổ như một thư sinh nhưng ở mức rất cao không thể so sánh được bởi vì mỗi bước đi của anh ta đều có thể dẫn tới chỗ chết. Nỗi lo sợ cảnh thiếu thốn nghèo khổ của một anh học trò không giống nỗi lo sợ của một người lính bị vây hãm trong thành, đang đứng gác trên một trạm tiền tiêu bỗng đâu phát hiện thấy kẻ địch đặt mìn ngay dưới chân mình mà không dám rời vị trí để tránh một nguy hiểm gang tấc đang đe dọa. Anh ta chỉ có thể báo cáo cho người chỉ huy biết để có biện pháp phá mìn, còn bản thân vẫn phải giữ nguyên vị trí mặc dù trong bụng nơm nớp không biết khi nào mình bị hất tung lên trời để rồi sẽ rơi xuống vực thẳm một cách miễn cưỡng. Nếu như điều đó chưa lấy gì làm nguy hiểm lắm, tôi xin đưa ra một ví dụ khác để xem có nguy hiểm bằng hoặc hơn không: giữa biển cả, hai chiến thuyền gặp nhau trong một trận giáp lá cà, mũi thuyền hai bên sát vào nhau, muốn xông sang thuyền đối phương phải băng qua một lối rất hẹp ở mũi thuyền; trước muôn ngàn sứ giả của thần chết, trước những họng súng trái phá tua tủa của đối phương chĩa thẳng vào mình, chỉ lỡ sẩy chân là xuống thăm Thủy cung; người chiến binh, với lòng dũng cảm phi thường và với ý thức cao về danh dự đang sôi sục trong lòng, đã lao lên hứng đựng hỏa lực dày đặc, cố băng qua khoảng cách nhỏ hẹp để vượt sang thuyền địch. Điều đáng khâm phục nhất là khi một người vừa ngã xuống để rồi không bao giờ trở dậy nữa, người khác đã thế chân ngay, và nếu người này cũng lăn xuống biển cả sâu thẳm, tuy anh ta chưa chết hẳn đã lại có những người khác tiếp tục thế chân; những gương dũng cảm và gan dạ như vậy luôn luôn xuất hiện trong chiến tranh. Hạnh phúc thay những thế kỷ trước đây không biết tới sự khốc liệt của những khẩu pháo ma quỷ! Kẻ đã phát minh ra những vũ khí khủng khiếp ấy đáng phải xuống địa ngục để nhận phần thưởng. Vì sự phát minh quỷ quái đó mà một kẻ xấu xa hèn nhát có thể kết liễu cuộc đời của một chiến binh dũng cảm; giữa nơi trận tiền bừng bừng khí thế chiến đấu làm nức lòng dũng sĩ, một viên đạn lạc (có thể do một kẻ nhát gan hoảng sợ cả tiếng nổ của chính khẩu súng mình đang bắn) bỗng đâu cắt đứt và kết liễu cuộc đời của những con người đáng được hưởng một cuộc sống bền lâu. Một khi nghĩ tới điều đó, thâm tâm tôi, tôi cảm thấy ân hận vì đã bước vào nghề hiệp sĩ giang hồ ở một thời đại đáng ghét như thời đại chúng ta đang sống. Gian nguy tôi không sờn, nhưng tôi thấy ngài ngại khi nghĩ rằng một chút thuốc súng và một viên chì nhỏ sẽ làm tôi lỡ cơ hội sử dụng cánh tay dũng mãnh và lưỡi gươm để trở nên lừng lẫy tiếng tăm khắp nơi nơi. Nhưng thôi, tất cả đều do Thượng đế định đoạt; tôi sẽ cố gắng thực hiện, và bước đường tôi đi càng gian lao nguy hiểm hơn của các hiệp sĩ giang hồ trước kia bao nhiêu, tôi sẽ càng được người đời quý trọng bấy nhiêu.

Trong lúc mọi người đánh chén, Don Quixote làm một bài diễn văn dài dằng dặc, quên cả ăn uống mặc dù đôi lúc Sancho Panza có nhắc chàng hãy ăn đã, rồi sau đó muốn nói bao nhiêu cũng được. Những người có mặt lại càng ái ngại cho chàng vì thấy một người thông minh, hiểu biết rộng, nói năng rành rọt như vậy mà hễ động tới những chuyện nhảm nhí về hiệp sĩ đạo là đầu óc bỗng dưng trở nên u mê lú lẫn. Cha xứ nói rằng những lý lẽ mà Don Quixote đã đưa ra để bênh vực nghề võ là rất đúng, và tuy là một người đi theo nghề văn có đỗ đạt hẳn hoi, Cha hoàn toàn đồng ý với chàng.

Lúc này, mọi người đã ăn xong. Sau khi dọn dẹp bàn ghế, bà chủ quán, con gái và cô hầu Maritornes thu dọn lại căn buồng của Don Quixote để cho mấy cô gái ngủ. Don Fernando yêu cầu Người Tù kể lại cuộc đời, chàng nói:

- Căn cứ vào những hiện tượng khi ngài thoạt bước chân vào quán trọ này cùng với cô gái Zoraida tôi đoán rằng cuộc đời của ngài phải ly kỳ và lý thú.

Người Tù đáp:

- Tôi xin vui lòng tuân lệnh, chỉ e câu chuyện kể ra đây không đáp ứng sự mong muốn của ngài mà thôi; tuy nhiên, vì không dám cưỡng lại ý ngài, tôi xin kể.

Cha xứ và mọi người xung quanh cũng ngỏ ý muốn nghe và cảm ơn Người Tù trước. Thấy tất cả đều yêu cầu, Người Tù nói:

- Các ngài hà tất phải yêu cầu thêm vì lệnh của ngài đây cũng đủ rồi. Bây giờ, xin hãy chú ý, các ngài sẽ được nghe một câu chuyện hoàn toàn thật, khác những câu chuyện tưởng tượng do những kẻ dối giả đã nặn óc bày đặt ra.

Nghe Người Tù nói vậy, mọi người thu xếp lại chỗ ngồi và hết sức giữ yên lặng. Thấy các thính giả ngồi yên chờ mình lên tiếng, bằng một giọng êm ái, Người Tù chậm rãi mở đầu câu chuyện như sau:

Chương XXXIX

NGƯỜI TÙ TƯỜNG THUẬT LẠI CUỘC ĐỜI MÌNH CÙNG NHỮNG BIẾN CỐ ĐÃ XẢY RA

- Quê tôi thuộc miền núi Leon, cảnh vật đẹp mắt nhưng đồng tiền eo hẹp. Tuy nhiên, trong khắp vùng nghèo đói ấy, cha tôi được tiếng là có của và quả là cha tôi sẽ giàu có thật sự nếu như người biết giữ gìn gia sản không phá tán nó đi. Cái tính nết rộng rãi hoang toàng đó, cha tôi đã mắc phải từ hồi còn trẻ, khi người vào lính. Quân đội là một trường học ở đó anh hà tiện trở thành rộng rãi, anh rộng rãi trở thành hoang toàng; còn nếu có người lính nào tỏ ra bủn xỉn thì đó chỉ là những hiện tượng quái gở, hãn hữu mà thôi. Tính cha tôi vượt quá sự rộng rãi và xấp xỉ mức hoang toàng; điều này hoàn toàn bất lợi đối với một người đã có gia đình và con cái để nối nghiệp mình. Cha tôi có ba người con, đều là con trai và đã đến tuổi lập thân. Thấy không thể sửa được tính nết - cha tôi vẫn tự nói như vậy, - người muốn trừ bỏ nguyên nhân đã khiến người trở nên phung phí hoang toàng, đó là tự tước quyền sử dụng gia sản, một khi không có của cải trong tay thì ngay Alexander Đại Đế cũng trở nên keo kiệt. Một hôm, cha tôi gọi riêng ba anh em chúng tôi vào buồng và nói với chúng tôi đại để như sau: “Các con, để thấy rằng cha cầu mong những điều tốt lành cho các con, chỉ cần biết và nói rằng các con là con ta, nhưng muốn nghĩ rằng cha định làm hại các con, chỉ cần biết là cha đã vung tay quá trán phá tán cơ nghiệp trong nhà. Để cho các con từ nay nghĩ rằng ta yêu các con với tấm lòng một người cha và ta không muốn làm hại các con, ta định làm cho các con một việc, một việc ta đã suy nghĩ và chuẩn bị từ bao ngày nay. Các con đã đến tuổi trưởng thành, hay ít ra cũng đã đến lúc phải chọn một nghề để sau đây trở nên người có danh vọng tiền tài; bởi vậy, ta muốn chia gia tài ra làm bốn phần: ta dành ba phần đều nhau cho ba con và giữ lại cho mình một phần để tiêu dùng trong những ngày còn lại mà trời kia để cho ta được sống. Nhưng ta muốn rằng sau khi đã nhận phần gia tài của mình, mỗi con sẽ đi theo một con đường do ta vạch ra. Ở Tây Ban Nha chúng ta có một câu phương ngôn mà ta thấy rất đúng, cũng đúng như tất cả các câu phương ngôn khác vì đó là những lời lẽ cô đọng rút ra từ những kinh nghiệm quý báu lâu đời; câu phương ngôn nói như sau: “Giáo hội, trùng dương hoặc vương gia”, nói rõ hơn nữa là: “Ai muốn danh giá và giàu có hãy gia nhập giáo hội, hoặc vượt biển đi buôn, hoặc vào hầu trong hoàng cung”; người ta lại nói rằng: “Một miếng vua ban hơn một sàng chúa tặng”. Ta nói thế bởi vì ta muốn rằng một trong ba con ta theo học chữ, một đứa đi buôn và đứa thứ ba phụng sự đức vua ngoài trận tiền vì phụng sự được đức vua trong cung là một điều khó thực hiện. Quả thật chiến tranh không mang lại của cải nhưng làm cho con người ta nên danh nên giá. Trong tám ngày, ta sẽ trao phần gia tài cho các con bằng tiền mặt, không thiếu một xu như các con sẽ thấy. Bây giờ, các con hãy nói cho ta rõ các con có thuận làm theo ý kiến ta vừa đề ra không”. Cha tôi bảo tôi nói trước vì tôi là con cả. Sau khi đã thưa với cha tôi rằng người cứ giữ cả gia tài mà sử dụng riêng theo ý thích vì chúng tôi đã lớn và có thể kiếm ra tiền, tôi đáp là sẵn sàng làm theo ý muốn của người và sẽ đi theo nghiệp võ, phụng sự Chúa và đức vua. Người em thứ của tôi cũng nhận làm theo ý của cha tôi và sẽ dùng số tiền được chia để sang buôn bán ở châu Mỹ. Đứa em út (theo tôi, nó là người khôn ngoan nhất) đáp là muốn gia nhập Giáo hội, trước mắt là tiếp tục theo học ở Salamanca.

Sau khi cha con đã nhất trí trong việc chọn ngành nghề, cha tôi ôm hôn ba anh em chúng tôi và thực hiện ngay điều đã hứa. Tôi còn nhớ là cha tôi đưa cho mỗi đứa chúng tôi một số tiền mặt là ba ngàn đồng vàng (một ông chú trong họ đã nhận mua lại gia sản của cha tôi vì không muốn để lọt vào tay người ngoài và đã trả ngay bằng tiền mặt). Thế là một ngày kia, ba chúng tôi từ giã người cha thân yêu ra đi; riêng tôi không nỡ để cha mình sống những ngày còn lại với một số tiền quá ít ỏi nên đã đưa lại cho người hai ngàn trong số ba ngàn đồng thuộc phần tôi vì số tiền còn lại cũng đủ để tôi sắm sửa những đồ dùng cần thiết cho một người lính. Theo gương của tôi, hai đứa em tôi cũng để lại mỗi đứa một ngàn đồng cho cha. Như vậy là cha tôi có bốn ngàn đồng tiền mặt cộng với phần gia sản dành cho mình đáng giá ba ngàn đồng; cuối cùng, ba anh em tôi từ biệt cha và chú; phút chia tay thật là cảm động, không ai cầm được nước mắt. Hai vị dặn dò chúng tôi mỗi khi có dịp thuận tiện phải cho biết tin tức, dù hay dù dở, và chúng tôi đều hứa sẽ làm đúng lời dặn. Rồi hai vị ôm hôn và tiễn chúng tôi lên đường. Sau đó, một đứa em tôi đi Salamanca, một đứa đi Seville, còn tôi đi Alicante; tại đây tôi được biết có một thuyền buôn chở len về Genoa[63].

Năm nay vừa đúng hai mươi hai năm, tôi rời khỏi ngôi nhà của cha tôi; trong suốt quãng thời gian đó, tôi có viết một vài lá thư gửi về nhưng không hề nhận được tin tức của cha và các em tôi. Bây giờ tôi xin kể lại vắn tắt những gì đã đến với tôi trong thời gian đó. Tôi đáp tàu ở Alicante và tới Genoa bình yên vô sự; từ đó tôi đi Milan; tại đây tôi mua sắm vũ khí và một số quân dụng cần thiết với ý định gia nhập đạo quân Piedmont; trên đường đi Alessandria, được tin ngài công tước Alva đã sang miền Flanders, tôi đổi ý kiến và đi hầu ngài. Tôi đã theo ngài dự nhiều trận, đã được chứng kiến cái chết của các bá tước Egmont và Horn, sau đó được phong làm sĩ quan kỳ thủ cho một đại úy nổi danh ở Guadalajara tên là Diego de Urbina. Vài tháng sau khi tôi đến Flanders, có tin thành lập liên minh giữa Giáo hoàng Pius Đệ Ngũ với Venice và Tây Ban Nha để chống lại kẻ thù chung là quân Thổ Nhĩ Kỳ; khi ấy, thủy quân Thổ vừa chiếm được đảo Síp thuộc quyền cai trị của Venice; thất bại đó thật là tai hại.

Có tin đồn chắc chắn rằng tướng chỉ huy liên minh mới thành lập là ngài Don Juan de Austria, em ruột đức vua Don Philip của chúng ta; thiên hạ bàn tán về bộ máy chiến tranh khổng lồ đang được xây dựng; tất cả những sự việc đó thôi thúc lòng tôi và tôi ước sao được tham dự cuộc đọ sức lịch sử sắp tới. Mặc dù khi đó cấp trên hứa hẹn sắp sửa thăng chức đại úy, tôi đã có ý định bỏ hết để đi Ý-đại-lợi, và cuối cùng tôi đã làm theo ý mình. May mắn thay, giữa lúc đó thì ngài Don Juan de Austria cũng vừa tới Genoa rồi đi Naples để chuẩn bị sáp nhập với thủy quân của Venice (việc sáp nhập này đã được tiến hành tại Messina). Cuối cùng, tôi đã có hạnh phúc được tham dự cuộc thủy chiến đó với cương vị đại úy bộ binh, một chức vụ mà tôi đã đạt được nhờ vào sự may mắn hơn là bằng tài cán. Đó là một ngày vô cùng sung sướng cho các nước theo đạo Ki tô vì tất cả các quốc gia trên thế giới đã nhận ra sai lầm của mình khi nghĩ rằng quân Thổ Nhĩ Kỳ là vô địch trên mặt biển; ngày đó, sự kiêu căng ngạo nghễ của Thổ Nhĩ Kỳ đã bị đập tan. Trong lúc mọi người đều vui mừng hớn hở (những người Ki tô giáo đã chết trong trận đó còn sung sướng hơn cả những người sống và chiến thắng), riêng tôi không gặp may. Đáng lẽ phải được tặng thưởng một vòng hoa vinh quang như ở dưới thời La Mã, trong cái đêm tiếp theo cuộc chiến thắng lẫy lừng đó, tôi đã bị đeo gông cùm xiềng xích vào chân và tay, sự việc xảy ra như sau: vua Algiers là Uchali, một tên cướp biển liều lĩnh và luôn luôn gặp may, đánh chiếm được thuyền hạm trưởng Malta trên đó còn ba chiến sĩ của ta bị thương chưa chết; thấy vậy, chiến thuyền Juan Andrea trên đó có tôi và đại đội của tôi vội xông tới cứu nguy; với ý thức đầy đủ về nhiệm của mình trước một tình huống như vậy, tôi nhảy sang thuyền địch; bỗng dưng chiếc thuyền lùi ra xa để tránh một cuộc đụng độ, thành thử các chiến sĩ của tôi không nhảy sang theo được. Thế là một mình tôi phải đương đầu với một kẻ địch đông hơn gấp bội, không sao chống đỡ nổi, cuối cùng bị thương nặng phải đầu hàng. Như các ngài đã biết, sau đó Uchali vội chạy trốn cùng với cả hạm đội và tôi trở thành tù nhân của y. Trong lúc mọi người vui sướng hưởng tự do - trong ngày hôm đó có mười lăm ngàn người Ki tô giáo chèo thuyền cho thủy quân Thổ Nhĩ Kỳ đã được giải phóng -, riêng tôi chịu số phận hẩm hiu của một kẻ bị bắt làm tù binh.

Chúng đưa tôi tới Constantinople. Tại đây, đại đế Thổ Nhĩ Kỳ là Selim phong tướng cho Uchali vì y đã anh dũng làm tròn nhiệm vụ trong chiến đấu, mang được về lá cờ của Malta. Năm sau, tức là năm 1572, tôi chèo thuyền trên một chiếc tư lệnh hạm ở Navarino và tôi nhận thấy rằng quân ta đã bỏ lỡ cơ hội để bắt toàn bộ hạm đội Thổ Nhĩ Kỳ. Khi ấy, tất cả binh lính trên các chiến thuyền địch đều đinh ninh rằng chúng sẽ bị tấn công ngay trong cảng, và chúng đã chuẩn bị khăn gói sẵn sàng chạy lên bờ thoát thân không chờ ta đánh; điều đó chứng tỏ chúng rất sợ lực lượng thủy quân của ta.

Thế nhưng trời kia đã không muốn như vậy, không phải do sự sơ suất của viên tướng chỉ huy quân ta mà do tội lỗi của những người theo đạo Ki tô, và cũng do Chúa muốn rằng chúng ta luôn luôn bị những tên đao phủ trừng phạt. Sau đó, Uchali rút về Modon, một hòn đảo gần Navarino; y đưa hết quân lên bộ, củng cố hải cảng và chờ cho tới khi ngài Don Juan quay trở lại tấn công. Trong trận này, quân ta bắt được của quân Thổ chiến thuyền La Prise, chỉ huy trưởng là con trai tên cướp biển khét tiếng Barbarossa. Chiến công này do thuyền hạm trưởng “Sói Cái” lập nên; người chỉ huy của nó là hầu tước ở Santa Cruz tên là Don Alvaro de Bazan, một viên tướng bách chiến bách thắng có những đòn sấm sét, người cha của binh lính. Tôi muốn kể thêm một chuyện trong việc đánh chiếm thuyền La Prise. Con trai của tên Barbarossa vốn rất độc ác và đối xử với tù binh rất tàn tệ; bởi vậy khi thấy tàu “Sói Cái” của ta lao tới nơi, những người chèo thuyền nhất tề buông mái chèo, túm lấy viên chỉ huy lúc đó đang hò hét thúc họ nhanh tay, rồi vừa chuyền tay nhau tên chỉ huy từ đằng lái tới phía mũi, họ dùng răng cắn vào người y đến nỗi chưa tới cột buồm thì linh hồn y đã bay xuống âm phủ; tôi kể ra đây để thấy sự độc ác của y và lòng căm thù của những tù nhân phải chèo thuyền cho y. Tôi bị đưa trở về Constantinople. Năm sau, tức là năm 1573, tôi biết tin ngài Don Juan đã chiếm được Tunis trong tay quân Thổ và giao cho Muley Hamet khiến Muley Hamida, tên Moor độc ác có một nhưng cũng dũng cảm có một, cụt hy vọng trở lại cai trị. Mất Tunis, đại đế Thổ Nhĩ Kỳ đau lắm; với một sự minh mẫn truyền thống của dòng họ, y cầu hòa với người Venice (thực ra, Venice cũng rất muốn có ngưng chiến); sang năm sau tức là năm 1574, quân Thổ lật lọng tấn công Goletta[64] và một đồn binh ở gần Tunis mà ngài Don Juan xây dở dang. Trong khi đó, tôi vẫn bị cột vào chiếc mái chèo trên chiếc thuyền của quân Thổ, không hy vọng thoát thân; tôi cũng không mong tìm thấy tự do bằng cách chuộc tiền vì tôi nhất định không chịu viết thư báo tin buồn này cho cha tôi.

Cuối cùng, pháo đài Goletta và đồn binh nói trên rơi vào tay địch; tại hai nơi này, bảy mươi nhăm ngàn quân Thổ cùng với hơn bốn mươi vạn quân Moor và Ả Rập của toàn châu Phi bỏ mạng; vũ khí đạn dược nhiều vô kể; lính công binh đông đến nỗi chỉ cần mỗi tên dùng tay bốc đất cũng đủ phủ kín cả pháo đài Goletta lẫn đồn binh. pháo đài Goletta từ trước vẫn được coi như bất khả xâm phạm thất thủ trước tiên, lỗi không phải ở những người bảo vệ nó (họ đã làm hết bổn phận và hết sức) mà vì kinh nghiệm cho thấy rằng việc dựng tường cao ở bãi sa mạc này rất dễ dàng. Người ta cứ tưởng có nước ngay dưới mặt đất nhưng trong thực tế quân Thổ đã đào rất sâu mà vẫn không thấy nước đâu cả, và bằng những bị cát, chúng đắp những bức lũy rất cao, vượt cả tường thành của đồn binh, rồi chúng đứng trên đó bắn xuống khiến bên trong quân ta không sao chống đỡ nổi.

Dư luận chung cho rằng đáng lý quân ta không nên cố thủ trong pháo đài Goletta mà phải kéo ra chờ quân địch ở ngay ngoài bến. Những người nói như vậy đã không hiểu tình hình cụ thể và chưa có kinh nghiệm vì Goletta và đồn binh chỉ có ngót nghét bảy ngàn binh lính. Với số quân quá ít ỏi như vậy, dù có chiến đấu dũng cảm bao nhiêu cũng không thể đương đầu với một kẻ địch đông gấp bội. Làm sao họ có thể giữ nổi vị trí Goletta một khi không có viện trợ và nhất là quân địch bao vây họ vừa nhiều, vừa ngoan cường, lại chiến đấu ngay trên đất mình? Tuy nhiên, rất nhiều người trong đó có tôi nghĩ rằng trời kia đã đặc biệt thương tới đất nước Tây Ban Nha ta nên mới xui khiến ra như vậy vì pháo đài này đã gây ra bao nhiêu tai họa và đã ngốn không biết bao nhiêu tiền của chỉ để lưu truyền chiến công của Charles Đệ Ngũ vô địch như những tấm bia đá nọ ghi lại mãi mãi cho hậu thế. Sau đó tới lượt đồn binh thất thủ; tuy nhiên quân Thổ Nhĩ Kỳ đã phải chật vật mới chiếm được vì những người lính bảo vệ đồn chiến đấu rất dũng cảm kiên cường và đã tiêu diệt trên hai mươi nhăm ngàn quân trong hai mươi hai cuộc tấn công của chúng. Trong số ba trăm quân ta bị địch bắt sống, không một người nào còn lành lặn; điều đó chứng tỏ họ đã chiến đấu anh dũng ngoan cường và kiên quyết bảo vệ vị trí. Còn một đồn binh nhỏ nữa cũng đầu hàng; đó là một cái tháp dựng lên ở giữa đảo Estagno, thuộc quyền chỉ huy của Don Juan Zanoguera, một hiệp sĩ sinh trưởng ở Valencia có nhiều thành tích trong chiến trận. Tướng chỉ huy pháo đài Goletta là Don Pedro Puertocarrero bị địch bắt; ông ta đã chiến đấu hết sức mình; sau khi pháo đài thất thủ, ông ta rất buồn phiền và đã chết trong lúc bị giải tới Constantinople. Viên chỉ huy đồn binh cũng bị bắt; đó là tướng Gabrio Cervellon, một hiệp sĩ sinh trưởng ở Milan, một kỹ sư có tài và một quân nhân rất dũng cảm. Còn nhiều nhân vật nổi tiếng khác đã chết trong hai trận này, như Pagan Doria, huân chương Xan Juan, tính tình quảng đại như xem cách đối xử rộng rãi của ông ta với em là Juan Andrea Doria, một hiệp sĩ nổi tiếng. Cái chết của ông càng đáng thương vì ông đã bị mấy tên Ả Rập sát hại; số là khi đồn binh thất thủ, mấy tên này bảo ông cải trang làm dân Moor và nhận đưa ông đi lánh ở Tabarca, một hải cảng nhỏ của những người Genoa chuyên đi kiếm san hô. Trên đường đi trốn, những tên Ả Rập này đã chặt đầu ông đem nộp cho viên tướng chỉ huy hạm đội Thổ Nhĩ Kỳ; thế nhưng viên tướng này đã thực hiện câu phương ngôn của ta nói rằng: “Nếu như sự phản bội làm cho ta hài lòng, trái lại những kẻ phản phúc thật đáng ghét” và y đã hạ lệnh treo cổ những tên Ả Rập nọ với lý do đã không bắt sống tù binh mang về.

Trong số những người Ki tô giáo trong đồn binh bị bắt có một người tên là Don Pedro de Aguilar, không biết quê quán thuộc tỉnh nào của miền Andalusia; anh ta là sĩ quan cầm cờ, một chiến binh rất dũng cảm và thông minh, có biệt tài làm thơ. Tôi kể lại chuyện này vì số phận đã run rủi anh ta ngồi chung một hàng ghế và cùng chèo thuyền với tôi trên chiếc thuyền của tên tướng Thổ Nhĩ Kỳ. Trước khi thuyền chúng tôi rời bến, anh ta đã làm hai bài thơ khóc than số phận của pháo đài Goletta và đồn binh. Tôi muốn đọc ra đây vì tôi đã thuộc lòng, và tôi nghĩ rằng các ngài sẽ phải thích chứ không chán.

Khi nghe nhắc tới tên Don Pedro de Aguilar, Don Fernando đưa mắt cho mấy người bạn rồi cả bọn tủm tỉm cười; đến lúc Người Tù nói tới những bài thơ thì một người trong bọn của Don Fernando lên tiếng:

- Trước khi ngài tiếp tục câu chuyện, xin hãy nói cho tôi được biết số phận của Don Pedro de Aguilar ra sao.

Người Tù đáp:

- Theo chỗ tôi được biết, sau hai năm tù tội ở Constantinople, anh ta đã cải trang đi trốn cùng với một người do thám Hy Lạp, không hiểu có thoát không; tuy nhiên tôi nghĩ rằng anh ta trốn được vì một năm sau, tôi gặp lại người do thám Hy Lạp ở Constantinople nhưng không tiện hỏi về kết quả cuộc đi trốn.

- Kết quả tốt, người kia đáp, vì Don Pedro là anh tôi và hiện nay đang sống ở quê nhà, khỏe mạnh, giàu có, đã lấy vợ và có ba con.

- Cảm ơn Chúa đã ban phước lành cho anh ta. Người Tù nói; theo tôi, ở đời không có gì sung sướng bằng tìm thấy tự do bị mất.

- Tôi cũng thuộc những bài thơ do anh tôi làm.

- Nếu vậy, xin ngài hãy đọc lên, chắc ngài sẽ đọc sẽ hay hơn tôi.

- Rất vui lòng; bài thơ về pháo đài Goletta như sau:

Chương XL

KỂ TIẾP CUỘC ĐỜI NGƯỜI TÙ

“Hỡi các linh hồn hạnh phúc, bằng hành động dũng cảm các người đã trút khỏi thể xác, từ cõi trần ô trọc bay bổng lên thượng giới cao siêu.

Căm giận quân cướp nước và một lòng cúc cung tận tụy, các người đã chẳng tiếc thân, bằng máu của mình và của đồng đội nhuốm thắm biển khơi và những bãi cát vàng.

Các người đã chết vì sức cùng lực tận nhưng tinh thần vẫn còn dư và những cánh tay rã rời của các người đã mang lại chiến thắng.

Cái chết đáng thương xót của các người giữa nơi mũi tên hòn đạn được người đời ca tụng và được Chúa ban vinh hiển đời đời”.

- Bài thơ đúng như vậy, Người Tù nói.

- Nếu tôi không nhớ sai, người bạn của Don Fernando nói, bài thơ về đồn binh như sau:

“Từ mảnh đất cằn cỗi hoang tàn này, từ những thành trì đổ nát này, linh hồn của ba ngàn binh sĩ bay lên yên nghỉ trên cõi thiên đường đầy hạnh phúc.

Những cánh tay của họ đã vung lên dũng cảm nhưng vô hiệu quả và cuối cùng, người ít sức kiệt, họ đã ngã gục dưới mũi gươm của quân thù.

Đất này đã chứng kiến biết bao sự kiện buồn thương từ những thế kỷ xưa cho đến nay.

Nhưng cũng từ mảnh đất khốc liệt này có những linh hồn cao cả nhất bay bổng lên trời cao và cũng tại đây có những con người dũng cảm nhất yên nghỉ đời đời”.

Mọi người đều khen thơ hay, riêng Người Tù tỏ vẻ vui mừng vì được biết tin bạn cũ; anh ta kể tiếp:

- Sau khi pháo đài Goletta và đồn binh thất thủ, bọn Thổ ra lệnh phá đổ pháo đài (đồn binh thì không còn gì để phá nữa). Để tranh thủ thời gian và đỡ tốn công sức, chúng nổ mìn từ ba phía. Tuy nhiên, những bước tường thành cổ tưởng như dễ phá vẫn đứng trơ trơ, trái lại phần công sự do kỹ sư Phratin xây sau này bị mìn đánh sập ngay. Sau đó, hạm đội thắng trận trở về Constantinople; mấy tháng sau, chủ tôi là tướng Thổ Uchali chết. Người ta gọi hắn là Uchali Fartax, tiếng Thổ Nhĩ Kỳ có nghĩa là kẻ bội giáo mắc bệnh sài. Quả thật, hắn có bệnh sài, và người Thổ có tục lấy những tật xấu hay những tính tốt của mỗi người để đặt tên cho nhau. Ở Thổ Nhĩ Kỳ chỉ có bốn dòng họ chính cống, còn những dòng họ khác lấy những tật xấu hoặc những tính tốt của mình để tự đặt tên họ. Năm mười bốn tuổi, tên Uchali này là nô lệ của hoàng đế Thổ Nhĩ Kỳ và phải đi phục dịch trên một chiến thuyền; năm ba mươi tư tuổi, một hôm trong lúc đang chèo thuyền, hắn bị một tên Thổ đánh cho một cái tát; ức quá, hắn từ bỏ tôn giáo của mình để chờ dịp trả thù, không chịu ra luồn vào cúi như những sủng thần của hoàng đế đã làm để được thăng quan tiến chức, hắn đã bằng tài năng để trở thành vua Algiers rồi làm đô đốc thủy quân, chức vụ thứ ba trong triều. Quê quán hắn ở Calabria; hắn là một người tốt bụng, đối xử nhân đạo với tù nhân. Sau khi hắn chết, theo chúc thư để lại, người ta phân chia số ba ngàn tù nhân của hắn cho những bộ hạ thân tín của hắn và cho hoàng đế (theo lệ, hoàng đế Thổ Nhĩ Kỳ là người thừa kế của tất cả những người chết và cũng được hưởng một phần gia tài như những người con khác). Chủ mới của tôi là một kẻ bội giáo quê quán ở Venice; tên này bị Uchali bắt được từ hồi còn nhỏ khi đang làm việc trên một chiếc tàu. Hắn được Uchali rất yêu quý và trọng đãi, nhưng hắn độc ác có một trên đời. Tên hắn là Hassan Aga, làm vua Algiers và rất giàu có. Được về Algiers với hắn, tôi cũng mừng vì ở đó gần Tây Ban Nha. Không phải tôi có ý định viết thư về nước báo tin bất hạnh của tôi đâu; tôi chỉ muốn xem ở Algiers tôi có gặp may mắn hơn không vì khi còn ở Constantinople, tôi đã dùng trăm phương ngàn kế để đi trốn nhưng đều không gặp may. Tại Algiers, tôi cũng đã tìm nhiều cách hòng đạt được điều tôi mong ước vì không một lúc nào tôi từ bỏ hy vọng được trở lại tự do; mỗi khi ý nghĩ và hành động của tôi không đem lại kết quả mong muốn, tôi không nản chí, cố tạo ra một nguồn hy vọng mới để giữ vững tinh thần, dù hy vọng đó mỏng manh. Tôi đã sống như vậy trong một nhà tù, người Thổ Nhĩ Kỳ gọi là ngục giam trong đó có những tù nhân Ki tô giáo của nhà vua và của các tư nhân cùng những phạm nhân của thành phố; những người này chuyên đi phục dịch những việc công cộng, rất khó được thả ra vì họ là của chung không thuộc về một người chủ nhất định nào cả, không biết thương lượng với ai để chuộc tiền dù họ có tiền chuộc. Như tôi đã nói, nhiều người trong tỉnh gửi tù nhân của họ tại những ngục giam này, nhất là những người tù để chuộc, vừa đảm bảo vừa giữ cho tù nhân được lành mạnh khi trao trả. Những tù nhân để chuộc của vua Thổ Nhĩ Kỳ cũng không phải đưa đi làm; nếu mãi không có ai đến chuộc, để thúc tù nhân chăm viết thư về nhà xin tiền, người ta bắt họ cũng phải đi làm, đi kiếm củi hoặc những việc khác khá nặng nhọc.

Tôi cũng là một trong những tù nhân để chuộc; khi biết tôi là đại úy, họ liệt tôi vào danh sách những nhà quý tộc mặc dù tôi đã thanh minh là tôi không có tiền nong gì cả; họ đeo cho tôi một cái xích, không phải để trói buộc tôi mà để phân biệt tôi thuộc loại chờ chuộc tiền. Tôi sống trong ngục giam cùng với những người quyền quý khác cũng được liệt vào số người để chuộc. Tuy bị đói rách thiếu thốn nhưng điều làm chúng tôi đau khổ nhất là phải chứng kiến những hành động tàn ác chưa từng thấy của lão chủ đối với những người Ki tô giáo. Mỗi ngày hắn treo cổ một người, có người bị đóng cọc vào hậu môn, có người bị xẻo tai, chỉ vì những chuyện rất nhỏ hoặc chẳng vì lý do gì cả. Chính những người Thổ Nhĩ Kỳ cũng phải nhận rằng hắn hành hạ tù nhân chỉ vì ý thích riêng và do bản tính muốn tiêu diệt hết giống người. Riêng có một người tù của hắn được sống yên ổn; đó là một quân nhân Tây Ban Nha tên là Saavedra[65]. Để giành lại tự do, anh ta đã có những hành động táo bạo khiến dân địa phương còn nhớ mãi, thế nhưng lão Hassan Aga không hề đánh đập hoặc nói nặng một câu; trước những việc làm của anh ta, tất cả chúng tôi đều lo cho anh bị trừng trị và bản thân anh ta cũng lo. Giá có thời giờ, tôi sẽ kể ra đây một vài việc làm của anh ta, chắc các ngài sẽ thấy thú vị và ngạc nhiên hơn cả câu chuyện về cuộc đời tôi. Nhưng thôi, ta hãy quay trở lại câu chuyện của tôi.

Bên cạnh nhà tù của chúng tôi là tư thất của một người Moor giàu có và quyền quý, cửa sổ nhìn thẳng xuống sân nhà tù. Theo kiến trúc của người Moor, cửa sổ là những lỗ hổng có che mành kín mít. Một hôm, tôi và ba người bạn tù đeo xiềng xích tập nhảy trong sân để giết thời giờ vì những người tù Ki tô giáo khác đi làm việc cả rồi, bỗng đâu tôi ngước mắt nhìn lên thì thấy ở trên một cái cửa sổ che mành có một cây sào thò ra, đầu sào treo một cái gói, cây sào cứ đu đưa như làm hiệu cho chúng tôi cầm lấy. Chúng tôi chăm chú nhìn, rồi một người trong bọn tiến đến dưới cửa sổ để xem ở trên làm gì hoặc có hạ cây sào xuống không. Khi anh ta tới nơi, cây sào vọt lên rồi đảo ngang lia lịa như một người trả lời không. Anh bạn tù bỏ đi thì cây sào lại hạ xuống và lại làm hiệu như lúc ban đầu. Người thứ hai trong bọn tôi tiến lại cửa sổ và sự việc cũng diễn ra như trước; rồi đến người thứ ba cũng vậy. Nhìn thấy thế, tôi cũng muốn thử để cầu may; khi tôi đến dưới cửa sổ, cây sào bỗng dưng hạ xuống sát chân tôi. Tôi tháo cái gói và mở ra, thấy có một cái khăn tay trong đựng mười cianis, tiền Moor làm bằng một loại vàng kém phẩm chất, mỗi đồng ăn mười real của ta. Không cần phải nói cũng biết là tôi rất mừng rỡ khi nhận được gói đó; cả bọn chúng tôi vừa vui mừng vừa ngạc nhiên trước món quà, đặc biệt là tôi vì cây sào kia chỉ hạ xuống khi tôi lại gần, chứng tỏ rằng món quà đó dành cho tôi. Tôi cầm lấy tiền, bẻ gãy cây sào, trở về chỗ cũ nhìn lên thì thấy có một bàn tay trắng muốt mở cửa sổ ra rồi lại đóng vào ngay. Thấy vậy, chúng tôi nghĩ và đoán rằng có một người đàn bà nào ở trong nhà đó đã làm phúc cho chúng tôi, và để tỏ lòng biết ơn, chúng tôi chào kính cẩn theo kiểu Moor, đầu cúi, người ngả xuống, tay để lên ngực. Một lát sau, cũng từ trong khung cửa sổ nói trên có một cây thánh giá nhỏ làm bằng sậy thò ra rồi thụt vào ngay. Hiện tượng đó khiến chúng tôi đoán rằng có một người đàn bà nào theo đạo Ki tô bị giam ở bên trong, và cũng chính người đó đã cho chúng tôi tiền. Thế nhưng bàn tay trắng trẻo và những vòng xuyến đeo ở cánh tay đã đánh tan ý nghĩ đó của chúng tôi. Chúng tôi lại đoán rằng có lẽ đó là một người đàn bà Ki tô giáo đã từ bỏ đạo của mình rồi được chủ lấy làm vợ chính thức. Có nhiều người Moor lấy vợ như vậy, và họ quý hơn cả những người cùng giống, coi đó là một hạnh phúc lớn. Tuy nhiên, tất cả những điều dự đoán của chúng tôi còn rất xa sự thật. Cũng từ hôm đó, chúng tôi chỉ chăm chăm nhìn về hướng cửa sổ ở đó đã hiện ra cây sào, ngôi sao dẫn đường cho chúng tôi. Nửa tháng trôi qua nhưng không thấy xuất hiện lại cây sào, cũng chẳng thấy bàn tay thò ra hoặc một dấu hiệu gì khác. Mặc dù đã tìm mọi cách để tìm hiểu xem ai sống trong ngôi nhà đó và ở trong ngôi nhà đó có người đàn bà Ki tô giáo nào bỏ đạo không, chúng tôi chỉ được nghe nói rằng chủ nhân là một người Moor quyền quý và giàu có tên là Hadji Morato, nguyên tổng đốc trấn thủ pháo đài Pata, một trong những chức vụ rất quan trọng. Giữa lúc chúng tôi đã hết hy vọng nhìn thấy những đồng tiền vàng từ trên cửa sổ rơi xuống, bỗng dưng cây sào lại xuất hiện cùng với một gói tiền to hơn treo lủng lẳng ở đầu. Cũng như lần trước, lúc đó sân nhà tù vắng người, không có ai ngoài bọn tôi. Chúng tôi cũng lại thử như lần trước; ba người bạn tù của tôi lần lượt đến dưới cửa sổ và lần nào cây sào cũng không hạ xuống thấp, chỉ đến khi tôi tới thì nó mới chịu. Tôi mở gói ra thấy có bốn mươi đồng tiền vàng Tây Ban Nha và một lá thư viết bằng tiếng Ả Rập, cuối dòng có hình một cây thánh giá lớn. Tôi hôn hình cây thánh giá, cầm tiền trở về chỗ cũ, rồi cả bốn anh em chúng tôi làm lễ chào kính cẩn. Bàn tay lại hiện ra làm hiệu bảo chúng tôi đọc thư, rồi cửa sổ khép vào. Chúng tôi vừa ngạc nhiên vừa mừng rỡ; trong bọn không người nào biết tiếng Ả Rập; ai nấy đều ước ao muốn biết ngay trong thư nói gì nhưng tìm ra một người đọc hộ là một chuyện rất khó. Cuối cùng, tôi quyết định nhờ cậy một người đã từ bỏ đạo Ki tô, sinh trưởng tại Murcia ở Tây Ban Nha; anh ta rất thân với tôi và hứa sẽ giữ kín chuyện này. Trên thực tế, có những người từ bỏ đạo Ki tô nhưng vẫn muốn trở về quê hương bản quán cho nên họ muốn được những người bạn tù có tín nhiệm chứng nhận rằng họ đối xử tốt với những người Ki tô giáo và có ý định trốn về nước ngay khi có dịp. Có những người kiếm bằng được những tờ chứng nhận đó với ý tốt, nhưng cũng có những kẻ lợi dụng; chúng đi theo bọn Thổ Nhĩ Kỳ xâm nhập vào các nước Ki tô giáo để cướp bóc và nếu bị bắt, chúng chìa giấy chứng nhận ra thanh minh rằng chúng có ý muốn trở về nước và phải đi theo bọn Thổ để về được; sau khi đã thoát khỏi những trận đòn phủ đầu, chúng tỏ vẻ ăn năn trở lại với Chúa, không bị tội gì cả, và khi nào có cơ hội, chúng lại trở về Barbary làm nghề cũ. Trái lại, có những người sử dụng những tờ giấy chứng nhận đó với ý định tốt và ở lại làm ăn trên đất Ki tô giáo. Người tù nói trên thuộc loại này; vì là bạn của tôi, anh ta được chúng tôi chứng nhận rất tốt, và nếu bọn Moor tìm thấy những tờ chứng nhận đó, chúng sẽ thiêu sống anh. Tôi biết anh ta thạo tiếng Ả Rập, vừa nói vừa viết được; tuy nhiên, trước khi kể lại rõ sự việc, tôi bảo anh ta đọc lá thư, nói tránh rằng đã vô tình nhặt được ở một cái khe trong chỗ ngủ. Anh ta giở thư ra nhìn một lúc rồi lẩm nhẩm đọc từng chữ. Tôi hỏi có hiểu không, anh ta bảo: “Hiểu lắm chứ; nếu anh muốn tôi dịch nguyên văn, hãy đem bút và mực ra đây, tôi sẽ làm được tốt hơn”. Chúng tôi vội đi lấy những thứ đó đem lại, anh ta bắt đầu dịch, dịch xong, anh ta bảo:

- Tất cả những câu chữ Tây Ban Nha dịch ra đây là toàn bộ nội dung lá thư; chỉ xin lưu ý các anh là những chữ Lela Marien có nghĩa là Đức Mẹ Đồng Trinh Maria.

Chúng tôi đọc thì thấy nội dung như sau:

“Khi tôi còn nhỏ tuổi, cha tôi có một người nô lệ gái; người này đã dạy tôi đọc kinh Ki tô giáo bằng tiếng của dân tộc tôi và kể cho tôi nghe nhiều chuyện về Lela Marien. Người nô lệ gái đã qua đời và tôi biết chị không bị hỏa thiêu mà đã đi theo thánh Ala vì có hai lần tôi thấy chị hiện về bảo tôi tìm đến đất Ki tô giáo để nhìn thấy Lela Marien; chị còn bảo Lela Marien yêu quý tôi lắm. Tôi không biết đi bằng cách nào. Từ trên cửa sổ này, tôi đã nhìn thấy nhiều tù nhân Ki tô giáo nhưng không thấy ai có vẻ trung hậu như ông. Tôi là một cô gái có nhan sắc và có nhiều tiền mang theo. Ông thử xem có cách nào cho chúng ta đi khỏi nơi đây được không. Nếu ông làm được, đến chỗ mới, ông sẽ là chồng tôi, còn nếu ông không muốn thì cũng chẳng sao; Lela Marien sẽ cho tôi một người chồng. Tôi viết cho ông lá thư này, ông hãy liệu tìm người đọc hộ; chớ tin vào bọn Moor vì tất cả đều tráo trở. Tôi rất lo và không muốn ông bộc lộ chuyện này với bất cứ ai vì nếu cha tôi biết, người sẽ ném tôi xuống giếng rồi chặn đá lên. Tôi sẽ mắc một sợi dây vào cây sào để ông buộc thư trả lời; nếu ông không có ai viết giúp cho bằng tiếng Ả Rập, hãy ra hiệu cho tôi biết, Lela Marien sẽ giúp tôi hiểu được ý ông. Cầu Lela Marien và Ala phù hộ cho ông và cây thánh giá này mà tôi vẫn thường hôn theo lời dặn của người nô lệ gái”.

Các ngài thử nghĩ xem, làm sao chúng tôi không khỏi ngạc nhiên và mừng rỡ khi đọc xong những lời lẽ đó. Người chối Chúa[66] đã nhận thấy thái độ của chúng tôi và hiểu rằng không phải tôi vô tình nhặt được lá thư mà rõ ràng thư đó viết cho một người trong bọn tôi; anh ta nói:

- Nếu quả thật điều tôi suy đoán là đúng, xin hãy tin cậy vào tôi và nói rõ sự thật; vì tự do của các bạn, tôi sẽ không tiếc thân.

Nói xong, anh ta rút ở trong ngực ra một cây thánh giá bằng kim khí, vừa khóc lóc vừa thề trước hình Chúa rằng dù là kẻ có tội, anh vẫn tin tưởng vào Người; anh ta còn hứa sẽ trung thành giữ kín những điều chúng tôi bộc lộ, anh nói:

- Theo cảm nghĩ và sự ước đoán của tôi, nhờ vào người con gái đã viết bức thư này, tất cả chúng ta đây sẽ được tự do. Riêng tôi sẽ đạt nguyện vọng tha thiết là được trở lại Thánh hội mà tôi đã phải xa lìa vì sự dốt nát và những tội lỗi mình đã gây ra.

Vừa nói, anh vừa khóc lóc thảm thiết, tỏ ra rất ăn năn hối hận khiến chúng tôi đều nhất trí là có thể nói rõ sự thật được, và chúng tôi đã kể hết sự tình không giấu giếm gì. Chúng tôi chỉ cho anh ta cái cửa sổ ở đó đã xuất hiện cây sào; anh ta quan sát kỹ ngôi nhà và hứa sẽ đặc biệt chú ý điều tra xem chủ nhân của nó là ai. Chúng tôi cũng nhất trí là phải trả lời ngay lá thư của cô gái Moor vì sẵn có người làm việc đó. Tôi bèn đọc cho anh ta viết, và bây giờ, tôi xin nhắc lại nguyên văn để các ngài nghe. Xin thưa là tôi vẫn nhớ như in tất cả những sự việc quan trọng đã xảy ra trong toàn bộ câu chuyện này và chừng nào còn sống, tôi sẽ không bao giờ quên. Thư trả lời cô gái Moor viết như sau:

“Thưa cô, thánh Ala chân chính và Đức Mẹ Marien phúc đức phù hộ cho cô. Đức Mẹ Marien chính là Mẹ của Chúa và chính Người đã làm cho cô hiểu ra rằng cô cần phải sang sống trên đất của những người Ki tô giáo vì Người rất yêu quý cô. Hãy cầu Người chỉ bảo cho cách nào để thực hiện được lệnh của Người; Người rất tốt và sẽ giúp cho. Về phần tôi và những người bạn Ki tô giáo của tôi, chúng tôi sẵn sàng làm hết sức mình để giúp cô, dù có phải chết. Hãy viết thư báo cho tôi biết ý đồ của cô, tôi sẽ trả lời. Thánh Ala vĩ đại đã cho chúng tôi một người tù Ki tô giáo nói và viết rất thạo tiếng của dân tộc cô như cô thấy trong thư này. Cô không phải lo ngại chi, có điều gì xin cứ cho chúng tôi biết. Trong thư trước, cô có nói rằng một khi đặt chân lên đất Ki tô giáo, cô sẽ làm vợ tôi. Là một giáo đồ Ki tô ngoan đạo, tôi xin hứa nhận lời. Cô cũng biết rằng những người Ki tô giáo thực hiện lời hứa đúng hơn người Moor. Thánh Ala và Mẹ của Người là Marien phù hộ cho cô”.

Thư viết xong được dán kín. Theo thường lệ, hai ngày sau ngục giam mới vắng người; chờ cho tới ngày đó, tôi ra sân như mọi lần để xem có thấy cây sào không; quả nhiên, chỉ một lát sau nó xuất hiện. Tuy không nhìn thấy mặt người cầm sào, tôi giơ bức thư lên có ý bảo ở trên đó giắt thêm một sợi dây vào cây sào; nhìn lại thấy sào đã có dây, tôi liền buộc lá thư vào. Lát sau lại thấy xuất hiện cây sào - ngôi sao chiếu mệnh của chúng tôi - cùng chiếc khăn tay màu trắng nom như lá cờ hòa bình vậy. Cây sào hạ thấp xuống vừa tầm tay tôi; trong chiếc khăn tay thấy có cả tiền vàng lẫn tiền bạc, tổng cộng là năm mươi đồng; nỗi mừng vui của chúng tôi cũng tăng lên năm mươi lần, và hy vọng được trở lại tự do càng thêm vững chắc. Tối hôm đó, Người chối Chúa trở về nói với chúng tôi rằng chủ nhân ngôi nhà đó là một người Moor tên là Hadji Morato, đúng như chúng tôi đã điều tra được trước đây; ông này giàu nứt đố đổ vách và chỉ có một người con gái kế thừa tất cả gia sản đó; dư luận chung trong tỉnh đều cho cô ta là người đàn bà đẹp nhất miền Barbary; có nhiều vị phó vương tới ngỏ ý muốn được kết duyên nhưng cô ta không muốn lấy chồng. Anh còn cho biết rằng trong nhà có nuôi một người tù gái theo đạo Ki tô và người này đã chết rồi. Tóm lại, tất cả những điều anh ta nói đều ăn khớp với bức thư của cô gái.

Sau đó, chúng tôi bàn bạc với Người chối Chúa xem nên làm cách nào đưa được cô gái Moor ra khỏi nhà để rồi sau đó cả bọn kéo về đất Ki tô giáo. Cuối cùng, chúng tôi thỏa thuận với nhau là phải nghe thêm ý kiến của Zoraida (đó là tên thật của cô gái, còn Maria là tên mà cô ta tự đặt cho mình) vì chúng tôi nghĩ rằng chỉ có cô ta mới có thể tìm ra phương kế giải quyết những khó khăn. Sau khi đã quyết định như vậy, Người chối Chúa lại khuyên chúng tôi không nên nản chí và còn hứa sẽ giải thoát cho chúng tôi nếu không sẽ chết. Trong bốn ngày liền, nhà tù luôn luôn có người, cho nên cây sào không xuất hiện; ngày hôm sau, khi nhà tù đã trở lại vắng vẻ như thường lệ, cây sào lại hiện ra cùng với một gói to hứa hẹn một món tiền lớn. Cây sào hạ xuống chỗ tôi đứng, tôi cầm lấy cái gói mở ra thấy bên trong có một lá thư cùng một trăm đồng vàng chẵn. Nhân có Người chối Chúa ở đó, chúng tôi kéo nhau về buồng rồi đưa cho anh ta đọc hộ. Bức thư viết:

“Thưa ông, tôi không biết làm cách nào để chúng ta về được Tây Ban Nha; Lela Marien cũng không khuyên bảo gì tuy tôi có hỏi. Một việc có thể tiếp tục làm được là tôi sẽ trao cho ông thật nhiều tiền vàng; ông sẽ dùng tiền đó để tự chuộc mình và chuộc cho những người bạn của ông. Sau đó, một người sẽ trở về đất Ki tô giáo mua thuyền quay lại đây đón những người còn lại. Các ông sẽ đến tìm tôi tại khu vườn của cha tôi ở gần cổng Babazon, bên cạnh bờ biển. Tôi sẽ nghỉ tại đó suốt mùa hè này cùng với cha tôi và gia nhân đầy tớ. Ban đêm, các ông có thể đem tôi đi một cách dễ dàng rồi sau đó đưa tôi xuống thuyền. Và phải nhớ rằng ông sẽ là chồng tôi, nếu không tôi sẽ cầu nguyện Marien trừng phạt. Nếu ông không nhờ cậy vào ai được thì hãy tự chuộc mình rồi đi sắm thuyền. Tôi tin rằng ông sẽ trở lại nhanh chóng hơn những người khác vì ông là một nhà quý tộc và theo đạo Ki tô. Hãy thăm dò khu vườn của cha tôi; khi nào ông qua đó, tôi sẽ đưa cho nhiều tiền. Ala phù hộ ông”.

Đó là nội dung lá thư thứ hai; xem xong, anh nào cũng muốn mình được chuộc tiền trước, hứa sẽ đi và trở về thật nhanh; tôi cũng nhận làm việc này. Người chối Chúa phản đối, nói rằng anh hoàn toàn không đồng ý để cho một người nào trong bọn tôi được tự do trước những người khác; kinh nghiệm cho thấy rằng những người được trở lại tự do không thực hiện đúng lời hứa khi còn ở trong tù. Có nhiều tù nhân thuộc gia đình quyền quý đã dùng cách này; họ chuộc cho một tù nhân khác rồi phái người này đi Valencia hay Maiorca để mua thuyền về đón họ. Trên thực tế, người được đi mua thuyền không bao giờ quay trở lại; vì sợ mất tự do mới giành được, người ta quên hết mọi bổn phận trên đời. Để chứng minh sự thật đó, anh ta kể cho chúng tôi nghe về một trường hợp mới xảy ra với một đám người quý tộc Ki tô giáo; thật là một chuyện lạ lùng nhất trong tất cả những chuyện lạ lùng và đáng kinh ngạc thường xảy ra ở nơi đó. Bởi vậy, theo ý anh ta, điều có thể làm được và phải làm là bằng món tiền định dùng để chuộc cho một người trong bọn tôi, anh ta sẽ mua một chiếc thuyền tại Algiers, nói là để sử dụng vào việc buôn bán với Tetuan và các tỉnh ven biển. Một khi đã làm chủ chiếc thuyền, anh ta sẽ có cách đưa tất cả chúng tôi ra khỏi nhà giam và xuống thuyền. Anh ta bàn tiếp: “Kể ra, nếu cô gái Moor kia cho chúng ta đủ tiền để chuộc tất cả bọn, như cô ta đã hứa, các anh có thể đàng hoàng xuống thuyền giữa ban ngày ban mặt sau khi được thả. Khó khăn lớn nhất đối với chúng ta lúc này là người Moor không cho phép một kẻ bội giáo mua loại thuyền nhỏ mà chỉ cho mua thuyền to để đi chiến đấu; họ sợ người mua thuyền nhỏ - đặc biệt nếu người đó là người Tây Ban Nha - sẽ dùng nó để trốn về đất Ki tô giáo. Tuy nhiên việc này có thể giải quyết được; tôi sẽ để một người Tagarins[67] đứng chung tên mua thuyền và hưởng nửa số tiền lời. Nhờ hắn, tôi sẽ là chủ nhân chiếc thuyền, sau đó thì mọi việc sẽ trôi chảy”. Tuy bốn chúng tôi đều nghĩ rằng việc cử người đi Maiorca mua thuyền như cô gái Moor đã gợi ý là thượng sách nhưng không ai dám phản đối e rằng nếu làm trái ý, anh ta sẽ tố giác và việc đó sẽ đe dọa tính mạng của chúng tôi, nhất là của cô gái Zoraida, một người mà chúng tôi có thể hy sinh cả cuộc đời. Cuối cùng, chúng tôi chỉ còn biết phó thác số phận cho Chúa và cho anh ta. Lập tức, chúng tôi viết thư cho Zoraida nói rằng chúng tôi sẽ làm tất cả theo ý cô vì ý kiến của cô rất đúng như thể chính Lela Marien đã truyền bảo, rằng cô có toàn quyền quyết định thời gian tiến hành sớm hay muộn; trong thư, tôi cũng nhắc lại là tôi nhận lấy cô làm vợ. Một hôm khác, đúng vào ngày nhà tù vắng vẻ, với cây sào và chiếc khăn tay, bằng nhiều lần cô ta lại trao cho chúng tôi hai ngàn đồng tiền vàng cùng một lá thư trong đó cô báo cho biết là ngày thứ sáu tới, cô sẽ tới nghỉ tại khu vườn của cha, trước khi đi sẽ trao thêm tiền cho chúng tôi, nếu chưa đủ thì cứ cho biết, cần bao nhiêu sẽ đưa vì cha cô nhiều tiền quá không nhớ xuể, vả chăng cô lại là người tay hòm chìa khóa trong nhà. Chúng tôi đưa cho Người chối Chúa năm trăm đồng tiền vàng để đi mua thuyền, riêng tôi trích ra tám trăm để tự chuộc mình. Tôi đưa tiền cho một thương gia người Valencia khi đó đang ở Algiers; ông ta thương lượng với vua Algiers, hẹn khi nào có tàu ở Valencia tới mới có tiền nộp; làm như vậy, ông ta sẽ kiếm được một món lời vì nếu đưa tiền ngay lúc đó, lão vua sẽ suy ra rằng số tiền chuộc vẫn có sẵn ở Algiers. Tính nết lão chủ tôi rất đa nghi cho nên không dại gì đưa tiền ngay cho lão.

Trước ngày ra nghỉ tại khu vườn một hôm, tức là thứ năm, cô gái Zoraida xinh đẹp lại chuyển cho chúng tôi một ngàn đồng nữa và báo tin hôm sau sẽ đi; cô ta còn căn dặn tôi phải tìm đến khu vườn ngay sau khi được thả và phải tạo mọi cơ hội để tới đó thăm thú. Tôi trả lời vắn tắt là sẽ làm đúng như vậy và còn dặn cô hãy đọc những bài kinh mà người nô lệ gái đã dạy cho để cầu Lela Marien phù hộ chúng tôi. Sau đó, tôi tính đến việc chuộc nốt cho ba người bạn để họ cũng được ra khỏi nhà tù. Tuy họ là những người tốt, không có gì đáng ngại, nhưng một khi thấy tôi đã được thả rồi, tiền để chuộc còn dư mà họ vẫn bị cầm tù, có khi họ đâm bực mình và rồi trong một phút u mê ám chướng họ có thể làm những điều có hại cho Zoraida. Để tránh hết mọi trở ngại có thể xảy ra, tôi quyết định chuộc cho họ, làm theo cách cũ tức là đưa hết tiền cho thương gia nọ để ông ta đạt được kết quả tốt trong việc thương lượng; tuyệt nhiên tôi không cho ông ta biết kế hoạch bí mật của chúng tôi vì điều đó nguy hiểm.

Chương XLI

NGƯỜI TÙ KỂ TIẾP

Chỉ trong vòng nửa tháng sau, Người chối Chúa đã mua được một chiếc thuyền rất tốt, có thể chở được trên ba mươi người. Để che mắt thiên hạ, anh ta đi một chuyến tới một nơi gọi là Shershel, cách Algiers hai mươi dặm về phía Oran, ở đó có một thị trường lớn buôn bán trái vả khô. Anh ta đi luôn hai ba chuyến nữa cùng với người bạn Tagarins nói trên. Ở xứ Barbary, người ta gọi những người Moor sinh trưởng ở Aragon là Tagarins và những người Moor ở Granada là Mudejars, còn tại vương quốc Fez, những người Mudejars lấy tên là Elches thường phục vụ nhà vua khi có chiến tranh. Mỗi chuyến đi như vậy, anh ta đều đậu thuyền ở một cảng nhỏ cách khu vườn của Zoraida chừng hai tầm nỏ cỡ lớn, rồi cùng với đám tay chèo trẻ tuổi, anh ta cầu kinh hoặc tìm cách thực hiện ý đồ của mình một cách rất tự nhiên: anh ta mon men tới khu vườn xin trái quả và cha Zoraida cũng vui lòng cho. Anh ta kể lại với tôi rằng những lúc đó trong bụng anh rất muốn gặp Zoraida để nói cho cô ta yên tâm là anh đã được tôi giao cho nhiệm vụ đưa cô ta tới đất Ki tô giáo, nhưng anh không sao làm được việc đó là vì những cô gái Moor không để cho một người Moor hay Thổ Nhĩ Kỳ nào gặp mặt trừ phi được phép của chồng hoặc cha, trái lại họ sẵn sàng chuyện trò với những người tù Ki tô giáo. Riêng tôi rất ngại Zoraida gặp Người chối Chúa vì nàng sẽ hoảng hốt khi nghĩ rằng số phận của mình nằm trong tay một kẻ bội giáo. Cũng may, Chúa sắp đặt mọi việc theo hướng khác và Người chối Chúa đã không thực hiện được điều mong muốn. Lúc này, thấy những chuyến đi Shershel đều trôi chảy, muốn đậu thuyền ở đâu và lúc nào cũng được, không sợ anh bạn Tagarins phản đối, mặc khác tôi cũng đã được tự do, duy chỉ còn thiếu một số người Ki tô giáo để chèo thuyền, Người chối Chúa bảo tôi định đưa những người nào đi theo ngoài ba anh bạn tù đã được chuộc thì phải tự lo tìm kiếm và dặn họ sẵn sàng trong ngày thứ sáu tới, ngày đã được chọn để khởi sự. Tôi bèn đi gặp mười hai người Tây Ban Nha là những tay chèo khỏe và có thể đi khỏi thành phố một cách dễ dàng. Trong tình thế bấy giờ, tìm được ngần ấy người không phải chuyện dễ vì khi đó có hai mươi chiếc thuyền ra khơi cùng với tất cả những tay chèo. Sở dĩ tìm được họ vì chủ thuyền của họ còn đang bận đóng một chiếc tàu khác. Tôi chỉ dặn họ là đến chiều thứ sáu tới, phải kín đáo rút ra khỏi thành, đi tới khu vườn của Hadji Morato và chờ tôi đến. Tôi nói riêng với từng người, dặn họ nếu có gặp những người Ki tô giáo khác tại chỗ hẹn thì chỉ nói là tôi bảo đợi tại đó. Xong việc đó lại còn một việc nữa quan trọng hơn tức là thông báo cho Zoraida biết tình hình tiến hành công việc để nàng khỏi bỡ ngỡ hoảng hốt một khi bị chúng tôi mang đi đột ngột vì nàng sẽ nghĩ rằng người đi mua thuyền không thể trở về sớm như vậy được. Tôi bèn quyết định đi tới khu vườn để xem có gặp được nàng không. Một ngày trước khi hành sự, tôi tới đó với lý do đến hái một ít rau ăn. Người đầu tiên tôi gặp là cha nàng. Bằng một thứ tiếng vẫn thường dùng ở khắp miền Barbary và cả ở Constantinople giữa những người tù và người Moor (không phải tiếng Ả Rập, cũng không phải tiếng Tây Ban Nha hoặc tiếng của một nước nào mà là một sự hỗn hợp của nhiều tiếng khác nhau, ai cũng hiểu được), ông ta hỏi tôi tìm kiếm gì trong vườn của ông ta và chủ là ai. Tôi đáp rằng tôi là nô lệ của ông Arnaut Mami (sở dĩ tôi nói vậy vì biết chắc chắn rằng Arnaut Mami là bạn rất thân của ông ta), tới đây hái một ít rau mang về trộn. Ông ta lại hỏi tôi có thuộc loại tù để chuộc hay không và chủ tôi đòi tiền chuộc bao nhiêu. Trong lúc hai người còn đang trao đổi thì nàng Zoraida xinh đẹp từ trong nhà bước ra; nàng đã nhìn thấy tôi từ lâu. Như tôi đã nói ở trên, phụ nữ Moor không rụt rè e lệ đối với những người Ki tô giáo và không lảng tránh họ, cho nên lúc này không có điều gì ngăn cản nàng tới chỗ hai chúng tôi đang đứng; không những vậy cha nàng thấy nàng đi chậm chạp, bèn gọi nàng tới. Giờ đây, tôi không sao diễn tả nổi sắc đẹp tuyệt vời, vẻ duyên dáng cũng như những đồ trang sức quý giá trên người Zoraida yêu quý của tôi khi nàng hiện ra trước mắt tôi; chỉ xin nói rằng những viên ngọc trai đeo quanh cái cổ tuyệt đẹp, ở đôi tai và trên đầu nàng còn nhiều hơn cả tóc của nàng. Cổ chân của nàng để hở theo tục lệ trong nước và đeo một đôi vòng bằng vàng nguyên chất có nạm rất nhiều viên kim cương (sau này, nàng cho tôi biết rằng cha nàng đánh giá đôi vòng chân tới mười ngàn doubloon); đôi vòng vàng đeo ở cổ tay cũng trị giá tương đương. Những viên ngọc trai đeo trên người nàng nhiều vô kể và rất đẹp. Đồ trang sức chính của phụ nữ Moor là ngọc trai, cho nên dân Moor có nhiều ngọc trai hơn tất cả các dân tộc khác. Cha Zoraida nổi tiếng là người có nhiều ngọc trai và có những viên đẹp nhất Algiers, ngoài ra ông còn có trên hai trăm ngàn đồng tiền vàng Tây Ban Nha; vậy mà người thừa kế gia tài đó giờ đây lại thuộc về tôi. Trông nàng lúc đó thật là kiều diễm trong bộ đồ trang sức đắt tiền; và nếu như ngày nay, sau bao cơn sóng gió, nàng còn nhan sắc như vậy thì ta có thể nghĩ là trước kia nàng xinh đẹp biết bao trong cảnh vàng son. Chúng ta đều biết nhan sắc của phụ nữ có thời; những biến chuyển trong cuộc đời làm cho sắc đẹp của họ tăng hay giảm, cũng như những sự ham muốn khiến họ thêm xinh tươi hoặc xấu xa đi, mà thông thường là làm cho sắc đẹp của họ phai tàn. Tóm lại, đồ trang sức cũng như nhan sắc của nàng đều tuyệt vời; riêng tôi cảm thấy trong đời chưa gặp một người nào đẹp như vậy, cộng vào đó là tình nặng ân sâu của nàng đối với tôi khiến tôi cảm thấy như trước mắt tôi là một nữ thần giáng thế để cứu vớt và mang lại hạnh phúc cho tôi. Khi Zoraida tới nơi, cha nàng nói với nàng bằng tiếng Moor rằng tôi là nô lệ của ông Arnaut Mami tới đây kiếm ít rau ăn. Bằng một thứ tiếng pha trộn như tôi đã giới thiệu ở trên, nàng hỏi tôi có thuộc dòng dõi quý tộc không và vì sao tôi chưa chịu chuộc mình. Tôi đáp là đã tự chuộc với giá một ngàn năm trăm zoltanis, một số tiền lớn qua đó nàng có thể thấy được rằng ông chủ tôi đã đánh giá tôi khá cao. Nàng nói:

- Nếu ngươi là nô lệ của cha ta, ta sẽ không để cha ta chuộc với một số tiền to gấp đôi vì rằng bọn Ki tô giáo các người chuyên môn nói dối và hay giả nghèo giả khổ để đánh lừa những người Moor.

- Thưa tiểu thư, điều đó cũng có thể xảy ra, tôi đáp; nhưng tôi không hề nói dối chủ tôi, và bây giờ cũng như sau này, tôi không bao giờ nói dối bất cứ một người nào.

- Thế bao giờ nhà ngươi định đi? Zoraida hỏi tôi.

- Tôi định đi ngày mai; có một chiếc tàu Pháp nhổ neo ngày mai và tôi sẽ đáp tàu đó.

- Sao không đợi tàu Tây Ban Nha tới hãy đi có hơn không? Bọn Pháp không phải là bạn của các người đâu.

- Không thể đợi được; kể ra nếu cô tin chắc chắn rằng có tàu Tây Ban Nha tới, tôi sẽ đợi; nhưng đi được ngày mai tốt hơn vì tôi nóng lòng muốn được trở về nước sống giữa những người thân của tôi, cho nên dù có điều kiện thuận lợi hơn nhưng phải chờ đợi tôi cũng chịu thôi.

- Chắc ngươi có vợ ở quê nhà nên muốn về gặp chứ gì?

- Tôi chưa có vợ nhưng tôi đã hứa với một người là sẽ cưới cô ta một khi trở về nước.

- Thế con người mà nhà ngươi đã hứa lấy làm vợ có đẹp không?

- Để ca tụng sắc đẹp của cô ta và để nói thật với tiểu thư, tôi xin thưa là cô ta đẹp như tiểu thư vậy.

Nghe tôi nói, cha Zoraida phá lên cười và bảo:

- Lạy thánh Ala, nếu cô ấy giống con gái ta thì phải đẹp lắm đấy, anh chàng Ki tô giáo ạ. Con gái ta đẹp nhất vương quốc này, không tin anh cứ nhìn kỹ sẽ thấy lời ta nói là đúng.

Trong lúc chúng tôi nói chuyện với nhau, cha Zoraida làm thông ngôn vì ông ta biết cả tiếng Ả Rập lẫn tiếng Tây Ban Nha; tuy Zoraida nói được thứ tiếng pha trộn thường dùng tại đây nhưng chỉ biết ít thôi, và nàng diễn đạt ý tứ của mình bằng điệu bộ nhiều hơn bằng ngôn từ. Giữa lúc đó, một gia nhân Moor chạy tới kêu ầm lên rằng có bốn tên Thổ Nhĩ Kỳ vừa nhảy qua tường vào vườn hái quả tuy hãy còn xanh. Ông già Hadji Morato và cả Zoraida đều tỏ vẻ hoảng hốt; xưa nay người Moor thường vẫn khiếp sợ người Thổ Nhĩ Kỳ, đặc biệt là bọn lính; bọn này rất láo xược và hống hách đối với người Moor là những người đã chịu thuần phục chúng, và chúng đối xử với họ còn tệ hơn đối với nô lệ của chúng. Ông Hadji Morato vội bảo Zoraida:

- Con gái ta hãy lui vào nhà đóng chặt cửa lại để ta đi gặp bọn chó kia; còn anh chàng Ki tô giáo này hãy đi mà kiếm rau. Cầu thánh Ala cho anh được bình an trở về nhà.

Tôi ngả người chào; ông ta đi gặp bọn Thổ Nhĩ Kỳ, còn lại có tôi với Zoraida. Cô gái đi mấy bước làm ra vẻ tuân theo lời cha, nhưng khi Hadji Morato vừa khuất sau rặng cây, nàng quay trở lại chỗ tôi, mắt đẫm lệ; nàng bảo tôi:

- Tameji? Người Ki tô giáo ơi! Tameji? (nghĩa là Anh đi ư? người Ki tô giáo ơi! Anh đi ư?)

- Vâng, thưa tiểu thư, tôi đi, nhưng không khi nào tôi đi mà không có tiểu thư cùng đi. Hãy chờ tôi ngày thứ sáu đầu tháng, và xin chớ hoảng hốt khi thấy bọn tôi tới; chắc chắn chúng ta sẽ đi tới đất Ki tô giáo.

Trong câu chuyện nói với nàng, tôi cố tìm những câu chữ để cho nàng hiểu được. Nàng quàng một cánh tay lên cổ tôi, lảo đảo bước về phía nhà. Đi với nhau như vậy thật là nguy hiểm, nhưng trời kia đã giúp cho chúng tôi. Số là trong lúc hai chúng tôi đang đi bên nhau như vậy, tay nàng quàng lên cổ tôi, bỗng đâu cha nàng quay trở về sau khi đã gặp bọn Thổ Nhĩ Kỳ; ông ta nhìn thấy cảnh tượng đó và chúng tôi cũng biết là ông ta đã nhìn thấy. Thế nhưng Zoraida đã tỏ ra nhanh trí và khôn khéo; nàng không những không rụt tay lại mà còn sát nữa vào tôi, đầu ngả vào ngực tôi, đầu gối hơi khuỵu xuống, trông rõ ra một người bất tỉnh nhân sự; tôi cũng làm ra vẻ bắt buộc phải đỡ nàng lên. Thấy con gái như vậy, cha nàng vội chạy lại hỏi han tình hình nhưng nàng không đáp, ông ta bèn nói:

- Chắc là con bé hoảng sợ lũ chó kia xông vào vườn nên mới ngất đi như vậy.

Nói rồi, ông đỡ lấy cô gái và ôm vào lòng. Mắt còn ngấn lệ, Zoraida buông một tiếng thở dài, cất tiếng nói:

- Ameji, người Ki tô giáo ơi! Ameji! (tức là: Đi đi, người Ki tô giáo ơi! Đi đi!)

Cha nàng nói:

- Người Ki tô giáo đi hay ở, điều đó không can gì vì anh ta có làm gì hại con đâu; còn lũ Thổ Nhĩ Kỳ kia đã bước rồi. Không có chuyện gì làm con phải hoảng sợ, buồn phiền cả, vì như ta đã nói, bọn Thổ Nhĩ Kỳ đã kéo đi khỏi đây theo lời đề nghị của ta.

- Đúng như ngài nói, bọn chúng đã làm cho cô ta hoảng sợ, tôi nói với cha Zoraida; tuy nhiên, vì cô ta đã bảo tôi đi, tôi không muốn làm trái ý. Xin chúc ngài bình an; nếu được ngài cho phép, tôi sẽ trở lại khu vườn này khi nào cần tới rau ăn; ông chủ tôi bảo rằng không đâu có rau ngon bằng ở đây để làm món rau trộn.

- Anh muốn trở lại khi nào cũng được, ông Hadji Morato nói. Con gái ta bảo anh đi khỏi đây không phải vì nó ghét bỏ gì anh hay những người Ki tô giáo đâu; khi nó bảo anh đi tức là nó muốn bảo lũ Thổ Nhĩ Kỳ đi, hoặc nó có ý bảo anh hãy đi kiếm rau cho chủ vì đã muộn giờ.

Tới đây, tôi từ giã hai cha con ông Hadji Morato; Zoraida trở vào nhà với cha, có vẻ buồn lắm. Với lý do kiếm rau ăn, tôi tự do đi khắp khu vườn; tôi quan sát kỹ những cửa ra vào, những điểm mạnh và yếu, những thuận lợi có thể giúp cho công việc của chúng tôi tiến hành được dễ dàng. Xong xuôi, tôi trở về kể lại tình hình cho Người chối Chúa và các bạn của tôi, trong lòng ngong ngóng chờ giờ phút được yên hưởng hạnh phúc cùng với nàng Zoraida xinh đẹp mà phận may đã mang lại cho tôi. Thời gian trôi qua và rồi cũng tới ngày mà cả bọn chúng tôi nóng lòng chờ đợi. Chúng tôi làm theo đúng kế hoạch đã được thảo luận nghiên cứu tỉ mỉ nhiều lần và đạt kết quả cũng đúng như điều mong muốn. Hôm sau ngày tôi gặp Zoraida tại khu vườn, tức là ngày thứ sáu, vào lúc trời tối, Người chối Chúa của chúng tôi đậu thuyền ngay gần trước cửa nhà của nàng Zoraida xinh đẹp. Những người Ki tô giáo lo việc chèo thuyền, cũng đã tới ẩn nấp quanh quẩn trên bờ; họ chờ tôi tới, trong lòng vừa khấp khởi mừng thầm vừa sốt ruột chỉ muốn xông ra chiếm ngay chiếc thuyền đậu trước mặt; những người này không biết rằng Người chối Chúa hành động phối hợp với họ mà lại nghĩ là phải dùng vũ lực giết những người Moor ở trên thuyền để trốn thoát. Khi thấy tôi và ba người bạn của tôi tới nơi, họ vội dời khỏi chỗ ẩn chạy lại. Giờ này, các cổng thành đã đóng chặt và xung quanh không còn một bóng người. Khi đã đủ mặt, chúng tôi phân vân không biết nên đi tìm Zoraida trước hay là bắt trói những tay chèo ở dưới thuyền trước; còn đang do dự thì Người chối Chúa tới hỏi lý do vì sao chưa hành động; anh ta còn cho biết thêm là đã tới giờ khởi sự và những người Moor ở dưới thuyền không phòng bị gì, đa số trong bọn đã ngủ say. Nghe chúng tôi nói lý do vì sao còn do dự, anh ta bảo: “Điều quan trọng nhất là hãy chiếm lấy thuyền vì việc này rất dễ dàng và không nguy hiểm gì, sau đó ta sẽ đi tìm Zoraida”. Thấy có lý, chúng tôi bắt tay vào việc ngay; Người chối Chúa dẫn chúng tôi đi lại chỗ thuyền đậu, anh ta nhảy xuống trước, rút gươm và nói bằng tiếng Ả Rập:

- Muốn sống thì không một ai được nhúc nhích!

Lúc này tất cả những tay chèo Ki tô giáo đã xuống thuyền. Bọn Moor, vốn nhát gan, lại nghe thấy ông chủ thuyền ra lệnh như vậy, sợ cuống cuồng, không anh nào dám rút vũ khí ra (vả lại vũ khí của họ cũng chẳng có bao nhiêu), lặng yên chịu trói. Những tay chèo Ki tô giáo hành động rất lẹ làng, vừa trói vừa dọa không được kêu, nếu không sẽ đâm chết. Xong đâu đấy, một nửa số người trong bọn tôi ở lại dưới thuyền để canh gác, số còn lại đi theo Người chối Chúa lên khu vườn của Hadji Morato. May sao, khi mở cổng vào vườn, chúng tôi không gặp khó khăn gì, như thể cổng không đóng vậy; thế là chúng tôi cứ việc lặng lẽ đi tới tòa nhà, không bị lộ.

Nàng Zoraida xinh đẹp chờ chúng tôi ở cửa sổ; khi thấy chúng tôi tới, nàng khẽ hỏi chúng tôi có phải là nizarani không (nizarani có nghĩa là người Ki tô giáo). Tôi đáp phải và bảo nàng xuống. Nhận ra tôi, nàng không chút chần chừ, cũng không hỏi gì thêm, vội xuống mở cửa ngay; trước mắt chúng tôi hiện ra một cô gái rất xinh đẹp trong một bộ y phục rất lộng lẫy, không sao tả xiết. Vừa nhìn thấy nàng, tôi vội cầm lấy tay hôn, rồi tới Người chối Chúa và hai anh bạn tôi; những người khác thấy thế cũng làm theo tuy không hiểu chuyện gì, như thể tất cả chúng tôi đều tỏ lòng biết ơn nàng và công nhận nàng là bà chúa tự do của chúng tôi. Người chối Chúa hỏi nàng bằng tiếng Ả Rập: “Cha cô có đây không?”, nàng đáp: ” Có, cha tôi đang ngủ.”

- Nếu vậy, Người chối Chúa nói, cần phải đánh thức ông dậy và đưa đi theo chúng ta cùng với tất cả của cải quý giá ở trong khu vườn đẹp đẽ này.

- Không, Zoraida đáp, tuyệt đối không được động tới cha tôi. Còn về của cải trong nhà này, không cần phải mang đi thêm ngoài những thứ tôi đã mang đây; những thứ đó đủ để làm cho tất cả các anh trở nên giàu có và hài lòng. Hãy chờ một chút rồi sẽ thấy.

Nói xong, nàng quay trở vào trong nhà, bảo chúng tôi chờ một chút, trong khi chờ phải hết sức giữ yên lặng. Tôi hỏi Người chối Chúa là có chuyện gì vậy. Sau khi nghe anh ta kể lại, tôi bảo anh không được làm gì ngoài ý muốn của Zoraida. Lúc này Zoraida đã quay trở ra, khệ nệ khiêng một cái hòm đầy ắp tiền vàng. Rủi thay, giữa lúc đó cha Zoraida tỉnh giấc và nghe thấy có tiếng lao xao ngoài vườn; ông ta lại gần cửa sổ nhìn ra thì thấy lố nhố có những người Ki tô giáo, bèn cuống quýt kêu thất thanh: “Có bọn Ki tô giáo, có bọn Ki tô giáo! Có trộm, có trộm!” Tiếng kêu làm chúng tôi vô cùng bối rối lo sợ. Thấy tình hình nguy ngập và cần phải giải quyết xong công việc trước khi bị lộ, nhanh như cắt Người chối Chúa xông lên phòng của Hadji Morato; mấy người khác cũng lên theo. Riêng tôi không dám dời Zoraida vì lúc này nàng đã ngất đi và ngã vào tay tôi. Người chối Chúa và mấy người đi theo anh ta hành động rất giỏi và chỉ một lát sau, họ đã trở xuống cùng với Hadji Morato; họ trói hai tay ông ta, nhét giẻ vào mồm cho khỏi kêu, dọa nếu kêu sẽ giết. Nhìn thấy cha, Zoraida vội lấy tay che mắt; Hadji Morato cũng rất kinh hoàng vì ông không biết rằng con gái ông đã tự nguyện tự giao phó cho chúng tôi. Lúc này, đôi chân là cần thiết hơn cả, cho nên chúng tôi vội rút xuống thuyền; số anh em chờ chúng tôi ở dưới thuyền đã bắt đầu lo ngại, e chúng tôi gặp chuyện gì không hay.

Trời mới tối được khoảng hai tiếng đồng hồ thì tất cả chúng tôi đã tề tựu đông đủ dưới thuyền. Một người cởi trói cho cha Zoraida và lấy giẻ ở trong mồm ông ra, nhưng Người chối Chúa vẫn cấm ông không được nói, hễ nói sẽ giết chết. Thoạt nhìn thấy con gái, ông ta thở dài não nuột, nhưng khi nhìn kỹ thấy tôi ôm chặt nàng trong lòng, còn nàng không hề chống cự, kêu ca, vùng vẫy, ông tỏ vẻ ngạc nhiên lắm. Tuy vậy, ông ta không dám hé răng, sợ những lời dọa của Người chối Chúa biến thành hành động. Thấy chúng tôi sắp sửa nhổ neo trong lúc cha mình và những người Moor bị trói vẫn còn ở trên thuyền, Zoraida nhờ Người chối Chúa xin tôi ra ơn thả những người Moor và trả lại tự do cho Hadji Morato, nếu không, thà nàng đâm đầu xuống biển còn hơn phải nhìn cảnh cha bị đày ải vì mình, nhất là người cha đó lại rất yêu quý con gái.

Nghe Người chối Chúa nói lại, tôi trả lời đồng ý nhưng anh ta bảo không ổn, anh nói:

- Nếu ta thả họ ra, họ sẽ kêu cứu đất liền làm náo động cả tỉnh; người ta sẽ cho những chiếc thuyền nhẹ đuổi theo chúng ta, người ta sẽ vây bắt chúng ta cả trên mặt đất lẫn trên mặt biển và chúng ta sẽ không thoát nổi. Điều có thể làm được là khi tới một nước Ki tô giáo đầu tiên, ta sẽ trả lại tự do cho họ.

Tất cả chúng tôi đều thấy phải; khi nói với Zoraida những lý do vì sao không thể thực hiện ngay được ý muốn của nàng, nàng cũng yên tâm. Lập tức, những tay chèo khỏe mạnh của chúng tôi cầm lấy bơi chèo, trong lòng tuy hớn hở nhưng vẫn giữ hết sức yên lặng; chúng tôi cầu Chúa phù hộ cho và bắt đầu bơi về phía đảo Maiorca là đất Ki tô giáo gần nhất. Rủi thay, gió bắc thổi khá mạnh và biển động khiến chúng tôi không thể theo hướng Maiorca được mà phải men theo bờ đi về phía Oran. Chúng tôi lo lắm, chỉ sợ những người ở Shershel phát hiện ra vì tỉnh này cách Algiers có sáu mươi dặm theo đường biển; chúng tôi còn lo gặp phải một trong những chiếc tàu chở hàng hóa từ Tetuan tới; tuy thế, tất cả đều nghĩ rằng nếu gặp được một chiếc tàu buôn (không phải loại tàu vũ trang dùng để đi lùng bọn cướp biển) thì không những chúng tôi không bị giữ lại mà còn có thể đi nhờ một cách chắc chắn về tới nước nhà. Trong lúc đó, Zoraida úp mặt vào tay tôi để khỏi phải nhìn thấy cha, và tôi nghe thấy nàng kêu cầu Lela Marien phù hộ cho chúng tôi.

Đi được ba chục hải lý thì trời sáng và thuyền chúng tôi chỉ cách đất liền có ba tầm súng hỏa mai, trên bờ vắng vẻ, không sợ bị ai phát hiện. Lúc này biển đã lặng, chúng tôi cố bơi thuyền ra ngoài khơi; khi đã cách bờ được gần hai dặm, chúng tôi bảo các tay chèo thay phiên nhau nghỉ để ăn uống vì trong thuyền có mang theo đầy đủ lương thực, nhưng họ đáp là chưa phải lúc nghỉ tay, người nào không phải chèo cứ việc ăn trước, còn họ không muốn buông mái chèo; chúng tôi đồng ý. Bỗng có gió to nổi lên buộc chúng tôi phải hạ chèo để giương buồm đi về phía Oran vì không thể bơi theo hướng nào khác được. Chúng tôi nhanh chóng kéo buồm lên và thuyền đi được trên tám hải lý một giờ. Lúc này chỉ còn một nỗi lo là gặp phải tàu vũ trang đi biển. Chúng tôi cho những người Moor ăn; Người chối Chúa an ủi họ, bảo họ không phải là những người tù, khi nào có điều kiện sẽ thả ngay. Anh cũng nói như vậy với cha Zoraida nhưng ông này đáp:

- Hỡi những người Ki tô giáo kia! Ta trông chờ gì vào sự độ lượng và thiện chí của các người! Chớ cho ta là một kẻ quá khờ dại nghĩ rằng các người sẽ trả lại tự do cho. Các người đã phải liều mạng bắt ta đi thì các người sẽ không thả ta ra một cách dễ dàng đâu, nhất là các người lại biết ta là ai và thấy rằng có thể kiếm được một món lời. Nếu các người định đặt giá, ta xin nộp tất cả những gì các người muốn để chuộc lại tự do cho ta và cho đứa con gái bất hạnh của ta hoặc nếu không được thì chỉ cần cho đứa con gái này thôi vì nó là phần to lớn và tốt đẹp nhất của linh hồn ta.

Nói rồi, ông khóc lóc thảm thiết khiến tất cả chúng tôi đều mủi lòng; Zoraida cũng phải ngửng mặt lên nhìn. Khi thấy cha khóc lóc như vậy, nàng cầm lòng không đậu, đứng lên và tới ôm Hadji Morato, áp mặt mình vào mặt cha, rồi cả hai cha con cùng nức nở khóc khiến trong bọn chúng tôi có nhiều người cũng khóc theo. Khi nhìn thấy con gái mình ăn mặc sang trọng, nữ trang đầy người, ông ta hỏi:

- Sao lại thế này, con gái ta? Tối qua, trước khi xảy ra nỗi bất hạnh khủng khiếp cho cha con ta, ta thấy con vẫn áo quần bình thường, vậy mà lúc này, mặc dù con không có đủ thời giờ để trang điểm và ta cũng không mang lại cho con một tin gì đáng phải ăn mừng, cớ sao ta thấy con khoác trên người những áo quần đẹp nhất mà ta đã sắm cho con khi cha con ta còn sống những ngày tươi đẹp yên lành? Hãy trả lời ta đi vì việc này còn làm ta kinh ngạc, hãi hùng hơn cả tai họa mà ta đang gặp phải.

Người chối Chúa dịch lại cho tôi nghe tất cả những lời Hadji Morato nói với con gái, trong khi đó Zoraida lặng yên không đáp. Khi nhìn thấy ở một góc chiếc hòm mà con gái mình vẫn dùng để cất đồ nữ trang, lại biết rằng chiếc hòm đó xưa nay vẫn để ở Algiers chứ không mang đến khu vườn, ông ta càng sửng sốt vội hỏi Zoraida nguyên nhân vì sao chiếc hòm lại lọt vào tay chúng tôi và ở trong đó có gì. Không chờ Zoraida trả lời, Người chối Chúa đáp:

- Xin ngài chớ mất công hỏi con gái mình ngần ấy câu vì chỉ cần tôi trả lời một câu, ngài sẽ rõ hết chuyện. Xin thưa với ngài rằng cô ta đã là một người Ki-tô giáo và chính cô ta đã phá tung xiềng xích mang lại tự do cho cuộc đời tù đày của chúng tôi. Theo tôi hiểu, cô ta xuống thuyền này ra đi một cách tự nguyện, vui vẻ, cảm thấy mình như một người đang từ trong bóng tối ra ngoài ánh sáng, từ cõi chết trở về cuộc sống, từ tối tăm đến với vinh quang.

- Những điều người này nói có đúng không, hả con gái ta? Hadji Morato hỏi.

- Đúng ạ, Zoraida đáp.

- Vậy ra con đã là một người Ki tô giáo và chính con đã nộp ta cho kẻ thù ư?

- Vâng, con là một người Ki tô giáo, nhưng con không phải là kẻ đẩy cha vào tình cảnh này vì lòng dạ con không bao giờ muốn rời bỏ cha hoặc làm hại cha cả; con chỉ muốn làm một điều tốt cho con thôi.

- Thế điều tốt đó của con là gì?

- Xin cha hãy hỏi Lela Marien, Người sẽ nói cho cha hiểu rõ hơn.

Vừa nghe thấy vậy, nhanh như chớp, Hadji Morato lao đầu xuống biển; may sao bộ áo quần lụng thụng của ông làm cho người ông nổi lên mặt nước, nếu không, chắc ông đã chết đuối rồi. Zoraida kêu ầm yêu cầu vớt cha mình lên. Chúng tôi xô tới, túm lấy áo, kéo lên; Hadji Morato bị sặc nước, bất tỉnh nhân sự. Xót xa trong lòng, Zoraida khóc lóc thảm thiết như thể cha mình đã chết rồi vậy. Chúng tôi dốc ngược ông ta xuống làm ông ta nôn ra rất nhiều nước và chừng hai tiếng sau thì tỉnh. Trong thời gian đó, gió quay chiều buộc chúng tôi phải men theo bờ, và chúng tôi phải ra sức chèo để thuyền khỏi giạt vào đất liền. May sao, thuyền tới một chỗ đậu kề sát một mỏm đất nhỏ mà người dân Moor gọi là mũi Cava Rumia, có nghĩa là Người đàn bà Ki tô giáo xấu xa. Dân Moor kể lại rằng Cava, người đã gây ra sự suy sụp của nước Tây Ban Nha, được chôn tại đây và, theo tiếng Ả Rập, cava có nghĩa là người đàn bà xấu xa, còn rumia nghĩa là Ki tô giáo. Một khi bắt buộc phải đậu thuyền tại đây, họ coi đó là một điểm gở, và chỉ khi nào thật cần thiết họ mới chịu đỗ lại. Đối với chúng tôi, đây không phải là chỗ trú chân của người đàn bà xấu xa mà là một bến đậu thuyền rất chắc chắn trong lúc sóng to gió cả này. Chúng tôi cắt người canh gác trên bờ, và tay vẫn nắm mái chèo, chúng tôi lấy lương thực do Người chối Chúa mua, mang ra ăn. Rồi với tất cả tấm lòng thành kính, chúng tôi cầu Chúa và Đức Mẹ giúp đỡ phù hộ cho mọi người kết thúc thắng lợi chuyến đi đã được mở đầu một cách may mắn này. Theo lời cầu khẩn của Zoraida, chúng tôi chuẩn bị đưa cha nàng và những người Moor bị trói lên bờ, vì nàng không đủ can đảm và bụng dạ nào nhìn thấy cha mình bị trói và những người đồng chủng bị bắt làm tù nhân. Chúng tôi hứa sẽ thi hành ngay trước khi thuyền rời bến vì thả họ ra ở một nơi vắng vẻ như thế này không có gì nguy hiểm nữa. Những lời cầu nguyện của chúng tôi không uổng và đã thấu tới trời. Mặt biển lại êm ả, như khuyến khích chúng tôi hãy vui vẻ tiếp tục cuộc hành trình. Chúng tôi cởi trói cho những người Moor và thả từng người một lên bờ khiến họ rất ngạc nhiên; khi đến lượt cha Zoraida, lúc này đã hoàn toàn trở lại tỉnh táo, ông ta nói:

- Hỡi những người Ki tô giáo, tại sao các người lại nghĩ rằng đứa con gái xấu xa này vui mừng vì các người trả lại tự do cho ta? Các người tưởng rằng nó hiếu thảo với ta ư? Không đâu, nó muốn thế chỉ vì sự có mặt của ta ngăn trở không cho nó thực hiện được những ý đồ xấu xa mà thôi. Các người đừng nghĩ rằng nó thay đổi tín ngưỡng vì cho rằng tôn giáo của các người hay ho hơn tôn giáo của chúng ta mà vì nó biết rằng trên đất nước của các người, những hành động bất nhân bạc ác được dung túng hơn ở nước ta.

Trong lúc Hadji Morato nói, tôi và một người nữa phải giữ chặt hai cánh tay ông, sợ xảy ra chuyện chẳng lành. Ông ta quay về phía Zoraida nói tiếp:

- Hỡi đứa con gái xấu xa và dại dột kia! Mi mờ mắt và mất trí rồi sao mà đi theo lũ chó thù địch của chúng ta? Ta nguyền rủa ngày giờ ta đã sinh ra mi, ta nguyền rủa công lao chăm sóc nuôi nấng của ta đối với mi!

Thấy Hadji Morato còn muốn nói nữa, chưa chịu thôi, tôi vội đưa ông lên bờ. Thuyền đi rồi nhưng ông vẫn tiếp tục nguyền rủa, than vãn, cầu Mahomet hãy kêu gọi thánh Ala hủy diệt chúng tôi và làm cho chúng tôi nhục nhã khốn khổ. Thuyền giương buồm lên và dần dần xa bờ; chúng tôi không nghe thấy lời nữa nhưng nhìn thấy ông ta bứt hết râu tóc và lăn lộn ra đất; có một lúc ông ta gào to đến nỗi chúng tôi nghe được rất rõ ông ta kêu:

- Hãy trở lại, con gái yêu của ta, hãy trở lại đây, ta sẽ tha thứ hết! Hãy trao cho những người đó tất cả của cải mà ta coi như đã thuộc về họ rồi. Hãy trở lại an ủi người cha đau khổ của con. Nếu con bỏ ta thì ta cũng sẽ bỏ mạng trên bãi cát hoang vắng này.

Nghe cha gọi, Zoraida buồn rầu khóc lóc, nàng chỉ biết nói với cha:

- Cha ơi, cầu thánh Ala phái Lela Marien đến an ủi cha trong phút giây đau buồn này. Chính Lela Marien đã bảo con theo đạo Ki-tô và chính Ala biết rằng con không thể nào làm khác được. Những người Ki-tô giáo trên thuyền này không hề ép buộc con. Dù con không chịu đi theo họ và cứ ở lại nhà thì điều đó cũng không thể xảy ra được vì lòng con đã quyết thực hiện điều mong ước chính đáng của con tuy cha thân yêu coi đó là xấu xa.

Zoraida nói nhưng cha nàng đâu có nghe được vì chúng tôi không nhìn thấy bóng ông đâu nữa. Trong lúc tôi an ủi vỗ về nàng, mọi người vẫn tiếp tục cuộc hành trình. Gió thổi xuôi và chúng tôi đều tin là sáng hôm sau sẽ nhìn thấy bến bờ nước Tây Ban Nha. Thế nhưng, xưa nay không bao giờ hoặc ít khi hạnh phúc đến với con người ta một cách trót lọt dễ dàng mà thường kèm theo một trắc trở, tai họa gì đó. Có lẽ số phận của chúng tôi muốn như vậy hoặc giả những lời nguyền rủa của Hadji Morato đã có hiệu lực chăng, vì những lời nguyền của bất cứ một người cha nào đều đáng sợ cả. Vào khoảng ba giờ sáng, thuyền đang băng băng rẽ sóng, buồm căng phồng, mái chèo gác lên không cần hoạt động vì gió thuận, bỗng đâu dưới ánh trăng sáng tỏ hiện ra ở phía trước con thuyền của chúng tôi một chiếc tàu, buồm hình vuông giương thẳng, thân tàu hơi nghiêng về một bên. Tàu đi rất gần khiến chúng tôi phải vội cuốn buồm để khỏi va phải; con tàu cũng lái tránh ra để nhường đường cho chúng tôi. Trên tàu có tiếng người hỏi chúng tôi là ai, đi đâu và từ đâu tới; thấy hỏi bằng tiếng Pháp, Người chối Chúa bảo chúng tôi:

- Đừng ai trả lời, bọn này đúng là bọn cướp biển Pháp, chúng không tha ai đâu.

Theo lời của Người chối Chúa, không ai đáp cả. Thuyền chúng tôi tiến lên bỏ lại con tàu ở phía sau. Bỗng dưng hai phát đại bác nổ, có lẽ bắn liên tiếp thành thử một phát cắt ngang cột buồm thuyền chúng tôi, cả cột lẫn buồm văng xuống biển; phát thứ hai trúng vào giữa thân thuyền, phá toác ra, may không ai việc gì. Thấy thuyền sắp chìm, chúng tôi vội cầu cứu những người ở trên tàu vớt lên để khỏi chết đuối. Họ dừng tàu lại, vứt xuống biển một chiếc xuồng, rồi có mười hai người Pháp nhảy xuống mang theo cả súng hỏa mai và mồi lửa. Thấy chiếc thuyền chìm xuống nước và chúng tôi chỉ có ít người, họ cho chúng tôi lên xuồng, bảo rằng vì chúng tôi bất nhã không trả lời họ nên mới xảy ra chuyện thế này. Người chối Chúa lẳng lặng cầm chiếc hòm của cải của Zoraida quẳng xuống biển, không để cho ai nhìn thấy. Chúng tôi lên tàu. Bọn Pháp hỏi chúng tôi tất cả những điều chúng muốn biết, rồi như những kẻ tử thù, chúng lột hết quần áo tiền nong của chúng tôi, kể cả đôi vòng chân của Zoraida khiến nàng rất buồn phiền; riêng tôi không buồn vì chuyện đó mà chỉ lo sau khi chúng đã lột hết những đồ trang sức quý giá của nàng, chúng sẽ lột một vật quý nhất mà nàng vẫn nâng núi. Cũng may bọn này chỉ biết đến tiền mà thôi, nhưng lòng tham lam của chúng thì thật vô độ vì chúng có thể lột cả những bộ quần áo tù của chúng tôi nếu thấy có lợi. Một số trong bọn chúng có ý kiến là nên quấn cả bọn tôi vào một tấm buồm rồi vứt xuống biển cho mất tăm vì tàu của chúng đang trên đường tới một hải cảng Tây Ban Nha để buôn bán dưới danh nghĩa là một tàu buôn Pháp; nếu chúng để bọn tôi sống thì sẽ lộ và bị trừng trị. Nhưng tên thuyền trưởng - kẻ đã tước đoạt hết của cải của nàng Zoraida yêu dấu của tôi - cho rằng làm một mẻ như thế cũng đủ rồi, không cần tới một cảng nào ở Tây Ban Nha nữa mà có thể ngay trong đêm vượt eo biển Hibraltar trở về bến xuất phát là La Rochelle; tất cả tán thành. Ngày hôm sau, chúng cấp cho bọn tôi một chiếc thuyền con có trang bị đủ để đi nốt quãng đường ngắn ngủi còn lại vì lúc này, đất Tây Ban Nha đã hiện ra phía xa. Nỗi mừng tìm thấy tự do làm chúng tôi quên hết mọi buồn phiền, như thể không có chuyện gì xảy ra vậy.

Vào khoảng giữa trưa, bọn Pháp thả chúng tôi xuống chiếc thuyền con, lại cấp cho hai thùng nước ngọt và một ít bánh khô; riêng tên thuyền trưởng - chẳng hiểu có phải vì nó ái ngại cho nàng Zoraida xinh đẹp hay không - đã tặng nàng tới bốn mươi đồng tiền vàng khi nàng rời tàu Pháp; y còn cấm không cho lâu la lột bộ y phục nàng đang mặc bây giờ. Chúng tôi cảm ơn lòng tốt của chúng, tỏ ra biết ơn hơn là oán trách, rồi chúng tôi xuống thuyền. Chiếc tàu Pháp xa dần đi về phía eo biển, còn bọn tôi cứ hướng theo phía đất liền trước mặt ra sức chèo. Lúc mặt trời sắp lặn thì thuyền của chúng tôi đã gần bờ lắm rồi và mọi người đều tin là có thể lên bờ trước đêm. Hôm đó không có trăng, trời lại tối mà chúng tôi thì chẳng biết thuyền mình đang bơi ở chỗ nào, cho nên nếu cập bến e bất lợi. Tuy nhiên đa số có ý kiến là cứ bơi vào dù trong bờ là vùng núi đá hay không có người cũng không sao. Theo ý họ, làm như vậy sẽ không lo chạm trán bọn cướp biển ở Tetuan, bọn này thường xuất phát từ Barbary lúc đêm, tảng sáng tới bờ biển Tây Ban Nha, cướp bóc xong xuôi lại quay trở về nhà nghỉ ngơi. Qua những ý kiến trao đi đổi lại, chúng tôi quyết định cứ bơi vào từ từ, và nếu biển lặng, chúng tôi sẽ tùy tình hình mà lên bờ. Mọi người đồng ý. Vào lúc gần nửa đêm, thuyền của chúng tôi tới chân một quả núi cao chót vót, hình thù kỳ dị, ở cách mặt biển một chút khiến chúng tôi có thể đổ bộ dễ dàng. Thuyền giạt vào bãi cát, chúng tôi đặt chân lên bờ, quỳ xuống hôn mặt đất, mừng mừng tủi tủi cảm tạ Thượng đế đã ban cho một niềm hạnh phúc không gì so sánh nổi. Chúng tôi lấy số lương thực còn lại trong thuyền, kéo thuyền lên bờ rồi cả bọn rút lên núi; tới giờ phút này, chúng tôi vẫn chưa yên lòng, không hiểu khoảng đất dưới chân mình có thật là đất Ki-tô giáo hay không.

Tôi cảm thấy trời sáng chậm hơn mọi ngày. Chúng tôi leo lên tận đỉnh núi để tìm xem có làng xóm hay lều trú của những người chăn cừu không. Nhìn căng mắt vẫn chẳng thấy làng mạc, bóng người hay đường đi lối lại đâu. Chúng tôi quyết định đi sâu vào đất liền để có thể gặp người mà hỏi han tình hình. Điều làm tôi áy náy nhất là thấy Zoraida phải đi bộ trên quãng đường gồ ghề này; có lúc tôi cõng nàng, nhưng nhìn tôi vất vả, nàng cảm thấy còn mệt hơn đi bộ và vì thế nàng không chịu cõng, cứ cắn răng nắm tay tôi mà đi một cách vui vẻ. Mới đi được một đoạn đã nghe có tiếng chuông chứng tỏ đâu đấy có đàn cừu; chúng tôi chăm chú nhìn thì thấy dưới chân một cây sồi điển điển có một chàng chăn cừu đang mải mê dùng dao vót gậy. Chúng tôi gọi to; anh ta ngửng đầu và đứng dậy. Như về sau anh ta kể lại, thoạt nhìn thấy Người chối Chúa và Zoraida ăn mặc theo kiểu Moor, anh ta ngỡ là bọn cướp ở Barbary tới, vội chạy tuột vào khu rừng trước mặt hô hoán ầm lên:

- Bọn Moor, bọn Moor tới! Có bọn Moor! Chiến đấu, chiến đấu!

Thấy anh ta kêu, chúng tôi lúng túng không biết xử trí ra sao. Biết rằng những tiếng kêu sẽ báo động mọi người và đội kỵ binh bờ biển sẽ kéo tới, chúng tôi bảo Người chối Chúa cởi bộ y phục Moor và hãy mặc chiếc áo tù của một người trong bọn, để anh này mặc chiếc sơ-mi còn lại cũng được; rồi, vừa cầu Chúa phù hộ, chúng tôi lần theo con đường của anh chàng chăn cừu vừa đi, chờ đội kỵ binh tới. Chúng tôi đoán không sai. Đi được chừng hai tiếng đồng hồ, vừa ở trong rừng ra tới đồng bằng thì thấy có năm chục kỵ binh đang phi nhanh tới. Nhìn thấy họ, chúng tôi dừng lại chờ. Tới nơi, chẳng thấy bọn cướp Moor đâu mà chỉ gặp một đám người Ki-tô giáo quần áo tả tơi, một người trong đội kỵ binh bèn hỏi có phải vì chúng tôi mà anh chăn cừu nọ đã kêu cứu ầm ĩ không. Tôi đáp: “Phải”. Tôi chưa kịp lên tiếng kể lại sự tình và giới thiệu bọn tôi là ai, từ đâu tới, thì một người trong bọn tôi nhận ra người kỵ binh và nói:

- Cảm tạ Thượng đế đã dẫn chúng ta tới nơi đất lành này! Nếu tôi không nhầm, mảnh đất trên đó chúng ta đang đứng là miền Velez Malaga, và nếu những năm tháng tù đày chưa làm cho tôi quên con người đang nói chuyện với chúng tôi thì ngài chính là Pedro de Bustamante, chú ruột tôi.

Anh ta vừa dứt lời, người kỵ binh vội nhảy xuống ngựa chạy lại ôm hôn và nói:

- Cháu yêu quý của lòng ta và của cả đời ta, ta nhận ra cháu rồi; ta, chị ta tức là mẹ cháu, và tất cả những người thân của cháu đều buồn phiền vì tưởng cháu đã qua đời. Gia đình cháu còn cả và Chúa đã để cho họ làm người để ngày nay được hạnh phúc gặp lại cháu. Gia đình được tin cháu ở Algiers, nay nhìn áo quần của cháu cũng như của tất cả mọi người ở đây, ta đoán rằng cả đoàn đã giành lại tự do một cách kỳ diệu.

- Đúng như vậy đấy ạ; chúng cháu sẽ có thời giờ kể đầu đuôi câu chuyện cho chú nghe.

Khi biết chúng tôi là tù nhân Ki-tô giáo trở về, tất cả đội kỵ binh nhảy xuống đất và mời chúng tôi lên ngựa để đưa về tỉnh Velez Malaga ở cách đó một dặm rưỡi đường. Theo lời chúng tôi chỉ dẫn, một số kỵ binh đi ra bờ biển khiêng chiếc thuyền con về tỉnh, còn chúng tôi leo lên ngựa ngồi ghép đằng sau, riêng Zoraida được ngồi con ngựa của ông chú người tù. Dân chúng trong tỉnh đã được một người kỵ binh về trước báo tin, kéo ra đón chúng tôi. Họ không ngạc nhiên thấy có những người Ki tô giáo trở về hoặc có những người từ Moor tới vì đã thường gặp những cảnh tương tự ở vùng bờ biển này, nhưng họ rất ngạc nhiên trước nhan sắc của Zoraida. Quả thật trông nàng lúc này đẹp tuyệt vời; nỗi nhọc nhằn dọc đường cộng với niềm vui thấy mình đã chắc chắn đặt chân lên đất Ki tô giáo làm cho khuôn mặt nàng rực lên những ánh sắc tươi đẹp, và nếu như không phải do tình yêu làm mù quáng, tôi dám nói là trên đời này không có ai đẹp hơn nàng, ít nhất tôi cũng chưa gặp một người nào đẹp như vậy.

Chúng tôi đi thẳng tới nhà thờ để tạ ơn Chúa. Vào trong nhà thờ, Zoraida nói là có nhiều hình ảnh giống như Lela Marien. Chúng tôi bảo nàng rằng đó chính là hình ảnh Lela Marien; Người chối Chúa cũng ra sức giải thích thêm để nàng hiểu rằng mỗi hình ảnh đó đều tượng trưng cho Lela Marien mà nàng vẫn tôn thờ. Vốn dĩ thông minh và nhận thức nhanh, Zoraida nghe ra ngay. Sau đó, chúng tôi được đưa về nghỉ tại các nhà dân; người tù có ông chú trong đội kỵ binh đưa Người chối Chúa, Zoraida và tôi về nhà bố mẹ anh ta là một gia đình khá giả, và chúng tôi được tiếp đãi ân cần như con cái trong nhà.

Chúng tôi nghỉ lại ở Velez Malaga sáu ngày; Người chối Chúa, sau khi dò hỏi được tình hình, đi Granada và trở lại Thánh hội sau khi đã chịu sự thẩm sát của tôn giáo pháp đình; những người khác cũng đi mỗi người mỗi phương tùy theo yêu cầu riêng từng người. Còn lại Zoraida và tôi với trong túi bốn chục đồng tiền vàng mà viên thuyền trưởng đã có nhã ý tặng cho Zoraida. Với số tiền đó, tôi mua con lừa mà nàng vừa cưỡi tới đây; cho tới giờ, tôi đã chăm sóc nàng như một người cha và một người giám mã, chưa dám nghĩ nàng đã là vợ tôi. Mục đích của tôi là đi tìm xem cha tôi có còn sống không, các em tôi có gặp may hơn tôi không, mặc dù trời kia đã đem lại cho tôi một người bạn đường như Zoraida khiến tôi không còn cầu mong một số phận nào khác dù tốt đẹp đến mấy chăng nữa. Trên đường, Zoraida đã nhẫn nại chịu đựng mọi gian lao thiếu thốn và tỏ vẻ tha thiết muốn sớm trở thành một người Ki-tô giáo khiến tôi phải khâm phục và sẵn sàng phụng sự nàng suốt đời. Tuy nhiên, trong lúc mừng vui thấy mình và Zoraida sẽ hưởng hạnh phúc bên nhau, có một ý nghĩ khiến tôi không khỏi băn khoăn: một khi về tới quê nhà, liệu tôi có tìm được một nơi cho Zoraida nương thân không? Liệu thời gian và sự chết chóc có mang lại những biến cố gì ghê gớm cho nhà cửa, gia đình tôi không? Và một khi cha tôi và các em tôi chết cả rồi, liệu có ai còn nhận ra tôi không?

Thưa các ngài, tôi không còn điều gì kể nữa. Câu chuyện có ly kỳ lý thú hay không, dám mong các ngài sáng suốt nhận xét cho; chỉ xin thưa rằng tôi còn muốn kể vắn tắt hơn mặc dù tôi đã lược bớt nhiều chi tiết để khỏi rườm tai các ngài.

Chương XLII

CHUYỆN MỚI TRONG QUÁN TRỌ CÙNG NHỮNG SỰ VIỆC KHÁC ĐÁNG ĐƯỢC KỂ LẠI

Người Tù vừa dứt lời, Don Fernando lên tiếng:

- Thưa ngài đại úy, quả thật lối kể chuyện của ngài rất hấp dẫn, cũng hấp dẫn như nội dung câu chuyện mới mẻ và kỳ lạ này. Toàn bộ câu chuyện thật ly kỳ, lạ lùng và đầy rẫy những sự bất ngờ khiến người nghe phải say mê, hồi hộp. Nghe ngài kể, chúng tôi đều rất thích thú, và giả thử ngày mai còn được nghe câu chuyện này, chúng tôi vẫn vui lòng nghe lại.

Bằng những lời lẽ rất chân tình, Cardenio và mọi người nhận hết sức giúp đỡ viên đại úy khiến anh ta không khỏi cảm động trước tấm thịnh tình của họ. Đặc biệt Don Fernando mời anh về nhà mình, hứa sẽ nói với hầu tước anh trai đỡ đầu Zoraida khi nào làm phép thông công cho nàng; chàng còn nhận giúp đỡ anh trở về quê nhà bằng những phương tiện xứng đáng với cương vị của anh. Viên đại úy hết lời cảm ơn Don Fernando nhưng không dám nhận sự giúp đỡ tận tình đó.

Mặt trời xuống dần. Vào lúc chập tối, có một cỗ xe ngựa cùng mấy kỵ sĩ tới quán trọ xin ngủ đỗ. Vợ chồng chủ quán đáp là trong quán không còn một tấc đất thừa. Trong số những người kỵ sĩ đã bước vào quán, có tiếng nói:

- Dù sao cũng không thể thiếu chỗ nghỉ cho ngài bồi thẩm đây.

Nghe thấy vậy, vợ chủ quán cuống quýt đáp:

- Thưa ngài, quả thật trong nhà cháu không có giường. Chắc là ngài bồi thẩm mang giường đi theo; nếu như vậy, xin mời ngài vào nghỉ ngơi; cháu và nhà cháu xin nhường buồng riêng hầu ngài.

- Tốt lắm, kỵ sĩ đáp.

Trong lúc đó, từ trong xe ngựa có một người đàn ông bước ra. Nhìn bộ y phục - áo thụng dài, tay áo rộng và xẻ - người ta cũng đoán được chức vụ và nghề nghiệp của ông là bồi thẩm như kỵ sĩ theo hầu vừa giới thiệu; tay ông ta dắt một tiểu thư tuổi chừng đôi tám, mặc quần áo đi đường. Trông cô gái vừa xinh đẹp vừa duyên dáng khiến mọi người đều trầm trồ tấm tắc, ví thử họ chưa nhìn thấy Dorothea, Lucinda và Zoraida trong quán trọ, chắc chắn họ sẽ nghĩ rằng khó tìm đâu ra một cô gái nhan sắc như vậy. Khi ấy, Don Quixote đang đứng ngay ở cửa ra vào; nhìn thấy ông bồi thẩm và cô gái, chàng bèn cất giọng nói:

- Ngài có thể an tâm vào nghỉ trong lâu đài này; tuy nó chật chội và thiếu tiện nghi, nhưng ở đời không có sự chật chội và bất tiện nào có thể ngăn trở được các quân nhân và văn nhân, nhất là một khi họ được một người đẹp chỉ lối như ngài đang được tiểu thư xinh đẹp đây dẫn đường. Đối với nàng, không những các lâu đài phải mở toang cửa mà ngay đá tảng cũng phải tách đôi, núi cũng phải cúi đầu để nghênh tiếp. Xin mời ngài hãy bước vào trong thiên đàng này; ở đây có các vì tinh tú xứng đáng để kết bạn với ngôi sao đi bên cạnh ngài; ở đây ngài sẽ gặp những dũng sĩ cừ khôi và những giai nhân tuyệt thế.

Nghe Don Quixote nói, ông bồi thẩm rất đỗi ngạc nhiên; ông nhìn chàng hiệp sĩ từ đầu đến chân. Hình thù của Don Quixote cũng làm cho ông không kém phần ngạc nhiên. Ông chưa kịp đáp thì lại một phen sửng sốt khi nhìn thấy Lucinda, Dorothea và Zoraida: số là khi nghe tin có đám khách mới tới quán trọ, nhất là khi nghe vợ chủ quán ca tụng sắc đẹp của cô gái mới tới, ba cô vội chạy ra. Don Fernando, Cardenio và Cha xứ nghênh đón ông bồi thẩm một cách giản dị và nhã nhặn hơn. Trước những lời chào mời và cảnh tượng đó, ông bồi thẩm không biết nói gì. Lucinda, Dorothea và Zoraida cũng ân cần mời cô gái vào nhà trọ, cuối cùng, ông bồi thẩm đã nhận ra những người trong quán trọ đều là người tử tế sang trọng, duy bộ dạng, mặt mũi và thái độ của Don Quixote làm ông khó hiểu. Sau khi đã thăm hỏi nhau và cân nhắc về những tiện nghi của quán trọ, mọi người đi tới một quyết định giống như lúc trước tức là dành cho các cô gái căn buồng đã nhiều lần được nhắc tới, còn đám đàn ông nghỉ ở mé ngoài để canh gác luôn thể. Ông bồi thẩm yên tâm thấy con gái mình - tức là tiểu thư đi cùng - nghỉ chung với các cô gái trong quán trọ, và riêng cô gái cũng hài lòng. Thế là với chiếc giường chật hẹp của chủ quán và chiếc giường của ông bồi thẩm mang theo, bốn cô thu xếp được một chỗ nghỉ cũng khá tươm tất, không ngờ được vậy.

Từ lúc nhìn thấy ông bồi thẩm, Người Tù đã ngờ ngợ trong bụng rằng đó là em trai mình; anh bèn hỏi một người đi theo hầu xem tên ông ta là gì, quê quán ở đâu; người hầu đáp:

- Đó là ông cử Ruy Perez de Viedma; nghe đâu quê ông ta ở miền núi Leon.

Những lời của người hầu cùng những điều trông thấy khiến Người Tù kết luận rằng ông bồi thẩm chính là đứa em trai đã đi theo nghề khoa cử theo ý kiến của cha mình. Phần cảm động, phần mừng rỡ, anh vội mời riêng Don Fernando, Cardenio và Cha xứ ra một chỗ, nói rõ sự thể và khẳng định rằng ông bồi thẩm nọ là em ruột mình. Người hầu còn cho anh biết thêm rằng ông ta được cử đi nhậm chức bồi thẩm tại tòa án ở Mêhicô bên châu Mỹ, rằng tiểu thư đi theo là con gái ông ta, vừa ra đời thì mẹ chết, rằng ông ta rất giàu có vì vợ chết để lại cho ông của hồi môn và đứa con gái. Người Tù nhờ ba người góp ý nên làm thế nào để em trai nhận ra mình, trước hết là làm cách nào để biết được thái độ của em mình sẽ lạnh nhạt hay vồn vã một khi nhận ra ông anh trong tình trạng xác xơ như vậy.

- Để tôi làm việc đó, Cha xứ nói. Vả lại, thưa ngài đại úy, chúng ta có thể tin rằng em trai ngài sẽ ân cần thăm hỏi ngài vì đạo đức và sự chín chắn mà ông ta biểu lộ qua thái độ chững chạc của mình chứng tỏ ông ta không phải là một con người bạc ác bất nhân hoặc không biết xử sự đúng mức trước những tình huống bất ngờ.

- Dù sao tôi cũng muốn đi bằng con đường vòng, không để em tôi nhận ra tôi một cách quá đột ngột.

- Tôi đã thưa với ngài là tôi sẽ giải quyết việc này khiến cho mọi người đều đẹp lòng.

Lúc này, bữa ăn đã được dọn ra, mọi người ngồi vào bàn; Người Tù và các cô gái ăn riêng ở buồng trong. Giữa bữa ăn, Cha xứ cất tiếng nói:

- Thưa ngài bồi thẩm, trong thời gian mấy năm tôi bị cầm tù ở Constantinople, tôi có một người bạn cùng tên với ngài. Đó là một quân nhân, một đại úy nổi tiếng dũng cảm trong các đơn vị bộ binh Tây Ban Nha. Thế nhưng, anh ta càng dũng cảm bao nhiêu lại càng bất hạnh bấy nhiêu.

- Thưa ngài, viên đại úy đó tên gì? ông bồi thẩm hỏi.

Cha xứ đáp:

- Tên anh ta là Ruy Perez de Viedma, quê tại một làng ở miền núi Leon. Anh ta có kể cho tôi nghe một câu chuyện về cha anh và các em trai của anh. Quả thật, nếu không do một người đứng đắn như anh ta kể, tôi sẽ nghĩ rằng đó là một câu chuyện hoang đường mà các bà lão thường kể trong đêm đông, bên cạnh ngọn lửa hồng. Anh ta kể với tôi rằng cha anh đã chia gia tài cho ba con trai và khuyên bảo họ những lời còn chí tình hơn cả Cato. Nghe theo lời cha, anh chọn nghề võ, và tôi có thể nói được rằng nghề đó đã làm cho anh vinh hiển vì chỉ trong có mấy năm sau, nhờ sự dũng cảm và cố gắng bản thân, nhờ vào những đức tính của mình, anh đã lên tới chức đại úy bộ binh và cứ cái đà ấy thì chẳng bao lâu anh sẽ được thăng chức đại tá. Thế nhưng vận rủi đã đến với anh vì chính ở chỗ anh đặt hy vọng bao nhiêu thì lại gặp thất vọng bấy nhiêu: anh đã bị mất tự do trong cái ngày đầy hạnh phúc tự do đối với bao nhiêu người khác, đó là ngày xảy ra trận Lepanto. Tôi bị bắt trong trận Goletta. Trải qua nhiều biến cố, chúng tôi kết bạn với nhau ở Constantinople. Sau đó, anh ta đi Algiers và tôi được biết rằng tại đó anh đã gặp một trong những chuyện kỳ lạ nhất trên đời.

Tiếp tục câu chuyện, Cha xứ kể vắn tắt cuộc gặp gỡ giữa Người Tù với Zoraida. Ông bồi thẩm lắng tai nghe và, có thể nói rằng trong cuộc đời làm bồi thẩm của ông cho tới nay, chưa bao giờ ông chăm chú nghe như vậy. Cha xứ dừng lại ở đoạn bọn cướp biển Pháp lột hết của cải của những người Ki-tô giáo ở giữa biển khơi khiến cho bạn ông và cô gái Moor xinh đẹp lâm vào cảnh nghèo khổ thiếu thốn; ông nói:

- Từ đấy, tôi không biết tình hình của họ ra sao, không hiểu có tới được đất Tây Ban Nha không hay đã bị bọn cướp đưa về Pháp rồi.

Ngồi nấp một chỗ gần đó, viên đại úy vừa chú ý nghe Cha xứ nói, vừa quan sát thái độ của em mình. Nghe Cha xứ kể xong, ông bồi thẩm thốt ra một tiếng thở dài não nuột, rưng rưng nước mắt nói:

- Ôi, thưa ngài, nếu ngài biết rằng những điều ngài vừa kể đã làm tôi xúc động chừng nào và đã khiến tôi không cầm được nước mắt mặc dù tôi cố giữ không để trào ra! Viên đại úy dũng cảm mà ngài vừa nhắc tới chính là anh trai tôi. Với một tinh thần và một ý chí cao cả hơn cả tôi và em tôi, anh đã chọn con đường vinh quang của chiến tranh, một trong ba con đường mà cha tôi đã vạch ra cho chúng tôi như anh tôi đã kể với ngài khiến ngài tưởng đó là chuyện hoang đường. Còn tôi theo nghề khoa cử và phần nhờ Chúa, phần nhờ vào sự cần cù của bản thân, tôi đã được như ngày nay. Em trai tôi hiện đang sống ở Pêru; nó rất giàu có và số tiền nó gửi về cho cha tôi và tôi không những ngang với số tiền cha tôi đã chia cho nó mà còn đủ để cha tôi thỏa mãn tính hoang toàng của người. Cũng với số tiền đó, tôi đã có thể theo học một cách ung dung đàng hoàng và đạt được một địa vị như ngài thấy. Cha tôi còn sống và mong mỏi được biết tin về đứa con cả của mình; hàng ngày người vẫn cầu nguyện Chúa đừng để cho cái chết bắt người phải nhắm mắt trước khi người nhìn thấy đôi mắt đầy sức sống của con trai mình. Tôi cũng lấy làm lạ vì xưa nay anh tôi là một người khôn ngoan, vậy mà qua bao khó khăn trắc trở cũng như thành đạt, anh tôi không hề báo tin về cho cha tôi vì rằng nếu cha tôi hoặc anh em chúng tôi biết chuyện này, anh tôi sẽ không cần phải trông cậy vào cây sào màu nhiệm để tự chuộc mình. Giờ đây, điều làm tôi lo lắng là không biết bọn Pháp có thả anh tôi ra không hay đã giết chết để che lấp hành động ăn cướp của chúng. Ý nghĩ đó khiến tôi không còn bụng dạ nào tiếp tục cuộc hành trình này một cách vui vẻ như khi mới ra đi; trái lại nó làm cho tôi trở nên buồn phiền trên quãng đường sắp tới. Ôi, anh trai yêu quý của em! Ai có thể chỉ cho em biết giờ đây anh đang ở nơi nao để em tới tìm và giải thoát cho anh khỏi cảnh khổ ải dù em có phải chịu đựng mọi khó khăn! Ôi, ai sẽ đi báo tin cho người cha già của chúng ta rằng anh vẫn còn sống! Dù anh đang bị giam cầm trong những hầm ngục sâu nhất ở xứ Barbary; hai em trai của anh cũng sẽ dùng của cải của mình để đưa anh ra khỏi nơi đó. Ôi, cô gái Zoraida xinh đẹp và hào hiệp! Ai có thể báo đền được ân sâu nghĩa nặng của cô đối với anh trai tôi! Ai có thể được dự ngày phục sinh của linh hồn cô và ngày hôn lễ của cô, những ngày hạnh phúc đối với chúng tôi!

Nghe tin về anh mình, ông bồi thẩm đã thốt ra những lời xót xa như vậy khiến mọi người có mặt đều tỏ vẻ ái ngại trước nỗi đau buồn của ông. Thấy ý đồ của mình và điều mong muốn của viên đại úy đã có kết quả tốt, Cha xứ không muốn kéo dài những phút giây nặng nề cho mọi người; ông đứng lên đi vào buồng của Zoraida cầm tay nàng dắt ra, theo sau có Lucinda, Dorothea và con gái ông bồi thẩm. Viên đại úy còn đang chờ xem Cha xứ làm gì tiếp thì thấy ông ta cầm luôn tay mình và dẫn cả hai người đến trước mặt ông bồi thẩm và những kỵ sĩ theo hầu; ông nói:

- Xin ngài bồi thẩm hãy ngừng nước mắt lại; điều mong ước của ngài đã được toại nguyện vì trước mặt ngài là anh trai và chị dâu yêu quý của ngài. Đây là đại úy Viedma, còn đây là cô gái Moor xinh đẹp đã hết lòng giúp đỡ chàng. Bọn cướp biển Pháp đã làm cho hai người trở nên nghèo khổ để giờ đây ngài có dịp tỏ rõ tấm lòng hào hiệp của mình.

Viên đại úy chạy lại ôm lấy em; thoạt tiên, ông bồi thẩm giơ hai tay ra cản để nhìn cho rõ; đến lúc đã nhận ra anh mình, ông ôm hôn thắm thiết, mừng quá phát khóc khiến đa số những người có mặt cũng không cầm được nước mắt. Không ai có thể tưởng tượng được - và càng không thể mô tả được - hai anh em đã nói với nhau những lời lẽ như thế nào và đã bộc lộ tình cảm đến mức nào. Họ kể cho nhau nghe những đoạn đường đã trải qua, biểu lộ những tình cảm ruột thịt mặn mà. Ông bồi thẩm ôm hôn Zoraida, hứa sẽ nhường gia tài cho, rồi ông bảo con gái ôm hôn nàng. Nhìn cô gái Tây Ban Nha xinh đẹp và cô gái Moor tuyệt thế ôm nhau, mọi người lại một phen nữa xúc động rơi nước mắt. Don Quixote lặng yên quan sát, trong bụng lấy làm sửng sốt lắm, cảm thấy những chuyện đó đều là những hư ảo của nghề hiệp sĩ giang hồ. Mọi người quyết định để viên đại úy và Zoraida cùng đi với ông bồi thẩm về Seville báo tin cho cha biết việc hai anh em đã tìm thấy nhau sau khi viên đại úy thoát khỏi cảnh tù đày để, nếu có thể, ông ta sẽ tới dự đám cưới và lễ làm phép thông công của Zoraida. Sở dĩ phải giải quyết gấp như vậy để ông bồi thẩm kịp đi nhậm chức vì có tin là trong vòng một tháng sẽ có một đoàn tàu rời bến Seville đi Tân Tây Ban Nha[68], nếu bỏ lỡ dịp đó thì rất phiền. Tóm lại, mọi người đều vui vẻ hả hê thấy Người Tù đã gặp may mắn. Lúc này đã quá nửa đêm, mọi người bảo nhau đi nghỉ. Don Quixote nhận nhiệm vụ canh gác lâu đài e có tên khổng lồ hoặc một kẻ xấu xa nào thấy trong đó có những giai nhân tuyệt thế mà đem lòng thèm muốn liều lĩnh tấn công chăng. Đã biết tính Don Quixote, mọi người chỉ cảm ơn; khi nghe giới thiệu về bệnh điên rồ kỳ lạ của chàng hiệp sĩ, ông bồi thẩm lấy làm thú vị lắm. Riêng Sancho Panza rất khổ vì phải ngủ muộn; bác thu xếp được một chỗ ngủ tươm tất hơn cả với bộ yên lừa của mình, bộ yên sẽ mang họa lớn đến cho bác như sẽ kể dưới đây.

Sau khi các cô gái lui vào buồng và đám đàn ông cũng đã tạm xếp được chỗ nghỉ, Don Quixote bước ra ngoài lâu đài làm nhiệm vụ canh gác như chàng đã nhận.

Vào lúc tảng sáng, bỗng đâu các cô gái thấy vọng lên một tiếng hát rất êm ái du dương khiến họ phải lắng tai nghe, đặc biệt là Dorothea vì nàng vẫn thức; nằm bên cạnh Dorothea là Dona Clara de Viedma - tên con gái ông bồi thẩm. Không thể đoán được người có giọng hát hay như vậy là ai, chỉ biết người đó hát không có nhạc đệm, tiếng hát vọng lên khi ở trong sân, lúc ở gần tàu ngựa. Trong khi các cô gái còn vừa chăm chú nghe vừa băn khoăn tự hỏi, Cardenio tới trước cửa buồng nói vọng vào:

- Ai còn tỉnh hãy lắng nghe tiếng hát của một chàng chăn la, tiếng hát thật mê hồn.

- Chúng tôi đã nghe thấy rồi, Dorothea đáp.

Cardenio đi khỏi, Dorothea lắng tai chăm chú thì nghe thấy tiếng ca rằng:

Chương XLIII

CÂU CHUYỆN LÝ THÚ VỀ CHÀNG CHĂN LA CÙNG NHỮNG SỰ VIỆC LẠ LÙNG KHÁC XẢY RA TRONG QUÁN TRỌ

“Ta là người lính thủy si tình.

trên biển tình mông mênh
ta bơi mỏi không hy vọng
tìm đâu thấy bến bờ,

Ta hướng theo ngôi sao
hiện ra ở chân trời xa,
ngôi sao sáng và đẹp
hơn những ngôi sao hiện ra trước mắt Palinurus[69]

Ta không biết ngôi sao dẫn ta tới đâu,
ta cứ bơi, mù quáng,
lòng đầy tin tưởng hướng theo,
không chút hoài nghi lo ngại.

Một sự dè dặt đáng trách,
một sự đứng đắn quá đỗi,
là những đám mây phủ kín
mỗi khi ta căng mắt nhìn theo.

Hỡi ngôi sao sáng tỏ
khiến ta nhọc lòng đeo đuổi!

Khi ánh sáng của mi bị che lấp
là lúc ta lìa bỏ cõi đời”.

Nghe tới đó, Dorothea nghĩ là không thể để Clara lỡ dịp thưởng thức một giọng hát hay như vậy, nàng bèn lay cô gái dậy và nói:

- Em tha lỗi cho chị đã đánh thức em; chỉ vì chị muốn em được thưởng thức một giọng hát hay tuyệt trần, có lẽ em chưa từng nghe thấy bao giờ.

Còn đang ngái ngủ, thoạt đầu Clara không hiểu Dorothea nói gì, phải hỏi lại; đến khi Dorothea nói rõ, cô vội chăm chú nghe. Mới nghe người hát được mấy câu, toàn thân cô run bần bật như đột nhiên lên cơn sốt rét nặng; cô ôm chặt Dorothea và nói:

- Ôi, chị yêu dấu của linh hồn và cuộc đời em! Chị gọi em dậy làm chi? Điều hạnh phúc nhất mà số mệnh mang đến cho em lúc này là hãy bưng tai bưng mắt em lại để em khỏi phải nghe và nhìn thấy ca sĩ bất hạnh đó.

- Em nói gì vậy? Nghe đâu người đang hát là một chàng chăn la kia mà.

- Không phải đâu, Clara đáp; chàng làm chủ nhiều vùng đất đai và còn làm chủ linh hồn em nữa, và nếu chàng không chịu buông tha em ra, chắc chắn em sẽ phải gắn bó với chàng suốt đời.

Dorothea lấy làm ngạc nhiên trước những lời lẽ già giặn của cô gái và cảm thấy cô khôn ngoan trước tuổi; nàng nói:

- Clara, những điều em vừa nói khiến chị không sao hiểu nổi. Hãy nói rõ hơn cho chị biết thế nào là linh hồn, đất đai, và ca sĩ có giọng hát làm em phải bối rối đó là ai. Nhưng khoan đã, chị không muốn vì phải để tâm tới nỗi kinh hoàng của em mà bỏ lỡ một dịp thưởng thức tiếng hát lúc này đang chuyển sang một bài khác.

- Xin chiều ý chị, Clara nói.

Để khỏi phải nghe, cô ta lấy tay bịt chặt hai tai khiến Dorothea càng ngạc nhiên. Ca sĩ tiếp tục hát lên rằng:

“Hỡi niềm hy vọng êm dịu của ta, vượt qua mọi gian lao vất vả, mi vẫn bền gan dấn bước vào con đường mà mi đã tự vạch ra; chớ nản chí khi thấy mỗi bước của mi tiến gần tới cõi chết.

Những kẻ biếng nhác không giành được những chiến công huy hoàng, và những kẻ không dám đương đầu với số phận, chỉ muốn ăn không ngồi rồi, cũng không thể có hạnh phúc.

Nếu phải trả giá đắt để chiếm được tình yêu, điều đó cũng rất công bằng hợp lý vì có vật quý nào quý hơn tình yêu, và hiển nhiên không ai ca tụng một việc tốn ít công sức bao giờ.

Sự nhẫn nại trong tình yêu có khi làm được những việc tưởng không vượt nổi; vì tình yêu, ta một lòng theo đuổi mục đích khó khăn nhất, và ta vẫn hy vọng một ngày kia đạt tới đỉnh cao của hạnh phúc”.

Tiếng ca vừa dứt thì lại nổi lên những tiếng thổn thức của Clara khiến Dorothea càng muốn biết nguyên nhân vì sao có những lời ca êm dịu cùng những tiếng nức nở não nuột như vậy. Nàng trở lại vấn đề đã hỏi Clara lúc trước. Sợ Lucinda nghe thấy, Clara ôm chặt Dorothea, ghé sát vào tai nàng nói để không ai nghe được:

- Thưa chị, người vừa hát xong là con trai một nhà quý tộc ở vương quốc Aragon, chủ nhân hai lãnh địa. Chàng ở trước cửa nhà cha em tại kinh kỳ và đang đi học. Tuy cha em đã che kín các cửa sổ bằng những tấm màn về mùa đông và những bức mành về mùa hạ, em không hiểu chàng đã nhìn thấy em ở đâu, ở nhà thờ hay một chỗ nào khác, và cuối cùng chàng đã nặng lòng yêu em; từ cửa sổ nhà chàng, chàng đã tỏ tình bằng những cử chỉ và những giọt nước mắt khiến em phải tin, rồi từ tin đến yêu, tuy em không biết rõ ý tứ của chàng ra sao. Một trong những cử chỉ của chàng là nắm hai tay vào nhau, ý muốn bảo em là chàng sẽ cưới em. Thấy vậy, lòng em dạt dào niềm vui sướng nhưng vì có một thân một mình, mẹ chết sớm, nên em không biết tâm sự với ai; để làm vừa lòng chàng, mỗi khi cha em và cha chàng vắng nhà, em chỉ có thể kéo tấm màn hay bức mành lên một chút để chàng nhìn thấy em. Những lúc đó, chàng vui mừng hớn hở, tưởng chừng hóa điên. Vào quãng thời gian ấy, cha em phải đổi đi xa; chàng biết tin nhưng không do em báo vì bản thân em không làm được việc đó. Theo chỗ em biết, chàng đã phát ốm vì buồn phiền; hôm cha con em ra đi, em không sao gặp được chàng để từ biệt dù chỉ qua khóe mắt. Thế rồi, sau hai ngày đi, một hôm trong khi vào nghỉ tại một quán trọ ở một làng cách đây một ngày đường, em trông thấy chàng đứng trước cửa quán, cải trang làm một người chăn la, nom giống hệt, và nếu như hình ảnh của chàng không khắc sâu vào tâm khảm em, chắc chắn em không nhận ra nổi. Em vừa ngạc nhiên vừa mừng rỡ. Chàng liếc nhìn em, không để cha em biết; từ hôm đó, mỗi khi đi qua mặt em trên đường hoặc trong các quán trọ, chàng cố tránh gặp cha em. Vì em đã nhận ra chàng và hiểu rằng chàng đã phải long đong vất vả vì yêu em, em buồn muốn chết và mắt em không ngừng dõi theo những dấu chân của chàng. Em không biết chàng đi theo để làm gì và đã trốn khỏi nhà như thế nào; cha chàng rất yêu quý chàng vì chàng là người thừa kế duy nhất và chàng cũng rất xứng đáng được cha yêu quý như chị sẽ thấy khi gặp chàng. Em xin thưa thêm là tất cả những bài chàng hát đều do chàng soạn ra vì em nghe nói chàng học giỏi và làm thơ hay. Mỗi lần gặp chàng hoặc nghe chàng hát, em run lên vì hoảng sợ, chỉ lo cha em nhận ra chàng và biết được ý đồ của hai chúng em. Em chưa hề nói với chàng một lời nhưng em đã yêu chàng tới mức không thể sống được nếu vắng chàng. Thưa chị, em đã kể hết những điều có thể kể được về ca sĩ có giọng hát khiến chị phải hài lòng; qua giọng hát đó thôi, chị sẽ biết được rằng chàng không phải là người chăn la như chị đã tưởng mà là chủ nhân của linh hồn và lãnh địa như em đã thưa với chị.

- Clara, em đừng kể nữa, Dorothea vừa nói vừa ôm Clara hôn lấy hôn để; đừng tiếp tục nữa; hãy chờ cho đêm qua ngày tới; chị hy vọng rằng Chúa sẽ thu xếp cho và cuối cùng cuộc tình duyên của hai em sẽ kết thúc tốt đẹp như lúc mở đầu.

- Chị ơi, làm sao có thể hy vọng được một sự kết thúc tốt đẹp được vì cha chàng rất danh giá và giàu có, em làm đầy tớ cho chàng không xong nói chi làm vợ! Còn như bảo em cứ lấy chàng không để cha em biết, em sẽ không bao giờ làm dù được tất cả của cải trên đời này. Em chỉ mong sao chàng trai đó quay gót trở về nhà và buông tha em; một khi không nhìn thấy chàng và sống xa chàng, có lẽ nỗi phiền muộn hiện tại của em sẽ vợi dần mặc dù em có thể nói rằng phương thuốc đó đối với em cũng ít có hiệu quả. Em chẳng biết ma quỷ nào đã xui ra chuyện này và tình yêu đã đến với em bằng con đường nào vì thật tình em còn non trẻ quá và chàng cũng non trẻ quá; chúng em cùng lứa tuổi và riêng em chưa đầy mười sáu. Cha em bảo là đến ngày lễ thánh Miguel tới, em mới tròn mười sáu tuổi.

Nghe những lời lẽ ngây thơ của Clara, Dorothea không sao nín được cười, nàng bảo cô gái:

- Sắp hết đêm rồi, hãy ngủ đi thôi; Chúa sẽ làm trời sáng và rồi mọi việc sẽ tốt đẹp hơn nếu không chị cứ xin đi bằng đầu.

Hai chị em đi ngủ. Trong quán trọ im phăng phắc, chỉ còn con gái chủ quán và cô hầu Maritornes vẫn thức. Đã biết tính nết gàn dở của Don Quixote, lại thấy chàng khoác vũ khí cưỡi ngựa canh gác ở ngoài sân, hai cô định bụng trêu một mẻ, ít nhất cũng khích chàng nói ra những câu ngớ ngẩn để giết thời giờ.

Trong quán trọ không có một cái cửa sổ nào trông ra ngoài đồng mà chỉ có một lỗ hổng nhỏ ở kho chứa rơm để quăng rơm từ bên ngoài vào. Hai cô leo lên lỗ hổng nhìn ra sân thì thấy Don Quixote cưỡi ngựa, tay tựa vào ngọn giáo, chốc chốc lại thốt ra những tiếng thở dài não nuột, mỗi lần như vậy tưởng đâu hồn chàng sắp lìa khỏi xác; rồi lại nghe thấy chàng cất lên những lời lẽ dịu dàng, âu yếm, tình tứ như sau:

- Hỡi nàng Dulcinea làng Toboso của ta, nhan sắc tuyệt vời, trí tuệ vô biên, đỉnh cao của duyên dáng, kho vô tận của lòng chung thủy và, cuối cùng, hình ảnh của tất cả những gì tốt tươi, cao đẹp và đáng yêu trên đời! Nàng đang làm gì vậy? Chẳng hay nàng có đoái hoài tới hiệp sĩ nô lệ của nàng đã vui lòng hứng bao gian nguy để phụng sự nàng chăng? Hỡi nguyệt cầu ba mặt[70], hãy cho ta biết tin về nàng! Có lẽ mi ghen tức với khuôn mặt xinh đẹp của nàng và đang mải ngắm nàng dạo chơi trong hành lang của những cung điện tráng lệ hoặc tựa mình vào lan can suy nghĩ tìm cách nào để dẹp được cơn bão táp giày vò con tim ta mà không tổn thương tới tấm lòng trinh bạch và thanh danh của nàng, để mang lại vinh quang cho những gian khổ của ta, sự nghỉ ngơi cho những nhọc nhằn của ta và, cuối cùng, mang lại cuộc sống cho cái chết của ta và phần thưởng cho công lao của ta. Hỡi vầng thái dương đang vội vã thắng yên cương cho những con tuấn mã để sớm được ló mặt ra nhìn tình nương của ta! Khi gặp nàng, hãy chuyển hộ những lời thăm hỏi của ta; trong lúc chúc nàng bằng an, chớ hôn lên mặt nàng, ta có máu ghen đấy, còn ghen hơn cả khi ngươi say mê nữ thần bạc bẽo đã bắt ngươi chạy vã mồ hôi qua đồng bằng Thessaly hay dọc theo bờ con sông Peneus gì đó, vì quả thật ta không nhớ rõ ngươi chạy qua những nơi nào[71].

Don Quixote đang than vãn tới đoạn này thì con gái chủ quán đằng hắng và nói:

- Xin ngài hãy quá bộ lại đây.

Thấy có tiếng gọi, Don Quixote quay đầu lại; dưới ánh trăng vằng vặc, chàng nghe có tiếng nói từ trên lỗ hổng vọng xuống (đối với chàng, đó là một khung cửa sổ với những chấn song thếp vàng thường thấy trong những lâu đài nguy nga đồ sộ vì chàng vẫn đinh ninh quán trọ là lâu đài). Cũng giống như lần trước nghỉ tại quán trọ này, với một trí tưởng tượng điên rồ, chàng nghĩ ngay rằng cô con gái xinh đẹp của chủ nhân lâu đài lại lên tiếng tỏ tình vì quá say mê chàng. Để tỏ ra là một người lịch thiệp và biết ơn, chàng giật cương bắt con Rocinante quay lại và đi về phía lỗ hổng; tới nơi, thấy có hai cô gái, chàng nói:

- Tiểu thư xinh đẹp, tôi lấy làm ái ngại hộ nàng vì nàng đã gửi gắm tâm tình cho một người không có khả năng đáp ứng được mặc dù tài sắc của nàng xứng đáng được hưởng. Nàng cũng chớ nên kết tội hiệp sĩ giang hồ khốn nạn này; tình yêu khiến tôi không thể trao duyên cho một ai khác ngoài con người mà tôi đã tôn thờ là chủ nhân độc nhất của linh hồn mình ngay từ buổi gặp gỡ đầu tiên. Nàng hãy tha thứ cho kẻ này và hãy lui về phòng riêng. Xin đừng tỏ tình nữa và đừng buộc tôi trở thành kẻ vô ơn. Với những tình cảm của nàng đối với tôi, nếu nàng thấy tôi có thể thỏa mãn nàng ở một lĩnh vực nào khác ngoài tình yêu, xin cho tôi được biết. Có kẻ thù dịu hiền của tôi làm chứng mặc dù nàng không có mặt tại đây, tôi thề sẽ giúp đỡ nàng ngay tức thì, dù nàng yêu cầu tôi lấy cho nàng mớ tóc toàn bằng rắn độc của con quỷ Medusa hoặc ngay cả những tia mặt trời cất trong bình nhỏ.

- Bà chủ tôi không cần tới những thứ đó, cô hầu Maritornes đáp.

- Vậy bà chủ cô cần gì, hỡi cô hầu khôn ngoan?

- Bà chủ tôi chỉ muốn được cầm một trong hai bàn tay đẹp đẽ của ngài để thỏa mãn nỗi ước ao đã khiến nàng phải leo lên tận đây, một việc làm phương hại tới danh dự của nàng vì nếu cha nàng biết, ít nhất người cũng xẻo tai nàng.

- Ta chỉ mong được thấy việc đó! Don Quixote đáp. Nhưng ông ta sẽ không dám làm nếu không muốn trở thành người cha xấu xa nhất trên đời vì đã xúc phạm tới những bộ phận mảnh dẻ nhất của người con gái si tình.

Maritornes đoán chắc là Don Quixote sẽ đưa tay ra theo yêu cầu. Sau khi tính toán công việc phải làm, cô ta đi xuống chuồng ngựa lấy cái dây tròng cổ lừa của Sancho Panza rồi vội vã quay trở về chỗ cũ vừa lúc Don Quixote đứng lên yên con Rocinante để với tay tới cái cửa sổ song sắt trên đó - theo trí tưởng tượng của chàng - có cô gái đau khổ; chàng chìa tay ra và nói:

- Xin nàng hãy cầm bàn tay này, búa rìu đối với những kẻ bất lương trên đời. Xin cầm lấy bàn tay mà cho tới giờ chưa một người đàn bà nào động tới, kể cả con người đã hoàn toàn làm chủ thể xác của tôi. Tôi đưa tay ra đây không phải để cho nàng hôn mà để nàng nhìn thấy những đường gân thớ thịt đã được cấu tạo như thế nào, những mạch máu to lớn nhường nào, từ đó nàng sẽ nhận thấy rằng một cánh tay có bàn tay như vậy phải dũng mãnh tới mức nào.

- Được, rồi sẽ thấy, vừa nói Maritornes vừa dùng sợi dây tròng lừa tết một cái thòng lọng luồn qua cổ tay Don Quixote, rồi cô ả xuống nhà dưới buộc chặt đầu dây kia vào quả đấm cửa kho rơm.

Cảm thấy sợi dây thít chặt cổ tay, Don Quixote bèn bảo:

- Hình như nàng mài vào bàn tay tôi chứ không vuốt ve nó thì phải; xin chớ hành hạ bàn tay vì nó không có tội tình gì; chính tôi mới là kẻ gây ra nỗi đau khổ cho nàng; vả chăng, trút hết nỗi tức giận vào một bộ phận nhỏ bé như vậy cũng chẳng hay ho gì. Xin nhớ là đã yêu nhau lắm thì không nên cắn nhau đau.

Don Quixote nói nhưng có ai nghe đâu vì sau khi Maritornes buộc tay chàng, cô ả cùng con gái chủ quán cười rũ, chuồn thẳng, mặc chàng với sợi dây siết chặt cổ tay, không sao gỡ được.

Thế là Don Quixote cứ phải đứng trên lưng con Rocinante, một cánh tay luồn qua lỗ hổng, cổ tay bị buộc chặt vào quả đấm cửa, trong bụng phấp phỏng chỉ e con ngựa tiến hoặc thoái một bước là chàng sẽ bị treo tay, lơ lửng trên không. Và tuy Rocinante là một con vật nhẫn nại nhu mì có thể đứng lì suốt một thế kỷ không hề nhúc nhích, chàng cũng không dám cử động. Cuối cùng, nhìn cảnh mình bị trói, các tiểu thư đã bỏ đi, Don Quixote nghĩ là lại có chuyện yêu ma pháp thuật gì đây, giống như lần trước chàng bị tên Moor - tức là anh chàng lái la - đánh cho nhừ tử cũng ngay ở trong lâu đài này. Chàng tự trách mình thiếu thận trọng và suy nghĩ, lần trước đã không gặp may, lần này còn quay trở lại, một việc không nên làm vì đối với người hiệp sĩ giang hồ, một khi đã thất bại trong một cuộc phiêu lưu mạo hiểm thì đó là điềm báo hiệu rằng cuộc phiêu lưu đó không dành cho mình mà cho người khác, không cần phải thử lần thứ hai nữa. Suy nghĩ xong, chàng giật giật cánh tay bị trói xem có thể gỡ ra được chăng, nhưng vì cổ tay bị buộc quá chặt nên mọi cố gắng của chàng đều vô hiệu. Quả thật chàng chỉ dám giật rất nhẹ để con Rocinante khỏi lồng lên; chàng muốn ngồi xuống yên mà không được, nếu không muốn đứng thì chỉ có cách chặt cánh tay đi thôi.

Chàng ước mong có trong tay thanh gươm của Amadis, một thanh gươm có sức mạnh trừ được mọi phép yêu ma; chàng nguyền rủa số phận; chàng lo rằng trong lúc bị yêu thuật giam chân tại đây (quả là chàng tin như vậy), chàng sẽ vắng mặt trên cõi đời; chàng nhớ tới người yêu là nàng Dulcinea làng Toboso; chàng gọi Sancho Panza, giám mã trung thành lúc này đang ngủ như chết trên bộ yên lừa, không nhớ tới người mẹ đã sinh ra mình; chàng kêu gọi các pháp sư Lirgandeo và Alquife giúp đỡ; chàng cầu cứu bà bạn Urganda tốt bụng. Lúc này, trời bắt đầu sáng. Trong lòng thất vọng, lo âu, Don Quixote rống lên như bò mộng. Chàng không tin rằng trời sáng sẽ giải thoát cho chàng khỏi nỗi khổ cực này mà chàng coi là vĩnh cửu vì do yêu thuật gây nên. Chàng đinh ninh là thế vì thấy con Rocinante cứ đứng ì ra. Chàng nghĩ rằng chàng và con ngựa sẽ phải chịu chung một số phận, không ăn uống, không ngủ nghê, cho tới khi ảnh hưởng xấu của những ngôi sao chiếu mệnh qua đi, hoặc cho tới khi có một pháp sư nào giải trừ phép yêu ma cho.

Nhưng chàng đã nghĩ nhầm. Trời vừa sáng thì có bốn kỵ sĩ tới quán trọ, người nào người nấy áo quần chỉnh tề, ngay ngắn, súng đeo yên ngựa. Thấy cửa đóng, họ đập thình thình. Don Quixote đã nhìn thấy họ vì chàng vẫn không bỏ nhiệm vụ canh gác; chàng hiên ngang thét to:

- Dù là hiệp sĩ, giám mã hay là ai chăng nữa, các ngươi cũng không được gọi cửa lâu đài này. Rõ ràng là vào giờ này đây, những người ở trong lâu đài còn đang ngủ hoặc là, theo lệ, người ta không mở cổng thành chừng nào mặt trời chưa tỏa ánh sáng lên khắp mặt đất. Hãy lui ra chờ cho tới khi sáng trời, lúc đó chúng tôi sẽ xét xem có nên mở hay không.

Một kỵ sĩ nói:

- Có thành quách lâu đài quỷ quái gì đâu mà bắt chúng tôi tuân theo những lễ nghi đó? Nếu ông là chủ quán, hãy gọi người ra mở cửa; chúng tôi là khách qua đường, chỉ tạt vào đây mua ít lúa đại mạch cho ngựa rồi lại đi ngay vì chúng tôi đang vội.

- Các ngài trông tôi giống một ông chủ quán lắm sao? Don Quixote hỏi.

- Tôi chẳng biết ông giống ai, chỉ biết là ông nói năng lung tung vì đã gọi cái quán trọ này là lâu đài.

- Không những là lâu đài mà còn là một trong những lâu đài to đẹp nhất trong tỉnh này; và ở trong đó có người tay cầm vương trượng, đầu đội vương miện nữa kia.

- Ngược lại thì đúng hơn: vương trượng đội đầu và vương miện cầm tay. Chắc là trong đó có đám con hát thường hay dùng tới những vương miện và vương trượng mà ông vừa nói, vì tôi không tin rằng một quán trọ nhỏ bé và im ắng như thế này lại có những người có vương miện và vương trượng trú ngụ.

- Ông ít hiểu chuyện đời, chứng cớ là ông không biết những trường hợp thường xảy ra trong nghề hiệp sĩ giang hồ.

Ba kỵ sĩ kia phát ngán về cuộc đối thoại giữa người bạn của họ với Don Quixote; họ lại gọi ầm ĩ khiến chủ quán và mọi người trong quán trọ đều tỉnh dậy; chủ quán vội lên tiếng hỏi. Giữa lúc đó, một trong bốn con ngựa của đám khách mới tới chạy lại ngửi ngửi hít hít con Rocinante lúc này đang đứng ủ rũ, buồn rầu, tai cụp, toàn thân không nhúc nhích, trên lưng mang thân hình cao lêu đêu của ông chủ. Vì cũng là xương là thịt cả (tuy trông nó có vẻ khô như củi) Rocinante không thể không động lòng, và nó cũng ngửi hít con vật đang vuốt ve nó. Trong lúc thân nó động đậy, hai bàn chân của Don Quixote trượt ra khỏi yên, nếu cổ tay không bị trói ắt chàng đã ngã nhào xuống đất. Người chàng lơ lửng, đầu ngón chân vừa là là mặt đất khiến chàng đau đớn vô cùng, tưởng cổ tay bị cứa đứt hoặc cánh tay rời ra. Đã thế, vì thấy chỉ còn một ly nữa là đặt được cả hai bàn chân xuống đất, chàng càng ra sức giãy giụa, chẳng khác gì những người bị tội treo tay[72] tưởng lầm là cứ nhoài được người ra thì chân sẽ chạm đất, càng cố càng thêm đau đớn.

Chương XLIV

TIẾP TỤC NHỮNG CHUYỆN KỲ LẠ TRONG QUÁN TRỌ

Nghe tiếng kêu thất thanh của Don Quixote, chủ quán lật đật mở cửa hốt hoảng chạy ra xem ai kêu la như vậy. Maritornes cũng đã tỉnh dậy vì những tiếng kêu của chàng hiệp sĩ, và ả đã đoán ra chuyện gì; ả lẳng lặng đến kho rơm tháo đầu dây buộc vào quả đấm cửa khiến Don Quixote ngã vật ra đất. Thấy vậy, chủ quán và những người khách mới tới vội chạy lại hỏi chàng vì sao kêu la như vậy. Chẳng nói chẳng rằng, Don Quixote tháo cái thòng lọng ở cổ tay, đứng dậy leo lên con Rocinante, tay ôm khiên, tay cầm lăm lăm ngọn giáo, phi một vòng ra cánh đồng rồi từ từ quay trở lại và nói:

- Nếu có kẻ nào bảo rằng ta đã bị phù phép, ta sẽ cải chính và thách đọ sức tay đôi với ta nếu như công chúa Micomicona cho phép ta làm việc đó.

Trước những lời lẽ của Don Quixote, đám khách mới tới lấy làm sửng sốt; họ chỉ hết ngạc nhiên sau khi chủ quán giới thiệu tính nết của chàng hiệp sĩ và khuyên họ không nên quan tâm vì chàng là một kẻ mất trí.

Bốn kỵ sĩ hỏi chủ quán có thấy một người con trai nào đến quán trọ không; theo họ tả, người con trai đó trạc mười lăm tuổi, mặc quần áo chăn la, hình dạng giống như người yêu của cô gái Clara. Chủ quán đáp là trong quán trọ có rất nhiều khách thành thử bác không biết có người con trai đó hay không. Một kỵ sĩ nhìn thấy cỗ xe ngựa của ông bồi thẩm, bèn nói:

- Chắc chắn là cậu chủ ở đây vì, như lời đồn, đây chính là cỗ xe mà cậu theo đuổi. Một người trong bọn ta hãy đứng canh ở cửa còn những người khác vào trong quán tìm; tốt hơn nữa là nên có thêm một người đi tuần quanh quán trọ để cậu ta không vượt tường đi khỏi đây được.

- Xin chấp hành, một kỵ sĩ đáp.

Thế là hai kỵ sĩ đi vào trong quán, một người đứng cửa, còn một người đi vòng quanh quán trọ. Trước cảnh tượng đó, chủ quán không hiểu họ làm thế để làm gì tuy bác cũng đoán ra rằng họ đi tìm người con trai mà họ vừa tả.

Những tiếng kêu la của Don Quixote cùng với mặt trời lên đã đánh thức mọi người dậy, đặc biệt là cô gái Clara và Dorothea cả đêm chỉ ngủ chập chờn, một người thì hồi hộp vì người yêu ở ngay bên cạnh, một người vì tò mò muốn nhìn mặt chàng trai nọ. Thấy bốn kỵ sĩ không để ý tới mình và cũng không thèm trả lời mình, Don Quixote tức điên người; ví thử luật lệ của hiệp sĩ đạo cho phép một hiệp sĩ được can thiệp vào một chuyện khác mặc dù chàng ta đã hứa không nhúng tay vào bất cứ một việc gì chừng nào chưa giải quyết xong điều đã hứa, chàng sẽ tức khắc xông vào quần nhau với cả bốn kỵ sĩ kia và bắt họ phải trả lời. Nhưng cảm thấy mình làm việc đó không ổn chừng nào chưa trao lại ngôi báu cho công chúa Micomicona, Don Quixote đành khoanh tay ngậm miệng, chờ xem kết quả công việc của đám khách mới tới. Lúc này, một kỵ sĩ trông thấy người con trai đang ngủ bên cạnh một người giữ la; anh ta ngủ rất thoải mái vì cho rằng không ai đi tìm mình và cũng không ai tìm thấy mình. Kỵ sĩ bèn lay cánh tay anh ta và gọi:

- Cậu Don Luis ơi! Bộ quần áo cậu đang mặc thật quả là hợp với con người cậu và cái giường cậu đang nằm cũng thật là xứng đáng với công nuôi dưỡng của bà mẹ cậu đấy nhỉ?

Người con trai giụi đôi mắt ngái ngủ nhìn kỹ người đang nắm cánh tay mình; nhận ra là gia nhân của cha mình, chàng giật thót người, mãi không nói lên lời; người kỵ sĩ nói tiếp:

- Cậu Don Luis, bây giờ không còn việc gì khác là cậu hãy chịu khó trở về nhà nếu cậu không muốn cha cậu, tức là chủ tôi, phải sang bên kia thế giới. Sự vắng mặt của cậu làm cho ngài buồn phiền khiến ta không thể hy vọng khác được.

- Nhưng sao cha ta biết ta đi đường này và mặc bộ quần áo này? Don Luis hỏi.

- Cậu đã bộc lộ ý định của mình cho một anh học trò; vì ái ngại cha cậu quá thương nhớ cậu nên anh này đã nói lộ ra. Thế là cha cậu phái bốn chúng tôi đi tìm và giờ đây chúng tôi sẵn sàng hầu hạ cậu. Nỗi vui sướng của chúng tôi vượt quá mức tưởng tượng khi nghĩ rằng sẽ đưa được cậu về trước mặt người cha vẫn yêu quý cậu.

- Ta sẽ theo ý ta hoặc theo lệnh trời, Don Luis đáp.

- Dù ý cậu hay lệnh trời cũng chỉ là quay trở về nhà mà thôi vì không thể có cách nào khác được.

Anh chàng coi la nằm cạnh Don Luis đã nghe được đầu đuôi câu chuyện giữa hai người, bèn chạy đi kể cho Don Fernando, Cardenio và tất cả mọi người khác lúc này đã ăn mặc chỉnh tề. Anh ta kể lại rằng kỵ sĩ đã gọi người con trai nọ là Don[73], rồi anh nhắc lại những lời hai bên đã nói với nhau, kỵ sĩ thì bảo người con trai trở về nhà bố mẹ, anh này thì không nghe. Vì đã được thưởng thức giọng hát tuyệt vời mà trời ban cho người con trai nọ, nay lại nghe thêm chuyện này, mọi người ao ước muốn biết người con trai đó là ai và, trong trường hợp cần thiết, sẽ giúp đỡ một tay nếu anh bị cưỡng bức đưa về nhà. Họ bèn đi lại thì thấy anh ta vẫn đang tranh luận với người đầy tớ, khăng khăng không chịu về. Lúc này Dorothea ở trong buồng bước ra, theo sau là Dona Clara với nét mặt bối rối. Dorothea gọi riêng Cardenio ra một chỗ rồi kể lại vắn tắt câu chuyện của ca sĩ nọ với Dona Clara. Cardenio cũng thuật lại cho Dorothea biết việc bốn người hầu của cha người ca sĩ nọ tới quán trọ tìm. Chàng nói khá to cho Clara nghe thấy. Nghe xong, Clara xiết bao kinh hoàng, nếu Dorothea không đỡ kịp ắt nàng đã ngã ra đất. Cardenio bảo Dorothea đưa Clara về buồng nghỉ, để chàng liệu cách giải quyết.

Bốn kỵ sĩ đi tìm Don Luis đã vào cả trong quán trọ; họ xúm quanh chàng và thuyết phục chàng trở về nhà ngay để cha chàng khỏi buồn phiền. Người con trai trả lời dứt khoát là không thể làm việc đó chừng nào chưa giải quyết xong một việc phương hại tới tính mệnh, danh dự và cả linh hồn của mình. Bốn người hầu càng ra sức thúc ép chàng, nói rằng sẽ không khi nào trở về tay không, rằng họ sẽ đưa chàng về dù chàng muốn hay không muốn.

- Các anh sẽ không làm được việc đó, Don Luis nói, trừ phi các anh đưa về nhà một cái xác. Dù bằng cách nào chăng nữa, các anh cũng chỉ đưa được tôi về sau khi tôi đã chết.

Cuộc tranh luận khiến mọi người trong quán đổ xô tới, trong số đó có Cardenio, Don Fernando cùng các bạn của chàng, ông bồi thẩm, Cha xứ, bác phó cạo Nicholas; cả Don Quixote cũng tới vì chàng cảm thấy không cần thiết phải canh gác lâu đài nữa. Đã được biết chuyện riêng của Don Luis, Cardenio hỏi bốn kỵ sĩ nguyên nhân gì khiến họ thúc bách chàng như vậy; một người đáp:

- Vì chúng tôi muốn cứu sống cha cậu. Sự vắng mặt của cậu đang đe dọa tính mạng của ông cụ.

Don Luis ngắt lời:

- Không được đem chuyện riêng của ta ra kể ở đây. Ta có toàn quyền hành động và ta sẽ trở về nhà nếu ta muốn, bằng không thì không một người nào trong bọn anh bắt ta về được.

- Lẽ phải sẽ bắt cậu về, một kỵ sĩ đáp; và nếu như cậu không có đủ lẽ phải thì chúng tôi sẽ có đủ để đưa cậu về vì chúng tôi tới đây với nhiệm vụ đó.

- Chúng ta cần phải biết gốc rễ câu chuyện này, ông bồi thẩm lên tiếng.

Kỵ sĩ nhận ra ông bồi thẩm là hàng xóm, bèn nói:

- Thưa ngài bồi thẩm, ngài không nhận ra cậu ấy sao? Cậu đây là con trai người láng giềng của ngài, đã bỏ nhà ra đi. Như ngài thấy đấy, cậu ta ăn mặc thật lố lăng, không hợp với tư cách của mình chút nào.

Ông bồi thẩm nhìn kỹ người con trai và đã nhận ra; ông ôm lấy chàng và hỏi:

- Cậu Don Luis, sao lại làm trò trẻ con thế này? Hay là có những nguyên nhân ghê gớm nào thúc đẩy cậu tới đây, trong bộ y phục hoàn toàn không tương xứng với tư cách của cậu như vậy?

Người con trai rơm rớm nước mắt, nghẹn ngào không nói nên lời. Thấy vậy, ông bồi thẩm bảo bốn kỵ sĩ hãy bình tĩnh, rồi mọi việc sẽ ổn thỏa. Ông cầm tay Don Luis dắt ra một chỗ riêng rồi hỏi lý do vì sao bỏ nhà ra đi. Vừa hay lúc đó có tiếng la hét ầm ĩ ở cửa quán trọ. Số là có hai ông khách ngủ đêm, nhân lúc mọi người còn đang mải xem bốn kỵ sĩ đi tìm gì, định chuồn thẳng quỵt tiền trọ; nhưng chủ quán vốn chăm lo việc của mình hơn việc người, đã kịp giữ lại vừa lúc họ ra tới cửa và lên tiếng đòi tiền; vì bác quá nặng lời xỉ vả ý đồ xấu xa của họ nên họ đã giở quả đấm ra để đối đáp. Bị đánh túi bụi, bác chủ quán khốn nạn đành phải kêu la cầu cứu. Vợ và con gái chủ quán chỉ thấy Don Quixote là người rảnh tay có thể ra cứu nguy cho chủ quán được; cô con gái bèn nói với chàng:

- Ngài hiệp sĩ ơi, tôi cầu cứu tới lòng dũng cảm mà Chúa đã ban cho ngài; xin ngài hãy giải nguy cho người cha khốn khổ của tôi đang bị hai kẻ xấu xa đánh đập túi bụi.

Don Quixote thủng thẳng đáp một cách rất thản nhiên:

- Tiểu thư xinh đẹp, ta không thể đáp ứng lời thỉnh cầu của nàng trong lúc này vì ta không được phép can thiệp vào bất kỳ chuyện phiêu lưu gì khác chừng nào ta chưa giải quyết xong một việc mà ta đã hứa thực hiện. Nhưng điều ta có thể làm được để phụng sự nàng là ta khuyên nàng chạy lại thưa với cha nàng hãy chiến đấu hết sức mình, cố gắng cầm cự trong lúc ta xin phép công chúa Micomicona cho ta tới cứu nguy; nếu công chúa ưng thuận, nàng có thể chắc chắn là ta sẽ giải thoát cho cha nàng.

Cô hầu Maritornes cũng có mặt tại đây; nghe Don Quixote nói vậy, cô kêu lên:

- Lạy Chúa, con là kẻ có tội! Trước khi ngài xin được cái phép mà ngài hỏi, ông chủ tôi đã sang bên kia thế giới rồi.

- Tiểu thư hãy giúp tôi xin được phép đó, Don Quixote đáp lại. Một khi đã được phép thì dù ông ta có sang bên kia thế giới rồi cũng chẳng hề chi. Tôi sẽ kéo ông ta ra khỏi thế giới bên kia dù cho thế giới bên này phản đối, hoặc ít nhất tôi sẽ trừng trị đích đáng những kẻ đã đưa ông ta sang thế giới bên kia khiến cho nàng phải hài lòng hả hê.

Nói rồi, Don Quixote tới quỳ trước mặt Dorothea; bằng những lời lẽ của các hiệp sĩ giang hồ, chàng xin công chúa cho phép chàng ra cứu chủ nhân lâu đài đang gặp bước gian nguy. Công chúa vui vẻ nhận lời và thế là chàng hiệp sĩ, tay ôm khiên, tay nắm gươm, xông ngay ra phía cửa sổ ở đó hai người khách trọ vẫn đang đánh đập chủ quán. Vừa tới nơi, Don Quixote bỗng đứng ngây người, mặc cho Maritornes và vợ chủ quán rối rít hỏi lý do và thúc giục chàng hãy ra tay cứu chủ quán; chàng đáp:

- Sở dĩ tôi dừng lại vì không được phép cầm gươm đánh nhau với những kẻ hạ lưu. Hãy gọi giám mã Sancho của tôi lại đây; trận đánh trả thù này chính là công việc của hắn.

Chuyện này xảy ra ngay ở cửa quán trọ, những quả thụi, quả tống cứ nhè vào người chủ quán mà giáng xuống khiến Maritornes, vợ và con gái chủ quán tức điên người; họ vừa thất vọng về sự hèn nhát của Don Quixote, vừa thương cho chủ, chồng và cha mình bị đòn đau.

Nhưng ta hãy để chủ quán đấy vì sẽ có người tới cứu bác ta, và dù không thế chăng nữa thì kẻ nào liều lĩnh làm một việc quá sức mình, kẻ đó phải chịu đựng không được kêu ca gì hết. Bây giờ, chúng ta hãy lùi trở lại năm chục bước để xem Don Luis trả lời ông bồi thẩm ra sao (trước đó ông bồi thẩm gọi riêng Don Luis ra một chỗ và có hỏi nguyên nhân vì sao chàng bỏ nhà ra đi, ăn mặc tồi tàn như vậy). Người con trai nắm chặt hai tay ông bồi thẩm như thể có một nỗi đau đớn ghê gớm đang thắt chặt tim chàng lại, vừa khóc nức nở vừa nói:

- Thưa ngài, con không biết nói gì khác, chỉ xin thưa rằng từ ngày trời kia muốn như vậy và cũng do sự lân cận giữa hai nhà khiến con nhìn thấy Dona Clara của con - lệnh ái của ngài và tình nương của con -, từ giờ phút đó con đã coi nàng là chủ nhân của lòng con. Thưa chủ nhân và phụ thân của con, nếu ngài không phản đối, ngay trong ngày hôm nay nàng sẽ là vợ con. Vì nàng con đã bỏ nhà ra đi, vì nàng con đã khoác bộ áo quần này để theo nàng khắp chốn khắp nơi, như mũi tên đuổi theo mục tiêu, như người thủy thủ hướng theo phương bắc. Nàng mới chỉ biết tấm lòng của con qua tiếng khóc và những giọt lệ mà nàng nghe thấy và nhìn thấy từ xa. Ngài đã biết cha mẹ con giàu có và danh giá, còn con là người kế thừa duy nhất. Nếu ngài nghĩ rằng những điều đó làm ngài hài lòng khiến ngài có thể quyết định mang lại hạnh phúc cho con, xin hãy nhận ngay con là con ngài. Nếu như cha con có những dự định khác và không hài lòng về niềm hạnh phúc mà con đã tự tìm ra, thời gian cũng sẽ có đủ sức mạnh để làm thay đổi những ý muốn của con người như làm thay đổi mọi vật trên đời.

Nghe chàng trai nói, ông bồi thẩm vừa bối rối, vừa khâm phục, khâm phục vì thấy Don Luis đã giãi bày tâm tình một cách khéo léo ý nhị, bối rối vì không biết xử trí ra sao trước một sự việc quá bất ngờ. Ông chỉ khuyên Don Luis hãy bình tâm, về phần ông, sẽ bảo đám gia nhân không đưa chàng về nhà vội để có thời gian nghĩ ra một giải pháp tốt đẹp cho cả mọi người. Don Luis hôn lấy hôn để đôi bàn tay của ông bồi thẩm; những giọt nước mắt của chàng làm ướt đẫm tay ông khiến cho một trái tim bằng đá cũng phải xúc động. Vốn là một con người khôn ngoan, ông bồi thẩm hiểu biết rằng một cuộc hôn nhân như vậy sẽ rất có lợi cho con gái mình; tuy nhiên ông muốn rằng, nếu có thể, phải làm việc đó với sự đồng tình của cha Don Luis vì ông biết là ông này có ý định gây dựng cho con trai trở thành một người có chức quyền.

Lúc này hai người khách trọ đã làm lành với chủ quán, Don Quixote chẳng phải dọa dẫm thách thức gì cả mà chỉ dùng lời hay lẽ thiệt thuyết phục khiến hai người khách phải trả đủ số tiền cho chủ quán; đám gia nhân của Don Luis cũng đang chờ cuộc trao đổi giữa cậu chủ và ông bồi thẩm kết thúc để xem chủ mình quyết định ra sao, bỗng đâu ma dẫn lối quỷ đưa đường, giữa lúc đó có một người bước vào trong quán: đó là ông thợ cạo đã bị Don Quixote tước đoạt chiếc mũ sắt của Mambrino và bị Sancho Panza đổi bộ yên lừa cũ lấy bộ yên mới. Đang khi dắt lừa vào chuồng, ông chợt nhìn thấy Sancho Panza lúi húi sửa sang bộ yên lừa; nhận ra bộ yên của mình, ông túm lấy Sancho và nói:

- Ông kẻ cắp ơi, ta tóm được ông rồi! Phải trả lại cho ta cái chậu cạo râu, bộ yên lừa cùng tất cả phụ tùng mà ông đã lấy cắp của ta!

Bất thình lình bị tấn công và nghe chửi, Sancho một tay nắm bộ yên, tay kia thoi luôn một quả vào mặt ông thợ cạo khiến hai hàm răng ông tóe máu ra. Tuy vậy ông thợ cạo vẫn không buông Sancho và bộ yên mà còn kêu ầm lên khiến mọi người trong quán trọ đổ xô tới; ông hét:

- Ôi đức vua ơi! Ôi công lý ơi! Chỉ vì tôi lấy lại của cải của tôi mà tên kẻ cắp, tên cướp đường này muốn giết tôi đây!

- Đồ nói láo, Sancho đáp; ta không phải là quân cướp đường; ông chủ Don Quixote của ta đã chiếm được những chiến lợi phẩm này trong một cuộc chiến đấu hợp lệ đấy chứ!

Don Quixote đã tới; nhìn giám mã của mình lúc thủ lúc công một cách rất tài tình, chàng lấy làm hài lòng lắm. Bây giờ chàng mới nhận thấy Sancho là một người hữu ích, và chàng định bụng hễ có dịp sẽ phong tước hiệp sĩ cho bác, nghĩ rằng việc đó chỉ có lợi cho hiệp sĩ đạo. Trong lúc hai bên xô xát, ông thợ cạo có nói một câu như sau:

- Thưa các ngài, bộ yên này thuộc về tôi cũng như tôi sống hay chết là tùy thuộc vào Chúa; bởi vậy tôi nhận ra nó ngay như thể chính tôi đã đẻ ra nó vậy. Con lừa của tôi còn ở trong chuồng kia, nó không để yên cho tôi nói dối đâu. Xin hãy ướm thử bộ yên lên lưng nó, nếu không vừa khít thì tôi xin chịu tiếng xấu xa. Ngoài ra, hôm họ lấy bộ yên này, họ còn lấy cả của tôi một cái chậu cạo râu mới tinh, chưa dùng mở hàng, đáng giá một đồng tiền vàng.

Đến đây thì Don Quixote không thể không trả lời được; chàng xen vào giữa hai người, can họ ra, đặt bộ yên xuống đất rành mạch rõ ràng cho mọi người thấy sự thật, chàng nói:

- Các ngài sẽ nhận thấy một cách rõ rệt và hiển nhiên sự nhầm lẫn của anh giám mã này vì anh ta gọi là chậu cạo râu một vật đã, đang và sẽ là chiếc mũ sắt của Mambrino mà tôi đã chiếm được trong một trận giao tranh hợp lệ và đã làm chủ một cách chính đáng hợp pháp. Về bộ yên, tôi không có ý kiến; chỉ xin nói rằng giám mã Sancho của tôi có xin phép tôi tước bộ yên ngựa của anh chàng thất trận hèn nhát này để sửa sang cho con ngựa của hắn; tôi đã đồng ý cho hắn lấy, còn về phần chuyện yên ngựa hóa thành yên lừa, tôi chỉ có thể giải thích theo cách thông thường tức là những sự biến hóa như vậy thường hay xảy ra trong nghề hiệp sĩ. Để chứng minh cho lời tôi nói, Sancho con ta hãy mang lại đây chiếc mũ sắt mà anh chàng này gọi là chậu cạo râu.

- Chết thôi, Sancho nói, nếu thầy trò ta không còn bằng chứng gì khác để thanh minh cho việc làm của mình thì nguy to rồi vì chiếc mũ sắt của lão Malino chính là chậu cạo râu cũng như bộ yên ngựa của anh chàng này là yên lừa vậy!

- Ta bảo sao thì cứ thế mà làm, Don Quixote nói; không phải tất cả mọi sự ở trong lâu đài này đều bị phù phép cả đâu.

Sancho chạy đi lấy chậu cạo râu mang lại; Don Quixote đỡ lấy bằng hai tay và nói:

- Xin các ngài hãy nhìn xem; tên giám mã này quả là trâng tráo khi nó bảo cái này là chậu cạo râu chứ không phải là mũ sắt; tôi xin viện cả dòng hiệp sĩ trong đó có tôi để thề rằng đây chính là chiếc mũ sắt mà tôi đã chiếm được và nó vẫn nguyên vẹn như cũ, không mảy may suy suyển.

- Đúng như vậy, Sancho nói chen vào, vì từ ngày ông chủ tôi chiếm được chiếc mũ sắt tới giờ, ngài chỉ đánh nhau có một trận khi ngài giải thoát cho đám phạm nhân vô phúc bị gông xiềng. Nếu cái của này không phải là chậu - mũ sắt thì ông chủ tôi đã khốn khổ rồi, vì lúc đó đá ném vào ngài như mưa.

Chương XLV

CÂU CHUYỆN RẮC RỐI VỀ CHIẾC MŨ SẮT CỦA MAMBRINO VÀ BỘ YÊN LỪA ĐÃ ĐƯỢC GIẢI ĐÁP VÀ NHỮNG SỰ VIỆC KHÁC CÙNG SÁNG TỎ

Ông thợ cạo bèn hỏi mọi người:

- Các ngài nghĩ sao về những ý kiến của hai vị này? Họ vẫn khăng khăng rằng đây không phải là chậu cạo râu mà là mũ sắt cơ.

- Nếu có kẻ nào nói ngược lại, Don Quixote đáp, ta sẽ tỏ cho biết là hắn nói láo nếu hắn là hiệp sĩ, còn nếu hắn là giám mã, ta sẽ chứng minh là hắn nói láo một ngàn lần.

Bác phó cạo Nicholas chứng kiến cuộc cãi lộn từ đầu tới giờ. Đã biết tính nết điên rồ của Don Quixote, bác muốn kích chàng lên và trêu chàng một mẻ để mua vui cho mọi người, bác bèn bảo ông thợ cạo nọ:

- Ông thợ cạo ơi, tôi xin thưa với ông là tôi cũng làm nghề như ông; tôi đã có bằng cắt tóc trên hai chục năm nay và tôi biết rất rõ những đồ nghề cắt tóc không sót một cái nào; hơn nữa hồi còn trẻ, đã có thời kỳ tôi đi lính và tôi cũng biết phân biệt các loại mũ sắt cùng tất cả những vật liên quan tới nghề võ tức là các loại vũ khí của binh lính. Trừ phi ai có cao kiến hơn, tôi cứ theo lẽ phải mà nói rằng vật ở trước mắt chúng ta mà ngài hiệp sĩ đang cầm trong tay không những không phải là chậu cạo râu mà còn khác xa như màu trắng khác màu đen, như sự thật khác sự dối trá. Tôi xin nói thêm: tuy nó là mũ sắt nhưng không phải là một mũ sắt hoàn chỉnh.

- Quả có thế, Don Quixote nói, vì nó còn thiếu một phần nữa tức là phần che cằm.

Cha xứ nắm được ý đồ của ông bạn phó cạo, bèn nói:

- Đúng vậy.

Cardenio, Don Fernando và các bạn của chàng cũng công nhận điều đó. Nếu như ông bồi thẩm không mải suy nghĩ về chuyện Don Luis, chắc ngài cũng sẽ góp phần vào cho thêm vui, nhưng vì ông còn đang bận óc về những chuyện quan trọng hơn nên ông ít để ý tới trò đùa của mọi người.

Ông thợ cạo bị trêu kêu lên:

- Lạy Chúa, làm sao những con người lương thiện như vậy lại có thể nói rằng cái này không phải là chậu cạo râu mà là mũ sắt! Các nhà thông thái ở đại học viện chắc cũng phải sửng sốt. Thôi đủ rồi: nếu cái chậu cạo râu là mũ sắt như ông này vừa nói thì bộ yên lừa cũng là yên ngựa mất thôi.

- Theo tôi, nó giống bộ yên lừa, Don Quixote đáp; nhưng tôi đã nói là tôi không can thiệp vào chuyện này.

- Dù là yên lừa hay yên ngựa, Cha xứ nói, ngài Don Quixote cho ý kiến cũng không thừa vì trong những vấn đề về hiệp sĩ đạo, tất cả chúng tôi đều bái phục ngài.

- Lạy Chúa! Don Quixote nói, quả thật, thưa các ngài, ở trong lâu đài này có rất nhiều chuyện lạ lùng hết sức. Hai lần tôi nghỉ tại đây đều có chuyện, thành thử có ai hỏi tôi về tình hình ở đây, tôi cũng không dám khẳng định một điều gì vì tôi cho rằng mọi việc xảy ra trong nhà này đều có bàn tay phù phép của pháp sư. Lần trước tôi đã bị một pháp sư Moor ở đây quấy nhiễu và Sancho cũng bị tay chân của hắn ta làm cho điêu đứng; đêm qua, cánh tay này của tôi lại bị treo lên gần hai tiếng đồng hồ mà cũng chẳng hiểu nguyên nhân vì đâu tôi phải chịu một tai họa như vậy. Bởi thế, nếu tôi phát biểu ý kiến trong một tình huống rối ren như bây giờ tức là phát biểu liều. Về chiếc mũ sắt mà người ta bảo là chậu cạo râu, tôi đã trả lời rồi; còn về việc tuyên bố rằng cái này là yên lừa hay yên ngựa, tôi không dám quyết định dứt khoát, xin để các ngài sáng suốt cho ý kiến; có thể vì các ngài không được phong tước hiệp sĩ như tôi nên các ngài không bị ảnh hưởng của yêu thuật và được tự do suy nghĩ, do đó có thể nhận xét những sự việc xảy ra trong lâu đài này trên thực tế có thật chứ không qua màn khói yêu thuật như tôi.

- Đúng như vậy, Don Fernando đáp; ngài Don Quixote nói chí phải. Việc này để chúng tôi giải quyết; để cho việc làm có cơ sở, tôi xin từng người kín đáo cho tôi biết ý kiến, sau đó tôi sẽ báo cáo kết quả thật đầy đủ rõ ràng.

Đối với những ai biết tính nết của Don Quixote, đây là một dịp để cười thỏa thích; nhưng những người khác lại nghĩ rằng chuyện này ấm ớ nhất trên đời, đặc biệt là bốn người hầu của Don Luis, bản thân Don Luis và ba người khách ngẫu nhiên vừa tới quán trọ, nom giống những người lính cảnh sát của đội Huynh đệ rất Thánh (mà cũng đúng họ là cảnh sát thật). Có một người đau khổ nhất, đó là ông thợ cạo. Nhìn cái chậu cạo râu của mình lúc này hóa thành chiếc mũ sắt của Mambrino, ông ta nghĩ rằng bộ yên lừa chắc chắn cũng sẽ biến hóa thành một bộ yên ngựa đắt tiền. Trong khi đó, mọi người cười vang nhìn Don Fernando đi hỏi ý kiến khắp lượt; chàng ghé vào tai từng người để hỏi và xem người đó trả lời ra sao: cái vật quý giá kia đã gây ra một cuộc tranh giành xô xát dữ dội là yên lừa hay yên ngựa? Sau khi đi lấy xong ý kiến của những người đã biết tính nết của Don Quixote, Don Fernando cất cao giọng nói:

- Ông bạn thợ cạo ơi, tôi mệt cả người vì phải đi lấy bao nhiêu ý kiến. Tất cả những người mà tôi đã hỏi để làm sáng tỏ điều tôi muốn biết đều trả lời như sau: nói rằng đây là bộ yên lừa là xằng bậy, đây chính là yên ngựa, không những vậy mà còn là yên ngựa giống nữa kia. Ông nên chịu đi thì hơn; dù cho ông và cả con lừa của ông phiền lòng, đây vẫn là yên ngựa chứ không phải yên lừa; những lý lẽ chứng minh của ông không vững chút nào đâu.

Ông thợ cạo đáng thương nói:

- Tôi xin chịu mất chỗ ở trên thiên đàng nếu tất cả các ngài không nhầm, và mong rằng trước Thượng đế, linh hồn tôi cũng được minh bạch rõ ràng như bộ yên lừa mà các ngài cãi là yên ngựa. Nhưng thôi, luật lệ là như vậy… tôi không tranh cãi nữa. Quả thật tôi không say: họa chăng tôi chỉ có tội là từ sáng chưa ăn uống gì.

Những câu nói ngây thơ của ông thợ cạo cũng lại làm cho mọi người buồn cười như những hành động ngông cuồng của Don Quixote. Đáp lời ông ta, chàng hiệp sĩ giang hồ nói:

- Tốt hơn hết là của ai người ấy cầm; Chúa đã ban cho ai cái gì thì thánh Pedro cũng phải ưng thuận.

Một trong bốn người hầu của Don Luis lên tiếng:

- Nếu đây không phải là chuyện đùa, cố tình bày ra, tôi không thể nào tin được rằng những con người thông minh sáng láng như các ngài lại dám nói và khẳng định rằng những vật này không phải là chậu cạo râu và yên lừa. Nhưng vì thấy các ngài vẫn cả quyết như vậy nên tôi đoán chừng có điều uẩn khúc chi đây khiến các ngài cứ khăng khăng giữ một ý kiến quá trái ngược với một sự thật đã được thể nghiệm. Tôi xin thề là (anh ta nói toạc ra) tất cả những người đang sống trên đời này cũng không làm cho tôi hiểu ngược rằng những vật này không phải là chậu cạo râu và yên lừa.

- Có thể đây là yên lừa cái, Cha xứ nói.

- Vấn đề không phải ở chỗ đó, người hầu đáp, mà cần phân biệt xem có phải là yên lừa hay không như các ngài nói.

Một trong những người lính cảnh sát mới tới quán trọ đã được chứng kiến cuộc đấu khẩu, nổi khùng nói:

- Đúng là yên lừa rồi, cũng như bố tôi là bố tôi vậy! Ai đã hoặc sẽ nói ngược lại hẳn phải say rượu!

- Tên súc sinh kia! Mi nói láo! Don Quixote quát.

Nói đoạn, chàng vung ngọn giáo đang cầm trong tay giáng một đòn khủng khiếp xuống đầu người lính cảnh sát; cũng may anh này tránh được, nếu không ắt ngã lăn ra đất; ngọn giáo quật xuống đất gãy tan. Thấy đồng đội bị hành hung, những người cảnh sát kia lên tiếng cầu cứu vị tiên sư của đội Huynh đệ rất Thánh.

Chủ quán, vốn cũng là cảnh sát viên[74], chạy đi kiếm gậy và gươm rồi đứng về phe những đồng nghiệp của mình; bốn người hầu của Don Luis vây quanh chủ, sợ chàng nhân lúc rối ren tẩu mất; thấy tình hình lung tung, ông thợ cạo định cầm luôn bộ yên lừa nhưng Sancho cũng không chịu thua; Don Quixote rút gươm xông vào đám cảnh sát; Don Luis quát gia nhân buông mình ra để tới cứu nguy cho Don Quixote lúc này đang được Cardenio và Don Fernando hỗ trợ; Cha xứ hò hét; vợ chủ quán kêu gào; con gái chủ quán buồn phiền; Maritornes khóc lóc; Dorothea hoang mang; Lucinda hồi hộp; còn Dona Clara thì bất tỉnh nhân sự. Ông thợ cạo đánh Sancho; Sancho choảng ông thợ cạo; Don Luis bị một người hầu của mình giữ cánh tay cho khỏi chạy, tức quá chàng tống ngay một quả làm anh hầu tóe máu răng; ông bồi thẩm xông vào bênh Don Luis; Don Fernando vật ngã một người lính cảnh sát xuống đất, cứ hai chân thúc mãi vào người hắn; chủ quán lại ra sức cầu cứu vị tiên sư của đội Huynh đệ rất Thánh. Một cảnh đại náo diễn ra trong quán trọ với những tiếng khóc, tiếng kêu, tiếng thét, những nỗi lo âu, sợ hãi, bất hạnh, những nhát gươm, những quả thụi vào mặt, gậy gộc phang vào người, những miếng đá hậu và những cảnh đổ máu. Giữa lúc hỗn loạn rối mù, bỗng đâu Don Quixote tưởng như mình đang chứng kiến sự bất hòa trong quân ngũ của vua Agramante thời xưa; chàng thét như sấm vang:

- Muốn sống mọi người hãy dừng tay lại, tra gươm vào vỏ, bớt giận và nghe tôi nói.

Tiếng chàng hiệp sĩ oang oang khiến mọi người đều ngừng cả lại; Don Quixote nói tiếp:

- Thưa các ngài, tôi đã bảo mà, lâu đài này bị yêu ma phù phép và có cả một bầy quỷ sống ở trong đó. Để chứng minh, tôi muốn các ngài tận mắt thấy rằng cuộc xung đột hiện nay cũng giống như sự bất hòa xưa kia trong nội bộ của Agramante. Này nhé, chỗ này người ta đánh nhau vì thanh gươm, chỗ kia vì con ngựa, chỗ nọ vì con đại bàng hay chiếc mũ sắt, tất cả đều đánh nhau, không ai chịu ai. Nào, mời ngài bồi thẩm và Cha xứ lại đây; một người hãy làm vua Agramante và một người làm vua Sobrino để hòa giải cho chúng tôi. Có Đấng Tối cao chứng giám, thật là một điều vô cùng xấu xa một khi những con người danh giá như chúng ta đây chém giết nhau vì những lý do quá nhỏ nhặt như vậy.

Những người lính cảnh sát chẳng hiểu Don Quixote nói gì, lại vừa bị Cardenio, Don Fernando và các bạn của chàng đánh đau, hầm hè không chịu; ông thợ cạo tán thành vì trong cuộc ẩu đả, bộ râu của ông bị vặt trụi và bộ yên lừa cũng tan tành; Sancho vốn là nô bộc trung thành nên thoạt nghe chủ nói đã tuân theo ngay; bốn người hầu của Don Luis đứng yên vì thấy đánh nhau cũng chẳng lợi lộc gì cho họ; riêng chủ quán khăng khăng muốn đánh nữa để trừng trị thái độ láo xược của tên điên rồ đi đến đâu gây rối đến đó. Cuối cùng, cảnh huyên náo tạm dịu đi, và trong đầu óc của Don Quixote, bộ yên lừa vẫn là bộ yên ngựa cho tới ngày phán xét, chậu cạo râu là mũ sắt và quán trọ là lâu đài.

Thế là tình hình trở lại yên ổn và nhờ có ông bồi thẩm và Cha xứ khuyên giải, mọi người đã làm lành với nhau. Lúc này đám gia nhân của Don Luis lại thúc giục chàng quay trở về nhà cùng với họ; trong lúc hai bên còn đang giằng co, ông bồi thẩm kể lại cho Don Fernando, Cardenio và Cha xứ những lời lẽ mà Don Luis đã nói với mình, rồi ông hỏi họ nên xử trí ra sao. Sau khi bàn bạc, Don Fernando gặp đám gia nhân của Don Luis; chàng cho họ biết mình là ai và nói ý định của mình là đưa cậu chủ của họ về nhà hầu tước anh trai mình ở Andalusia, tại đó cậu sẽ được tiếp đãi một cách xứng đáng với cương vị của cậu, vì rõ ràng Don Luis không muốn trở về nhà gặp cha ngay dù cho họ phanh thây xé xác chàng. Sau khi đã biết chức tước của Don Fernando và quyết tâm của Don Luis, đám gia nhân quyết định để ba người trong bọn họ trở về thuật lại tình hình với cha Don Luis, còn một người ở lại theo hầu đồng thời theo dõi chàng cho tới khi ba người kia quay lại hoặc tới khi có lệnh mới của cha chàng. Thế là cuộc loạn đả đã được dẹp yên nhờ vào uy quyền của Agramante và sự khôn ngoan của vua Sobrino. Nhưng con quỷ kia - kẻ thù của sự hòa hợp - cay cú và tẽn tò vì thấy đã cố bày ra một chuyện rắc rối như vậy mà không thu được kết quả bao nhiêu, lại muốn gây ra một vụ ẩu đả lộn xộn khác.

Sau khi được biết những người vừa đánh nhau với mình là con nhà quyền quý, những người lính cảnh sát rút khỏi vòng chiến vì thấy rằng dù có thắng hay bại cũng vẫn phải chịu phần thiệt. Rủi sao viên cảnh sát vừa bị Don Fernando đấm đá túi bụi sực nhớ ra rằng trong số những trát bắt người y mang theo có một tờ trát của đội Huynh đệ rất Thánh ra lệnh bắt Don Quixote vì chàng đã giải thoát cho đám phạm nhân trước đây (quả thật, điều lo sợ của Sancho khi trước là rất đúng). Để xem nhận dạng tả trong tờ trát có khớp với con người Don Quixote không, anh ta rút ở trong ngực một cuốn giấy và lấy tờ trát bắt chàng hiệp sĩ giở ra đọc. Vì chưa thạo, anh ta phải đọc rất chậm, xong mỗi chữ lại đưa mắt nhìn Don Quixote để so với bộ mặt của chàng, cuối cùng phát hiện ra chàng đúng là người phải bắt như ghi trong tờ trát. Sau khi đã chắc chắn rồi, anh ta cuộn cả tập lại, tay trái cầm tờ trát, tay phải túm chặt cổ áo Don Quixote làm chàng nghẹt thở, mồm hét to:

- Hãy giúp đội Huynh đệ rất Thánh một tay! Để mọi người thấy rằng điều yêu cầu của tôi là đúng, xin xem tờ trát đây trong đó có ghi là phải bắt tên cướp đường này.

Cha xứ đỡ lấy tờ trát đọc thì thấy người lính cảnh sát nói đúng và nhận dạng ghi trong đó khớp với mặt mũi của Don Quixote. Thấy mình bị một kẻ súc sinh đối xử không ra gì, chàng hiệp sĩ nổi giận đùng đùng, tất cả các khớp xương trong người chàng kêu răng rắc, hai tay chàng ra sức thít chặt cổ viên cảnh sát; cũng may đồng đội của anh ta tới cứu, nếu không chắc anh đã toi mạng một khi Don Quixote không nhả tay ra. Chủ quán cũng vội tới giải vây vì tất nhiên bác phải bênh những người đồng nghiệp. Vợ chủ quán thấy chồng lại tham chiến, vội kêu ầm lên; Maritornes và con gái chủ quán cũng cất giọng hòa theo, cầu cứu Thượng đế và những người có mặt trong quán trọ. Trước cảnh tượng đó, Sancho nói:

- Chúa bất diệt! Ông chủ tôi nói rất đúng là lâu đài này có yêu ma vì quả thật không thể sống yên ổn một giờ nào ở đây được.

Don Fernando can hai người và gỡ tay họ ra khiến cả hai đều thở phào vì hai bên đều ghì nhau rất chặt, bên này túm cổ áo bên kia, bên kia chịt họng bên này. Tuy thế, những người lính cảnh sát vẫn đòi bắt Don Quixote bằng được; họ yêu cầu mọi người hãy làm tròn bổn phận với đức vua và vị tiên sư của đội Huynh đệ rất Thánh, cùng hợp lực trói chàng lại và trao cho họ. Họ cầu cứu đức vua và vị tiên sư của họ hãy tiếp tay cho họ bắt được tên đạo tặc, tên cướp đường. Nghe họ nói, Don Quixote chỉ cười rồi, rất ung dung, chàng đáp:

- Lại đây, hỡi những kẻ thô bạo và xấu xa kia! Mang lại tự do cho kẻ bị gông xiềng, giải thoát cho người tù tội, cứu vớt kẻ khốn nạn, nâng đỡ người bị ngã, cưu mang người hoạn nạn mà bảo là cướp đường ư? Quân ti tiện kia, vì đầu óc của các người nhỏ nhen hèn hạ cho nên trời kia không để cho các người hiểu được giá trị của hiệp sĩ đạo hoặc thấy được tội lỗi và sự dốt nát của mình vì đã dám coi thường không những sự tồn tại mà cả cái bóng của người hiệp sĩ giang hồ. Nào lại đây, lũ kẻ cắp có tổ chức kia! Các người không phải là cảnh sát gì hết mà là một bọn cướp đường được Huynh đệ rất Thánh cho phép. Hãy nghe ta hỏi: tên ngu xuẩn nào đã ký trát bắt một hiệp sĩ trứ danh như ta? Kẻ nào không biết rằng các hiệp sĩ giang hồ không phải tuân thủ một luật pháp nào cả? Kẻ nào không biết rằng luật lệ của họ là thanh gươm, quy tắc của họ là lòng dũng cảm, phương châm của họ là ý chí? Ta nhắc lại: tên ngu xuẩn nào không biết rằng không một nhà quý tộc nào được hưởng nhiều quyền ưu tiên và miễn trừ như một hiệp sĩ giang hồ một khi chàng đã được phong tước và bước chân vào nghề hiệp sĩ gian khổ? Có hiệp sĩ giang hồ nào phải nộp thuế tài sản, thuế hàng hóa, thuế cưới vua, thuế lãnh địa, thuế đường, thuế đò không? Có người thợ may nào đòi chàng tiền công may không? Có chủ nhân lâu đài nào đón chàng vào nghỉ tại lâu đài của mình rồi sau đó hỏi tiền trọ không? Có nhà vua nào không mời chàng ngồi dự yến tiệc cùng bàn không? Có tiểu thư nào không say mê chàng và không trao xương gửi thịt cho chàng không? Và cuối cùng, có hiệp sĩ giang hồ nào ở trên đời này đã, đang hoặc sẽ không có đủ can đảm để một mình phang bốn trăm gậy cho bốn trăm tên lính cảnh sát dám đương đầu với chàng không?

Chương XLVI

CÂU CHUYỆN LY KỲ CỦA NHỮNG NGƯỜI LÍNH CẢNH SÁT VÀ TÍNH NẾT CỰC KỲ DỮ TỢN CỦA CHÀNG HIỆP SĨ DON QUIXOTE

Trong lúc Don Quixote nói, Cha xứ giảng giải cho những người lính cảnh sát hiểu rằng chàng là một người mất trí như những hành động và lời nói của chàng đã chứng minh; ông khuyên họ nên kết thúc sự việc tại đây vì dù có bắt được chàng đưa đi, sau đó họ cũng sẽ phải thả ngay vì chàng điên. Người lính cảnh sát cầm trát đáp rằng anh ta không có nhiệm vụ xét xem Don Quixote có điên hay không mà chỉ thi hành lệnh cấp trên, và một khi bắt xong rồi thì ai muốn thả tới ba trăm lần cũng mặc. Cha xứ nói:

- Dù vậy, lần này anh không nên bắt chàng; vả chăng theo tôi hiểu, chàng cũng chẳng để cho ai bắt đâu.

Trước những lời nói chí phải của Cha xứ và trước những hành động quá điên rồ của Don Quixote (quả thật, nếu những người lính cảnh sát không biết rằng Don Quixote mất trí, chắc là họ cũng sẽ phát điên phát rồ), những người lính cảnh sát đành phải nhượng bộ; không những thế, họ còn đứng ra dàn xếp cho ông thợ cạo và Sancho lúc này vẫn đang hầm hè nhau. Với cương vị là những người của công lý, họ đứng ra làm trọng tài xét xử và cuối cùng, đôi bên cũng tạm thỏa mãn, tuy không thật hoàn toàn; theo quyết định, hai bên phải đổi cho nhau bộ yên lừa nhưng giữ lại dây tròng. Về chiếc mũ sắt của Mambrino, Cha xứ lẳng lặng đền cho ông thợ cạo tám đồng real, không cho Don Quixote biết, và ông này trao lại một tờ biên lai, hứa từ nay về sau mãi mãi không bao giờ nhắc tới chuyện đó nữa. Thế là hai chuyện xích mích lớn nhất và quan trọng nhất đã được giải quyết; vấn đề tồn tại là làm thế nào cho đám gia nhân của Don Luis đồng ý cử ba người trong bọn họ quay trở về còn một người đi theo chủ đến nơi mà Don Fernando sẽ dẫn tới[75]. Tới đây, vận rủi đã qua, vận may đã đến giải ách cho đôi tình nhân và những con người dũng cảm ở trong quán trọ khiến mọi việc đều kết thúc tốt đẹp đối với tất cả mọi người: đám gia nhân nhất nhất làm theo ý của Don Luis. Dona Clara vô cùng mừng rỡ, và cứ nhìn nét mặt nàng lúc đó cũng đoán được trong lòng nàng đang tưng bừng hớn hở. Zoraida không hiểu hết tình hình xảy ra, nhưng qua thái độ của từng người, đặc biệt là của người yêu mà nàng vẫn luôn luôn theo dõi bằng đôi mắt và cả tấm lòng, nàng cũng từng lúc tỏ ra âu sầu hoặc mừng rỡ. Nhìn thấy Cha xứ trao tiền cho ông thợ cạo, chủ quán bèn đòi tiền trọ của Don Quixote cùng tiền bồi thường những bao rượu bị chọc thủng và rượu bị đổ, thề rằng Rocinante và con lừa của Sancho sẽ không ra khỏi quán trọ nếu trước đó không được trả đủ số tiền, không thiếu một xu. Cha xứ lại phải lấy lời giảng giải, còn Don Fernando thì xuất tiền túi ra mặc dù ông bồi thẩm cũng sẵn lòng nhận trả hộ. Thế là mọi người đều hòa thuận với nhau; quang cảnh quán trọ không còn giống cảnh bất hòa trong nội bộ của vua Agramante như Don Quixote đã tả mà trái lại, đượm một không khí thái bình êm ả như ở dưới thời hoàng đế La Mã Octavianus xưa. Mọi người đều nghĩ rằng sở dĩ được như vậy là nhờ có sự thiện chí và tài hùng biện của Cha xứ cũng như tính tình hào phóng vô song của Don Fernando.

Thấy mình và giám mã đều đã thoát ra khỏi những chuyện rắc rối, Don Quixote nghĩ rằng đã đến lúc phải tiếp tục cuộc hành trình để kết thúc cuộc phiêu lưu vĩ đại dành riêng cho chàng. Thế là, với cả một sự quyết tâm, chàng đến quỳ trước mặt Dorothea. Thấy vậy, Dorothea vội ngăn lại, không cho phép chàng nói chừng nào chàng chưa đứng dậy. Tuân theo lời công chúa Micomicona, Don Quixote đứng lên nói:

- Thưa công chúa xinh đẹp, tục ngữ có câu rằng: cần mẫn là mẹ của hạnh phúc, và trong rất nhiều chuyện quan trọng, kinh nghiệm cho thấy rằng sự sốt sắng của người điều đình khiến cho một việc tưởng đâu khó thành cũng đi tới kết quả mỹ mãn. Trong chiến tranh, chân lý đó biểu hiện rõ ràng hơn ở đâu hết vì một hành động chớp nhoáng chặn đứng được ý đồ của kẻ địch và mang lại thắng lợi trước khi đối phương kịp trở tay. Tôi nói vậy, thưa công chúa cao quý, vì tôi trộm nghĩ rằng sự có mặt của chúng ta ở trong tòa lâu đài này không mang lại lợi ích gì và còn có thể hại lớn khiến có một ngày chúng ta sẽ phải ân hận. Ai biết đâu rằng nhờ có những tên do thám hoạt động khôn khéo và kín đáo, tên khổng lồ thù địch của nàng biết được là tôi sẽ tới tiêu diệt hắn, và hắn đã lợi dụng thời gian này để cố thủ trong một lâu đài hay một thành trì kiên cố nào khiến cho sự cần mẫn và sức mạnh của cánh tay không mệt mỏi của tôi trở nên kém hiệu quả. Bởi vậy, thưa công chúa, ta hãy nhanh tay ngăn chặn những âm mưu của hắn và mau mau lên đường nắm lấy thời cơ tốt đẹp; nàng mong mỏi đạt được nguyện vọng bao nhiêu thì tôi cũng mong mỏi được chạm trán với kẻ thù của nàng bấy nhiêu.

Nói tới đó, Don Quixote ngừng lại, bình tĩnh chờ nàng công chúa xinh đẹp trả lời. Bằng một dáng vẻ đài các rất phù hợp với kiểu cách của Don Quixote, công chúa đáp:

- Thưa hiệp sĩ, thiếp xin cảm ơn chàng đã tỏ lòng muốn giúp đỡ thiếp trong cơn đại hoạn nạn này; chàng quả xứng đáng là một trang hiệp sĩ vì người hiệp sĩ luôn luôn quan tâm bênh vực trẻ mồ côi và những kẻ khốn cùng. Cầu trời cho điều mong ước của chàng cũng như của thiếp được toại nguyện để chàng thấy rằng trên đời này có những người đàn bà không vô ơn. Nào, ta hãy khởi hành ngay tức khắc vì ý muốn của thiếp không ngoài ý muốn của chàng; thiếp xin để tùy chàng định liệu cho thiếp. Một khi thiếp đã nhờ vả chàng che chở tính mạng và trông cậy vào hai cánh tay của chàng để khôi phục lại giang sơn cho thì thiếp không thể đi ngược lại những mệnh lệnh sáng suốt của chàng.

- Nếu vậy thì phải hành động ngay, Don Quixote nói; khi một nàng công chúa đã tự hạ mình như vậy, ta không muốn bỏ lỡ cơ hội nâng nàng lên và đặt nàng vào chiếc ngai mà nàng được quyền thừa kế. Hãy khởi hành tức khắc vì lòng mong muốn ra đi đang thôi thúc ta. Như người ta thường nói, chậm trễ là nguy hiểm. Dù có kẻ nào ở trên trời hay dưới địa ngục cũng không làm cho ta nhụt lòng nản chí. Sancho đâu, hãy đóng yên cương cho con Rocinante của ta, con lừa của mi và con ngựa của công chúa. Chúng ta hãy từ biệt chủ nhân lâu đài cùng các vị có mặt ở đây và hãy lên đường ngay tức khắc.

Vì đã được chứng kiến mọi chuyện xảy ra, Sancho lắc đầu quầy quậy, nói:

- Ngài ơi, nói xin lỗi các bà có mặt tại đây, việc này còn tai hại nhiều hơn ta tưởng cơ!

- Tên súc sinh kia, liệu có tai hại nào ở trên đời này xúc phạm đến thanh danh của ta được không?

- Nếu ngài nổi nóng, Sancho đáp, tôi sẽ ngậm miệng không nói những điều mà một giám mã và một người đầy tớ trung thành có nhiệm vụ phải nói với chủ mình.

- Muốn nói gì cứ nói, Don Quixote bảo Sancho, miễn là những lời nói của mi không nhằm mục đích làm cho ta sợ hãi. Nếu mi sợ thì mi cứ làm theo bản tính của mi, còn nếu ta không sợ thì ta cứ làm theo bản tính của ta.

- Lạy Chúa, con là kẻ có tội! Sancho nói. Thưa ngài, vấn đề không phải như vậy; số là tôi biết một cách chắc chắn và có chứng cớ rằng cái bà tự xưng là hoàng hậu đại vương quốc Micomicon kia cũng không hơn gì mẹ tôi cả. Nếu quả như lời bà ấy nói thì hà tất bà ấy cứ phải hôn vụng hôn trộm một anh chàng cùng bọn ở trong các xó xỉnh, sau lưng người khác làm gì.

Những lời nói của Sancho làm Dorothea đỏ mặt vì quả thật đôi lúc Don Fernando chồng nàng đã vụng trộm sử dụng đôi môi để hưởng một chút món phần thưởng mà chàng xứng đáng được nhận (Sancho bắt gặp và bác cảm thấy hành động của Dorothea là hành động của một con người lẳng lơ chứ không phải của bà hoàng một vương quốc lớn). Dorothea không biết trả lời ra sao, đành phải để cho Sancho nói tiếp; bác giám mã nói:

- Thưa ngài, tôi nói vậy vì nếu thầy trò ta phải mỏi gối chồn chân, sống những đêm vất vả và những ngày còn khổ cực hơn để cho con người nhởn nhơ kia phỗng tay trên công lao của mình thì hà tất tôi phải vội vàng đi đóng yên cương cho con Rocinante, con lừa của tôi và con ngựa của bà hoàng làm gì, thà rằng ta cứ ngồi yên một chỗ mà chén còn hơn, việc ai người ấy lo.

Ôi lạy Chúa! Nỗi tức giận của Don Quixote mới ghê gớm làm sao khi chàng nghe giám mã của mình thốt ra những lời hỗn hào như vậy! Ghê gớm đến nỗi giọng chàng trở nên dồn dập, lưỡi ríu lại, hai mắt nảy lửa; chàng thét lớn:

- Tên đê tiện, súc sinh, xấu xa, hỗn xược, ngu xuẩn, xằng bậy, càn rỡ, ngạo mạn, độc mồm độc miệng kia! Mi dám nói những lời như vậy trước mặt ta và trước những phu nhân quyền quý này ư? Đầu óc tối mù của mi dám nghĩ ra những chuyện xấu xa liều lĩnh như vậy ư? Hãy bước đi cho khuất mắt ta, hỡi con quái vật của tạo hóa, kho chứa chấp những điều dối giả, giảo quyệt, gian ngoan, kẻ bày đặt những chuyện xấu xa, vụng dại, kẻ thù của sự đúng mực cần phải có đối với các vị vua chúa! Bước ngay đi, chớ đứng trước mặt ta nếu không mi sẽ phải chịu đựng tất cả nỗi tức giận của ta.

Trong lúc nói, Don Quixote cau mày, phồng má, mắt đảo ngược đảo xuôi, chân phải giậm mạnh xuống đất, chứng tỏ rằng nỗi tức giận đang sôi sục trong lòng chàng. Trước những lời nói và thái độ giận dữ của chủ, Sancho sợ run, chỉ mong sao đất ở dưới chân nẻ ra kéo bác xuống; bác chỉ còn một cách là rút lui để né tránh sự tức giận của chủ. Đã biết tính tình của Don Quixote, nàng Dorothea khôn ngoan vội lên tiếng để làm nguôi cơn giận của chàng, nàng nói:

- Thưa hiệp sĩ Mặt Buồn, xin chàng chớ nổi giận vì những lời lẽ vụng dại của người giám mã trung thành của chàng. Chắc anh ta không dám nói bâng quơ đâu, vả chăng ta không thể nghi ngờ một con người có suy xét và có đạo như anh ta lại nói sai cho ai. Bởi vậy, ta có thể nghĩ một cách chắc chắn được rằng mọi chuyện xảy ra trong lâu đài này đều do yêu ma phù phép như chàng đã nói, và có thể là Sancho đã nhìn sự việc qua con đường yêu thuật đó nên mới có những lời xúc phạm tới thanh danh của thiếp.

- Có Thượng đế chứng giám, Don Quixote nói, tôi xin thề là công chúa đã giải đáp đúng. Đúng là có một sự việc đã bị yêu thuật xuyên tạc và đã hiện ra trước mắt tên Sancho tội lỗi này khiến cho y không thể nào nhìn khác được. Tôi rất hiểu là tên khốn khổ đó xưa nay có thiện tâm và hiền lành, không biết nói sai cho ai.

- Đúng như vậy và sẽ mãi mãi đúng như vậy, Don Fernando nói. Vì thế, thưa ngài Don Quixote, xin hãy tha lỗi cho anh ta và cho anh ta được trở về hầu hạ ngài kẻo lại có những sự việc khác làm anh ta mất trí một lần nữa.

Sau khi Don Quixote tuyên bố tha tội cho Sancho, Cha xứ đi gọi bác về; Sancho khúm núm tới quỳ trước mặt chủ và xin chủ đưa tay ra. Don Quixote chìa tay cho Sancho hôn rồi chúc phúc cho giám mã, chàng nói:

- Sancho con ta, bây giờ chắc con đã thấy là đúng những điều ta đã nhiều lần nói với con rằng mọi chuyện trong lâu đài này đều xảy ra qua con đường yêu thuật.

- Con tin rồi, Sancho đáp, trừ câu chuyện về cái khăn trải giường mà con nghĩ là đã xảy ra qua con đường thông thường.

- Chớ nghĩ thế, Don Quixote nói, vì nếu chuyện đó có thật thì ta đã trả thù cho con lúc ấy và ngay cả lúc này; nhưng ta không làm được việc đó lúc ấy cũng như lúc này vì ta không biết trừng trị ai để rửa nhục cho con.

Thấy mọi người muốn biết chuyện chiếc khăn trải giường ra sao, chủ quán bèn kể lại đầu đuôi việc Sancho Panza bị tung bổng lên trời[76] khiến họ được một mẻ cười và Sancho càng thêm bực bội. Don Quixote lại phải cam đoan với giám mã của mình rằng đó là chuyện yêu thuật; tuy nhiên, Sancho không đến nỗi quá ngây thơ và bác vẫn tin rằng việc bác bị tung lên trời là sự thật đã được chứng minh, do những người bằng xương bằng thịt gây ra chứ không có yêu thuật và ma quái tưởng tượng nào cả như chủ bác đã nghĩ và khẳng định.

Đám khách thượng lưu đã nghỉ tại quán trọ được hai ngày và thấy đã đến lúc phải ra đi. Họ bàn cách để Cha xứ và bác phó cạo đưa Don Quixote về quê chữa chạy bệnh điên cho chàng theo ý muốn của hai người, không phải phiền tới Dorothea và Don Fernando, và cũng không phải bày trò giải thoát cho công chúa Micomicona nữa. Nhân có một chiếc xe bò đi qua, họ thương lượng nhờ người đánh xe chở Don Quixote theo cách sau đây: họ lấy những thanh gỗ đóng một chiếc cũi đủ rộng rãi cho Don Quixote ngồi trong đó một cách thoải mái, rồi theo lệnh và ý đồ của Cha xứ, Don Fernando, các bạn chàng, đám gia nhân của Don Luis và những người lính cảnh sát cùng chủ quán bịt kín mặt, cải trang mỗi người một kiểu để Don Quixote tưởng rằng họ không phải là những nhân vật mà chàng đã gặp ở trong lâu đài: xong đâu đấy, họ rón rén bước vào phòng Don Quixote lúc này đang ngủ lấy lại sức sau những chuyện rắc rối vừa qua.

Don Quixote ngủ rất thoải mái, không hề ngờ tới chuyện sẽ xảy ra. Bọn người tiến tới giữ chặt lấy chàng rồi trói ghì chân tay lại; giật mình tỉnh dậy, Don Quixote không sao cựa quậy được, chỉ còn biết kinh ngạc sửng sốt trước những bộ mặt vô cùng kỳ quái. Với một trí tưởng tượng ngông cuồng sẵn có, chàng nghĩ rằng tất cả những kẻ ở trước mặt mình là loài yêu quái của tòa lâu đài đã bị ma ám này và không còn nghi ngờ gì nữa, chàng cũng đã bị phù phép vì không sao nhúc nhích và chống cự được. Sự việc xảy ra đúng như dự tính của Cha xứ, tác giả của mưu kế này. Trong số những người có mặt, riêng Sancho vẫn tỉnh táo và vẫn ăn mặc bình thường; tuy cũng mắc bệnh na ná như chủ, bác vẫn nhận được mặt những người cải trang, nhưng bác không nói năng gì, chờ xem câu chuyện tấn công và bắt bớ ông chủ mình kết thúc ra sao. Don Quixote cũng lặng yên chờ coi số phận của mình xoay vần đến đâu. Người ta mang chiếc cũi tới, nhốt chàng vào rồi đóng chặt then, không sao phá ra được. Xong xuôi, họ vác cũi lên vai khiêng đi. Vừa ra khỏi buồng, bỗng đâu vang lên một tiếng nói mà bác phó cạo cố làm ra vẻ rùng rợn (đây là bác phó Nicholas chứ không phải ông thợ cạo có bộ yên lừa):

- Hỡi hiệp sĩ Mặt Buồn! Ngươi chớ nên buồn phiền về sự giam cầm này vì có như vậy ngươi mới sớm hoàn thành cuộc phiêu lưu mạo hiểm mà lòng dũng cảm của ngươi đã dành cho ngươi. Rồi đây, cuộc phiêu lưu sẽ kết thúc một khi con sư tử hung dữ xứ Mancha sum vầy với con bồ câu trắng làng Toboso sau khi cả hai đã kính cẩn cúi đôi vầng trán hiên ngang dưới cái ách êm ái của một cuộc hôn nhân. Và cuộc sum họp có một không hai đó sẽ làm nảy nở dưới vòm trời này những sư tử con dũng mãnh có những móng vuốt sắc nhọn cũng giống như cha dũng cảm của chúng. Việc đó sẽ xảy ra trước khi Apollo - vị thần đuổi bắt nữ thần trốn chạy[77] -, trong cuộc vận hành tự nhiên và thần tốc của mình, đi hết hai vòng quanh mười hai cung chói lọi. Còn ngươi, hỡi giám mã cao quý và ngoan ngoãn, có gươm đeo thắt lưng, có bộ râu đáng kính và đôi lỗ mũi nhạy cảm! Chớ nên phiền lòng nản chí vì thấy người ta nhốt một trang hào kiệt của giới hiệp sĩ giang hồ vào trong cũi và khiêng đi ngay trước mắt ngươi. Với sự sắp đặt của hóa công kia, chẳng bao lâu ngươi sẽ được quyền cao chức trọng khiến ngươi sẽ không nhận ra mình nữa, và những lời hứa hẹn của chủ ngươi sẽ không phải là những lời nói suông. Nhân danh nữ pháp sư Mentironiana, ta cam đoan với ngươi rằng công sá của ngươi sẽ được trả đầy đủ như rồi ngươi sẽ thấy. Hãy theo gót chàng hiệp sĩ dũng cảm đang bị yêu thuật phù phép vì ngươi cần đi tới chỗ nghỉ đã định cho cả hai thầy trò. Ta không được phép nói thêm, Chúa sẽ phù hộ các người. Thôi, ta trở về nơi mà chỉ riêng ta biết.

Tới đoạn kết thúc lời tiên tri, tiếng bác phó cạo khi lên bổng lúc xuống trầm khiến ngay những người trong cuộc tưởng đâu cũng phải tin vào những điều nghe thấy.

Nghe xong lời phán, Don Quixote cũng thấy xuôi xuôi. Chàng suy luận về từng điểm và hiểu được hết ý. Theo lời hứa hẹn của nhà tiên tri, chàng sẽ sum vầy với nàng Dulcinea làng Toboso yêu quý bằng một cuộc thiên duyên xứng đáng, và từ trong bụng người đàn bà mắn đẻ ấy sẽ nảy sinh ra những sư tử con, tức là những đứa con trai của chàng, làm cho xứ Mancha đời đời rạng rỡ. Đinh ninh là thế, chàng buông một tiếng thở dài, cất cao giọng nói:

- Dù người là ai chăng nữa, người cũng đã nói về ta những điều thật tốt lành. Ta nhờ người nhân danh ta cầu vị pháp sư hãy quan tâm đến ta, đừng bắt ta phải chết mòn trong chốn lao tù này, để ta còn nhìn thấy những lời hứa hẹn quá ư tốt đẹp trên đây trở thành sự thật. Nếu được như vậy, những nỗi khổ cực của lao tù đối với ta sẽ là niềm vinh quang, những dây xích quấn quanh mình ta là điều an ủi, tấm ván mà họ đặt ta nằm lên chẳng phải là một chiến trường gian khổ, trái lại nó là một chiếc giường cưới mềm mại và êm ái. Còn về việc giám mã Sancho Panza của ta có đi theo chăm sóc ta hay không, ta tin vào lòng tốt và nết ăn ở của y, nghĩ rằng y không bỏ rơi ta dù ta gặp vận may hay rủi. Nếu số phận của y hoặc số phận của ta không ra gì khiến ta không thể ban cho y một hòn đảo hoặc một bổng lộc gì tương đương như ta đã hứa, ít ra y cũng không mất khoản công sá vì ta đã làm di chúc trong đó ta có ghi rõ những thứ dành riêng cho y, căn cứ vào khả năng của ta chứ không căn cứ vào công lao to lớn của y.

Sancho Panza cúi rạp người vái một cách rất cung kính rồi hôn luôn cả hai tay của chủ - số là hôn một tay không được vì cả hai tay của Don Quixote bị trói chập vào nhau.

Bầy yêu quái khiêng chiếc cũi lên vai và đặt lên xe bò.

Chương XLVII

CÂU CHUYỆN LẠ LÙNG VỀ CHÀNG HIỆP SĨ DON QUIXOTE XỨ MANTRA BỊ PHÙ PHÉP, CÙNG NHỮNG CHUYỆN LY KỲ KHÁC

Thấy mình bị nhốt vào cũi và đặt lên xe bò, Don Quixote nói:

- Ta đã đọc nhiều sách viết rất nghiêm túc về các hiệp sĩ giang hồ, nhưng ta chưa hề đọc, nhìn hoặc nghe thấy nói có hiệp sĩ nào bị phù phép và bị những con vật lười biếng và lề mề đưa đi một cách chậm chạp như thế này. Thông thường, người ta đưa các hiệp sĩ đi một cách nhẹ nhàng trên không trung, có một đám mây đen hoặc một chiếc xe phóng hỏa bao phủ khắp người, hay là cho họ cưỡi quái ưng mã hoặc một con vật gì tương tự. Thế mà giờ đây người ta đưa ta đi bằng một chiếc xe bò! Trời ơi! Thật là nhục nhã! Nhưng có thể nghề hiệp sĩ và những chuyện yêu thuật đời nay đi theo một con đường khác xưa rồi. Cũng có thể vì ta là hiệp sĩ mới trên đời này và là người đầu tiên phục hồi nghề hiệp sĩ giang hồ đã bị lãng quên cho nên pháp luật bây giờ cũng khác và cách thức đưa những người bị phù phép đi bây giờ cũng khác, Sancho con ta thấy thế nào?

- Tôi chẳng thấy thế nào cả, Sancho đáp, tôi có đọc nhiều kinh giang hồ như ngài đâu. Tuy nhiên, tôi dám cam đoan và thề rằng những bóng ma ở chung quanh ta không được lương thiện lắm.

- Lương thiện ư? Don Quixote kêu lên. Mẹ ơi! Làm sao có thể lương thiện được một khi chúng là loài yêu ma hiện thành những hình thù quỷ quái tới đây làm chuyện này và đưa ta vào cảnh ngộ này! Nếu ngươi muốn biết sự thật, hãy lấy tay sờ nắn vào người chúng; ngươi sẽ thấy rằng thân hình của chúng toàn là không khí cả, chỉ có cái vỏ bề ngoài thôi.

- Lạy Chúa, tôi sờ rồi. Có một con yêu nhanh như con thoi, da dẻ đỏ hồng; nó còn một đặc tính khác hẳn các con yêu quái khác. Người ta bảo rằng loài yêu quái sặc mùi diêm sinh, trái lại con yêu này có mùi long diên, cách xa nửa dặm vẫn ngửi thấy.

Sancho đang nói về Don Fernando; quả thật một con người sang trọng như chàng ắt phải tỏa ra mùi thơm như Sancho vừa tả.

- Anh bạn Sancho chớ lấy thế làm lạ, Don Quixote bảo. Ta nói cho mà biết rằng lũ yêu ma tinh ranh lắm đấy. Dù người chúng có mùi cũng không ai ngửi thấy gì đâu vì chúng là loài yêu ma và dù có ngửi được thì cũng không thấy ở người chúng mùi gì thơm tho đâu mà chỉ toàn những mùi thối tha xú uế. Nguyên nhân là vì đi tới đâu chúng cũng chỉ gieo rắc những cảnh địa ngục và mang lại đau khổ, bởi thế cho nên chúng không thể có mùi thơm được vì hương thơm làm con người ta khoan khoái dễ chịu. Nếu như ngươi cảm thấy con yêu có mùi long diên, đó là vì ngươi nhầm hoặc là con yêu nọ đánh lừa để ngươi không nhận ra nó là con yêu.

Nghe chủ và tớ bàn bạc với nhau như vậy, Don Fernando và Cardenio sợ Sancho phát hiện ra mưu kế của họ vì thấy bác đã đi sát vào vấn đề rồi, bèn quyết định lên đường sớm. Họ gọi riêng chủ quán ra một chỗ, bảo đóng ngay yên cho con Rocinante và con lừa của Sancho; chủ quán thi hành tức khắc. Trong lúc đó, Cha xứ đã nhờ được những người lính cảnh sát hộ tống Don Quixote về quê nhà, hứa sẽ trả công cho họ tính theo số ngày đi đường. Cardenio treo khiên và mũ sắt của Don Quixote vào cốt yên ngựa, mỗi bên một chiếc; chàng ra hiệu cho Sancho leo lên lừa cầm cương con Rocinante dắt đi theo, rồi bố trí mỗi người lính cảnh sát cầm súng hỏa mai đi một bên xe. Trước khi xe chuyển bánh, vợ chủ quán, con gái và cô hầu Maritornes chạy ra tiễn chân Don Quixote, vờ khóc lóc xót thương cho nỗi bất hạnh của chàng; Don Quixote bảo họ:

- Xin các quý phu nhân chớ khóc lóc làm chi, tất cả những bất hạnh này đều là tất nhiên đối với những người làm nghề nghiệp như tôi. Và nếu những tai họa đó không đến với tôi thì tôi cũng không thể tự coi mình là một hiệp sĩ giang hồ trứ danh được. Những hiệp sĩ vô danh tiểu tốt không bao giờ gặp những trường hợp tương tự như thế này bởi chưng thiên hạ có để ý tới họ đâu. Chỉ có những hiệp sĩ dũng cảm mới được nhắc nhở tới; họ bị nhiều ông hoàng bà chúa và các hiệp sĩ khác ghen đức ghen tài vẫn tìm cách hãm hại những người ngay thẳng bằng những mưu ma chước quỷ. Tuy nhiên, đạo đức là một sức mạnh vô địch cho nên dù có các phép yêu thuật của kẻ phát minh đầu tiên là Zoroaster, bản thân sức mạnh của đạo đức vẫn thắng được tất cả và tỏa ánh sáng lên khắp mặt đất như mặt trời tỏa ánh sáng trong vũ trụ. Xin chư vị phu nhân tha lỗi cho tôi nếu vì sơ suất tôi đã có điều gì xúc phạm; quả thật tôi không bao giờ cố tình làm điều đó đối với bất cứ ai; chư vị hãy cầu Chúa giải thoát cho tôi khỏi cảnh lao tù này mà một tên pháp sư độc bụng nào đó đã gây ra cho tôi. Một khi được trở lại tự do, tôi sẽ không quên những công ơn mà các vị đã dành cho tôi trong thời gian tôi nghỉ tại lâu đài này; tôi sẽ đền ơn, phụng sự và hậu tạ các vị một cách xứng đáng.

Trong lúc các nữ chủ nhân lâu đài trò chuyện với Don Quixote, Cha xứ và bác phó cạo chia tay với Don Fernando và các bạn của chàng, với viên đại úy và ông bồi thẩm, với tất cả các cô gái lúc này đều vui vẻ, đặc biệt với Dorothea và Lucinda. Mọi người ôm nhau thắm thiết, hứa sẽ báo tin tức cho nhau. Don Fernando đưa địa chỉ cho Cha xứ, dặn phải viết thư báo cho biết tình hình của Don Quixote vì không có gì làm cho chàng vui thích hơn là được biết tin đó; chàng cũng hứa sẽ báo cho Cha xứ biết những điều mà chàng nghĩ là có thể làm cho Cha xứ vui thích, những tin tức về hôn lễ của chàng và lễ làm phép thông công của Zoraida, về chuyện riêng của Don Luis và về việc Lucinda trở về nhà cha mẹ. Cha xứ hứa sẽ làm đúng yêu cầu của Don Fernando, không sai một ly. Họ lại ôm nhau hôn hít và một lần nữa lại hứa hẹn sẽ thực hiện những yêu cầu của nhau. Chủ quán tới đưa cho Cha xứ một tập truyện; bác nói là đã tìm thấy trong lần lót chiếc hòm đựng tập Truyện anh chàng hiếu kỳ khờ dại, và vì chủ nhân của nó không trở lại đòi nên bác cho tất, bác không biết đọc nên chẳng giữ làm chi. Cha xứ cám ơn chủ quán rồi mở ra xem thì thấy trên đầu tập truyện có ghi: Truyện Rinconete và Cortadillo; ông đoán là tiểu thuyết. Vì đã được thưởng thức Truyện anh chàng hiếu kỳ khờ dại, ông đoán rằng tập này cũng phải lý thú vì có thể cả hai tập truyện đều do một tác giả viết; ông bèn cất đi, định bụng khi nào có dịp sẽ đọc.

Cha xứ và ông bạn là bác phó cạo leo lên lưng lừa (hai người vẫn đeo mặt nạ để Don Quixote không nhận ra ngay được) rồi ra đi theo chiếc xe bò. Cả đoàn theo thứ tự sau đây: đi đầu là chiếc xe bò do chủ xe điều khiển, hai bên có hai người lính cảnh sát mang súng như tả ở trên, tiếp đến Sancho Panza ngồi trên mình lừa tay cầm cương dắt con Rocinante, cuối cùng là Cha xứ và bác phó cạo cưỡi trên những con lừa lực lưỡng, mặt bịt kín như đã kể, đi một cách nghiêm trang và ung dung theo bước chân chậm chạp của những con bò kéo. Don Quixote ngồi trong cũi, hai tay bị trói chặt vào nhau, chân duỗi thẳng, lưng tựa vào chấn song; chàng ngồi yên lặng và nhẫn nại, tưởng đâu một pho tượng đá chứ không phải một người bằng xương bằng thịt. Thủng thẳng và lặng lẽ, cả đoàn đi được hai dặm đường thì tới một thung lũng. Thấy có chỗ thuận tiện cho bò nghỉ ăn cỏ, người đánh xe nói với Cha xứ cho dừng lại, nhưng bác phó cạo lại có ý kiến là nên đi thêm quãng nữa vì bác biết ở bên kia dốc trước mặt còn một thung lũng khác có nhiều cỏ, nghỉ ngơi tốt hơn chỗ họ đang muốn nghỉ. Ý kiến của bác phó được tán thành và mọi người tiếp tục đi.

Lúc này Cha xứ quay đầu lại thì thấy phía sau lưng có sáu, bảy người áo quần chỉnh tề bảnh bao, đang phi tới. Họ sắp đuổi kịp vì lừa của họ là lừa của thầy tu, không nhẩn nha thủng thẳng như bò kéo xe, vả chăng họ muốn sớm tới quán trọ cách đó chưa đầy một dặm để còn nghỉ trưa. Thế là đám người nhanh nhẹn đã đuổi kịp đám người lề mề; khi đi ngang, hai bên chào hỏi nhau rất lễ phép. Một người trong đám mới tới - đó là một thầy tu ở Toledo phụ trách đám này - nhìn thấy chiếc xe bò, những người lính cảnh sát, Sancho, Rocinante, Cha xứ, bác phó cạo và nhất là thấy Don Quixote bị nhốt trong cũi, ông ta không thể không lên tiếng hỏi vì sao đưa một người đi như vậy, mặc dù ông đã trông thấy phù hiệu của những người lính cảnh sát và đoán ra rằng đó là một tên kẻ cướp xấu xa hoặc một kẻ tội phạm để trao cho đội Huynh đệ rất Thánh trừng trị. Một người lính cảnh sát thấy ông thầy tu hỏi, bèn đáp:

- Thưa ngài, chúng tôi xin để ông hiệp sĩ ấy nói lý do vì sao bị đưa đi như thế này bởi vì chúng tôi không biết gì cả.

Nghe thấy vậy, Don Quixote lên tiếng:

- Thưa các ngài hiệp sĩ, chẳng hay các ngài có am hiểu những chuyện về nghề hiệp sĩ giang hồ không? Nếu có, tôi xin thổ lộ những nỗi bất hạnh của tôi, bằng không thì tôi không hơi đâu mất công nói ra làm gì.

Thấy đám người mới tới bắt chuyện với hiệp sĩ Don Quixote xứ Mancha, Cha xứ và bác phó cạo vội tiến đến để liệu lời đối đáp cho khỏi lộ mưu kế.

Nghe Don Quixote hỏi, ông thầy tu đáp:

- Người anh em, quả thật tôi còn biết nhiều về những sách kiếm hiệp hơn cả những sách lý luận của giáo sư Villalpando. Bởi vậy, nếu chỉ là vấn đề đó thì chắc chắn ngài có thể thổ lộ với tôi những điều ngài muốn nói.

- Nếu vậy thì được, Don Quixote đáp. Thưa hiệp sĩ, tôi xin thưa để ngài rõ rằng tôi bị những tên pháp sư xấu bụng xấu dạ dùng yêu thuật lừa nhốt tôi vào trong chiếc cũi này. Xưa nay tài đức thường bị những kẻ xấu xa ghét bỏ hơn là được những người tử tế ái mộ. Tôi là một hiệp sĩ giang hồ, tôi không thuộc loại người bị thần Thanh danh lãng quên không làm cho rạng rỡ muôn đời; trái lại tôi đứng trong hàng ngũ những hiệp sĩ được vị thần đó ghi tên tuổi vào trong ngôi đền của sự bất diệt, dù cho có sự ghen ghét, dù cho có sự chống đối của bao nhiêu đạo sĩ xứ Persia, của bao nhiêu kẻ theo đạo Bà-la-môn ở Ấn Độ và bao nhiêu kẻ theo triết lý Lõa thần tiên ở Ethiopia[78]; và những tên tuổi đó sẽ là khuôn vàng thước ngọc để cho các hiệp sĩ giang hồ của các thế kỷ sau đây nhìn thấy bước đường phải noi theo nếu họ muốn đạt tới đỉnh cao vinh quang của nghề võ.

Cha xứ vội nói chen vào:

- Ngài Don Quixote xứ Mancha nói đúng đấy. Ông ta bị phù phép đưa đi trên chiếc xe này không phải vì mắc lỗi lầm gì mà do ý đồ xấu xa của những kẻ ghen đức, ghét tài. Thưa ngài, nếu đã có lúc nào ngài được nghe danh, đây chính là hiệp sĩ Mặt Buồn mà những chiến công hiển hách và những hành động dũng cảm sẽ được ghi vào bảng đồng bia đá dù cho lòng ghen ghét và những mưu ma chước quỷ tìm cách bôi nhọ xóa nhòa.

Nghe người bị nhốt trong cũi và kẻ đứng bên ngoài nói năng theo kiểu cách như vậy, ông thầy tu vội làm dấu vì quá sửng sốt, chẳng hiểu đầu đuôi câu chuyện ra sao; những người đi theo ông cũng đều lấy làm ngạc nhiên.

Sancho từ nãy tới giờ cũng có mặt tại đấy, bèn đặt lại vấn đề cho đúng chỗ, bác nói:

- Thưa các ngài, dù các ngài yêu hay ghét tôi vì những điều tôi nói ra đây, việc ông chủ Don Quixote của tôi bị phù phép cũng giống như mẹ tôi bị phù phép mà thôi. Ông ta vẫn có đủ sự suy xét, ông ta vẫn ăn, vẫn uống, vẫn làm mọi việc cần thiết cho bản thân như mọi người, như ông ta đã làm ngày hôm qua trước khi bị nhốt cũi. Sự việc là như vậy. Làm sao người ta lại muốn tôi phải tin rằng ông ta bị phù phép? Tôi có nghe rất nhiều người nói rằng những kẻ bị phù phép không ăn, không ngủ, không nói; đằng này, nếu không có ai ngăn cản, ông chủ tôi còn có thể nói nhiều hơn ba mươi quan biện lý.

Bác quay về phía Cha xứ và nói tiếp:

- Cha xứ ơi! Ngài tưởng tôi không nhận ra ngài ư? Ngài tưởng tôi không nhìn thấu và không đoán được rằng những phép yêu thuật mới lạ này nhằm mục đích gì ư? Tôi nói cho ngài biết rằng tôi đã nhận ra ngài dù ngài bịt kín mặt, và tôi cũng đã hiểu ngài rồi mặc dù ngài cố che giấu những mưu mô của ngài. Tóm lại, ở đâu có sự ghen ghét thì ở đó tài đức không sống nổi, và ở đâu có sự hẹp hòi thì cũng không thể có sự rộng lượng. Dù cho ma quỷ có làm gì chăng nữa, nếu ngài không dính vào chuyện này thì giờ đây ông chủ tôi đã cưới công chúa Micomicona rồi và xoàng ra tôi cũng đã là bá tước vì rằng với tấm lòng tốt của ông chủ tôi là ngài Mặt Buồn và với công lao to lớn của tôi, không thể nào có chuyện khác được! Nhưng đúng như thiên hạ thường nói, bánh xe của thần May Rủi quay nhanh hơn bánh xe của cối xay và những kẻ hôm qua vừa lên voi, hôm nay đã xuống chó. Tôi thương hại cho vợ và các con tôi; đáng lẽ phải được thấy cha chúng trở về nhà với chức thống đốc hoặc phó vương một hòn đảo hay một vương quốc nào đó thì trái lại các con tôi thấy tôi vẫn chỉ là một anh coi ngựa mà thôi. Thưa Cha xứ, ngài là bậc cha chú và những điều tôi vừa nói chỉ nhằm mục đích kêu gọi ngài lưu tâm tới ông chủ tôi đang phải chịu cực khổ. Ngài hãy liệu đấy kẻo một khi sang bên kia thế giới, Chúa sẽ chất vấn ngài về việc ông chủ tôi bị giam giữ và sẽ kết tội ngài vì trong suốt thời gian bị cầm tù, ông chủ Don Quixote của tôi không ra tay cứu khốn phò nguy được cho ai.

Nghe thấy vậy, bác phó cạo bèn nói:

- Thật là chuyện ấm ớ! Sancho, vậy ra anh cũng một giuộc với chủ anh ư? Lạy Chúa, anh quả là đáng bị nhốt chung một cũi với chủ và đáng bị phù phép như ông ta vì anh cũng giống tính hiệp sĩ giang hồ của ông ta. Anh đã phổng mũi vì những lời hứa hẹn của ông ta và hòn đảo mà anh ao ước đã ăn sâu vào đầu óc anh một cách tai hại.

- Tôi chẳng phổng mũi vì ai cả, Sancho đáp; tôi là một người không chịu để ai làm cho phổng mũi, dù là đức vua. Tôi tuy nghèo nhưng có đạo gốc và tôi không nhờ vả gì ai cả. Tôi chỉ ao ước một hòn đảo trong lúc khối kẻ mong muốn những điều tồi tệ hơn thế cơ. Ở đời muốn biết kẻ hay người dở thì cứ nhìn hành động của họ sẽ rõ. Tôi đã làm người thì cũng có thể làm giáo hoàng được, và lại càng làm được thống đốc một hòn đảo, nhất là ông chủ tôi có thể chiếm được nhiều đến nỗi không có đủ người để trao cho. Ông phó cạo ơi, hãy liệu giữ mồm vì biết cạo râu chưa đủ để bàn chuyện này đâu; hai vấn đề khác nhau lắm đấy. Tôi nói vậy bởi vì chúng ta đã biết nhau cả, đừng bịp tôi làm gì. Về chuyện ông chủ tôi bị phù phép, chỉ có Chúa biết sự thật; thôi, hãy xếp nó lại kẻo bới ra chỉ thêm dở.

Bác phó cạo không muốn trả lời Sancho sợ anh giám mã này cứ dây cà ra dây muống làm lộ hết mưu kế mà bác và Cha xứ đang cố tìm cách che giấu. Cũng vì lý do đó, Cha xứ kéo thầy tu đi vượt lên phía trước, hứa sẽ nói rõ những điều bí mật về con người bị nhốt cũi cùng các chuyện lý thú khác. Ông thầy tu và đám người theo hầu bèn đi lên trước, chăm chú nghe tất cả những điều Cha xứ kể về tính tình, cuộc đời, bệnh điên rồ và những tập quán của Don Quixote. Bằng những lời ngắn gọn, ông kể lai lịch bệnh điên của chàng, những việc chàng đã làm cho tới khi bị nhốt cũi, mưu kế của ông và bác phó cạo để đưa chàng về quê tìm cách chữa bệnh điên cho chàng. Câu chuyện ly kỳ của Don Quixote làm ông thầy tu và những người hầu của ông ngạc nhiên lắm; nghe xong, thầy tu nói:

- Thưa Cha xứ, quả thật tôi nhận thấy rằng những cuốn sách mà người ta gọi là kiếm hiệp có hại cho nước nhà. Trong những lúc nhàn rỗi và bị một ham thích sai lầm lôi cuốn, tôi cũng có đọc hầu hết những cuốn sách kiếm hiệp đã được xuất bản, nhưng tôi không sao đọc được từ đầu đến cuối bởi vì tôi cho rằng dù nhiều hay ít, các sách đó cũng giống nhau, không cuốn nào hơn cuốn nào. Theo ý tôi, thứ văn chương đó thuộc loại hoang đường và vô lý, chỉ để giải trí chứ không có tính chất giáo dục, trái với loại ngụ ngôn vừa giải trí vừa giáo dục. Những cuốn sách đó nhằm mục đích chính là giải trí nhưng lại đầy rẫy những chuyện nhảm nhí thì làm sao đạt được mục đích đề ra. Tâm hồn trở nên sảng khoái trước cái đẹp, cái hài hòa mà con người ta nhìn hoặc cảm thấy qua những sự vật hiện ra trước mắt hoặc qua những ý nghĩ nảy ra trong tư tưởng; tất cả những cái gì xấu xí đồi bại đều không làm cho ta hài lòng. Thử hỏi có gì hay ho và làm gì có sự liên quan giữa một đoạn này hay một đoạn nọ với toàn bộ câu chuyện khi một cuốn sách hay một truyện hoang đường kể rằng một chàng trai mười sáu tuổi đầu chém một nhát đứt đôi một tên khổng lồ to như cái tháp, như thể chém bùn vậy; lại nữa, người ta tả một trận giao chiến giữa một bên là một triệu người và một bên chỉ có một hiệp sĩ, nhân vật chính của câu chuyện, và dù muốn hay không, ta cũng bắt buộc phải hiểu là anh chàng hiệp sĩ đó giành được thắng lợi với sự dũng mãnh của cánh tay mình. Ta nghĩ gì khi thấy một bà hoàng dễ dàng cho một hiệp sĩ giang hồ không quen biết ôm vào lòng? Liệu có bộ óc nào, nếu không u mê dốt nát, thấy thích thú khi sách kể rằng có một tòa tháp đồ sộ chở đầy hiệp sĩ, bơi vun vút trên mặt biển như một con thuyền thuận gió, buổi tối hôm trước còn ở Lombardy, sáng sớm hôm sau đã tới đất của Prester John ở châu Mỹ hoặc một nơi nào khác mà ngay Ptolemy và Marco Polo cũng chưa tìm ra hoặc nhìn thấy không? Nếu người ta trả lời tôi rằng tác giả những cuốn sách đó viết truyện hoang đường nên không cần phải chú ý tới những chi tiết về sự thật, tôi sẽ đối đáp lại rằng một truyện hoang đường sẽ càng lý thú một khi nó giống như một câu chuyện thật và nó lại càng lý thú một khi người đọc cảm thấy những sự việc nêu trong sách có vẻ có thật và có thể xảy ra được. Phải viết làm sao cho những truyện hoang đường ăn khớp với sự suy xét của độc giả, biến những cái không thể có thành những cái có thể có, gọt giũa những chuyện quái gở để người đọc cảm thấy hồi hộp, thích thú, thán phục và thỏa mãn. Người viết không thể đạt tới những điểm nêu trên đây nếu không tìm tòi những câu chuyện có lý, giống như thật, những yếu tố mang lại sự hoàn thiện hoàn mỹ cho tác phẩm của mình. Tôi chưa nhìn thấy một quyển kiếm hiệp nào hợp thành một thể hoàn chỉnh với đầy đủ các phần, phần giữa khớp với phần đầu, phần cuối khớp với phần đầu và phần giữa, trái lại chỉ thấy những đoạn văn lủng củng không ăn ý với nhau, như thể tác giả muốn đẻ ra một quái thai chứ không phải một hình thể cân đối. Đã vậy, bút pháp lại thô thiển, những chiến công thì khó tin, những truyện tình ái thì dâm ô, những phép xã giao lố lăng, những trận giao chiến dài dằng dặc, những lời lẽ ngớ ngẩn, những cuộc du hành phi lý, tóm lại những cuốn sách đó viết thiếu kỹ xảo, thiếu tế nhị và đáng phải trục xuất khỏi một nước Ki tô giáo như những vật vô dụng.

Cha xứ chăm chú nghe ông thầy tu lý luận, cảm thấy ông ta là một người hiểu biết và những điều ông ta nói đều đúng. Cha tỏ ý tán thành những ý kiến của ông, nói rằng mình cũng căm thù những cuốn sách kiếm hiệp nên đã đốt nhiều cuốn của Don Quixote; ông kể việc lục soát kho sách của chàng hiệp sĩ, những cuốn bị kết tội hỏa thiêu và những cuốn được lưu lại; thầy tu nghe xong cười mãi rồi nói:

- Tuy tôi phê phán những cuốn sách đó hết lời nhưng tôi thấy chúng cũng có mặt tốt vì đó là một đề tài cho những bộ óc giỏi giang có thể tung hoành, một lĩnh vực bao la cho nhà văn múa bút, tả những cảnh đắm tàu, những cơn bão táp, những cuộc gặp gỡ và đọ sức, tả một viên đại úy dũng cảm với tất cả những đức tính cần có, khôn ngoan đoán trước được mưu mô của kẻ địch, có tài hùng biện thuyết phục binh lính, chín chắn trong lời nói, nhanh nhẹn trong hành động, kiên nhẫn khi chờ đợi, dũng cảm khi tấn công; lại cũng có thể tả một sự việc bi thảm, một chuyện vui bất ngờ, một phu nhân tuyệt đẹp, chung thủy, ý tứ và khôn ngoan, một hiệp sĩ Ki-tô giáo dũng cảm và mưu trí, một kẻ ngu xuẩn nói khoác một tấc đến trời, một ông hoàng phong nhã, anh dũng và đáng yêu, lòng trung thành của những thần dân lương thiện, sự cao sang và tính hào phóng của các vị lãnh chúa. Nhà văn đồng thời phải là nhà chiêm tinh học, nhà vũ trụ học, nhạc sĩ, một người am hiểu những vấn đề của quốc gia, và nếu cần, có khi còn là pháp sư nữa. Có khi phải tả những mưu mẹo của Ulysses, lòng hiếu thảo của Aeneas, sự dũng cảm của Achilles, những bất hạnh của Hector, sự phản trắc của Sinon, tình bằng hữu của Euryalus, tính hào phóng của Alexander, lòng can đảm của Caesar, lòng nhân thứ và trung thực của Trajan, lòng trung thành của Zopyrus, tính thận trọng của Cato, tập trung những điểm đó vào một người hoặc gán cho nhiều người khác nhau để tạo ra những nhân vật nổi danh. Một khi đẻ ra được một tác phẩm với một bút pháp điêu luyện và một trí sáng tạo tài tình khiến người đọc tưởng như chuyện thật, vậy là tác giả đã dệt ra một tấm vải bằng nhiều sợi chỉ bền đẹp, và tác phẩm hoàn chỉnh đó đã đạt tới đỉnh cao của văn học tức là vừa giáo dục vừa giải trí như tôi nói ở trên. Quả thật, phạm vi rộng rãi của loại sách kiếm hiệp cho phép tác giả sử dụng nhiều thể văn như anh hùng ca, trữ tình, bi ai, hài hước, vận dụng tất cả những nét duyên dáng đáng yêu của văn vần và văn xuôi vì trong thể anh hùng ca dùng được cả loại văn xuôi lẫn văn vần.

Chương XLVIII

THẦY TU TIẾP TỤC LUẬN VỀ SÁCH KIẾM HIỆP VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ KHÁC VỚI MỘT HIỂU BIẾT UYÊN THÂM

- Thật đúng như ngài nói, Cha xứ đáp; và chính vì thế mà những kẻ cho tới nay đã soạn ra những cuốn sách như vậy càng đáng khiển trách. Họ bất chấp lẽ phải, nghệ thuật và luật lệ là những điều có thể hướng dẫn họ sáng tác và làm cho họ trở thành nổi danh trong lĩnh vực văn xuôi như hai ông hoàng của thơ ca Hy Lạp và La tinh đã nổi danh trong lĩnh vực văn vần.

- Tuy nhiên, ông thầy tu nói, tôi cũng có ý định viết một cuốn sách kiếm hiệp trong đó có tất cả những điểm tôi vừa nêu trên đây, và nếu phải nói thật, tôi đã viết được hơn một trăm tờ. Và để xem sự đánh giá của tôi có chính xác hay không, tôi đã đưa cho những người thông thái giỏi giang ham đọc loại sách đó, rồi lại đưa cho cả những kẻ dốt nát xưa nay chỉ thích nghe những chuyện vô lý; kết quả là tất cả đều tán thưởng. Mặc dù vậy, tôi cũng không viết nốt, nghĩ rằng mình làm một việc xa lạ với nghề nghiệp của mình; vả lại trên đời này người ngu nhiều hơn người khôn nên tôi không muốn chịu sự nhận xét vụng về của những kẻ phàm phu xưa nay thường đọc loại sách này, mặc dù những lời khen của số ít người khôn còn giá trị hơn những lời chê của số đông người dại. Nhưng có một điều chủ yếu đã khiến đôi tay và cả bộ óc của tôi không muốn hoàn thành cuốn sách, đó là một suy nghĩ mà bản thân tôi đã rút ra từ những vở kịch đương thời; suy nghĩ đó như sau: tất cả hoặc hầu hết những vở kịch đang được trình diễn - kể cả những vở hư cấu và những vở dựa theo lịch sử - được những kẻ tầm thường thích thú hâm mộ mặc dù những vở đó chỉ nêu lên những chuyện vô lý, không đầu không đuôi, không đáng được ca ngợi; mặt khác các tác giả và diễn viên của những vở kịch đó nói rằng cần phải đưa ra như vậy mới hợp khẩu vị của đa số công chúng vì rằng những vở kịch soạn theo đúng quy tắc và yêu cầu của nghệ thuật chỉ được dăm ba người sành sỏi tán thưởng còn số đông không hiểu nổi cái hay của nó; rồi họ nói rằng cần dựa vào số đông để kiếm tiền nuôi miệng hơn là dựa vào sự tán thưởng của thiểu số. Như vậy thì cuốn sách của tôi sẽ phải chịu số phận hẩm hiu mặc dù tôi nhọc lòng làm theo đúng quy tắc của nghệ thuật, chẳng khác nào công dã tràng. Đôi lúc tôi có tìm cách thuyết phục các diễn viên, nói rằng họ đã nghĩ nhầm, rằng chỉ có diễn những vở kịch được biên soạn công phu mới lôi cuốn được nhiều người và mới nổi danh; thế nhưng họ vẫn khư khư giữ ý kiến, không một lý lẽ hay chân lý nào làm thay đổi được. Tôi nhớ có một hôm tôi nói với một trong số những anh chàng cứng đầu cứng cổ này như sau: “Ngài nhớ chăng? Cách đây vài năm, ở Tây Ban Nha người ta đưa lên sân khấu ba vở kịch do một kịch gia nổi tiếng soạn; đó là những vở rất hay làm cho khán giả - kể cả những kẻ phàm phu và những người sành sỏi - đều phải thán phục, vui thích và ngạc nhiên; ba vở kịch đó đã mang lại cho các diễn viên nhiều tiền hơn cả ba mươi vở hay nhất được trình diễn sau này”. Anh ta đáp: “Chắc là ngài muốn nói tới các vở Isabella, Phyllis và Alexandra“. “Đúng vậy, tôi nói; ngài xem đấy, những vở kịch này tôn trọng các quy tắc của nghệ thuật, do đó đã thành công và làm đẹp lòng mọi người. Lỗi không phải ở khán giả tầm thường chỉ đòi hỏi những chuyện vô lý mà ở nhà soạn kịch không biết đưa ra những cái gì tốt đẹp hơn. Ta không thấy có điều gì phi lý trong những vở Sự vô ơn bị trừng phạt, Numantia, Người bán hàng si tình, Kẻ thù có hảo tâm hoặc những vở kịch khác do những kịch gia có tài soạn ra, những vở đã mang lại tiếng tăm cho tác giả và tiền tài cho diễn viên”. Tôi còn nói nhiều nữa khiến anh ta có phần lúng túng; tuy nhiên anh ta chưa thật tin để có thể rời bỏ những ý nghĩ sai lầm của mình.

Cha xứ nói:

- Thưa ngài, vấn đề ngài vừa đề cập tới đã dấy lên trong con người tôi một mối ác cảm sẵn có đối với những vở kịch đương thời cũng như tôi đã có ác cảm với những quyển sách kiếm hiệp. Theo Tully[79], kịch phải là tấm gương của cuộc sống, bài học về phẩm hạnh, hình ảnh của chân lý; trái lại những vở kịch được trình diễn hiện nay là những tấm gương của sự phi lý, bài học về sự bậy bạ, hình ảnh của sự dâm ô. Còn gì vô lý hơn trong vấn đề chúng ta đang bàn đây khi vở kịch đưa ra ở cảnh một, hồi một, một đứa bé mới lọt lòng mẹ, thế mà sang cảnh hai nó đã trở thành một người lớn có râu ria đàng hoàng! Còn gì vô lý hơn là diễn tả một ông già hùng dũng, một chàng trai tráng hèn nhát, một anh hầu có tài hùng biện, một thị đồng chuyên làm cố vấn, một ông vua thô lỗ cục mịch và một nàng công chúa giỏi nghề rửa bát đĩa! Bây giờ lại nói tới việc tôn trọng quy tắc đồng nhất về thời gian trong khi đưa ra những sự kiện khác nhau: tôi đã được xem một vở kịch trong đó ngày thứ nhất mở đầu ở châu Âu, ngày thứ hai diễn ra ở châu Á, ngày thứ ba kết thúc ở châu Phi, và nếu như có bốn ngày thì ngày thứ tư sẽ kết thúc ở châu Mỹ, và như vậy là ở khắp bốn phương trên trái đất. Nếu điều chủ yếu trong kịch là nhắc lại một cách chính xác sự kiện lịch sử thì làm sao có thể thỏa mãn được một khán giả trung bình khi một sự việc xảy ra dưới thời vua Pepin hay Charlemagne mà nhân vật chính trong đó lại là hoàng đế Heraclius cầm cây thánh giá đi vào thành Jerusalem hoặc là Godfrey de Bouillon, người đã chiếm được Thánh mộ, những sự kiện cách xa nhau hàng bao nhiêu năm. Còn nếu như kịch là hư cấu thì làm sao có thể đưa lên sân khấu những sự thật lịch sử hoặc những sự việc xảy ra với nhân vật này hay nhân vật nọ ở những thời kỳ khác nhau, nhất là khi người soạn kịch không biết sắp xếp cho vở kịch của mình có vẻ thật mà lại mắc phải những sai lầm hiển nhiên, không tha thứ được. Điều tai hại là có những kẻ ngu xuẩn cho rằng đó mới là hoàn thiện hoàn mỹ, còn như làm trái lại là đi tìm những chuyện không đâu. Lại nói đến sân khấu thánh tích mới càng tệ hại! Người ta bịa ra không biết bao nhiêu phép màu, bao nhiêu sự việc hư cấu không nghe được, người ta gán những phép màu của vị thánh này cho vị thánh khác. Ngay trong sân khấu nhân gian, người ta cũng đưa vào những phép màu, căn cứ vào ý nghĩ chủ quan của mình cho rằng ở một đoạn nào đó cần có phép màu hoặc một xảo thuật sân khấu, như họ thường nói, để cho những khán giả ngốc nghếch hâm mộ tới xem. Tất cả những điều đó có phương hại đến sự thật, làm giảm giá trị của lịch sử và làm nhục cho những nhà sáng tác kịch ở Tây Ban Nha. Một khi xem những vở kịch đầy rẫy những chuyện phi lý của ta, những kịch gia nước ngoài xưa nay vẫn tôn trọng những quy tắc về soạn kịch, sẽ bảo chúng ta là một lũ người man rợ ngu xuẩn. Có người nói: “Trong những quốc gia có tổ chức, người ta cho phép công diễn các vở kịch nhằm mục đích chính là mua vui cho dân chúng bằng những cuộc giải trí lành mạnh và tránh cho họ những hành vi bất thiện do nhàn cư gây ra; một khi vở kịch nào - dù tốt hay xấu - cũng đạt được mục đích đó thì hà tất phải đặt ra những luật lệ quy tắc và buộc những kịch gia và diễn viên phải tuân thủ làm chi vì rằng như đã nói ở trên, bất cứ vở kịch nào cũng đạt được mục đích đề ra kia mà”. Cách bào chữa như vậy không ổn và tôi xin trả lời rằng: những vở kịch tốt sẽ đạt được mục đích cao hơn những vở xấu rất nhiều, không gì so sánh nổi; sau khi xem một vở kịch soạn có nghệ thuật và bố cục chặt chẽ, khán giả ra về sẽ lấy làm thích thú về những đoạn hay, học hỏi được những điều tốt, suy nghĩ về những sự việc nêu ra, trở nên tế nhị vì những lời đối thoại, hiểu biết thêm về cảnh đời đen bạc, được rèn luyện vì những gương tốt, biết căm ghét những thói hư tật xấu và yêu quý những phẩm chất tốt đẹp; một vở kịch tốt cần gợi lên được những tư tưởng đó ở người xem, dù là người ngu đần dốt nát. Một vở kịch có đầy đủ những yếu tố đó nhất định làm cho khán giả vui thích, tiêu khiển, thỏa mãn hơn là một vở kịch thiếu những yếu tố đó như tình trạng của hầu hết những vở kịch đang được trình diễn trước công chúng. Ta không thể đổ tội cho nhà viết kịch được vì có nhiều người thấy rất rõ rằng họ làm như vậy là sai lầm và biết rằng mình phải làm như thế nào là đúng. Nhưng họ nói - và họ nói có lý - rằng kịch đã trở thành món hàng bán rao và những người diễn sẽ không mua nếu như không đúng yêu cầu; thế là nhà viết kịch phải viết theo yêu cầu của người diễn kịch là người trả tiền. Để chứng minh điều này, xin hãy xem những vở của một kịch gia có kỳ tài ở trong nước[80]. Ông ta đã soạn ra rất nhiều vở rất trau chuốt, duyên dáng với những lời thơ rất thanh tao, những câu đối thoại tế nhị, những câu châm ngôn răn đời và một văn phong sắc sảo khiến danh tiếng của ông lừng vang khắp năm châu bốn biển. Thế nhưng chỉ vì muốn cho hợp khẩu vị của những người trình diễn mà có rất nhiều vở kịch của ông đã không đạt tới sự hoàn thiện mong muốn. Có những kịch gia khác sáng tác mà không suy nghĩ về việc mình làm thành thử sau khi trình diễn, các diễn viên phải lánh mặt đi trốn sợ bị trừng trị bởi chưng có nhiều lần họ đã bị khiển trách vì đưa ra những điều có phương hại đến thanh danh của một vài ông vua và một vài dòng họ quý phái. Tất cả những chuyện không hay như vậy và còn nhiều chuyện khác nữa sẽ chấm dứt một khi trong triều có một người thông thái giỏi giang soát lại các vở kịch trước khi đưa ra trình diễn, không những các vở diễn ở kinh đô mà tất cả các vở người ta muốn diễn trong khắp nước Tây Ban Nha. Một khi vị giám khảo đó không phê chuẩn, ký tên và đóng triện vào các vở kịch thì các nhà chức trách địa phương không được cho phép trình diễn. Có làm như thế thì những người diễn kịch mới quan tâm gửi các vở kịch tới cho triều đình duyệt và sau đó họ mới trình diễn được yên ổn. Các nhà soạn kịch cũng sẽ làm ăn thận trọng hơn vì biết rằng tác phẩm của họ sẽ phải qua một sự sát hạch chặt chẽ. Làm như vậy sẽ có những vở kịch tốt và sẽ đạt được mục đích đề ra tức là vừa tiêu khiển cho công chúng, vừa đem lại tiếng tăm cho những người sáng tác ở Tây Ban Nha, vừa có lợi và bảo đảm sự an toàn cho các diễn viên khiến họ không phải lo bị khiển trách. Nếu người ta giao cho vị giám khảo này hoặc cử một vị khác kiểm duyệt những cuốn sách kiếm hiệp mới viết, chắc chắn ta sẽ thấy xuất bản một số sách thật hoàn hảo như ngài nói, và những cuốn đó sẽ là một kho tàng quý giá chứa đựng những áng văn chương hùng hồn làm giàu cho ngôn ngữ nước nhà, làm lu mờ những tác phẩm cũ và mang lại một sự tiêu khiển lành mạnh không những cho đám người nhàn cư mà còn cho cả những kẻ lắm công nhiều việc, là vì một cây cung không thể giương căng mãi được và sức con người cũng có hạn không thể chịu đựng mãi sự căng thẳng nếu không được bù đắp bằng một giải trí lành mạnh.

Thầy tu và Cha xứ còn đang đàm luận thì bác phó cạo tiến lại gần nói với Cha xứ:

- Thưa ngài cử, như tôi đã nói, chỗ này rất tốt cho chúng ta nghỉ trưa và cho những con bò kéo tha hồ gặm cỏ tươi.

- Tôi cũng thấy thế, Cha xứ đáp.

Thấy Cha xứ có ý định nghỉ chân tại thung lũng này và trước cảnh vật ngoạn mục như đang đón chào, ông thầy tu cũng muốn dừng lại một lát, vừa để ngắm cảnh đẹp vừa để chuyện trò thêm với Cha xứ mà ông bắt đầu có cảm tình, đồng thời để biết rõ hơn về những chiến công của Don Quixote. Ông bèn bảo đám gia nhân đến chỗ quán trọ (đường đi tới quán trọ cũng không còn xa bao nhiêu) kiếm cái ăn mang về cho tất cả mọi người vì ông quyết định nghỉ trưa tại đây. Một người hầu đáp là con la chở lương thực (nó đi trước và có lẽ đã tới quán trọ) còn mang đủ lương ăn cho nên chỉ cần lại quán trọ mua lúa đại mạch cho súc vật thôi. Thầy tu bảo:

- Nếu vậy các người hãy dắt lừa tới quán trọ và đưa con la về đây.

Trong khi đó, Sancho thấy có thể nói chuyện riêng với chủ, không sợ bị Cha xứ và bác phó cạo quấy rầy - quả thật bác không tin hai người, - bèn tiến lại gần chiếc cũi trong đó nhốt Don Quixote; bác nói với chủ:

- Thưa ngài, để lương tâm tôi được thanh thản, tôi muốn nói rõ về việc ngài bị phù phép: hai con người bịt mặt đi cùng chính là Cha xứ làng ta và bác phó cạo; tôi nghĩ rằng họ đã bày mưu tính kế đưa ngài đi như thế này vì họ ghen tức thấy ngài lập được những chiến công vang dội và tỏ ra hơn họ. Nếu ta công nhận sự thật đó tức là không phải ngài bị phù phép mà bị đánh lừa. Để chứng minh điều tôi nói, tôi muốn hỏi ngài một câu và tôi chắc rằng câu trả lời của ngài sẽ đúng như điều tôi nghĩ: nếu ngài trả lời đúng như vậy tức là ngài đã nắm được mưu mô của họ và thấy rằng mình không phải bị phù phép mà bị loạn trí.

- Sancho con ta muốn hỏi gì cũng được, Don Quixote đáp; ta sẽ trả lời cho con vui lòng. Còn như con bảo rằng hai người cùng đi với chúng ta là Cha xứ và bác phó cạo, những người đồng hương quen thuộc của chúng ta, rất có thể là con tưởng tượng ra như vậy nhưng chớ nên bao giờ nghĩ rằng việc đó có thật. Con phải nghĩ và hiểu rằng nếu chúng giống Cha xứ và bác phó cạo như con vừa nói, điều đó có nghĩa là lũ yêu ma đã đội lốt hai người. Xưa nay bọn pháp sư có thể thay hình đổi dạng một khi chúng muốn, cho nên chúng đã hóa thành hai ông bạn của ta khiến cho con nghĩ ra như vậy và bị lúng túng trong mê cung không sao ra thoát  dù có sợi dây của Theseus chỉ đường[81]. Chúng còn làm ra thế để cho đầu óc ta u mê không biết tai họa từ đâu tới. Này nhé, một mặt con nói rằng Cha xứ và bác phó cạo ở làng ta nhốt ta vào cũi mang đi, mặt khác ta biết rằng sức người không phải là vô hạn nên không thể nhốt ta vào cũi được, vậy thì con làm thế nào cho ta nói khác và nghĩ khác một khi ta vẫn thấy rằng việc phù phép này còn ghê gớm hơn những chuyện phù phép khác mà ta đã đọc trong những cuốn sách viết về các hiệp sĩ giang hồ bị phù phép? Bởi thế, con cứ việc nghĩ rằng chúng là Cha xứ và bác phó cạo cũng như ta là người Thổ Nhĩ Kỳ vậy. Bây giờ định hỏi gì thì hỏi đi, ta sẵn sàng trả lời dù cho con hỏi từ giờ tới ngày mai.

- Lạy Chúa! Sancho gào lên; lẽ nào bộ óc của ngài lại rắn chắc và mất hết cả tủy đến nỗi ngài không thấy rằng điều tôi nói là hoàn toàn có thật, và sở dĩ ngài bị giam cầm khốn khổ khốn nạn thế này là do âm mưu xảo trá chứ không phải tại yêu thuật! Đã vậy, tôi sẽ chứng minh rõ hơn rằng ngài không bị phù phép. Mong rằng Chúa sẽ cứu vớt ngài thoát khỏi tai vạ này và ngài sẽ chóng được sống yên ổn trong đôi cánh tay bà chủ Dulcinea của tôi.

- Thôi, đừng cầu nguyện nữa, Don Quixote nói: muốn hỏi gì thì cứ hỏi đi; ta đã nói là ta sẽ trả lời thật nghiêm túc mà.

- Tôi cũng mong như vậy, Sancho nói; điều tôi muốn biết là xin ngài nói tất cả sự thật, không thêm bớt, như người ta có thể chờ đợi được ở cửa miệng những người làm nghề võ và mang danh hiệp sĩ giang hồ như ngài…

- Ta hứa sẽ không nói sai bất cứ một điều gì, Don Quixote đáp. Thôi, hỏi đi; quả thật những lời khen ngợi, cầu nguyện, rào trước đón sau của anh làm ta mệt cả người.

- Tôi tin vào tấm lòng tốt và sự thành thật của ông chủ tôi và điều này rất cần thiết trong câu chuyện ta đang bàn. Bây giờ tôi xin cung kính hỏi ngài một câu: từ lúc ngài bị nhốt vào cũi - nói như ngài là từ lúc thấy mình bị yêu ma phù phép nhốt vào cũi - ngài có thấy muốn đi đại thủy tiểu thủy không?

- Sancho, ta chẳng hiểu đi thủy là gì cả; hãy nói rõ hơn nếu muốn ta trả lời chính xác.

- Có lẽ ngài không hiểu đi đại thủy, tiểu thủy là gì? Trẻ con mới cai sữa cũng đã biết điều đó. Xin thưa rằng tôi muốn hỏi ngài có lúc nào muốn làm một việc mà con người ta không thể đừng được không?

- Hiểu rồi! Có chứ, có nhiều lúc và ngay cả lúc này đây! Hãy cứu ta khỏi cơn nguy khốn kẻo ta vãi ra rồi!

Chương XLIX

CUỘC ĐÀM THOẠI LÝ THÚ GIỮA SANCHO PANZA VỚI ÔNG CHỦ DON QUIXOTE

- A! Sancho reo lên. Thế là ngài chịu tôi rồi. Đó chính là điều tôi thiết tha muốn biết cũng như tôi thiết tha với cuộc đời vậy. Liệu ngài có thể bác bỏ một điều người ta thường nói mỗi khi thấy ai mặt ủ mày chau không? Người ta nói như sau: “Chẳng hiểu anh chàng ấy có chuyện gì mà ăn không ăn, uống không uống, ngủ không ngủ, hỏi một đằng trả lời một nẻo, như thể bị ma ám vậy”. Từ đấy ta có thể kết luận rằng những người nào không ăn, không uống, không ngủ, không giải quyết những nhu cầu tự nhiên của cơ thể là những người bị phù phép; còn những người không bị phù phép là những người cũng có những nhu cầu như ngài có, cũng ăn khi được cho ăn, cũng uống khi được cho uống, cũng trả lời khi được hỏi.

- Sancho, anh nói đúng đấy, Don Quixote đáp; tuy nhiên ta đã nói với anh là có nhiều cách phù phép; có thể là với thời gian, mọi sự đều thay đổi và ngày nay những người bị phù phép cũng làm mọi việc như ta làm mặc dù trước kia họ không làm như thế. Bởi vậy, ta không thể cưỡng lại những tập quán của từng thời gian và cũng không thể lý luận này nọ được. Ta biết và tin chắc rằng ta bị phù phép; như thế cũng đủ để lương tâm ta được thanh thản vì quả thật lòng ta sẽ rất bứt rứt một khi ta nghĩ rằng ta không bị phù phép mà phải nằm co trong chiếc cũi này, không cứu giúp được gì cho những kẻ hoạn nạn khốn cùng giờ đây đang rất cần tới sự bênh vực che chở của ta.

- Mặc dù ngài tin như vậy, Sancho đáp, tôi nghĩ rằng nếu ngài thoát khỏi cảnh tù đày này thì vẫn tốt hơn và có lợi hơn; tôi sẽ hết sức giúp đỡ ngài và nếu cần, sẽ tự tay giải thoát cho ngài để ngài liệu thúc con Rocinante lên đường vì trông nó buồn rầu ủ rũ như thể cũng bị phù phép vậy; sau đó thầy trò ta lại đi tìm kiếm những cuộc phiêu lưu mới. Nếu như công không thành danh không toại, ta vẫn có đủ thời giờ để trở về với chiếc cũi này; lấy danh nghĩa là một giám mã trung thành, tôi xin thề sẽ tự giam mình chung một cũi với ngài nếu như thầy trò ta không thành công vì số phận ngài quá hẩm hiu và vì đầu óc tôi quá tối tăm.

- Người anh em Sancho, Don Quixote nói, ta vui lòng làm theo ý anh. Khi nào anh thấy có điều kiện để giải thoát cho ta, ta sẽ nhất nhất tuân theo. Nhưng rồi anh sẽ thấy mình nhầm trong việc đánh giá nỗi bất hạnh của ta.

Chàng hiệp sĩ giang hồ và bác giám mã đau khổ còn đang bàn bạc thì đã tới thung lũng; Cha xứ, thầy tu và bác phó cạo đã xuống ngựa chờ sẵn tại đó. Người chủ xe thả bò cho chúng được tự do trên bãi cỏ xanh mượt. Nơi đây thật là mát mẻ tốt tươi khiến ai cũng muốn hưởng, chẳng riêng những người bị phù phép như Don Quixote mà cả những anh chàng khôn ngoan láu lỉnh như Sancho. Để thực hiện ý đồ của mình, bác giám mã xin với Cha xứ cho phép chủ mình được ra khỏi cũi một lát, viện cớ rằng nếu không thả chàng ra thì cũi sẽ không được sạch sẽ và không xứng đáng với cương vị của một hiệp sĩ danh giá như chủ bác. Hiểu ý, Cha xứ đáp là ông vui lòng làm theo yêu cầu của bác nếu như ông không phải lo rằng Don Quixote sẽ làm bậy và đi mất hút một khi được tự do.

- Tôi xin đứng ra bảo lãnh, Sancho đáp.

- Tôi cũng vậy, ông thầy tu tiếp theo, nhất là nếu ông ta lấy danh dự hiệp sĩ hứa sẽ không đi khỏi nơi đây một khi chưa có sự đồng ý của chúng ta.

Don Quixote từ nãy vẫn lắng tai nghe, bèn lên tiếng:

- Tôi xin hứa. Vả chăng, một người bị phù phép như tôi không được tự do hành động theo ý muốn; khi một pháp sư đã phù phép người nào, y có thể bắt người đó ở lì một chỗ trong ba thế kỷ liền, và dù người đó có trốn đi đâu thì cũng sớm bị lôi về. Cho nên các người có thể thả tôi ra được; điều đó chỉ càng có lợi cho mọi người vì nếu không, tôi xin thưa là tôi sẽ làm khổ lỗ mũi các người trừ phi các người chạy xa nơi này.

Ông thầy tu cầm lấy tay chàng (nói đúng hơn là ông cầm cả hai tay chàng vì người ta đã trói chặt vào nhau); sau khi đã hứa hẹn thề thốt, Don Quixote được thả lỏng; thấy được ra khỏi cũi, chàng vô cùng sung sướng và việc đầu tiên của chàng là vươn vai duỗi cánh. Sau đó, chàng lại gần con Rocinante, lấy tay vỗ nhẹ vào mông nó hai cái rồi nói:

- Hỡi tinh hoa của loài tuấn mã, ta vẫn tin tưởng vào Chúa và Đức Mẹ. Chẳng bao lâu nữa, hai ta sẽ đạt được điều mong ước; mi sẽ được phụng sự chủ mi, còn ta sẽ được cưỡi lên lưng mi đi làm nhiệm vụ, nhờ có nhiệm vụ đó mà Chúa đã cho ta làm người.

Nói xong, Don Quixote cùng với Sancho lảng ra một chỗ xa; khi trở lại, chàng cảm thấy người nhẹ nhàng, trong bụng càng muốn thực hiện những ý kiến của giám mã.

Ông thầy tu nhìn chàng và lấy làm ngạc nhiên về sự điên rồ kỳ lạ của chàng; ông càng ngạc nhiên thấy chàng tỏ ra có trí tuệ trong khi nói năng đối đáp, thế mà hễ bàn đến những vấn đề kiếm hiệp là đâm ra nói lung tung. Động lòng trắc ẩn, trong lúc mọi người còn ngồi trên thảm cỏ xanh mượt chờ con la mang lương ăn quay về, ông nói với Don Quixote:

- Thưa nhà quý tộc, có lẽ nào những cuốn sách kiếm hiệp nhạt nhẽo và buồn tẻ kia sai khiến được ngài và làm cho ngài mất trí đến nỗi ngài tin tưởng vào việc mình bị phù phép cùng những sự việc khác tương tự rất xa sự thật, khác nào sự dối trá khác xa chân lý! Có lẽ nào đầu óc con người ta tin được rằng ở trên đời này có muôn vàn chàng Amadis cùng hàng xâu hàng xốc những trang hiệp sĩ giang hồ trứ danh! Có lẽ nào lại có nhiều những người như hoàng đế Trebizond hay như Felixmartes xứ Hircania, những con tuấn mã cho vua chúa cưỡi, những tiểu thư hiệp sĩ giang hồ, những con mãnh xà cùng những quái vật khác, những tên khổng lồ, những cuộc phiêu lưu mạo hiểm kỳ quái, những phép yêu ma, những trận giao chiến, những cuộc chạm trán khủng khiếp, những bộ y phục lố lăng, những nàng công chúa si tình, những anh giám mã trở thành bá tước, những chú lùn lém lỉnh, những bức thư tình, những câu tán tỉnh, những cô gái dũng cảm và cuối cùng là những truyện viển vông như ta thường thấy trong các sách kiếm hiệp! Riêng tôi xin nói rằng mỗi khi đọc những cuốn sách đó, tôi cũng cảm thấy có phần thích thú nếu như đầu óc tôi không nghĩ rằng tất cả những điều kể ra là bịa đặt bậy bạ; nhưng một khi nhận rõ sự thật, tôi sẵn sàng quẳng cuốn sách kiếm hiệp hay nhất vào tường hoặc vào lửa nếu như có đống lửa bên cạnh. Những cuốn sách đó đáng phải chịu tội như vậy bởi vì chúng chứa đựng những điều dối giả vượt ra ngoài quy luật thông thường và cũng bởi vì chúng tạo ra những môn phái mới và cảnh sống mới khiến cho những kẻ phàm phu tục tử tin vào những chuyện bậy bạ và coi đó là thật. Không những thế, loại sách đó còn dám trắng trợn làm hư hỏng cả bộ óc của các nhà quý tộc giỏi giang và danh giá như ta đã thấy chúng làm hại ngài đến nỗi người ta buộc lòng phải nhốt ngài vào cũi và dùng xe bò chở đi như chở một con sư tử hay con hổ từ nơi này sang nơi khác cho mọi người xem để kiếm tiền. Ngài Don Quixote ạ, cần phải lo thân và quay về với lẽ phải mà trời đã phú cho ngài, và phải biết sử dụng khả năng to lớn của trí tuệ vào việc đọc những loại sách khác vừa mang lại sự bổ ích cho tâm hồn, vừa làm tăng phẩm giá con người của ngài. Còn nếu như ngài vẫn có khuynh hướng muốn đọc loại sách nói về những chiến công của các hiệp sĩ giang hồ, xin hãy đọc Kinh Thánh trong đó có những sự thật vĩ đại và những hành động vừa dũng cảm vừa có thật. Lusitanian có Viriatus, La Mã có Caesar, Carthage có Anibal, Hy Lạp có Alexander, Castile có bá tước Phernan Gonzalo, Valencia có vị Đầu lãnh, Andalusia có Gonzalo Fernandez, Estremadura có Diego Garcia de Paredes, Jerez có Garci Perez de Varga, Toledo có Garcilaso, Seville có Don Manuel de Leon; những chuyện về chiến công của họ khiến cho những bộ óc siêu việt nhất cũng phải thích thú, khâm phục và học tập. Thưa ngài Don Quixote, loại sách đó mới thật xứng đáng với trí thông minh rộng lớn của ngài, khiến cho ngài trở thành một con người nắm vững lịch sử, biết yêu những phẩm chất tốt đẹp, biết quý những cái hay, dũng cảm mà không mạo hiểm, thận trọng mà không hèn nhát, vừa làm đẹp lòng Chúa, vừa có lợi cho bản thân, vừa làm danh giá cho xứ Mancha là nơi chôn rau cắt rốn của ngài, theo chỗ tôi được biết.

Don Quixote chăm chú nghe thầy tu nói; khi thấy ông ta nói xong, chàng nhìn ông hồi lâu rồi mới lên tiếng:

- Thưa nhà quý tộc, hình như những lời ngài vừa nói ra nhằm mục đích làm cho tôi hiểu rằng những trang hiệp sĩ giang hồ không hề tồn tại trên đời này và tất cả những cuốn sách kiếm hiệp đều là bịa đặt, độc hại và vô ích đối với quốc gia, rằng tôi đã sai lầm vì đọc loại sách đó, càng sai vì tin là có thật và lại càng sai hơn nữa vì đã theo lời sách dạy đi làm nghề hiệp sĩ giang hồ gian khổ, chứng cớ là ngài phủ nhận sự tồn tại của hai hiệp sĩ Amadis nước Gaul và nước Hy Lạp cùng tất cả các hiệp sĩ khác có tên trong sách.

- Tất cả đều đúng như ngài vừa nói, theo nghĩa đen từng chữ, thầy tu đáp.

Don Quixote tiếp tục:

- Ngài còn nói thêm rằng những cuốn sách đó rất có hại cho tôi vì chúng đã làm tôi loạn óc và đưa tôi vào cũi, rằng tôi cần phải sửa sai thay đổi loại sách và đọc những chuyện có thật, vừa giải trí vừa bổ ích.

- Đúng vậy, thầy tu đáp.

Don Quixote vặn lại:

- Thế nhưng riêng tôi thấy rằng kẻ loạn óc và bị phù phép chính là ngài bởi chưng ngài đã có những lời lẽ bất kính đối với một vấn đề đã được công chúng hoan nghênh và công nhận là có thật, và kẻ nào phủ nhận điều đó - như ngài chẳng hạn - đáng phải chịu nhục hình mà ngài dành cho những cuốn sách đã làm ngài bực mình khi đọc. Bảo người ta phải nghĩ rằng Amadis và tất cả các hiệp sĩ giang hồ có tên tuổi ghi trong sách là chuyện bịa đặt có khác nào muốn chứng minh rằng mặt trời không chiếu sáng, rằng băng đá không giá lạnh, rằng quả đất không chứa đựng loài người. Thử hỏi có bộ óc nào trên đời này làm cho chúng ta tin được rằng không có câu chuyện về công chúa Floripes và chàng Guy de Burgundy cũng như không có câu chuyện về chàng Fierabras ở cầu Mantible dưới thời Charlemagne không? Đó là những sự thật rành rành cũng như lúc này đây là ban ngày vậy. Nếu những chuyện đó là bịa đặt thì cũng phải coi như là bịa đặt những chuyện về Hector, Achilles, cuộc chiến tranh ở thành Troy, Mười hai vị Đình thần nước Pháp, về vua Arthur ở Anh-cát-lợi giờ đây vẫn bị hóa phép thành một con quạ trong lúc thần dân vẫn ngóng chờ ngài trở lại ngôi báu. Nói như vậy thì cũng sẽ dám nói rằng chuyện hiệp sĩ Guarino Mezquino và chuyện Chiếc Đĩa Thánh là bịa đặt, rằng những cuộc tình duyên của chàng Don Tristan với công chúa Yseult và của hiệp sĩ Lancelot với hoàng hậu Guinevere là hư cấu mặc dù có người còn nhớ mang máng đã nhìn thấy bà bảo mẫu Quintanona[82], người chuốc rượu khéo nhất nước Anh-cát-lợi. Sự việc đúng như vậy vì tôi nhớ hồi còn nhỏ, bà nội tôi thường nói với tôi mỗi khi thấy một bà bảo mẫu đội khăn ngay ngắn: “Cháu ơi, trông bà này giống như bà bảo mẫu Quintanona”. Từ đó, tôi kết luận rằng bà tôi có quen bà Quintanona hoặc ít ra cũng đã được nhìn bức chân dung nào đó của bà ta. Thử hỏi ai là người có thể phủ nhận được câu chuyện về chàng Pierres và nàng Magalona xinh đẹp và bảo đó là chuyện bịa đặt vì rằng ngày nay người ta vẫn thấy trưng bày ở trong phòng vũ khí nhà vua một cái chốt to hơn các ách xe bò mà trước đây vẫn dùng để mở máy con ngựa gỗ cho chàng Pierres cưỡi trên mây; bên cạnh cái chốt đó vẫn còn cái ghế của Babieca; ở Roncesvaless cũng vẫn còn chiếc tù và của Roland, to như một cái xà lớn. Do đó, ta có thể kết luận rằng mười hai vị đình thần, chàng Pierres, vị Đầu lãnh cũng như các hiệp sĩ giang hồ khác đều là những nhân vật thật; Theo lời thiên hạ, đó là những người đi tìm kiếm những cuộc phiêu lưu mạo hiểm. Nếu không thế thì phải phủ nhận hiệp sĩ giang hồ dũng ở Lusitanian tên là Juan de Merlo, chuyến đi của chàng tới Burgundy, hai cuộc giao chiến của chàng ở tỉnh Arras với lãnh chúa nổi tiếng Charny (còn gọi là ngài Pierres) và ở tỉnh Basle với ngài Enrique de Remesten, hai trận đã mang lại cho chàng thắng lợi và tiếng tăm lừng lẫy; phải phủ nhận cả những cuộc phiêu lưu mạo hiểm và những trận đọ sức ở Burgundy của hai hiệp sĩ Tây Ban Nha dũng cảm tên là Pedro Barba và Gutierre Quixada (vị này có quan hệ họ hàng bên nội với tôi) đã đánh bại các con trai của bá tước San Polo. Nếu vậy thì hãy phủ nhận chuyện chàng Don Fernando de Guevara đi tìm kiếm những cuộc phiêu lưu mạo hiểm ở Đức, tại đó chàng đã giao chiến với ngài Jorge, hiệp sĩ của dòng họ công tước Áo-đại-lợi; hãy coi là chuyện phiếm những trận đấu thương của Suero de Quinones, những lời thách thức của ngài Luis de Falces đối với Don Gonzalo de Guzman, hiệp sĩ ở Castile, cũng như bao chiến công của các hiệp sĩ Ki-tô giáo khác ở trong và ngoài nước; đó là những chuyện có thật và tôi xin nhắc lại rằng kẻ nào phủ nhận những chuyện đó là một kẻ thiếu lý trí và suy xét.

Nghe Don Quixote thuyết trình, ông thầy tu không khỏi ngạc nhiên thấy chàng lẫn lộn giữa cái thật và cái giả, nhất là lại thấy chàng rất am hiểu về tất cả những vấn đề có liên quan đến nghề hiệp sĩ giang hồ của chàng; ông đáp:

- Thưa ngài Don Quixote, tôi không thể phủ nhận được rằng những điều ngài vừa nói có những câu đúng, đặc biệt là những chuyện về các hiệp sĩ Tây Ban Nha; tôi cũng xin công nhận là có mười hai vị đình thần Pháp, nhưng tôi không tin rằng họ đã làm được tất cả mọi việc như tổng giám mục Turpin tả. Sự thật thì họ là những hiệp sĩ được các ông vua Pháp chọn lọc và phong cho là đình thần hoặc còn gọi là những người đồng đẳng bởi vì những người này đều ngang nhau về đạo đức, phẩm chất và lòng dũng cảm; và dù họ không có những đức tính đó thì cũng phải cố gắng đạt tới. Đó là một tổ chức cũng giống như những tổ chức Santiago hay Calatrava ngày nay, và các thành viên của nó phải được coi là những hiệp sĩ dũng cảm và thuộc dòng dõi trâm anh. Cũng như ngày nay ta nói hiệp sĩ Xan Juan hay hiệp sĩ Alcantara, thời ấy người ta nói hiệp sĩ của tổ chức mười hai người đồng đẳng vì một số người được chọn vào tổ chức đó gồm mười hai vị ngang tài ngang sức nhau. Vị Đầu lãnh và hiệp sĩ Bernardo del Carpio đều là những nhân vật thật nhưng về những chiến công của họ như thiên hạ đồn, tôi cho là phóng đại. Ngài có nhắc tới cái chốt ở con ngựa gỗ của bá tước Pierres bày trong phòng vũ khí nhà vua, bên cạnh chiếc ghế của Babieca; về điểm này, tôi xin nhận khuyết điểm là ngu dốt hoặc kém mắt nên chỉ nhìn thấy ghế mà không thấy chốt mặc dù nó rất to như ngài đã tả.

- Chắc chắn là cái chốt có bày ở trong phòng đó, Don Quixote đáp; người ta còn nói rõ rằng nó được đặt trong một cái bao bằng da thuộc để tránh ẩm mốc.

- Có thể là như vậy, thầy tu nói; về phần tôi là nhà tu hành, tôi xin nói là tôi không nhớ là đã nhìn thấy cái chốt. Nhưng dù tôi công nhận rằng cái chốt có bày ở phòng vũ khí, không phải vì thế mà tôi buộc phải tin vào những chuyện của các chàng Amadis cùng một xâu một xốc các hiệp sĩ khác; và cũng không có lý gì một người như ngài, có danh giá, có đủ mọi đức tính, có trí tuệ, lại tin vào những chuyện điên rồ kể trong những cuốn sách kiếm hiệp nhảm nhí.

Chương L

CUỘC TRANH LUẬN LÝ THÚ GIỮA DON QUIXOTE VÀ ÔNG THẦY TU, CÙNG NHỮNG SỰ VIỆC KHÁC

- Được, Don Quixote nói. Một khi những cuốn sách được in ra sau khi đã có phép của nhà vua và sự phê chuẩn của các vị giám khảo, được mọi người đọc và khen ngợi - người lớn cũng như trẻ con, người giàu cũng như kẻ nghèo, người có chữ cũng như kẻ vô học, người bình dân cũng như nhà quý tộc, tóm lại, mọi hạng người có những vị trí và hoàn cảnh khác nhau - làm sao những cuốn sách đó có thể chứa đựng những điều bịa đặt nhất là trong đó có những chi tiết thật như nêu tên cha mẹ, quê quán, họ hàng, tuổi tác của các hiệp sĩ, những chiến công và nơi lập chiến công của họ một cách rành mạch rạch rời! Thôi, ngài hãy im đi và không nên thốt ra những lời phỉ báng như vậy, nếu ngài là người khôn thì hãy nghe lời tôi khuyên, nếu không xin cứ đọc những cuốn sách đó rồi sẽ thấy thích thú. Thử hỏi còn gì thú vị hơn là được nhìn thấy hiện ra trước chúng ta, ngay tại đây và lúc này, một cái hồ lớn nước nóng sôi trong đó lúc nhúc các loài rắn, rắn nước, thằn lằn, cùng rất nhiều thú vật hung dữ và khủng khiếp; rồi từ giữa hồ vọng lên một tiếng nói buồn thảm: “Dù người là ai, hỡi hiệp sĩ đang đứng nhìn hồ nước đáng sợ này, nếu người muốn hưởng hạnh phúc nằm dưới mặt nước đen ngòm và nóng bỏng, hãy tỏ ra một người can đảm và hãy nhảy xuống. Nếu người không dám làm việc đó thì sẽ không xứng đáng được nhìn thấy những kỳ quan trong bảy tòa lâu đài của bảy bà tiên chìm dưới đáy hồ tối tăm”. Tiếng nói rùng rợn vừa dứt, chàng hiệp sĩ không suy tính gì hết, chẳng quản nguy hiểm đang chờ và cũng không trút bớt đống vũ khí nặng nề trên vai, nhảy ào xuống giữa dòng nước đang sôi, miệng cầu nguyện Chúa và tình nương của mình; trong lúc còn đang bàng hoàng ngơ ngác, chàng đã nhìn thấy mình đứng giữa một vườn hoa tuyệt đẹp, ngay cảnh thiên đường cũng không thấm vào đâu. Chàng cảm thấy bầu trời ở đó trong trẻo hơn và mặt trời cũng sáng tỏ hơn; trước mắt chàng là một khu rừng tĩnh mịch, cây cối xanh tươi và sum suê nom thật ngoạn mục; bên tai chàng réo rắt tiếng hót véo von và hồn nhiên của muôn vàn con chim nhỏ lông cánh sặc sỡ đang bay chuyền từ cành này sang cành nọ; đây có một con suối nhỏ, nước mát và trong như pha lê lỏng, lòng suối đầy cát nhỏ mịn và sỏi trắng tinh khác nào một tấm thảm dát vàng và nạm ngọc quý; kia có một bể nước xây bằng đá vân nhiều màu và đá cẩm mài nhẵn; xa nữa có một bể khác xây theo lối tự nhiên bằng vỏ sò và vỏ ốc trắng ngà xen lẫn những miếng pha lê bóng bẩy và những viên giả ngọc bích, một công trình nghệ thuật làm giả thiên nhiên nhưng lại có phần đẹp mắt hơn. Rồi bỗng đâu chàng nhìn thấy ở phía trước một thành trì hay một toà lâu đài nguy nga tráng lệ, tường xây bằng vàng khối, khe tường bằng kim cương, cửa bằng ngọc; kiến trúc của tòa lâu đài lại càng kỳ diệu và còn giá trị hơn cả những vật liệu để xây mặc dù đó là kim cương, là thạch lựu ngọc, hồng ngọc, trân châu, vàng và bích ngọc. Sau khi đã chứng kiến những cảnh đó rồi, còn gì khoái mắt hơn khi thấy từ trong cổng lâu đài bước ra những tiểu thư khoác trên người những bộ xiêm áo sang trọng, nếu tả ra đây như sách vẫn thường tả thì sẽ không bao giờ hết lời. Rồi một trong những cô gái đó - dáng chừng cô ta là người có vai vế nhất - cầm tay chàng hiệp sĩ gan dạ đã dám nhảy xuống hồ nước sôi và lẳng lặng dắt chàng vào trong lâu đài, cởi hết quần áo chàng ra như một đứa trẻ sơ sinh, tắm cho chàng bằng nước ấm, xoa dầu thơm lên khắp người chàng rồi mặc cho chàng một chiếc sơ-mi thơm phức bằng vải rất mịn; một cô gái khác tới quàng lên vai chàng một chiếc khăn trị giá tối thiểu bằng cả một thành phố hoặc hơn thế nữa. Còn gì thú vị hơn khi ta nghe kể rằng sau đó chàng hiệp sĩ được đưa sang một phòng khác có những bàn tiệc bày biện rất linh đình khiến chàng phải kinh ngạc; người ta giội vào tay chàng một chất nước bằng long diên hương và hoa thơm và đặt chàng ngồi lên một chiếc ghế bằng ngà; rồi những cô gái mời chàng vào tiệc với một vẻ yên lặng kỳ lạ. Họ bưng ra các món ăn khác nhau, món nào cũng rất ngon lành khiến bụng muốn ăn mà tay không biết chọn món nào. Trong lúc đang yến tiệc, nhã nhạc nổi lên mà không biết từ đâu vọng tới. Bữa tiệc xong xuôi và bàn tiệc đã được dọn dẹp, chàng hiệp sĩ tựa lưng vào ghế và có lẽ còn đang xỉa răng theo thường lệ, bỗng đâu từ ngoài cửa có một tiểu thư xinh đẹp hơn tất cả các cô gái nọ bước vào phòng, ngồi xuống bên chàng và bắt đầu giới thiệu về tòa lâu đài, về việc nàng đã bị phù phép cùng những sự việc khác khiến chàng hiệp sĩ không khỏi sửng sốt và ngay độc giả cũng phải thích thú khi đọc cuốn sách viết về cuộc đời chàng. Tôi không cần dài dòng làm gì vì ta có thể kết luận rằng bất cứ đoạn nào trong bất cứ cuốn sách kiếm hiệp nào cũng mang lại sự thích thú và ngạc nhiên cho bất cứ độc giả nào. Xin ngài hãy nghe tôi; như tôi đã nói, ngài hãy đọc những cuốn sách đó, rồi ngài sẽ thấy mọi ưu phiền tiêu tan và tính tình ngài sẽ trở lên vui vẻ nếu như xưa nay ngài là một con người bẳn tính. Riêng tôi xin nói rằng từ khi trở thành hiệp sĩ giang hồ, tôi trở nên dũng cảm, lễ phép, phóng khoáng, cao thượng, rộng rãi, lịch sự, gan dạ, nhu mì, kiên nhẫn, chịu đựng được gian khổ, tù đày và những phép yêu ma. Và tuy tôi mới bị bỏ cũi như một thằng điên, tôi nghĩ rằng với cánh tay dũng mãnh của tôi, với sự phù hộ của Thượng đế và nếu số phận của tôi không oan trái, chỉ trong ít ngày nữa tôi sẽ được trị vì một vương quốc và khi đó tôi sẽ có thể tỏ rõ lòng biết ơn và tính rộng rãi sẵn có trong lòng tôi. Thưa ngài, đúng là kẻ nghèo hèn không có cách nào bày tỏ đức tính rộng rãi với bất cứ ai tuy rằng bản tính anh ta rất rộng rãi. Một sự biết ơn chỉ được biểu hiện bằng ý nghĩ, đó là sự biết ơn chết cũng như lòng tin mà không có hành động là lòng tin chết. Bởi vậy, tôi cầu mong vận may sớm tạo cơ hội cho tôi trở thành hoàng đế để tôi được bày tỏ tấm lòng, làm những điều tốt cho bạn hữu, đặc biệt cho giám mã Sancho Panza của tôi, một con người tuyệt diệu trên đời; tôi muốn phong cho anh ta chức bá tước mà tôi đã hứa từ lâu, chỉ e anh ta không đủ tài cán để cai trị lãnh địa của mình mà thôi.

Nghe những lời chủ vừa thốt ra, Sancho vội nói:

- Thưa ngài Don Quixote, xin ngài gắng phong cho tôi làm bá tước một lãnh địa mà ngài đã nhiều lần hứa hẹn và tôi cũng đã nhọc lòng trông chờ. Tôi xin hứa với ngài rằng tôi sẽ có đủ tài cán để cai trị. Còn nếu như tôi không cáng đáng nổi, tôi được nghe nói rằng ở trên đời này có những người lính canh và chăm nom đất đai của các lãnh chúa, mỗi năm nộp cho chủ đất một khoản lợi tức nhất định, và thế là các vị lãnh chúa cứ ngồi dãi thẻ mà thu tô, chẳng phải lo lắng tới những chuyện khác. Tôi cũng sẽ làm như vậy; tôi xin kiếu hết mọi việc, không phải bận tâm gì cả, và tôi sẽ ngồi hưởng địa tô như một ngài công tước, mặc sự đời.

Ông thầy tu nói:

- Người anh em Sancho, ngồi dãi thẻ thu tô thì được, nhưng một lãnh chúa vẫn phải lo về phần tư pháp trong phạm vi lãnh thổ của mình, do đó cần có tài và bộ óc sáng suốt, nhất là phải có thiện chí xét xử công minh, thiếu nguyên tắc cơ bản đó thì phương pháp sẽ sai và mục đích cũng không đạt. Cho nên Chúa thường chỉ phù hộ những người ngu si nhưng lương thiện chứ không phù hộ những kẻ khôn ngoan nhưng gian giảo.

- Tôi không biết những triết lý đó, Sancho Panza đáp; tôi chỉ biết rằng tôi mong sớm được phong bá tước và sớm biết cách quản lý đất đai của mình. Tôi cũng có óc như mọi người và thân hình tôi cũng to béo chẳng kém gì người nào đẫy đà nhất; và tôi cũng có thể làm vua cai trị đất đai của tôi như bất cứ ông vua nào; và một khi làm vua, tôi muốn làm gì cũng được; và một khi muốn làm gì cũng được, tôi sẽ làm theo ý tôi; và một khi làm theo ý tôi, tôi sẽ được thỏa mãn; và một người được thỏa mãn không còn gì để mong ước nữa; và một khi không còn gì để mong ước nữa thì hết chuyện để nói. Nào, hãy trao đất đai cho tôi và hãy nói với nhau: “Hẹn nhìn lại nhau” như anh mù này nói với anh mù khác.

- Sancho, những triết lý đó không dở như anh nói đâu; quả thật trong vấn đề phong bá tước cho anh còn nhiều điều cần phải bàn.

Don Quixote nói xen vào:

- Tôi không thấy có điều gì cần phải bàn nữa vì tôi chỉ noi gương hiệp sĩ vĩ đại Amadis nước Gaul mà thôi; chàng đã phong cho giám mã chức bá tước đảo Firme. Bởi vậy, tôi có thể yên tâm phong chức bá tước cho Sancho Panza, một trong những giám mã ưu tú nhất mà một hiệp sĩ giang hồ đã có.

Ông thầy tu lấy làm kinh ngạc về những lời lẽ ngông cuồng nhưng nghe ra lại có lý của Don Quixote, về chuyện Hiệp sĩ bên hồ mà chàng vừa kể, về những ý nghĩ sai lầm mà chính bản thân ông cũng bị ảnh hưởng khi đọc những chuyện viển vông trong các sách kiếm hiệp, và ông cũng rất ngạc nhiên thấy Sancho Panza quá ngây thơ mong ước chức bá tước mà chủ đã hứa phong cho. Lúc này, đám gia nhân của ông thầy tu từ quán trọ trở về cùng với con la chở lương thực. Họ trải một tấm thảm lên đám cỏ non làm bàn, rồi mỗi người kiếm một chỗ có bóng mát lặng lẽ ngồi ăn để khỏi ảnh hưởng tới vẻ đẹp của cảnh vật thiên nhiên. Mọi người còn đang ăn bỗng đâu có tiếng động mạnh và tiếng chuông loong coong trong đám bụi cây bên cạnh, rồi từ trong đó xuất hiện một con dê cái xinh xắn, toàn thân có khoang đen, trắng và nâu, theo sau là một chàng chăn dê vừa đi vừa gọi con dê quay trở về đàn bằng những lời chỉ có chàng và con vật hiểu được. Con dê sợ hãi cuống cuồng tới chỗ mọi người đang ngồi và dừng lại như cầu cứu họ. Chàng chăn dê chạy lại nắm lấy đôi sừng rồi, như thể con vật nghe hiểu những lời của mình, chàng nói với nó:

- Dê khoang hay nhảy ơi, tại sao mấy ngày nay mi cứ tập tễnh như vậy? Con ta ơi, con sói nào làm con sợ hãi? Mi không nói cho ta biết được sao, hỡi dê xinh đẹp? Phải chăng mi là dê cái nên không chịu ngồi yên một chỗ? Tính nết của mi và của tất cả những con dê mà mi bắt chước thật đáng chê trách! Hãy quay trở về, hỡi bạn của ta! Nếu sống trong chuồng và bên cạnh bạn bè, mi không thoải mái, ít ra mi cũng được yên ổn hơn. Mi là con dê đầu đàn mà cứ chạy nhảy lung tung thế này thì làm sao dắt dẫn những con khác được?

Những lời nói của chàng chăn dê làm mọi người phải chú ý, đặc biệt là ông thầy tu; ông bảo chàng:

- Xin người anh em hãy nguôi giận và chớ vội bắt con dê này quay về với đàn của nó làm chi. Vì nó là con cái như anh vừa nói nên nó phải tuân theo bản năng của nó, dù có ngăn cấm cũng thế thôi. Hãy ăn một miếng, uống một ngụm với chúng tôi, nỗi tức giận của anh sẽ dịu đi và con dê này sẽ được nghỉ một chút trong thời gian đó.

Vừa nói, ông thầy tu vừa đưa cho chàng chăn dê một miếng thăn thỏ nguội cắm vào mũi dao. Trong bụng đã nguôi, chàng chăn dê cảm ơn đỡ lấy, rồi vừa ăn vừa uống, chàng nói:

- Tôi không muốn để các ngài phải nghĩ rằng tôi là một kẻ ngốc nghếch vì đã nói với con vật này những lời lẽ nghiêm trang như vậy. Quả thật những điều tôi vừa thốt ra chứa đựng một bí ẩn bên trong. Tôi tuy quê mùa nhưng không đến nỗi không biết cách đối xử với người và với súc vật.

- Tôi tin như vậy, Cha xứ nói; kinh nghiệm cho tôi thấy rằng núi non sinh ra sĩ phu, và những túp lều của người chăn cừu là nơi nương thân của các nhà triết học.

Chàng chăn dê đáp lại:

- Thưa ngài, ít ra những túp lều đó cũng là nơi trú ngụ của những kẻ đã tỉnh ngộ. Để các ngài tin vào sự thật đó và được sờ tận tay nhìn tận mắt, nếu như các ngài không phật ý và sẵn sàng bớt chút thời giờ lắng tai nghe, tôi xin kể hầu một câu chuyện có thật mặc dù không ai bảo tôi kể; câu chuyện đó chứng minh lời nói của ngài đây (anh ta chỉ vào Cha xứ) cũng như lời nói của tôi.

Nghe xong, Don Quixote bảo chàng chăn dê:

- Xem ra câu chuyện này có một cái gì phảng phất như những chuyện kiếm hiệp; bởi vậy tôi sẽ rất vui lòng nghe anh bạn kể và tất cả các ngài đây cũng sẽ rất vui lòng vì họ là những người hiểu biết và thích những câu chuyện ly kỳ mang lại cho người nghe những cảm giác hồi hộp và thú vị như tôi tin rằng câu chuyện của anh sẽ mang lại. Anh bạn hãy bắt đầu, tất cả chúng tôi xin nghe.

- Tôi xin rút khỏi cuộc, Sancho nói, và tôi mang ra suối chiếc bánh nhân thịt này để có đủ lương ăn trong ba ngày liền. Ông chủ Don Quixote của tôi thường nói với tôi rằng giám mã của hiệp sĩ giang hồ phải ăn no căng bụng khi có dịp được ăn vì luôn luôn gặp phải trường hợp bất ngờ bị lạc giữa rừng sâu năm sáu ngày chưa ra khỏi; nếu bụng không no hoặc túi hai ngăn không đầy ắp thì anh giám mã sẽ phải nằm lại trong rừng như đã xảy ra nhiều lần, và da thịt sẽ đét lại như xác ướp.

- Sancho, anh khi nào cũng nắm đằng chuôi, Don Quixote nói; thôi được, muốn đi thì cứ việc đi và ăn được bao nhiêu cứ việc ăn. Ta no bụng rồi, bây giờ chỉ cần bồi bổ tinh thần thôi và ta sẽ làm việc đó bằng cách nghe chàng trai kể chuyện.

- Tất cả bọn tôi cũng cần bồi bổ tinh thần, thầy tu nói. Rồi ông yêu cầu chàng chăn dê kể cho mọi người nghe câu chuyện mà chàng đã hứa. Một tay vẫn nắm sừng dê, chàng chăn dê lấy tay kia vỗ nhẹ hai cái vào sườn con vật và bảo:

- Dê khoang, hãy tựa vào người ta mà ngủ; chúng ta còn đủ thời giờ để trở về chuồng trại.

Hình như con dê nghe hiểu vì khi thấy chủ ngồi xuống, nó ngoan ngoãn nằm ngay bên cạnh, nhìn vào mặt chàng trai như tỏ ra chăm chú nghe chàng kể chuyện. Câu chuyện của chàng chăn dê bắt đầu như sau:

Chương LI

CHÀNG CHĂN DÊ KỂ CHUYỆN CHO NHỮNG NGƯỜI ÁP GIẢI DON QUIXOTE

Cách thung lũng này ba dặm có một làng nhỏ nhưng trù phú nhất trong khắp vùng. Trong làng có một nông gia được mọi người rất kính trọng, và tuy rằng sự kính trọng bắt nguồn từ sự giàu sang, ông ta được kính trọng vì đạo đức hơn vì tiền tài. Thế nhưng, điều làm cho ông sung sướng nhất, như ông thường nói, là đã sinh được một người con gái nhan sắc tuyệt vời, thông minh hiếm có, vừa đẹp người vừa đẹp nết, khiến ai nom thấy cũng phải ngạc nhiên vì tạo hóa và thiên nhiên đã dành cho nàng nhiều điều tốt lành như vậy. Hồi còn nhỏ nàng đã xinh, càng lớn càng xinh, và đến tuổi mười sáu thì tuyệt đẹp. Tiếng đồn về nhan sắc của nàng lan tới khắp các xóm làng lân cận, lan tới cả các tỉnh xa, tới tận cung đình nhà vua và tới tai khắp bàn dân thiên hạ khiến mọi người từ mọi nơi kéo tới chiêm ngưỡng như thể ta chiêm ngưỡng một của quý hoặc một cảnh tượng màu nhiệm nào vậy. Cha nàng giữ con gái rất nghiêm ngặt và nàng cũng biết giữ thân vì quả thật không có cái khóa nào giữ một người con gái tốt hơn đức hạnh của chính người con gái đó.

Của cải của người cha và sắc đẹp của người con gái khiến cho rất nhiều chàng trai trong làng ngoài xóm muốn hỏi làm vợ. Vì nắm trong tay một của quý như vậy nên người cha đâm ra khó xử, không biết nhận lời ai trong số rất nhiều đám tới hỏi. Trong số đó có tôi. Tôi có nhiều hy vọng thành công vì cha cô đã biết tôi là người cùng làng, lại con nhà gia thế, đang tuổi thanh xuân, có của và cũng không kém phần thông minh. Một chàng trai khác cùng làng và cũng có đủ những ưu điểm như tôi cũng đến hỏi nàng làm vợ. Việc này khiến cha nàng trở nên do dự vì ông ta thấy rằng gả con gái cho anh nào cũng đều tốt cả. Để giải quyết lúng túng này, ông quyết định nói cho Leandra biết (đó là tên cô gái xinh đẹp đã làm tôi đau khổ); ông bảo nàng rằng cả hai đám đều tốt như nhau cho nên ông muốn để con gái yêu được tùy ý lựa chọn. Thật là một gương tốt đáng để cho các ông bố khác noi theo khi họ định cưới vợ gả chồng cho con cái; tôi không muốn nói rằng bố mẹ cứ để mặc cho con cái lựa chọn lung tung, trái lại họ phải giới thiệu những đám tử tế để con cái được tùy ý lựa chọn. Tôi không biết Leandra ưng người nào, chỉ biết rằng sau đó cha nàng đã gặp hai người chúng tôi, nói rằng nàng còn ít tuổi và còn dùng những lời lẽ chung chung khác khiến cho bố con ông ta không bị ràng buộc gì mà chúng tôi cũng chẳng phật lòng. Đối thủ của tôi tên là Anselmo, tôi là Eugenio; tôi cần nói rõ như vậy để các ngài dễ theo dõi các nhân vật trong câu chuyện bi thảm đang kể ra đây, một câu chuyện kết thúc một cách đáng buồn.

Vào thời gian đó có một anh chàng trở về làng, tên hắn là Vicente de la Roca, con trai một nông phu nghèo trong làng. Hắn là nhà binh, đã qua Ý-đại-lợi và nhiều nơi khác. Năm hắn mười hai tuổi, có một ông đại úy cùng một đại đội qua làng và bắt hắn đem đi; mười hai năm sau, hắn trở về làng trong bộ quân phục rực rỡ, trên người đầy những đồ trang sức bằng pha lê và dây dợ bằng kim loại. Nay hắn đóng bộ này, mai lại bộ khác. Nhưng tất cả những của hào nhoáng đó chỉ là đồ tập tàng thôi. Người dân quê vốn tinh nghịch, và vì họ rỗi rãi nên càng tinh nghịch; họ đã ghi lại tỉ mỉ những bộ quần áo hắn mặc và những đồ trang sức hắn đeo trên người và cuối cùng phát hiện ra rằng hắn chỉ có ba bộ màu sắc khác nhau cộng với một số dây nịt và bít tất. Tuy nhiên hắn khéo thay đổi cách ăn mặc thành thử nếu như không ghi tỉ mỉ, người ta sẽ tưởng hắn có tới trên mười bộ y phục và trên hai chục bộ lông gắn ở ngù mũ. Vấn đề trang phục của hắn mà tôi nêu ra đây không phải là vô ích và thừa đâu vì những bộ quần áo đó đóng một vai trò quan trọng trong toàn bộ câu chuyện này.

Hắn hay ra ngồi ở một bãi trống trong làng, trên một chiếc ghế đá ở dưới một cây bạch dương lớn, và chúng tôi há to mồm lắng nghe hắn kể về các trận chiến thắng. Không nơi nào trên trái đất hắn không đặt chân tới, không có trận nào hắn không dự; số người Moor bị hắn giết còn nhiều hơn cả số dân của hai xứ Maroc và Tunis. Theo lời hắn kể thì hắn đã dự nhiều trận độc chiến hơn cả Gante và Luna, hơn cả Diego Garcia de Paredes và hàng ngàn dũng sĩ khác mà hắn đã đọc tên ra; và trong tất cả các trận đó, hắn đều thắng mà không mất giọt máu nào. Rồi hắn chỉ vào những vết sẹo tuy chẳng ai nhận ra, khoe rằng mình đã bị trúng đạn trong các cuộc giao chiến hoặc trong khi làm nhiệm vụ. Với một sự láo xược chưa từng thấy, hắn gọi những người bằng vai và cả những người quen biết hắn là thằng nọ thằng kia; hắn còn nói rằng chính cánh tay của hắn mới là cha hắn, rằng hắn trở nên quý tộc là do công lao của hắn, rằng với tư cách là một người lính, hắn không thua kém gì đức vua. Ngoài thái độ ngông nghênh đó, hắn biết âm nhạc đôi chút, và cũng tập tọng chơi đàn ghi-ta (người ta bảo là hắn bắt đàn nói thì đúng hơn). Tài của hắn chưa hết: hắn còn là thi sĩ nữa; trong làng có bất cứ một chuyện nhỏ nhặt gì, hắn cũng làm thành một bài thơ dài tới một dặm rưỡi.

Thế mà chàng quân nhân tôi vừa tả, chàng Vicente de la Roca, con người dũng cảm, lịch thiệp, biết nhạc lại biết cả làm thơ, đã được Leandra để ý qua nhiều lần nàng từ trên cửa sổ nhìn xuống bãi. Những bộ y phục thêu kim tuyến choáng lộn của hắn làm nàng say đắm; những bài thơ do hắn soạn ra làm nàng mê mẩn tâm thần; những chiến công hắn khoe là đã lập nên lọt tới tai nàng. Cuối cùng, ma xui quỷ khiến làm sao, Leandra yêu Vicente trước khi tên này nảy ra ý định tán tỉnh nàng. Trong những chuyện yêu đương, không có gì thuận lợi hơn một khi người đàn bà ngỏ ý trước, và chính vì vậy mà Leandra và Vicente đã dễ dàng thỏa thuận với nhau. Leandra đã thực hiện ý định của mình trước khi một vài anh trong số những đám cầu hôn phát hiện ra: nàng rời bỏ ngôi nhà của người cha yêu quý (mẹ nàng đã mất từ lâu) và đi khỏi làng cùng với Vicente, kẻ đã giành được thắng lợi to lớn nhất trong tất cả những thắng lợi mà hắn đã tự gán cho mình.

Cả làng sửng sốt và ai biết tin đó cũng phải kinh ngạc. Tôi cũng rất ngạc nhiên, Anselmo thì bàng hoàng, cha nàng buồn xỉu, họ hàng của nàng bẽ mặt, công lý được cầu cứu và đội lính cảnh sát sẵn sằng hành động. Người ta lùng sục các nẻo đường, các khu rừng và ba ngày sau thì tìm thấy cô gái Leandra đỏng đảnh trong một hang núi, trên mình có độc chiếc áo lót, bao nhiêu tiền nong và đồ tư trang quý giá mang theo bị lột sạch. Người ta đưa nàng về nhà trình diện người cha đáng thương; khi hỏi về tai họa đã đến với nàng, nàng nói toạc ra rằng Vicente de la Roca đã lừa dối, hứa sẽ lấy nàng làm vợ, bảo nàng đi khỏi nhà cha rồi hắn sẽ đưa tới Naples, một tỉnh trù phú và ăn chơi nhất trần gian; nhẹ dạ cả tin, nàng đã làm y lời, lấy cắp một số của cải của cha và theo hắn ngay cái đêm bỏ nhà ra đi; hắn dẫn nàng vào sâu trong núi và nhốt trong hang cho tới khi mọi người tìm thấy. Leandra còn kể thêm rằng hắn không làm nhục nàng nhưng đã lấy hết của cải rồi chuồn thẳng bỏ mặc nàng trong hang. Mọi người nghe xong lại càng ngạc nhiên. Thưa các ngài, quả thật cũng khó tin được rằng tên Vicente đã tự kiềm chế được mình. Tuy nhiên Leandra một mực nói thế khiến người cha đau khổ cũng thấy yên tâm; ông không tiếc số của cải đã bị mang đi vì cái quý nhất ở con gái ông vẫn nguyên vẹn, nếu mất đi rồi thì không bao giờ hòng lấy lại được. Ngay hôm Leandra trở về nhà, cha nàng đưa đi biệt tích; ông nhốt nàng trong một nhà tu kín ở một tỉnh gần đó, hy vọng rằng thời gian sẽ làm phai nhạt dần dư luận không hay về con gái mình. Đối với những người không quan tâm tới việc Leandra tốt hay xấu, dư luận chung cho rằng nàng cũng đáng được tha thứ vì tuổi còn non; nhưng những ai đã biết nàng là một con người khôn ngoan và thông minh lại không nghĩ rằng nàng sai lầm vì dại dột mà vì đàn bà xưa nay nhẹ dạ và thông thường có thiên hướng hư hỏng xấu xa.

Sau khi Leandra bị nhốt trong nhà tu, Anselmo có mắt cũng như mù vì chàng không có gì thích thú đáng nhìn nữa; đôi mắt tôi cũng mờ đi, không ánh sáng nào làm cho thấy một vật gì tốt đẹp cả. Vắng Leandra, nỗi buồn của chúng tôi càng tăng và sức chịu đựng càng giảm. Chúng tôi nguyền rủa những bộ y phục hào nhoáng của Vicente và oán trách sự bất cẩn của cha Leandra. Cuối cùng, Anselmo và tôi bàn nhau bỏ làng vào ở trong thung lũng này, chàng mang theo một đàn cừu lớn, tôi một đàn dê để chăn. Chúng tôi sống giữa cỏ cây cho khuây khỏa nỗi buồn đau; có lúc cả hai chúng tôi cùng ca ngợi hoặc chê trách cô nàng Leandra xinh đẹp, có lúc chúng tôi than thở kêu trời thấu cho nỗi lòng khổ đau. Có rất nhiều chàng trai đã từng yêu Leandra cũng bắt chước chúng tôi vào sống trong vùng núi âm u này và làm nghề như chúng tôi. Cả cái thung lũng này đầy những chàng chăn cừu chăn dê cùng những chuồng trại, nom chẳng khác gì miền Arcadia ở Hy Lạp; đâu đâu cũng thấy vang lên tiếng gọi nàng Leandra xinh đẹp. Có anh nguyền rủa nàng là đỏng đảnh, thay lòng đổi dạ, không chung tình; có anh kết tội nàng là dễ dãi, nhẹ dạ; anh này tha thứ, anh kia lên án và xỉ vả; có anh ca ngợi sắc đẹp của nàng, anh khác lại chê trách tính tình của nàng; tóm lại, anh nào cũng trách móc nàng nhưng cũng vẫn yêu nàng. Tất cả đều hóa điên hóa dại đến mức có anh trách nàng là kiêu ngạo mặc dù chưa hề nói với nàng một lời; có anh than phiền là bị cơn ghen giày vò mặc dù nàng không hề nhận lời với ai (như tôi đã kể ở trên, mãi tới khi phát hiện ra sai lầm của Leandra, người ta mới biết ý định của nàng). Trong các hốc đá, bên bờ suối, dưới bóng cây, đâu đâu cũng có những chàng chăn cừu đứng ngồi than thở với trời đất nỗi bất hạnh của mình. Tên của Leandra vang vọng khắp mọi nơi: Leandra vang trong núi, Leandra thì thầm bên suối, Leandra làm chúng tôi hồi hộp, sung sướng, hy vọng mà không tin tưởng, lo sợ mà không biết mình lo sợ điều gì. Trong số tất cả đám người điên loạn ấy, riêng có một người tỏ ra tỉnh táo hơn cả, đó là Anselmo, đối thủ của tôi. Tuy có nhiều điều để than phiền, trách móc, anh ta chỉ than phiền về sự vắng mặt của người yêu. Vốn giỏi thổi sáo và làm thơ, anh vừa thổi vừa ngâm thơ để nói lên nỗi đau khổ. Tôi làm cách khác, theo tôi, dễ làm và đúng hơn: tôi trách móc đàn bà nhẹ dạ, bất trắc, hai lòng, hứa suông, thề hão, thiếu chín chắn trong suy nghĩ cũng như trong ý đồ. Thưa các ngài, chính vì vậy mà khi bước chân tới đây, tôi đã nói với con dê cái này những lời mà các ngài đã nghe thấy. Vì nó là dê cái nên tôi không quý nó lắm mặc dù đó là con dê hay nhất đàn. Đấy là đầu đuôi câu chuyện mà tôi đã hứa kể hầu các ngài. Nếu tôi đã kể mất nhiều thời giờ, tôi cũng sẽ dành nhiều thời giờ để phụng sự các ngài. Chuồng trại của tôi gần đây, có sữa tươi, pho mát rất ngon cùng nhiều trái quả chín mọng, vừa ngon mắt vừa ngon miệng.

Chương LII

CUỘC ẨU ĐẢ GIỮA DON QUIXOTE VÀ CHÀNG CHĂN DÊ, CÙNG CÂU CHUYỆN LY KỲ CỦA CÁC THẦY TU KHỔ HẠNH MÀ CHÀNG HIỆP SĨ ĐÃ KẾT THÚC TỐT ĐẸP BẰNG MỒ HÔI NƯỚC MẮT CỦA MÌNH

Câu chuyện của chàng chăn dê làm cho tất cả đám thính giả đều thích thú, nhất là ông thầy tu. Với một sự quan sát tỉ mỉ, ông ta nhận thấy rằng lối kể chuyện của chàng chăn dê chứng tỏ anh ta hoàn toàn không phải là một con người thô lỗ mà phải là một triều thần giỏi giang; ông công nhận rằng Cha xứ rất có lý khi nói rằng núi non sản sinh ra sĩ phu. Mọi người đều ngỏ ý muốn giúp đỡ Eugenio; Don Quixote tỏ ra sốt sắng nhất, chàng nói:

- Người anh em chăn dê ơi, quả tình nếu tôi có khả năng làm một cuộc phiêu lưu mạo hiểm mới, tôi sẽ lên đường ngay lập tức thì để giải quyết tốt việc này cho anh. Tôi sẽ giải thoát nàng Leandra khỏi nhà tu kín (chắc chắn nàng miễn cưỡng vào đó) dù cho ni viện trưởng và bao kẻ khác chống lại, và tôi sẽ trao nàng tận tay anh để anh muốn làm gì tùy ý miễn là anh tôn trọng luật lệ của hiệp sĩ đạo cấm không được có hành động gì xúc phạm tới bất cứ một công nương nào. Với sự phù hộ của Chúa chúng ta, tôi tin rằng một pháp sư độc ác dù tài nghệ cao cường đến mấy cũng sẽ bị một pháp sư thiện tâm hơn trừng trị. Bởi thế, tôi xin hứa sẽ ủng hộ và giúp đỡ anh vì nghề nghiệp của tôi buộc tôi phải cứu vớt những kẻ hoạn nạn cô đơn.

Nhìn Don Quixote, chàng chăn dê lấy làm ngạc nhiên trước bộ mã và diện mạo xấu xa của chàng hiệp sĩ, bèn hỏi bác phó cạo ngồi bên:

- Thưa ngài, chẳng hay người này là ai mà diện mạo lời lẽ lạ lùng như vậy?

Bác phó cạo đáp:

- Còn ai nữa ngoài hiệp sĩ trứ danh Don Quixote xứ Mancha, con người chuyên đi uốn nắn những điều sai trái, đả phá những sự bất công, chỗ dựa của các cô gái yếu đuối, nỗi kinh hoàng của lũ khổng lồ và kẻ chiến thắng trong chiến trận.

Chàng chăn dê nói:

- Ngài giới thiệu ông ta đúng như sách tả các hiệp sĩ giang hồ đi làm những công việc này. Riêng tôi nghĩ rằng một là ngài nói đùa cho vui, hai là trong đầu ông bạn hiền đây có những khoang rỗng tuếch.

- Mi là một tên đại súc sinh, Don Quixote hét to, chính mi là kẻ rỗng tuếch và hèn nhát; đầu ta còn to và đầy hơn cả cái bụng con đĩ mẹ đã đẻ ra mi.

Nói rồi, chàng vớ một chiếc bánh mì ở bên cạnh và ném rất mạnh vào giữa mặt chàng chăn dê làm mũi anh này bẹp gí. Vốn không biết đùa, lại thấy mình bị đánh đau, anh chàng chăn dê quên cả tấm thảm trên có thức ăn, quên cả những chiếc khăn ăn, quên luôn cả những người đang ngồi ăn, nhảy bổ lên người Don Quixote, hai tay thít chặt cổ chàng. Vừa lúc đó, Sancho Panza xông tới nếu không thì chắc chắn anh chăn dê đã làm cho Don Quixote tắc thở; bác giám mã túm hai vai chàng ta rồi ném vào giữa bàn ăn, đĩa cốc vỡ tan rơi loảng xoảng ra đất. Được giải vây, Don Quixote lao lên người chàng chăn dê; mặt mày đầm đìa máu me, lại bị Sancho đánh nhừ tử, anh này quờ quạng tìm dao để trả thù bằng một cuộc lưu huyết; ông thầy tu và Cha xứ vội ngăn lại. Trong khi đó, bác phó cạo giúp cho anh chăn dê ngồi được lên người Don Quixote, và thế là chàng hiệp sĩ khốn khổ bị ăn no đòn, mặt mày cũng đầy máu như đối phương. Ông thầy tu và Cha xứ cười vang, các người lính cảnh sát thích quá nhảy cỡn, mọi người đứng ngoài xuỵt ầm lên như ta xuỵt chó khi thấy chúng cắn nhau. Riêng Sancho đứng nhìn một cách tuyệt vọng vì bác bị một người hầu của ông thầy tu giữ chặt không sao gỡ ra được để chạy lại cứu chủ.

Trong lúc mọi người còn đang mê mải say sưa xem hai đối thủ cấu xé nhau, bỗng đâu vọng lại một tiếng kêu buồn thảm khiến họ phải quay mặt về phía đó. Người tỏ ra xúc động nhất vì tiếng kêu là Don Quixote lúc này vẫn đang miễn cưỡng chịu nằm dưới chàng chăn dê, quá nửa thân người nhừ tử vì đòn; chàng nói:

- Người anh em quỷ sứ ơi, ta gọi anh như vậy vì anh không thể là một cái gì khác được; anh đã tỏ ra dũng cảm hơn ta và đã khuất phục được ta; giờ đây ta yêu cầu ngưng chiến trong vòng một tiếng đồng hồ. Ta ngờ rằng tiếng kèn thảm thiết của chúng ta vừa nghe thấy kêu gọi ta đi giải quyết một cuộc phiêu lưu mạo hiểm nào đây.

Chàng chăn dê lúc này cũng đã mệt phờ vì đánh người và bị người đánh, buông ngay chàng hiệp sĩ ra. Don Quixote đứng dậy quay mặt về phía có tiếng kèn thì vừa hay nhìn thấy có một đoàn người từ trên sườn đồi đi xuống, toàn thân mặc đồ trắng như kiểu các thầy tu khổ hạnh.

Số là năm đó, những đám mây không chịu nhả sương xuống mặt đất và khắp vùng dân chúng tổ chức rước xách, cầu đảo xin Thượng đế mở rộng đôi bàn tay bác ái mưa xuống cho. Vì vậy mà dân ở một làng lân cận đã tổ chức một đám rước tới một ngôi đền dựng bên sườn một quả đồi trong thung lũng này. Đây không phải là lần đầu tiên Don Quixote trông thấy những bộ y phục lạ lùng của các thầy tu khổ hạnh; nhưng chàng không nhớ những chuyện cũ mà lại tưởng đây là một cuộc phiêu lưu mạo hiểm nào dành riêng cho một hiệp sĩ giang hồ như chàng. Đã vậy, đám rước lại mang theo một bức viền tang khiến chàng đinh ninh là có một phu nhân quyền quý nào đây đang bị những tên súc sinh ngu xuẩn và láo xược bắt đem đi. Nghĩ vậy, chàng nhanh nhẹn chạy tới chỗ con Rocinante đang gặm cỏ, tháo chiếc khiên buộc ở cốt yên, đóng cương vào tử tế, bảo Sancho đưa cho thanh kiếm rồi nhảy phốc lên ngựa, tay ôm khiên, mồm thét to:

- Hỡi đám người dũng cảm kia, giờ đây các người sẽ nhận ra rằng sự có mặt của những kẻ hành nghề hiệp sĩ giang hồ trên đời này là vô cùng quan trọng; giờ đây, khi các người thấy ta giải thoát cho phu nhân kia, các người sẽ phải quý trọng các hiệp sĩ giang hồ.

Vì không có đinh thúc ngựa, chàng phải dùng đùi thúc con Rocinante đi nước kiệu (đọc suốt câu chuyện có thật này, không hề thấy kể rằng con Rocinante phi nước đại bao giờ) lao tới trước mặt đám thầy tu khổ hạnh. Cha xứ, ông thầy tu và bác phó cạo không sao ngăn lại được; Sancho kêu ầm lên:

- Ngài đi đâu vậy, hỡi ngài Don Quixote? Con quỷ nào đã nhập vào người ngài khiến ngài dám chống cả tín ngưỡng như vậy? Rõ khổ tôi chưa! Ngài phải biết đây là các thầy tu khổ hạnh đi rước, còn bà phu nhân người ta khiêng trên kiệu là hình Đức Mẹ đồng trinh đáng kính đấy. Xin ngài hãy suy nghĩ về hành động của mình kẻo lần này người ta sẽ bảo rằng ngài chẳng hiểu gì hết.

Sancho tốn công vô ích vì chủ bác cương quyết xông tới đám người khoác áo choàng trắng và giải thoát cho phu nhân để tang nên không nghe thấy gì; vả lại chàng có nghe thấy cũng chẳng quay đầu dù đó là lệnh vua. Đến nơi, chàng ghìm ngựa lại (quả thật lúc này con Rocinante cũng muốn nghỉ chân một chút), hổn hển nói bằng giọng the thé:

- Có lẽ các người chẳng phải thiện nhân nên mới che mặt như vậy. Hãy giỏng tai ra nghe ta nói.

Những người khiêng ảnh dừng lại trước; một trong bốn nhà tu hành đang đọc kinh cầu đảo, nhìn thấy diện mạo kỳ lạ của Don Quixote, hình thù gầy gò của con Rocinante cùng những hành động nực cười khác của chàng hiệp sĩ, bèn đáp:

- Người anh em muốn nói gì xin hãy nói nhanh lên kẻo những người khiêng ảnh đây sắp rách thịt rồi; chúng tôi không thể và cũng không được dừng lại nghe bất cứ ai nói nếu không nói ít lời.

- Ta chỉ nói một lời, Don Quixote đáp; hãy giải phóng ngay cho phu nhân xinh đẹp này. Những giọt nước mắt và vẻ mặt buồn rầu của bà ta chứng tỏ các ngươi đã cưỡng bức đưa bà ta đi và rõ ràng đã có hành động xúc phạm tới bà ta. Ta sinh ra đời để uốn nắn những sự sai trái, và ta sẽ không để cho các người tiến lên một bước nếu các người không trả lại tự do mà bà ta mong muốn và xứng đáng được hưởng.

Nghe những lời lẽ của Don Quixote, mọi người đều nghĩ là chàng điên và họ phá lên cười khiến Don Quixote nổi khùng; chẳng nói chẳng rằng, chàng rút gươm xông tới bức ảnh. Một trong những người khiêng bèn bỏ ảnh chạy tới trước mặt Don Quixote, giơ chiếc đòn lên đỡ (chiếc đòn này vẫn dùng để chống khung ảnh mỗi khi đám rước dừng lại); Don Quixote chém một nhát đứt đôi; còn lại một nửa chiếc đòn trong tay, bác phu khiêng ảnh nện thẳng cánh vào vai bên phía tay cầm gươm của Don Quixote khiến tay cầm khiên của chàng không sao đỡ được ngón đòn chí tử đó; đau quá, chàng hiệp sĩ lăn ra đất. Sancho Panza đang lật đật chạy đằng sau, thấy chủ ngã bèn kêu van kẻ đánh người hãy dừng tay lại vì chủ bác là một hiệp sĩ xấu số bị phù phép, xưa nay chưa hề làm hại ai cả. Tên súc sinh nọ bèn dừng tay, không phải vì nể lời Sancho mà vì thấy chân tay chàng không động đậy nữa. Tưởng đã đánh chết Don Quixote, y vội gài gấu áo vào thắt lưng rồi lủi mất như một con hoẵng.

Lúc này, những người trong đoàn của Don Quixote vội chạy tới chỗ chàng; những người đi rước thấy trong số đó có cả lính cảnh sát đeo cung nỏ, sợ có chuyện chẳng lành xảy ra, bèn đứng vây quanh bức ảnh, xắn quần xắn áo, người cầm roi kẻ vớ cây đèn sáp, chờ đợi cuộc tấn công với quyết tâm tự bảo vệ và thậm chí, nếu có thể, đánh trả lại những người đang xông tới. May sao sự việc đã diễn ra tốt lành hơn: tưởng Don Quixote chết, Sancho cứ ôm lấy chủ mà khóc lóc thảm thiết, nom thật tức cười, trong khi đó thì một Cha xứ đi theo đám rước nhận ra Cha xứ ở đoàn Don Quixote; hai bên hỏi han nhau và thế là nỗi lo lắng của hai đoàn cũng tiêu tan. Cha xứ nọ kể cho Cha xứ kia nghe về Don Quixote. Sau khi rõ chuyện, đám thầy tu khổ hạnh vội chạy lại xem chàng hiệp sĩ khốn nạn còn sống hay chết thì thấy Sancho Panza nước mắt vòng quanh than thở như sau:

- Ôi, tinh hoa của ngành hiệp sĩ! Chỉ vì một nhát gậy mà người ta đã kết thúc những năm tháng tốt đẹp của cuộc đời chàng. Ôi, niềm tự hào của dòng họ, vinh quang của xứ Mancha và của cả trái đất! Vắng người, trái đất này sẽ đầy rẫy những kẻ bất lương vì chúng có thể làm những việc xấu xa mà không lo bị trừng trị. Ôi, con người phóng khoáng hơn cả hoàng đế Alexander! Tôi mới đi theo hầu hạ người được có tám tháng trời mà người đã ban cho tôi một hòn đảo nằm giữa biển khơi! Ôi con người nhũn nhặn đối với những kẻ kiêu ngạo và cứng rắn đối với người hèn mọn[83], gian nguy không lùi bước, biết nhẫn nhục, biết yêu mà không vụ lợi, biết làm theo người hay, căm ghét kẻ dở, kẻ thù của những tên xấu xa đê tiện, và cuối cùng là một hiệp sĩ giang hồ trứ danh tức là không còn gì để nói nữa!

Những tiếng kêu khóc của Sancho làm Don Quixote hồi tỉnh và câu đầu tiên chàng thốt lên là:

- Hỡi nàng Dulcinea vô cùng dịu hiền, kẻ sống xa cách nàng đang phải chịu những nỗi bất hạnh to lớn. Anh bạn Sancho, hãy đỡ ta lên chiếc xe bị phù phép vì ta không còn đủ sức ngồi lên yên con Rocinante; một bên vai ta gãy vụn ra rồi.

- Thưa ngài, tôi rất vui lòng làm việc đó, Sancho đáp, và thầy trò ta sẽ trở về làng cùng với những con người tốt bụng này; sau đó ta chuẩn bị một cuộc xuất hành thứ ba, và mong rằng cuộc xuất hành đó sẽ mang lại lợi ích và tiếng tăm cho thầy trò ta.

- Anh nói chí lý đấy, Don Quixote nói; tốt hơn là ta hãy để cho ảnh hưởng xấu xa của những ngôi sao chiếu mệnh qua đi đã.

Ông thầy tu, Cha xứ và bác phó cạo bảo Don Quixote rằng nếu chàng làm đúng lời thì rất hay. Sau khi đã cười no vì những lời lẽ ngớ ngẩn của Sancho Panza, họ lại nhốt Don Quixote lên xe như trước. Đám rước tiếp tục lên đường; chàng chăn dê từ giã mọi người; những viên lính cảnh sát không muốn đi tiếp và Cha xứ trả tiền công cho họ; ông thầy tu yêu cầu Cha xứ một khi về làng sẽ báo tin cho biết kết quả bệnh tình của Don Quixote có giảm hay không, rồi ông xin phép tiếp tục cuộc hành trình. Thế là họ chia tay nhau, mỗi người đi một hướng, còn lại Cha xứ, bác phó cạo, Don Quixote, Sancho Panza và con Rocinante từ nãy vẫn đứng nhìn mọi việc xảy ra với một sự nhẫn nại không thua gì chủ.

Người chủ xe buộc bò vào ách xe, đặt Don Quixote lên một đống cỏ khô rồi lại thủng thẳng đánh xe đi theo con đường Cha xứ chỉ dẫn. Sáu ngày sau thì về tới làng của Don Quixote, vào giữa buổi trưa. Hôm ấy lại đúng ngày chủ nhật, dân làng kéo ra bãi chơi; thấy chiếc xe bò của Don Quixote đi ngang qua bãi, mọi người xúm lại xem trong xe có gì. Khi nhìn thấy người đồng hương ở bên trong, cả làng đều sửng sốt. Một chú bé chạy đi báo cho bà quản gia và cháu gái của Don Quixote biết rằng chủ và cậu của họ đã về, người gầy đét, da vàng ệnh, nằm dài trên một đống cỏ khô trong xe bò. Nghe bà quản gia và cô cháu gái kêu gào, ai cũng phải động lòng thương xót, họ tự vả vào mặt rồi lại ra sức nguyền rủa những quyển sách kiếm hiệp đáng ghét. Khi Don Quixote bước vào nhà, những tiếng kêu gào, những cái vả, những lời nguyền rủa lại tiếp tục.

Nghe tin Don Quixote về, vợ Sancho Panza lật đật chạy sang vì bác đã biết chồng mình đi theo làm giám mã cho chàng hiệp sĩ. Thoạt nhìn thấy Sancho, bác hỏi ngay về sức khỏe con lừa. Sancho đáp là con lừa còn khỏe hơn cả chủ nó.

- Xin cảm tạ Thượng đế đã phù hộ cho con, bác nói. Bây giờ thầy nó hãy cho tôi biết đi làm giám mã như vậy thì được những bổng lộc gì? Có mang được váy sống gì cho tôi và giày dép gì cho các con không?

- Chả mang được những thứ đó đâu, bu nó ạ, nhưng tôi mang được về những thứ khác nặng hơn và có giá trị hơn cơ[84].

- Vậy thì thích lắm nhỉ, vợ Sancho nói; nào, thầy nó hãy đưa những thứ nặng nề và giá trị đó ra đây xem nào. Tôi muốn được nhìn tận mắt cho thỏa nỗi lòng vì trong những thế kỷ thầy nó vắng nhà, tôi buồn rũ cả người, chán hết mọi sự.

- Về nhà tôi sẽ đưa cho bu nó xem. Bây giờ bu nó hãy vui lên. Nếu trời cho thầy trò chúng tôi ra đi tìm kiếm những chuyện phiêu lưu mạo hiểm một lần nữa, bu nó sẽ thấy tôi chẳng bao lâu sẽ trở thành bá tước hay thống đốc một hải đảo không thuộc loại xoàng mà phải vào loại nhất chứ không chơi đâu.

- Lạy trời giúp cho thầy nó vì quả thật vợ chồng ta rất cần đến thứ đó. Nhưng tôi hỏi thầy nó này: hải đảo là cái gì? Tôi chẳng hiểu ra sao cả.

- Mật ong đâu phải để cho lừa ăn, Sancho đáp; đến lúc đó thì khắc biết, bu nó ạ, và rồi bu nó sẽ lấy làm lạ được nghe lũ thần dân gọi mình là lệnh bà.

- Thầy nó nói gì vậy? Thế nào là lệnh bà, hải đảo và thần dân? Juana Panza lại hỏi (Đó là tên vợ Sancho; hai người không có họ hàng gì với nhau nhưng theo tục lệ xứ Mancha, người vợ mang tên họ của chồng).

- Thôi Juana, không cần vội biết những chuyện đó làm gì; miễn là tôi nói thật, thế cũng đủ rồi, đừng hỏi nữa. Chỉ cần biết sơ sơ rằng trên đời này không có gì thú vị hơn làm giám mã cho một hiệp sĩ giang hồ chuyên đi tìm kiếm chuyện phiêu lưu mạo hiểm. Thực ra không phải là mọi chuyện đều kết thúc tốt đẹp như mình mong muốn đâu vì trong một trăm chuyện xảy ra thì có đến chín mươi chín chuyện ngang trái. Tôi biết như vậy là do kinh nghiệm bản thân vì có lần tôi bị tung lên vật xuống, lần khác bị đánh nhừ tử; tuy thế, đi tìm những chuyện phiêu lưu vẫn là một điều thú vị, khi trèo đèo, lúc sục sạo trong rừng sâu, khi leo vách đá, lúc thăm lâu đài, rồi lại còn được thỏa chí ngủ đỗ trong các quán trọ mà không phải trả một đồng xu nhỏ.

Trong lúc vợ chồng Sancho Panza hàn huyên với nhau thì bà quản gia và cô cháu gái chăm sóc cho Don Quixote; họ cởi quần áo chàng ra và đặt lên chiếc giường cũ. Don Quixote nhìn hai người, đôi mắt ngơ ngác, vẫn không biết mình đang ở đâu. Cha xứ dặn cô cháu gái phải hết sức chăm sóc ông cậu và luôn đề phòng chàng trốn khỏi nhà một lần nữa; ông cũng kể lại những khó khăn mà ông đã phải vượt qua để đưa được chàng về nhà. Hai người đàn bà lại tru tréo ầm lên, lại nguyền rủa những quyển sách kiếm hiệp, cầu Chúa dìm xuống đáy vực thẳm những kẻ đã bày đặt ra những chuyện dối giả bậy bạ như vậy. Cuối cùng, họ tỏ ra lo lắng, chỉ sợ lại mất ông chủ và ông cậu một khi sức khỏe của Don Quixote hồi phục đôi chút. Quả thật sự việc đã diễn ra đúng như họ nghĩ.

Song mặc dù tác giả cuốn sách này đã ra công mày mò sưu tầm những chiến công của Don Quixote trong chuyến xuất hành lần thứ ba, ông cũng không tìm được dấu tích gì dù chỉ là những điều ghi lại trên giấy. Tuy nhiên, trong ký ức của dân chúng xứ Mancha, tiếng tăm đồn đại còn lưu rằng Don Quixote đã bỏ nhà ra đi lần thứ ba và đã tới Saragoss, tại đó chàng đã tham dự những trận đấu thương nổi tiếng và đã có những hành động xứng đáng với lòng dũng cảm và trí thông minh của mình. Về phần cuối đời của chàng, tác giả không tìm được tài liệu gì và chắc là sẽ không bao giờ tìm ra nếu như không có may mắn được một cụ y sư trao lại cho một chiếc hòm bằng chì. Theo lời cụ kể lại, cụ đã tìm thấy chiếc hòm đó ở dưới nền đổ nát của một ngôi đền khi người ta xây dựng lại. Trong hòm có một tập giấy ghi những bài thơ Tây Ban Nha viết bằng chữ gotic[85], kể lại nhiều chiến công của Don Quixote, tả nhan sắc của nàng Dulcinea làng Toboso, hình dạng con Rocinante, lòng trung thành của Sancho Panza và mộ phần của chàng hiệp sĩ, ngoài ra còn có một số câu thơ ghi trên mộ chí cùng những lời ca tụng cuộc đời và tính tình của chàng. Tác giả đáng tin cậy của câu chuyện mới lạ này đã ghi lại đây tất cả những câu chữ còn đọc được. Để đền bù cho công lao khó nhọc tìm kiếm tất cả các thư tịch xứ Mancha ngõ hầu đưa ra ánh sáng câu chuyện này, tác giả chỉ yêu cầu các bạn cũng đọc với một sự tin tưởng như những kẻ thức thời thường tin vào những cuốn sách kiếm hiệp đang thịnh hành khắp năm châu. Được vậy, tác giả sẽ coi như đã được trả công một cách thỏa đáng và sẽ mạnh dạn tìm kiếm những câu chuyện khác; nếu những câu chuyện đó thiếu phần chân thực, ít ra nó cũng không kém phần sáng tạo và lý thú như câu chuyện này.

Dưới đây là những dòng chữ đầu tiên ghi trong tập giấy tìm thấy ở chiếc hòm bằng chì:

CÁC VIỆN SĨ VIỆN HÀN LÂM ARGAMASILLA XỨ MANCHA VIẾT VỀ CUỘC ĐỜI VÀ CÁI CHẾT CỦA HIỆP SĨ DŨNG CẢM DON QUIXOTE XỨ MANCHA.

***

EL MONICONGO

VIỆN SĨ VIỆN HÀN LÂM ARGAMASILLA

GHI TRÊN MỘ CHÍ CỦA DON QUIXOTE

Cái đầu điên dại làm rạng rỡ xứ Mancha bằng muôn ngàn chiến công hiển hách; bộ óc quay cuồng như chong chóng, không chịu một chỗ đứng yên;

Cánh tay dũng mãnh vươn tới năm châu bốn biển; một nguồn thi hứng vô tận, những vần thơ tuyệt diệu khắc biển đồng;

Yêu chung thủy, dũng cảm vô song, chàng bỏ xa Amadises, xem khinh Galaor và bắt Belianises cúi mặt;

Khách giang hồ rong ruổi trên lưng tuấn mã Rocinante, giờ đây yên nghỉ dưới phiến đá lạnh lẽo này.

***

EL PANIAGUADO

VIỆN SĨ VIỆN HÀN LÂM ARGAMASILLA

CA NGỢI DULCINEA LÀNG TOBOSO

Mặt to, vai rộng, tưởng mạo nam nhi, đó là Dulcinea, bà hoàng Toboso, tình nương của Don Quixote vĩ đại.

Vì nàng, chàng đã vượt Hắc Sơn, đồng Montiel khét tiếng, tới bình nguyên Aranjuez đầy hoa thơm cỏ lạ; âu cũng do Rocinante mà chàng chồn chân mỏi gối.

Ác nghiệt thay ngôi sao chiếu mệnh giai nhân xứ Mancha và chàng hiệp sĩ vô địch!

Nàng đã từ giã cõi trần giữa lúc đầu xanh tuổi trẻ, và dù danh thơm ghi bảng đồng bia đá, chàng cũng không tránh khỏi sợi dây oan nghiệt của tình yêu, hờn giận và dối lừa.

***

EL CAPRICHOSO

VIỆN SĨ XUẤT SẮC VIỆN HÀN LÂM ARGAMASILLA,

CA NGỢI ROCINANTE, TUẤN MÃ CỦA HIỆP SĨ DON QUIXOTE XỨ MANCHA

Trên chiếc ngai nạm kim cương oai hùng còn in dấu tích bao lần huyết chiến, chàng hiệp sĩ đầy bầu máu nóng xứ Mancha phất cao ngọn cờ với lòng quả cảm phi thường.

Chàng treo vũ khí và ngọn giáo sắc bén từng chém, giết, phanh thây quân thù. Chiến công kỳ diệu! Chàng hiệp sĩ đời nay mang một phong cách mới mẻ.

Thuở xưa nước Gaul kiêu hãnh vì Amadis, và những người kế nghiệp chàng đã mang lại bao chiến thắng huy hoàng và tiếng tăm lừng lẫy cho Hy Lạp;

Ngày nay triều đình Bellona phải tuyên dương Don Quixote, và xứ Mancha oanh liệt còn kiêu hãnh vì chàng hơn cả hai nước Hy Lạp và Gaul.

Công trạng của chàng mãi mãi không rơi vào lãng quên vì lòng dũng cảm của Rocinante còn vượt xa những chiến mã Brillador và Bayard.

***

EL BURLADOR

VIỆN SĨ VIỆN HÀN LÂM ARGAMASILLA

TẶNG SANCHO PANZA

Bé người mà chí lớn, chính là Sancho Panza, kỳ diệu thay! Một giám mã giản dị và chất phác nhất trần gian, tôi xin thề và chứng nhận.

Thiếu một chút, Sancho Panza thành bá tước nếu như bác không là nạn nhân những xúc phạm láo xược của thế kỷ lừa lọc này khiến một con lừa cũng không thoát.

Người giám mã hiền lành cưỡi con lừa đó (xin phép nói đùa một chút), lẽo đẽo theo chân con ngựa Rocinante nhu mì và chủ nó.

Ôi, hy vọng hão huyền của người đời! Ngươi hứa hẹn bao điều tốt đẹp nhưng cuối cùng chỉ là bóng đen, mây khói, giấc mơ mà thôi!

***

EL CACHIDIABLO

VIỆN SĨ VIỆN HÀN LÂM ARGAMASILLA

GHI TRÊN MỘ CHÍ CỦA DON QUIXOTE

Tại đây yên nghỉ chàng hiệp sĩ bất hạnh từng bị đòn nhừ tử; trên lưng Rocinante, từng lang thang khắp chốn khắp nơi.

Cùng yên nghỉ bên chàng có Sancho Panza, con người khờ dại, giám mã trung thành nhất trong hàng giám mã.

***

EL TIQUITOC

VIỆN SĨ VIỆN HÀN LÂM ARGAMASILLA

GHI TRÊN MỘ CHÍ CỦA DULCINEA LÀNG TOBOSO

Nơi yên nghỉ Dulcinea; cái chết khủng khiếp và xấu xa đã biến tấm thân ngà ngọc của nàng thành tro bụi.

Nàng vốn dòng trâm anh thế phiệt và cũng có dáng dấp một phu nhân đài các;

Nàng là ngọn lửa của Don Quixote vĩ đại, và là niềm vinh quang của xứ sở quê hương.

***

Trên đây là những bài thơ còn đọc được; những bài khác bị côn trùng gặm nhấm, đã được trao lại cho một viện sĩ nghiên cứu tìm tòi. Có tin là sau bao ngày đêm lao tâm khổ tâm khổ tứ, ông này đã hoàn thành nhiệm vụ và ông định cho ra mắt độc giả những bài thơ đó trong khi chờ đợi chuyến xuất hành thứ ba của Don Quixote.

Forse altri cantera con miglior plettro[86]

HẾT PHẦN THỨ NHẤT

PHẦN THỨ HAI

Chương I

Nói về cách cư xử của Cha xứ và bác phó cạo trước bệnh trạng của Don Quixote

Trong phần hai của cuốn truyện này, hiền sĩ Hamete Benengeli kể về của xuất hành thứ ba của Don Quixote như sau: suốt gần một tháng trời, Cha xứ và bác phó cạo không gặp mặt chàng hiệp sĩ, cốt để cho chàng khỏi nhớ lại những chuyện đã qua. Tuy nhiên, hai người không quên tìm cô cháu gái và bà quản gia của Don Quixote, dặn dò họ phải lo bồi dưỡng chàng, cho ăn những món bổ tim và bổ óc vì rõ ràng hai bộ phận đó đã gây ra mọi tai họa cho chàng. Cô cháu gái và bà quản gia nói rằng họ đã làm như vậy và sẽ tiếp tục làm nữa, với tất cả lòng mong muốn và sự chăm chút, vì họ nhận xét thấy chủ họ đôi lúc tỏ ra hoàn toàn minh mẫn. Nghe thấy vậy, Cha xứ và bác phó cạo lấy làm hài lòng lắm, nghĩ rằng mình đã hành động đúng khi dùng xe bò đưa chàng hiệp sĩ bị phù phép về nhà, như đã kể trong chương cuối cùng phần thứ nhất của câu chuyện dài và chính xác này. Hai người bèn quyết định đi đến thăm chàng xem bệnh tình của chàng có thuyên giảm không, mặc dù họ nghĩ rằng điều đó hầu như không xảy ra được. Họ thống nhất với nhau tuyệt đối không đả động đến vấn đề hiệp sĩ giang hồ để tránh làm tuột những mũi khâu vết thương lúc này chưa lành hẳn.

Tới nơi, thấy chàng đang ngồi trên giường một mình, mặc một cái áo ngắn bằng vải thô màu xanh, đầu đội mũ màu mua ở Toledo; người chàng khô đét, chẳng khác da thịt một cái xác ướp. Don Quixote tiếp đón Cha xứ và bác phó cạo rất niềm nở. Khi hai người hỏi thăm sức khỏe, chàng trả lời đâu ra đấy, lời lẽ rất văn hoa. Trong câu chuyện, ba người bàn tới vấn đề quốc gia đại sự. họ phê phán sự lạm quyền này, lên án sự lạm quyền nọ, cải cách tập quán này, hủy bỏ tập quán kia, mỗi người trở thành một nhà lập pháp mới, một Lycurgus tái sinh hay một Solon hiện đại[87], và trên cái đà ấy, họ cải tổ luôn quốc gia, như thể họ đưa cả cái quốc gia đó vào lò luyện rồi rút ra một quốc gia mới khác hẳn cái cũ. Don Quixote phát biểu về các vấn đề một cách rất thông minh khiến cho hai vị giám khảo đều nghĩ rằng chàng hoàn toàn bình phục và tỉnh táo, không còn phải nghi ngờ gì nữa.

Cô cháu gái và bà quản gia cũng có mặt. Thấy Don Quixote nói năng sáng láng làm vậy, họ không ngớt lời cảm tạ Thượng đế. Đột nhiên Cha xứ từ bỏ ý định lúc trước là không đả động tới vấn đề hiệp sĩ giang hồ; ông muốn thử đến cùng xem Don Quixote đã khỏi thật hay chưa. Thế là, chuyện này sang chuyện khác, ông thuật lại một vài tin tức truyền đi từ kinh đô, trong đó có tin chắc chắn bọn Thổ Nhĩ Kỳ đã điều động xuống phía nam một hạm đội mạnh, không rõ ý định của chúng ra sao và không rõ cơn phong ba bão táp đó sẽ trút xuống đâu. Trước một sự đe dọa như vậy, khiến chúng ta hầu như năm nào cũng phải đề phòng, tất cả các nước theo đạo Ki tô đã phải cầm sẵn vũ khí, và Đức vua đã ra lệnh tăng cường bờ biển Naples, Sicily và đảo Malta. Nghe xong, Don Quixote đáp:

- Bằng việc phòng thủ kịp thời các lãnh thổ của mình, Đức Vua đã hành động như một vị tướng rất thận trọng, tránh né bị kẻ địch đánh bất ngờ; nếu như người ta chấp nhận ý kiến của tôi, tôi sẽ khuyên người ta nên áp dụng một biện pháp phòng ngừa mà chắc là lúc này đây người ta chưa hề nghĩ tới.

Thoạt nghe như vậy, Cha xứ bụng bảo dạ: “Tội nghiệp cho Don Quixote, cầu Chúa cứu vớt ngươi; ta tưởng đâu ngươi đang từ đỉnh cao của sự điên rồ gieo mình xuống vực thẳm của sự giản đơn vậy. Cùng một ý nghĩ với Cha xứ, bác phó cạo liền hỏi Don Quixote là biện pháp phòng ngừa mà chàng cho là hay ho đó là như thế nào, hay giống như các mưu kế lẩn thẩn mà người ta thường hiến cho các vị vương hầu.

- Thưa ông phó húi, mưu kế của tôi không lẩn thẩn mà khôn ngoan kia.

- Tôi không định nói như vậy, bác phó cạo thanh minh; số là kinh nghiệm cho thấy rằng tất cả hay hầu hết những mưu kế dâng lên Đức Vua hoặc là không thể thực hiện được, hoặc là dớ dẩn, có hại cho người và cho nước nhà.

- Thế nhưng mưu kế của tôi lại không phải là không thể thực hiện được, cũng không dớ dẩn mà dễ nhất, hay nhất, hiếm nhất, gọn nhất mà một mưu sĩ có thể nghĩ ra được.

- Ngài Don Quixote hãy nói xem nào, Cha xứ bảo.

- Tôi không muốn nói ra bây giờ, Don Quixote đáp, kẻo ngày mai mưu kế của tôi lại tới các vị quân sư, rồi người ta cướp mất công lao của tôi.

- Về phần tôi, bác phó cạo nói, bây giờ cũng như sau này, trước Chúa, tôi xin thề không nói với bất kỳ ai, không nói với bất kỳ một người nào trên trái đất này điều mà ngài sẽ tiết lộ ra đây; câu thề này tôi đã học được trong lời nói đầu cuốn truyện của một cha xứ, trong đó ông ta tâu với Đức Vua tên kẻ cắp đã lấy của ông ta một trăm doubloon[88] và con la cái nhanh nhẹn.

- Tôi không biết truyện đó, song tôi biết là lời thề có vẻ nghiêm túc, do đó tôi nghĩ rằng ông phó cạo là người đứng đắn.

- Dù ông phó không đứng đắn, Cha xứ nói, tôi cũng xin bảo lãnh cho ông ta và đảm bảo rằng trong trường hợp này, ông ta sẽ không nói nhiều hơn một người can đảm, nếu không, sẽ phải chịu nộp phạt.

- Thưa Cha, thế ai đứng ra bảo lãnh cho Cha? Don Quixote hỏi.

- Nghề nghiệp của tôi, tức là giữ bí mật, Cha xứ đáp.

- Có gì đâu, Don Quixote nói; chỉ cần Đức Vua xuống chiếu vời vào họp trong triều một ngày nào đó tất cả các hiệp sĩ giang hồ rong ruổi khắp đất nước Tây Ban Nha. Dù chỉ có nửa tá hiệp sĩ đến dự, một người trong số đó cũng đủ đập tan sức mạnh của bọn Thổ Nhĩ Kỳ. Các vị hãy nghe tôi nói và hãy đồng ý với tôi. Đâu phải là một điều gì mới mẻ khi một hiệp sĩ giang hồ dẹp tan một đạo quân gồm hai vạn tên như thể chúng chỉ có cái cổ hoặc chúng là người mã vậy. Nếu không thế, tại sao bao nhiêu chuyện chứa đầy những sự việc diệu kỳ? Lúc này đây chỉ cần có sự có mặt của hiệp sĩ trứ danh Don Belianis - một việc chỉ có hại cho tôi chứ không cho ai khác, - hoặc một trong rất nhiều hiệp sĩ của dòng họ Amadis nước Gaul. Nếu bây giờ có một trong những vị này sống lại và đứng ra đương đầu với bọ Thổ, chắc chắn kẻ địch sẽ gặp nguy khốn. Nhưng Thượng đế sẽ thương đến dân chúng và sẽ cử ra một người nào đó, nếu người này không được tài giỏi như hiệp sĩ giang hồ xưa kia thì ít nhất cũng không kém họ về lòng dũng cảm. Mong Chúa hiểu lòng tôi, tôi chỉ nói thế thôi.

Nghe tới đây, cô cháu gái thốt lên:

- Ôi! Trời hại tôi nếu ông cậu tôi muốn trở lại nghề hiệp sĩ giang hồ.

Don Quixote đáp:

- Ta phải chết như một hiệp sĩ giang hồ. Thà cho bọn Thổ cứ việc kéo quân lên phía Bắc hoặc xuống phía Nam, dù cho chúng có binh hùng tướng mạnh, ta nhắc lại là ta mong Chúa hiểu lòng ta.

Lúc này, bác phó cạo lên tiếng:

- Xin các ngài cho phép tôi kể một câu chuyện ngắn xảy ra ở tỉnh Seville. Câu chuyện rất khớp với hoàn cảnh lúc này, nên muốn kể ra đây.

Don Quixote đồng ý. Cha xứ, cô cháu gái và bà quản gia có vẻ muốn nghe.

Bác phó cạo cao hứng kể:

- Trong nhà thương điên ở Seville, có một anh chàng bị nhốt vào đó vì bệnh mất trí. Anh chàng này tốt nghiệp khoa tôn pháp[89] ở Osuna, song dù có tốt nghiệp ở trường đại học Salamanca, theo dư luận của số đông, anh ta vẫn cứ điên. Sau mấy năm tĩnh dưỡng, anh chàng cứ nghĩ mình đã trở lại sáng suốt và minh mẫn, và, với ý nghĩ đó, anh ta viết thư cho Đức Tổng giám mục. Bằng câu chữ hợp lý, anh ta khẩn khoản xin cha cứu anh thoát ra khỏi cảnh sống cơ cực. Bệnh của anh đã hồi phục, chẳng qua gia đình muốn chiếm đoạt tài sản của anh nên đã nhốt anh vào nhà thương điên và mong anh điên cho tới khi chết, mặc dù sự thật khác hẳn. Tin vào những lá thư với lời lẽ ý tứ khôn ngoan, Đức Tổng giám mục mới phái đến một giáo sĩ hỏi ông giám đốc nhà thương xem những điều chàng cử nhân viết cho ông có thật hay không, sau đó sẽ nói chuyện với anh, nếu anh tỏ ra tỉnh táo thì cho ra khỏi nhà thương và trả lại tự do. Giáo sĩ này tới nhà thương và được ông giám đốc cho biết là anh chàng này vẫn còn điên, nhiều lúc nói năng như một người rất tỉnh, khi tỉnh khôn ngoan bao nhiêu thì khi điên lú lẫn bấy nhiêu, cứ nói chuyện với anh ta khắc rõ. Giáo sĩ muốn thí nghiệm xem sao, bèn gặp anh chàng điên, nói chuyện với anh ta hơn một tiếng đồng hồ. Trong hơn một tiếng đó, chàng điên không hề thề thốt ra một lời nào quàng xiên mà trái lại, nói năng đâu ra đấy khiến ông ta không thể không nghĩ rằng anh ta có trí khôn như mọi người. Trong câu chuyện, chàng điên nói rằng ông giám đốc nhận quà cáp nên đã chơi xấu, bảo anh lúc điên lúc tỉnh. Nguyên nhân tai hại gây ra sự bất hạnh này là tài sản kếch xù của anh, kẻ thù của anh muốn được hưởng tài sản đó nên đã làm cho mọi người tưởng lầm và không tin rằng Thượng đế đã rủ lòng thương khiến anh từ một con vật trở lại làm người. Nói tóm lại, theo lời anh nói, ông giám đốc là một kẻ đáng nghi, gia đình anh là những người hám lợi và độc ác, còn anh thì hoàn toàn có lý. Giáo sĩ bèn quyết định dẫn anh tới chỗ ngài Đức Tổng giám mục để ngài nhìn tận mắt, sờ tận tay của sự việc này. Với ý nghĩ đó, ông đề nghị giám đốc cho trả lại quần áo mà chàng đã mặc trước khi vào nhà thương. Ông giám đốc nhắc giáo sĩ coi chừng việc mình làm vì chàng cử vẫn còn điên dại, không có điều gì phải nghi ngờ cả. Mặc cho giám đốc can ngăn, giáo sĩ vẫn không từ bỏ ý định đưa chàng cử đi. Giám đốc đành phải tuân theo vì biết đó là ý định của Đức Tổng giám mục. Thế là chàng cử xin phép giáo sĩ cho đi chào các bạn điên của chàng, ông này ngỏ ý muốn đi cùng để thăm những người điên trong nhà thương. Thế là hai người cùng một số người khác có mặt tại đó cùng đi. Tới một chuồng nhốt một người bị mắc bệnh điên khùng - lúc này đang tỉnh, không quấy phá - chàng cử nói:

- Người anh em của tôi ơi, anh có muốn dặn dò gì không? Tôi trở về nhà đây. Thượng đế đầy lòng từ bị bác ái đã trả lại trí khôn cho tôi, mặc dù tôi không xứng đáng được hưởng. Tôi đã khỏi bệnh và tỉnh táo. Đối với quyền lực của Chúa, không có việc gì là không thể làm được. Tôi đã đặt hết hy vọng và tin tưởng vào Người. Một khi Người đã đưa tôi trở lại trạng thái ban đầu, Người cũng sẽ làm như vậy đối với anh nếu anh đặt niềm tin vào Người. Tôi sẽ lo gửi quà bánh vào, anh cứ ăn tự nhiên. Vì đã qua cảnh đó, tôi nghĩ rằng tất cả các bệnh điên rồ của chúng ta đều do bụng rỗng và đầu óc không khí. Anh hãy can đảm lên . Mềm yếu trước đau khổ là hủy hoại sức khỏe và đi mau tới cái chết.

Có một bệnh nhân ở chuồng đối diện với anh chàng điên khùng, nghe được hết những lời chàng cử nói. Đang nằm tô hô trên một chiếc chiếu cũ, hắn cùng dậy lớn tiếng hỏi ai là người đã khỏi bệnh điên và được ra khỏi nhà thương. Chàng cử đáp:

- Người anh em, tôi là người được ra khỏi nhà thương; tôi không cần phải ở đây nữa và tôi hết lòng cảm tạ Thượng đế đã phù hộ cho tôi.

- Ông cử ơi, hãy liệu mồm, liệu miệng, bệnh nhân điên nói, tôi e quỷ nó lừa ông đấy. Xếp bộ giò lại và ở yên trong chuồng khỏi mất công đi ra rồi lại trở vào.

- Tôi biết chứ, chàng cử nói, tôi đã khỏi bệnh và không việc gì phải ở trong này nữa.

- Ông đã khỏi bệnh ư? Bệnh nhân điên lại nói, thôi mời ông đi đi. Trước thần Jupiter mà tôi thay quyền trên trái đất này, tôi xin thề chỉ riêng tôi cho ông ra khỏi nhà thương ngày hôm nay và coi ông là có trí khôn, thánh Seville sẽ bị tôi trừng trị, và sự trừng trị đó khủng khiếp đến nỗi người đời sẽ nhớ mãi trong các thế kỷ sau này, amen. Anh chàng cử quèn ngu xuẩn kia không biết rằng ta có thể làm được việc đó ư? Như ta đã nói, ta là Jupiter sấm vang. Ta có trong tay những tia chớp rực lửa mà tôi có thể thường dùng để uy hiếp và phá hủy trái đất. Nhưng ta chỉ trừng phạt cái đô thị dốt nát này bằng hình thức sau đây: trong suốt ba năm, kể từ lúc ta tuyên bố trừng phạt này, ta không làm mưa xuống Seville và các vùng lân cận: Mi thì tự do, lành mạnh, tỉnh táo, còn ta thì điên rồ, bệnh hoạn, bị trói buộc ư? Nếu thế, thà ta tự thắt cổ chết còn hơn sống mà làm mưa.

Mọi người xung quanh đều chú ý nghe những lời quát tháo của bệnh nhân điên; riêng anh chàng cử cứ quay về phía giáo sĩ, nắm tay áo ông và nói:

- Xin ngài đừng phiền lòng và quan tâm tới những lời tên điên rồ này vừa nói. Nếu hắn là Jupiter xuống làm mưa, tôi, Neptune, cha của thần nước, sẽ làm ra mưa khi tôi muốn và khi cần thiết.

Giáo sĩ đáp lại:

- Thưa ngài Neptune, ta không nên chọc tức ngài Jupiter; xin ngài cứ ở lại nhà thương, một ngày nào đó thuận tiện và rỗi rãi hơn, chúng tôi sẽ trở lại thăm ngài.

Ông giám đốc nhà thương và những người khác phá lên cười làm giáo sĩ đỏ cả mặt. Người ta lột quần áo chàng cử ra, chàng nằm lại nhà thương và thế là hết chuyện.

- Ông phó cạo, Don Quixote nói, phải chăng câu chuyện đó rất khớp với hoàn cảnh lúc này khiến ông không thể không kể ra đây? Hừ, ông phó húi ơi, ông phó húi ơi! Kẻ nào không nhìn qua được một cái lưới rây bột, kẻ đó không thấy gì hết. Có lẽ nào ông không biết rằng so sánh giữa trí tuệ với trí tuệ, giữa lòng can đảm với can đảm, giữa sắc đẹp với sắc đẹp, giữa dòng dõi này với dòng dõi khác đều đáng ghét và không phải là thủy thần Neptune, và tôi cũng không cầu mong ai coi tôi là giỏi giang một khi tôi không giỏi giang. Song, tôi ra sức làm cho thiên hạ thấy được sai lầm là không làm sống lại thời đại hạnh phúc khi hiệp sĩ đạo còn hưng thịnh. Nhưng thời đại suy tàn của chúng ta không xứng đáng được hưởng hạnh phúc to lớn như những thời đại đã qua lâu. Thuở ấy, các hiệp sĩ giang hồ gánh vác trên vai trách nhiệm giữ gìn các vương quốc, bảo vệ các tiểu thư, cứu vớt trẻ mồ côi, trừng trị những tên ngạo mạn, ban thưởng cho kẻ nghèo hèn. Những đồ trang phục bằng gấm vóc và các hàng vải đắt tiền khác mà hầu hết các hiệp sĩ đời nay khoác trên người phát ra những tiếng sột soạt át cả tiếng áo giáp của họ. Đâu còn hiệp sĩ nào ngủ giữa cánh đồng, chịu đựng mọi sự khắc nghiệt của thiên nhiên, trang bị suốt từ đầu đến chân bằng mọi thứ vũ khí. Đâu còn ai chân không rời khỏi bàn đạp, tựa mình vào ngọn thương, cố đánh lừa giấc ngủ như những hiệp sĩ giang hồ thời xưa. Đâu còn ai lặn lội trong rừng, trên núi, tới bãi biển hoang dã, sóng cả gió to, nhìn thấy trên bờ có một chiếc thuyền không chèo, không buồm, không cột, không dây, vội lao xuống với một lòng dũng cảm phi thường, phó mặc tấm thân cho những đợt sóng dữ trên biển tung lên vật xuống; thế rồi, trong lúc còn đang chống đỡ với cơn phong ba bão táp, bỗng đâu đã thấy mình cập bến cách xa nơi xuất phát trên ba ngàn dặm: lên bờ - một nơi xa lạ - gặp những chuyện không chỉ đáng ghi trên giấy mà còn phải khắc vào biển đồng bia đá. Những thời này, lười biếng thắng siêng năng, nhàn rỗi thắng cần mẫn, phi nghĩa thắng chính nghĩa, ngạo mạn thắng dũng cảm và lý thuyết thắng thực hành. Nghề võ chỉ tồn tại và phát triển rực rỡ trong thời đại hoàng kim, giữa những hiệp sĩ giang hồ. Nếu không, thử hỏi, ai dũng cảm và chính trực hơn Amadis nước Gaul? Ai khôn ngoan hơn Palmerin nước Anh? Ai dễ dãi, nhẹ nhàng hơn Tirante el Blanco? Ai lịch sự hơn Lisuarte nước Hy Lạp? Ai bị đâm nhiều và đâm nhiều hơn Don Belianis? Ai dũng mãnh hơn Perion nước Gaul? Ai xông xáo hơn Felixmartes xứ Hircania? Ai thành khẩn hơn Explandian? Ai mạo hiểm hơn Don Cirongilio xứ Thrace? Ai can đảm hơn Rodamonte? Ai thận trọng hơn Sobrino? Ai quả cảm hơn Reinaldos? Ai vô địch hơn Roland? Ai thanh lịch hơn Ruggiero, ông tổ của các vị công tước xứ Pherara ngày nay, theo Turpin viết trong cuốn Vũ trụ học. Thưa Cha xứ, tất cả những hiệp sĩ kể trên cùng bao nhiêu người khác nữa mà tôi có thể kể ra đây là những trang hiệp sĩ giang hồ thuở trước, ánh sáng và vinh quang của hiệp sĩ đạo. Tôi muốn tiến cử những hiệp sĩ đó, hoặc những người tương tự. Nếu như vây, Đức Vua sẽ hài lòng và sẽ đỡ tốn kém nhiều, vì bọn Thổ Nhĩ Kỳ chỉ còn khoanh tay mà đứng nhìn. Dù rằng ông giáo sĩ không cho tôi ra, tôi cũng chẳng chịu ở trong nhà thương, nếu Jupiter không làm mưa xuống, như ông phó cạo vừa nói, tôi đây sẽ làm ra mưa lúc nào tôi muốn. Tôi nói vậy để ngài Châu Cạo Râu biết rằng tôi đã hiểu ý ngài.

Bác phó cạo nói:

- Thưa ngài Don Quixote, quả tình tôi không định nói thế. Cầu Chúa phù hộ cho tôi vì ý đồ của tôi là tốt. Ngài chớ nên phật lòng.

- Phật lòng hay không phật lòng cũng mặc tôi, Don Quixote đáp.

Lúc này, Cha xứ mới lên tiếng:

- Nghe ngài Don Quixote nói, tôi nảy ra thắc mắc, và mặc dù từ nãy giờ tôi hầu như chưa nói gì hết, tôi không muốn thắc mắc đó giày vò lương tâm tôi.

- Cha xứ là người có thẩm quyền bàn nhiều chuyện, Don Quixote đáp, cho nên ngài có thể nói lên điều thắc mắc của ngài và không nên để lương tâm bị cắn rứt.

Cha xứ bèn nói:

- Được ngài cho phép, tôi xin thưa rằng điều tôi thắc mắc là không thể nào tin được rằng tất cả cái đám hiệp sĩ giang hồ mà ngài Don Quixote vừa nhắc tới là có thật và thực sự là những người bằng xương bằng thịt trên đời này. Trái lại, tôi nghĩ tất cả những điều đó đều là chuyện tưởng tượng, hoang đường, dối trá, mê hoặc mà người kể thì tỉnh hay, nói đúng hơn, nửa tỉnh nửa mê.

- Đây là một sai lầm mà nhiều người mắc phải, Don Quixote đáp. Họ không tin rằng có những hiệp sĩ như vậy trên đời này. Rất nhiều lần, trước công chúng và trong nhiều trường hợp, tôi đã cố gắng đưa sự nhầm lẫn hầu như phổ biến này ra ánh sáng của sự thật; có lúc tôi không đạt được ý muốn, có lúc đạt được khi tôi biết dựa vào sự thật, một sự thật hiển nhiên đến nỗi tôi muốn nói rằng chính mắt tôi đã nhìn thấy Amadis nước Gaul, một con người có thân hình cao to, mặt trắng, râu tuy đen nhưng chững chạc, mắt vừa dịu dàng vừa nghiêm nghị, nói năng ngắn gọn, ít khi nổi nóng và chóng nguôi giận. Cũng như tôi đã tả hình dáng chàng Amadis, tôi nghĩ là tôi có thể tả ra đây tất cả những hiệp sĩ giang hồ trong các sách vở trên đời này. Căn cứ vào những điều trong sách, những chiến công và tính tình của các hiệp sĩ đó, và bằng những suy nghĩ chín chắn, ta có thể đoán được khuôn mặt, màu da và hình dáng của họ.

Bác phó cạo nói:

- Thưa ngài Don Quixote, theo ngài tên khổng lồ Morgante cao tới mức nào?

Don Quixote đáp:

- Có những ý kiến khác nhau nói rằng có hoặc không có người khổng lồ trên đời này. Thế nhưng Kinh Thánh - một quyển sách không sai một nguyên tử về sự thật - chứng minh rằng có người khổng lồ và kể rằng khổng lồ Goliath mình cao bảy tầm rưỡi, tức là cao quá khổ. Trên đảo Sicily, người ta tìm thấy những bộ xương đùi và xương vai rất to chứng tỏ rằng chủ nhân của nó phải là những người khổng lồ cao như những tòa tháp lớn. Đó là một sự thật đã được chứng minh bằng hình học. Tuy nhiên, tôi cũng không dám nói chắc về tầm vóc của Morgante, mặc dù tôi nghĩ rằng tên khổng lồ này cũng không cao to lắm. Sở dĩ tôi nghĩ vậy vì trong sách có ghi rõ những hoạt động của y và nói rằng y hay ngủ dưới mái nhà, một khi có nhà chứa được y, chứng tỏ tầm vóc của y không đến nỗi quá khổ.

- Đúng vậy, Cha xứ nói.

Thích nghe những lời lẽ ngông cuồng của Don Quixote, Cha lại hỏi chàng về mặt mũi của Reinaldos xứ Montalban, của Roland và của Mười hai vị Đình thần nước Pháp, vì tất cả họ đều là hiệp sĩ giang hồ.

- Về Reinaldos, tôi dám chắc mặt chàng to ngang, da dẻ hồng hào, mặt lồi và đảo nhanh, tính tình hay giận hay hờn, giao du với lũ súc sinh vô lại. Về Roland - mà sách còn gọi là Rotolando hoặc Orlando, - tôi nghĩ và khẳng định là người tầm thước, vai nở, chân đi hơi vòng kiềng, nước da nâu, râu hung đỏ, người đầy lông, mắt gườm gườm, tuy ít lời nhưng lại rất lịch thiệp và có giáo dục.

- Theo ngài tả thì Roland không được hào hoa phong nhã lắm, Cha xứ nói, cho nên không lấy gì làm lạ là nàng Angelica xinh đẹp chê và bỏ rơi chàng để đi theo cậu trai Medoro dịu dàng và bỏ chàng Roland cục mịch.

Don Quixote đáp:

- Thưa cha, Angelica là một cô gái trụy lạc, bê tha, tính khí thất thường, nổi tiếng trên đời này về sắc đẹp nhưng lại có nhiều hành vi ngông cuồng; ả chê bai các vị vương tôn công tử, các chàng trai dũng cảm và ý nhị để đi theo một tên thị đồng tốt mã nhưng nghèo xác xơ, nhờ có lòng chung thủy đối với bạn bè mà còn được người đời biết tới. Sau khi ả dại dột hiến thân cho tên Medoro này, một điều không tốt đẹp cho lắm, thi sĩ nổi danh Ariosto đã không dám và không muốn ca ngợi sắc đẹp của ả nữa và phải chấm dứt bằng hai câu thơ:

Nàng lên ngôi báu ra sao

Một người khác kể tiếp vào hay hơn.

Hai câu trên đây chẳng khác một lời tiên đoán, vì người ta còn gọi thi nhân là vates nghĩa là thầy bói[90]. Quả nhiên sau đó một thi sĩ miền nam Andalusian đã làm ra một bài thơ khóc than những giọt nước mắt của Angelica, và thi sĩ số một miền Castile đã ca ngợi sắc đẹp của ả.

- Thưa ngài Don Quixote, bác phó cạo hỏi, ngoài những thi sĩ ca ngợi Angelica, ngài có biết ai làm thơ châm biếm nàng không?

- Tôi nghĩ rằng nếu Sacripante hay Roland biết làm thơ, Don Quixote đáp, họ sẽ đả kích cô ả. Theo lẽ tự nhiên, các thi sĩ làm thơ trào phúng để trả thù một khi bị tình nhân, dù là tình nhân tưởng tượng hay có thật hoặc bị những cô nàng mà họ tôn thờ là chủ nhân tâm hồn ghét bỏ họ, một sự trả thù không xứng đáng với những tấm lòng rộng lượng. Tuy nhiên, cho tới nay tôi chưa hề thấy có một câu thơ nào xúc phạm Angelica, con người đã làm đảo lộn hoàn cầu.

- Kỳ diệu thay! Cha xứ nói.

Đến đây, bỗng nhiên nghe tiếng bà quản gia và cô cháu gái tru tréo ngoài sân - họ đã bỏ ra ngoài từ lúc nào - ba người bèn chạy ra.

Chương II

Nói về cuộc đấu khẩu nổi tiếng giữa Sancho Panza với cô cháu gái và bà quản gia của Don Quixote cùng những sự việc lý thú khác

Truyện kể rằng Don Quixote, Cha xứ và bác phó cạo nghe có tiếng ồn ào ở bên ngoài. Số là cô cháu gái và bà quản gia đang đấu khẩu với Sancho, một bên nằng nặc đòi vào gặp Don Quixote, một bên cấm cửa không cho.

- Tên cầu bơ cầu bất này muốn vào nhà ta làm gì? Thôi mời ông anh về nhà đi. Chính ông anh đã lôi kéo, rủ rê, đưa ông chủ ta tới những nơi hang cùng ngõ hẻm.

Sancho đáp lại:

- Mụ quản gia quỷ sứ kia, kẻ bị rủ rê, lôi kéo, bị đưa đến những nơi hang cùng ngõ hẻm chính là tôi chứ không phải ông chủ mụ đâu. Chính ông ta đưa tôi đi khắp hoàn cầu đấy. Các người đánh giá sai một nửa rồi. Chính ông ta dụ dỗ, lôi kéo tôi bỏ nhà bỏ cửa bằng cách hứa cho tôi một hòn đảo mà nay tôi vẫn chờ.

- Mong sao những hòn đảo chết tiệt đó đè chết ngươi đi, tên Sancho đáng nguyền rủa kia! Cô cháu gái nói. Mà hòn đảo là cái gì kia chứ? Có phải là của ăn được không, tên phàm ăn kia?

- Không phải là của để ăn, Sancho đáp lại, mà là để cai trị và quản lý, còn hơn cả bốn thành thị và bốn vị thị trưởng hợp lại kia.

- Dù thế nào đi nữa, bà quản gia nói, mi cũng không được vào trong này, hỡi cái túi chứa đầy gian ác kia! Hãy về cai trị cái nhà mi và cày mảnh đất của mi, đừng có tơ tưởng đến đảo to đảo nhỏ nữa.

Nghe ba người đấu khẩu, Cha xứ và bác phó cạo lấy làm khoái trá lắm. Trái lại, Don Quixote chỉ lo Sancho dốc hết ruột gan đâm nói hớ, để lộ những điều bất lợi cho mình, bèn lên tiếng gọi bác, bắt cô cháu gái và bà quản gia không được nói nữa và để cho bác vào. Sancho bước vào nhà, Cha xứ và bác phó cạo cáo từ ra về, trong lòng thất vọng về bệnh trạng của Don Quixote vì thấy đầu óc chàng vấn đầy rẫy những ý nghĩ ngông cuồng và những chuyện hiệp sĩ ngây ngô. Cha xứ nói với bác phó:

- Đấy, rồi bác xem, đến một lúc nào đó, chàng quý tộc của chúng ta sẽ lại ra đi, sống cuộc đời nay đây mai đó.

- Tôi cũng tin là như vậy, bác phó cạo đáp; tuy nhiên, sự điên rồ của chàng hiệp sĩ không đáng ngạc nhiên bằng sự ngây thơ của anh giám mã. Anh ta tin một cách lạ lùng sẽ được hòn đảo, và tôi cho rằng có giảng giải thế nào đi chăng nữa cũng không lôi được hòn đảo ấy ra khỏi óc anh ta đâu.

- Chúa cứu vớt họ, Cha xứ nói. Ta hãy chờ xem những sự ngông cuồng của chàng hiệp sĩ và anh giám mã sẽ đi tới đâu. Tưởng như cả hai người cùng dập theo một khuôn vậy, và nếu như không có những hành vi ngây ngô của tớ phối hợp thì sự điên rồ của chủ không đáng một đồng xèng.

- Đúng thế, bác phó cạo nói. Tuy nhiên, tôi muốn biết lúc này hai người đang bàn bạc với nhau chuyện gì.

Cha xứ đáp:

- Tôi tin là sau đây cô cháu gái và bà quản gia sẽ kể lại cho chúng ta nghe. Họ chẳng chịu bỏ qua việc này đâu.

Trong khi đó, Don Quixote trở về phòng cùng với Sancho. Khi chỉ có hai người, chàng nói với giám mã như sau:

- Anh Sancho, ta rất phiền lòng vì anh đã nói rằng chính ta là người đã lôi anh ra khỏi túp lều của anh mặc dù anh biết rằng chính ta cũng chẳng ngồi trong nhà ta; chúng ta đã cùng bỏ nhà và cùng đi với nhau khắp chốn khắp nơi. Cả hai chúng ta cùng chung một số phận, cùng chịu một sự may rủi. Nếu như anh có bị một lần tung lên vật xuống thì ta bị đòn nhừ tử hàng trăm lần, đấy là điểm ta hơn anh.

- Điều này đúng thôi, Sancho đáp, vì ngài nói rằng các hiệp sĩ giang hồ gặp nhiều rủi do hơn những giám mã của họ.

- Sancho, anh nhầm rồi, Don Quixote nói. Phương ngôn có câu: quando caput dolet…[91], vân vân.

- Tôi chỉ biết tiếng mẹ đẻ thôi, Sancho đáp.

- Ta muốn nói, khi cái đầu đau, toàn thân cũng đau. Một khi ta là chủ anh thì ta là cái đầu của anh, còn anh là cái thân của ta vì anh là đầy tớ của ta. Bởi lẽ đó, khi ta đau, tất nhiên anh phải đau, và khi anh đau ta cũng đau.

- Chắc là phải như vậy, Sancho nói, thế nhưng khi người ta tung tôi lên - tức là tung cái thân lên - thì cái đầu của tôi lại ở bên kia bức tường, nhìn tôi bay bổng trên trời mà không hề cảm thấy đau đớn gì[92]. Một khi thân đã phải chịu đau cái đau của đầu thì đầu cũng phải chịu đau cái đau của thân chứ.

- Phải chăng anh muốn nói rằng ta không cảm thấy đau đớn gì khi anh bị một bọn người tung lên trời? Nếu anh định nói vậy thì đừng nói nữa và chớ nghĩ như thế nữa, bởi vì lúc đó ta cảm thấy tinh thần của ta còn đau đớn hơn cả thể xác của anh. Nhưng thôi, lúc này hãy tạm gác chuyện đó sang một bên, sẽ có lúc chúng ta đánh giá lại cho thật đúng. Bây giờ, anh bạn Sancho hãy trả lời ta: Trong vùng này, người ta nói gì về ta? Kẻ thứ dân, các nhà quý tộc, các hiệp sĩ có ý kiến về ta ra sao? Họ nói gì về lòng dũng cảm, về những chiến công và phong thái lịch thiệp của ta? Họ bàn bạc những gì khi thấy ta có ý định làm sống lại và trao trả cho thiên hạ hiệp sĩ đạo đã bị lãng quên? Sancho, cuối cùng ta muốn anh nói lại những gì anh đã nghe thấy xung quanh những vấn đề trên. Và anh nói thật đúng, hay cũng không nói hơn, dở cũng không nói kém. Người đầy tớ trung thành phải cho chủ biết đúng sự thật, không vì xu nịnh mà nói tăng lên, cũng không vì xu nịnh hão huyền mà nói bớt đi. Sancho, ta báo cho mà biết: nếu các ông hoàng bà chúa được nghe tận tai sự thật trần trụi, không ngụy trang bằng những lời lẽ phỉnh nịnh, các thế kỷ khác sẽ không sao bì kịp thế kỷ này, và các thời đại khác đều là thiết khí cả. Riêng thời đại của chúng ta mới là hoàng kim. Sancho, anh phải làm theo lời răn đó, phải thực bụng nói cho ta nghe sự thật về những điều ta vừa hỏi mà anh nắm được.

- Thưa ngài, tôi rất vui lòng làm việc đó, Sancho đáp, với điều kiện ngài không nổi khùng trong lúc nghe, vì tôi muốn nói toạc ra, thấy sao nói vậy, không che đậy gì hết.

- Tuyệt nhiên ta sẽ không nổi khùng, Don Quixote đáp, Sancho, anh có thể nói một cách tự do không phải quanh co chút nào.

- Điều thứ nhất tôi muốn nói là kẻ thứ dân cho là ngài điên rồ đến tột độ, còn tôi ngốc nghếch của không kém. Các nhà quý tộc nói rằng ngài không hề biết thân biết phận, tự tôn là Đôn[93] và tự gán cho mình là hiệp sĩ, hiệp sĩ mà chỉ có bốn gốc nho và vài chục mẫu ruộng quèn, ăn chẳng đủ no, mặc chẳng đủ ấm. Còn các hiệp sĩ thì nói rằng họ không muốn chơi với các nhà quý tộc, nhất là có những vị chỉ đáng xách dép, quen đánh giầy bằng muội và vá bít tất đen bằng mụn xanh.

- Điều đó không can hệ đến ta, Don Quixote nói, vì quần áo ta luôn tề chỉnh, không bao giờ vá, rách thì có thể nhưng do vũ khí chứ không phải vì thời gian.

Sancho nói tiếp:

- Về lòng dũng cảm, phong thái lịch thiệp, những chiến công và ý định của ngài, có những ý kiến khác nhau. Người nói: “Điên nhưng ý nhị”; kẻ bảo: “Dũng cảm nhưng đen đủi”; lại có người bảo: “Lịch thiệp nhưng không hợp thời”, và họ bàn ra tán vào, moi móc nhưng cái xấu của ngài và của tôi.

- Anh Sancho này, Don Quixote nói, người có đạo đức cao ở đâu cũng bị ghét bỏ. Rất ít hoặc không có ai trong số những danh nhân trước đây không bị những kẻ độc mồm nói xấu. Julius Caesar, một vị tướng cực kỳ dũng cảm và thận trọng, mang tiếng là một con người nhiều tham vọng, y phục và phẩm hạnh có phần không được sạch sẽ, trong sạch. Alexander, được mệnh danh là Vĩ đại vì những chiến công của mình, bị chê trách là một kẻ đam mê rượu chè. Về Hercules, con người đã lập được nhiều kỳ công, bị thiên hạ gán cho tội háo sắc và nhu nhược. Về Don Galaor, anh của Amadis nước Gaul, người ta đồn là tính tình quá hay gây gổ, còn em chàng thì lại mau nước mắt. Anh Sancho ạ, trong khi người tốt phải chịu biết bao điều vu khống, những lời nói xấu về ta có thể bỏ ngoài tai nếu như không còn gì ngoài những điều anh đã kể.

- Ấy chết, bây giờ tôi mới nói phần chính! Sancho kêu lên.

- Sao, còn nữa ư? Don Quixote hỏi lại.

- Còn khúc đuôi mới khiếp, Sancho nói. Những điều tôi vừa kể ra chưa thấm vào đâu; nhưng nếu ngài muốn biết hết những lời nói xấu về ngài, lát nữa tôi sẽ dẫn lại đây một số người có thể kể cho ngài thật tường tận, không thiếu một chữ. Số là tối qua, con trai ông Bartholomew Carrasco trở về làng. Cậu ta học ở Salamanca, vừa đỗ tú tài. Tôi đến chào và được cậu nói cho biết là cuộc đời của ngài đã được viết thành sách, với tên là Don Quixote, nhà quý tộc tài ba xứ Mancha, rằng trong sách có nói tới tôi và gọi đích danh Sancho Panza, tới bà Dulcinea làng Toboso cùng nhiều chuyện khác mà chỉ có thầy trò ta biết thôi. Nghe xong, tôi phát sợ phải làm dấu, không hiểu vì sao sử gia viết sách lại có thể biết được.

Don Quixote nói:

- Sancho, ta đảm bảo với anh tác giả viết về cuộc đời chúng ta phải là một pháp sư. Đối với những người này, một khi họ đã muốn viết về ai thì không có cái gì mà họ không biết.

- Đúng là một pháp sư rồi, Sancho nói, vì theo lời cậu tú Samson Carrasco - tên người con trai tôi vừa nói ở trên, - tác giả quyển sách đó là Cide Hamete Berengena.

- Đó là tên một người Moor, Don Quixote đáp.

- Chắc thế, Sancho nói, vì tôi nghe hầu hết người Moor đều thích ăn cà.

- Sancho, anh nhầm đấy thôi, Don Quixote nói; tiếng Ả Rập Cide là biệt danh và có nghĩa là hiền sĩ.

- Có lẽ, Sancho nói, nhưng nếu ngài muốn tôi dẫn cậu ta đến đây, tôi sẽ đi tìm ngay.

- Anh bạn ấy sẽ làm cho ta vui thích, Don Quixote nói; điều anh vừa tiết lộ khiến ta hồi hộp, và ta sẽ ăn không biết ngon chừng nào chưa được nghe hết chuyện.

- Nếu vậy, tôi xin đi tìm cậu ta, Sancho đáp.

Rồi bác giã từ chủ đi tìm cậu tú. Chỉ một lát sau, bác đã trở lại cùng với Samson Carrasco, và một cuộc hội đàm vô cùng lý thú diễn ra giữa ba người.

Chương III

Nói về cuộc đàm thoai tức cười giữa Don Quixote, Sancho Panza và cậu Tú Samson Carrasco

Trong khi chờ mong cậu Tú Carrasco tới cho nghe những chuyện về mình ghi trong sách như Sancho vừa cho biết, Don Quixote trầm ngâm suy nghĩ. Chàng không thể nào tin được rằng cuốn sách đó đã ra đời. Một khi lưỡi gươm của chàng chưa ráo máu những kẻ thù bị chàng giết, làm sao có thể in thành sách những chiến công lớn lao mà chàng đã giành được trong suốt cuộc đời hiệp sĩ của mình. Tuy nhiên, chàng cho rằng có một pháp sư nào đó, vì yêu hay ghét chàng, dùng pháp thuật in thành sách để đề cao và nâng những chiến công lên trên những chiến công lừng lẫy nhất của ngành hiệp sĩ giang hồ - nếu pháp sư đó là bạn, - hoặc lu mờ và hạ thấp những chiến công đó xuống dưới những hành động xấu xa nhất của một tên giám mã thấp hèn - nếu pháp sư đó là thù.

“Tuy nhiên, Don Quixote tự nhủ, chưa có ai viết về những chiến công của các giám mã, và nếu cuốn sách về hiệp sĩ giang hồ này có thật, chắc nó phải hùng hồn, xuất chúng, danh tiếng, tuyệt diệu và chính xác”. Nghĩ vậy, chàng thấy yên tâm đôi chút. Nhưng rồi chàng lại băn khoăn khi nghĩ rằng tác giả người Moor vì mang tên Cide, mà đối với dân Moor thì không thể hy vọng có sự thật vì bọn họ đều là những kẻ lừa lọc, dối trá và hay bóp méo sự việc. Chàng lo ngại người ta viết về mối tình của chàng một cách tục tĩu, làm tổn hại tới tấm lòng trong trắng của nàng Dulcinea làng Toboso; chàng muốn người ta viết về mối tình chung thủy của chàng đối với nàng, nó khiến chàng đã coi khinh các bà hoàng bà chúa cùng các công nương và kiềm chế được những ham muốn của con người. Còn đang nghĩ quanh quẩn thì Sancho và Carrasco tới. Don Quixote đón tiếp Carrasco rất lịch sự.

Tuy mang tên Samson[94], cậu Tú không to lớn lắm nhưng lại rất tinh nghịch, nước da tai tái mà rất thông minh, tuổi trạc hai mươi tư, mặt tròn, mũi tẹt, mồm rộng, rõ ràng một anh chàng láu tôm láu cá, thích trêu chọc. Ta hãy xem đây thì biết: thoạt thấy Don Quixote, cậu ta quỳ ngay xuống trước mặt, mồm nói:

- Xin ngài Don Quixote xứ Mancha cao cả đưa tay cho tôi hôn. Với bộ phẩm phục mà tôi đang khoác trên người - mặc dù tôi mới chỉ có bốn phẩm chức đẩu - tôi dám nói rằng ngài là một trong những hiệp sĩ giang hồ lừng danh nhất từ trước kia cho tới mãi sau đây trên quả địa cầu này. Quý hóa thay hiền sĩ Hamete Benengeli đã viết ra cây chuyện về những chiến công của ngài, càng quý hóa con người hiếm có đã dịch cuốn sách đó từ tiếng Ả Rập sang tiếng Tây Ban Nha tầm thường của chúng ta.

Don Quixote đỡ cậu Tú dậy và nói:

- Vậy ra cuốn sách về cuộc đời tôi có thật do một pháp sư Moor soạn ư?

- Thưa ngài, hẳn là có thật, Samson đáp. Tôi biết chắc là tới hôm nay đã in được trên mười hai ngàn cuốn sách đó, nếu không, xin hãy hỏi Bồ Đào Nha, Barcelona và Valencia là những nơi đã in. Lại có tin rằng Antwerp[95] cũng đang in. Riêng tôi nghĩ rằng không có nước nào không dịch, vì cuốn sách đó được dịch ra các thứ tiếng.

Nghe đến đây, Don Quixote nói:

- Một trong những điều làm cho một con người có đạo đức cao cả hài lòng nhất là thấy mình được nổi danh trong thiên hạ và được ghi tên tuổi vào sử sách. Tôi nói là được nổi danh, vì nếu ngược lại thì thà chết còn hơn.

- Nếu vấn đề là tiếng tăm và nổi danh, cậu Tú nói, tôi dám chắc ngài là người đứng đầu trong cả đám hiệp sĩ giang hồ, vì rằng người Moor viết cuốn sách đó bằng tiếng Ả Rập cũng như người Ki tô giáo dịch ra tiếng Tây Ban Nha đều cố gắng tả đúng sự thật vẻ duyên dáng của ngài, tinh thần dũng cảm trước gian nguy, lòng kiên trì trong hoạn nạn, tinh thần chịu đựng những nỗi bất hạnh và những đau đớn về thể xác, mối tình thanh khiết và mực thước giữa ngài và bà Dona Dulcinea làng Toboso.

Nghe thấy vậy, Sancho Panza bảo:

- Tôi chưa hề nghe thấy gọi bà Dulcinea là Dona mà chỉ gọi là bà Dulcinea làng Toboso thôi. Về điểm này, sách viết sai đấy.

- Điều ấy không quan trọng, Carrasco đáp.

- Tất nhiên là không quan trọng, Don Quixote tiếp lời. Thế nhưng, xin ông Tú cho hay, trong cuốn sách đó, người ta nói nhiều tới thành tích nào của tôi?

- Về điểm này, cậu Tú đáp, có nhiều ý kiến khác nhau cũng như có nhiều nhận thức khác nhau. Có người nhắc tới những chiếc cối xay gió mà ngài tưởng là những Briareuses[96] và những tên khổng lồ; có người lại nhắc tới chuyện những cái chày nện dạ[97]; người này thích tả hai đạo quân sau đó biến thành hai đàn cừu[98]; kẻ khác thích chuyện khiêng người chết đi chôn ở Segovia[99]; có người nói chuyện phóng thích cho đám tội nhân hay hơn cả[100]; lại có người cho rằng không có gì hay bằng câu chuyện về hai ông thầy tu khổng lồ dòng thánh St. Benedict và cuộc đấu võ với chàng hiệp sĩ dũng cảm ở tỉnh Biscay[101].

Sancho nói chen vào:

- Xin cậu Tú cho biết trong sách có nói tới đám lái la ở Yanguesans khi thấy chú Rocinante của chúng ta định chơi ngông không[102]?

- Ông pháp sư không bỏ sót chuyện nào trong lọ mực, Samson đáp. Ông ta nói hết, thuật lại hết, kể cả chuyện Sancho nhào lộn trong cái khăn trải giường[103].

- Tôi không nhào lộn trong cái khăn trải giường mà lên trời mặc dù tôi chẳng muốn tí nào, Sancho nói.

- Theo tôi nghĩ, Don Quixote nói, cuộc đời người ta có thăng, có trầm, nhất là cuộc đời các hiệp sĩ không bao giờ vẹn toàn cả.

- Tuy nhiên, cậu Tú đáp lại, có những bạn đọc muốn rằng tác giả và dịch giả cuốn sách đó đừng nhắc quá nhiều tới những trận đòn mà ngài Don Quixote phải chịu đựng trong những cuộc đọ sức.

- Việc đó có thật, Sancho nói.

- Muốn cho công bằng thì không nên nhắc tới làm gì, Don Quixote nói. Hà tất phải viết những chuyện không làm thay đổi hoặc giảm sút sự chính xác của cuốn sách mà lại có hại cho nhân vật chính ở trong truyện. Chắc Aeneas không quá hiếu thảo như Virgil đã tả, cũng như Ulysses không quá thận trọng như dưới ngòi bút của Homer.

- Đúng vậy, Samson nói, tuy nhiên làm thơ khác với viết sử; khi kể hoặc ca ngợi một sự việc, nhà thơ không nhất thiết phải nói đúng sự thật mà có thể lý tưởng hóa, còn sử gia khi viết không được lý tưởng hóa mà phải trung thực, không thêm bớt một điều gì.

- Nếu ông tác giả Moor này viết đúng sự thật, Sancho đáp, chắc chắn là trong số những roi đòn của ông chủ tôi có cả phần của tôi, vì mỗi khi hai vai ông chủ tôi bị đòn thì khắp người tôi cũng ăn đòn. Nhưng ta không nên lấy thế làm lạ vì, như ông chủ tôi đã bảo, khi cái đầu đau đớn thì toàn thân cũng phải đau.

- Đồ quỷ quái, Don Quixote nói. Khi anh muốn, anh cũng có trí nhớ đấy.

- Dù tôi muốn quên những ngọn roi vọt đi chăng nữa, vết tích còn in trên xương sườn sẽ còn luôn nhắc nhở tôi, Sancho nói.

- Im đi Sancho, Don Quixote bảo; chớ ngắt lời ông Tú. Xin ông Tú bỏ qua và hãy nói tiếp những điều về tôi trong cuốn sách đó.

- Về tôi nữa, Sancho nói, vì nghe đồn tôi cũng là một trong những dân vật chính của cuốn sách.

- Nhân vật chứ, không phải dân vật, anh bạn Sancho ạ, Samson chữa.

- Lại thêm một ông hay bắt bẻ chữ nghĩa! Sancho nói. Nếu vậy, xin mời; cứ thể kể hết đời cũng không hết.

- Trời hại tôi nếu bác không phải là nhân vật thứ hai trong sách, cậu Tú đáp. Có người thích nghe bác nói còn hơn nghe nhân vật chính cơ. Lại có người nói rằng bác quá nhẹ dạ khi nghĩ rằng chắc chắn được cai trị một hòn đảo mà ngài Don Quixote đây sẽ trao cho.

- Ta không nên bi quan, Don Quixote bảo. Sancho càng có tuổi càng giàu kinh nghiệm và sẽ có đủ năng lực cộng với sự khôn khéo để cai trị hòn đảo mà lúc này anh ta chưa làm chủ.

- Lạy Chúa, Sancho nói, tôi ngần này tuổi đầu còn chưa được cai trị một hòn đảo thì chắc đến khi bằng tuổi Methuselah[104] cũng chưa được đâu. Có điều tai hại là cái hòn đảo ấy ở đâu, tôi cũng chẳng biết nữa. Riêng tôi chẳng thiếu đầu óc để cai trị nó.

- Sancho, hãy nhờ Chúa phù hộ cho, Don Quixote nói. Mọi việc rồi sẽ tốt lành, có khi vượt qua cả lòng mong mỏi của anh. Lá trên cây không rung động nếu Chúa không muốn.

- Đúng vậy thay, cậu Tú nói; nếu Chúa muốn, Sancho sẽ có cả ngàn hòn đảo để cai trị, nói chi một hòn.

- Tôi thấy vùng này có khối thống đốc không với tới gót giày của tôi, Sancho nói. Ấy thế mà họ cũng được kêu bằng lãnh chúa và cũng được ăn bằng đĩa bạc đấy.

- Những vị đó không làm thống đốc ở đảo mà ở những nơi dễ cai trị, Samson đáp. Làm thống đốc ở đảo, ít ra cũng phải biết văn phạm.

- Tôi chẳng biết văn phạm, Sancho nói. Nhưng thôi, ta hãy xếp những vấn đề đó lại và để Chúa định liệu cho; Người sẽ đưa tôi đến một nơi, ở đó tôi phục vụ người tốt nhất. Bây giờ, tôi xin thưa với ông Tú Samson Carrasco rằng tôi vô cùng khoái trá thấy rằng tác giả đã không làm nhàm tai độc giả khi viết về tôi. Tôi xin lấy danh dự của một giám mã mà nói rằng nếu ông ta nói ra những điều không đúng về một người có đạo gốc như một đây, tôi sẽ gào to tới mức thằng điếc cũng phải nghe thấy.

- Họa là bác có tài thánh, Samson nói.

- Tài thánh hay không, mặc tôi, Sancho nói; con người ta phải thận trọng khi nói hoặc viết về một nhân vật nào, đừng có viết lung tung, không suy nghĩ.

- Một trong những khuyết điểm của tác giả là đã lồng vào cuốn sách Truyện anh chàng hiếu kỳ khờ dại, cậu Tú nói. Không phải là chuyện đó dở hoặc kể không hay mà là đặt không đúng chỗ và không ăn nhập gì với cuộc đời của ngài Don Quixote.

- Tôi đánh cuộc là thằng chó đẻ ấy kể rặt những chuyện đầu Ngô mình Sở, Sancho nói.

Don Quixote có ý kiến:

- Tôi cho rằng kẻ viết sách về tôi không giỏi giang gì mà là một tên ba hoa, ngu xuẩn, viết mà chẳng biết mình viết gì, được tới đâu hay tới đó, giống như Orbaneja, họa sĩ tỉnh Ubeda vậy. Khi có người hỏi vẽ gì, ông ta đáp: “Để xem giống cái gì”. Có lần ông ta vẽ một con gà trống, trông chẳng ra gà, phải ghi thêm bằng chữ gotic[105] ở dưới bức vẽ: “Đây là con gà trống”. Chắc rằng cuốn sách viết về tôi cũng vậy, cần phải có thuyết minh mới hiểu nổi.

- Không phải thế đâu, Samson đáp; sách kể rành mạch, không có gì là khó hiểu cả. Trẻ con cũng giở ra xem, con trai con gái đều đọc, người lớn xem tới đâu hiểu tới đó, ông già bà cả tấm tắc khen. Tóm lại, mọi người, mọi lớp đều đọc, đều biết, đều ham, đến nỗi trông thấy một con ngựa gầy nào là người ta lại bảo: “Đây là Rocinante”. Thích đọc nhất là các chú thị đồng, tại nơi tiền sảnh của các lãnh chúa đều có cuốn Don Quixote; người này vừa đặt cuốn sách xuống, người khác đã cầm lên ngay; người hỏi mượn, người giằng lấy. Thật là một cuốn sách giải trí và vô hại nhất từ xưa tới giờ vì trong đó không hề thấy một lời nói dối trá hoặc một ý tưởng xằng bậy nào.

- Không viết như vậy tức là không viết sự thật, Don Quixote nói, mà chỉ viết những lời dối giả. Những sử gia nào không tôn trọng sự thật đáng phải chịu tội chết thiêu như những kẻ làm bạc giả. Tôi cũng không biết tại sao tác giả đi tìm những chuyện đâu đâu trong lúc có bao nhiêu điều đáng viết về tôi. Chắc ông ta muốn làm theo câu phương ngôn: “Cứ ăn rơm và cỏ khô cũng no bụng” chứ gì? Thực ra, chỉ cần giới thiệu những ý nghĩ, những lời than thở, những giọt nước mắt, những mong ước tốt đẹp và những cuộc đọ sức của tôi cũng đã được một pho sách lớn bằng tất cả những tác phẩm của El Tostado gộp lại. Thưa ông Tú, theo tôi hiểu, muốn viết sử và sách, bất kỳ loại nào, cần phải có một suy xét kỹ lưỡng và một tri thức già giặn. Những bộ óc lớn mới biết nói năng, viết lách một cách ý nhị. Trong một vở kịch, khó nhất là vai thằng ngốc, ai nghĩ rằng đóng vai đó đơn giản sẽ thất bại. Lịch sử là một cái gì đó thiêng liêng vì nó đòi hỏi sự thật, và ở đâu có sự thật ở đó có Chúa. Ấy thế mà có những kẻ viết sách một cách bừa bãi, cẩu thả.

- Một cuốn sách dở đến đâu cũng chứa đựng một chút gì hay ho, cậu Tú nói.

- Tất nhiên, Don Quixote đáp, thế những có nhiều người xứng đáng được nổi danh vì những tập bản thảo của mình bỗng dưng bị lu mờ khi đưa in những tập sách đó.

- Là vì người ta có thể đọc kỹ những sách đã xuất bản, Samson nói, do đó dễ nhìn thấy những thiếu sót, và tác giả càng có tiếng tăm thì người đọc càng khắt khe. Những người nổi danh vì tài, những nhà thơ lớn, những sử gia danh tiếng thường phải chịu sự ghen ghét của những người lấy việc nhận xét các tác phẩm của người khác làm thú vui duy nhất, trong khi bản thân họ không đẻ ra được một cái gì.

- Điều đó không lạ, Don Quixote nói, vì có nhiều nhà thần học lên bục giảng thì tồi nhưng lại rất giỏi phát hiện ra sai sót của những người giảng thay cho họ.

- Tất cả những điều ngài nói đều đúng, Carrasco nói, song tôi mong muốn các nhà phê bình đó rộng lượng hơn và bớt khắt khe, đừng quá chú trọng tới những thiếu sót vụn vặt trong khi nhận xét một tác phẩm chói lọi như mặt trời. Homer[106] cũng có lúc nhầm lẫn, nhưng phải thấy rằng ông đã cố giữ được tỉnh táo để hạn chế tối đa những thiếu sót trong tác phẩm của mình. Và cũng có thể những điểm họ cho là dở lại giống như những nốt ruồi, đôi khi làm tôn vẻ đẹp của khuôn mặt lên. Cho nên người làm một cuốn sách gặp nhiều may rủi vì không tài nào biên soạn cho vừa lòng mọi độc giả được.

- Chắc là người viết về tôi chỉ làm vừa lòng một số ít người thôi, Don Quixote nói.

- Trái lại thì đúng hơn, Samson nói. Không sao kể xiết những người yêu thích cuốn sách đó. Cũng có một số người chê trách trí nhớ của tác giả vì ông quên không nêu rõ tên kẻ cắp đã lấy trộm lừa của Sancho, đoạn trên vừa bảo Sancho bị mất trộm, đoạn dưới đã thấy bác cưỡi con lừa đó, không hiểu tìm thấy nó lúc nào. Người ta còn nói tác giả quên không cho biết Sancho đã sử dụng ra sao khoản một trăm đồng tiền vàng bắt được trong cái rương trên núi Morena, và ông không hề nhắc lại chuyện đó. Nhiều người muốn biết bác ta đã dùng số tiền làm gì, tiêu pha những món gì, vì đó là một trong những điểm chủ yếu cần nêu.

Sancho đáp:

- Thưa ngài Samson, bây giờ không phải lúc để tôi kể lể, tính toán tiền nong. Tôi đang đau bụng, nếu không có hai ngụm rượu lâu năm để chữa chạy thì tôi chỉ còn bộ xương. Rượu có sẵn ở nhà, bu cháu đang chờ kia, ăn xong tôi sẽ trở lại đây và làm thỏa mãn ngài cũng như tất cả những ai muốn hỏi, từ chuyện mất con lừa cho đến việc chi tiêu một trăm đồng tiền vàng.

Rồi không chờ ai trả lời và cũng không thèm nói thêm câu nào, bác trở về nhà.

Don Quixote khẩn khoản mời cậu Tú ở lại xơi bữa cơm nhạt với chàng. Cậu Tú nhận lời ngồi lại. Bữa ăn có thêm đôi chim câu nhỏ; hai người vừa ăn vừa bàn chuyện kiếm hiệp, có vẻ tâm đắc lắm. Xong bữa, họ làm giấc ngủ trưa. Lát sau, Sancho quay trở lại và cuộc đàm thoại tiếp diễn.

Chương IV

Sancho Panza giải đáp những câu hỏi thắc mắc của cậu Tú Samson Carrasco, cùng những chuyện đáng biết và đáng kể ra đây

Sancho Panza trở lại nhà Don Quixote và tiếp tục cuộc nói chuyện, bác bảo:

- Ngài Samson có ý muốn biết ai lấy trộm con lừa của tôi, như thế nào và lúc nào. tôi xin trả lời: sau khi xảy ra chuyện không may với đám tội nhân và chuyện khiêng xác người chết đến Segovia, ngay đêm đó, thầy trò tôi rút vào núi Morena để trốn tránh đội cảnh sát Huynh đệ rất Thánh. Tới một khu rừng rậm, ông chủ tôi ngồi tựa người vào ngọn giáo, tôi ngã mình trên lưng con lừa, mệt mỏi và đau dừ sau những trận đọ sức đã qua, rồi cả hai ngủ như thể nằm trên bốn chiếc đệm nhồi lông chim vậy. Riêng tôi ngủ như chết, giá có ai lại gần chống bốn đầu gậy vào bốn góc chiếc yên tôi đang cưỡi rồi kéo con lừa ra, tôi cũng chẳng hay.

- Việc đó dễ làm và không phải điều gì mới mẻ, Don Quixote nói. Sacripante cũng đã gặp trường hợp này trong trận hãm thành Albracca khi tên trộm khét tiếng Brunello dùng cách đó kéo con ngựa ra khỏi đùi chàng.

Sancho kể tiếp:

- Trời sáng, tôi mới cựa mình thì ngã vật xuống đất vì không có gậy đỡ. Tôi tìm lừa những chẳng thấy. Nước mắt tôi ứa ra và tôi kêu khóc thảm thiết, nếu tác giả cuốn sách không kể lại tức là đã bỏ mất đoạn hay. Sau bao nhiêu ngày tôi chẳng nhớ, khi đi hầu công chúa Micomicona, tôi đã bắt gặp con lừa của tôi. Người cưỡi nó là tên Gines de Pasamonte trong bộ quần áo Bohémien, tên đại gian đại ác đã được thầy trò tôi giải thoát khỏi xiềng xích.

- Đoạn này không có gì sai cả, cậu Tú nói; tác giả chỉ sai khi viết rằng Sancho cưỡi con lừa đó khi bác chưa tìm thấy nó.

- Cái đó thì tôi chịu, không biết trả lời ra sao, Sancho đáp. Chắc ông sử gia nhầm, hoặc giả nhà in sơ suất.

- Chắc chắn như vậy, Samson nói. Thế còn khoản một trăm đồng tiền vàng, bác đã sử dụng ra sao? Có tiêu pha hết không?

- Tôi tiêu cho bản thân, cho vợ, cho con tôi. Nhờ có món tiền đó mà vợ tôi đã bền gan chờ trong khi tôi đi khắp các nẻo đường hầu hạ ông chủ Don Quixote của tôi. Nếu sau một thời gian dài như vậy, tôi trở về nhà không có nén bạc, không có lừa, chắc chắn tôi sẽ gặp chuyện chẳng lành. Nào còn hỏi gì nữa không? Dù Đức Vua ở đây, tôi cũng sẵn sàng trả lời. Đừng ai dính dáng gì vào công việc của tôi, tôi mang gì về nhà, tôi tiêu gì, mặc tôi. Nếu những roi đòn mà tôi phải chịu đựng trong những chuyến đi có thể tính trả bằng tiền, thêm một trăm đồng vàng cũng chưa đủ chi phí cho một phần nửa số roi đòn đâu, dù chỉ tính bốn xu một roi. Ai nấy hãy tự xét mình trước, đừng nghĩ trắng thành đen, đen thành trắng. Con người ta mỗi người có một tính nết, chán vạn kẻ còn tồi tệ hơn cơ.

- Tôi sẽ nhắc tác giả đừng quên những lời bác Sancho vừa nói một khi tái bản cuốn sách, để cho tác phẩm tăng thêm phần giá trị, Samson nói.

- Thưa ông Tú, chẳng hay còn điểm gì cần phải sửa trong cuốn sách đó nữa không? Don Quixote hỏi.

- Chắc còn, Samson đáp, nhưng không quan trọng như những điểm vừa nêu ra.

- Thế tác giả có hứa ra phần hai không? Don Quixote hỏi.

- Có hứa, Samson đáp; nhưng ông ta nói là chưa tìm thấy phần này và cũng không biết ai giữ. Cho nên chúng ta chưa biết chắc chắn phần sau có ra hay không. Vì lẽ đó và vì nhiều người nói rằng: “Phần hai bao giờ cũng dở”, “Những điều đã viết về Don Quixote đủ rồi”, người ta sẽ ngờ rằng không có phần thứ hai. Tuy nhiên, những người vui nhộn lại nói: “Hãy kể thêm những mẩu truyện về Don Quixote; Don Quixote hãy hành động đi, Sancho nói đi, dù thế nào chúng tôi vẫn thích…”.

- Tác giả định thế nào?

- Ông ta đang khẩn trương tìm kiếm phần hai. Samson đáp, khi nào thấy sẽ đưa đi in ngay. Ông ta ham kiếm món lợi nhuận do cuốn sách mang lại hơn là những lời khen.

Nghe thấy vậy, Sancho liền nói:

- Tác giả hám tiền ư? Thế thì làm sao sách có thể hay được! Ông ta sẽ làm ẩu, làm ẩu, giống như thợ may trước ngày lễ Phục sinh vậy. Những công việc làm vội vàng không khi nào đạt tới sự hoàn hảo mong muốn đâu. Ông tác giả Moor nào đó hãy để tâm vào việc làm của mình, tôi và ông chủ tôi sẽ cũng cấp ngay và đầy đủ cả đống chuyện phiêu lưu và bao nhiêu sự việc khác khiến ông ta không những soạn xong phần thứ hai mà còn có thể soạn tới phần thứ một trăm. Dễ thường ông ta cho rằng thầy trò chúng tôi ngủ trên đệm rơm chắc. Cứ tưởng sung sướng lắm đây, biết đâu gian khổ quá chừng. Có điều tôi muốn nói là nếu như ông chủ tôi nghe lời tôi khuyên nhủ, lúc này đây thầy trò tôi đang rong ruổi trên các cánh đồng, đi trả thù cho những ai bị xúc phạm và uốn nắn những sai trái theo phong tục tập quán của các hiệp sĩ giang hồ danh tiếng.

Sancho nói chưa dứt lời bỗng nghe đâu con Rocinante hí vang. Don Quixote coi đó là điềm đại cát, và chàng quyết định trong ba bốn ngày tới sẽ làm một cuộc xuất hành mới. Chàng ngỏ ý trước với cậu Tú và yêu cầu cậu cho ý kiến nên đến nơi nào trước. Cậu Tú đáp: “Theo ý tôi, ngài nên đến tỉnh Saragossa ở vương quốc Aragon. Trong ít bữa nữa, tại đó sẽ tổ chức hội đấu thương rất long trọng nhân ngày lễ thánh Jorge. Ngài sẽ trở nên lừng danh vì nếu ngài đánh bại tất cả các hiệp sĩ của vương quốc này tức là ngài đã đánh bại tất cả các hiệp sĩ trên đời”. Cậu ca ngợi quyết định vô cùng thỏa đáng và dũng cảm của Don Quixote, căn dặn chàng phải thận trọng hơn mỗi khi lao vào chốn gian nguy, bởi vì cuộc đời chàng không thuộc về chàng mà thuộc về tất cả những ai cần tới sự cứu trợ của chàng trong cơn hoạn nạn.

Nghe tới đây, Sancho nói với Samson:

- Tôi cũng thường chê trách ông chủ tôi điều này. Có khi ngài đánh cả một trăm người có vũ khí như thằng bé tham ăn đánh nửa tá dưa hấu vậy. Đánh nhau có lúc tiến, lúc thoái, đâu phải lúc nào cũng hô: “Cầu thánh Diego đóng chặt nước Tây Ban Nha”[107]. Hơn nữa, nếu tôi nhớ không nhầm, hình như chính ông chủ tôi nói rằng sự dũng cảm đứng giữa hèn nhát thái quá và mạo hiểm thái quá. Nếu quả như vậy, tôi không muốn ông chủ tôi chạy trốn một cách vô lý hoặc xông lên một cách điên rồ. Và tôi cũng xin lưu ý ông chủ tôi rằng nếu muốn tôi đi cùng thì phải với điều kiện sau đây: đánh nhau hoàn toàn là việc của ngài, tôi chăm lo ăn uống, tắm giặt cho ngài, muốn sao được vậy. Còn như nghĩ rằng tôi cũng phải tuốt gươm ra, dù để đấu với bọn súc sinh vô lại có vũ khí, tức là đòi hỏi tôi làm một việc quá sức. Thưa ông Samson, tôi không cầu được tiếng là dũng cảm mà chỉ muốn là người giám mã tài giỏi nhất và trung thành nhất của một hiệp sĩ giang hồ. Và nếu ông chủ Don Quixote của tôi có nghĩ tới công lao hầu hạ và ban cho tôi một trong số rất nhiều hòn đảo mà ta sẽ gặp - như ngài thường nói, - tôi xin đội ơn. Còn nếu ngài không cho, tôi vẫn sống được trên đời này. Con người ta không nên sống nhờ vào kẻ khác, chỉ nên nhờ vào Chúa thôi. Vả chăng, bánh mì củ cải thường dân cũng ngon chẳng kém bánh mì của thống đốc trên những hòn đảo đó , lại bị quỷ nó ngáng chân, ngã dúi dụi, gẫy cả răng. Tôi sinh ra là Sancho, tôi muốn lúc chết vẫn là Sancho. Tuy nhiên, nếu không phải cầu cạnh khó nhọc gì nhiều, lại được trời ban cho một hòn đảo hoặc một món gì tương tự, tôi không dại dột chối từ. Người ta thường có câu: “Khi ai cho con bò, kiếm ngay thừng buộc nó lại” và “Khi điều lành tới, hãy cất vào nhà”.

- Người anh em nói năng như một giáo sư đại học vậy, Carrasco nói. Hãy tin tưởng vào Chúa và vào ngài Don Quixote đây; ngài sẽ ban cho cả một vương quốc chứ chẳng phải một hòn đảo đâu.

- Vương quốc hay hòn đảo đều được cả, Sancho đáp. Xin thưa với ngài Carrasco: nếu ông chủ tôi cho tôi một vương quốc, ông không vứt nó cho một cái túi thủng đâu. Tôi đã tự bắt mạch và nhìn thấy còn đủ sức để cai trị các vương quốc và các hòn đảo. Tôi đã nhiều lần nói thế với ông chủ tôi.

- Sancho hãy coi chừng, Carrasco nói. Chức tước làm thay đổi tính nết con người ta. Một khi làm thống đốc, có thể bác sẽ không nhận người mẹ sinh ra bác nữa đâu.

- Điều đó xảy ra với những kẻ xấu xa, Sancho đáp, nhưng không thể đến với những người có lòng và có đạo gốc như tôi. Không tin ư! Hãy thử xem tôi có ăn ở bất nhân bạc ác với ai không?

- Hãy để Chúa làm việc đó, Don Quixote nói; Người sẽ cho biết khi nào anh trở thành thống đốc. Ta tưởng như đã thấy được trước mặt rồi đấy.

Nói rồi, chàng hiệp sĩ hỏi cậu Tú có biết làm thơ không, nếu có, xin hãy giúp một vài câu thơ để chàng ngâm trong lúc từ biệt nàng Dulcinea làng Toboso; chàng muốn rằng mỗi câu thơ bắt đầu bằng một chữ của tên nàng, khi hoàn thành bài thơ, chắp các chữ đầu mỗi câu thơ sẽ thành tên: “Dulcinea làng Toboso”. Cậu Tú đáp: “Tôi không nằm trong số những nhà thơ nổi danh ở Tây Ban Nha - vì người ta đồn là cả nước chỉ có ba người rưỡi giỏi thơ, - nhưng cũng xin làm bài thơ đó. Tuy nhiên, việc này khó lắm vì tên mỹ nhân gồm mười bảy chữ, nếu làm bốn đoạn, mỗi đoạn bốn câu sẽ thừa một chữ, nếu làm mỗi đoạn năm câu lại thiếu ba chữ. Nhưng thôi được, tôi sẽ tìm cách ẩn một chữ khiến cho tên Dulcinea làng Toboso ăn khớp với mười sáu câu thơ.

- Làm như vậy phải thôi, Don Quixote bảo, vì một khi không nhận ra tên của mình trong thơ, không một người đàn bà nào lại nghĩ rằng bài thơ đó dành riêng cho mình.

Sau khi đã thỏa thuận với nhau về bài thơ, và ngày xuất hành - tức tám ngày sau - Don Quixote dặn cậu Tú phải giữ kín việc này, không cho ai biết, nhất là Cha xứ, bác phó cạo Nicholas, cô cháu gái và bà quản gia, để họ không cản trở những quyết định dũng cảm và đáng ca ngợi của chàng. Carrasco hứa sẽ làm đúng như vậy. Trước khi ra về, cậu còn dặn Don Quixote khi nào có dịp nhớ báo cho biết tình hình tốt xấu ra sao, sau đó hai người chia tay nhau, Sancho cũng đi chuẩn bị cho chuyến xuất hành sắp tới.

Chương V

Nói về cuộc trò chuyện hay ho lý thú giữa Sancho Panza và vợ bác là Teresa Panza cùng những sự việc khác đáng ghi nhớ.

Khi làm tới chương năm này, dịch giả cho rằng cuốn sách có sự giả mạo vì thấy trong đó Sancho Panza có những lời lẽ không phù hợp với trí tuệ cằn cỗi của bác, nói những điều quá tinh tế mà ông nghĩ rằng bác không thể nào biết được. Tuy nhiên, làm đúng chức trách của mình, ông tiếp tục dịch như sau:

Sancho trở về nhà, mặt mày hớn hở vui mừng, cách xa một tầm nỏ bác gái cũng nhận ra khiến bác không thể không hỏi chồng:

- Thầy Sancho nó ơi, có điều gì mà thầy trở về vui vẻ thế?

Sancho đáp:

- Bu nó ạ, nếu đó là ý Chúa, tôi vui lòng từ bỏ niềm vui này.

- Tôi chả hiểu thầy nó nói gi cả, và tôi cũng chả biết ý tứ thầy nó ra sao, mà lại bảo là vui lòng từ bỏ niềm vui nếu đó là ý Chúa. Đần độn như tôi đây cũng chả thấy ai muốn khổ vào thân bao giờ.

- Teresa hãy nghe tôi nói; tôi vui vì tôi đã quyết định trở lại hầu hạ ông chủ Don Quixote. Ông chủ muốn đi lần thứ ba tìm kiếm những chuyện phiêu lưu, và tôi sẽ đi cùng ông. Tôi ra đi vì cảnh nhà bấn bách và cũng vì nuôi một hy vọng; hy vọng làm tôi sung sướng khi nghĩ rằng có thể kiếm được một trăm đồng tiền vàng nữa như số tiền ta đã tiêu; tuy thế, tôi cũng thấy buồn vì phải xa bu nó và các con. Giá như Chúa cho tôi được sống êm ấm ở nhà, mưa không tới mặt, nắng chẳng tới đầu, đừng bắt tôi phải mang thân vào những nơi hang cùng ngõ hẻm - điều mà ngài có thể làm được dễ dàng, miễn là ngài muốn, - hiển nhiên là niềm vui sướng của tôi càng tăng thêm nhiều. Phải xa bu nó, tôi nửa buồn nửa vui. Vì thế nên tôi nói rằng tôi vui lòng từ bỏ vui sướng này nếu đó là ý Chúa.

- Này thầy nó ơi, nhưng từ ngày ra nhập hiệp sĩ giang hồ, thầy nó nói năng quanh co quá, chẳng ai hiểu nổi.

- Chúa hiểu cho tôi là đủ rồi, bu nó ạ; Người hiểu hết mọi chuyện. Nhưng thôi, xếp việc đó lại. Bây giờ, bu nó hãy chăm sóc con lừa trong ba ngày liền để nó có đủ sức xông pha trận mạc, hãy cho nó ăn gấp đôi và tìm cho tôi bộ yên cương cùng những phụ tùng khác vì thấy rằng thầy trò tôi không đi ăn cưới mà đi khắp hoàn cầu nói chuyện phải trái với những tên khổng lồ, những loài yêu quái, tai phải nghe những tiếng rít, tiếng gầm, tiếng rống, tiếng gào. Tuy nhiên, tất cả những cái đó đều không đáng kể nếu như không phải chạm trán với bọn lái la và những tên pháp sư Moor.

- Thầy nó ạ, tôi nghĩ rằng làm giám mã giang hồ cũng phải sẩy vẩy mới kiếm được miếng ăn. Vì vậy, tôi cầu xin Đức Chúa trời phù hộ cho thầy nó sớm thoát khỏi cảnh này.

- Tôi nói cho bu nó biết là nếu tôi không nghĩ rằng chỉ nay mai sẽ trở thành thống đốc một hòn đảo, tôi sẽ chết ngay bây giờ.

- Thầy nó đừng nói như thế. Con gà có nhọt ở lưỡi mà vẫn sống. Dù cho quỷ tha đi hết những hòn đảo trên đời này, thầy nó vẫn sống được, không làm thống đốc, thầy nó vẫn từ trong bụng mẹ mà ra, không làm thống đốc, thầy nó vẫn sống cho tới ngày nay, và không làm thống đốc, thầy nó vẫn sẽ xuống hố hoặc sẽ bị người ta khiêng xuống hố khi nào trời bắt tội. Thiên hạ có khối người không làm thống đốc mà vẫn sống và vẫn được tính trong dân số. Loại nước chấm ngon nhất trên đời là cái đói, mà người nghèo thì không thiếu, cho nên họ ăn bao giờ cũng ngon miệng. Thế nhưng, thầy nó ạ, nếu may ra thầy nó trở thành thống đốc, chớ quên tôi và các con nhé. Phải nhớ rằng thằng Sanchico nhà ta đã tròn mười lăm tuổi đầu và đã đến lúc đi học nếu như chú nó là tu viện trưởng muốn nó gia nhập giáo hội. Lại còn con gái chúng ta là Mari Santa nữa. Phải lo cho nó sống được một khi gả chồng cho nó. Tôi ngờ ngợ là nó muốn lấy chồng cũng như thầy nó muốn làm thống đốc vậy. Thôi thì con gái có chồng, dù xấu tốt, còn hơn đi theo trai.

- Bu nó ạ, nếu Chúa cho tôi một chức gì, như thống đốc chẳng hạn,chắc chắn tôi sẽ gả con Mari Santa vào nơi quyền quý cao sang, cao tới mức người ta phải thưa nó là lệnh bà.

- Chớ, chớ, thầy nó ạ. Tốt nhất là phải tìm nơi bằng vai phải lứa mà gả chồng cho nó; còn như bắt nó bỏ guốc xỏ chân vào giày, bỏ váy ngắn bằng dạ nâu để mặc váy lồng dài thườn thượt bằng tơ lụa, không gọi tên nó trống không là Marica mà phải thưa phu nhân này, bà lớn nọ, con bé sẽ chẳng theo nổi đâu, và mỗi bước đi nó sẽ vấp, để lộ hết chân tẩy ra thôi.

- Mụ lẩm cẩm im mồm đi. Chỉ hai ba năm sau, nó sẽ ra dáng một mệnh phụ đài các ngay. Bằng không cũng chẳng hề gì. Nó cứ làm bà lớn đi, rồi muốn ra sao thì ra.

- Thầy nó phải biết thân biết phận mình, đừng với tay quá cao. Phải nhớ câu phương ngôn: “Hãy chùi mũi con ông hàng xóm và coi nó như con cái trong nhà”[108]. Gả con Mari nhà ta cho ông bá tước hay ông quý tộc để rồi bị họ nhiếc móc, xỉ vả là con nhà hạ lưu, bố cu mẹ đĩ thì thật đẹp mặt! Thôi, tôi chả nghe thầy nó đâu. Tôi nuôi con gái tôi khôn lớn không phải để cho người ta mắng chửi nó. Trong làng có thằng Lope Tocho, con ông Juan Tocho; trông nó rắn rỏi, khỏe mạnh, lại là chỗ quen biết cả. Tôi thấy cu cậu để mắt tới con bé nhà ta đấy. Chỗ bằng vai phải lứa, con Mari lấy nó thật đẹp đôi và vợ chồng ta cũng được gần nó. Thế là cả nhà, cha mẹ, con cháu, dâu rể đoàn tụ, bình an dưới sự che chở của Chúa. Chớ cho nó vào làm dâu những nơi lầu hồng gác tía làm gì kẻo rồi người ta chẳng hiểu nó và bản thân nó cũng chẳng hiểu mình ra sao nữa.

- Mụ vợ ngu xuẩn kia, tại sao mụ cứ định ngăn cấm ta kiếm cho con gái một tấm chồng danh giá để rồi mai sau những đứa cháu ta được gọi là Đức ông. Teresa, nghe ta bảo đây: ta vẫn thấy các cụ ta nói rằng kẻ nào gặp may mắn mà không biết hưởng thì không được phàn nàn một khi điều may qua đi mất. Lúc này, vận may gõ cửa nhà ta, nếu đóng lại là ngu. Gió lành đang thổi, hãy để gió đưa bay bổng lên cao.

Ở đoạn trên của như dưới đây, Sancho nói năng khôn ngoan như vậy cho nên dịch giả cuốn sách nghĩ rằng chương này ắt là giả mạo.

Sancho nói tiếp:

- Con mụ đần độn kia, nếu ta được cai trị một vùng nào bở ăn, khiến ra thoát khỏi cảnh chân lấm tay bùn này, như vậy không tốt hay sao? Rồi ta sẽ tha hồ kén chồng cho con Mari Santa, và mụ sẽ được người ta gọi là Dona Teresa Panza, vào nhà thờ ngồi trên thảm đệm len, mặc cho những mụ quý tộc khác trong vùng lườm nguýt. Không tốt à. Nếu thế thì cuộc đời mụ cũng sẽ chỉ như bây giờ, không tăng không giảm, giống hệt một bức hình trên thảm mà thôi. Nhưng không bàn cãi nữa, dù mụ muốn nói gì, con Sanchica cũng phải trở thành bá tước phu nhân.

- Thầy nó nói năng phải nghĩ chứ. Tôi e rằng chức bá tước phu nhân sẽ mang lại tai họa cho con gái tôi. Thầy nó muốn làm gì thì tùy, muốn nó trở thành công nương hay công chúa, tôi cũng mặc. Tôi chỉ xin nói rằng tôi không muốn và không tán thành việc đó. Thầy nó ạ, tôi luôn luôn muốn có bình đẳng, không thích lên mặt rởm. Tên rửa tội của tôi là Teresa, không hơn cũng không kém, không tô điểm thêm bằng chữ Don hay Dona. Bố nhà tôi tên là Cascajo, đúng lý ra, phải gọi tên tôi là Teresa Cascajo, nhưng vì tôi làm bạn với thầy nó nên người ta gọi tôi là Teresa Panza. Phép tắc nhà vua như vậy, không theo cũng chẳng được. Tôi vui lòng mang tên đó, chẳng cần thêm chữ Don lên đầu làm gì cho nặng mình, mang chả nổi. Tôi cũng chả muốn để cho thiên hạ nói mỗi khi thấy tôi ăn mặc theo kiểu các bà bá tước hay thống đốc: “Trông con mẹ xề ra vẻ chưa! Mới hôm qua, chị ả còn gò lưng ra kéo sợi đay, đi lễ nhà thờ còn phải lấy gấu váy che đầu vì không có khăn vuông, ấy thế mà bây giờ cũng váy lồng, cũng trâm cài đầu, mặt vênh vác lên. Tưởng người ta không biết đấy hẳn?”. Nếu Chúa muốn cho tôi có đủ cả thất quan hay ngũ quan, hoặc còn đủ những giác quan mà tôi có, tôi sẽ không để cho thiên hạ dè bỉu tôi như thế. Thầy nó cứ việc đi làm thống đốc mà lên mặt với tôi. Có linh hồn mẹ tôi chứng giám, tôi và con gái tôi sẽ không rời một bước khỏi làng này đâu. Đàn bà cấm cung đàn bà đứng đắn, con gái hay làm con gái nết na. Thôi, thầy nó đi mà tìm kiếm những chuyện phiêu lưu cùng với ông chủ Don Quixote, mặc cho mẹ con tôi ở nhà rau cháo lần hồi. Ơn nhờ Chúa, mẹ con tôi ở hiền gặp lành. Mà tôi cũng chả biết ai đã gọi ông chủ thầy nó là Don vì cha ông nhà ông ta có chức phận gì đâu.

Sancho đối đáp lại:

- Ta nói cho mà biết, mụ có phúc lắm đấy. Lạy Chúa, mụ kể lể dây cà dây muống, chẳng có đầu xuôi đuôi ngược gì cả. Thử hỏi ông Cascajo, những cái trâm cài đầu, những câu phương ngôn và thái độ hợm hĩnh có liên quan gì tới những điều ta nói? Lại đây, con mụ đần độn, dốt nát kia (ta phải gọi mụ như vậy vì mụ không hiểu điều ta nói và lại chẳng muốn sung sướng). Nếu ta bảo mụ rằng con gái ta gieo mình từ trên tháp cao xuống, hoặc giả nó giao du bừa bãi như mụ Uruca lẳng lơ thì mụ không theo ta là đúng. Nhưng nếu trong khoảnh khắc ta áp lên lưng nó chức Don và chức lãnh chúa, ta lôi nó ra khỏi đống rơm và đặt nó vào chốn cao sang, trên một cái bệ trải toàn đệm nhung, tại sao mụ không tán thành và không làm theo ý muốn của ta?

- Thầy nó có biết tại sao không? Tại vì phương ngôn có câu: Y phục phải xứng người, không có tài đức mà đòi ăn mặc đẹp chỉ tổ lòi cái đuôi ra. Thiên hạ không nhìn kẻ nghèo mà chỉ để ý tới nhà giàu; nếu người giàu có một mai trở nên nghèo khổ, những kẻ xấu mồm sẽ không ngớt xì xào, dị nghị, mà những kẻ xấu mồm thì có cả đống, như đàn ong vậy.

- Mụ Teresa kia, hãy lắng nghe ta nói vì có lẽ cả đời mụ chưa được nghe những lời như vậy bao giờ. Những lời ta sắp nói ra đây không phải là của ta mà là của cha truyền đạo trong tuần chay vừa qua tại làng ta. Nếu ta nhớ không nhầm, cha đã nói rằng tất cả sự vật hiện tại mà ta đang nhìn thấy, in vào trí nhớ của ta một cách sâu sắc hơn những sự vật đã qua.

Một lần nữa, lời nói trên đây của Sancho khiến người dịch chương này là giả vì nó vượt quá sức của bác.

Sancho nói tiếp:

- Vì vậy, khi ta nhìn thấy một người nào đó ăn mặc sang trọng đẹp đẽ, có kẻ hầu người hạ. ta cảm thấy người đó buộc ta phải kính trọng, và mặc dù trí nhớ của ta nhắc ta rằng người đó có một quá khứ không hay - hoặc là gia cảnh nghèo hèn, hoặc là gốc gác xấu xa, - ta cũng chẳng hề quan tâm vì đó là chuyện cũ. Điều mà ta quan tâm là sự việc đang diễn ra trước mắt. Và nếu một người gặp may mắn, từ chốn bùn lầy nước đọng (đây là lời của cha truyền giáo) đạt tới đỉnh cao của phú quý, lại tỏ ra niềm nở, hào phóng, lịch thiệp với mọi người, không kèn cựa với các nhà quý tộc dòng dõi, mụ có thể tin rằng không một ai nhớ tới chuyện cũ của người đó nữa; trái lại, thiên hạ sẽ nhìn vào hiện tại mà kính trọng, trừ những kẻ ghen ghét, quen thói rèm pha bất cứ một sự phú quý nào.

- Tôi chả hiểu thầy nó nói gì cả. Thầy nó muốn làm gì thì tùy, nhưng đừng mang những bài diễn thuyết hùng hồn ra bổ đầu tôi nữa. Và nếu thầy nó kiết tâm làm những điều đã nói…

- Quyết tâm chứ không phải kiết tâm, Sancho bẻ.

- Thầy nó đừng cãi với tôi, Teresa đáp lại. Tôi nói Chúa nghe cũng thuận tai, chẳng như thầy nó đâu. Thôi, nếu thầy nó vẫn cứ khăng khăng muốn làm thống đốc thì hãy cho thằng con của thầy đi theo để mà dạy nó cách cai trị. Con trai phải theo và học nghề của bố.

- Khi nào tôi làm thống đốc, tôi sẽ nhờ bưu vụ đưa nó đến chỗ tôi và tôi sẽ gửi tiền về cho bu nó. Tôi sẽ không thiếu tiền, vì một khi thống đốc không có tiền, sẽ không thiếu kẻ cho vay. Bu nó sẽ lo may mặc cho con, sao cho che đậy được cái gốc tích của nó và làm cho nó ra dáng con một vị thống đốc.

- Cứ gửi tiền về, tôi sẽ may cho nó vô số quần áo.

- Thế ta thỏa thuận với nhau là con gái chúng ta sẽ trở thành bá tước phu nhân nhé.

- Khi nào tôi thấy nó làm bá tước phu nhân, tôi sẽ đưa nó đi chôn, Teresa đáp. Nhưng thôi, tôi nhắc lại là tùy thầy nó muốn làm gì cũng được; đàn bà chúng tôi sinh ra để nghe lời chồng, dù chồng mình ngu đần.

Nói rồi bác khóc hu hu như thể đã nhìn thấy con gái mình chết và bị đưa đi chôn vậy. Sancho lựa lời khuyên giải vợ, nói rằng bác sẽ cố gắng thu xếp cho con Sanchica trở thành nữ bá tước trong thời gian chậm nhất.

Tới đây kết thúc cuộc trò chuyện. Sancho trở lại gặp Don Quixote và chuẩn bị cuộc xuất hành.

Chương VI

Nói về những chuyện xảy ra giữa Don Quixote với cô cháu gái và bà quản gia, một trong những chương quan trọng nhất của toàn bộ pho sách

Trong lúc diễn ra cuộc đàm thoại tức cười giữa Sancho Panza và vợ bác là Teresa Cascajo như kể trên, cô cháu gái và bà quản gia của Don Quixote có nhiều việc phải làm. Quá nhiều dấu hiệu, hai người đoán là cậu và chủ họ muốn trốn ra khỏi nhà lần thứ ba và trở lại nghề hiệp sĩ giang hồ mà họ nguyền rủa. Họ cố gắng tìm mọi cách để cho chàng từ bỏ ý nghĩ xấu xa đó, song chỉ như truyền giáo trên bãi sa mạc, quai búa vào sắt nguội mà thôi. Trong lúc chuyện trò với chủ, bà quản gia có nói một câu như sau:

- Thưa ông chủ, nếu quả thật ngài không chịu ngồi yên ở nhà và không từ bỏ ý định lang thang khắp núi đồi để tìm kiếm những chuyện phiêu lưu mà tôi gọi là những chuyện oan trái, tôi sẽ phải kêu gào Chúa và Đức Vua tìm phương cứu chữa cho.

Don Quixote đáp lại:

- Bà quản gia, trước những lời kêu gào của bà, ta không biết Chúa sẽ trả lời ra sao và ta cũng chẳng hay nhà vua sẽ trả lời ra sao; ta chỉ biết nếu ta là vua, ta sẽ không trả lời cả đống những yêu cầu phi lý nhận được hàng ngày. Một ông vua có nhiều công việc, và một trong những việc chính là phải nghe mọi người và trả lời họ. Vì vậy, ta không muốn làm bận lòng nhà vua bằng những chuyện riêng của ta.

- Xin ngài cho biết trong triều có hiệp sĩ không ạ? Bà quản gia hỏi.

- Có chứ, Don Quixote đáp, có nhiều chứ. Cần phải có để làm tôn uy quyền và phô trương thanh thế của các vua chúa.

- Vậy sao ngài không làm một chân hiệp sĩ hầu hạ nhà vua trong triều?

- Bà nên biết rằng không phải tất cả các hiệp sĩ đều có thể là triều thần, Don Quixote đáp, và không phải tất cả các triều thần đều có hoặc phải là hiệp sĩ giang hồ. Trên đời này có đủ loại. Và mặc dù tất cả chúng tôi là hiệp sĩ, có sự khác biệt giữa những hiệp sĩ này và những hiệp sĩ kia. Các triều thần không rời khỏi nhà họ hoặc không bước ra khỏi ngưỡng cửa cung đình; họ ngao du khắp thiên hạ trên một tấm bản đồ, không mất một đồng xu nhỏ, không phải chịu nóng lạnh, đói khát; còn những hiệp sĩ giang hồ thực thụ như chúng tôi phải đi đo trái đất bằng đôi chân của mình, chịu nóng, chịu rét, dầm mưa dãi nắng, chịu mọi sự khắc nghiệt của thiên nhiên, đêm cũng như ngày; không phải chúng tôi có những kẻ thù tưởng tượng mà là bằng xương bằng thịt, và trước mọi gian nguy, trong mọi trường hợp, chúng tôi xông lên tấn công chúng không cần để ý đến những chuyện vụn vặt hoặc những luật lệ đấu võ như ngọn giáo hoặc lưỡi gươm của địch thủ có quá ngắn hay không, kẻ địch có giấu trong người bùa phép gì không, chọn khoảng đất nào cho khỏi bị mặt trời chiếu vào mặt, cùng bao nhiêu thủ tục tương tự khác mà chỉ có ta biết, còn bà thì chẳng hay. Bà cần biết thêm rằng một hiệp sĩ giang hồ giỏi giang không hề run sợ dù đứng trước mười tên khổng lồ cao đến nỗi đầu chúng không những chạm mà còn vượt trên các đám mây, chân mỗi đứa là hai tòa tháp lớn, tay là những cột buồm to và chắc, mắt như phiến đá cối xay và đỏ rực như lò nung thủy tinh. Trái lại, với một thái độ bình tĩnh và một trái tim dũng cảm, người hiệp sĩ xông lên tấn công chúng và nếu có thể, đánh cho chúng thất điên bát đảo trong chớp mắt, mặc dù người ta đồn rằng vũ khí của chúng là những cái vỏ của một loài ốc rắn chắc như kim cương, là những thanh đao bằng thép hoa hoặc những quả chùy sắt đầu bọc thép mà người ta thường nhìn thấy. Bà quản gia này, ta nói vậy để bà thấy được sự khác biệt giữa hai loại hiệp sĩ, và đúng là không có vua chúa nào không quý trọng các hiệp sĩ giang hồ, loại người đáng quý trọng nhất vì, như chúng ta đã đọc sách về họ, có hiệp sĩ đã cứu không những một mà nhiều vương quốc.

- Ôi, cậu ơi! Cô cháu gái kêu lên. Xin cậu hãy nhớ rằng tất cả những điều cậu vừa nói về các hiệp sĩ giang hồ đều là hoang đường dối giả, và những cuốn sách kiếm hiệp, nếu không bị đốt, đáng phải khoác áo sambenito[109] hoặc mang một dấu hiệu gì chứng tỏ đó là một vật xấu xa, có hại đến thuần phong mỹ tục.

- Có chúa chứng giám, Don Quixote kêu lên, nếu mày không phải là cháu ruột ta và con gái của chị ruột ta, ta sẽ trừng trị thích đáng những lời mày vừa nói ra, khiến cho bàn dân thiên hạ đều biết tới. Một con bé chưa biết sử dụng thành thạo mười hai cái trục dệt đăng ten mà dám mở mồm phê phán sách viết về hiệp sĩ giang hồ ư? Ngài Amadis sẽ nói ra sao khi nghe những lời như vậy? Nhưng thôi, chắc chắn chàng sẽ tha thứ cho vì thuở sinh thời, chàng là một hiệp sĩ khiêm nhường và phong nhã nhất, lại hay che chở các cô tiểu thư. Nhưng có thể có các hiệp sĩ khác nghe thấy và điều đấy bất lợi cho mày đấy. Không phải tất cả các hiệp sĩ đều lịch thiệp và có giáo dục và cũng có những kẻ bất nhã và thô bạo. Và cũng không phải cứ mang danh hiệp sĩ là vẹn toàn đâu; có những hiệp sĩ chân chất, có những hiệp sĩ giả; mặc dù tất cả họ đều là hiệp sĩ nhưng không phải tất cả đã chịu sự thử thách của thực tế. Có những người địa vị thấp hèn cố ngoi lên để trở thành hiệp sĩ, cũng có những hiệp sĩ cao sang cố tình làm cho mình trở nên thấp hèn, một đằng tự nâng mình lên bằng lòng ham muốn hoặc bằng phẩm hạnh, một đằng tự hạ mình xuống do mềm yếu hoặc do thói hư tật xấu. Cần phải vận dụng sự hiểu biết tinh tế của mình để phân biệt hai loại hiệp sĩ này, tuy giống nhau về danh nghĩa những rất khác nhau về hành động.

- Lạy Chúa, cô cháu gái nói. Cậu biết rất rộng và nếu cần, chắc chắn cậu có thể bước lên bục hoặc ra giữa phố để truyền giáo. Tuy nhiên, cậu rơi vào một sự mù quáng quá lớn và một sự điên rồ quá hiển nhiên khiến cậu tự cho là dũng cảm mặc dù đã già, là có sức mặc dù đã yếu, là có thể uốn nắn những sai trái mặc dù tuổi đã cao, và nhất là cậu tự cho mình là hiệp sĩ mặc dù không phải như vậy, bởi vì nếu các nhà quý tộc có thể trở thành hiệp sĩ, quy luật đó không áp dụng đối với những người quý tộc nghèo.

- Cháu nói đúng lắm, Don Quixote đáp, và ta có thể dẫn ra đây những chuyện về dòng giống khiến cháu phải ngạc nhiên; song, ta không nói để khỏi lẫn lộn giữa thần và nhân. Hai bạn hãy chú ý nghe ta nói đây: có thể thâu tóm tất cả các dòng họ trên đời này và chia thành bốn loại: loại thứ nhất gồm các dòng họ từ thấp hèn đã phát triển dần lên, cuối cùng đạt tới địa vị cao sang; loại thứ hai gồm những dòng họ vốn dĩ quyền quý và giữ vững được địa vị đó như lúc ban đầu; loại thứ ba là những dòng họ ra đời bằng sự cao sang những kết thúc theo hình chóp, giống như kim tự tháp (loại này tự teo dần tới mức hầu như chẳng còn gì, giống như chân với đỉnh kim tự tháp vậy); loại thứ tư chiếm số đông, gồm những dòng họ có gốc gác bình thường, không phát triển, cũng không có tiếng tăm gì, là những dòng họ bình dân hoặc thường dân. Nói về dòng họ thứ nhất, từ chỗ thấp hèn leo đến địa vị cao sang ngày nay, ta có thể đơn cử dòng họ Thổ Nhĩ Kỳ, từ một kẻ chăn cừu thấp hèn đạt tới đỉnh cao như ngày nay ta đã chứng kiến. Về loại thứ hai gồm những dòng họ vốn dĩ quyền quý và giữ nguyên trạng địa vị đó, có thể kể ra đây ví dụ của rất nhiều người được thừa hưởng ngôi vua chúa và tiếp tục giữ vững địa vị đó, không tăng cũng không giảm, sống yên ổn trong lãnh thổ của mình. Về những dòng họ ra đời trong sự cao sang và kết thúc theo hình chóp có hàng ngàn ví dụ: dòng họ Pharaohs và Ptolemies ở Ai Cập; dòng họ Caesar ở Rome cũng cả đống (nếu ta có thể dùng được từ này), vua chúa ở Medes, Assyrians, Ba Tư, Hy Lạp, Barbari, tất thảy các dòng họ quyền quý đó đều kết thúc theo hình chóp tới mức bản thân họ cũng như ông cha họ hầu như không còn để lại dấu vết gì, ngày nay ta không tìm đâu được một người trong số con cháu của họ hoặc giả nếu có thì chỉ giữ một địa vị thấp hèn trong xã hội. Về những dòng họ bình dân, ta muốn nói rằng họ chỉ góp phần làm gia tăng dân số, ngoài ra không có danh vọng gì và cũng không có gì để ca ngợi. Các con ngốc nghếch của ta ơi, từ những điều ta vừa nói, ta muốn các con rút ra kết luận là rất dễ có sự lẫn lộn giữa các dòng họ, vì chỉ có dòng họ nào đức độ, giàu sang và rộng rãi mới được coi là quyền quý, danh giá. Ta nói tới đức độ, giàu sang và rộng rãi vì nhà quyền quý mà xấu sẽ trở thành một nhà quyền quý xấu; người giàu không thảo sẽ trở thành một kẻ ăn mày keo kiệt; người có tiền cứ giữ khư khư thì không sung sướng gì, phải tiêu và biết tiêu, không tiêu bừa bãi. Người hiệp sĩ nghèo chỉ có một cách để tỏ ra mình là hiệp sĩ, đó là tỏ ra đức độ, nhã nhặn, nền nếp, lịch thiệp, lễ phép, ân cần, không kiêu căng, không ngạo mạn, không gièm pha, nhất là có lòng từ thiện vì một người sẵn lòng cho kẻ nghèo hai xu cũng rộng rãi không kém một kẻ vừa bố thí vừa khua chiêng gõ trống. Một người có đức tính như vậy thì dù không quen biết, ai cũng phải công nhận là người đó xuất thân quý tộc, và thật kỳ lạ nếu không phải như thế. Xưa nay, những lời khen ngợi vẫn là phần thưởng cho đạo đức, và có những con người có đức không thể không được ca ngợi. Các con ạ, có hai con đường để người ta trở nên giàu có và nổi tiếng: một là con đường văn chương, hai là con đường võ bị. Ta giỏi võ hơn văn; ta thiên về nghề võ vì sinh ra có sao Mars[110] chiếu mạng. Vì vậy ta bắt buộc phải đi theo con đường đó, dù ai nói ngả nói nghiêng. Các con sẽ phí công vô ích nếu muốn thuyết phục ta từ bỏ một việc làm mà trời muốn, số phận ra lệnh, lẽ phải yêu cầu, hơn thế nữa, đó là ý của ta. Vì ta biết những công việc của hiệp sĩ giang hồ nên ta nhìn thấy những sự tích vô biên mà nghề đó mang lại. Ta cũng biết rằng, con đường đi tới đạo đức rất hẹp, còn con đường đi tới thói hư tật xấu thì rộng thênh thang. Hai con đường dẫn tới hai mục đích khác hẳn nhau. Con đường quang quẻ của thói hư tật xấu dẫn tới chỗ chết, còn con đường khổ ải của đạo đức dẫn tới sự sống, một sự sống không bao giờ kết thúc, vô tận. Và, như một nhà thơ lớn của Tây Ban Nha chúng ta đã nói:

Bằng những con đường gập ghềnh

Ta lần tới đỉnh cao của bất diệt

Không ngả nghiêng, không nao núng…

- Rõ khổ tôi chưa, ông cậu tôi còn là thi sĩ nữa ư? Cô cháu gái kêu lên. Việc gì ngài cũng biết, việc gì ngài cũng làm được. Tôi đánh cuộc là nếu ngài muốn làm thợ nề, ngài có thể xây nhà dễ dàng như xây chuồng chim vậy.

Don Quixote đáp:

- Ta cam đoan với cháu gái ta rằng nếu những ý nghĩ hào hiệp đó không thu hút hết tâm trí ta, chắc chắn không có việc gì ta không làm được, không có vật quý gì tay ta không tạo ra, đặc biệt là chuồng chim và tăm xỉa răng.

Lúc này có người gọi ngoài cổng. Trong nhà hỏi ai thì thấy tiếng Sancho Panza đáp: “Tôi đây”. Vừa nhận ra Sancho Panza, bà quản gia vội lánh đi nơi khác vì bà ghét cay ghét đắng, không muốn nhìn mặt. Cô cháu gái mở cổng. Don Quixote tay bắt mặt mừng ra đón Sancho và đưa vào phòng riêng, tại đó diễn ra một cuộc trao đổi khác lý thú không kém cuộc trao đổi vừa qua.

Chương VII

Nói về cuộc trao đổi của Don Quixote với giám mã của chàng, cũng như những sự việc hay ho khác

Thấy Sancho Panza và ông chủ kéo nhau vào phòng riêng, bà quản gia biết ngay họ bàn bạc với nhau chuyện gì. Bà đoán là qua cuộc trao đổi này, họ sẽ quyết định cuộc xuất hành lần thứ ba. Trong lòng buồn rầu, bà mặc áo đi tìm cậu Tú Samson Carrasco, nghĩ rằng cậu có tài ăn nói, lại mới kết bạn với Don Quixote, chắc có thể thuyết phục chủ mình từ bỏ ý định điên rồ đó được. Đến nơi, thấy cậu dạo mát trong sân nhà, bà bèn phủ phục dưới chân, thở hổn hển, nét mặt ủ rũ. Thấy bà có vẻ rầu rĩ, hốt hoảng, Carrasco cất tiếng hỏi:

- Sao thế, bà quản gia? Có chuyện gì mà trông bà như người mất hồn vậy?

- Thưa ngài Samson, không có chuyện gì cả. Chẳng là ông chủ tôi đi… chắc chắn ông ta đi.

- Thế ông ta đi bằng đường nào? Trong người ông ta có bộ phận nào bị dập gãy không? Samson hỏi.

- Thưa không, bà quản gia đáp. Ông ta đi bằng con đường của sự điên rồ. Thưa ông Tú kính mến, tôi muốn nói ra là ông định ra đi một lần nữa, tức lần thứ ba, đi khắp thiên hạ để tìm kiếm cái mà ông ta gọi là những chuyện phiêu lưu mạo hiểm. Tôi cũng chẳng hiểu ông ta gọi thế nghĩa là gì. Lần thứ nhất, ông ta trở về nhà nằm vắt ngang lưng một con lừa, mình mẩy giập nát vì những trận đòn. Lần thứ hai, ông ta trở về trên một chiếc xe bò, bị nhốt trong một cái cũi mà vẫn tưởng mình bị phù phép. Trông ông ta thiểu não đến nỗi mẹ đẻ ông ta chắc cũng chả nhận ra: người gày đét, da vàng ệch, mắt sâu hoắm. Tôi lại phải bỏ ra hơn sáu trăm quả trứng để tẩm bổ cho ông ta lại sức. Chúa và mọi người đều biết; cả đàn gà của tôi cũng biết, chúng không cho phép tôi nói dối đâu.

- Tôi tin như vậy, cậu Tú nói: những con gà của bà rất hay, rất béo và rất ngon, có phải chết chúng cũng không nói sai đâu. Nhưng bà quản gia này, còn việc gì nữa không? Ngoài điều lo lắng của bà về ngài Don Quixote, có chuyện gì chẳng lành nữa không?

- Thưa ngài, không ạ, bà quản gia đáp.

- Nếu vậy, bà chớ lo phiền làm chi, cậu Tú nói. Hãy vui vẻ trở về nhà chuẩn bị cho tôi một bữa ăn nóng sốt. Trong khi đi đường, bà hãy đọc kinh Santa Apollonia, nếu bà thuộc. Tôi sẽ đến ngay và bà sẽ được nhìn thấy những điều kỳ lạ.

- Rõ khổ tôi chưa! Bà quản gia kêu lên. Ngài bảo tôi đọc bài kinh Santa Apollonia ư? Nếu ông chủ tôi đau răng mới đọc bài đó chứ, đằng này ông ta lại đau đầu kia.

- Bà quản gia ạ, chẳng lẽ tôi lại không biết tôi nói gì sao! Thôi, bà cứ về đi, đừng tranh cãi với tôi làm gì vì bà đã biết rằng tôi đỗ tú tài ở Salamanca tức là nhất về khoa ăn nói đấy.

Thế là bà quản gia trở về nhà còn cậu Tú đi tìm ngay Cha xứ để bàn bạc những việc sau này sẽ có dịp nhắc lại.

Sách kể một cách chính xác và trung thực rằng trong khi Don Quixote và Sancho tại buồng riêng, họ đã bàn với nhau như sau:

- Thưa ngài, Sancho nói với chủ, tôi đã làm cho vợ tôi phải lồng ý để tôi đi với ngài đến nơi nào ngài muốn đưa tôi tới.

- Sancho phải nói đồng ý mới đúng, lồng ý là sai, Don Quixote bảo.

- Nếu tôi nhớ không nhầm, Sancho đáp, có một đôi lần tôi đã xin ngài đừng bắt bẻ tôi về chữ nghĩa một khi ngài hiểu được điều tôi muốn nói, còn nếu ngài không hiểu thì cứ bảo tôi: “Sancho hoặc thằng quỷ kia, ta không hiểu mi nói gì cả”, nếu khi tôi vẫn không giải thích được rõ hơn, thì khi ấy ngài hãy bắt bẻ. Tôi là một con người rất phù thiện…

- Sancho, ta không hiểu phù thiện nghĩa là gì cả, anh định nói thế nào? Don Quixote hỏi.

- Phù thiện nghĩa là phù thiện ấy mà, Sancho đáp.

- Ta lại càng không hiểu, Don Quixote nói.

- Nếu ngài không hiểu thì tôi cũng chịu, chỉ biết nói thế thôi, có Chúa biết cho tôi, Sancho đáp.

- À, ta hiểu rồi, Don Quixote nói, anh muốn nói anh là một người rất phục thiện, nhu mì, ngoan ngoãn, bảo sao nghe vậy, bảo gì làm nấy.

- Tôi đánh cuộc là ngay từ đầu ngài đã hiểu tôi định nói gì, nhưng ngài muốn làm cho tôi sốt ruột để thốt ra hai trăm câu ngớ ngẩn.

- Có thể như vậy, Don Quixote nói. Nhưng thôi, Teresa bảo sao?

- Teresa bảo tôi làm việc gì phải suy tính kỹ càng đừng nói thừa, không làm hai việc khác nhau cùng một lúc, làm việc gì phải ăn chắc. Lời khuyên của đàn bà thường ngắn ngủi, xong kẻ nào không nghe là dại.

- Ta cũng nghĩ vậy, Don Quixote bảo. Anh bạn Sancho hãy tiếp tục. Sao ngày hôm nay, anh nói năng khôn ngoan thế.

- Thưa ngài, ngài biết rõ hơn tôi, tất cả chúng ta đều phải chết, nay ở, mai đi, già cũng chóng chết mà trẻ cũng chóng chết, không ai trên đời này có thể tự cho phép mình sống một khi Chúa đã định, cái chết không nghe ai cả, và khi nó tới gõ cửa cuộc sống của chúng ta, bao giờ nó cũng vội vàng. Theo lời đồn của công chúng của như những lời giảng của các vị giáo sư, những lời van xin, quyền lực, vua chúa hay tất cả các giáo chủ đều không ngăn nổi.

- Tất cả những điều anh nói đều đúng, Don Quixote đáp, song ta không hiểu anh định đi tới đâu.

- Đi tới điều sau đây, xin ngài nói rõ khoản tiền công hàng tháng ngài sẽ trả cho tôi trong thời gian hầu hạ ngài là cố định, rằng số tiền đó sẽ được trích vào tài sản của ngài. Tôi không muốn nhận được tiền thưởng vì có khi chậm, có khi ít, có khi chẳng bao giờ được. Với số tiền công hàng tháng, tôi sẽ liệu tiêu cho đủ. Tóm lại, tôi muốn biết số tiền kiếm được là bao nhiêu, dù ít hay nhiều, ở đời, có bột mới gột nên hồ, tích tiểu thành đại, được đồng nào hay đồng ấy, không mất đi đâu cả. Quả thật, nếu ngài ban cho tôi hòn đảo mà ngài đã hứa (điều mà tôi không tin tưởng gì), tôi sẽ không quên ơn và vui lòng để cho người ta tính số tiền lời hàng năm của hòn đảo đó và khấu hao vào tiền công của tôi theo tỷ lệ.

- Ta hiểu rồi, Don Quixote đáp, ta đi guốc vào óc anh rồi đấy. Anh sử dụng những câu phương ngôn tục ngữ như những mũi tên để bắn vào đích vậy. Sancho, hãy nghe đây, ta vui lòng quy định công xá cho anh nếu như anh tìm được trong các sách kiếm hiệp và chỉ cho ta một ví dụ nào hé ra rằng các giám mã hàng tháng hoặc hàng năm nhận được một khoản tiền công cố định. Riêng ta đã đọc hết hoặc gần hết các cuốn sách kiếm hiệp, song ta không hề nhận thấy có hiệp sĩ giang hồ nào quy định rõ công xá cho giám mã của mình cả. Ta chỉ biết tất cả các giám mã đều được khen thưởng vì công hầu hạ của họ. Việc này thường đến bất kỳ. Khi chủ họ gặp vận thì tất nhiên họ được ban cho một hòn đảo hoặc một món quà tương tự, xoàng xoàng ra cũng là một chức quyền quý. Sancho, nếu anh vui lòng hầu hạ ta vì hy vọng về những món thưởng đó thì tốt lắm, còn nếu như nghĩ rằng ta phải phá bỏ luật lệ của hiệp sĩ đạo thì là điều không thể xảy ra được. Bởi vậy, anh bạn Sancho của ta hãy quay về nhà và nói rõ ý kiến của ta với Teresa. Nếu vợ anh và anh vui lòng nhận điều kiện đó thì được; nếu không chúng ta chỉ là bạn như trước thôi. Chuồng chim bồ câu sẵn mồi thì sẽ có nhiều chim. Con ơi, con phải biết rằng thà sống trong hy vọng còn hơn sống trong bần hàn, thả con săn sắt bắt con cá sộp. Sancho, ta nói năng kiểu cách này để anh thấy rằng ta cũng có thể tuôn ra hàng tràng những câu phương ngôn tục ngữ như anh. Cuối cùng, ta muốn nói với anh rằng, nếu anh không muốn đi theo ta với điều kiện đó và đi tìm vận may như ta, cầu Chúa phụ hộ cho anh và hóa anh thành Thánh. Ta không thiếu những giám mã dễ bảo hơn và sốt sắng hơn, lại không vụng về và ba hoa như anh đâu.

Trước những lời lẽ cứng rắn của chủ, Sancho thấy trời đất tối sầm, tim thắt lại, vì bác đinh ninh rằng chủ bác không thể nào lên đường nếu bác không đi cùng. Bác còn đang do dự băn khoăn bỗng đâu thấy Samson Carrasco, bà quản gia và cô cháu gái bước vào. Số là ba người muốn biết bác đã nói những gì để thuyết phục chủ bác từ bỏ ý định tìm kiếm những chuyện phiêu lưu. Chàng Samson láu lỉnh tiến lên ôm Don Quixote như lần đầu rồi cất cao giọng nói:

- Ôi! Tinh hoa của ngành hiệp sĩ giang hồ! Ôi, ánh sáng chói lọi của nghề võ! Ôi, vinh dự và tấm gương của dân tộc Tây Ban Nha! Lạy Chúa toàn năng, cầu cho kẻ nào hoặc những kẻ nào có ý định ngăn cản cuộc xuất hành thứ ba của ngài sẽ bị lúng túng và không bao giờ thực hiện được những điều họ tha thiết mong muốn.

Quay lại bà quản gia, chàng bảo:

- Bà quản gia chẳng cần phải đọc kinh Santa Apollonia làm chi nữa. Tôi biết là thánh thần đã quyết định để ngài Don Quixote thực hiện ý đồ cao cả và mới mẻ của ngài, và tôi sẽ nghiêm khắc kết án lương tâm tôi nếu như tôi không thuyết phục và không buộc nổi hiệp sĩ không được giam hãm lâu hơn nữa sức mạnh của một cánh tay dũng cảm và lòng nhân từ của một tâm hồn cao cả, vì chậm ngày nào thì kẻ yếu còn bị ức hiếp, trẻ mồ côi không nơi nương tựa, các tiểu thư còn bị làm nhục, các bà quả phụ không được che chở, đàn bà có chồng thiếu sự giúp đỡ, và còn bao nhiêu điều khác nữa liên quan và phụ thuộc chặt chẽ vào hiệp sĩ đạo. Ôi, ngài Don Quixote của tôi! Con người đẹp đẽ và dũng cảm, xin đại nhân hãy lên đường ngay hôm nay, chớ để đến ngày mai. Nếu ngài còn yêu cầu gì nữa để thực hiện việc đó, tôi xin đem cả con người tôi và tài sản để cung phụng ngài; và nếu cần phải làm giám mã để hầu hạ ngài, tôi coi đó là niềm hạnh phúc vô biên.

Cậu Tú dứt lời, Don Quixote quay lại bảo Sancho:

- Sancho kia, ta đã bảo anh là ta không thiếu giám mã đấy ư? Hãy nhìn xem ai làm giám mã cho ta; chính là ông Tú Samson Carrasco phi thường, con người vui nhộn trên sân các trường đại học ở Salamanca, con người mạnh khỏe, nhanh nhẹn, ít nói, chịu được nóng lạnh, đói khát, có mọi đức tính để làm giám mã cho một hiệp sĩ giang hồ. Được một giám mã như vậy thì thật hợp ý ta, song trời kia không cho phép ta hủy hoại cột trụ của nền khoa học và văn học, một bậc xuất chúng trên nền nghệ thuật nước nhà. Thôi, chàng Samson hãy ở lại để làm rạng rỡ cho tổ quốc và cho cha mẹ già. Đối với ta, giám mã nào cũng được cả một khi Sancho không thèm đi với ta.

- Có chứ, Sancho xúc động đáp, nước mắt vòng quanh. Thưa ông chủ, tôi không quen nói câu: “Qua cầu cất nhịp”; tôi không thuộc dòng bạc ác bất nhân; mọi người, nhất là dân làng, đều biết họ Panza nhà tôi. Hơn nữa, qua những hạnh động và lời nói đầy thiện chí của ngài, tôi hiểu rõ ý định tốt đẹp của ngài đối với tôi; sở dĩ tôi kỳ kèo bớt một thêm hai đồng lương là để chiều lòng vợ tôi mà thôi. Một khi bắt ai làm theo ý mình, mụ ép người ta chặt hơn cả đóng đai một cái thùng vậy. Thế nhưng, đàn ông vẫn là đàn ông, đàn bà vẫn là đàn bà. Một khi không thể chối cãi được là ở đâu tôi cũng vẫn là đàn ông, cho nên tôi phải làm đàn ông ở ngay trong nhà tôi, ai phản đối cũng mặc. Thôi, xin ngài hãy làm phần chúc thư có kèm phần bổ sung để không ai phá bỏ được, rồi ta lên đường ngay để ông Samson khỏi phiền lòng vì ông đã nói rằng lương tâm ông lệnh cho ông phải thuyết phục bằng được để ngài ra đi lần thứ ba. Một lần nữa, tôi xin theo hầu ngài, nguyện làm một giám mã trung thành hơn tất cả các giám mã của các hiệp sĩ giang hồ thời xưa và thời nay.

Trước cung cách nói năng của Sancho Panza, cậu Tú lấy làm ngạc nhiên vì tuy đã đọc cuốn sách thứ nhất viết về bác, cậu không thể ngờ bác lại có duyên đến thế như người ta tả. Tuy nhiên, khi nghe bác nói tới câu chúc thư có kèm phần bổ sung để không ai phá bỏ được - đáng lẽ phải nói rằng chúc thư có kèm phần bổ sung để không ai phế bỏ được, - cậu mới tin những điều đã đọc và mới khẳng định rằng bác là một trong những kẻ ngốc nghếch của thời đại chúng ta, bụng bảo dạ là trên đời này chưa từng có cặp thầy trò nào điên rồ như Don Quixote và Sancho Panza vậy. Cuối cùng, Don Quixote và Sancho Panza ôm hôn nhau thắm thiết. Theo ý kiến và được sự thỏa thuận của chàng Carrasco vĩ đại - lúc này Don Quixote coi chàng là một nhà tiên tri, - ba ngày nữa sẽ xuất hành. Trong thời gian đó, phải chuẩn bị những thứ cần thiết cho chuyến đi và tìm một cái mũ sắt có vành mà Don Quixote khăng khăng muốn mang theo. Cậu Samson hứa sẽ tìm được vì cậu biết một người bạn có cái mũ đó và sẽ không từ chối, tuy rằng mũ gỉ đen chứ không sáng bóng.

Bà quản gia và cô cháu gái không tiếc lời nguyền rủa cậu Tú. Họ rứt tóc, cào mặt, giống như những người đàn bà khóc thuê trong các đám ma; họ khóc than cho chuyến đi như chủ và cậu của họ đã chết. Sở dĩ Samson thuyết phục Don Quixote ra đi lần thứ ba là cốt để thực hiện một ý đồ mà cậu đã bàn bạc trao đổi với Cha xứ và bác phó cạo, sau này sẽ kể.

Trong ba ngày, Don Quixote và Sancho Panza chuẩn bị đầy đủ những thứ cần thiết cho chuyến đi. Vào một buổi chập tối, sau khi Sancho Panza đã dỗ dành vợ cũng như Don Quixote đã an ủi bà quản gia và cô cháu gái, hai người lẳng lặng lên đường đi Toboso. Riêng cậu Tú được chứng kiến vì cậu muốn tiễn họ nửa dặm đường. Don Quixote cưỡi con Rocinante trung thành của mình, Sancho cưỡi con lừa xưa. Bác đeo chiếc túi hai ngăn chứa đầy những vật dụng cần thiết, còn số tiền của Don Quixote để chi tiêu dọc đường thì bác cất trong túi. Rồi Samson ôm hôn Don Quixote và dặn chàng báo tin về, nếu tin vui sẽ để chia sẻ niềm vui, nếu tin buồn sẽ để chia sẽ nỗi buồn, vì đó là luật lệ của tình bằng hữu. Don Quixote hứa sẽ làm. Samson quay về làng, còn hai thầy trò nhằm hướng thành vĩ đại thẳng tiến[111].

Chương VIII

Don Quixote đã gặp những chuyện gì trên đường đi thăm tình nương là Dulcinea làng Toboso?

Hamete Benengeli mở đầu chương tám này bằng câu: “Cảm ơn thánh Allah toàn năng!” và nhắc đi nhắc lại ba lần. Ông giải thích sỡ dĩ thốt lên những lời cảm tạ đó vì ông nhìn thấy Don Quixote và Sancho lên đường, và độc giả cuốn sách lý thú của ông có thể tin tưởng được rằng từ đây trở đi bắt đầu những công tích của Don Quixote cũng như những câu nói đậm đà của bác giám mã. Ông yêu cầu độc giả hãy quên những chiến công mà nhà quý tộc đã giành được trên cánh đồng Montiel[112] và hãy chú ý tới những chiến công tương lai mà chàng sẽ lập trên con đường đi tới Toboso. Kể ra, yêu cầu của ông cũng không quá cao so với điều ông hứa hẹn. Ông kể tiếp như sau:

Lúc này, trên con đường chỉ còn lại Don Quixote và Sancho Panza. Cậu Tú Samson Carrasco vừa đi khỏi thì con Rocinante bắt đầu hí vang và con lừa cũng lên tiếng khiến chàng hiệp sĩ và bác giám mã coi là điềm vô cùng tốt lành. Nói của đáng tội, tiếng kêu và tiếng thở dài của con lừa to hơn tiếng hí của con ngựa khiến cho Sancho kết luân rằng vận may của bác phải lớn hơn của chủ. Không hiểu có phải bác căn cứ vào khoa chiêm tinh học mà bác nắm được không, sách không nói rõ điều này. Chỉ biết mỗi khi bác vấp hoặc ngã, người ta lại nghe thấy bác lẩm bẩm: “Thà đừng bước ra khỏi nhà vì một lần vấp ngã chỉ tổ rách giày và gẫy xương sườn”. Tuy ngốc nghếch, bác nói câu đó không đến nỗi sai lầm.

Lúc này, Don Quixote bảo bác:

- Anh bạn Sancho ạ, chúng ta càng đi thì trời càng tối, tối quá mức cần thiết khiến chúng ta không thể nhìn thấy Toboso vào đầu ngày mai được. Tôi quyết tâm tới đó trước khi lao vào một cuộc phiêu lưu mới để xin nàng Dulcinea vô song ban phúc và cho phép ta ra đi. Sau khi được phép của nàng, ta nghĩ và tin chắc sẽ giải quyết một cách tốt lành mọi cuộc phiêu lưu mạo hiểm vì không có gì trên đời này làm cho một hiệp sĩ giang hồ trở nên dũng cảm hơn sự chở che của tình nương.

- Tôi cũng nghĩ như vậy, Sancho đáp; tuy nhiên, tôi thấy ngài khó có thể nói chuyện được với bà ta hoặc gặp được bà ta ở nơi nào thuận tiện để nhận lời chúc phúc trừ phi bà ta leo lên bức tường ở sân nuôi gà vịt để ban phúc cho ngài. Chính tại đây, lần đầu tiên tôi gặp bà ta khi tôi đem đến bức thư kể những hành động ngớ ngẩn và điên rồ của ngài trong núi Morena sâu thẳm.

- Sancho, sao anh dám nói là đã gặp con người kiều diễm, xinh đẹp ấy ở sân nuôi gà vịt, một con người mà bao nhiêu lời ca ngợi cũng không đủ? Chắc hẳn phải gặp nàng trong hành lang và sân trước của một tòa lâu đài nguy nga tráng lệ.

- Có thể như vậy, Sancho đáp. Tuy nhiên, nếu tôi không thiếu trí nhớ, tôi cảm thấy đó là sân nuôi gà vịt.

- Sancho, ta lên đường thôi, Don Quixote bảo; miễn là ta gặp được nàng, dù ở sân nuôi gà vịt hay trong vườn hoa. Chỉ cần sắc đẹp của nàng rọi một ánh hào quang vào mặt ta cũng đủ soi sáng trí tuệ và khích lệ trái tim ta, khiến ta trở thành một con người trí dũng vô song.

Sancho đáp:

- Quả thật khi tôi nhìn thấy ánh hào quang của bà Dulcinea làng Toboso, tôi chẳng thấy nó rực rỡ gì lắm để có thể tỏa ra những tia sáng cả. Có thể là lúc đó lệnh bà đang sàng thóc, bụi mù như mây đen ám cả mặt.

- Sao, anh Sancho, anh vẫn một mực nghĩ, tin và nói rằng nàng Dulcinea của ta sàng thóc ư? Đó là một công việc và một nghề hoàn toàn xa lạ đối với những yếu nhân sinh ra trên đời để làm những việc khác, đứng cách xa một tầm nỏ cũng thấy được tính chất quan trọng của những công việc đó. Ôi, Sancho, anh quên mất rồi những câu thơ của một thi sĩ miêu tả công việc của bốn nữ thần ở động pha lê, khi họ từ lòng sông Tagus đáng yêu nhô đầu lên và ngồi xuống thảm cỏ xanh dệt những tấm vải quý bằng vàng, bằng lụa, bằng ngọc. Chắc là khi anh gặp tình nương của ta, anh cũng thấy cảnh đó, trừ phi có một pháp sư xấu xa đem lòng ghen ghét, biến tất cả những cái gì hay của ta thành dở. Chính vì vậy mà ta e rằng cuốn sách in viết về những chiến công của ta, tác giả - nếu như là một pháp sư thâm thù ta - sẽ đưa ra những câu chuyện bịa đặt, trong một nghìn chuyện giả mới có một chuyện thật, hoặc kể lại sự việc lạc đề làm mất liên tục của toàn bộ câu chuyện. Ôi, ghen ghét, nguồn gốc gây nên bao tai họa, sâu mọt đục khoét những đức tính của con người! Anh Sancho, tật xấu nói chung chứa đựng một cái đáng yêu, riêng tật ghen ghét chỉ đem lại kinh tởm, hiềm thù và tức giận.

- Tôi cũng nghĩ như ngài, Sancho nói, và tôi đoán rằng trong cuốn sách mà cậu Tú bảo là có thấy người ta viết về ngài và tôi, người ta đem tôi ra bêu riếu hết lời. Lấy danh dự của một người quân tử, tôi không hề nói xấu một pháp sư nào, và tôi cũng chẳng có cái gì để thiên hạ phải tức tối. Thực tình, tôi cũng vào loại ranh ma, xỏ lá ba que cũng được, song tất cả những cái đó được che đậy dưới bộ mặt chất phác thật thà, không chút giả dối của tôi. Một khi tôi giữ vững lòng tin sắt đá và chân thành vào Chúa và tin vào tất cả những gì mà giáo hội công giáo Rome tin, một khi tôi là kẻ tử thù của bọn Do thái, chắc các sử gia sẽ thương tới tôi và nói tốt về tôi. Nhưng thôi, tùy họ muốn nói gì cũng được, tôi sinh ra trần trụi và cũng chẳng được gì; cứ biết là tôi có tên tuổi trong sách và sách đó được chuyển từ tay người này sang tay người khác khắp thế gian, ngoài ra họ muốn gì về tôi, tôi cũng chẳng quan tâm.

- Thế thì cũng giống như câu chuyện một thi sĩ nổi danh thời nay. Ông ta làm một bài thơ châm biếm các mệnh phụ trong triều; trong bài thơ đó, ông ta không nêu tên một bà mà người ta không biết có phải là mệnh phụ hay không. Không thấy nhắc tới mình trong bài thơ, bà ta bèn phàn nàn với nhà thơ, nói rằng: “Ông coi tôi như thế nào mà không liệt tôi vào hàng những mệnh phụ kia. Xin hãy kéo dài thơ ra để nói về tôi. Nếu không, hãy coi chừng”. Nhà thơ phải thêm một đoạn nữa, trong đó ông ta châm biếm bà ta một cách sâu cay; riêng bà ta lấy làm hài lòng vì thấy mình được nổi tiếng, mặc dù tiếng xấu. Lại có một chuyện tương tự, kể một anh chàng chăn cừu muốn cho tên tuổi mình được sống mãi trong các thế kỷ tương lai, đã châm lửa đốt ngôi đền nổi tiếng thờ nữ thần Diana, một trong bảy kỳ quan thế giới; và mặc dù có lệnh cấm không ai được nhắc tới tên chàng đó - hoặc bằng miệng, hoặc nhắc trên giấy - để cho anh ta không đạt được nguyện vọng, người ta vẫn biết tên anh chàng là Erostratus. Lại có một chuyện khác cũng giống như chuyện bà mệnh phụ nọ, đó là chuyện đại đế Charles thứ năm ở Rome. Một hôm, hoàng đế muốn thăm ngôi đền Rotunda nổi tiếng. Thời trước, người ta gọi là đền thờ các vị thần, còn ngày nay gọi là đến thờ các vị thánh. Trong số những ngôi đền do người dị giáo lập nên, đó là công trình còn nguyên vẹn nhất nói lên tất cả tính chất vĩ đại của những người xây dựng nó. Ngôi đền Rotunda trông như trái cam bổ đôi, rộng mênh mông, bên trong rất sáng sủa, mặc dù ánh sáng chỉ lọt qua một khung cửa sổ, hay nói đúng hơn, một cái cửa mắt bò ở trên nóc. Từ trên cái cửa tròn đó, hoàng đế nhìn xuống ngôi đền. Một triều thần La Mã đứng bên cạnh giới thiệu những đường nét tinh xảo của công trình kiến trúc vĩ đại và tuyệt vời này. Khi hai người rời khỏi ngôi đền, viên quan mới thưa với hoàng đế: “Muôn tâu bệ hạ, một nghìn lần thần đã nảy ra ý định ôm chặt lấy thánh thể và gieo mình từ trên cửa sổ mắt bò xuống đất để được mãi mãi nổi tiếng trên đời”. Hoàng đế đáp: “Trẫm cảm ơn ngươi đã không thực hiện ý nghĩ tai hại đó. Từ nay trở đi, trẫm sẽ không để cho ngươi có dịp nào khác thử thách lòng trung thành của mình nữa, bởi thế trẫm truyền từ nay ngươi không bao giờ được nói với trẫm và đứng bên cạnh trẫm”. Nói rồi, nhà vua ban thưởng cho viên quan. Sancho, qua những điều kể trên, ta muốn nói rằng, lòng ham danh vọng của con người thật vô cùng mãnh liệt. Anh có biết ai đã đẩy chàng Horace mình đầy vũ khí từ trên cầu xuống sông Tiber sâu thẳm không? Ai đã thiêu cháy tay và bàn tay của Mutius? Ai đã thúc đẩy Curtius lao mình xuống vực sâu nóng bỏng ngay giữa thành Rome? Ai, mặc dù nhìn thấy điềm không lành, đã thúc giục Julius Caesar vượt sông Rubicon? Lại còn những ví dụ gần đây hơn. Ai đánh đắm chiến thuyền của các chiến binh dũng cảm Tây Ban Nha ở Tân thế giới do ngài Cortes chỉ huy khiến cho họ thất điên bát đảo? Tất cả những sự việc kinh thiên động địa ấy cùng bao nhiêu những chuyện khác, đã, đang và sẽ là kết quả của lòng ham danh vọng mà người đời coi là phần thưởng quý giá đưa họ tới chỗ bất diệt mà họ xứng đáng được hưởng. Thế nhưng, những người Ki tô giáo và những hiệp sĩ giang hồ như chúng ta không ham muốn những hư danh mỏng manh của thời hiện tại. Chúng ta muốn vươn tới vinh quang của những thế kỷ tương lai, một vinh quang vĩnh cửu trên cõi đời thanh khiết. Danh vọng, dù bền lâu đến mấy, cũng sẽ tiêu tan cùng thế giới này, một thế giới không tồn tại mãi mãi. Bởi vậy, anh Sancho ạ, chúng ta không được hành động ngoài khuôn khổ quy định của tôn giáo mà chúng ta đang theo. Chúng ta phải diệt bỏ tính kiêu ngạo bằng cách trừ bỏ bọn khổng lồ, chúng ta phải khắc phục tính ghen ghét bằng tấm lòng độ lượng và cao thượng, nỗi tức giận bằng sự kiềm chế và thư thái của tâm hồn, tính ham ăn ít ngủ bằng ăn ít và thức nhiều, tính dâm đãng bằng lòng chung thủy với con người ta tôn thờ là nữ chủ nhân của linh hồn ta, và cuối cùng, người ta khắc phục tính lười biếng bằng cách đi khắp thiên hạ tìm những cơ hội khiến cho chúng ta - những người Ki tô ngoan đạo - trở thành những hiệp sĩ nổi danh. Sancho, đó là những biện pháp đạt tới đỉnh cao của vinh quang, kết quả của một sự nổi danh chính đáng.

- Tất nhiên những điều ngài vừa nói, tôi đều hiểu hết, Sancho đáp. Tuy nhiên, tôi mong ngài giả đáp cho một thắc mắc mới nảy ra trong đầu óc tôi.

- Sancho, chắc anh định nói giải đáp, Don Quixote bảo. Được, cứ nói, ta biết tới đâu sẽ trả lời tới đó.

- Xin hỏi ngài, Sancho tiếp tục, các ông Julys, Augusts cùng tất cả các hiệp sĩ có công mà ngài vừa kể ra không còn sống ở trên đời này nữa, vậy bây giờ họ ở đâu?

- Chắc chắn là những người dị giáo ở dưới địa ngục, Don Quixote đáp; còn những người Ki tô giáo ngoan đạo ở nơi luyện tội hoặc ở trên thiên đàng.

- Tốt lắm, Sancho nói, song ta cần biết một điều sau đây: phía trước những ngôi mộ trong đó nằm những ông tai to mặt lớn có đặt những cây đèn bằng bạc không? Và trên bức tường những nhà thờ các ông có bày biện gậy, khăn liệm, trâm và mắt bằng sáp ong không? Nếu không có những thứ đó thì bày cái gì?

Don Quixote đáp:

- Những phần mộ của người dị giáo đa số là những ngôi đền nguy nga. Di hài của Julius Caesar được đặt trên một kim tự tháp bằng đá rất to mà ngày nay ở Rome người ta gọi là đỉnh nhọn Xan Pedro. Mộ của hoàng đế Hadrian là một tòa lâu đài to bằng cả một cái làng, tên gọi trước kia là Moles Adriani, nay là lâu đài St. Angelo ở Rome. Hoàng hậu Artemisia xây cho đức ông chồng là nhà vua Mausolus một ngôi mộ được coi là một trong bảy kỳ quan của thế giới. Nhưng tất cả những ngôi mộ của người dị giáo đều không có bày khăn liệm hoặc những cúng vật khác, chứng tỏ những người nằm trong đó đã hóa thánh.

- Đến đây, tôi xin hỏi thêm: trong hai việc là làm sống lại một người chết và giết một tên khổng lồ, việc nào tốt hơn? Sancho hỏi vặn.

- Câu trả lời ở trong tầm tay, Don Quixote đáp, làm người chết sống lại tốt hơn chứ.

- Thế là ngài thua tôi rồi nhé! Sancho reo lên. Như vậy tức là những ai làm cho người chết sống lại, người mù nhìn thấy ánh sáng, người què cứng chân, mạnh tay, người ốm trở lại khỏe mạnh, những ai khi chết có thắp đèn sáng trên ngôi mộ của mình, những người đó còn nổi tiếng trong thế kỷ này và các thế kỷ sau hơn cả tất cả các hoàng đế dị giáo và các ông hiệp sĩ giang hồ trên đời này.

- Ta cũng công nhận sự thật đó, Don Quixote nói.

Sancho lại tiếp:

- Như vậy là thi hài và di hài của các vị thánh được hưởng tiếng tăm và mọi sự ưu tiên ưu đãi. Được giáo hội chấp thuận và cho phép, mộ của các vị đó cũng có đèn bằng bạc, nến cây, khâm liệm, gậy, hình vẽ, tóc, mắt và chân bằng sáp khiến cho danh tiếng của họ càng nổi lên và người đời càng thêm ngưỡng mộ. Vua chúa cũng khiêng thi hài hoặc hài cốt của các vị đó, hôn từng khúc xương và đem về trang trí trong phòng cầu nguyện cũng như bàn thờ của mình.

- Sancho, tất cả những điều anh nói, anh định đi đến kết luận gì? Don Quixote hỏi.

- Tôi định nói rằng, thầy trò ta phải làm sao trở thành thánh để được nổi danh một cách nhanh chóng hơn, Sancho đáp. Xin ngài biết cho rằng, hôm qua hoặc hôm kia (có thể nói như vậy vì câu chuyện mới xảy ra được ít bữa nay), có hai thầy tu khổ hạnh được phong thánh hoặc á thánh. Mọi người coi như một niềm hạnh phúc lớn khi được hôn và sờ vào những xiềng sắt mà hai vị đã buộc quanh người để tự làm nhục thể. Theo lời đồn, những dây xiềng đó được tôn sùng hơn cả thanh gươm to của Roland bày trong phòng vũ khí của Đức vua chúng ta. Bởi vậy, thưa ngài, thà làm một thầy tu bình thường của bất kỳ dòng thánh nào còn hơn làm một hiệp sĩ giang hồ dũng cảm. Chịu hai tá roi phạt còn được Chúa thương hơn là đâm hai ngàn ngọn giáo vào những tên khổng lồ và những con quái vật.

- Đúng thế đấy, Don Quixote đáp; tuy nhiên chúng ta không thể làm thầy tu hết được, và Chúa còn nhiều con đường khác để dẫn con người tới cõi trời. Hiệp sĩ đạo cũng là một tôn giáo và có những hiệp sĩ-thánh trên thiên đường.

- Phải, Sancho đáp; nhưng tôi nghe nói trên trời có nhiều thầy tu hơn hiệp sĩ giang hồ.

- Đúng, Don Quixote nói; vì rằng số nhà tu đông hơn số hiệp sĩ.

- Có nhiều nhà giang hồ đấy chứ, Sancho vặn lại.

- Nhiều đấy, song có ít người xứng danh là hiệp sĩ.

Với những câu đàm thoại như vậy hoặc tương tự, đêm hôm đó và cả ngày hôm sau trôi qua, không có chuyện gì đáng kể, khiến Don Quixote phiền lòng lắm. Ngày hôm sau nữa, vào lúc sẩm tối, hai người nhìn thấy thành Toboso vĩ đại. Don Quixote khấp khởi mừng thầm, còn Sancho thì buồn ủ rũ. Số là bác không biết nhà Dulcinea ở đâu. Cũng như chủ bác, cả đời bác chưa nhìn thấy nàng bao giờ, thành thử cả hai thầy trò đều bồn chồn tấc dạ, một người vì mong gặp mặt, người kia vì chưa gặp bao giờ. Sancho không thể tưởng tượng nổi mình sẽ ăn nói ra sao đây một khi chủ bảo đi tìm nhà Dulcinea. Cuối cùng, Don Quixote chờ đợi, họ nghỉ chân dưới một khóm cây sồi mọc ở bên ngoài thành Toboso. Giờ hành động đã điểm, hai người vào thành, tại đó họ gặp hết chuyện này đến chuyện khác.

Chương IX

Chương này nói gì, hãy xem sẽ rõ

Đúng vào lúc nửa đêm, hoặc trước sau chút ít, Don Quixote và Sancho rời khỏi lùm cây và tiến vào làng Toboso. Trong làng im phăng phắc vì dân làng - như người ta thường nói - đang ngủ thẳng cẳng. Đêm hôm đó, bầu trời mờ sáng. Riêng Sancho chỉ muốn trời tối như bưng để có lý do biện bạch một khi bị chủ nhân khiển trách. Tiếng chó sủa khắp nơi làm điếc tai Don Quixote và khiến cho lòng dạ Sancho bồn chồn. Thỉnh thoảng có tiếng lừa kêu, lợn éc, mèo gào. Trong đêm khuya tịch mịch, những âm thanh hỗn tạp vang lên, nghe rõ mồn một. Chàng hiệp sĩ si tình coi đó là điềm gở, tuy nhiên, chàng vẫn bảo Sancho:

- Sancho, con hãy dẫn ta đến lâu đài của bà Dulcinea! Có lẽ lúc này nàng còn thức.

- Chết nỗi, tôi phải dẫn ngài tới lâu đài nào cơ? Sancho kêu lên. Nơi tôi gặp lệnh bà chỉ là một ngôi nhà lụp xụp.

- Nếu vậy, Don Quixote bảo, chắc là khi đó nàng lui về một phòng nhỏ trong lâu đài để vui chơi với đám thị nữ theo cách của các mệnh phụ và các nàng công chúa cao quý.

- Thưa ngài, Sancho nói, ngài cứ khăng khăng gọi cái nhà bà Dulcinea là lâu đài, tôi cũng đành chịu. Song, liệu giờ này, cổng còn mở không? Và ta có nên đập cửa thình thình để bên trong nghe thấy và ra mở không? Tôi e làm vậy sẽ náo động cả làng. Chả nhẽ ta làm những việc như anh chàng đã có hai vợ, đến gõ cửa vào nhà vợ bé của mình bất kể giờ giấc, dù là đêm hôm khuya khoắt sao?

- Hãy mau đi tìm lâu đài đã, Don Quixote bảo, sau đó ta sẽ bảo anh phải làm gì. Sancho này, hoặc là ta nhìn không rõ, hoặc là cái khối đen lù lù trước mặt kia chính là lâu đài của nàng Dulcinea.

- Nếu vậy, xin ngài dẫn đường, may ra sẽ đúng, Sancho đáp; riêng tôi, dù nhìn thấy tận mắt và sờ tận tay, tôi cũng chỉ tin đó là lâu đài như tôi tin lúc này đang là ban ngày thôi.

Don Quixote dẫn đường. Đi được khoảng hai trăm bước tới cái khối đen lù lù mới nhận ra đó là một tòa tháp lớn, không phải lâu đài gì hết mà đó là nhà thờ của làng. Chàng hiệp sĩ bảo:

- Sancho, chúng ta tới một cái nhà thờ.

- Tôi thấy rồi, Sancho đáp. Mong sao thầy trò ta không gặp cả mộ của chúng ta nữa. Giờ này mà đi vào các bãi tha ma là điềm không tốt, nhất là tôi có nói với ngài - nếu tôi nhớ không sai - rằng nhà của bà ta trong một cái ngõ cụt.

- Trời hại mi, thằng ngốc kia! Don Quixote quát. Mi có thấy ở đâu có những lâu đài và cung điện xây dựng trong ngõ cụt không?

- Thưa ngài, đất nào phong tục nấy, Sancho đáp. Có lẽ ở làng Toboso đây, người ta thường xây lâu đài cung điện trong ngõ cụt. Bởi vậy, xin ngài để tôi đi tìm một trong số các phố phường và các ngõ hẻm. Có lẽ tôi sẽ gặp trong một xó xỉnh nào đấy cái lâu đài đáng vứt cho chó nhá đó vì nó đã làm cho chúng ta vất vả long đong.

- Sancho, khi đả động tới những vấn đề liên quan đến tình nương của ta, phải nói năng cung kính, Don Quixote bảo, không được nói năng lung tung và cũng đừng vì chán nản mà bỏ cuộc.

- Từ nay, tôi xin giữ mồm giữ miệng, Sancho nói, song làm sao tôi có thể nhịn được một khi giữa đêm tối như thế này, ngài cứ muốn tôi phải nhận ra và tìm thấy cái nhà mà tôi mới nhìn thấy một lần trong khi ngài đã thấy hàng nghìn lần mà vẫn không tìm thấy nó.

- Sancho, đừng làm cho ta thất vọng, Don Quixote bảo. Lại đây, tên tà đạo kia. Ta đã chẳng nói với mi hàng trăm nghìn lần rằng cả đời ta chưa hề gặp nàng Dulcinea tuyệt vời sao? Rằng ta chưa hề bước qua ngưỡng cửa lâu đài của nàng sao? Rằng ta mới chỉ nghe đồn đại về nhan sắc và trí tuệ vô song của nàng mà đã say mê đó sao?

- Bây giờ tôi mới nghe ra, Sancho đáp, và tôi xin thưa lại như sau: nếu ngài chưa nhìn thấy bà ta bao giờ thì tôi cũng vậy.

- Không thể như thế được, Don Quixote nói, vì khi thuật lại lời nàng phúc đáp thư mà ta sai mi đem đến cho nàng, mi nói với ta rằng mi đã nhìn thấy nàng đang sàng thóc cơ mà?

- Xin ngài đừng nhắc tới chuyện đó nữa, Sancho đáp. Tôi xin nói để ngài biết rằng cuộc gặp gỡ giữa tôi và bà Dulcinea cùng lời phúc đáp của bà mà tôi đem về cho ngài cũng chỉ là chuyện đồn đại mà thôi. Tôi mà biết được bà Dulcinea là ai thì có khác gì bảo tôi giơ nắm đấm ra đấm ông trời.

- Sancho, Sancho, Don Quixote nói, có lúc nên bông đùa nhưng có lúc bông đùa thành vô duyên. Không phải vì ta nói rằng ta chưa hề nhìn thấy và nói chuyện với nữ chủ nhân linh hồn của ta mà mi nói rằng mi chưa hề nhìn thấy và nói chuyện với nàng một khi không phải thế, như mi tự biết đấy.

Hai thầy trò còn đang bàn tới đó, bỗng đâu thấy có một người đánh hai con la đi tới. Nghe thấy lưỡi cày kéo lê trên mặt đất, họ đoán là một người thợ cày dậy sớm để đi làm đồng. Quả thật như vậy. Bác thợ cày vừa đi vừa hát một bản tình ca trong đó có câu:

Quân Pháp kia, tại đèo Roncesvalles,

Các người bị đánh tơi bời…

Nghe thấy vậy, Don Quixote kêu lên:

- Ta xin chết ngay bây giờ nếu như đêm nay chúng ta gặp điều gì lành. Sancho, anh có nghe thấy tên nhà quê kia nói gì không?

- Có, tôi có nghe thấy, Sancho đáp, nhưng trận đánh nhau ở đèo Roncesvalles dính dáng gì đến công việc của mình. Ví thử bác ta hát bài Calainos thì cũng vậy thôi, không ảnh hưởng gì đến ta hết, dù ta gặp may hay rủi.

Lúc này, bác thợ cày đi tới; Don Quixote lên tiếng hỏi:

- Cầu Chúa ban phước lành cho ông bạn. Chẳng hay ông bạn có biết lâu đài của công chúa tuyệt thế Dulcinea làng Toboso ở đâu không?

Bác thợ cày đáp:

- Thưa ngài, tôi không phải người làng này; tôi mới đến đây mấy hôm nay làm ruộng cho một điền chủ giàu có, ở ngôi nhà trước mặt có cha xứ và người trông coi đồ thánh. Cả hai đều có thể giới thiệu với ngài về bà công chúa đó vì họ có danh sách tất cả dân làng Toboso. Theo tôi biết, trong làng này không có công chúa nào cả mà chỉ có nhiều bà lớn rất sang trọng, bà nào cũng có thể là công chúa trong nhà mình được.

- Ông bạn ạ, Don Quixote nói, nếu vậy chắc trong số đó có người tôi vừa hỏi thăm.

- Cũng có thể, bác thợ cày đáp. Nhưng thôi, xin chào ngài, trời sáng rồi.

Nói xong, bác giơ roi thúc hai con la, không chờ Don Quixote hỏi thêm câu nào khác.

Thấy chủ có vẻ phân vân không được vui, Sancho bảo:

- Thưa ngài, trời mỗi lúc một sáng, ta không nên phơi mặt ra giữa đường giữa chợ như thế này, tốt hơn hết là hãy rút ra ngoài thành, ngài tạm lánh vào một khu rừng nhỏ nào đấy, còn tôi sẽ quay trở lại Toboso giữa ban ngày ban mặt. Tôi sẽ không chừa một ngóc ngách nào để tìm cho được ngôi nhà, lâu đài hoặc cung điện của lệnh bà. Tôi sẽ rất khổ tâm nếu không tìm được. Một khi tìm thấy, tôi sẽ thưa chuyện với bà và nói rằng ngài ở đây chờ bà ra lệnh cho được yết kiến mà không tổn hại đến danh dự và tiếng tăm của bà.

- Sancho, anh đã gói trọn một nghìn ý kiến trong những câu nói ngắn gọn. Ta cảm ơn anh và vui lòng chấp nhận lời khuyên của anh. Nào, con hãy đi tìm nơi nào cho ta trú tạm chân và, như con nói, con sẽ quay trở lại Toboso để tìm, gặp và nói với tình nương của ta, một con người lịch thiệp và tế nhị mà ta trân trọng hơn cả những ơn huệ diệu kỳ.

Sancho lo sao dụ được Don Quixote ra khỏi làng vì sợ chàng phát hiện ra câu trả lời của Dulcinea mà trước kia bác mang về cho chủ ở trên núi Morena chỉ là trò bịp. Thế là bác ba chân bốn cẳng đưa chủ rời làng. Đi được hai dặm đường thấy có một khu rừng nhỏ, Don Quixote tạm trú ở đó, còn Sancho trở lại Toboso tìm nàng Dulcinea. Trong khi thực hiện sứ mệnh của mình, bác đã gặp những chuyện đáng được độc giả chú ý và tin là có thật.

Chương X

Sancho dùng mưu phù phép Dulcinea, cùng những sự việc khác vừa buồn cười, vừa có thật

Khi tới chương mười của pho sách lớn này, tác giả nói rằng ông có ý muốn bỏ qua, e rằng độc giả không tin, vì những hành động điên rồ của Don Quixote lên tới mức tột cùng của những hành động điên rồ nhất mà người đời có thể tưởng tượng được, thậm chí còn vượt xa trên hai tầm nỏ. Tuy nhiên, dù e ngại như vậy, ông vẫn ghi lại đúng như chàng đã làm, không thêm, không bớt một nguyên tử của sự thật, không sợ ai chê trách mình nói bịa. Ông làm như vậy là đúng vì chân lý dù mong manh đến đâu cũng không thể xóa nhòa được và vẫn nổi lên trên sự giả dối, giống như dầu nổi trên mặt nước vậy. Ông kể tiếp như sau: Don Quixote tạm nghỉ trong khu rừng nhỏ và ra lệnh cho Sancho trở lại Toboso. Chàng yêu cầu giám mã chỉ được quay trở về sau khi đã bày tỏ ý kiến của chàng với Dulcinea, cầu xin nàng cho kẻ hiệp sĩ nô lệ được thắng lợi vẻ vang trong sự nghiệp khó khăn mà chàng sắp phải gánh vác, Sancho hứa sẽ làm đúng lệnh của chủ và mang về một câu trả lời tốt lành y như lần trước[113].

- Con đi đi, Don Quixote bảo, và chớ bối rối khi đứng trước một nhan sắc chói lọi như ánh mặt trời. Con thật là giám mã tốt nhất trên đời này. Phải có trí nhớ tốt để ghi lại mọi sự việc xảy ra: nàng đã đón tiếp con như thế nào; nàng có thay đổi sắc mặt trong lúc con trình bày ý kiến của ta không; nếu nàng ngồi trên bệ cao dành cho các bà quyền quý, con phải để ý xem nàng có nhấp nhổm trên đệm không; nếu nàng nhắc đi nhắc lại hai ba lần câu trả lời, phải chú ý xem câu sau gay gắt hay dịu dàng hơn câu trước; nàng có đưa tay lên vuốt tóc không, mặc dù tóc nàng không rối; nói tóm lại, con hãy quan sát mọi hành động, cử chỉ của nàng vì nếu con kể lại đầy đủ, ta sẽ đoán được những ý nghĩ thầm kín trong con tim nàng trước tấm chân tình của ta. Sancho, nếu con chưa biết thì con phải biết rằng trong tình yêu, những hành động và cử chỉ bên ngoài của các cặp tình nhân nói lên một cách chính xác những ý nghĩ của nội tâm. Bạn hãy đi đi; chúc bạn gặp may mắn hơn ta và mang về đây một thắng lợi lớn mà trong cảnh cô đơn cay đắng này, ta mong đợi và lo ngại không đạt được.

- Tôi xin đi và trở về sớm, Sancho đáp. Ông chủ của tôi ơi, xin ngài hãy vui lên cho tim ngài nở nang ra vì chắc lúc này nó chỉ bé bằng hạt dẻ. Ngài nên biết rằng con người ta thường nói là trái tim vững vàng đập tan vận rủi, có tiếng chẳng có miếng[114]. Người ta còn nói: khi không chẳng đợi chẳng chờ, thỏ rừng trong bụi bất ngờ thò ra. Tôi nói vậy vì rằng nếu đêm qua thầy trò ta tìm mãi không thấy cung điện của bà chủ, có khi giữa ban ngày ban mặt, nó thình lình hiện ra trước mắt tôi.

- Sancho, Don Quixote nói, những câu tục ngữ của anh quả là hợp với công việc chúng ta đang bàn, khiến ta không còn phải cầu xin Chúa ban cho một hạnh phúc lớn hơn nữa.

Nghe xong, Sancho quay lưng, giơ roi quất lừa. trong khu rừng nhỏ chỉ còn Don Quixote ngồi trên lưng ngựa, chân tựa vào bàn đạp, người tựa vào ngọn giáo, lòng buồn rầu trăm mối vấn vương. Nhưng ta hãy để chàng ở đó và hãy đi theo Sancho Panza lúc này đang băn khoăn suy nghĩ từ sau khi từ biệt chủ ra đi. Vừa ra khỏi rừng sồi, bác quay đầu lại, nhìn không thấy bóng dáng Don Quixote đâu nữa, bèn xuống lừa, ngồi bên một gốc cây sồi, bắt đầu nói chuyện một mình như sau: “Nào ông bạn Sancho, ta muốn biết ông đi đâu bây giờ? Phải chăng ông đi tìm con lừa bị mất? - Không đâu. Vậy thì ông đi tìm cái gì? - Nói để mà nói, tôi đi tìm một nàng công chúa, tìm sắc đẹp chói lọi như ánh mặt trời và tìm cả mặt trời. - Vậy ông đi tìm cái đó ở đâu? - Ở trong thành Toboso vĩ đại chứ còn ở đâu nữa! - Thế thì ông đi tìm công chúa cho ai? - Cho hiệp sĩ trứ danh Don Quixote xứ Mancha, con người chuyên bênh vực kẻ hèn yếu, ai khát cho ăn, ai đói cho uống[115]. Tất cả những cái đó đều rất tốt, song ông Sancho có biết nhà công chúa ở đâu không? - Ông chủ tôi bảo rằng nơi ở của công chúa phải là một cung điện hoặc một tòa lâu đài tráng lệ. - Vậy chẳng hay ông đã gặp bà lần nào chưa? - Cả chủ tôi lẫn tôi đều chưa hề gặp. - Thế nếu dân chúng ở Toboso biết rằng ông định tới đó để dụ dỗ các nàng công chúa và quấy quả các bà mệnh phụ, nếu họ lấy gậy phang vào xương sườn và đánh ông nhừ tử, liệu ông có nghĩ là họ làm đúng không? - Quả thật, họ làm như vậy rất đúng một khi họ không nghĩ rằng tôi chỉ là sứ giả, mà sứ giả thì không có lỗi gì hết. - Ông Sancho, ông đừng tin vào điều đó vì người dân Mancha này tuy tốt bụng nhưng rất hung và không chịu để cho ai trêu chọc đâu. Lạy Chúa! Nếu họ đoán được ra ý đồ của ông, tôi cam đoan ông sẽ gặp chuyện chẳng lành. - Thế thì tôi xin lạy cả nón! Mặc xác chủ tôi! Tôi chả đi tìm bà ba chận hộ người khác đâu. Đi tìm Dulcinea ở Toboso, khác nào đáy biển mò kim. Ma quỷ nó nhập vào người tôi trong chuyện này đây”.

Sancho tự nói với mình như vậy và rút ra kết luận như sau, bác nói: “Thôi được, mọi chuyện trên đời đều có thuốc chữa, trừ cái chết. Dù muốn hay không, mọi người chúng ta đều phải chui qua cái ách của thần chết một khi cuộc đời kết thúc. Trong cả nghìn trường hợp, ta thấy rõ chủ ta quá điên rồ, còn ta cũng chẳng kém, thậm chí còn ngu ngốc hơn vì ta đã đi theo hầu hạ ông ta. Tục ngữ có câu: “Ngưu tầm ngưu, mã tầm mã”, “Gần mực thì đen, gần đèn thì rạng”, thật chẳng sai chút nào. Một khi chủ ta điên rồ tới mức trông gà hóa cuốc, trắng nghĩ ra đen, đen nghĩ là trắng, cối xay gió thành người khổng lồ, con la của thầy tu thành lạc đà, đàn cừu thành đạo quân địch, cùng bao nhiêu những chuyện khác tương tự, khó gì ta chẳng làm cho ông ta tin rằng bất cứ cô gái quê nào đấy chính là bà Dulcinea. Nếu ông ta không tin, mình sẽ thề; nếu ông ta cũng thề, mình sẽ gấp đôi, nếu ông ta khăng khăng mình cũng một mực khăng khăng, nhất định không chịu thua, muốn ra sao thì ra. Mình cứ khăng khăng thì lần sau ông ta mới không dám sai mình đi làm những việc như vậy nữa vì chẳng thấy ăn bổng lộc gì. Chưa biết chừng ông ta lại nghĩ rằng có một pháp sư xấu xa nào đó trong số những tên mà ông ta bảo là vẫn thù ghét ông ta, đã thay đổi mặt mũi của bà Dulcinea để làm hại ông ta.

Nghĩ vậy, Sancho Panza càng cảm thấy lòng thanh thản, coi như sứ mệnh của mình đã hoàn thành. Bác ngồi nán lại đến tận chiều để Don Quixote tưởng rằng trong thời gian đó bác phải đi và trở về. Khi bác đứng dậy để leo lên con lừa thì may mắn làm sao, có ba cô thợ cày cưỡi ba con lừa từ phía Toboso đi tới. Chỗ này, tác giả không nói rõ lừa cái hay lừa đực. Tuy nhiên có nhiều phần là lừa cái vì đàn bà nông thôn thường cưỡi lừa cái; tuy nhiên điều đó không quan trọng lắm, thiết tưởng không cần phải mất thời gian xác minh làm gì. Nhìn thấy ba cô thợ cày, Sancho ba chân bốn cẳng trở về tìm Don Quixote lúc này đang thở dài than vãn mối tình si.

Thấy bác về, Don Quixote vội hỏi:

- Có tin gì đấy, Sancho? Ta đánh dấu hôm nay bằng đá trắng hay đá đen?

- Tốt hơn hết là ngài đánh dấu bằng son như bảng niêm yết danh sách các ông tiến sĩ ở các trường đại học cho người xem bảng được rõ, Sancho đáp.

- Vậy anh mang về những tin tốt lành, Don Quixote nói.

- Rất tốt lành, Sancho đáp. Ngài chỉ việc thúc con Rocinante phi ra giữa đồng thì sẽ nhìn thấy phu nhân Dulcinea làng Toboso đang cùng hai thị nữ tới gặp ngài.

- Lạy Chúa, Don Quixote kêu lên, anh bạn Sancho nói gì vậy? Xin chớ đánh lừa ta, và cũng đừng lấy cái vui giả tạo để làm khuây khỏa nỗi buồn phiền thực sự của ta.

- Tôi đánh lừa ngài thì được cái gì cơ chứ, Sancho đáp, nhất là ngài sắp biết được sự thật rồi. Xin ngài hãy thúc ngựa đi theo tôi, rồi ngài sẽ thấy công chúa của chúng ta ăn mặc trang điểm đúng như một bà công chúa vậy. Bà có hai thị nữ đeo đầy ngọc ngà châu báu, mặc toàn những hàng gấm nhiễu thượng hảo hạng, rực cả một góc trời. Tóc họ xõa xuống vai giống như những tia mặt trời lung linh trước gió. Tuyệt nhất là họ cưỡi ba con ngựa quý nom vô cùng đẹp mắt. Thật là những giai nhân tuyệt thế. Không tìm đâu hơn, nhất là công chúa Dulcinea, bà chủ tôi, ai nom cũng phải mê mẩn tâm thần.

- Sancho con, ta đi nào, Don Quixote bảo; và dễ thường con người đã có công mang về cho ta những tin vui bất ngờ này, ta hứa sẽ cho con món chiến lợi phẩm mà ta sẽ giành được trong cuộc phiêu lưu sắp tới; nếu con chưa bằng lòng, ta sẽ thêm cả lứa đẻ năm nay của ba con ngựa cái của ta nữa. Hẳn con biết chúng sắp đẻ trên cánh đồng cỏ làng ta.

- Tôi chỉ xin nhận lứa đẻ của ba con ngựa cái thôi, Sancho đáp, vì chiến lợi phẩm của cuộc phiêu lưu đầu tiên chắc gì đã tốt.

Lúc này, hai thầy trò ra khỏi khu rừng thì vừa gặp ba cô gái quê đi tới. Don Quixote giương mắt nhìn suốt dọc con đường đi Toboso song chỉ thấy có ba cô này thôi, chàng bối rối hỏi Sancho:

- Anh có bảo các bà ấy đợi bên ngoài thành không?

- Sao lại ở bên ngoài thành? Sancho đáp. Họa chăng mắt ngài ở đằng sau gáy nên mới không nhìn thấy các bà đang đi tới, rực rỡ như mặt trời giữa ngọ.

- Ta chỉ thấy có ba ả thợ cày cưỡi ba con lừa thôi, Don Quixote nói.

- Chúa cứu thoát con khỏi quỷ dữ! Sancho kêu lên. Làm sao ngài có thể trông ba con ngựa cái trắng như tuyết thành ba con lừa được? Nếu quả thật như vậy, tôi xin vặt trụi hết bộ râu này.

- Anh bạn ạ, Don Quixote bảo Sancho, ta cam đoan với anh rằng đúng là lừa đực hoặc cái, cũng như ta là Don Quixote và anh là Sancho Panza vậy, ít nhất, ta cũng nhìn thấy thế.

- Thôi ngài đừng nói nữa, Sancho bảo, hãy giụi mắt và đến bái yết chủ nhân của linh hồn ngài đi. Bà đã tới rồi đấy.

Nói rồi, bác tiến lên trước để đón ba cô gái quê; bác nhảy xuống đất, chạy xuống nắm cổ lừa của một cô gái, quỳ hai gối xuống đất rồi nói:

- Kính thưa hoàng hậu, công chúa, xin nàng hãy vui lòng gia ơn tiếp đãi hiệp sĩ nô lệ của nàng đang đứng như phỗng đá, lòng dạ bồn chồn, tim ngừng đập trước sự hiện diện rực rỡ của nàng. Tôi là giám mã Sancho Panza, chàng là hiệp sĩ khốn khổ Don Quixote xứ Mancha, còn có tên là hiệp sĩ Mặt buồn.

Lúc này, Don Quixote đã quỳ xuống bên cạnh Sancho; chàng ngơ ngác và bối rối nhìn con người mà Sancho gọi là hoàng hậu, công nương. Trước mắt chàng là một cô gái nhà quê, diện mạo chẳng lấy gì làm đẹp đẽ cho lắm, mặt béo phị, mũi tẹt dính; khiến chàng hết sức kinh ngạc mà không dám hé răng. Ba cô thợ cày cũng không kém phần kinh ngạc khi thấy có hai người đàn ông coi bộ lạ lùng như vậy quỳ gối giữa đường ngăn một cô trong số bọn họ lại. Để phá tan sự im lặng, cô này cau có nói:

- Rõ tội nợ chưa! Tránh ra cho người ta đi nào, đang vội đây.

- Ôi! Công chúa, công nương thập toàn của thành Toboso! Sancho nói! Sao! Tấm lòng hào hiệp của nàng không rung động trước cột trụ của ngành hiệp sĩ giang hồ đang quỳ gối trước dung nhan tuyệt vời ư?

- Này, con lừa cái kia, chị đập vào mặt cho bây giờ! Gớm chưa, các ông tướng lại định trêu gái quê này đấy! Tưởng các chị không biết trả miếng hẳn? Muốn yên lành, xê ra cho các chị đi.

- Thôi đứng dậy, Don Quixote bảo Sancho; rõ ràng thần May rủi chưa buông tha ta và đã chặn hết các con đường có thể mang lại cho tâm hồn yếu đuối của ta một niềm sung sướng nào. Còn nàng, hỡi con người đức hạnh cực kỳ, kiều diễm tuyệt vời trên thế gian, phương thuốc duy nhất cho trái tim khô héo thờ phụng nàng! Nếu như có một tên pháp sư tinh quái có thể theo đuổi riêng ta và che lấp đôi mắt ta bằng những đám mây đen và những màng mộng khiến ta đứng trước dung nhan tuyệt thế của nàng chỉ nhìn thấy hình dáng một cô thợ cày nghèo khổ, và nếu như hắn không thay đổi hình dạng của ta thành một con quái vật khiến nàng phát kinh tởm, xin nàng hãy nhìn ta bằng đôi mắt dịu hiền và tình tứ. Như nàng đã thấy, vì ta mang lòng ngưỡng mộ nàng mà đã tự hạ mình quy phục và quỳ gối trước hình hài xấu xí của nàng.

- Thôi đi, bố già ơi! Cô gái quê đáp, tôi chỉ quen nghe những lời cục mịch thôi. Nào, làm ơn tránh đường cho chúng tôi đi.

Sancho nhảy tránh sang một bên cho họ đi, bác lấy làm hài lòng vì đã rút ra khỏi thế bí một cách tốt đẹp. Thoát nợ, cô gái quê bị Sancho gán cho là Dulcinea vội thúc lừa bằng cái đầu nhọn và phi thẳng ra đồng. Cảm thấy đầu gậy thúc mạnh hơn thường lệ, con vật lồng lên, vật luôn Dulcinea xuống đất. Thấy vậy, Don Quixote chạy lại đỡ nàng dậy; Sancho cũng tới nâng bộ yên bị tuột xuống dưới bụng con vật và ghì chặt lại. Thấy Don Quixote định bế mình lên bộ yên lúc này đã trở về vị trí cũ, nàng Dulcinea bị phù phép, đứng phắt dậy và, để miễn cho chàng khỏi phải làm việc đó, nàng lùi lại mấy bước để lấy đà rồi, hai tay túm chặt mông con lừa, nhảy phắt lên yên nhẹ nhàng như chim ưng, hai chân quặp lấy mình con vật như đàn ông vậy.

- Thánh thật! Bà chủ tôi nhanh như cắt, các kị sĩ cừ khôi ở Cordova hay Mêhicô cũng phải tôn làm thầy. Thoắt cái là bà nhảy phốc lên yên và chẳng cần đinh thúc, bà bắt con ngựa quý phi nhanh như ngựa vằn; hai cô thị nữ của bà cũng chẳng chịu lép, phi như gió.

Quả thật, khi Dulcinea nhảy lên ngựa, hai cô liền dượt theo như tên bắn, quá nửa dặm vẫn chưa quay đầu lại. Don Quixote nhìn cho đến khi họ mất hút mới quay lại bảo giám mã:

- Sancho, anh nhìn thấy lũ pháp sư thù ghét ta chưa? Xem đây, chúng độc ác và căm thù ta đến mức không cho ta có hạnh phúc được nhìn khuôn mặt thật tình nương của ta. Quả thật ta sinh ra để tượng trưng cho sự đau khổ và để làm mục tiêu cho những mũi tên rủi ro nhằm vào. Sancho, anh phải biết rằng lũ phản trắc đó không chỉ làm biến dạng nàng Dulcinea của ta mà còn hóa nàng thành một con người hạ lưu xấu xí, như cô nhà quê nọ; không những thế, chúng còn làm mất ở nàng một nét riêng biệt của các mệnh phụ quyền quý, đó là mùi hương vì rằng các bà này luôn luôn sống giữa hoa thơm cỏ lạ. Sancho, ta nói như vậy khi ta tới đỡ nàng Dulcinea lên cái mà anh gọi là ngựa quý (dưới mắt ta, nó chỉ là một con lừa), có mùi tỏi xông lên làm ta phải nhức đầu và quặn đau từng khúc ruột.

- Lũ súc sinh, Sancho kêu lên, lũ pháp sư xấu xa và độc bụng kia! Mong sao chúng bay bị xâu cả vào một xiên như người ta xâu cá mòi vậy. Phải, lũ chúng bay khôn ngoan lắm, giỏi giang lắm và cũng gây nhiều tai họa lắm. Quân vô lại kia! Biến đôi mắt ngọc của bà chủ ta thành những mấu cây sồi điển điển, biến mái tóc vàng của bà thành những sợi lông đuôi bò đỏ hoe, biến những đường nét tuyệt đẹp thành xấu xí, như vậy chưa đủ sao? Nỡ nào chúng bay xúc phạm tới cả hương thơm trên người bà? Ít ra, khi ngửi thấy mùi thơm đó, người ta còn có thể đoán được con người thật nấp dưới cái vỏ xấu xí bên ngoài. Riêng ta thấy bà chẳng những không xấu xí mà rất đẹp là đằng khác, đã vậy, ở trên mép phải của bà có một nốt ruồi với bảy tám sợi lông vàng nom hệt như những sợi tơ vàng, dài tới hơn một gang tay, khiến bà đã đẹp lại càng xinh.

- Căn cứ vào sự đối xứng giữa mặt và thân thể người ta, Don Quixote nói, chắc là Dulcinea còn có một nốt ruồi ở đùi cùng một bên với nốt ruồi ở mặt; tuy nhiên, lông mọc trên nốt ruồi không quá dài như anh tả đâu.

- Tôi có thể thưa với ngài là quả thật những sợi lông đó rất dài.

- Anh bạn ạ. Don Quixote bảo, ta tin lời anh vì rằng tất cả những cái gì tạo hóa đã ban cho nàng đều hoàn thiện hoàn mĩ cả; bởi thế, nếu nàng có một trăm nốt ruồi như anh đã tả đi chăng nữa, đó sẽ là những mặt trăng và những ngôi sao sáng lạn. Nhưng này, Sancho, khi anh xếp lại bộ yên nom như yên lừa, anh có biết đó là loại yên nào không, yên thấp bằng da hay yên thường dùng cho đàn bà?

- Đó là loại yên cao, cốt bằng sắt, ngoài phủ một tấm vải trị giá bằng cả một nửa vương quốc, nom rất sang trọng, Sancho đáp.

- Sao ta chẳng nhìn thấy gì cả! Don Quixote kêu lên. Thôi, ta nhắc lại và sẽ nhắc lại một nghìn lần rằng ta là con người bất hạnh nhất trên đời.

Bác giám mã quỷ quyệt phải cố bấm bụng nén cười trước những lời lẽ ngớ ngẩn của ông chủ bị lừa một cách tinh vi như vậy. Hai thầy trò tiếp tục bàn bạc hồi lâu rồi, người nhảy phắt lên ngựa, kẻ leo lên lừa, họ tiếp tục đi Saragossa, hy vọng tới đúng vào dịp thành phố nổi tiếng này mở hội hàng năm. Thế nhưng, trước khi tới đó, hai người còn gặp nhiều chuyện quan trọng khác đáng ghi nhớ và đáng đọc như ta sẽ thấy.

Chương XI

Nói về cuộc gặp gỡ giữa chàng Don Quixote dũng cảm với cỗ xe của triều đình thần Chết

Đi đường, Don Quixote tỏ ra rất tư lự. Nghĩ tới lũ pháp sư định chơi khăm biến nàng Dulcinea của chàng thành một cô nhà quê xấu xí, chàng không biết sẽ làm cách nào để cho nàng trở lại nguyên hình. Đầu óc vẫn còn vấn vương những ý nghĩ đó, tay chàng buông cương ngựa lúc nào không hay. Được thả lỏng, Rocinante đi một bước lại thả lỏng một bước để gặm cỏ non mọc đầy đồng.

Còn đang mải mê suy nghĩ, bỗng đâu tiếng của Sancho Panza vang lên làm chàng sực tỉnh:

- Thưa ngài, súc vật không biết buồn, chỉ con người ta mới biết buồn, song nếu như con người ta quá ư buồn phiền thì sẽ trở thành loài vật. Xin ngài hãy bình tâm lại và nắm chắc dây cương con Rocinante. Hãy trở lại tỉnh táo, sáng suốt và tỏ ra cả quyết cho đáng mặt một hiệp sĩ giang hồ. Thế là cái quái gì? Cớ sao phải ngã lòng! Chúng ta đang ở Tây Ban Nha chứ có đang ở bên Pháp đâu! Thà để cho quỷ xa tăng tha hết các bà trên đời này đi, vì rằng sức khỏe của hiệp sĩ giang hồ còn quý hơn mọi sự phù phép và mọi sự thay hình đổi dạng.

- Im đi, Sancho, Don Quixote đáp lại bằng một giọng không êm ái lắm. Ta bảo anh im mồm đi và không được xúc phạm tới người bị phù phép. Chính ta đây đã gây ra cho nàng nỗi bất hạnh rủi ro này; chỉ vì kẻ xấu ghen ghét nên nàng đã gặp điều không may.

- Tôi cũng nghĩ vậy, Sancho nói, có ai nhìn thấy nàng trước kia và nhìn thấy nàng ngày hôm nay mà không đau lòng không?

- Sancho, anh có đủ thẩm quyền để nói câu đó; Don Quixote bảo; anh đã được nhìn thấy dung nhan nguyên vẹn của nàng vì khi đó anh chưa bị pháp thuật làm cho rối mắt và nàng cũng chưa thay hình đổi dạng. Sức mạnh độc hại của pháp thuật chỉ nhằm đả vào ta và đôi mắt ta mà thôi. Tuy nhiên, Sancho ạ, có điều làm ta suy nghĩ, đó là anh đã tả không đúng về sắc đẹp của nàng vì nếu ta nhớ không nhầm, anh đã bảo rằng nàng có đôi mắt hạt trai. Mắt giống hạt trai là mắt cá hồng chứ không phải mắt đàn bà. Theo ta, mắt nàng Dulcinea phải là mắt bồ câu màu ngọc bích, với đôi lông mày hình cầu vồng; hãy chuyển những hạt trai đó từ đôi mắt sang hàm răng, vì chắc chắn anh đã nhầm với mắt nàng.

- Có thể lắm, Sancho đáp, vì nhan sắc của bà đã làm tôi rối mắt cũng như hình thù xấu xí của bà đã làm ngài rối trí. Nhưng thôi, ta hãy nhờ Thượng đế phù hộ cho; Người nhìn thấu mọi việc xảy ra trên cõi khổ ải này của chúng ta, nơi mà hầu như việc gì cũng xen vào sự xấu xa, giả dối, lọc lừa. Thưa ngài, có một điều làm tôi băn khoăn suy nghĩ hơn cả là không hiểu ta sẽ làm ăn ra sao một khi ngài đánh bại một tên khổng lồ hoặc một hiệp sĩ và bắt chúng đến trình diện trước dung nhan của bà Dulcinea. Tên khổng lồ hoặc anh hiệp sĩ khốn khổ bại trận kia tìm đâu cho thấy bà. Tôi tưởng tượng nhìn thấy họ đi lang thang khắp thành Toboso như những thằng ngốc để đi tìm bà chủ Dulcinea của tôi, và dù chúng có gặp bà ở giữa đường cũng chẳng nhận ra, khác nào chúng gặp bố tôi vậy.

- Sancho ạ, có lẽ phép thuật không ảnh hưởng tới những tên khổng lồ và những hiệp sĩ bại trận, và một khi chúng đến trình diện, chắc chắn sẽ nhận ra nàng Dulcinea. Khi nào ta đánh bại được một hay hai địch thủ đầu tiên, ta sẽ bắt chúng đi tìm nàng để xem chúng có nhận ra không, sau đó chúng phải trở về đây báo cáo cho ta tình hình diễn biến.

- Thưa ngài, tôi thấy ý kiến của ngài rất hay. Bằng mẹo đó, thầy trò ta sẽ đạt ý muốn. Nếu như bà ta chỉ thay hình đổi dạng trước mặt ngài tức là chỉ riêng ngài phải chịu nỗi bất hạnh. Bà Dulcinea khỏe mạnh và yêu đời, thầy trò ta cứ yên trí đi tìm những chuyện phiêu lưu mạo hiểm, mặc cho thời gian giải quyết mọi chuyện, vì đó là phương tiện hiệu nghiệm nhất để dẹp tan mọi ưu phiền.

Don Quixote đang định lên tiếng trả lời Sancho Panza, bỗng đâu có một cỗ xe xuất hiện ngay phía trước, trên xe chất đầy những nhân vật kỳ lạ mà trí tưởng tượng có thể hình dung được. Đánh xe và điều khiển lừa kéo là một con quỷ xấu xí, xe để trần, chẳng có vải liếp che mui. Nhân vật thứ nhất xuất hiện trước mặt Don Quixote là thần Chết có bộ mặt người; một bên là thiên thần mang đôi cánh to vẽ sơn; một bên là một vị hoàng để đội vương miện nom như thể bằng vàng; dưới chân thần Chết là thần Cupid[116] không đeo dải bịt mắt nhưng có mang cung, tên và ống tên; lại có một hiệp sĩ mình đầy vũ khí, đầu đội chiếc mũ lông sặc sỡ thay cho mũ sắt; ngoài ra còn có một số nhân vật với y phục và hình thù khác nhau. Cảnh tượng bất kỳ này không làm cho Don Quixote bối rối và Sancho lo sợ. Nhưng chàng hiệp sĩ lại thấy mừng, nghĩ rằng mình đã gặp được một chuyện phiêu lưu mạo hiểm mới nào đây. Với ý nghĩ đó và với tinh thần sẵn sàng lao vào mọi hiểm nghèo, chàng chặn cỗ xe lại, đùng đùng thét lớn:

- Tên phu xe hay con quỷ kia, dù mi là ai cũng phải khai ngay cho ta biết mi làm gì, ở đâu, cả đám trên xe là ai. Xe pháo gì mà trông cứ như thuyền của Charon[117] vậy.

Con quỷ[118] dừng xe lại, từ tốn đáp:

- Thưa ngài, chúng tôi là những con hát gánh Angulo el Malo. Sáng nay, nhân tuần tám ngày kinh Thánh thể, chúng tôi có diễn vở Triều đình thần Chết tại một làng ở đằng sau quả đồi kia; chiều này, chúng tôi diễn lại vở kịch đó tại làng phía trước mặt đây. Để đỡ tốn công phải hóa trang lại trên đường đi, chúng tôi cứ để nguyên áo quần biểu diễn. Anh chàng trai trẻ kia sắm vai thần Chết, một anh khác sắm vai thiên thần, bà vợ ông bầu gánh hát kia là hoàng hậu, một người khác là lính, ông này là hoàng đế, còn tôi thủ vai con quỷ. Tôi là một trong những vai chính của vở kịch và trong gánh hát này, thường sắm những vai chính. Nếu ngài muốn biết gì thêm về chúng tôi, xin cứ hỏi, tôi sẽ trả lời đầy đủ. Việc gì tôi cũng biết, tôi là quỷ mà.

- Lấy danh dự của một hiệp sĩ giang hồ, Don Quixote nói, khi nhìn thấy cỗ xe, tôi cứ nghĩ mình gặp một chuyện phiêu lưu ghê gớm lắm đây. Lúc này, tôi muốn nói rằng cần phải sờ sự vật tận tay mới biết là mình đã nhầm. Thôi, chào những con người lương thiện, chúc các bạn vui vẻ tham gia ngày hội. Nếu các bạn thấy tôi có thể giúp ích gì cho các bạn, xin cứ bảo, tôi rất vui lòng vì hồi còn nhỏ, tôi rất thích chơi trò hóa trang và thời niên thiếu, tôi cũng rất mê xem kịch.

Hai bên còn đang trao đổi, run rủi sao có một diễn viên trong gánh hát đi tới; anh chàng này ăn mặc rất ngộ nghĩnh, chuông khánh đầy người, tay cầm một cái gậy có ba quả bong bóng bò to phồng treo lơ lửng trên đầu. Khi tới trước mặt Don Quixote, anh ta vừa nhẩy nhót vừa vung gậy múa tít, ba quả bóng bỗng đập chan chát xuống đất, chuông khánh rung lên. Trước cảnh tượng hãi hùng đó, con Rocinante phát hoảng, chồm lên khiến Don Quixote không sao ghìm được, thế là nó băng qua cánh đồng với một sự lẹ làng mà ta không hi vọng ở một thân hình xương xẩu như vậy. Thấy chủ có nguy cơ sắp ngã, Sancho từ trên lưng lừa nhảy vội xuống, ba chân bốn cẳng chạy theo để cứu, tới nơi thì Don Quixote đã nằm kềnh dưới đất cùng với con ngựa. Âu cũng là kết quả tự nhiên với những hành động hăng hái và táo bạo của Rocinante.

Sancho vừa đặt chân xuống đất để đi cứu Don Quixote, chú hề múa bong bóng bèn nhảy tót lên lưng con lừa, cứ nhè ba quả bong bóng vào người nó mà quật. Con vật, sợ hơn là đau, phi như bay về phía làng sắp mở hội. Nhìn đi thấy con lừa của mình đang biến mất, ngoảnh lại thấy ông chủ đang nằm dưới đất, Sancho không biết giải quyết vấn đề nào trước. Nhưng vốn là một giám mã trung thành, một nô bộc có nghĩa tình của bác đối với chủ đã thắng tình thương con lừa, tuy rằng mỗi khi thấy quả bong bóng bay lên trời rồi lại ập xuống mông nó, bác cảm thấy đau lòng xót dạ muốn chết, mong sao những ngón đòn đó nhè vào con ngươi mình còn hơn nhè vào sợi lông đuôi bé nhỏ của con vật. Lòng buồn rười rượi, bác lại chỗ Don Quixote nằm thì thấy tình trạng của chủ bi đát quá sức tưởng tượng; bác đỡ chàng leo lên con Rocinante và bảo:

- Thưa ngài, con quỷ đem mất lừa đi rồi.

- Quỷ nào? Don Quixote hỏi.

- Con quỷ có những cái bong bóng ấy mà, Sancho đáp.

- Thế thì ta sẽ đòi lại, Don Quixote bảo, dù nó mang con lừa đi trốn trong những hầm sâu kín nhất của địa ngục, Sancho, hãy theo ta. Xe của chúng đi chậm và ta sẽ đền bù sự mất mát của anh bằng những con la kéo chiếc xe đó.

- Ngài ơi, ngài chả cần phải ra tay làm việc đó, Sancho nói; xin ngài hãy nguôi giận vì tôi thấy hình như con quỷ đã thả lừa ra, và con vật đang quay đầu về chuồng.

Quả thật như vậy; nguyên nhân là con quỷ cũng ngã theo con lừa, bắt chước Don Quixote và Rocinante. Và thế là con quỷ phải cuốc bộ đến làng, còn con lừa quay về với chủ nó.

- Dù sao cũng phải trừng trị sự láo xược của con quỷ này bằng cách hỏi tội một trong số những tên ở trên xe, dù kẻ đó là hoàng đế, Don Quixote nói.

- Thôi xin ngài từ bỏ ý định ấy đi, Sancho nói, và hãy nghe lời tôi đây: không bao giờ nên tranh cãi với đám con hát vì chúng được ưu đãi lắm. Tôi đã thấy có đứa bị bắt vì giết hai mạng người, thế mà rồi nó lại được tha bổng, chẳng mất xu nào cả. Ngài phải biết rằng bọn họ là những người mang lại sự vui nhộn cho nên ai cũng quý trọng, ai cũng che chở, giúp đỡ, yêu mến. Nếu họ thuộc những gánh hát lớn được phép của Đức vua thì còn hơn thế nữa, trông người nào ăn mặc, nói năng cũng như ông hoàng bà chúa cả.

- Mặc, Don Quixote nói, ta không thể để con quỷ nhả nhớt kia tự do chế giễu ta dù cho cả loài người bênh vực nó.

Nói rồi, chàng đuổi theo cỗ xe lúc này đã đi gần tới làng; tới nơi, chàng lớn tiếng thét:

- Dừng lại, chờ lấy, hỡi đám tiện dân nhả nhớt kia, để ta dạy cho các người cách đối xử với những con lừa và những con vật dành cho các giám mã của các hiệp sĩ giang hồ cưỡi.

Don Quixote thét rất to khiến mọi người trên xe đều nghe rõ. Trước lời lẽ hung hăng của Don Quixote, bọn này đoán biết được ý đồ của chàng. Lập tức, họ nhảy xuống đất, trước tiên là thần Chết, theo sau là hoàng đế, rồi đến con quỷ đánh xe và thiên thần, kể cả hoàng hậu và thần ái tình, tất cả lăm lăm cầm đá dàn thành thế trận, sẵn sàng đón tiếp Don Quixote bằng những viên đá nhọn hoắt. Nhìn tư thế hiên ngang của đội kỵ binh này, người nào người nấy giơ tay cao sắp sửa lăn những viên đá vào mình, Don Quixote ghì chặt cương con Rocinante lại để nghĩ cách tấn công nào đỡ nguy hiểm nhất cho bản thân. Vào lúc đó, Sancho tới; thấy chủ sắp xông vào đội quân hàng ngũ tề chỉnh, bác nói:

- Ông chủ ơi, làm một việc như vậy thật là quá điên rồ. Xin ngài hãy nghĩ rằng không có một thứ vũ khí tự vệ nào trên đời này có thể chống lại được những hòn đá lớn, đá nhỏ kia đâu, trừ phi rúc vào một quả chuông bằng đồng. Ngài nên nghĩ thêm rằng một người chọi với cả đạo quân gồm có thần Chết, lại có cả hoàng đế tham gia và các thiên thần tốt cũng như xấu phù trợ thì không phải là can đảm mà là liều lĩnh. Nếu như những lý do đó không đủ để ngài dừng tay lại, xin ngài biết cho rằng trong tất cả đám này, dù họ có vẻ vua, chúa, hoàng đế thật, song không có ai là hiệp sĩ giang hồ cả.

- Sancho, anh đã đưa ra lý do vững chắc khiến ta có thể và phải thay đổi quyết định không thể lay chuyển của ta, Don Quixote bảo. Như ta đã nhiều lần nói với anh, ta không thể và không được rút gươm đánh một kẻ không phải là hiệp sĩ. Đấy là việc của anh nếu như anh muốn báo thù cho con lừa bị xúc phạm. Còn ta, ta sẽ đứng ngoài ủng hộ anh bằng những câu nói và lời khuyên bổ ích.

- Có gì mà phải báo thù, Sancho đáp; một con chiên ngoan đạo không trả thù khi bị xúc phạm; không những thế, tôi sẽ điều đình với con lừa để cho tôi giải quyết việc xúc phạm này theo ý muốn của tôi, tức là sống yên lành những ngày mà Chúa cho tôi được sống.

- Ôi, Sancho, anh thật hiền lành, khôn ngoan, mộ đạo và trung thực. Nếu anh đã quyết định như vậy thì thôi; ta không đếm xỉa gì đến lũ ma quái này nữa. Thầy trò ta hãy lên đường đi tìm những chuyện phiêu lưu mạo hiểm hay ho hơn. Ta cảm thấy đất này không thiếu những chuyện kỳ lạ đâu.

Nói rồi, Don Quixote quay ngựa, Sancho thu hồi con lừa của mình. Thần Chết và cả đội kỵ binh đặc biệt cũng lên xe tiếp tục của hành trình. Và thế là cuộc gặp gỡ rùng rợn với cỗ xe thần Chết đã kết thúc một cách tốt đẹp nhờ có lời khuyên bổ ích của Sancho Panza. Nhưng hôm sau, Don Quixote lại gặp một hiệp sĩ giang hồ si tình, chuyện này cũng hồi hộp không kém chuyện trên.

Chương XII

Nói về cuộc gặp mặt kỳ lạ giữa chàng Don Quixote dũng cảm và hiệp sĩ Gương sáng anh hùng

Đêm hôm xảy ra cuộc gặp gỡ với thần Chết, Don Quixote và giám mã nghỉ chân dưới một khóm cây cao um tùm. Nghe lời Sancho khuyên, chàng hiệp sĩ ăn thức ăn dự trữ do con lừa mang theo. Giữa bữa ăn, Sancho nói với chủ:

- Thưa ngài, tôi quả là ngốc nên mới nhận món quà chiến lợi phẩm mà ngài đã giành được trong cuộc phiêu lưu đầu tiên, nhận lứa đẻ của ba con lừa mới đúng vì rằng con chim con trong tay còn hơn con quạ bay trên trời.

Don Quixote đáp lại:

- Sancho, nếu anh cứ chiến đấu theo ý ta, ít ra trong số chiến lợi phẩm cũng có chiếc vương miện bằng vàng của hoàng hậu và đôi cánh vẽ sơn của Cupid mà ta sẽ vặt ngược và trao tận tay anh.

- Những vương trượng và vương miện của các vị hoàng đế trên sân khấu chẳng cần làm bằng những chất liệu quý; đó là đồ giả, hào nhoáng bên ngoài, cũng như vở kịch vậy.

- Nhân nói đến kịch, ta muốn rằng anh phải quý trọng nó, từ đó phải quý trọng những người diễn kịch và soạn kịch vì rằng tất cả những người đó đều làm lợi cho nước nhà. Họ đặt một tấm gương trước mặt chúng ta để ta soi từng bước đi, và trong gương hiện lên mọi hoạt động của cuộc sống rõ mồn một. Để tả chân con người thật của chúng ta và con người mà chúng ta phải vươn tới, không gì bằng kịch và các diễn viên kịch. Không ư? Nghe ta nói đây: chắc anh đã xem diễn một vở kịch trong đó các vị vua, chúa, hoàng đế, giáo trưởng, các bà mệnh phụ cùng bao nhiêu nhân vật khác rồi chứ? Người đóng vai ăn chơi đàng điếm, kẻ đóng vai bịp bợm, lọc lừa, anh này làm người bán hàng, anh kia làm lính, có anh đóng vai một kẻ khờ dại ăn người, anh khác sắm vai si tình. Và khi diễn xong vở kịch, trút bỏ quần áo ra, mọi diễn viên đều như nhau cả.

- Có, tôi xem rồi, Sancho đáp.

- Trong cuộc đời cũng vậy, Don Quixote nói tiếp. Có những người làm vua, có những người làm giáo trưởng, tóm lại, có đủ các nhân vật như ta thường thấy trong kịch. Họ khác nhau ở tấm áo manh quần. Thế nhưng, cuối cùng, khi cuộc đời họ kết thức, trước cái chết, họ phải trút bỏ áo quần ra và dưới mồ, ai cũng như ai cả thôi.

- Ngài so sánh như vậy thì tuyệt, Sancho nói, tuy nhiên điều đó không mới mẻ gì với tôi vì tôi đã từng nghe nhiều lần, cũng giống như ta đánh cờ vậy; khi đang chơi, mỗi quân cờ có vai trò riêng nhưng khi ván cờ kết thúc, người ta lại xáo trộn các quân cờ rồi nhét vào một cái túi như thể người ta chôn người chết xuống dưới đất vậy.

- Sancho, mỗi ngày anh lại bớt dại đi và khôn hơn lên, Don Quixote bảo.

- Đúng vậy, tôi lây cái khôn của ngài đấy, Sancho đáp. Những mảnh đất khô cằn được chăm bón tốt sẽ đâm hoa kết quả. Tôi muốn nói rằng những câu phát biểu của ngài là phân bón rắc trên mảnh đất khô cằn của trí tuệ của tôi; thời gian vun trồng mảnh đất đó là thời gian tôi hầu hạ ngài và sống bên ngài, và tôi hi vọng sẽ được thu hoạch những trái cây thơm ngọt, đi đúng theo hướng dạy dỗ ưu việt mà ngài đã dành cho bộ óc rỗng tuyếch của tôi.

Nghe những lời phát biểu kiểu cách của Sancho, Don Quixote không nín được cười mặc dù chàng cảm thấy Sancho có những tiến bộ thật như bác tự nhận vì có lúc chàng phải ngạc nhiên khi nghe bác nói. Tuy vậy, mỗi khi Sancho định nói năng kiểu cách theo lối các thí sinh đi thi, bác thường bị vấp, và khi nghe bác nói xong, người ta cảm thấy bác đã lao từ đỉnh cao của sự ngớ ngẩn xuống vực thẳm của sự dốt nát. Thế nhưng lời nói của bác trở nên đậm đà có duyên khi bác dùng những câu tục ngữ, dù hợp hay không hợp, như người ta đã nhận thấy trong khi đọc cuốn sách này.

Hai người nói chuyện với nhau gần hết đêm cho tới lúc Sancho muốn “hạ những bức rèm của đôi mắt” như bác thường nói khi muốn đi ngủ. Bác liền tháo yên lừa cho con vật được tự do gặm cỏ mọc đầy đồng. Rocinante vẫn mang bộ yên trên mình vì Don Quixote cấm ngặt không được tháo ra chừng nào cả hai thầy trò còn đang trong tình trạng chiến đấu và không ngủ dưới mái nhà, theo lệ xưa do các hiệp sĩ giang hồ vẫn quy định và thực hiện. Tháo yên ngựa treo vào cốt yên thì được, nhưng tháo ra, chớ! Sancho làm đúng như vậy, và thế là con Rocinante cũng được hưởng tự do như con lừa. Tình bạn giữa con Rocinante và con lừa khăng khít có một cho nên nghe đâu theo truyền thống gia đình, tác giả cuốn truyện có thật này đã dành riêng mấy chương để viết về mối tình đó; tuy nhiên, để đảm bảo tính nghiêm túc của cuốn sách này, ông đã không cho vào đây. Song đôi lúc, ông sơ xuất không làm đúng ý định của mình và đã viết như sau: hai con vật xích lại gần nhau và gãi cho nhau chán chê mê mỏi, rồi Rocinante ghếch cổ mình lên cổ lừa (cổ Rocinante vươn dài tới gần một thước); cả hai con cứ chăm chăm xuống đất như thể chúng vẫn quen đứng như vậy suốt ba ngày liền, hoặc ít nhất trong suốt thời gian không ai động đến chúng, hay kiếm ăn trong suốt thời gian mà cái bụng không buộc chúng phải đi kiếm ăn. Người ta đồn là tác giả đã ví tính thân thiện của Rocinante và con lừa với Nisus và Euryalus, với Pylades và Orestes. Nếu quả như vậy, ta có thể thấy tình bạn giữa hai con vật nhu mì cũng bền vững biết bao, đáng để cho mọi người khâm phục và cho những ai không biết giữ gìn tình bằng hữu phải hổ thẹn vì người ta thường nói:

“Bạn bè là cái nợ nần

Bề ngoài thơn thớt, ngấm ngầm gươm đao”.

Có người lại nói:

“Chớ tin cái vỏ bề ngoài…”.

Ta cũng đừng cho rằng tác giả đi lệch khi đem so sánh tình bạn của những con vật này với tình bạn của con người vì rằng loài người đã được xúc vật chỉ bảo dạy dỗ cho nhiều điều quan trọng; con cò có tinh thần tương trợ, con chó có nghĩa, con hạc cảnh giác cao, con kiến lo xa, con voi ngay thẳng, con ngựa trung thành.

Cuối cùng, Sancho ngủ bên gốc một cây sồi điển điển, còn Don Quixote ngủ bên gốc một cây sồi. Chàng hiệp sĩ vừa chợp mắt được một lát, bỗng đâu có tiếng động sau lưng khiến chàng sực tỉnh, chàng đứng phắt dậy, vừa nhìn vừa nghe tiếng động phát ra từ đâu thì thấy có hai người cưỡi ngựa đi tới, rồi một trong hai người đó gieo mình từ trên yên xuống đất và nói với người kia:

- Anh bạn ơi, hãy xuống ngựa và tháo dây cương ra. Ta cảm thấy nơi đây có nhiều cỏ cho chúng và có đủ sự yên lặng quạnh hiu cần thiết cho ta nghĩ tới tình nương của ta.

Vừa nói, người đó đã nằm vật ra đất khiến cho vũ khí trên người chàng va vào nhau kêu loảng xoảng. Trước cảnh tượng ấy, Don Quixote biết ngay là một hiệp sĩ giang hồ; chàng bèn lại chỗ Sancho ngủ, lay mỏi tay bác mới tỉnh, khẽ bảo:

- Người anh em Sancho ơi, chúng ta gặp chuyện phiêu lưu rồi.

- Cầu Chúa đem đến cho thầy trò ta một chuyện tốt lành, Sancho nói. Thưa ông chủ, thế cái bà phiêu lưu ấy đâu?

- Còn đâu nữa! Don Quixote đáp. Quay mặt lại nhìn, anh sẽ thấy có một hiệp sĩ giang hồ nằm dài dưới đất mà ta đồ chừng có một chuyện không vui lắm vì thấy chàng gieo mình từ trên ngựa xuống và nằm lăn ra, nét mặt rầu rĩ, vũ khí trên người kêu loảng xoảng.

- Thế ngài thấy có cái gì mà bảo là chuyện phiêu lưu? Sancho hỏi.

- Ta không định nói rằng đã có chuyện phiêu lưu mà đây là giai đoạn mở đầu, Don Quixote đáp. Những chuyện phiêu lưu đều bắt đầu như vậy. Nhưng, nghe kìa, hình như chàng đang lên dây một cái đàn tì bà hay lục huyền cầm thì phải, chàng lại khạc nhổ và đằng hắng, chắc là chuẩn bị hát một bài gì đó.

- Quả có thể, Sancho nói, chắc hẳn đây là một hiệp sĩ si tình.

- Hiệp sĩ nào chẳng si tình, Don Quixote bảo. Thôi ta hãy nghe xem sao, nếu chàng hát, ta có thể qua lời ca tiếng hát mà dự đoán được tâm tư của chàng vì rằng những điều suy nghĩ trong lòng thường được bộc lộ qua lời nói.

Sancho chưa kịp bẻ lại chủ thì đã nghe tiếng hát của hiệp sĩ Sơn Lâm vang lên, không hay lắm cũng chẳng dở lắm. Hai thầy trò lắng tai nghe thì thấy chàng hát như sau:

“Nàng đã vạch ra cho ta con đường đi theo ý muốn của nàng; ta hứa sẽ làm đẹp lòng nàng vì ý muốn của nàng là ý muốn của ta”.

“Nếu nàng muốn ta phải chết ôm theo mối hận trong lòng, xin hãy coi ta đã qua đời; còn nếu nàng muốn ta nói lên nỗi hận lòng này, ta sẽ nhờ Tình yêu giãi tỏ hộ ta”.

“Trải qua bao thử thách, ta đã trở thành sáp mềm hoặc đá rắn, và trước những luật lệ của tình yêu, ta xin cúi đầu khuất phục”.

“Mềm hay rắn, ta xin dâng nàng trái tim để tùy nàng cắt gọt ghi khắc, và ta sẽ giữ nó trọn đời”.

Hiệp sĩ Sơn Lâm kết thúc bài hát bằng hai tiếng “than ôi”, tưởng như rứt từ đáy lòng. Lát sau, chàng cất giọng bi ai não ruột, than rằng:

- Ôi, con người xinh đẹp nhất đời cũng như bạc bẽo nhất đời! Hỡi nàng Casildea de Vandalia cao quý, nỡ lòng nào nàng để cho kẻ hiệp sĩ nô lệ của nàng chết dần chết mòn vì phải sống cuộc đời lang thang, nhọc nhằn, cơ cực! Nàng chưa hài lòng sao? Vì ta mà tất cả các hiệp sĩ ở Navara, Leon, Tartes, Castile, và cuối cùng, các hiệp sĩ xứ Mancha phải công nhận nàng là người xinh đẹp nhất trên đời.

Nghe tới đó, Don Quixote phải đối:

- Làm gì có chuyện ấy. Chính ta là người Mancha và ta không hề, không phải và không thể công nhận một điều gây phương hại đến sắc đẹp của tình nương của ta. Sancho, anh thấy đấy, chàng hiệp sĩ kia nói láo. Nhưng, hãy nghe đã, chắc là chàng còn nói gì nữa.

- Nhất định rồi, Sancho bảo; cứ cung cách này, ông ta còn than vãn cả tháng liền.

Thế nhưng không; thoáng nghe có tiếng người nói ở gần, hiệp sĩ Sơn Lâm ngừng thở than và đứng dậy cất tiếng từ tốn hỏi:

- Ai đó? Những con người nào đấy? Phải chăng là những con người sung sướng hay những kẻ khốn khổ?

- Những kẻ khốn khổ, Don Quixote đáp.

- Nếu vậy, xin hãy đến đây với tôi, hiệp sĩ Sơn Lâm nói. Các ngài là hiện thân của sự buồn rầu, đau khổ.

Nghe câu trả lời vừa tế nhị, vừa nhã nhặn, Don Quixote bèn tiến lại; Sancho cũng làm theo chủ.

Hiệp sĩ buồn rầu nắm cánh tay Don Quixote nói:

- Xin mời hiệp sĩ ngồi xuống, chỉ cần nhìn thấy ngài ở nơi đây cũng biết ngài là hiệp khách và là một trong những người theo nghề hiệp sĩ giang hồ, vì rằng cảnh hoang vắng âm u xưa nay là bầu bạn, là giường ngủ, là nơi trú ngụ của họ.

Don Quixote đáp lại:

- Vâng, tôi là hiệp sĩ và làm cái nghề mà ngài vừa nói. Lòng tôi tràn ngập đau thương buồn tủi, song không phải vì thế mà không xót thương nỗi bất hạnh của người khác. Nghe ngài hát lúc nãy, tôi hiểu rằng nỗi bất hạnh của ngài thuộc lĩnh vực tình yêu, tôi muốn nói rằng nó bắt nguồn từ mối tình của ngài đối với người đẹp đã phụ bạc ngài mà ngài đã nhắc tới qua những lời than vãn.

Nhìn hai chàng ngồi trò chuyện sát bên nhau trên nền đất rắn đanh, có vẻ tâm đầu ý hợp lắm, không ai ngờ sáng hôm sau họ lại có thể đánh nhau vỡ đầu xẻ tai được.

Lúc này, hiệp sĩ Sơn Lâm hỏi Don Quixote:

- Thưa ngài hiệp sĩ, phải chăng ngài đang yêu?

- Than ôi, đúng như vậy, Don Quixote đáp, tuy rằng những đau khổ phát sinh từ nhiều ý nghĩ tốt lành phải được coi là điều tốt chứ không phải điều xấu.

- Quả thật như vậy, hiệp sĩ Sơn Lâm nói, nếu như một khi bị hắt hủi, ta không mất lý trí và lẽ phải. Sự hắt hủi quá mức giống như trả thù vậy.

- Tôi không hề bị tình nương hắt hủi, Don Quixote đáp.

Sancho đứng bên cạnh chủ, nói thêm:

- Chắc chắn là không vì bà chủ tôi hiền như một con cừu cái và mềm mại hơn cả mỡ bò.

- Anh này là giám mã của ngài đấy ư? - Hiệp sĩ Sơn Lâm hỏi.

- Thưa phải, Don Quixote đáp.

- Tôi chưa bao giờ thấy có giám mã nào dám nói leo vào câu chuyện của chủ, hiệp sĩ Sơn Lâm bảo; giám mã của tôi đây to lớn như hộ pháp, thế mà không ai thấy anh ta hé môi khi tôi nói chuyện cả.

- Đúng là tôi nói đấy, Sancho đáp, và tôi có thể nói trước mặt người khác nữa. Nhưng thôi, xếp chuyện đó lại, bới ra làm gì?

Anh giám mã của hiệp sĩ Sơn Lâm nắm cánh tay Sancho, bảo:

- Thôi, bọn giám mã chúng mình hãy đi kiếm chỗ nào để có thể nói chuyện với nhau thoải mái, mặc hai ông chủ kể lể với nhau những chuyện tình duyên của họ. Chắc chắn đến sáng họ cũng chưa dứt đâu.

- Hay lắm, Sancho nói; rồi tôi sẽ cho bác biết tôi là người như thế nào, để bác xem tôi có thua kém gì những giám mã hay nói nhất hay không.

Rồi hai người bỏ đi chỗ khác; và trong lúc chủ họ đang đàm đạo với nhau rất nghiêm túc, hai giám mã trò chuyện với nhau rất vui vẻ.

Chương XIII

Kể tiếp về hiệp sĩ Sơn Lâm và cuộc đối thoại lý thú, độc đáo và tình cảm giữa hai giám mã

Thế là hiệp sĩ ngồi một nơi, giám mã đi một nẻo, giám mã kể cho nhau về thân thế của mình, còn hiệp sĩ kể cho nhau về những cuộc tình duyên của họ. Sách kể trước câu chuyên giữa hai người hầu rồi sau mới kể câu chuyện giữa hai ông chủ, như sau: khi cách xa chủ một quãng, giám mã của chàng Sơn Lâm bảo Sancho:

- Thưa ngài, cuộc đời của chúng ta, những giám mã của hiệp sĩ giang hồ, thật là gian truân vì chúng ta phải đổi mồ hôi lấy miếng ăn. Quả thật đây là một trong những nỗi khổ cực mà Chúa bắt ông cha ta phải chịu.

- Cũng có thể nói rằng chúng ta phải đổi cái nghề rét ghê người lấy miếng ăn, Sancho tố thêm. Thử hỏi ai phải chịu nóng chịu lạnh hơn các giám mã của ngành hiệp sĩ giang hồ? Ví thử kiếm được miếng ăn thì còn khá vì ăn làm dịu nỗi khổ đau, đằng này, có khi một hai ngày liền chẳng có gì cho đỡ đói lòng, chỉ ăn gió mà thôi.

- Ta có thể chịu đựng được tất cả những cái đó nếu có hi vọng được thưởng, giám mã của Sơn Lâm nói, vì nếu chủ ta là một hiệp sĩ giang hồ không quá vong ân, chỉ trong một thời gian ngắn, ít ra ta sẽ được phong chức thống đốc một hòn đảo xinh đẹp hoặc làm bá tước của một vùng lãnh địa trù phú nào đó.

Sancho nói:

- Tôi đã nói với ông chủ tôi rằng tôi chỉ cai trị một hòn đảo là đủ rồi, nhưng ông ta lại quá tốt bụng và rộng rãi, hứa đi hứa lại với tôi rất nhiều lần.

- Đối với tôi, một chức tư giáo cũng đủ để trả công, giám mã của Sơn Lâm nói, ông chủ của tôi đã hứa với tôi điều đó rồi.

- Chắc ông chủ của ngài là hiệp sĩ của giáo hội nên mới thưởng những thứ đó cho các giám mã trung thành của mình, Sancho nói. Ông chủ của tôi không đi tu; tôi nhớ có những người khôn ngoan nhưng, theo tôi, xấu bụng muốn khuyên ông chủ trở thành tổng giám mục, song ông chủ chỉ muốn làm hoàng đế. Quả thật, khi ấy tôi cũng run, chỉ lo ông chủ gia nhập giáo hội vì như vậy tôi chẳng kiếm chác được gì. Xin nói để ngài biết rằng tuy tôi cũng giống mọi người song làm nhà tu lại rất vụng.

- Nếu vậy thì ngài nhầm to rồi, giám mã của Sơn Lâm nói, vì rằng không phải các hòn đảo đều ngon ăn cả đâu. Có những nơi hoang tàn, xơ xác, tiêu điều, còn ở những nơi khang trang sầm uất cũng có bao nhiêu chuyện rắc rối phiền hà trút lên đầu kẻ nào vô phúc đặt chân tới. Điều tốt hơn hết đối với chúng ta, những kẻ làm cái nghề tôi tớ chết tiệt này, là trở về nhà, giết thời giờ bằng những công việc nhẹ nhàng như đi săn hay câu cá. Sao, có giám mã nào trên đời nghèo đến nỗi không có một chú ngựa con, một cặp chó săn và một chiếc cần câu để giải trí ngay trong làng mình?

- Tất cả những cái đó tôi không thiếu, Sancho đáp; quả thật tôi không có ngựa nhưng lại có một con lừa đáng giá gấp đôi con ngựa của chủ tôi cơ. Chúa cứ bắt tôi gặp điều rủi trong ngày lễ Phục sinh sắp tới nếu tôi đổi con lừa lấy con ngựa của ông ta, dù có các thêm cho tôi hai tạ lúa mạch đi chăng nữa. Còn ngài muốn đánh giá con xám của tôi thế nào, cái đó tùy - sở dĩ tôi gọi là con xám vì lông nó màu xám. Tôi cũng chẳng thiếu chó săn vì vùng quê tôi rất sẵn, và đi săn càng thêm thú vị mỗi khi ta dùng chó của người khác.

Giám mã của Sơn Lâm nói:

- Thưa ngài giám mã, quả thật tôi nhất quyết không theo những hành động ngông cuồng của các ngài hiệp sĩ này nữa và sẽ trở về làng nuôi dạy con cái; tôi có ba đứa con xinh đẹp như những viên ngọc phương Đông vậy.

- Tôi cũng có hai đứa con có thể đem ra trình diện giáo hoàng được, Sancho nói, đặc biệt là đứa con gái mà tôi đang dạy làm bá tước, nếu Chúa phù hộ cho, mặc dù mẹ nó không muốn.

- Thế bà phu nhân mà ngài đang dạy cho làm bá tước năm nay bao nhiêu tuổi? - giám mã của Sơn Lâm hỏi.

- Mười lăm tuổi, hoặc hơn kém hai tuổi, Sancho đáp; nhưng nó cao như một cây sào, tươi trẻ như sáng tháng tư và lực lưỡng như phu khuân vác.

- Với những đặc tính đó, không những nó làm bá tước mà còn làm nữ thần rừng xanh nữa, giám mã của Sơn Lâm nói. Thật là con nhà quỷ sứ, chắc con ranh đó phải có một sức khỏe phi thường!

Sancho hơi cáu, đáp lại:

- Nó chẳng phải quỷ sứ, mẹ nó cũng chẳng phải quỷ sứ và, nhờ ơn Chúa, hai mẹ con nó sẽ không phải làm quỷ sứ chừng nào tôi còn sống trên đời này. Ngài hãy giữ mồm giữ miệng một chút. Một người sống bên cạnh hiệp sĩ giang hồ - hiện thân của sự lễ độ - mà nói năng như vậy, xem ra không được thích hợp lắm.

- Ồ, ngài giám mã chẳng hiểu thế nào là lời khen cả! Giám mã của Sơn Lâm thanh minh. Sao, ngài không biết rằng khi có một hiệp sĩ đâm nhát giáo trúng con bò ở trường đấu, hoặc khi có ai làm điều gì hay ho, người ta thường nói: “Con nhà quỷ sứ, tài quá!”. Cứ tưởng như một lời chê nhưng đấy chính thức lại là một câu khen đấy. Và nếu con cái ngài không có những hành động đáng để thiên hạ tặng cho cha mẹ chúng những lời khen như vậy, tôi khuyên ngài hãy từ chúng nó đi.

- Nếu thế, tôi từ thật, Sancho đáp; và ngài có lý do để gọi tôi, con cái tôi và vợ tôi là quỷ sứ vì tất cả những điều các con tôi nói và làm đều rất xứng đáng được hưởng những lời khen ngợi như vậy. Ôi, cầu mong Chúa đừng bắt tội tôi phải xa chúng nó cũng như đừng bắt tôi phải làm cái nghề giám mã nguy hiểm này nữa; chẳng qua tại tôi hám của nên mới đâm đầu vào vì chuyến trước tôi bắt được một cái túi đựng một trăm đồng tiền vàng ở trong núi Morena. Con quỷ nó nhử tôi khiến tôi nhìn đâu cũng thấy tiền, tưởng chừng như đi một bước là vớ là vồ được, là mang luôn về nhà, là làm ra lời ra lãi, là sống như một ông hoàng. Mỗi khi nghĩ như vậy, tôi dễ dàng vượt qua mọi khó khăn cùng ông chủ ngốc nghếch của tôi mà tôi biết chắc là một thằng điên chứ chẳng phải hiệp sĩ nào hết.

- Chính vì vậy người ta mới thường bảo rằng tham thì thâm. giám mã của Sơn Lâm nói. Bây giờ lại nói tới các ông chủ của chúng ta: quả thật trên đời này không có ai điên bằng ông chủ nhà tôi. Ông ta thuộc loại người cứ hay mua việc vào mình; và vì muốn chữa cho một hiệp sĩ bị mất trí mà ông ta hóa điên, cứ đi tìm kiếm một vật mà tôi e một khi tìm thấy, ông ta sẽ phải hối hận.

- Có phải ông ta mê gái không? Sancho hỏi.

- Phải, giám mã của hiệp sĩ Sơn Lâm đáp. Ông ta mê một bà Casildea de Vandalia nào đó, một người đàn bà sống sượng nhất trên trái đất này; song, không phải bà ta chỉ có một tội là sống sượng mà trong bụng bà ta chứa đựng những điều xấu xa hơn, như ta sẽ thấy nay mai.

Sancho bảo:

- Không có con đường nào bằng phẳng, không mấp mô đâu; ở đời này, chẳng ai không có nỗi khổ tâm cả, và người khôn thì ít, kẻ dại thì nhiều. Song, nếu quả như người ta thường nói gặp được người cùng cảnh thì nỗi khổ của mình cũng vơi đi, tôi có thể tìm thấy ở ngài một sự an ủi vì ngài có một ông chủ cũng điên rồ như ông chủ của tôi.

- Điên rồ những dũng cảm, giám mã của Sơn Lâm đáp, và lại quỷ quyệt hơn cả điên rồ và dũng cảm.

- Ông chủ của tôi không thế, Sancho bảo; tôi xin nói là ông ta không quỷ quyệt chút nào mà hiền như đất; ông ta không biết làm hại ai, chỉ làm tốt cho mọi người, thật là một con người tốt bụng. Giá như có đứa trẻ nào bảo ông ta rằng giữa trưa là đêm, ông ta cũng tin ngay. Tôi yêu, tôi quý ông cũng chỉ vì cái nết hiền lành đó, và tôi không nghĩ tới việc bỏ rơi ông dù cho ông có những hành động ngông cuồng đến mấy đi chăng nữa.

Giám mã của Sơn Lâm lại bảo:

- Tuy nhiên, ông bạn ạ, nếu anh mù lại dắt anh mù, có ngày cả hai cùng lăn xuống hố mất. Tốt hơn hết là ta hãy rút lui có trật tự, trở về nhà ta. Không phải bao giờ đi tìm kiếm những chuyện phiêu lưu cũng gặp hay cả đâu.

Trong lúc nói chuyện, Sancho cứ nhổ vặt, nước bọt quánh đặc; bác giám mã tốt bụng của Sơn Lâm nhận thấy bèn bảo:

- Từ nãy tới giờ, ta nói nhiều nên lưỡi như muốn dính chặt vào hàm; tôi có mang theo một thứ thuốc có thể làm cho lưỡi bong ra; thứ thuốc đó treo ở cốt yên của con ngựa tôi, chắc chắn là thần hiệu.

Nói rồi, bác đứng dậy, một lát sau bác quay trở lại với một bao rượu lớn bằng da dê và một cái bánh nhân thịt dài tới quá nửa thước, nói không ngoa vì bánh làm bằng cả một con thỏ trắng, to đến nỗi Sancho cầm lên cứ tưởng là làm bằng cả một con dê bố chứ không phải một con dê con, bác bèn hỏi:

- Ngài mang theo cả cái này ư?

- Thế ngài cho tôi là người thế nào? Giám mã của Sơn Lâm vặn lại. Tôi đâu phải là một anh giám mã tầm thường? Lương ăn chất trên con ngựa của tôi còn nhiều hơn của một viên tướng ra trận cơ.

Chẳng phải mời mọc, Sancho ăn luôn; gặp lúc tối trời, bác nuốt những miếng to như quả đấm, bác bảo:

- Ngài quả là một giám mã trung thực và hợp pháp[119], một giám mã hoàn hảo, cao quý và vĩ đại như bữa tiệc này đã chứng minh, một bữa tiệc tưởng đâu do phù phép mà có. Trái lại, tôi vừa nghèo túng, vừa đen đủi, trong túi hai ngăn mang theo đây chỉ có một ít pho mát rắn đến nỗi có thể đập vỡ đầu một tên khổng lồ, kèm theo 4 tá trái cây và chừng ấy hạt dẻ. Số là ông chủ tôi chẳng giàu có gì, lại chỉ khư khư giữ ý kiến và tuân theo luật lệ nói rằng các hiệp sĩ giang hồ chỉ cần ăn quả khô và cỏ đồng mà sống.

- Nói thật với ông anh, dạ dày của tôi không phải để chứa cây gai, cũng không phải cây lê dại hay rễ cây rừng, giám mã của Sơn Lâm nói. Mặc những ông chủ của chúng ta cùng với những ý kiến và luật lệ giang hồ của họ; họ muốn gì, tùy ý. Chỉ biết là tôi đây mang theo thịt nguội và cái bao rượu treo ở cốt yên; tôi yêu, tôi quý nó, chẳng mấy khi tôi không ôm nó vào lòng mà hôn mà hít.

Nói rồi, bác đặt bao rượu vào tay Sancho; bác giám mã của Don Quixote nhấc bổng bao rượu dốc vào mồm, mặt ngửa lên trời ngắm sao suốt mười lăm phút đồng hồ. Uống xong, bác ngả đầu vào vai, xuýt xoa:

- Quỷ sứ, ngon thật!

Thấy Sancho thốt lên hai chữ quỷ sứ, giám mã của Sơn Lâm nói:

- Làm sao ngài khen thứ rượu này mà lại gọi nó là quỷ sứ?

- Tôi xin nói… tôi thú thực… tôi biết chắc rằng gọi một người nào đó là quỷ sứ không phải là xỉ nhục một khi ta có ý định khen ngợi người đó. Nhưng thôi, xin hỏi, vì người quá cố mà ngài yêu quý nhất, xin cho biết rượu này có phải ở thành Real không?

- Giỏi lắm, sành lăm! Quả thật không thể ở nơi khác được, rượu để mấy năm rồi đấy.

- Việc này đối với tôi có gì là khó, Sancho nói. Tưởng tôi không phân biệt nổi rượu của ngài thuộc loại gì ư? Thưa giám mã, xin nói để ngài rõ, trời phú cho tôi một biệt tài là thử rượu, ngửi là biết ngay rượu gì, làm ở đâu, làm bao giờ, mùi vị ra sao, cùng tất cả những tình huống đã xảy ra. Nhưng ngài đừng lấy thế làm lạ vì dòng họ nhà tôi có hai vị rất tài nếm rượu, bao năm nổi tiếng ở xứ Mancha. Xin kể ra đây một chuyện cũ để chứng minh: một hôm, người ta đưa cho hai vị nếm thử rượu ở một cái thùng, yêu cầu cho biết tình trạng, phẩm chất của rượu tốt xấu ra sao. Một vị lấy đầu lưỡi nếm, vị kia chỉ cần đưa lên mũi ngửi. Vị thứ nhất bảo rằng trong rượu có mùi sắt, vị thứ hai bảo rõ mùi da hơn. Người chủ nói rằng thùng sạch, rượu không pha phách gì để có mùi sắt và da được. Mặc dù vậy, hai vị nếm rượu nổi tiếng vẫn giữ nguyên ý kiến. Sau một thời gian, bán hết rượu, đem thùng ra cọ, thì thấy bên trong có một chiếc chìa khóa nhỏ đeo vào dây bằng da. Tôi kể câu chuyện để ngài thấy rằng, một người thuộc dòng dõi đó hẳn có thể có ý kiến về một vấn đề tương tự.

- Chính vì vậy mà tôi muốn nói một điều: ta đừng tìm kiếm những chuyện phiêu lưu mạo hiểm nữa; chớ nên thả mồi bắt bóng và trở về dưới mái nhà tranh. Chúa sẽ phù hộ cho chúng ta nếu Người muốn.

- Tôi sẽ theo hầu ông chủ tôi cho tới khi ông ta đến Saragossa, sau đó sẽ hay.

Hai bác giám mã của chúng ta vừa trò chuyện vừa uống rượu tràn cung mây, và lúc này, giấc ngủ là cần thiết để giữ chặt lưỡi và làm dịu cơn khát của họ - làm cho hết khát thì chịu. Và thế là, cả hai ôm lấy cái bao rượu gần cạn khô, mồm còn đầy thức ăn nhai dở, lăn ra ngủ. Bây giờ, ta hãy mặc họ nằm đấy để kể những chuyện xảy ra giữa hiệp sĩ Sơn Lâm và hiệp sĩ Mặt Buồn.

Chương XIV

Kể tiếp chuyện phiêu lưu mạo hiểm của hiệp sĩ Gương Sáng[120]

Trong cuộc đàm thoại dài dòng giữa Don Quixote và hiệp sĩ Sơn Lâm, sách kể chàng này đã nói với chàng kia như sau:

- Cuối cùng, thưa ngài hiệp sĩ Don Quixote, tôi muốn kể ra đây để ngài rõ về số mệnh hoặc đúng hơn, do sự lựa chọn của tôi, tôi đã yêu nàng Casildea de Vandalia vô song. Tôi coi nàng là vô song vì trên đời này không có người đàn bà nào có một thân hình cao lớn, một phẩm hạnh và một sắc đẹp tuyệt vời như nàng. Vậy mà nàng Casildea đó, con người mà tôi đang kể, đã đền bù những ý nghĩ tốt đẹp và những ước vọng thanh tao của tôi bằng cách bắt tôi phải làm những việc nguy hiểm, giống như dì ghẻ của chàng Hercules vậy. Mỗi khi tôi làm xong một việc, nàng lại hứa hẹn là sau khi làm xong việc sắp tới, tôi sẽ đạt được nguyện vọng và cứ thế tôi phải làm liên miên hết việc này đến việc khác, không biết khi nào kết thúc để những ước mong chính đáng của tôi được thực hiện. Một lần, nàng bảo tôi phải đi đánh nhau với mụ khổng lồ nổi tiếng ở thành Seville là Giralda, mụ này gan góc và khỏe vì toàn thân bằng đồng, tuy đứng lì một chỗ nhưng lại là người đàn bà hay thay đổi nhất trên đời[121]. Tôi tới nơi, gặp mụ và đánh thắng, và tôi bắt mụ phải đứng yên mặc dù trong hơn một tuần lễ, gió bấc thổi liên tục. Cũng có lần, nàng bắt tôi phải đi cân những con bò mộng bằng đá cổ ở Guisando, một công việc chỉ dành cho phu phen chứ không phải cho hiệp sĩ. Một lần khác, nàng bắt tôi phải chui xuống vực Cabra, một công việc cực kỳ nguy hiểm, để cho nàng biết trong lòng vực tối tăm và sâu thẳm đó có gì. Tôi đã bắt mụ Giralda phải đứng yên, tôi đã cản những con bò mộng ở Guisando, tôi đã lao xuống vực và làm sáng tỏ những bí ẩn chứa trong lòng nó. Vậy mà tôi cứ nuôi hi vọng hão, còn nàng thì cứ tiếp tục bắt tôi phải làm hết việc này đến việc khác mà không đoái hoài tới tôi. Cuối cùng, gần đây nhất, nàng yêu cầu tôi phải đi khắp các tỉnh thành ở Tây Ban Nha để bắt tất cả các hiệp sĩ giang hồ trong nước phải công nhận rằng nàng là người đẹp nhất trong số các mĩ nhân đang sống, còn tôi là hiệp sĩ dũng cảm nhất và si tình nhất thế gian. Thực hiện yêu cầu của nàng, tôi đi nhiều nơi trên đất nước và đã thắng nhiều hiệp sĩ cả gan nói trái ý tôi. Nhưng điều làm tôi tự hào nhất là tôi đã đánh bại hiệp sĩ Don Quixote ở xứ Mancha trong một trận đấu tay đôi và bắt chàng ta phải công nhận với tôi nàng Casildea của tôi xinh đẹp hơn nàng Dulcinea của chàng; chỉ với một chiến thắng này, tôi nghĩ tôi đã đánh bại tất cả các hiệp sĩ trên đời vì chàng Don Quixote mà tôi vừa nói ở trên đã thắng tất cả các hiệp sĩ khác; một khi tôi đánh bại được chàng ta tức là vinh quang, tiếng tăm và danh dự của chàng chuyển sang tôi cả rồi. Người thắng trận càng thêm vinh dự một khi kẻ bại trận là người nổi danh. Như vậy là tiếng đồn về vô vàn những chiến công của chàng Don Quixote cuối cùng thuộc về tôi.

Nghe hiệp sĩ Sơn Lâm nói, Don Quixote lấy làm ngạc nhiên lắm. Đầu lưỡi chàng ngứa ngáy và một ngàn lần chàng muốn nói thẳng vào mặt người đối thoại là nói láo; xong chàng cố gắng tự kiềm chế để bắt hiệp sĩ Sơn Lâm phải tự công nhận điều nói láo, chàng bình tĩnh bảo:

- Thưa ngài hiệp sĩ, dù ngài thắng hầu hết các hiệp sĩ giang hồ ở Tây Ban Nha, thậm chí tất cả các hiệp sĩ trên trái đất này, tôi cũng không có ý kiến gì; nhưng nếu nói rằng ngài đã đánh bại Don Quixote xứ Mancha thì tôi hơi ngờ. Có lẽ một người nào đó giống chàng ta chăng, tuy rằng những người giống chàng không phải là nhiều.

- Sao lại không? Chàng Sơn Lâm cãi. Có trời cao chứng giám, tôi đã đọ sức với Don Quixote, đánh bại và bắt phải quy phục. Chàng ta người cao lêu nghêu, mặt mày quắt queo, tay chân khẳng khiu, tóc rậm, mũi khoằm và hơi gồ, râu mép rậm đen và cụp. Chàng ra trận với biệt hiệu là Hiệp sĩ Mặt Buồn, mang theo một giám mã là một nông phu tên là Sancho Panza. Chàng cưỡi con tuấn mã lừng danh là Rocinante và cuối cùng, chàng có một tình nương tên là nàng Dulcinea ở Toboso, tên thật trước kia là Aldonza Lorenzo, cũng giống như tình nương của tôi tên thật là Casilda, và sinh trưởng ở Andalusia nên tôi đặt tên là Casildea de Vandalia. Nếu ngần ấy chứng cứ chưa đủ để đảm bảo lời tôi nói, thanh kiếm của tôi đây sẽ đánh tan mọi nghi ngờ.

- Xin ngài hiệp sĩ hãy bình tâm lại, Don Quixote nói, và hãy lắng nghe những điều tôi sắp nói với ngài. Xin ngài biết cho rằng chàng Don Quixote mà ngài vừa nói tới là bạn chí thiết trên đời này của tôi, đến mức có thể nói rằng tôi coi chàng như chính bản thân tôi vậy. Theo như ngài tả về chàng một cách chính xác và cụ thể, tôi bắt buộc phải tin rằng ngài đã đánh bại con người đó. Mặt khác, tôi biết chắc chắn không thể là chàng được; có lẽ một pháp sư nào đó (chàng bị nhiều pháp sư thù ghét, trong đó đặc biệt một tên luôn luôn tìm cách hãm hại) đã đội lốt chàng, cố tình thua trận để làm mai một tiếng tăm lừng lẫy mà chàng giành được bằng nhiều chiến công hiển hách. Để chứng minh điều này, tôi cũng xin thưa để ngài rõ rằng mới cách đây chưa quá ba hôm, bọn pháp sư thù địch của Don Quixote đã phù phép biến thân hình kiều diễm của nàng Dulcinea ở Toboso thành một cô gái quê cục mịch, xấu xí; chắc hẳn chúng đã thay hình đổi dạng chàng Don Quixote như vậy đó. Còn nếu như tất cả những điều này không đủ làm ngài tin vào sự thật mà tôi vừa nói thì đích thân Don Quixote đây sẽ bảo vệ sự thật bằng vũ khí, cưỡi ngựa hay đi chân, hoặc theo cách nào hợp với ngài.

Dứt lời, chàng đứng phắt dậy, tay nắm gươm, chờ xem hiệp sĩ Sơn Lâm quyết định ra sao. Chàng Sơn Lâm bình tĩnh đáp lại:

- Một con nợ sòng phẳng không ngại viết giấy cam đoan, thưa ngài Don Quixote. Kẻ đã thắng được ngài khi ngài bị thay hình đổi dạng cũng có hy vọng sẽ thắng ngài khi ngài trở lại nguyên hình. Song, các hiệp sĩ không lập chiến công trong đêm tối như bọn kẻ cướp lưu manh, vì điều đó không hay ho gì. Chúng ta nên chờ đến sáng và hành động giữa thanh thiên bạch nhật. Điều kiện của trận đánh là kẻ bại sẽ phải theo ý muốn của người thắng, phải làm bất cứ việc gì người thắng trận bảo làm, miễn là việc đó chấp nhận được đối với hiệp sĩ.

- Tôi hoàn toàn tán thành điều kiện và cách giải quyết của ngài, Don Quixote đáp.

Nói rồi, hai chàng đến tìm giám mã thì thấy họ đang nằm gáy trong tư thế ban đầu, khi mới ngủ. Hai chàng đánh thức họ dậy và bảo chuẩn bị sẵn sàng vì khi mặt trời lên, hai chàng sẽ gặp nhau trong một trận chiến đấu ác liệt và gay go. Nghe tin, Sancho vừa kinh ngạc vừa lo cho tính mạng của chủ vì bác đã được nghe giám mã của hiệp sĩ Sơn Lâm kể về những hành động dũng cảm của chủ mình. Tuy nhiên, cả hai giám mã đều lẳng lặng đi tìm ngựa. ba con ngựa và một con lừa đã ngửi hít nhau chán chê lúc này đang túm tụm vào một chỗ.

Vừa đi, giám mã của Sơn Lâm bảo Sancho:

- Ông anh nên biết rằng theo tục lệ của các chiến binh Andalusia, trong một cuộc đánh nhau, những người đi cổ động không khoanh tay ngồi yên trong khi hai người kia đọ sức. Tôi nói vậy để báo cho ông anh biết rằng trong khi hai ông chủ của chúng ta múa võ, chúng ta cũng phải quần nhau cật lực đấy.

- Thưa ngài giám mã, Sancho đáp, tục lệ có thể có trong đám anh chị mà ngài vừa kể ra, song tôi nghĩ giữa các giám mã của hiệp sĩ giang hồ thì không có đâu. Vả chăng, tôi chưa hề nghe thấy ông chủ tôi nói tới tục lệ đó mặc dù ông ta thuộc lòng tất cả các luật lệ của hiệp sĩ đạo. Và dù luật lệ có quy định rõ ràng các giám mã phải đánh nhau trong khi chủ họ đánh nhau, tôi cũng không theo; thà tôi làm một người giám mã ôn hòa và chịu phạt vì tôi chắc rằng tiền phạt không quá giá tiền hai cân sáp; tôi vui lòng trả món tiền đó, vì biết rằng nó còn ít hơn tiền bông băng sẽ phải chi để bó cái đầu mà tôi cầm bằng như đã toạc làm đôi rồi. Còn một lý do nữa khiến tôi không thể đánh nhau được là tôi không có gươm vì cả đời tôi không mang.

- Tôi có cách, giám mã của hiệp sĩ Sơn Lâm bảo; tôi có mang theo đây hai cái bao tải to bằng nhau. Ngài cầm một cái, tôi một cái, ta sẽ đánh nhau bằng bao tải, bằng vũ khí giống nhau.

- Hay đấy, Sancho nói, vì như vậy sẽ chẳng ai đánh ai bị thương mà chỉ phủi bụi cho nhau thôi.

- Không phải thế đâu, giám mã của Sơn Lâm bảo; để cho gió không thổi bay, ta nhét vào trong bao tải nửa tá đá cuội thật tròn trặn, nhẵn nhụi, to bằng nhau. Bằng cách đó, ta có thể quật bao tải vào người nhau mà không đau đớn gì cả.

- Chết tôi thôi, Sancho kêu lên; nghe ngài nói, cứ tưởng như ngài nhồi da mềm hay bông tơ vào bao tải để không bị vỡ đầu tan xương vậy. Nhưng thôi, dù có nhồi kén tằm vào thì, thưa ngài, tôi cũng xin kiếu. Mặc cho các ông chủ của chúng ta đánh nhau, ta cứ việc đánh chén cho qua ngày. Hãy để thời gian lo cái chết của chúng ta, chẳng cần phải thúc đẩy nó đến trước thời hạn và kết liễu quá sớm làm gì.

Giám mã của Sơn Lâm không nghe, bảo:

- Dù thế nào, ta cũng phải quần nhau nửa tiếng.

- Không, Sancho đáp; tôi không thể quá bất nhã và vô ơn đánh bại một người đã cho tôi ăn uống no say, dù là đánh khẽ. Đã vậy, không giận dữ, không thù hằn, ai nỡ thượng cẳng chân, hạ cẳng tay với nhau!

- Về điểm này, tôi có cách giải quyết rất hay, giám mã của Sơn Lâm nói; trước khi ta đánh nhau, tôi sẽ từ từ tiến lại gần ngài và cho ngài ba bốn cái bạt tai khiến cho ngài quay lơ dưới chân tôi. Thế là tôi sẽ đánh thức sự tức giận của ngài dù xưa nay nó vẫn ngủ im như chết.

- Tôi có cách khác không thua cách giải quyết của ngài đâu, Sancho đáp; tôi sẽ kiếm một cái gậy và trước khi ngài đến gần để đánh thức sự tức giận của tôi, tôi sẽ ru ngủ sự tức giận của ngài bằng những miếng đòn khiến cho nó chỉ có thể thức dậy ở thế giới bên kia, ở đó người ta đều biết tôi không phải là con người ai muốn vượt mặt cũng được. Con người ta phải thận trọng khi làm một việc gì, khôn ngoan nhất là hãy để cho sự tức giận ngủ yên vì không ai hiểu hết lòng dạ của ai, thường thì khi đi cắt lông cừu lại bị gọt hết lông. Chúa mong bình an và không ưa những chuyện xô xát. Nếu như một con mèo bị nhốt, dồn ép đến cùng, cũng có thể trở thành một con sư tử, ai biết được một con người như tôi sẽ trở thành cái gì. Cho nên, kể từ lúc này, tôi xin báo để ngài biết rằng ngài sẽ phải gánh lấy mọi hậu quả tai hại của cuộc đọ sức giữa đôi ta.

- Tốt lắm, giám mã của hiệp sĩ Sơn Lâm đáp, Chúa sẽ mang lại trời sáng, và chúng ta sẽ tỉnh táo hơn.

Lúc này, muôn ngàn giống chim lông sặc sỡ cất tiếng trên cành cây; tiếng hót ríu rít vui nhộn của chúng như đón chào nàng bình minh tươi mát đang phô bày bộ mặt xinh đẹp của mình trên lan can phía Đông; nàng rũ bộ tóc để rơi hàng ngàn vạn giọt nước trong như viên ngọc, và cỏ cây được tắm những giọt rượu ngào ngạt đó tưởng như mang trên mình muôn ngàn viên ngọc lung linh; những cây liễu tiết ra một chất nước thơm tho, các dòng suối reo cười, rừng cây mừng vui và những cánh đồng đâm hoa kết quả. Nhưng trời vừa sáng để có thể nhìn và phân biệt được mọi vật thì cảnh đầu tiên hiện ra trước mắt Sancho Panza là cái mũi của giám mã hiệp sĩ Sơn Lâm; nó to đến nỗi bóng nó trùm lên gần kín thân hình chủ nó. Quả thật, thiên hạ đồn rằng cái mũi đó to quá khổ, ở giữa gồ, đầy mụn cơm, màu da tai tái như màu cà tím, cụp xuống mồm đến ngón tay. Khuôn khổ, màu sắc, mụn cơm và hình dáng của cái mũi làm cho bộ mặt trông rất gớm ghiếc, Sancho nhìn thấy run bắn cả chân tay giống như một đứa trẻ bị động kinh vậy. Bác nghĩ bụng thà chịu hai trăm cái tát còn hơn đánh nhau với con quái vật này. Don Quixote đưa mắt nhìn đối thủ của mình thì thấy chàng ta đã đội mũ sắt và hạ vành xuống, thành thử không rõ mặt mũi ra sao, chỉ thấy chân tay chắc mập tuy tầm vóc không được cao lớn lắm. Chàng khoác lên mình, trùm lên vũ khí một cái áo choàng như dệt bằng sợi vàng, lấp lánh những mặt gương nhỏ và tròn như mặt trăng, trông thật oai phong lẫm liệt; mũ chàng phất phơ những sợi lông chim màu lục, vàng và trắng; ngọn giáo tựa vào thân cây, vừa to vừa dài, đầu bịt sắt dài trên một gang tay.

Don Quixote nhận xét rất kỹ, không bỏ sót một chi tiết nào; chàng đoán chừng hiệp sĩ này có sức khỏe phi thường. Nhưng chàng lại không vì thế mà chùn bước như bác giám mã nhát gan; trái lại, chàng đĩnh đạc bảo hiệp sĩ Gương Sáng:

- Thưa hiệp sĩ, nếu như ngài không vì quá nóng vội giao chiến mà đâm ra bất nhã, xin hãy vì phép lịch sự kéo cao vành mũ lên một chút cho tôi xem dung mạo có tương xứng với dáng vẻ oai phong của ngài không.

Hiệp sĩ Gương Sáng đáp lại:

- Dù thắng hay bại trong cuộc giao tranh này, ngài cũng có đủ thời gian để nhìn mặt tôi. Sở dĩ lúc này đây, tôi không đáp ứng được điều mong muốn của ngài vì nghĩ rằng sẽ xúc phạm tới nàng Casildea de Vandalia xinh đẹp; nếu tôi nhấc vành mũ lên tức là tôi kéo dài thời gian buộc ngài phải công nhận điều mà tôi yêu cầu[122].

- Vậy trong khi ta lên ngựa, Don Quixote nói, hẳn ngài có thể cho biết tôi có phải là chàng Don Quixote mà ngài bảo là đã đánh bại không.

Hiệp sĩ Gương Sáng đáp:

- Về điểm này, tôi xin trả lời ngài là ngài giống chàng hiệp sĩ bị tôi đánh bại như hai quả trứng vậy. Song, vì ngài bảo rằng ngài luôn luôn bị lũ pháp sư hãm hại cho nên tôi không dám quả quyết rằng ngài chính là chàng ta.

- Thôi thôi, Don Quixote bảo, bây giờ tôi càng tin rằng ngài đã nhầm và để ngài thấy rõ điều đó, giám mã đâu! Dắt ngựa lại đây, chỉ trong khoảnh khắc còn ngắn hơn thời gian kéo vành mũ lên, nếu được Chúa, tình nương và cánh tay nàng ủng hộ, tôi sẽ biết rõ mặt ngài và ngài sẽ thấy rằng tôi không phải là chàng Don Quixote bại trận như ngài đã tưởng.

Tới đây, hai bên không nói năng gì nữa và cùng nhảy lên ngựa đi một quãng, mỗi người một phía, lấy đủ cự ly quy định trước khi quay đầu lại xông vào nhau. Don Quixote mới đi được chừng hai chục bước, bỗng hiệp sĩ Gương Sáng gọi giật lại, hai bên cùng dừng ngựa, hiệp sĩ Gương Sáng bảo:

- Xin ngài hiệp sĩ nhớ cho rằng điều kiện của cuộc giao tranh này là: như tôi đã nói, kẻ thua phải tuân theo ý muốn của người thắng.

- Tôi nhớ rồi, Don Quixote đáp; miễn là kẻ thắng không bắt người thua làm điều gì vượt ra ngoài giới hạn của hiệp sĩ đạo.

- Đúng lắm, hiệp sĩ Gương Sáng nói.

Lúc này, Don Quixote chợt nhận thấy cái mũi kỳ lạ của bác giám mã nọ; chàng ngạc nhiên không kém Sancho, ngỡ là một con quái vật hoặc một con người nào đó không có trên trái đất này. Thấy chủ phi ngựa ra xa, Sancho không muốn đứng lại một mình với anh chàng mũi to; bác nghĩ bụng, chỉ cần hắn ta húc mũi vào mình cũng đủ kết thúc trận đánh, mình sẽ lăn kềnh ra đất vì miếng đòn hoặc vì sợ hãi. Nghĩ vậy, bác liền chạy theo chủ, tay nắm sợi dây buộc bàn đạp, miệng nói:

- Ông chủ ơi! Trước khi ngài quay ngựa lại để đánh nhau, xin hãy giúp tôi leo lên cây sồi điển điển kia đã; từ trên đó, tôi có thể thấy rõ hơn cuộc gặp gỡ hào hùng giữa ngài và hiệp sĩ nọ dưới đất.

- Sancho, Don Quixote bảo, ta lại nghĩ là anh muốn trèo lên bục cao xem trận đấu bò mà không sơ nguy hiểm gì cả.

- Xin thú thật là cái mũi quá khổ của anh chàng giám mã kia làm tôi hãi vô cùng, khiến tôi không dám đứng gần hắn ta nữa. Sancho nói.

- Cái mũi đó quả là to, Don Quixote bảo, và nếu không phải là ta, nó cũng sẽ khiến ta phải kinh hoàng. Thôi, lại đây, ta sẽ giúp cho mà trèo lên.

Trong lúc Don Quixote dừng lại để giúp Sancho trèo lên cây điển điển, hiệp sĩ Gương Sáng vẫn tiếp tục đi ngựa và lấy đà đủ cự ly cần thiết giữa hai người; tưởng Don Quixote cũng làm như mình, chẳng cần chờ kèn thổi hoặc một hiệu lệnh nào khác, chàng quay ngựa lại (trông con ngựa cũng chẳng nhanh nhẹn gì hơn con Rocinante), tuy con vật chỉ chạy long tong nước kiệu, xông vào địch thủ. Chợt thấy Don Quixote còn đang bận đỡ Sancho trèo lên cây, chàng vội ghìm cương dừng lại; con vật mừng rơn vì lúc này nó không còn sức nhúc nhích nữa. Cảm thấy đối phương đang phi như bay lại phía mình, Don Quixote thúc mạnh đinh vào hai bên sườn gầy guộc của con Rocinante khiến nó lồng lên. Sách kể lại rằng, đây là lần đầu tiên thấy nó phi nước đại đôi chút vì mọi lần trước, nó chỉ đi nước kiệu thôi. Với một khí thế chưa từng thấy, Don Quixote xông thẳng tới hiệp sĩ Gương Sáng lúc này đang ra sức thúc đinh vào mạng sườn con ngựa mà nó cứ ì ra chỗ cũ không tiến lên được một bước nào. Don Quixote tấn công trong một tình huống thật là thuận lợi vì đối phương của chàng còn đang vướng vít con ngựa không sao giơ được ngọn giáo lên. Song chàng cũng chẳng cần để ý tới chi tiết đó, cứ xăm xăm xông tới, phang luôn một đòn mạnh đến nỗi hiệp sĩ Sơn Lâm ngã vật ra phía sau, nhào qua mông ngựa, lăn xuống đất. Bị cái ngã như trời giáng, chàng nằm như chết, chân tay bất động.

Chàng Sơn Lâm vừa ngã ngựa, Sancho liền từ trên cây tụt xuống tiến lại chỗ chủ. Don Quixote cũng đã xuống ngựa và đi tới chỗ đối thủ, tháo dải buộc mũ cho chàng ta để xem đã chết chưa hoặc nếu còn sống để cho chàng dễ thở, chợt đâu nhìn thấy… Ai có thể kể lại chàng đã nhìn thấy gì mà không làm cho người nghe phải kinh ngạc hoảng hồn. Sách kể lại chàng đã nhìn thấy đúng khuôn mặt, diện mạo, chân dung, hình dạng, dáng dấp cậu Tú Samson Carrasco; trước cảnh tượng đó, chàng cất tiếng gọi to:

- Sancho, lại đây mà xem; con sẽ không tin vào chính mắt mình nữa! Nhanh lên, con sẽ thấy khả năng vô tận của pháp thuật và lũ pháp sư, phù thủy.

Sancho chạy lại, nhìn thấy mặt cậu Tú Carrasco, vội làm dấu thánh và đọc kinh liên hồi. Trong khi đó, chàng hiệp sĩ bị đánh ngã vẫn nằm thẳng cẳng. Sancho bèn bảo Don Quixote:

- Thưa ngài, tôi có ý kiến là ngài cứ tọng lưỡi gươm vào mồm cái tên có bộ mặt giống cậu Tú Samson Carrasco này; làm như vậy, ngài có thể trừ khử được một trong những tên pháp sư thù địch.

- Anh nói phải đấy, Don Quixote bảo, vì càng bớt thù càng tốt.

- Chàng vừa rút gươm lại để thực hiện lời khuyên của Sancho, giám mã của hiệp sĩ Sơn Lâm vội tiến tới, lên tiếng nói (lúc này, cái mũi to làm xấu bộ mặt của bác đã biến đi đâu mất):

- Xin hãy coi chừng việc làm của ngài, kẻ nằm dưới chân ngài chính là ông Tú Samson Carrasco , bạn của ngài, còn tôi là giám mã của ông ta.

Không thấy cái mũi gớm ghiếc của bác giám mã nọ, Sancho hỏi:

- Thế mũi đâu rồi?

Đáp:

- Đây, ở trong cái túi này.

Nói rồi, bác ta thò tay vào trong túi bên phải lấy ra một cái mũi giả bằng bìa cứng phết sơn, như đã tả ở trên. Sancho nhìn chằm chằm vào mặt bác ta, bỗng thốt lên một tiếng kêu kinh ngạc:

- Lạy thánh Maria! Có phải bác Tom Cecial, hàng xóm nhà tôi đấy không?

- Chứ còn ai nữa, bác giám mã mất mũi đáp. Chính tôi là Tom Cecial đây, ông bạn Sancho Panza ạ. Rồi tôi sẽ kể cho nghe câu chuyện ngoắt ngoéo quanh co đưa tôi đến chốn này. Bây giờ, chỉ cầu xin ông chủ bác đừng hành hạ, đánh đập, sát hại hiệp sĩ Gương Sáng nằm dưới chân ông ta vì không nghi ngờ gì nữa, chính là ông Tú Samson Carrasco liều lĩnh và dại dột, người đồng hương của chúng ta đó.

Lúc này, hiệp sĩ Gương Sáng đã hồi tỉnh. Thấy vậy, Don Quixote gí mũi gươm tuốt trần vào mặt chàng và bảo:

- Hỡi hiệp sĩ, ông phải chết nếu không công nhận rằng nàng Dulcinea thành Toboso vô song hơn hẳn nàng Casildea de Vandalia của ông về nhan sắc, còn nếu sau trận đọ sức này và cái ngã vừa rồi, ông vẫn còn sống thì ông phải hứa tới thành Toboso thưa với tình nương của tôi rằng ông phải đến trình diện nàng tùy nàng định đoạt số phận cho. Nếu nàng cho ông được tự do, ông phải quay lại tìm tôi để báo cáo về cuộc gặp gỡ đó. Tiếng tăm của những chiến công của tôi sẽ chỉ đường giúp ông tìm thấy tôi. Yêu cầu này hoàn toàn phù hợp với những Don Quixote đề ra trước trận đánh và không vượt quá giới hạn của hiệp sĩ đạo.

Hiệp sĩ ngã ngựa đáp:

- Tôi xin công nhận rằng chiếc giầy rách và bẩn của bà Dulcinea thành Toboso còn quý giá hơn bộ tóc tuy sạch nhưng rối bù của nàng Casildea. Tôi xin hứa tới trình diện trước mặt bà rồi sẽ quay trở lại gặp ngài báo cáo tường tận mọi việc theo yêu cầu của ngài.

Don Quixote nói thêm:

- Ông còn phải công nhận và tin rằng chàng hiệp sĩ bị ông đánh bại trước kia không phải và không thể là Don Quixote xứ Mancha mà chỉ là một kẻ nào đó giống chàng; cũng như tôi, tôi công nhận và tin rằng ông không phải là ông Tú Samson Carrasco mà là một kẻ nào khác giống như ông ta thôi. Bọn pháp sư thù địch của tôi đã hóa phép làm cho kẻ nào đó giống ông ta như đúc để làm dịu cơn thịnh nộ của tôi và để tôi bớt say sưa với vinh quang chiến thắng.

Hiệp sĩ bị đòn thưa:

- Tôi công nhận, nghĩ và tin rồi, cũng như ngài công nhận, nghĩ và tin. Bây giờ, xin ngài làm ơn cho tôi được đứng dậy. Cái ngã vừa rồi khá đau xong may ra tôi cũng còn đủ sức.

Don Quixote và Tom Cecial nâng hiệp sĩ Gương Sáng dậy, còn Sancho thì cứ nhìn dán mắt vào bác giám mã, hỏi câu nào cũng thấy trả lời trôi chảy chứng tỏ đích thị là Tom Cecial. Tuy nhiên, những lời của chủ nói rằng bọn pháp sư đã biến hóa bộ mặt của hiệp sĩ Gương Sáng thành bộ mặt của ông Tú Samson Carrasco vẫn in sâu trong trí óc bác, khiến bác không tin vào sự thật đang diễn ra trước mắt; tóm lại, cả thầy và trò đều lú lẫn ruột gan. Cùng với giám mã Tom Cecial, hiệp sĩ Gương Sáng đen đủi rầu rĩ đi tìm nơi băng bó bộ xương sườn bị gãy, còn Don Quixote và Sancho lên đường tiếp tục đi Saragossa. Ta tạm gác câu chuyện này ở đây để nói về lai lịch chàng hiệp sĩ Gương Sáng và bác giám mã có cái mũi quá khổ.

Chương XV

Nói về lai lịch hiệp sĩ Gương Sáng và giám mã của chàng

Don Quixote ra đi, lòng đầy hân hoan tự hào, nghĩ mình đã thắng một hiệp sĩ vô cùng dũng cảm là hiệp sĩ Gương Sáng. Tin tưởng vào lời hứa hẹn của hiệp sĩ này, chàng chắc mẩm sẽ biết tình nương của mình còn bị phù phép nữa không, vì bắt buộc chàng hiệp sĩ bại trận phải quay trở về - nếu không thì không còn là hiệp sĩ nữa - báo cáo cho chàng biết về cuộc gặp gỡ với nàng. Don Quixote nghĩ như vậy, song hiệp sĩ Gương Sáng lại không nghĩ thế vì lúc này chàng chỉ mong sao kiếm chỗ để rịt vết thương, như đã nói ở trên kia. Sách kể rằng, trước khi khuyên Don Quixote trở lại tiếp tục hành nghề hiệp sĩ mà chàng đã bỏ bẵng một thời gian, cậu Tú Samson Carrasco đã bàn bạc với Cha xứ và bác phó cạo tìm cách giam chân Don Quixote ở nhà, không cho những cuộc phiêu lưu hão huyền làm đảo lộn cuộc sống của chàng. Trong cuộc thảo luận, tất cả cùng nhất trí với ý kiến của Carrasco là cứ để Don Quixote ra đi vì chắc chắn không thể giữ được chàng, sau đó Samson Carrasco sẽ tìm gặp trên đường và tuyên chiến (không thiếu gì lý do), sẽ đánh bại chàng (việc này cũng không khó) sau khi hai bên đã thỏa thuận với nhau là kẻ bại trận phải tuân theo ý muốn của người thắng trận; một khi Don Quixote thua, cậu Tú sẽ bắt chàng phải quay về làng, nằm lì trong nhà một vài năm cho tới khi có lệnh mới, điều mà chắc chắn chàng hiệp sĩ Don Quixote bại trận sẽ thi hành để không làm trái luật lệ của hiệp sĩ đạo; cũng có thể trong thời gian cấm cung ở nhà, chàng sẽ quên dần những ý nghĩ ngông cuồng, hoặc giả mọi người sẽ tìm được một phương thuốc hiệu nghiệm chữa bệnh điên cho chàng.

Carrasco nhận làm việc đó và bác Tom Cecial, láng giềng của Sancho Panza, một con người vui tính và nhanh nhẹn, nhận đi theo làm giám mã. Samson Carrasco mang vũ khí vào người, Tom Cecial đeo một cái mũi giả bằng bìa cứng - như đã nói ở trên - để ông hàng xóm của mình không nhận ra khi giáp mặt nhau. Rồi hai người lần theo đường đi của Don Quixote, nhanh chút nữa thì được chứng kiến câu chuyện cỗ xe của thần Chết; cuối cùng, họ gặp thầy trò Don Quixote trong rừng, ở đó xảy ra những chuyện như độc giả đã thấy. Và nếu Don Quixote không có những ý nghĩ điên rồ tưởng rằng cậu Tú không phải là cậu Tú, chắc thầy Tú nhà ta sẽ chẳng bao giờ đỗ bằng cử nhân nữa; rõ thật là đi bắt chim mà chẳng thấy tổ chim đâu.

Thấy chuyến đi kết thúc một cách bị đát, tính một đằng quàng một nẻo, bác Tom Cecial bảo cậu Tú:

- Thưa ngài Samson Carrasco, quả là đáng đời cho bọn ta, xưa nay, nói thì dễ nhưng làm thì khó. Don Quixote điên, còn chúng ta tỉnh, vậy mà chàng ra đi lành lặn và tươi tỉnh, còn ngài thì vừa đau vừa buồn. Thử hỏi, giữa một người điên thật và một người làm ra điên, ai điên hơn ai?

Nghe thấy vậy, Samson đáp:

- Sự khác biệt giữa hai người đó là người điên thật mãi mãi vẫn điên, còn người làm ra điên sẽ hết điên khi nào mình muốn.

Tom Cecial nói:

- Như vậy là tôi đã tự ý làm ra điên khi nhận làm giám mã cho ngài; còn bây giờ, tôi tự ý không muốn làm ra điên nữa và tôi muốn trở về nhà.

- Cái đó tùy bác, Samson nói, xong đừng nghĩ rằng tôi cũng trở về nhà chừng nào chưa cho Don Quixote ăn đòn. Lần tới đây, tôi sẽ đi tìm lão với ý định không phải chữa bệnh điên cho lão nữa mà sẽ trả thù; xương sườn tôi đang nhức nhối khiến tôi không thể nói năng ngọt ngào với lão nữa đâu.

Vừa đi vừa trò chuyện, hai người tới một làng nọ, tại đây, may sao tìm được một ông thầy bó xương để chữa chạy cho Samson đen đủi. Cuối cùng, Tom Cecial từ biệt ra về, còn cậu Tú ở lại mưu chuyện báo thù. Sách sẽ có dịp nói về cậu; bây giờ, ta hãy quay trở lại với chàng Don Quixote ngộ nghĩnh.

Chương XVI

Nói về chuyện xảy ra giữa Don Quixote và một hiệp sĩ phong nhã xứ Mancha

Lòng hân hoan tự hào - như đã nói ở trên - Don Quixote tiếp tục của hành trình. Sau chiến thắng vừa qua, chàng nghĩ trên đời chỉ có mình là hiệp sĩ giang hồ dũng cảm nhất thời đại này, tưởng đâu bao nhiêu chuyện phiêu lưu sắp tới cũng sẽ được giải quyết một cách tốt đẹp cả. Chàng xem thường pháp thuật của lũ pháp sư ;chàng cũng chẳng còn nhớ tới những roi đòn phải chịu trong quá trình hành nghề hiệp sĩ, tới những viên đá quăng vào người khiến chàng bị gẫy mất nửa hàm răng, tới đám tội nhân vô ơn bạc nghĩa, tới trận mưa roi của đám lái la liều lĩnh[123], bụng bảo dạ “Nếu ta có cách nào hoặc có phép gì để giải mê cho tình nương Dulcinea của ta, ta sẽ chẳng cần ao ước những hạnh phúc lớn nhất mà một hiệp sĩ giang hồ may mắn nhất trong các thế kỷ trước đã đạt hoặc có thể đạt được”. Còn đang mải mê với những suy nghĩ đó, bỗng đâu nghe tiếng Sancho nói:

- Lạ thật thưa ngài, mãi tới bây giờ, trước mắt tôi vẫn hiện lên cái mũi khủng khiếp to đùng của lão Tom Cecial.

- Sancho, chẳng lẽ anh vẫn tin rằng hiệp sĩ Gương Sáng là ông Tú Carrasco, còn giám mã của chàng là lão hàng xóm Tom Cecial của anh sao?

- Tôi chẳng biết nói thế nào cả, chỉ biết là lão ta kể vanh vách về nhà cửa, vợ con tôi, không ai có thể nói được như thế; khuôn mặt, nếu bỏ cái mũi đi, thì đúng là Tom Cecial mà tôi vẫn thường gặp ở làng vì nhà lão kề ngay sát nách, còn giọng nói thì cũng y hệt.

- Sancho, phải tỉnh táo một chút chứ, Don Quixote bảo. Nào, thử hỏi vì lẽ gì ông Tú Samson Carrasco lại đóng vai hiệp sĩ giang hồ, mang cả vũ khí tấn công lẫn phòng ngự, đi tìm ta để đánh nhau cơ chứ! Phải chăng ta là kẻ thù của ông ta? Có bao giờ ta gây thù chuốc oán với ông ta không? Ta có phải là địch thủ của ông ta đâu và ông ta có theo nghề võ đâu mà phải ghen ghét với những chiến công lừng lẫy của ta?

Sancho đáp:

- Thưa ngài, còn biết nói sao nữa khi ông hiệp sĩ thì giống hệt cậu Tú Samson Carrasco; còn giám mã của ông ta cũng giống y như đúc lão hàng xóm Tom Cecial của tôi! Nếu đây là phù phép như ngài nói, liệu họ có giống hai người khác trên đời này nữa không?

Don Quixote đáp:

- Tất cả đều là mưu ma chước quỷ của lũ pháp sư muốn hãm hại ta đấy thôi. Chúng đoán biết ta sẽ thắng trong trận này nên đã biến hóa chàng hiệp sĩ bại trận kia thành ông Tú bạn ta; tình bạn đã hạn chế lưỡi gươm của ta và sức mạnh của cánh tay ta, làm dịu sự phẫn nộ chính đáng của con tim ta, khiến cho ta đã tha tội chết cho kẻ dối giả định kết liễu đời ta. Ôi! Sancho, bản thân anh đã từng nhìn thấy những sự việc rành rành để chứng minh đó sao! Lũ pháp sư có thể thay đổi dễ dàng mặt mũi con người ta, biến đẹp thành xấu, xấu hóa đẹp; mới cách đây chưa tới hai ngày, chính mắt anh đã từng nhìn thấy nhan sắc kiều diễm của nàng Dulcinea vô song trong lúc ta chỉ nhìn thấy một cô gái quê cục mịch, xấu xí, hạ lưu, mắt mũi kèm nhèm, mồm miệng hôi hám. Nếu tên pháp sư xấu xa kia dám làm một công việc tày trời như vậy, ngọng thì hắn chẳng làm thay đổi hình dạng chàng Samson Carrasco và anh hàng xóm của anh để tước đoạt của ta vinh quang của thắng lợi. Mặc dù vậy, ta cũng tự hào vì đã chiến thắng kẻ thù, dù nó đội lốt ai cũng vậy.

- Chỉ có trời mới biết được sự thật của mọi việc, Sancho đáp.

Những lý lẽ viển vông của Don Quixote không thuyết phục được bác, vì bác biết rất rõ nàng Dulcinea thay hình đổi dạng là do mưu mô của bác; tuy nhiên, bác cũng chẳng cãi làm chi, sợ nói lộ ra hết âm mưu.

Thầy trò đang bàn chuyện hão huyền bỗng đâu có một người đi cùng đường, từ phía sau tiến đến. Khách lạ cưỡi một con ngựa chấm đen trắng trông rất đẹp mắt, mình khoác một tấm áo dạ màu xanh viền nhung màu da thú, đầu đội mũ cũng bằng thứ nhung đó. Chàng mang một thanh gươm cong của người Moor, dải đeo màu xanh và vàng; đôi ủng đóng cũng công phu như chiếc dải đeo gươm vậy; đinh thúc ngựa không mạ vàng mà phết một nước sơn xanh thật mịn, thật bóng, thật hài hòa với toàn bộ trang phục, nom còn đẹp mắt hơn bằng vàng nguyên chất. Khi đi ngang mặt thầy trò Don Quixote, người khách lễ phép chào rồi thúc ngựa định vượt. Thấy vậy, Don Quixote lên tiếng:

- Thưa quý khách, nếu ngài đi cùng đường với chúng tôi và không có việc gì gấp, tôi sẽ rất hân hạnh được hầu chuyện ngài.

Khách cưỡi ngựa đáp lại:

- Quả thật, tôi sẽ không đi nhanh như vậy nếu không vì sợ con ngựa cái của tôi làm cho con ngựa đực của ngài động tình.

- Xin ngài cứ việc ghì cương con ngựa cái của ngài lại, Sancho bảo, vì con ngựa đực của chủ tôi ngoan ngoãn nết na nhất trên đời. Trong trường hợp thế này, không bao giờ nó làm điều gì bậy bạ, trừ một lần nó không tự kiềm chế nổi khiến ông chủ tôi và tôi phải trả giá gấp bảy lần. Tôi xin nhắc lại là ngài cứ đi chậm dù có bưng con cái đến tận miệng nó, chắc chắn nó cũng chẳng ngó ngàng.

Người khách lạ ghìm dây cương, lấy làm ngạc nhiên về hình thù, mặt mũi của Don Quixote - lúc này chàng hiệp sĩ của chúng ta để đầu trần, mũ sắt đeo lủng lẳng ở đầu cốt yên con lừa của Sancho. Nếu như khách áo xanh chăm chú quan sát Don Quixote thì chàng hiệp sĩ quan sát lại còn chăm chú hơn, nghĩ rằng đây phải là một nhân vật khác thường. Khách trạc ngũ tuần, tóc chỏm bạc, mũi khoằm, đôi mắt nửa vui, nửa nghiêm, tóm lại, y phục và phong thái tỏ ra là một con người có phẩm hạnh. Nhìn chàng Don Quixote xứ Mancha, ông ta ngạc nhiên, bụng bảo dạ chưa hề thấy có một người nào bộ dạng lạ lùng đến vậy, cổ thì ngẳng, người cao lêu đêu, mặt gầy nhom và vàng ệch, vũ khí đeo đầy người, cử chỉ, áo quần… thật là một bức chân dung lâu lắm không thấy xuất hiện trên trái đất này. Thấy khách trố mắt nhìn mình, Don Quixote đoán được ý muốn của ông ta. Vốn lịch thiệp và thích làm đẹp lòng mọi người, không để khách hỏi, chàng đi trước ý định và nói:

- Tôi không lấy làm lạ một khi ngài tỏ vẻ ngạc nhiên trước hình dáng kỳ lạ, khác người của tôi; song, ngài sẽ hết sức kinh ngạc khi tôi thưa với ngài rằng tôi là một trong những hiệp sĩ đi tìm kiếm những chuyện phiêu lưu mạo hiểm, như thiên hạ thường nói. Tôi bỏ quê hương, bỏ tiền của, bỏ cả cuộc sống êm ấm, phó mặc số phận cho thần May rủi dẫn đi. Tôi muốn làm sống lại ngành hiệp sĩ giang hồ đã chết từ lâu; đã bao lâu nay có lúc vấp ngã rồi lại dậy, tôi đã thực hiện được một phần lớn nguyện vọng của mình; tức là cứu vớt gái góa, bênh vực gái tân, giúp đỡ gái có chồng, trẻ côi cút và vị thành niên, một công việc dành riêng cho các hiệp sĩ giang hồ, với những chiến công anh dũng, liên tiếp và hợp ý Chúa, tôi xứng đáng được giới thiệu trên sách ở hầu hết các nước trên thế giới, Người ta đã im ba mươi nghìn cuốn sách nói về cuộc đời tôi và còn định in ba mươi triệu lần nữa nếu trời không ngăn lại. Để tóm lại trong vài câu ngắn, hoặc chỉ một câu, xin thưa rằng tôi là Don Quixote xứ Mancha, còn có tên là hiệp sĩ Mặt Buồn. Mình tự khen mình là một hành động hạ thấp phẩm giá, song tôi nghĩ rằng tôi bắt buộc phải làm một khi không ai nói ra cho. Bởi vậy, thưa ngài quý tộc, con ngựa này, ngọn giáo này, tấm khiên này, người giám mã này, tất cả những vũ khí này, nước da vàng vọt này, thân hình gày còm này sẽ không khiến ngài phải ngạc nhiên nữa sau khi biết tôi là ai và làm nghề gì.

Don Quixote chưa dứt câu, nhà quý tộc áo xanh lặng đi như không nói nên lời; hồi lâu, ông ta mới cất tiếng:

- Thưa ngài hiệp sĩ, trước vẻ kinh ngạc của tôi, ngài đã nhìn thấu tấm lòng tôi, song ngài vẫn không làm cho tôi hết ngạc nhiên kể từ lúc tôi gặp ngài tới giờ. Như ngài đã nói, tôi sẽ hết sức ngạc nhiên một khi biết ngài là ai. Sự thật không phải thế, trái lại, từ lúc biết rõ ngài rồi, tôi lại càng ngạc nhiên. Làm sao có thể có các hiệp sĩ giang hồ ở đời này, và làm gì có sách viết về những hành động kiếm hiệp có thật cơ chứ. Tôi không thể tin được rằng ở đời này có những người đứng ra giúp đỡ gái góa, bênh vực gái tân, che chở gái có chồng, cứu vớt trẻ côi cút; tôi sẽ không bao giờ tin điều đó nếu tôi không nhìn thấy ngài tận mắt hôm nay. Xin cảm tạ Thượng đế. Cuốn sách in viết về những chiến công cao cả và có thật của ngài sẽ đánh bạt những cuốn sách viết về các hiệp sĩ giang hồ nhan nhản trên đời, đã làm hỏng thuần phong mỹ tục và làm hại những cuốn sách hay.

- Những sách viết về các hiệp sĩ giang hồ có thật hay không, điều đó còn phải bàn nhiều, Don Quixote nói.

- Liệu có ai nghĩ rằng những cuốn sách đó không bịa không? Khách áo xanh hỏi.

- Có tôi, Don Quixote đáp, nhưng thôi, xin đừng bàn chuyện đó nữa. Nếu như chúng ta còn đi cùng đường với nhau, tôi hy vọng Chúa sẽ làm cho ngài hiểu rằng ngài đã hành động sai trái, đi theo khuynh hướng của những kẻ coi loại sách đó là bịa.

Nghe đến đây, khách áo xanh đâm ra ngờ rằng Don Quixote hẳn phải là kẻ mất trí, và ông chờ đợi những câu tương tự để xác minh nhận xét của mình. Trước khi bàn tới chuyện khác, Don Quixote yêu cầu khách áo xanh:

- Tôi đã giới thiệu với ngài về thân thế, cuộc đời của tôi rồi; bây giờ, xin hãy cho biết ngài là ai.

- Thưa ngài hiệp sĩ Mặt Buồn, khách áo xanh đáp, tôi là một người quý tộc; quê tôi là nơi mà chúng ta sẽ tới và dùng cơm trong ngày hôm nay, nếu Chúa cho phép; về của cải, tôi thuộc loại trung lưu; tên tôi là Don Diego de Miranda. Tôi sống với vợ, với các con và bè bạn. Thú vui của tôi là săn bắn và câu, song tôi không nuôi chim ưng và chó săn mà chỉ có một con chim mồi dễ bảo và một con chồn đen xông xáo, tôi có sáu tá sách tiếng Tây Ban Nha và tiếng Latinh, toàn là sách truyện và sách kinh, còn loại sách kiếm hiệp chưa lọt qua ngưỡng cửa nhà tôi. Tôi thích đọc truyện hơn sách kinh, miễn đó là những truyện giải trí lành mạnh, lời lẽ chau chuốt, tình tiết éo le, hấp dẫn, Phải nói loại sách này rất hiếm ở Tây Ban Nha. Đôi khi tôi ăn thết ở nhà hàng xóm, bạn bè, thường khi tôi mời họ. Tôi ăn uống tinh khiết và đầy đủ; tôi không thích gièm pha và cũng không thích nghe lời gièm pha; tôi không nhòm ngó của đời của ai và cũng không xoi mói của đời của người khác. Hàng ngày, tôi đi lễ và phân phát của cải của tôi cho người nghèo, không khoe khoang những việc làm từ thiện để tránh cho mình tính đạo đức giả và tính kiêu căng, những kẻ thù có thể dễ dàng luồn lọt vào một trái tim khiêm nhường nhất. Tôi cố gắng dàn xếp những mối bất hòa; tôi sùng kính Đức mẹ và luôn luôn tin vào lòng từ bi vô tận của Chúa.

Từ nãy, Sancho vẫn lắng nghe nhà quý tộc kể về cuộc đời và việc làm hàng ngày của ông. Bác cho rằng đó là một cuộc sống lành mạnh và nề nếp, người nào có một cuộc sống như vậy ắt phải làm nên những điều kỳ diệu. Đang ngồi trên lưng lừa, bác tụt xuống đất, chạy tới nắm bàn đạp bên phải của nhà quý tộc, rồi với một vẻ thành kính, mắt rưng rưng như muốn khóc, bác hôn lấy hôn để bàn chân ông ta. Trước cảnh tượng đó, nhà quý tộc hỏi:

- Người anh em làm gì vậy? Những cái hôn đó nghĩa là thế nào?

- Hãy để cho tôi hôn, Sancho đáp, vì hình như ngài là vị thánh đầu tiên cưỡi con ngựa mà tôi được gặp trong suốt cả cuộc đời tôi.

- Ta không phải là thánh mà là kẻ có nhiều tội, nhà quý tộc đáp, chính người anh em mới là thánh. Với tính tình chất phác như vậy, người anh em hẳn phải là thiện nhân.

Sancho trở về vị trí cũ, trên lưng lừa. Hành động vừa rồi của bác làm cho Don Quixote đang trầm ngâm suy nghĩ cũng bật lên cười và một lần nữa khiến Don Diego phải kinh ngạc. Lúc này, Don Quixote hỏi thăm nhà quý tộc có mấy mụn con, chàng bảo:

- Các triết gia xưa không hiểu gì về Chúa cả; một trong những điều họ coi là hạnh phúc lớn nhất là có nhiều của cải thiên nhiên, có nhiều tiền bạc, có nhiều bạn bè và nhiều đứa con ngoan.

- Thưa ngài Don Quixote, nhà quý tộc đáp, tôi có một con trai, nhưng tôi nghĩ rằng thà không có nó còn sung sướng hơn. Không phải nó hư hỏng gì, song nó không được như ý mình. Năm nay nó mười tám tuổi, đã học sáu năm tiếng Latinh và Hy Lạp ở Salamanca, khi tôi muốn cho nó học những môn khác, nó cứ khăng khăng đi vào môn thơ (nếu ta có thể coi thơ là một môn học), không tài nào làm cho nó thích môn Luật mà tôi muốn nó theo, hoặc môn thần học là bà chúa của các môn, ý tôi muốn nó trở thành niềm vinh quang của dòng họ, bởi vì chúng ta sống trong một thế kỷ mà các vị vua chúa đánh giá cao các văn nhân có đức - có tài mà không có đức khác nào viên ngọc trong đống phân. Thế nhưng suốt ngày nó chỉ mải mê nghiên cứu xem câu thơ nào trong tập Iliad của Homer hay hay dở, một bài thơ trào phúng nào đó của Martial có nặng lời không, phải hiểu thế nào cho đúng một câu thơ của Virgil. Tóm lại, nó chỉ làm bạn với các tập sách của các nhà thơ đó hoặc Horace, Perseus. Juvenal, Tibullus, ngoài ra chẳng để ý tới các nhà thơ khác. Nó quá thờ ơ với thơ mới vừa qua, ở Salamanca, người ta gửi về cho nó bốn câu thơ, đâu như đầu đề một cuộc thi thơ, vậy mà nó lúng túng mãi không làm nổi một bài gloss[124] để dự thi.

Nghe xong, Don Quixote đáp:

- Thưa ngài, con cái là những khúc ruột của cha mẹ. Bởi vậy, dù chúng tốt hay xấu, ta cũng phải thương yêu chúng như linh hồn mang lại cuộc sống cho ta. Bậc phụ mẫu phải dìu dắt chúng từ bé đi vào con đường của đạo đức, của những điều hay lẽ phải, của thuần phong mỹ tục để một khi lớn lên, chúng là nơi nương tựa cho cha mẹ già và là niềm vinh quang cho hậu thế. Theo thiển ý, bắt chúng phải theo học môn này hay môn khác là không đúng, tuy rằng ta cũng cần phải khuyên bảo chúng; và nếu không phải cần học để kiếm gạo một khi chúng sinh trưởng trong một gia đình khá giả, tôi nghĩ cứ để cho chúng theo học môn nào chúng thích. Tuy Thơ mang lại cảm khoái nhiều hơn lợi ích thực tế, song nó không thuộc những môn làm mất phẩm giá kẻ nào theo đuổi nó. Thưa ngài quý tộc, theo tôi, thơ giống như một thiếu nữ mơn mởn đương tơ được chăm sóc những thiếu nữ khác - tức là những môn học khác - chăm sóc, bồi đắp, chải chuốt, tô điểm cho. Thơ muốn hay phải được các môn học khác hỗ trợ và, ngược lại, nó cũng làm tôn các môn này lên. Song, cô thiếu nữ đó không thích bị sai khiến, kéo lê trên khắp phố phường, phô bày ở các ngã tư hoặc các xó xỉnh lâu đài. Thơ có những đặc tính tuyệt vời, người nào biết cách xử lý biến hóa nó thành vàng nguyên chất vô giá. Phải dìu dắt nó, không để cho nó chạy theo thể loại trào phúng xấu xa hoặc côtênô[125] rẻ tiền. Những thể loại có giá trị là những bản anh hùng ca, những vở bi kịch làm cho người đọc phải rơi lụy, những hài kịch vui nhộn và sáng tạo. Thơ không dành cho những kẻ vô lại hoặc phàm phu tục tử vì họ không hiểu nổi và không thấy được những giá trị chứa đựng trong nó. Ở đây, xin ngài đừng nghĩ rằng tôi coi phàm tục là những đám bần dân, hạ đẳng; trái lại, tất cả những ai, dù là vua chúa, không hiểu biết về thơ đều có thể liệt vào những kẻ phàm phu tục tử. Và một người nào làm thơ với tất cả những tiêu chuẩn mà tôi vừa kể ra, sẽ được lừng danh ở khắp các nước văn minh. Nếu như ngài nói, con ngài không thích làm thơ bằng tiếng Tây Ban Nha, tôi cho rằng ý nghĩ đó không đúng. Homer vĩ đại không làm thơ bằng tiếng Latinh vì ông là người Hy Lạp, Virgil cũng không viết bằng tiếng Hy Lạp vì ông là người Latinh. Tóm lại, các thi hào xưa đều viết bằng thứ tiếng hòa lẫn trong sữa mẹ chứ không dùng tiếng ngoại quốc để diễn đạt những ý tưởng cao đẹp của mình. Từ đó, ta có thể suy rộng ra đối với tất cả các nhà thơ trên thế giới; ta không nên xem thường một nhà thơ Đức hoặc một nhà thơ Tây Ban Nha vì họ viết bằng tiếng mẹ đẻ, thậm chí một nhà thơ sinh trưởng tại một tỉnh nào đó viết bằng tiếng địa phương. Theo tôi hiểu, thưa ngài, cậu con trai của ngài không hẳn đã không thích làm thơ bằng tiếng Tây Ban Nha mà chỉ ác cảm với những ông thợ thơ không có kiến thức cần thiết để khêu gợi, bồi đắp và nâng cao năng khiếu của mình. Nghĩ vậy cũng có thể là ngộ nhận vì người ta cho rằng làm thơ là bẩm sinh, tức là đứa trẻ từ trong bụng mẹ lọt lòng đã là thi sĩ và, với thiên khiếu đó, chẳng cần suy nghĩ tìm tòi làm gì, cũng làm được thơ. Xin nói thêm là một thi sĩ bẩm sinh, lại có kỹ năng, vượt xa một thi sĩ có kỹ năng nhưng lại không có thiên khiếu; lý do là kỹ năng không thể thắng được thiên khiếu mà chỉ có thể nâng cao thiên khiếu. Thiên khiếu cộng với kỹ năng, kỹ năng hòa với thiên khiêu sẽ tỏ ra một thi sĩ hoàn toàn thiện mỹ. Thưa ngài quý tộc, để kết luận cho cậu chuyện của tôi, xin ngài hãy để cậu con trai của ngài đi theo con đường mà ngôi sao bản mệnh của cậu đã vạch ra. Một khi là một người học trò xuất sắc, lại vượt qua một cách trơn tru bước mở đầu của môn học tức là môn ngữ văn, với những tri thức đã tiếp thu được, cậu sẽ leo tới đỉnh cao của sự nghiệp văn chương, mà văn chương lại rất cần thiết cho một hiệp sĩ theo nghề cung kiếm, vì nó bồi dưỡng, tô điểm và nâng cao con người của chàng lên, cũng như mũ tế đối với giám mục và áo thụng đối với các luật gia giỏi giang. Nếu con trai của ngài làm thơ trào phúng đả vào danh dự của người khác thì hãy nên quở trách, trừng phạt và hủy những bài thơ ấy đi; nhưng nếu cậu làm thơ để lên án những thói hư tật xấu như Horace xưa kia đã làm một cách tế nhị, xin hãy khen ngợi. Thi sĩ được phép đả phá sự ghen ghét và nêu lên trong những câu thơ của mình thói xấu của những kẻ có tính đố kỵ, miễn là không chỉ đích danh người nào. Có những thi sĩ đáng phải đưa đi đày ở đảo Pontus vì đã đả phá một tính xấu. Nếu nhà thơ sống lành mạng, thơ ông ta cũng lành mạnh; ngòi bút là tiếng nói của tâm hồn, những ý nghĩ trong tâm hồn được thể hiện thành những vần thơ. Những con người thận trọng, nghiêm túc, đức độ lại giỏi thơ đều được các vị vua chúa kính trọng, đãi ngộ, thậm chí được tặng vòng hoa kết bằng những lá cây chịu được sét đánh[126], không một ai được xúc phạm tới những người đội trên đầu vòng hoa đó của vua ban cho.

Trước những lời lẽ của Don Quixote, nhà quý tộc áo xanh không khỏi sửng sốt, và ý nghĩ cho rằng chàng là một kẻ mất trí cũng tiêu tan dần trong đầu óc ông. Sancho không thích nghe chủ nói, giữa đường bỏ đi tìm những người chăn cừu vắt sữa gần đó để kiếm ít sữa ăn. Trái lại, nhà quý tộc áo xanh rất thích thú bài diễn văn đầy trí tuệ của Don Quixote; ông đang định bàn tiếp, chợt Don Quixote ngẩng đầu lên thấy một cỗ xe trưng cờ hiệu của nhà vua đi tới. Nghĩ rằng phải có một chuyện phiêu lưu mạo hiểm mới là gì đây, chàng lớn tiếng gọi Sancho đem mũ sắt lại. Nghe tiếng gọi, Sancho rời bỏ đám người chăn cừu, tất tưởi thúc lừa đi đến với chủ lúc này đang sắp gặp một chuyện phiêu lưu cực kỳ rùng rợn.

Chương XVII

Sự kết thúc tốt lành của câu chuyện những con sư tử trong đó lòng dũng cảm tuyệt vời của Don Quixote đạt tới đỉnh cao tột cùng

Sách kể rằng khi thấy Don Quixote gọi Sancho mang mũ sắt lại, bác giám mã đang mải mua pho mát của những người chăn cừu. Bị dồn vào thế bí vì bị chủ gọi gấp quá, bác lúng túng chẳng biết để pho mát vào đâu; không muốn bị mất toi vì đã trót trả tiền rồi, bác liền nhét luôn vào cái mũ sắt rồi, vừa ôm chặt cái của quý đó, bác chạy lại xem chủ bảo gì. Tới nơi, Don Quixote bảo:

- Anh bạn hãy đưa cho ta cái mũ sắt này. Hoặc là ta ít am hiểu những chuyện phiêu lưu, hoặc là điều mà ta vừa phát hiện ra là một chuyện phiêu lưu khiến ta phải chuẩn bị vũ khí.

Nghe thấy vậy, nhà quý tộc áo xanh nhìn khắp xung quanh song chỉ thấy một cỗ xe đi lại, trên cắm hai, ba lá cờ nhỏ; đồ chừng chiếc xe đó chở tiền cho vua, ông nói cho Don Quixote biết, song chàng hiệp sĩ không tin vì đầu óc luôn nghĩ rằng mọi sự việc đối với chàng đều là những chuyện phiêu lưu mạo hiểm cả, chàng bảo nhà quý tộc:

- Người nào chuẩn bị tốt cho một trận đánh tức là đã thắng một nửa, tôi chuẩn bị trước cũng chẳng mất gì. Kinh nghiệm cho thấy tôi có những kẻ thù hữu hình và kẻ thù vô hình, và tôi cũng không biết chúng tấn công ở đâu, lúc nào, dưới hình thức nào.

Quay lại Sancho, Don Quixote hỏi cái mũ sắt. Không biết làm thế nào để lấy pho mát ra, bác giám mã đành cứ thế đưa cho chủ. Don Quixote vớ lấy mũ, chẳng cần nhìn xem bên trong có gì không, đội ngay lên đầu. Bị ép quá chặt, những miếng pho mát tan ra thành nước, chảy ròng ròng xuống mặt mũi râu ria Don Quixote, chàng thất kinh hỏi giám mã:

- Sancho, cái gì thế này? Phải chăng sọ ta nhũn hoặc óc ta tan, hoặc mồ hôi ta toát ra từ đầu đến chân? Nếu ta toát mồ hôi thì nhất định không phải vì sợ hãi, mặc dù ta biết chắc cuộc phiêu lưu này sẽ khủng khiếp. Hãy đưa cho ta cái gì để lau mồ hôi che lấp cả mặt ta rồi.

Chẳng nói chẳng rằng, Sancho đưa cho Don Quixote chiếc khăn tay, thầm cảm tạ Chúa vì chủ đã không phát hiện ra. Don Quixote lau mặt xong bèn bỏ mũ ra xem bên trong có cái gì khiến chàng thấy đầu mát lạnh và khi nhìn thấy một đống lầy nhầy màu trắng, chàng đưa lên mũi ngửi và nói:

- Có tình nương của ta là nàng Dulcinea làng Toboso, mi đã bỏ pho mát vào đây, hỡi tên giám mã phản phúc, vô lại, xấu xa kia!

Rất thản nhiên, Sancho vờ vĩnh đáp:

- Nếu là pho mát, xin hãy đưa cho tôi ăn nào; nhưng thôi, hãy để cho quỷ xứ nó ăn vì chỉ có nó bỏ vào thôi. Tôi lại dám làm bẩn mũ sắt của ngài ư? Sao ngài bắt nọn giỏi thế? Quả thật, thưa ngài, Chúa cũng chỉ cho tôi rằng tôi cũng bị những tên pháp sư hãm hại vì tôi là thủ hạ thân tín của ngài, và chúng bỏ những thứ nhơ bẩn vào mũ ngài để ngài nổi giận ghè nát xương sườn của tôi ra như ngài vẫn thường làm. Nhưng lần này, chắc là chúng không thành công đâu; và tôi tin rằng với bộ óc sáng suốt, ông chủ sẽ nhận thấy tôi chẳng có pho mát, chẳng có sữa, chẳng có gì hết. Vả chăng, nếu có, tôi sẽ bỏ vào bụng chứ không bỏ vào mũ sắt làm gì.

- Có thể lắm, Don Quixote nói.

Được chứng kiến sự việc từ đầu đến cuối, nhà quý tộc áo xanh lấy làm ngạc nhiên lắm, nhất là thấy Don Quixote, sau khi chùi đầu, mặt, râu, mũ, lại đội chiếc mũ đó ngay lên đầu, chân ghi bàn đạp, tay rút gươm, tay nắm ngọn giáo, miệng nói:

- Bây giờ thì ta đã sẵn sàng đánh nhau với cả quỷ Satan, muốn ra sao thì ra.

Lúc đó, cỗ xe trưng cờ đã tới; đi theo xe chỉ có một người đánh xe trên lưng la và một người nữa ở đầu xe. Don Quixote lại gần và nói:

- Những người anh em đi đâu vậy, xe gì đấy? Trong xe chở gì và những lá cờ này là thế nào?

Người đánh xe đáp:

- Xe tôi chở một đôi sư tử của ngài thống đốc Oran gửi về triều dâng Đức vua; sư tử nhốt trong cũi, những lá cờ trên xe là cờ nhà vua để dân chúng biết là xe chở hàng của Người.

- Sư tử có to không, Don Quixote hỏi.

- To lắm, người ngồi trên xe đáp, chưa từng thấy có sư tử nào ở châu Phi sang ta mà lại to như vậy. Tôi là người coi sư tử, tôi đã từng áp tải nhiều sư tử nhưng những con sư tử như thế này thì chưa. Có một đực và một cái, con đực nhốt trong cũi ở đầu xe, con cái trong cũi ở cuối xe. Lúc này chúng đang đói vì từ sáng tới giờ chưa được ăn gì. Thôi, xin ngài tránh ra, chúng tôi phải đi gấp để đến nơi còn cho chúng ăn.

Don Quixote nhếch mép nói:

- Các ngài pháp sư gửi đến cho ta những con sư tử mới nhỏ làm sao! Lại vào lúc chúng đang đói nữa. Được, các ngài sẽ thấy ta không phải là con người sợ sư tử. Anh coi sư tử ư? Hãy xuống xe và mở cũi lùa chúng ra. Tại đây, giữa cánh đồng này, ta sẽ cho chúng biết tay Don Quixote xứ Mancha, mặc dù chúng được lũ pháp sư phái đến đây.

- Thôi, thôi, nhà quý tộc áo xanh thẫm bảo, chàng hiệp sĩ của chúng ta lộ nguyên hình rồi. Pho mát làm sọ chàng mềm nhũn và óc chàng chín dừ.

Sancho lại trước mặt ông ta và bảo:

- Thưa ngài, xin ngài hãy vì chúa làm cách nào ngăn ông chủ Don Quixote của tôi đừng đánh nhau với lũ sư tử này; nếu ông ta làm việc đó, chúng sẽ xé nhỏ cả bọn chúng ta mất thôi.

Nhà quý tộc nói:

- Ông chủ của anh điên rồ lắm khiến anh lo và nghĩ rằng ông ấy sẽ đánh nhau với những con sư tử dữ tợn như vậy?

- Ông ấy không điên nhưng tợn lắm, Sancho đáp.

- Để ta bảo ông ấy chớ nên liều lĩnh như vậy, nhà quý tộc nói.

Rồi ông lại gần Don Quixote lúc này đang giục người coi sư tử mở cũi, ông nói:

- Thưa ngài, các hiệp sĩ giang hồ chỉ nên làm những cuộc phiêu lưu mang lại cho mình sự thành công chứ không phải sự thất bại. Dũng cảm đi đến liều lĩnh không phải là dũng cảm mà là điên rồ, huống chi những con sư tử này không hề chống đối ngài, thậm chí chúng không dám nghĩ tới điều đó. Đây là lễ vật dâng lên Đức vua, ta chớ nên giữ lại hoặc cản đường làm gì.

- Thôi đi, ngài quý tộc, Don Quixote đáp; ngài hãy lo chăm sóc con chim mồi dễ bảo và con chồn đen xông xáo của ngài thì hơn, mặc ai lo việc nấy. Đây là việc của tôi, tôi biết rõ những chú sư tử này có dành riêng cho tôi hay không.

Rồi quay lại người coi sư tử, chàng bảo:

- Ông tướng kia, liệu hồn; nếu không mở cũi ra, ngọn giáo này sẽ khâu chặt ông vào cũi xe bây giờ.

Thấy ông ngáo ộp vũ trang này cứ khăng khăng đòi mở, người đánh xe nói:

- Ngài ôi, xin ngài làm phúc làm đức cho tôi tháo hai con la và đưa chúng đến nơi an toàn trước khi mở cũi kẻo sư tử ăn thịt chúng thì tôi hết đời; cả vốn liếng nhà tôi chỉ có chiếc xe và hai con la này thôi.

- Ôi, con người kém tin tưởng, Don Quixote nói; thôi được, hãy xuống xe và tháo la ra, muốn làm gì thì cứ làm rồi ngươi sẽ thấy mình đã làm một việc vô ích, quá cẩn thận.

Người đánh xe nhảy xuống đất, tháo vội hai con la; trong khi đó, người coi sư tử nói to:

- Xin tất cả các vị có mặt tại đây làm chứng cho tôi là tôi bị bắt ép phải mở cũi thả sư tử ra; tôi tuyên bố với ông hiệp sĩ là ông phải bồi thường mọi thiệt hại do những con thú này gây ra, kể cả tiền lương và các quyền lợi khác của tôi. Nào, các vị hãy tìm chỗ ẩn nấp trước khi tôi mở; riêng tôi chắc chắn không bị chúng ăn thịt đâu.

Nhà quý tộc áo xanh lại một lần nữa khuyên can Don Quixote đừng làm chuyện điên rồ như vậy, nhưng làm thế chẳng khác gì thách thức cả Thượng đế. Don Quixote đáp là chàng rất có ý thức về hành động của mình. Nhà quý tộc bảo:

- Ngài coi chừng đấy, tôi biết chắc ngài nhầm rồi.

- Thôi, Don Quixote nói, nếu ngài không muốn chứng kiến một sự việc mà ngài cho là bi đát, xin hãy quất con ngựa cái lấm chấm đen trắng của ngài và tìm đường ẩn nấp đi.

Nghe thấy vậy, Sancho nước mắt vòng quanh, van xin chủ hãy từ bỏ việc làm nguy hiểm đó vì nếu đem so sánh thì câu chuyện về những chiếc cối xay gió, câu chuyện rùng rợn về cái chày nện dạ[127] cùng tất cả những chuyện phiêu lưu mạo hiểm mà chàng đã gặp từ trước tới giờ chỉ bằng hạt bụi, bác bảo:

- Xin ngài hãy coi chừng vì trong chuyện này chẳng có phù phép phù tắc gì hết. Qua chấn song và khe cũi, tôi nhìn thấy rõ một cái vuốt sư tử, và tôi kết luận rằng một con sư tử có cái vuốt như vậy ắt phải to hơn quả núi.

- Thôi đi, Don Quixote đáp, sự sợ hãi còn làm cho anh tưởng con sư tử đó to hơn cả nửa trái đất nữa kia. Sancho, tránh ra và mặc ta. Nếu ta chết ở đây, hãy nhớ tới điều thỏa thuận trước kia là anh đi gặp nàng Dulcinea cho ta; ta nói thế thôi.

Don Quixote còn nói nhiều những câu tương tự khiến mọi người hết hy vọng chàng từ bỏ ý định ngông cuồng. Nhà quý tộc áo xanh muốn dùng vũ lực ngăn cản Don Quixote song không có đủ vũ khí trong tay, và chăng, ông thấy đánh nhau với tên điên này là dại (lúc này, ông đã thấy Don Quixote hoàn toàn điên rồ). Trong lúc chàng hiệp sĩ dọa nạt, giục giã người coi sư tử, nhà quý tộc áo xanh vội thúc ngựa, Sancho vội thúc lừa, người đánh xe cũng vội thúc la, cả ba cố lánh xa cỗ xe chừng nào hay chừng ấy trước khi lũ sư tử ra khỏi cũi. Sancho khóc hu hu vì bác cầm chắc phen này chủ bác sẽ phải chết dưới nanh vuốt của hai con ác thú; bác nguyền rủa số phận, nguyền rủa giờ phút bác quyết định trở lại theo hầu Don Quixote; tuy nhiên, bác không vì mải than khóc mà quên quất con lừa chạy rõ xa cỗ xe. Thấy mọi người đã tản ra, người coi sư tử nhắc lại những yêu cầu đã nêu trên kia. Don Quixote đáp:

- Biết rồi, xong hà tất phải đặt những yêu cầu đó ra làm gì vì không cần thiết, nào, nhanh tay lên.

Trong lúc người coi sư tử loay hoay mở cũi thứ nhất, Don Quixote suy tính xem nên chiến đấu trên ngựa hay dưới đất, rằng Rocinante sẽ hoảng sợ khi giáp mặt sư tử. Thế là chàng xuống ngựa, vứt giáo, tay ôm khiên, tay ôm gươm rồi, với một sự dũng cảm tuyệt vời, từ từ tiến đến trước cỗ xe, mồm ra sức cầu nguyện, trước cầu Chúa, sau cầu tình nương Dulcinea phù hộ cho. Cũng xin thưa với độc giả rằng khi viết tới đây, tác giả của câu chuyện có thật này thốt lên kêu: “Ôi, tả sao xiết sức mạnh và lòng dũng cảm của chàng Don Quixote xứ Mancha, tấm gương cho mọi hiệp sĩ trên đời soi mình, Don Manuel de Lion tái sinh, niềm vinh dự của các hiệp sĩ Tây Ban Nha[128]. Ta phải dùng những lời lẽ nào để nói lên chiến công kinh hồn này? Ta phải giải thích ra sao để các thế kỷ sau tin vào câu chuyện này? Làm sao tìm được những lời ca ngời xứng đáng mặc dù ta sẽ ca ngợi hết lời? Không ngựa, một thân một mình, với một lòng dũng cảm tuyệt vời, với thanh gươm không phải gươm Con Chó[129], với tấm khiên bằng thép gỉ và đục, chàng hiên ngang đứng chờ hai con sư tử dữ tợn nhất mà rừng châu Phi sản sinh ra. Hỡi con người dũng cảm xứ Mancha, chính những hành động của chàng sẽ là bài ca về chàng, ta chẳng cần nhắc tới làm chi nữa vì không đủ lời ca tụng”. Đến đây, tác giả dứt lời tán dương và nối tiếp câu chuyện bị đứt đoạn, ông kể như sau: Thấy Don Quixote đã vào tư thế sẵn sàng chiến đấu, lại tự xét không thể thả con sư tử đực ra - e chàng hiệp sĩ táo tợn kia nổi nóng lên thì tai vạ, - người coi thú bèn mở toang cũi thứ nhất trong đó có con sư tử vừa to một cách ghê gớm, vừa dữ tợn như đã kể trên. Việc đầu tiên của con thú là đi đi lại lại trong cũi nhốt, duỗi đuôi, vuốt và vươn mình, rồi nó há mồm chậm chạp ngáp, lưỡi thè ra tới gần hai gang để dụi mắt và liếm mặt; xong đâu đấy, nó thò đầu ra khỏi cũi, đưa đôi mắt đỏ ngầu như hai hòn than ngó ngó nghiêng nghiêng khiến kẻ nào to gan nhất cũng phải hồn xiêu phách lạc. Riêng Don Quixote vẫn chăm chú quan sát, chỉ mong nó lao ra khỏi xe là xông vào băm nó ra từng mảnh.

Tính điên rồ của Don Quixote thật quá quắt như vậy đó. Song chú sư tử tỏ ra độ lượng và nhã nhặn hơn là hung dữ, chẳng thèm chấp những trò thách thức trẻ con. Sau khi ngó ngang ngó dọc, chú quay lưng lại, chổng cả phần hậu môn vào mặt Don Quixote, ung dung trở thẳng vào cũi nằm dài. Thấy thế, Don Quixote lệnh cho người coi sư tử phải vào quất chọc con vật nhảy khỏi cũi.

- Tôi chịu thôi, người coi thú đáp, ví nếu tôi chọc tức nó, tôi sẽ là người đầu tiên bị nó xé xác ra. Ngài hiệp sĩ ơi, ngài chớ nên đòi hỏi gì nữa; nếu nói về lòng dũng cảm thì hành động của ngài không chê vào đâu được, xin đừng cầu may một lần nữa làm gì. Tôi đã mở cũi sư tử, ra hay không là tùy nó; nếu nó không ra, suốt cả ngày nó cũng sẽ chẳng ra. Bằng việc làm vừa rồi, ngài đã tỏ lòng dũng cảm của mình. Theo tôi hiểu, một đối thủ dũng cảm không phải làm một việc gì hơn nữa một khi thách thức địch thủ của mình và sẵn sàng chiến đấu, nếu kẻ địch không nhận lời tức là phải gánh lấy sự nhục nhã, còn người thách thức được coi như đã thắng trận.

- Sự thật là thế, Don Quixote nói; thôi, anh bạn hãy đóng cũi lại và bằng cách nào tốt nhất, hãy nhận thực những hành động của ta mà anh được chứng kiến như: anh đã mở cũi ra sao, ta đứng chờ như thế nào, rồi con sư tử không ra, ta lại chờ như thế nào, rồi nó vẫn không ra và quay lại vào cũi nằm. Đúng, ta không thể làm gì hơn nữa. Xéo đi, hỡi pháp thuật ma quái! Chúa phù hộ cho lẽ phải, chân lý và hiệp sĩ đạo chân chính! Nào, hãy đóng cũi vào để ta gọi những kẻ chạy trốn lại đây nghe anh bạn kể về chiến công này.

Người coi thú đóng cũi; Don Quixote móc vào đầu ngọn giáo chiếc khăn tay mà chàng dùng để lau khi pho mát chảy xuống mặt như mưa, rồi chàng cất tiếng gọi những kẻ theo đuôi nhà quý tộc áo xanh vừa chạy trốn vừa ngoái cổ lại nhìn. Sancho là người đầu tiên thấy tín hiệu của chiếc khăn tay trắng, bác nói:

- Tôi xin chết nếu không phải ông chủ tôi thắng lũ ác thú; ông ấy vẫy khăn trắng kia kìa.

Mọi người dừng lại và nhận ra rằng kẻ đang vẫy khăn trắng chính là Don Quixote. Bớt sợ, họ dần dần tiến lại phía chàng thì nghe đúng tiếng Don Quixote gọi. Khi họ về tới cỗ xe, Don Quixote bảo người đánh xe:

- Người anh em hãy buộc la vào xe và tiếp tục của hành trình. Sancho, thưởng hai đồng tiền vàng cho người đánh xe và người coi sư tử đã vì ta mà dừng xe lại.

- Tôi xin vui lòng đưa cho họ, Sancho đáp. Song, những con sư tử thì sao? Chúng sống hay chết?

Đỡ lời Don Quixote, người coi thú chậm rãi tỉ mỉ kể lại đoạn kết thúc trận đánh, vừa thêm giấm thêm ớt cho nổi bật tinh thần dũng cảm của Don Quixote. “Nhìn thấy ngài Don Quixote, bác ta kể, con sư tử hồn vía lên mây, không dám xổ ra mặc dù tôi đã mở cũi khá lâu; ngài hiệp sĩ bắt tôi phải chọc cho nó ra; tôi bảo là dùng vũ lực để buộc nó ra có khác gì thách thức Thượng đế; cực chẳng đã, ngài bảo tôi phải đóng cũi lại”.

- Sancho, anh thấy thế nào? Don Quixote hỏi. Liệu có phép thuật nào thắng nổi lòng dũng cảm chân chính không? Lũ pháp sư có thể tước mất của ta vận may, song không thể tước được cái chí phấn đấu và lòng dũng cảm của ta.

Sancho đưa hai đồng tiền vàng cho hai người đi theo xe, người đánh xe buộc la vào xe, người coi sư tử hôn tay Don Quixote, cảm ơn chàng đã thưởng tiền, hứa sẽ kể với Đức vua chiến công anh dũng này khi về triều.

- Nếu Đức vua có hỏi ai đã lập chiến công đó, hãy trả lời là Hiệp sĩ Sư tử. Ta muốn từ nay về sau, cái tên Hiệp sĩ Mặt Buồn mà ta đã mang từ nay sẽ đổi thành cái tên đó. Đây là tục lệ của các hiệp sĩ giang hồ ngày trước; họ thay đổi tên tuổi khi nào họ thích hoặc khi có dịp.

Tới đây, cỗ xe tiếp tục lên đường, Don Quixote, Sancho và nhà quý tộc áo xanh cùng tiếp tục cuộc hành trình.

Trong suốt thời gian đó, Don Diego de Miranda chẳng nói chẳng rằng, chỉ chăm chú quan sát cử chỉ và lời lẽ của Don Quixote, nghĩ rằng đó là một con người tinh khôn mắc bệnh điên hoặc một anh chàng điên có trí tuệ. Ông không hề biết phần thứ nhất cuốn sách viết về Don Quixote; phải chăng được đọc cuốn sách đó, chắc chắn ông sẽ ngạc nhiên trước những hành động và lời nói của chàng một khi biết rõ bệnh điên của chàng. Chính vì không biết như vậy nên ông nghĩ là Don Quixote có lúc tỉnh lúc điên, vì rằng lời lẽ thì rành rọt, mạch lạc, mà hành động thì ngông cuồng, liều lĩnh, rồ dại. Ông nghĩ bụng: “Đội một cái mũ sắt chứa đầy pho mát lên đầu mà tưởng là lũ pháp sư đập nát óc mình, thử hỏi có sự điên rồ nào lớn hơn thế không? Định đánh nhau với cả sư tử, có sự ngông cuồng liều lĩnh nào lớn hơn thế không?”.

Còn đang mải mê suy nghĩ và tự hỏi mình như vậy, nhà quý tộc áo xanh chợt tỉnh khi nghe tiếng Don Quixote gọi:

- Thưa ngài , Don Diego de Miranda, chắc hẳn ngài cho tôi là một kẻ ngông cuồng rồ dại. Nghĩ như vậy kể ra cũng đúng vì những việc làm của tôi không chứng minh được điều gì khác hơn. Tuy nhiên, tôi muốn lưu ý ngài rằng tôi không quá điên rồ, ngu ngốc như ngài tưởng qua những biểu hiện bên ngoài của tôi. Thật là đẹp mắt và dũng cảm khi một hiệp sĩ đâm trúng ngọn giáo vào một con bò mộng ngay trước mặt nhà vua, giữa đấu trường rộng lớn; thật là đẹp mắt khi một hiệp sĩ mang vũ khí sáng choang diễu qua khán đài có các mệnh phụ ngồi trên, trước khi lao vào những trận đua tài sôi nổi; thật là đẹp mắt khi các hiệp sĩ đua tài trong các cuộc biểu dương võ nghệ để mua vui cho các vị vua và làm vẻ vang cho triều đình. Song, đẹp mặt hơn cả là cảnh một hiệp sĩ băng mình qua những nơi hoang vu cô quạnh, qua những nẻo đường, rừng rú, núi non, đi tìm kiếm và giải quyết một cách tốt đẹp nhất những chuyện phiêu lưu mạo hiểm hòng giành lấy cho mình tiếng thơm lừng lẫy muôn thuở. Theo tôi, một hiệp sĩ giang hồ cứu vớt một quả phụ ở nơi hoang vắng còn đẹp hơn một hiệp sĩ cung đình tán tỉnh một tiểu thư giữa chốn thị thành. Mỗi loại hiệp sĩ có những công việc riêng biệt; hiệp sĩ cung đình phục vụ các bà phu nhân, khoác lên mình những bộ chế phục để tăng thêm vẻ tôn nghiêm của hoàng cung, mở tiệc linh đình để thết đãi các nhà quý tộc nghèo, tham gia những cuộc đấu thương, dự những cuộc đua sức đua tài, tỏ ra cao quý, hào phóng, sang trọng và nhất là mộ đạo, và thế là đã làm trọn nhiệm vụ của mình. Trái lại, hiệp sĩ giang hồ phải đi tới cùng trời cuối đất, dấn thân vào những mê cung quanh co nhất, luôn luôn đương đầu với những việc làm quá sức, chống chọi lại những tia mặt trời nóng bỏng mùa hè, chịu đựng gió tuyết khắc nghiệt của mùa đông giữa nơi hoang vắng; sư tử không làm cho sợ hãi, quái vật không làm cho kinh hoàng; tóm lại, tìm kiếm, chiến đấu và bao giờ cũng thắng lợi, đó là những công việc chủ yếu của chàng. Số mệnh đã muốn tôi có chân trong giới hiệp sĩ giang hồ, cho nên tôi không thể làm ngơ trước những việc tôi cảm thấy là thuộc lĩnh vực hoạt động của tôi. Bởi vậy, đương đầu với lũ sư tử như tôi vừa làm là công việc trực tiếp của tôi dù tôi biết làm như vậy là quá liều lĩnh; song, thà rằng người dũng cảm tiến bước tới chỗ liều lĩnh còn hơn lùi bước tới chỗ hèn nhát. Cũng như một người hoang toàng dễ làm ra vẻ hào phóng hơn một anh bủn xỉn, kẻ liều lĩnh dễ trở thành một con người dũng cảm thực sự. Ngài Don Diego, xin hãy tin lời tôi: Khi gặp một chuyện phiêu lưu mạo hiểm, thà rằng làm quá mức còn hơn làm chưa tới mức vì nghe câu: “Hiệp sĩ này liều lĩnh” xuôi tai hơn câu: “Hiệp sĩ này nhát gan”.

Don Diego đáp:

- Thưa ngài Don Quixote, xin thưa rằng với tất cả những gì ngài đã nói và làm đều thật chí lý, và tôi tin tưởng rằng nếu như những luật lệ của ngành hiệp sĩ giang hồ mai một đi, người ta sẽ tìm lại được trong trái tim của ngài kho lưu trữ chắc chắn nhất. Nhưng thôi, ta hãy nhanh chân kẻo muộn rồi. Về tới nhà tôi, ngài sẽ nghỉ ngơi vì sau cuộc phiêu lưu vừa qua, nếu ngài không mệt thân thì cũng mệt óc, mà thông thường mệt óc làm cho thân cũng mệt.

- Thưa ngài Don Diego, tôi coi lời mời của ngài là một ưu đãi và một ân huệ lớn đối với tôi, Don Quixote nói.

Rồi cả hai thúc ngựa phi nhanh hơn trước, vào khoảng hai giờ trưa thì về đến nhà Don Diego mà Don Quixote gọi là Hiệp sĩ Áo xanh.

Chương XVIII

Chuyện xảy ra đối với Don Quixote trong lâu đài - hay ngôi nhà - của hiệp sĩ áo xanh cùng những sự việc lý thú khác

Ngôi nhà của Don Diego de Miranda rộng thênh thang như thường gặp ở nông thôn, phía trên cổng ra vào là hình những vũ khí khắc vào đá tảng, hầm rượu nằm sâu dưới sân nhà, bên trên có nhiều vỏ xếp vòng tròn. Những chiếc vò này làm tại Toboso khiến Don Quixote chạnh nhớ tới nàng Dulcinea bị lũ pháp sư làm cho thay hình đổi dạng. Thế là chàng cất tiếng thở dài và, chẳng giữ mồm giữ miệng, cũng chẳng biết sợ ai bên cạnh, than rằng: “Ôi! Vật thân thương khiến ta trông thấy thêm đau lòng! Song, nếu hợp ý Chúa, các ngươi sẽ mang lại cho ta niềm vui và hạnh phúc. Ôi! Vò đất của Toboso đã nhắc ta nhớ tới nỗi niềm đắng cay êm dịu”.

Những lời than thở của Don Quixote đã lọt vào tai cậu thư sinh, thi sĩ, con trai của Don Diego, cùng với mẹ ra đón khách, nhìn hình dáng kỳ lạ của chàng hiệp sĩ, cả hai mẹ con lấy làm kinh ngạc lắm lắm. Don Quixote xuống ngựa, rất lịch thiệp tiến về phía bà chủ nhà để hôn tay, Don Diego bảo vợ:

- Mình hãy đón tiếp ngài Don Quixote xứ Mancha đây với tất cả sự ân cần sẵn có. Người đứng trước mặt mình là một hiệp sĩ giang hồ dũng cảm và phong nhã nhất thế gian.

Phu nhân Don Diego, tên thật là Dona Christina, tỏ ra rất thân mật và lịch sự với khách, còn Don Quixote cũng đáp lại bằng những lời lẽ thật tế nhị, tao nhã. Trong lúc trò chuyện với cậu thư sinh, chàng cũng có thái độ như vậy khiến cậu cảm thấy khách mới tới là con người lịch thiệp, trí tuệ.

Tới đây, tác giả tả tỉ mỉ ngôi nhà của Don Diego với tất cả những vật dụng thường có trong nhà ở của nhà quý tộc giàu thôn quê. Dịch giả cuốn sách này thiết tưởng không cần phải nhắc tới những chi tiết đó vì nó không đi vào nội dung chính của câu chuyện, một chuyện hấp dẫn vì tính chính xác chứ không vì những chuyện lạc đề nhạt nhẽo.

Người ta đưa Don Quixote vào một căn phòng, Sancho tháo hết vũ khí và áo giáp ra cho chủ rồi mặc vào người chàng một chiếc quần ống phồng và một tấm áo ngắn bằng da mai be bét gỉ ở vũ khí thòi ra, cổ áo ngắn theo kiểu học trò, không hồ cứng và cũng chẳng viền đăng ten, giầy đánh xi tử tế. Gươm của chàng đeo lủng lẳng vào một cái dải bằng da hải báo chứ không thắt ngang lưng vì nghe đâu chàng đau thận đã bao năm nay. Trước khi khoác lên vai tấm áo choàng bằng dạ nâu, chàng còn phải giội lên đầu tới năm. sáu xô nước (về số lượng xô nước, mỗi người nói một phách), thế mà nước vẫn nhờ nhờ màu sữa, cũng chỉ tại Sancho tham ăn uống rước pho mát về thành thử trắng cả đầu óc mặt mũi chủ. Sau khi thắng bộ vào, Don Quixote khoan thai, đĩnh đạc bước sang phòng bên, ở đó cậu thư sinh đã chờ sẵn để hầu chuyện trong lúc gia nhân bày tiệc. Đối với một quý khách như vậy, tất nhiên phu nhân Dona Christina cũng muốn tỏ rằng mình biết tiếp đãi những ai lui tới nhà.

Trong lúc Don Quixote thay quần áo, Don Lorenzo - tên cậu con trai của Don Diego - hỏi cha:

- Chẳng hay ông hiệp sĩ mà cha đưa về nhà ta là người như thế nào? Được biết tên tuổi hình dạng, lại được nghe giới thiệu ông ta là hiệp sĩ giang hồ, con và mẹ lấy làm lạ lắm.

- Biết nói gì với con bây giờ, Don Diego đáp, ta chỉ có thể nói rằng ta đã thấy con người đó làm những việc điên rồ nhất đời và thốt ra những lời lẽ khôn ngoan làm át cả những hành động trên. Con hãy nói chuyện với ông ta và bắt mạch xem ông ta giỏi giang đến đâu; hãy mang tài trí ra tìm hiểu xem ông ta khôn ngoan hay điên dại, mặc dù ta nghĩ rằng đây là một người điên rồ chứ chẳng phải tỉnh táo gì.

Sau đó, như đã kể ở trên, Don Lorenzo đi gặp Don Quixote. Trong câu chuyện, Don Quixote bảo Don Lorenzo:

- Ngài Don Diego de Miranda, cha anh, đã giới thiệu với tôi về tài năng và trí tuệ hiếm có của anh, đặc biệt, anh là một thi sĩ lớn.

- Dạ, thi sĩ thì có thể, song tôi không dám nghĩ là lớn. Quả thật, tôi có phần nào mê thơ và thích đọc những nhà thơ hay, nhưng không tới mức để cha tôi tặng cho danh từ lớn.

- Khá khen cho tính khiêm tốn của anh, Don Quixote nói, vì không có thi sĩ nào không tự phụ và không tưởng mình là thi sĩ số một trên đời.

- Không quy tắc nào không có ngoại lệ, Don Lorenzo đáp, và cũng có người giỏi thơ nhưng không nghĩ mình là thi sĩ.

- Ít thôi, Don Quixote nói. Bây giờ anh hãy cho tôi biết anh đang làm bài thơ gì khiến anh phải bận tâm suy nghĩ. Tôi thấy cha anh bảo thế. Nếu là thơ gloss thì tôi cũng am hiểu đôi chút và tôi vui lòng được nghe. Nếu đây là một cuộc thi thơ, anh hãy cố chiếm giải nhì vì giải nhất bao giờ cũng ưu tiên giành cho người nào có cương vị trong xã hội; chính giải nhì mới là giải thực sự, giải ba là giải nhì, còn giải nhất lại thành giải ba. Đó là cách chấm thi cử nhân ở các trường đại học. Dù sao, người được giải nhất vẫn oai hơn.

Don Lorenzo bụng bảo dạ: “Cho tới lúc này, tôi không thể bảo là ngài điên được; hãy tiếp tục xem sao”, cậu nói:

- Hình như trước kia ngài có được ăn học, chẳng hay ngài học những môn gì?

- Môn Hiệp sĩ giang hồ, Don Quixote đáp; đó là một môn học không kém thơ, thậm chí còn hơn hai ngón tay nữa kia.

- Tôi không hề biết tới môn học đó, Don Lorenzo bảo, và cho tới giờ cũng chưa hề nghe ai nói.

Don Quixote đáp:

- Đó là môn học bao gồm tất cả hoặc hầu hết những môn khác trên đời. Muốn trở thành hiệp sĩ giang hồ, phải trở thành luật gia và biết những luật lệ của công lý để trao cho mỗi người những gì thuộc về họ; phải là nhà thần học để bảo vệ một cách rành mạch rõ ràng các quy tắc của đạo Ki tô bất cứ ở đâu yêu cầu; phải là thầy thuốc, đặc biệt, phải biết các cây thuốc, một khi ở nơi hoang vu vắng vẻ, có thể phân biệt được các cây cỏ có công dụng hàn gắn vết thương vì hiệp sĩ giang hồ không đi tìm kiếm người chữa chạy những vết thương đó; phải là nhà chiêm tinh học để có thể nhìn sao mà đoán được giờ ban đêm, biết mình đang ở miền nào, xứ nào; phải là nhà toán học vì mỗi bước đi đều cần tới, chưa kể còn phải có tất cả những đức tính chủ yếu của con người như đức tin, lòng nhân ái, tính lạc quan, lòng chung thủy, vân vân… Đi vào chi tiết, hiệp sĩ giang hồ phải giỏi như lời thiên hạ đồn về tài bơi lội của người cá Nicolao[130], phải biết bịt móng ngựa và đóng yên cương. Trở lại vấn đề nói trên, chàng phải có niềm tin vào Thượng đế và tình nương, phải trong sạch trong ý nghĩ, đứng đắn trong lời nói, phải phóng khoáng trong công việc, dũng cảm trong hành động, chịu được gian khổ, từ thiện với kẻ bần hàn và cuối cùng, phải giữ gìn chân lý dù phải hy sinh cả tính mạng để bảo vệ nó. Một hiệp sĩ giang hồ thực thụ phải có tất cả những điều kiện lớn nhỏ. Bây giờ, liệu anh có nghĩ rằng môn Hiệp sĩ giang hồ là lẩm cẩm không, liệu môn học đó có thua kém những môn khó nhất dạy ở các trường luyện võ và các trường học khác không?

- Nếu đúng như vậy, tôi dám chắc môn học đó vượt trên tất cả những môn học khác, Don Lorenzo nói.

- Sao lại “nếu đúng như vậy”? Don Quixote hỏi vặn.

- Điều tôi muốn nói là tôi không tin có những hiệp sĩ giang hồ với đầy đủ đức tính đó, trước kia cũng như bây giờ, Don Lorenzo đáp.

- Tôi đã nhiều lần nói những điều mà bây giờ tôi phải nhắc lại, Don Quixote bảo. Thiên hạ hầu hết cho rằng trên đời này không có hiệp sĩ giang hồ. Một khi Thượng đế không muốn cho họ hiểu rõ sự thật là trên đời này có hiệp sĩ giang hồ - trước kia cũng như bây giờ - thì có giải thích cũng vô ích mà thôi. Kinh nghiệm đã nhiều lần chỉ cho tôi thấy điều này. Song tôi không chịu để anh cũng có ý nghĩ sai lầm như thiên hạ. Điều tôi muốn làm là cầu Chúa cho anh hết lầm lẫn và hiểu ra rằng sự tồn tại của các hiệp sĩ giang hồ trong các thế kỷ qua thật có lợi và cần thiết, và nếu như ngày nay họ vẫn còn tồn tại thì thật là điều hữu ích. Tiếc là giờ đây, ta chỉ thấy đầy rẫy những thói quen xấu như lười biếng, nhàn rỗi, tham lam, rượu chè.

- Ông khách đi quá đà rồi, Don Lorenzo tự bảo; tuy vậy, phải nhận thấy đây là một người điên khác thường, và ta sẽ là một thằng ngốc nếu không có suy nghĩ như ông ta.

Câu chuyện đến đây tạm ngừng vì chủ nhà mời khách vào bàn ăn. Don Diego hỏi con đã rút ra được kết luận gì cụ thể về tính tình ông khách, Don Lorenzo đáp:

- Bao nhiêu thầy thuốc và thơ lại giỏi giang trên đời cũng chẳng rút ra được kết luận gì vì trường hợp này quá phức tạp. Ông ta điên chỉ từng lúc, lúc khác lại tỏ ra sáng suốt.

Mọi người ngồi vào bàn. Theo thường lệ mỗi khi thết khách, bữa ăn thật là linh đình, đúng như Don Diego đã tả trong khi đi đường; vừa tinh khiết, phong phú, vừa ngon lành. Nhưng điều làm cho Don Quixote hài lòng nhất là trong nhà im phăng phắc, in như một tu viện dòng thánh Bruno vậy. Sau khi ăn xong, cầu kinh và vẩy nước vào tay, Don Quixote khẩn khoản yêu cầu Don Lorenzo đọc cho những câu thơ cậu làm để dự thi, cậu thư sinh đáp:

- Để làm khác những nhà thơ hay chối nguây nguẩy khi có ai yêu cầu đọc và, ngược lại, gào rõ to khi không ai mời, tôi xin đọc bài gloss mà tôi không hy vọng giật được giải, làm luyện bút thôi.

Don Quixote hỏi:

- Một ông bạn giỏi thơ của tôi đã phát biểu là không nên ép làm thơ gloss vì rằng, theo ông ta, bài thơ sẽ không đạt yêu cầu mà thường đi lạc đề; hơn thế nữa, luật thơ gloss rất chặt chẽ như: không đặt câu hỏi, không dũng những chữ nó, đã nói, tôi sẽ nói, không chuyển động từ thành danh từ, không thay đổi ý tứ; ấy là chưa kể những điều quy định khắt khe khác bó tay nhà thơ lại. Hẳn anh hiểu điều này.

Don Lorenzo đáp lại:

- Thưa ngài Don Quixote, quả tình tôi muốn đưa ngài vào bẫy mà không được vì ngài đã tuột khỏi tay tôi như con lươn vậy.

- Tôi không hiểu anh định nói gì khi bảo tôi đã tuột khỏi tay anh.

- Rồi ngài sẽ hiểu, bây giờ xin hãy nghe bốn câu thơ đầu đề và bài thơ tôi soạn theo:

Nếu quá khứ trở thành hiện tại

Ta chẳng còn mong ước nào hơn

Thời gian kia chỉ dừng chân lại

Ta còn hy vọng ở ngày mai

Gloss

Vạn vật đổi thay, và niềm hạnh phúc mà có thời ta may mắn được hưởng, không bao giờ trả lại, dù trong một phút giây. Hỡi số mệnh, đã bao thế kỷ qua ta quỳ gối dưới chân người, hãy trả lại cho ta những ngày tươi đẹp. Sung sướng thay nếu quá khứ trở thành hiện tại.

Chẳng màng công danh, phú quý, thành đạt, hiển vinh, chỉ cần sao niềm mong ước day dứt lòng ta trở thành sự thật. Số mệnh ơi, hãy đưa ta về với quá khứ để làm dụi ngọn lửa đang bùng cháy trong ta; nếu hạnh phúc hiện ra trước mặt, ta chẳng còn mong ước nào hơn.

Có ai đáp ứng được đòi hỏi của ta. Kéo thời gian quay về những ngày đã qua, điều mà không quyền lực nào trên thế gian này làm được. Thời gian trôi, bay. nhẹ lướt, không quay về với quá khứ. Và thật sai lầm nếu nghĩ rằng thời gian kia đang dừng chân lại.

Sống khắc khoải lo sợ, chờ mong, khác nào chết, thà chết ngay để giải thoát nỗi đau buồn; ta vui lòng đón chờ cái chết. Song, bình tâm lại, ta còn sống vì ta còn hy vọng ở ngày mai.

Don Lorenzo đọc hết bài thơ, Don Quixote đứng phắt dậy, nắm chặt tay phải của cậu, nói như gào:

- Hỡi chàng trai tài giỏi, có cao xanh chứng giám, chàng là thi nhân số một trên thế gian này, không những xứng đáng được nhận vọng nguyệt quế của Cyprus mà cả các viện hàn lâm ở Gaeta cũng như cả viện hàn lâm ngày nay ở Bologna, Salamanca! Nếu các ngài giám khảo không trao giải nhất cho chàng, cầu trời cho những mũi tên của thần Apollo xuyên qua người họ và các thi thần không bao giờ bước qua ngưỡng cửa nhà họ. Xin hãy đọc thêm một bài thơ hay vì tôi muốn đánh giá một cách toàn diện tài năng của chàng.

Chẳng phải bàn cũng thấy những lời ca tụng của Don Quixote Don Lorenzo hởi lòng hởi dạ, mặc dù cậu cũng biết chàng hiệp sĩ này loạn trí. Ôi! Sức mạnh của lời khen. Ai có thể lường được khả năng to lớn của Người. Don Lorenzo cũng phải chấp nhận chân lý này vì chàng đã đáp ứng yêu cầu của Don Quixote và đọc tiếp bài thơ nói về cuộc tình duyên bi thảm của chàng Pyramus và nàng Thisbe[131].

Sonnet

Người thiếu nữ xinh đẹp tách đôi bức tường - người thiếu nữ ấy đã làm rung động con tim chàng Pyramus hào hiệp. - Tình yêu từ Cyprus tới, bước thẳng vào khe hở nhỏ hẹp kỳ diệu.

Nơi đây, yên lặng bao trùm, tiếng nói không thể lọt qua một kẽ hở nhỏ như vậy, song tình cảm của đôi trai gái vẫn lọt được. Xưa nay, tình yêu thường biến những việc khó khăn nhất thành dễ dàng.

Điều mong ước đi quá xa, và những bước đi của người trinh nữ bất cẩn dẫn cả hai tới cõi chết.

Ôi, tình cảnh éo le! Một lưỡi gươm đã kết liệu cuộc đời đôi tình nhân, một nấm mồ chôn vùi hình hài họ, và ký ức đã làm họ sống lại.

Nghe xong bài thơ sonnet, Don Quixote reo lên:

- Xin cảm tạ Thượng đế! Tôi đã tìm thấy ở anh một thi sĩ vẹn toàn nhất trong đám thi sĩ vẹn toàn trên đời này. Chính bài sonnet, bài thơ tình của anh đã khiến tôi nghĩ như vậy.

Trong 4 ngày nghỉ chơi tại nhà Don Diego, Don Quixote được tiếp đãi rất trọng thể. Sau đó, chàng xin phép chủ nhà ra đi, chàng nói: “Tôi xin đa tạ sự tiếp đãi nồng hậu mà tôi được hưởng ở đây. Song, thiết tưởng người hiệp sĩ giang hồ không nên dành nhiều thời gian cho sự nhàn rỗi và tiệc tùng. Bởi vậy, tôi muốn lên đường làm nhiệm vụ, đi tìm kiếm những chuyện phiêu lưu mạo hiểm mà tôi nghe nói vùng này đầy rẫy. Đó cũng là một cách giết thời giờ trong lúc chờ đợi hội đấu thương ở Saragossa, mục đích chính chuyến xuất hành của tôi. Trước tiên, tôi phải xuống hang Montesinos mà dân chúng trong vùng đồn là chứa nhiều điều kỳ lạ; tôi cũng sẽ tìm hiểu nguồn gốc của bảy hồ nước mà người ta thường gọi là hồ Ruidera”.

Don Diego và con trai tán thưởng quyết định cao đẹp của chàng; họ bảo chàng cần thứ gì trong nhà thì cứ lấy tự nhiên, rằng họ rất vui lòng làm theo ý muốn của chàng, rằng lòng dũng cảm và nghề nghiệp vinh quang của chàng khiến họ có trách nhiệm phải phục vụ. Tới ngày lên đường, Don Quixote vui mừng bao nhiêu thì Sancho Panza buồn phiền bấy nhiêu vì bác đang được sống phè phỡn trong sự sung túc của gia đình Don Diego, không muốn trở lại cảnh đói khổ thường gặp phải trong những nơi rừng núi hoang vu, với túi lương ăn nghèo nàn ít ỏi; tuy buồn phiền song bác cũng không quên nhét đầy túi tất cả những thứ bác cho là cần thiết nhất. Giờ chia tay, Don Quixote bảo cậu Don Lorenzo:

- Không biết tôi đã nói với anh điều này chưa, dù có nói rồi thì tôi cũng xin nhắc lại: nếu anh muốn rút ngắn đường đi và giảm bớt gian khổ để vươn tới đỉnh cao vòi vọi của danh vọng, anh chỉ cần từ bỏ con đường của Thi ca có phần nào gian khổ mà hãy đi theo con đường vô cùng gian khổ của Hiệp sĩ giang hồ, thế là đủ cho anh trở thành hoàng đế trong khoảnh khắc.

Với những lời lẽ đó, Don Quixote đã tới bậc thang cuối cùng của sự điên rồ, nhất là khi chàng nói thêm:

- Nào ai đoán được ta có ý định đem theo chàng Don Lorenzo để dạy cho chàng biết khoan dung đối với kẻ nghèo hèn và nghiêm khắc đối với những tên ngạo mạn, những đức tính gắn liền với nghề nghiệp của ta. Song, vì chàng còn non trẻ và không thể bỏ dở việc học hành, ta chỉ có lời nhắn nhủ như sau: một nhà thơ chỉ có thể trở thành nổi tiếng nếu lắng nghe ý kiến của dân chúng hơn là ý kiến bản thân. Không có cha mẹ nào cho con mình là xấu, và điều sai lầm này càng hay xảy ra khi họ đánh giá khía cạnh trí tuệ của đứa con.

Một lần nữa, hai cha con Don Diego lại phải ngạc nhiên về những câu nói xen lẫn khôn ngoan và ngớ ngẩn của Don Quixote cũng như về quyết tâm của chàng đi tìm những câu chuyện phiêu lưu bất hạnh, mục đích cuối cùng của những hoài bão mà chàng theo đuổi. Chủ và khách còn mời chào, dặn dò nhau mãi không dứt; cuối cùng, được bà chủ đáng yêu của lâu đài cho phép, Don Quixote và Sancho lên đường, thầy cưỡi Rocinante, trò cưỡi lừa.

Chương XIX

Kể về chàng chăn cừu si tình, cùng những chuyện khác thật là lý thú

Don Quixote mới đi ra khỏi làng của Don Diego được một quãng, bỗng đâu gặp hai người nom có thể là thầy tu hoặc sinh viên[132] và hai bác nông phu, cả bốn người đều cưỡi lừa. Một trong hai anh chàng sinh viên nọ mang tay nải xanh, bên trong hình như có vải trắng và hai đôi bít tất chân bằng vải len thô; chàng thứ hai có một đôi kiếm nhụt[133] mới tinh, còn nguyên núm ở đầu. Hai bác nông phu mang những thứ khác, cứ nhìn cũng biết họ mua ở ngoại tỉnh đem về nhà dùng. Cả hai chàng sinh viên lẫn hai bác nông phu đều ngạc nhiên như bất cứ ai lần đầu tiên trông thấy Don Quixote, và họ đều nóng lòng muốn biết con người dị dạng, khác thường đó là ai. Don Quixote cất tiếng chào và khi biết họ đi cùng đường, chàng ngỏ ý muốn nhập bọn, yêu cầu họ đi chậm lại vì lừa của họ đi nhanh hơn ngựa của chàng. Để buộc họ phải nhận lời, chàng tự giới thiệu vắn tắt nghề nghiệp là hiệp sĩ giang hồ tìm kiếm những chuyện phiêu lưu mạo hiểm trên khắp thiên hạ, tên gọi Don Quixote xứ Mancha, biệt hiệu là Hiệp sĩ Sư tử. Hai bác nông phu cứ như thể đang nghe tiếng Hy Lạp hay tiếng nói riêng của người mù vậy, còn hai chàng sinh viên biết ngay đầu óc của Don Quixote có sự lộn xộn; tuy ngạc nhiên, họ vẫn tỏ ra kính trọng, một anh nói:

- Nếu ngài hiệp sĩ không chủ động đi hướng nào như thói thường của những người tìm kiếm chuyện phiêu lưu mạo hiểm, xin hãy đi theo chúng tôi; ngài sẽ được mục kích một trong những đám cưới linh đình nhất, sang trọng nhất từ trước tới giờ ở xứ Mancha và các vùng xung quanh cách xa hàng ngàn dặm.

Don Quixote hỏi có phải đám cưới ông hoàng nào không.

- Không phải, chàng sinh viên đáp, đây là đám cưới của một nông phu với một thôn nữ. Chàng là người giàu nhất thế gian, còn nàng là người đẹp nhất trần ai. Lễ cưới sẽ được cử hành một cách độc đáo chưa từng thấy, trên một đồng cỏ cạnh làng, cô dâu mà người ta gọi rất đúng là Quiteria Xinh đẹp; chú rể tên là Camacho giàu có. Nàng mười tám tuổi, chàng đôi mươi, hai bên môn đăng hậu đối, tuy có kẻ xoi mói, thuộc tất cả tung tích các dòng họ trên đời, bảo rằng dòng họ của nàng Quiteria Xinh đẹp còn danh giá hơn dòng họ Camacho. Song điều đó chẳng hề chi vì của cải đủ sức mạnh bịt hết những lỗ hổng. Vốn tính hào phóng, Camacho cho lấy cành cây lấp kín cả cánh đồng khiến mặt trời khó lòng tới thăm được thảm cỏ xanh ở mặt đất. Chàng còn soạn ra những điệu múa kiếm, múa chuông vì trong làng có nhiều người rất thành thạo. Về điệu múa đập tay vào giày thì khỏi phải nói vì chàng cho gọi rất nhiều con tới. Song, theo tôi nghĩ, tất cả những điều kể trên cùng những điều khác mà tôi không nhắc tới ở đây cũng sẽ không đáng ghi nhớ bằng những việc mà chàng Basilio sẽ làm trong lễ cưới. Chàng Basilio này là một anh chăn cừu cùng làng với nàng Quiteria, hai nhà cách nhau có bức tường. Và tình yêu lại có dịp nhắc nhở người đời mối tình xưa của Pyramus và Thisbe. Số là Basilio đem lòng yêu thương Quiteria từ khi còn nhỏ, và Quiteria cũng đáp lại tấm lòng của Basilio bằng những biểu hiện rất trong trắng. Trong lúc nhàn rỗi, dân làng hay bàn tán về mối tình của đôi trẻ Basilio và Quiteria. Thấy con gái ngày một khôn lớn, cha của Quiteria ngăn không cho Basilio lui tới nhà mình như trước nữa, và để tránh những sự rầy rà, phiền phức, ông quyết định gả con gái cho chàng Camacho nhà giàu, nghĩ rằng chẳng tội gì gả cho Basilio, vì anh này nghèo xác xơ, lại chẳng được ăn thừa kế gì của cha mẹ. Công bằng mà nói thì Basilio là chàng trai nhanh nhẹn có một, rất giỏi ném lao, đánh vật và tung cầu, chạy nhanh như hoẵng, nhảy nhẹ như dê và chơi ném ky thì tuyệt; anh hát hay như sơn ca, và anh chơi đàn tục huyền tưởng như đàn biết nói vậy; đặc biệt, anh đánh kiếm không thua gì tay kiếm cừ khôi nhất.

Từ nãy tới giờ, Sancho Panza vẫn ngồi nghe, không nói năng gì, lúc này, bác mới lên tiếng:

- Giá mà vợ tôi biết chuyện này nhỉ! Bà chỉ muốn cho trên đời những cặp vợ chồng phải bằng vai phải lứa, nói theo đúng câu phương ngôn rằng: “Nồi đồng thì úp vung đồng”. Mong sao cậu Basilio mà tôi có cảm tình, lấy được phu nhân Quiteria. Thật đáng nguyền rủa cho kẻ nào trên thế giới này hay thế giới bên kia cấm duyên những đôi lứa yêu nhau.

Don Quixote nói:

- Nếu tất cả những ai yêu nhau đều phải lấy được nhau thì cha mẹ đã mất hết quyền kén chọn và quyết định cho con mình lấy ai và lấy lúc nào. Nếu các cô gái được phép kén chồng theo ý muốn, cô sẽ lấy cả người hầu của cha mình, cô sẽ lấy một kẻ qua đường nom ra vẻ hiên ngang hùng dũng song chỉ là một tên giết người chuyên nghiệp. Tình yêu dễ làm cho đôi mắt của lý trí trở nên mù quáng, mà lý trí lại rất cần thiết trong mọi sự lựa chọn. Trong một cuộc hôn nhân, sự lựa chọn rất dễ có nguy cơ bị lệch lạc, cần phải hết sức thận trọng và có sự giúp đỡ đặc biệt của Trời mới chọn được đúng nơi đúng chỗ. Tại sao một người phải du hành suốt cuộc đời cho tới lúc chết lại không làm như vậy, nhất là khi một bạn đồng hành của mình nằm cùng giường, ăn cùng bàn và đi theo mình khắp mọi nơi như trường hợp vợ chồng? Vợ không phải là thứ hàng hóa mua đi bán lại được. Hôn nhân là một biến cố trong cả cuộc đời, không thể vãn hồi được; đó là một sợi dây, một khi tròng vào cổ thì không thể gỡ nổi, trừ phi có cái liềm của thần Chết chặt đứt nó ra. Và vấn đề này, tôi có thể nói thêm nhiều nữa, song tôi dừng lại ở đây vì muốn biết thầy cử có kể gì thêm về câu chuyện của chàng Basilio nữa không.

Chàng sinh viên mà Don Quixote vừa gọi là thầy Cử đáp:

- Tôi chỉ muốn kể thêm rằng từ lúc Basilio biết tin Quiteria Xinh đẹp sẽ kết duyên cùng Camacho Giàu có, không thấy anh ta cười bao giờ hoặc nói ra câu nào khôn cả. Anh ta đi lang thang cả ngày, nét mặt tư lự âu sầu, mồm nói lẩm bẩm, rõ ra người mất trí. Anh ta ăn kém, ngủ kém, chỉ toàn ăn hoa quả, và nếu có ngủ thì ngủ ngay giữa đồng, nằm lăn ra đất như một con vật. Có lúc anh ta nhìn lên trời, có lúc mắt dán xuống đất, mải mê, say sưa, trông như pho tượng khoác áo, khi có gió, áo bay tung còn tượng vẫn đứng im. Nhìn anh ta bộc lộ những tình cảm sôi nổi trong lòng, tất cả những ai quen biết đều lo ngại rằng câu trả lời có của Quiteria Xinh đẹp trong buổi hôn lễ ngày mai sẽ là bản tuyên cáo tử hình đối với anh.

- Chúa sẽ thu xếp ổn thỏa mọi việc, Sancho nói. Người sinh tai ương thì lại sinh thuốc giải tai ương; ai mà biết được ngày mai ra sao; từ giờ tới ngày mai còn nhiều tiếng đồng hồ, thế mà chỉ trong vòng một tiếng, thậm chí một lát thôi, nhà có thể đổ; tôi thấy trời vừa mưa vừa nắng, có khi người vừa đi nằm còn mạnh khỏe, hôm sau đã cứng đờ. Thử hỏi có ai dám khoe đã đóng được một cái đinh vào bánh xe của thần May rủi không? Hẳn là không. Giữa hai tiếng có và không của cô dâu, tôi chẳng dám đặt mũi kim vào vì không vừa[134]. Quiteria hãy thật lòng thật dạ yêu thương cậu Basilio đi, rồi tôi sẽ tặng cho cậu ta một bồ may mắn; tôi nghe nói tình yêu đeo kính, nhìn đồng thành vàng, nghèo thành giàu, gỉ mắt thành hạt trai.

- Có im đi không, tên Sancho đáng nguyền rủa kia! Don Quixote hét lên. Mỗi khi mi thốt ra những câu phương ngôn tục ngữ là chẳng ai hiểu gì cả, trừ tên phản bội Judas[135]. Quỷ tha ma bắt mi! Con vật kia, thử hỏi mi biết thế nào là đinh, bánh xe cùng bao nhiêu chuyện khác.

- Ôi, nếu không ai hiểu tôi, Sancho đáp, tất nhiên là những câu tục ngữ của tôi sẽ bị coi là nhảm nhí. Nhưng không sao, đã có tôi hiểu tôi và tôi biết những điều tôi vừa nói ra không bậy bạ chút nào. Vả chăng, thưa ông chủ, ngài muốn giáng sát những lời nói và cả việc làm của tôi cơ mà.

- Giám sát chứ không phải giáng sát, Don Quixote nói. Chúa trừng phạt mi, vì mi đã làm hư cái đẹp của ngôn ngữ.

- Xin ngài đừng trách tôi, Sancho đáp. Ngài biết rằng tôi không được nuôi dạy trong triều và cũng không được học ở Salamanca nên chẳng biết thêm hay bớt chữ trong khi nói năng. Lạy Chúa! Ta cũng chẳng cần nên bắt người dân Sayago phải nói như người Toledo; vả chăng, cũng có người dân Toledo nói năng chẳng gẫy gọn, phép tắc gì đâu.

- Đúng như vậy, thầy Cử nói; tuy đều là dân Toledo, song những người ở khu Tanneries và Zocodover[136] không thể nói năng lịch sự hơn những người suốt ngày dạo chơi ở tu viện Nhà Thờ Lớn[137]. Những triều thần lịch duyệt sử dụng một ngôn ngữ trong sáng, chọn lọc và hoa mỹ dù cho họ sinh trưởng ở Majalahonda; tôi phải nói lịch duyệt làm cho ngôn ngữ trở nên trong sáng. Thưa các ngài, tôi có theo học môn tôn pháp ở Salamanca và tôi dám tự khoe đôi chút vì biết trình bày ý kiến của mình bằng những lời lẽ rõ ràng, cụ thể và có nghĩa.

Sinh viên thứ hai lên tiếng:

- Nếu anh không tự khoe múa kiếm còn giỏi hơn sử dụng ngôn ngữ, chắc anh đã thi đỗ đầu bảng chứ không đội sổ.

- Anh Tú liệu đấy, thầy Cử nói; ý kiến của anh bảo rằng giỏi đấu kiếm là vô bổ thật vô cùng sai lầm.

- Đối với tôi, đây cũng không phải là ý kiến riêng mà là một chân lý vô cùng vững chắc, Corchuelo - tức anh Tú - nói. Nếu anh muốn chứng minh bằng hành động thì đây là cơ hội tốt vì anh có mang theo kiếm. Với sức mạnh và không ít lòng dũng cảm, tôi phải khiến anh công nhận rằng tôi không nhầm. Nào, hãy xuống đất và giơ hết những đường kiếm tài tình của anh ra; bằng tài sức thô thiển trời phú cho, tôi sẽ cho anh nhìn thấy sao giữa ban ngày ban mặt vì tôi dám chắc không ai trên đời này không bị tôi đánh ngã.

- Anh chạy dài hay không, thầy Cử giỏi kiếm đáp, tôi chẳng cần biết; song, chỉ cần một lần hụt chân cũng đủ cho người ta đào hố chôn anh ngay tại nơi bước hụt, ý tôi muốn nói anh sẽ chết vì một đường kiếm lợi hại.

- Để xem, Corchuelo đáp lại.

Nói rồi, anh ta nhảy phắt xuống đất, rút thanh kiếm đeo trên mình của thầy Cử.

- Khoan đã, Don Quixote vội lên tiếng, tôi muốn là chủ tọa của đấu kiếm và là người xét xử vấn đề này, một vấn đề đã bao lần tranh cãi mà vẫn chưa ra lẽ.

Rồi chàng nhảy xuống ngựa, nắm chắc ngọn giáo, đứng vào vị trí ở giữa hai bên. Lúc này, thầy Cử đang tiến lại gần Corchuelo với một vẻ ung dung và những bước chân chắc chắn, còn Corchuelo thì hùng hùng hổ hổ, mắt như nảy lửa. Hai bác nông phu ngồi trên lưng lừa quan sát cuộc chiến đấu một mất một còn này. Corchuelo vung kiếm tới tấp, lúc đâm, lúc chém, lúc bổ, lúc phạt, như bão táp mưa sa, còn đang xông xáo như một con sư tử điên, bỗng đâu một mũi kiếm của đối phương gí trúng miệng chặn đứng lại, buộc anh ta phải hôn mũi kiếm như hôn một thánh vật, mặc dù không với tất cả tấm lòng thành kính như hôn một thánh vật thật. Cuối cùng, thầy Cử đâm trúng tất cả các khuy áo của Corchuelo, chém rách bươm tà áo và hai lần hất tung mũ của anh ta, quần cho mệt nhoài. Vừa thẹn, vừa tức, anh chàng này cầm đốc kiếm, dùng hết sức bình sinh lăng lên trời khiến một trong hai bác nông phu, vốn là thơ lại, đã ghi vào biên bản là lưỡi kiếm đã bay xa ba phần tư dặm. Biên bản đó là một bằng chứng cho ta thấy nghệ thuật đã thắng sức mạnh.

Corchuelo mệt phờ, ngồi bệt xuống đất, thấy vậy Sancho lại gần, nói:

- Thưa ngài Tú, nếu thật ngài nghe lời tôi khuyên, từ nay về sau ngài không nên thách đấu kiếm mà chỉ nên đấu vật và ném lao vì ngài có sức lực. Tôi nghe nói những tay được gọi là giỏi kiếm có thể xuyên kiếm qua lỗ kim.

- Tôi lấy làm sung sướng vì đã không phải trả giá đắt, Corchuelo nói. Kinh nghiệm vừa qua cho tôi thấy rõ sự thật mà trước đây tôi hoàn toàn không biết.

Nói xong, anh ta đứng dậy ôm thầy Cử; cả hai người làm lành với nhau, còn thân thiết hơn trước. Sợ muộn, họ lên đường ngay để sớm trở về làng của Quiteria - tức làng của họ - chẳng chờ bác nông phu - thơ lại nọ còn mải đi tìm thanh kiếm.

Trên đoạn đường còn lại, thầy Cử giới thiệu những ưu điểm của môn đấu kiếm bằng những lời lẽ cụ thể và những động tác dứt khoát khiến mọi người đều thấy lợi ích của vũ thuật này, riêng Corchuelo phải chịu từ bỏ ý kiến bảo thủ của mình.

Lúc này, trời đã tối; từ xa, họ như thấy có một khoảng trời đầy sao phía trước làng, đồng thời vọng lại những âm thanh du dương của nhiều nhạc cụ như sáo, trống con, đàn cầm, chũm chọe, trống chuông[138]. Khi tới gần thì thấy trên những thân cây do tay người mới trồng ở đầu làng có treo vô số những ngọn nến, gió thổi nhẹ không làm rung lá cây nên đèn không tắt. Các nhạc công là đầu trò của đám cưới; từng tốp, từng tốp một họ đi lại trên mảnh đất vui tươi này, người nhảy múa, kẻ ca hát, kẻ chơi một trong các nhạc cụ kể trên. Một không khí hoan lạc tràn ngập khắp cánh đồng. Một toán đông người đang bận bắc sàn để ngày hôm sau khán giả được xem thoải mái những trò vui và nhảy múa sẽ diễn ra tại nơi đây dành riêng cho lễ thành hôn của chàng Camacho giàu có và lễ tang của chàng Basilio.

Mặc cho bác nông phu và thầy Tú mời chào, Don Quixote không muốn vào làng, viện lý do rằng các hiệp sĩ giang hồ xưa nay vẫn quen ngủ ngoài đồng hoặc trong rừng chứ không ngủ trong nhà, dù là mái nhà lợp vàng (với lý do đó, chàng nghĩ rằng quá đủ rồi). Và thế là chàng rẽ đường khác, đi ngược ý muốn của Sancho lúc này đang tiếc rẻ cảnh no ấm mà bác được hưởng tại ngôi nhà - hay lâu đài - của Don Diego.

Chương XX

Đám cưới chàng Camacho giàu có và câu chuyện về chàng Basilio nghèo khó

Bình minh. Mặt trời chói chang vừa tỏa những tia nắng sấy khô những hạt sương long lanh như ngọc thì Don Quixote vùng dậy để xua đuổi sự lười biếng và lên tiếng gọi giám mã Sancho, chợt thấy bác còn đang ngáy, chàng bèn đứng dậy và nói:

- Ôi, con người sung sướng nhất trên trái đất này! Anh ngủ thanh thản, không phải ghen ghét ai và cũng chẳng bị ai ghen ghét, không bị lũ pháp sư hãm hại và cũng chẳng bị pháp thuật quấy rầy. Ta nhắc lại và còn nhắc lại một trăm lần nữa: hay ngủ đi, hỡi con người không bị sự ghen tuông của tình nương day dứt làm con trằn trọc, không bị thức giấc bởi những lo lắng về công nợ hoặc về bữa ăn ngày hôm sau của mình và gia đình nghèo khổ bé nhỏ của mình. Tham vọng không làm cho băn khoăn, hư vinh trên đời không làm cho bận tâm bởi những ước muốn của anh chỉ giới hạn trong việc chăm lo con lừa mà thôi, còn chính bản thân anh lại do ta chăm sóc âu cũng là trách nhiệm mà tạo hóa và tập quán trao cho các ông chủ để tạo thế cân bằng. Tớ thì ngủ trong khi chủ thao thức nghĩ cách nuôi dưỡng ban thưởng cho người hầu. Nhìn bầu trời sắc chì không đem lại giọt sương cho đất đai, người hầu không hề lo phiền, trái lại, chủ lo vì trong khi trời làm đói kém, mất mùa, ông ta vẫn phải nuôi kẻ hầu hạ mình trong lúc phong đăng hỏa cốc.

Don Quixote cứ việc nói, Sancho chẳng trả lời vì bác còn đang ngái ngủ, và bác chưa dậy ngay đâu nếu Don Quixote không lấy mũi giáo thúc bác lên. Còn ngái ngủ, bác quay mặt nhìn tứ bề rồi nói:

- Nếu tôi không nhầm, từ phía lùm cây kia xông lên một mùi thơm ngậy của mỡ thỏ quay chứ không phải của cây trường thọ hay cây bách lý hương.

- Im mồm đi, đồ háu ăn, Don Quixote bảo. Dậy! Chúng ta sẽ đi dự đám cưới để xem anh chàng Basilio bị hắt hủi kia hành động ra sao.

- Anh ta muốn làm gì cũng mặc, Sancho đáp. Nếu không nghèo, chắc anh ta đã lấy Quiteria rồi. Không đồng xu dính túi thì đừng hòng cưới xin. Thưa ngài, tôi cho rằng kẻ nghèo phải biết an phận, đừng có tơ tưởng hão huyền. Tôi đánh cuộc một cánh tay rằng Camacho có thể nhốt Basilio trong một cái túi đầy tiền vàng. Nếu như vậy - chắc chắn như vậy thôi, - Quiteria có là đồ ngốc mới chê châu báu ngọc ngà mà Camacho đã và sẽ tặng để đi lấy anh chàng Basilio giỏi ném lao và đấu kiếm vì có ném lao giỏi, đấu kiếm tài thì cũng chẳng có ai mời vào quán thưởng cho cốc rượu nào. Tài hoa mà không có tiền thì tài hoa làm gì. Song tài hoa mà rủng rỉnh tiền thì tôi cũng muốn tài hoa. Muốn xây nhà vững chắc phải có nền vững chãi, và nền vững chãi nhất trên đời là tiền.

- Thôi, hãy kết thúc bài diễn văn của anh đi, Don Quixote bảo; nếu cứ tiếp tục để anh nhai đi nhai lại cái bài đó, anh sẽ không có thời gian để ăn và ngủ nữa đâu vì anh sẽ nói suốt.

- Nếu ngài có trí nhớ tốt, Sancho cãi, chắc ngài còn nhớ những chương trong bản giao ước làm khi thầy trò ta xuất hành lần này. Một trong những chương đó có ghi là tôi được phép nói tha hồ một khi không động chạm tới ai hoặc tới uy tín của ngài; cho tới nay, tôi nghĩ rằng mình không vi phạm chương đó.

- Ta chẳng hề nhớ chương đó, Don Quixote nói, song dù ghi như vậy, ta cũng yêu cầu anh thôi nói và đi theo ta. Những tiếng nhạc mà chúng ta nghe thấy tối hôm qua đã lại vang lên trong thung lũng, chắc chắn lễ cưới sẽ được tiến hành trong buổi sáng mát mẻ để tránh oi bức buổi chiều.

Theo lệnh chủ, Sancho thắng yên cho Rocinante và con lừa, cả hai thầy trò leo lên rồi từ từ đi đến đám cưới. Cảnh tượng đầu tiên đập vào mắt Sancho là cả một con bò xiên vào thân cây tiểu du, lò nướng và một đống củi cao như núi; xung quanh lò đặt sáu cái nồi - chắc những cái nồi này không làm bằng khuôn thường vì chúng to bằng sáu cái thùng, mỗi cái chứa đủ thịt của cả một lò sát sinh; - trong nồi lọt thỏm những con cừu để nguyên chưa pha, nom như chim câu vậy; trên cây cơ man nào là thỏ đã lột da và gà đã làm lông, chờ cho vào nồi; vô số chim muông săn bắn được cũng treo trên cây để hong cho khỏi ôi. Sancho đếm được trên sáu chục bao rượu, mỗi bao đựng trên ba chục lít, chứa đầy rượu hảo hạng; bánh mì trắng tinh xếp từng đống như đống lúa trên sân; pho mát xếp như gạch đống thành một bức tường dày; hai chảo dầu, to hơn chảo thợ nhuộm, dùng để rán bánh, khi bánh chín, người ta xúc ra bằng hai cái xẻng lớn rồi đổ vào chảo mật ong ở bên cạnh. Có trên năm chục nhà bếp, cả nam lẫn nữ, người nào cũng ăn mặc sạch sẽ, chăm chỉ, mặt mày hớn hở. trong bụng con bò nhồi một tá lợn sữa cho món bò nướng thêm thơm ngon. Đồ gia vị có đủ loại, không phải mua hàng cân mà hàng yến, đựng trong hòm lớn. Tóm lại, những đồ chuẩn bị cho đám cưới tuy quê mùa mộc mạc những rất phong phú, đủ cung phụng cho cả một đạo quân.

Sancho Panza nhìn không chán mắt, cái gì cũng thích. Đầu tiên là những nồi hầm làm bác say mê, và bác sẽ rất vui lòng được thưởng thức một bát; những bao rượu rất hấp dẫn, và cả món bánh hoa quả trong chảo nữa - gọi là chảo nhưng thật ra đó là những chiếc vạc lớn. Cuối cùng, cầm lòng không đậu và cũng chẳng biết làm cách nào khác, bác tiến lại gần một anh đầu bếp, dùng những lời lẽ ngọt xớt của một kẻ đói bụng tán ăn, xin được phép nhúng một miếng bánh mì vào nồi. Anh đầu bếp đáp:

- Ông anh ơi, nhờ có chàng Camacho Giàu có, hôm nay không phải ngày cho cái đói hoành hành. Hãy xuống lừa và đi tìm quanh đây một cái môi để vớt một hai con ra ra mà ăn cho thỏa thích.

- Chả thấy có cái nào cả, Sancho đáp.

- Hãy chờ một chút, đầu bếp nói; chuyện vặt thôi, có gì mà phải làm khách! Nói rồi, anh ta lấy chảo vục vào một cái nồi, vớt ra ba gà mái và hai ngỗng, bảo Sancho:

- Anh bạn hãy tạm lót dạ bằng cái bọt nước hầm này[139] trong khi chờ đợi ăn cỗ.

- Nhưng tôi không có gì đựng, Sancho nói.

- Vậy thì mang cả chảo, cả môi đi cũng chẳng sao vì Camacho giàu lắm, chỉ cần vui thôi.

Trong khi Sancho mải xin ăn, Don Quixote đứng nhìn một toán mười hai chàng trai nông phu quần áo bảnh bao đang đi tới; họ cưỡi những con ngựa cái rất đẹp có mang những bộ yên cương đắt tiền và đeo rất nhiều nhạc xung quanh ức. Tới nơi, họ nhất tề phi như bay trên đồng cỏ và cùng reo to:

- Camacho và Quiteria muôn năm! Chàng giàu có bao nhiêu, nàng xinh đẹp bấy nhiêu, nàng xinh đẹp tuyệt trần.

Nghe thấy vậy, Don Quixote tự bảo:

- Rõ là mấy anh này chưa trông thấy mặt nàng Dulcinea ở Toboso của ta; ví thử được trông thấy, chắc chắn họ chẳng quá lời khen ngợi Quiteria như vậy.

Lát sau, từ bốn phía kéo đến nhiều đội múa khác, trong đó có một đội múa kiếm gồm hai mươi bốn chàng trai trẻ, khỏe, mặc đồ vải mỏng trắng toát, đầu buộc khăn lụa mịn sặc sỡ. Một người trong toán cưỡi ngựa hỏi đội trưởng múa kiếm - một chàng trai nhanh nhẹn:

- Trong đội anh có ai bị thương không?

- Ơn Chúa, cho tới giờ, chưa có ai bị thương cả, đội trưởng đội múa kiếm đáp; chúng tôi đều mạnh khỏe.

Nói rồi, anh ta nhập vào đội múa của mình, vừa đi vừa dùng những đường kiếm hết sức tài tình khiến Don Quixote, vốn sành sỏi môn này, cũng phải chịu là tay kiếm giỏi.

Một cảnh tượng nữa cũng làm Don Quixote thích thú, đó là sự xuất hiện của một đám thiếu nữ rất xinh, rất trẻ, tuổi sàn sàn bằng nhau - không dưới mười bốn, tóc nửa tết nửa xõa, màu vàng óng ánh không thua gì ánh nắng mặt trời. đầu đội những vòng hoa nhài, hồng, mồng gà, kim ngân. Đám thiếu nữ đó do một lão ông và một lão bà dẫn đầu, cả hai nom vẻ đạo mạo, tuy đã cao tuổi song còn nhanh nhẹn, vững vàng. Theo nhịp tiếng kèn mục tử, các cô gái có đôi mắt trong sáng và đôi chân lẹ làng tỏ ra là những vũ nữ tài giỏi nhất thế gian.

Tiếp đó là một đội múa khác mà người ta thường gọi là múa có lời. Đội này gồm tám nữ thần đi thành hàng dọc: một hàng do thần Cupid[140] dẫn đầu, hàng kia do thần Phúc lợi; thần Cupid mang đôi cánh, cung và ống tên, thần Phúc lợi mặc một bộ đồ sặc sỡ dệt bằng tơ và chỉ vàng. Bốn nữ thần đi theo thần Ái tình đeo trên lưng một tấm biển trắng có ghi tên bằng chữ to. Tên thần thứ nhất là “Thi ca”, nữ thần thứ hai là “Ý nhị”, nữ thần thứ ba là “Thế gia”, nữ thần thứ tư là “Dũng cảm”. Bốn nữ thần theo sau thần Phúc lợi cũng vậy: “Hào phóng” là tên nữ thần đi đầu, “Bổng lộc” là tên nữ thần thứ hai, “Bảo vật” là tên nữ thần thứ ba, còn nữ thần cuối cùng là “An hưởng”. Dẫn đầu đoàn múa có bốn người khiêng một tòa lâu đài bằng gỗ, họ mặc quần áo tết bằng lá cây trường xuân đằng và bằng gai nhuộm xanh, hóa trang thành bốn chú mọi, nom như thật, suýt nữa làm cho Sancho chết khiếp. Bốn mặt lâu đài có ghi: “Bất khả xâm phạm”. Đội múa có bốn nhạc công đánh trống và thổi sáo rất hay.

Thần Cupid mở đầu, biểu diễn hai động tác múa, ngước mắt lên, giương cung nhằm vào một thiếu nữ đang đứng dựa tường trên một lâu đài và nói với cô nàng rằng:

“Ta là chúa tể muôn loài trên không trung, mặt đất và biển cả cùng tất thảy những gì nằm sâu trong vực thẳm hãi hùng.

Ta không hề biết sợ, ta muốn gì được nấy dù ta đòi hỏi những điều không thể làm được; mọi sự trên đời do ta điều khiển, xếp đặt, định đoạt”.

Dứt lời, thần Cupid bắn một phát tên lên rồi trở về chỗ. Tiếp theo, thần Phúc lợi cũng đi hai động tác múa; những người đánh trống dừng tay, thần Phúc lợi hướng về phía cô gái trên lâu đài và nói:

“Ta tài giỏi hơn thần ái tình dù cho thần ái tình chỉ lối ta đi; ta thuộc dòng giống ưu việt, danh tiếng nhất mà tạo hóa sinh ra trên trái đất này.

Ta là thần Phúc lợi, vì ta mà bao nhiêu người hư hỏng, song thiếu ta mọi việc khó thành. Thần phúc lợi này xin mãi mãi phụng sự nàng, amen”.

Thần Phúc lợi rút lui, thần Thi ca tiến ra, cũng đi mấy bước, ngước mắt nhìn người phụ nữ trên tường cao rồi nói:

“Nương tử ơi, với những ý nghĩ tốt đẹp, cao thượng và trang nghiêm, thần Thi ca dịu dàng này dâng nàng tấm linh hồn phủ bằng cả ngàn bài thơ.

Nếu nàng không phật ý vì ta quá sốt sắng, ta sẽ dùng lời thơ để ca tụng số phận của nàng, một số phận mà nhiều cô gái mong ước”.

Thần Thi ca tránh sang một bên, thần Hào phóng tiến ra, dạo mấy bước rồi cất tiếng:

“Người ta bảo rằng hào phóng không phải là hoang toàng, không phải là biểu thị của thờ ơ, lạnh nhạt.

Song, để làm đẹp ý nàng, ta muốn làm một kẻ hoang toàng; tuy đó là tật xấu nhưng là tật xấu đáng yêu của một kẻ si tình muốn bày tỏ bằng những tặng vật dâng nàng”.

Lần lượt, các nữ thần của hai tốp ra mắt khán giả, múa, đọc thơ rồi rút lui; thơ thì có bài hay bài dở, Don Quixote chỉ nhớ mấy bài trên mặc dù trí nhớ của chàng rất tốt. Sau đó, hai tốp cùng ra múa, lúc hợp lúc tản, thật nhẹ nhàng uyển chuyển, mỗi khi lượn qua trước mặt tòa lâu đài, thần Ái tình lại bắn mấy phát tên lên, còn thần Phúc lợi thì tung những quả cầu vàng. Sau khi múa một hồi lâu, thần Phúc lợi rút ra một cái túi bằng da mèo vẫn nom có vẻ đầy tiền, quăng mạnh vào tòa lâu đài khiến các thanh ván rung và đổ lả tả, chỉ còn cô gái đứng chơ vơ. Thần Phúc lợi và bốn nữ thần bèn tiến lại tròng vào cổ cô ta một dây xích bằng vàng, làm ra vẻ định bắt mang đi. Lập tức, thần Ái tình và cả tốp xông ra như muốn giữ cô ta lại. Tất cả các động tác của cả hai tốp đều theo nhịp trống, rất khớp. Rồi các chú mọi đứng ra dàn hòa đôi bên, nhanh chóng dựng những tấm ván và cô gái trở vào trong lâu đài. Vở múa kết thúc, người xem tán thưởng nhiệt liệt.

Don Quixote hỏi một nữ thần xem ai đã soạn và dựng vở múa này, nữ thần đáp: “Đó là một nhà tu hành trong làng, ông ta có tài sáng tác những điệu múa như vậy”.

Don Quixote nói:

- Tôi cam đoan rằng cái anh chàng tú tài hay nhà tu hành này có thiện cảm với Camacho hơn Basilio, và chắc anh ta giễu thiên hạ giỏi hơn đọc kinh. Anh ta khéo lồng vào vở múa những tài mọn của Basilio cùng sự giàu sang của Camacho.

Nghe chủ nói vậy, Sancho Panza bảo:

- Tôi đứng về phía Đức vua, tôi bênh Camacho.

- Sancho, hiển nhiên mi phải là một kẻ xấu xa, cùng một giuộc với những ai chỉ biết phù nịnh.

- Tôi biết mình cùng một giuộc với những ai, Sancho đáp, chỉ biết rằng không đời nào tôi vớt được trong nồi của Basilio món bọt nước hầm tuyệt vời này như tôi đã vớt được trong nồi của Camacho.

Nói rồi, bác giơ cao cái chảo đầy gà, ngỗng, cầm một con, ăn với một vẻ đắc chí và ngon lành; bác bảo:

- Basilio nghèo thì phải chịu thiệt, con người ta càng có nhiều của càng đáng quý và càng đáng quý lại càng có nhiều của. Ngày trước, bà tôi vẫn bảo rằng trên đời này chỉ có hai hạng người, hạng người có của và hạng người không của, và bà tôi đứng về phía người có của. Thời buổi này, thưa ông chủ Don Quixote, thiên hạ chuộng người có của hơn có tài; một con lừa đeo đầy vàng còn hơn một con ngựa mang bộ yên thường. Bởi thế, tôi xin nhắc lại là tôi về phe Camacho vì rằng bọt nước hầm trong nồi của anh ta là ngỗng, là gà, là thỏ rừng, còn bọt nước hầm trong nồi của Basilio chỉ là nước lã mà thôi.

- Sancho, mi diễn thuyết xong chưa, Don Quixote hỏi.

- Tôi xin kết thúc ở đây vì thấy ngài có vẻ không thích nghe, Sancho đáp; quả thật nếu không phải vì lý do đó thì tôi đã chuẩn bị nói trong ba ngày rồi.

- Lạy Chúa, mong sao ta được nhìn thấy mi cấm khẩu trước khi ta nhắm mắt, Don Quixote nói.

- Cứ cái đà này thì trước khi ngài chết, tôi đã ăn đất rồi, Sancho đáp, và khi đó, có lẽ tôi sẽ câm bặt không nói nửa lời cho tới ngày tận cùng của trái đất hoặc ít nhất, cho tới ngày phán xét cuối cùng.

- Ôi, Sancho! Dù có vậy đi chăng nữa, sự câm lặng của mi cũng không bù lại được những lời mi đã nói, đang nói và sẽ còn nói chừng nào mi còn sống. Vả chăng, theo lẽ tự nhiên, ngày chết của ta phải đến trước ngày chết của mi, cho nên ta không bao giờ hy vọng nhìn thấy mi câm, nói quá đi, kể cả khi mi uống rượu hay ngủ.

- Thật tình, thưa ngài, ta không thể nào tin vào mụ thần Chết xương xẩu[141] được; mụ ăn thịt cà cừu non lẫn cừu già. Tôi có nghe Cha xứ nói rằng mụ vào cả những tòa tháp thâm nghiêm của vua chúa lẫn những túp lều hèn mọn của người nghèo. Mụ ưa thích dùng thức ăn cứng rắn hơn mềm dẻo, mụ không khách khí chút nào, cái gì cũng ăn, việc gì cũng làm và nhét đầy túi mọi hạng người, mọi lứa tuổi, mọi tầng lớp. Thợ gặt còn ngủ trưa, mụ thì gặt bất kể lúc nào, gặt cả cỏ khô lẫn cỏ xanh; hình như mụ không nhai mà nuốt chửng các con mồi vì mụ đói cào đói cấu, không bao giờ no; và mặc dù mụ không có bụng, người ta nghĩ rằng mụ mắc bệnh thủy thũng[142] và thèm khát muốn uống cạn cuộc sống của con người ta như uống một vò nước tươi mát vậy.

- Sancho, anh thốt ra những lời thật khôn ngoan, song nói đến đó thôi kẻo hết khôn lại dồn đến dại đấy. Quả thật những điều anh nói về thần Chết - tuy bằng những danh từ quê kệch - chẳng khác gì những điều mà một nhà truyền giáo giỏi giang có thể nói được. Ta nói thật, anh có năng khiếu, nếu lại có kiến thức nữa thì có thể xách một cái bục trong tay mà đi khắp thế gian đăng đàn thuyết giáo như ai đấy.

- Ai sống lâu thì thuyết giáo giỏi, Sancho đáp, riêng tôi, tôi chẳng biết lý thuyết nào cả.

- Anh cũng chẳng cần tới, Don Quixote nói. Có một điều ta không hiểu nổi: người ta thường bảo có biết kính sợ Chúa mới trở thành người hiểu biết; anh sợ một con thằn lằn hơn sợ Chúa, vậy mà sao biết nhiều chuyện thế?

- Thưa ông chủ, ngài hãy bình luận những hành động kiếm hiệp của ngài thì hơn, Sancho đáp; đừng nên xen vào bình phẩm người khác nhút nhát hay dũng cảm; tôi cũng kinh sợ Chúa như mọi người khác trong làng. Thôi, ngài hãy để tôi thanh toán món bọt nước hầm này, những cái khác đều là chuyện nhảm nhí mà ta sẽ phải trả giá ở thế giới bên kia.

Dứt lời, bác tiếp tục tấn công chảo gà, ngỗng một cách hết sức ngon lành khiến Don Quixote đâm thèm, và chắc chắn chàng sẽ hỗ trợ cho giám mã của mình nếu không có một sự việc ngăn lại, một sự việc không thể không kể lại dưới đây.

Chương XXI

Kể tiếp về đám cưới của chàng Camacho cùng những sự việc lý thú khác

Don Quixote và Sancho còn đang trò chuyện như kể ở chương trên, bỗng đâu có tiếng ồn ào náo nhiệt, thì ra đám nông phu cưỡi ngựa đang vừa reo hò vừa phi như bay đi đón cô dâu chú rể. Camacho và Quiteria tiến vào giữa cảnh tưng bừng đàn nhạc múa ca; đi theo sau hai người có Cha xứ, bà con hai họ và những nhân vật tai to mặt lớn trong vùng, ai nấy quần áo bảnh bao. Sancho nói:

- Phải công nhận cô dâu không quê mùa một chút nào mà diện như bà hoàng bà chúa vậy. Trông kìa, sợi dây đeo cổ hẳn phải là san hô quý, và cái áo màu xanh viền xa-tanh trắng kia phải bằng nhung tơ hảo hạng. Hãy nhìn đôi tay đeo những chiếc nhẫn bằng huyền kia. Lại còn những chiếc vòng nữa chứ! Tôi cứ xin đi bằng đầu nếu không phải là vòng vàng, vàng nguyên chất, có gắn ngọc trai trắng như sữa đặc, mỗi viên trị giá bằng một con mắt người. Cha mẹ ơi, bộ tóc mới đẹp làm sao! Nếu không phải là tóc giả, cả đời tôi chưa từng nhìn thấy bộ tóc nào dài và vàng hơn. Thử xem có ai dám chê dáng người cô ta không! thật chẳng khác gì một cây chà là biết đi, còn đồ trang sức cài trên tóc và đeo ở cổ thì như những chùm quả chà là chíu chít trên cây vậy. Tôi xin thề rằng cô ta xinh gái có một, thật đáng mặt cô dâu.

Nghe những lời khen quê mùa cục mịch của Sancho Panza. Don Quixote không nín được cười tuy trong bụng cũng phải công nhận rằng ngoài tình nương của mình là nàng Dulcinea làng Toboso, chàng chưa hề thấy có một người đàn bà nào xinh đẹp hơn. Sắc mặt Quiteria có phần hơi nhợt nhạt, có lẽ vì cả đêm hôm trước cô dâu còn bận chuẩn bị cho lễ cưới hôm sau. Cả đoàn đi lại trong một cái sân khấu có trải thảm kết hoa ở một góc cánh đồng, tại đây sẽ tiến hành hôn lễ và sau đó, xem biểu diễn ca múa cùng những trò vui khác. Mọi người tới nơi bỗng nghe phía sau có tiếng kêu to:

- Khoan đã, không đi đâu mà vội, hỡi những con người vô tình kia!

Nghe tiếng kêu, tất cả mọi người quay đầu lại thì thấy có một người mặc áo choàng đen điểm những mảnh lụa hồng hình ngọn lửa, đang đi tới, trên đầu mang một vòng tang kết bằng lá trắc bá, tay cầm một cây gậy lớn; đến gần chút nữa, mọi người đều nhận ra đó là chàng Basilio Xinh trai. Ai nấy đều hồi hộp, không hiểu những điều chàng vừa thốt ra sẽ dẫn đến kết quả gì, lo lắng cho sự có mặt của chàng lúc này sẽ đưa đến chuyện chẳng lành.

Basilio tới nơi có vẻ mệt nhọc, thở hổn hển, chàng đến trước mặt cô dâu chú rể, cắm phập cây gậy có đầu bịt sắt xuống đất, mặt biến sắc, mắt nhìn thẳng vào Quiteria, nói bằng giọng khàn khàn run run:

- Hỡi Quiteria phụ bạc, hẳn nàng biết rằng theo luật thiêng liêng mà chúng ta đều tôn trọng, chừng nào ta còn sống thì nàng không được lấy ai khác; nàng cũng chẳng lạ gì bấy lâu nay, ta đã bỏ cả thì giờ và sức lực ra những mong có được một cuộc sống khá giả hơn, và ta không hề làm điều gì hại đến thanh danh của nàng. Vậy mà nàng đã phụ bạc tấm lòng ta, trao vật sở hữu của ta cho kẻ khác, một kẻ nhờ có của cải mà được hưởng cả giàu sang lẫn hạnh phúc. Đã vậy, ta muốn đem lại cho kẻ đó hạnh phúc trọn vẹn (ta không nghĩ kẻ đó xứng đáng được hưởng, chẳng qua do trời ban mà thôi); ta sẽ tự tay tước bỏ những gì phá hoại hay cản trở hạnh phúc của kẻ đó bằng cách kết liễu cuộc đời ta. Cầu cho Camacho giàu sang sống muôn đời hạnh phúc và Quiteria bạc tình, Basilio nghèo khổ phải chết, sự nghèo khổ đã bẻ gẫy đôi cánh hạnh phúc của chàng và dẫn chàng xuống mồ.

Dứt lời, Basilio nắm cây gậy rút mạnh, nửa chiếc gậy vẫn cắm chặt xuống đất, nửa kia rời ra để lộ một thanh gươm ngắn bên trong (thì ra cây gậy là bao gươm); chàng cắm phần đốc gươm xuống đất rồi nhanh như chớp lao mình thẳng vào mũi gươm. Lưỡi gươm xuyên qua người, trồi ra sau lưng tới một nửa, đầu mũi gươm máu chảy ròng ròng; chàng Basilio ngã vật ra đất, máu me đầm đìa, bị chính lưỡi gươm của mình đâm vào.

Bạn bè của Basilio vội đến cứu, xót thương cảnh bần hàn và nỗi bất hạnh của chàng, Don Quixote cũng bỏ cả Rocinante chạy lại, cầm tay chàng lên thì thấy chàng chưa tắt thở. Mọi người định rút gươm nhưng Cha xứ có ý kiến không nên chừng nào chưa rửa tội cho chàng vì nếu rút ra chàng sẽ chết liền. Lúc này, Basilio đã hơi tỉnh; bằng một giọng thảm thiết, chàng phều phào nói:

- Hỡi Quiteria tàn nhẫn, nếu nàng vui lòng trao tay cho ta và nhận là vợ ta trong giây phút sinh ly này, ta nghĩ rằng hành động liều lĩnh của ta có thể tha thứ được, vì với việc làm đó, ta đã đạt được mong muốn là trở thành chồng nàng.

Nghe thấy vậy, Cha xứ khuyên chàng hãy lo tới hạnh phúc vĩnh cửu của linh hồn hơn là những khoái lạc và nhục thể và hãy thành khẩn xin lỗi chúa về những tội lỗi và hành động tuyệt vọng của mình. Basilio đáp lại là sẽ không khi nào chịu rửa tội nếu trước đó Quiteria không nhận là vợ chàng, rằng điều đó sẽ thúc đẩy và giúp chàng đủ sức để thú tội.

Nghe những lời của kẻ hoạn nạn, Don Quixote lớn tiếng phát biểu rằng yêu cầu của Basilio rất chính đáng, rất hợp lý và cũng rất dễ thực hiện, nếu Camacho đón Quiteria - quả phụ của Basilio dũng cảm - về làm vợ thì điều đó cũng chẳng xấu mặt nào, có khác chi chàng đón Quiteria từ tay bố đẻ của nàng. Chàng nói tiếp:

- Vấn đề ở đây chỉ nói một chữ có mà thôi, bởi chưng giường cưới của cuộc hôn lễ này là nấm mồ.

Từ nãy, Camacho vẫn đứng nghe, lòng dạ bồi hồi, bối rối, không biết xử trí ra sao. Trong khi đó, bạn hữu của Basilio nhao nhao lên yêu cầu chàng đồng ý cho Quiteria nhận làm vợ Basilio để linh hồn Basilio được thanh thoát giã từ cõi đời, cuối cùng, phần vì xúc động, phần vì bị thúc bách, Camacho lên tiếng:

- Nếu Quiteria muốn làm việc đó, tôi cũng không phản đối vì điều này chỉ làm chậm đôi chút việc cử hành hôn lễ của tôi mà thôi.

Mọi người lại tới trước mặt Quiteria van xin, khóc lóc hoặc dùng những lời lẽ chí tình thuyết phục nàng trao tay cho chàng Basilio khốn khổ, song Quiteria cứ trơ như đá, im như tượng, như thể không biết, không thể, không muốn trả lời, và chắc nàng cứ đừng ì ra vậy mãi nếu Cha xứ không lên tiếng bảo: “Nàng định làm điều gì thì hãy quyết định nhanh lên kẻo Basilio sắp hồn lìa khỏi xác rồi, chẳng còn thời giờ chần chừ nữa đâu”. Thế là chẳng nói chẳng rằng với một vẻ bối rối, buồn rầu, ngơ ngác, nàng Quiteria Xinh đẹp tiến lại gần Basilio lúc này mắt đã lờ đờ, hơi thở ngắn và gấp, mồm lẩm bẩm nhắc tên Quiteria; điều đó chứng tỏ chàng muốn chết như một kẻ dị giáo chứ không phải một tín đồ Ki tô giáo. Tới nơi, Quiteria quỳ xuống, không nói mà chỉ ra hiệu bảo Basilio đưa tay cho mình. Basilio mở mắt nhìn nàng chăm chú và nói:

- Ôi, Quiteria, nàng đã động lòng trắc ẩn, song tình thương của nàng giờ đây lại là con dao kết liều đời ta, và ta không còn sức để hưởng hạnh phúc mà nàng đem đến cho ta lúc này khi nàng nhận ta làm chồng, và ta cũng không còn đủ sức để dẹp nỗi đau đớn đang nhanh chóng che lấp đôi mắt ta bằng bóng đen khủng khiếp của cái chết! Ta chỉ cầu xin nàng một điều, ôi, ngôi sao bất hạnh của ta! Là trong lúc nàng bảo ta trao tay cho nàng và trao tay nàng cho ta, xin hãy vì nghĩa vụ để lừa dối ta một lần nữa. Nàng hãy công khai nhận rằng nàng đã trao tay cho ta như trao tay cho người chồng chính thức, không vì một sự ép buộc nào cả; trong giây phút này, nàng không nên lừa dối ta hoặc đóng kịch đối với một kẻ luôn luôn chung tình vì nàng.

- Không một sức mạnh nào có thể ép buộc được ý chí của em; bởi vậy, với tất cả sự tỉnh táo trong đầu óc, em xin trao tay cho chàng, coi chàng là chồng chính thức, và em cũng xin cầm bàn tay mà chàng tự ý trao cho em nếu như tai ương mà chàng đã tự chuốc lấy trong cơn tuyệt vọng không làm rối trí chàng.

- Ta xin trao tay cho nàng, Basilio đáp; ta không hề rối trí, trái lại, đầu óc ta tỉnh táo như trời kia đã ban cho ta; bởi vậy, ta nhận là chồng nàng.

- Em cũng xin nhận là vợ chàng, Quiteria nói, dù chàng còn sống được nhiều năm nữa hay dù người ta cướp chàng khỏi tay em để đem đi chôn.

- Anh chàng này bị thương nặng mà sao còn nói khỏe thế, Sancho Panza nhận xét. Bảo anh ta đừng có tán tỉnh nữa và hãy lo cho linh hồn của mình thì hơn. Xem chừng anh ta còn sống dai chứ chưa chết đâu.

Trong lúc Basilio và Quiteria nắm tay nhau, Cha xứ bùi ngùi xúc động làm lễ giáng phúc cho hai người và cầu trời dành cho linh hồn của tân lang một nơi an nghỉ tốt lành. Lễ giáng phúc vừa kết thúc, Basilio đứng phắt lên lanh lẹn chưa từng thấy và rút phắt lưỡi gươm đang cắm trên người. Tất cả đều sửng sốt, một vài người ngây thơ và ít suy nghĩ reo lên:

- Phép mầu! Phép mầu!

Basilio giải thích:

- Không phải phép mầu mà là kỹ xảo mà thôi.

Cha xứ bàng hoàng hoảng hốt chạy lại đưa cả hai tay sờ nắn vết thương trên người Basilio thì thấy lưỡi gươm không đâm vào thịt và sườn chàng mà lại xuyên qua một cái ống sắt chứa đầy máu được bố trí rất khéo ở bên sườn, sau này mới được biết là máu được pha chế cho khỏi đông. Cha xứ, Camacho và tất cả mọi người đều cảm thấy bị lỡm. Riêng cô dâu không tỏ vẻ khó chịu về trò đùa này, không những thế, khi thấy có ý kiến nói rằng cuộc hôn lễ này có tính chất bịp bơm nên vô giá trị, nàng đã đáp lại là sẵn sàng nhận làm vợ Basilio một lần nữa, do đó mà mọi người đều cho rằng cô cậu đã mưu mô với nhau bày ra chuyện này. Camacho và bè bạn của chàng tức điên, muốn trả thù ngay và có nhiều người đã rút gươm xông lại chỗ Basilio, đồng thời số đông bạn bè của Basilio cũng đã vung gươm lên bảo vệ chàng. Don Quixote cũng nhảy lên ngựa xông vào; thấy chàng lăm lăm ngọn giáo, khiên che kín thân, mọi người đều giạt ra. Sancho chưa hề thấy có cảnh nào mà vui nhộn đến thế, bác bèn nén mình bên những chiếc nồi đã cung cấp cho bác món bọt nước hầm tuyệt vời, nghĩ rằng nơi đây là thánh địa, ai cũng phải kiêng nể. Don Quixote cất cao giọng nói:

- Dừng tay lại, các ngài hãy dừng tay lại! Thật phi lý nếu như các ngài trả thù sự xúc phạm do tình yêu gây ra cho ta. Phải biết rằng tình yêu cũng giống như chiến tranh. Cũng như trong chiến tranh, dùng mưu để đánh bại kẻ thù là chính đáng và thông thường trong cuộc đọ sức giành giật tình yêu, những hành động dối trá lừa lọc hòng đạt tới mục đích mong muốn đều không đáng chê trách miễn là không làm tổn thương đến danh dự của người mình yêu. Do sự sắp xếp có lý có tình của con tạo, Quiteria thuộc về Basilio và Basilio cũng đã thuộc về Quiteria. Camacho có nhiều của cải, bất cứ lúc nào, ở đâu và bằng bất cứ cách gì, chàng vẫn có thể dùng tiền tài để đạt được ý muốn. Basilio không có gì khác ngoài con cừu bé nhỏ này, dù ai quyền thế đến đâu cũng không ai cướp được của chàng. Khi Chúa xe kết hai người, không ai có thể chia lìa họ được, và kẻ nào có ý định đó trước tiên phải nếm một đòn của ngọn giáo này.

Dứt lời, chàng vung mạnh ngọn giáo lên với một vẻ rất thành thạo khiến cho những ai chưa từng biết chàng đều phải khiếp đảm. Đối với Camacho, thái độ lạnh nhạt vừa rồi của Quiteria hằn sâu vào trí óc khiến chàng quên phắt con người đó; đã vậy, Cha xứ, một con người khôn ngoan và có thiện ý - lại đem lời hay lẽ thiệt giảng giải cho khiến Camacho và phe cánh của chàng cũng nguôi giận, chứng cớ là họ đã tra gươm vào vỏ và chê trách tính nhẹ dạ của Quiteria hơn là trò bịp của Basilio. Camacho còn phát biểu là nếu Quiteria đã yêu Basilio khi còn con gái, chắc chắn nàng cũng yêu chồng sau khi cưới, riêng chàng phải cảm tạ Thượng đế, vì may sao, Người không trao Quiteria cho chàng.

Thế là nỗi tức giận của Camacho cùng bè cánh của chàng nguôi đi và bạn hữu của Basilio cũng trở nên bình tĩnh. Để tỏ ra mình không thù oán và để tâm cuộc bày trò của Basilio, chàng Camacho Giàu có muốn rằng cuộc vui cứ tiếp diễn như thể chàng vẫn tổ chức lễ cưới vậy. Tuy nhiên, Basilio, vợ chàng và bè bạn của chàng không muốn dự và quay về làng của Basilio. Cho hay, những kẻ nghèo khó nhưng có đức có tài cũng được người ta trọng vọng giúp đỡ như những kẻ giàu sang được kẻ khác xun xoe nịnh bợ. Họ mời cả Don Quixote về, coi chàng là một con người quân tử. Riêng Sancho buồn nẫu cả ruột vì thấy không được ăn bữa cỗ linh đình của Camacho và dự các đám hội hè còn mở đến tận khuya. Mỏi mệt và buồn bã, bác đành theo chân chủ lúc này đã nhập với bọn Basilio, tuy đã phải bỏ lại sau lưng những nồi hầm béo ngậy nhưng vẫn ôm theo hình ảnh của chúng trong lòng; bác chỉ mang theo được cái chảo trong đó có món bọt hầm đã gần hết, tượng trưng cho sự giàu sang phú quý đã tiêu tan. Tiếc ngẩn tiếc ngơ, tuy bụng vẫn còn no, bác quất con lừa theo vết chân con Rocinante.

Chương XXII

Nói về cuộc phiêu lưu trong hang Montesinos, ở trung tâm xứ Mancha mà hiệp sĩ dũng cảm Don Quixote xứ Mancha đã kết thúc một cách tốt đẹp

Để tỏ lòng biết ơn con người đã đứng ra bênh vực cho hạnh phúc của mình, đôi vợ chồng mới cưới đón tiếp Don Quixote rất nồng hậu, linh đình. Họ coi chàng là một người vừa dũng cảm vừa giỏi giang, vì chàng như một vị tướng tài và là một nhà hùng biện. Trong ba ngày liền, Sancho ta cũng được ăn uống phè phỡn. Theo Basilio kể lại, kế hoạch giả tảng dùng gươm tự sát không được báo trước cho nàng Quiteria xinh đẹp biết mà là mưu kế riêng của chàng nhằm đạt được kết quả như ta đã thấy; Basilio cho biết thêm chàng có phổ biến kế hoạch đó cho một vài người bạn để khi cần thiết, họ giúp một tay trong việc thực hiện trò lừa.

- Ta không thể và cũng không nên coi những việc làm nhằm mục đích tốt đẹp là trò lừa, Don Quixote nói. Yêu nhau mà lấy được nhau là đạt được mục đích tốt đẹp nhất. Song, phải coi chừng vì kẻ thù lớn nhất của tình yêu là sự đói khổ và túng thiếu triền miên. Tình yêu mang lại niềm sung sướng, vui thú, nhất là khi ta được làm chủ con người ta yêu; kẻ thù trực diện và công khai của tình yêu là thiếu thốn, nghèo nàn. Tôi nói vậy là có ý muốn nhắn nhủ ngài Basilio hãy xếp lại những tài mọn của ngài vì nó chỉ mang lại cho ngài danh tiếng chứ không làm ra tiền bạc, hãy lo làm giàu bằng những cách chính đáng và khôn khéo, với người khôn ngoan chăm chỉ thì không thiếu gì cách. Đối với một người nghèo lương thiện (nếu một người nghèo có thể vẫn lương thiện), có một người vợ đẹp khác nào vật quý, nếu bị người khác lấy mất tức là mất luôn cả danh dự. Một người đàn bà đẹp và nết na sống chung thủy với một người chồng nghèo, xứng đáng được tặng vòng nguyệt quế và vòng lá kè tiêu biểu cho sự thắng lợi. Sắc đẹp tự nó đã gợi nên sự ham muốn trong lòng người, và những con đại bàng cùng những loài chim hiếm sẵn sàng lao vào miếng mồi ngon dùng để bẫy chúng. Nhưng nếu sắc đẹp lại đi đôi với nghèo khổ và bần cùng thì cả những con quạ, diều hâu và những loài tầm thường khác cũng bâu vào; và người đàn bà nào đứng vững trước ngần ấy cuộc tấn công đáng được coi là niềm vinh quang của chồng mình. Hỡi chàng Basilio khôn ngoan, có một hiền nhân nào đó đã phát biểu rằng trên đời này chỉ có một người đàn bà nết na, và ông ta khuyên các ông chồng hãy nghĩ và tin rằng người đàn bà nết na nhất đó chính là vợ mình, như thế sẽ được sống hạnh phúc. Tôi chưa lấy vợ và cho tới bây giờ, tôi cũng chưa hề nghĩ tới việc đó, tuy nhiên tôi có thể góp ý cho người nào hỏi tôi về cách kén chọn một người đàn bà để lấy làm vợ. Trước tiên, tôi khuyên người đó phải quan tâm tới tiếng tăm hơn là của cải bởi chưng một người đàn bà đức hạnh được thiên hạ tôn sùng không chỉ vì đức hạnh mà còn vì thái độ bên ngoài nữa; thường thì những cử chỉ suồng sã, phóng túng còn làm tổn thương tới danh dự của người đàn bà hơn là những lỗi lầm bên trong. Nếu ta đưa về nhà một người đàn bà nết na, ta có thể dễ dàng giữ gìn được, thậm chí bồi dưỡng cho họ càng thêm nết na, nhưng nếu ta rước một người đàn bà xấu nết về thì sẽ mất nhiều công sức uốn nắn vì rằng chuyển từ thái cực này sang thái cực kia không phải là việc dễ làm. Tôi không bảo là không thể làm được, song tôi thấy khó đấy.

Nghe chủ phát biểu, Sancho lẩm bẩm một mình:

- Mỗi khi mình nói những chuyện đứng đắn nghiêm túc, ông chủ mình thường bảo mình có thể xách một cái bục trong tay đi khắp thế gian đăng đàn thuyết giáo như ai; mình cũng nói lại là mỗi khi ông ta tuôn ra những lời phát biểu và những câu khuyên nhủ, không những ông ta có thể xách một cái bục trong tay mà cả hai cái bằng một ngón tay và đi khắp nơi thuyết giáo liên tục. Quỷ thật, một con người biết nhiều như thế mà lại đi làm hiệp sĩ giang hồ. Mình cứ nghĩ bụng rằng ông ta chỉ biết những chuyện liên quan tới nghề hiệp sĩ mà thôi, ngờ đâu có chuyện gì ông ta không xiên được cái nĩa nào.

Don Quixote thoáng nghe Sancho lẩm bẩm mấy câu đó bèn hỏi:

- Sancho, anh lẩm bẩm gì vậy?

- Tôi chẳng nói gì và cũng chẳng lẩm bẩm gì cả, Sancho đáp. Tôi chỉ tự nhủ rằng tôi tiếc không được nghe những lời ngài vừa nói ở đây trước khi tôi lấy vợ, lúc này, ở đây, tôi muốn nói: “Tự do thật đáng quý”.

- Sancho, Teresa của anh xấu lắm sao? Don Quixote hỏi.

- Không xấu lắm nhưng cũng chẳng tốt lắm, Sancho đáp; ít nhất mụ ta cũng không được tốt như tôi mong muốn.

- Sancho, anh nói xấu vợ như thế là không tốt, Don Quixote bảo, vì vợ anh là mẹ của các con anh.

- Chúng tôi chẳng nợ nần gì nhau cả, Sancho đáp; hứng lên, mụ cũng nói tôi chẳng ra gì, nhất là khi lên cơn ghen; những lúc ấy, quỷ Sa tăng cũng không chịu nổi.

Trong ba ngày nghỉ ngơi tại ngôi nhà vợ chồng Basilio, thầy trò Don Quixote được tiếp đãi, hầu hạ như những ông hoàng. Sau đó, Don Quixote nhờ thầy Cử giỏi kiếm tìm cho một người dẫn đường cho chàng tới hang Montesinos vì chàng rất muốn nhìn tận mắt để xác minh xem những kỳ quan mà dân chúng quanh vùng đồn đại có thật hay không. Thầy Cử đáp sẽ giới thiệu chú em họ - một sinh viên hiếu học và ham đọc sách kiếm hiệp, - chú em này sẽ rất vui lòng dẫn chàng tới cửa hang và còn đưa đi xem những hồ nước ở Ruidera nổi tiếng khắp xứ Mancha và khắp cả nước Tây Ban Nha nữa. Thầy Cử nói tiếp: “Ngài sẽ có người hầu chuyện tâm đắc, vì chú em tôi viết soạn ra sách để in và để tặng các ông hoàng, bà chúa”. Lát sau, chú em thầy Cử tới, cưỡi một con lừa chửa, yên lừa trải một tấm thảm sặc sỡ. Sancho đóng yên cho Rocinante và lừa của mình, nhét đầy lương ăn vào cái túi hai ngăn (chú em của thầy Cử cũng mang theo một cái túi hai ngăn đầy ắp), rồi cả ba người cùng cầu Chúa ban phước lành, chào từ biệt chủ nhà và lên đường, hướng về phía hang Mancha nổi tiếng.

Đi đường, Don Quixote hỏi Chú em làm công việc gì, học hành môn gì, có nghề nghiệp gì. Chú em đáp:

- Nghề nghiệp của tôi là nghiên cứu chủ nghĩa cổ điển; công việc của tôi là viết sách để in, những sách này rất bổ ích, đồng thời giải trí cho mọi người đọc trong nước. Một trong những cuốn sách đó tên là Sách về trang phục, trong đó tôi giới thiệu bảy trăm linh ba kiểu với đầy đủ màu sắc, số liệu, tiêu ngữ; các hiệp sĩ cung đình có thể chọn trong số đó kiểu nào vừa ý để đi dự hội hè đình đám, khỏi phải cầu cạnh ai và cũng khỏi phải moi óc ra - như người ta thường nói - để tìm được kiểu nào cho phù hợp ý muốn. Có những kiểu cho anh hay ghen, cho người bị khinh miệt, cho kẻ bị bỏ rơi, rất thích hợp với từng người. Tôi còn viết một cuốn khác mà tôi định đặt tên là Những biến hóa hay Ovid Tây Ban Nha; đây là một sáng tác mới lạ, trong đó bắt chước lối văn hài hước của Ovid, mô tả pho tượng Giralda ở Seville, Thiên thần Magdalena, Cổng nước Vecinguerra ở Cordova, những con bò mộng ở Guisando, núi Morena, những con suối Leganitos và Lavapies ở Madrid, kể cả suối Piojo, Cano Dorado và Priora, với những lời giải thích bóng bẩy xa xôi, vừa vui vừa lạ, lại bổ ích. Còn cuốn sách nữa mà tôi đặt tên cho là Bổ sung cho Polydore Vergil[143] nói về những phát minh trên đời. Đó là một cuốn có tầm uyên thâm và nghiên cứu sâu vì trong đó tôi xem xét và giải thích một cách dí dỏm những vấn đề quan trọng mà Polydore đã bỏ qua; ví dụ như ông ta quên không nói ai là người đầu tiên xức thuốc mỡ có thủy ngân để chữa bệnh phong tình. Tôi đã giải thích tỉ mỉ, rõ ràng sau khi nghiên cứu ý kiến của hai mươi nhăm tác giả. Ngài thấy tôi làm việc đó có hay không và một cuốn sách như vậy có bổ ích cho thiên hạ không?

Sancho từ nãy vẫn lắng nghe Chú em nói, bèn lên tiếng:

- Cầu Chúa mang lại may mắn cho ngài trong việc in sách. Xin hỏi: Ngài có biết - chắc chắn là có vì chuyện gì ngài cũng biết cả - ai là người đầu tiên gãi đầu không? Tôi cho người đó phải là cha Adam của chúng ta.

- Chắc là thế - Chú em đáp, vì không nghi ngờ gì hết, Adam có đầu, có tóc và là người đầu tiên sinh ra trên trái đất này, hẳn cũng có lúc gãi đầu chứ.

- Tôi cũng nghĩ như vậy, Sancho nói; bây giờ, xin hỏi: ai là người đầu tiên trên đời làm trò leo dây múa rối?

- Người anh em ạ, quả tình tôi chưa thể trả lời ngay được mà còn phải nghiên cứu đã, Chú em đáp. Tôi sẽ tìm tòi khi nào trở lại với đống sách của tôi và tôi sẽ thỏa mãn người anh em trong lần gặp gỡ sau vì chắc chắn đây chưa phải là cuộc gặp gỡ cuối cùng.

- Thôi, ngài ạ, Sancho nói, ngài khỏi phải nhọc lòng vì tôi đã tìm ra câu trả lời cho câu tôi vừa hỏi rồi. Xin thưa rằng người đầu tiên trên đời leo dây múa rối là Lucifer vì khi bị ném từ trên trời, con quỷ đã vừa bay vừa múa lao xuống vực thẳm.

- Anh bạn nói phải, Chú em bảo.

Don Quixote có ý kiến:

- Sancho, câu hỏi này cũng như câu trả lời không phải của anh, hẳn anh nghe ai nói đấy thôi.

- Ngài đừng nói thế, Sancho cãi; quả thật nếu tôi định hỏi và trả lời thì từ bây giờ đến mai cũng không hết. Để hỏi những câu ngớ ngẩn và đáp những câu ngốc nghếch, tôi đâu cần phải đi tìm sự giúp đỡ của ông hàng xóm.

- Sancho, anh nói nhiều hơn anh biết, Don Quixote bảo; có những người ra sức xác minh mọi chuyện, nhưng một khi đã được khám phá, xác minh, những chuyện đó chẳng giúp ích được gì cho trí tuệ cả.

Mải vui câu chuyện, ba người đi hết cả ngày hôm đó; đêm đó, họ nghỉ chân lại một làng nhỏ. Chú em bảo Don Quixote là từ đây tới hang Montesinos không quá hai dặm đường, nếu chàng quyết tâm thì cần phải kiếm dây thừng buộc vào người để tụt xuống hang sâu. Don Quixote đáp rằng dù xuống vực thẳm, chàng cũng phải đến tận nơi xem sao. Họ mua khoảng một trăm sải thừng và tới khoảng hai giờ trưa hôm sau thì tới nơi. Miệng hang rộng nhưng bị cây cối ken dày đặc kín mít. Ba người nhảy xuống đất, Chú em và Sancho lấy thừng buộc ngang người Don Quixote. Trong khi buộc, Sancho nói với chủ:

- Ông chủ ơi, xin hãy coi chừng việc làm của mình. Đừng nên chôn sống cuộc đời mình và tự treo mình như người ta treo một cái vò nước xuống giếng để ngâm cho lạnh vậy. Ngài chẳng có phận sự gì để xem xét cái hang này mà tôi chắc rằng còn khủng khiếp hơn cả một ngục sâu.

- Buộc đi, đừng nói nữa, Don Quixote đáp. Anh bạn Sancho kia, một việc như thế này đúng là dành riêng cho ta.

Chú em lên tiếng:

- Thưa ngài Don Quixote, xin ngài quan sát bằng cả trăm con mắt xem trong hang có những gì vì có thể có những điều mà tôi ghi được vào cuốn Những biến hóa của tôi.

- Cứ yên trí, Sancho Panza bảo, cái trống đang ở trong tay người biết sử dụng đấy.

Lúc này, thừng đã buộc xong (không phải buộc vào cái áo giáp của Don Quixote mà là buộc vào cái áo ngắn của chàng), Don Quixote bảo:

- Chúng ta khờ quá, không kiếm lấy một quả chuông nhỏ để buộc vào dây thừng bên người tôi, chuông reo sẽ báo hiệu là tôi vẫn đang xuống hang và còn sống. Nhưng thôi, bây giờ không kịp nữa rồi, xin Thượng đế soi đường chỉ lối.

Dứt lời, Don Quixote quỳ xuống đất, ngước mắt lên trời lẩm nhẩm đọc một bài kinh cầu chúc phù hộ cho chàng đạt được kết quả mĩ mãn trong cuộc phiêu lưu mới đầy nguy hiểm này. Xong rồi, chàng cất giọng:

- Hỡi nàng Dulcinea làng Toboso cao cả, vô song, chủ nhân của mọi hành động, cử chỉ của ta! Nếu như những lời cầu khẩn van xin của kẻ tình nhân này có phúc lọt tới tai nàng, trước sắc đẹp phi thường của nàng, ta xin nàng hãy lắng nghe. Những lời cầu khẩn của ta không có gì khác là van xin nàng đừng từ chối, ủng hộ, giúp đỡ ta trong giờ phút vô cùng khẩn thiết này. Ta đang đứng trước vực thẳm và sắp sửa lao mình dấn thân vào với mục đích duy nhất là để thiên hạ biết rằng nếu nàng ủng hộ ta, không có việc gì ta không dám đương đầu và không giải quyết được.

Nói rồi, chàng tiến lại cửa hang thì thấy không thể vào gần được và cũng không tụt xuống được trừ phi dùng sức của đôi tay hoặc dao phạt. Chàng bèn rút gươm chặt những bụi cây ở cửa hang; thấy có tiếng động, hàng đàn quạ ào ào bay vụt ra khỏi hang, vật luôn Don Quixote ra đất, nếu chàng cũng mê tín như xưa nay chàng vẫn là một tín đồ Ki tô giáo ngoan đạo, ắt chàng sẽ coi đó là điềm gở và không dấn mình vào một nơi như vậy.

Cuối cùng, chàng đứng dậy, thấy không có quạ hoặc chim đêm nào khác bay ra - vừa rồi có cả dơi lẫn quạ, - bèn nắm lấy sợi dây thừng do Chú em và Sancho đưa cho rồi biến mất trong lòng hang khủng khiếp. Lúc chàng sắp sửa xuống hang, Sancho cầu phúc cho chủ và làm dấu tới một ngàn lần, bác nói:

- Cầu Chúa cùng Đức mẹ và Tam vị nhất thể đưa đường chỉ lối cho ngài, tinh hoa và bọt bèo của giới hiệp sĩ giang hồ! Nào, xuống đi, con người huyênh hoang nhất đời, có trái tim thép và đôi tay đồng. Một lần nữa, với ánh sáng của cuộc đời này mà ngài đã từ bỏ để giấu mình vào hang tối[144].

Chú em chúc tụng Don Quixote những lời tương tự.

Don Quixote vừa tụt xuống hang vừa yêu cầu tiếp tục thả dây thừng và hai người cứ từ từ hạ dây xuống; tiếng chàng vọng lên như qua một đường ống. Rồi không nghe thấy gì nữa. Lúc này, hai người ngồi trên đã thả hết cả một trăm sải dây, họ định kéo chàng lên vì không còn dây để thả tiếp. Tuy nhiên, họ cố chờ chừng nửa tiếng rồi mới kéo dây thì thấy nhẹ tay khiến họ nghĩ rằng Don Quixote đã ở lại dưới hang. Thế là Sancho òa lên khóc thảm thiết và hối hả kéo dây xem mình có tưởng nhầm không. Kéo lên được khoảng trên tám mươi sải, thấy nặng tay, hai người mừng quýnh. Chỉ còn mươi sải thì thấy rõ Don Quixote, Sancho bèn nói vọng xuống:

- Mừng ông chủ đã trở về, chúng tôi cứ nghĩ ngài ở lại dưới đó để làm bố già.

Chẳng thấy Don Quixote nói gì. Khi kéo chàng lên khỏi miệng hang thì thấy mắt chàng nhắm nghiền, đang ngủ. Họ đặt chàng xuống đất, tháo dây ra mà chàng vẫn không tỉnh. Hai người phải lay đi lay lại mãi chàng mới mở mắt, duỗi chân tay như vừa qua một giấc ngủ say sưa, ngơ ngác nhìn ngang nhìn ngửa rồi nói:

- Cầu Chúa tha lỗi cho các bạn vì các bạn đã làm mất đi của ta một cuộc sống thú vị và một cảnh tượng ngoạn mục nhất mà chưa một người nào biết tới. Quả thật bây giờ ta mới hiểu rằng mọi lạc thú trên đời thoáng qua như ảo ảnh và giấc mơ hoặc tàn lụi đi như hoa đồng cỏ nội mà thôi. Hỡi Montesinos bất hạnh! Hỡi Durandarte mình đầy thương tật! Hỡi Belerma bạc phận! Hỡi Guadiana đa sầu và đa cảm! Hỡi những cô gái đáng thương đã làm dâng nước hồ Ruidera bằng những giọt lệ của những đôi mắt xinh đẹp.

Don Quixote nói với một giọng rất đau xót, như thể những lời nói rứt từ trong ruột ra vậy. Chú em và Sancho chăm chú nghe. Khi chàng nói xong, hai người khẩn khoản đề nghi chàng giải thích rõ và nói cho biết chàng đã nhìn thấy những cái gì trong địa ngục đó.

- Sao lại gọi là địa ngục? Don Quixote vặn; không được gọi như thế vì không đúng đâu, rồi các bạn sẽ thấy.

Chàng yêu cầu cho ăn vì đã đói bụng quá. Họ trải tấm thảm lên bãi cỏ xanh, lấy lương thực ở cái túi hai ngăn, rồi cả ba ngồi ăn rất vui vẻ, thân mật. Sau khi tấm thảm đã được cuộn lại, hiệp sĩ Don Quixote xứ Mancha nói:

- Các con hãy ngồi yên và lắng tai nghe.

Chương XXIII

Chàng Don Quixote xuất chúng kể lại những chuyện kỳ lạ mà chàng đã gặp trong hang Montesinos sâu thẳm, những chuyện phi thường không thể có, tưởng đâu cuộc phiêu lưu này là chuyện bịa

Lúc này là bốn giờ chiều. Mặt trời ẩn sau những đám mây, tỏa xuống một ánh sáng dịu và những tia nắng nhạt; trong không khí mát mẻ, thoải mái, Don Quixote đã kể cho các thính giả trứ danh[145] của mình những điều đã trông thấy trong hang Montesinos, chàng mở đầu như sau:

Dưới miệng hang chừng mười ba, mười bốn đầu người, về phía tay phải có một cái hốc lớn có thể chứa được cả một cỗ xe lớn với la kéo. Qua một khe hở nào đó trên mặt đất, một tia sáng yếu ớt chiếu vào trong. Ta chợt nhìn thấy cái hốc đó vào lúc người đã thấy mệt và khó chịu vì cứ phải treo mình vào một sợi dây mà tụt xuống một nơi tối tăm vô định; thế là ta bèn ghé vào nghỉ chân. Lúc ấy, ta có kêu rằng các bạn đừng hạ dây nữa chừng nào ta chưa yêu cầu, nhưng chắc không ai nghe thấy nên vẫn tiếp tục thả xuống; ta bèn xếp lại thành vành rế rồi ngồi lên, trong bụng đang phân vân không biết làm thế nào để xuống tận đáy hang nếu không có ai giúp đỡ. Còn đang suy nghĩ mông lung, bỗng ta buồn ngủ lăn ra, rồi ta thấy mình tỉnh dậy, không hiểu vì sao và thấy mình đang ở trên một cánh đồng cỏ đẹp nhất, thú vị nhất mà tạo hóa có thể bày ra hoặc trí tưởng tượng phong phú nhất của con người có thể nghĩ ra được. Ta mở to mắt, giụi đi giụi lại, thấy mình không ngủ mà rõ ràng đang tỉnh; ta lại lấy tay sờ đầu, sờ ngực xem đích thị mình có phải ở nơi đó hay là ma quỷ nào nhập vào người. Sau khi đã sờ, đã cảm giác, đã suy xét, ta vẫn thấy mình như lúc này vậy. Rồi trước mặt hiện lên một tòa lâu đài nguy nga, tưởng như thể bằng pha lê trong suốt; hai cánh cổng lớn mở toang, từ bên trong bước ra một ông già đạo mạo, mình khoác một tấm áo choàng dài lê thê bằng nỉ tím, vai và ngực trùm một tấm khăn choàng bằng xa tanh, đầu đội mũ nhung đen, râu bạc phơ dài quá thắt lưng. Ông ta không mang vũ khí mà chỉ cầm một tràng hạt, hạt nhỏ cũng hơn trái hồ đào, còn to thì bằng quả trứng đà điểu. Thái độ, dáng đi, vẻ trang nghiêm và toàn thân con người ông khiến người ta vừa kinh ngạc vừa kính trọng. Việc đầu tiên khi ông gặp ta là ôm chầm lấy ta, rồi bảo: “Hỡi chàng hiệp sĩ Don Quixote xứ Mancha, đã bao lâu nay mong chàng tới để loan tin cho thiên hạ biết trong hang sâu tên gọi Montesinos này có chứa đựng những gì; đây là một hành động oanh liệt dành cho trái tim vô địch và lòng dũng cảm phi thường của chàng. Mời quý khách hãy đi theo tôi; tôi muốn giới thiệu với ngài những kỳ công trong tòa lâu đài bằng pha lê này mà tôi là người cai quản vĩnh viễn vì tôi chính là Montesinos; tên tôi đã trở thành tên cái hang này.

Nghe ông ta tự xưng là Montesinos, ta vội nói: “Chẳng hay câu chuyện đồn đại ở trên trần về lão trượng có thật hay không? Người ta kể rằng lời thỉnh cầu của Durandarte lúc lâm chung, lão trượng đã dùng một con dao to bản lôi quả tim của chàng ra khỏi lồng ngực mang về cho Belerma[146]“. Ông già Montesinos đáp là đúng như vậy, trừ chi tiết về con dao vì con dao này không to bản và cũng không nhỏ mà là loại dao găm mỏng lưỡi, nhọn như dùi thợ giày.

Nghe thấy vậy, Sancho bảo:

- Con dao găm đó chắc là của Ramon de Hoces[147] ở Seville.

- Ta không rõ, Don Quixote đáp, nhưng chắc không phải vì Ramon de Hoces là chuyện mới, còn chuyện Roncesvalles - nơi xảy ra sự việc thương tâm này - cách đây bao nhiêu năm rồi. Dù sao, điều nhận xét của anh cũng không quan trọng gì và không làm giảm sự chính xác của câu chuyện ta đang kể.

- Đúng vậy, Chú em nói, xin ngài Don Quixote hãy kể tiếp, tôi đang nghe một cách vô cùng hào hứng.

- Tôi cũng đang kể với một vẻ hào hứng không kém, Don Quixote đáp. Xin tiếp tục, ông già Montesinos đáng kính mời ta vào tòa lâu đài bằng pha lê và dẫn đến một căn phòng thấp mát lạnh xây toàn bằng đá trắng; trong phòng, trên một cái bệ cẩm thạch hay vân thạch như ta thường thấy ở các ngôi mộ khác, mà bằng xương bằng thịt hẳn hoi. Tay phải của chàng (một bàn tay lưa thưa lông và gân guốc, chứng tỏ chủ nhân của nó phải là một người lực lưỡng) đặt trên phía trái tim. Ta thấy kinh ngạc nhìn hiệp sĩ này nằm trên bệ, không phải để hỏi, Montesinos bảo: “Đây là anh bạn Durandarte của tôi, từng là tinh hoa của các hiệp sĩ si tình và dũng cảm. Tên pháp sư người Pháp Merlin đã dùng thuật giam chàng ở đây cùng với tôi và bao nam nữ khác. Thiên hạ đồn rằng tên Merlin này là con đẻ của quỷ sứ, riêng tôi cho rằng hắn không phải con của quỷ mà hắn còn tinh hơn cả quỷ. Không ai biết bằng cách nào và vì sao hắn phù phép chúng tôi; thời gian sẽ trả lời và tôi nghĩ là sẽ không lâu nữa. Điều làm tôi ngạc nhiên là tôi đã nhìn rõ mồn một - như lúc này đây là ban ngày - thấy chàng Durandarte tắt thở trong tay tôi, rồi sau khi chàng chết, chính tay tôi đã moi tim chàng ra, một quả tim phải nặng tới một cân. Theo những nhà bác học, kẻ nào tim to, kẻ đó dũng cảm hơn người tim bé. Một khi chàng đã chết hẳn, làm sao chàng đôi lúc vẫn than thở như còn sống vậy?”. Montesinos vừa dứt lời, chàng Durandarte bất hạnh thốt lên một tiếng kêu to rồi nói: “Ôi, anh Montesinos của tôi! Đây là lời thỉnh cầu cuối cùng khi hồn tôi đã lìa khỏi xác, hãy dùng dao to bản hoặc dao nhọn moi trái tim trong lồng ngực của tôi rồi mang tới cho nàng Belerma”.

Nghe thấy vậy, Don Quixote kể tiếp, ông già Montesinos đáng kính quỳ xuống trước chàng hiệp sĩ đáng thương, rưng rưng nước mắt nói: “Rồi, em Durandarte chí thiết của ta, ta đã làm theo lời thỉnh cầu của em trong cái ngày xấu đã mang bất hạnh đến cho chúng ta; ta đã rất khéo léo moi trái tim của em ra khỏi lồng ngực, không để sót một phần nhỏ nào, ta đã lau sạch bằng một chiếc khăn tay viền đăng ten và đã đem ngay sang nước Pháp sau khi đã vùi sâu thi hài em xuống lòng đất. Ta đã khóc em nhiều, và những giọt nước mắt của ta đã đủ để rửa sạch máu ở đôi bàn tay đã luồn vào lồng ngực em. Để có thêm bằng chứng, ta xin nói với chú em rằng tới một làng đầu tiên sau khi rời khỏi đèo Roncesvalles, ta đã bỏ một dúm muối vào quả tim của em cho nó khỏi có mùi, nếu không còn tươi thì ít nhất cũng còn nguyên vẹn khi trao cho phu nhân Belerma mà lão pháp sư Merlin đã dùng pháp thuật giam ở đây bao năm trời cùng với em, ta - giám mã Guadiana của em, bà quản gia Ruidera cùng bày người con gái và hai cháu gái của bà, chưa kể bao nhiêu bạn bè quen thuộc của năm trăm năm đã trôi qua, song không một ai trong chúng ta qua đời; riêng bà Ruidera cùng các con cháu của bà, vì quá khóc than nên Merlin đã mủi lòng biến họ thành những hồ nước mà ngày nay trên trần, ở xứ Mancha, người ta gọi là hồ Ruidera; bảy hồ (tức là bảy cô con gái nhà Ruidera), thuộc quyền của vua Tây Ban Nha, còn hai hồ (tức là hai cô cháu), thuộc quyền của các hiệp sĩ dòng thánh Huam. Vì quá thương cảm nỗi bất hạnh của em, giám mã Guadiana biến thành một con sông là sông Guadiana; khi con sông này nhô ra khỏi mặt đất và nhìn thấy mặt trời của một thế giới khác, nó buồn phiền vì đã bỏ em ở đây nên lại luồn sâu vào lòng đất; song, theo lẽ tự nhiên, nó không thể đổi chiều được nên đôi lúc nó lại hiện lên trên mặt đất để mặt trời và mọi người trông thấy nó. nước ở hồ Ruidera cùng nhiều hồ khác đổ vào sông Guadiana khiến nó chảy vào một con sông lớn khi chảy vào Bồ Đào Nha. Tuy nhiên, khi chảy qua nơi nào đi chăng nữa, nó cũng tỏ ra buồn phiền nhớ nhung; dòng nước của nó chẳng nuôi những loài cá ngon, hiếm mả chỉ có những con cá rẻ tiền, vô vị, khác hẳn những con cá ở sông Taho vàng óng. Em ơi! Những điều ta vừa nói, ta đã nói với em bao lần song em không trả lời nên ta nghĩ rằng em không tin ta hoặc không thèm nghe những gì ta nói; chỉ có trời biết ta buồn phiền tới chừng nào. Hôm nay, ta mang đến cho em một tin mới, tuy không làm nhẹ nỗi đau của em song cũng không làm nó tăng lên. Em hãy mở cả hai mắt ra mà nhìn, trước mặt em là hiệp sĩ vĩ đại Don Quixote xứ Mancha, con người được pháp sư Merlin tiên đoán nhiều điều tốt lành; con người ấy, với những khả năng to lớn hơn những hiệp sĩ của các thế kỷ trước, đã làm sống lại trong ngày nay ngành hiệp sĩ giang hồ đã bị lãng quên. Với tài năng và sự giúp đỡ của chàng, chúng ta có thể được giải phép vì xưa nay, những chiến công vĩ đại thường dành cho những con người vĩ đại”. “Dù không được như vậy, anh chàng Durandarte đáp lại bằng một giọng yếu ớt, anh ơi, dù không được như vậy, cứ chịu khó chia bài”[148]. Rồi chàng trở người nằm nghiêng, lặng im như trước, không thèm nói câu nào.

Vừa lúc đó, ta nghe có những tiếng kêu khóc, kèm theo là những tiếng rên rỉ, thổn thức não ruột. Ta quay nhìn qua, nhìn lại bức tường bằng pha lê thì thấy ở phòng bên có một đám thiếu nữ xinh đẹp tuyệt trần đang đi thành hai hàng, tất cả mặc đồ tang, đầu đội khăn trắng kiểu Thổ Nhĩ Kỳ. Đi sau cùng là một người đàn bà có dáng vẻ trang nghiêm, rõ ràng là một mệnh phụ, bà ta cũng mặc áo đen, ngoài khoác một tấm áo choàng trắng rộng và kéo lê dưới đất, khăn đội đầu to gấp đôi tấm khăn to nhất của các cô gái nọ. Bà ta có đôi lông mày giao nhau, mũi hơi tẹt, miệng rộng, môi đỏ; thỉnh thoảng bà ta để lộ một hàm răng thưa và không đều nhưng trắng như hạnh nhân bóc vỏ. Người đàn bà đó nâng một chiếc khăn tay mỏng trong đó ta nhận ra một quả tim ướp đã khô quắt. Ông già Montesinos cho ta hay rằng đám thiếu nữ đi rước là thị nữ của Durandarte và Belerma. Một tuần, bà cùng đám thị nữ đó đi rước bốn ngày; họ vừa đi vừa hát, nói đúng hơn, họ rên rỉ những bài bi ca ai oán trước thi thể và trái tim đáng thương của chàng Durandarte. Mancha bảo ta: “Nếu ngài cảm thấy rằng nàng Belerma có phần kém sắc hoặc không được xinh đẹp như lời đồn đại, đó là nàng đã phải sống trong những đêm sầu thảm và những ngày còn sầu thảm hơn trong tình trạng bị phù phép, chứng cớ là mắt nàng có hai quầng to và nước da vàng vọt. Nước da đó và đôi mắt đó không phải do bệnh khó ở thông thường hàng tháng của phụ nữ vì đã bao tháng nay, thậm chí đã bao năm nay, nàng không biết tới bệnh đó nữa; đó là quả tim thường xuyên trên tay nàng đã làm cho nàng đau lòng và gợi lên trong ký ức nỗi bất hạnh của người tình xấu số. Nếu không vì lý do đó, vị tất nàng Dulcinea làng Toboso vĩ đại đã sánh kịp về nhan sắc mặc dù đã nghe khắp vùng này và khắp cả thế giới ca tụng”. Nghe thấy vậy, ta vội nói: “Thôi, thôi, ngài Don Montesinos, ngài hãy kể chuyện của ngài thôi; hẳn ngài cũng biết mọi so sánh đều đáng ghét và ngài không nên đem so người này với người kia mà chỉ nên biết rằng nàng Dulcinea làng Toboso vô song không giống nàng Belerma, có thế thôi”. Montesinos đáp: “Xin ngài Don Quixote thứ lỗi cho; thú thật tôi đã sơ suất khi nói rằng vị tất nàng Dulcinea sánh kịp nàng Belerma. Chỉ cần tôi ngờ ngợ rằng ngài là hiệp sĩ của nàng, tôi thà tự cắn lưỡi còn hơn là đem nàng ra so sánh, dù là so sánh với ông trời”. Lời nói của ông già Montesinos khiến ta hởi lòng hởi dạ trút hết nỗi bực tức khi thấy ông ta so sánh tình nương của ta và nàng Belerma.

Sancho bảo:

- Tôi lấy làm lạ là sao ngài không nhảy lên người lão khọm già ấy mà giần cho tan xương và vặt cho trụi không còn sợi râu nào nữa.

- Không nên, anh bạn Sancho ạ, Don Quixote đáp; làm thế không hay ho gì vì tất cả chúng ta đều phải tôn trọng người già dù họ không phải là hiệp sĩ, còn đối với người già là hiệp sĩ và đang bị phù phép, ta càng phải tôn trọng. Có điều chắc chắn là trong những câu hỏi và đáp giữa hai người, chẳng ai chịu lép ai đâu.

Chú em lên tiếng:

- Thưa ngài Don Quixote, tôi không hiểu bằng cách nào mà trong một thời gian ngắn ở dưới hang, ngài lại mục kích được nhiều việc và nói được nhiều chuyện thế.

- Tôi xuống đó được bao lâu, Don Quixote hỏi.

- Già một tiếng đồng hồ, Sancho đáp.

- Không thể thế được, Don Quixote cãi, vì ta đã nhìn thấy mặt trời lặn rồi mọc, tất cả ba lần; như vậy, về phần ta, ta đã sống ba ngày ở nơi xa xôi khuất mắt người trần.

- Chắc là ông chủ tôi nói đúng, Sancho bảo, vì tất cả những chuyện xảy ra với ngài đều có những bàn tay pháp sư phù phép. Nếu đối với chúng tôi, thời gian của ngài ở dưới hang là một tiếng thôi thì đối với ngài, nó phải là ba ngày cộng với ba đêm.

- Chắc vậy, Don Quixote đáp.

- Thưa ngài, chẳng hay ngài có ăn uống gì trong suốt thời gian ấy không? Chú em hỏi.

- Tôi không ăn một miếng nào cả, Don Quixote đáp; tôi không thấy đói và cũng không nghĩ tới chuyện đó.

- Thế những người bị phù phép có ăn không? Chú em lại hỏi.

- Họ không ăn và cũng không đi đại tiện, Don Quixote đáp. Tuy nhiên, thấy nói rằng móng tay, móng chân, râu và tóc họ vẫn mọc.

- Những người bị phù phép có ngủ không, thưa ngài? Sancho hỏi.

- Tất nhiên là không, Don Quixote đáp; ít nhất là trong ba ngày ta sống với họ, không ai chợp mắt, kể cả ta.

Sancho nói:

- Câu tục ngữ: gần mực thì đen, gần đèn thì rạng áp dụng vào đây quả thật hợp! Ngài giao du với những kẻ bị phù phép, không ăn không ngủ, vậy thì có gì lạ nếu ngài không ăn, không ngủ lúc gần họ. Nhưng thôi, ông chủ hãy tha lỗi cho, xin thưa là nếu tôi tin một chút nào vào tất cả những điều ngài đã nói thì Thượng đế (tôi định nói là quỷ sứ) cứ bắt tôi đi.

- Sao lại không tin, Chú em vặn lại, chả nhẽ ngài Don Quixote lại nói dối ư? Dù có muốn, ngài cũng không thể trong một thời gian ngắn bày ra cả triệu câu chuyện bịa như vậy được.

- Tôi không nghĩ rằng ông chủ tôi nói dối, Sancho đáp.

- Nếu vậy, anh nghĩ gì? Don Quixote hỏi.

- Tôi nghĩ rằng lão Merlin hoặc những lão pháp sư đã phù phép bọn người mà ngài vừa gặp và nói chuyện ở dưới hang, chính lũ pháp sư đó đã nhồi vào đầu óc ngài tất cả những chuyện nhảm nhí mà ngài vừa kể hoặc sắp kể tiếp.

- Sancho, lẽ nào lại như vậy, Don Quixote nói. Không phải thế đâu vì những điều ta vừa kể, ta đã nhìn tận mắt, sờ tận tay. Anh sẽ ăn nói làm sao bây giờ nếu ta kể cho anh rằng, trong bao điều kỳ lạ mà Montesinos đã cho ta xem (ta sẽ kể dần trên đường đi vì lúc này không thích hợp), ông ta chỉ cho ta ba cô gái quê vừa đi vừa nhảy nhót như những con dê trên những cánh đồng xanh tốt; ta nhận ra một trong ba cô là nàng Dulcinea làng Toboso. Ta hỏi Montesinos có biết ba người đó không, ông ta bảo không biết vì họ mới xuất hiện trên cánh đồng được ít lâu nay những chắc phải là những phu nhân quyền quý bị phù phép; ông ta bảo ta không nên lấy làm ngạc nhiên vì trong hang còn nhiều phu nhân của các thế kỷ trước cũng như thế kỷ này bị phù phép dưới nhiều hình thức kỳ dị, trong đó có hoàng hậu Guinevere và thị nữ Quintanona chuốc rượu cho hiệp sĩ Lancelot khi chàng từ Britain tới.

Nghe chủ nói, Sancho ngỡ rằng mình sắp hóa rồ hoặc sẽ cười lăn ra mà chết vì bác chẳng lạ gì câu chuyện bịp bợm về nàng Dulcinea bị phù phép mà chính bác là pháp sư và cũng là người chứng kiến. Tin chắc chủ mình mất trí hoàn toàn, bác nói:

- Ông chủ quý mến của tôi ơi, ngài đã đi đến một thế giới khác vào một giờ hung và vô phúc gặp phải Montesinos nên đã bị lão ta làm cho lú lẫn mất rồi. Trước khi xuống hang, đầu óc ngài còn tỉnh táo như Chúa đã ban cho, ngài nói năng khôn ngoan, chí lý chứ đâu có như bây giờ, nói toàn những chuyện nhảm nhí nhất mà người ta có thể bày đặt ra được.

- Ta biết tính anh rồi nên không để tâm những lời anh nói, Don Quixote đáp.

- Tôi cũng chẳng để tâm đến những lời của ngài, Sancho đối đáp. Ngài có đánh tôi, giết tôi vì những điều tôi đã hoặc định nói, tôi cũng đành nếu ngài không sửa lại câu nói của ngài. Thôi, thế là thầy trò ta đã làm lành với nhau; bây giờ, xin hỏi ngài, làm thế nào và bằng cách nào mà ngài nhận ra bà chủ tôi? Khi nói chuyện với bà, ngài hỏi câu gì và bà trả lời ra sao?

- Ta nhận ra nàng ở bộ y phục nàng đã mặc khi anh dẫn nàng tới gặp ta trước kia, Don Quixote đáp. Ta hỏi nhưng nàng không nói năng gì mà quay ngoắt chạy trốn nhanh đến nỗi tên bắn không kịp. Ta định đuổi theo nhưng Montesinos khuyên ta không nên tốn công vô ích, vả chăng lúc đó đã đến giờ ta rời khỏi hang. Trong tất cả những gì ta trông thấy, điều làm ta đau lòng nhất là khi ta nói chuyện với Montesinos, một trong hai cô gái đi cùng với nàng Dulcinea bất hạnh lẻn lại gần ta, đôi mắt đầy lệ, khẽ nói bằng một giọng bối rối: ” Bà chủ Dulcinea làng Toboso của tôi xin hôn tay ngài và xin ngài cho biết tình hình sức khỏe. Vì đang gặp cơn túng quẫn, bà chủ tôi khẩn khoản xin ngài vui lòng cho giật sáu đồng real hoặc có bao nhiêu cho vay bấy nhiêu.Bà chủ tôi cầm đỡ cái váy bằng sợi bông tôi mang theo đây và hứa sẽ hoàn lại trong thời gian ngắn”. Thấy chuyện lạ quá, ta quay sang hỏi ngài Montesinos: ” Thưa ngài Montesinos, chẳng lẽ những nhà quyền quý bị phù phép cũng túng quẫn ư?”. Ông ta đáp: “Thưa ngài Don Quixote xứ Mancha, hãy tin rằng cái mà thiên hạ gọi là sự túng thiếu có mặt khắp chốn khắp nơi, không tha một ai, kể cả những người bị phù phép; một khi bà Dulcinea làng Toboso cho người đến hỏi vay ngài sáu real với một vật đảm bảo chắc chắn như vậy, xin ngài cứ đưa, hẳn bà ta đang gặp khó khăn lớn”. Ta đáp: “Tôi không cần vật bảo đảm và cũng không cho vay đủ số tiền nàng hỏi vì chỉ còn bốn real“. Rồi ta đưa tiền (số tiền mà Sancho đưa hôm nọ để bố thí cho kẻ nghèo dọc đường) và nói với cô gái: “Cô bạn hãy về thưa với bà chủ rằng nỗi khó khăn của nàng làm ta buồn phiền tận đáy lòng và ta muốn làm một Fucar[149] để cứu vớt nàng. Ta mong nàng biết cho rằng ta không thể và không được phép có sức khỏe một khi không được nhìn thấy dung nhan kiều diễm và không được nghe những lời nói tế nhị của nàng, và ta khẩn khoản cầu xin nàng vui lòng cho hiệp sĩ lang thang hèn mọn này được hầu chuyện. Cô hãy nói thêm rằng một lúc nào đó, không chờ không đợi, nàng sẽ được tin rằng ta đã thề, giống như hầu tước xứ Mantua đã thề trả thù cho cháu ngoại ngài là Baldwin khi thằng cháu sắp tắt thở trên một ngọn núi; ngài đã thề là ăn không cần trải bàn và còn làm nhiều chuyện khác nữa chừng nào chưa báo được thù cho cháu. Ta cũng sẽ không nghỉ ngơi và sẽ đi hết bảy phần trái đất, đi nhiều hơn cả hoàng tử Don Pedro nước Bồ Đào Nha, chừng nào ta chưa giải được phép cho nàng”. Cô ta đáp: “Ngài làm được việc đó cùng nhiều việc khác nữa là nhờ có bà chủ tôi đấy”. Rồi cô ta cầm bốn đồng real, không cúi chào mà lại nhảy lộn một vòng, cao đến hơn hai thước.

Nghe thấy vậy, Sancho gào lên:

- Ôi, lạy Chúa, chẳng lẽ lại có chuyện tuyệt vời đến thế xảy ra trên đời này ư? Chẳng lẽ lũ pháp sư và phép thuật của chúng lợi hại đến nỗi có thể biến người sáng láng như chủ ta thành người điên rồ ư? Ngài ôi, vì Chúa, xin ngài hãy nhìn lại; vì danh dự, xin hãy trở về với con người thật của ngài, đừng tin những chuyện nhảm nhí khiến cho ngài mụ mẫm, mất cả trí khôn.

- Sancho, vì anh quá yêu ta nên mới nói thế, Don Quixote bảo, và vì anh không từng trải nên nghĩ rằng việc gì khó là không thể làm được. Nhưng thôi, như ta nói, ta sẽ kể một số chuyện nữa mà ta được chứng kiến ở dưới hang khiến anh sẽ tin những điều ta nói là sự thật, không phải bàn cãi gì hết.

Chương XXIV

Cả ngàn chi tiết vô lý nhưng cần thiết để hiểu thấu đáo pho sách vĩ đại này

Người dịch pho sách lớn này từ nguyên bản do hiền sĩ Hamete Benengeli soạn, nói rằng tới chương về cuộc phiêu lưu dưới hang Montesinos, ông ta thấy ở lề sách có những dòng chữ sau đây do chính tay ngài Hamete ghi:

“Tôi không thể hiểu và cũng không thể tin được rằng tất cả những điều kể ở chương trên lại có thể xảy đến đối với chàng Don Quixote dũng cảm. Lý do là cho tới nay, tất cả những chuyện phiêu lưu của chàng hiệp sĩ đều có thể xảy ra và đều có thật, riêng chuyện về hang Montesinos thì tôi thấy không có căn cứ gì để coi là có vì nó vượt ra ngoài giới hạn của sự thật. Tuy nhiên, tôi không thể nghĩ rằng Don Quixote nói dối vì chàng là nhà quý tộc chân chính nhất và là hiệp sĩ cao cả nhất của thời đại, dù có bị cả ngàn mũi tên xuyên vào người cũng không thể nói dối. Mặt khác, tôi thấy rằng chàng kể câu chuyện này với tất cả các tình huống đã diễn ra, vậy thì chàng không thể trong một thời gian ngắn bày đặt ra cả một mớ chuyện hoang đường như vậy. Còn nếu đây là chuyện bịa thì lỗi không chỉ tại tôi chỉ biết ghi chép, không kết luận đó là bịa hay thật. Bạn đọc, bạn là người thận trọng xin để tùy bạn nhận xét vì tôi không có nhiệm vụ nào khác và cũng không thể làm gì hơn. Tuy nhiên, người ta biết chắc rằng lúc sắp qua đời, Don Quixote có rút lui ý kiến và nói rằng chàng đã bịa ra câu chuyện này vì thấy nó phù hợp với những cuộc phiêu lưu mà chàng đã đọc trong đống sách của chàng.

Đến đây, tác giả Hamete kể tiếp:

Chú em lấy làm ngạc nhiên trước những lời lẽ hỗn hào của Sancho cũng như trước thái độ kiên nhẫn của chủ bác giám mã; chú cho rằng sở dĩ Don Quixote tỏ ra vui vẻ dễ tính như vậy là vì chàng vừa được gặp mặt tình nương Dulcinea làng Toboso - mặc dù nàng đã bị phù phép - nếu không thế, chắc chắn Sancho đã bị dừ đòn vì những lời nói vừa rồi; quả thật, chú thấy Sancho ăn nói xấc láo với chủ. Chú bảo:

- Thưa ngài Don Quixote xứ Mancha, Tôi đi với ngài chuyến này thật là bổ ích vì tôi đã thu hoạch được bốn điều. Thứ nhất là được làm quen với ngài mà tôi coi là đại hạnh. Thứ hai, được biết trong hang Montesinos có những gì, cũng như sự biến hóa của con sông Guadiana và những hồ nước Ruidera, chi tiết bổ ích cho cuốn Ovid Tây Ban Nha mà tôi đang soạn. Thứ ba là biết được sự xuất hiện lâu đời của những lá bài - ít nhất là từ thời hoàng đế Charlemagne - căn cứ vào những lời của Durandarte vì như lời ngài đã kể, khi nghe xong bài diễn thuyết tràng giang đại hải của Montesinos, chàng đã tỉnh lại và nói: “Cứ chịu khó chia bài”; chắc hẳn chàng không học được lối nói này sau khi đã bị phù phép mà phải là trước đó, khi chàng còn ở Pháp, dưới thời hoàng đế Charlemagne; điều xác minh này rất có ích cho một cuốn sách nữa mà tôi đang soạn mang tên Bổ sung cho Polydore Vergil, về những phát minh thời cổ xưa. Theo tôi, Virgil đã quên không nhắc tới sự phát minh ra những lá bài trong sách của ông ta, và tôi sẽ nhắc tới trong cuốn của tôi; vấn đề này sẽ có một tầm quan trọng lớn lao, nhất là tôi lại dẫn chứng lời của một nhân vật chân chính và nghiêm túc như ngài Durandarte. Thứ tư là biết chắc chắn về cội nguồn con sông Guadiana mà cho tới nay thiên hạ chưa biết.

- Ngài nói phải, Don Quixote bảo, song tôi xin hỏi: một khi Chúa phù hộ cho ngài được phép in những cuốn sách đó (điều mà tôi không chắc), ngài sẽ tặng cho ai?

- Ở Tây Ban Nha có nhiều nhà quyền quý để tặng, Chú em đáp.

- Không nhiều đâu, Don Quixote nói; không phải vì họ không xứng đáng mà vì họ không muốn nhận, sợ phải mang ơn tác giả là người đã bỏ công sức và có ý tặng sách cho mình. Tôi biết có một ông hoàng có thể khắc phục được điểm thiếu sót này của các vị kia; ông ta có rất nhiều ưu điểm, nếu tôi kể ra, chắc chắn sẽ khiến cho những trái tim hào hiệp phát ghen. Nhưng thôi, ta hãy bàn vấn đề này vào một dịp khác thuận tiện hơn, bây giờ ta hãy đi tìm nơi nghỉ chân đêm nay đã.

Chú em bảo:

- Cách đây không xa có một tu viện do một ẩn sĩ trông coi; đồn rằng ông ta trước kia đi lính, có tiếng là người ngoan đạo, lịch thiệp và nhân từ. Bên cạnh nhà tu có một căn nhà nhỏ do chính tay ông ta dựng lên, tuy hẹp nhưng cũng có thể đón khách được.

- Chẳng hay ông ẩn sĩ đó có gà không?

- Ít ẩn sĩ không có gà, Don Quixote đáp, vì các ẩn sĩ thời nay không giống như các ẩn sĩ thời trước kia sống trên những bãi sa mạc ở Ai Cập, chỉ mặc lá cỏ và ăn rễ cây. Đừng nghĩ là tôi muốn khen người này và chê người khác, tôi chỉ muốn nói rằng sự khổ hạnh của các nhà tu ngày nay không chặt chẽ và khắc khổ như ngày trước, song cũng không vì thế mà họ không tốt; tôi nghĩ về họ như vậy đó. Và một khi xảy ra chuyện không hay, kẻ đạo đức đóng vai mô phạm ít gây tác hại hơn là công khai làm bậy.

Còn đang trò chuyện, bỗng thấy có một người đi tới, chân bước vội vã, vừa đi vừa cầm cây sào quất một con la chở đầy giáo mác. Khi đi qua trước mặt Don Quixote, người đó cúi đầu chào rồi đi thẳng. Don Quixote bảo:

- Người anh em hãy dừng chân lại một chút nào, hình như hơi nhanh đấy, con la không theo kịp đâu.

- Tôi không thể dừng lại được, người kia đáp; ngày mai phải dùng tới những vũ khí mà ngài thấy tôi mang theo đây. Bởi vậy, tôi không thể đứng lại được, xin chào ngài. Nếu ngài muốn biết tôi chở đống vũ khí này làm gì, xin thưa là đêm nay tôi ngủ tại quán trọ phía bên trên tu viện; nếu ngài cùng đường, ngài sẽ gặp lại tôi tại đó và tôi sẽ kể cho nghe những chuyện lạ lùng. Thôi xin chào ngài một lần nữa.

Nói rồi, người đó giơ roi thúc con la đi gấp khiến Don Quixote không kịp hỏi xem những chuyện lạ lùng bác định kể là chuyện gì. Vốn tính tò mò, lại hay muốn biết những điều mới lạ, Don Quixote ra lệnh lên đường ngay và sẽ nghỉ đêm tại quán trọ, không nghỉ tại tu viện như ý kiến Chú em nữa.

Cả ba người lên đường thẳng tiến về phía quán trọ, xẩm tối tới nơi. Trên đường đi, Chú em đề nghị tạt vào tu viện kiếm rượu uống chơi. Nghe Chú em nói, Sancho vội hướng luôn con lừa về phía đó, theo sau là Don Quixote và Chú em. Nhưng do vận đen của Sancho xui khiến - ẩn sĩ đi vắng - một ả coi nhà tu[150] bảo họ như vậy. Ba người hỏi có rượu ngon đắt tiền không; ả đáp là ông chủ không có, nếu muốn nước lã rẻ tiền thì ả mang đến cho.

- Nếu muốn uống nước lã thì trên đường thiếu gì giếng, tha hồ mà uống, Sancho đáp. Ôi, đám cưới của Camacho, ngôi nhà sung túc của Don Diego, ta còn phải luyến tiếc các ngươi bao nhiêu lần nữa.

Rời tu viện, ba người thẳng về phía quán trọ, mới được một quãng, thấy phía trước có một chàng trai lững thững đi trên đường, lát sau, ba người đuổi kịp. Anh ta vác trên vai thanh gươm treo lủng lẳng một cái bọc dáng chừng đựng quần áo - hình như quần, áo khoác và vài ba chiếc sơmi, - trên người mặc một chiếc áo ngắn bằng nhung có những lát xa tanh, sơ mi khoác ngoài, đi bít tất lụa và giầy vuông kiểu cung đình. Anh ta trạc mười tám, đôi mươi, nét mặt tươi tỉnh, dáng điệu nhanh nhẹn. Vừa đi, anh ta vừa hát những bài dân ca cho quên mệt nhọc. Khi ba người đi ngang, anh ta vừa kết thúc một bài ca mà Chú em thuộc ngay, bài hát như sau:

Túng tiền nên phải ra đi

Túi mà rủng rỉnh thiết gì binh đao

Don Quixote là người đầu tiên lên tiếng hỏi:

- Hỡi chàng trẻ bảnh trai, trông anh thật nhẹ nhàng thảnh thơi. Anh đi đâu vậy? Nếu không có gì phiền, hãy cho chúng tôi được biết.

Chàng trai đáp:

- Tôi nhẹ nhành thảnh thơi là do nóng nực và nghèo túng. Tôi đi đâu ư? Tôi đi đánh giặc.

- Sao lại nghèo túng? Don Quixote hỏi. Do nóng nực thì có thể.

- Thưa ngài, chàng trai đáp, tôi có mang trong bọc vài chiếc quần nhung để mặc cùng với tấm áo ngắn này; nếu mặc đi đường, sợ hỏng, vào tỉnh không có quần diện, mà tiền thì không có để mua. Vì thế để được thoáng mát, tôi cứ mặc thế này cho tới khi gặp các đại đội bộ binh đóng cách đây khoảng mười hai dặm để nhập ngũ. Khi đó, tôi sẽ được trang bị đầy đủ để đi tới bến tàu, nghe nói là ở Cartagena. Tôi muốn thờ phụng Đức vua và muốn phục vụ Người trong chiến tranh chứ không muốn hầu hạ những kẻ ngu xuẩn trong triều nữa.

- Nhưng chắc ngài cũng đã được hưởng lương cao bổng hậu chứ? Chú em hỏi.

Chàng trai đáp:

- Nếu như tôi phụng sự một viên đại thần hoặc một nhân vật quan trọng nào, chắc chắn là có rồi. Phục vụ những ông chủ tốt mới được như vậy; từ thân phận tôi đòi, ta có thể trở thành thiếu úy, đại úy hoặc được hưởng bổng lộc kha khá. Khốn thay, tôi chỉ những kẻ chạy theo địa vị và hãnh tiến, trả lương chết đói, hồ cứng một cái cổ áo đã hết nửa tiền. Họa chăng có phép mầu thì số phận một gã thị đồng mới khấm khá lên đôi chút.

- Xin hỏi anh bạn, Don Quixote lên tiếng, có lẽ nào trong những năm phục vụ thiên hạ, anh bạn không được cấp một bộ chế phục[151]?

- Họ có cho tôi hai bộ, gã thị đồng đáp, song cũng giống như với kẻ phá giới trước kia làm lễ thề nguyền, người ta tước quần áo tu hành và trả lại quần áo cũ, những ông chủ của tôi, - sau khi đã giải quyết xong công việc trong triều - trở về nhà trả lại cho tôi bộ quần áo cũ và thu hồi những bộ chế phục mà họ đã cấp cho, chỉ vì họ sính phô trương hình thức.

- Thật là bủn xỉn, Don Quixote kêu lên; tuy nhiên anh bạn hãy mừng là đã rời bỏ cung đình với một ý định hay ho như vậy. Trên đời này không có gì danh giá và lợi ích hơn là trước tiên phụng sự Chúa, sau đến Đức vua của chúng ta, đặc biệt bằng nghề võ; như tôi đã nói, nếu nghề này không mang lại lắm tiền bạc hơn nghề văn, ít ra nó cũng mang lại nhiều vinh quang hơn. Mặc dù nghề văn đào tạo ra nhiều quan lại đại thần hơn nghề võ, quan võ vẫn có một cái gì đó trội hơn quan văn, cái gì đó chính là vẻ uy nghi hùng tráng khiến ông quan võ vượt lên trên tất cả những người khác. Tôi muốn anh nhớ kỹ điều tôi sắp nói ra đây, điều này rất có lợi, khiến cho mọi công việc của anh trở nên nhẹ nhàng; đừng bao giờ nghĩ tới chuyện chẳng lành có thể xảy đến. Xấu nhất là chết, nhưng nếu chết vinh thì chết lại đẹp nhất. Có lần người ta hỏi Julius Caesar, vị hoàng đế La Mã dũng cảm, cái chết nào đẹp nhất, ông đáp: “Chết mà không nghĩ tới, chết đột ngột, chết không biết trước”. Mặc dù câu trả lời này là của một kẻ dị giáo, không hề biết tới Chúa, nhưng ông ta đã nói đúng vì chết như vậy là không bị một tình cảm nào chi phối. Giả sử anh bị chết trong cuộc giao tranh đầu tiên, hoặc bị trúng đạn hoặc bị trúng mìn, điều đó có gì quan trọng đâu nào. Chết cũng vẫn là chết, và thế là xong. Theo Terence, người lính thà chết ngoài mặt trận còn hơn sống trong lẩn trốn. Và người quân nhân càng chấp hành tốt mệnh lệnh của cấp trên và những người chỉ huy càng được nổi tiếng. Con nên nhớ rằng đối với người lính, thuốc súng thơm hơn xạ hương, và nếu ta trọn đời theo đuổi nghề nghiệp vinh quang đó thì đến đầu bạc răng long, mình đầy thương tích, dù què cụt, ta vẫn được tiếng thơm, không một sự nghèo túng nào có thể làm phai nhạt. Vả chăng, đã có lệnh nuôi dưỡng chăm sóc những quân nhân già và phế binh. Thật chẳng hay ho gì nếu người ta đối xử với họ như những kẻ vẫn thường trả tự do cho nô lệ da đen một khi người này già yếu, kiệt sức: bị đuổi ra khỏi nhà chủ dưới danh nghĩa được giải phóng, họ trở thành nô lệ của sự đói nghèo, và chỉ cái chết mới giải phóng được họ mà thôi. Tôi nói thế thôi, bây giờ anh bạn hãy leo lên ngồi trên mông con ngựa của tôi. Ta cùng đi đến quán trọ rồi cùng ăn với nhau một bữa; sáng mai, anh sẽ tiếp tục lên đường. Chúa sẽ phù hộ cho anh gặp may mắn, cần gì được nấy.

Gã thị đồng từ chối không ngồi mông ngựa nhưng nhận lời cùng ăn một bữa với Don Quixote tại quán trọ. Người ta đồn rằng, nghe chủ nói xong, Sancho đã lẩm bẩm một mình như sau: “Ông chủ của mình thật kỳ lạ! Có lẽ nào một con người vừa thốt ra những câu chí lý như vậy lại bảo là đã nhìn thấy những chuyện nhảm nhí đến mức không thể tưởng tượng được dưới hang Montesinos! Thôi cũng đành vậy, mặc cho ông ấy nói”.

Xẩm tối, họ tới quán trọ. Thấy chủ không gọi là lâu đài như mọi lần mà gọi đích danh là lữ quán, Sancho lấy làm mừng lắm. Vừa bước vào, Don Quixote hỏi ngay chủ quán về người chở giáo mác; chủ quán đáp là bác ta đang buộc la trong chuồng. Chú em và Sancho cũng dắt lừa vào buộc trong chuồng, dành cho Rocinante cái máng ăn và chỗ nghỉ tốt nhất.

Chương XXV

CHUYỆN LỪA KÊU VÀ CÂU CHUYỆN LÝ THÚ VỀ NGƯỜI LÀM TRÒ MÚA RỐI, CÙNG NHỮNG LỜI TIÊN ĐOÁN ĐÁNG GHI NHỚ CỦA CHÚ KHỈ THẦY BÓI

Don Quixote không thể ngồi yên chờ nướng bánh - như người ta thường nói - chừng nào chưa được nghe những chuyện lạ lùng mà người chở giáo mác đã hứa kể. Theo lời chỉ dẫn của chủ quán, chàng xuống chuồng ngựa tìm thì thấy bác ta; chàng yêu cầu phải kể ngay tức thì câu chuyện mà bác đã hứa lúc hai người gặp nhau giữa đường; bác đáp:

- Hãy gượm; vả lại không thể đứng đây kể câu chuyện lạ lùng đó được. Xin ngài để tôi thu xếp xong cho con la của tôi đã, sau đó tôi sẽ kể cho nghe những điều khiến ngài phải kinh ngạc.

- Không nên vì thế mà chậm trễ, Don Quixote nói; để tôi giúp bác một tay cho nhanh.

Nói rồi, không chút nề hà, chàng lấy lúa mạch ra sàng sảy và rửa sạch máng ăn khiến cho người đối thoại của chàng phải vui vẻ kể ngay câu chuyện mà chàng đang muốn nghe. Bác ta ngồi xuống một cái ghế đá, bên cạnh có Don Quixote, trước mặt là chư vị thính giả gồm có chú em, gã thị đồng, Sancho Panza và chủ quán, bắt đầu kể như sau:

- Xin thưa với các vị rằng tại một vùng cách quán trọ này bốn dặm rưỡi có một ông ủy viên hội đồng bị mất một con lừa đực do mưu mô xảo trá của đứa hầu gái (tình tiết còn dài nhưng tôi chỉ nói vắn tắt vậy thôi). Mặc dù vị ủy viên nọ đã làm hết cách nhưng vẫn không tìm thấy lừa. Theo lời thiên hạ đồn đại, nửa tháng sau khi mất lừa, một hôm vị ủy viên mất của đang đi giữa nơi công cộng, bỗng có một vị ủy viên khác trong vùng tiến lại bảo: “Quan bác chịu mất gì nào, đệ đã thấy con lừa của quan bác rồi.” Vị ủy viên mất lừa đáp: “Đệ xin hứa có quà hậu là đằng khác, song hãy cho biết quan bác thấy nó ở đâu.” Vị ủy viên tìm thấy lừa đáp: “Đệ thấy nó sáng nay ở trên núi, chẳng có yên cương gì cả, gầy giơ xương, trông thật tội nghiệp. Đệ định lùa nó đi trước và dẫn về cho quan bác nhưng nó hung quá, vừa lại gần nó đã chạy tuột vào tít trong núi. Nếu quan bác muốn cả hai ta đi vào tìm, hãy chờ đệ đem con lừa cái này về nhà, đệ sẽ trở lại ngay.” Ủy viên mất lừa nói: “Quan bác giúp cho, đệ mừng khôn xiết, đệ xin hứa đền công quan bác một cách tương xứng.” Tất cả những ai biết rõ chuyện này đều kể như tôi đang kể đây, với tất cả những tình tiết đã xảy ra. Thế là hai vị ủy viên, tay nắm tay, đi bộ vào trồng núi. Tới địa điểm họ tưởng có lừa thì chẳng thấy lừa đâu, tìm mãi khắp xung quanh cũng chẳng có. Trước tình hình đó, ủy viên đã nhìn thấy lừa bảo vị kia: “Quan bác này, đệ vừa nảy ra một ý kiến khiến chúng ta có thể chắc chắn phát hiện ra con vật dù có chui xuống lòng đất, nói chi nó ở trong núi. Đệ kêu giống hệt tiếng lừa, nếu quan bác cũng bắt chước được na ná tiếng lừa kêu thì việc này coi như đã xong.” Ủy viên mất lừa đáp: “Quan bác bảo đệ chỉ bắt chước được na ná thôi ư? Lạy Chúa! Đệ không chịu thua ai đâu, kể cả những con lừa.” Ủy viên thứ hai bảo: “Để xem sao, vì đệ có ý kiến là quan bác sẽ đi phía núi bên này, đệ đi phía núi bên kia, hai ta sẽ đi vòng qua núi, không sót chỗ nào. Vừa đi, thỉnh thoảng quan bác sẽ cất tiếng kêu và đệ cũng làm như vậy. Nếu con lừa của quan bác còn ở trong núi, nó không thể không nghe thấy và không trả lời.” Chủ nhân con lừa đáp: “Xin thưa rằng quan bác quả là cao kiến, thật xứng với trí tuệ của quan bác.” Sau đó, như đã quy ước với nhau, mỗi người đi một ngả; có điều là họ cất tiếng kêu gần như cùng một lúc, người này tưởng lầm tiếng kêu của người kia là tiếng lừa, cùng bổ đi tìm, ngỡ là con vật đã xuất hiện; khi hai người giáp mặt nhau, ủy viên mất của nói: “Có lẽ nào tiếng kêu vừa rồi không phải tiếng con lừa của đệ?” Ủy viên kia đáp: “Chỉ có đệ kêu thôi.” Chủ nhân con lừa nói: “Xin thưa rằng giữa quan bác và con lừa, không có một sự khác biệt nào về tiếng kêu vì cả đời đệ chưa hề nghe có tiếng kêu nào giống đến thế.” Ủy viên có sáng kiến tìm lừa nói: “Những lời khen đó dành cho quan bác đúng hơn cho đệ. Có Chúa chứng giám, quan bác có thể chấp hai điểm cho kẻ nào bắt chước tiếng lừa giỏi nhất trên đời; giọng của quan bác cao, âm thanh phát ra khỏe và nhịp nhàng, những chỗ ngắt quãng dồn dập, tóm lại, đệ chịu thua và xin bái phục tài nghệ hiếm có của quan bác.” Chủ nhân con lừa nói: “Từ nay trở đi, đệ mới tự đánh giá đúng hơn và nghĩ rằng mình cũng có đôi chút tài mọn; đệ cũng biết mình giỏi bắt chước lừa kêu, song đệ không hề cho mình giỏi đến mức tuyệt đỉnh như quan bác vừa khen.” Ủy viên kia đáp: “Đệ xin nói thêm là ở đời có nhiều tài năng bị mai một và có nhiều người có tài mà không biết sử dụng.” Chủ nhân con lừa nói: “Tài của chúng ta cũng chỉ sử dụng được trong trường hợp hiện tại mà thôi, ngoài ra nó không giúp ích gì cho ta cả, chưa kể là ngay trong việc này, không biết có kết quả gì không.”

Sau đó, mỗi người lại chia nhau đi mỗi ngả, vừa đi vừa kêu; nhưng họ vẫn nghe nhầm và lại gặp nhau. Cuối cùng, để phân biệt được tiếng người và tiếng lừa, họ bàn nhau sẽ kêu hai lần nối tiếp nhau. Mồm kêu, chân bước, họ đi vòng khắp quả núi mà vẫn chẳng thấy con lừa đáp lại và cũng chẳng thấy tăm hơi nó đâu. Song, làm sao con vật xấu số có thể trả lời được vì họ đã tìm thấy nó tận trong rừng sâu, bị chó sói ăn thịt. Nhìn xác con lừa, chủ nhân của nó nói: “Đệ cũng đã lấy làm lạ là nó không trả lời vì, nếu không chết, nó sẽ kêu một khi nghe thấy tiếng của chúng ta, trừ phi nó không phải giống lừa. Tuy nhiên, được nghe quan bác bắt chước tiếng lừa khéo như vậy, đệ bỏ công tìm lừa cũng không uổng mặc dù nó đã chết.” Ủy viên kia đáp: “Quan bác bỏ quá đi cho, âu cũng là kẻ tám lạng, người nửa cân vậy thay.”

Hai vị ủy viên trở về làng, lòng buồn rầu, cổ khản đặc; họ kể lại cho bạn bè thân thuộc những việc đã xảy ra trong khi đi tìm lừa, người nọ hết lời khen tài làm lừa kêu của người kia. Câu chuyện lan ra khắp vùng lân cận. Con quỷ kia vốn không chịu ngủ yên và thích dựng lên những chuyện không có, gieo rắc hiềm khích hằn thù khắp mọi nơi, đã khiến cho dân chúng các làng khác rống lên như lừa mỗi khi gặp người làng tôi, như thể họ đem chuyện hai vị ủy viên ra giễu cợt trước mắt chúng tôi vậy; rồi trẻ con cũng rống theo, khác nào tất cả bầy quỷ dưới địa ngục đều hùa vào. Câu chuyện lừa kêu lan đi hết làng này sang làng khác, đến nỗi đâu đâu cũng biết tới dân làng tôi, chẳng khác gì ta phân biệt người da đen với người da trắng vậy. Tới mức không nhịn được nữa, nhiều phen những người bị giễu cợt vác vũ khí dàn trận ra đánh nhau với những người chế giễu họ, không ai can được vì họ chẳng sợ, chẳng cần gì hết. Ngày mai hoặc ngày kia gì đó, dân làng tôi - tức làng đã phát sinh ra chuyện lừa kêu - sẽ đánh nhau với một làng khác cách đó hai dặm, một trong những làng hay chế giễu chúng tôi nhiều nhất. Để cho dân làng được trang bị đầy đủ, tôi đi mua về những giáo mác này như các ngài đã thấy. Đó là câu chuyện lạ lùng mà tôi đã hứa kể cho các ngài nghe, nếu các ngài thấy không có gì lạ, tôi cũng đành vì không còn chuyện nào khác nữa.

Tới đây, bác ta kết thúc câu chuyện. Vừa lúc ấy bước vào quán trọ một người mặc toàn đồ da nai - tất, quần cụt, áo chẽn - mồm nói oang oang:

- Ông chủ quán ơi, có chỗ nghỉ không? Chú khỉ thầy bói và bộ sân khấu múa rối diễn tích Giải thoát nàng Melisendra đã tới đây.

- Ui chao! chủ quán reo lên, thầy Pedro đấy ư? Chắn chắn thầy chuẩn bị cho chúng ta một tối vui.

Tôi quên chưa nói là trên mặt thầy Pedro này có đắp một lá thuốc cao bằng vải thưa màu xanh che kín mắt trái và gần nửa má, chứng tỏ cả phần mặt đó bị đau. Chủ quán nói tiếp:

- Thầy Pedro đến thật quý hóa quá! Chẳng hay chú khỉ và bộ sân khấu múa rối đâu mà tôi không thấy?

- Ở gần đây thôi, người mặc quần áo da nai đáp, tôi tới trước để xem có chỗ nghỉ không.

- Tôi sẽ lấy cả chỗ của quận công Alva để xếp cho thầy Pedro, chủ quán nói; hãy mang chú khỉ và bộ múa rối lại, các vị khách trọ đêm nay trong quán sẽ chi tiền sau khi đã nhìn thấy con khỉ và thưởng thức tài nghệ của nó.

- Tốt lắm, người có lá thuốc cao trên mặt nói, tôi sẽ tính giá phải chăng miễn là số tiền thu được đủ để trả tiền trọ. Bây giờ, tôi phải đánh xe có con khỉ và bộ múa rối lại đây.

Nói rồi, thầy đi ra khỏi quán.

Don Quixote đề nghị chủ quán cho biết thầy Pedro là ai, bộ múa rối và con khỉ của thầy là thế nào, chủ quán đáp:

- Thầy là một nhà làm trò múa rối nổi tiếng, đã nhiều năm nay đi khắp vùng Mancha Aragon này diễn tích về chàng Don Gaiferos trứ danh giải thoát nàng Melisendra. Đây là một trong những vở hay nhất và diễn giỏi nhất mà bao năm nay dân chúng vùng này đã được xem. Thầy còn một con khỉ có một biệt tài không những không tìm thấy ở khỉ khác mà ngay ở người. Nếu có ai hỏi nó điều gì, con khỉ chăm chú nghe câu người ta hỏi rồi nhảy tót lên vai chủ, ghé sát tai nói câu trả lời, sau đó thầy Pedro nhắc lại. Nó nói về những chuyện quá khứ nhiều hơn là vị lai, và mặc dù không phải lần nào nó nói cũng đúng cả, phần lớn nó không sai, tưởng đâu quỷ nhập vào người nó vậy. Đặt một câu hỏi phải chi hai đồng real nếu như khỉ trả lời - tôi muốn nói là chủ nó trả lời thay sau khi nó đã nói thầm vào tai. Người ta bảo là thầy Pedro này nhiều tiền lắm. Một con người tài hoa, biết ăn biết chơi, nói bằng sáu người và uống bằng mười hai người có lẻ, tất cả nhờ vào cái lưỡi của mình, con khỉ và bộ múa rối.

Lúc này, thầy Pedro quay trở lại với cỗ xe chở sân khấu múa rối và con khỉ độc cộc đuôi, mông đít có lông, song không có vẻ dữ tợn. Thoạt nhìn thấy nó, Don Quixote hỏi:

- Nào, ông thầy bói, hãy nói cho biết tương lai của chúng tôi ra sao. Đây, hai real của tôi đây.

Nói rồi, Don Quixote bảo Sancho đưa tiền cho thầy Pedro.

- Thưa ngài, thầy Pedro đáp thay con khỉ, con vật này không trả lời và không nói cho biết về những chuyện trong tương lai, song nó biết ít nhiều chuyện quá khứ cũng như hiện tại.

Sancho bảo:

- Mẹ kiếp, tôi sẽ không nhả một xu nào nếu chỉ để nghe người ta nói về những chuyện đã qua của mình bởi lẽ, ai có thể biết những việc đó hơn chính mình. Mất tiền để cho người ta nói những điều mình đã biết là đại ngốc. Tuy nhiên, vì nó biết những chuyện hiện tại, đây tôi xin đưa hai real. Nào, bố khỉ tườu hãy nói cho biết vợ ta là mụ Teresa Panza lúc này đang làm việc gì và đang có cái gì để tiêu khiển.

Thầy Pedro không cầm tiền, thầy bảo:

- Tôi không thích nhận trước tiền thưởng một khi chưa làm trò.

Nói rồi, thầy vỗ tay phải hai lần vào vai trái, con khỉ nhảy tót lên, ghé mồm vào tai, hai hàm răng đập vội vào nhau - thời gian bằng ta đọc bài kinh Tin kính, xong đâu đấy, nó lại nhảy tót xuống đất. Lập tức, thầy Pedro phủ phục trước mặt Don Quixote, ôm chầm lấy đùi chàng và nói:

- Tôi ôm bộ đùi này khác nào đang ôm đôi cột của Hercules[152] vậy. Ôi, con người lừng lẫy đã làm sống lại ngành hiệp sĩ giang hồ bị lãng quên; ôi, hiệp sĩ Don Quixote xứ Mancha mà bao lời ca tụng cũng không vừa, linh hồn của những kẻ tuyệt vọng, chỗ dựa cho những kẻ chơi vơi, cánh tay nâng đỡ những ai sa chân lỡ bước, nơi nương tựa và niềm an ủi của những con người bất hạnh!

Don Quixote sững sờ, Sancho ngơ ngẩn, chú em bồi hồi, gã thị đồng sửng sốt, người kể chuyện lừa kêu lên há hốc mồm, chủ quán phân vân, tóm lại, nghe người làm trò múa rối nói, tất cả đều kinh ngạc; thầy Pedro tiếp tục:

- Còn anh, hỡi Sancho Panza của ta, giám mã số một của hiệp sĩ số một trên đời này, hãy vui lên vì bà vợ Teresa của anh bình an mạnh giỏi. Lúc này đây, bà đang chải nửa cân sợi gai; nói rõ hơn, bên cạnh bà có một cái hũ sứt miệng đựng đầy rượu ngon để bà vừa làm việc vừa nhấm nháp.

- Chắc chắn như vậy, Sancho nói, vì mụ là một con người có phúc. Nếu mụ không có máu ghen, tôi sẽ không đổi lấy bà khổng lồ Andandona mà ông chủ tôi khen là một người đàn bà tuyệt vời, không chê được điểm nào. Teresa của tôi thuộc hạng người không chịu sống kham khổ, dù có phải ăn hết cả phần của lũ con thừa tự.

Don Quixote bảo:

- Tôi xin nói là kẻ nào đọc nhiều đi nhiều sẽ được thấy nhiều biết nhiều. Tôi nói vậy vì ai có đủ sức thuyết phục tôi rằng trên đời này có những con khỉ thầy bói như tôi vừa nhìn thấy tận mắt. Tôi chính là Don Quixote xứ Mancha mà chú khỉ này vừa gọi đích danh, mặc dù chú có hơi quá lời khen ngợi. Song, dù tôi là thế nào chăng nữa, tôi xin cảm tạ Thượng đế đã ban cho tôi một tấm lòng từ thiện, chỉ muốn làm điều tốt cho mọi người, không hại ai cả.

- Nếu tôi sẵn tiền, gã thị đồng nói, tôi sẽ hỏi chú khỉ xem chuyến đi này của tôi ra sao.

Thầy Pedro đã buông chân Don Quixote và đứng dậy, thầy bảo:

- Tôi đã nói là con vật này không trả lời những câu hỏi về tương lai; phải chi nó trả lời được, dù không sẵn tiền cũng không sao; để phụng sự ngài Don Quixote, tôi sẵn sàng từ bỏ mọi quyền lợi trên đời. Bây giờ, để làm đẹp lòng ngài cho phải đạo, tôi xin phép đi chuẩn bị vở múa rối để mua vui cho chư vị nghỉ quán trọ, không cần tiền nong gì hết.

Chủ quán mừng quýnh, chỉ ngay chỗ dựng sân khấu, lát sau, mọi việc đã xong.

Don Quixote không hài lòng lắm về con khỉ thầy bói; chàng cho rằng một con khỉ chỉ đoán được quá khứ, không nói về tương lai, là một điều phi lý. Nghĩ vậy, trong lúc thầy Pedro còn đang chuẩn bị làm trò, chàng gọi Sancho ra góc chuồng ngựa, nói riêng với bác:

- Sancho này, ta đã quan sát kỹ tài năng kỳ lạ của con khỉ này và ta thầm nghĩ thầy Pedro chủ nó hẳn phải có sự thỏa thuận ngầm với loài ma quỷ.

- Nếu bột bánh[153] mà dày và do tay quỷ sứ nhào nặn, chắc hẳn thứ bột bánh đó phải bẩn, Sancho đáp. Tuy nhiên, thầy Pedro có bột bánh thì được lợi cái gì?

- Sancho, anh không hiểu lời ta: ta chỉ muốn nói là lão Pedro hẳn có thương lượng với quỷ, nhờ quỷ truyền phép cho con khỉ để lão kiếm tiền, và một khi trở nên giàu có, lão sẽ bán cả linh hồn cho quỷ, kẻ thù của loài người. Sở dĩ ta nghĩ vậy vì thấy con khỉ chỉ nói được những chuyện quá khứ và hiện tại: sự hiểu biết của quỷ không thể đi xa hơn. Nó không biết những việc sẽ xảy đến, đôi khi chỉ đoán phỏng chừng mà thôi. Riêng Chúa nắm được thời gian; đối với Người, không có quá khứ hay tương lai gì hết, tất cả đều là hiện tại. Bởi thế, rõ ràng con khỉ này nói theo giọng lưỡi của quỷ. Ta lấy làm lạ sao người ta chưa đưa nó ra trước Bộ Thánh vụ[154] mà xem xét điều tra tận gốc xem vì đâu nó đoán được việc đời. Chắc chắn con khi này không phải là một nhà chiêm tinh học; cả chủ nó lẫn nó đều không biết cách lấy số tử vi hiện nay rất thịnh hành ở Tây Ban Nha, đến nỗi cả đàn bà, thợ giày cũng tự cho mình biết lấy lá số như thể nhặt một lá bài rơi dưới đất vậy; rồi họ đoán mò, nói quấy nói quá, khiến cho môn khoa học này mất cả tính chính xác tuyệt vời của nó. Ta biết có một bà hỏi một trong những thầy lấy số này rằng: nếu con chó của bà ta có chửa và đẻ, nó sẽ đẻ ra bao nhiêu con, lông màu gì.

Ông thầy lấy số rồi phán là con chó sẽ có chửa và đẻ ba con, một con xanh, một con đỏ, một con có nhiều màu, với điều kiện là nó phải đi đực vào lúc giữa mười một và mười hai giờ trưa hoặc đêm ngày thứ Hai hay thứ Bảy. Kết cục là hai ngày sau, con chó lăn ra chết vì đầy bụng, còn ông thầy số vẫn được tiếng trong làng là giỏi như tất cả hoặc hầu hết các thầy vườn khác.

- Mặc dù vậy, Sancho nói, tôi vẫn muốn ngài bảo thầy Pedro hỏi con khỉ xem những chuyện ngài đã thấy trong hang Montesinos có thật hay không. Nói ngài thứ lỗi, tôi thấy những chuyện đó láo toét hoặc ít nhất cũng là chuyện ngủ mê.

- Mọi việc đều có thể có được, Don Quixote đáp, tuy nhiên, ta sẽ làm theo lời anh khuyên vì ta cũng thấy hơi phân vân.

Lúc này, thầy Pedro đến tìm Don Quixote và thưa với chàng là mọi việc đã chuẩn bị xong xuôi, mời chàng tới xem vì vở này rất đáng xem. Don Quixote ngỏ ý muốn thầy hỏi ngay con khỉ xem rằng những việc xảy ra dưới hang Montesinos là chuyện nằm mơ hay có thật. Thầy Pedro lẳng lặng đem chú khỉ lại trước mặt Don Quixote và Sancho, bảo nó:

- Ngài khỉ ơi, vị hiệp sĩ đây muốn biết những chuyện mà chàng đã thấy trong một cái hang gọi là Montesinos có thật hay không.

Rồi thầy làm hiệu như những lần trước, con khỉ nhảy tót lên vai trái của thầy, có vẻ như nói gì vào tai; thầy phán:

- Con khỉ bảo rằng một phần những điều ngài đã nhìn thấy trong hang là giả, một phần có thật, về câu hỏi của ngài, nó chỉ biết có vậy thôi, không thêm bớt gì nữa. Còn nếu như ngài muốn biết nhiều hơn, thứ Sáu tới, nó sẽ trả lời tất cả những điều ngài hỏi; nó bảo là lúc này, phép của nó hết thiêng rồi, phải tới thứ Sáu, phép mới trở lại hiệu nghiệm.

- Ông chủ tôi ơi, Sancho nói, tôi đã chẳng bảo với ngài là tôi không thể tin được rằng những chuyện ngài kể về hang Montesinos có thật ư? Một nửa sự thật cũng chẳng có được nữa là.

- Sancho, tương lai sẽ trả lời, Don Quixote đáp. Thời gian làm sáng tỏ mọi việc và không một điều bí ẩn nào không bị nó lôi ra ánh sáng mặt trời, dù nằm sâu trong lòng đất. Thôi, nói thế đủ rồi; bây giờ, hãy đi xem vở múa rối của thầy Pedro, chắc hẳn có đôi điều lý thú.

- Sao lại bảo là có đôi điều lý thú, thầy Pedro vặn lại. Vở múa rối của tôi có tới sáu vạn điều lý thú cơ. Xin thưa với ngài Don Quixote của tôi rằng đây là một trong những vở đáng xem nhất hiện có trên đời này; hãy tin vào việc làm, đừng tin lời nói. Nào, bắt tay vào việc thôi, muộn rồi mà còn nhiều điều phải làm, phải nói, phải phô.

Theo lời thầy Pedro, Don Quixote và Sancho tới chỗ biểu diễn. Đây là một sân khấu lộ thiên, xung quanh thắp nến sáng trưng. Thầy Pedro đi vào mé trong sân khấu vì chính thầy là người điều khiển con rối. Trước sân khấu có một chú bé đứng phụ cho thầy, thuyết minh và giải thích những bí quyết của trò vui này; tay chú cầm một cây que dùng để giới thiệu những con rối xuất hiện trên sân khấu.

Mọi người trong quán đã yên vị trước sân khấu, một số đứng; Don Quixote, Sancho, gã thị đồng, chú em cũng đã ngồi vào những chỗ xem rõ nhất; tới đây, thuyết minh viên cất tiếng giới thiệu những điều mà người nào nghe hoặc xem chương sau sẽ nghe và xem được.

Chương XXVI

KỂ TIẾP CÂU CHUYỆN LÝ THÚ VỀ NGƯỜI LÀM TRÒ MÚA RỐI, CÙNG NHIỀU CHUYỆN KHÁC THẬT LÀ HAY

Tất cả đều yên lặng, dân thành Tyre cũng như dân thành Troy[155] …, tôi muốn nói là tất cả đám khán giả còn đang chăm chú nghe người thuyết minh giới thiệu những cái hay cái lạ của tích múa rối, bỗng đâu từ phía hậu trường ầm ầm nổi lên tiếng trống, tiếng kèn và hàng loạt súng nổ, chừng ít phút thì yên, rồi thấy chú bé cất cao giọng, kể:

- Sự tích có thật mà chúng tôi trình diễn trước quý vị, được trích nguyên văn từ sử biên niên của nước Pháp và những bài tính ca Tây Ban Nha đã được truyền khẩu từ người này qua người khác khắp phố phường, trẻ con cũng nhắc tới. Sự tích này nói về ngài Don Gaiferos giải thoát cho vợ là nàng Melisendra bị lũ người Moor giam cầm tại Tây Ban Nha, trong thành Sansuena mà nay ta gọi là Saragossa. Quý vị đang xem cảnh Don Gaiferos chơi cờ như kể trong câu hát:

Chàng Gai[156] ngồi trước bàn cờ

Mải mê tính nước, phớt lờ nàng Mê[157]

Nhân vật xuất hiện ở mé bên kia, đầu đội vương miện, tay cầm vương trượng, đó là hoàng đế Charlemagne, được xem như cha chính thức của Melisendra; giận vì nỗi con rể trễ nải thờ ơ, ngài đang trách mắng chàng, nhìn ngài bừng bừng nổi giận, mắng nhiếc con rể thậm tệ, tưởng đâu ngài sắp phang vào đầu chàng dăm bảy trượng - cũng có những tác giả nói rằng ngài đã phang cho mấy trượng nên thân. Sau khi phân tích rạch ròi rằng danh dự của chàng bị đe dọa nếu không giải thoát cho vợ, người ta đồn là ngài đã nói:

Thôi, thôi, ta nói đủ rồi

Nếu không cứu vợ, liệu đời nhà anh.

Nói xong, hoàng đế Charlemagne quay ngoắt, bỏ đi.

Quý vị hãy xem cảnh tiếp: sượng sùng và không nén được bực tức, Don Gaiferos quăng cả bàn cờ lẫn con cờ, vội gọi gia nhân đưa vũ khí; chàng còn đề nghị người anh họ là Don Roland cho mượn thanh gươm Durindana; Don Roland không muốn cho mượn nhưng nhận giúp chàng một tay trong công việc khó khăn mà chàng sắp dấn thân vào; chàng hiệp sĩ dũng cảm nổi nóng chối từ, nói rằng một mình chàng cũng đủ sức cứu vợ dù nàng bị giam trong lòng đất sâu thẳm; nói rồi, chàng mang vũ khí vào người, lên đường tức thì.

Bây giờ, quý vị hãy quay mắt về phía có ngọn tháp kia; ta cứ xem đó là một trong những ngọn tháp của tòa lâu đài Saragossa, ngày nay gọi là Aljaferia; thiếu phụ đứng tựa lan can, ăn vận theo kiểu người Moor, chính là nàng Melisendra vô song; nàng thường đứng đó, ngước mắt nhìn con đường về Pháp, tưởng nhớ tới Paris và người chồng của mình để quên cảnh chim lồng cá chậu. Quý vị hãy chú ý một cảnh chưa từng thấy sắp diễn ra: đây là lúc một tên Moor, miệng ngậm tăm, rón rén mò tới sau lưng nàng Melisendra. Quý vị nhìn kia; nó hôn lên đôi môi nàng, còn nàng vội vàng nhổ nước bọt và lấy vạt áo trắng lau miệng, vừa kêu la vừa đau đớn rứt bộ tóc tuyệt đẹp như thể chính bộ tóc đó gây ra nông nổi này. Giờ thì quý vị hãy nhìn ông già Moor đạo mạo đang đứng trong hành lang kia; đó là vua Marsilio ở Sansuena; trước thái độ trắng trợn của tên Moor nọ, bất kể y là bà con thân thuộc và là một sủng thần, nhà vua ra lệnh bắt giữ y lại, đánh cho hai trăm hèo và dẫn đi bêu khắp phố phường, mõ rao phía trước, cảnh sát vác hèo theo sau. Và thế là án quyết được thi hành tức khắc, ngay sau hành động phạm pháp, không qua xét xử, bởi vì người Moor không có đối chất giữa đôi bên và giữa nhân chứng, cũng chẳng có chống án như ta.

Don Quixote lớn tiếng ngắt lời:

- Chú bé kia hãy đi thẳng vào đề, chớ kể lể dài dòng quanh co. Bởi muốn làm sáng tỏ một chân lý, cần phải đưa ra rất nhiều bằng chứng cùng khẳng định kia.

Từ phía trong, thầy Pedro cũng nói vọng ra:

- Thằng nhỏ đừng vẽ rắn thêm chân nữa, hãy làm theo lời ngài Don Quixote là đúng nhất; giữ cho đều giọng, không lên bổng xuống trầm kẻo cầu kỳ quá hóa hỏng đấy.

- Xin vâng, chú bé thưa rồi lại kể tiếp: nhân vật cưỡi ngựa, khoác áo choàng kiểu Gascony[158], chính là Don Gaiferos; còn đây là vợ chàng đứng trên vọng lâu ngọn tháp; sau khi tên Moor si tình đã phải chịu tội vì hành động láo xược vừa rồi, mặt nàng tươi tỉnh hẳn lên. Nhìn chồng ngỡ khách qua đường, nàng cất tiếng ngâm mấy câu của một bản tình ca:

Nếu chàng về Pháp, chàng ơi,

Tìm Gai[159] nhắn hộ đôi lời giùm em.

Tôi chỉ kể thế thôi kẻo rườm rà dễ nhàm tai. Rồi Don Gaiferos trật mũ và, qua thái độ mừng rỡ của Melisendra, ta hiểu là nàng đã nhận ra, nhất là lại thấy nàng tụt từ trên bao lơn xuống định ngồi lên mông con ngựa của người chồng yêu dấu. Rủi thay, vạt váy của nàng móc vào một thanh sắt và nàng bị treo lơ lửng, chân không đến đất, cật không đến trời. Song, xưa nay Thượng đế nhân từ vẫn rủ lòng thương tới những kẻ vận hạn: vừa hay lúc đó, Don Gaiferos tới ngay, chẳng lo chiếc váy quý bị rách, túm lấy nàng kéo xuống và nhanh như cắt, đặt nàng ngồi quắp lấy mông ngựa như kiểu đàn ông, rồi chàng bảo nàng ngồi thật vững, luồn tay ra phía trước ôm lấy ngực chàng cho khỏi ngã bởi nàng Melisendra vốn không quen cưỡi ngựa kiểu này. Con ngựa hí vang tỏ vẻ mừng rỡ được mang trên lưng ông chủ dũng cảm và bà chủ xinh đẹp và hân hoan hớn hở hướng về Paris. Chúc cặp tình nhân chân chính độc nhất vô nhị đi đường bình an! Chúc hai người vô sự trở về tổ quốc thân yêu, không gặp rủi ro trong chuyến đi hạnh phúc này! Bạn bè và bà con trong họ mong muốn nhìn thấy hai người trọn hưởng những ngày thanh bình dài lâu như Nestor[160] vậy.

Lúc này, thầy Pedro lại lên tiếng nhắc:

- Thằng nhỏ nói vừa phải thôi, đừng tán rộng làm gì, kiểu cách lắm không hay đâu.

Thuyết minh viên không đáp, kể tiếp:

- Ở đời không thiếu những kẻ vô công rồi nghề, thích nhòm ngó vào công việc của người khác: có kẻ nhìn thấy nàng Melisendra tụt xuống đất và ngồi lên ngựa, đã tâu với vua Marsilio; nhà vua lập tức ra lệnh báo động. Trông kìa, loáng một cái toàn thành chìm ngập trong tiếng chuông vang lên từ những ngọn tháp của các giáo đường Hồi giáo.

- Không đúng, Don Quixote bẻ; chuông là sai quá chừng, thầy Pedro ạ, bởi vì người Moor không gõ chuông mà dùng trống và một loại ống sáo như sáo của ta vậy. Nói rằng ở Sansuena người ta gõ chuông là một điều thậm ngớ ngẩn.

Nghe thấy vậy, thầy Pedro ngừng gõ chuông và nói:

- Xin ngài Don Quixote chớ để ý tới những chuyện vặt và cũng đừng đòi hỏi điều gì tuyệt đối vì chẳng có dâu. Ngài chẳng thấy thiên hạ diễn hàng ngàn vở đầy rẫy những chuyện ấm ở dớ dẩn đấy ư? Vậy mà kết quả vẫn rất mỹ mãn, người xem phải hoan nghênh, khâm phục. Thôi, thằng nhỏ cứ làm tiếp đi, mặc ai nói, miễn là ta lèn chặt bị, dù vở múa rối của ta chứa đựng nhiều sai sót hơn cả số bụi trên mặt trời cũng chẳng sao.

- Phải đấy, Don Quixote nói.

Don Quixote nghĩ mình phải ra tay cứu vớt những người đang chạy trốn

Chú bé kể tiếp:

- Này đây là đội kỵ binh, vũ khí sáng loáng, ào ào phi ra khỏi thành đuổi theo đôi vợ chồng lương thiện, kèn vang, sáo rộn, trống rền, tưởng đâu chúng sắp đuổi kịp và sẽ cột hai người vào ngay đuôi con ngựa của họ, một cảnh tượng thật hãi hùng.

Nhìn đám quân Moor đông như kiến và nghe những âm thanh dồn dập vào màng nhĩ, Don Quixote nghĩ mình phải ra tay cứu vớt những người đang chạy trốn; chàng bèn đứng phắt dậy, hô lớn:

- Chừng nào ta còn sống và có mặt tại đây, ta sẽ không cho ai đụng tới lông chân một hiệp sĩ nổi danh và yêu mãnh liệt như Don Gaiferos. Đứng lại, hỡi lũ súc sinh vô loài kia! Không được đuổi bắt họ, nếu không, hãy đọ sức với ta!

Miệng nói, tay làm, chàng rút gươm nhảy phắt lên sân khấu và trong cơn thịnh nộ chưa từng thấy, chém như mưa rào vào đội kỵ binh Moor - tức là những con rối, vật con này xuống đất, phạt đứt đầu con kia, chém cụt tay, què chân con nọ. Có một nhát chàng bổ từ trên xuống, thầy Pedro vội gập người co rúm lại, nếu không đầu thầy ắt rụng như thể bột bánh hạnh nhân vậy; thầy hét to:

- Xin ngài Don Quixote hãy dừng tay lại; những cái mà ngài vật ngã, chém giết không phải là lũ Moor thật đâu mà là những con rối bằng bìa cứng. Trông kìa, rõ khổ tôi chưa, người ta phá sạch cơ nghiệp của tôi rồi!

Vậy mà Don Quixote có nhẹ tay cho đâu, vẫn đâm bổ, phạt ngang phạt dọc như bão táp mưa sa. Sau một khoảng thời gian gần bằng ta tụng hai lần bài Tin kính, chàng đã vật hết cả bộ sân khấu múa rối xuống đất, từ phông màn đến những hình con rối: vua Marsilio bị trọng thương, hoàng đế Charlemagne tuột cả vương miện, đầu xẻ đôi. Khán giả xôn xao, chú khỉ chuồn vội lên mái nhà trọ, chú em hốt hoảng, gã thị đồng lo sợ, ngay Sancho Panza cũng phát sốt vì, như bác thề độc sau khi trận cuồng phong đã qua, chưa bao giờ bác thấy ông chủ nổi khùng như vậy. Sau khi đã đánh phá tơi bời bộ múa rối, Don Quixote mới tạm nguôi, chàng bảo:

- Ta muốn rằng tất cả những ai không tin hoặc không muốn tin rằng các hiệp sĩ giang hồ giúp ích cho nhân loại như thế nào hãy có mặt tại đây trong lúc này. Thử hỏi số phận chàng Don Gaiferos đáng yêu và nàng Melisendra sẽ ra sao nếu vắng ta. Chắc chắn giờ này lũ chó này đã bắt được họ và đã xúc phạm tới thân thể họ. Muôn năm nghề hiệp sĩ giang hồ, một nghề đứng trên tất cả mọi nghề khác ở trái đất này!

- Phải rồi, muôn năm nghề hiệp sĩ giang hồ! Thầy Pedro nói chẳng ra hơi; còn tôi thì phải chết vì tôi quả là vô phúc; tôi có thể nói như vua Don Rodrigo nước Tây Ban Nha:

Hôm qua vương miện áo bào,

Nay chẳng còn ngọn tháp nào trong tay.

Mới cách đây chưa đầy nửa tiếng đồng hồ, thậm chí mới một lát thôi, tôi còn là chủ của vua và hoàng đế, ngựa chất đầy chuồng, hòm rương đầy báu vật, vậy mà giờ đây thân tàn ma dại, tai hại nhất là mất cả con khỉ. Nói thật, có tìm thấy nó cũng còn đổ mồ hôi sôi nước mắt. Tất cả vì cơn thịnh nộ phi lý của cái ông hiệp sĩ này mà thiên hạ bảo là người bảo vệ trẻ mồ côi, bênh vực kẻ hèn yếu và làm nhiều điều nhân đức khác, ơn nhờ Thượng đế ngự trị trên chín tầng mây, chỉ riêng tôi không được ông ta rủ lòng thương tới.

Hiệp sĩ Mặt Buồn đã làm hại đời tôi rồi!

Nghe thấy Pedro than vãn, Sancho Panza đâm mủi lòng, bác bảo:

- Thầy Pedro đừng khóc lóc kể lể nữa kẻo đứt ruột tôi ra. Xin nói để thầy biết rằng ông chủ tôi rất lương thiện và là một tín đồ Ki tô ăn ở phải đạo. Nếu ngài thấy mình đã làm thiệt hại cho thầy, ngài sẽ đền bù hậu hĩ.

- Miễn là ngài Don Quixote đền cho một phần những thiệt hại ngài đã gây ra, tôi cũng xin vui lòng và lương tâm ngài cũng khỏi bị cắn rứt vì rằng kẻ nào dùng sức mạnh chiếm giữ tài sản của người khác, kẻ đó không được hưởng hạnh phúc đâu.

- Đúng vậy, Don Quixote nói, song, cho tới giờ, tôi vẫn không biết tôi có nợ nần gì với thầy.

- Sao lại không biết? Thầy Pedro kêu lên. Thế những mảnh vỡ trên mặt đất khô cằn rắn chắc kia, ai đã phá phách tan tành ra như vậy nếu không phải sức mạnh vô địch của cánh tay dũng mãnh của ngài? Những con rối đó còn của ai nữa nếu không phải của tôi? Tôi kiếm sống bằng cái gì nếu không có chúng?

- Bây giờ tôi hoàn toàn tin vào những điều mà nhiều lần trước đây tôi đã tin, Don Quixote nói. Lũ pháp sư chưa buông tha tôi, đã bày ra trước mặt tôi những con rối, rồi lại biến hóa những vật đó theo ý muốn của chúng. Quả tình, xin thưa với các vị, tôi cứ tưởng những điều vừa xảy ra tại đây đều có thật, rằng Melisendra là Melisendra, Don Gaiferos là Don Gaiferos, Marsilio là Marsilio, Charlemagne là Charlemagne. Vì thế, tôi mới nổi xung, và để làm tròn nhiệm vụ hiệp sĩ giang hồ, tôi muốn giúp đỡ bênh vực những kẻ chạy trốn. Với thiện ý đó, tôi hành động như các vị đã thấy. Nếu kết quả ngược lại, lỗi không phải tại tôi mà tại những kẻ xấu muốn hãm hại tôi. Tuy nhiên, mặc dù sai lầm của tôi không xuất phát từ ý xấu, tôi muốn tự phạt mình và trả hết phí tổn. Nào, thầy Pedro muốn tôi đền bao nhiêu về những con rối bị đập vỡ? Tôi vui lòng đền ngay tức khắc, bằng tiền Tây Ban Nha thông dụng hẳn hoi.

Thầy Pedro nghiêng mình nói:

- Tôi không hy vọng ít hơn ở lòng từ thiện tuyệt vời của một tín đồ ngoan đạo như hiệp sĩ dũng cảm Don Quixote xứ Mancha, người bảo vệ và nơi nương tựa thực sự của tất cả những kẻ lang thang khốn cùng. Ngài chủ quán và Sancho vĩ đại đây sẽ làm trọng tài giữa ngài và tôi để ước lượng những vật bị hư hại đáng giá hoặc có thể đáng giá bao nhiêu.

Chủ quán và Sancho nhận lời. Thầy Pedro nhặt vua Marsilio đã mất đầu và nói:

- Rõ ràng không thể làm cho ông vua cụt đầu này trở lại nguyên hình như trước được; trừ phi có ý kiến nào hay hơn, tôi nghĩ rằng phải trả cho tôi bốn đồng real rưỡi vì ông ta đã chết đứ đừ.

- Tiếp tục đi, Don Quixote bảo.

Thầy Pedro cầm lấy hoàng đế Charlemagne bị bổ đôi và nói:

- Vết thương này do nhát kiếm bổ từ trên xuống; thiết tưởng tôi xin năm real và một phần tư cũng không nhiều.

- Không ít đâu, Sancho có ý kiến.

- Nhưng cũng không nhiều, chủ quán bảo; thôi cứ tính trung bình là năm real.

- Hãy trả cho thầy ta cả năm real và một phần tư nữa, Don Quixote nói; ta không nên đánh giá sự mất mát lớn lao này bằng thêm hay bớt một phần tư real. Nào, thầy Pedro mau mau kết thúc việc này đi, đã tới giờ ăn tối và tôi thấy có dấu hiệu đói bụng rồi.

- Đây là hình nàng Melisendra xinh đẹp, mất cả mũi và một bên mắt, thầy Pedro bảo; cứ phải mà nói, tôi xin hai real và mười hai maravedis.

Don Quixote nói:

- Thật là quỷ quái nếu nàng Melisendra và chồng chưa về tới nước Pháp; chí ít họ cũng phải tới biên giới vì ta cảm thấy con ngựa của họ bay chứ không phải là phi. Bởi vậy, có khác gì bán mèo lại bảo là thỏ một khi thầy đưa cho tôi một nàng Melisendra mất mũi trong lúc nàng đang cùng chồng hú hí ở bên Pháp. Thầy Pedro ơi, Chúa muốn rằng người nào có phận người nấy; ta cứ đường thẳng mà đi, chớ nên làm xằng. Thôi, tiếp tục.

Thấy Don Quixote muốn giở chứng quay trở lại ý nghĩ ban đầu, thầy Pedro không chịu buông tha, thầy nói:

- Có lẽ đây không phải Melisendra mà là một thị nữ của nàng; cứ trả sáu mươi maravedis là hậu rồi, tôi xin vui vẻ nhận.

Cứ như vậy, thầy Pedro đặt giá cho các con rối bị hư, sau đó hai vị quan tòa làm trọng tài điều chỉnh lại cho phải chăng khiến đôi bên đều hài lòng. Tổng số tiền đền lên tới bốn mươi real và ba phần tư. Sau khi Sancho móc túi chi tiền, thầy Pedro còn vòi thêm hai real để trả công đi tìm con khỉ.

- Sancho đưa nốt đi, Don Quixote bảo; không phải cho ông ta đi tìm khỉ mà uống rượu say khướt. Và ta sẵn sàng biếu ngay một món quà đáng giá hai trăm real nếu có ai khẳng định với ta rằng nàng Dona Melisendra và chàng Don Gaiferos đã về tới Pháp và đang sống giữa những người thân.

- Không ai có thể nói điều đó chính xác hơn con khỉ của tôi, thầy Pedro bảo, nhưng bây giờ thì quỷ cũng chẳng bắt được nó. Tuy nhiên, tôi nghĩ rằng tình cảm của nó đối với tôi và cái đói sẽ buộc nó phải trở về tìm tôi tối nay. Hãy chờ đến sáng mai khắc rõ.

Thế là cơn phong ba bão táp đã qua, mọi người vui vẻ ngồi vào bàn chén chú chén anh. Vốn tính hào phóng, Don Quixote trả hết chi phí.

Hôm sau, người chở giáo mác ra đi từ sớm tình mơ; lúc trời sáng tỏ, chú em và gã thị đồng đến chào từ biệt Don Quixote - chú em trở về quê nhà còn gã thị đồng đi tiếp. Don Quixote giúp gã thị đồng mười hai real để chi tiêu dọc đường. Đã biết quá rõ tính tình Don Quixote, thầy Pedro không muốn dây; thầy dậy từ lúc mặt trời chưa mọc, nhặt nhạnh đồ lề còn lại, kể cả con khỉ, rồi lên đường đi tìm những cuộc phiêu lưu mới. Vì không biết Don Quixote là ai, chủ quán ngơ ngẩn ngẩn ngơ trước sự điên rồ cũng như tính hào phóng của chàng. Theo lệnh chủ, Sancho chi tiền rất hậu. Vào lúc tám giờ sáng, thầy trò Don Quixote từ giã chủ quán, lên đường. Ta cứ để họ ra đi vì cần có thời giờ kể những chuyện khác giúp cho ta thấu hiểu cuốn sách trứ danh này.

Chương XXVII

NÓI VỀ TÔNG TÍCH THẦY PEDRO VÀ CON KHỈ, CÙNG THẤT BẠI THẢM HẠI CỦA DON QUIXOTE TRONG vụ LỪA KÊU - MỘT CUỘC PHIÊU LƯU KẾT THÚC KHÔNG THEO Ý MUỐN CỦA CHÀNG VÀ CŨNG KHÔNG NHƯ CHÀNG ĐÃ NGHĨ

Hiền sĩ Hamete, nhà chép sử và biên soạn cuốn sách vĩ đại này, mở đầu chương bằng những lời sau đây: “Với tư cách là một tín đồ Ki tô ngoan đạo, tôi xin thề…” Về điểm này, dịch giả có lời bàn: Hiền sĩ Hamete là dân Moor, điều này thật hiển nhiên; khi lấy tư cách là một tín đồ Ki tô ngoan đạo để thề, ông chỉ có ý muốn nói rằng cũng giống như một người Ki tô giáo ngoan đạo phải nói sự thật một khi đã thề, ông ta cũng lấy tư cách là một người Ki tô giáo ngoan đạo thề sẽ nói sự thật về Don Quixote, đặc biệt về thầy Pedro và con khỉ thầy bói đã bằng những lời tiên đoán làm cho khắp vùng phải thán phục, ông nói rằng người nào đã đọc phần thứ nhất cuốn sách này chắc hẳn còn nhớ tới Gines de Pasamonte, một trong những tên tù khổ sai đã được Don Quixote giải thoát, rồi sau đó lũ người ranh ma xấu thói này đã đối xử tàn tệ như thế nào để trả ơn chàng[161]. Chính tên Gines de Pasamonte này, mà Don Quixote gọi là Ginesillo de Parapilla, đã cuỗm con lừa của Sancho (trong phần thứ nhất, thợ nhà in bỏ mất một đoạn nói rõ hắn đã hành động như thế nào và vào lúc nào thành thử nhiều người không hiểu, cứ đổ tội cho tác giả có trí nhớ kém mặc dù đây là lỗi nhà in); hắn ăn cắp lừa trong lúc Sancho đang ngủ trên lưng con vật, giống như Brunelo kéo con ngựa ra khỏi cặp đùi của Sacripante tại Albracca, rồi sau đó Sancho lại tìm thấy lừa như đã kể. Tên Gines này sợ bị thần công lý truy lùng, bắt giữ và trừng trị về những tội lỗi lớn nhỏ mà hắn đã gây ra - nhiều và ly kỳ đến nỗi chính hắn đã soạn thành một pho sách kể lại hết; bởi vậy, hắn đã mò sang vương quốc Aragon, bịt mắt bên trái, đóng vai người làm trò múa rối, một nghề mà hắn cũng thạo chẳng kém nghề múa tay.

Gặp khi có những người Ki tô giáo được trả lại tự do, từ xứ Barbary[162] trở về Tây Ban Nha, hắn mua lại con khỉ, tập cho nó biết mỗi khi hắn làm hiệu, nó phải nhảy lên vai hắn và ghé vào tai, làm ra vẻ thì thầm một câu gì đó. Trước khi đến một làng nào cùng với bộ sân khấu múa rối và con khỉ, hắn dò la ở các làng lân cận hoặc hỏi thăm người nào biết rõ nhất về những chuyện đặc biệt xảy ra với những con người cụ thể tại làng nọ. Nhớ kỹ rồi, hắn mới vào làng. Đầu tiên, hắn làm trò múa rối, khi trình vở này, lúc diễn tích kia, vở nào cũng vui nhộn và quen thuộc cả. Diễn xong, hắn giới thiệu tài năng con khỉ, khoe với mọi người rằng con khỉ của hắn đoán được quá khứ và hiện tại nhưng không đả động tới tương lai. Muốn nó trả lời một câu hỏi, phải trả hai real; có trường hợp hắn lấy rẻ hơn vì biết thóp người hỏi không có nhiều tiền. Cũng có khi hắn đến tận nhà những người mà hắn đã biết rõ chuyện, và mặc dù chẳng ai đặt câu hỏi vì không muốn mất tiền, hắn cũng làm hiệu cho con khỉ nhảy lên vai rồi phán rằng con khỉ đã nói điều này điều nọ, và tất nhiên những điều đó rất khớp với những chuyện đã xảy ra trong từng nhà. Nhờ vậy, hắn gây được tín nhiệm tuyệt đối, ai cũng thích. Vốn ranh ma quỷ quyệt, khi bị hỏi bất ngờ, hắn lựa lời sao cho vừa lòng người hỏi; vì không ai thúc ép hắn phải nói cho biết con khỉ đã trả lời ra sao, tha hồ cho hắn bịp hết mọi người và lèn tiền đầy hầu bao. Thoạt vào quán trọ, hắn nhận ngay ra Don Quixote và Sancho, do đó đã dễ dàng làm cho thầy trò chàng hiệp sĩ cùng tất cả những khách trong quán phải phục tài. Tuy nhiên, suýt nữa hắn đã phải trả giá đắt nếu Don Quixote quá tay một chút khi chàng phạt đứt đầu vua Marsilio và đánh tan đội kỵ binh Moor như đã kể ở chương trên. Đó là tất cả những điều cần nói về thầy Pedro và con khỉ.

Trở lại chàng Don Quixote xứ Mancha, xin thưa rằng sau khi đi khỏi nhà trọ, chàng quyết định hãy đi thăm sông Ebro và vùng ven trước khi vào thành Saragossa vì từ nay tới hội đấu thương, chàng còn đủ thời giờ để làm nhiều việc cần làm. Với ý định đó, chàng tiếp tục đi. Trong hai ngày đầu, chẳng xảy ra chuyện gì đáng ghi chép. Sang ngày thứ ba, vừa leo lên một quả đồi, bỗng đâu ầm ầm vang động tiếng trống, tiếng kèn và tiếng súng hỏa mai. Thoạt nghĩ là có một trung đoàn nào hành quân qua vùng này, Don Quixote bèn thúc con Rocinante phi lên tận đỉnh đồi để nhìn cho rõ. Lên đến nơi, nhìn xuống dưới chân đồi bên kia, thấy có tới trên hai trăm người cầm các loại vũ khí như giáo, mác, cung, thương, một vài khẩu súng hỏa mai và rất nhiều khiên. Chàng xuống đồi, tiến lại gần đoàn quân thì nhìn thấy rõ những lá cờ, màu sắc và những hình vẽ tượng trưng trên cờ, đặc biệt có một hình vẽ trên một lá cờ bằng xa tanh trắng tả chân một con lừa, giống loại lừa đực ở Sardinia, đầu cất cao, mõm há, lưỡi thè, trong tư thế đang kêu; xung quanh lá cờ có ghi hai câu thơ bằng chữ to:

Hai ngài xã trưởng làng ta

Tìm lừa nên phải hò la om sòm.

Đọc hai câu thơ, Don Quixote đoán rằng đây hẳn là những người ở làng có xảy ra vụ mất lừa, và chàng giảng nghĩa cho Sancho về những câu chữ ghi trên lá cờ. Chàng nói thêm: “Người kể câu chuyện này đã nhầm khi bảo rằng những người bắt chước tiếng lừa kêu là hai ủy viên hội đồng, vì căn cứ vào những dòng chữ trên cờ, đó là hai vị xã trưởng.” Nghe thấy vậy, Sancho Panza nói:

- Thưa ông chủ, việc đó không có gì đáng phải bàn cãi. Có thể khi họ bắt chước tiếng lừa, hai vị mới là ủy viên và sau đó trở thành xã trưởng. Bởi vậy, ta có thể gọi họ bằng cả hai chức. Vả chăng, dù những người bắt chước tiếng lừa là ủy viên hay xà trưởng, điều đó cũng không ảnh hưởng gì đến sự thật của câu chuyện vì thực tế họ có kêu cơ mà. Một xã trưởng làm lừa kêu cũng giỏi chẳng kém một ủy viên.

Cuối cùng, hai thầy trò biết rõ là đám dân làng bị chế giễu kéo nhau đi đánh dân làng bên đã không xử sự đúng mực và không giữ tình lân bang.

Thấy chủ tiến lại gần họ, Sancho lấy làm không vui vì bác chẳng bao giờ muốn gặp những ngày như thế này. Những người trong đoàn quân quây lấy chàng, ngỡ là người cùng cánh. Don Quixote hất cái lưỡi trai lên, đàng hoàng khoan thai tiến lại gần lá cờ có vẽ hình con lừa. Thấy vậy, các thủ lĩnh đoàn quân vây quanh chàng để ngắm, và họ cũng ngạc nhiên như tất cả những ai lần đầu tiên gặp chàng. Thấy mọi người nhìn mình chăm chú, không ai nói năng hỏi han gì, Don Quixote bèn nhân cơ hội, phá tan bầu không khí yên lặng, cất cao giọng:

- Thưa các ngài, tôi khẩn khoản cầu xin các ngài đừng ngắt những lời tôi sắp nói ra đây chừng nào các ngài chưa thấy chán tai. Còn nếu như điều này xảy đến, chỉ cần các ngài tỏ ra bằng một dấu hiệu nhỏ, tôi sẽ bịt mồm khóa lưỡi mình lại ngay.

Mọi người bảo chàng muốn nói gì cứ nói, họ sẵn sàng nghe. Được phép, Don Quixote tiếp tục:

- Thưa các ngài, tôi là hiệp sĩ giang hồ, theo việc cung đao và làm nhiệm vụ giúp đỡ những người cần tới sự giúp đỡ, cứu vớt những kẻ khốn cùng. Từ mấy hôm nay, tôi được biết nổi khổ tâm khiến các ngài phải luôn luôn vũ khí trong tay để trả thù những kẻ đã xúc phạm tới mình, về sự việc này của các ngài, bản thân tôi có suy đi xét lại nhiều lần và tôi thấy rằng, theo luật lệ một cuộc giao đấu, các ngài đã nhầm khi nghĩ mình bị xúc phạm; bởi chưng một cá nhân không thể bôi nhọ được cả một làng, trừ khi kẻ đó buộc tội cho cả làng là phản bội vì không biết đích danh ai là người phản bội để buộc tội. Về điểm này, chúng ta có thể dẫn chúng trường hợp chàng Don Diego Ordonez de Lara là người đã thách thức toàn thể dân làng Zamora vì không biết rằng chỉ có một mình Vellido Dolfos phản bội giết vua mà thôi; vì vậy mà chàng đã thách thức tất cả mọi người khiến mọi người buộc phải chống lại. Thực ra, ngài Don Diego hơi quá đà và đã vượt ra ngoài giới hạn của một cuộc thách thức vì ngài đã thách cả người chết, những dòng sông, những chiếc bánh mì, những đứa trẻ sắp ra đời, cùng bao nhiêu chuyện linh tinh khác như người ta thường kể. Thế nhưng, một khi quá giận thì không có cách gì điều khiển cái lưỡi được nữa. Khi một cá nhân đã không thể bôi nhọ được một vương quốc, một tỉnh, không có lý do gì để báo thù sự xúc phạm vì làm gì có xúc phạm. Hay ho gì nếu như thiên hạ suốt ngày chém giết nhau chỉ vì bị lũ trẻ con và những kẻ tinh nghịch gọi là dân đồng hồ cát, dân nồi đất, dân cà tím, dân cá voi, dân xà phòng[163] cùng bao nhiêu tên và biệt hiệu khác! Hay ho gì nếu như dân chúng những thành thị nổi tiếng đó lúc nào cũng hầm hè trả thù, hơi một tí là rút gươm ra tra gươm vào! Không, không, Chúa không cho phép và không muốn như vậy. Những con người thận trọng và những quốc gia giỏi cai trị chỉ cầm vũ khí và rút gươm, thí người thí của vì bốn lý do sau đây: thứ nhất là bảo vệ Thiên Chúa giáo, thứ nhì là bảo vệ tính mạng mình - đó là luật của trời và cũng là luật tự nhiên, thứ ba là bảo vệ danh dự, gia đình và tài sản của mình, thứ tư là phụng sự nhà vua trong cuộc chiến tranh chính đáng. Và nếu ta muốn thêm một lý do thứ năm - mà ta có thể xếp vào hàng thứ hai, đó là bảo vệ tổ quốc. Ngoài năm lý do chính yếu đó, có thể còn một số lý do khác chính đáng và hợp lý khiến người ta phải cầm vũ khí. Còn như đánh nhau vì những chuyện trẻ con, đáng cười hơn đáng giận, thiết tưởng hành động đó thiếu suy nghĩ chín chắn. Một sự trả thù không chính đáng (không có sự trả thù nào chính đáng cả) hoàn toàn đi ngược giới luật chí tôn mà tất cả chúng ta đều tuân thủ, giới luật đó răn chúng ta phải làm điều thiện đối với kẻ thù và phải yêu mến những kẻ ghét bỏ ta. Điều răn này xem ra có phần khó thực hiện, song nó chỉ khó với những kẻ chưa thoát tục, thiên về vật chất hơn tinh thần. Jesus - đức Chúa và là con người chân chính xưa nay không hề và không thể nói dối vì Ngài là Thượng đế của chúng ta - đã dạy rằng giới luật này là một cái ách nhẹ nhàng đặt lên cổ chúng ta. Cho nên, Người không bao giờ bắt chúng ta phải làm một việc quá sức. Bởi vậy, thưa các ngài, thần pháp cũng như nhân pháp buộc các ngài phải rời bỏ vũ khí.

Nghe chủ nói, Sancho bụng bảo dạ:

- Quỷ tha ma bắt tôi đi nếu như ông chủ tôi không phải là một ông thần học; nếu không phải thế thì cũng na ná như quả trứng này giống quả trứng kia vậy.

Don Quixote ngừng lại để lấy hơi; thấy mọi người vẫn lắng nghe, chàng định nói tiếp, và chàng sẽ thực hiện ý định đó nếu như không bị những lời sắc sảo của Sancho cắt ngang. Thấy chủ ngừng lời, bác giám mã bèn lên tiếng:

- Ông chủ Don Quixote xứ Mancha của tôi, có một thời lấy tên là Hiệp sĩ Mặt Buồn, nay là hiệp sĩ Sư Tử, vốn là một nhà quý tộc biết tới biết lui, thạo tiếng La tinh và tiếng mẹ đẻ như một ông tú tài. Ngài bàn luận, khuyên bảo chí lý như một người lính thiện chiến, nắm trong tay tất cả những luật lệ của cái mà ta gọi là giao đấu. Bởi thế, ngài nói gì ta cứ nên làm theo, sai đâu tôi xin chịu tội. Như ngài đã nói, đánh nhau chỉ vì nghe thấy một tiếng lừa kêu thì quả là một sự ngốc nghếch. Tôi còn nhớ hồi nhỏ, tôi cũng hay làm lừa kêu mà chẳng ai có ý kiến gì; tôi làm như thật và mỗi khi tôi cất tiếng kêu, tất cả các con lừa trong làng đều rống lên theo; tuy nhiên, không vì thế mà tôi không phải là con của thầy bu tôi là những người rất lương thiện. Và tuy có tới trên bốn kẻ phú hào trong làng thèm muốn tài năng của tôi, tôi cũng chẳng hề quan tâm. Để các vị thấy rằng tôi nói thật, hãy chờ và nghe đây: khoa học làm lừa kêu cũng giống như bơi lội, một khi ta biết cách thì không bao giờ quên được.

Nói xong, bác lấy tay bịt mũi, bắt chước tiếng lừa, kêu rống lên, vang cả các thung lũng xung quanh. Có một anh đứng ngay bên cạnh lại nghĩ là bác muốn giễu mọi người, sẵn tay gậy bèn giơ lên phang cho bác một đòn khiến bác lăn quay ra đất, không làm gì khác được. Thấy Sancho bị đánh đau, Don Quixote nắm chắc ngọn giáo xông tới anh chàng vũ phu thì mọi người đổ xô ra cản khiến chàng không báo thù cho giám mã được. Lại thấy đá rơi như mưa vào người, hàng ngàn cây nỏ và một số lượng tương đương súng hỏa mai cũng đang chĩa thẳng vào mình, chàng vội quay ngựa, thúc Rocinante phi hết tốc lực để thoát khỏi vòng vây, mồm ra sức cầu Chúa cứu cho qua cơn hiểm nghèo này, bụng chỉ lo mỗi bước đi bị một viên đạn xuyên vào vai và chui ra khỏi ngực, thỉnh thoảng lại lấy hơi xem mình có còn hơi không. Cũng may, nhưng người trong đoàn quân chỉ đứng nhìn chàng chạy, không bắn theo. Sau khi Sancho hồi tỉnh, họ đặt bác lên lưng con lừa và cho đi theo chủ. Thực ra, Sancho cũng chẳng còn hơi sức để đi, nhưng chú lừa của bác cứ lần theo vết chân Rocinante mà nó không rời nửa bước. Chạy được một quãng xa, Don Quixote mới ngoái cổ; thấy Sancho không bị ai đuổi theo, chàng bèn dùng ngựa đứng chờ.

Sau một đêm chờ không thấy đối phương xuất hiện trên chiến trường, những người trong đoàn quân vui vẻ về làng, và nếu như họ biết tục lệ xưa của người Hy Lạp, chắc hẳn họ sẽ dựng tại nơi đó một đài chiến thắng.

Chương XXVIII

NHỮNG CHUYỆN DO BENENGELI KỂ, AI ĐỌC SẼ BIẾT, NHƯNG PHẢI ĐỌC KỸ

Quân tử tránh voi chẳng xấu mặt, người khôn biết chờ cơ hội tốt. Chân lý này được chứng minh trong hoàn cảnh của Don Quixote: để dẹp nỗi tức giận của đám dân chúng và những ý định phục thù của đoàn quân phẫn nộ, chàng vội đánh bài chuồn thẳng cho tới khi cảm thấy đã an toàn, quên cả Sancho đang trong cơn hiểm nghèo. Nằm vắt ngang trên mình lừa, Sancho đuổi theo chủ như đã kể ở chương trên; khi tới nơi - lúc này Sancho đã hồi tỉnh, bác lăn từ trên lưng lừa xuống chân con Rocinante, miệng thở hổn hển, mình mẩy đau dừ. Don Quixote vội xuống ngựa để xem xét những vết thương thì thấy bác vẫn lành lặn từ đầu tới chân, chàng phát khùng nói:

- Sancho, anh làm lừa kêu thật chẳng hợp thời chút nào! Anh tưởng nhắc tới sợi dây thừng trong nhà người thắt cổ[164] là hay ho lắm sao? Nếu như một bè hát là tiếng lừa kêu thì bè hai chỉ có thể là tiếng gậy gộc mà thôi. Sancho, hãy cảm tạ Thượng đế vì anh mới chỉ ăn gậy chứ chưa bị rách mặt bằng một lưỡi gươm cong.

- Tôi không còn sức để trả lời, Sancho đáp, vì hình như tôi nói bằng lưng chứ không phải bằng mồm nữa. Ta hãy lên ngựa và lánh xa nơi này. Tôi sẽ không làm lừa kêu nữa nhưng tôi vẫn nhắc rằng có những hiệp sĩ giang hồ chạy trốn, mặc cho giám mã lương thiện của họ bị kẻ địch đánh nhừ tử.

- Kẻ nào rút lui không phải là chạy trốn, Don Quixote đáp; Sancho, anh biết rằng lòng dũng cảm không dựa trên cơ sở thận trọng có nghĩa là liều lĩnh, và những chiến công của một kẻ liều lĩnh ăn nhờ vào may rủi hơn là can đảm. Cho nên, ta công nhận có rút lui nhưng không chạy trốn. Bằng hành động đó, ta đã theo gương của rất nhiều con người dũng cảm đã biết chờ thời cơ thuận lợi hơn. Lịch sử đầy rẫy những chuyện như vậy, nhưng ta không kể ra lúc này vì chẳng có lợi gì cho anh và cũng chẳng thích thú gì cho ta.

Nói xong, chàng đỡ Sancho leo lên mình lừa rồi nhảy lên Rocinante; đi được một quãng khoảng chừng một phần tư dặm đường, hai thầy trò tới một khu rừng. Thỉnh thoảng Sancho lại thốt lên những tiếng thở dài não nuột và tiếng rên la đau đớn; khi Don Quixote hỏi nguyên nhân vì sao bác buồn phiền vậy, Sancho đáp là bác bị đau từ đốt cuối cùng xương sống tới tận đỉnh đầu, đến nỗi như người mất trí.

Don Quixote bảo:

- Sở dĩ anh đau đớn như vậy là vì chiếc gậy người ta dùng để đánh anh vừa dài vừa thẳng, đập vào khắp lưng nên mới đau những bộ phận nói trên; và nếu chiếc gậy đó còn đập, nó sẽ còn làm cho đau đớn hơn nữa.

- Lạy Chúa, Sancho kêu lên, quả thật ngài đã giải đáp cho tôi một thắc mắc lớn bằng những lời lẽ đẹp đẽ làm sao! Khổ thân tôi chưa! Nguyên nhân tôi đau bí hiểm lắm sao, khiến ngài phải giải thích rằng gậy đập vào đâu, người đau chỗ đó? Giả thử tôi đau mắt cá chân, có lẽ khó đoán vì sao tôi đau, còn như đau vì bị gậy đánh thì có gì phải đoán. Nói thật, ông chủ tôi ơi, người ta ít quan tâm tới cái đau của người khác, và càng ngày tôi càng thắm thìa rằng tôi không chờ mong gì được nhiều trong khi đi theo ngài. Nếu lần này, ngài đã bỏ rơi tôi, mặc cho tôi ăn gậy, trong hàng trăm lần tới, ngài sẽ còn bỏ mặc cho tôi bị tung lên vật xuống như trước đây[165] và phải chịu đựng những trò tinh nghịch khác khiến tôi không chỉ bị quật vào lưng mà còn bị quật cả vào mắt nữa. Nếu tôi không phải là một kẻ ngu đần, cả đời không làm được việc gì ra hồn, tôi xin nói và nhắc lại rằng: tốt hơn hết là tôi quay trở về nhà tôi, về với vợ tôi, với các con tôi để trông nom vợ và nuôi nấng con với những gì Chúa ban cho, không đi theo ngài nữa vì đường chẳng ra đường, lối chẳng ra lối, uống chẳng ra uống, ăn lại càng tồi. Gòn ngủ thì thế nào? Người anh em giám mã hãy đo một khoảng đất vừa bằng cái quan tài; nếu muốn rộng hơn thì lấy gấp đôi - người anh em có toàn quyền làm theo ý muốn, rồi cứ việc ngả lưng thoải mái. Hãy thiêu ra tro bụi kẻ đầu tiên nào hành nghề hiệp sĩ giang hồ hoặc ít nhất kẻ đầu tiên nào làm giám mã cho cả lò hiệp sĩ giang hồ ngu ngốc thời xưa! Tôi muốn nhìn tận mắt cảnh tượng đó. Về những hiệp sĩ giang hồ thời nay, tôi không có ý kiến; tôi kính trọng họ vì ngài nằm trong số đó, và cũng vì tôi hiểu rằng trí tuệ của ngài hơn hẳn con quỷ một điểm mỗi khi ngài phát biểu hay suy nghĩ.

Don Quixote nói:

- Sancho, mỗi khi anh nói mà không bàn tay nào kiềm chế, anh không cảm thấy trong người đau đớn chút nào, có đúng thế không? Vậy thì con ta cứ nói lên tất cả những điều đang nằm trong óc và trong mồm; miễn là anh không cảm thấy đau đớn, ta vui lòng chịu đựng những câu nói hỗn hào của anh. Và nếu quả tình anh muốn trở về nhà với vợ con, Chúa không cho phép ta ngăn cản anh làm việc đó. Anh giữ tiền của ta; hãy tính thời gian từ khi ta rời làng ra đi lần thứ ba này, thử xem mỗi tháng anh có thể và có quyền được hưởng bao nhiêu, rồi lấy tiền đó mà trả cho mình.

Sancho đáp:

- Khi tôi đi ở cho ông Thomas Carrasco, bố cậu tú Samson Carrasco mà ngài biết rõ, mỗi tháng tôi được hai ducat, cơm nuôi. Với ngài tôi không hiểu tôi được bao nhiêu, chỉ biết rằng làm giám mã cho hiệp sĩ giang hồ vất vả hơn làm mướn cho nông dân. Tóm lại, đi làm cho nông dân tuy ban ngày có vất vả mệt nhọc nhưng tối đến, được ăn nóng sốt và được ngủ giường hẳn hoi. Từ ngày theo hầu ngài, tôi chẳng được ngủ giường, trừ một thời gian ngắn khi thầy trò ta nghỉ chơi tại nhà ông Don Diego de Miranda; ngoài ra, cũng phải kể tới bữa tiệc linh đình gồm món bọt nước hầm mà tôi đã vớt được trong những cái nồi của Camacho, cùng với những bữa ăn uống và những giấc ngủ tại nhà Basilio. Ngoài thời gian đó, tôi sống cảnh chiếu đất màn trời, phải chịu đựng cái người ta gọi là sự khắc nghiệt của trời đất, ăn toàn đầu mẩu pho mát và bánh mì, uống nước sông nước suối ở những nơi hoang vu trên đường đi.

- Sancho, ta công nhận tất cả những điều anh nói đều đúng sự thật, Don Quixote bảo. Theo ý anh, ta phải trả gấp mấy lần số tiền mà ông Thomas Carrasco đã trả cho anh?

- Theo tôi, Sancho đáp, nếu ngài trả thêm cho mỗi tháng hai real, tôi nghĩ là hậu rồi. Đó là nói riêng về công sá; còn để thực hiện lời hứa rằng ngài sẽ trao cho tôi cai trị một hòn đảo, công bằng mà nói, xin ngài trả thêm cho sáu real nữa, vị chi là ba mươi real tất cả.

- Được lắm, Don Quixote bảo; chúng ta từ làng ra đi đã được hai mươi nhăm ngày trời. Sancho, căn cứ vào mức công sá do anh nêu ra, hãy nhân lên xem ta thiếu của anh bao nhiêu, sau đó, như ta đã nói, hãy tự tay trả tiền cho mình.

- Rõ khổ tôi chưa! Sancho kêu lên, ngài tính nhầm rồi. Về lời hứa cho tôi hòn đảo, phải tính từ ngày ngài hứa tới ngày hôm nay chứ.

- Vậy ta đã hứa cho anh được bao lâu? Don Quixote hỏi.

- Nếu tôi không nhớ sai, Sancho đáp, phải tới trên hai mươi năm và trên dưới ba ngày.

Don Quixote đập mạnh tay vào trán, phá lên cười rồi nói:

- Cả thời gian ta ở trên núi Morena và cả thời gian những chuyến xuất hành của ta cũng chưa hết hai tháng, vậy mà anh bảo ta hứa cho anh hòn đảo từ hai mươi năm nay ư? Ta hỏi đây: anh định dùng hết số tiền anh giữ của ta để trả công sá cho anh đấy phỏng? Được, đã muốn thế, ta cho luôn, tha hồ cho anh sử dụng. Ta thà chịu nghèo túng, không tiền còn hơn có một giám mã xấu xa như vậy. Hỡi kẻ không làm tròn nhiệm vụ quy định cho giám mã của ngành hiệp sĩ giang hồ, hãy nghe ta hỏi: mi nhìn thấy ở đâu, đọc thấy ở đâu rằng giám mã của hiệp sĩ giang hồ đặt vấn đề với chủ như sau: “Ngài trả công tháng bao nhiêu để tôi phục vụ ngài?” Tên vô lại, quân cướp ngày, con quái vật kia - quả thật không thể nào gọi khác được, hãy tìm hiểu sâu những chuyện phiêu lưu giang hồ, nếu mi thấy có giám mã nào nghĩ và nói những điều mi vừa nói ra, ta cho mi khắc những điều đó lên trán ta, thậm chí vả cho ta bốn cái vào mặt. Thôi, hãy giật dây cương hoặc dây tròng lừa và quay về nhà, vì, từ nay trở đi, mi không được đi cùng với ta nửa bước. Quân ăn cháo đái bát! Hoài hơi hứa hẹn với chúng làm gì! Đồ súc vật chứ không phải người nữa! Giữa lúc ta định cất nhắc mi lên ông lên bà để cho thiên hạ gọi mi là lãnh chúa - mặc dù vợ mi không muốn thế, mi đòi bỏ ta ư? Giữa lúc ta có ý định kiên quyết cho mi làm thống đốc một hải đảo bở ăn nhất trên trái đất này thì mi bỏ đi ư? Tóm lại, như đã có lần mi nói, mật ngọt… vân vân và vân vân[166]. Mi là con lừa và mãi mãi vẫn là con lừa cho tới khi hết đời vì ta tin rằng đến ngày tận số mi cũng chưa nhận ra mình là con vật.

Trong lúc Don Quixote thốt ra những lời xỉ vả thậm tệ như vậy, Sancho cứ nhìn chủ không chớp; bác cảm thấy ân hận, mắt rưng rưng, cất giọng bi ai sầu thảm nói:

- Ông chủ tôi ơi, tôi công nhận rằng để trở thành một con lừa thực sự, tôi chỉ thiếu cái đuôi thôi, nếu ngài vui lòng lắp vào cho, tôi nghĩ rằng cái đuôi ấy đặt đúng chỗ, và tôi sẽ hầu hạ ngài như một con lừa trong những ngày còn lại của đời tôi. Xin ngài hãy tha thứ cho tôi và thương đến tôi vì tôi còn trẻ người non dạ. Xin lưu ý ngài rằng tôi ít từng trải, và nếu tôi nói nhiều, đó là do cố tật, chẳng phải vì tôi khôn ngoan gì. Kẻ nào lỗi lầm mà biết sám hối, kẻ đó được Chúa phù hộ.

- Sancho, ta không lấy làm lạ mỗi khi anh thêm một hai tục ngữ vào câu nói của anh. Thôi được, ta tha lỗi cho miễn là anh biết ăn năn hối cải và từ nay trở đi không tỏ ra vụ lợi; phải có trái tim quảng đại và phải phấn khởi hy vọng rằng lời hứa của ta sẽ được thực hiện, tuy chậm nhưng không phải là không.

Sancho đáp là bác sẽ làm như vậy, dù có phải tìm sức mạnh trong sự yếu hèn của mình.

Sau đó, hai thầy trò đi vào một khu rừng. Don Quixote ngả lưng dưới chân một cây du, Sancho nghỉ dưới chân một cây dẻ gai vì những cây này cùng những loại cây tương tự chỉ có chân, không có tay. Sancho trằn trọc mãi không ngủ được vì dầu óc bác càng thư thái thì bác càng cảm thấy ngấm đòn. Don Quixote thao thức vì những kỷ niệm triền miên. Nhưng rồi họ cũng thiếp đi. Tờ mờ sáng hôm sau, hai thầy trò lại tiếp tục lên đường đi tìm con sông Ebro nổi tiếng tại đó họ gặp những chuyện như kể ở chương sau.

Chương XXIX

NÓI VỀ CUỘC PHIÊU LƯU PHI THƯỜNG TRÊN CON THUYỀN BỊ PHÙ PHÉP

Đi từng chặng, chặng được tả chặng không, hai ngày sau khi rời khỏi khu rừng, hai thầy trò tới sông Ebro. Thoạt nhìn, Don Quixote đã thích mê: chàng ngắm không chán mắt phong cảnh đôi bờ, dòng nước trong vắt êm đềm trôi, nguồn tài nguyên phong phú trong lòng con sông pha lê. Cảnh vật hữu tình gọi lên trong trí óc chàng bao ý nghĩ dịu dàng. Đặc biệt, chàng nhớ lại những điều đã thấy dưới hang Montesinos; mặc dù chú khỉ của thầy Pedro phán rằng một phần những sự việc đó có thật còn một phần là giả, chàng vẫn muốn nghĩ đến phần có thật nhiều hơn. Về điểm này, chủ và tớ khác hẳn nhau vì Sancho coi tất cả là chuyện bịa. Don Quixote còn đang dạo cảnh bỗng đâu thấy một chiếc thuyền con, không giầm không chèo, cột vào một thân cây bên bờ sông. Chàng nhìn quanh, không thấy có bóng người, lập tức xuống ngựa, bảo Sancho nhảy xuống đất và buộc chặt lừa ngựa vào cây bạch dương hay cây liễu gì đó mọc gần đấy. Sancho hỏi vì sao vô cớ nhảy xuống đất và buộc lừa ngựa vào cây, Don Quixote đáp:

- Sancho, anh phải biết rằng con thuyền này - nhất định như vậy, không thể khác được - đang kêu gọi mời chào ta bước xuống để bơi đi cứu một hiệp sĩ hoặc một yếu nhân nào đang gặp nguy khốn. Cảnh này giống như trong sách giang hồ kiếm hiệp khi tả về việc làm và lời nói của các pháp sư. Khi một hiệp sĩ lâm nạn, chỉ có cánh tay của một hiệp sĩ khác mới giải nguy nổi dù hai người ở cách xa nhau hai, ba ngàn dặm hoặc hơn nữa: các pháp sư đặt hiệp sĩ này lên một đám mây hoặc cấp cho một con thuyền, rồi chỉ trong nháy mắt, họ đưa chàng vượt mây vượt biển tới một nơi ở đó cần tới sự giúp đỡ của chàng. Hỡi Sancho, chiếc thuyền được bố trí tại đây chính là để dùng vào việc đó, hiển nhiên rõ ràng như lúc này đang là ban ngày vậy; bởi thế, anh hãy buộc lừa và Rocinante vào cây trước khi tối trời, rồi thầy trò ta phó mặc cho Chúa dẫn đường. Riêng ta đã quyết xuống thuyền dù có những thầy tu chân đất ngăn cản.

Sancho nói:

- Nếu ngài đã muốn nhúng tay vào những chuyện có thể coi là nhảm nhí, tôi chỉ còn biết cúi đầu phục tùng như câu tục ngữ “Hãy làm theo lệnh chủ và ngồi vào ăn cùng bàn”; tuy nhiên, để cho lương tâm được thanh thoát, tôi xin lưu ý ngài rằng chiếc thuyền này chẳng phải của pháp sư nào đâu mà của những người thuyền chài dùng để câu những con cá cháy ngon tuyệt trần.

Sancho vừa nói vừa buộc lừa ngựa, phó mặc chúng cho các pháp sư trông nom chăm sóc, lòng đau như cắt. Don Quixote khuyên bác chớ lo lũ súc vật bị bỏ rơi, các pháp sư bố trí cho hai thầy trò đi tới những phương trời xa thẳm, cũng sẽ chăm lo tới chúng.

- Tôi chẳng hiểu phương trời xa thẳm là cái gì, Sancho nói; cả đời tôi chưa hề nghe thấy những tiếng đó.

- Phương trời xa thẳm nghĩa là những miền xa xôi, Don Quixote đáp; có gì là lạ nếu anh không hiểu những từ đó. Anh không bắt buộc phải biết tiếng La tinh. Thế mà có những kẻ tự vỗ ngực là giỏi nhưng thực tế chẳng biết chữ nào cả.

- Lừa ngựa đã buộc xong, bây giờ ta phải làm gì? Sancho hỏi.

- Làm gì ư? Don Quixote đáp, làm dấu rồi nhổ neo; ta muốn nói rằng chúng ta hãy xuống thuyền rồi cắt dây buộc thuyền.

Dứt lời, Don Quixote nhảy phắt xuống thuyền, Sancho theo sau; chàng chặt dây và con thuyền từ từ rời bến. Lúc thuyền cách xa bờ chừng hai con sào, bồng bềnh trên mặt nước, Sancho bắt đầu run, sợ chết; nhưng điều làm cho bác đau lòng nhất là thấy con lừa của bác rống vang và Rocinante lồng lên để thoát khỏi sợi dây buộc, bác nói với chủ:

- Con lừa kêu vì buồn nhớ ta, Rocinante tìm cách thoát thân để theo chân ta. Ôi, những người bạn chí thân, hãy bình tĩnh. Mong rằng kẻ điên rồ đã chia cách chúng ta sẽ tỉnh ngộ và sẽ đưa ta trở về với các bạn.

Nói rồi, bác khóc lóc thảm thiết khiến Don Quixote phát khùng, quát lên:

- Mi sợ gì, hỡi tên hèn nhát? Vì sao mà khóc, con người có trái tim bằng sáp kia? Ai đuổi bắt, truy lùng mi, con chuột chui xó bếp kia? Mi thiếu thốn gì, đòi hỏi gì nữa giữa cảnh sống sung sướng như thế này? Liệu mi có phải đi chân đất leo những ngọn núi hiểm trở phủ đầy tuyết không, hay là mi đang ngồi chễm chệ như một thân vương trên tấm ván bằng, trôi theo dòng nước êm ả của con sông thanh bình sắp đưa ta tới biển khơi? Nhưng có thể chúng ta đã ra biển rồi và đã đi được ít nhất từ bảy tới tám trăm dặm; ví thử giờ đây ta có một cái máy quan sát tinh tú để đo độ cao của địa cực, ta sẽ cho mi biết chúng ta đã đi được bao nhiêu dặm; tuy nhiên, theo những hiểu biết thô thiển của ta, hoặc chúng ta đã vượt qua hoặc chúng ta sắp vượt đường xích đạo là một đường phân cách ở chính giữa hai cực đối hướng.

- Vậy một khi ta tới con đường cái[167] mà ngài vừa nói, ta sẽ đi được bao nhiêu dặm? Sancho hỏi.

- Nhiều lắm, Don Quixote đáp. Theo phép tính lịch của Ptolemy, nhà vũ trụ học lớn nhất tới giờ, quả địa cầu gồm đất và nước, chia thành ba trăm sáu mươi độ; khi chúng ta tới đường xích đạo là đã đi được nửa trái đất rồi đó.

- Lạy Chúa! Sancho kêu lên, ngài dẫn chứng những lời nói của một ông có cái tên đáng yêu nhỉ! Tên gì mà lại rặt những đồ, rồi lại có cả rê mi nữa!

Don Quixote không núi được cười thấy Sancho đọc sai tên nhà vũ trụ học Ptolemy, chàng bảo:

- Sancho, anh phải biết rằng có một tín hiệu khiến những người Tây Ban Nha và những người xuống tàu ở Cadiz để sang miền Đông Nam Á biết được khi nào họ qua đường xích đạo mà ta vừa nói với anh, đó là khi những con rận trên người những hành khách đi tàu đều chết hết, tìm khắp tàu cũng chẳng thấy một con, dù phải mua bằng vàng với trọng lượng tương đương. Bởi vậy, Sancho, hãy thử lấy tay xoa đùi xem sao, nếu thấy có con gì đang bò tức là chưa qua đường xích đạo, còn nếu không thấy gì cả tức là qua rồi.

- Tôi hoàn toàn không tin điều đó, Sancho nói, tuy nhiên, tôi cũng sẽ làm theo lời ngài bảo mặc dù tôi không hiểu cần phải thử như vậy để làm gì; mắt tôi thấy rành rành rằng ta chưa đi khỏi bờ được năm sào và cũng chưa cách xa lũ súc vật được hai sào vì Rocinante và lừa vẫn còn kia thôi. Cứ theo cách đo lường của tôi, xin thề là ta tiến nhanh không bằng con kiến.

- Sancho, hãy thử làm theo lời ta bảo, đừng lo tới chuyện khác nữa. Anh không biết gì về những lưỡng phân khuyên và lưỡng chí khuyên, kinh tuyến và vĩ tuyến, hoàng đạo và quỹ đạo, Bắc Cực và Nam Cực, đông chí và hạ chí, xuân phân và thu phân, ngoại hành tinh và nội hành tình, những cung hoàng đạo, kinh độ và vĩ độ, trắc độ và giác độ; đó là những nhân tố cấu thành thiên cầu và địa cầu. Nếu như anh biết tất cả những cái đó hoặc chỉ một phần thôi, anh sẽ thấy thầy trò ta đã vượt qua bao nhiêu kinh tuyến và vĩ tuyến, đã nhìn thấy bao nhiêu cung hoàng đạo, đã bỏ lại phía sau bao nhiêu tinh tú. Một lần nữa, ta nhắc anh hãy sờ, hãy xoa đùi xem sao, chắc chắn người anh sạch hơn tờ giấy trắng.

Theo lời Don Quixote, Sancho lướt nhẹ tay phía đùi bên trái rồi ngẩng đầu lên nhìn chủ và nói:

- Hoặc là thử như thế này không chính xác, hoặc thầy trò ta chưa đi tới con đường như ngài nói, thậm chí còn cách xa lắm.

- Sao, Don Quixote hỏi, anh bắt được một con gì ư?

- Không phải một con mà rất nhiều, Sancho đáp.

Nói xong, bác vẩy mạnh năm đầu ngón tay rồi nhúng cả bàn tay xuống nước để rửa.

Con thuyền cứ lững lờ trôi giữa dòng, không phải do sức mạnh huyền bí hoặc do một pháp sư tàng hình nào mà do chính dòng nước hiền hòa đẩy đi.

Giữa lúc đó, hai thầy trò thấy mấy chiếc cối xay nước ở giữa sông. Thoạt nhìn, Don Quixote reo to:

- Thấy chưa, anh bạn? Chúng ta đã phát hiện ra một đô thị, một lâu đài hoặc một tòa thành, ở đó chắc hẳn có một hiệp sĩ nào đang bị hành hạ hoặc một hoàng hậu hay công chúa nào đang bị đối xử tàn tệ. Người ta đưa ta tới đây để cứu vớt họ đó.

- Ngài nói đô thị, lâu đài, thành quách nào vậy? Sancho hỏi. Ngài không thấy đó là những Cối xay ở trên sông dùng để xay bột ư?

- Im mồm đi, Sancho; tuy trông giống Cối xay nhưng, thực ra, không phải đâu. Ta đã bảo với anh là các pháp sư có phép biến dạng mọi vật. Ta không định nói rằng họ hóa phép một vật này thành một vật khác, nhưng họ có tài làm cho ta nhìn vật này tưởng vật khác, giống như trước đây ta đã nhìn thấy nàng Dulcinea - niềm hy vọng của ta - dưới dạng một cô gái quê.

Lúc này, thuyền bắt đầu trôi nhanh hơn vì đã ra giữa dòng. Thấy có một chiếc thuyền theo dòng nước cuốn sắp lao vào guồng bánh xe cối xay, những người chủ cối xay vác những con sào dài chạy vội ra để chặn thuyền. Mặt mũi và quần áo đầy bột, trông họ thật gớm ghiếc; vừa chạy họ vừa kêu:

- Lũ người quỷ quái kia đi đâu vậy? Chán đời rồi sao? Muốn chết chìm và bị những bánh xe này nghiến nát ư?

Nghe thấy vậy, Don Quixote bảo giám mã:

- Sancho, ta nói có sai đâu, chúng ta đã tới một nơi ở đó ta phải làm cho thiên hạ thấy hết sự dũng mãnh của cánh tay. Trông kìa, có biết bao nhiêu tên lưu manh côn đồ đang xông tới trước mặt ta, biết bao nhiêu con quái vật đang nhe nanh dọa ta. Lũ súc sinh kia, ta sẽ cho bọn mi biết tay!

Rồi chàng đúng ra đầu mũi thuyền, quát tháo nạt nộ những người chủ cối xay bột:

- Quân đê tiện, xấu xa, vô giáo dục kia, hãy trả lại tự do hoàn toàn cho con người mà bọn mi đang giam cầm trong tòa thành hay ngục tối này, dù người đó thuộc dòng dõi thượng lưu hay hạ lưu; ta là Don Quixote xứ Mancha tức hiệp sĩ Sư Tử, theo lệnh Trời tới để kết thúc cuộc phiêu lưu mạo hiểm này đây.

Dứt lời chàng rút gươm múa vung cả lên; nghe những câu nói điên rồ của Don Quixote, những người chủ cối xay chẳng hiểu gì cả, cứ lấy sào chặn con thuyền đang sắp bị cuốn vào guồng bánh xe cối xay.

Sancho quỳ xuống, mang hết tâm thành cầu Trời cứu cho qua cơn hiểm nghèo trông thấy; Trời thương bác vì những người xay bột đã nhanh chóng khéo léo dùng sào chặn đứng được con thuyền; dù vậy, thuyền vẫn bị tròng trành, hất luôn Don Quixote và Sancho xuống nước. Tuy bơi giỏi như vịt, Don Quixote cũng hai lần bị sức nặng của vũ khí kéo xuống tận đáy sông, nếu không nhờ có những chủ cối xay lao xuống kéo cả hai người lên, hẳn thầy trò Don Quixote đã phải chịu số phận của thành Troy[168] vậy. Cả hai được đưa lên bờ, Sancho quỳ xuống đất, chắp tay, ngước mắt lên trời, lầm rầm khấn vái cầu Thượng đế đừng bao giờ bắt bác phải chịu đựng những ý muốn và hành động liều lĩnh của chủ nữa.

Lúc này, những người đánh cá - chủ chiếc thuyền - cũng đã tới; thấy thuyền bị guồng bánh xe cối xay nghiến tan tành, họ xông lại lột sạch quần áo của Sancho và yêu cầu Don Quixote đền tiền. Thản nhiên như không có chuyện gì xảy ra, chàng hiệp sĩ bảo những chủ cối xay và những người đánh cá rằng chàng rất vui lòng bồi thường với điều kiện họ thả ngay, không cần bảo lãnh, những người đang bị giam hãm trong lâu đài.

Một người chủ cối xay nói:

- Tên mất trí kia, mi bảo người nào, lâu đài nào? Hay là mi định cứu những người đến đây xay bột?

- Thôi, cũng đành, Don Quixote tự nhủ; cầu xin quân đê tiện làm điều thiện có khác gì truyền giáo giữa sa mạc. Vả chăng trong chuyện này, hình như có bàn tay của hai pháp sư cao cường, bên nọ phá ngang ý định của bên kia, một bên trao cho ta chiếc thuyền, một bên hất ta xuống sông. Hãy để Chúa cứu xét vì mọi việc trên đời đều là âm mưu thủ đoạn đối chọi lẫn nhau. Ta không thể làm gì hơn được.

Chàng ngước nhìn những chiếc cối xay nước, cất cao giọng, nói tiếp:

- Hỡi các bạn bị giam cầm trong ngục thất, dù các bạn là ai, hãy thứ lỗi cho tôi; tôi không gặp may và các bạn cũng gặp rủi nên chỉ mình tôi không thể cứu các bạn khỏi cảnh đau lòng này. Chắc hẳn cuộc phiêu lưu này dành cho một hiệp sĩ khác.

Nói rồi, chàng thương lượng với những người đánh cá và bồi thường chiếc thuyền với số tiền năm mươi real. Sancho miễn cưỡng phải chi tiền, bác nói:

- Đi hai chuyến thuyền như thế này thì nhẵn túi.

Nhìn hai nhân vật khác hẳn người thường, các chủ cối xay và những người đánh cá lấy làm ngạc nhiên lắm; họ không sao hiểu nổi ý tứ từ những câu nói của Don Quixote cũng như những câu chàng hỏi họ. Nghĩ là hai thằng điên, họ bỏ đi, một bên trở về với những cối xay nước, một bên quay về làng. Don Quixote và Sancho cũng trở về với lũ vật, cùng với kiếp sống như con vật trước đây. Cuộc phiêu lưu trên chiếc thuyền bị phù phép kết thúc như vậy đó.

Chương XXX

NHỮNG CHUYỆN XẢY ĐẾN VỚI DON QUIXOTE KHI GặP MỘT NGƯỜI ĐÀN BÀ ĐI SăN XINH ĐẸP

Chàng hiệp sĩ và giám mã trở về chỗ buộc hai con vật, vừa buồn vừa bực, nhất là Sancho vì đối với bác, đồng tiền liền khúc ruột, tưởng đâu ai lấy mất đồng nào là moi con ngươi trong mắt bác ra vậy. Cuối cùng, chẳng nói chẳng rằng, hai thầy trò rời khỏi con sông trứ danh, kẻ cưỡi lừa, người cưỡi ngựa. Don Quixote chìm đắm trong những ý nghĩ yêu đương, Sancho mải mê với hy vọng làm giàu mà lúc này bác cảm thấy xa vời. Tuy ngu đần, bác cũng nhận thấy rõ rằng tất cả hoặc hầu hết những hành động của Don Quixote đều hão huyền, cho nên bác chỉ chờ có dịp là chuồn thẳng về nhà, chẳng cần xin phép hoặc có lời từ biệt với chủ. Thế nhưng số phận lại an bài việc đời trái ngược hẳn điều bác suy nghĩ.

Ngày hôm sau, vào lúc sắp lặn mặt trời, hai thầy trò ra khỏi rừng; Don Quixote đưa mắt nhìn cánh đồng cỏ xanh rờn thấy ở đằng xa có một đám người; lại gần hơn thì nhận ra đó là những người đi săn bằng chim ưng[169]; lại gần nữa, thấy giữa đám đông có một phu nhân kiều diễm cưỡi ngựa bạch cái điểm bộ dây cương màu xanh và bộ yên thêu chỉ bạc. Bà ta mặc một bộ đồ cùng màu xanh, vừa trang nhã, vừa sang trọng, tưởng đâu bà là hiện thân của sự thanh lịch vậy. Một con chim ưng đậu trên tay trái bà, điều này khiến Don Quixote nhận ra đây là một bà lớn, chủ nhân của đám người; sự thật là như vậy; chàng bèn bảo Sancho:

- Sancho con ta hãy đến thưa với phu nhân cưỡi ngựa và có con chim ưng trên tay rằng ta, hiệp sĩ Sư Tử, xin hôn tay mỹ nhân và, nếu như được mỹ nhân cho phép, ta sẽ đích thân tới hôn tay và mang hết sức mình phụng sự chừng nào bà yêu cầu. Sancho, hãy nói năng thận trọng, nhớ đừng thêm thắt những câu tục ngữ của anh trong khi thực hiện sứ mệnh này.

- Ngài bắt nọn trúng nhỉ! Sancho đáp. Nhưng hà tất phải dặn tôi điều đó vì đây không phải lần đầu tiên trong đời tôi làm sứ giả tới gặp những phu nhân quyền quý.

Don Quixote bảo:

- Ngoài lần anh được cử tới gặp phu nhân Dulcinea, ta nghĩ rằng anh không đi chuyến nào khác từ khi theo hầu ta.

- Đúng thế, Sancho đáp, song một khi có quyết tâm thì trở ngại nào cũng vượt, khó khăn mấy mà biết cách thì cũng qua. Ý tôi muốn nói rằng không phải bảo ban dặn dò gì hết, việc nào tôi cũng am hiểu đôi chút và cũng làm được ít nhiều.

- Sancho, ta cũng tin như vậy, Don Quixote bảo. Tốt lắm, đi đi, Chúa phù hộ cho anh.

Sancho quất lừa phi nhanh hơn thường lệ; tới trước mặt bà đi săn xinh đẹp, bác nhảy xuống, quỳ sụp dưới đất và nói:

- Thưa phu nhân xinh đẹp, vị hiệp sĩ đứng đằng kia, tên gọi hiệp sĩ Sư Tử, là chủ nhân tôi, còn tôi là giám mã của ngài, tên cúng cơm là Sancho Panza. Ông hiệp sĩ Sư Tử đó - trước đây không lâu mang tên hiệp sĩ Mặt Buồn - phái tôi tới thưa với phu nhân vui lòng đồng ý cho phép ông ta thực hiện điều mong muốn duy nhất; theo lời ông ta và theo sự suy nghĩ của tôi, đó là được phụng sự quý chim ưng và nhan sắc tuyệt đỉnh của phu nhân. Nếu phu nhân cho phép tức là đã làm một việc có lợi cho bản thân, còn ông chủ tôi cũng sẽ được đội ân sâu và thỏa lòng mong ước.

- Tất nhiên rồi, anh chàng giám mã ạ, phu nhân đáp; và anh cũng đã thực hiện nhiệm vụ với tất cả những lễ nghi cần thiết của những sứ mệnh như thế này. Hãy đứng lên nào; thật là không đúng nếu để cho giám mã của một hiệp sĩ vĩ đại như hiệp sĩ Mặt Buồn - mà chúng tôi ở đây đã được biết tiếng nhiều - phải quỳ dưới đất. Anh bạn hãy đứng dậy và về thưa với chủ rằng ông ta đến rất đúng lúc, tôi và công tước phu quân vui sướng được tiếp đãi người tại biệt thự riêng ở gần đây.

Sancho đứng lên, ngạc nhiên trước nhan sắc cũng như thái độ lịch sự, nhã nhặn của phu nhân, nhất là lại thấy bà nói rằng đã biết tiếng chủ mình là hiệp sĩ Mặt Buồn. Bác nghĩ sở dĩ bà không gọi Don Quixote là hiệp sĩ Sư Tử vì chủ mình mới lấy tên này gần đây. Công tước phu nhân - tới nay cũng chưa ai biết rõ tên tuổi - lên tiếng hỏi Sancho:

- Người anh em giám mã hãy nói cho ta rõ: ông chủ anh phải chăng là nhân vật chính trong một tập truyện in tên gọi Don Quixote - Nhà quý tộc tài ba xứ Mancha, con người có tình nương yêu dấu tên là Dulcinea làng Toboso?

Sancho đáp:

- Chính ông ta đó, thưa phu nhân; còn cái anh giám mã của ông, được nêu hoặc cần phải nêu trong cuốn sách đó, mà người ta gọi là Sancho Panza, chính là tôi, trừ khi tôi bị đánh tráo từ trong nôi, ý tôi muốn nói là trừ phi tôi bị đánh tráo ở nhà in.

- Tất cả những điều đó làm ta rất thích thú, công tước phu nhân nói. Người anh em Panza hãy về thưa với chủ rằng ta hoan nghênh ông đặt chân lên lãnh địa của ta, rằng không gì khiến ta vui sướng hơn là được tiếp kiến ông.

Được câu trả lời thật là êm ái, Sancho hớn hở trở về gặp chủ; bác thuật lại tất cả những điều nữ công tước đã nói và, bằng những lời lẽ quê mùa, tán dương đến tận mây xanh nhan sắc tuyệt vời và vẻ yêu kiều, lịch thiệp của bà. Nghe xong, Don Quixote ngồi lại chỉnh tề trên yên, quặp chặt bàn đạp, nắn lại vành mũ, thúc đinh vào sườn con Rocinante, đường hoàng tới hôn tay công tước phu nhân. Trong khi đó, bà này cho mời công tước phu quân tới và kể lại cho ông nghe tất cả câu chuyện vừa xảy ra. Vì đã đọc phần thứ nhất cuốn truyện, qua đó biết được tính nết rồ dại của Don Quixote, hai ông bà chờ chàng tới với tất cả lòng mong muốn được gặp mặt; họ bàn nhau sẽ chiều theo tính tình của chàng như một hiệp sĩ giang hồ trong những ngày chàng nghỉ chơi với họ, bằng tất cả những lễ nghi thường thấy trong sách kiếm hiệp mà họ đã đọc và rất thích thú.

Lúc này, Don Quixote tới, vành mũ vểnh cao; thấy chủ ra bộ xuống ngựa, Sancho vội tới giữ bàn đạp; chẳng may, trong khi từ trên lưng lừa nhảy xuống, một chân bác bị móc vào dây buộc yên, không sao gỡ ra được, thành thử người bác bị treo ngược, mồm và ngực chạm đất. Vốn không quen xuống ngựa một khi không có người giữ bàn đạp, lại đinh ninh Sancho đã tới giữ rồi, Don Quixote cứ thế gieo mình xuống, kéo theo bộ yên của Rocinante - chắc là yên buộc không chặt, cả yên lẫn người lăn kềnh ra đất; chàng xấu hổ quá, không ngớt lời lẩm bẩm nguyền rủa bác Sancho xúi quẩy lúc này vẫn bị mắc chân trong cùm. Công tước truyền cho gia nhân tới đỡ hiệp sĩ và giám mã dậy. Bị ngã đau, Don Quixote cố gượng đau tập tễnh tới quỳ trước mặt hai vị đại nhân, song công tước không chịu dể chàng làm như vậy; ông xuống ngựa ôm hôn Don Quixote và nói:

- Thưa ngài hiệp sĩ Mặt Buồn, tôi thật phiền lòng vì bước chân đầu tiên ngài đặt lên đất của tôi lại quá rủi ro như ta đã thấy; tuy nhiên những sự bất cẩn của các giám mã thường khi còn gây ra những điều rủi ro hơn nhiều.

- Thưa vương hầu cao quý, Don Quixote đáp, bước chân tôi đi để được yết kiến ngài không thể nào rủi ro được dù tôi bị rơi xuống tận đáy vực thẳm, vì rằng niềm vinh quang được thấy mặt ngài cũng đủ để kéo tôi ra khỏi vực. Tên giám mã của tôi, mà Chúa nguyền rủa, giỏi khua môi múa mỏ nói dóc hơn là thít cho chặt một cái yên ngựa. Song, dù tôi ở trong tình thế nào, nằm hay đã đứng dậy, đi bộ hay cưỡi ngựa, tôi luôn luôn sẵn sàng phụng sự ngài và công tước phu nhân, một con người xứng đáng làm bạn trăm năm của ngài, xứng đáng là bà chúa sắc đẹp và phép lịch sự của thiên hạ.

- Chớ, chớ, ngài Don Quixote xứ Mancha - Công tước nói; thật là không phải nếu ta ca tụng những sắc đẹp khác một khi phu nhân Dona Dulcinea làng Toboso có mặt trên trái đất này.

Sancho gần đấy, lúc này đã gỡ chân ra khỏi dây; Don Quixote chưa kịp đáp lại, bác đã nói leo:

- Ta không thể phủ nhận rằng bà chủ Dulcinea làng Toboso của tôi đẹp lắm; tuy nhiên, khi không chẳng đợi chẳng chờ, thỏ rừng trong bụi bất ngờ thò ra; tôi nghe nói rằng cái mà người ta gọi là tạo hóa cũng giống như ông thợ gốm nặn những bình bằng đất, và người nào làm được một cái bình đẹp cũng có thể làm ra hai cái, ba cái, cả trăm cái. Tôi nói vậy bởi vì thực ra bà công tước cũng chẳng thua kém gì bà chủ Dulcinea làng Toboso của tôi đâu.

Don Quixote quay về phía nữ công tước, nói:

- Thưa phu nhân, xin phu nhân biết cho rằng không hiệp sĩ giang hồ nào trên đời này có một giám mã ba hoa và hay pha trò hơn giám mã của tôi; tự hắn sẽ chứng minh lời tôi nói nếu như phu nhân ưng thuận cho tôi ở lại đây vài ngày hầu hạ người.

Nữ công tước đáp lại:

- Nếu như Sancho hay pha trò, tôi càng thêm quý vì điều đó chứng tỏ anh ta có trí tuệ. Ngài Don Quixote hẳn biết rằng những câu nói hóm hỉnh có duyên không đi đôi với những bộ óc đần độn, và một khi Sancho hay pha trò hóm hỉnh thì từ giờ trở đi, tôi xin coi anh ta là một người thông minh.

- Và ba hoa nữa, Don Quixote thêm.

- Càng tốt, công tước nói; những ý kiến hay ho không thể được diễn giải bằng những lời cộc lốc. Nhưng thôi, ta không nên mất nhiều thời giờ bàn chuyện đó, xin mời đại hiệp sĩ Mặt Buồn quá bộ…

- Công tước phải gọi là hiệp sĩ Sư Tử, Sancho thưa, vì đã hết thời Mặt Buồn, sang thời Sư Tử rồi.

- Nào thì Sư Tử, công tước nói tiếp. Vậy xin mời ngài hiệp sĩ Sư Tử quá bộ tới lâu đài của tôi ở cách đây không xa, tại đó ngài sẽ được tiếp đón thật xứng đáng với danh vị cao quý của ngài như tôi và công tước phu nhân vẫn thường tiếp đón các vị hiệp sĩ giang hồ lui tới.

Sau khi Sancho đặt ngay ngắn bộ yên trên lưng Rocinante và thít chặt lại, Don Quixote leo lên; công tước cũng nhảy lên một con ngựa đẹp, nữ công tước đi vào giữa, rồi cả ba tiến về phía lâu đài. Công tước phu nhân truyền cho Sancho đi bên cạnh vì bà rất thích nghe những câu pha trò của bác. Không đợi phải mời tới lần thứ hai, Sancho chen vào giữa ba người, góp chuyện luôn, ông bà công tước rất hể hả vì may mắn sao được tiếp đón trong lâu đài của mình một hiệp sĩ giang hồ trứ danh và một giám mã ba hoa như vậy.

Chương XXXI

NóI VỀ NHIỀU CHUYỆN TRỌNG ĐẠI

Sancho vui mừng khôn xiết, nghĩ mình đã giành được thiện cảm của nữ công tước; vốn thích ăn uống phè phỡn, bác chắc mẩm sẽ tìm thấy trong lâu đài của bà những gì đã có ở nhà Don Diego và Basilio, và bác định bụng sẽ không bỏ lỡ cơ hội nào để chè chén mỗi khi gặp dịp.

Sách kể lại rằng trước khi họ tới biệt thự hay lâu đài, công tước đi về trước để chỉ bảo cho gia nhân cách thức tiếp đãi chàng hiệp sĩ. Khi Don Quixote cùng nữ công tước vừa tới cổng lâu đài, có hai người hầu hoặc giữ ngựa, áo dài chấm gót bằng xa tanh đỏ sẫm, bước ra ôm Don Quixote xuống đất, nhanh nhảu nói:

- Xin mời ngài đỡ nữ công tước của chúng tôi xuống ngựa.

Don Quixote làm theo; thế là giữa hai người, bên này khẩn nài, bên kia khước từ, kéo dài mãi. Cuối cùng, công tước phu nhân thắng: bà chỉ chịu cho công tước đỡ xuống ngựa, nói rằng bà cảm thấy không xứng đáng để một hiệp sĩ vĩ đại như vậy phải mang một gánh nặng vô ích như thế. Thế là công tước phải tới đỡ bà xuống. Khi Don Quixote bước vào một cái sân lớn, hai thị nữ xinh đẹp tới khoác lên vai chàng một chiếc áo choàng rộng màu đỏ thắm. Trong giây phút, các hành lang đầy những gia nhân nam và nữ, họ reo to:

- Hoan nghênh tinh hoa của các hiệp sĩ giang hồ!

Rồi tất cả, hoặc hầu hết, rảy những lọ nước thơm lên người Don Quixote và ông bà công tước khiến chàng hiệp sĩ phải ngạc nhiên. Đây là lần đầu tiên trong đời chàng nghĩ và tin rằng đích thị mình là hiệp sĩ giang hồ, chứ không phải tưởng tượng, vì thấy được tiếp đón đúng cách thức như các hiệp sĩ giang hồ thuở trước mà chàng đã đọc trong sách.

Sancho bỏ mặc con lừa, bám riết bà công tước, đi vào lâu đài; nhưng bị lương tâm cắn rứt vì đã bỏ con vật ở lại một mình, bác lại gần một bà quản gia đạo mạo ra đón công tước phu nhân cùng với các bà khác, nói nhỏ với bà ta:

- Thưa bà Gonzalez, hoặc như người ta vẫn thường gọi bà là…

- Tên tôi là Dona Rodriguez de Grijalba, bà quản gia đáp. Ông anh muốn gì?

Sancho nói:

- Tôi muốn phiền bà ra cổng lâu đài ở đó bà sẽ thấy con lừa xám của tôi; bà làm ơn bảo người nhà hoặc chính bà cho nó vào chuồng giúp tôi. Con vật nhỏ bé đó hơi nhút nhát và không quen đứng một mình.

- Nếu chủ cũng lịch thiệp như tớ thì nhà này thật vô phúc, bà quản gia nói. Thôi, chán ông anh và kẻ nào đưa ông anh tới đây! Hãy tự lo liệu cho con lừa của mình, các bà quản gia trong nhà này không quen những công việc đó đâu.

Sancho bảo:

- Quả tình tôi có nghe ông chủ tôi, một người thông tỏ mọi chuyện, kể rằng khi hiệp sĩ Lancelot từ Bretagne tới, chàng đã được các phu nhân chăm sóc, ngựa của chàng được các bà quản gia trông nom. Ấy thế mà tôi không đổi con lừa của tôi lấy con ngựa của ngài Lancelot đâu nhé.

- Nếu ông anh là chú hề, bà quản gia nói, hãy dành những câu pha trò cho những ai muốn nghe và trả nhiều tiền; đối với tôi, ông anh chỉ có thể được một quả vả thôi.

- Ít ra nó cũng chín mõm, Sancho trả miếng, vì chắc bà không chịu thua kém ai về mặt tuổi tác.

- Con nhà hạ lưu! Bà quản gia sôi tiết tru lên; ta già hay không, có Chúa biết, không đến cái thứ mi, đồ súc sinh sặc mùi tỏi!

Bà ta hét to đến nỗi công tước phu nhân cũng nghe thấy, ngoảnh đầu lại; thấy bà quản gia hầm hầm, hai mắt đỏ ngầu, phu nhân bèn hỏi bà nổi nóng với ai vậy.

- Với cái anh này này, bà ta đáp, vì anh ta cứ nằng nặc đòi tôi dắt vào chuồng con lừa của anh ta đang đứng ngoài cổng lâu đài; anh ta còn nói rằng thiên hạ đã làm như vậy, chẳng biết thiên hạ nào, rằng có những phu nhân chăm sóc anh chàng Lancelot nào đó, có những bà quản gia coi ngựa cho chàng ta; không những thế, anh ta còn bảo tôi là gái già.

- Ta sẽ coi câu đó là một sự xúc phạm lớn hơn tất cả những câu xúc phạm khác mà người ta có thể nói với ta, nữ công tước đáp. Rồi bà quay lại bảo Sancho:

- Anh bạn Sancho, phải biết rằng Dona Rodriguez còn trẻ lắm; sở dĩ bà phải trùm khăn như vậy là do chức vụ và tục lệ yêu cầu chứ không phải do tuổi tác đâu.

- Nếu tôi có ý nói như vậy, Sancho đáp, xin là những năm còn lại của đời tôi sẽ chẳng ra gì. Tôi nói thế chỉ vì tôi quá thương con lừa của tôi, và tôi nghĩ rằng không thể nhờ cậy ai có lòng tốt hơn bà Dona Rodriguez.

Don Quixote nghe được hết, bèn bảo Sancho:

- Sancho, đây có phải nơi để nói những chuyện đó không?

- Thưa ông chủ, Sancho đáp, ai cần nói gì cứ phải nói, bất kể nơi nào; ở đây tôi nhớ tới con lừa thì tôi nói, nếu tôi nhớ tới nó ở chuồng ngựa, tôi sẽ nói tại đó.

Công tước góp lời:

- Sancho nói rất đúng, không có gì phải chê trách anh ta cả. Con lừa sẽ được ăn uống thỏa thuê. Sancho không phải lo; lừa của anh sẽ được đối xử như chính bản thân anh vậy.

Giữa những câu chuyện trò khiến mọi người đều thú vị - trừ Don Quixote, họ lên tới tầng trên. Don Quixote được đưa vào một phòng trang hoàng màn trướng rất lộng lẫy bằng gấm thêu chỉ vàng: sáu thị nữ tới cởi tháo vũ khí và hầu hạ chàng, các cô này đã được ông bà công tước căn dặn phải làm gì và phải đối xử với Don Quixote như thế nào để chàng nghĩ và cảm thấy mình được tiếp đãi như một hiệp sĩ giang hồ. Sau khi lột áo giáp ra, Don Quixote chỉ còn mặc độc manh quần cụt và tấm áo ngắn băng da nai, trông người khẳng khiu, cao lêu đêu, cứng đơ, hai gò má hóp như sắp hôn nhau, nếu các cô hầu không cố nhịn theo nghiêm lệnh của ông bà chủ, chắc họ sẽ cười vỡ bụng.

Sau đó, các cô gái yêu cầu chàng cho họ cởi nốt quần áo để mặc sơ mi song chàng không chịu, nói rằng sự kín đáo cũng cần thiết cho các hiệp sĩ giang hồ như lòng dũng cảm. Chàng bảo các cô hãy đưa sơ mi cho Sancho, rồi cả hai thầy trò vào một phòng vuông có đặt một cái giường sang trọng tại đó Don Quixote cởi quần áo và mặc sơ mi. Còn lại hai người, Don Quixote bảo Sancho:

- Thằng hề tập sự và thằng ngu lâu đời kia, nghe ta hỏi: hay hớm gì mà mi lại xúc phạm tới danh dự một bà quản gia đạo mạo, đáng kính như bà Rodriguez? Phải chăng đó là lúc để mi lo cho con lừa của mi? Một khi ông bà công tước đón tiếp khách lịch sự như vậy, liệu họ có để cho những con vật bị đối xử tồi tệ không? Vì Chúa, hãy ăn ở đúng mực, đừng để lòi sợi dệt ra kẻo thiên hạ biết mi chỉ là vải thô rẻ tiền. Kẻ có tội kia, phải biết rằng một ông chủ càng được trọng vọng nếu có những người hầu nghiêm túc, đứng đắn, và một trong những ưu thế lớn khiến cho các ông hoàng vượt lên trên những người khác là do họ dùng những người hầu cũng mực thước như chính họ. Thật đáng buồn cho mi và bất hạnh cho ta! Mi không biết rằng nếu người ta nghĩ mi là một kẻ thô lỗ, tục tằn, người ta sẽ coi ta là một anh bẻm mép hoặc một hiệp sĩ bịp bợm ư? Không được, anh bạn Sancho ơi, phải tránh những vấp váp đó; kẻ nào hay ba hoa, bông lơn sẽ ngã ngay từ bước hụt đầu tiên và trở thành thằng hề lố bịch. Hãy giữ mồm giữ miệng, suy nghĩ, cân nhắc từng lời nói trước khi thốt ra miệng; phải biết rằng thầy trò ta đã tới một nơi ở đó, với sự phù trợ của Chúa và sự dũng mãnh của cánh tay ta, chúng ta sẽ trở nên vừa lừng danh, vừa giàu có gấp năm gấp mười.

Sancho thề sống thề chết là sẽ khâu mồm, cắn lưỡi trước khi nói một câu nào không đúng lúc và thiếu suy nghĩ như chủ đã dặn, rằng chủ bác không phải bận tâm nữa, không bao giờ bác để cho ai nghĩ rằng thầy trò bác là kẻ xấu.

Don Quixote mặc quần áo, buộc dải đeo gươm, mang kiếm, khoác áo choàng đỏ lên vai, đội mũ xa tanh xanh do các cô gái đưa cho; sau khi thắng bộ, chàng bước vào phòng lớn tại đó các thị nữ đã đứng thành hai hàng đều nhau, tay cầm sẵn những bình nước thơm[170] mà họ dâng lên chàng một cách rất trọng thể, cung kính. Rồi có mười hai thị đồng cùng viên thiện trưởng[171] tới dưa chàng đến bàn tiệc, tại đó ông bà công tước đang chờ; họ rước chàng đi giữa, nghiêm trang long trọng dẫn chàng sang một phòng có bày một bàn tiệc linh đình với bốn bộ đồ ăn. Ông bà công tước ra tận cửa đón chàng, theo sau có một giáo sĩ đạo mạo; đây là hạng người làm nghề cai quản nhà cửa các vị vương hầu, họ không thuộc dòng dõi vương đế nên không biết chỉ cho các vị vương hầu xử sự sao cho đúng tư cách của mình, họ chỉ muốn đem so sự quảng đại bao la của các nhà đại quyền quý với sự nhỏ nhen trong tâm hồn họ, và vì họ muốn những người chịu sự cai quản của họ phải hạn chế tấm lòng quảng đại nên đã biến những người này trở thành ti tiện[172]; xin thưa là giáo sĩ đạo mạo theo ông bà công tước ra đón Don Quixote thuộc hạng này đó vậy. Đôi bên thi lễ hồi lâu, cuối cùng ông bà công tước kèm chàng hiệp sĩ vào giữa, rồi tất cả vào bàn tiệc. Công tước mời Don Quixote ngồi ghế đầu bàn[173] song chàng khước từ, phải nói mãi mới chịu nhận; giáo sĩ ngồi đối diện, công tước và phu nhân ngồi hai bên.

Sancho chứng kiến từ đầu đến cuối cảnh này; bác ngẩn người trước vinh dự mà hai vị vương hầu dành cho chủ bác. Thấy công tước mời mọc Don Quixote ngồi ghế đầu bàn một cách quá long trọng, bác nói:

- Nếu các vị cho phép, tôi xin kể ra đây một câu chuyện về những cái ghế đã xảy ra ở làng tôi.

Sancho vừa dứt lời, Don Quixote run bắn người, nghĩ thầm bác lại sắp phun ra những chuyện hớ hênh.

Sancho nhìn chủ, hiểu ý, nói:

- Xin ông chủ đừng lo tôi quên lời hứa và sẽ nói những điều phi lý; tôi chưa quên những lời khuyên bảo của ngài về vấn đề nói nhiều hay ít, khôn hay dại.

- Sancho, ta chẳng nhớ gì hết, Don Quixote đáp; anh muốn nói cứ nói, miễn là nói nhanh lên.

Sancho tiếp tục:

- Điều tôi định nói hoàn toàn có thật khiến ngài Don Quixote có mặt tại đây sẽ không bảo tôi nói láo.

- Sancho, tha hồ cho anh nói láo, Don Quixote đáp, ta không hề ngăn cấm, song phải suy nghĩ trước khi nói.

- Tôi đã suy nghĩ lại rồi, lần này chắc ăn, để tôi kể rồi sẽ rõ.

Don Quixote nói:

- Có lẽ xin hai vị cho tống cổ tên ngu xuẩn này ra ngoài vì nó sẽ kể cả ngàn chuyện bậy bạ.

- Ấy chớ, nữ công tước lên tiếng, Sancho sẽ không rời tôi một bước, tôi mến anh ta lắm vì biết anh rất có duyên.

- Cầu cho phu nhân chí tôn chí kính sống những ngày duyên dáng vì phu nhân đã nhận xét tốt về tôi mặc dù tôi không có ưu điểm đó, Sancho nói. Câu chuyện tôi định kể là như thế này: làng tôi có một nhà quý tộc rất giàu vì ông ta thuộc dòng họ Alamos de Medina del Campo, lấy vợ là Dona Mencia de Quinones, con gái của Don Alonso de Maranon, người được thưởng bội tinh Santiago và bị chết đuối ở Herradura, nguyên nhân gây ra vụ xung đột cách đây mấy năm ở trong làng mà theo chỗ tôi biết, ông chủ Don Quixote của tôi cũng có tham gia, còn thằng xỏ lá ba que Tomasilio, là con trai ông thợ rèn Balbastro, thì bị thương… Tất cả những điều đó có đúng không, thưa ông chủ? Xin ngài hãy nói ra để các vị đây không nghĩ rằng tôi ba hoa, nói bịa.

- Cho tới giờ, giáo sĩ bảo, tôi nghĩ rằng anh ba hoa hơn là bịa đặt, còn từ đây trở đi, tôi không biết tôi sẽ nghĩ anh là gì.

Don Quixote bảo:

- Sancho, anh đưa ra nhiều nhân chứng dẫn chứng quá khiến ta không thể không công nhận rằng có lẽ anh nói thật. Tiếp tục đi và kể vắn tắt thôi vì cứ cung cách này thì hai ngày nữa chưa xong đâu.

- Không nên kể vắn tắt vì tôi đang muốn nghe, nữ công tước nói. Trái lại, Sancho phải kể theo cách của anh ta, trừ sáu ngày chưa xong thì đó là những ngày thú vị nhất trong đời tôi.

Sancho kể tiếp:

- Vậy là, thưa các vị, nhà quý tộc đó, mà tôi biết rõ như thể bàn tay mình vì từ nhà tôi đến nhà ông ta chỉ cách xa nhau một tầm nỏ, mời ăn một nông phu nghèo nhưng tử tế.

- Người anh em hãy đi vào vấn đề, giáo sĩ bảo, nếu cứ nói theo lối kể này thì người anh em sang tới bên kia thế giới cũng chưa hết chuyện đâu.

- Tôi sẽ dừng lại giữa đường, nếu Chúa muốn, Sancho đáp. Nào, tôi đang kể là bác nông phu đó tới nhà vị quý tộc theo lời mời của ông, cầu cho linh hồn ông an nghỉ vì ông đã chết, thêm chi tiết nữa là nghe đồn ông chết như một thiên thần, tôi không được dự đám tang vì khi đó tôi đi gặt ở Tembleque.

- Con ơi, giáo sĩ kêu lên, hãy mau mau từ Tembleque trở về, và đừng chôn cất nhà quý tộc nữa nếu con không định chôn cất những người khác; kết thúc câu chuyện đi thôi.

- Lúc này, Sancho tiếp tục, hai người sắp sửa ngồi vào bàn ăn, mà tưởng đâu như tôi đang nhìn thấy họ rõ hơn bao giờ hết…

Ông bà công tước rất lấy làm khoái chí thấy nhà tu hành ta tỏ vẻ khó chịu với lối kể chuyện ề à, dây cà ra dây muống của Sancho, còn Don Quixote tức điên ruột.

- Như tôi đã kể, Sancho lại tiếp, khi hai người sắp ngồi vào bàn, bác nông phu cứ khăng khăng rước nhà quý tộc ngồi ghế đầu, nhà quý tộc cũng khăng khăng nhường, nói rằng trong nhà ông ta, mọi người phải làm theo ý chủ nhà. Song, bác nông phu muốn tỏ ra mình lịch thiệp, gia giáo, nhất quyết không chịu, đến nỗi nhà quý tộc phát bực, hai tay nắm lấy bả vai bác ta, bắt phải ngồi và nói: “Ngồi xuống đây, ông lực điền ơi, dù tôi ngồi chỗ nào cũng vẫn là ghế đầu bàn.” Câu chuyện như vậy và tôi nghĩ là kể ra đây chả phải là kể lạc đề.

Mặt Don Quixote chuyển sang nhiều màu, nổi bật lên trên nước da nâu, nom như những đường vân thạch vậy. Chủ nhà biết Sancho nói lỡm phải bấm bụng cười, sợ Don Quixote phát khùng. Để chuyển đề tài câu chuyện, không cho Sancho tiếp tục nói bậy, nữ công tước hỏi Don Quixote có được tin gì về nàng Dulcinea không và lâu nay chàng có gửi tặng tình nương vài tên khổng lồ hoặc tướng cướp không, vì chắc hẳn chàng đã hạ được nhiều tên. Don Quixote đáp:

- Thưa phu nhân, nỗi bất hạnh của tôi chỉ có khởi đầu mà không bao giờ có kết thúc. Tôi đã đánh bại nhiều tên khổng lồ, kẻ cướp, hung đồ và đã phái chúng đến trình diện nàng, song làm sao chúng tìm thấy được vì nàng đã bị phù phép biến thành cô gái quê xấu xí nhất mà con người có thể tưởng tượng được.

- Tôi không biết chuyện đó, Sancho Panza nói; riêng tôi nghĩ rằng bà ấy là người đẹp nhất trần; chí ít là vẻ sự nhẹ nhàng và môn nhào lộn, bà không chịu thua người làm trò leo dây. Thưa công tước phu nhân, quả thật bà ta nhảy từ dưới đất lên mình lừa như một con mèo vậy.

- Sancho, anh có thấy bà ta bị phù phép không? Công tước hỏi.

- Làm sao thấy được! Sancho đáp. Chính tôi chứ có ma quỷ nào bày ra trò phù phép ấy đâu! Bà ta bị phù phép cũng giống như bố tôi bị phù phép vậy thôi.

Nghe bàn những chuyện khổng lồ, tướng cướp và pháp sư, giáo sĩ ngờ ngợ rằng ông khách là Don Quixote; số là hằng ngày, công tước vẫn đọc truyện này và giáo sĩ đã nhiều lần trách ông ngông cuồng. Khi xác minh được điều nghi ngờ của mình là có thật, giáo sĩ hầm hầm nói với công tước:

- Thưa đức ông, sẽ có ngày ngài phải trình lên Chúa về những hành vi của con người này. Tôi nghĩ rằng lão Don Quixote hay Don Ngốc Nghếch, hay muốn gọi là gì cũng được, không đến nỗi quá điên rồ đâu; chính ngài muốn kích thích tính điên rồ của hắn bằng cách tạo cơ hội cho hắn phát triển những hành động ngông cuồng, viển vông.

Quay lại Don Quixote, giáo sĩ nói tiếp:

- Còn ông, đầu rỗng tuếch như bình đất, ai đã nhồi nhét vào đầu ông rằng mình là hiệp sĩ giang hồ, kẻ chiến thắng những tên khổng lồ và quy phục những tên tướng cướp? Xéo đi cho sớm và nghe tôi nói đây: hãy trở về nhà nuôi dạy con cái, nếu có, và trông nom nhà cửa. Đừng đi lang thang khắp chốn khắp nơi hít gió trời, chỉ tổ làm trò cười cho người quen kẻ lạ. Ông đã tìm thấy ở đâu có các hiệp sĩ giang hồ, trước kia cũng như bây giờ? Chỗ nào có khổng lồ ở Tây Đan Nha? Chỗ nào có kẻ cướp ở xứ Mancha? Chỗ nào có những mụ Dulcinea bị phù phép? Chỗ nào có những chuyện dớ dẩn mà người ta kể về ông?

Don Quixote chăm chú nghe con người đáng kính nói. Khi thấy giáo sĩ ngừng lời, chẳng nể mặt ông bà công tước, chàng đứng phắt dậy, nét mặt giận dữ, phẫn nộ nói…

Lời đáp của Don Quixote xứng đáng được dành một chương.

Chương XXXII

DON QUIXOTE TRẢ LỜI KẺ ĐÃ MẮNG NHIẾC MÌNH, CÙNG NHỮNG CHUYỆN QUAN TRỌNG VÀ THÚ VỊ KHÁC

Don Quixote đứng phắt dậy, toàn thân run lẩy bẩy vì quá xúc động. Giọng dồn dập, hối hả, nói:

- Nơi tôi đang ngồi, sự có mặt của những người tôi quý trọng và lòng kính nể mà xưa nay tôi vẫn dành cho nghề nghiệp của ông, tất cả những cái đó đã kiềm chế nỗi phẫn nộ chính đáng của tôi và giữ tay tôi lại. Điều tôi vừa nói cộng với điều thiên hạ đều biết - rằng vũ khí của văn nhân cũng giống vũ khí của đàn bà, tức là cái lưỡi - khiến tôi cũng sẽ sử dụng cái lưỡi để khai chiến với ông, một người đáng lý nên có những lời khuyên bảo tốt đẹp hơn là những câu chửi rủa thô bỉ. Những lời khiển trách chí tình và thành thật được dùng trong những trường hợp khác và với những mục đích khác. Những lời khiển trách công khai và gay gắt của ông vượt quá mọi giới hạn của sự khiển trách chí tình đòi hỏi những lời lẽ nhẹ nhàng hơn là gay gắt. Vả chăng, không hề biết người ta có tội tình gì mà mắng nhiếc là ngốc nghếch, ngu xuẩn thì quả là dở. Nếu không thế, xin hỏi: Ông thấy tôi ngu ngốc ở điểm nào mà mắng mỏ quở trách tôi, bắt tôi phải trở về trông nom nhà cửa, vợ con mặc dù ông chẳng biết tôi có vợ con hay không? Chẳng lẽ người ta chỉ có một việc là xông bừa vào nhà người khác để cai quản gia chủ? Chẳng lẽ có những người được nuôi sống trong một thế giới rộng không quá hai, ba chục dặm, dám tự cho phép đề ra luật pháp cho hiệp sĩ đạo và nhận xét các hiệp sĩ giang hồ ư? Đi khắp thế gian, không phải tìm thú vui mà để nếm mùi tận khổ, thông qua đó những người có lòng đạt tới đỉnh cao của sự bất diệt, phải chăng là hành động vô ích, phí thời giờ? Nếu như có những hiệp sĩ, những trang tuấn tú, hào kiệt, danh gia gọi tôi là thằng ngu, tôi sẽ coi đó là một sự xúc phạm không gì rửa sạch, còn như những sĩ phu chưa từng bước chân vào con đường hiệp sĩ giang hồ, bảo tôi là ngốc nghếch, tôi coi không bằng đồng xèng. Tôi là hiệp sĩ và sẽ chết như hiệp sĩ, xin ngài chớ lấy thế làm phiền. Có những kẻ chạy theo con đường thênh thang của tham vọng kiêu căng; có những kẻ xu nịnh hèn hạ; kẻ khác đeo mặt nạ đạo đức; một số đi con đường tu hành chân chính. Còn tôi, số phận muốn tôi đi con đường gian lao của hiệp sĩ đạo. Hành nghề này, tôi khinh giàu sang mà chỉ trọng danh dự. Tôi đã bênh vực kẻ hèn yếu, uốn nắn điều sai trái, trừng trị bọn láo xược, đánh bại lũ khổng lồ, trừ khử loài quái vật. Tôi có tình nương chỉ vì các hiệp sĩ giang hồ bắt buộc phải có, không hơn không kém; tuy nhiên, tôi không bắt chước những kẻ yêu đương bậy bạ mà theo gương những tình nhân trong sạch và biết tự kiềm chế. Những ý định của tôi luôn luôn hướng về mục đích cao đẹp là làm tốt cho mọi người, không làm hại một ai. Nếu một con người suy nghĩ như vậy, phát biểu và hành động như vậy bị coi là ngu ngốc, xin công tước và công tước phu nhân cao cả hãy cho biết ý kiến.

- Lạy Chúa, hay quá chừng! Sancho nói. Ông chủ tôi ơi, ngài không cần phải bào chữa gì thêm vì không còn gì phải nói, phải nghĩ, phải làm nữa. Vả chăng, một khi ông giáo sĩ này phủ nhận sự tồn tại của hiệp sĩ giang hồ ở trên đời, trước kia cũng như bây giờ, có gì là lạ nếu như ông ta nói mà chẳng hiểu gì.

Giáo sỉ hỏi:

- Phải chăng người anh em là Sancho Panza, đã được chủ hứa cho một hòn đảo như người ta đồn đại?

- Chính tôi đây, Sancho đáp; tôi là người xứng đáng được hòn đảo như bất cứ ai khác; tôi là kẻ “đi với người tốt trở thành tốt”, “ở với người hay học cái hay”, là kẻ “biết tìm cây tùng nương bóng”. Tôi đã nương bóng một ông chủ tốt và theo hầu ông bao tháng nay; nếu Chúa thương, tôi sẽ là một Don Quixote thứ hai. Muôn năm ông chủ tôi và tôi! Ông sẽ không thiếu những vương quốc để trị vì, tôi cũng sẽ không thiếu những hòn đảo để cai quản.

- Chắc chắn không thiếu, anh bạn Sancho ạ, công tước bảo. Nhân danh ngài Don Quixote, tôi hứa sẽ cho anh làm thống đốc một hòn đảo hiện đang thiếu người cai trị, một hòn đảo không xoàng đâu.

- Sancho, hãy quỳ xuống hôn chân ngài công tước về ân huệ ngài vừa ban cho, Don Quixote bảo.

Sancho làm theo. Trước cảnh tượng đó, giáo sĩ đứng dậy, hầm hầm nói:

- Nhân danh một người khoác bộ áo tu hành, tôi xin nói rằng ngài cũng điên rồ như những kẻ có tội này. Làm sao chúng không điên rồ được một khi những người tỉnh táo tán tụng hành vi điên rồ của chúng. Xin ngài ở lại với chúng; chừng nào chúng còn sống trong nhà này, tôi sẽ ở lại nhà tôi, và tôi sẽ không phê phán những điều mà tôi không uốn nắn được.

Rồi, không nói gì thêm, cũng chẳng ăn gì nữa, giáo sĩ bỏ đi, nói thế nào cũng chẳng giữ lại được; của đáng tội, công tước cũng không khẩn nài gì lắm vì còn đang buồn cười về thái độ giận dữ xấc xược của giáo sĩ. Khi đã cười thỏa thuê, ông nói với Don Quixote:

- Thưa ngài hiệp sĩ Sư Tử, ngài đối đáp như vậy là quá đủ rồi, chả còn gì phải hậm hực nữa; vả chăng, những lời lẽ của ông giáo sĩ tuy có gay gắt song không thể là một sự công kích đối với ngài vì ngài biết rõ hơn tôi rằng các nhà tu hành, cũng như đàn bà, không công kích ai bao giờ.

- Đúng thế, Don Quixote nói, một người không thể bị ai công kích cũng không công kích ai được. Đàn bà, trẻ con và nhà tu hành không tự bảo vệ được khi bị công kích cho nên họ không thể bị ai xúc phạm. Hẳn ngài biết rõ hơn tôi rằng giữa xúc phạm và công kích, có sự khác biệt: sự xúc phạm chỉ xảy ra khi một người có thể gây ra và làm một cách liên tục, còn sự công kích có thể do bất cứ ai gây ra mà không xúc phạm gì hết. Một ví dụ: một người đang đi ngoài đường bất thần bị mười người khác có vũ khí trong tay xông tới đánh; anh ta rút gươm để tự vệ song đối phương quá đông không cho phép anh thực hiện ý định của mình là đánh trả; anh ta đã bị công kích mà không hề bị xúc phạm. Một ví dụ khác cũng chứng minh điều này: một người đang đi bỗng có kẻ đánh trộm sau lưng rồi bỏ chạy; anh ta đuổi theo nhưng không kịp; kẻ bị đánh đã bị công kích nhưng cũng không bị xúc phạm vì hành động xúc phạm có tính liên tục. Nhưng nếu kẻ đã đánh người, dù đánh trộm, đứng lại rút gươm ra, mặt đối mặt với đối phương, người bị đánh trộm vừa bị công kích vừa bị xúc phạm: bị công kích vì anh ta đã bị đánh lén, bị xúc phạm vì kẻ công kích đứng lại, tiếp tục gây hấn chứ không bỏ chạy. Bởi thế, theo luật lệ đáng nguyền rủa của một trận giao đấu, có thể tôi đã bị công kích mà không bị xúc phạm. Trẻ con và đàn bà hành động không có ý thức cho nên họ không cần phải bỏ chạy, cũng chẳng cần phải giữ thế thủ; những nhà tu hành cũng vậy. Ba loại người này không có vũ khí phòng vệ và tấn công; dù cho họ phải tự vệ theo lẽ tự nhiên, họ cũng không công kích ai cả. Vừa rồi, tôi nói rằng có thể tôi đã bị công kích, bây giờ, xin nói lại rằng tôi cũng không hề bị công kích, bởi chưng một người không thể bị ai xúc phạm cũng không xúc phạm được ai. Vì những lẽ đó, tôi không để tâm và cũng không được để tâm những lời nói gay gắt vừa rồi của ông giáo sĩ. Tôi chỉ muốn ông ta đứng lại một chút để nói cho biết rằng ông đã nhầm khi nghỉ và phát biểu rằng từ xưa tới nay không hề có hiệp sĩ giang hồ trên đời này. Ví phỏng hiệp sĩ Amadis hoặc một trong vô số con cháu của chàng nghe thấy điều đó, chắc hẳn ông giáo sĩ sẽ gặp chuyện chẳng lành.

- Hẳn thế chứ, Sancho nói; họ sẽ bổ đôi ông ta từ đầu đến chân như bổ quả lựu hay quả dưa chín chứ chẳng chịu nghe những lời nói ngứa tai ấy đâu. Tôi tin chắc nếu ngài Reinaldos xứ Montalban nghe thấy ông ta nói nhự vậy, ngài sẽ thẳng tay vả cho một vả khiến cho ông ta không dám mở miệng trong ba năm liền. Nào, cứ thử choi nhau với họ xem, rồi sẽ biết có thoát khỏi tay họ không!

Nghe Sancho nói, bà công tước cười ngất, bụng nghĩ rằng bác còn ngộ nghĩnh, điên rồ hơn cả chủ; thuở ấy, có nhiều người cũng nghĩ như vậy.

Cuối cùng, Don Quixote trở lại bình tĩnh. Rồi tiệc tan. Trong lúc dọn bàn, có bốn thị nữ bước vào, một cô bưng cái chậu bằng bạc, một cô mang bình nước cũng bằng bạc, một cô vắt trên vai đôi khăn bông trắng tính rất đẹp; cô thứ tư, tay áo vén tận khuỷu, cầm trong đôi bàn tay trắng muốt (tất nhiên tay cô trắng) một bánh xà phòng thơm hảo hạng. Cô gái bưng chậu khoan thai nhẹ nhàng đặt chậu bạc dưới bộ râu của Don Quixote; ngạc nhiên trước nghi lễ kỳ cục, chàng hiệp sĩ nghĩ rằng có lẽ ở địa phương này có tục lệ rửa râu thay cho rửa tay sau bữa ăn, bèn lẳng lặng cố chìa bộ râu ra. Liền đó, bình nước giội xuống như mưa; cô thứ tư lấy xà phòng xát mạnh, bọt ngầu lên như tuyết trắng (bọt xà phòng cũng trắng), không những bám vào râu mà còn vào cả mặt cả mắt chàng hiệp sĩ ngoan ngoãn khiến chàng phải nhắm nghiền lại. Ông bà công tước không hề biết có tiết mục này, đành ngồi chờ xem vụ rửa ráy kỳ lạ kết thúc ra sao. Sau khi đã xát xà phòng ngầu bọt, cô gái làm công việc cọ râu vờ kêu hết nước và bảo cô gái mang bình đi lấy thêm, xin ngài Don Quixote hãy chờ. Trong lúc cô gái đi lấy nước, Don Quixote ở trong một tư thế kỳ lạ nhất đời và cũng tức cười nhất đời, không thể tưởng tượng hơn được.

Những người có mặt trong phòng - họ rất đông - đổ dồn mắt vào chàng hiệp sĩ. Nhìn cổ chàng vươn dài bằng nửa con sào, cáu bẩn dưới mức trung bình, đôi mắt nhắm nghiền, bộ râu đầy bọt xà phòng mà nín được cười thì quả là một sự kỳ lạ và tế nhị hết sức. Các cô gái tinh nghịch cúi gằm mặt, không dám nhìn ông bà chủ lúc này vừa giận vừa buồn cười không biết xử trí ra sao: trừng phạt đám thị nữ liều lĩnh hay nên thương cho họ vì ông bà đã được chứng kiến cảnh rửa râu Don Quixote thú vị như thế này. Cuối cùng cô gái đi lấy nước trở về và họ tiếp tục rửa sạch xà phòng cho Don Quixote, rồi cô gái cầm khăn bông nhẹ nhàng lau khô mặt chàng. Xong xuôi, cả bốn cô cúi rạp kính cẩn chào cáo lui. Để Don Quixote không nhận ra trò tinh nghịch, công tước gọi giật cô gái mang chậu lại và bảo:

- Lại đây rửa cho ta nữa, chú ý đừng để thiếu nước.

Cô gái vốn tinh ý, vội mang chậu lại, như đã làm cho Don Quixote; cả bốn cô nhanh nhẹn giội nước, xoa xà phòng, lấy khăn bông lau sạch khô mặt mũi cho công tước rồi cúi chào đi ra. Người ta được biết rằng sau đó, công tước đã thề là nếu các cô thị nữ không làm đúng động tác rửa râu như đã làm cho Don Quixote, ông sẽ trừng phạt sự láo xược của họ; cũng may các cô này đã kín đáo sửa chữa tội của mình bằng cách rửa cho công tước y như đã rửa cho chàng hiệp sĩ.

Sancho chăm chú theo dõi nghi lễ rửa râu, lẩm bẩm:

- Lạy Chúa! Chả biết vùng này có tục lệ rửa râu cho cả giám mã nữa không?

- Sancho, anh lẩm bẩm gì vậy? Bà công tước hỏi.

- Thưa phu nhân, Sancho đáp, tôi vẫn nghe nói rằng trong cung đình các vương hầu khác, người ta thường rửa tay sau khi ăn chứ không cọ râu bằng xà phòng. Cho hay, sống lâu cũng tốt vì được biết nhiều. Tuy người ta bảo kẻ nào càng sống lâu càng cực, tôi nghĩ rằng được rửa râu như thế này thích thật chứ chẳng cực khổ gì.

- Anh bạn Sancho đừng lo, bà công tước nói; tôi sẽ bảo các cô hầu của tôi cọ râu cho, nếu cần, cọ cả người nữa.

- Lúc này, tôi chỉ cần cọ râu thôi, Sancho đáp, còn sau đây ra sao, Chúa đã định rồi.

- Ông thiện trưởng xem Sancho yêu cầu gì và hãy thực hiện thật đúng ý muốn của anh ta, bà công tước bảo.

Thiện trưởng đáp là ngài Sancho sẽ được cung phụng đầy đủ, rồi ông ta đi ăn, kéo theo cả Sancho. Hai ông bà công tước và Don Quixote ngồi lại tiếp tục chuyện trò, bàn các thứ chuyện về nghề võ và nghề hiệp sĩ giang hồ.

Bà công tước đề nghị Don Quixote mô tả, phác họa dung nhan phu nhân Dulcinea làng Toboso vì hình như chàng có trí nhớ tốt, bà nói: “Theo lời truyền tụng về nhan sắc của nàng, tôi tin rằng nàng phải là con người đẹp nhất thế gian và cả toàn cõi xứ Mancha.” Đáp lời thỉnh cầu của bà công tước, Don Quixote buông một tiếng thở dài rồi nói:

- Nếu như tôi có thể lôi quả tim của tôi ra và đặt trước mặt quý phu nhân, ngay tại đây, trên cái bàn này và trong một cái khay, tôi sẽ miễn cho cái lưỡi của tôi phải nói những điều mà con người ta khó tưởng tượng nổi vì rằng phu nhân sẽ nhìn thấy hình ảnh của nàng in rõ nét trên đó. Song, việc gì tôi phải phác họa mô tả từng điểm, từng nét nhan sắc của nàng Dulcinea vô song vì nhiệm vụ đó không do đôi vai tôi mà phải do những đôi vai khác gánh vác; đó là sự nghiệp dành cho những bút họa của Parrhasius, Timantes, Apelles và những mũi dao trổ của Lysippus vẽ và khắc lên bảng đồng của bia đá; sự nghiệp đó dành cho những lời hùng biện Ciceronian và Demosthenian ca tụng.

- Thưa ngài Don Quixote, Demosthenian nghĩa là gì vậy? Bà công tước hỏi. Cả đời tôi chưa hề nghe thấy danh từ đó.

- Lời hùng biện Demosthenian đồng nghĩa với lời hùng biện của Demosthenes, cũng như Ciceronian có nghĩa là của Cicero, tức là hai nhà hùng biện vĩ đại nhất đời, Don Quixote giải thích.

- Đúng thế, công tước nói; bà đặt một câu hỏi khá thiếu hiểu biết đấy. Tuy nhiên, ngài Don Quixote sẽ khiến chúng tôi rất thích thú nếu ngài tả ra đây; dù chỉ phác họa vài nét, hình ảnh nàng hiện ra chắc chắn sẽ làm cho những mỹ nhân đẹp nhất phát ghen.

Don Quixotenói:

- Tôi sẽ làm việc đó nếu như nỗi bất hạnh xảy đến cho nàng gần đây không xóa nhòa hình ảnh trong trí óc tôi; nỗi bất hạnh đó lớn lao đến nỗi tôi chỉ còn biết khóc than chứ không sao mô tả hình dáng nàng được nữa. Xin thưa để hai vị biết cho rằng vừa qua, tôi có đi gặp nàng để hôn tay nàng, xin nàng ban phức và cho phép tôi làm cuộc xuất hành thứ ba này, thế nhưng, tôi đã gặp một người hoàn toàn khác với con người mà tôi tìm gặp; tôi thấy nàng đã bị phù phép, từ công chúa biến thành gái quê, từ đẹp thành xấu, từ thiên thần thành quỷ sứ, từ thơm tho thành hôi hám, từ thanh lịch thành cục mịch, từ nghiêm trang thành lăng xăng, từ ánh sáng thành bóng tối và, cuối cùng, từ nàng Dulcinea làng Toboso thành một người con gái xấu xa ở Sayago[174].

Nghe tới đó, công tước kêu to:

- Lạy Chúa! Ai là kẻ đã gây ra tai họa khủng khiếp đó cho thế gian? Ai đã tước mất một nhan sắc mang lại hạnh phúc, một trí tuệ mang lại niềm vui, một tấm lòng chung thủy mang lại tự hào cho chàng?

- Ai ư? Don Quixote nói, còn ai nữa ngoài một tên pháp sư ranh ma trong số rất nhiều những kẻ ghen ghét tìm cách hãm hại tôi, một giống nòi đáng nguyền rủa, sinh ra trên đời này để bôi nhọ, hủy hoại công trạng của những người ngay và để ca tụng, đề cao những hành vi của kẻ xấu. Lũ pháp sư đã, đang và sẽ còn hãm hại tôi cho tới khi dồn được tôi và cả ngàn chiến tích lẫy lừng của tôi xuống vực thẳm của lãng quên. Chúng đã nhằm vào điểm nhạy cảm nhất của tôi mà đánh, bởi chưng tước mất của hiệp sĩ giang hồ người tình nương có khác gì lấy đi của chàng đôi mắt để nhìn, mặt trời rọi sáng cho chàng và chỗ dựa của chàng. Tôi đã nói nhiều lần và bây giờ xin nhắc lại: người hiệp sĩ giang hồ thiếu tình nương khác nào cây không lá, nhà không móng, bóng không hình.

- Thật không còn gì phải nói nữa, bà công tước bảo; tuy nhiên, căn cứ vào cuốn sách viết về ngài Don Quixote mới xuất bản gần đây và được mọi người hâm mộ, ta có thể kết luận - nếu tôi không nhớ nhầm - rằng ngài chưa hề trông thấy mặt phu nhân Dulcinea, rằng trên đời này không làm gì có người hoàn hảo như vậy, chẳng qua chỉ là ảo ảnh do ngài sáng tạo khai sinh ra trong trí tưởng tượng và tô son vẽ phấn theo ý mình.

- Về điểm này, cần nói dài một chút, Don Quixote đáp. Trời biết được trên đời này có hay không có Dulcinea, ảo ảnh hay không ảo ảnh, vì đây không thuộc những điều cần phải xác minh đến cùng. Tôi không sáng tạo, cũng chẳng khai sinh cho tình nương của tôi, nhưng dưới con mắt tôi, con người đó phải có đầy đủ những ưu điểm khiến cho nàng trở nên lừng lẫy trên khắp thế gian, đó là: đẹp như ngọc không vết, đoan trang mà không kiêu ngạo, tình tứ mà thủy chung, nhân hậu vì biết cư xử, khéo cư xử và có gia giáo và cuối cùng, thuộc dòng dõi trâm anh, bởi vì nhan sắc ở một người đàn bà có dòng máu quý tộc nổi bật và đạt tới đỉnh cao hoàn thiện hơn so với người đàn bà xuất thân nơi bần hàn.

- Đúng vậy, công tước nói; tuy nhiên, xin ngài Don Quixote cho phép tôi nói rằng sau khi đọc cuốn sách viết về những chiến công của ngài, tôi buộc phải đi đến kết luận như sau: mặc dù ta phải thừa nhận rằng có nàng Dulcinea ở làng Toboso hay ở làng nào khác, rằng nàng xinh đẹp tuyệt trần như ngài tả, song về thế gia, nàng không thể so với các dòng họ Oriana, Alastrajarea, Madasima hay những dòng họ tương tự mà ta thấy đầy rẫy trong các sách như ngài đã biết rõ.

- Về điểm này, Don Quixote đáp, tôi có thể nói rằng Dulcinea tự tay làm nên sự nghiệp, rằng đức hạnh nâng cao dòng máu, và một kẻ nghèo hèn có đức phải được quý trọng hơn một kẻ vô hạnh thuộc dòng danh giá. Vả chăng, Dulcinea còn có những đức tính khác khiến nàng có thể trở thành hoàng hậu, vương miện đội đầu, vương trượng cầm tay. Một người đàn bà nhan sắc và đức hạnh có thể bằng tài năng của mình đi rất xa và làm nên những chuyện rất kỳ diệu, và người đó phải được hưởng nhiều hạnh phúc.

Công tước phu nhân nói:

- Xin thưa với ngài Don Quixote rằng tất cả những điều ngài vừa nói đều chắc như đinh đóng cột - ta thường nói như vậy. Riêng tôi từ nay sẽ tin và làm cho tất cả mọi người trong nhà này đều tin - kể cả công tước đức ông chồng của tôi nữa, nếu cần - rằng có nàng Dulcinea ở làng Toboso, rằng nàng đang sống, có nhan sắc và là con nhà gia thế, xứng đáng được một hiệp sĩ như ngài Don Quixote đây phụng sự. Để ca tụng nàng, tôi chỉ có thể và chỉ biết nói đến thế thôi. Tuy nhiên, tôi không thể không băn khoăn và không trách Sancho Panza một phần nào: tôi thắc mắc thấy sách kể rằng khi Sancho Panza mang thư của ngài tới cho Dulcinea, anh ta thấy nàng đang sàng một bao lúa, và còn kể chi tiết rằng đó là thứ lúa xấu, đỏ hoe. Điều này khiến tôi nghi ngờ dòng dõi thế phiệt của nàng.

Don Quixote đáp:

- Xin phu nhân cao quý biết cho rằng tất cả hoặc hầu hết những chuyện xảy đến với tôi không đi theo con đường thông thường như ở các hiệp sĩ giang hồ khác mà đều bị hướng theo ý định không lường được của số phận hoặc ác ý của một tên pháp sư xấu bụng. Có điều rõ ràng là tất cả hoặc hầu hết các hiệp sĩ giang hồ nổi tiếng đều có những phẩm tính riêng, có người không hề chịu ảnh hưởng của pháp thuật, có người da thịt cứng rắn đến nỗi không có vũ khí nào xuyên thủng. Đó là trường hợp chàng Roland trứ danh, một trong mười hai Đình thần nước Pháp: người ta kể rằng chàng chỉ có một chỗ hiểm trên người. Đó là gan bàn chân trái, mà phải đâm bằng một mũi ghim to chứ không được dùng loại vũ khí nào khác. Bởi vậy, khi giao tranh với chàng ở đèo Roncesvalles, thấy không thể lấy sắt thép để hạ thủ đối phương, Bernando del Carpio đã dùng hai cánh tay ôm bổng chàng lên và bóp chết nghẹt; đó là do Bemardo nhớ tới cách làm của Hercules khi giết Antaeus, tên khổng lồ hung ác mà người ta bảo là con của thần Đất. Từ những điều tôi vừa nói, tôi muốn kết luận rằng có lẽ tôi cũng có một phẩm tính nào đấy. Tất nhiên, không phải tôi là con người kỵ được vũ khí vì kinh nghiệm nhiều lần cho thấy rằng da thịt tôi cũng mềm cũng mỏng, không phải không xuyên thủng được; tôi cũng không kỵ được pháp thuật vì có lần đã bị nhốt vào một chiếc cũi, không phải vì người ta có đủ sức mạnh để nhốt tôi mà chính vì tôi bị phù phép. Tôi đã tự giải thoát khỏi tay tên pháp sư đó nên tôi tin rằng không kẻ nào khác có thể hại được tôi nữa. Chính vì lũ pháp sư thấy không hãm hại được tôi bằng những pháp thuật xấu xa nên chúng đã đánh vào những gì thân thiết nhất của tôi, và để giết chết cuộc đời tôi, chúng hành hạ cuộc đời Dulcinea, nguồn sống của tôi. Bởi vậy, tôi nghĩ rằng khi giám mã của tôi mang thư tới, chúng đã hóa phép nàng thành một cô gái quê đang làm việc hèn hạ là sàng lúa. Tuy nhiên, như tôi đã nói, đây không phải lúa xấu đỏ hoe mà là những hạt ngọc phương Đông. Để chứng minh sự thật đó, xin thưa với hai vị đại nhân rằng gần đây, trong khi tới thăm Toboso, tôi đã không tìm thấy những lâu đài của Dulcinea. Và hôm vừa rồi, trong lúc giám mã Sancho của tôi nhìn thấy dung nhan tuyệt trần của nàng, trước mặt tôi nàng chỉ là một cô gái quê mùa xấu xí, nói năng thô lỗ mặc dù xưa nay nàng là con người lịch thiệp nhất đời. Một khi những kẻ thù của tôi không phù phép tôi vì không làm nổi, chúng đã trút hận thù xuống đầu nàng bằng cách tấn công nàng, phù phép, biến hóa, thay hình đổi dạng nàng. Vì nàng, tôi phải khóc than triền miên cho tới khi được thấy nàng trở lại nguyên hình. Tôi phải nói rõ như vậy để đừng ai tin rằng Dulcinea đã phải sàng sảy lúa như lời Sancho kể; lũ pháp sư đã thay đi đổi lại hình dạng của nàng trước mắt tôi cũng như trước mắt Sancho, điều đó không có gì lạ cả. Dulcinea xuất thân nơi thế phiệt trâm anh; trong số những gia đình quý tộc lâu đời và danh giá ở Toboso, chắc chắn nàng Dulcinea vô song giữ một vai trò không nhỏ: nhờ nàng, Toboso sẽ trở nên tiếng tăm lừng lẫy trong những thế kỷ tương lai cũng như trước kia thành Troy nổi tiếng vì nàng Helen, nước Tây Ban Nha vì nàng Cava[175] vậy, thậm chí còn nổi tiếng hơn thế nữa. Mặt khác, tôi mong hai vị hiểu cho rằng Sancho là một trong những giám mã đáng yêu nhất theo hầu hiệp sĩ giang hồ từ trước tới giờ; đôi khi anh ta có những suy nghĩ giản đơn song lại rất tinh tế, và phân tích xem đó là tinh tế hay giản đơn là một việc làm thú vị; anh ta có những hành động ranh ma khiến ta nghĩ anh ta là một kẻ quỷ quyệt song lại có những việc làm thiếu thận trọng của một chú khờ. Cái gì anh cũng hoài nghi, cái gì cũng tin; có lúc tưởng anh ta thốt ra những điều ngớ ngẩn thì đó lại là những câu nói hóm hỉnh nâng anh lên tận chín tầng mây. Tóm lại, tôi sẽ không đánh đổi lấy giám mã khác dù được thêm cả một đô thị. Vì vậy, tôi ngần ngại không biết có nên để anh ta làm thống đốc hòn đảo mà ngài đã ban cho không. Tôi cũng nhận thấy anh ta có đôi chút năng lực để cai trị, và nếu ta bồi đắp cho bộ óc của anh ta, chắc chắn anh sẽ biết làm cũng như nhà vua biết thu thuế vậy. Vả chăng, qua kinh nghiệm, ta hiểu rằng chẳng cần phải tài cán, văn hay chữ tốt gì lắm để làm một vị thống đốc vì có hàng trăm thống đốc đọc chưa thông nhưng cai trị như những con chim ưng vậy. Điều cốt yếu là họ phải có thiện chí và muốn tìm hiểu sâu mọi việc; sẽ không thiếu người góp ý cho họ và hướng dẫn cách thức phải làm, giống như những thống đốc quý tộc ít học ngồi xử án với sự giúp đỡ của cố vấn. Tôi sẽ khuyên Sancho không được sa đọa song cũng không được để mất quyền hành; tôi còn có những lời khuyên khác hiện nay đang còn giữ trong bụng, khi cần mới đưa ra; những lời khuyên đó có ích cho anh ta và có lợi cho hòn đảo mà anh sẽ cai trị.

Ông bà công tước và Don Quixote còn đang trò chuyện bỗng đâu có tiếng nói ồn ào và tiếng chân rầm rập trong lâu đài, rồi thấy Sancho hớt hơ hót hải chạy vào, cổ đeo một mảnh giẻ như yếm dãi, theo sau là một bọn con trai - nói đúng hơn là dân phụ bếp và làm những việc vặt vãnh trong nhà, một tên xách xô nước đục ngầu, thoạt nhìn biết ngay nước rửa bát. Tên phụ bếp này đuổi theo Sancho, cố tìm cách để đặt cái xô dưới bộ râu của bác trong lúc một tên tinh quái khác làm ra vẻ muốn rửa bộ râu.

- Cái gì thế này, các người anh em? Bà công tước hỏi. Cái gì vậy? Các anh định làm gì con người hiền lành này? Không biết anh ta được phong làm thống đốc sao?

Anh chàng rửa râu tinh quái đáp:

- Ông này không muốn cho chúng tôi rửa râu theo tục lệ ở đây như đã rửa râu ngài công tước của tôi và ông chủ của ông ta.

- Muốn chứ, Sancho hùng hổ nói, nhưng phải bằng khăn bông sạch hơn, nước rửa trong hơn và với những bàn tay không bẩn thỉu như vậy. Giữa tôi và ông chủ tôi không có sự khác biệt gì lắm, vậy mà người ta rửa cho ông ấy bằng nước thơm dành cho thiên thần, còn tôi thì bằng nước rửa cho quỷ sứ. Những tục lệ ở các địa phương và trong các lâu đài của ông hoàng bà chúa càng đáng quý một khi không gây phiền phức. Trái lại, tục lệ rửa râu ở đây còn tồi tệ hơn của những nhà tu hành khổ hạnh. Râu tôi sạch và tôi chẳng cần tưới tắm theo kiểu đó; kẻ nào lại đây rửa râu hoặc đụng đến một sợi tóc trên đầu tôi - tôi muốn nói là một sợi râu của tôi - xin kính cẩn thưa rằng tôi sẽ thưởng cho một quả đấm mạnh đến nỗi nó cắm sâu vào sọ đầu, tưởng đâu những lễ ghi và những cuộc cọ rửa như thế này là trò trêu ngươi chứ chẳng phải để đãi khách gì.

Thấy Sancho phát khùng nói năng như vậy, bà công tước cười ngất, còn Don Quixote không được hài lòng thấy giám mã của mình được điểm trang bằng khăn rửa bát bẩn thỉu nhờn mỡ và bị bọn nhà bếp tinh quái bao vây. Chàng cúi rạp người chào ông bà công tước như để xin phép, rồi nói với lũ người tai quái bằng một giọng bình tĩnh:

- Bớ chư vị hiệp sĩ! Xin các ngài hãy để cho anh chàng này được yên và hãy trở về điểm xuất phát hoặc về nơi nào khác cũng được. Giám mã của ta cũng sạch sẽ như bất cứ ai, và những chiếc xô này đối với anh ta quá nhỏ. Hãy nghe lời ta và đừng động tới anh ta nữa vì cả hai chúng ta không thích đùa đâu.

Sancho tiếp luôn lời chủ:

- Nếu không, cứ lại đây trêu ghẹo thằng thộn này đi, rồi xem ta có chịu để yên cho không. Hãy đem lược hoặc bất cứ một vật gì lại mà cào bộ râu của ta, nếu phát hiện thấy bẩn thì ta cho cạo, nham nhở cũng được.

Bà công tước vừa cười sặc sụa vừa nói:

- Sancho nói hoàn toàn đúng và sẽ còn đúng nếu còn nói. Anh ta sạch sẽ và như lời anh, không cần phải cọ rửa gì hết. Nếu anh không muốn làm theo tục lệ ở đây, tùy ý, hay dở anh chịu. Còn các người, những sứ giả của sự sạch sẽ, các người đã quá cẩu thả, thậm chí có thể nói là hỗn hào, vì đối với một con người như vậy và một bộ râu như vậy, phải đem chậu, bình bằng vàng nguyên chất và khăn lông loại hảo hạng, sao lại dùng xô gỗ và giẻ lau tủ! Quân xấu xa, ác độc, vô giáo dục kia, các người không thể không bộc lộ mối hằn thù đối với giám mã của hiệp sĩ giang hồ được sao!

Các vị sứ giả tính quái và cả ông thiện trưởng đều tưởng bà công tước nói thật, vội tháo khăn giẻ lau đeo trước ngực Sancho, tiu nghỉu lủi mất. Thoát được một tai họa mà bác coi là tày đình, Sancho phủ phục trước mặt bà công tước, nói:

- Các bà lớn thường ban ân huệ lớn. Ân huệ phu nhân ban cho tôi ngày hôm nay, thật không biết lấy gì báo đền trừ phi tôi được phong làm hiệp sĩ giang hồ để được hầu hạ phu nhân trong những ngày còn lại của cuộc đời. Tôi là nhà nông, tên gọi là Sancho Panza, có vợ, có con và làm nghề giám mã. Nếu với những khả năng đó tôi có thể làm được gì để phụng sự phu nhân, tôi xin đi trước ý muốn của phu nhân.

- Sancho, bà công tước nói, rõ ràng anh đã được học phép lịch sự trong môi trường xã giao thực thụ. Tôi muốn nói rằng hiển nhiên anh đã được dạy dỗ ngay trong lòng ngài Don Quixote, tinh hoa của môn xã giao lịch thiệp và của những lễ nghi hay lễ ghi như anh vẫn nói. Thật là thầy nào trò ấy, thầy như ngôi sao Bắc Cực của những hiệp sĩ giang hồ, trò như vì tinh tú của các giám mã trung thành. Hãy đứng lên, tôi sẽ nói với ngài công tước chồng tôi phong cho anh trong thời gian sớm nhất chức thống đốc mà ngài đã hứa.

Tới đây cuộc trò chuyện kết thúc. Don Quixote đi nghỉ trưa. Bà công tước bảo Sancho: “Nếu anh không quá thèm ngủ, trưa nay hãy đến nói chuyện với tôi và các thị nữ của tôi tại một gian phòng rất mát mẻ.” Sancho đáp là mặc dù về mùa hè bác quen ngủ trưa tới bốn, năm tiếng đồng hồ, song để đền đáp tấm lòng tốt của bà, bác sẽ hết sức cố gắng không ngủ một buổi để làm theo đúng lệnh của bà. Nói rồi, bác đi ăn. Ông công tước tiếp tục dặn dò gia nhân cách tiếp đãi Don Quixote như một hiệp sĩ giang hồ, theo đúng cách tiếp đãi các hiệp sĩ giang hồ ngày xưa như ghi trong các sách.

Chương XXXIII

CÂU CHUYỆN ĐẬM ĐÀ GIỮA BÀ CÔNG TƯỚC VÀ CÁC THỊ NỮ VỚI SANCHO, THẬT ĐÁNG ĐỌC VÀ ĐÁNG GHI

Sách kể lại rằng trưa hôm đó, Sancho không ngủ; để thực hiện lời hứa, sau khi ăn, bác đến gặp công tước phu nhân. Vì thích nghe bác nói chuyện, bà cho phép bác ngồi một chiếc ghế thấp ngay cạnh bà; vốn là con người có giáo dục, Sancho không dám ngồi. Bà công tước bảo bác hãy ngồi như một thống đốc và nói như một giám mã vì với hai chức vị đó, bác đáng mặt ngồi vào chiếc ghế của thủ lĩnh Ruy Diaz Campeador[176]. Sancho rụt cổ, vâng lời ngồi xuống; các cô thị nữ và các bà quản gia ngồi xung quanh, im phăng phắc, chờ bác nói. Bà công tước lên tiếng trước:

- Lúc này, ngoài chúng ta ở đây, không có ai nghe được, vậy tôi muốn ngài thống đốc giải đáp cho một vài điều nghi vấn của tôi sau khi đọc cuốn sách in về chàng Don Quixote vĩ đại. Một trong những nghi vấn đó là: một khi anh chàng Sancho không hề nhìn thấy Dulcinea - tôi muốn nói là phu nhân Dulcinea làng Toboso - cũng không đưa thư của ngài Don Quixote cho bà bởi vì thư đó vẫn nằm trong quyển lưu niệm ở trên núi Morena, cớ sao anh ta dám bịa ra câu trả lời và còn nói rằng đã nhìn thấy bà sàng lúa? Thật là những lời bịa đặt dối trá có hại đến thanh danh của bà Dulcinea vô song, không xứng đáng với phẩm chất và lòng trung thành của những giám mã tốt.

Bà công tước nói song Sancho không trả lời gì hết; bác đứng dậy, một ngón tay để lên môi, lom khom rón rén đi quanh phòng, vừa đi vừa lật những tấm thảm lên; sau đó, bác mới trở về chỗ cũ và nói:

- Thưa phu nhân, sau khi đã xem xét thấy không có ai nghe trộm ngoài những người có mặt tại đây, bây giờ tôi mới yên tâm trả lời những câu hỏi vừa rồi cũng như tất cả những câu phu nhân sẽ hỏi. Trước tiên, xin thưa rằng tôi coi ông chủ Don Quixote của tôi là một kẻ điên rồ hết mức. Tuy đôi khi ông ta nói ra những điều khiến tôi và tất cả những ai nghe thấy đều cho là chí lý chí tình, quỷ Xa tăng cũng không thể nói hay hơn, song tôi xin nói thẳng, không chút ngại ngùng, rằng tôi tin chắc ông ta loạn trí. Với ý nghĩ đó, tôi chẳng sợ gì không dám làm cho ông ta tin vào những chuyện viển vông hão huyền như chuyện bà Dulcinea trả lời bức thư hay là chuyện mới xảy ra sáu, bảy hôm nay, chưa in thành sách, đó là chuyện bà chủ Dona Dulcinea của tôi bị phù phép; chính tôi đã làm ông ta tin như vậy mặc dù chuyện đó thật như chuyện ta leo lên đỉnh Ubeda[177] vậy.

Bà công tước yêu cầu Sancho kể lại trò phù phép; nghe bác kể đầu đuôi sự việc mới xảy ra, mọi người thích thú lắm. Bà công tước lại nói:

- Nghe những chuyện do Sancho kể, tôi có đôi điều thắc mắc trong lòng và tai tôi nghe có tiếng người bảo nhỏ rằng: “Thưa công tước phu nhân, Don Quixote điên rồ, loạn trí, giám mã Sancho Panza biết thế mà vẫn đi theo hầu và tin vào những lời hứa hão, hẳn phải ngu ngốc điên rồ hơn cả chủ. Đã như vậy - đúng như vậy - bà lại trao cho anh ta cai trị một hòn đảo chẳng hóa sai lầm lắm ru, bởi chưng một kẻ không cai quản nổi bản thân làm sao có thể cai quản người khác được!”

- Lạy Chúa, Sancho nói, quả thật, thưa phu nhân, thắc mắc ấy rất có lý, song phu nhân hãy bảo người nào đó không việc gì phải nói nhỏ, cứ nói toạc ra đây, tôi xin công nhận ngay, bởi chung, nếu tôi không ngu ngốc, chắc hẳn tôi phải bỏ rơi ông chủ tôi từ lâu rồi. Nhưng, số phận tôi muốn vậy và đó là điều bất hạnh cho tôi. Tôi không thể làm khác được mà phải đi theo ông ta. Hai chúng tôi cùng quê cùng quán; ông ấy nuôi sống tôi và tôi yêu quý ông ấy; ông ấy không quên công lao của tôi và đã cho tôi ba con lừa con, tôi cũng không quên ơn đó; cho nên chỉ có cái cuốc và cái xẻng[178] mới có thể chia lìa chúng tôi. Nếu phu nhân không muốn cho tôi cai trị hòn đảo mà công tước đã hứa, đó là Chúa muốn giúp tôi vì rằng có khi không được lại hóa may. Tuy ngu dại, tôi cũng hiểu câu tục ngữ “chắp thêm đôi cánh cho con kiến là gieo tai họa cho nó” và có khi anh giám mã Sancho được lên thiên đàng sớm hơn ngài thống đốc Sancho; bánh mì của ta cũng ngon như bánh mì của Pháp; ban đêm, mèo nào cũng xám; tội nghiệp cho kẻ nào tới hai giờ trưa vẫn chưa được ăn; không có dạ dày nào to hơn dạ dày khác một gang tay và, như ta thường nói, dạ dày nào cũng có thể nhét rơm rạ vào được; Chúa là người cung cấp thức ăn cho chim muông; bốn thước dạ thô Cuenca ấm hơn bốn thước vải phin nõn Segovia; một khi từ giã cõi đời này để vào hố, ông hoàng cũng như kẻ làm công nhật đều đi theo một con đường nhỏ hẹp như nhau, và thi hài Giáo hoàng cũng không chiếm nhiều tấc đất hơn xác người giữ đồ thánh mặc dù ông trên to hơn ông dưới; khi nằm xuống huyệt, tất cả chúng ta đều co quắp người lại, hoặc người ta bắt chúng ta phải co quắp người lại mặc dù ta không muốn, và thế là hết. Tôi xin nhắc lại rằng, nếu phu nhân không muốn ban cho tôi hòn đảo vì tôi ngu đần, tôi sẽ có đủ trí khôn để tự an ủi mình. Con quỷ thường nấp sau cây thánh giá; không phải vật gì sáng đều là vàng cả; người ta đã bắt bác thợ cày Wamba từ bỏ những con bò và cái cày để đưa bác lên làm vua nước Tây Ban Nha và đã bắt nhà vua Rodrigo phải rời bỏ gấm vóc, giàu sang phú quý cho rắn ăn thịt. Tôi thấy các bản tình ca cổ nói như vậy, chả biết có đúng không.

- Đúng chứ! Bà quản gia Dona Rodriguez cũng có mặt tại đấy, nói. Có một bản tình ca kể lại rằng người ta quăng vua Rodrigo đang sống sờ sờ xuống một cái huyệt đầy cóc nhái, rắn nước và thằn lằn, rồi hai ngày sau, thấy đức vua từ trong huyệt khẽ rên lên: “Chúng ăn thịt ta, chúng ăn thịt ta, vì ta có tội.” Qua đó, ta thấy ông giám mã này rất có lý khi nói rằng thà làm thợ cày còn hơn làm vua nếu như phải làm mồi cho rắn.

Nghe những lời nói giản đơn của bà quản gia cũng như những câu lý sự và tục ngữ của Sancho, bà công tước không nhịn được cười, bà bảo bác giám mã:

- Anh Sancho hẳn biết rằng một hiệp sĩ đã hứa là làm, dù phải hy sinh tính mạng. Ngài công tước đức ông chồng của tôi tuy không phải là hiệp sĩ giang hồ song không vì thế mà không phải là một nhà hiệp sĩ; bởi vậy, ngài sẽ thực hiện lời hứa cho anh một hòn đảo dù thiên hạ ghen ghét, gièm pha. Sancho cứ vững tâm; một lúc nào đó, tự nhiên anh sẽ thấy mình ngồi vào ghế thống đốc giữa công đường, trên hòn đảo mà anh sẽ nắm quyền cai trị, trừ phi anh từ chối để lấy một hòn đảo khác giàu đẹp hơn. Tôi chỉ muốn dặn anh phải chú ý đến cách cư xử với dân đảo của mình vì nên biết rằng họ đều trung thành và lương thiện cả.

Sancho đáp:

- Chả cần phải dạy tôi cách cai trị dân vì tôi vốn nhân từ và thương người nghèo. Ta không nên cướp cơm chim của người khác, thế nhưng cũng đừng ai bịp tôi; tôi là chó già biết phân biệt các tiếng gọi chó; khi cần, tôi cũng biết phải trái; tóm lại tôi không thích ai che mắt vì tôi chẳng ngọng gì đâu. Tôi xin nói rằng những người tử tế sẽ được tôi chìa tay ra bắt và mời vào nhà, còn đối với kẻ xấu thì tôi chẳng chìa chân và cũng chẳng cho vào nhà. Tôi nghĩ rằng trong việc cai trị dân, tất cả vấn đề ở chỗ bắt đầu như thế nào, và có thể chỉ sau nửa tháng trời, tôi sẽ thích thú công việc đó và còn thạo hơn nghề làm ruộng đã nuôi sống tôi.

- Sancho nói phải đấy, bà công tước bảo; con người ta sinh ra không ai có kiến thức ngay mà phải qua đào tạo mới trở thành giáo chủ được. Nhưng thôi, hãy trở lại câu chuyện ta bàn lúc nãy về vụ phù phép phu nhân Dulcinea. Tôi tin chắc rằng - điều này đã được xác nhận - sở dĩ Sancho có ý định trêu chủ bằng cách làm cho ông ta tin rằng cô gái quê là Dulcinea và sở dĩ ông ta không nhận ra nàng vì nàng đã bị phù phép, đó là mưu mô của một trong những pháp sư muốn hãm hại ngài Don Quixote. Theo nguồn tin xác đáng, tôi biết chắc rằng cô gái quê nhảy trên lưng lừa chính là Dulcinea làng Toboso, thành thử anh chàng Sancho ta tưởng lừa được người, hóa ra chính mình bị lừa. Ta không được nghi ngờ sự thật đó cũng như không hề nghi ngờ những điều mình chưa hề trông thấy. Ngài Sancho Panza nên biết rằng ở đây có những pháp sư rất quý mến chúng tôi và thường loan báo cho chúng tôi mọi chuyện xảy ra trên đời, không loanh quanh giấu giếm gì hết. Sancho hãy tin lời tôi; cô gái quê có tài nhảy lừa chính là Dulcinea làng Toboso; nàng bị phù phép chẳng khác gì mẹ nàng bị phù phép vậy; tới một lúc nào đó, bỗng dưng chúng ta sẽ lại thấy nàng xuất hiện nguyên hình và khi ấy, Sancho mới biết chính mình đã bị lừa.

- Tất cả những chuyện đó đều có thể có, Sancho Panza nói, và bây giờ tôi sẵn sàng tin ông chủ tôi kể về những điều ông đã nhìn thấy trong hang Montesinos; ông ấy kể là đã nhìn thấy bà Dulcinea làng Toboso đi với hai cô gái quê và mặc bộ quần áo nhà quê, đúng hệt như tôi tả khi tôi phù phép bà ta theo ý thích riêng của mình. Thưa phu nhân đúng là mọi việc đều bị đảo ngược như phu nhân nói, vì rằng bộ óc ngu tối của tôi không thể nào trong chốc lát bày ra một trò tinh vi như vậy; vả chăng, tôi nghĩ rằng ông chủ tôi cũng không quá mất trí đến nỗi tin vào một chuyện hết sức phi lý và vào những lời thuyết phục không lấy gì làm hùng biện của tôi. Mong rằng tấm lòng tốt của bà đừng coi tôi là xấu bụng vì một kẻ đần độn như tôi làm sao có thể đi sâu vào những suy nghĩ và hành động tinh quái của lũ pháp sư xấu xa. Sở dĩ tới phải bày trò ra như vậy để khỏi bị ông chủ Don Quixote của tôi mắng mỏ chứ không hề có ý xúc phạm tới ông ấy; nếu kết quả ngược lại, có Chúa trên trời soi xét cho lòng tôi.

- Đúng thế, bà công tước nói. Nhưng, Sancho này, ban nãy anh nói gì về hang Montesinos, tôi đang muốn biết.

Sancho Panza kể lại tỉ mỉ cuộc phiêu lưu mạo hiểm như đã nói ở trên. Nghe xong, bà công tước bảo:

- Từ chuyện này, ta có thể kết luận rằng một khi Don Quixote vĩ đại nói đã nhìn thấy cô gái quê mà chính Sancho cũng nhìn thấy khi rời Toboso, chắc chắn đó là Dulcinea bởi vì những pháp sư ở vùng này rất tinh và cũng quá tò mò nữa.

- Xin thưa rằng dù cho bà chủ Dulcinea làng Toboso của tôi bị phù phép tôi cũng mặc; tôi không hơi đâu đương đầu với những kẻ thù của ông chủ vì chắc họ đông và ác lắm. Quả thật cô gái mà tôi trông thấy là gái quê; nếu đó là Dulcinea thì đừng đổ tại tôi và cũng đừng trách tôi kẻo không yên với tôi đâu. Đừng ai suốt ngày gây sự với tôi: “Sancho nói thế, Sancho làm thế, Sancho thế này, Sancho thế nọ” như thể Sancho là kẻ vô danh nào đó chứ không phải chính là Sancho Panza, con người đã được nêu tên trong sách và được truyền đi khắp hoàn cầu như lời của Samson Carrasco, cậu tú tốt nghiệp ở Salamanca. Mặt khác, hẳn các vị pháp sư của bà công tước không nói dối, trừ phi họ thích làm như vậy vì có lợi cho họ. Cho nên, không ai có thể chê trách tôi điều gì được vì tôi có tiếng là tốt; theo lời ông chủ tôi, có tiếng còn hơn có miếng. Cứ dán vào người tôi chức thống đốc, rồi sẽ phải phục lăn; kẻ nào là giám mã giỏi sẽ là một thống đốc cừ.

Bà công tước bảo:

- Tất cả những điều Sancho nói tới giờ thật là lời của bậc thánh hiền hoặc ít nhất phát ra từ đáy lòng của thi sĩ Michel Verino yểu mệnh. Tóm lại, nói theo kiểu Sancho, đừng thấy ai ăn mặc rách rưới mà nghĩ người ta là kẻ chè rượu bê tha.

- Thưa phu nhân, Sancho đáp, đời tôi không hề nghiện rượu; có thể tôi uống vì khát, điều đó tôi không giấu giếm; tôi uống khi thèm hoặc không thèm nhưng có người mời, để tỏ rằng mình không làm khách và bất lịch sự. Khi bạn bè nâng cốc chúc sức khỏe, phải có trái tim bằng đá mới không nâng cốc chúc lại. Tôi đi giày nhưng tôi không làm bẩn giày. Vả chăng giám mã của hiệp sĩ giang hồ thường chỉ uống nước lã vì đi trong rừng, ngoài đồng, trên núi đá, có ai thí cho ngụm rượu nào đâu, dù phải đánh đổi một con mắt của mình.

- Tôi cũng tin như vậy, bà công tước nói. Thôi, Sancho hãy đi nghỉ, sau này ta còn nói chuyện nhiều; tôi sẽ ra lệnh để anh sớm được dán vào người chức thống đốc, như anh vừa nói.

Sancho hôn tay bà công tước và xin bà hãy làm ơn bảo gia nhân chăm nom săn sóc con xám vì nó là ánh sáng của mắt bác.

- Con xám là gì vậy? Bà công tước hỏi.

- Đó là con lừa của tôi, Sancho đáp; vì muốn tránh cái tên đó nên tôi thường gọi là con xám. Khi mới tới đây, tôi có nhờ bà quản gia này hông nom giúp, vậy mà bà ta lại phát cáu như thể tôi chê bà già và xấu vậy. Đối với các bà quản gia, cho lừa ăn thích hợp hơn đi diễu quanh các phòng. Ôi, lạy Chúa, ông quý tộc làng tôi làm sao sống nổi với những bà này!

- Phải, nếu là kẻ thô lỗ thì không sống nổi đâu, bà quản gia Dona Rodriguez đối đáp, còn nếu là một nhà quý tộc nề nếp, ông ta sẽ rước các bà lên tận cung trăng.

- Thôi đủ rồi, công tước phu nhân có ý kiến, Dona Rodriguez không nói nữa, còn ngài Sancho cứ yên trí, để tôi lo cho con xám; vì nó là con cưng của Sancho, tôi sẽ đặt nó lên con ngươi mắt tôi.

- Đặt nó vào chuồng là đủ rồi, Sancho nói, vì cả nó lẫn tôi đều không xứng đáng được đặt lên con ngươi của phu nhân, dù trong chốc lát. Làm thế khác nào tôi tự lấy dao đâm vào người mình. Tuy ông chủ tôi dạy rằng trong phép lịch sự, đưa thừa một tấm thiếp còn hơn thiếu, trong vấn đề lừa ngựa, ta phải làm sao cho đúng mực.

Bà công tước bảo:

- Sancho, khi nào anh nhậm chức thống đốc, hãy dắt nó đi theo; tại đó tha hồ anh chăm sóc, thậm chí miễn công việc cho nó nữa.

- Thưa công tước phu nhân, Sancho đáp, xin phu nhân đừng nghĩ mình đã nói thừa; tôi đã thấy có trên hai con lừa đi theo kiểu đó, nếu tôi đem theo con xám đi cũng chẳng có gì là lạ cả.

Câu trả lời của Sancho làm bà công tước thú vị, lại phải bật cười; sau khi cho phép Sancho rút lui, bà đi kể cho công tước về cuộc trò chuyện với Sancho, rồi hai người bàn nhau bày ra một trò để trêu ghẹo Don Quixote, sao cho thật đặc sắc theo đúng kiểu cách hiệp sĩ giang hồ. Sau này, họ còn nghĩ ra nhiều trò khác, trò nào cũng được bố trí rất khéo léo, rất tự nhiên, thật là những chuyện hay nhất trong cuốn sách lớn này.

Chương XXXIV

NÓI VỀ VIỆC PHÁT HIỆN RA CÁCH THỨC GIẢI TRỪ PHÁP THUẬT CHO NÀNG DULCINEA VÔ SONG LÀNG TOBOSO, MỘT TRONG NHỮNG cuộc PHIÊU LƯU MẠO HIỂM NỔI TIẾNG NHẤT CỦA PHO SÁCH NÀY

Những câu chuyện trò với Don Quixote và Sancho Panza khiến ông bà công tước rất thú vị; điều làm cho bà công tước ngạc nhiên nhất là thấy Sancho ngốc nghếch đến mức tin rằng chuyện phù phép Dulcinea có thật một trăm phần trăm mặc dù chính bác là pháp sư và là người bày ra trò này. Với quyết tâm dàn những cảnh mang vẻ dáng phiêu lưu mạo hiểm để trêu thầy trò Don Quixote, họ dựa vào những điều chàng hiệp sĩ đã kể về hang Montesinos để nghĩ ra một trò thật hay. Sau khi dặn dò gia nhân chuẩn bị mọi việc, sáu ngày sau, ông bà công tước đưa Don Quixote đi săn thú rừng, mang theo một số đông tay súng và chó săn như thể chính nhà vua đang trị vì đi săn vậy. Họ đưa cho Don Quixote một bộ đồ đi săn, Sancho cũng được một bộ bằng dạ xanh rất đẹp. Don Quixote không muốn mặc, viện cớ rằng nay mai mình lại trở về với nghề cung kiếm gian khổ, không thể mang theo một tủ áo với những bộ lễ phục được; trái lại, Sancho cầm ngay với ý định có dịp bán liền.

Don Quixote nai nịt vũ khí; Sancho mặc bộ đồ đi săn, cưỡi lừa (bác không muốn bỏ nó mặc dù người ta đưa ngựa cho) rồi nhập vào bọn người đi săn; bà công tước trong bộ trang phục rất sang, từ lâu đài bước ra; vốn hào hoa phong nhã, Don Quixote tới giữ dây cương cho bà lên ngựa, công tước cản thế nào cũng không được. Họ tới một khu rừng nằm giữa hai quả núi cao chót vót; sau khi bố trí các chỗ nấp, chặn các ngả đường mòn và cắt đặt mọi người vào vị trí, cuộc săn thú bắt đầu với tiếng hò la, tiếng chó, tiếng tù và đinh tai nhức óc, ai nói bên cạnh cũng chẳng nghe thấy gì.

Bà công tước xuống ngựa, tay cầm chiếc lao nhọn, đứng nấp vào một vị trí mà bà biết lợn lòi thường qua lại; công tước và Don Quixote cũng nhảy xuống đất, vây quanh bà; Sancho đứng sau ba người, bác vẫn ngồi trên lưng con lừa, không dám rời nó ra sợ có chuyện chẳng lành. Họ vừa đứng vào chỗ và dàn thế trận cùng với đám gia nhân thì một con lợn lòi kếch xù lao tới, theo sau là bầy chó đuổi sát nút và những người thợ săn. Con thú vừa chạy vừa nghiến răng kèn kẹt, bọt mép sùi ra; tức thì Don Quixote ôm khiên, lăm lăm tay kiếm, xông ra nghênh chiến; công tước cũng cầm lao chạy lên; công tước phu nhân, nếu không bị công tước ngăn lại, hẳn đã vượt lên trước cả hai người. Vừa trông thấy con vật hung dữ, Sancho vội bỏ lừa, chạy bán sống bán chết; tới chân một cây sồi, bác cố leo lên song mới đến lưng chừng, tay còn nắm một cành để leo lên tận ngọn, chẳng may số phận không ra gì, cành cây gãy gục khiến bác rơi tõm, móc luôn vào một cái chạc, chân không tới đất, cật chẳng tới trời. Trước tình trạng đó, lại thêm chiếc áo săn bị rách toạc, bụng lo con thú dữ chạy qua có thể cắn chết, bác kêu cứu ầm ĩ khiến những ai nghe tiếng mà không thấy người nghĩ là bác đã bị thú vồ. Cuối cùng, con lợn lòi có răng nhọn hoắt bị nhiều ngọn lao đâm vào. Nghe tiếng Sancho kêu, Don Quixote nhận ra liền, vội quay đầu lại thì thấy bác lơ lủng trên cây, đầu chúc xuống đất, con lừa xám vẫn đứng bên cạnh, không bỏ chủ trong cảnh hoạn nạn. Chỗ này tác giả Hamete có lời bàn rằng ít khi ông thấy Sancho Panza mà không thấy con lừa, cũng như hiếm thấy lừa mà không thấy Sancho, cho hay tình bạn và tình nghĩa giữa đôi bên tồn tại mãi mãi.

Don Quixote tới gỡ cho giám mã; được giải thoát, Sancho nhìn vào tấm áo đi săn mà nẫu cả ruột vì bác chắc mẩm với cái áo đó sẽ được cả một thái ấp. Trong khi đó, người ta đặt con lợn lòi to tướng lên một con la, lấy cành mê diệt và cành sim phủ kín rồi chở về một trong những cái lều rộng dựng ở giữa rừng như ta chở chiến lợi phẩm vậy. Tại đây đã bày sẵn những bàn tiệc linh đình, cứ nhìn cũng biết người thết tiệc phải là bậc cao sang quyền quý. Sancho trỏ vào những miếng rách trên áo, nói với bà công tước:

- Giá mà đây là cuộc đi săn thỏ rừng hay chim chích, chắc hẳn áo của tôi không đến nỗi thế này. Chả biết thiên hạ thú vị gì đi rình một con vật để có thể mất mạng như chơi nếu bị nó húc răng vào. Tôi nhớ đã được nghe hát một bài tình ca trong đó có câu: “Cầu cho ngươi bị gấu ăn thịt như chàng Favila trứ danh.”

- Đó là một ông vua Goths[179], Don Quixote nói; ông ta đi săn thú và bị gấu ăn thịt.

- Tôi cũng bảo thế, Sancho nói; tôi không muốn cho các vị vua chúa dấn mình vào vùng nguy hiểm như vậy để đổi lấy một trò tiêu khiển xem ra chẳng có gì đáng vui thú là giết một con vật vô tội.

- Sancho, anh nhầm rồi, công tước bảo; săn thú rừng thích hợp và cần thiết cho vua chúa hơn bất cứ hoạt động nào khác. Săn thú là hình ảnh của chiến tranh trong đó có bày mưu tính kế, chăng bẫy để đánh bại kẻ thù; người đi săn phải chịu đựng cái rét cũng như cái nóng ghê người, phải từ bỏ sự nhàn rỗi nghỉ ngơi; đi săn làm cho sức lực tăng cường, tứ chi nhanh nhẹn; tóm lại, đó là hoạt động không làm hại ai mà lại khiến nhiều người thích thú; đặc biệt, cũng như đi săn bằng chim ưng chỉ dành cho ông hoàng bà chúa, săn thú không dành cho tất cả mọi người như những hình thức săn bắn khác. Bởi vậy, Sancho hỡi, hãy thay đổi ý kiến và khi nào làm thống đốc, phải chăm đi săn thú, anh sẽ thấy bổ ích vô cùng.

- Không được, Sancho nói, một thống đốc gương mẫu giống như một kẻ bị gãy chân, phải nằm nhà. Thật đẹp mặt một khi những người có việc lặn lội đến tìm ngài trong khi ngài đang vui thú trên núi! Nếu vậy thì cơ đồ hỏng bét! Nói thật, thưa ngài, săn bắn và những trò tiêu khiển khác dành cho những kẻ ăn không ngồi rồi chứ không phải cho các vị thống đốc. Về phần tôi, tôi chỉ chơi trò đánh trận giả trong ngày lễ Phục sinh và ném quả cầu những ngày Chủ nhật và ngày lễ thôi. Những trò đi săn này không phù hợp với tính cách của tôi cũng như với lương tâm tôi.

- Thế cũng được, anh Sancho ạ, vì từ lời nói đến việc làm còn xa lắm.

- Muốn xa thế nào thì xa, Sancho cãi; một con nợ sòng phẳng không sợ ký giấy cam đoan, thức khuya dậy sớm cũng chẳng bằng được Chúa thương, dạ dày mang bộ giò chứ bộ giò không mang nơi dạ dày, ý tôi muốn nói là nếu Chúa phù hộ và nếu tôi có thiện chí làm tròn bổn phận, chắc chắn tôi cai trị còn giỏi hơn một con chim ưng. Không ư! Cứ thử đút ngón tay vào mồm tôi xem tôi có biết cắn không nào!

- Trời đánh thánh vật tên Sancho đáng nguyền rủa kia! Don Quixote kêu lên; đến ngày nào ta mới thấy mi nói được một câu gãy gọn, trơn tru, không có tục ngữ như ta vẫn thường bảo mi. Xin hai vị đại nhân đừng nói với thằng rồ ấy nữa kẻo nó làm cho rối óc không chỉ bằng hai câu mà bằng hai ngàn câu tục ngữ chẳng ăn nhập vào đâu cả.

Bà công tước nói:

- Những câu tục ngữ của Sancho Panza tuy còn nhiều hơn cả của nhà bình luận Hy Lạp[180] song không vì thế mà kém giá trị vì lời lẽ rất ngắn gọn. Riêng tôi xin thưa rằng tôi thích nhất những câu tục ngữ đó mặc dù có những câu tục ngữ khác được dùng đúng lúc đúng chỗ hơn.

Vừa bàn những chuyện thú vị đó, họ ra khỏi lều và trở vào rừng tìm chỗ nấp rình thú, bố trí xong thì vừa vặn tối. Bây giờ đang giữa mùa hè: trái với thời tiết, trời không quang quẻ sáng sủa mà khi mờ khi tỏ, thật thuận lợi cho kế hoạch của ông bà công tước. Hoàng hôn xuống được một lúc, bỗng nhiên dường như tứ phía khu rừng bốc cháy, rồi bên tả bên hữu, trước mặt sau lưng có tiếng tù và rúc inh ỏi, tiếng binh khí loảng xoảng như thể hàng đoàn kỵ binh đang đi trong rừng. Ánh lửa và tiếng vũ khí làm quáng mắt đinh tai những người được chứng kiến cảnh đó cũng như tất cả những ai ở trong rừng. Tiếp theo là những tiếng hô của người Moor khi lâm trận, đồng thời kèn vang trống dội, địch réo liên chi hồ điệp khiến người nào nghe âm thanh của ngần ấy dụng cụ sẽ có cảm giác không nghe thấy gì hết. Ông công tước giật mình, bà công tước ngơ ngác, Don Quixote kinh ngạc, Sancho Panza run rẩy, cả những người biết chuyện cũng phát hoảng. Mọi người còn đang bồn chồn, bỗng đâu mọi âm thanh ngừng bặt, rồi một anh phu trạm cải trang làm quỷ sứ phi ngựa qua trước mặt; anh ta không có kèn; dùng một chiếc tù và to tướng phát ra những tiếng the thé ghê tai.

- Hỡi người anh em phu trạm, công tước hỏi, anh là ai và đi đâu? Có những nhà binh nào đi qua khu rừng này vậy?

Phu trạm dữ tợn đáp:

- Ta là quỷ sứ; ta đi tìm Don Quixote xứ Mancha; những người sắp qua đây là sáu đội pháp sư dặn nàng Dulcinea làng Toboso vô song bị phù phép trên một cỗ xe khải hoàn. Cùng đi với người Pháp Montesinos vĩ đại tới đây chỉ bảo cho Don Quixote cách giải trừ pháp thuật cho nàng.

- Nếu anh là quỷ sứ như lời anh nói - trông anh cũng có vẻ quỷ sứ thật - hẳn anh phải nhận ra hiệp sĩ Don Quixote xứ Mancha đây vì anh ta đang đứng trước mặt ngài.

- Thề có Chúa và linh hồn, quỷ sứ đáp, ta không để ý; đầu óc ta bận bao nhiêu chuyện thành thử quên khuấy việc quan trọng nhất lúc này.

Sancho nhận xét:

- Chắc hẳn anh chàng quỷ sứ này là dân lương thiện và ngoan đạo nếu không, anh ta đã chẳng thề có Chúa và linh hồn. Mới hay, dưới địa ngục cũng có thể có người tốt.

Quỷ sứ vẫn ngồi trên mình ngựa, đưa mắt về phía Don Quixote, nói:

- Hỡi hiệp sĩ Sư Tử (mong sao ta nhìn thấy ngươi sa vào nanh vuốt của chúng), hiệp sĩ Montesinos dũng cảm và bất hạnh phái ta đến bảo ngươi chờ chàng ở chỗ ta gặp ngươi; chàng sẽ dẫn con người có tên là Dulcinea làng Toboso tới và có nhiệm vụ bảo cho ngươi điều cần thiết phải làm để giải phép cho nàng. Ta đến đây vì việc đó, nay đã xong, ta không ở lại làm gì. Cầu cho những quỷ sứ như ta ở lại với ngươi, còn các thiên thần ở lại với những vị này.

Nói xong quỷ sứ rúc tù và inh ỏi, quay ngựa đi biến, chẳng ai kịp hỏi han gì.

Mọi người lại được một phen kinh ngạc, nhất là Sancho và Don Quixote, Sancho vì thấy thiên hạ cứ khăng khăng Dulcinea bị phù phép mặc dù sự thật không thế, Don Quixote vì không biết những chuyện mình thấy ở dưới hang Montesinos thực hư ra sao.

Trong bụng còn đang băn khoăn, bỗng công tước hỏi:

- Ngài Don Quixote có định chờ họ không?

- Sao lại không, Don Quixote đáp. Tôi sẽ chờ, vững vàng và dũng cảm, dù cho quân cả địa ngục kéo tới đánh tôi.

- Nếu tôi còn nhìn thấy con quỷ sứ nào và nghe thấy tiếng tù và nào nữa, tôi sẽ chuồn thôi, Sancho nói.

Lúc này trời đã tối mịt; khắp rừng có rất nhiều ánh lửa chập chờn như thể khí khô dưới đất bốc lên trời, nom tựa những ngôi sao băng. Một âm thanh ghê rợn bỗng nổi lên, tựa như có những bánh xe bò rất to đang lăn ken két, dữ dội, liên hồi, khiến chó sói và gấu trên đường cũng phải bỏ chạy. Cảnh này chưa hết, lại có thêm cảnh khác làm cho không khí càng thêm rùng rợn: dường như bốn mặt khu rừng đang có những trận giao chiến thực sự diễn ra cùng một lúc. Phía này, đại bác nổ dữ dội; phía kia, súng hỏa mai bắn đùng đùng; nghe gần, có tiếng nhà binh hò hét; xa xa, tiếng hô xung trận của người Moor. Tóm lại, tiếng còi, tù và, loa, kèn, trống, đại bác, hỏa mai, và nhất là tiếng bánh xe chói tai, hòa thành một thứ âm thanh hỗn tạp khủng khiếp khiến Don Quixote phải thu hết can đảm mới đứng vũng nổi; can đảm của Sancho đổ sụp xuống đất, và bác ngã ngất vào gấu váy bà công tước; cứ để Sancho nằm yên trên váy, bà công tước vội gọi gia nhân té nước vào mặt bác, té xong thì bác hồi tỉnh vừa lúc một cỗ xe lăn tới, bánh xe ken két.

Bốn con bò chậm chạp kéo chiếc xe, mình phủ vải đen; mỗi sừng buộc một bó đuốc bằng sáp ong đang cháy. Trên xe đặt một chiếc ghế cao có một ông già đạo mạo ngồi, râu trắng hơn tuyết và dài quá thắt lưng, mình mặc một tấm áo dài bằng vải len đen. Xe sáng trưng nên có thể nhìn rõ mọi vật bên trên. Hai con quỷ cũng mặc áo len đen đánh xe, mặt mũi gớm ghiếc khiến Sancho vừa nhìn vội nhắm mắt để khỏi phải nhìn lại cảnh tượng đó. Khi xe đi ngang qua mặt mọi người, ông già đạo mạo đứng dậy, cất cao giọng tự giới thiệu:

- Ta là hiền nhân Lirgandeo.

Ông ta không nói gì nữa và xe đi luôn. Một chiếc xe khác giống hệt nối đuôi; một ông già cũng ngồi trên ngai, bảo dừng xe lại rồi cũng nói bằng một giọng nghiêm trang:

- Ta là hiền nhân Alquife, bạn chí thiết của bà Urganda Vô Danh.

Cỗ xe lại đi qua.

Một xe nữa lại lăn tới, cũng trang trí như vậy, nhưng người ngồi trên ngai không cao tuổi như hai ông già cao tuổi nọ mà to lớn, lực lưỡng, mặt mày khó coi; khi xe tới nơi, nhân vật này cũng đứng lên, nói giọng the thé, ghê rợn:

- Ta là pháp sư Arcalaus, kẻ tử thù của Amadis nước Gau! và cả họ nhà hắn.

Chiếc xe đi luôn. Được một quãng, cả ba xe dừng lại, tiếng rít của bánh xe cũng tắt hẳn. Rồi lại nghe thấy một thứ âm thanh khác, nói đúng hơn, âm nhạc du dương nổi lên. Sancho mừng lắm, coi đó là điềm lành; bác bảo bà công tước mà bác không rời nửa bước.

- Thưa phu nhân, nơi nào có âm nhạc thì chỉ có chuyện tốt lành thôi.

- Cả nơi nào có ánh sáng nữa, công tước phu nhân bảo.

Sancho nói:

- Lửa và những lò lửa đem lại ánh sáng như ta đang nhìn thấy xung quanh ta, nhưng cũng có thể chúng sẽ thiêu ta luôn: còn âm nhạc bao giờ cũng là dấu hiệu của đình đám hội hè.

Don Quixote từ nãy vẫn nghe thấy, có ý kiến:

- Còn phải xem đã.

Chàng nói đúng, như sẽ rõ ở chương sau.

Chương XXXV

KỂ TIẾP VỀ VIỆC DON QUIXOTE HỌC Được CÁCH GIẢI PHÉP CHO DULCINEA, CÙNG NHỮNG CHUYÊN LẠ LÙNG KHÁC

Mọi người thấy một cỗ xe đi tới theo tiếng nhạc du dương, loại xe khải hoàn, với sáu con la cái lông màu nâu, mình phủ vải trắng, trên lưng mỗi con có một thầy tu cũng mặc toàn trắng, rước một bó đuốc to bằng sáp ong đang cháy. Chiếc xe này to gấp đôi, thậm chí gấp ba các xe trên; trong xe và hai bên thành có mười hai thầy tu cũng mặc đồ trắng như tuyết và cũng cầm đuốc, một cảnh tượng vừa kỳ lạ vừa rùng rợn. Trên một cái ngai cao có một nữ sơn thần khoác chiếc áo nhiều lớp bằng chỉ bạc với muôn ngàn vảy vàng óng ánh, nếu không có vẻ sang trọng thì ít nhất cũng đập vào mắt. Mặt nữ sơn thần phủ một tấm the mỏng láng bóng, in rõ một khuôn mặt thiếu nữ rất xinh. Dưới ánh đuốc sáng rực có thể nhìn rõ dung nhan và đoán được tuổi chỉ khoảng trên mười bảy, dưới đôi mươi. Bên cạnh nữ sơn thần là một nhân vật mặc một chiếc áo dài lượt thượt tới chân cũng bằng vải rất sang, đầu trùm tấm mạng đen. Khi xe vừa vặn tới ngang mặt ông bà công tước và Don Quixote, âm nhạc ngừng bặt, đầu tiên là tiếng địch, rồi đến tiếng thụ cầm và tì bà; nhân vật mặc áo dài đứng dậy, vén tà áo sang hai bên, bỏ mạng xuống để lộ bộ xương gớm ghiếc của chính thần Chết. Don Quixote bối rối, Sancho hốt hoảng, ông bà công tước cũng tỏ vẻ sợ hãi; với một giọng ngái ngủ, uể oải, thần Chết biết nói lên tiếng:

“Ta là Merlin mà sách ghi là con của quỷ sứ (với thời gian lời vu khống ấy được coi là thật); ta là chúa tể các pháp sư, nắm vững ma thuật; ta là địch thủ của thời gian vì thời gian muốn dìm những chiến công của các hiệp sĩ giang hồ mà ta hằng quý mến. Tính tình các pháp sư, đạo sĩ, phù thủy vốn cứng rắn, gay gắt, thô bạo song tính ta hiền lành, nhẹ nhàng, nhân từ, bác ái.

Đang khi linh hồn ta mải mê chắp chữ và hình ma thuật trong hang tối của Diêm vương, ta chợt nghe tiếng nói sầu thảm của nàng Dulcinea làng Toboso xinh đẹp tuyệt trần. Ta biết nỗi bất hạnh của nàng, bị phù phép, từ một tiểu thư đài các biến thành gái quê cục mịch; động lòng trắc ẩn, ta lồng linh hồn ta vào bộ xương khủng khiếp dữ tợn này và, sau khi đã giở mười vạn cuốn sách về môn học quỷ quái và xấu xa của ta, ta tới đây mách cho bài thuốc chữa được nỗi bất hạnh và đau khổ lớn lao nhường ấy.

Hỡi ngươi, vinh quang và danh dự của tất cả những người khoác áo giáp rắn như kim cương, ánh sáng, ngọn hải đăng, kim chỉ nam, sao Bắc Cực, kẻ dẫn lối đưa đường cho những ai từ bỏ giấc ngủ lười biếng trên chăn ấm đệm êm để chọn lấy nghề nghiệp gian lao với những vũ khí nặng nề đẫm máu. Hỡi con người mà bao lời ca tụng cũng không đủ, hiệp sĩ Don Quixote vừa dũng cảm vừa tài trí, hào quang xứ Mancha, ngôi sao nước Tây Ban Nha, hãy nghe ta nói: muốn cho nàng Dulcinea làng Toboso vô song trở lại nguyên hình, giám mã Sancho của ngươi phải tự tay phết ba nghìn ba trăm roi vào đôi mông trần chắc nịch của mình, sao cho đau quắn đau quặn, phát dại phát rồ. Tất cả những kẻ gây ra nỗi bất hạnh cho nàng quyết định như vậy. Thưa các ngài, ta tới đây chính vì việc đó.”

- Mẹ kiếp, Sancho chửi đổng, nói chi tới ba ngàn ba trăm roi, cứ tự đét ba roi cũng đã bằng ba nhát dao rồi. Thôi đốt cái cách giải phép ấy đi! Chả hiểu đôi mông tôi liên can gì tới việc giải phép! Thôi đi, nếu ngài Merlin không tìm ra cách nào khác để giải phép cho bà Dulcinea, xin cứ để bà ta bị phù phép tới khi xuống hố.

- Này, ông nhà quê sặc mùi tỏi kia ơi, Don Quixote bảo, tôi sẽ tóm cổ ông cột vào thân cây, trần truồng như khi lọt lòng mẹ, và sẽ quất cho không phải ba nghìn ba trăm roi mà sáu nghìn sáu trăm roi, không chệch roi nào, dù có lẩn tránh ba nghìn ba trăm lần cũng không thoát. Mà đừng có cãi nữa kẻo chết với ta bây giờ đấy.

Nghe thấy vậy, Merlin bảo:

- Không nên làm thế; việc Sancho nhận roi đòn phải do tự nguyện chứ không được ép buộc, thời gian do anh ta chọn, không hạn định, nếu muốn giảm nhẹ hình phạt, chỉ phải chịu nửa số roi thôi thì anh ta có thể nhờ người khác đánh, mặc dù có thể là nặng tay hơn đấy.

- Chẳng tay ai mà cũng chẳng tay tôi, chẳng nặng chẳng nhẹ gì hết, Sancho cãi; đừng bàn tay nào đụng vào người tôi! Tôi có đẻ ra bà Dulcinea làng Toboso đâu mà đôi mông tôi phải chịu tội do đôi mắt bà gây ra. Ông chủ tôi chịu mới đúng vì ông là một phần của bà và vẫn thường gọi bà là cuộc đời của ta, linh hồn của ta, chỗ dựa và nơi nương tựa của ta. Vì bà, ông có thể và nên chịu đòn cũng như làm tất cả những điều cần thiết khác để giải phép cho bà. Đánh tôi ư?… Tôi kiên kiết phản đối.

Sancho vừa dứt lời, nữ sơn thần có bộ áo thêu chỉ bạc, đang ngồi bên cạnh hồn của Merlin, đứng phắt dậy; nàng tháo chiếc mạng mỏng để lộ một khuôn mặt mà mọi người đều phải công nhận đẹp trên mức tuyệt trần; cử chỉ sỗ sàng như đàn ông, với một giọng chẳng mềm mại gì lắm, nàng nói toạc vào mặt Sancho:

- Hỡi tên giám mã bạc phúc, nhát gan, nhẫn tâm và ngu xuẩn! Ví thử người ta bắt mi, tên bất nhân kia, nhảy từ trên tháp cao xuống đất; ví thử người ta bắt mi, hỡi kẻ thù của nhân loại, nuốt một tá cóc, hai tá thằn lằn và ba tá rắn ráo; ví thử người ta bảo mi phải giết vợ con bằng một lưỡi gươm sắc nhọn mà mi do dự hay gạt phắt, điều đó không lấy gì làm lạ. Còn như coi ba ngàn ba trăm roi là to trong khi trẻ con ở trường mồ côi xoàng ra cũng nhận ngần ấy roi hàng tháng, điều đó làm ngạc nhiên, giật mình, kinh hoảng tất cả những tấm lòng từ bi của bất cứ ai nghe mi nói cũng như của tất cả những ai mai sau sẽ biết chuyện này. Ôi con vật khốn kiếp vô tình kia, hãy hướng đôi mắt cú vọ của mi vào đôi con ngươi mắt ta - một cặp mắt sáng như sao lấp lánh, ngươi sẽ thấy hai hàng nước mắt ròng ròng tuôn ra, rạch những luống cày, đường rãnh trên những cánh đồng ngoạn mục của đôi má ta. Hỡi con quái vật nham hiểm ác độc kia, hãy thương lấy ta, đừng để tuổi xuân của ta - ta chưa quá nhị tuần, mới mười chín, chưa tới đôi mươi - mòn mỏi tàn tạ dưới dạng một người đàn bà quê mùa; còn nếu lúc này ta không đến nỗi xấu xí, đó là nhờ có ngài Merlin đây giúp đỡ để nhan sắc của ta làm mủi lòng mi. Mong sao nước mắt của một giai nhân đau khổ biến đá cứng thành bông mềm, biến hổ dữ thành cừu ngoan. Hỡi con vật ương ngạnh kia, hãy tự tay quất vào da thịt mình, hãy làm việc đó với tất cả sự hào hứng mà xưa nay mi vẫn dành cho ăn uống để trả lại tự do cho da thịt mềm mại, tính tình dịu hiền và dung nhan của ta. Nếu như mi không vì ta mà động lòng và tỏ ra biết điều, hãy làm việc đó vì chàng hiệp sĩ khốn nạn đang đứng bên cạnh mi; hãy làm việc đó vì chủ mi kẻo ta thấy linh hồn ông ta nằm ngang cổ họng rồi, cách môi không tới mười bốn đốt ngón tay, chỉ chờ mi nói có hay không là thọt vào bụng hoặc chui ra khỏi mồm.

Nghe tới đó, Don Quixote lấy tay sờ cổ họng rồi nói với công tước:

- Chết chửa, Dulcinea nói đúng, ngài công tước ạ. Tôi thấy linh hồn tôi đang nằm ngang cổ họng, nổi hòn lên đây này.

- Vậy Sancho nói làm sao bây giờ? Bà công tước hỏi.

- Thưa phu nhân, Sancho đáp, tôi nói điều tôi đã nói, nếu đánh tôi, tôi kiên kiết phản đối.

Công tước sửa lại:

- Sancho, phải nói là kiên quyết phản đối chứ không phải như anh vừa nói.

- Xin ngài đừng bắt bẻ tôi, Sancho trả lời; lúc này, tôi không còn bụng dạ nào để nói năng uốn éo, thêm chữ này bớt chữ nọ; những ngọn roi người ta sẽ quất vào mông tôi hoặc do chính tay tôi tự quất vào mình đang làm tôi rối ruột, không biết nói gì, làm gì nữa. Song, tôi muốn biết bà chủ Dona Dulcinea làng Toboso của tôi học ở đâu cách xin xỏ như vậy: bà ta cầu xin tôi tự đánh cho nẻ da nứt thịt, vậy mà còn nhiếc tôi là nhát gan, là con vật ương ngạnh, và còn dùng bao nhiêu danh từ xấu xa khác, chỉ có quỷ sứ nghe được. Liệu da thịt tôi có phải là đồng là sắt không? Bà ta được giải phép thì tôi lợi lộc gì? Muốn tôi động lòng thương, phải bưng đến đây cho tôi một giỏ đầy vải vóc trắng tinh, sơ mi, mũ mãng, giày dép (mặc dù tôi cũng chẳng thèm), đâu lại chửi rủa tôi hết lời như thế. Hẳn bà ta chẳng lạ gì câu tục ngữ ở đây nói rằng: lừa đeo đầy vàng leo hang thoăn thoắt, quà cáp đập nát đá tảng, muốn cầu kinh phải lấy vồ thỉnh chuông, có bạc hôm nay còn hơn có vàng ngày kia. Đã thế, lẽ ra ông chủ tôi phải vuốt ve dỗ dành để tôi mềm như bún, nhún như bông mới phải; đằng này, lại dọa là nếu tóm được, ông ta sẽ cột tôi trần truồng vào thân cây và đánh gấp đôi số roi. Hai ông bà chủ đáng thương ấy nên nhớ rằng người họ cầu xin không phải chỉ là giám mã mà còn là thống đốc nữa kia, cho nên càng không thể làm như vậy được. Họ phải học, phải biết cách xin xỏ vì mỗi thời một khác, con người ta không phải lúc nào cũng vui vẻ, cởi mở cả đâu. Đang nẫu cả ruột vì áo xanh bị rách, thế mà họ lại còn đến yêu cầu mình tự nguyện chịu roi vọt, thật chẳng khác gì bảo mình sang làm tù trưởng ở châu Mỹ vậy!

Công tước có ý kiến:

- Nói thật với anh bạn Sancho, nếu anh không mềm hơn một quả vả chín, anh sẽ không được phong chức thống đốc nữa đâu. Rõ thật đẹp mặt nếu ta phái đến cho dân đảo một ông thống đốc ác độc, lòng dạ rắn như đá, không hề động tâm trước giọt lệ của những tiểu thư đau khổ cũng như trước những lời khẩn cầu của các bậc hiền nhân và pháp sư nhã nhặn, đáng kính và già cả. Tóm lại, Sancho, anh phải chịu đòn hoặc tự đánh đòn, nếu không anh sẽ không được làm thống đốc nữa.

- Thưa ngài, Sancho hỏi, liệu tôi có được hai ngày suy nghĩ xem điều nào có lợi hơn cho tôi không?

- Không được, Merlin nói, việc này phải được quyết định ngay bây giờ và ngay tại đây: hoặc Dulcinea sẽ quay về hang Montesinos và trở lại hình dạng cô gái quê trước kia, hoặc là dưới hình dạng hiện tại, nàng lên thiên đàng, tại đó nàng sẽ chờ cho tới khi Sancho chịu đủ số roi.

- Nào, bà công tước nói, Sancho hãy cứng rắn lên và tỏ ra xứng đáng với tấm bánh anh ăn của ngài Don Quixote mà tất cả chúng ta đây phải phụng sự và biết ơn vì tấm lòng tốt và những chiến công cao đẹp của ngài. Con ta hãy trả lời đồng ý đi vì chỉ quỷ sứ mới có hành động xấu xa cũng như chỉ kẻ hèn nhát mới sợ hãi; anh biết rõ đấy, một kẻ có chỉ có thể xoay chuyển được số phận của mình.

Bị bà công tước dồn vào thế bí, Sancho đâm ra nói lung tung, bác hỏi Merlin:

- Xin ngài Merlin cho biết: khi con quỷ phu trạm đến đây, nó mang tin của ngài Montesinos nhắn chủ tôi đợi ông ta tại đây, ông ta sẽ tới ra lệnh giải phép cho bà Dona Dulcinea làng Toboso; vậy mà đến giờ vẫn chả thấy tăm hơi ông ta đâu.

Merlin đáp:

- Anh bạn Sancho, con quỷ là một kẻ ngu dốt và đại bịp; chính ta bảo y đến tìm chủ anh, y đem tin của ta chứ chẳng của ai khác; Montesinos vẫn đang ở trong hang chờ - hay nói đúng hơn - hy vọng được giải phép vì còn phải lột cái đuôi. Nếu ông ấy nợ nần gì anh hoặc giả anh có việc gì phải thương lượng, ta sẽ dẫn anh tới hoặc sẽ đưa ông ấy tới chỗ nào anh muốn. Còn bây giờ, hãy dứt khoát nhận đòn đi; ta bảo thật, điều đó sẽ rất có lợi cho cả linh hồn lẫn thể xác đấy: cho linh hồn vì anh làm một việc thiện, cho thể xác vì ta biết trong người anh nhiều máu quá, rút bớt ra chẳng có hại gì.

- Trên đời này có lắm thầy thuốc nhỉ, Sancho nói, cả pháp sư cũng là thầy thuốc kia đấy! Nhưng thôi, vì mọi người đều khuyên tôi nên nhận mặc dù tôi không thấy thế, tôi xin tuyên bố vui lòng tự đánh mình ba ngàn ba trăm roi với điều kiện là sẽ đánh khi nào thích, không ai được quy định ngày tháng, thời gian cho tôi; tôi sẽ gắng trả món nợ này càng sớm càng tốt để cho thiên hạ được thưởng thức dung nhan của bà Dona Dulcinea làng Toboso, vì trái hẳn điều tôi nhận xét, hình như bà ta thực sự đẹp lắm thì phải. Một điều kiện nữa là tôi không bắt buộc phải đánh cho bật máu ra, và dù có roi nào phủi bụi cũng phải tính cho tôi. Lại còn điều này nữa: nếu tôi đếm nhầm, ngài Merlin đây, vốn thông thạo đủ điều, sẽ lo đếm giúp và báo cho biết thừa thiếu ra sao.

- Thừa thì chẳng phải báo, Merlin đáp; hễ đủ số roi, lập tức bà Dulcinea sẽ được giải phép và, vốn là con người nhân hậu, bà sẽ tới tìm anh Sancho tốt bụng để tạ ơn sâu, thậm chí còn tặng quà nữa. Bởi vậy, chẳng phải lo thừa thiếu, Chúa cũng không cho phép ta lừa dối ai điều gì, dù chỉ bằng sợi tóc trên đầu.

- Thôi thì trăm sự nhờ Trời, Sancho nói; tôi vui lòng với số phận hẩm hiu và xin thưa là tôi nhận hình phạt này với những điều kiện đã nêu.

Sancho vừa dứt lời, tiếng địch lại nổi lên, súng hỏa mai nổ như pháo rền; Don Quixote níu lấy cổ Sancho, hôn lấy hôn để vào trán và má; ông bà công tước và tất cả những người có mặt đều vui mừng hoan hỉ. Cỗ xe chuyển bánh; nàng Dulcinea xinh đẹp cúi đầu chào ông bà công tước và rạp đầu lạy Sancho.

Bình minh tươi sáng hiện ra; hoa lá trên khắp cánh đồng bừng dậy, những dòng nước pha lê của những con suối nhỏ róc rách lướt trên những viên sỏi trắng nâu để rồi đổ vào các lòng sông đang chờ đón chúng. Cảnh vật vui tươi, bầu trời trong trẻo, không khí mát mẻ, ánh sáng êm dịu, tất cả báo trước một ngày đẹp trời sẽ tới sau bình minh. Hài lòng về cuộc đi săn cũng như thấy kế hoạch đã được thực hiện trơn tru trót lọt, ông bà công tước quay về lâu đài với ý định sẽ bày ra những trò khác mà họ coi là không gì thú vị bằng.

Chương XXXVI

NÓI VỀ CUỘC PHIÊU LƯU KỲ LẠ, KHÔNG AI TƯỞNG TƯỢNG NỖI CỦA BÀ QUẢN GIA DOLORIDE, TỨC NỮ BÁ TƯỚC TRIFALDI, VÀ LÁ THƯ CỦA SANCHO PANZA VIẾT CHO VỢ LÀ TERESA PANZA

Công tước có một quản gia trưởng tính tình rất vui nhộn, nghịch ngợm; chính bác đã đóng vai Merlin, dàn cảnh toàn bộ tấn tuồng kể trên, soạn bài nói của Merlin và bố trí một chú thị đồng sắm vai Dulcinea. Sau đó, theo lệnh chủ, bác lại bày ra một trò khác, bố trí rất khéo, rất lạ, thật không ai nghĩ nỗi.

Ngày hôm sau, bà công tước hỏi Sancho về quyết định hình phạt mà bác có nhiệm vụ thi hành để giải phép cho Dulcinea. Bác đáp là đã bắt đầu, đêm qua đã tự đánh năm roi. Bà công tước hỏi đánh bằng gì, bác đáp đánh bằng tay; nghe thấy thế, bà công tước bảo:

- Nếu vậy chẳng qua lấy tay xoa chứ không phải roi vụt thực sự. Tôi nghĩ là hiền nhân Merlin sẽ chẳng hài lòng về sự nương nhẹ ấy đâu. Sancho phải đánh bằng loại roi gắn những quả chì có gai hoặc quấn dây thép, sao cho quắn da quắn thịt. Muốn nên thân người phải đổ mồ hôi sôi nước mắt, muốn giải thoát cho một phu nhân quyền quý như bà Dulcinea thì không thể trả một giá quá rẻ như vậy được. Sancho phải hiểu rằng những công việc từ thiện làm một cách thờ ơ lạnh nhạt đều không có giá trị gì hết.

Sancho đáp:

- Xin phu nhân hãy chọn cho tôi một hình phạt và một ngọn roi nào thích hợp hơn, tôi sẽ thi hành ngay miễn là không đau đớn quá. Xin thưa để phu nhân biết cho rằng tuy tôi quê mùa song thịt da tôi mềm như bông chứ không rắn như thân cây cối đâu. Vả lại, tôi chẳng dại gì chịu rách thịt để người khác hưởng.

- Thôi cũng được, bà công tước nói, ngày mai tôi sẽ chọn cho anh một hình phạt khác thích hợp với da thịt mềm mại của anh, khớp như hai chị em ruột vậy.

Sancho lại nói:

- Xin thưa phu nhân cao quý, chủ nhân của linh hồn tôi, rằng tôi có viết cho bà vợ Teresa Panza của tôi một lá thư trong đó tôi kể hết mọi chuyện đã xảy đến với tôi từ khi tôi xa bà ấy. Tôi để trong ngực đây, chỉ còn ghi địa chỉ nữa thôi. Phu nhân là người hiểu biết, xin hãy đọc thư này; riêng tôi nghĩ rằng khẩu khí trong thư đúng là của một thống đốc, hệt như các vị thống đốc vẫn thường viết.

- Lời lẽ trong thư của ai? Bà công tước hỏi.

- Chết chửa, không phải của tôi thì còn của ai nữa! Sancho đáp.

- Thế anh viết ư? Bà công tước lại hỏi.

- Không ạ, vì tôi không biết đọc biết viết tuy có biết ký.

- Xem nào, bà công tước nói; chắc chắn bức thư thể hiện rõ nét trí tuệ và tài năng của anh.

Sancho rút phong thư ở trong ngực ra, bà công tước cầm lấy đọc thì lời lẽ như sau:

THƯ CỦA SANCHO PANZA GỬI CHO VỢ LÀ TERESA PANZA

Nếu trước đây người ta quất cho tôi những ngọn roi thật đau, tôi đã trở thành kỵ sĩ giỏi; còn bây giờ, nếu tôi muốn có một lãnh địa tốt để cai trị, tôi phải chịu đòn đau. Bà Teresa của tôi ơi, đọc tới dây, chắc bà chẳng hiểu gì; sau này bà sẽ rõ. Bà Teresa nên biết rằng tôi đã quyết định để bà được đi bằng xe ngựa; đó là điều quan trọng vì tất cả mọi kiểu đi lại khác đều giống kiểu đi của loài có bốn chân mà thôi. Bà đã là vợ một vị thống đốc, liệu từ nay có ai dám giẫm lên gót bà nữa không! Tôi gửi về cho bà một tấm áo đi săn màu xanh mà công tước phu nhân đã cho tôi; hãy sửa lại thành váy và áo ngắn cho con gái chúng ta. Nghe dư luận vùng này, người ta coi ông chủ Don Quixote của tôi là một người điên khôn và một kẻ ngu ngốc có duyên, còn tôi cũng chẳng kém. Hai thày trò tôi đã vào hang Montesinos và hiền nhân Merlin đã dùng tôi để giải phép cho Dulcinea làng Toboso mà ở quê ta vẫn gọi là Aldorna Lorerno; bằng ba ngàn ba trăm roi - trừ đi năm roi - tôi tự đánh vào mình, cô ta sẽ được giải phép và trở lại nguyên hình như người mẹ đã đẻ ra cô. Đừng nói chuyện đó với bất cứ ai vì nếu đưa ra bàn chung, sẽ có người nói trắng, kẻ bảo đen. Trong vài ngày nữa, tôi sẽ đi nhậm chức; tôi đi với ước vọng thiết tha kiếm ra nhiều tiền vì người ta bảo tôi rằng thống đốc nào đi nhậm chức mới cũng đều thế cả. Tới nơi, tôi sẽ thăm thú tình hình và sẽ nhắn bà có nên đến với tôi hay không. Con xám vẫn khỏe và gửi lời thăm bà; tôi không định bỏ rơi nó dù cho được tôn làm hoàng đế Thổ Nhĩ Kỳ. Bà công tước chủ tôi hôn tay bà một ngàn lần, bà hãy đáp lại bằng hai ngàn lần. Ông chủ tôi vẫn thường bảo rằng lễ phép ít tốn công sức nhất và không có gì rẻ bằng. Trời không ban cho tôi một chiếc rương khác với một trăm đồng tiền vàng như chuyến trước[181]; nhưng thôi, bà Teresa của tôi cũng đừng phiền lòng làm gì vì xưa nay nói dễ làm khó và cái kim trong bọc cũng có ngày lòi ra. Có một điều khiến tôi suy nghĩ nhiều là người ta bảo tôi rằng ăn một lần rồi đâm quen mui: nếu thế, tôi sẽ phải trả giá quá đắt, thà như kẻ tàn tật què cụt sống bằng của bố thí còn hơn. Dù sao, bằng cách này hay cách khác, bà cũng sẽ trở nên giàu có, sung sướng, cầu Chúa đem lại hạnh phúc cho bà và phù hộ cho tôi để tôi còn phụng sự bà. Viết tại lâu đài ngày 20 tháng Bảy năm 1614.

Thống đốc chồng bà,
Sancho Panza

Đọc thư xong, bà công tước bảo Sancho:

- Có hai điều ngài thống đốc nói không được đúng lắm. Điều thứ nhất là đã nói hoặc làm cho người ta nghĩ rằng ngài phải tự đánh đòn mới được phong thống đốc; hẳn ngài biết rõ và không thể phủ nhận rằng khi công tước đức ông của tôi hứa cho ngài hòn đảo, không ai nghĩ trên đời này có roi đòn cả. Điều thứ hai là trong thư, ngài đã tỏ ra quá tham lam khiến tôi e hỏng việc vì lòng tham xé toang cái túi, và một thống đốc tham lam sẽ xét xử không công minh.

- Thưa phu nhân, tôi không cố ý nói như vậy, Sancho thanh minh; nếu phu nhân cho rằng lá thư này viết không đúng phép thì ta xé nó đi, viết lá khác.

- Không, không, bà công tước chữa lời, thư này viết tốt và tôi muốn đưa công tước xem.

Hai người đi lại vườn hoa để ăn bữa trưa. Xem thư của Sancho do bà công tước đưa cho, ông công tước lấy làm hài lòng lắm. Mọi người vào bàn ăn. Xong bữa, sau khi gia nhân dọn bàn, ông bà công tước đang chuyện trò vui vẻ với Sancho, bỗng đâu có tiếng địch rền rĩ nổi lên lẫn tiếng trống rè rè sai nhịp. Tiếng nhạc vừa hùng tráng vừa buồn thảm khiến mọi người phải bối rối, đặc biệt Don Quixote bối rối tới mức ngồi không yên chỗ; còn Sancho thì chẳng có gì phải nói: sự sợ hãi đã đưa bác tới chỗ ẩn nấp quen thuộc là gấu váy bà công tước. Quả thật âm thanh nổi lên rất buồn, buồn man mác.

Trong lúc mọi người đang hồi hộp, từ phía vườn đằng trước có hai người tiến vào; họ mặc tang phục dài lê mặt đất, vừa đi vừa gõ vào hai cái trống lớn cũng phủ vải đen, bên cạnh có một người thổi ống địch cũng mặc đen. Tiếp tới một nhân vật to lớn lạ thường, trên mình không mặc mà khoác một tấm áo thầy tu đen tuyền dài chấm gót và rộng thùng thình, bên ngoài quàng một cái dải to màu đen đeo một thanh gươm cong cỡ đại, đốc và vỏ cũng đen, mặt che một tấm mạng đen mỏng làm nổi bật một chòm râu dài lòng thòng, trắng như tuyết. Nhân vật này bước theo nhịp trống, nghiêm trang, thong thả. Hình thù to lớn, dáng dấp, màu đen trên người và đám bộ hạ theo hầu, tất cả khiến cho những người không biết ông ta là ai phải kinh ngạc.

Với phong thái trang nghiêm, từ tốn, như đã tả ở trên, ông ta quỳ xuống trước mặt ngài công tước lúc này đang cùng mọi người đứng chờ xem sao. Song công tước không chịu để ông ta nói chừng nào ông chưa đứng lên. Cuối cùng, ông ngáo ộp này phải tuân theo; sau khi đứng dậy, ông vén cái mạng che mặt để lộ một bộ râu rất kỳ lạ, vừa dài, vừa trắng, vừa rậm, mắt người trần chưa từng thấy, ông đưa mắt nhìn công tước, và từ trong lồng ngực nở nang phát ra những tiếng nói nghiêm trang, sang sảng:

- Thưa đại nhân cao cả và quyền uy, người ta gọi tôi là Trifaldi Râu Trắng; tôi là giám mã của nữ Bá tước Trifaldi hay cũng còn gọi là bà quản gia Doloride. Bà Doloride phái tôi đến yết kiến ngài để xin ngài cho phép bà tới đây kể nỗi bất hạnh của mình, một trong những bất hạnh kỳ lạ nhất mà trí tưởng tượng bi quan nhất trên đời chưa hề nghĩ ra. Trước tiên, bà ta muốn biết hiện nay trong lâu đài này có hiệp sĩ Don Quixote xứ Mancha dũng cảm và vô địch không. Vì mong được gặp mặt chàng, bà đã phải nhịn đói và đi bộ suốt từ vương quốc Candaya tới đây, một điều chỉ có thể xảy ra nhờ phép mầu hoặc do ma thuật. Bà đang đứng ngoài cổng thành hay nhà nghỉ mát này, chờ ngài cho phép vào. Xin hết.

Nói xong, ông ta ho sù sụ, hai tay vuốt xuôi bộ râu, bình thản chờ công tước trả lời; câu trả lời như sau:

- Giám mã Trifaldin Râu Trắng, từ lâu ta đã nghe nói về nỗi bất hạnh của nữ Bá tước Trifaldi mà lũ pháp sư đặt tên là Doloride. Hỡi giám mã cổ quái, ta cho phép ngươi ra mời bà vào; hiệp sĩ dũng cảm Don Quixote xứ Mancha đang có mặt tại đây; tấm lòng quảng đại của chàng hứa hẹn mọi sự cưu mang giúp đỡ. Ngươi hãy nói thêm hộ ta rằng nếu bà cần nhờ vả gì, ta sẽ sẵn sàng; là một hiệp sĩ, ta có bổn phận giúp bà vì người hiệp sĩ phải nâng đỡ mọi người đàn bà, đặc biệt là các bà quản gia góa bụa, thất vọng, đau khổ như bà chủ của ngươi.

Nghe xong, Trifaldin gập đầu gối sát đất, ra hiệu nổi địch và trống rồi đi ra khỏi vườn, âm nhạc và bước chân vẫn giữ đúng nhịp như khi tới. Trước hình thù dáng dấp cửa ông ta, tất cả đều ngạc nhiên. Công tước quay sang Don Quixote, nói:

- Thưa hiệp sĩ trứ danh, bóng đen của sự độc ác và dốt nát không thể che lấp và làm lu mờ ánh sáng của lòng dũng cảm và đạo đức. Tôi nói vậy vì ngài mới tới lâu đài này được sáu ngày mà đã có những kẻ hoạn nạn từ phương trời xa xôi tới kiếm; họ tới đây không phải bằng xe ngựa hay lạc đà mà đi bộ, bụng đói dạ khát, tin tưởng tôi sẽ tìm thấy ở cánh tay dũng mãnh của ngài môn thuốc cho nỗi khổ đau vì những chiến công vĩ đại của ngài đã được lan truyền khắp trái đất.

Don Quixote đáp:

- Thưa ngài công tước, tôi chỉ muốn ông giáo sĩ quý hóa có mặt tại đây để nhìn thấy tận mắt rằng các hiệp sĩ giang hồ cần thiết cho đời như thế nào; hôm nọ, tại bàn tiệc, ông ta đã tỏ ra vô cùng hằn học và thiếu thiện chí đối với họ; ít ra, ông ta cũng được sờ tận tay để thấy rằng những linh hồn rất đau khổ, không gì an ủi, trong cơn hoạn nạn bĩ cực không đi tìm phương thuốc giải trừ tại nhà các văn nhân, các người giữ đồ thánh trong làng, các hiệp sĩ không hề bước ra khỏi nhà, các triều thần lười biếng chỉ biết đi cóp nhặt những chuyện mới lạ để đem kể lại mà không chịu lập nên những công trạng để người đời truyền tụng và ghi chép. Để xoa dịu những nỗi khổ đau, cứu giúp những người cơ cực, bênh vực các cô tiểu thư, an ủi các bà góa, không một hạng người nào có thể làm hơn các hiệp sĩ giang hồ. Tôi vô cùng biết ơn Trời đã liệt tôi vào hàng ngũ hiệp sĩ giang hồ; tôi coi mọi công việc khó khăn mà tôi gặp phải trong khi làm nhiệm vụ vinh quang này đều là hữu ích cả. Mời bà quản gia ấy tới đây, muốn yêu cầu gì cũng được. Với sức mạnh của cánh tay và ý chí quyết tâm bừng bừng trong lòng, tôi sẽ giải thoát nỗi khổ đau cho bà.

Chương XXXVII

KỂ TIẾP CÂU CHUYỆN PHI THƯỜNG VỀ BÀ QUẢN GIA DOLORIDE

Ông bà công tước rất vui thích thấy Don Quixote mắc mưu; đã vậy, Sancho còn hùa vào:

Tôi không muốn bà quản gia này làm trở ngại việc thực hiện lời hứa cho tôi hòn đảo vì tôi có nghe một ông thầy bào chế thuốc ở Toledo - ông ta nói như chim kim oanh hót - bảo rằng hễ ở đâu có các bà quản gia nhúng tay vào, ở đó có chuyện chẳng lành, thành thử ông ta rất kỵ mấy bà. Riêng tôi rút ra kết luận như sau: tất cả các bà quản gia đều nhiễu sự, bất kể tính tình và hoàn cảnh của họ; vậy những bà quản gia đau khổ như bà Bá tước Ba Tà hay Ba Đuôi này có thế không? Ở quê tôi, tà và đuôi, đuôi và tà cũng là một[182].

- Im đi, anh bạn Sancho, Don Quixote bảo; một khi bà quản gia này lặn lội từ xa đến tìm ta, chắc hẳn bà ta không thuộc những người nằm trong sổ đen của ông thầy bào chế nọ. Hơn nữa, bà ta lại là bá tước; Bá tước mà làm quản gia thì chủ nhà phải là hoàng hậu; khi ở nhà riêng, họ cũng là những phu nhân đài các và cũng có các bà quản gia khác hầu hạ.

Bà quản gia Dona Rodriguez có mặt tại đấy bèn lên tiếng:

- Các quản gia phụng sự bà công tước tôi đây cũng có thể trở thành nữ bá tước nếu gặp vận. Nhưng thôi, luật lệ là do ý thích của vua chúa đặt ra. Đừng ai nói xấu các bà quản gia, nhất là các bà có tuổi và còn con gái. Tuy tôi không thuộc loại này, tôi hiểu và ngờ ngợ rằng một quản gia chưa chồng có uu thế hơn một quản gia góa chồng. Kẻ nào gọt lông chúng tôi, kẻ đó vẫn còn cầm kéo ở tay.

Sancho đối đáp:

- Tuy nhiên, ông thầy bào chế thuốc của tôi bảo rằng có rất nhiều chỗ phải gọt trên người các bà quản gia, cho nên tốt nhất là một khi gạo dính đáy hũ, đừng cạy ra làm gì.

- Bọn giám mã luôn luôn là kẻ thù của chúng tôi, Dona Rodriguez nói; chúng là yêu tình trong nhà, dòm dỏ chúng tôi từng bước; trong khi mọi người dành bao thời giờ để cầu kinh, chúng bàn tán bình phẩm bọn tôi, moi móc ba đời và dìm danh giá của chúng tôi xuống tận đất đen. Này, ta nói cho đồ gỗ mục di động biết: bất kể các người là ai, chúng ta vẫn sống ở trên đời, trong những gia đình quyền quý, dù chúng ta phải chết đói và khoác lên da thịt mềm mại hay không mềm mại của chúng ta chiếc áo đen của các nhà tu hành như thể người ta phủ tấm thảm lên đống phân trong ngày lễ. Nói thật, nếu có thể và nếu thời gian cho phép, ta sẽ nói không những cho các người có mặt ở đây mà cho cả thiên hạ biết rằng không có đức tính nào không tìm thấy ở một bà quản gia.

Công tước phu nhân có ý kiến:

- Tôi nghĩ rằng Dona Rodriguez đáng yêu của tôi nói thật chí lý; tuy nhiên, để đánh tan định kiến của ông thầy bào chế xấu bụng và nhổ bật nó ra khỏi lồng ngực của Sancho Panza vĩ đại, bà nên để lúc khác bênh vực mình và các bạn đồng nghiệp.

Sancho nói:

- Từ khi tôi nuôi hy vọng làm thống đốc, tôi chẳng còn vấn vương gì với nghề giám mã và tôi coi tất cả các mụ quản gia chỉ bằng một quả vả rừng.

Cuộc bàn luận về các bà quản gia sẽ còn tiếp tục nếu không có tiếng địch và tiếng trống lại nổi lên, báo hiệu bà quản gia Doloride đang tiến vào. Công tước phu nhân hỏi chồng có nên ra đón không vì bà ta là Bá tước, một nhân vật danh giá.

Công tước chưa kịp đáp, Sancho đã nói:

- Với cương vị bà ta là nữ Bá tước, tôi tán thành hai vị đại nhân ra đón, còn với cương vị bà ta là quản gia, tôi nghĩ rằng không cần phải đi một bước nào.

- Sancho, ai bảo mi chõ mồm vào việc này? Don Quixote nói.

- Ai ư, thưa ngài? Sancho đáp. Tôi chõ vào vì có thể chõ được, bởi chưng tôi là một giám mã được học phép lịch sự trong trường đào tạo của ngài, một hiệp sĩ phong nhã bậc nhất trong đám phong nhã hào hoa. Trong những trường hợp như thế này, tôi vẫn nghe ngài nói rằng thừa cũng hỏng mà thiếu cũng hỏng và đối với người khôn, chi cần nói nửa lời.

- Sancho nói đúng đấy, công tước bảo; ta sẽ căn cứ vào thái độ của bà Bá tước mà tiếp đãi cho phải phép.

Lúc này, đám người đánh trống và thổi địch bước vào, giống như lần trước.

Tới đây, tác giả kết thúc chương sách ngắn ngủi và sang chương khác để kể tiếp chuyện này, một trong những câu chuyện lý thú nhất của cuốn sách.

Chương XXXVIII

BÀ QUẢN GIA DOLORIDE KỂ LỂ NỖI BẤT HẠNH CỦA MÌNH

Theo điệu nhạc buồn thảm, mười hai bà quản gia đi vào trong vườn thành hai hàng; tất cả mặc áo tang rộng thùng thình bằng dạ mỏng, đầu trùm khăn trắng bằng vải chúc bâu nhỏ mặt, khăn rất dài che gần kín áo, chỉ để hở những đường mép. Nữ Bá tước Trifaldi theo sau, do giám mã Trifaldi Râu Trắng dắt tay. Bà mặc hàng len đen, tuyết dài, nếu vê tròn thì mỗi sợi phải to bằng hạt đậu, loại đậu nổi tiếng ở Martos. Đuôi áo hay tà áo, hoặc gọi thế nào cũng được, xẻ thành ba mũi do ba thị đồng cầm. Bộ đồ tang của ba chú này bên ba gốc nhọn của đuôi áo tạo thành một hình toán học nom rất lạ mắt. Nhìn đuôi áo xẻ thành ba mũi, mọi người hiểu rằng tên nữ Bá tước Trifaldi bắt nguồn từ đó, như thể ta gọi là nữ Bá tước Ba Tà vậy. Tác giả Benengeli cũng xác nhận điều này và còn có lời bàn thêm rằng tên cúng cơm của bà là nữ Bá tước Chó Sói vì trên lãnh địa của bà có rất nhiều chó sói, giả sử thay vào chó sói là cáo thì người ta sẽ gọi bà là nữ Bá tước Cáo. Theo tục lệ địa phương, các vị lãnh chúa mang tên vật gì có nhiều nhất trong vùng mình; tuy nhiên, bà Bá tước này bỏ tên Chó Sói mà lấy tên Trifaldi để làm tôn tấm áo độc đáo của mình.

Mười hai bà quản gia và phu nhân Trifaldi bước theo nhịp đi rước. Họ đeo mạng đen dày, không thưa như mạng của giám mã Trifaldin Râu Trắng, thành thử không nhìn rõ mặt. Khi cả đoàn đã vào trong khu vườn, ông công tước, bà công tước, Don Quixote và tất cả những người đứng nhìn đám rước đang từ từ tiến vào đều đứng dậy. Mười hai bà quản gia dừng lại, làm thành một hàng rào cho phu nhân Doloride đi, giám mã Trifaldi vẫn cầm tay bà, đi bên cạnh. Ông bà công tước và Don Quixote tiến lên mười hai bước để nghênh tiếp. Tới nơi, phu nhân Doloride quỳ xuống đất, với một giọng to khỏe và the thé hơn là nhỏ nhẹ, nói:

- Xin chư vị đại nhân chớ quá giữ lễ đối với kẻ tôi đòi này vì tôi không còn bụng dạ nào để đáp lại cho phải phép. Nỗi bất hạnh lạ lùng, chưa từng thấy của tôi khiến tôi hồn xiêu phách lạc nơi nao, chắc là xa lắm vì càng tìm càng mất hút.

Công tước đáp:

- Thưa Bá tước phu nhân, kẻ nào không nhận ra chân giá trị của phu nhân ắt phải là kẻ vô tri vô giác vì chỉ mới thoáng đưa mắt, chúng tôi đã thấy phu nhân thật xứng đáng với tất cả những nghi tiết long trọng nhất.

Công tước đỡ nữ Bá tước dậy và mời ngồi bên cạnh nữ công tước; bà chủ nhà cũng tiếp đón khách rất lịch sự. Don Quixote không nói năng gì, còn Sancho cứ chăm chăm muốn xem mặt bà Trifaldi và các bà quản gia mà không được, đành phải chờ tới khi nào họ tự tay bỏ mạng ra.

Tất cả đều yên lặng chờ xem ai sẽ lên tiếng trước; cuối cùng, bà quản gia Doloride mở đầu bằng những lời sau đây:

- Thưa chủ nhân vô cùng quyền quý, thưa nữ chủ nhân vô cùng xinh đẹp, thưa quý vị vô cùng sáng suốt, tôi tin rằng nỗi bất hạnh vô cùng tận của tôi sẽ được những tấm lòng vô cùng cao cả của chư vị dành cho những tình cảm vừa nồng hậu vừa xót thương. Nỗi bất hạnh đó to lớn tới mức khiến cho những trái tim vô tình nhất trên đời như đá, thép, kim cương cũng phải mủi lòng. Song, trong số các vị ở đây có hiệp sĩ Don Quixote xứ Mancha vô cùng cao cả và giám mã Panza vô cùng quý giá không?

Chưa ai kịp đáp, Sancho đã lên tiếng:

- Có Panza đây, và cả Don Quixote vô cùng trứ danh nữa. Thưa bà quản gia vô cùng đau khổ, xin bà cứ kể một cách vô cùng tự nhiên, tất cả chúng tôi vô cùng sẵn sàng phụng sự bà.

Tới đây, Don Quixote đứng dậy, hướng về bà quản gia Doloride, nói:

- Thưa phu nhân đau khổ, nếu như nỗi bất hạnh của người có thể hy vọng được giải thoát bởi lòng dũng cảm và sức lực của một hiệp sĩ giang hồ nào đó, tôi xin mang hết lòng dũng cảm và sức lực nhỏ bé của tôi để phụng sự người. Tôi là Don Quixote xứ Mancha, chuyên cứu vớt tất cả những con người khốn khổ. Đã như vậy - tất nhiên như vậy, phu nhân hà tất phải xin xỏ, rào trước đón sau mà cứ việc bộc bạch những nỗi đau của mình, chớ nói loanh quanh. Những người nghe ít nhất cũng chia sẻ nỗi bất hạnh của phu nhân nếu họ không có cách gì giải cứu.

Nghe những lời đó, bà quản gia Doloride làm ra bộ muốn quỳ xuống chân Don Quixote; rồi bà quỳ thật, ôm chặt đôi chân của chàng và nói:

- Ôi, hiệp sĩ vô địch! Thiếp quỳ dưới đôi chân và đôi cẳng này vì đó là nền móng, cột trụ của ngành hiệp sĩ giang hồ. Thiếp muốn hôn đôi chân mà những bước đi là phương thuốc cứu chữa nỗi khổ đau của thiếp. Ôi, hiệp sĩ giang hồ dũng cảm mà những chiến công chói lọi bỏ xa và làm lu mờ những chiến công phi thường của các hiệp sĩ Amadis, Esplandian, Belianises!

Bà buông chân Don Quixote, quay về phía Sancho, nắm lấy tay và nói:

- Còn anh, hỡi giám mã trung thành nhất theo hầu hiệp sĩ giang hồ, chưa từng thấy trong những thế kỷ hiện tại và đã qua! Con người có tấm lòng nhân hậu vĩ đại hơn cả bộ râu của giám mã Trifaldin của tôi đây! Anh có thể tự vỗ ngực mà nói rằng chỉ riêng phụng sự hiệp sĩ Don Quixote vĩ đại cũng bằng phụng sự cả đám hiệp sĩ mang gươm ở trên đời này. Tôi van anh hãy mở lòng nhân đức cao cả của mình nói giùm với chủ anh để ngài giúp đỡ người nữ Bá tước vô cùng hèn mọn và khốn khổ này.

Sancho đáp:

- Thưa phu nhân, tấm lòng nhân đức của tôi vĩ đại như bộ râu của giám mã Trifaldin, điều đó không quan trọng lắm đối với tôi; điều quan trọng là tôi có một linh hồn đầy đủ râu ria khi từ giã cõi đời. Tôi ít chú ý, thậm chí không hề để ý tới những bộ râu kia ở trên đời này; và, chẳng cần nghe những lời ngọt ngào, khẩn nài, tôi cũng sẽ nói với ông chủ tôi hết sức giúp đỡ phu nhân vì tôi biết ông ta quý mến tôi và trong lúc này còn có việc cần đến tôi[183]. Xin phu nhân hãy tháo bung nỗi khổ tâm và kể ra đây để chúng tôi liệu, chúng ta sẽ thông cảm với nhau thôi.

Trước cảnh đó, ông bà công tước không nhịn được cười vì chính họ bày ra chuyện này, trong bụng thầm khen Trifaldi đóng kịch giỏi. Nữ Bá tước quay về chỗ, bắt đầu kể:

- Hoàng hậu Dona Maguncia - quả phụ vua Archipiela, đức ông chồng của bà - trị vì vương quốc nổi tiếng Candaya nằm giữa đảo Trapobana rộng lớn và Nam Hải, ở mé ngoài mũi Comorin hai dặm. Hai vị sinh ra công chúa Antonomasia, người thừa kế ngôi báu. Công chúa Antonomasia được nuôi nấng và lớn lên dưới sự trông nom dạy dỗ của tôi vì tôi là quản gia lâu đời nhất và được kính nể nhất của hoàng hậu. Tháng ngày qua, cô bé Antonomasia đã tới tuổi mười bốn. Công chúa xinh đẹp tuyệt trần, tưởng đâu tạo hóa không còn gì để tô điểm thêm cho nữa. Liệu ta có thể bảo rằng nàng ít trí tuệ không? Không đâu. Nàng vừa thông minh vừa xinh đẹp, đẹp nhất trần gian, và giờ đây nàng sẽ vẫn đẹp nhất nếu như số mệnh ghét ghen và các nữ thần Parcae phũ phàng không cắt đứt sợi dây của cuộc đời nàng và, thực tế là đã không ai cắt sợi dây đó vì thiên địa thánh thần không cho phép làm một việc xấu xa như vậy, khác nào cắt non một chùm nho của cây nho đẹp nhất trên trái đất vậy. Trước nhan sắc của công chúa (mà cái lưỡi vụng về của tôi không đủ lời ca tụng), bao nhiêu ông hoàng trong và ngoài nước đắm đuối say mê. Trong số đó có một hiệp sĩ quèn ở trong triều dám tơ tưởng cao xa với tới người đẹp vì anh chàng này tin vào mình, trai trẻ, duyên dáng, tài hoa, trí dũng có thừa. Nếu điều tôi nói không làm nhàm tai, xin thưa để chư vị biết rằng anh ta chơi lục huyền cầm như thể cây đàn biết nói vậy; anh còn biết làm thơ, múa rất dẻo và đan lồng chim rất khéo, một khi lâm vào cảnh túng bấn, chỉ cần làm lồng chim cũng đủ sống suốt đời. Tất cả những đặc điểm ấy cũng đủ để làm nghiêng ngửa một quả núi, nói chi một cô gái bé bỏng. Tuy nhiên, vẻ hào hoa phong nhã cũng như tài năng trí tuệ của y chỉ có thể chiếm được một phần nhỏ, thậm chí không thu phục nổi tấm lòng sắt đá của cô gái. Vì vậy, tên súc sinh láo xược đã tìm cách thu phục tôi trước tiên. Tên du đãng xấu xa và vô lương tâm đã mua chuộc tôi để tranh thủ sự đồng tình, và tôi đã hành động như một mụ quản gia bất lương, trao cho y chìa khóa lâu đài mà tôi vẫn giữ. Tóm lại, chẳng biết y có bùa mê bả dột gì mà đã dụ dỗ và chinh phục được tôi; chỉ biết rằng nguyên nhân khiến tôi đã phải quỳ gối ngã gục chính là mấy đoạn thơ ca mà một đêm, từ trên cửa sổ nhìn xuống một ngõ nhỏ, tôi nghe thấy y đứng ở dưới đó ngâm nga; nếu tôi không nhớ nhầm, lời ca như sau:

“Ôi, kẻ thù dịu hiền, nàng bắt ta phải ôm mối tình tuyệt vọng; và để ta phải đau khổ triền miên, nàng muốn ta âm thầm chịu đựng, chẳng được nói ra.”

Nghe xong, tôi tưởng đâu là những lời vàng lời ngọc do một giọng ngọt như mật cất lên. Bây giờ, nghĩ tới ảnh hưởng độc hại của những câu thơ ấy và những câu tương tự khác đối với tôi, tôi cho rằng phải tống cổ hết đám thi sĩ ra khỏi các quốc gia có tổ chức theo lời khuyên của Plato, chí ít cũng phải đuổi những nhà thơ dâm ô vì thơ của họ không làm cho đàn bà con trẻ thích thú và xúc động như thơ của Hầu tước de Mantua; trái lại, đó là những mũi nhọn như gai nhỏ luồn sâu vào tận tâm hồn ta, làm ruỗng nát ruột gan mà quần áo bên ngoài vẫn lành lặn, giống như sét đánh vậy. Một lần khác, y lại tới ngâm mấy câu như sau:

“Hỡi thần Chết, hãy lại đây, thật nhẹ nhàng, cho ta không cảm thấy; ta đang muốn chết, đừng để ta phải luyến tiếc cõi đời.”

Toàn một loại thơ ca như vậy, ai nghe cũng phải thích, ai đọc cũng phải mê. Đã thế, họ còn soạn thơ theo một thể loại rất thịnh hành ở Candaya hồi đó gọi là thơ seguidillas. Nghe thơ, ta muốn phá lên cười, tâm hồn ta ngây ngất, thể xác dâm dật, ngũ quan đê mê. Cho nên, thưa quý vị, bọn hát rong ấy thật đáng phải đưa đi đày ở đảo Thằn Lằn. Tuy vậy, lỗi không phải ở họ mà ở những kẻ ngu ngốc khờ dại ca tụng họ và tin nghe họ. Nếu tôi đúng đắn và làm đúng bổn phận một người quản gia, tôi đã chẳng xúc động trước những lời ca thâu đêm suốt sáng hoặc tin vào những câu như: “Ta sống mà đang chết, ta bức bối trong tuyết lạnh, ta run rẩy trong lửa rực, ta hy vọng trong thất vọng, ta đi mà vẫn đứng” cùng những câu chữ tương tự khác không đáng lọt vào tai. Đó, thơ của họ đầy rẫy những lời lẽ như vậy. Và điều gì sẽ xảy ra khi họ hứa hẹn phượng hoàng ở Ả Rập, ngôi báu ở Ariadne, ngựa quý của Thái Dương, những viên ngọc phương Nam, vàng Tibar, nhựa thơm Pancaya? Ở đoạn này, họ thả sức phóng bút vì họ có mất mát gì đâu khi hứa những điều mà họ không hề nghĩ rằng mình phải và có thể thực hiện được. Nhưng, tôi nói tới đâu rồi? Khốn khổ tôi chưa! Tôi hóa rồ hóa dại rồi sao mà đi vạch tội người khác trong lúc tôi có bao nhiêu tội để kể. Thật bất hạnh cho tôi! Sự ngu ngốc đã làm hại tôi chứ không phải những câu thơ, sự nhẹ dạ làm tôi mềm lòng chứ không phải những lời ca. Sự ngu xuẩn và thiếu suy nghĩ của tôi đã mở đường dọn lối cho những bước chân của Don Clavijo (đó là tên anh chàng hiệp sĩ nói trên). Nhờ có tôi môi giới, y đã vào được - không phải một lần mà nhiều lần - buồng ngủ của Antonomasia, cô bé đã bị chính tôi lừa dối, chẳng phải ai khác. Tôi bắt y phải nhận là chồng chính thức vì tuy là kẻ có tội, tôi cũng sẽ không để cho y đụng tới gót giày của nàng nếu như y không chịu nhận điều kiện đó. Không, nhất định không: một khi tôi đã nhúng tay vào những việc như thế này, nhất định phải đi tới cuộc hôn nhân. Tuy nhiên, trong những chuyện này có một trở ngại vì đôi bên không môn đăng hộ đối, Don Clavijo chỉ là hiệp sĩ quèn, còn công chúa Antonomasia là người kế vị ngôi báu như tôi đã nói. Trong một thời gian, nhờ có sự khéo léo thận trọng của tôi, mọi chuyện vẫn được giữ kín như bưng cho tới một ngày kia, tôi cảm thấy mưu kế sẽ bại lộ vì không hiểu sao, cái bụng của Antonomasia phình lên. Cả ba chúng tôi lo quá bèn bàn nhau quyết định rằng trước khi câu chuyện không hay này vỡ lỡ, Don Clavijo đến gặp giám mục để xin cưới Antonomasia với lý do là công chúa có viết giấy cam đoan xin nhận làm vợ; giấy này do chính tôi thảo ra, lời lẽ rất vững chắc, khỏe như Samson cũng chẳng bẻ được chỗ nào. Thế là chúng tôi tức tốc tiến hành; ngài giám mục xem giấy rồi nghe công chúa xưng tội; sau khi công chúa thú hết, ngài bèn gửi gắm nàng tại nhà một viên quan cảnh sát rất danh giá trong triều.

Nghe tới đó, Sancho có ý kiến:

- Vậy ra ở Candaya cũng có quan cảnh sát, thi sĩ và thơ seguidillas. Tôi có thể nói một cách chắc chắn rằng trên đời này, muôn sự đều giống nhau. Nhưng thôi, xin phu nhân Trifaldi nói nhanh lên, muộn rồi mà tôi đang nóng lòng sốt ruột muốn biết câu chuyện dài này kết thúc ra sao.

- Xin vâng, nữ Bá tước đáp.

Chương XXXIX

NỮ BÁ TƯỚC TRIFALDI KỂ TIẾP CÂU CHUYỆN KỲ LẠ VÀ ĐÁNG GHI NHỚ CỦA MÌNH

Mỗi khi Sancho mở miệng, bà công tước thích thú bao nhiêu, Don Quixote lại bực dọc bấy nhiêu, cho nên chàng phải lên tiếng bảo bác không được nói nữa. Bà quản gia Doloride kể tiếp:

- Cuối cùng, sau nhiều lần hỏi và nghe câu trả lời, lần nào công chúa cũng một mực khai như lần đầu, không sai một li, ngài giám mục tuyên bố ủng hộ Don Clavijo và công nhận công chúa là vợ chính thức của chàng. Được tin, hoàng hậu Dona Magunda, mẹ đẻ công chúa Antonomasia, uất quá đến nỗi ba ngày sau chúng tôi phải đem bà đi chôn.

- Chắc hẳn bà ta chết, Sancho nói.

- Tất nhiên, giám mã Trifaldin đáp, vì ở Candaya không chôn người sống mà chỉ chôn người chết.

Sancho cãi:

- Thưa ngài giám mã, ta đã thấy có trường hợp đem chôn người bị ngất vì tưởng chết rồi. Theo ý tôi, bà hoàng Maguncia chỉ nên ngất chứ không nên chết. Ở trên đời này có nhiều chuyện có thể cứu vãn được. Tội của công chúa có gì to lắm đâu mà phải quá buồn bực như vậy. Ví thử cô ta đi rước một chú thị đồng hoặc kẻ ăn người ở trong nhà, như tôi nghe nói có nhiều cô khác đã làm, sai lầm đó thật vô kế khả thi. Đằng này, cô ta lấy một hiệp sĩ bảnh bao giỏi giang như vậy cơ mà; quả thật, tuy việc làm có dại dột nhưng cũng không đến nỗi như ta nghĩ. Theo những nguyên tắc do ông chủ tôi đây đề ra và không cho phép tôi nói sai, nếu như văn nhân văn sĩ có thể trở thành giáo chủ, các hiệp sĩ - đặc biệt nếu là hiệp sĩ giang hồ - cũng có thể trở thành vua và hoàng đế được.

- Sancho, anh nói đúng, Don Quixote bảo; một hiệp sĩ giang hồ chỉ cần có hai ngón tay may mắn cũng rất có khả năng trở thành chúa tể trong thiên hạ. Nhưng thôi, xin phu nhân Doloride tiếp tục vì tôi ngờ ngợ là còn phải kể tới phần cay đắng của câu chuyện tới giờ nghe rất êm dịu này.

- Phải, đúng là còn phần cay đắng nữa, nữ Bá tước Trifaldi đáp. Cay đắng quá vì nếu đem so sánh thì mướp đắng và quả trúc đào vẫn còn ngon còn ngọt. Vậy là sau khi hoàng hậu chết - chứ không phải ngất, chúng tôi đem đi chôn. Vừa đắp đất xong cho bà và nói lời vĩnh biệt thì - ai nghe thấy mà cầm được nước mắt! - trên mộ hiện ra người khổng lồ Malambruno, anh em chú bác với hoàng hậu Maguncia, cưỡi một con ngựa gỗ; lão này đã độc ác lại biết pháp thuật. Thế là, để trả thù cho em gái bị chết và trừng phạt sự liều lĩnh của Don Clavijo cũng như sự dại dột của Antonomasia, lão hóa phép cả hai người ngay trên mộ: nàng biến thành một con khỉ cái bằng đồng, chàng thành một con cá sấu gớm ghiếc bằng một loại kim khí lạ, giữa hai người có một cây cột cũng bằng kim khí trên có ghi những chữ bằng tiếng Syria đã được dịch ra tiếng Candaya và bây giờ, ra tiếng Tây Ban Nha thành một câu như sau: “Đôi tình nhân liều lĩnh này chỉ trở lại nguyên hình sau khi chàng hiệp sĩ dũng cảm xứ Mancha đã giao đấu với ta, một người một ngựa. Số mệnh đã dành riêng cho lòng dũng cảm của chàng cuộc phiêu lưu mạo hiểm chưa từng thấy này.” Sau đó, lão rút ra khỏi vỏ một thanh gươm cong to khủng khiếp, túm tóc tôi như muốn cắt cổ chặt đầu. Tôi phát hoảng, cuống cuồng tiếng nói dính chặt vào họng. Tôi phải gắng gượng hết sức, giọng run run và đau khổ, bày tỏ ngọn ngành khiến lão đã ngừng tay, không thi hành một sự trừng phạt quá nghiệt ngã như vậy. Cuối cùng, lão cho gọi tất cả các bà quản gia trong lâu đài lại - chính là các bà đang có mặt tại đây; sau khi kể tội chúng tôi, hết lời bêu riếu những thói hư tật xấu của các quản gia, những mưu ma quỷ kế của họ và buộc tội lỗi của tôi lên đầu tất cả mọi người, lão tuyên bố tha cho tội chết nhưng chúng tôi sẽ phải chịu tội triền miên, chịu một cái chết khốn khổ, chết dần chết mòn. Lão vừa dứt lời, tức thì tất cả bọn tôi cảm thấy những lỗ chân lông trên mặt nở ra và như thể có ai châm vào bằng mũi kim. Chúng tôi vội đưa tay lên sờ thì thấy mặt mũi mình như các vị sắp thấy đây.”

Nói rồi Doloride và các bà quản gia cùng đi vén mạng lên để lộ những bộ mặt xồm xoàm râu ria, vàng hoe có, đen có, trắng có, nhờ nhờ cũng có. Trước cảnh tượng đó, ông bà công tước kinh ngạc, Don Quixote và Sancho giật mình, mọi người khác cũng phải sửng sốt. Bà Trifaldi nói tiếp:

- Tên súc sinh độc ác Malambruno đã trừng phạt chúng tôi như thế đó. Lão đã phủ lông ngựa cứng lên da mặt mềm mại của chúng tôi. Thà bị lão chặt đứt phăng đầu bằng thanh gươm khủng khiếp kia còn hơn phủ mớ lông ngựa làm lu mờ ánh sáng khuôn mặt chúng tôi vì chư vị hãy thử nghĩ xem… (những điều tôi sắp nói ra đây, tôi muốn gào lên trong những dòng lệ tuôn như suối, thế nhưng do quá ưu phiền về nỗi khổ đau mà nước mắt của tôi đã chảy thành biển, bây giờ hai con mắt ráo hoảnh khiến tôi không khóc được nữa)… một bà quản gia có râu còn vác mặt đi đâu được? Cha mẹ nào thương tới họ? Ai sẽ giúp đỡ họ? Lúc da dẻ còn nhẵn nhụi, mặt mày trát bự phấn son cũng chưa dễ có ai thương huống hồ bây giờ vác bộ mặt rậm rạp như rừng! Các bà quản gia bạn tôi ơi, chúng ta ra đời gặp sao bản mệnh xấu và cha mẹ ta đã sinh ra ta vào giờ hung!

Nói tới đó, bà Doloride có vẻ muốn ngất.

Chương XL

NÓI VỀ NHỮNG ĐIỀU CÓ LIÊN QUAN MẬT THIẾT TỚI CUỘC PHIÊU LƯU NÀY VÀ CUỐN SÁCH ĐÁNG GHI NHỚ NÀY

Quả thật, tất cả những ai thích loại sách như cuốn sách này đều phải biết ơn người đã khai sinh ra nó là hiền sĩ Hamete vì ông đã công phu kể lể tỉ mỉ đầu đuôi câu chuyện, một chi tiết nhỏ cũng không bỏ sót và cũng làm sáng tỏ. Ông phác họa những tư tưởng, phát hiện ý nghĩ, trả lời câu hỏi ngầm, làm rõ điều nghi vấn, giải đáp thắc mắc, tóm lại, ông tỏ ra muốn đi sâu vào những khía cạnh nhỏ nhất của sự việc. Ôi, tác giả kiệt xuất! Ôi, Don Quixote hạnh phúc! Ôi, Dulcinea trứ danh! Ôi, Sancho Panza hóm hỉnh! Mong sao các người - tất cả cũng như từng cá nhân - sống muôn đời để làm vui và tiêu khiển cho thiên hạ.

Sách kể lại rằng khi thấy bà Doloride ngất, Sancho nói:

- Nhân danh một người lương thiện và tổ tiên cả họ Panza nhà tôi, xin thề là tôi chưa hề nghe hoặc thấy một cuộc phiêu lưu nào như thế này, thậm chí ông chủ tôi cũng chưa hề kể hoặc nghĩ ra. Hỡi lão pháp sư khổng lồ Malambruno, cả ngàn con quỷ Xa tăng nguyền rủa mi! Mi không tìm ra một hình phạt nào khác sao mà lại bắt những bà quản gia tội lỗi này phải mang râu xồm xoàm như vậy? Thà cắt bỏ nửa trên lỗ mũi của họ, dù cho họ phải nói giọng mũi, còn hơn trát râu vào mặt họ. Ta cam đoan họ không có tiền để thuê người cạo râu đâu.

- Đúng thế đấy, thưa ngài, một trong mười hai bà quản gia đáp; chúng tôi không có tiền cạo mặt; bởi vậy, một vài chị em tôi đã dùng cách tốn ít tiền là lấy những cái lá cao dính đắp lên mặt rồi giựt thật mạnh, thế là da mặt chúng tôi lại nhẵn lì như lòng cối đá vậy. Tuy ở Candaya có những bà chuyên đi các nhà để nhổ lông, sửa sang lông mày và pha chế các loại thuốc dùng cho phụ nữ, chúng tôi - những quản gia của bà chủ đây - không bao giờ gọi họ vào vì phần lớn đều làm nghề mối lái. Nếu ngài Don Quixote không cứu vớt cho, chúng tôi đành phải mang những bộ râu này tới khi xuống lỗ.

Don Quixote nói:

- Tôi sẽ vặt trụi bộ râu của tôi ngay trên đất nước người Moor nếu không trừ khử được những bộ râu của các bà.

Lúc này, nữ Bá tước Trifaldi đã hồi tỉnh, bà nói:

- Thưa hiệp sĩ dũng cảm, tiếng vang lời hứa của ngài rung động bên tai tôi trong cơn mê sảng khiến tôi trở lại tỉnh táo. Một lần nữa, tôi khẩn cầu hiệp sĩ giang hồ trứ danh và dũng cảm hãy biến lời hứa hẹn tốt đẹp của ngài thành hành động.

- Cái đó không tùy thuộc vào tôi, Don Quixote đáp; phu nhân hãy cho biết tôi phải làm việc gì vì lòng can đảm của tôi đã sẵn sàng phụng sự phu nhân.

- Việc là như thế này, bà Doloride đáp; từ đây tới vương quốc Candaya, nếu đi đường bộ là năm ngàn dặm cộng thêm hoặc trừ đi hai dặm; nếu đi trên không trung và theo đường thẳng thì chỉ hết ba ngàn hai trăm hai mươi bảy dặm. Xin nói thêm rằng Malambruno có dặn tôi là khi nào tôi may mắn gặp được người hiệp sĩ cứu mệnh, lão sẽ gửi cho một con ngựa thật hay, không bất kham như loại ngựa thuê; hình như đó là con ngựa gỗ mà chàng Pierre dũng cảm đã cưỡi để bắt cóc nàng Magalona xinh đẹp. Con ngựa có một cái chốt ở trán dùng để điều khiển thay cho dây cương; nó bay trên trời rất lẹ làng, tưởng đâu có cả một bầy quỷ mang nó đi vậy. Theo lời truyền, con ngựa do hiền nhân Merlin sáng chế; ông ta cho một người bạn là Pierre mượn, anh chàng này đã dùng nó để chu du thiên hạ và, theo người ta đồn, đã bắt cóc nàng Magalona xinh đẹp, đặt nàng ngồi ở mông ngựa rồi bay lên không trung khiến những người dưới đất ngẩn mặt nhìn theo. Merlin chỉ cho những người thân thiết mượn hoặc những ai trả giá cao, và từ thời chàng Pierre tới giờ, không biết có ai được cưỡi nó nữa không. Malambruno đã dùng pháp thuật chiếm đoạt con ngựa, dùng nó để thỉnh thoảng đi đây đó khắp thế gian, hôm nay ở đây, mai ở Pháp, hôm sau ở Potosi. Có cái hay là con ngựa không ăn, không ngủ, không làm mòn móng sắt, cứ phi nước kiệu trên không mặc dù không có cánh, người cưỡi có thể cầm một cái chén đầy nước mà không sánh ra ngoài giọt nào vì nó phi rất êm; chính vì thế mà nàng Magalona xinh đẹp rất thích cưỡi nó.

Nghe thấy vậy, Sancho có ý kiến:

- Muốn êm ả, nhẹ nhàng, không gì bằng con xám của tôi; tuy nó không đi được trên không trung, song ở dưới đất, tôi dám thách tất cả các nước kiệu trên đời này.

Mọi người ồ lên cười; bà Doloride kể tiếp:

- Nếu như Malambruno thật sự muốn kết thúc nỗi bất hạnh của chúng tôi, trong vòng nửa tiếng đồng hồ sau khi trời tối, con ngựa đó sẽ có mặt tại đây vì lão đã nói với tôi rằng lão sẽ báo hiệu cho biết khi nào tôi tìm được người hiệp sĩ cần thiết bằng cách phái con ngựa tới, bất cứ ở đâu, một cách nhanh chóng gọn gàng.

Chẳng hay con ngựa đó chở được mấy người? Sancho hỏi.

Bà Doloride đáp:

- Hai người, một người ngồi yên còn một người ngồi mông ngựa. Thông thường, hai người đó là hiệp sĩ và giám mã một khi không có tiểu thư nào bị bắt cóc.

- Thưa phu nhân Doloride, Sancho nói, xin cho biết tên con ngựa là gì.

Doloride đáp:

- Tên nó không phải là Pegasus như tên con ngựa của Bellerophon, không phải là Bucephalus như ngựa của Alexander Đại Đế, cũng không phải Brillador như con của Orlando Giận Dữ; tên nó càng không giống tên con Bayard của Reinaldos xứ Montalban hay con Frontino của Ruggiero, cũng không giống tên con Bootes hay con Peritoa mà người ta bảo là hai con ngựa của Thái Dương; tên nó cũng không phải là Orelia, con ngựa mang chàng Rodrigo bất hạnh, vua cuối cùng của người Goths, bị tử trận và mất ngôi.

Sancho có ý kiến:

- Một khi người ta không đặt cho nó một trong những tên ngựa nổi danh đó, tôi cam đoan nó cũng không mang tên con ngựa của ông chủ tôi là Rocinante, một cái tên tự nó đã vượt lên trên tất cả những con ngựa vừa kể ra.

- Đúng vậy, bà Bá tước rậm râu đáp; tuy nhiên, nó có một cái tên rất tương xứng là Clavileno[184] Lẹ Làng; tên đó rất thích hợp vì con ngựa bằng gỗ, lại có một cái chốt ở trán và phi rất lẹ làng; bởi vậy, về mặt tên gọi, nó có thể đọ với con Rocinante nổi tiếng được lắm.

- Cái tên nghe hay đấy, Sancho nói; thế, điều khiển nó bằng dây cương hay dây gì?

Bà Trifaldi đáp:

- Bằng một cái chốt như tôi đã nói lúc nãy. Người kỵ sĩ vặn cái chốt hướng con ngựa đi theo ý mình, hoặc bay tít lên trời, hoặc bay là là sát mặt đất, hoặc bay ở lưng chừng tức là độ cao thích hợp nhất, cần thiết cho những hành động chín chắn.

- Nghe phu nhân tả, tôi cũng muốn xem nó bay ra sao, Sancho nói, song nếu nghĩ rằng tôi sẽ cưỡi nó, dù ngồi trên yên hay trên mông, thì chẳng khác chi tìm quả lê trên cây tiểu du vậy. Cưỡi con xám của tôi, với một bộ yên mềm hơn lụa, cũng đã thấy mệt huống hồ bây giờ bắt tôi ngồi trên mông ngựa gỗ, không gối không nệm! Lạy Chúa, tôi không muốn tan xương để cắt bỏ bộ râu cho bất cứ ai! Người nào có râu hãy tự lo thân, tôi chẳng theo ông chủ tôi làm một cuộc hành trình dài như vậy đâu; tôi không có bổn phận lo cạo râu cho các bà quản gia mà chỉ biết giải phép cho bà chủ Dulcinea của tôi thôi.

- Có chứ, anh bạn, bà Trifaldi bảo; bổn phận rất lớn vì nếu thiếu anh bạn, chúng tôi sẽ phải bó tay.

- Hãy cứu tôi với! Sancho kêu lên; bọn giám mã chúng tôi có dính dáng gì tới những chuyện phiêu lưu của các ông chủ? Họ đi làm những cuộc phiêu lưu thì được tiếng được tăm, còn chúng tôi phải chịu khốn chịu khổ. Mẹ kiếp! Ví thử các sử gia viết “Hiệp sĩ này đã kết thúc tốt đẹp cuộc phiêu lưu nhờ có sự hỗ trợ của giám mã nọ, bằng không thì không xong việc…” Trái lại, họ chỉ ghi cộc lốc: “Don Paralipomenon Ba Sao đã kết thúc cuộc phiêu lưu, hạ sáu con quái vật”, không thèm nhắc tới nhân vật giám mã đã tham gia từ đầu chí cuối, như thể anh chàng giám mã này không hề có mặt trên đời! Bởi vậy, thưa các vị, tôi xin nhắc lại rằng ông chủ tôi cứ việc đi một mình, chúc cho ông gặp nhiều may mắn, còn tôi sẽ ở lại đây cùng với nữ công tước chủ tôi. Khi trở về, có thể ông ta sẽ thấy việc giải phép cho bà Dulcinea đã xong được phần ba hay phần năm vì gặp lúc rỗi rãi, tôi sẽ ra sức quất vào người mình cho tới nứt da nứt thịt mới thôi.

Bà công tước bảo:

- Mặc dù vậy, khi cần, anh Sancho tốt bụng cũng phải đi theo chủ vì những người nhờ vả anh đều là con nhà tử tế. Không nên vì sự sợ hãi vô ích mà bắt những phu nhân này phải mang bộ mặt xồm xoàm râu ria, một điều sỉ nhục cho họ.

- Một lần nữa, hãy cứu tôi với! Sancho lại kêu lên. Nếu làm việc từ thiện đó vì những tiểu thư nề nếp hoặc vì các cháu gái ở trường mồ côi, con người ta có thể chịu cơ cực được; còn như chịu khổ để trừ bỏ bộ râu trên mặt các bà quản gia thì chẳng tội gì!

Trái lại, tôi còn muốn nhìn thấy mặt họ đầy râu, từ bà già nhất đến bà trẻ nhất, từ bà õng ẹo nhất đến bà kiểu cách nhất.

- Anh bạn Sancho quả là có ác cảm với các bà quản gia và quá tin vào lời ông thầy bào chế thuốc ở Toledo, bà công tước nói. Như vậy là sai. Trong nhà tôi có những bà quản gia đáng mặt là những tấm gương sáng; bà Dona Rodriguez của tôi đây sẽ không để yên cho tôi nói ngược lại.

- Xin phu nhân cứ nói, bà Rodriguez có ý kiến, đã có Chúa biết hết sự thật. Dù cho chị em quản gia chúng tôi tốt hay xấu, có râu hay không râu, mẹ chúng tôi cũng đẻ ra chúng tôi như các bà mẹ khác, và một khi Chúa sinh ra chúng tôi, Người biết để làm gì. Tôi chỉ trông cậy vào lượng từ bi của Người, không trông cậy vào bộ râu của ai cả.

- Thôi được rồi, bà Rodriguez, Don Quixote nói. Bây giờ, xin thưa với phu nhân Trifaldi và những người tùy tùng của bà: tôi tin tưởng ông xanh kia sẽ động lòng trước nỗi khổ đau của các bà, và Sancho sẽ làm theo lệnh tôi một khi con Clavileno tới đây cũng như khi tôi giáp mặt Malambruno. Có điều tôi biết chắc chắn là không có một con dao nào gọt râu các bà dễ dàng như lưỡi gươm của tôi tiện cái đầu của Malambruno khỏi đôi vai y. Chúa tha thứ cho những kẻ xấu nhưng không phải mãi mãi.

- Hỡi hiệp sĩ dũng cảm! Bà Doloride kêu lên. Cầu cho tất cả các vì tinh tú trên trời nhìn vào tấm lòng hào hiệp của chàng bằng con mắt thiện cảm và bồi đắp cho trái tim một nguồn can đảm dồi dào để chàng là tấm mộc và chỗ dựa cho những bà quản gia bị người đời lên án hắt hủi, bị những lão bào chế thuốc ghét bỏ, những tên giám mã gièm pha và lũ thị đồng lừa gạt! Đáng nguyền rủa thay kẻ khốn nạn này đã không khoác áo tu hành từ khi còn đầu xanh tuổi trẻ mà lại làm nghề quản gia! Bất hạnh thay các bà quản gia! Dù cho chúng ta là con cháu trực hệ của Hector thành Troy chăng nữa, chúng ta vẫn bị các bà chủ đối xử hách dịch, coi như kẻ ăn con ở. Hỡi khổng lồ Malambruno, tuy ngươi là pháp sư nhưng biết coi trọng chữ tín; hãy phái Clavileno vô song tới đây cho hết nỗi đau khổ của chúng ta. Nếu mùa viêm nhiệt tới mà vẫn phải mang bộ râu này thì thật khốn khổ thay!

Bà Trifaldi thốt ra những lời thống thiết khiến ai nấy đều phải rơi lệ. Ngay Sancho cũng không cầm nổi nước mắt, và bác định bụng sẽ đi theo chủ tới cùng trời cuối đất nếu như việc đó cần thiết để trừ bỏ mớ lông trên những khuôn mặt đáng kính này.

Chương XLI

NÓI VỀ SỰ XUẤT HIỆN CỦA CLAVILENO VÀ SỰ KẾT THÚC CỦA CUỘC PHIÊU LƯU DÀI NÀY

Trời tối và đã tới giờ Clavileno trứ danh xuất hiện. Không thấy ngựa gỗ đâu, Don Quixote bắt đầu sốt ruột, nghĩ rằng sở dĩ Malambruno chưa phái nó tới vì cuộc phiêu lưu này không dành cho chàng hoặc giả Malambruno không dám giáp chiến với chàng. Còn đang suy nghĩ, bỗng đâu có bốn chú mọi đi vào trong vườn, quần áo màu xanh tết bằng lá cây trường xuân đằng, trên vai khiêng một con ngựa to bằng gỗ; họ đặt ngựa đứng xuống đất, rồi một chú nói:

- Hiệp sĩ nào có gan hãy leo lên con ngựa máy này.

- Nếu vậy, tôi chẳng leo vì tôi không có gan, cũng chẳng phải hiệp sĩ, Sancho nói.

Chú mọi lại nói:

- Nếu hiệp sĩ đó có giám mã thì giám mã phải ngồi trên mông ngựa. Hãy tin vào Malambruno dũng cảm vì ngoài thanh gươm của ông ta ra, không còn thanh gươm nào khác và cũng không có cạm bẫy nào khác. Chỉ cần vặn cái chốt đặt ở đầu con ngựa, nó sẽ đưa cả hiệp sĩ lẫn giám mã lên không trung, tới chỗ Malambruno đang đợi. Để khỏi bị chóng mặt, trong khi bay trên cao, hai người phải bịt mắt cho tới khi ngựa cất tiếng hí báo hiệu cuộc hành trình đã kết thúc.

Nói xong, bốn chú để ngựa lại, ung dung đi ra khỏi vườn theo lối cũ. Thấy con ngựa, bà Doloride nói với Don Quixote, gần như muốn khóc:

- Thưa hiệp sĩ dũng cảm, Malambruno giữ đúng lời hứa, con ngựa đã tới đây và râu của chúng tôi vẫn mọc. Với tất cả những sợi râu trên mặt, mỗi người chúng tôi van xin ngài hãy gọt hết cho; chỉ cần ngài leo lên ngựa cùng với giám mã và mở đầu một cách chóng vánh cuộc hành trình mới này.

- Thưa Bá tước phu nhân Trifaldi, Don Quixote đáp, tôi vui lòng làm việc này với hết sức mình, không cần nệm và cũng chẳng cần đinh thúc ngựa, không một phút chậm trễ, mong sớm thấy mặt mũi phu nhân và tất cả các bà quản gia đây nhẵn nhụi phăng phiu.

- Tôi không làm việc này, chẳng vui lòng hết sức gì cả, Sancho nói. Nếu vì tôi không lên ngồi trên mông ngựa mà không gọt được râu cho các bà, ông chủ tôi cứ việc tìm một giám mã khác theo hầu và các bà này hãy tìm cách khác để làm nhẵn mặt. Tôi có phải phù thủy đâu mà thích đi trên mây. Vả chăng, những người dân đảo của tôi sẽ nói gì khi biết thống đốc của họ đi mây về gió? Lại còn chuyện này nữa: từ đây tới Candaya xa ba bốn ngàn dặm, nhỡ ra con ngựa hết hơi hoặc lão khổng lồ nổi giận thì phải mất sáu năm đi bộ mới quay về tới nhà, và sẽ không còn đảo lớn đảo nhỏ nào trên đời này nhận ra tôi nữa. Ta thường nói: chậm trễ là thất bại; khi ai cho con bò, kiếm ngay thừng buộc nó lại. Mong rằng những bộ râu của các bà này xá tội cho; chỗ ở của thánh Peter là Rome. Tôi muốn nói rằng tôi sống thoải mái trong cái nhà này; tôi được hưởng bao ân huệ và đang chờ ông chủ ban cho đặc ân, trở thành thống đốc.

Nghe thấy vậy, công tước bảo:

- Anh bạn Sancho, hòn đảo tôi đã hứa cho anh không chạy đi đâu và cũng không thể biến mất vì rễ của nó ăn rất chặt rất sâu vào lòng đất, không nhổ lên được và cũng không dễ gì chuyển đi chỗ khác. Anh cũng như tôi đều biết rằng phàm muốn làm được những việc quan trọng, phải có vi thiềng, dù ít hay nhiều; bởi vậy, trong việc phong chức thống đốc cho anh, tôi cũng đòi vi thiềng, yêu cầu anh phải đi cùng với chủ anh là ngài Don Quixote để kết thúc cuộc phiêu lưu đáng ghi nhớ này. Dù anh sớm trở về nhờ vào sự lẹ làng của Clavileno hay dù anh không may phải đi bộ như một kẻ hành hương, lang thang từ quán trọ này tới quán trọ khác, khi về tới nơi anh sẽ thấy hòn đảo của anh vẫn y nguyên, dân đảo vẫn một lòng tôn thờ anh làm thống đốc như trước khi anh ra đi và ý định của tôi cũng vẫn không thay đổi. Ngài Sancho đừng hoài nghi sự thật đó kẻo xúc phạm tới thiện chí của tôi đối với ngài.

- Xin ngài đừng nói nữa, Sancho đáp; tôi chỉ là một giám mã quèn, không hiểu nổi những câu văn hoa bóng bẩy ấy đâu. Mời ông chủ tôi lên ngựa, bịt mắt tôi lại, cầu Chúa phù hộ cho tôi và cho tôi hỏi một điều: trong khi bay trên trời, tôi có thể cầu Thượng đế hoặc các vị thiên thần phù hộ cho không?

Bà Trifaldi vội đáp:

- Anh Sancho cứ việc cầu Thượng đế hoặc bất cứ ai, tùy ý. Tuy Malambruno là pháp sư song cũng theo đạo Ki tô; ông ta vận dụng pháp luật rất thận trọng khéo léo, không gây phiền hà cho ai cả.

- Nếu vậy, Sancho nói, xin Chúa và Tam vị Nhất thể ở Gaeta phù hộ cho con.

Don Quixote lên tiếng:

- Từ sau cuộc phiêu lưu đáng ghi nhớ từ những cái chày nện dạ, chưa khi nào tôi thấy Sancho sợ hãi như lần này; nếu tôi cũng mê tín dị đoan như người khác, sự nhút nhát của anh ta sẽ khiến tôi sờn lòng. Nhưng thôi, lại đây, Sancho; được các vị cho phép ta muốn nói riêng với anh đôi lời.

Don Quixote kéo Sancho tới chỗ có một lùm cây, nắm tay bác và nói:

- Người anh em Sancho thấy đấy, cuộc hành trình sắp tới sẽ dài. Có trời biết được khi nào chúng ta trở về cũng như những thuận lợi khó khăn trong công việc này. Bởi vậy, ta muốn bây giờ anh quay về phòng như thể đi tìm một vật gì cần thiết cho chuyến đi, rồi anh hãy tự đánh một chập năm trăm roi để trừ dần vào con số ba ngàn ba trăm roi mà anh còn nợ. Phải hiểu rằng một việc bắt đầu được tiến hành coi như hoàn thành một nửa.

- Lạy Chúa, Sancho kêu lên, ngài điên rồi ư? Thật chẳng khác gì như ta thường nói: “Trông thấy bà mang trống còn hỏi có phải gái tân không.” Tôi sắp phải ngồi trên gỗ cứng, ngài còn muốn tôi tự đánh nát đít sao? Quả tình ngài không biết phải trái gì hết Chúng ta hãy đi gọt râu cho các bà quản gia đã; khi về, tôi xin nhân danh cá nhân hứa với ngài sẽ mau chóng làm tròn nhiệm vụ khiến ngài không còn điều gì phải phàn nàn. Thôi, tôi nói thế thôi.

Don Quixote bảo:

- Sancho đáng yêu, với lời hứa của anh, ta yên tâm ra đi, tin rằng anh sẽ thực hiện vì anh tuy ngốc nghếch nhưng là con người chân chất.

- Tôi không hề đi chân đất[185], Sancho đáp, và cho dù có đi chăng nữa, tôi cũng sẽ giữ lời hứa.

Hai thầy trò quay về chỗ cũ để leo lên con Clavileno; Don Quixote vừa leo vừa bảo Sancho:

- Bịt mắt lại rồi leo lên. Một kẻ từ miền xa xôi cho ngựa đến đón chúng ta ắt hẳn không định lừa ta đâu; vả chăng, đi lừa một người đặt hết lòng tin vào mình là một điều chẳng vinh dự gì. Và dù xưa nay mọi việc xảy ra đều đi ngược ý nghĩ của ta, không   một mưu ma chước quỷ nào có thể làm lu mờ được chiến công vinh quang này.

- Ta đi thôi, thưa ngài, Sancho nói; những bộ râu và những dòng nước mắt của các bà quản gia bám sâu tận vào trái tim tôi rồi; tôi ăn không biết ngon chừng nào mặt mũi họ chưa trở lại nhẵn nhụi như xưa. Mời ngài lên ngựa và bịt mắt trước; rõ ràng người ngồi yên phải leo lên trước vì tôi ngồi đằng mông.

- Đúng vậy, Don Quixote nói.

Chàng rút ở trong túi ra một chiếc khăn tay rồi nhờ bà Doloride che thật kỹ đôi mắt cho mình. Vừa bịt xong, chàng lại bỏ khăn ra và nói:

- Nếu tôi nhớ không nhầm, tôi đã đọc trong sách của Virgil câu chuyện bức tượng Palladium của thành Troy. Câu chuyện kể về con ngựa gỗ của người Hy Lạp dâng lên nữ thần Pallas; trong bụng ngựa chứa đầy chiến binh vũ trang, do đó dẫn đến sự thất thủ của thành Troy. Bởi thế, trước tiên ta cũng cần biết con Clavileno có chứa gì trong bụng nó không.

- Không cần, bà Doloride bảo; tôi tin như vậy vì tôi biết Malambruno hoàn toàn không phải con người nham hiểm, tráo trở. Xin ngài Don Quixote yên tâm leo lên, nếu xảy ra chuyện gì, tôi xin gánh chịu.

Nghĩ rằng nếu cứ nêu mãi những vấn đề liên quan tới sự an toàn cá nhân, thiên hạ có thể đánh giá lòng can đảm của mình, Don Quixote không cãi và leo lên Clavileno, thử vặn cái chốt, thấy nhẹ tay. Vì không có bàn đạp, chàng phải buông thõng chân, trông chẳng khác các nhân vật trong những cảnh khải hoàn của người La Mã xưa, vẽ hoặc thêu trên các tấm thảm xứ Flanders. Sancho miễn cưỡng uể oải leo theo, xê đi xích lại vẫn thấy mông ngựa cứng quá, chẳng êm ái chút nào; bác bèn xin công tước, nếu có thể, giúp cho một cái nệm hay một chiếc gối - dù là nệm ghế của bà công tước hay gối giường của một chú thị đồng - vì mông con ngựa này bằng đá chứ chẳng phải gỗ. Bà Trifaldi có ý kiến là ngựa gỗ Clavileno không chịu mang trên mình bất cứ một trang bị hoặc đồ trang trí gì, muốn cho đỡ cứng, Sancho hãy ngồi một bên theo kiểu ngồi ngựa của phụ nữ. Sancho cho hai chân sang một bên, mồm nói: “Vĩnh biệt”; vừa được bịt mắt xong, bác lại tháo khăn ra, nét mặt rầu rĩ, đôi mắt rưng rưng nhìn khắp mọi người trong vườn, xin họ hãy ra sức cầu những bài kinh Lạy Cha và Kính mừng để hỗ trợ cho bác trong giờ phút hiểm nghèo và để sau đây Chúa cũng sẽ phái người đến cầu những bài kinh đó cho họ một khi họ gặp phải cảnh ngộ này.

Thấy vậy, Don Quixote quát:

- Thằng hèn nhát kia, mi sắp bị treo cổ hoặc tới ngày tận số rồi sao mà phải van xin như vậy? Quân bất nhân bất nghĩa, mi không biết mình đang ngồi vào chỗ của nàng Magalona xinh đẹp ư? Nếu sử không chép sai, nàng không chết mà đã trở thành hoàng hậu nước Pháp. Còn ta ngồi bên cạnh mi thì sao? Chẳng lẽ ta không xứng đáng ngồi đàng hoàng vào chỗ chàng Pierre đã đàng hoàng ngồi sao? Hãy bịt mắt vào, con vật không có trái tim kia, và đừng để sự sợ hãi của mi lọt ra khỏi của miệng, ít nhất ở trước mặt ta.

- Nếu vậy, cứ bịt mắt tôi lại, Sancho nói; một khi người ta không cho tôi cầu Chúa và cũng không để ai cầu cho tôi, có gì là lạ nếu tôi lo sợ rằng chúng ta sẽ bị một bầy quỷ sứ lôi tới Peralvillo[186].

Người ta bịt mắt hai thầy trò. Sau khi đã yên vị trên lưng ngựa, Don Quixote vặn chốt. Chàng vừa đụng tay vào, tất cả các bà quản gia và những người có mặt đồng thanh hô:

- Cầu Chúa dẫn đường cho hiệp sĩ dũng cảm!

- Cầu Chúa phù hộ cho giám mã gan dạ!

- Hai thầy trò đã bay lên trời, xuyên thủng không trung, nhanh hơn tên bắn!

- Hai thầy trò đang làm cho tất cả những người đứng dưới đất nhìn lên phải kinh ngạc và khâm phục!

- Sancho dũng cảm hãy ngồi cho vững, đừng lảo đảo như vậy! Cẩn thận kẻo ngã! Nếu ngã thì còn tai hại hơn cả chàng trai liều lĩnh muốn điều khiển cỗ xe của cha là Thái Dương[187].

Nghe thấy tiếng nói, Sancho ôm chặt lấy chủ, bảo:

- Thưa ngài, họ bảo ta đang bay rất cao, vậy tại sao tiếng nói của họ vọng lên tận đây được? Tưởng đâu họ nói ngay cạnh tai ta vậy.

- Sancho đừng bận tâm chuyện đó, Don Quixote đáp; những cuộc du hành trên trời như thế này không giống những cuộc du hành bình thường cho nên, nếu muốn, anh vẫn có thể nhìn và nghe thấy những chuyện ở cách xa hàng ngàn dặm. Thôi, đừng ôm chặt thế kẻo làm ta ngã. Quả thật, ta không hiểu vì sao anh bối rối hoảng sợ như vậy; ta xin thề là cả đời ta chưa hề được cưỡi ngựa êm ái như lúc này, tưởng đâu chúng ta vẫn ở yên một chỗ vậy. Anh bạn hãy trút bỏ nỗi lo, rồi đâu sẽ vào đấy vì chúng ta đang như buồm gặp gió.

- Đúng rồi, Sancho nói, vì ở phía bên này có một ngọn cuồng phong đang quạt vào người tôi, như thể cả ngàn chiếc bễ thổi vậy.

Sancho nói không sai vì có ba bốn. chiếc bễ to tướng đang quạt về phía bác. Mới hay ông bà công tước và quản gia trưởng đã chuẩn bị rất chu đáo, không thiếu một thứ gì để cho cuộc phiêu lưu mạo hiểm này được hoàn hảo.

Thấy có gió, Don Quixote nói:

- Sancho, chắc chắn chúng ta đã bay lên tới tầng thứ hai của không khí, ở đó hình thành mưa đá và tuyết; chớp, sấm và sét hình thành trên tầng thứ ba. Cứ theo cái đà bay như thế này, chẳng bao lâu ta sẽ lên tới tầng lửa; không biết làm thế nào để hãm chốt lại kẻo bay lên đó, chúng ta sẽ bị thiêu cháy.

Lúc này, người ta lấy một cây sậy có buộc những mảnh giẻ dễ cháy và dễ tắt, châm lửa, rồi từ xa, gí vào sát mặt Don Quixote và Sancho. Thấy rát, Sancho kêu:

- Trời đánh thánh vật tôi đi nếu không phải chúng ta đã lên tới tầng lửa hoặc rất gần vì râu tôi bị sém một mảng lớn. Ngài ôi, tôi muốn tháo vải để xem ta đang ở tầng nào đây.

- Ấy chớ, Don Quixote can. Anh hãy nhớ lại câu chuyện có thật về ông cử Torralva được quỷ sứ cho cưỡi một cây sậy bay trên không trung: sau mười hai tiếng đồng hồ, ông ta tới Rome, hạ xuống phố Tháp Nona ở trong tỉnh, chứng kiến cuộc chém giết, sự thất bại và cái chết của Bourbon, sáng hôm sau trở về Madrid kể lại những điều đã trông thấy. Chính ông ta nói rằng theo lời con quỷ bảo phải mở mắt trong khi bay, ông ta đã mở mắt và thấy mình bay sát mặt trăng, tưởng có thể sờ được; tuy nhiên ông không dám nhìn xuống đất sợ bị ngất. Bởi vậy, Sancho chớ tháo vải che mắt; kẻ có trách nhiệm đưa chúng ta đi sẽ phải lo cho ta. Có thể chúng ta nghiêng bên này, ngả bên kia rồi vọt lên cao để bất thình lình hạ xuống vương quốc Candaya. Tuy hình như chúng ta rời khu vườn chưa được nửa tiếng đồng hồ, chắc chắn thầy trò ta đã đi được nhiều đường đất, anh có biết thế không?

- Tôi chẳng biết gì cả, Sancho đáp, chỉ biết rằng nếu bà Magalona nào đó chịu đựng được mông con ngựa này, hẳn da thịt bà cũng chẳng mềm mại lắm.

Nghe hai con người dũng cảm trao đổi ý kiến với nhau, ông bà công tước và mọi người xung quanh lấy làm thú vị lắm. Để kết thúc cuộc phiêu lưu kỳ lạ và khéo bố trí này, họ châm lửa vào những mảnh giẻ rồi gí vào đuôi Clavileno. Trong bụng chứa sẵn một đống hỏa tiễn và pháo, con ngựa bay vụt lên trời kèm theo một tiếng nổ vang khiến Don Quixote và Sancho Panza ngã vật ra đất, nửa người cháy sém.

Lúc này, tiểu đội nữ quản gia râu xồm cùng phu nhân Trifaldi và đám tùy tùng đã rút lui khỏi khu vườn. Những người còn lại nằm lăn lóc dưới đất, bất tỉnh nhân sự. Don Quixote và Sancho đứng dậy, toàn thân ê ẩm; nhìn xung quanh, hai thầy trò lấy làm ngạc nhiên thấy mình ở trong khu vườn xuất phát, dưới đất người nằm ngổn ngang, và lại càng ngạc nhiên thấy ở một góc vườn có một ngọn giáo dài cắm thẳng xuống đất, đầu ngọn giáo lủng lăng một tấm biển bằng da trắng nhẵn, treo bằng hai sợi dây lụa xanh, trên có ghi những dòng chữ vàng to nét như sau:

“Hiệp sĩ nổi tiếng Don Quixote xứ Mancha đã bằng sức mình kết thúc cuộc phiêu lưu của nữ Bá tước Trifaldi, còn có tên là bà quản gia Doloride, và tùy tùng của bà. Thế là Malambruno đã được toại nguyện, râu ria của các bà quản gia được gọt nhẵn nhụi, vua Don Clavijo và hoàng hậu Antonomasia được trở lại nguyên hình. Khi nào giám mã chịu xong nhục hình, con bồ câu cái lông trắng sẽ thoát khỏi nanh vuốt của bầy chim ưng ác độc và sẽ trở về dưới đôi cánh của con bồ câu đực thân yêu. Đây là lời truyền của hiền nhân Merlin, ông tổ các pháp sư.”

Đọc xong những dòng chữ trên tấm biển, Don Quixote hiểu ngay đoạn cuối nói về việc giải phép cho nàng Dulcinea; chàng cảm tạ Trời đất đã giúp mình dễ dàng lập được một chiến công to lớn, làm cho mặt mũi các bà quản gia đáng kính trở lại nhẵn nhụi như xưa. Không thấy các bà này đâu, chàng lại chỗ ông bà công tước đang nằm chết ngất, nắm chặt tay ông, gọi:

- Công tước lai tỉnh, lai tỉnh! Không có chuyện gì đâu. Cuộc phiêu lưu mạo hiểm đã kết thúc tốt đẹp như ghi rõ trên tấm biển treo ở cột kia.

Như một người vừa qua giấc ngủ say, công tước từ từ tỉnh lại, rồi công tước phu nhân và những người khác đang nằm lăn lóc trong vườn cũng làm như vậy. Tất cả đều ngơ ngơ ngác ngác, tưởng đâu những điều họ đặt ra để mua vui là chuyện có thật vậy. Mắt nhắm mắt mở, công tước đọc tấm biển rồi dang cả hai tay ôm chầm lấy Don Quixote, ca tụng chàng là hiệp sĩ cừ khôi nhất, chưa từng thấy trong mọi thế kỷ. Sancho đi tìm bà Doloride để xem mặt mũi bà ra sao sau khi đã tước bỏ bộ râu, liệu nhan sắc có tương xứng với vẻ dáng yêu kiều của bà không. Mọi người bảo bác là trong lúc Clavileno bốc cháy ở trên cao và đâm đầu xuống đất, tiểu đội nữ quản gia cùng phu nhân Trifaldi đã biến mất, mặt mày nhẵn thín; một cái chân râu cũng chẳng còn. Bà công tước hỏi Sancho đi đứng ra sao trong cuộc hành trình dài này, Sancho đáp:

- Thưa phu nhân, theo lời ông chủ tôi, tôi cảm thấy đã bay trên tầng lửa; khi đó, tôi muốn bỏ khăn che mắt, bèn xin phép ông chủ tôi nhưng không được. Tuy nhiên, không hiểu sao, tôi cảm thấy có phần tò mò, muốn biết những điều người ta cấm; thế là, không để ai nhìn thấy, tôi lẳng lặng vén cái khăn ở phía gần mũi, ghé mắt nhòm xuống trái đất, thấy chỉ bé bằng hạt cải, còn những người đi trên mặt đất chỉ lớn hơn trái hạt dẻ một chút, mới hay khi đó chúng tôi bay cao lắm.

Nghe thấy thế, bà công tước bảo:

- Sancho phải thận trọng trong lời nói vì hình như anh không nhìn thấy trái đất mà chỉ thấy người di chuyển trên đó rõ ràng là trái đất hiện ra dưới mắt anh như hạt cải và mỗi người như hạt dẻ, chỉ một người cũng đủ che kín cả mặt đất.

- Đúng vậy, Sancho nói; tuy nhiên, tôi nhìn từ một phía và đã thấy toàn bộ trái đất.

- Sancho nghe đây, bà công tước bảo, nhìn từ một phía thì làm sao thấy được toàn bộ vật mình nhìn.

- Tôi chẳng biết gì về những kiểu nhìn ấy cả, Sancho cãi, chỉ biết là phu nhân nên hiểu cho điều sau đây: một khi chúng tôi có thể bay lên trời theo sự điều khiển của pháp sư, tôi cũng có thể nhờ pháp thuật nhìn thấy toàn bộ trái đất và mọi người, bất kể tôi nhìn từ phía nào. Nếu phu nhân không tin chuyện này, chắc hẳn phu nhân cũng sẽ không tin rằng khi tôi vén cái khăn che ở phía lông mày, tôi thấy mình bay sát trời, hai bên cách nhau không quá một gang rưỡi. Tôi cam đoan với phu nhân là trời to lắm. Sau đó chúng tôi bay tới một vùng có bảy con dê cái[188]; có Chúa và lòng tôi chứng giám cho, thuở bé tôi đi chăn dê ở làng, thành thử khi vừa trông thấy đàn dê, tôi bỗng nảy ra ý muốn ghé vào chơi với chúng một lát, tưởng đâu nếu không toại nguyện tôi sẽ chết ngay. Thế là tôi lại gần chúng và tôi đã làm thế nào? Chẳng nói với ai, kể cả với ông chủ tôi, tôi nhẹ nhàng từ trên mông Clavileno nhảy xuống và tới chuyện trò gần một tiếng đồng hồ với những con dê đẹp như hoa như quả vậy; trong khi đó, Clavileno cứ đứng yên một chỗ, không nhúc nhích.

Công tước hỏi:

- Thế trong lúc Sancho chuyện trò với đàn dê, ngài Don Quixote chuyện trò với ai?

Don Quixote đáp:

- Trong những tình huống như thế này, mọi sự việc diễn ra đều không theo một trật tự thông thường, bởi vậy những điều Sancho vừa nói không có gì quá đáng. Riêng tôi xin thưa rằng tôi không hề vén khăn che mắt, dù vén phía trên hay phía dưới, và tôi cũng chẳng nhìn thấy trời, đất, biển, bãi nào cả. Quả thật tôi cảm thấy có bay qua tầng không khí, sát sạt tầng lửa; tuy nhiên, bảo rằng chúng tôi đã bay cao hơn nữa thì tôi không tin vì tầng lửa nằm giữa mặt trời và tầng không khí cuối cùng, nếu chúng tôi lên được trời ở đó có bảy con dê như lời Sancho nói thì đã bị lửa thiêu rồi còn gì. Một khi chúng tôi không ra tro, hoặc Sancho bịa, hoặc Sancho mê.

- Tôi không bịa và cũng chẳng mê, Sancho cãi; nếu không cứ hỏi tôi về hình dạng những con dê cái đó, rồi sẽ biết tôi nói thật hay dối.

- Vậy Sancho nói đi, bà công tước bảo.

- Có hai con xanh lá cây, Sancho đáp, hai con đỏ, hai con xanh da trời và một con loang.

- Thật là giống dê lạ đời, công tước nhận xét; ở vùng đất này của chúng ta không có những màu đó, tôi muốn nói là không có những con dê màu đó.

- Tất nhiên rồi, Sancho nói, dê trên trời và dê dưới đất ắt phải khác nhau.

- Sancho này, công tước hỏi, anh có thấy con dê đực nào trong đàn dê cái đó không?

- Thưa ngài, không, Sancho đáp; tôi nghe nói rằng không một con nào qua được hai cái sừng mặt trăng.

Mọi người không dám hỏi thêm về cuộc hành trình của Sancho vì cảm thấy bác vẫn đang du ngoạn khắp bầu trời và sẽ còn kể lể những điều đã nhìn thấy trên đó, mặc dù bác không hề bước ra khỏi vườn.

Tới đây kết thúc cuộc phiêu lưu của bà quản gia Doloride, một cuộc phiêu lưu khiến cho ông bà công tước không chỉ cười một lúc mà cười suốt đời, và Sancho cũng có chuyện để kể hết thế kỷ này qua thế kỷ khác nếu như bác còn sống mãi.

Don Quixote lại gần Sancho, ghé vào tai, nói:

- Sancho, anh muốn mọi người tin vào những điều anh đã nhìn thấy ở trên trời, riêng ta muốn anh tin vào những điều ta đã nhìn thấy dưới hang Montesinos. Ta nói thế thôi.

Chương XLII

DON QUIXOTE KHUYÊN BẢO SANCHO PANZA TRƯỚC KHI BÁC RA ĐẢO NHẬM CHỨC, CÙNG NHỮNG CHUYỆN KHÁC ĐÃ ĐƯỢC XEM XÉT KỸ

Vô cùng hài lòng thấy cuộc phiêu lưu của bà Doloride kết thúc tốt đẹp, vui vẻ, ông bà công tước quyết định đạo diễn trò khác. Xoay quanh một chủ đề rất thích hợp để bày ra những trò có vẻ thật, họ thảo kế hoạch rồi dặn dò gia nhân và dân chúng cách xử sự một khi Sancho tới cai trị hòn đảo mà họ đã hứa cho. Hôm sau, tức là sau ngày Clavileno bay, công tước bảo Sancho ăn mặc thật đẹp và chuẩn bị lên đường đi nhậm chức thống đốc vì dân đảo đang chờ bác như tháng Năm mong mưa vậy. Sancho khúm núm thưa:

- Từ khi tôi ở trên trời xuống và sau khi từ trên cao nhìn trái đất thấy nó bé tí bé tẹo, nguyện vọng tha thiết làm thống đốc trước đây của tôi cũng nhạt đi một phần bởi chưng cai trị một hạt cải có gì là quyền thế cũng như chỉ huy một dúm người bé bằng trái hạt dẻ có gì là oai vệ (tôi nghĩ rằng trên cả trái đất này không có tới quá sáu người). Nếu đại nhân vui lòng ban cho tôi một khoảng trời, dù chỉ nhỏ bằng nửa dặm, tôi sẽ nhận một cách vui vẻ hơn là được một hòn đảo lớn nhất trên đời.

Công tước đáp:

- Anh bạn Sancho cần phải biết rằng tôi không thể cho bất cứ ai một khoảng trời, dù không to hơn cái móng tay. Cái mà tôi có thể cho anh được là một hòn đảo hoàn hảo, tròn trịa, cân đối, đất đai rất phì nhiêu, nếu biết làm ăn thì có thể, với những của cải do đất đai mang lại, được hưởng của cải trời ban cho.

- Thôi được, xin trao hòn đảo cho tôi, Sancho nói; tôi sẽ cố gắng tỏ ra một thống đốc tốt để được lên thẳng thiên đàng dù có những kẻ độc mồm độc miệng. Chẳng phải vì tham vọng muốn thoát khỏi cảnh nhà gianh vách đất, cũng chẳng vì ham quyền cao chức trọng, tôi chỉ muốn thử xem cái nghề thống đốc này ra sao mà thôi.

Công tước nói:

- Sancho, một khi đã thử, anh sẽ quen mui vì không có gì hứng thú bằng được chỉ huy thiên hạ và được thiên hạ phục tùng. Một khi ông chủ anh trở thành hoàng đế (cứ cái đà này, điều đó nhất định sẽ diễn ra), chắc chắn ông ta tiếc đứt ruột vì đã có một thời gian không được làm hoàng đế.

- Thưa ngài, Sancho đáp, tôi cho rằng được chỉ huy là một điều hay, dù chỉ huy một đàn cừu.

- Sancho, tôi cũng nghĩ đúng như anh, công tước nói; quả thật anh biết đủ điều. Tôi hy vọng anh sẽ là một thống đốc cừ khôi như trí tuệ của anh hứa hẹn. Thôi, ta ngừng lại ở đây; nhớ là sáng mai, anh đi nhậm chức ngoài đảo; chiều nay sẽ có người mang tới cho anh một bộ y phục rất xứng với chức vị của anh cùng tất cả những vật dụng cần thiết cho chuyến đi.

- Muốn mặc cho tôi kiểu gì cũng được, Sancho nói; dù ăn mặc thế nào, tôi vẫn là Sancho Panza.

- Đúng vậy, công tước nói; tuy nhiên, áo quần phải tương xứng với chức vụ và danh vị con người ta. Thật chẳng hay ho gì nếu nhà cố vấn pháp luật ăn vận như người lính, hoặc người lính như mục sư. Sancho, anh sẽ mặc kiểu nửa văn nửa võ vì trên hòn đảo tôi trao cho anh, quân sự cũng cần thiết như chữ nghĩa và chữ nghĩa cũng cần thiết như quân sự.

- Tôi ít chữ nghĩa, Sancho đáp; ngay đến chữ A chữ B tôi cũng mù tịt; tuy nhiên, chỉ cần tôi nhớ chữ thập[189] cũng đủ trở thành một thống đốc hay chữ. về quân sự, nếu đưa cho tôi vũ khí, tôi sẽ sử dụng tới hơi thở cuối cùng, tùy theo ý Chúa.

- Với trí nhớ tốt như vậy, Sancho sẽ không thể sai lầm bất cứ một việc gì, công tước bảo.

Lúc này, Don Quixote tới; được biết Sancho phải đi nhậm chức gấp, chàng xin phép công tước rồi nắm tay bác, kéo về phòng riêng với ý định khuyên bảo bác phải làm ăn ra sao trước nhiệm vụ mới. Sau khi vào phòng, chàng khép chặt cửa, bắt Sancho phải ngồi bên cạnh rồi bằng một giọng từ tốn, chàng lên tiếng:

- Anh bạn Sancho, ta hết lòng cảm tạ ông xanh kia vì trước khi ta gặp được cơ hội tốt, vận may đã tới tìm và đón chào anh. Ta vẫn hằng mong gặp được may mắn để trả công cho anh[190], song công việc làm ăn của ta mới ở bước ban đầu. Trong khi đó, nguyện vọng của anh đã được thực hiện trước thời gian, trái hẳn lý lẽ thông thường. Có những kẻ phải chạy chọt, xoay xở, luồn lọt, thức khuya dậy sớm, cầu nguyện, cố công cố sức mà cũng chẳng công thành danh toại. Vậy mà có người bỗng dưng được trao một chức vụ bao kẻ thèm muốn. Ở đây đúng là có may rủi trong sự cầu mong. Quả thật, dưới con mắt ta, anh chỉ là một kẻ vô tích sự đã không thức khuya dậy sớm lại nhác việc. Ấy thế mà chỉ nhờ dính chút hơi hướng hiệp sĩ giang hồ, không hơn không kém, bây giờ anh là thống đốc một hòn đảo. Sancho hỡi, ta phải nói thẳng như vậy để anh đừng nghĩ rằng sở dĩ anh được hưởng ân huệ đó là do công lao của mình. Trái lại, phải ơn Trời đã xếp đặt mọi việc một cách tốt đẹp cũng như phải thấy rằng đó là nhờ vào tính chất quan trọng của nghề hiệp sĩ giang hồ. Sau khi đã tâm niệm những điều ta vừa nói, bây giờ con hãy lắng nghe những lời của Cato tái sinh, người cha muốn khuyên bảo và đưa đường chỉ lối, dẫn dắt con vượt qua biển cả sóng gió mà con sắp dấn thân vào để cập bến an toàn, vì quyền cao chức trọng chẳng qua là những vực thẳm đầy chông gai.

Trước tiên, con ơi, phải biết kính sợ Chúa vì người nào kính sợ Chúa là người khôn ngoan, đã khôn ngoan ắt không mắc sai lầm.

Thứ đến, con phải luôn luôn tự vấn mình là ai, phải tự biết mình vì không có sự tìm hiểu nào khó bằng tìm hiểu bản thân. Một khi tự biết mình, con người ta sẽ không làm như con ếch cố phềnh bụng cho to bằng con bò[191]. Và nếu con bắt chước con ếch, hãy nhớ trước kia mình đã từng đi chăn lợn ở nhà quê để sớm tỉnh ngộ, giống như con công kia tuy múa đẹp nhưng biết hổ thẹn về đôi cẳng xấu xí của mình.

- Quả có thế, Sancho nói, nhưng đó là hồi nhỏ; về sau, lớn lên, tôi đi chăn ngỗng chứ không chăn lợn nữa. Tôi thấy chuyện đó không quan trọng vì các vị thống đốc không phải con ông cháu cha cả đâu.

- Đúng vậy, Don Quixote đáp; cũng vì thế nên những người không thuộc dòng dõi quý tộc phải biết kết hợp tính chất nghiêm túc của chức trách với sự mềm mỏng trong hành động, và sự mềm mỏng đó cộng với sự thận trọng sẽ đánh bại những lời thị phi mà không ai tránh khỏi, dù ở địa vị cao hay thấp.

Sancho, hãy tự hào về nguồn gốc thấp hèn của mình và đừng ngại ngùng tự nhận mình sinh trưởng chốn quê mùa. Một khi thiên hạ thấy ta không xấu hổ, sẽ không ai làm cho ta xấu hổ nữa. Hãy hãnh diện vì mình nghèo hèn mà có đức, còn hơn kẻ quyền quý nhưng vô hạnh. Biết bao người xuất thân áo vải đã đạt tới chức vị cao nhất trong Giáo hội hay trong triều đình, về điều này, ta có thể kể ra hàng ngàn ví dụ khiến anh nghe mỏi tai.

Sancho nghe đây: nếu anh bằng đức độ của mình làm được những việc tốt khiến anh thấy tự hào, đừng vì lý do gì ghen tị với các ông hoàng bà chúa vì nếu dòng máu mang tính di truyền, đức hạnh phải do tu dưỡng mới có, và đức hạnh tự nó có giá trị cao hơn dòng máu.

Đã như vậy - đúng là như vậy, nếu có khi nào bà con họ hàng ra thăm anh ngoài đảo, đừng quay lưng hắt hủi người ta; trái lại, phải tay bắt mặt mừng, mời chào tử tế. Có như vậy, anh mới làm vui lòng Thượng đế muốn rằng không ai làm trái ý Người, và mới làm tròn bổn phận với luật tạo hóa.

Nếu anh đem theo vợ (thật là một điều không hay khi những người đi nhậm chức lâu dài không có vợ bên cạnh), hãy dạy bảo giáo dục vợ anh và gột bỏ thói chém to kho dừ của mụ vì thông thường, những gì một ông quan giỏi giang dành dụm được đều bị bà vợ quê mùa cục mịch phá tán hết.

Nếu chẳng may anh gặp cảnh góa bụa (điều đó có thể xảy ra) và nhờ có chức có quyền mà kiếm được một người vợ khác giỏi hơn, đừng dùng người ta làm mồi hay cần câu, khác nào những kẻ thường nói: “Tôi không nhận đâu nhưng hãy bỏ vào mũ tôi.” Ta bảo thật cho biết là tới ngày phán xét cuối cùng chính ông quan tòa sẽ phải trả lời về tất cả những gì vợ mình đã nhận, và sau khi chết, ông ta sẽ phải trả gấp bốn lần những khoản mà lúc sống ông không hề chịu trách nhiệm.

Đừng bao giờ hành động theo ý độc đoán vì đó là lề thói của những kẻ dốt nát muốn làm ra vẻ giỏi giang.

Phải biết xúc động trước những giọt nước mắt của người nghèo nhưng đừng vì thế mà lệch cán cân công bằng trước những lời khai thành thật của người giàu.

Hãy cố tìm hiểu sự thật qua những lời hứa hẹn và lễ vật của người giàu cũng như qua những câu than vãn kêu ca của người nghèo.

Khi cần phải tỏ ra công minh, đừng quá thẳng tay lấy pháp luật để trị kẻ có tội; một ông quan tòa có tiếng nghiêm khắc không hơn gì một ông quan tòa có tiếng nhân từ.

Nếu đôi khi anh buông lỏng chiếc roi của thần Công lý, hãy làm việc đó không vì sức nặng của quà cáp mà vì sức nặng của lòng bác ái.

Nếu có trường hợp phải xét xử một vụ mà đương sự là kẻ thù, hãy gạt mối hiềm cũ sang một bên và tập trung suy nghĩ để tìm ra sự thật vụ án.

Đừng để tình cảm riêng xen vào công việc tố tụng của người khác kẻo mất sáng suốt; sai lầm đó rất khó cứu vãn một khi mắc phải, cho dù cứu vãn được cũng mất danh mất giá, lại thêm hao tài tán của.

Nếu một người đàn bà đẹp tới xin che chở; hãy tránh không nhìn những giọt nước mắt và nghe những lời than vãn của họ; hãy bình tĩnh tìm hiểu nội dung lời thỉnh cầu nếu không muốn cho lý trí và lòng nhân từ của mình bị chìm ngập trong những dòng nước mắt và tiếng thở dài.

Đối với kẻ cần trừng trị bằng hình phạt, không nên dùng lời nói nặng vì đối với kẻ bất hạnh đó, nhục hình cũng đã đủ rồi, không cần thêm những lời xỉ vả nữa.

Đối với kẻ bị cáo thuộc quyền anh xét xử, hãy coi đó là một kẻ khốn khổ mang trong mình những điều xấu xa của bản tính con người chúng ta. Với tất cả quyền hạn của anh và không gây thiệt hại cho bên nguyên, hãy tỏ ra khoan hồng độ lượng. Mặc dù những đặc tính Chúa ban cho con người ta đều ngang bằng nhau, lòng trắc ẩn nổi lên chói lọi hơn tính công bằng.

Sancho, nếu anh theo đúng những phương châm và phép tắc này, anh sẽ sống trường cửu, danh tiếng đời đời, phúc lộc đầy nhà. Tha hồ cho anh kén chọn dâu hiền rể thảo; con trai anh và các cháu anh sẽ có chức có quyền; anh sẽ sống yên bình và được mọi người kính trọng; rồi khi về già, tới những bước cuối cùng của cuộc đời, anh sẽ ra đi nhẹ nhàng êm ả, và các chắt của anh sẽ vuốt mắt cho anh bằng những bàn tay nhỏ nhắn, dịu dàng. Những điều ta vừa nói là đồ trang sức cho linh hồn anh, bây giờ hãy nghe tiếp vì những điều ta sắp nói là đồ trang sức cho thể xác anh đó.

Chương XLIII

DON QUIXOTE TIẾP TỤC KHUYÊN BẢO SANCHO PANZA

Nghe những lời lẽ trên đây của Don Quixote, ai cũng phải nghĩ rằng chàng là một người không những khôn ngoan mà còn đầy thiện chí. Như đã nói nhiều lần trong suốt pho sách lớn này, chàng chỉ mất trí khi nào đụng vào những chuyện kiếm hiệp giang hồ; trái lại trong những vấn đề khác, chàng tỏ ra có một đầu óc minh mẫn và hiểu biết rộng. Thành thử ở con người chàng, luôn luôn hành động phủ định lý trí, lý trí bác bỏ hành động. Trong những lời khuyên nhủ Sancho sau đây, chàng tỏ ra rất hóm hỉnh, đồng thời vừa khôn ngoan vừa điên rồ tới cao độ. Sancho chăm chú nghe, cố ghi lòng tạc dạ những lời khuyên răn của chủ, bụng bảo dạ phải nhớ cho kỹ và làm cho đúng để hoàn thành tốt nhiệm vụ thống đốc của mình. Don Quixote nói tiếp:

- Sancho, về vấn đề cai quản bản thân và nhà cửa của anh, điều đầu tiên ta nhắc nhở là phải giữ gìn sạch sẽ, phải cắt móng tay, không để mọc dài như một số người khác. Do sự ngu dốt, những người này nghĩ rằng móng tay dài làm tôn vẻ đẹp bàn tay, cứ tưởng cái của thừa của thủa mà họ không chịu cắt là móng tay vậy, có biết đâu đó là móng vuốt của loài diều hâu. Thật là một sự ngộ nhận ngu xuẩn và kỳ cục.

Sancho, anh không được ăn mặc cẩu thả, quần không thắt lưng, vì y phục luộm thuộm là biểu hiện của một tâm hồn yếu đuối, trừ phi sự luộm thuộm đó che giấu một mưu đồ gì như ta đã thấy trong trường hợp của Julius Caesar.

Hãy đánh giá đúng chức vị của mình; nếu cần phải cấp chế phục cho gia nhân đầy tớ, hãy chọn cho họ những bộ sạch sẽ gọn gàng, không cần lòe loẹt hào nhoáng; hãy san sẻ bớt cho người nghèo, ta muốn nói là nếu phải may mặc cho sáu thị đồng thì chỉ cho họ ba bộ thôi, còn ba bộ dành cho người nghèo. Làm như vậy, anh sẽ có thị đồng cả ở dưới đất lẫn trên trời. Những kẻ hiếu danh không biết cách phân phát chế phục như thế này đâu.

Đừng ăn hành tỏi vì mùi hôi sẽ bộc lộ nguồn gốc thấp hèn của anh.

Phải đi đứng ung dung, nói năng thong thả, nhưng đừng làm như thể chỉ nói cho mình nghe vì mọi sự kiểu cách đều lố bịch.

Ăn ít, nhất là bữa tối, vì sức khỏe toàn thân được bồi bổ nhờ vào sự hoạt động tốt của dạ dày.

Uống rượu điều độ vì nên biết rằng quá chén đâm nói lung tung, lộ bí mật.

Sancho, phải chú ý không được nhai cả hai bên hàm, không ợ trước mặt mọi người[192].

Ngoài ra, Sancho phải chú ý không được xen vào câu nói cái mớ tục ngữ anh hay dùng. Tuy tục ngữ là những châm ngôn ngắn gọn song nhiều lúc anh dùng không hợp cảnh, đâm ra ngớ ngẩn, chẳng hay ho gì.

- Cái đó có Trời chữa, Sancho đáp, vì tôi biết nhiều tục ngữ hơn sách; khi tôi nói, chúng cứ ùn ùn kéo lên cửa miệng, tranh nhau ra, và cái lưỡi tôi cứ việc tuôn ra câu tục ngữ nào tới trước mặc dù không ăn khớp. Tuy nhiên, từ rày tôi sẽ chú ý dùng những câu ngữ phù hợp với tầm quan trọng của chức vụ mình được trao, vì nhà cửa sung túc chẳng lo đói bụng; khi làm việc gì phải tính thiệt hơn; ngồi phán thì dễ; cho ai phải tính, giữ lại phải suy.

- Đó, đó, Don Quixote kêu lên, lại tuôn ra hàng tràng tục ngữ rồi! Không ai bảo được sao! Rõ thật đánh chết cái nết không chừa. Ta đang khuyên anh không dùng tục ngữ, vậy mà anh lại tuôn ra một chập, toàn những câu chẳng ăn nhập gì với chuyện đang bàn cả. Sancho nghe đây, ta không bảo rằng một câu tục ngữ dùng đúng nơi đúng chỗ là dở, song nếu bạ đâu cũng khạc ra cả đống, câu chuyện sẽ trở nên nhạt nhẽo, vô duyên.

Khi cưỡi ngựa, chớ ngồi cốt yên phía sau hoặc duỗi cẳng thẳng đơ cách xa bụng ngựa, cũng không ngồi rù rù như thể cưỡi con lừa xám. Có những người cưỡi ngựa trông đúng là hiệp sĩ, có người lại giống giám mã.

Phải ngủ có điều độ; kẻ nào không dậy cùng với mặt trời không được hưởng một ngày trọn vẹn. Ôi, Sancho, nên biết rằng cần mẫn là mẹ thành công, còn lười biếng - kẻ thù của cần mẫn - không bao giờ dẫn nguyện vọng chính đáng tới đích cả.

Bây giờ, ta muốn khuyên anh một điều cuối cùng; tuy điều này không giúp ích gì cho thể xác song ta muốn anh ghi sâu vào trí óc, nghĩ rằng nó sẽ có lợi cho anh không kém gì những điều ta đã khuyên bảo tới giờ, đó là: đừng khi nào tranh luận về dòng dõi các gia đình, ít nhất đừng so sánh dòng họ này với dòng họ kia vì đã so sánh, nhất định phải có hơn có kém; và dòng họ nào bị hạ thấp sẽ thù ghét anh, còn dòng họ nào được anh đề cao cũng sẽ chẳng thưởng cho cái gì.

Trang phục của anh phải là quần nịt, áo chẽn hơi dài, áo choàng ngoài dài hơn; chớ mang quần ống rộng vì thứ này không thích hợp cho các hiệp sĩ và thống đốc.

Sancho, giờ đây ta chỉ nhớ được ngần ấy điều. Với thời gian và nếu có dịp, ta sẽ góp cho anh những ý kiến khác và anh cũng chú ý báo cho ta biết tình hình của anh.

Sancho đáp:

- Thưa ngài, tôi thấy tất cả những lời dạy bảo của ngài đều tốt đẹp, nhân đức và bổ ích. Tuy nhiên, chúng sẽ giúp gì cho tôi một khi tôi chẳng nhớ câu nào? Nói của đáng tội, tôi cũng nhớ đôi điều như chuyện không để móng tay dài hay việc tục huyền khi cần thiết; còn những điều khoản rối rắm khác, tôi chẳng nhớ được và sẽ chẳng bao giờ nhớ, khác nào bảo tôi nhớ lại năm ngoái trời nắng hay mưa. Bởi vậy, xin ngài ghi trên giấy cho; tuy tôi không biết đọc biết viết nhưng tôi sẽ đưa cho ông thầy rửa tội để ông ta nhắc nhở, nhồi nhét vào đầu óc tôi khi cần thiết.

- Rõ khổ tôi chưa! Don Quixote kêu lên; làm thống đốc mà không biết đọc biết viết thì quả đáng buồn! ôi, Sancho, phải biết rằng một người không biết đọc hoặc thuận tay chiêu rơi vào một trong hai trường hợp sau đây: hoặc người đó xuất thân nơi nghèo hèn, hoặc bản chất quá xấu xa nên những thuần phong mỹ tục và đạo lý của thánh hiền không thấm vào người. Đối với anh, đó là một thiếu sót lớn, bởi vậy ta muốn anh ít nhất phải học ký.

- Tôi biết ký rồi, Sancho đáp. Hồi làm xã trưởng, tôi vẫn tập viết chữ để làm cái mác, và người ta bảo đó là tên tôi; cùng lắm tôi giả vờ bị bại tay, phải nhờ người khác ký hộ. Cái gì cũng có cách giải quyết, trừ cái chết là vô phương; một khi có cây gậy chỉ huy trong tay, tôi muốn làm gì chẳng được; vả chăng một khi bố làm xã trưởng…[193], huống chi tôi làm thống đốc tức là còn cao hơn xã trưởng. Nào, ai giỏi hãy lại đây, sẽ biết tay ta! Cứ thử khinh rẻ, chửi rủa tôi đi! Kẻ nào đi gọt lông cừu sẽ bị gọt hết lông; Chúa thương ai sẽ lui tới nhà người đó; người giàu nói trái vẫn được thiên hạ khen phải. Một khi tôi trở nên giàu có - vì tôi làm thống đốc - và lại tỏ ra hào phóng, thử hỏi còn ai chê tôi điểm gì nào. Nếu anh là mật ngọt, ruồi sẽ bu vào ngay. Bà tôi vẫn thường bảo là càng có của càng cao giá và người giàu không sợ ai trả thù.

- Chúa nguyền rủa mi, tên Sancho kia! Don Quixote kêu lên. Sáu mươi ngàn con quỷ Xa tăng bắt mi đi cùng với tất cả những câu tục ngữ của mi! Suốt một tiếng đồng hồ qua, mi không ngớt tuôn ra hàng tràng tục ngữ mà mỗi câu là một đòn tra tấn đối với ta. Ta cam đoan rằng những câu tục ngữ đó một ngày kia sẽ dẫn mi tới giá treo cổ; vì chúng, đám dân đen của mi sẽ phế truất mi hoặc sẽ nổi loạn. Hãy trả lời đây: mi moi ở đâu ra những câu tục ngữ đó và sử dụng như thế nào, thằng ngu, thằng đần kia? Có biết rằng mỗi khi ta định dẫn ra một câu tục ngữ, ta phải đổ mồ hổi sôi nước mắt như khi đi cuốc đất không?

- Lạy Chúa, Sancho nói, có chuyện gì hệ trọng đâu khiến ông chủ tôi phải kêu la như vậy. Tôi chẳng có của cải tài sản nào khác ngoài tục ngữ và tục ngữ; tôi có tôi dùng, chẳng hại ai cả. Hiện giờ, tôi đang có bốn câu rất hợp, rất khớp với hoàn cảnh lúc này, thế nhưng tôi chẳng dẫn ra đây vì thiên hạ vẫn khen Sancho là con người ít nói.

- Con người ấy không phải mi, Don Quixote bảo, vì chẳng những mi không nói ít mà còn nói lung tung bừa bãi. Tuy nhiên, ta muốn biết bốn câu tục ngữ hợp với hoàn cảnh lúc này mà mi đang nhớ; trí nhớ ta tốt, vậy mà nghĩ mãi vẫn không tìm ra câu nào thích hợp.

Sancho nói:

- Liệu có tục ngữ nào hay hơn những câu như đừng bao giờ đặt ngón tay giữa hai chiếc răng hàm; khi người ta bảo bạn: “Bước ra khỏi nhà tôi, anh muốn gì ở vợ tôi?”, bạn hết đường đối đáp; nếu bình va vào đá hoặc đá đập vào bình, bình sẽ vỡ. Thật là những câu rất hợp cảnh. Này nhé: đừng ai gây sự với thống đốc hoặc người chỉ huy của mình vì sẽ mang vạ vào thân như kẻ nào “đặt ngón tay giữa hai chiếc răng hàm” (và dù không phải răng hàm, điều đó cũng không quan trọng, miễn là răng). Quan thống đốc đã phán thì hết đường đối đáp, cũng giống như khi ai bảo mình: “Bước ra khỏi nhà tôi, anh muốn gì ở vợ tôi?” Còn câu “đá đập vào bình…” thì anh mù cũng hiểu. Bởi vậy, kẻ nào nhìn thấy cái cọng rơm trong mắt người khác cần phải nhìn thấy cây xà trong mắt mình, kẻo thiên hạ bảo “thằng chết chê thằng cụt đầu”; ngài cũng biết đấy, thằng ngốc thông thuộc nhà nó hơn người khôn thông thuộc nhà kẻ khác.

Don Quixote đáp:

- Không đâu, Sancho ạ; thằng ngốc chẳng thông thuộc nhà nó, cũng chẳng thông tỏ nhà ai, bởi vì trên nền móng của sự ngu xuẩn, không một lâu đài trí tuệ nào đứng vững nổi. Nhưng thôi, xếp chuyện đó lại. Sancho phải nhớ rằng nếu anh cai trị tồi, anh sẽ mang tội, còn ta cũng xấu mặt lây; tuy nhiên, ta tự thấy yên tâm vì đã làm hết bổn phận, chí tình lấy lời hay lẽ thiệt khuyên bảo anh, vừa tròn trách nhiệm vừa giữ lời hứa. Cầu Chúa chỉ bảo cai quản anh trong công việc trị dân và gỡ cho ta một điều áy náy trong lòng, lo rằng anh sẽ làm rối tung cả hòn đảo. Một khi điều đó xảy ra, ta có thể trút trách nhiệm bằng cách nói rõ cho ngài công tước biết anh là con người như thế nào, rằng cả tấm thân phì nộn của anh chỉ là một cái bị chứa đầy tục ngữ và những trò ranh ma.

- Thưa ngài, Sancho đáp, nếu ngài thấy tôi không làm thống đốc được, tôi xin thôi ngay tức thì. Tôi thà bảo toàn được một mẩu linh hồn to bằng cái đầu móng tay còn hơn giữ được thể xác trọn vẹn; thà tôi làm Sancho quèn, sống bằng bánh mì với hành còn hơn làm thống đốc ăn chim đa đa và gà thiến. Vả chăng, khi ngủ, mọi người đều như nhau, to cũng như bé, giàu cũng như nghèo. Nếu ngài nghĩ lại, ngài sẽ thấy rằng chính ngài đã gợi ý cho tôi làm thống đốc, tôi nào tơ tưởng tới việc cai trị các hòn đảo; và nếu ngài nghĩ rằng để làm được thống đốc tôi sẽ bị quỷ sứ bắt đi, tôi thà làm Sancho để được lên Trời còn hơn làm thống đốc để xuống địa ngục.

- Lạy Chúa! Don Quixote bảo, chỉ riêng những câu anh vừa nói, ta nghĩ rằng anh xứng đáng cai trị cả ngàn hòn đảo; anh có thiện tính, thiếu cái đó mọi khoa học đều vô giá trị. Thôi, hãy cầu Thượng đế phù hộ cho và cố gắng đừng để những ý nghĩ nông nổi dẫn đến sai lầm, ta muốn nói là khi đứng trước công việc, anh luôn luôn phải suy nghĩ chín chắn và cả quyết, Chúa bao giờ cũng ủng hộ những ý định tốt. Thôi, ta đi ăn kẻo ông bà công tước chờ.

Chương XLIV

SANCHO PANZA ĐƯỢC ĐƯA ĐI NHẬM CHỨC NHƯ THẾ NÀO, VÀ CUỘC PHIÊU LƯU KỲ LẠ CỦA DON QUIXOTE TRONG LÂU ĐÀI

Nghe nói trong bản gốc của pho sách, hiền sĩ Hamete có mấy lời mào đầu khi viết tới chương này. Dịch giả không dịch vì đó là những lời than thở của tác giả người Moor. Ông tự trách đã viết một cuốn sách quá khô khan và gò bó như cuốn Don Quixote này, vì phải luôn luôn nói về chàng hiệp sĩ và Sancho, không dám phóng tay đưa vào những mẩu chuyện vừa nghiêm túc vừa lý thú; ông bảo rằng một khi khối óc, bàn tay và ngòi bút chỉ tập trung vào một đề tài, một khi chỉ nói qua cửa miệng một số ít người, công việc đó thật đáng chán, không mang lại lợi ích gì cho tác giả. Bởi vậy, để tránh tình trạng đó, trong phần thứ nhất, ông đã đưa vào một vài truyện ngắn như Chuyện anh chàng hiếu kỳ khờ dại hay Chuyện viên đại úy bị cầm tù là những đoạn văn không ăn nhập gì với chủ đề cuốn sách, bên cạnh những chuyện có liên quan tới Don Quixote không thể bỏ qua được. Mặt khác, ông lại nghĩ - như ông đã viết - rằng có nhiều người chỉ chú ý theo dõi những chiến công của Don Quixote, họ không thích và không đọc những truyện ngắn hoặc chỉ lướt mắt một cách thờ ơ, không thưởng thức những điều hay ho thú vị chứa đựng bên trong; những điều hay ho thú vị này sẽ nổi bật lên một khi những truyện đó được xuất bản riêng rẽ, không dính dáng tới những hành động điên rồ dại dột của Don Quixote cũng như của Sancho. Bởi vậy, trong phần thứ hai này, tác giả không muốn ghép những truyện ngắn có tính chất độc lập mà chỉ dẫn ra những tình tiết có liên quan trực tiếp tới những sự kiện có thật, phải hạn chế ngòi bút, chỉ dùng những câu chữ thật cần thiết mà thôi. Một khi ông phải hạn chế nguồn văn - mặc dù ông là người học rộng tài cao, có thể đề cập tới mọi vấn đề trên đời, ông yêu cầu độc giả chớ đánh giá thấp công lao của ông và hãy ca ngợi không phải những gì ông đã viết mà những gì ông bỏ lại.

Sách kể tiếp rằng sau bữa ăn, vào lúc buổi chiều cùng ngày, Don Quixote trao cho Sancho một tờ giấy có ghi những lời khuyên bảo để sau này bác tìm người đọc hộ. Vừa nhận xong, Sancho đã đánh rơi đâu mất; tờ giấy đến tay công tước, ông đưa cho bà xem và cả hai người lại một phen ngạc nhiên về những ý nghĩ vừa điên rồ vừa khôn ngoan của Don Quixote. Để tiếp diễn trò vui, chiều hôm đó họ tổ chức cho Sancho tới một nơi mà họ bảo là hòn đảo của bác. Người có nhiệm vụ đưa Sancho đi là quản gia trưởng của công tước, một con người vừa khôn ngoan vừa lanh lợi (vả chăng, có khôn ngoan mới lanh lợi được); chính bác này đóng vai nữ Bá tước Trifaldi rất đạt như đã kể ở trên. Với tài đóng kịch và được ông bà chủ dặn dò về cách thức đối xử với Sancho, bác sắm vai một cách tuyệt vời.

Thoạt nhìn quản gia trưởng, thấy giống hệt nét mặt phu nhân Trifaldi, Sancho quay lại nói với chủ:

- Thưa ngài, hoặc là quỷ tha ma bắt tôi, hoặc ngài phải công nhận với tôi rằng mặt ông quản gia trưởng của ngài công tước và mặt bà Doloride là một.

Don Quixote nhìn kỹ quản gia trưởng rồi nói:

- Chẳng việc gì quỷ tha ma bắt anh đi đâu cả (mà ta cũng không hiểu anh định nói gì). Khuôn mặt bà Doloride giống khuôn mặt quản gia trưởng song không vì thế mà bác này là Doloride; nếu như điều đó xảy ra thì thật là một sự mâu thuẫn lớn, bây giờ không phải lúc xác minh vì chúng ta sẽ húc đầu vào một mớ bòng bong không gỡ ra nổi. Anh bạn nghe tôi, hãy hết lòng cầu Chúa đừng bắt thầy trò ta gặp bọn phù thủy và pháp sư xấu xa nữa.

- Thưa ngài, tôi không đùa đâu, Sancho đáp; vừa rồi tôi nghe tiếng bác ta cứ ngỡ tiếng bà Trifaldi văng vẳng bên tai. Thôi được, tôi không nói gì nữa song từ đây trở đi, tôi sẽ để mắt xem có phát hiện ra một dấu hiệu nào khác công nhận hoặc phủ nhận sự nghi ngờ của tôi không.

- Sancho, anh hãy làm như vậy, Don Quixote bảo, rồi báo cho ta những điều phát hiện của anh trong việc này cũng như mọi chuyện xảy đến với anh trên đảo.

Sau đó, Sancho lên đường cùng với đám đông tùy tùng; bác mặc kiểu quan văn, bên ngoài khoác một tấm áo choàng rộng bằng lông lạc đà[194] màu hung hung, mũ cùng một thứ vải, cưỡi một con la đực mang bàn đạp rất ngắn. Theo lệnh công tước, con xám đi sau, mình khoác yên cương bọc lụa mới tinh. Sancho thỉnh thoảng quay đầu lại nhìn con lừa đang theo chân, trong bụng lấy làm hài lòng về số phận của mình, ví thử đổi lấy ngôi báu của hoàng đế nước Đức, bác cũng chẳng nghe. Trước khi đi, bác hôn tay từ biệt ông bà công tước, và trong khi Don Quixote ban phúc cho, thầy rưng rưng, tớ cũng sụt sịt.

Độc giả thân mến, hãy chúc cho Sancho của chúng ta lên đường bình an, may mắn, và hãy chờ tin bác làm ăn ra sao để cười một trận. Trong khi đó, ta hãy xem chủ bác đã gặp chuyện gì ngay đêm hôm bác ra đi. Chuyện này tuy không làm bạn cười phá lên nhưng cũng khiến bạn cười mỉm vì những cuộc phiêu lưu của Don Quixote nếu không gây kinh ngạc ắt cũng gây cười. Sách kể rằng sau khi Sancho đi khỏi, Don Quixote cảm thấy cô đơn, giả sử có thể bãi chức và tước bỏ quyền hành của bác, chàng cũng chẳng từ. Thấy chàng buồn thiu, bà công tước hỏi vì sao buồn, nếu tại vắng Sancho thì trong nhà thiếu gì giám mã, quản gia, thị nữ sẵn sàng hầu hạ và làm theo ý muốn của chàng.

Don Quixote đáp:

- Thưa phu nhân, quả tình tôi không vui vì vắng Sancho, tuy nhiên đó không phải nguyên nhân chính khiến tôi mang bộ mặt rầu rĩ này. Trước bao ân huệ phu nhân ban cho, tôi chỉ dám nhận ý định tốt đẹp mà phu nhân đã dành cho tôi, ngoài ra xin hãy vui lòng để tôi được tự do thu xếp trong phòng riêng của mình.

Công tước phu nhân nói:

- Không thể như vậy được, thưa ngài Don Quixote. Tôi Sẽ cho bốn thị nữ của tôi tới hầu hạ ngài, bốn ả đẹp như hoa.

- Đối với tôi, Don Quixote đáp, họ sẽ không phải là bốn bông hoa mà là những mũi gai đâm vào lòng. Bởi vậy, họ sẽ không vào được phòng tôi hoặc có hành động gì tương tự, cũng như tôi không biết bay vậy. Nếu phu nhân còn có ý định ban ân cho tôi, mặc dù tôi không xứng đáng được hưởng, xin hãy để tôi tự mình lo liệu trong phòng kín. Xưa nay, tôi vẫn dựng một bức tường thành giữa lòng ham muốn và lòng chung thủy của tôi, tôi không muốn vì những ân huệ của phu nhân mà bỏ mất tập quán đó. Nói tóm lại, thà tôi phải đóng bộ đi ngủ chứ không chịu để ai cởi hộ quần áo đâu.

- Thôi, thôi, xin ngài Don Quixote, bà công tước ngắt lời. Thưa rằng tôi sẽ ra lệnh một con ruồi cũng không được nhập phòng ngài, nói chi một thị nữ. Tôi không phải con người xúc phạm tới sự đoan chính của ngài Don Quixote. Theo nhìn nhận của tôi, trong rất nhiều đức tính ngài có, nổi bật là lòng chung thủy. Bởi vậy, ngài cứ tùy tiện cởi ra mặc vào theo ý thích riêng, muốn cách nào lúc nào cũng được, không ai ngăn cản; trong phòng có đủ bô chậu cần thiết để người ngủ có thể đóng chặt cửa, không bị một sự thúc bách tự nhiên nào buộc phải mở cửa ra ngoài. Cầu cho nàng Dulcinea làng Toboso vĩ đại sống muôn thế kỷ và tên tuổi nàng lan truyền khắp trái đất vì nàng thật xứng đáng với tình yêu của một hiệp sĩ đã dũng cảm lại chung tình! Cầu thánh thần đầy lòng bác ái bồi đắp cho thống đốc Sancho Panza của chúng ta một quyết tâm kết thúc nhanh chóng cuộc hành phạt để thiên hạ lại được thưởng thức dung nhan của một mệnh phụ vĩ đại như vậy!

Don Quixote đáp lời:

- Phu nhân cao cả đã thốt lên những lời nói tương xứng với con người mình; cho hay ở cửa miệng những mệnh phụ cao sang chỉ có thể có những câu tốt lành. Với những lời ca tụng của phu nhân, Dulcinea sẽ được hạnh phúc và nổi danh trên đời hơn tất cả những lời khen ngợi mà những nhà hùng biện bậc nhất trên trái đất này có thể dành cho nàng.

- Thưa ngài Don Quixote, ta hãy tạm dừng câu chuyện ở đây vì đã tới giờ ăn tối và chắc ngài công tước đang chờ. Xin mời ngài dùng bữa với chúng tôi rồi nghỉ sớm; cuộc hành trình khá dài đi Candaya ngày hôm qua hẳn làm ngài có phần mệt mỏi.

- Tôi không hề cảm thấy vậy, Don Quixote đáp; dám thề với phu nhân rằng cả đời tôi chưa hề cưỡi một con vật nào có nước kiệu êm ái như Clavileno; tôi không hiểu nguyên nhân gì thúc đẩy Malambruno phải vội vàng thiêu hủy một con ngựa nhẹ và hay như vậy.

Bà công tước đáp:

- Trong chuyện này, ta có thể đoán rằng Malambruno hối hận vì đã hành hạ bà Trifaldi và tùy tùng của bà cùng bao người khác cũng như vì đã gây ra nhiều tội lỗi trong khi làm phù thủy và pháp sư. Bởi vậy, ông ta muốn hủy bỏ tất cả những đồ hành nghề và đã thiêu đốt Clavileno, nguyên nhân chính khiến ông ta không lúc nào được ở yên một chỗ vì bị nó lôi đi hết xứ này đến xứ khác. Với đống tro tàn còn lại và tấm biển chiến lợi phẩm kia, danh tiếng Don Quixote xứ Mancha vĩ đại sẽ đời đời lưu truyền.

Một lần nữa, Don Quixote cảm tạ bà công tước về những lời khen ngợi. Sau bữa ăn tối, chàng một mình trở về phòng không chịu để cho ai vào hầu, e rằng hoàn cảnh sẽ đẩy chàng tới chỗ không giữ nổi lòng chung thủy với tình nương Dulcinea, đầu óc luôn luôn hướng về chàng Amadis đức độ, tinh hoa và tấm gương của hiệp sĩ giang hồ. Chàng đóng chặt cửa và, dưới ánh sáng của hai ngọn bạch lạp, cởi quần áo. Trong khi tháo giày (ôi, bất hạnh mà một con người như chàng không đáng phải chịu!) bỗng thấy một chiếc bít tất có tới hai ba chục mũi chỉ bị tuột, nom như bức mành mành vậy. Nhà quý tộc của chúng ta không hề oán trách cảnh bần bách vì làm như vậy mất giá trị một người có lễ giáo, song lấy làm phiền muộn lắm, và chàng sẵn sàng đổi một lạng bạc để có một lạng chỉ tơ xanh, tôi nói rõ là chỉ tơ xanh vì bít tất của chàng màu xanh.

Tới đoạn này, tác giả Benengeli cất tiếng kêu to rồi viết tiếp: “Hỡi nghèo nàn, nghèo nàn hỡi! Chẳng biết vì lý do gì nhà thơ vĩ đại ở Cordova gọi mi là tặng vật cao quý bị người đời hắt hủi. Tuy ta là người Moor song, qua sự giao tiếp với người Ki tô giáo, ta biết rõ rằng sự cao quý nằm trong lòng từ thiện, tính khiêm nhượng, đức tin, sự phục tùng và sự nghèo nàn; ta xin nói rằng kẻ nào biết vui với cảnh nghèo ắt hẳn được Chúa ban cho nhiều phần thưởng, trừ phi nghèo theo kiểu một trong những vị đại thánh đã nói: Tuy có hết nhưng rốt cuộc không có gì. Cái đó người ta gọi là sự nghèo nàn về trí tuệ. Còn mi, hỡi nghèo nàn mà ta đang nói ở đây, vì sao mi chỉ tới thăm những nhà quý tộc và những con nhà gia giáo mà không đi tìm những người khác? Vì sao mi bắt họ phải đi giày vá, áo đơm khuy lụa, lông ngựa hoặc thủy tinh? Vì sao phần lớn cổ áo của họ luôn luôn dăn dúm, không hồ cứng và uốn bằng khuôn? (Qua đây thấy rằng cách thức hồ cứng và uốn cổ áo bằng khuôn có từ lâu).” Tác giả viết tiếp: “Tội nghiệp thay những nhà quý tộc muốn giữ danh giữ giá, ăn phải đóng kín cửa vì bữa ăn quá thanh đạm, ra đường vờ ngậm que tăm mặc dù không hề ăn thứ gì cần phải xỉa răng! Tội nghiệp thay kẻ nào quá lo cho danh dự, cứ tưởng cách xa hàng dặm cũng có người nhìn thấy đôi giày vá, chiếc mũ cáu ghét, sợi bao tải dệt trên áo khoác ngoài hoặc cái bụng lép kẹp của mình!”

Những suy nghĩ đó lởn vởn trong đầu óc Don Quixote khi thấy những mũi chỉ ở chiếc bít tất tuột ra. Tuy nhiên, chàng yên lòng vì Sancho để lại đôi giày đường trường, tự nhủ sẽ mang ra dùng hôm sau. Cuối cùng, chàng lên giường nằm, tư lự và buồn rầu, phần vì thiếu Sancho, phần vì đôi tất khốn khổ vô phương sửa chữa, giá như có chỉ khác màu, chàng cũng khâu lại mặc dù đó là một trong những biểu hiện rõ rệt nhất về sự nghèo túng của một nhà quý tộc trong suốt cả cuộc đời đầy khổ ải của mình. Chàng tắt hai cây bạch lạp; tiết trời nóng bức khiến chàng thao thức; chàng trở dậy, hé mở cánh cửa sổ có song sắt trông xuống một vườn hoa thì thấy có tiếng người nói và đi lại ở phía dưới, bèn lắng tai nghe. Bọn người ở dưới vườn nói khá to khiến chàng nghe được những lời sau đây:

- Ôi, Emerencia, đừng bắt em hát bây giờ vì chị biết rằng từ khi người khách lạ đặt chân vào lâu đài này và đôi mắt em bắt gặp chàng, em không còn hát được nữa mà chỉ biết khóc thôi. Vả chăng, bà chủ của chúng ta rất tỉnh, không ngủ say, và bằng bất kỳ giá nào em cũng không muốn bà bắt gặp chúng ta ở đây. Và dù cho bà vẫn ngủ, không tỉnh dậy, tiếng hát của em phỏng có tác dụng gì một khi chàng Aeneas tái sinh - con người đã mang tủi hờn tới đất này cho em - vẫn ngủ, không trở dậy nghe.

Có tiếng trả lời:

- Bạn Altisidora của tôi chớ bận tâm về chuyện đó, nhất định bà công tước và tất cả mọi người trong nhà này đang ngủ, trừ con người đã chiếm được trái tim và làm rung động tâm hồn bạn. Tôi vừa thấy con người đó mở cửa sổ, chắc chắn chàng thức. Cô bạn đáng thương của tôi hãy cất giọng nhỏ nhẹ hát lên theo tiếng nhạc của cây thụ cầm. Nếu bà công tước biết, ta sẽ đổ tại trời nóng.

- Ôi Emerencia, không phải vì chuyện đó, nàng Altisidora đáp. Số là em không muốn tiếng hát phơi bày hết tâm can của mình để rồi những kẻ không biết gì về sức mạnh phi thường của tình yêu nghĩ em là cô gái lẳng lơ, nhẹ dạ. Nhưng thôi, mặc, thà xấu mặt còn hơn mang vết thương trong tim.

Nói rồi, nàng Altisidora bắt đầu dạo cây thụ cầm. Tiếng đàn nổi lên vô cùng êm ái khiến Don Quixote bồi hồi tấc dạ, trong óc bỗng hiện lên bao cảnh tự tình bên song cửa, trong vườn hoa, với tiếng nhạc du dương, những lời tình tứ, những phút mê cuồng mà chàng đã đọc trong những cuốn sách kiếm hiệp rỗng tuếch. Chàng đồ chừng có một thị nữ nào đó của bà công tước phải lòng mình nhưng vì giữ danh giá nên không dám tỏ tình. E rằng bị cô thị nữ đó làm xiêu lòng, chàng tự nhủ sẽ không chịu khuất phục. Sau khi ra sức cầu nguyện tình nương Dulcinea làng Toboso che chở, chàng bình tĩnh nghe; để những người dưới vườn biết mình ở trên này, chàng giả vờ hắt hơi khiến hai cô thị nữ vui mừng khôn xiết vì họ chỉ mong Don Quixote nghe. So dây và dạo đàn xong, nàng Altisidora cất tiếng ca:

- Chàng ơi, trên giường chăn ấm đệm êm, chàng say sưa thâu đêm suốt sáng.

Hiệp sĩ dũng cảm có một mà xứ Mancha sản sinh ra, chung tình và trong sáng hơn vàng quý xứ Ả Rập.

Hãy nghe người con gái đoan trang song bất hạnh, tâm can cháy bỏng vì đôi mắt ngời sáng như ánh thái dương.

Chàng tìm kiếm chuyện phiêu lưu, gieo rắc đau thương cho bao người mà không bày phương cứu chữa.

Chàng trai hỡi hãy nghe em hỏi (cầu Chúa làm thỏa lòng mong ước của chàng!), phải chăng chàng sinh trưởng xứ Libia hay trên dãy núi Jaca?

Phải chăng chàng lớn lên bằng sữa của loài rắn rết, hay vú nuôi chàng là núi rừng hiểm trở âm u?

Nàng Dulcinea mũm mĩm hồng hào hãy hãnh diện vì đã chinh phục được hổ dữ;

Với chiến công đó, tiếng tăm nàng vang vọng từ Henares tới Jarama, từ Tagus tới Manzanares, từ Pisuerga đến tận Arlanza.

Ta sẵn sàng đánh đổi địa vị của nàng, chịu mất một tấm áo đẹp nhất điểm những đường kẻ sọc vàng.

Ôi, sung sướng thay cô gái nào được chàng ôm ấp, được ngồi bên giường gãi đầu gột ghét cho chàng!

Em đòi hỏi quá nhiều và không xứng đáng hưởng hạnh phúc đó; người con gái hèn mọn này chỉ mong được xoa bóp chân chàng.

Em sẽ tặng chàng bao mũ đẹp, giày viền bạc, quần gấm, áo choàng bằng dạ Hà Lan,

Bao ngọc quý, mỗi viên to bằng quả ngũ bội tử, kiếm đâu cho thấy.

Ôi, chàng trai xứ Mancha, bạo chúa Nero tái sinh, chớ đứng trên hòn Tarpeia nhìn lửa thiêu đốt lòng em, chớ quá vô tình làm ngọn lửa thêm rực cháy.

Em còn trẻ, gái tân dịu hiền, xuân xanh xấp xỉ mười lăm: có Chúa và lòng em chứng giám, em vừa tròn mười bốn năm mươi ba tháng;

Em không què, không cụt, chẳng gù, tóc dài chấm gót;

Tuy miệng em giống mỏ diều, mũi tẹt, răng em là những viên hoàng ngọc làm tôn nhan sắc bội phần;

Chàng nghe đấy, tiếng em chẳng thua tiếng nói êm ái nhất, thân hình em xấp xỉ trung bình.

Em dâng chàng tấm lòng trinh bạch và hình hài kiều diễm này; em là thị nữ trong nhà, Altisidora là tên em.

Tới đây kết thúc bài hát của nàng Altisidora đau khổ khiến chàng Don Quixote đào hoa phải kinh ngạc; chàng buông một tiếng thở dài não nuột, tự nhủ: “Bất hạnh thay một hiệp sĩ giang hồ như ta vì không một cô gái nào gặp mà không đem lòng ái mộ!… Bạc phúc thay Dulcinea làng Toboso vô song vì nàng không được yên hưởng trọn vẹn tấm lòng chung thủy của ta!… Những bà hoàng này muốn gì ở nàng? Các bà đòi hỏi gì ở nàng? Tại sao các cô tiểu thư tuổi mười bốn mười lăm quấy rầy nàng? Hãy chấp nhận thất bại để người thiếu nữ ấy được hưởng số phận may mắn mà tình yêu đã dành cho khi ta trao cả linh hồn lẫn thể xác của ta cho nàng. Những con người si tình kia nên biết rằng đối với nàng, ta là sáp mềm bột mịn, còn đối với mọi người đàn bà khác, ta là đá cứng: với nàng, ta là mật ngọt, với các người là dứa đắng. Đối với ta, Dulcinea là người đàn bà duy nhất xinh đẹp, khôn ngoan, thủy chung, yêu kiều, đài các, mọi người khác đều xấu xí, ngu ngốc, đĩ thõa, thấp hèn. Tạo hóa sinh ra ta để dành riêng cho nàng, không cho ai khác. Altisidora, phu nhân khóc than ca hát làm chi cho uổng công vì ta đã thuộc về Dulcinea; vì nàng, ta đã chịu bao roi đòn trong tòa lâu đài của tên Moor bị phù phép. Dù cho vật đổi sao dời, Don Quixote này vẫn trong sạch, đúng đắn, thủy chung với Dulcinea, bất kể mọi thế lực ma quái trên đời.”

Dứt lời, chàng đóng sập cửa, trong lòng buồn bực như vừa gặp một chuyện trái ý, lên giường ngủ. Ta hãy để chàng nằm đó vì Sancho vĩ đại đang vẫy gọi chúng ta tới hòn đảo trứ danh ở đó bác đã bắt tay vào việc.

Chương XLV

NÓI VỀ SANCHO PANZA Vĩ ĐẠI TỚI ĐẢO NHẬM CHỨC VÀ CAI TRỊ NHƯ THẾ NÀO

Hỡi đấng cao xanh, người phát hiện những mâu thuẫn trên đời, con mắt của vũ trụ, người sáng chế những bình rượu lạnh[195], ánh dương, thiện xạ, lương y, cha của Thơ ca, mẹ của Âm nhạc, người luôn luôn di động không hề nghỉ ngơi (tuy có lúc tưởng như bất động), người làm cho nhân loại phát sinh và nảy nở, hãy giúp đỡ rọi sáng bộ óc tối tăm của con để con có đủ khả năng kể lại gãy gọn công việc cai trị dân của Sancho Panza vĩ đại. Thiếu Người, con cảm thấy thiếu sôi nổi, yếu đuối và lúng túng.

Vậy là cùng với đám tùy tùng, Sancho tới một thị trấn có khoảng một nghìn dân, một trong những vùng trù phú nhất của công tước. Người ta bảo bác đấy là đảo Barataria, hoặc vì thị trấn có tên là Baratario, hoặc vì bác được trao chức thống đốc với một giá rẻ[196]. Khi bác đặt chân tới cổng thị trấn có tường thành bao bọc, toàn ban hội đồng thị trấn ra đón; trong tiếng chuông reo vang và giữa sự hân hoan của dân chúng, họ long trọng rước bác tới nhà thờ lớn làm lễ tạ ơn Chúa, rồi với những nghi lễ tức cười, trao cho bác chùm chìa khóa của thị trấn và công nhận bác là thống đốc vĩnh viễn đảo Barataria. Áo quần, râu ria, thân hình béo lùn của ngài tân thống đốc gây kinh ngạc cho những người không rõ ẩn ý trong việc này cũng như cho cả số đông đã biết chuyện. Ở nhà thờ ra, người ta đưa bác tới phòng xử án và mời ngồi vào ghế quan tòa; viên quản gia trưởng của công tước bảo:

- Bẩm quan thống đốc, ở đây có một tục lệ cổ truyền là ai tới nhậm chức hòn đảo trứ danh này cũng phải trả lời một câu hỏi khá hóc búa; qua câu trả lời, dân chúng đánh giá tài trí của quan thống đốc mới và sẽ vui mừng hay buồn rầu về việc quan tới.

Trong lúc quản gia trưởng nói, Sancho nhìn những dòng chữ to trên bức tường đối diện ghế bác ngồi; vốn không biết đọc, bác hỏi trên tường kia vẽ những bức tranh gì thì được trả lời như sau:

- Bẩm trên tường có ghi rõ ngày quan tới đảo nhậm chức, chữ nghĩa viết như thế này: “Hôm nay, ngày mỗ tháng mỗ năm mỗ, ngài Don Sancho Panza tới đảo nhậm chức; kính chúc ngài hạnh phúc lâu dài.”

- Họ gọi ai là Don Sancho Panza vậy? Bác hỏi.

- Bẩm, gọi quan lớn đấy ạ, quản gia trưởng đáp; rằng trên đảo chưa có ngài Panza nào khác ngoài ngài Panza đang ngồi trên ghế đây.

- Này, người anh em nên biết rằng tôi không có Don gì hết và cả họ nhà tôi cũng không hề có bao giờ. Tên tôi là Sancho Panza cộc lốc, tên bố là Sancho, tên ông nội cũng là Sancho, tất cả đều là Panza, không cần thêm Don hay Dona gì cả; xem ra trên đảo này có nhiều Don hơn đá cuội; thôi đủ rồi, Chúa thấu cho lòng tôi, nếu tôi còn làm việc ở đây bốn ngày nữa, tôi sẽ nhổ tiệt bọn Don quấy như muỗi này. Nào, ngài quản gia trưởng hãy đặt câu hỏi, tôi biết tới đâu trả lời tới đó để cho dân chúng buồn hay vui.

Vừa hay có hai người ở ngoài bước vào, một người mặc áo nhà nông, người kia vận kiểu thợ may vì tay cầm kéo; ông phó may thưa:

- Bẩm quan thống đốc, tôi và ông thợ cày này tới trình cửa quan vì nguyên cớ sau đây: hôm qua, ông này đến cửa hàng tôi (xin lỗi các vị có mặt tại đây, nhờ ơn Chúa, tôi là thợ may cừ); ông ta đưa cho tôi miếng dạ và hỏi: “Ông ơi, liệu miếng dạ này có đủ để may cho tôi một cái mũ trùm đầu không?” Tôi đo miếng dạ rồi trả lời được. Ý chừng ông ta cho rằng - tôi nghĩ thế, chắc không sai - tôi muốn ăn bớt một phần, theo thói ranh ma của ông ta cũng như dư luận không tốt của thiên hạ đối với thợ may, bởi thế ông ta lại bảo tôi thử xem có làm được hai chiếc không; tôi đi guốc vào trong óc ông ta và trả lời, được; tiếp tục ý nghĩ xấu ban đầu, ông ta lại hỏi có làm thêm được không và tôi lại trả lời được, cứ thế cho tới khi hai bên thỏa thuận là làm năm chiếc mũ. Vừa rồi, ông ta đến lấy mũ, tôi giao hàng nhưng ông ta không chịu trả tiền công lại còn đòi tôi phải đền tiền hoặc trả miếng dạ.

- Có đúng như vậy không, người anh em? Sancho hỏi.

- Bẩm, đúng ạ, ông thợ cày đáp; song, xin quan hãy bắt đưa xem năm chiếc mũ bác ta đã may cho tôi.

- Rất vui lòng, bác phó may vừa nói vừa rút bàn tay thủ trong áo khoác ngoài, giơ năm chiếc mũ chụp trên năm đầu ngón tay và nói tiếp: “Đây là năm chiếc mũ trùm đầu mà ông khách này đã đặt tôi làm. Tôi thề có Chúa và có lương tâm rằng tôi không giữ lại mụn dạ nào và tôi sẵn sàng đưa mũ cho các vị giám định xem xét.”

Nhìn năm chiếc mũ và thấy vụ kiện lạ lùng, mọi người cười ồ. Sancho suy nghĩ một phút rồi phán:

- Ta thấy trong vụ kiện này chẳng phải kéo dài thời gian mà chỉ cần có một chút suy xét; bởi vậy, ta tuyên án: bác phó may mất tiền công, ông thợ cày mất miếng dạ, mũ đem phân phát cho tù nhân[197], có thế thôi.

Nếu lời tuyên án trước về vụ chiếc hầu bao[198] của anh chàng nuôi lợn khiến mọi người phải phục, lời tuyên án này làm họ không nhịn được cười; lệnh của ngài thống đốc được thi hành tức thì. Sau đó, có hai ông lão tới trước của quan, một cụ chống một cây sậy làm gậy; cụ đi tay không lên tiếng:

- Bẩm quan, cách đây đã lâu tôi có cho ông này vay mười đồng tiền vàng giúp ông ta trong lúc khó khăn, với điều kiện phải trả khi nào tôi hỏi. Trong một thời gian dài, tôi không đòi món nợ đó vì không muốn dồn ông ta vào hoàn cảnh khó khăn hơn lúc tôi cho ông ta vay; sau đó, thấy ông ta hình như không nghĩ tới việc trả, tôi có hỏi nhiều lần; chẳng những ông ta không trả, lại còn chối phắt rằng tôi không hề cho vay mười đồng tiền vàng, hoặc nếu có cho vay thì cũng đã trả rồi. Tôi không có ai làm chứng lúc vay cũng như lúc trả, vả chăng ông ta đã trả tôi đâu. Xin quan lớn bắt ông ta thề, nếu thề đã trả rồi, tôi sẽ xóa nợ cho ngay tại đây cũng như trước Chúa.

- Thế ông lão chống gậy nói sao? Sancho hỏi.

Cụ này đáp:

- Bẩm quan, tôi công nhận ông ta có cho tôi giật số tiền đó, bởi vậy xin quan hạ thấp cây trượng[199] để tôi thề; một khi ông ta tin vào lời thề của tôi, tôi sẽ thề đã trả đầy đủ, sòng phẳng.

Ngài thống đốc hạ quyền trượng, ông lão có gậy bèn đưa gậy cho ông kia cầm hộ, như thể nó làm vướng víu trong khi thề, rồi ông ta đặt tay lên cây thánh giá, nói rằng quả thật ông kia có cho vay mười đồng tiền vàng, khi đòi đã trao tận tay đầy đủ, sòng phẳng, song vì ông này quên nên thỉnh thoảng lại nhắc tới. Ngài thống đốc vĩ đại hỏi chủ nợ có ý kiến gì về câu thề của con nợ, chủ nợ đáp: “Tôi tin người có nợ nói thật vì thấy ông ta là người lương thiện và ngoan đạo; chắc là tôi không nhớ mình đã được trả lại tiền như thế nào và vào lúc nào đó thôi, bởi vậy từ nay tôi sẽ không bao giờ nhắc nữa.” Ông lão có nợ xin lại gậy, cúi đầu chào rồi bước ra khỏi phòng xử án.

Nhìn ông lão đàng hoàng đi ra, lại thấy chủ nợ không phàn nàn gì, Sancho ngả đầu xuống ngực, ngón trỏ bàn tay phải đặt lên sống mũi giữa đôi lông mày, ra vẻ suy nghĩ một chút; rồi bác ngẩng đầu lên, cho gọi ông lão có gậy lại. Người ta dẫn ông cụ tới; vừa thấy mặt, Sancho bảo:

- Lão đưa cho ta chiếc gậy, ta cần tới nó.

- Xin vui lòng, ông cụ nói; bẩm, đây ạ.

Rồi trao gậy; Sancho đỡ lấy, đưa cho cụ kia, bảo:

- Thôi, ông lão về nhà đi, thế là được trả nợ rồi đấy.

- Tôi ư, thưa quan lớn? Ông lão chủ nợ nói; chẳng lẽ cây sậy này đáng giá mười đồng tiền vàng sao?

- Đúng, quan thống đốc đáp, nếu không thế, ta sẽ là đứa ngu nhất đời. Nào, thử xem ta có đủ tài cán cai trị cả một vương quốc không!

Rồi quan ra lệnh bổ cây sậy trước mặt mọi người, bổ ra thấy trong ruột có mười đồng tiền vàng. Tất cả đều phục sát đất, coi thống đốc của mình như Solomon[200] tái thế vậy. Khi mọi người hỏi vì đâu quan biết trong lòng cây sậy có mười đồng tiền vàng, Sancho đáp: “Ta thấy ông già có nợ đưa gậy cho chủ nợ khi sắp thề, rồi lại thấy ông ta thề đã trả đầy đủ, sòng phẳng, thề xong vội lấy lại gậy, ta bỗng nảy ra ý nghĩ là trong cây sậy ắt có món tiền mà chủ nợ đòi. Cho hay, có thể kết luận rằng những người cai trị dân, dù ngu dại, đôi khi cũng được Chúa bảo ban phải trái cho. Vả lại, ta còn nhớ một chuyện tương tự do Cha xứ trong làng kể. Phải nói rằng nếu ta không quên hết những điều cần nhớ, chắc hẳn cả đảo này không có trí nhớ nào tốt hơn của ta đâu.”

Thế là hai ông lão ra về, một bên sượng sùng, một bên hể hả vì đòi được nợ, còn mọi người đều phục lăn. Riêng kẻ ghi lại những lời nói, hành động và cử chỉ của Sancho lấy làm băn khoăn không biết nên coi bác là người khôn hay dại.

Vừa xong vụ án này, lại thấy có một chị đàn bà bước vào công đường, tay túm chặt một anh đàn ông áo quần bảnh bao, rõ ra chủ nhân một đàn gia súc lớn; vừa đi, chị ả vừa kêu:

- Xin quan thống đốc đèn trời soi xét cho, nếu tôi không tìm thấy trên trái đất này, tôi sẽ lên tận Trời hỏi! Thưa quan thống đốc của lòng tôi, tên bất lương này bắt gặp tôi giữa đồng và đã sử dụng thân thể tôi như một mảnh giẻ bẩn thỉu. Khốn khổ thân tôi! Hắn đã hủy hoại vật báu mà tôi gìn giữ hơn hai mươi ba năm trời nay, không cho ai đụng tới, dù là người Moor hay Ki tô giáo, dù dân bản xứ hay ngoại quốc. Nếu tôi đã luôn luôn tỏ ra cứng rắn như cây sồi, bảo toàn con người tôi như con hỏa xà trong lửa, như sợi len giữa đám bụi gai, đâu có phải để cho anh chàng này vầy vò bằng đôi tay sạch sẽ của anh ta.

- Còn phải xem tay anh chàng đĩ tính này có sạch hay không đã, Sancho nói.

Rồi bác quay sang hỏi anh đàn ông có ý kiến gì trả lời khiếu nại của chị đàn bà; anh này lúng túng đáp:

- Thưa các vị, tôi vốn dĩ nghèo nên phải làm nghề chăn nuôi gia súc. Sáng nay, tôi rời khỏi đây sau khi đã bán bốn con lợn (nói các vị bỏ quá, thuế má và các khoản tiền nộp khác cùng gần bằng tiền bán lợn); trên đường về làng, tôi gặp chị này; con quỷ xưa nay thích gây chuyện lộn xộn, đã xui khiến chúng tôi đùa giỡn với nhau; xong việc, tôi chi tiền phải chăng, nhưng chị ta không vừa lòng, túm chặt lấy tôi không rời tay, lôi xềnh xệch tới đây, đổ cho tôi đã cưỡng hiếp. Tôi xin thề hoặc sẵn sàng thề rằng chị ta nói láo. Đó là tất cả sự thật, không sai một li.

Ngài thống đốc hỏi có mang theo bạc đồng trong người không, anh ta đáp có tới hai chục đồng bạc để ở túi ngục, trong một cái hầu bao bằng da; ngài thống đốc bảo rút hầu bao ra và trao nguyên vẹn cho chị đàn bà thưa kiện. Anh này vừa rút vừa run; chị nọ đỡ luôn rồi vái lấy vái để mọi người, miệng cầu Trời phù hộ cho quan thống đốc sống lâu mạnh khỏe để ngài che chở những cô gái mồ côi gặp bước khốn cùng; chị ta ra khỏi phòng xử án, hai tay khư khư chiếc hầu bao sau khi đã nhìn kỹ xem bên trong có phải bạc đồng không. Chị ả vừa đi khỏi, Sancho bảo anh chàng nuôi lợn lúc này đang khóc dở mếu dở, tiếc đứt ruột nhìn theo chiếc hầu bao:

- Anh kia hãy đuổi theo lấy lại hầu bao, dù cho chị ta muốn hay không, rồi quay về đây.

Vốn không ngu và cũng chẳng điếc, anh chàng nuôi lợn nhanh như chớp chấp hành lệnh của quan thống đốc. Mọi người hồi hộp chờ xem vụ án kết thúc ra sao. Lát sau, thấy cả hai quay trở lại, người nọ túm chặt người kia, hơn cả lần trước, chị ả váy tốc ngược, hầu bao thủ chỗ hiểm, anh ra sức giằng mà không được vì chị giữ kỹ quá.

- Trời đất soi xét cho tôi, chị ả gào lên; xin quan thống đốc chứng kiến cho, tên bất lương này chẳng biết xấu hổ sợ hãi gì nữa; giữa đường giữa chợ, hắn định cướp giật chiếc hầu bao mà quan đã ra lệnh phải trao cho tôi.

- Thế hắn cướp được chưa? Quan hỏi.

- Cướp làm sao được! Chị ả đáp; thà tôi bị cướp mất cuộc đời còn hơn mất hầu bao. Đừng trêu vào gái này! Có sừng có mỏ còn chả ăn ai huống hồ cái ngữ ấy làm gì nổi! Kìm, kéo, dao, búa, cả vuốt sư tử cũng chẳng đủ sức rứt hầu bao ra khỏi móng tay này đâu, chẳng thà rứt ruột rứt gan người ta còn hơn.

- Chị ấy nói đúng, anh chàng nuôi lợn bảo; tôi xin hàng vì mệt quá rồi; thú thực, sức tôi không đủ để giật lại cái hầu bao.

Nói rồi anh ta buông chị ả ra.

Ngài thống đốc truyền:

- Người đàn bà đáng kính và dũng cảm kia hãy đưa hầu bao cho ta.

Chị ả trao hầu bao cho ngài thống đốc, ngài chuyển cho anh chàng nuôi lợn rồi quay sang bảo người đàn bà kiên cường, không chịu ức hiếp:

- Cô em ơi, nếu cô em bảo vệ tấm thân mình với sức lực và lòng dũng cảm mà cô em vừa dốc ra để bảo vệ chiếc hầu bao - thậm chí chỉ một nửa phần thôi, khỏe như Hercules cũng chẳng cưỡng hiếp nổi đâu. Xéo ngay cho khuất mắt ta, cấm không được lảng vảng trên đảo trong chu vi sáu dặm, nếu không sẽ bị phạt hai trăm roi. Cút ngay, con mụ nỏ mồm, trơ trẽn, đĩ thừa kia!

Chị ả vừa sợ vừa tẽn, cắm cổ lủi mất. Ngài thống đốc bảo anh nuôi lợn:

- Còn anh, hãy trở về nhà với số tiền; từ nay trở đi, đừng nghĩ chuyện đú đởn với bất cứ ai nếu không muốn mất tiền.

Anh chàng lúng búng cảm ơn ngài thống đốc rồi cáo lui, còn những người có mặt lại được một phen phục tài xử án của vị tân thống đốc. Tất cả những sự việc trên đây được nhà chép sử riêng của thống đốc thu thập và báo ngay cho công tước đang nóng lòng chờ tin.

Ta tạm biệt Sancho ở đây và hãy mau mau quay về với chủ bác lòng dạ còn đang bồi hồi vì bài hát của Altisidora.

Chương XLVI

ĐANG KHI BỒI HỒI TRƯỚC MỐI TÌNH SI CỦA NÀNG ALTISIDORA, CHỢT ĐÂU có TIẾNG MÈO GÀO NHẠC RÉO KHIẾN DON QUIXOTE PHÁCH LẠC HỒN XIÊU

Trong khi Sancho ngồi xử kiện, chàng Don Quixote vĩ đại suy nghĩ miên man về bài hát của nàng Altisidora si tình. Trong tâm trạng như vậy, chàng lên giường nằm, song như đàn rệp, những ý nghĩ đó không để chàng yên một phút, cộng thêm vào là nỗi buồn phiền vì đôi tất rách. Thế nhưng, vó câu qua cửa sổ, thời giờ trôi nhanh, không gì ngăn được, chẳng bao lâu đã tới sáng. Thấy trời tỏ, Don Quixote rời bỏ chăn ấm đệm êm, không nằm lười; chàng mặc vào người tấm áo da nai, xỏ chân vào đôi giày đường trường để che đôi tất tiều tụy, khoác ra ngoài chiếc áo choàng đỏ, chụp mũ nhung xanh viền bạc lên đầu, vắt qua vai cái dải lủng lẳng thanh gươm sắc như nước, đeo tràng hạt mà chàng vẫn mang theo bên mình, đàng hoàng, đĩnh đạc đi về phía tiền sảnh tại đó ông bà công tước, mũ áo tề chỉnh, đang chờ; khi đi qua hành lang, chàng đã thấy Altisidora cùng một cô bạn chực sẵn tại đó. Nhìn Don Quixote bước tới, Altisidora giả vờ ngất, cô bạn vội ôm vào lòng, cởi khuy áo ra. Don Quixote tiến lại, nói:

- Tối biết vì sao nên nông nỗi này.

- Tôi chẳng biết vì sao cả, cô bạn đáp; Altisidora là cô gái mạnh khỏe nhất nhà này và từ khi quen nhau, tôi chưa hề nghe cô ta thở dài bao giờ. Trời tru đất diệt giống hiệp sĩ giang hồ trên đời này nếu quả thật họ là những kẻ bất nhân bạc ác. Xin ngài Don Quixote hãy đi khỏi nơi đây; cô bé tội nghiệp này sẽ không hồi tỉnh chừng nào ngài còn nán lại.

Don Quixote đáp:

- Phu nhân hãy cho mang một cây tì bà tới phòng tôi đêm nay; bằng hết sức mình, tôi sẽ an ủi người con gái đáng thương này. Đối với những người mới bước vào đường tình lụy, nếu ta sớm giải thích thì họ sẽ tỉnh ngộ.

Nói xong, chàng bỏ đi để những người xung quanh khỏi chú ý; chàng mới đi khuất, nàng Altisidora vừa ngất đã tỉnh, nàng bảo cô bạn:

- Phải mang cây tì bà tới cho Don Quixote; hẳn chàng định cho chúng ta thưởng thức âm nhạc đấy, chắc chàng đàn hát cũng không dở.

Sau đó, hai cô đi thuật lại cho công tước phu nhân, không quên kể việc Don Quixote yêu cầu kiếm cho cây tì bà. Bà công tước mừng lắm, bàn với công tước và đám thị nữ nghĩ ra một trò khác, hại ít vui nhiều. Hài lòng vì đã bày ra trò hay, họ chờ đêm xuống. Đêm tới, cũng nhanh như ngày qua. Trong ngày hôm đó, ông bà công tước cùng Don Quixote chuyện trò rất tương đắc; cùng ngày, bà công tước phái một thị đồng (chú này đã đóng vai Dulcinea bị phù phép trong rừng) về quê Teresa Panza mang theo thư của Sancho Panza và bọc quần áo bác nhờ chuyển cho vợ; bà dặn chú thị đồng phải kể lại đầy đủ những chuyện xảy ra trong chuyến đi công cán này.

Vào lúc mười một giờ đêm, Don Quixote về phòng, đã thấy có một cây đàn; chàng so dây, mở cửa sổ thấy dưới vườn có người; sau khi nắn đi nắn lại các phím, chàng khạc nhổ cho trong cổ họng rồi, bằng một giọng rè rè nhưng đúng điệu, cất tiếng hát bài tình ca do chính tay chàng vừa soạn lúc ban ngày:

Xưa nay, cảnh sống quá nhàn rỗi thường dẫn con người ta đi vào đường tình đắm đuối.

Thêu thùa vá may và công việc bận rộn là những môn thuốc giải độc cho những ý nghĩ yêu đương.

Đối với những cô gái cấm cung muốn kiếm tấm chồng xứng đáng, trinh tiết là của hồi môn quý giá mà người đời ca tụng;

Những cô gái lẳng lơ chỉ là đồ chơi của các chàng hiệp sĩ giang hồ và cung đình, những cô gái nết na là vợ.

Có những cuộc tình duyên giống như khách qua đường, dùng chăn một sớm, ra đi một chiều.

Tình yêu tạm bợ sớm nở tối tàn, không để lại hình ảnh sâu sắc trong lòng người.

Khó nhận ra một bức tranh đẹp giữa nhiều bức cạnh nhau; và khi ta đã có một bức tranh đẹp, mọi bức khác đều vô nghĩa.

Hình ảnh Dulcinea đã in sâu vào tâm hồn trong trắng này, không gì làm phai nhạt.

Lòng chung thủy là đức tính cao quý nhất gìn giữ tình yêu đôi lứa trọn vẹn, đời đời…

Dưới vườn, ông bà công tước, Altisidora và mọi người vẫn lắng tai nghe: khi Don Quixote hát tới đoạn này, bỗng đâu từ một hành lang ở tầng trên thẳng xuống cửa sổ phòng chàng hiệp sĩ, người ta thả một sợi dây thừng có gắn trên một trăm quả nhạc rồi dốc tiếp cả một bao tải mèo đeo những quả nhạc nhỏ hơn ở đuôi. Tiếng nhạc réo mèo gào đinh tai nhức óc khiến cho chính những người đạo diễn trò này cũng phát hoảng và Don Quixote phải sởn tóc gáy. Rủi thay, có hai ba con mèo lọt qua cửa sổ, chạy loạn xạ, tưởng đâu cả một bầy quỷ sứ khuấy động trong phòng; lũ mèo muốn tìm đường ra, làm tắt phụt hai cây bạch lạp, trong khi đó thì sợi dây thừng có gắn những chiếc nhạc to vẫn khi lên khi xuống. Phần lớn những người trong lâu đài không biết rõ chuyện, lấy làm kinh ngạc sửng sốt, Don Quixote đứng thẳng người, rút gươm rồi cứ nhè cửa sổ mà đâm, mồm thét lớn:

- Cút đi, lũ pháp sư quỷ quái! Cút đi, bầy phù thủy ranh ma. Ta là Don Quixote xứ Mancha đây, những hành động xấu xa của các người không hại nổi ta đâu!

Rồi chàng xông vào những chú mèo đang chạy vung tứ phía trong phòng, đâm chém không chán tay. Bị tấn công, lũ mèo lao ra ngoài cửa sổ: có một con bị lưỡi gươm của Don Quixote dồn vào thế bí, nhảy ngay lên mặt chàng, nhe nanh giương vuốt vồ vào mũi khiến chàng đau quá, kêu thất thanh. Nghe tiếng kêu, biết có chuyện chẳng lành, ông bà công tước lật đật chạy lên, lấy chìa khóa riêng mở cửa phòng thì thấy chàng hiệp sĩ khốn khổ đang ra sức giằng con mèo ra. Hai người mang theo cây bạch lạp thành thử được chứng kiến cuộc chiến đấu không cân sức này; công tước vội chạy lại gỡ mèo nhưng Don Quixote kêu to:

- Đừng ai lôi nó ra; để mặc tôi quần nhau tay đôi với con quỷ, tên phù thủy, lão pháp sư này vì tôi muốn cho nó biết Don Quixote xứ Mancha là ai!

Chú mèo đâu có quan tâm tới những lời đe dọa, cứ gầm gừ siết chặt nanh vuốt; cuối cùng, công tước giằng được nó ra, quăng qua cửa sổ.

Mặt Don Quixote lỗ chỗ như mặt sàng, mũi sây sát nặng, vậy mà chàng vẫn hậm hực vì không được kết thúc cuộc chiến đấu chống tên pháp sư xấu xa mà chàng đã mở đầu một cách tốt đẹp. Ông bà công tước gọi mang dầu cỏ ban[201] lại, rồi chính đôi tay trắng ngần của nàng Altisidora băng bó vết thương cho chàng; trong khi săn sóc, nàng khẽ nói:

- Hỡi hiệp sĩ vô tình, chàng gặp phải những chuyện rủi ro vì đã tỏ ra quá nhẫn tâm và cứng rắn. Cầu cho giám mã Sancho quên việc tự tra tấn để nàng Dulcinea yêu dấu của chàng vĩnh viễn không được giải phép và chàng mãi mãi không được chung chăn chung gối với nàng, ít nhất chừng nào em còn sống, vì em yêu chàng.

Don Quixote chẳng nói chẳng rằng, thở dài thườn thượt rồi leo lên giường; chàng cảm ơn ông bà công tước, không phải vì chàng sợ hãi gì lũ mèo đeo nhạc của bọn pháp sư mà vì ông bà đã có lòng tốt tới cứu. Ông bà công tước lui ra để chàng nghỉ, trong bụng ân hận vì kết quả không hay của trò đùa; họ không ngờ Don Quixote phải trả giá đắt cho cuộc phiêu lưu này, nằm liệt năm ngày trời để rồi sau đó gặp một chuyện phiêu lưu khác thú vị hơn. Song tác giả tạm dừng ở đây để trở về với Sancho lúc này đang giải quyết mọi công việc trên đảo vừa rất khẩn trương vừa rất thông minh.

Chương XLVII

KẾ TIẾP CHUYỆN QUAN THỐNG Đốc SANCHO PANZA ở TRÊN ĐẢO

Sách kể rằng từ phòng xử án, Sancho được đưa tới một tòa lâu đài nguy nga, vào một phòng lớn ở đó đã bày sẵn một bàn tiệc linh đình. Khi Sancho bước vào, tiếng địch nổi lên, rồi bốn thị đồng dâng nước rửa tay; Sancho thực hiện nghi lễ đó một cách rất trang nghiêm. Tiếng nhạc ngừng, bác ngồi vào ghế đầu bàn vì không còn ghế nào khác và cũng chỉ có một bộ đồ ăn. Đứng hầu bên cạnh là một nhân vật cầm trong tay một chiếc que bằng răng cá voi, về sau mới biết là ông thầy thuốc. Người ta nhấc tấm khăn trắng mịn, trên bàn hiện ra nào là quả tươi, nào là sơn hào hải vị; một người có vẻ là giáo sĩ ban phức cho Sancho, rồi một thị đồng buộc vào cổ bác một chiếc khăn ren; một thị đồng khác làm nhiệm vụ thiện trưởng bưng lại một đĩa hoa quả, Sancho vừa cắn được một miếng thì nhân vật cầm que đã gí que vào đĩa, và thế là người ta bưng đi tức thì. Thiện trưởng lại mang tới một đĩa thức ăn, Sancho định thử nhưng chưa kịp lấy miếng nào ném thì que đã chạm vào đĩa và một chú thị đồng lại nhấc đi ngay, cũng nhanh như khi mang đĩa hoa quả vậy. Thấy thế, Sancho lấy làm lạ, nhìn mọi người rồi hỏi có phải kiểu ăn này giống như trò ú tim không.

Nhân vật cầm que đáp:

- Bẩm quan thống đốc, đây là kiểu ăn của các vị thống đốc ở các đảo. Tôi là thầy thuốc, được trả lương để làm thầy thuốc riêng cho các vị thống đốc trên đảo này; tôi chăm lo sức khỏe của các vị còn hơn của bản thân; ngày đêm tôi làm việc, nghiên cứu thể chất của quan để biết cách chữa khi quan khó ở. Công việc chủ yếu của tôi là có mặt ở các bữa ăn để xem quan dùng món gì thích hợp và ngăn quan ăn những món tôi thấy có hại cho dạ dày. Bởi vậy, tôi đã cho mang đĩa quả đi vì nó quá nhiều chất nước và tôi cũng cho cất đĩa thức ăn vì nó nhiệt lắm, lại có nhiều gia vị làm háo người; người nào uống nhiều nước sẽ bị hư chân thủy là cái cốt của sự sống.

- Nếu thế, chắc chắn món chim đa đa quay vừa chín tới kia không có hại cho tôi.

Thầy thuốc đáp:

- Quan thống đốc sẽ không ăn món đó chừng nào tôi còn sống ở trên đời.

- Vì sao vậy? Sancho hỏi.

Thầy thuốc đáp:

- Vì Hippocrates, vị thầy của chúng ta, kim chỉ nam và ánh sáng của y học, có nói một câu cách ngôn rằng: Omnis saturatio mala, perdicis autem pessima, có nghĩa là: mọi chứng bội thực đều không tốt, nhưng bội thực thịt đa đa tệ hại nhất.

- Nếu vậy, Sancho bảo, thầy hãy xem trong tất cả những món ăn trên bàn này, món nào tôi ăn có lợi nhất hoặc ít hại nhất, sau đó để tôi ăn tự nhiên, đừng lấy que chỉ trỏ nữa. Nhân danh thống đốc (cầu Chúa cho tôi được hưởng chức đó), xin nói là tôi sắp chết vì đói rồi; nếu không cho ăn tức là muốn tôi chết chứ chẳng phải muốn tôi sống lâu, dù thầy muốn nói sao thì nói.

- Quan thống đốc dạy chí phải, thầy thuốc đáp; bởi vậy tôi nghĩ rằng ngài không nên dùng món thỏ xốt vang vì nó là món động vật lông tơ. Món thịt bê có thể ăn được giá mà không quay và hầm nhừ, còn làm như thế này thì chớ nên đụng vào.

Sancho lại có ý kiến:

- Cái đĩa to bốc khói nghi ngút ở đằng kia hình như là món hổ lốn; vì nó gồm nhiều món khác nhau trộn lẫn, thể nào tôi cũng vớ được một món hợp khẩu vị và có lợi cho sức khỏe.

- Chúa không cho phép! Thầy thuốc can. Ta hãy gạt ý kiến đó sang một bên vì không có món nào độc hơn hổ lốn; món này chỉ dành cho các thầy tu, các đại học viện trưởng hoặc cho các đám cưới thôn quê, không thể bày trên bàn các vị thống đốc là nơi chỉ ăn những đồ xanh tươi tinh khiết. Lý do là bất cứ ở đâu và bất kỳ của ai, những thang thuốc đơn giản bao giờ cũng được ưa chuộng hơn những thang thuốc phức tạp vì rằng một thang thuốc đơn giản không thể làm giả được còn thang thuốc phức tạp rất dễ có những vị giả trộn vào. Theo tôi, để giữ gìn và tăng cường sức khỏe, quan thống đốc chỉ nên dùng vài phong bánh quế với dăm lát mộc qua mỏng, vừa bổ dạ dày lại dễ tiêu.

Nghe tới đó, Sancho ngả người vào lưng ghế, nhìn chằm chằm vào mặt thầy thuốc, nghiêm mặt hỏi ông ta tên gì, học trường nào; thầy thuốc đáp:

- Thưa quan thống đốc, tên tôi là Pedro Recio de Aguero[202], sinh trưởng tại Tirteafuera[203] nằm giữa Caracuel và Almodovar del Campo, ở phía tay phải, và tôi đã tốt nghiệp bác sĩ trường đại học Osuna.

Sancho đùng đùng nổi giận, thét lớn:

- Bớ ngài bác sĩ Pedro Recio Điềm Gở, quê ở Tirteafuera, bên tay phải trên đường đi từ Caracuel đến Almodovar del Campo, tốt nghiệp ở Osuna, hãy xéo khỏi đây cho khuất mắt ta, nếu không xin thề có Trời rằng ta sẽ vớ gậy nện từ ngài trở đi cho tới khi không còn một thầy thuốc nào trên đảo này; đó là ta muốn nói tới bọn lang băm, còn đối với những vị thầy thuốc hay, thận trọng, giỏi giang, ta sẽ đội lên đầu và tôn kính như thánh sống. Ta nhắc lại: tên Pedro Recio hãy xéo ngay khỏi đây, nếu không ta sẽ phang cả cái ghế đang ngồi lên đầu, và nếu bị đưa ra tòa, ta sẽ trút trách nhiệm khai rằng ta đã phụng sự Chúa bằng cách trừ bỏ một tên lang vườn, đao phủ của Nhà nước. Thôi, hãy để cho ta ăn nếu không ta sẽ trả chức thống đốc vì một nghề không nuôi sống con người không đáng giá bằng hai hạt đậu.

Ngài bác sĩ hoảng hồn thấy quan thống đốc nổi xung, toan xéo ngay khỏi phòng, vừa hay lúc đó có tiếng tù và của phu trạm ở ngoài phố; viên thiện trưởng nhòm ra ngoài cửa sổ quay lại thưa:

- Có người mang thư của ngài công tước tới, hẳn có tin quan trọng.

Anh phu trạm bước vào, thở hổn hến, mồ hôi mồ kê nhễ nhại, rứt từ trong ngực ra một phong thư, trình quan thống đốc; quan thống đốc lại chuyển cho quản gia trưởng, bảo đọc xem thư viết gì; thư viết như sau: “Kính gửi Don Sancho Panza, thống đốc đảo Barataria, trao tận tay hoặc cho thư ký của ngài.” Nghe thấy vậy, Sancho vội hỏi:

- Ai là thư ký của ta ở đây?

Một trong những người có mặt đáp:

- Dạ, tôi ạ, vì tôi biết đọc biết viết, lại là dân tỉnh Biscay[204]” .

- Với tư cách đó, Sancho bảo, thầy có thể làm thư ký cho cả hoàng đế. Nào, bóc ra xem trong thư nói gì.

Thầy thư ký nửa mùa bóc thư ra đọc rồi thưa rằng việc này phải bàn kín. Sancho ra lệnh tất cả rút lui trừ quản gia trưởng và thiện trưởng. Sau khi mọi người ra khỏi phòng, thư ký cất tiếng đọc, thư viết:

“Thưa ngài Don Sancho Panza, tôi được tin những địch thủ của tôi và của hòn đảo này định mở một cuộc tấn công ác liệt vào đảo không biết đêm nào. Cần phải canh phòng và sẵn sàng để khỏi bị đánh bất ngờ.

Những thám tử trứ danh của tôi còn cho biết đã có bốn tên cải trang lọt vào thị trấn để hành thích ngài vì chúng sợ tài năng của ngài. Hãy để mắt xem những người đến gặp ngài là ai và dừng ăn những món dọn ra. Tôi sẽ lo ứng cứu nếu thấy ngài gặp khó khăn; mong ngài giải quyết mọi việc đúng như thiên hạ mong đợi ở trí tuệ của ngài.

Tại lâu đài, ngày 16 tháng Tám, hồi 4 giờ sáng.

Bạn của ngài
Công tước”

Nghe xong, Sancho thất kinh, những người xung quanh cũng phát hoảng. Quay về phía quản gia trưởng, ngài thống đốc ra lệnh:

- Điều phải làm tức tốc bây giờ là tống ngay bác sĩ Recio vào ngục vì nếu có kẻ nào định giết tôi thì chính là lão, lão muốn tôi phải chết dần chết mòn, chết khốn chết khổ là chết đói.

Thiện trưởng nói:

- Theo ý tôi, quan lớn không nên ăn những món trên bàn vì tất cả đều của các nữ tu sĩ gửi biếu; ta có câu: con quỷ nấp sau cây thánh giá.

- Tôi không phủ nhận điều đó, Sancho đáp; bây giờ, hãy mang cho tôi một khoanh bánh mì và ít nho, hẳn những thứ đó không có thuốc độc. Quả tình, tôi không thể nhịn đói được, và nếu ta phải sẵn sàng trước những cuộc tấn công đang đe dọa, điều cần thiết là phải được bồi dưỡng vì có thực mới vực được đạo. Thầy ký, hãy viết thư phúc đáp ngài công tước chủ tôi, thưa với ngài rằng lệnh sẽ được thi hành không sai một li; nói giùm là tôi hôn tay bà công tước chủ tôi và mong bà đừng quên gửi cho vợ tôi là Teresa Panza phong thư cùng bọc quần áo; bằng việc làm đó, bà sẽ ban cho tôi một ân huệ lớn và tôi sẽ mang hết sức ra phụng sự bà. Trong khi viết, thầy có thể thêm vào một câu, nói rằng tôi hôn tay chủ tôi là Don Quixote xứ Mancha để ngài thấy tôi không phải là kẻ ăn cháo đái bát. Là một thư ký giỏi và là dân Biscay, thầy có thể thêm thắt theo ý mình, sao cho thích hợp. Thôi, hãy dọn những của này đi và mang cho tôi ăn để còn đối phó với cả lũ thám tử, sát nhân và pháp sư tới tấn công tôi và đảo của tôi.

Bỗng một thị đồng vào thưa:

- Có một bác nông phu muốn vào trình quan lớn một việc, bảo là rất hệ trọng.

- Kỳ cục thay có những kẻ đến trình quan vào lúc này, Sancho nói. Chẳng lẽ họ ngu ngốc đến nỗi không thấy rằng giờ này không phải để cho họ đến bàn công việc ư? Phải chăng các vị thống đốc, quan tòa không là xương là thịt? Có để cho người ta có đủ thời gian nghỉ ngơi không hay nghĩ người ta là đá? Chúa và lương tâm tôi chứng giám cho, chừng nào tôi còn làm thống đốc (cơ mầu này, chắc không bền), tôi sẽ trị hết bọn kiện cáo. Thôi, cho anh ta vào, nhưng trước hết hãy xem có phải thám tử hay một tên hành thích nào định đến hại tôi không đã.

- Bẩm quan, không phải ạ, chú thị đồng đáp; trông bác ta củ mì cù mì và lành như cục đất, nếu nhận xét của tôi không quá tồi.

- Xin quan đừng lo, quản gia trưởng thưa; đã có chúng tôi đây.

- Ông thiện trưởng ơi, Sancho bảo, bây giờ bác sĩ Pedro Recio không có ở đây, liệu tôi có thể ăn chút gì đặc và có chất không, dù chỉ là mẩu bánh mì và củ hành.

- Bữa tối nay, chúng tôi sẽ bù, quan lớn sẽ được thỏa mãn và được thanh toán đầy đủ, thiện trượng đáp.

- Cầu Chúa giúp cho, Sancho nói.

Lúc này, bác nông phu vào, mặt mũi nom lương thiện, cách xa hàng ngàn dặm cũng biết là người hiền lành tử tế. Câu đầu tiên bác hỏi là:

- Ai là quan thống đốc ở đây ạ?

Thầy ký đáp :

- Còn ai nữa ngoài quan đang ngồi trên ghế kia.

- Nếu vậy, tôi xin bày tỏ lòng cung kính trước quan lớn.

Nói rồi, bác quỳ xuống, xin hôn tay. Sancho gạt đi, bảo đứng lên và hãy trình bày điều định nói. Bác nông phu đứng dậy thưa:

- Bẩm quan lớn, tôi làm nghề cày ruộng, quê ở Miguelturra, một làng cách Ciudad Real hai dặm.

- Lại một ông Tirteafuera nữa đây! Sancho kêu lên. Người anh em hãy đi thẳng vào việc; ta có thể nói là biết rất rõ Miguelturra vì làng này ở ngay cạnh làng ta.

Bác nông phu tiếp:

- Chả là nhờ Chúa thương, tôi lấy vợ có cheo cưới hẳn hoi và được Thiên Chúa Giáo hội công nhận. Tôi có hai con trai đang đi học, thằng út học thi tú tài, thằng cả học thi cử nhân. Một mình tôi gà trống nuôi con vì vợ tôi đã chết, nói đúng hơn, bị một lão lang băm giết chết bằng cách cho uống thuốc xổ trong lúc có mang. Ví thử Chúa để cho mẹ tròn con vuông, được thêm thằng con trai, tôi sẽ cho học tiến sĩ để nó khỏi ganh tị với hai anh là ông tú ông cử.

- Té ra nếu vợ anh không chết hoặc không bị giết chết, anh sẽ không góa vợ, Sancho bảo.

- Bẩm quan, tất nhiên là không, bác nông phu đáp.

- À ra thế đấy! Sancho ra vẻ gật gù. Thôi, người anh em nói nhanh lên vì giờ này làm một giấc tốt hơn ngồi giải quyết công việc.

Bác nông phu kể tiếp:

- Thưa rằng thằng con sắp đỗ tú tài của tôi phải lòng một con bé trong làng tên là Clara Perlerina, con gái một ông nhà nông giàu nứt đố đổ vách tên là Andrew Perlerino. Cái tên Perlerino này không căn cứ vào gốc gác gia đình mà vì tất cả con cháu dòng họ này đều què cụt, lấy tên Perlerino cho oai mà thôi. Tuy nhiên, phải nói là con bé đẹp như viên ngọc phương Đông, nhìn phía bên phải như một bông hoa giữa đồng, còn phía bên trái có kém một chút vì bệnh đậu mùa đã cướp mất của nó một con mắt; tuy trên mặt nó có nhiều vết lõm sâu nhưng những kẻ yêu nó bảo không phải lõm mà là huyệt chôn hồn vía những chàng trai si tình. Nó sạch sẽ lắm và, để không làm bẩn mặt, nó hếch mũi lên, tưởng đâu mũi định trốn khỏi mồm. Với những nét duyên dáng đó, nó đẹp tuyệt trần vì có cái miệng rộng, ví thử không thiếu mươi mười hai chiếc răng cửa và răng hàm, ắt bỏ xa tất cả những cái miệng xinh nhất. Đôi môi đẹp không thể tả được, nhỏ nhắn, thanh thanh, giá đem xe thành sợi hẳn được một cuộn to; màu môi lại càng tuyệt, không giống ai hết, xanh xanh tim tím như vân thạch. Bẩm quan đánh chữ đại xá, sở dĩ tôi vẽ bức tranh tỉ mỉ như vậy vì rồi ra nó sẽ là con tôi, tôi yêu và ưng lắm.

- Tha hồ cho anh vẽ, Sancho bảo, ta cũng thích vẽ, giả sử ăn uống rồi, bức tranh của anh sẽ là món tráng miệng ngon nhất đời đối với ta.

Bác nông phu đáp:

- Tôi xin hậu tạ quan lớn, song bây giờ chưa phải lúc. Xin nói thêm là nếu có thể mô tả thân hình cao lớn vạm vỡ của nó, chắc hẳn mọi người phải phục lăn, song điều đó không làm được vì lưng nó còng, gù đến nỗi đầu gối chạm mồm; có điều hiển nhiên là nếu nó đứng thẳng được, đầu sẽ chạm nóc nhà; tay liệt, không duỗi ra được, nếu không nó đã chìa tay làm vợ thằng tú nhà tôi, tuy nhiên những chiếc móng tay dài và cong queo chứng tỏ bàn tay đẹp như nặn khuôn.

- Thôi đủ rồi, Sancho ngắt, nên biết rằng người anh em đã tả con bé từ đầu đến chân. Bây giờ muốn gì hãy nói thẳng, đừng quanh co ngoắt ngoéo, thêm thêm bớt bớt mãi.

Bác nông phu nói:

- Bẩm quan lớn, tôi muốn xin quan viết cho một lá thư giới thiệu tôi với ông thông gia tương lai, yêu cầu cho cưới ngay vì hai bên đều ngang lực ngang tài. Có điều phải thưa với quan lớn là thằng con trai tôi bị ma ám mỗi ngày tới ba bốn lượt, có lần ngã dúi vào lửa, mặt mũi dăn dúm như da trống, mắt lúc nào cũng kèm nhèm. Tính tình nó hiền như một thiên thần, nếu không nhiều lúc tự đấm thùm thụp vào người, chắc hẳn là một ông thánh.

- Anh còn muốn gì nữa không? Sancho hỏi.

- Bẩm còn nhưng không dám nói ạ, bác nông phu đáp. Nhưng thôi, xin cứ nói, để trong bụng làm gì cho thối ra, muốn sao cũng mặc. Thưa rằng tôi muốn xin quan lớn cấp cho ba trăm hoặc sáu trăm ducat để giúp cho thằng tú nhà tôi làm vốn, tôi muốn nói là giúp cho nó có tiền sắm sửa vì vợ chồng nó phải ra ở riêng, không phụ thuộc vào ông bố vợ hay bố chồng khó tính.

- Nghĩ xem còn muốn gì nữa nào, Sancho lại bảo; đừng vì ngại ngùng xấu hổ mà không nói.

- Bẩm, hết ạ.

Bác nông phu vừa dứt lời, quan thống đốc đứng phắt dậy, vớ cái ghế của mình thét lớn:

- Mẹ kiếp, lão nhà quê thô lỗ cục cằn kia, bước ngay cho khuất mắt ta kẻo ta lấy ghế phang vỡ đầu bây giờ. Đồ hạ lưu, ba que, họa sĩ quỷ sứ, dám vác mặt đến xin sáu trăm ducat vào lúc này ư? Ta đào đâu ra tiền đó, tên thối tha kia? Và dù có chăng nữa, việc gì ta phải cho mi, hở thằng ngu si đần độn? Cả làng Miguelturra và cả ổ nhà Perlerino liên can gì đến ta? Nghe đây: cút ngay đi nếu không, có ngài công tước chứng giám, ta đã nói là làm. Mi chẳng phải dân Miguelturra gì hết mà là một tên bịp bợm được địa ngục phái lên đây hòng cám dỗ ta. Tên bất nhân bạc ác kia trả lời đi: ta mới nhậm chức thống đốc được ngày rưỡi, vậy mà mi bắt ta phải có sáu trăm ducat ư?

Thấy thiện trưởng ra hiệu, bác nông phu vội cắm đầu chuồn thẳng, trong bụng chỉ lo quan thống đốc quá giận làm thật: quả tình, anh chàng ranh mãnh này đóng vai bác nông phu rất khéo.

Ta cứ mặc cho Sancho nổi cơn thịnh nộ và hãy quay về với Don Quixote. Khi chúng ta cùng chàng chia tay, mặt mũi chàng đầy băng, phải mất tám ngày trời để chữa cho lành những vết mèo cào. Trong thời gian đó, có một ngày chàng đã gặp một chuyện mà tác giả Hamete hứa sẽ kể tỉ mỉ tường tận như ông vẫn thường làm khi soạn sách này, dù là những chi tiết nhỏ nhất.

Chương XLVIII

CHUYỆN XẢY RA GIỮA DON QUIXOTE VÀ DONA RODRIGUEZ, BÀ QUẢN GIA CỦA CÔNG TƯỚC PHU NHÂN, CÙNG NHỮNG Sự KIỆN KHÁC ĐÁNG GHI NHỚ ĐỜI ĐỜI

Bị thương nặng, mặt mũi đầy băng quấn và những dấu vết không phải của bàn tay Chúa mà do những móng mèo cào, chàng Don Quixote buồn rười rượi. Âu cũng là những bất hạnh thông thường của hiệp sĩ giang hồ vậy! Trong sáu ngày liền, chàng không ló mặt ra ngoài. Một đêm, còn đang thao thức suy nghĩ về cảnh ngộ của mình và mối tình đeo đẳng của nàng Altisidora, bỗng đâu thấy có người mở khóa phòng. Chàng tưởng ngay là cô thị nữ si tình định đến xúc phạm lòng chung thủy và đẩy chàng tới chỗ thất tín, không trọn đạo với tình nương Dulcinea làng Toboso. “Không, chàng thầm nghĩ và nói khá to cho người bên ngoài nghe thấy, không một giai nhân nào trên đời này có thể làm cho ta từ bỏ người tình mà hình ảnh đã in sâu khắc đậm vào trái tim và tận đáy lòng này. Dù cho nàng biến thành cô gái quê sặc sụa mùi hành tỏi hay thành nữ thần sông Tagus vàng óng ngồi dệt lụa bằng chỉ vàng, dù cho Merlin và Montesinos giam hãm hành hạ nàng, dù ở đâu nàng vẫn thuộc về ta, dù ở đâu ta đã và vẫn thuộc về nàng.”

Trong khi chàng thốt lên những câu đó, cánh cửa phòng từ từ mở. Don Quixote đứng sừng sững trên giường, mình trùm một cái khăn trải giường bằng xa tanh vàng, đầu đội mũ kín tai, mặt và râu mép đầy bông - mặt băng vì những vết mèo cào, râu mép cũng phải băng cho khỏi cụp, trông hệt một cái bóng ma khủng khiếp nhất mà trí tưởng tượng con người có thể hình dung được. Chàng nhìn trừng trừng vào cửa phòng, những tưởng sẽ thấy nàng Altisidora đáng thương ủ rũ bước vào. Nhưng không; người đang xuất hiện là một bà quản gia đạo mạo, đầu trùm tấm khăn trắng có nhiều nếp và dài che kín toàn thân, tay trái cầm cây bạch lạp nhỏ đang cháy, tay phải che cây bạch lạp để ánh sáng không chiếu vào đôi mắt có đeo cặp kính to, chân đi rón rén nhẹ nhàng.

Từ trên đài quan sát, Don Quixote theo dõi; thấy có một nhân vật ăn mặc lạ lùng lẳng lặng tiến vào, chàng lại tưởng là yêu tinh thần nữ khoác bộ áo đó vào người đến hại mình, vội làm dấu lia lịa. Hình ma vẫn tiến lại gần và khi tới giữa phòng, nó ngước mắt nhìn lên thì thấy Don Quixote đang ra sức làm dấu. Nếu như chàng hiệp sĩ hoảng sợ khi nhìn thấy ma, ngược lại bà quản gia cũng rụng rời khi thấy bộ dạng của chàng, thân hình cao lêu đêu, nước da vàng vọt, khăn trắng toát trùm kín từ đầu đến chân, mặt mày băng bó không ra hồn người, bà vội kêu to:

- Lạy Chúa Jesus! Cái gì thế này?

Trong cơn hoảng hốt, cây bạch lạp rời khỏi tay; thấy trong phòng tối om, bà quản gia vội quay lưng chạy ra cửa, lập cập vướng chân vào gấu gáy, ngã vật ra sàn. Don Quixote cất tiếng run run hỏi:

- Dù ngươi là hình ma hay gì chăng nữa, ta khẩn khoản xin hãy nói ngươi muốn gì ở ta. Nếu ngươi là hồn oan, hãy cho ta biết, ta sẽ mang hết sức mình giúp đỡ vì ta là người theo đạo Ki tô và muốn làm điều tốt cho mọi người. Chính vì vậy mà ta đã gia nhập hiệp sĩ đạo, chuyên đi làm việc thiện, kể cả cho những linh hồn có tội.

Bản thân vừa qua một cơn hãi hùng, lại thấy Don Quixote khẩn khoản như vậy, bà quản gia hiểu được nỗi sợ hãi của chàng, bèn cất giọng nhỏ nhẹ, đau đớn, nói:

- Thưa ngài Don Quixote (nếu quả ngài là hiệp sĩ Don Quixote), tôi không phải ma quỷ, cũng chẳng phải linh hồn cổ - tôi như có lẽ ngài đã nghĩ; tôi chính là Dona Rodriguez, quản gia - danh dự của bà công tước chủ tôi, tới đây tìm ngài vì có một việc rất cần, biết ngài xưa nay sẵn lòng giải quyết những việc đó.

- Xin hỏi bà Dona Rodriguez, Don Quixote nói, phải chăng bà tới đây để làm điều sàm sỡ? Nếu vậy, xin thưa rằng tôi sẽ không hưởng ứng nhờ có nhan sắc vô song của tình nương tôi là nàng Dulcinea làng Toboso. Tóm lại, xin thưa với bà Dona Rodriguez rằng nếu bà gạt sang một bên ý định tỏ tình, bà có thể đi châm cây bạch lạp rồi quay về đây, hai ta sẽ bàn tới những chuyện bà muốn và thích bàn trừ những lời lẽ bóng gió khêu gợi như tôi đã nói.

- Chẳng lẽ tôi định tỏ tình với ai ư, thưa ngài? Bà quản gia đáp; ngài hiểu nhầm tôi đấy. Tôi còn non yểu gì để làm những trò trẻ con đó vì, lạy Chúa, tôi vẫn giữ được phần hồn trong phần xác và vẫn còn đủ răng lợi trong mồm, trừ một vài cái do bệnh niêm mạc cướp mất, một bệnh rất phổ biến trên đất Aragon này. Thôi, xin đợi cho một chút, tôi ra ngoài châm nến rồi sẽ quay lại ngay để kể những nỗi đau của tôi với ngài mà tôi coi như người giải thoát được mọi nỗi khổ đau trên đời.

Don Quixote chưa kịp trả lời, bà ta đã ra khỏi phòng; bấy giờ, Don Quixote mới hoàn hồn. Nhưng rồi hàng ngàn ý nghĩ về cuộc phiêu lưu mới này lại lởn vởn trong đầu óc. Chàng thấy bất lợi vì tự đặt mình vào một hoàn cảnh hiểm nghèo có thể dẫn đến thất tín với tình nương, bụng bảo dạ: “Biết đâu con quỷ kia vốn ranh ma xảo quyệt, định dùng một mụ quản gia để đưa ta vào tròng, điều mà các bà hoàng hậu, công tước, hầu tước, bá tước không hề làm nổi. Đã nhiều lần ta được nghe những người từng trải bảo rằng có khi nó dùng đàn bà mũi tẹt thay cho mũi dọc dừa. Biết đâu trong cảnh thanh vắng như thế này, những dục vọng ẩn nấp trong lòng ta chẳng nổi lên khiến ta ngần này tuổi đầu cũng phải nghiêng ngả mặc dù từ trước tới giờ ta chưa hề va vấp trong những trường hợp như thế, thà tránh trước còn hơn phải chạm trán. Nhưng có lẽ ta mất trí nên mới nghĩ vẩn vơ như vậy vì một mụ quản gia đeo mục kỉnh, khăn trắng dài tùm hụp trên đầu, không thể gọi lên những ý nghĩ dâm ô ngay trong đầu một kẻ dâm ô nhất đời. Liệu trên trái đất này có mụ quản gia nào đỏ da thắm thịt không? Liệu dưới gầm trời này có mụ nào không hỗn láo, cau có, vênh váo không? Hãy bước ra khỏi đây, hỡi lũ quản gia không giúp ích gì cho sự vui thú của nhân loại!

Ôi, khôn ngoan thay bà mệnh phụ nọ đã đặt ở mỗi bên bệ ngồi của mình một bà quản gia bằng sáp, đeo kính và cầm gối như đang thêu thùa - thiên hạ đồn vậy; hai pho tượng đó vừa làm tôn vẻ uy nghi của gian phòng, vừa giống những bà quản gia bằng xương bằng thịt!”

Dứt lời, chàng từ trên giường nhảy xuống đất để ra đóng cửa, không cho bà Dona Rodriguez vào; vừa tới nơi thì bà này trở lại với cây bạch lạp đang cháy, thành thử đôi bên mặt kề mặt. Nhìn Don Quixote trùm khăn trải giường, mặt quấn đầy băng, mũ che kín tai, bà lại phát hoảng, vội lùi bước, hỏi:

- Liệu có xảy ra chuyện gì bất an không, thưa ngài hiệp sĩ? Việc ngài nhảy từ trên giường xuống đất là một dấu hiệu không lành mạnh lắm.

- Tôi cũng muốn đặt câu hỏi như vậy, Don Quixote đáp; bởi thế, xin hỏi: liệu tôi có được đảm bảo không bị tấn công cưỡng bức không?

- Ngài hiệp sĩ bị ai tấn công cưỡng bức và ngài yêu cầu ai đảm bảo? Bà quản gia hỏi.

- Còn ai ngoài bà nữa, Don Quixote đáp; bởi chưng, tôi không phải là đá, bà cũng chẳng phải đồng, và lúc này không phải mười giờ sáng mà nửa đêm, quá nửa đêm một chút, trong một căn phòng kín như bưng, chẳng khác gì cái hang ở đó tên Aeneas phản phúc và liều lĩnh đã cưỡng bức nàng Dido xinh đẹp nhu mì. Nhưng thôi, bà hãy đưa tay đây, tôi thấy không có sự bảo đảm nào chắc hơn sự tự chế dục của tôi và sự nghiêm túc của chiếc khăn bà đang trùm trên đầu.

Nói rồi, chàng hôn tay bà Rodriguez và đưa tay mình ra, bà Rodriguez cầm lấy một cách trang nghiêm chẳng kém gì Don Quixote.

Tới đây, hiền sĩ Hamete mở dấu ngoặc, viết: “Có thánh Mahomet chứng giám, ta thề chịu mất chiếc đẹp nhất trong hai tấm áo choàng của ta để được nhìn tận mắt hai người, tay nắm tay, đi từ cửa phòng tới giường.”

Tới nơi, Don Quixote leo lên giường, Dona Rodriguez ngồi ghế cách xa một chút, mắt vẫn đeo kính, khăn vẫn tùm hum trên đầu; Don Quixote quấn chăn kín người, chỉ để hở mặt. Sau khi hai bên yên vị, người đầu tiên phá tan bầu không khí yên lặng là Don Quixote, chàng nói:

- Thưa bà Dona Rodriguez, bây giờ bà có thể giãi bày nổi niềm tâm sự, tôi xin lắng tai nghe và sẵn sàng ra tay giúp đỡ.

- Tôi tin như vậy, bà quản gia đáp; câu trả lời đầy nhân ái đó không thể không có ở một con người nhã nhặn tử tế như ngài. Bây giờ, xin thưa với ngài Don Quixote rằng tuy ngài thấy tôi ngồi trên ghế này ở giữa vương quốc Aragon, xác xơ tiều tụy trong bộ y phục quản gia, song tôi nguyên là người ở Asturia de Oviedo, ở vào bậc thế gia hơn nhiều gia đình danh giá nhất trong tỉnh. Thế nhưng, số phận hẩm hiu của tôi và cảnh nhà sa sút quá nhanh - phải chăng do cha mẹ tôi không biết làm ăn - đã đưa tôi tới triều đình ở Madrid. Tại đây, muốn cho tôi yên thân và không gặp những bất hạnh lớn hơn, cha mẹ tôi xin cho tôi làm thị nữ chuyên may vá cho một bà lớn. Cũng xin thưa để ngài rõ rằng đường kim mũi chỉ của tôi thì không ai ăn đứt. Sau khi đã kiếm công việc cho tôi, cha mẹ tôi trở về quê và ít lâu sau được lên chầu trời vì hai vị đều là tín đồ ngoan đạo. Tôi mồ côi mồ cút, sống vào đồng lương chết đói và những bổng lộc vặt mà người ta thường thí cho hạng tôi tớ như tôi ở trong các nhà quyền quý. Trong thời gian đó, mặc dù tôi không hề ngỏ ý trước, có một anh giám mã trong nhà bà chủ thương tôi, một người đứng tuổi, râu hùm hàm én, và nhất là quý tộc như nhà vua vì anh ta sinh trưởng ở miền núi Montanes[205]. Chúng tôi yêu nhau không kín đáo lắm thành thử bà chủ biết chuyện; để tránh tiếng thị phi, bà đã cho chúng tôi cưới nhau đàng hoàng, có Thiên Chúa Giáo hội công nhận. Vợ chồng tôi được một mụn con gái; từ khi có nó, tôi mất hết hạnh phúc - nếu như đời tôi có được đôi chút hạnh phúc nào - không phải tôi đã gặp tai nạn hiểm nghèo khi đẻ nó, vì tôi sinh nở dễ và đúng kỳ hạn, nhưng sau đó ít lâu, chồng tôi qua đời sau một cơn phiền muộn, giá có thời giờ kể tỉ mỉ, chắc hẳn ngài phải ngạc nhiên.

Nói tới đó, bà Rodriguez khóc thút thít rồi tiếp:

- Xin ngài Don Quixote tha lỗi cho, mỗi khi nhắc tới nỗi đau lòng, nước mắt tôi cứ trào ra, không cầm được. Lạy Chúa, nom chồng tôi thật oai vệ khi kèm bà chủ trên mông con la cái lực lưỡng, đen nhánh như hạt huyền; thời bấy giờ chưa có ngựa và kiệu như ngày nay nên các mệnh phụ phải ngồi trên mông la, đằng sau giám mã. Có một điều tôi không thể không kể ra đây vì nó chứng tỏ chồng tôi là người có giáo dục và biết cư xử. Một hôm, con la vừa quặt vào phố Santiago ở Madrid, một con đường khá hẹp, thì ngài thị trưởng ở trong đi ra cùng hai viên cảnh sát dẫn đầu. Khi chồng tôi nhìn thấy, anh giật cương quay trở lại để đi hộ tống ngài[206]. Bà chủ tôi ngồi đằng sau hỏi khẽ: “Chết nỗi, anh làm gì vậy? Không biết có ta ngồi sau ư?” Ngài thị trưởng vốn lịch thiệp, dừng ngựa, bảo: “Anh cứ đi đường anh, chính tôi phải đi theo hầu phu nhân Dona Casilda” (tức là bà chủ tôi). Mũ cầm tay, chồng tôi khăng khăng xin đi theo ngài thị trưởng; thấy vậy, bà chủ nổi nóng, rút trong túi tay ra một mũi kim to, hình như cái dùi thì đúng hơn, đâm vào mé dưới thắt lưng chồng tôi khiến anh đau quá, hét lên một tiếng, co rúm người, làm bà chủ ngã lăn ra đất. Hai người hầu chạy tới đỡ bà dậy, ngài thị trưởng và hai viên cảnh sát cũng xúm lại. Dân chúng dạo chơi ở cổng Guadalajara gần đấy xôn xao; bà chủ phải đi bộ về, còn chồng tôi chạy vào nhà một ông thợ cạo[207] nói rằng bị đâm thủng ruột. Tiếng đồn về tính tình lịch thiệp của chồng tôi lan rộng đến nỗi khi ra đường, trẻ con cứ chạy theo sau. Chỉ vì lẽ đó và cũng vì mắt chồng tôi hơi kém, bà chủ cho thôi việc, tôi nghĩ rằng chồng tôi đã buồn phiền mà chết. Tôi lâm vào cảnh góa bụa, không nơi bấu víu lại phải nuôi con nhỏ; con bé ngày một lớn, ngày một đẹp, như sóng dâng biển dậy. Vì tôi thêu thùa khéo có tiếng, sau khi bà công tước chủ tôi làm bạn với ngài công tước đây, bà đi đem cả mẹ con tôi đi theo về vương quốc Aragon này. Ngày qua tháng lại, con gái tôi càng lớn, tài sắc càng nổi, tưởng đâu mọi sự tốt lành trên đời tập trung vào nó; nó hát như chim sơn ca, nhảy rất đẹp, múa không biết mệt, đọc và viết như thầy giáo, đếm giỏi như anh hà tiện, về sự sạch sẽ của nó thì khỏi phải nói, nước chảy suốt cũng không thể sạch hơn. Nếu tôi nhớ không nhầm, hiện giờ nó vừa tròn mười sáu năm, năm tháng, ba ngày hoặc hơn kém một ngày. Có anh con trai phải lòng nó, anh này là con một nhà nông rất giàu ở một làng cách đây không xa lắm trong địa hạt của ngài công tước. Chẳng hiểu ra sao, hai đứa quen biết nhau, anh này hứa lấy nó, quyến rũ nó rồi định nuốt lời. Công tước chủ tôi biết chuyện vì tôi kêu tới tai ngài không phải một lần mà nhiều lần, xin ngài bắt anh con trai phải lấy con gái tôi, song ngài cứ làm ngơ, không muốn nghe tôi nói. Số là cha tên bạc tình có của, vẫn cho ngài công tước vay tiền và đứng bảo lãnh mỗi khi ngài gặp khó khăn, bởi vậy ngài không muốn làm mất lòng, gây rắc rối cho ông ta. Thưa ngài, tôi mong ngài hãy gánh trách nhiệm bênh vực cho kẻ yếu, hoặc bằng lời nói hoặc bằng vũ lực. Vì ngài sinh ra trên đời để bảo vệ người hoạn nạn, uốn nắn điều sai trái, che chở kẻ khốn cùng. Xin ngài luôn luôn nhớ cho rằng con gái tôi côi cút, có nhan sắc, trẻ trung và còn nhiều đức tính khác như tôi đã kể. Tôi thề có Chúa và lương tâm rằng, trong đám thị nữ của bà chủ tôi, không ả nào với tới gót giày của nó, kể cả một cô tên là Altisidora mà người ta cho là nhanh nhảu, mạnh bạo nhất, đem so với con bé nhà tôi cũng bị bỏ xa tới hai dặm. Xin ngài biết cho rằng những vật lóng lánh không phải vàng cả đâu; cô ả Altisidora này đẹp ít mà tự phụ nhiều, lại không sạch sẽ cho lắm vì hơi thở có mùi, đứng gần một lúc không chịu nổi; ngay cả bà công tước chủ tôi… Tôi nói thế thôi vì người ta thường bảo: vách có tai.

- Bà công tước chủ tôi làm sao? Mong bà Dona Rodriguez hãy cho biết, Don Quixote nói.

Bà quản gia đáp:

- Một khi ngài đã khẩn khoản như vậy, tôi không thể không trả lời rõ ràng. Hẳn ngài đã nhận thấy nhan sắc của bà công tước chủ tôi, nước da tươi sáng khác nào lưỡi gươm lau bóng, đôi má mịn hồng, một bên như mặt trời, bên kia tựa mặt trăng, bước đi nhẹ lướt trên mặt đất, sức khỏe tràn trề. Xin thưa để ngài biết rằng sở dĩ bà được như vậy trước tiên là nhờ ơn Chúa, sau nhờ có hai lỗ rò ở hai bên đùi làm tiêu hết nước độc trong người[208]; tôi thấy các ông thầy thuốc bảo thế.

- Lạy Thánh Maria! Don Quixote kêu lên. Lẽ nào bà công tước chủ tôi có những lỗ rò trong người như vậy! Giá các ông thầy tu chân đất nói, tôi sẽ không tin, nhưng bà Dona Rodriguez nói ắt phải đúng. Song những lỗ rò như vậy, ở những con người như vậy, không thải ra nước độc mà là hổ phách lỏng. Thực tình, bây giờ tôi mới hiểu rằng lỗ rò ở đó rất quan trọng cho sức khỏe.

Don Quixote vừa dứt lời, bỗng đâu cửa phòng bật tung khiến bà Dona Rodriguez giật nảy người, cây bạch lạp tuột khỏi tay. Căn phòng tối như mực. Liền đó, bà quản gia khốn khổ thấy có hai bàn tay thít chặt lấy cổ họng, không sao kêu được, rồi có một người khác tốc ngược váy lên, nhanh như chớp, chẳng nói chẳng rằng, ra sức quật bằng một vật giống như chiếc giày, quả là tội nghiệp. Don Quixote cũng thấy động lòng nhưng vẫn ở trên giường, im thin thít, không hiểu chuyện gì xảy ra, trong bụng nơm nớp chỉ lo những miếng đòn kia đổ xuống người mình. Chàng lo cũng đúng, vì sau khi đã đánh bà quản gia nhừ tử (mà bà không dám kêu), hai tên đao phủ câm xông tới, lột khăn quấn người chàng, lấy tay cấu véo như rứt da rứt thịt khiến chàng phải giơ quá đấm ra tự vệ. Sự việc diễn biến hoàn toàn trong yên lặng. Cuộc chiến đấu kéo dài gần nửa tiếng đồng hồ, sau đó hai bóng ma rút lui. Bà quản gia kéo váy xuống, vừa kêu than bước ra khỏi phòng, chẳng nói với Don Quixote nửa lời. Trong phòng chỉ còn chàng hiệp sĩ, toàn thân nhức nhối vì những miếng véo, đầu óc tư lự hoang mang, những muốn biết tên pháp sư xấu xa nào đã gây ra nông nỗi này. Tới một lúc, mọi việc sẽ sáng tỏ. Giờ, ta hãy mặc chàng đấy vì Sancho Panza đang vẫy gọi và cũng vì trình tự câu chuyện muốn như vậy.

Chương XLIX

SANCHO PANZA ĐÃ GẶP NHỮNG CHUYỆN GÌ TRONG KHI ĐI TUẦN TRÊN ĐẢO?

Chúng ta đã chia tay với ngài thống đốc vĩ đại khi ngài đang nổi nóng với bác nông dân kiêm họa sĩ bịp bợm. Nguyên do bác này làm theo lệnh của quản gia trưởng, quản gia trưởng lại theo lệnh của công tước, với mục đích trêu ghẹo Sancho. Song, tuy ngu đần, vụng về, cục mịch, Sancho tỏ ra chẳng phải tay vừa. Bác nói với mọi người, trong đó có cả bác sĩ Pedro Recio lúc này đã quay trở vào sau khi bức mật thư của ngài công tước đã được đọc.

- Bây giờ ta mới thật hiểu rằng quan tòa và thống đốc phải làm bằng đồng thau để mà chịu được sự quấy rầy của những kẻ kiện cáo muốn người ta từng ngày từng giờ phải nghe chúng trình bày và phải giải quyết ngay; chúng chỉ biết việc mình, ai chết mặc ai. Và nếu quan tòa không nghe hoặc không giải quyết vì không làm được hay vì không phải ngày có phiên tòa, thế là chúng kể xấu, gièm pha, nói rứt xương rứt thịt, bới móc ba đời người ta. Hỡi những kẻ ngu ngốc có việc tới cửa quan, chớ nên vội vàng và hãy chờ đúng thời đúng lúc để bàn chuyện công việc; đừng tới vào giờ ăn giờ ngủ vì các quan tòa cũng là xương thịt và cũng phải cung phụng cho cơ thể những nhu cầu tự nhiên cần thiết. Riêng ta không cung phụng được gì cho cái dạ dày của ta nhờ có ngài bác sĩ Pedro Recio muốn ta chết đói vì ngài bảo rằng cái chết đó chính là sự sống. Cầu Chúa ban cho ngài và đồng bọn một cuộc sống như vậy; ấy là ta nói những tên thầy thuốc xấu xa, còn các vị lương y đáng được tặng vòng lá kè và nguyệt quế.

Những ai đã biết Sancho Panza đều lấy làm lạ thấy bác ăn nói đanh thép như vậy, chẳng hiểu nguyên nhân do tại đâu, nghĩ rằng có lẽ những trách nhiệm quan trọng khiến đầu óc con người ta trở nên hoặc sáng láng, hoặc mê muội. Cuối cùng, bác sĩ Pedro Recio Aguero de Tirteahiera phải hứa sẽ dọn bữa ăn tối thật thịnh soạn dù phải vi phạm những lời giáo huấn của ông tổ ngành y là Hippocrates. Nghe thấy thế, ngài thống đốc hể hả lắm, chăm chăm mong chóng tối để được ăn; tuy bác cảm thấy thời gian như ngừng lại, cuối cùng giờ phút mong đợi đã tới. Bữa tối có thịt bò hầm với hành và cẳng bò luộc, thịt không được non lắm. Bác ăn hết nhẵn, thấy ngon lành hơn được người ta cho ăn món chim đa đa Milan, gà lôi Rome, thịt bê Soirento, chim gia cô Moron hay ngỗng Lavajos. Giữa bữa, bác quay sang bảo bác sĩ:

- Ông bác sĩ này, từ rày ông khỏi phải lo kiếm cho tôi những món quá cầu kỳ vì như vậy là làm hại dạ dày của tôi vốn đã quen với thịt dê, thịt bò, thịt mỡ, thịt muối, củ cải và hành; nếu có lúc nào nhồi nhét cao lương mỹ vị vào, nó sẽ phải nhận một cách miễn cưỡng, có khi còn ọe ra. Điều ông thiện trưởng nên làm là hãy cho tôi ăn món hổ lốn, càng hổ lốn càng ngon miệng; ông có thể trộn bất cứ món gì vào cũng được, miễn là món ăn, tôi sẽ nhớ ơn ông và có ngày đền ơn. Và đừng ai trêu tôi vì chúng ta không chết thì sống. Lúc sống, phải ăn ở với nhau cho vui vẻ thuận hòa vì Chúa mang lại ánh sáng cho tất cả mọi người. Tôi cai trị hòn đảo này, không giẫm chân ai và cũng không cho ai giẫm chân. Mọi người hãy tỉnh táo đề phòng; xin nói để các ông biết là tình hình không yên ổn đâu và nếu có dịp, thiên hạ sẽ biết tài thôi. Không ư, nếu anh là mật ngọt, lũ ruồi kia sẽ nuốt chửng ngay!

Viên thiện trưởng thưa:

- Những lời quan thống đốc nói thật là chí phải. Thay mặt cho dân chúng trên đảo, tôi xin cam đoan là mọi người sẽ cúc cung tận tụy phụng sự ngài vì cách cai trị khôn ngoan của ngài ngay từ những buổi đầu khiến họ không thể nghĩ hoặc làm điều gì phương hại tới công việc của ngài.

- Tôi cũng tin như vậy, Sancho đáp; chỉ có những kẻ ngu ngốc mới nghĩ và làm khác. Tôi muốn nhắc lại rằng các ông hãy quan tâm tới nơi ăn chốn ở cho tôi cũng như cho con xám của tôi vì đó là việc quan trọng và cần thiết nhất; khi nào đến giờ, ta sẽ đi tuần quanh đảo. Tôi có ý định quét sạch mọi rác rưởi và bọn du đãng, lười biếng, trụy lạc vì xin các bạn biết cho rằng những kẻ ăn không ngồi rồi trong một quốc gia cũng giống như ong vò vẽ trong tổ ong, chuyên ăn mật do thợ làm ra. Tôi sẽ bênh vực người làm ruộng, bảo tồn đặc quyền của nhà quý tộc, khen thưởng người có đức và nhất là tôn trọng tôn giáo và các nhà tu hành. Các bạn thấy thế nào? Tôi nói có câu nào đúng không, hay đầu óc tôi mụ mẫm rồi?

Thiện trưởng thưa:

- Quan thống đốc dạy câu nào cũng phải cả khiến tôi ngạc nhiên thấy một người thất học như ngài, một chữ bẻ đôi cũng không biết, thốt ra những lời hay ho như vậy, toàn là châm ngôn giáo huấn khiến cho những người đã cử chúng tôi tới đây và tất cả chúng tôi đều không thể ngờ ngài tài giỏi đến thế. Mỗi ngày ta lại thấy những điều mới lạ trên đời, chuyện đùa trở thành chuyện thật và chính những người giễu cợt lại bị giễu cợt.

Đến tối, được phép của ngài bác sĩ Recio, quan thống đốc đánh một bữa thích khẩu, sau đó mọi người chuẩn bị cuộc tuần tra. Cùng đi với Sancho có quản gia trưởng, thư ký, thiện trưởng, người chép sử để ghi lại nhất cử nhất động của quan, cùng đông đảo cảnh sát và nha lại, tổng số có thể bằng một trung đội. Sancho đi giữa, tay cầm quyền trượng, trông oai vệ khác thường. Mới đi được vài phố bỗng nghe thấy có tiếng gươm chạm nhau, vội chạy lại, thì ra có hai người đang đọ sức. Thấy nhà chức trách, họ dừng tay, một người nói:

- Chúa và đức vua soi xét cho! Có lẽ nào chịu để cho chúng ăn cướp công khai trên đất này và đánh người giữa đường giữa chợ như vậy.

- Bình tĩnh lại, hỡi con người lương thiện, Sancho bảo, hãy nói cho ta biết nguyên nhân vụ xung đột này, ta là quan thống đốc đây.

Địch thủ của anh ta nói tranh:

- Bẩm quan thống đốc, xin thưa vắn tắt như sau: xin ngài biết cho rằng gã quý tộc này vừa được trên một ngàn real trong sòng bạc trước mặt kia, có Trời biết bằng cách nào. Tôi cũng có mặt tại đó và giải quyết những ván bạc mập mờ có lợi cho gã nhưng trái với lương tâm tôi. Sau đó hắn cầm tiền rồi đứng lên tôi cứ tưởng hắn sẽ thưởng cho ít nhất một đồng tiền vàng theo thường lệ đối với những người quý phái như tôi, có mặt tại đó để làm trọng tài, bao che những kẻ gian lận và ngăn chặn những cuộc xung đột, nào ngờ hắn đút tiền vào túi rồi đi thẳng. Tưng hửng, tôi bèn chạy theo, lấy lời tử tế nhã nhặn xin hắn cho tám real vì hắn biết tôi là người quân tử, không có nghề nghiệp lợi tức bởi chưng cha mẹ tôi không dạy cho nghề gì và cũng chẳng để lại của cải. Tên xảo trá, quỷ quyệt hơn Cacus và gian hơn Andradilia, chỉ cho tôi bốn real. Quan thống đốc xét cho, thật là vô liêm sỉ, vô lương tâm! Nếu quan không tới, nhất định tôi sẽ bắt hắn phải nhả tiền ra và nhận một bài học đích đáng.

- Còn anh kia có ý kiến gì không? Sancho hỏi.

Anh kia đáp là tất cả những điều đối phương nói đều đúng, sở dĩ không cho quá bốn real vì đã cho nhiều lần rồi, chẳng những người nhận tiền thưởng phải tỏ ra biết điều, được bao nhiêu cũng vui vẻ, không mặc cả với người được bạc nếu không biết chắc người ta có ăn gian hay không và tiền họ kiếm được có phải của phi nghĩa không. Anh nói tiếp: “Để chứng minh tôi là người tử tế, không quỷ quyệt như lời anh ta, tôi đã định không cho đồng nào, đó là bằng chứng hùng hồn nhất vì xưa nay dân cờ gian bạc lận vẫn phải lót tay cho những kẻ chầu rìa biết rõ mánh lới của mình.”

- Đúng vậy, quản gia trưởng có ý kiến. Xin quan thống đốc xét xem nên xử hai người này như thế nào.

- Nên xử như thế này, Sancho phán. Anh chàng được bạc kia, dù cho anh ngay hay gian, hãy đưa một trăm real cho đối thủ của anh và bỏ thêm ba mươi real cho các phạm nhân nghèo, còn anh chàng vô nghề nghiệp và lợi tức, ăn không ngồi rồi kia, cầm lấy một trăm real và nội trong ngày mai phải đi biệt xứ mười năm khỏi đảo này, nếu không làm đúng sẽ phải thi hành ở bên kia thế giới vì chính tay ta sẽ bêu đầu anh trước cổng thành hoặc ít nhất ra lệnh cho đao phủ thực hiện. Thôi, không ai được nói đi nói lại kẻo bị nghiêm trị.

Thế là một bên bỏ tiền ra, một bên nhận rồi đi khỏi đảo, bên kia về nhà. Quan thống đốc nói:

- Hoặc ta chịu thua, hoặc ta sẽ quét sạch các sòng bạc vì theo ta, chúng rất có hại.

Một viên nha lại thưa:

- Ít ra quan lớn cũng không quét được sòng bạc này vì chủ sòng là nhân vật có thế lực; vả lại số tiền ông ta mất hàng năm lớn hơn số tiền được bạc, không sao so sánh nổi. Quan lớn có thể sử dụng quyền hành đối với những sòng bạc nhỏ hơn là những nơi gây nhiều tác hại và làm nhiều điều ám muội nhất. Trong nhà các bậc quyền quý, bọn cờ bạc bịp sừng sỏ cũng chẳng dám giở trò. Bởi vậy, một khi tệ nạn cờ bạc đã trở thành phổ biến, thà chơi ở các nhà sang trọng còn hơn vào nhà bọn hạ lưu, có ngày bị chúng giữ lại tra khảo thâu đêm tới sáng.

- Tôi biết, thầy lại ạ, trong vấn đề này còn nhiều chuyện phải bàn, Sancho đáp.

Lúc này, có một viên cảnh sát túm chặt một chàng trai trẻ tới trình:

- Thưa quan thống đốc, anh chàng này đi về phía chúng tôi; khi nhận ra là cảnh sát, y quay gót chạy trốn như con hoẵng, điều đó chứng tỏ y có tội, tôi đuổi theo và nếu y không vấp ngã, chắc tối không sao bắt nổi.

- Anh kia, vì sao chạy trốn? Sancho hỏi.

Chàng trai đáp:

- Thưa, để tránh không phải trả lời những câu lục vấn của các nhà chức trách.

- Anh làm nghề gì?

- Thợ dệt.

- Vậy chứ, anh dệt gì?

- Mũi giáo, nếu ngài cho phép.

- Định trêu ta, hả? Muốn làm hề à? Được lắm. Thế, đi đâu vào giờ này?

- Đi hóng mát, thưa ngài.

- Hóng mát ở chỗ nào trên đảo này?

- Ở chỗ nào có gió.

- Trả lời khá lắm, anh là con người thông minh, chàng trai ạ. Song hãy tưởng tượng ta là gió, gió thổi vào đuôi tàu đưa anh thẳng tới nhà giam. Lính đâu, tóm cổ nó dẫn đi ngay. Ta sẽ bắt nó ngủ đêm nay ở một nơi im gió.

- Lạy Chúa, chàng trai nói, làm sao ngài có thể bắt tôi ngủ trong nhà giam được, thật chẳng khác ngài định phong vương cho tôi vậy?

- Tại sao ta không thể bắt anh ngủ trong nhà giam được? Sancho hỏi. Chẳng lẽ ta không có quyền bắt hoặc thả anh ra khi nào muốn ư?

- Dù ngài có quyền hành đến đâu cũng không đủ để bắt tôi ngủ trong nhà giam, chàng trai đáp.

- Sao lại không? Sancho vặn. Tống ngay vào nhà giam cho nó mở mắt ra, và nếu cai ngục bao che vì được đút lót, ta sẽ phạt hai ngàn ducat nếu để mi bước ra khỏi nhà giam.

- Toàn những chuyện khôi hài, chàng trai đáp. Tất cả những người đang sống trên trái đất cũng không bắt tôi ngủ trong nhà giam được.

- Thằng quỷ sứ kia, Sancho kêu lên, phải chăng mi được thiên thần nào cứu thoát khỏi nhà giam và tháo những chiếc còng mà ta định ra lệnh đeo vào tay mi?

- Thưa ngài thống đốc, chàng trai ung dung đáp, ta hãy nói chuyện nghiêm túc và đi thẳng vào vấn đề. Bây giờ, cứ coi là ngài ra lệnh tống giam, đeo còng và xích tôi lại, nhốt vào ngục tối, nghiêm trị cai ngục nếu để tôi ra khỏi nhà giam và cai ngục cũng chấp hành đúng lệnh; tuy nhiên, nếu tôi không muốn ngủ, cứ mở mắt thao láo suốt đêm, liệu với tất cả quyền lực của mình, ngài có thể bắt tôi ngủ được không một khi tôi không muốn?

- Tất nhiên không, viên nha lại nói, anh vẫn có thể làm theo ý mình.

- Như vậy tức là anh không ngủ vì không muốn ngủ chứ không phải muốn làm trái lệnh ta, Sancho nói.

- Dạ, thưa ngài, tôi đâu dám và cũng không hề có ý nghĩ đó, chàng trai đáp.

- Thôi, cho anh đi, Sancho bảo; hãy về nhà ngủ; cầu Chúa ban cho anh giấc ngủ ngon, ta không quấy rầy. Song ta khuyên anh từ nay đừng đùa với nhà chức trách kẻo có ngày vì đùa mà gặp tai vạ đấy.

Chàng trai đi khỏi, quan thống đốc tiếp tục cuộc tuần tra. Lát sau, có hai viên cảnh sát kèm một người đi tới, họ thưa:

- Bẩm quan thống đốc, người này trông có vẻ đàn ông nhưng lại là đàn bà có nhan sắc mặc giả trai.

Hai ba cây đèn lồng giơ lên; dưới ánh sáng hiện ra một khuôn mặt con gái, khoảng mười sáu tuổi hoặc trên một chút, tóc quấn trong một cái lưới bằng vàng và lụa xanh, xinh đẹp như muôn ngàn viên ngọc. Mọi người nhìn từ đầu tới chân, thấy cô ta đi bít tất lụa đỏ, nịt bằng vải trắng có tua vàng gắn những viên ngọc nhỏ; quần chẽn xanh bằng vải dệt chỉ vàng, áo ngoài cùng thứ vải, trong là áo chẽn mỏng mịn vàng và trắng, giày đàn ông cũng màu trắng. Cô ta không đeo gươm mà chỉ mang một con dao găm rất đắt tiền, tay đeo nhiều nhẫn quý. Nhìn cô gái, mọi người đều ưng mắt nhưng không nhận ra cô ta. Dân địa phương thì bảo không biết là ai, những người đạo diễn các trò vui để trêu Sancho càng ngạc nhiên vì tiết mục đột xuất này không nằm trong chương trình, đành hồi hộp chờ xem sự việc kết thúc ra sao. Sancho ngẩn người trước dung nhan cô gái; bác hỏi cô ta là ai, đi đâu và vì sao phải cải trang như vậy. Cô gái cúi gằm mặt, ngượng ngập, thỏ thẻ đáp:

- Bẩm quan thống đốc, tôi không thể nói công khai những điều cần phải giữ kín, chỉ mong mọi người hiểu cho rằng tôi không phải kẻ gian phi cũng không phải đứa bất lương mà là một cô gái bất hạnh vì phải sống cấm cung sau bức mành che cửa nên đã vượt ra khỏi lễ giáo, không trọn đạo làm con.

Nghe thấy thế, quản gia trưởng nói với Sancho:

- Xin quan thống đốc cho mọi người lui để tiểu thư đây có thể tự do trình bày những điều muốn nói.

Quan thống đốc ra lệnh cho tất cả rút lui trừ quản gia trưởng, thiện trưởng và thư ký. Còn lại mấy người, cô gái bắt đầu kể:

- Thưa ngài, tôi là con gái ông Pedro Perez Mazorca, chuyên bao thầu lông cừu ở vùng này; ông ta thường lui tới nhà tôi.

- Tiểu thư nói không đúng, quản gia trưởng bảo, vì tôi biết rất rõ ông Pedro Perez; ông này không có người con nào, kể cả con trai lẫn con gái, thế mà tiểu thư bảo ông ta là cha mình, lại còn nói thêm rằng ông ta thường lui tới nhà mình.

- Tôi cũng đã nhận thấy điều đó, Sancho nói.

- Thưa các vị, tôi đang còn bối rối, nói mà không biết mình nói gì, cô gái đáp; thực ra tôi là con gái ngài Diego de la Liana, chắc các vị đều biết.

- Có thế chứ, quản gia trưởng nói, tôi biết ngài Diego de la Liana là một nhà quý tộc danh giá và giàu có; ông được một trai một gái; sau khi ông góa vợ, không một ai trong vùng có thể nói là đã nhìn thấy mặt người con gái vì ông ta giữ rịt trong nhà, mặt trời cũng chẳng nhìn thấy. Nghe đồn cô gái xinh đẹp tuyệt trần.

- Đúng như vậy, cô gái đáp, người con gái đó chính là tôi. Tiếng đồn về nhan sắc của tôi đúng hay sai, xin để các vị nhận xét vì bây giờ các vị đã nhìn rõ mặt tôi.

Nói rồi cô gái khóc thổn thức. Trước cảnh tượng đó, viên thư ký lại gần thiện trưởng, ghé vào tai nói nhỏ:

- Chắc chắn cô gái đáng thương này gặp chuyện gì hệ trọng lắm nên mới phải bỏ nhà ra đi trong bộ quần áo này và vào giờ này, mặc dù là con nhà quyền quý.

- Không có gì phải nghi ngờ nữa, thiện trưởng đáp, vả chăng những giọt nước mắt kia cũng đủ đánh tan mọi hoài nghi.

Sancho lựa lời khuyên giải, yêu cầu cô gái mạnh dạn cho biết đã gặp tai họa gì, mọi người sẽ tận tình gỡ cho.

- Thưa các vị, số là cha tôi bắt tôi cấm cung mười năm trời nay, kể từ ngày những hòn đất lấp lên thi hài mẹ tôi. Trong nhà có tiểu thánh đường rất đồ sộ để làm lễ và suốt trong thời gian đó, ban ngày tôi chỉ nhìn thấy mặt trời, ban đêm thấy trăng và sao. Tôi không biết phố xá, quảng trường, đền đài là gì, không nhìn thấy một người nào khác ngoài cha, em trai và ông nhà thầu. Pedro Perez mà tôi đã nhận là cha tôi vì ông ấy thường lui tới gia đình và cũng vì tôi không muốn nói lộ về cha thật của tôi. Phải sống mãi trong cảnh cấm cung, không được phép bước ra khỏi nhà, dù để đi lễ nhà thờ, tôi khắc khoải tháng ngày. Tôi muốn đi khắp đó đây, ít nhất được nhìn nơi chôn rau cắt rốn của mình, nghĩ rằng mong ước đó không trái với lễ giáo tốt đẹp mà các cô gái nề nếp phải biết giữ cho mình. Mỗi khi nghe nói có đám đấu bò, hội đấu gậy, diễn kịch hoặc những chuyện khác mà tôi không hề được thấy, tôi lại hỏi em trai tôi - nó kém tôi một tuổi - để nó bảo cho biết đó là cái gì. Tuy em tôi đã cố gắng giảng giải cặn kẽ song điều đó chỉ càng thôi thúc khiến tôi muốn được nhìn tận mắt. Để kể vắn tắt hành động tai hại của tôi, xin thưa rằng tôi đã cầu xin em tôi… mong rằng tôi không bao giờ cầu xin một điều như vậy…

Kể tới đó, cô gái lại khóc. Quản gia trưởng bảo:

- Tiểu thư hãy tiếp tục kể nốt chuyện gì đã xảy ra; những lời nói và những giọt nước mắt khiến chúng tôi hồi hộp trong lòng.

- Tôi không còn gì nhiều để kể, cô gái đáp, chỉ còn đủ nước mắt để khóc thôi vì những ý muốn sai trái không thể mang lại gì khác ngoài những tổn thất như thế này.

Thiện trưởng ngây ngất trước sắc đẹp của cô gái; anh giơ cây đèn lồng sát vào mặt để nhìn một lần nữa, cảm thấy những giọt lệ cô vừa tuôn ra là những giọt sương ngoài đồng, thậm chỉ là những viên ngọc quý, thầm mong nỗi bất hạnh của cô không tới mức khiến cô phải khóc than như vậy.

Sốt ruột vì cô gái chần chừ mãi không kể hết câu chuyện, quan thống đốc bảo cô đừng để mọi người phải chờ đợi nữa vì đã muộn rồi, quan còn phải đi tuần nhiều nơi khác. Trong tiếng thổn thức sụt sùi, cô gái nói tiếp:

- Bất hạnh rủi ro đến với tôi vì tôi đã yêu cầu cậu em lấy quần áo của nó cải trang cho tôi thành đàn ông rồi một đêm nào đó dẫn tôi đi thăm khắp thị trấn trong lúc cha tôi ngủ. Lúc đầu em tôi không nghe, nhưng rồi nó cũng chiều theo ý tôi. Thế là tôi mặc bộ này, em tôi mặc quần áo của tôi, vừa như in; mặt mũi nó nhẵn nhụi, hệt như một cô gái xinh đẹp. Vừa rồi, vào lúc một giờ đêm, chúng tôi lẻn ra khỏi nhà, và với một ý đồ ngu ngốc hư hỏng như vậy, chúng tôi đi khắp thị trấn. Khi hai chị em định quay về nhà thì thấy có đám người đi tới, em tôi bảo: “Chị ơi, đây chắc là lính tuần tra; chị hãy ba chân bốn cẳng chạy theo em kẻo họ bắt được thì thật tai hại cho chúng ta.” Nói rồi, nó quay gót chạy như bay; tôi mới theo được sáu bước thì ngã vì sợ quá, cảnh sát ập tới bắt và dẫn tôi tới đây, tôi thật xấu hổ vì phải đứng trơ mặt trước một đám đông như thế này.

- Chẳng hay tiểu thư có gặp điều bất hạnh nào khác không? Sancho hỏi. Phải chăng chỉ vì những bức mành che cửa mà tiểu thư bỏ nhà ra đi như đã kể?

- Tôi không gặp chuyện gì khác và cũng không phải những bức mành đã khiến tôi rời khỏi nhà, mà chính vì tôi muốn biết đó biết đây; thực ra tôi cũng chỉ muốn nhìn phố phường trong thị trấn này thôi.

Như để chứng minh lời khai của cô gái, lúc này lính tuần giải cậu em tới; một người cảnh sát đã đuổi theo bắt được khi cậu chạy trốn. Cậu ta mặc một chiếc váy rất sang, bên ngoài khoác áo choàng ngắn bằng gấm xanh da trời điểm những sọc bằng vàng nguyên chất, đầu trần để lộ một mớ tóc vàng uốn quăn nom như những chiếc vòng bằng vàng vậy. Quan thống đốc, quản gia trưởng và thiện trưởng kéo cậu ra một chỗ, không để cô chị nghe thấy, hỏi vì sao mặc giả gái. Cũng với thái độ ngượng ngập lúng túng, cậu kể lại đúng như lời chị khiến anh chàng thiện trưởng si tình lấy làm thú vị lắm. Quan thống đốc phán:

- Thưa các ngài, đây quả là một chuyện trẻ con, vì để kể lại một sự táo bạo ngây thơ như vậy, đâu cần tới ngần ấy nước mắt và tiếng thở dài, chỉ cần nói: “Chúng tôi là anh nọ chị nọ, đã lẻn ra khỏi nhà cha mẹ trong bộ y phục cải trang chỉ vì chúng tôi tò mò, ngoài ra không có mục đích nào khác”, và thế là xong, hà tất phải thở vắn than dài.

- Đúng vậy, cô gái đáp, song xin các vị hiểu cho rằng tôi quá hốt hoảng thành thử không giữ được thái độ đúng mực.

- Chuyện này không có gì tai hại cả, Sancho bảo; chúng tôi sẽ đưa cô cậu về nhà bố đẻ; có thể ông ta chưa biết gì. Từ nay trở đi, đừng có những hành động trẻ con như vậy và cũng đừng quá ham chu du thiên hạ làm gì; con gái đứng đắn phải ở trong nhà, giống như người què chân; vì thích nhảy nhót mà bà chủ và gà của bà thiệt thân; người nào thích nhìn thiên hạ hẳn cũng muốn thiên hạ nhìn mình. Tôi nói thế thôi.

Người em trai cảm ơn quan thống đốc có lòng tốt đưa chị em họ về nhà. Đi một quãng ngắn thì tới, cậu em ném một hòn đá lên cửa sổ, lập tức một người hầu gái chực sẵn trên đó xuống mở cổng. Hai chị em đã vào nhà mà mọi người vẫn còn bàn tán về tính tình dễ thương và diện mạo khôi ngô xinh đẹp của hai người; họ càng ngạc nhiên về ý định đi phiêu lưu giữa ban đêm, dù chỉ đi quanh thị trấn, nghĩ rằng cũng do cô cậu còn trẻ người non dạ mà thôi. Lòng dạ bồi hồi, thiện trưởng quyết định hôm sau sẽ xin cha cho lấy cô gái làm vợ, chắc mẩm gia đình nhà gái sẽ không từ chối vì mình là người hầu cận của công tước. Sancho cũng muốn kén cậu con trai cho cái đĩ là Sanchica; bác định bụng khi nào có dịp sẽ ngỏ lời, nghĩ rằng chẳng anh nào dám chê con gái thống đốc.

Cuộc tuần tra ban đêm tới đây kết thúc cũng như hai ngày sau sẽ chấm dứt đường công danh của Sancho khiến bao kế hoạch của bác tan ra mây khói như ta sẽ thấy sau đây.

Chương L

CHƯƠNG NÀY NÓI VỀ BỌN PHÁP SƯ ĐAO PHỦ ĐÃ ĐÁNH ĐẬP BÀ QUẢN GIA VÀ CẤU VÉO DON QUIXOTE, CÙNG VỚI CHUYỆN ANH THỊ ĐỒNG ĐƯA THƯ CHO TERESA PANZA LÀ VỢ CỦA SANCHO PANZA

Hiền sĩ Hamete[209] người đã cóp nhặt rất công phu những chi tiết nhỏ nhất của câu chuyện có thật này, kể rằng khi bà Dona Rodriguez lẻn ra khỏi phòng để tới gặp Don Quixote, một bà quản gia khác ngủ chung đã biết. Xưa nay, các bà quản gia vốn ham biết, ham nghe, ham ngửi cho nên bà này đã đi theo rất kín đáo khiến Dona Rodriguez không hay gì cả. Rồi thấy bà Rodriguez vào phòng Don Quixote. Vì không muốn phá bỏ một tập quán chung của các bà quản gia là thói thóc mách, bà này liền đi hót với chủ là bà công tước rằng Dona Rodriguez ở trong phòng của Don Quixote. Bà công tước kể lại với ông công tước, xin ông cho phép đi cùng với thị nữ Altisidora tới đó để xem Dona Rodriguez muốn gì ở Don Quixote. Được công tước cho phép, hai bà con rón rén đến sát của phòng chàng hiệp sĩ và đã nghe hết câu chuyện của hai người bên trong. Khi thấy bà Rodriguez nói toạc bí mật về những lỗ rò của mình, cả bà lẫn Altisidora đều không nhịn được, tức sôi ruột, quyết trả thù. Thế là họ xông thẳng vào phòng, vừa cấu véo Don Quixote vừa đánh đập bà quản gia như đã kể ở trên. Cho hay những lời nói xúc phạm tới sắc đẹp và sĩ diện của các bà khích động mạnh sự tức giận và nhen lên trong lòng họ chí phục thù. Sau đó, bà công tước kể lại sự việc cho công tước khiến ngài thú vị lắm. Tiếp tục âm mưu trêu ghẹo Don Quixote để mua vui, bà công tước phái một thị đồng đi gặp Teresa Panza, mang theo bức thư của Sancho Panza gửi cho vợ, thư riêng của bà cùng một chuỗi hạt san hô quý làm quà; anh này đã đóng vai Dulcinea bị phù phép (mải việc quan, hẳn Sancho Panza quên khuấy chuyện này rồi).

Sách kể rằng anh thị đồng này rất tinh khôn, láu lỉnh; để làm đẹp lòng chủ, anh vui vẻ về quê Sancho. Đi gần tới làng, thấy một đám đàn bà con gái đang giặt giũ dưới ngòi, anh hỏi thăm trong làng có bà nào tên là Teresa, vợ một ông tên là Sancho Panza, giám mã của một hiệp sĩ tên là Don Quixote xứ Mancha không. Nghe hỏi, một cô bé đang giặt, đứng lên đáp:

- Bà Teresa Panza chính là mẹ tôi, ông Sancho là thầy tôi, còn ông hiệp sĩ là chủ của gia đình tôi.

- Nếu vậy, cô em lại đây dẫn tôi đến gặp mẹ, thị đồng bảo; tôi mang thư và quà của thầy cô đây.

- Rất vui lòng, thưa ông, cô bé đáp, cô trạc tuổi mười bốn, hoặc trên dưới chút ít.

Rồi cô đưa quần áo đang giặt cho bạn, chẳng đội mũ xỏ giày - vì cô ta đi chân đất và để đầu trần - nhảy lon ton trước con ngựa của anh thị đồng, nói:

- Mời ông đi, nhà tôi ở ngay đầu làng, mẹ tôi ở nhà rầu rĩ vì đã lâu không nhận được tin gì của thầy tôi.

- Ồ, tôi mang những tin rất vui khiến bà nhà ta sẽ phải cảm tạ Thượng đế.

Vừa đi vừa nhảy chân sáo, cô bé vào làng; vừa tới cổng nhà, cô cất tiếng gọi to:

- Mẹ Teresa ơi, ra đây, có một ông mang thư và quà của thầy con về đấy.

Nghe gọi, bà Teresa chạy ra, tay cầm con quay kéo sợi. Bà mặc một chiếc váy nâu cắt quá cũn cỡn đâm ra hở hang, áo cụt tay cũng nâu, bên trong có áo lót, trông người chưa già lắm, tuổi độ tứ tuần, khỏe mạnh rắn rỏi, da dẻ săn chắc.

Bà nhìn con, nhìn anh thị đồng, hỏi:

- Gì thế, con? Ông đây là ai?

- Là kẻ hầu hạ bà chủ Dona Teresa Panza của tôi, thị đồng đáp.

Vừa nói, anh ta vừa xuống ngựa, cung kính quỳ trước mặt phu nhân Teresa, thưa:

- Xin phép hôn tay phu nhân Dona Teresa, vợ chính thức của ngài Don Sancho Panza, thống đốc chính thức đảo Barataria.

- Ấy chết, xin ông đứng lên cho, chớ làm thế, bà Teresa bảo. Tôi chẳng phải cành vàng lá ngọc, chỉ là dân làm ruộng nghèo khổ, con gái một ông cuốc đất, vợ giám mã giang hồ chứ thống đốc gì đâu!

- Phu nhân là người vợ vô cùng xứng đáng của một vị thống đốc cực kỳ xứng đáng; để chứng minh sự thật đó, xin phu nhân hãy nhận thư và món quà này.

Nói xong, anh ta rút trong túi ra một chuỗi hạt san hô có móc bằng vàng, đeo vào cổ bà, nói tiếp:

- Thư này của ngài thống đốc, thư này và chuỗi hạt san hô này của nữ công tước chủ tôi tặng riêng bà.

Hai mẹ con đều ngạc nhiên; cô bé nói:

- Trời vật chết tôi đi nếu như ngài Don Quixote chủ tôi không nhúng tay vào chuyện này; chắc ngài đã phong cho thầy tôi chức thống đốc hay bá tước mà ngài hứa hẹn bao lần.

- Đúng như vậy, thị đồng đáp, ơn nhờ ngài Don Quixote, ngài Sancho nay đã là thống đốc đảo Barataria như cô sẽ thấy trong thư này.

- Ông làm phúc đọc hộ vì tuy tôi biết kéo sợi nhưng không đọc được một chữ nào.

- Tôi cũng vậy, Sanchica nói thêm; nhưng thôi, hãy đợi tôi đi gọi người tới đọc, hoặc Cha xứ hay cậu tú Samson Carrasco; các vị ấy sẽ đến ngay để biết tin tức về thầy tôi.

- Không cần phải gọi ai cả, thị đồng bảo, tôi không biết kéo sợi nhưng biết đọc, để tôi đọc cho.

Rồi anh đọc thư của Sancho; vì đã nói rồi, chúng tôi không nhắc lại ở đây; sau đó, anh bóc thư bà công tước, thư viết như sau:

“Bạn Teresa, đức độ và tài trí của ông chồng bà là Sancho khiến tôi phải xin với ngài công tước chồng tôi trao cho quyền cai trị một trong số nhiều hòn đảo của ngài. Tôi được tin ông Sancho nhà ta trị dân giỏi như chim ưng và tôi rất lấy làm hài lòng, ngài công tước cũng vậy. Tôi vô cùng cảm tạ trời đất vì đã không nhầm khi tiến cử ông làm thống đốc. Xin bà Teresa biết rằng trên đời này khó kiếm được một thống đốc có tài; tôi chỉ mong sao Chúa cũng phù hộ cho tôi như đã phù hộ ông Sancho vậy.

Bạn thân mến, tôi gửi kèm theo đây một chuỗi hạt san hô có móc bằng vàng. Tôi không có ngọc quý để tặng bà, gọi là của ít lòng nhiều. Sẽ có dịp chúng ta gặp gỡ quen biết nhau, chắc khi đó sẽ vui lắm. Tôi gửi lời thăm Sanchica, con gái bà; nhờ bà nhắn cháu hãy sẵn sàng vì tôi có ý định kiếm cho cháu một tấm chồng cao sang khiến cháu không ngờ tới.

Nghe nói chỗ bà có giống hạt dẻ rừng to quả; xin hãy gửi cho tôi hai tá; quà do chính tay bà gửi tặng sẽ rất quý đối với tôi. Hãy viết thư thật dài kể cho tôi biết tình hình sức khỏe và sinh hoạt của bà. Nếu cần gì, xin hãy ngỏ lời, bà sẽ được toại nguyện. Cầu Chúa phù hộ cho bà.

Tại lâu đài.
Người bạn gái yêu quý bà
Công tước phu nhân.”

Nghe xong thư, bà Teresa nói:

- Úi chao, thật là một bà quan tốt bụng, giản dị và nhã nhặn! Có những bà lớn như vậy, tôi chết cũng vui lòng; chả bù cho các bà quý tộc ở đây, cứ tưởng mình là bà lớn thì ngọn gió không đụng được tới người, đi lễ nhà thờ vênh váo như bà hoàng, chơi với dân quê sợ xấu mặt. Thế mà bà lớn đây, công tước hẳn hoi, gọi tôi là bạn và coi tôi ngang hàng; thú thật, tôi coi bà ngang với gác chuông cao nhất xứ Mancha này. Về món hạt dẻ rừng, thưa ông, tôi sẽ gửi biếu bà lớn một đấu, toàn những quả thật to, ai trông cũng phải thích. Bây giờ Sanchica hãy lo thết ông khách và chăm nom con ngựa; vào chuồng ngựa lấy trứng rồi cắt một thỏi mỡ thật to; mẹ con ta sẽ đãi ông như một ông hoàng, sao cho xứng đáng với tin tức tốt lành ông đã mang đến và với con người đẹp đẽ của ông. Trong lúc đó, mẹ đi báo tin vui này cho bà con làng xóm biết, cho Cha xứ và bác phó cạo Nicholas vốn là bạn chí thân của thầy con.

- Thưa mẹ, con xin làm ngay, Sanchica đáp, nhưng mẹ phải chia cho con một nửa chuỗi hạt cơ, chẳng lẽ bà công tước nhà ta cho mẹ cả chuỗi ư, con nghĩ thế.

- Của con tất cả đấy, Teresa bảo con, nhưng để mẹ đeo cổ vài bữa cho mát mặt đã.

- Bà và cô sẽ càng mát mặt khi thấy trong va li này có tấm áo bằng dạ rất tốt của ngài thống đốc gửi về cho Sanchica, ngài mới mặc đi săn có một lần.

- Chúc thống đốc và cả người mang áo về đây sống muôn năm, Sanchica reo lên, thậm chí gấp đôi nếu cần!

Bà Teresa bước ra khỏi nhà, tay cầm hai lá thư, cổ đeo chuỗi hạt, vừa đi vừa gõ nhịp vào tập thư như ta gõ trống vậy; chợt gặp Cha xứ và Samson Carrasco, bà nhảy cẫng, nói:

- Bây giờ thì hết họ hàng nghèo rồi! Nhà tôi cũng có người làm quan! Không ư? Bà chị quý tộc nào quyền thế nhất thử trêu vào gái này xem, rồi sẽ biết tay!

- Thế là thế nào, hở bác Teresa Panza? Bác phát rồ ư? Thư từ gì vậy?

- Chẳng rồ dại gì cả, đây là những lá thư của các vị nữ công tước và các ngài thống đốc, chuỗi hạt tôi đeo ở cổ là san hô quý, những chữ Lạy Cha và Kính mừng[210] là vàng nguyên chất, còn tôi là bà thống đốc.

- Trời cũng chẳng hiểu nổi! Bác Teresa, chúng tôi chẳng biết bác nói gì cả.

- Xem đây thì biết, bà Teresa đáp.

Rồi bà đưa tập thư, Cha xứ đọc to cho Samson Carrasco cũng nghe, đọc xong hai người ngẩng mặt nhìn nhau. Cậu tú hỏi ai mang thư tới. Bà Teresa bảo hãy đi theo bà về nhà rồi sẽ thấy người mang thư - một chàng con trai đẹp như thiên thần - và còn mang một món quà khác quý gấp đôi thế nữa.

Cha xứ tháo chuỗi hạt ở cổ bà Teresa, xem đi xem lại thấy đúng là san hô quý, lại càng ngạc nhiên, ông nói:

- Nhân danh một nhà tu hành, quả thật tôi không biết nói gì nghĩ gì về những bức thư và tặng vật này; một mặt, tôi công nhận chuỗi hạt là của quý, mặt khác, đọc thư lại thấy bà công tước hỏi xin hai tá hạt dẻ rừng.

- Thật là chuyện ấm ớ, Carrasco nói; ta hãy đi gặp người mang thư để hỏi xem đầu đuôi câu chuyện rắc rối này ra sao.

Rồi hai người cùng đi với bà Teresa; về đến nhà, thấy anh thị đồng đang sàng thóc cho ngựa, Sanchica đang xắt một thỏi mỡ để đúc với trứng chuẩn bị bữa ăn cho khách. Mặt mũi và áo quần bảnh bao của anh thị đồng khiến họ lấy làm hài lòng. Sau khi đôi bên thi lễ, Samson yêu cầu cho biết tin tức về Don Quixote và Sancho Panza, cậu nói:

- Tuy đã đọc thư của bác Sancho và bà công tước, chúng tôi vẫn còn băn khoăn, không hình dung nổi câu chuyện Sancho làm thống đốc, nhất là lại được cai trị một hòn đảo vì tất cả hoặc hầu hết các đảo trên Địa Trung Hải đều thuộc quyền nhà vua.

Anh thị đồng đáp:

- Việc ngài Sancho Panza làm thống đốc không có gì phải nghi ngờ cả; ngài có cai trị một hòn đảo hay không, tôi không quan tâm, chỉ biết đó là một thị trấn có trên một ngàn dân; về chuyện hạt dẻ rừng, xin thưa rằng bà công tước chủ tôi rất giản dị, khiêm tốn - chẳng những bà này sai gia nhân xin hạt dẻ rừng của các bà nông dân mà thường khi còn bảo đi mượn cả lược của bà hàng xóm[211]. Xin hai vị biết cho rằng các mệnh phụ ở Aragon tuy rất cao sang song không kiểu cách, kênh kiệu như các bà lớn ở Castile; đối với mọi người, họ giản dị dễ dàng hơn.

Giữa lúc đó, Sanchica chạy lại, tay ôm trứng túm trong váy hỏi thị đồng:

- Xin ông cho biết, sau khi làm thống đốc chẳng hay thầy tôi có mặc quần chẽn đính tua không?

- Tôi không để ý nhưng chắc có, thị đồng đáp.

- Ôi, lạy Chúa, Sanchica nói, giá được nhìn thấy thì sung sướng biết bao! Từ thuở lọt lòng, tôi chỉ ước ao được thấy thầy tôi mặc quần chẽn có tua.

- Nếu cô em còn sống ở trên đời, chắc là sẽ được thấy, thị đồng bảo. Nếu ngài còn giữ chức thống đốc trong hai tháng nữa, có lẽ ngài sẽ phải đeo mặt nạ khi ra đường.

Cha xứ và cậu tú thấy rõ ràng anh thị đồng này nói lỡm, thế nhưng, chuỗi hạt san hô quý cùng tấm áo đi săn đắt tiền của Sancho gửi về (mà bà Teresa đã khoe với họ) đánh tan mọi nghi ngờ. Tuy nhiên, hai người không thể nhịn được cười thấy Sanchica có mong ước ngộ nghĩnh như vậy, nhất là lại nghe bà Teresa nói:

- Xin Cha xứ hãy để ý xem có ai đi Madrid hay Toledo không; tôi muốn nhờ mua hộ một chiếc váy lồng thật tròn, thật xinh, thật khéo, hợp thời trang và vào loại hảo hạng. Đúng thế, tôi phải hết sức làm đẹp mặt cho chồng tôi; rồi khi nào buồn, tôi vào trong triều, cũng ngồi xe ngựa như ai vì một khi chồng là thống đốc, vợ có thể mua sắm xe ngựa được lắm chứ.

- Mẹ nói sao? Sanchica có ý kiến. Con muốn sắm ngay hôm nay, chẳng chờ đến ngày mai, dù có những kẻ thấy con ngồi trên xe với mẹ sẽ dè bỉu: “Trông nó kìa, con gái lão ăn tỏi đấy, thế mà cũng ngồi ườn xác trên xe như bà giáo hoàng vậy!” Mặc cho ai lội bùn, tôi cứ việc ngồi xe, chả tội gì lê chân xuống đất. Thật đáng ghét những lời gièm pha ở trên đời. Miễn sao chân tôi được ấm áp, ai cười mặc ai. Con nói có phải không, mẹ?

- Con gái mẹ nói phải lắm, bà Teresa khen. Thầy con đã đoán trước được những điều may mắn này cùng những điều may mắn hơn thế nữa. Rồi con xem, thầy mày chưa chịu đâu chừng nào chưa làm cho mẹ trở thành bà bá tước. Ăn nhau ở chỗ bước đầu đã gặp may. Mẹ thường nghe thầy nói rằng (ông ấy là bố con và còn là bố những câu tục ngữ nữa), khi ai cho con bò, hãy lấy thừng buộc nó vào; khi ai cho chức thống đốc, hãy nhận ngay; khi ai cho chức bá tước, hãy vồ lấy; khi ai cho món quà quý và bảo: “Này, này”, hãy nhét ngay vào túi. Không đúng ư? Nếu vậy hãy lên giường đi ngủ cho xong, đừng mời chào thần tài đang gõ cửa nhà mình nữa.

Sanchica tiếp luôn:

- Con cũng chẳng thèm chấp nếu có kẻ nào thấy con kiêu căng hợm hĩnh, nói xỏ: “Chó có váy lĩnh…”[212]

Nghe thấy vậy, Cha xứ bảo:

- Phải công nhận rằng tất cả con cháu dòng họ Panza mới lọt lòng mẹ đã có một túi tục ngữ trong bụng. Tôi thấy người nào cũng tuôn ra được hàng tràng từng giờ từng phút, mỗi khi họ nói chuyện.

- Đúng thế, anh thị đồng nói; ngài thống đốc đi một bước tuôn một câu, và tuy có nhiều câu không hợp cảnh, vậy mà nghe vẫn hay; ông bà công tước chủ tôi khen lắm đấy.

- Sao? Cậu tú hỏi, ông vẫn khăng khăng rằng chức thống đốc của Sancho có thật ư? Rằng trên đời này có bà công tước gửi quà và viết thư cho bà Teresa ư? Tuy đã sờ mó thấy quà và được đọc thư, chúng tôi vẫn không tin, nghĩ rằng đây là một trong những trò của ông bạn đồng hương Don Quixote vì ông ta nhìn mọi việc đều cho là có bàn tay pháp sư. Bởi vậy, xin thưa rằng tôi muốn tận tay sờ nắn người ông để xem ông là sứ giả ma hay người bằng xương bằng thịt.

Thị đồng đáp:

- Thưa các vị, tôi chỉ biết rằng tôi là sứ giả chính cống và ngài Sancho Panza là thống đốc thực thụ, rằng ông bà công tước tôi có thể và đã trao quyền thống đốc cho Sancho Panza và nghe nói ông ta tỏ ra cực kỳ giỏi giang. Trong chuyện này có phép thuật không, để các vị bàn với nhau; tôi xin mang đầu bố mẹ đẻ tôi ra mà thề rằng tôi không biết gì hơn; họ còn sống cả và tôi rất thương.

- Cũng có thể là như vậy, song tôi không tin, cậu tú nói.

- Ai không tin, tùy, thị đồng đáp; sự thật như tôi đã nói và sự thật bao giờ cũng nổi lên trên dối trá, như dầu nổi trên mặt nước vậy. Nếu không, hãy tin vào việc làm, đừng tin lời nói. Mỗi một vị đi với tôi, rồi sẽ thấy tận mắt những điều tai mình không tin.

- Tôi đi là đúng nhất, Sanchica nói; ông hãy cho tôi ngồi lên mông ngựa của ông, tôi rất sung sướng được đi thăm thầy tôi.

- Con gái thống đốc không đi xa một mình, phải có xe ngựa bốn bánh, kiệu song loan và người hầu kẻ hạ đi hộ tống, thị đồng đáp.

- Vẽ, Sanchica nói, cưỡi lừa cũng tốt như ngồi xe ngựa vậy, ông tưởng tôi cảnh giả lắm sao?

- Con bé này im đi, bà Teresa bảo; mày nói mà không biết mình nói gì, ông khách đây nói tất phải đúng. Thời nào thế ấy chứ: khi bố là Sancho, con là Sanchica, khi bố là thống đốc, con là tiểu thư, chả biết tôi nói thế có phải không?

- Bà không biết ư? Bà nói phải lắm, thị đồng bảo. Bây giờ, hãy dọn cho tôi ăn ngay vì tôi phải trở về chiều nay.

Cha xứ bảo:

- Mời ông lại nhà tôi ăn một bữa thanh đạm; bác Teresa có hảo tâm nhưng không có điều kiện để thết đãi một vị khách quý như vậy.

Anh thị đồng từ chối lấy lệ rồi nhận lời vì muốn được một bữa ngon hơn. Cha xứ đưa khách về nhà, trong bụng mừng thầm vì sẽ có dịp hỏi cặn kẽ về Don Quixote và những chiến công của chàng.

Cậu tú nhận viết thư trả lời hộ bà Teresa song bà không muốn cậu dây vào công việc của mình vì thấy cậu hay bông phèng. Bà đem cho một thầy tu tập sự một khoanh bánh và hai quả trứng rồi nhờ viết cho hai lá thư, một gửi cho chồng, một gửi cho công tước phu nhân, nội dung do bà nghĩ ra, thư không thuộc loại xoàng trong pho sách lớn này, sau đây sẽ rõ.

Chương LI

NÓI VỀ NHỮNG TIẾN Bộ CỦA CHÍNH QUYỀN SANCHO PANZA CÙNG NHỮNG SỰ VIỆC LÝ THÚ KHÁC

Đêm đi tuần của ngài thống đốc trôi qua và trời đã sáng. Cả đêm đó, thiện trưởng thao thức vì còn tơ tưởng tới dung nhan và hình dáng yêu kiều của cô gái cải trang. Quản gia trưởng cũng thức tới sáng để viết thư cho ông bà công tước về những điều mà ngài thống đốc đã nói và làm; bác rất ngạc nhiên trước những hành động và lời lẽ của Sancho vì thấy lẫn lộn cả khôn ngoan lẫn ngốc nghếch. Ngài thống đốc cũng đã dậy. Theo lệnh bác sĩ Pedro Recio, người ta cho ngài lót dạ một ít mứt và bốn ngụm nước trắng mà ngài sẵn sàng đổi lấy một khoanh bánh mì và chùm nho tươi. Cực chẳng đã, Sancho đành phải nuốt, lòng đau như cắt, dạ dày mệt mỏi. Bác sĩ Pedro Recio giải thích cho bác là ăn ít và tinh khiết làm cho đầu óc sáng láng, rất thích hợp với những người gánh vác trọng trách đòi hỏi phải vận dụng tới trí tuệ nhiều hơn chân tay.

Trước những lời ngụy biện, Sancho đành chịu đói; đói quá, bác thầm rủa chức thống đốc và cả con người đã phong chức cho mình. Với một dúm mứt trong ruột, bụng đói nguyên, bác ra công đường ngồi xử; cùng dự có quản gia trưởng và đám tùy tùng. Trước tiên, một người nêu câu hỏi như sau:

- Bẩm quan, một con sông lớn ngăn cách hai vùng một lãnh địa… Xin quan chú ý nghe vì vụ này quan trọng và có phần rắc rối. Một chiếc cầu bắc ngang sông, đầu cầu đặt cái giá treo cổ và phòng xử án thường xuyên có bốn vị quan tòa ngồi xử theo luật của chủ nhân con sông, chiếc cầu và cả địa hạt đó; luật quy định như sau: “Người nào muốn qua cầu từ bờ bên này sang bờ bên kia trước tiên phải thề rằng mình đi đâu và làm gì, nếu thề đúng thì được đi, nếu thề sai sẽ phải chết trên chiếc giá treo cổ đặt sẵn tại đó, không miễn xá gì hết.” Tuy đã biết luật này và điều kiện khắc nghiệt của nó, vẫn có nhiều người xin qua cầu. Sau khi lời thề của họ được xác minh là thật, quan tòa cho họ tự do qua cầu. Xảy ra trường hợp có một người tới cầu, các quan tòa bảo thề, người đó thề là muốn tới giá treo cổ đặt tại đó để chết, không có mục đích nào khác. Các quan tòa xem xét lời thề và có ý kiến như sau: “Nếu cho qua cầu tự do tức là anh ta đã thề sai và, theo luật, anh ta phải chết; nếu treo cổ cũng không ổn vì anh ta thề xin chết trên giá treo cổ tức là thề đúng và, theo luật, anh ta phải được tự do.” Xin quan thống đốc cho biết các quan tòa phải xử người này ra sao vì tới giờ, họ vẫn phân vân do dự. Được biết quan là người tài cao trí rộng, họ cử tôi tới xin quan cho ý kiến riêng về trường hợp rắc rối, khó xử này.

Sancho đáp:

- Quả thật các ngài quan tòa chẳng cần phải cử anh tới đây gặp ta làm gì vì ta là một kẻ ngu dại chứ chẳng khôn ngoan gì đâu; nhưng thôi, hãy kể lại sự việc một lần nữa cho ta nắm được vấn đề, có thể ta sẽ tìm ra câu giải đáp.

Người kia kể đi kể lại, cuối cùng Sancho phán:

- Theo ta, việc này xử dễ như bỡn, đây nhé: con người đó thề là tới giá treo cổ để chết; nếu anh ta chết thật tức là đã thề đúng và, theo luật, phải được tự do qua cầu, ngược lại, nếu không treo cổ tức là anh ta thề sai và, cũng theo luật trên, đáng bị treo cổ.

Đại diện cho các quan tòa đáp:

- Bẩm, đúng như lời quan thống đốc dạy ạ; quan lớn đã hiểu vấn đề thấu đáo, không còn gì phải hỏi han thắc mắc nữa.

Sancho nói tiếp:

- Đây, ý kiến của ta là một mặt cho người đó qua cầu vì lời thề có phần đúng, mặt khác treo cổ y lên vì lời thề có phần sai; làm như thế là thi hành luật qua cầu đúng từng chữ đấy.

- Thưa quan thống đốc, nếu vậy phải mổ xẻ người đó ra hai phần, phần thề sai và phần thề đúng; nếu làm như vậy, anh ta sẽ chết, còn ta cũng không đạt được kết quả như điều luật yêu cầu vì hẳn quan đã rõ, cần phải thi hành theo đúng luật.

- Ông bạn hãy nghe đây, Sancho đáp; nếu ta không phải thằng điên, người khách qua cầu của ông có đủ cả lý do để chết cũng như để sống và qua cầu vì nếu phần đúng trong lời thề cứu anh ta thoát chết, ngược lại phần sai của lời thề buộc tội anh ta. Đã như vậy - hiển nhiên như vậy rồi - ý kiến của ta là: anh hãy nói với các vị đã cử anh tới gặp ta rằng họ có đủ lý do để kết án cũng như tha bổng. Trong trường hợp đó, hãy cho anh ta qua cầu tự do vì xưa nay làm việc thiện vẫn được tiếng khen hơn làm việc ác. Ta nói thế và sẵn sàng ký tên, nếu như ta biết ký. Thực ra, đây cũng chăng phải ý kiến của ta; số là ta nhớ tới một trong những lời khuyên bảo mà ông chủ Don Quixote của ta đã dạy đêm hôm trước ngày ta nhậm chức thống đốc hòn đảo này; ngài bảo rằng khi có nghi vấn, đừng nên kết tội và hãy xét xử theo từ tâm. Chúa đã muốn cho ta nhớ đúng vào lúc này vì lời khuyên đó áp dụng vào đây thật là thích hợp.

- Quả có thế, quản gia trưởng nói; tôi nghĩ rằng ngay cả Lycurgus[213], người soạn thảo luật pháp cho dân nước Lacedemonia, cũng không thể có được một lời tuyên án công minh hơn Panza vĩ đại. Thôi, xin ngài thống đốc kết thúc phiên tòa sáng nay, tôi sẽ lệnh để ngài được xơi một bữa thật ngon miệng.

- Tôi cũng đang ao ước, Sancho bảo, đừng nói dối tôi nhé. Cứ cho đây ăn tốt, bao nhiêu vụ rắc rối, đây cũng giải quyết như chơi.

Lần này, quản gia trưởng giữ đúng lời vì bác cảm thấy áy náy nếu để một thống đốc kỳ tài phải chết đói; vả lại, bác cũng định trong đêm nay kết thúc thời kỳ cai trị của Sancho sau khi diễn một trò cuối cùng theo lệnh của ông bà công tước. Thế là Sancho được ăn một bữa trái hẳn mọi quy định và lời khuyên của bác sĩ Tirteafuera. Ăn xong, lúc đang dọn bàn, có người mang thư của Don Quixote gửi ngài thống đốc. Sancho bảo thư ký đọc, nếu trong thư không có điều gì cơ mật thì cứ đọc to. Thư ký cầm thư, xem trước rồi thưa:

- Có thể đọc to được vì những điều ngài Don Quixote viết cho quan lớn đáng được in chép bằng chữ vàng, viết rằng:

THƯ CỦA DON QUIXOTE XỨ MANCHA GỬI SANCHO PANZA, THỐNG ĐỐC ĐẢO BARATARIA

“Bạn Sancho, trong lúc ta tưởng phải nghe về những hành động sơ suất dại dột của anh, ta lại nhận được tin về tài cai trị của anh. Ta đặc biệt cảm tạ ông xanh kia đã kéo người nghèo hèn ra khỏi đống phân và làm cho những kẻ ngu tối thành sáng dạ. Nghe nói anh cai trị như một con người và tuy là con người, anh tự coi như con vật, biết hạ thấp mình xuống. Song ta muốn nói cho Sancho của ta biết rằng nhiều khi, để giữ vững quyền lực; anh nên và cần phải tỏ ra cứng rắn bởi chưng cái đẹp của một người nắm trọng trách trong tay chính là ở chỗ anh ta làm tròn bổn phận đối với trách nhiệm chứ không phải làm theo bản tính nhũn nhặn khiêm nhường của mình. Ăn mặc phải chỉnh tề: một chiếc gậy được gọt giũa sẽ không còn là chiếc gậy tầm thường nữa. Ta không khuyên anh trát vàng trát bạc vào người, song cũng không bảo anh phải mặc áo lính khi ngồi ghế quan tòa; hãy khoác bộ y phục nào phù hợp với chức vụ của mình và giữ cho sạch sẽ gọn gàng.

Để gây được cảm tình với dân chúng thuộc quyền anh cai trị, cần làm tốt hai điều sau đây: thứ nhất phải tỏ ra lễ độ với mọi người - đã có lần ta nói với anh rồi; thứ đến, phải lo có dồi dào lương ăn vì không gì làm cho người nghèo bận tâm hơn cái đói và sự thiếu thốn.

Đừng đẻ ra nhiều luật pháp; khi cần phải có, hãy làm cho tốt và nhất là những đạo luật đó phải được duy trì và thi hành; một khi luật pháp không được duy trì thì có cũng bằng không; chẳng những thế, điều đó còn chứng tỏ rằng lãnh chúa nào có sáng kiến và quyền hành đề ra pháp luật dữ không có đủ uy lực để duy trì. Những đạo luật chỉ gây sự sợ hãi mà không được thi hành cũng giống như con cóc chúa, mới đầu bầy cóc còn sợ, sau đâm nhờn, cưỡi cả lên đầu lên cổ.

Hãy khuyến khích những tính tốt và ngăn chặn tật xấu. Đừng lúc nào cũng khắt khe hoặc dễ dãi mà phải biết dung hòa hai thái cực đó, như thế mới là người khôn. Hãy thăm thú các nhà tù, lò sát sinh, chợ búa vì sự có mặt của vị thống đốc ở những nơi đó rất quan trọng, có tác dụng an ủi các tù nhân đang chờ sớm được xét xử, răn đe bọn đồ tể và con buôn khiến họ phải cân đong chính xác. Đừng tỏ ra tham lam, hiếu sắc và phàm ăn nếu thảng hoặc anh có ý định đó (điều mà ta không tin) vì một khi dân chúng và những người nhờ việc biết được điểm yếu của anh, họ sẽ chĩa nòng súng vào đó cho tới khi lật anh nhào xuống vực thẳm của sự hủy diệt.

Hãy đọc đi đọc lại, ôn nhẩm những lời khuyên bảo dạy dỗ mà ta đã ghi cho trước khi anh rời lâu đài đi nhậm chức thống đốc; nếu làm đúng, anh sẽ tìm thấy trong đó nhiều điều bổ ích khiến anh vượt qua mọi khó khăn trở ngại mà các thống đốc thường gặp. Hãy viết thư cho ông bà công tước chủ anh và biết ơn; vô ơn là con đẻ của kiêu ngạo và là một trong những tội lỗi to nhất trên đời, kẻ nào biết ơn những người đã làm điều tốt cho mình, kẻ đó tỏ ra biết ơn Chúa là người đã và đang mang tới cho mình bao chuyện tốt lành.

Bà công tước đã gửi thư riêng kèm theo tấm áo săn của anh và quà của bà cho vợ anh là Teresa Panza. Mọi người ở đây đang chờ thư trả lời. Gần đây ta hơi khó ở vì xảy ra một vụ mèo cào vào mũi, song cũng không hề gì; nếu như có những pháp sư hãm hại ta, ngược lại, có những pháp sư khác bảo vệ ta.

Hãy cho ta biết viên quản gia trưởng đi theo hầu anh có liên quan gì tới những hành động của bà Trifaldi như anh đã nghi ngờ không, đồng thời kể cho ta tất cả những chuyện đã xảy đến với anh, đường đất có xa xôi gì đâu. Ta cũng định sớm từ bỏ cuộc sống nhàn rỗi này vì ta sinh ra không phải để sống như vậy.

Ta đang có một việc phải giải quyết khiến ông bà công tước có thể trách móc ta; tuy ta rất áy náy song không ngại lắm vì ta phải trọn trách nhiệm với nghề nghiệp, không thể chiều theo ý thích của ông bà được, theo đúng phương châm: Amicus Plato, sed magis amica veritas[214]. Sở dĩ ta dẫn ra câu La tinh này vì nghĩ rằng anh đã học thứ tiếng đó từ khi làm thống đốc. Cầu Chúa che chở cho anh không bị ai trách móc.

Bạn anh,
Don Quixote xứ Mancha.”

Sancho nghe rất chăm chú; mọi người xung quanh tấm tắc khen thư viết hay. Sau đó, Sancho đứng dậy, bảo thư ký đi theo về phòng riêng; không chút trì hoãn, bác muốn trả lời ngay cho Don Quixote chủ mình; bác bảo thư ký viết đúng những lời bác đọc, không thêm không bớt, nội dung thư phúc đáp như sau:

THƯ CỦA SANCHO PANZA GỬI NGÀI DON QUIXOTE XỨ MANCHA

“Công việc của tôi quá bận rộn, đến nỗi tôi không có thời giờ gãi đầu, thậm chí cắt móng tay, đành để mọc dài, chỉ còn biết nhờ Chúa giúp cho. Ông chủ yêu quý, tôi nói vậy để ngài khỏi ngạc nhiên nếu như tới bây giờ tôi chưa báo cáo về tình hình công việc của tôi ở đảo tốt xấu ra sao, nơi mà tôi phải chịu đựng cái đói gay go hơn cả khi thầy trò ta lang thang trên những miền rừng núi hoang vu.

Hôm nọ ngài công tước chủ tôi viết thư báo cho biết có mấy tên thám tử dữ lọt vào đảo để ám hại tôi nhưng cho đến nay, tôi chỉ mới phát hiện ra một tên thầy thuốc ăn lương ở đây để sát hại tất cả các thống đốc tới nhậm chức; hắn là bác sĩ Pedro Recio, sinh trưởng ở Tirteafuera. Ngài thấy chưa, một cái tên khủng khiếp khiến tôi chỉ lo phải chết về tay hắn! Chính mồm lão bác sĩ đó nói rằng hắn không chữa một khi bệnh đã phát mà chỉ phòng ngừa không cho bệnh xuất hiện. Thuốc chữa của hắn là nhịn ăn rồi lại nhịn ăn cho tới khi con bệnh chỉ còn là bộ xương, tưởng đâu sự gầy còm không gây tác hại nhiều hơn một cơn sốt thường vậy. Tóm lại, hắn làm cho tôi chết đói dần, còn tôi cũng đang chết mòn vì thất vọng. Tôi cứ tưởng tới đây để được ăn nóng, uống mát, được đắp chăn ấm, nằm đệm êm cho sướng thân, nào ngờ phải chịu tội như thầy tu vậy. Cũng vì tôi tự nguyện làm việc đó, tôi nghĩ rằng cuối cùng quỷ sứ sẽ bắt tôi đi mất.

Cho tới giờ tôi vẫn chưa được hưởng quyền lợi bổng lộc gì và tôi không sao hiểu nổi điều đó vì người ta bảo tôi rằng các vị thống đốc đến đây cai trị thường được dân chúng biếu xén hoặc cho vay nhiều tiền trước khi họ đặt chân lên đảo. Đó là tập quán thông thường đối với các thống đốc đi nhậm chức ở các nơi, không riêng gì ở đây.

Đêm qua, trong khi đi tuần tra, tôi bắt gặp một cô gái xinh đẹp mặc giả trai đi cùng cậu em mặc giả gái. Viên thiện trưởng của tôi phải lòng cô gái đó và có ý định lấy làm vợ như lời anh ta nói với tôi; tôi cũng kén cậu em trai cô ta làm rể. Ngày hôm nay, cả hai chúng tôi sẽ ngỏ ý với cha của hai cô cậu, ông ta là Diego de la Llana, một nhà quý tộc có đạo gốc.

Theo lời khuyên bảo của ngài, tôi đã đi thăm các chợ. Hôm qua, tôi kiểm tra một hàng bán hạt dẻ, thấy mụ hàng trộn một thúng hạt dẻ cũ và thối vào một thúng hạt dẻ tươi ngon. Tôi đã tịch thu tất cả và gửi cho trẻ em ở trường mồ côi - chắc các cháu sẽ biết lọc ra những hạt tươi tốt - phạt mụ hàng không được đi chợ trong mười lăm ngày. Người ta bảo tôi đã xử sự kiên quyết. Cũng xin thưa với ngài rằng ở đây, dân chúng coi các mụ bán hàng ngoài chợ là xấu nhất vì chúng đều một lũ bất nhân bạc ác, vỗ lương tâm. Tôi cũng nghĩ như vậy vì đã từng gặp bọn này ở nhiều nơi khác.

Tôi rất sung sướng thấy bà công tước chủ tôi viết thư cho vợ tôi là Teresa Panza, lại gửi cả quà như ngài đã cho biết; tôi sẽ có dịp tỏ lòng biết ơn của mình. Nhờ ngài hôn tay bà thay tôi và nói hộ rằng bà đã không bỏ của vào một cái túi thủng như rồi đây bà sẽ thấy trong thực tế.

Tôi không muốn ngài có chuyện xích mích lôi thôi với ông bà chủ tôi vì nếu ngài giận dỗi với ông bà, tất nhiên hậu quả sẽ đổ lên đầu tôi. Vả lại, điều đó không hay ho gì vì ngài vẫn thường xuyên bảo tôi không được quên ơn, nay chính ngài lại không biết ơn những người đã ban cho ngài bao ân huệ và hậu đãi ngài trong lâu đài của họ.

Tôi chẳng hiểu gì về câu chuyện mèo cào, song tôi nghĩ đây lại là một âm mưu xấu xa của lũ pháp sư độc ác đối với ngài. Khi nào thầy trò ta gặp nhau, tôi sẽ biết rõ chuyện này.

Tôi muốn biếu ngài chút quà mà không biết gửi gì ngoài những ống thụt này do dân địa phương làm bằng bong bóng lợn, rất khéo. Nếu tôi còn làm thống đốc, thế nào cũng có quà tặng ngài, dù đó là của chính đáng hay phi nghĩa.

Nếu Teresa Panza vợ tôi đánh giấy cho tôi, ngài hãy trả hộ cước phí và gửi tới đây cho. Tôi đang sốt ruột muốn biết tình hình nhà cửa, vợ con. Thôi, cầu Chúa cứu vớt ngài thoát khỏi tay bọn pháp sư xấu bụng và đưa tôi ra khỏi đảo này bình an vô sự, điều mà tôi không hy vọng vì có lẽ tôi phải bỏ xác ở đây do sự đối xử của bác sĩ Pedro Recio.

Kẻ tôi tớ của ngài
Sancho Panza, thống đốc.”

Viên thư ký niêm phong thư rồi bảo người phu trạm mang đi ngay. Trong khi đó, những kẻ thích trêu ghẹo Sancho họp bàn cách tống tiễn bác ra khỏi đảo. Buổi chiều, Sancho ra một số mệnh lệnh nhằm ổn định việc cai trị ở các nơi mà bác vẫn đinh ninh là hòn đảo. Bác ra lệnh cấm tiệt bọn người mua đi bán lại thực phẩm trên đảo; cho phép nhận rượu từ các nơi tới với điều kiện phải khai nơi sản xuất để có thể định giá cả căn cứ vào hương vị, chất lượng và danh tiếng của từng loại rượu, kẻ nào pha nước lã hoặc thay đổi tên rượu sẽ bị tử hình; hạ giá giày dép, đặc biệt là giày, vì thấy giá bán quá cao; đánh thuế vào công sá của những người đi ở vì thấy họ lao theo lợi nhuận; phạt rất nặng những ai hát nhạc dâm ô đồi trụy, dù ban đêm hay ban ngày; cấm hát xẩm những bài ca ngợi phép mầu nếu không chứng minh được những phép màu đó có thật vì bác thấy hầu hết phép mầu do những người hát xẩm ca ngợi đều là phép giả, đâm ra thật giả lẫn lộn; lập một đội cảnh sát các người nghèo, không phải để truy nã mà để kiểm tra xem họ có nghèo thật không, vì có những kẻ giả vờ què cụt, lở loét để đi móc túi và nốc rượu. Tóm lại, bác đã thảo ra những mệnh lệnh rất có ích, tới nay vẫn tồn tại ở địa phương và được gọi là “Hiến pháp của quan thống đốc Sancho Panza vĩ đại”.

Chương LII

KỂ CHUYỆN BÀ QUẢN GIA ĐAU KHỔ THỨ NHÌ, CÒN CÓ TÊN LÀ DONA RODRIGUEZ

Hiền sĩ Hamete kể rằng sau khi các vết mèo cào đã lành lặn, Don Quixote cảm thấy cuộc sống trong lâu đài hoàn toàn không thích hợp với nghề nghiệp hiệp sĩ giang hồ của mình; chàng quyết định xin phép ông bà công tước để đi Saragossa vì ngày hội sắp tới rồi, hy vọng sẽ đoạt được giải trong cuộc tranh tài. Một hôm, chàng đang ngồi ăn với ông bà công tước, vừa định ngỏ ý xin phép ra đi, bỗng đâu từ phía cửa phòng lớn có hai người đàn bà bước vào, vận đồ tang từ đầu tới chân; một trong hai người tiến lại gần Don Quixote, sụp xuống đất, mồm kề sát chân chàng, thốt ra những lời kêu than sầu thảm não nuột khiến ai nghe và nhìn thấy cũng phải rối ruột tuy vẫn nghĩ rằng đây là một trò do đám gia nhân bày ra để trêu Don Quixote, ông bà công tước cũng không khỏi xao xuyến phân vân trước những tiếng thổn thức nức nở của người đàn bà. Mủi lòng, Don Quixote đỡ bà ta dậy, bảo bỏ tấm mạng che bộ mặt đẫm lệ ra. Bà này tháo mạng ra, điều vô cùng bất ngờ cho mọi người, đó là Dona Rodriguez, bà quản gia trưởng; người đàn bà thứ hai cũng mặc tang phục là con bà, cô gái bị con trai lão nhà nông giàu có quyến rũ. Tất cả những ai đã biết mẹ con bà đều kinh ngạc, đặc biệt là ông bà công tước; xưa nay họ vẫn coi bà là người lẩm cẩm dở hơi nhưng không tới mức có những hành động điên rồ như vậy. Dona Rodriguez hướng về phía ông bà chủ, thưa:

- Xin ông bà cho phép tôi trao đổi một lát với hiệp sĩ đây vì điều đó cần thiết để giải quyết tốt một việc rắc rối do một tên súc sinh xấu xa và liều lĩnh đã gây ra cho tôi.

Công tước đáp là ông cho phép bà tha hồ trao đổi với ngài Don Quixote; quay lại Don Quixote, bà Rodriguez nói:

- Thưa hiệp sĩ dũng cảm, cách đây mấy bữa, tôi đã trình bày với ngài về hành động lừa lọc tráo trở của một tên nông phu xấu xa đối với con gái yêu quý của tôi, con bé bất hạnh này đây; ngài cũng đã hứa sẽ gỡ giúp mối tai họa mà người ta đã gây ra cho nó. Thế nhưng tôi vừa được tin ngài định rời lâu đài ra đi tìm kiếm những cuộc phiêu lưu tốt đẹp mà Chúa dành riêng cho ngài. Trước khi ngài rong ruổi trên đường thiên lý, tôi mong ngài hãy thách thức tên thô lỗ vẫn sống ung dung ngoài vòng pháp luật, bắt hắn phải cưới con gái tôi theo đúng lời hắn đã hứa trước khi gạ gẫm nó. Còn như nghĩ rằng công tước chủ tôi sẽ xét xử cho tôi có khác nào tìm kiếm quả lê trên cây tiểu du vì tôi đã nói riêng với ngài về lý do rồi. Cầu Chúa mang lại cho ngài sức khỏe và đừng bỏ rơi mẹ con tôi.

Nghe xong, Don Quixote đáp lại rất nghiêm trang và kiểu cách:

- Thưa bà quản gia của tôi, hãy nguôi nước mắt hay nói đúng hơn, hãy lau khô nước mắt và chớ than thở làm chi. Tôi xin lãnh trách nhiệm cứu vớt con gái bà. Kể ra, tốt hơn hết là cô ta không nên quá nhẹ dạ tin vào những lời hứa hẹn của các anh chàng tán gái vì thông thường hứa thì dễ nhưng thực hiện lời hứa mới khó. Được ngài công tước chủ tôi cho phép, tôi sẽ đi tìm ngay anh chàng bất lương nọ; một khi tìm thấy, tôi sẽ thách thức và sẽ giết chết nếu như anh ta không chịu thực hiện lời hứa. Công việc chủ yếu trong nghề nghiệp của tôi là tha thứ cho những kẻ nhún nhường và trừng trị những kẻ kiêu ngạo, tôi muốn nói là cứu vớt kẻ khốn cùng và trừ khử lũ hung bạo.

Công tước bảo Don Quixote:

- Ngài không cần mất công tìm kiếm tên thất phu mà bà quản gia này than phiền, cũng chẳng phải xin tôi cho phép ngài thách thức hắn mà cứ coi như hắn đã được thách thức rồi. Tôi sẽ có trách nhiệm chuyển tới hắn lời thách của ngài, hắn sẽ phải nhận và đích thân tới lâu đài; hai người sẽ được tự do đọ sức tôi sẽ làm đúng những thủ tục thông thường cần phải có trong những trường hợp như thế này, và tôi cũng sẽ giữ thái độ công bằng đối với mỗi bên như các lãnh chúa có bổn phận phải giữ khi để hai người đọ sức trong phạm vi lãnh địa của mình.

Don Quixote:

- Có lời cam đoan của ngài và được ngài cho phép, xin thưa rằng từ lúc này trở đi, tôi từ bỏ dòng dõi quý tộc của tôi và tự hạ xuống địa vị thấp hèn của kẻ bạc tình nọ. Tóm lại, tôi tự coi mình ngang hàng với hắn để tạo điều kiện cho hắn được đọ sức với tôi. Bởi vậy, mặc dù hắn vắng mặt, tôi thách thức hắn tới đây vì hắn đã lừa dối cô gái đáng thương này; vì hắn, cô ta không còn là gái tân nữa. Hắn phải thực hiện lời hứa sẽ làm chồng chính thức của cô ta, hoặc phải chết trong cuộc chạm trán.

Nói rồi, chàng rút một chiếc găng tay, ném ra giữa nhà; công tước nhặt lên và nhắc lại rằng ông thay mặt cho bề dưới của mình, nhận lời thách, ông nói thêm: “Trong sáu ngày nữa, hai bên sẽ đấu với nhau, địa điểm là bãi rộng trong lâu đài, vũ khí là loại các hiệp sĩ thường sử dụng gồm có giáo, khiên, áo giáp có khớp cùng những thứ khác, tất cả phải được các giám khảo kiểm tra xem có gian lận hoặc bùa phép gì không. Nhưng, trước tiên, bà quản gia đáng thương và cô gái đáng chê kia phải tuyên bố trao quyền giải quyết việc này cho ngài Don Quixote nếu không thì chàng không thể thực hiện hành động và lời thách thức coi như vô hiệu, không thực hiện được.”

- Tôi xin trao, bà quản gia nói.

- Tôi cũng vậy, cô gái vừa khóc vừa nói với một vẻ lúng túng ngượng ngập.

Những lời phát biểu trên được công nhận. Sau đó, công tước nghĩ cách tiến hành công việc, hai người đàn bà mặc tang phục rút lui, bà công tước lệnh cho gia nhân từ nay không được coi mẹ con bà quản gia là người hầu mà phải đối xử như những phu nhân phiêu lưu giang hồ tới lâu đài đòi bồi thường quyền lợi. Họ có phòng riêng và được tiếp đón như khách khiến cho các cô hầu khác trong nhà lấy làm ngạc nhiên, không hiểu hành động ngông cuồng và trâng tráo của Dona Rodriguez và đứa con gái lẳng lơ của bà sẽ đi tới đâu. Lúc này, để bữa tiệc kết thúc thêm phần vui vẻ, bỗng đâu từ ngoài cửa bước vào anh thị đồng đã mang thư và quà cho bà Teresa Panza, vợ thống đốc Sancho Panza. Thấy anh ta trở về, ông bà công tước mừng quýnh, vội hỏi ngay vì đang nóng lòng muốn biết kết quả chuyến đi của anh. Thị đồng đáp là không thể nói được trước một đám đông như thế này và cũng không thể nói ngắn, xin hai vị cho gặp riêng, trong khi chờ đợi hãy thưởng thức những lá thư do anh mang về. Rồi anh rút ra hai lá, trao tận tay bà công tước, một lá có ghi ở ngoài bì: “Thư gửi bà công tước chủ tôi mà tôi không biết là ai và ở đâu”, một lá ghi: “Gửi chồng tôi là Sancho Panza, thống đốc đảo Barataria, mà tôi cầu cho được sống lâu hơn tôi”. Bà công tước nóng lòng sốt ruột muốn biết thư nói gì, vội mở ra xem lướt, thấy có thể đọc to cho công tước và mọi người cùng nghe, bèn cất giọng đọc như sau:

THƯ CỦA BÀ TERESA PANZA GỬI BÀ CÔNG TƯỚC

“Thưa bà lớn, lá thư bà gửi về khiến tôi vui mừng khôn xiết, thật là thỏa lòng ước mong. Chuỗi hạt san hô đẹp lắm và tấm áo săn của bố cháu cũng chẳng thua gì. Cả làng rất sung sướng thấy bà lớn phong cho ông nhà tôi làm thống đốc mặc dù không ai tin, nhất là Cha xứ, bác phó cạo và cậu tú Samson Carrasco. Riêng tôi không lấy thế làm phiền lòng vì khi sự việc đã rõ ràng, ai nói mặc ai. Của đáng tội, nếu không có chuỗi hạt và tấm áo, chính tôi cũng sẽ không tin vì bà con trong làng vẫn coi bố cháu là anh chàng đoảng vị, ngoài việc cai quản một đàn dê, không biết có thể cai quản nổi cái gì khác. Chúa thương các cháu ở nhà nên đã soi đường chỉ lối cho ông ấy.

Thưa bà chủ của lòng tôi, nếu được bà cho phép, tôi có ý định không bỏ lỡ dịp may này và sẽ vào chơi trong triều, ngả người trên cỗ xe ngựa để trêu ngươi bao kẻ đã bắt đầu ghen ăn ghét ở. Bởi vậy, tôi xin bà nhắn bố cháu gửi về cho tôi ít tiền, gửi kha khá vào vì ở kinh đô tiêu pha tốn kém lắm: bánh mì một đồng một chiếc, cân thịt ba mươi xu, đắt đỏ quá chừng. Nếu ông ấy không muốn cho tôi đi, hãy báo cho biết ngay vì chân cẳng tôi đang ngứa ngáy muốn lên đường. Bà con hàng xóm bảo rằng nếu tôi và con gái tôi vào triều, quần áo bảnh bao, ngựa xe rợp trời, chồng tôi sẽ nhờ tôi mà được mọi người biết tới (chứ không phải tôi nhờ vào chồng). Chắc chắn có nhiều người hỏi: “Những phu nhân ngồi trên xe là ai thế?” Và một người hầu của tôi sẽ trả lời:

“Đó là bà vợ và cô con gái của ngài Sancho Panza, thống đốc đảo Barataria”; thế là Sancho được nổi danh, tôi cũng được kính nể, chắc chắn như vậy.

Tôi thật vô cùng áy náy vì năm nay làng tôi mất mùa hạt dẻ rừng; tuy nhiên, cũng xin gửi tới bà lớn nửa đấu. Tôi phải lên tận trên núi hái và chọn từng quả mà cũng không kiếm được loại to hơn mặc dù tôi muốn có những quả bằng trứng con đà điểu.

Xin bà lớn cao quý đừng quên viết thư, tôi sẽ lo trả lời đầy đủ, báo tin về sức khỏe của tôi cũng như tất cả mọi chuyện xảy ra trong làng. Ở trong quê, tôi cầu Chúa che chở cho bà lớn và không bỏ rơi tôi. Con gái tôi và con trai tôi hôn tay bà.

Mong được trực tiếp gặp bà lớn hơn là phải viết thư.

Kẻ tôi tớ của bà,
Teresa Panza.”

Nghe thư của Teresa Panza, mọi người, đặc biệt là ông bà công tước, lấy làm thú vị lắm. Bà công tước hỏi Don Quixote liệu có thể bóc thư gửi cho ngài thống đốc được không. Don Quixote đáp là để ông bà vui lòng, chàng sẽ tự tay làm việc đó. Rồi chàng bóc ra thì thấy thư viết rằng:

THƯ CỦA TERESA PANZA GỬI CHỒNG LÀ SANCHO PANZA

“Sancho yêu quý của tôi, tôi đã nhận được giấy của thầy nó. Là một tín đồ Ki tô giáo, tôi xin thề rằng thiếu chút nữa tôi hóa rồ vì mừng rỡ. Thầy nó ơi, khi tôi nghe đọc tới chỗ thầy nó làm thống đốc, tôi tưởng lăn đùng ra chết ngay vì mát lòng mát ruột. Hẳn thầy nó đã nghe nói rằng sự vui mừng đột ngột cũng làm chết người như nỗi đau khổ lớn lao. Con gái thầy nó là Sanchica quá mừng vãi đái ra mà không biết. Trước mặt là tấm áo của thầy nó gửi về, cổ đeo chuỗi hạt san hô của bà chủ công tước cho, tay cầm hai lá thư, người mang thư sờ sờ ra đấy, vậy mà tôi cứ ngỡ rằng tất cả những gì mình đã nhìn và sờ thấy đều là chiêm bao. Bởi chưng, ai có thể nghĩ được rằng anh chăn dê trở thành thống đốc một hòn đảo. Hẳn thầy nó còn nhờ bu tôi vẫn thường nói rằng cần phải sống lâu để dược thấy nhiều chuyện. Tôi nói thế vì còn muốn nhìn thấy nhiều chuyện khác nữa nếu tôi còn sống, và tôi chưa chịu nhắm mắt chừng nào thầy nó chưa có ruộng đất cho thuê hoặc làm quan thu thuế. Những nghề này tuy thất đức nếu ta bòn rút nhiều quá, song là những nghề hái ra tiền. Bà công tước chủ tôi sẽ nói cho thầy nó biết rằng tôi muốn vào chơi trong triều, thầy nó nghĩ thế nào, hãy cho tôi biết ý kiến; tôi muốn lên xe xuống ngựa một phen để làm đẹp mặt thầy nó đấy.

Cha xứ, bác phó cạo, cậu tú và cả thầy giữ đồ thánh đều không tin thầy nó làm thống đốc; họ bảo rằng tất cả chỉ là trò bịp bợm hoặc phù phép như ông chủ Don Quixote của thầy nó xưa nay vẫn thường bày ra. Cậu tú Samson bảo là sẽ tìm thầy nó để lôi hòn đảo ra khỏi đầu và kéo sự điên rồ ra khỏi bộ óc của ông Don Quixote. Tôi chỉ cười, để thời giờ ngắm chuỗi hạt và nghĩ cách sửa chiếc áo của thầy nó thành áo cho cái đĩ nhà ta.

Tôi có gửi biếu bà chủ công tước ít hạt dẻ rừng; thực tình, tôi muốn biếu bà những quả bằng vàng cơ. Hãy gửi cho tôi vài chuỗi hạt ngọc nếu ở đảo người ta thường đeo.

Chuyện trong làng ta có mụ Berrueca gả con gái cho một anh thợ vẽ hạng bét; anh này về làng, gặp gì vẽ nấy. Các ông Hội đồng nhờ vẽ huy hiệu nhà vua trên cửa nhà Hội đồng, anh ta đòi hai ducat, họ ứng tiền, cu cậu loay hoay tám ngày trời, cuối cùng chẳng vẽ được gì, lại còn nói là không quen làm những việc vặt vãnh, phải hoàn lại số tiền, ấy thế mà vẫn được coi là thợ giỏi vẫn cưới được vợ; sau đó cu cậu xếp bút vẽ và vác cuốc ra đồng, cứ như ông tướng ấy. Con trai lão Pedro Lobo đã thụ giới và đã được cắt tóc, nó có ý định trở thành thầy tu; biết tin đó, con Minguilla, cháu gái ông cụ Mingo Silvato, phát đơn kiện vì thằng này dã hứa hôn với nó; những kẻ độc miệng còn đồn rằng con bé đã có chửa, song thằng ấy một mực từ chối.

Năm nay mất mùa trái cảm lãm[215] và cả làng không có một giọt giấm. Một đại đội binh lính qua làng, lôi đi ba đứa con gái, tôi không muốn kể tên. Một khi trở về, chắc chúng nó vẫn lấy được chồng dù có tiếng tốt hay xấu.

Cái đĩ Sanchica làm hàng ren, mỗi ngày kiếm được tám xu, trừ các khoản chi phí; nó bỏ ống để dành tiền may sắm.

Bây giờ nó đã là con gái một vị thống đốc, rồi thầy nó sẽ cấp cho hồi môn, chẳng cần nó phải lo liệu nữa. Giếng làng cạn khô, giá treo cổ bị sét đánh, mong sao sét đánh tất cả các giá treo cổ.

Tôi chờ giấy trả lời và quyết định của thầy nó về việc tôi vào kinh. Cầu Chúa phù hộ cho thầy nó sống lâu hơn tôi hoặc bằng tôi vì tôi không muốn thầy nó thiếu tôi trên đời này.

Vợ của thầy nó
Teresa Panza.”

Nghe xong hai lá thư, mọi người đều cười và lấy làm thán phục lắm. Để cuộc vui kết thúc trọn vẹn, lúc này phu trạm trở về mang thư của Sancho gửi Don Quixote. Thư được đọc lên, ai nghe cũng nghĩ rằng ngài thống đốc chẳng phải người ngu đần. Bà công tước gọi riêng anh thị đồng ra một chỗ để hỏi về tình hình trong quê của Sancho; thị đồng kể lại tỉ mỉ, không bỏ một chi tiết nào, rồi đưa cho bà mớ hạt dẻ rừng và một khoanh pho mát của bà Teresa gửi kèm, ngon hơn cả loại pho mát Tronchon. Bà công tước nhận rất vui vẻ. Tới đây, ta hãy tạm gác chuyện này lại để kể về sự kết thúc thời kỳ cai trị của Sancho Panza, tinh hoa và tấm gương của tất cả các thống đốc đảo.

Chương LIII

NÓI VỀ Sự KẾT THÚC ĐÁNG BUỒN CỦA CUỘC THỐNG TRỊ CỦA SANCHO PANZA

Nghĩ rằng mọi việc trên đời đều tồn tại mãi trong một trạng thái là điều không tưởng; trái lại, ta cảm thấy cuộc sống đi vòng tròn, tôi muốn nói là đi tuần tự. Xuân qua hạ tới, hết hạ sang thu, thu tàn đông đến, đông đi xuân về, và cứ như vậy thời gian xoay tròn trên một vòng quay không nghỉ. Riêng cuộc đời con người ta tàn nhanh như gió thổi, không hy vọng quay trở lại, trừ cuộc đời ở thế giới bên kia là không có giới hạn!” Nhà hiền triết Hồi giáo Hamete đã nói vậy. Về sự ngắn ngủi và bất định của cuộc sống hiện tại cũng như về sự bất diệt của cuộc sống tương lai, nhiều người đã hiểu - không phải bằng ánh sáng của lòng tin mà bằng ánh sáng của tri thức. Ở đây, tác giả muốn nói tới sự thống trị của Sancho đã kết thúc, tự hủy, tan ra mây khói nhanh chóng như thế nào.

Vào đêm thứ bảy kể từ ngày tới đảo cai trị, Sancho đang nằm trên giường, bụng không no vì bánh và rượu mà vì những vụ xét xử, góp ý, soạn thảo luật pháp, mắt đã lim dim buồn ngủ tuy bụng vẫn lép kẹp, bỗng có tiếng chuông réo và tiếng hò reo vang trời, tưởng đâu cả hòn đảo sắp chìm nghỉm. Bác ngồi dậy, lắng tai nghe, cố đoán xem nguyên nhân vì đâu có sự ồn ào như vậy mà không sao đoán nổi. Ngoài tiếng hò reo chuông réo, lại thấy kèn trống nổi lên khiến bác hoang mang, sợ cuống cuồng. Bác nhảy ra khỏi giường, xỏ chân vào dép vì nền đất ẩm ướt, không kịp khoác áo ngủ hoặc áo ngoài, chạy vội ra cửa. Vừa lúc đó có tới trên hai chục người, tay cầm đuốc cháy rừng rực, tay cầm gươm tuốt trần, từ các hành lang chạy lại, mồm kêu:

- Chiến đấu, chiến đấu, quan thống đốc ơi! Chiến đấu! Địch quân kéo lên đảo như kiến cố, chúng tôi nguy mất nếu quan không đem tài trí và lòng dũng cảm cứu vớt cho!

Nhìn họ rầm rập kéo tới và nghe tiếng kêu hò nhốn nháo, Sancho vừa ngạc nhiên vừa hoảng hốt. Tới nơi, một người trong bọn thưa:

- Quan lớn hãy cầm vũ khí nếu không muốn mất mạng và mất luôn hòn đảo này.

- Ta cầm vũ khí để làm gì? Sancho nói. Ta có biết chiến đấu để cứu vớt ai đâu! Tốt hơn hết là hãy nhường những công việc đó cho ông chủ Don Quixote của ta; ngài chỉ trở bàn tay một cái là tống cổ hết bọn chúng, mang lại an toàn trên đảo. Một kẻ có tội như ta làm sao giải quyết nổi những việc cấp bách như thế này.

- Ôi, quan thống đốc ơi, một người khác lên tiếng, sao ngài trùng trình thế! Hãy đeo vũ khí vào người, chúng tôi có mang sẵn cả hai loại tấn công và phòng ngự đây, rồi mời ngài ra ngay ngoài kia nắm quyền chỉ huy vì ngài là thống đốc của chúng tôi.

- Nếu vậy, hãy đeo vũ khí vào cho ta, Sancho nói.

Không để cho bác kịp mặc quần áo, bọn người mới tới chụp ra ngoài sơ mi của bác hai tấm khiên lớn mà họ mang theo, một tấm trước ngực, một tấm sau lưng, luồn hai cánh tay bác qua những lỗ hở, lấy thừng buộc chặt hai tấm khiên thành thử bác bị kẹp vào giữa, người cứng đờ, không sao co đầu gối bước đi được. Rồi họ nhét vào tay một ngọn giáo, bác phải vịn vào mới đứng vững. Sau khi trang bị xong, họ yêu cầu bác đi đầu đốc chiến vì được bác làm kim chỉ nam, ngọn đèn chiếu sáng, ngôi sao dẫn đường, họ nắm chắc phần thắng.

- Khốn khổ chưa! Sancho kêu lên. Ta đi làm sao được một khi không gập nổi xương bánh chè vì bị những cái bàn gỗ này kẹp chặt vào da thịt! Bây giờ, chỉ có cách khiêng ta tới cổng thành rồi đặt ta nằm ngang hay đứng thẳng tại đó, ta sẽ chặn quân địch bằng ngọn giáo này hoặc bằng tấm thân của ta.

- Quan thống đốc hãy tiến lên, một người khác nói; sự sợ hãi đã giữ chân ngài đấy, không phải tại những tấm khiên đâu. Nào, Sancho nằm đấy, chẳng khác con rùa chết chẹt trong cái mu. Xin ngài ra tay kẻo muộn rồi, quân địch ngày một đông, tiếng hò la ngày một gần, nguy cơ ngày một lớn.

Trước những lời lẽ vừa khích lệ vừa trách móc, ngài thống đốc mới bước thử một bước thì đã ngã vật ra đất, tưởng đâu tan thành cám; ngài nằm đấy, chẳng khác con rùa chết chẹt trong cái mu, như thỏi mỡ giữa hai cái kẹp hoặc như thuyền gặp cạn vậy. Thấy ngài ngã, lũ người tinh nghịch chẳng thương hại thì chớ, lại còn tắt đuốc, gân cổ kêu gào chiến đấu, bước qua bước lại trên người bác Sancho khốn khổ, chém tới tấp vào hai tấm khiên, làm cho ngài thống đốc phải rụt đầu rụt cổ nếu không ắt tính mạng khó toàn. Thu mình trong vỏ gỗ, ngài sợ toát mồ hồi, hết lòng cầu Chúa cứu cho qua cơn hiểm nghèo; trong khi đó, kẻ vấp vào người quan, kẻ ngã đè lên quan, lại có kẻ đứng hẳn một lúc lâu trên mình quan như thể đứng trên chòi cao để chỉ huy quân sĩ, mồm hét lớn:

- Anh em ta đâu, quân địch tập trung tấn công mặt này! Giữ cửa kia, đóng cửa nọ, chặn cầu thang! Đem các thùng nhựa và dầu sôi ra! Lấy nệm giường chặn các ngả phố!

Cứ thế, hắn ta liến thoắng đọc tên không thiếu một thứ dụng cụ chiến tranh nào mà người ta thường dùng để bảo vệ một đô thị bị tấn công. Mình mẩy ê ẩm, Sancho vừa phải nghe vừa phải chịu đau, bác lẩm bẩm: “ôi, lạy Chúa, cầu cho kẻ địch chiếm quách hòn đảo và cho tôi được chết luôn hoặc thoát khỏi cơn hãi hùng này!” Trời đã nghe thấy lời cầu nguyện của bác và, giữa lúc không ngờ tới, bỗng đâu có tiếng hò reo:

- Đại thắng! Đại thắng! Quân địch thua trận rút lui rồi! Quan thống đốc ơi; hãy đứng dậy mừng thắng trận và chia chiến lợi phẩm mà cánh tay vô địch của ngài đã giành được của quân thù.

Toàn thân nhức nhối, Sancho rền rĩ:

- Hãy đỡ tôi dậy nào.

Mọi người đỡ bác lên, bác nói:

- Tôi không nghĩ mình đã đánh bại kẻ địch. Tôi không muốn chia chiến lợi phẩm mà chỉ mong có ai thương tôi cho một ngụm rượu vì trong người tôi háo quá và hãy lau mồ hôi cho vì thân thể tôi tan ra nước rồi.

Họ lau mồ hôi cho bác, mang nước lại và tháo hai tấm khiên ra; Sancho vừa ngồi lên giường thì xỉu luôn vì đã phải trải qua những giây phút hãi hùng gian truân. Những kẻ bày ra trò này cảm thấy ân hận vì đã đùa quá nhả; nhưng rồi Sancho tỉnh lại khiến họ cũng đỡ phần áy náy. Bác hỏi mấy giờ rồi, họ đáp là trời đã sáng. Chẳng nói chẳng rằng, bác lặng lẽ mặc quần áo. Ai nấy đứng nhìn, không hiểu vì sao bác phải vội vàng như vậy. Mặc xong, bác chậm chạp - không bước nhanh được vì toàn thân đau như dần - đi ra chuồng ngựa; tất cả những người có mặt đi theo. Bác lại gần con xám, ôm lấy nó, âu yếm hôn lên trán, nước mắt vòng quanh, nói:

- Hỡi bạn chí thiết, niềm an ủi của ta trong cơn hoạn nạn gian lao! Trước kia, khi hai ta chung sống với nhau, khi ta chỉ có một việc là chăm lo sửa sang yên cương và nuôi dưỡng thân hình xinh xẻo của bạn, ta được sống những năm tháng hạnh phúc. Nhưng từ khi ta bỏ bạn để lao lên những ngọn tháp cao của tham vọng và kiêu căng, tâm trí ta luôn luôn bận rộn, lo âu, sầu não.

Vừa nói, bác vừa thắng yên cương cho con vật. Mọi người vẫn lặng yên. Xong rồi, bác khó nhọc leo lên lừa, nét mặt buồn rầu nói với quản gia trưởng, thiện trưởng, thư ký, bác sĩ Pedro Recio và tất cả những người có mặt:

- Các ngài tránh ra để tôi được trở về với tự do trước kia của tôi, Hãy cho tôi đi tìm lại cuộc đời cũ để tôi được sống lại từ cõi chết này. Tôi sinh ra không phải để làm thống đốc hay để bảo vệ các hải đảo và các thành thị bị quân địch vây hãm. Tôi quen với công việc cày cuốc, tỉa xén cành nho hơn là soạn thảo luật pháp hoặc gìn giữ các đô thị và vương quốc. Chỗ ở của Thánh Peter là Rome, tôi muốn nói là mỗi con người ta sinh ra đời để làm một nghề nhất định và ai được làm đúng nghề là tốt nhất. Tay tôi cầm liềm hợp hơn cầm quyền trượng thống đốc. Tôi thà ăn cháo hành còn hơn phải chịu sự hà khắc của một tên thầy thuốc láo xược muốn tôi chết đói, tôi thà phải ngủ dưới bóng cây sồi về mùa hạ và khoác áo da cừu về mùa đông mà được hưởng tự do còn hơn nằm trên đệm Hà Lan và mặc áo lông hắc điêu thử mà phải lo việc quan. Thôi, chào các ngài; hãy nói hộ với ngài công tước rằng tôi sinh ra trần trụi và bây giờ cũng trần trụi, tôi không mất và cũng không được gì. Tôi muốn nói là tôi tới đây nhậm chức với hai bàn tay trắng và ra đi cũng hai bàn tay trắng, khác hẳn những thống đốc các đảo khác thường làm. Thôi, tránh ra cho tôi đi. Tôi phải đi rịt thuốc vì hình như xương sườn gãy hết nhờ có bọn địch giày xéo lên người cả đêm hôm qua.

- Quan thống đốc chớ nên làm thế, bác sĩ Recio bảo, tôi sẽ đưa ngài uống một liều thuốc chống ngã và chống đòn khiến ngài trở lại lành lặn khỏe khoắn như trước, về vấn đề ăn uống, xin hứa sửa sai để ngài xơi thỏa thích.

- Chậm rồi, Sancho đáp. Tôi quyết ra đi! Không diễn lại những trò ấy được đâu. Lạy Chúa, dù có các vàng bảo tôi ở lại hoặc đi nhậm chức nơi khác, tôi cũng chẳng nghe, khác nào tôi không có cánh lại bảo tôi bay lên trời. Tôi thuộc dòng Panza, là những người cứng đầu cứng cổ. Một khi họ đã nói không là không, dù cho thiên hạ nói có. Hãy cất vào chuồng ngựa những đôi cánh của bầy kiến đã đưa tôi lên trời để làm mồi cho chim chóc và hãy trở về mặt đất mà bước đi những bước vững vàng; không có giày da trổ thì đã có dép gai, thiếu gì. Nồi nào vung nấy, liệu chăn dài ngắn mà duỗi chân; để tôi đi thôi, muộn rồi.

Quản gia trưởng có ý kiến:

- Thưa quan thống đốc, chúng tôi sẵn sàng để ngài đi tuy trong lòng rất buồn vì phải mất ngài. Trí tuệ và cách xử sự hợp đạo lý của ngài khiến chúng tôi luyến tiếc. Tuy nhiên, hẳn ngài biết rằng các vị thống đốc phải báo cáo công việc mình đã làm trước khi rời bỏ nơi cai trị; bởi vậy, xin ngài hãy cho biết về mười ngày nắm chính quyền của ngài, sau đó xin để ngài ra đi yên ổn.

- Không ai có thể bắt ta làm việc đó trừ phi ngài công tước ra lệnh, Sancho đáp. Ta đi gặp ngài bây giờ và sẽ tường trình đầy đủ. Vả lại, một khi ra đi với hai bàn tay trắng, hà tất phải có bằng chứng nào khác để tỏ rằng ta đã cai trị như một thiên thần.

- Ngài Sancho vĩ đại nói thật chí lý, bác sĩ Recio bảo; tôi có ý kiến là hãy để ngài đi vì công tước đang rất muốn gặp.

Thế là mọi người đồng ý để bác đi; họ xin theo tiễn chân và cung cấp mọi thứ cần thiết cho bác trong khi đi đường, Sancho đáp là chỉ cần một ít lúa mạch cho con xám và một miếng pho mát với một khoanh bánh mì cho mình vì cuộc hành trình rất ngắn, chẳng cần dự trữ quá nhiều của ngon, vật lạ. Mọi người ôm hôn bác, bác cũng vừa khóc vừa ôm hôn mọi người. Sancho đi rồi mà tất cả vẫn còn ngạc nhiên về những lời bác đã thốt ra cũng như về ý định cương quyết và khôn ngoan của bác.

Chương LIV

NÓI VỀ NHỮNG VIỆC CHỈ LIÊN QUAN TỚI CUỐN SÁCH NÀY MÀ THÔI

Sau khi Don Quixote nhận giúp mẹ con bà Dona Rodriguez và thách thức anh chàng bạc tình nọ như đã kể trên, ông bà công tước bắt tay ngay vào việc. Song anh này đã bỏ trốn sang xứ Flanders vì không muốn làm rể bà Dona Rodriguez. Ông bà bèn đánh tráo một anh người làm tên là Tosilos, quê ở Gascony, dặn dò rất kỹ những việc anh phải làm. Hai ngày sau, công tước bảo Don Quixote rằng trong bốn hôm nữa, đối thủ của chàng sẽ tới bãi đấu, vũ trang như một hiệp sĩ, và sẽ vạch mặt cô gái vu khống trắng trợn nếu như cô ta vẫn khăng khăng là anh đã hứa hôn. Được tin, Don Quixote lấy làm khoái chí lắm, bụng bảo dạ sẽ làm cho ra trò, coi đó là một điều đại phúc vì có cơ hội tỏ cho ông bà công tước thấy rõ sức mạnh vô bờ bến của cánh tay dũng mãnh của mình. Mừng vui khôn xiết, chàng chờ mong trong bốn ngày; vì quá mong mỏi, thời gian chờ đợi tưởng như bốn trăm thế kỷ vậy.

Nhưng ta hãy để cho bốn ngày đó trôi qua (cũng như đã để trôi qua những chuyện khác) và hãy đi theo Sancho đang nửa buồn nửa vui cưỡi con xám đi tìm chủ vì bác cảm thấy sống bên cạnh ông còn thích hơn được cai trị tất cả các hòn đảo trên đời. Mới đi khỏi đảo được một quãng (bác cũng không buồn xác minh đó là đảo, thành phố, thị trấn hay làng mạc), bỗng thấy trên đường có sáu người chống gậy đi lại; đó là một đám hành hương ngoại quốc vừa đi vừa hát để xin bố thí. Tới nơi, họ đứng thành hai hàng và hát bằng một thứ tiếng mà Sancho chẳng hiểu gì trừ hai tiếng rất rõ là bố thí khiến bác biết rằng họ hát để xin ăn. Vốn người từ thiện, như nhận xét của hiền sĩ Hamete, bác lấy trong túi hai ngăn miếng pho mát và khoanh bánh mì bác đã mang theo, đưa cho họ, làm hiệu bảo họ rằng mình không còn gì khác nữa. Bọn người hành hương vui vẻ nhận rồi nói:

- Geld! Geld![216]

- Tôi không hiểu, Sancho bảo, các bạn muốn gì? Một người rút trong ngực ra một túi tiền, giơ lên; biết là họ xin tiền, Sancho đặt ngón tay cái lên cổ họng, giơ một tay lên trời, ra điều túi rỗng, rồi bác thúc lừa vượt lên; khi đi qua trước mặt họ, có một người cứ nhìn bác chằm chằm rồi nhảy xổ ra ôm ngang lưng, kêu to bằng tiếng Tây Ban Nha chính cống:

- Chúa ơi! Ai thế này? Phải chăng ta đang ôm Sancho Panza, bạn chí thân và láng giềng chí thiết của ta? Đúng rồi vì ta có ngủ và say rượu đâu!

Thấy người hành hương ngoại quốc gọi đúng tên và ôm chặt mình, Sancho lấy làm ngạc nhiên; bác lặng yên nhìn người đó mà vẫn không nhận ra ai. Thấy bác ngẩn ngơ, người hành hương nói tiếp:

- Người anh em Sancho Panza, lẽ nào bác không nhận ra hàng xóm của mình; tôi chính là anh chàng Ricote, người Moor bán hàng xén ở làng bác đây mà.

Sancho nhìn lại kỹ hơn, cố nhớ, cuối cùng nhận ra ông hàng xóm; chẳng kịp nhảy xuống đất, bác ôm cổ bạn, nói:

- Ricote, quỷ sứ cũng chẳng nhận ra bác trong bộ quần áo phường tuồng này! Xin hỏi: ai đã làm cho bác khốn khổ thế và vì sao bác dám liều trở về Tây Ban Nha? Nếu họ nhận ra bác và tóm được thì gay go lắm đấy.

- Sancho, bác còn chẳng nhận ra tôi trong bộ quần áo này huống hồ người khác, Ricote đáp. Ta hãy tạt vào lùm cây ở đằng kia, các bạn tôi muốn dừng chân ăn uống nghỉ ngơi, họ là người tử tế cả. Mời bác cùng ăn với họ, tôi sẽ có dịp kể cho nghe về cuộc đời tôi từ khi bỏ làng ra đi vì phải tuân theo sắc chỉ của nhà vua trừng phạt đồng bào bất hạnh của tôi, như bác đã biết.

Sancho nhận lời. Ricote nói với những người đồng hành của mình, rồi tất cả đi lại một lùm cây.

Tới nơi, thấy đã cách xa đường cái, họ quăng gậy, bỏ áo choàng, chỉ mặc áo chẽn, trông người nào cũng trai tráng khỏe mạnh, trừ Ricote là đứng tuổi. Người nào cũng có túi hai ngăn đầy ắp những món hấp dẫn đứng cách hai dặm vẫn thấy thèm. Họ ngồi phệt xuống đất, trải khăn lên cỏ rồi bày ra nào là bánh mì, muối, dao, trái hồ đào, đầu mẩu pho mát, vài chiếc chân giò còn dính ít thịt, tuy không cắn ngập răng nhưng mút mát được chán. Họ còn lấy ra một món ăn đen đen mà họ gọi là cabial, làm bằng trứng cá, trông thấy là nghĩ ngay tới rượu. Trái cảm lãm thì không thiếu, tuy khô và để mộc nhưng rất thơm ngon, nhấm nháp rất thú vị. Nhưng điểm nổi bật trên bàn tiệc linh đình này là sáu bao da đầy rượu mà mỗi người rút từ túi hai ngăn của mình; cả bác Ricote, một người Moor cải trang thành người Đức, cũng rút ra một bao to chẳng thua gì năm bao nọ.

Họ ăn ngon lành nhưng rất thong thả, dùng mũi dao lấy từng món, ít một, vừa ăn vừa thưởng thức. Sau đó, tất cả nhất tề giơ tay và giơ bao rượu lên, đưa miệng bao vào mồm, mắt chăm chăm nhìn trời như thể đang ngắm bắn vậy; rồi họ lắc lư cái đầu một lúc lâu - dấu hiệu của sự khoan khoái - chuyển vào dạ dày những chất đựng trong ruột bao. Nhìn họ ăn uống, Sancho thấy không có điều gì phản đối; trái lại, để thực hiện câu tục ngữ mà bác rất thuộc là “Khi tới Rome, thấy thế nào hãy làm thế”, bác bảo Ricote đưa cho bao rượu rồi cũng ngắm bắn như mọi người và cũng tỏ ra khoan khoái chẳng kém ai.

Cứ như vậy, họ vuốt ve bao rượu bốn lần, tới lần thứ năm thì chịu vì các bao đã lép kẹp và cạn khô làm họ cụt hứng. Thỉnh thoảng lại có một người giơ tay phải ra nắm tay phải của Sancho, nói: “Người Tây Ban Nha và người Đức đều là bạn tốt của nhau.” Sancho đáp lại: “Bạn tốt của nhau, thề có Chúa”, rồi bác phá lên cười hàng tiếng đồng hồ, chẳng còn nhớ gì tới những việc xảy ra khi còn làm thống đốc. Cho hay, những phút chè chén, con người ta quên hết ưu phiền. Rượu vào đâm buồn ngủ, mọi người nằm lăn ra bàn và khăn trải bàn. Riêng Ricote và Sancho vẫn tỉnh táo vì ăn nhiều uống ít. Hai người kéo nhau ra ngồi một chỗ, dưới gốc cây dẻ gai, mặc cho những người hành hương say sưa trong giấc ngủ êm đềm. Rồi, bằng tiếng Tây Ban Nha rất sõi, Ricote nói như sau:

- Ôi, bác Sancho Panza, hàng xóm và bạn tôi, hẳn bác biết rằng sắc chỉ nhà vua ban ra để đối phó với đồng bào của tôi làm chúng tôi kinh hoảng hãi hùng[217]. Riêng tôi lo sợ tới mức tưởng như sự trừng phạt đó đã giáng lên đầu tôi và con gái tôi trước khi hết hạn thời gian chúng tôi được phép ở trên đất Tây Ban Nha. Tôi đã quyết định một cách thận trọng, giống như những người biết mình sắp phải rời bỏ ngôi nhà đang ở, bèn đi kiếm trước một nhà khác để dọn tới. Thế là tôi ra đi một mình, không hấp tấp mang theo gia đình như những người khác, định bụng khi kiếm được nơi ăn chốn ở tử tế sẽ đưa vợ con tới sau. Tôi và những người già cả đều hiểu rằng sắc chỉ ban ra không phải để dọa như một số người đã nghĩ; đó là những đạo luật thật sự, phải được thi hành trong thời hạn nhất định. Tôi buộc phải hiểu thế vì thấy đồng bào của tôi có những ý đồ xấu xa xằng bậy, và tôi nghĩ rằng Trời đất đã xui khiến đức vua ra một quyết định cứng rắn như vậy. Tất nhiên không phải dân Moor chúng tôi đều xấu cả vì cũng có những người là tín đồ Ki tô giáo ngoan đạo thực thụ, song số này quá ít ỏi, không đủ sức ngăn chặn kẻ xấu. Để cho kẻ thù ở trong nhà mình khác nào nuôi giữ rắn độc trong người. Cho nên, trục xuất chúng tôi là đúng; tuy có một số người cho là nhẹ song đối với chúng tôi, đó là một hình phạt khủng khiếp nhất. Dù đi đâu ở đâu, chúng tôi vẫn nhớ đất nước Tây Ban Nha vì chúng tôi sinh trưởng tại đó, đó là tổ quốc thật sự của chúng tôi. Không ở đâu chúng tôi gặp một sự đối xử ngõ hầu đền bù nỗi bất hạnh của mình. Tại Barbary, tại khắp châu Phi ở đó chúng tôi hy vọng được đón rước tiếp đãi tử tế, chúng tôi đã bị đối xử tàn tệ nhất. Chỉ sau khi mất đi cuộc sống cũ, chúng tôi mới biết mình đã sống hạnh phúc trên đất Tây Ban Nha; hầu hết bọn tôi mong muốn quay về đất cũ; một số lớn, biết tiếng nói như tôi, đã trở về, bỏ vợ con ở lại bơ vơ. Xem thế đủ biết họ yêu quý nước Tây Ban Nha nhường nào. Trải qua kinh nghiệm, bây giờ tôi mới hiểu câu người ta thường nói: tình yêu tổ quốc thật êm ái. Như đã kể trên, tôi rời làng ra đi; đầu tiên, tôi sang Pháp, ở đó chúng tôi được tiếp đón chu đáo. Nhưng tôi muốn đi nữa xem sao. Tôi qua Ý rồi sang Đức; tại đây, tôi cảm thấy được sống tự do vì dân chúng không để ý những chuyện nhỏ nhặt, mỗi người sống theo ý thích riêng, và ở hầu hết các nơi trong nước đều có tự do tín ngưỡng. Tôi thuê một căn nhà trong một làng gần tỉnh Augsburg và đánh bạn với những người hành hương này; hàng năm, họ thường kéo nhau sang Tây Ban Nha, lui tới các nơi thánh địa, ở đó họ làm ăn rất dễ, kiếm tiền như rác. Họ đi khắp cả nước, vào làng nào cũng được ăn uống no say và còn được tiền, ít nhất là một real. Sau mỗi chuyến đi, họ còn để dành được trên một trăm đồng tiền vàng mà họ đổi thành vàng nén, giấu trong ruột gậy hay trong ngóc ngách áo choàng hoặc bằng mánh khóe nào khác và đưa thoát khỏi Tây Ban Nha, lọt qua các trạm kiểm soát đặt ở nơi qua lại và bến cảng. Bác Sancho ạ, tôi về đây có mục đích lấy lại kho của mà tôi đã chôn dưới đất. Tôi có thể dễ dàng làm việc đó vì tôi chôn ở ngoài làng. Từ Valencia, tôi sẽ viết thư hoặc đích thân đi gặp vợ và con gái hiện đang ở Algiers, rồi tìm cách đưa gia đình tới một bến cảng nào ở Pháp để về Đức, ở đó chúng tôi hy vọng Thượng đế sẽ rủ lòng thương tới. Bác Sancho, tôi biết chắc rằng Ricota, con gái tôi, và Francisca Ricota, vợ tôi, đều theo đạo Ki tô giáo thực thụ, song tôi giống người Ki tô giáo hơn người Moor; tôi vẫn luôn cầu Thượng đế mở mắt và chỉ bảo cho tôi biết phải làm gì để phụng sự Người. Tôi cũng lấy làm lạ, không hiểu vì sao vợ con tôi đi Barbary mà không sang Pháp, ở đó họ có thể sống như những người Ki tô giáo.

Nghe xong, Sancho bảo:

- Bác Ricote, không phải họ muốn thế đâu mà vì anh vợ bác là Juan Tiopieyo đã đưa họ đi Barbary. Ông này là dân Moor lọc lõi nên đã chọn đất lành. Tôi muốn nói thêm với bác một điều: tôi nghĩ là bác sẽ tốn công vô ích tìm của cải chôn dưới đất vì chúng tôi được tin là người ta đã tước mất nhiều châu báu và tiền vàng khi anh vợ bác và bác gái mang đi trình ở trạm kiểm soát.

- Có thể là như vậy, Ricote đáp, song tôi biết là họ không tới chỗ tôi chôn của vì tôi không hề nói với ai cả, sợ xảy ra chuyện không hay. Bởi vậy, bác Sancho, nếu bác đi theo tôi và giúp tôi đào lên, không cho ai biết, tôi sẽ gửi bác hai trăm đồng tiền vàng để bác chi dùng vào những việc cần thiết; bác cũng biết đấy, tôi chẳng lạ gì gia cảnh nhà bác đâu.

Sancho đáp:

- Tôi chẳng làm việc đó vì tôi hoàn toàn không hám tiền. Nếu tôi tham lam, sáng nay tôi đã chẳng bỏ một công việc khiến tôi có thể xây tường nhà bằng vàng và ăn bằng bát đĩa bạc trong sáu tháng liền. Vì lẽ đó và cũng vì tôi nghĩ rằng giúp đỡ kẻ thù của đức vua là phản bội, tôi sẽ không đi với bác dù bác hứa sẽ cho hai trăm đồng tiền vàng hay dù bác trao tay ngay bốn trăm đồng lúc này.

- Bác đã từ bỏ công việc gì vậy, bác Sancho? Ricote hỏi.

- Tôi đã từ bỏ chức thống đốc một hòn đảo, Sancho đáp, một hòn đảo tuyệt vời, chắc chắn không có hòn thứ hai trên đời này.

- Vậy chứ hòn đảo đó ở đâu? Ricote hỏi.

- Ở đâu ư? Sancho đáp; ở cách đây hai dặm, tên là đảo Barataria.

- Thôi đi, bác Sancho, Ricote gạt phắt, đảo ở tận ngoài biển cơ chứ, làm gì có đảo trong đất liền!

- Sao lại không? Sancho cãi. Xin nói với ông bạn Ricote rằng tôi vừa rời đảo ra đi sáng nay và hôm qua tôi còn cai trị tại đó, ung dung thoải mái như một xạ thủ giương cung ngắm bắn vậy. Ấy thế mà tôi đã từ chức vì cảm thấy công việc của các vị thống đốc quả là nguy hiểm.

- Thế bác đã được gì trong khi làm thống đốc?

- Được gì ư? Tôi được biết là mình không có tài cai trị ngoài việc cai trị một đàn gia súc. Kiếm được đồng tiền ở đảo cũng mất ăn mất ngủ, mất cả nghỉ ngơi vì các thống đốc phải ăn ít, nhất là khi có bác sĩ chăm lo sức khỏe cho mình.

- Bác Sancho, tôi không thể hiểu bác nói gì, Ricote bảo, nhưng tôi cảm thấy toàn những chuyện hoang đường. Ai trao cho bác hòn đảo để cai trị? Trên đời này không còn ai giỏi giang hơn bác để làm thống đốc nữa sao? Thôi đi, bác Sancho, hãy tỉnh táo một chút. Nào, bác có muốn đi theo tôi không? Như tôi đã nói, bác sẽ giúp tôi đào kho báu mà tôi đã cất giấu (đúng là một kho báu vì của cải nhiều lắm); rồi tôi sẽ biếu bác một món đủ sống suốt đời như tôi đã hứa.

- Bác Ricote, tôi đã nói với bác là tôi không muốn. Dù sao bác cứ yên tâm, tôi không tố giác bác đâu. Thôi, bác hãy đi đường bác và may mắn, để tôi đi đường tôi. Ở đời, kiếm được bao nhiêu rồi cũng hết, của phi nghĩa lại càng chóng hết.

- Nếu vậy, tôi không ép, Ricote nói. Nhưng xin hỏi: bác có mặt ở làng khi vợ con tôi và anh vợ tôi đi không?

- Có chứ, Sancho đáp; xin nói là lúc con gái bác ra đi, bà con trong làng đều chạy ra nhìn theo vì thấy nó đẹp quá; họ bảo trên đời này không có ai đẹp bằng. Con bé vừa khóc vừa ôm bạn bè thân thuộc và những người ra tiễn; nó nhờ mọi người cầu Chúa và đức Mẹ phù hộ cho nó; trông nó rất tình cảm khiến tôi cũng khóc mặc dù xưa nay tôi không mau nước mắt. Tôi biết có nhiều người muốn che giấu cho nó hoặc bắt cóc nó trên đường đi song họ đã không dám vì sợ chống lại sắc chỉ nhà vua. Đặc biệt có Don Pedro Gregorio, anh chàng được hưởng một gia tài lớn mà bác cũng biết, tỏ ra rất thiết tha. Dân làng đồn là anh ta yêu con gái bác lắm; sau khi con bé đi rồi, cu cậu cũng biến mất; mọi người nghĩ là cu cậu đi theo để bắt cóc; tuy nhiên, cho tới giờ cũng không ai biết gì hơn.

- Từ lâu tôi vẫn nghi anh chàng quý tộc đó yêu con gái tôi, Ricote nói, nhưng tôi tin vào đức hạnh của con Ricota nên tuy có biết chuyện song tôi không hề bận tâm. Bác Sancho này, hẳn bác đã nghe nói rằng con gái Moor rất ít khi dan díu với những người Ki tô giáo có đạo gốc; tôi nghĩ rằng cháu nó muốn trở thành một tín đồ Ki tô giáo hơn là nghĩ tới chuyện yêu đương, và nó chẳng để ý tới anh chàng có của theo đuổi nó đâu.

- Tùy Chúa định liệu cho vì việc đó chẳng có lợi gì cho cả đôi bên, Sancho bảo. Bạn Ricote, hãy để tôi đi vì tối nay tôi muốn về gặp ông chủ Don Quixote của tôi.

- Cầu Chúa phù hộ cho người anh em Sancho. Các bạn tôi cũng đang rục rịch và đã tới giờ chúng tôi phải tiếp tục lên đường.

Hai người ôm hôn nhau, đoạn Sancho leo lên con lừa, Ricote cầm lấy gậy, rồi hai bên chia tay nhau.

Chương LV

NÓI VỀ NHỮNG CHUYỆN SANCHO ĐÃ GẶP TRÊN ĐƯỜNG ĐI, CÙNG NHỮNG CHUYỆN KHÁC HAY TUYỆT

Vì dừng lại giữa đường trò chuyện với Ricote nên ngày hôm đó, Sancho không kịp về tới lâu đài của công tước, còn cách nửa dặm thì trời đã tối mịt. Khi ấy đang mùa hè thành thử bác cũng không ngại lắm; bác tạt sang bên đường, chờ sáng. Trong lúc tìm kiếm chỗ nghỉ tốt, rủi thay cả người lẫn lừa lăn tòm xuống một cái vực sâu thẳm và tối om nằm giữa một khu nhà cổ. Trong lúc đang rơi bác ra sức cầu Chúa, bụng bảo dạ chuyến này chắc rơi xuống tận đáy vực. Nhưng không, mới được hơn ba đầu người, chân con xám đã chạm đất, còn bác vẫn chễm chệ trên lưng nó, chẳng hề trầy da xước thịt. Bác lấy tay rờ khắp người và nín thở xem thân thể còn lành lặn cả hay có bộ phận nào bị thủng không; thấy vẫn nguyên vẹn và đầy đủ, bác hết lời cảm tạ Thượng đế đã phù hộ cho mình, những tưởng phen này thịt nát xương tan. Rồi bác lấy tay sờ thành vực để xem có thể tự mình thoát ra được không thì thấy nhẵn thín, không có một cái mấu nào. Bác buồn phiền lắm, nhất là khi thấy con xám cất lên những tiếng rền rĩ sầu thảm. Kể ra nó kêu cũng đúng, không có gì sai, vì quả thật trông nó thiểu não quá. “Ôi, Sancho Panza than thân, những chuyện bất ngờ luôn luôn đổ lên đầu những kẻ sống trên trái đất khốn nạn này! Ai dám bảo rằng một người mới hôm qua đường đường một vị thống đốc, kẻ hầu người hạ, thế mà giờ đây bị chôn sống dưới vực thẳm, không  ai giải thoát, không gia nhân đầy tớ cứu vớt cho? Nếu lúc này lừa không chết vì gãy xương và chủ nó không chết vì buồn phiền, rồi ra hai thầy trò cũng sẽ chết vì đói mà thôi, trừ phi ta gặp may mắn như ông chủ Don Quixote xứ Mancha của ta khi ngài xuống hang của hiệp sĩ bị phù phép tên là Montesinos; dưới đó, ngài đã được tiếp đãi sang trọng hơn ở nhà, nơi ăn chốn ngủ đàng hoàng; ngài được nhìn bao cảnh tươi đẹp êm đềm, còn ta ở đây chắc chỉ nhìn thấy cóc nhái, rắn rết. Thật vô phúc cho ta! Những việc làm rồ dại và ngông cuồng đưa ta đi tới đâu? Nếu rồi đây nhờ Trời người ta phát hiện ra nơi này, họ sẽ moi lên nắm xương tàn trắng hếu của ta và của con xám. May ra, họ sẽ nhận được là ai, ít nhất những người nào đã biết rằng Sancho Panza không bao giờ rời con lừa của mình cũng như con lừa của Sancho Panza không khi nào rời chủ nó. Ta nhắc lại một lần nữa: khốn khổ khốn nạn cho thầy trò tôi gặp số phận hẩm hiu, không được chết tại quê nhà, giữa những người thân thích; dù chúng tôi không thoát khỏi cái chết song còn có người thương khóc, vuốt mắt lúc qua đời. Hỡi bạn đồng hành của ta, ta đã trả công cho mi như thế đó! Hãy tha lỗi cho ta và bằng mọi cách hữu hiệu nhất, hãy cầu thần May Rủi đưa thầy trò ta ra khỏi cảnh ngộ bi đát này. Ta hứa sẽ đặt lên đầu mi một vòng nguyệt quế giống như một thi sĩ đoạt giải thi thơ vậy, và ta sẽ cho mi gấp đôi khẩu phần.”

Trong lúc Sancho than thở, con lừa lẳng lặng nghe, chẳng nói chẳng rằng, đủ biết nó băn khoăn lo lắng chừng nào. Sau một đêm Sancho than thân trách phận, ngày lại đến. Nhờ có ánh sáng chiếu vào, Sancho thấy chẳng còn cách nào ra khỏi vực nếu không có người giúp. Bác lại than thở và gào rõ to để xem có ai nghe thấy không song chẳng khác gì kêu giữa bãi sa mạc vì khắp vùng không ai có thể nghe thấy tiếng bác. Bác nghĩ bụng phen này chắc chết. Thấy con xám nằm tênh hênh, bác cố vực nó lên nhưng nó đứng không được vững lắm. Bác lấy trong túi hai ngăn ra miếng bánh mì (chiếc túi cũng chung một số phận và rơi xuống vực), đưa cho con lừa, nó nhai ngon lành lắm. Như thể con vật nghe hiểu, Sancho bảo nó:

- Có bánh mì, mọi đau đớn sẽ dịu đi.

Lúc này, bác khám phá ra ở dưới vực có một khe hở, thu mình lại có thể chui qua. Bác bèn đi tới, bò bốn chân, luồn người vào thì thấy mé trong rộng rãi hơn. Sở dĩ bác nhìn rõ vì từ bên trên - tạm gọi đó là cái mái - có một tia sáng mặt trời rọi vào; càng đi sâu, khe càng rộng, dẫn tới một cái hang to. Thấy vậy, bác quay trở về chỗ con lừa, dùng đá cạy đất bám ở khe hở, lát sau đã mở được một lối đi cho con xám lọt qua một cách dễ dàng. Tay cầm dây hòng dắt lừa, bác tiến vào hang để tìm lối ra ở đầu đằng kia. Có lúc bác phải dò từng bước vì tối, bụng dạ lúc nào cũng bồn chồn lo sợ. “Lạy Chúa chí cao, bác nói một mình, chuyện không may này đối với ta có khi lại là chuyện may đối với ông chủ Don Quixote của ta. Đối với ngài, hang sâu vực thẳm này là khu vườn đầy hoa, lâu đài tráng lệ, và từ nơi chật hẹp tối tăm, ngài sẽ bước ra một cánh đồng cỏ xanh tươi. Còn ta, bạc phúc bạc phận, không người bảo ban, lại thiếu nhuệ khí, biết đâu ở đầu đằng kia chẳng có một vực thẳm khác sâu hơn nuốt chửng ta xuống. Hỡi bất hạnh, hãy lại đây, ta sẵn sàng chịu đựng nếu ngươi đến một mình.” Trong tâm trạng và với những ý nghĩ như vậy, Sancho đi được chừng hơn nửa dặm thì thấy sáng lờ mờ khiến bác nghĩ là ánh sáng ban ngày chiếu vào; đối với bác, đó là lối đi vào một con đường dẫn tới cuộc đời ở thế giới bên kia.

Đến đây, hiền sĩ Hamete Benengeli tạm gác chuyện Sancho và quay trở về với Don Quixote lúc này vừa sốt ruột vừa khấp khởi chờ ngày giao chiến với kẻ đã làm mất danh giá của con gái bà Dona Rodriguez. Chàng hy vọng sẽ mang lại công lý cho cô gái đã bị người ta xúc phạm một cách xấu xa. Một buổi sáng, chàng lên ngựa tập luyện chuẩn bị cho cuộc đọ sức ngày hôm sau; khi chàng thúc Rocinante xông lên tấn công, con vật lao thẳng tới một cái hang, nếu Don Quixote không ghì chặt cương, ắt hẳn nó đã lao xuống. Cũng may, chàng ghì kịp nên không xảy ra chuyện gì. Chàng lại gần hang, từ trên mình ngựa nhìn vào, bỗng thấy có tiếng kêu rằng: “Trên kia có tín đồ Ki tô giáo nào nghe thấy tôi hoặc giả có hiệp sĩ tốt bụng nào thương tới một kẻ có tội đang bị chôn sống, một thống đốc khốn khổ đã mất chức không?”

Nghe giống tiếng Sancho, Don Quixote lấy làm kinh ngạc, chàng cố gào thật to:

- Ai ở dưới đó? Ai kêu đấy?

Có tiếng vọng lên:

- Ai ở dưới này ư? Ai kêu ư? Còn ai nữa, ngoài Sancho đáng thương, giám mã của hiệp sĩ trứ danh Don Quixote, một kẻ có tội và bạc phúc nên đã làm thống đốc đảo Barataria!

Nghe thấy thế, Don Quixote lại càng kinh ngạc, nghĩ là Sancho Panza đã chết, oan hồn hiện về, chàng bảo:

- Với tất cả tấm lòng thành của một tín đồ Ki tô giáo, ta khẩn khoản yêu cầu ngươi nói cho biết ngươi là ai; nếu là hồn oan, hãy cho biết ngươi muốn ta làm gì giúp ngươi vì nếu nghề nghiệp của ta là cứu vớt những kẻ hoạn nạn trên đời này, ta cũng sẵn sàng ra tay giúp đỡ những kẻ khốn cùng ở bên kia thế giới không tự giúp mình được.

Có tiếng đáp:

- Thôi đúng rồi, con người đang nói đích thị là ông chủ Don Quixote của tôi, tiếng nói ấy nhất định không thể của ai khác.

- Ta là Don Quixote, chuyên nghề cứu vớt giúp đỡ người sống và cả người chết trong cơn hoạn nạn. Bởi vậy, hãy cho ta biết ngươi là ai vì ta đang băn khoăn. Nếu ngươi là giám mã Sancho Panza của ta, nếu ngươi đã chết, không bị quỷ bắt mà lại được Chúa thương, cho vào nơi luyện tội, Giáo hội Công giáo Rome có đủ các bài kinh cầu nguyện để rửa hết tội cho ngươi; riêng ta cũng sẽ cầu nguyện với tất cả khả năng của ta, bởi vậy, hãy khai hết ra và cho ta biết ngươi là ai.

Tiếng đáp:

- Ngài muốn tôi thề như thế nào, tôi cũng xin làm theo. Thưa ngài Don Quixote xứ Mancha, xin thề tôi chính là giám mã Sancho Panza của ngài và cả đời tôi chưa hề chết bao giờ. Tôi đã từ chức thống đốc vì những chuyện và lý do cần phải có nhiều thời gian mới nói ra được. Tối qua, tôi ngã xuống vực này cùng với con xám; nó không để yên cho tôi nói dối đâu, bằng chứng là nó đang đứng ở bên cạnh tôi.

Vừa hay, con vật rống lên ầm cả hang, tưởng đâu nó hiểu những lời nói của Sancho vậy.

- Thật là một bằng chứng hùng hồn, Don Quixote kêu lên, Sancho của ta ơi, ta đã nhận ra tiếng lừa kêu như thể chính ta kêu vậy, và cả tiếng anh nữa. Hãy chờ đấy, ta trở về lâu đài của công tước ở gần đây và sẽ gọi người đến kéo anh ra khỏi hang. Chắc anh có nhiều tội nên mới rơi xuống vực đó.

Sancho bảo:

- Ngài về rồi quay lại ngay nhé. Đã đến lúc tôi không thể ngồi đây chịu chôn sống và tôi đang chết dần vì sợ hãi.

Don Quixote quay về lâu đài kể với ông bà công tước chuyện không may của Sancho khiến ông bà lấy làm kinh ngạc tuy cũng đoán rằng chỗ bác rơi xuống là lối ra của một cái hầm đào từ bao đời nay. Có một điều ông bà không hiểu là bác đã từ bỏ chức thống đốc trở về mà không hề báo cho biết. Cuối cùng, người ta đem thừng chão tới hang rồi hè nhau kéo cả con xám lẫn Sancho từ nơi tối tăm ra ánh sáng mặt trời. Có một anh học trò nhìn thấy cảnh đó nói:

- Tất cả bọn thống đốc xấu xa đáng phải ra khỏi nơi mình cai trị như kẻ có tội này ra khỏi vực sâu: bụng đói, mặt mày nhợt nhạt, một xu không dính túi, có đúng không nào?

Nghe thấy vậy, Sancho đáp:

- Này, người anh em độc miệng, trong chín mười ngày tôi được người ta cho cai trị hòn đảo, không lúc nào tôi được ăn no bánh mì. Trong thời gian đó, tôi bị bọn thầy thuốc hãm hại và quân giặc dần gãy cả xương; tôi cũng chẳng có thời giờ để hưởng các quyền lợi và ăn lễ lạt. Đã như vậy - đúng như vậy, thiết tưởng tôi không đáng phải ra đi như lời anh nói. Nhưng thôi, mưu sự tại nhân thành sự tại thiên. Chỉ có Chúa biết được cái gì hay nhất và thích hợp nhất với mỗi người; con người ta phải biết thời biết thế mà hành động; đừng ai nói: “Ta sẽ không bao giờ uống nước dòng suối này”; tưởng rằng có mỡ, nào ngờ móc treo mỡ cũng không. Mong Chúa hiểu cho; thôi đủ rồi, tôi nói thế thôi mặc dù còn đủ sức nói.

Don Quixote khuyên:

- Sancho, chớ nổi nóng và cũng đừng phiền lòng về những điều người ta nói vì sẽ không bao giờ hết đâu. Miễn lương tâm mình không cắn rứt, ai nói cũng mặc. Khóa lưỡi những kẻ xấu mồm khác nào khóa cổng giữa cánh đồng. Nếu một thống đốc có lắm của cải khi rời nơi cai trị, thiên hạ gọi là kẻ cắp, nếu ra đi vẫn nghèo, họ bảo đồ ngu.

- Nếu vậy, Sancho nói, chắc chắn lần này họ sẽ bảo tôi là đồ ngu chứ không phải kẻ cắp.

Vừa đi vừa nói chuyện, hai thầy trò về tới lâu đài thì đã thấy ông bà công tước đứng chờ ngoài hành lang. Sancho chưa lên gặp công tước ngay vì còn muốn thu xếp cho con xám vào nghỉ trong chuồng; bác thoái thác là con vật đã mất ngủ cả đêm hôm trước ở quán trọ. Xong việc, bác lên trình diện ông bà công tước, quỳ xuống, nói:

- Thưa hai vị, mặc dù tôi không xứng đáng nhưng do ý muốn của hai vị, tôi được cai trị đảo Barataria. Tôi tới đó, trần trụi và bây giờ vẫn trần trụi, tôi không mất và cũng chẳng được gì. Tôi cai trị tốt xấu ra sao, đã có những người chứng kiến, cứ để cho họ nói. Tôi đã làm sáng tỏ nhiều điều nghi vấn, xử nhiều vụ án và luôn luôn phải chịu đói do ý thích của bác sĩ Pedro Recio ở Tirteafuera, thầy thuốc trên đảo, chuyên chăm sóc các thống đốc. Có một đêm, quân địch kéo lên đảo, tình hình rất nguy kịch; sau đó, dân đảo nói rằng họ đã giành được tự do và thắng lợi nhờ cánh tay dũng mãnh của tôi. Cầu Chúa phù hộ cho họ mạnh giỏi nếu họ nói thật. Tóm lại, trong thời gian đó, tôi đã lĩnh trách nhiệm của một thống đốc và tôi tự thấy hai vai mình không gánh vác nổi vì quả tình công việc đó quá nặng đối với sức tôi. Bởi vậy, không để cho chiếc ghế thống đốc lật đổ ngã nhào, tôi muốn lật nó nhào trước. Sáng hôm qua, tôi đã ra đi, bỏ lại hòn đảo y nguyên như cũ, vẫn những đường phố, nhà cửa, mái ngói như khi tôi đến. Tôi không vay mượn của ai và cũng không dính dáng vào buôn bán. Tuy tôi có ý định ban hành một vài đạo luật có ích, song tôi đã không làm, sợ không có ai theo, làm hay không cũng thế thôi. Như đã nói, tôi rời đảo ra đi, không có tùy tùng nào khác ngoài con xám của tôi. Bị rơi xuống vực, tôi mò mẫm tìm đường suốt cả đêm; sáng nay có ánh sáng mặt trời, tôi nhìn thấy lối ra mà không sao ra nổi, nếu cao xanh kia không phái ông chủ Don Quixote của tôi đến, tôi sợ phải ở lại dưới đó cho tới ngày cuối cùng của trái đất. Thưa công tước và phu nhân, thống đốc Sancho Panza này có mặt. Chỉ trong mười ngày làm thống đốc, tôi đã vỡ lẽ ra rằng tôi không thiết cai trị một hòn đảo, thậm chí cả trái đất này. Với lý do đó, tôi xin hôn chân hai vị. Bắt chước trẻ con chơi trò “Nhảy ra và đứng vào đây”, tôi nhảy ra khỏi nơi tôi cai trị và quay về hầu hạ ông chủ Don Quixote của tôi. Nói cho cùng, tuy đi với ông ấy tôi vừa ăn vừa giật mình nhưng, ít ra, tôi được ăn no; đối với tôi, ăn rau hay thịt chim cũng vậy thôi, miễn là đầy bụng.

Tới đây, Sancho kết thúc bài diễn thuyết. Trong lúc bác nói, Don Quixote chỉ nơm nớp lo bác tuôn ra cả ngàn chuyện nhảm. Khi thấy bác ngừng lời mà chỉ nói hớ một vài điểm, chàng hết lòng cảm tạ Trời đất. Công tước ôm hôn Sancho, nói rằng ngài lấy làm phiền lòng vì bác đã từ chức quá sớm, rồi ra ngài sẽ trao cho việc khác ở trong lãnh địa của ngài, nhẹ nhàng hơn lại nhiều bổng lộc hơn. Bà công tước cũng ôm hôn bác; bà bảo gia nhân phải cho bác ăn uống tử tế vì trông bác thiểu não quá.

Chương LVI

NÓI VỀ CUỘC GIAO CHIẾN PHI THƯỜNG CHƯA TỪNG THẤY GIỮA DON QUIXOTE XỨ MANCHA VỚI ANH HẦU TOSILOS NHẰM BẢO VỆ CON GÁI BÀ QUẢN GIA DONA RODRIGUEZ

Ông bà công tước không hối hận vì đã bày ra trò phong chức thống đốc cho Sancho Panza, nhất là cùng ngày hôm đó, quản gia trưởng về thuật lại tường tận những lời nói và hành động của Sancho trong thời gian bác nhậm chức. Khi nghe kể về cuộc tấn công lên đảo, nỗi sợ hãi của Sancho và cuộc ra đi của bác, ông bà lấy làm thú vị lắm. Tiếp theo, sách viết rằng ngày giao đấu đã tới. Công tước dặn đi dặn lại anh hầu Tosilos cách thức tiến hành để đánh bại Don Quixote mà không làm cho chàng bị thương hoặc bỏ mạng, ông bắt tháo sắt nhọn ở đầu mũi giáo, giải thích cho Don Quixote rằng giáo lý mà ông tôn sùng không cho phép cuộc giao chiến này gây ra án mạng, rằng chàng hãy lấy làm mãn nguyện vì ông đã để cho tự do hành động trên lãnh địa của mình mặc dù làm như vậy là chống lệnh của Giáo nghị hội cấm những cuộc thách đấu, vả chăng ông không muốn gây thêm căng thẳng vì cuộc giao đấu này đã ác liệt lắm rồi. Don Quixote đáp là ngài công tước cứ tùy nghi sắp đặt công việc, chàng nhất nhất tuân thủ. Ngày khủng khiếp đã tới. Theo lệnh công tước, người ta dựng một khán đài trên bãi đất ở trước lâu đài dành cho ban giám khảo và bên nguyên cáo tức là hai mẹ con bà quản gia. Từ khắp các xóm làng lân cận, dân chúng kéo đến như kiến vì cả người sống và người chết ở vùng này chưa hề nhìn thấy hoặc nghe nói về một cuộc giao chiến kỳ lạ như vậy.

Đầu tiên, chủ khảo bước vào đấu trường; ông kiểm tra bãi một lượt để xem có cạm bẫy hoặc vật gì khiến đấu thủ có thể vấp ngã không. Tiếp đến là hai mẹ con bà quản gia bước lên khán đài và ngồi vào chỗ, khăn chụp xuống mắt, thậm chí xuống tận ngực; họ tỏ ra rất xúc động thấy Don Quixote đã có mặt trên bãi, Liền đó, từ đằng xa, anh hầu Tosilos cao lớn tiến vào theo nhịp kèn, cưỡi một con ngựa lực lưỡng, mỗi bước đi rung chuyển cả mặt đất, vành mũ cụp xuống, toàn thân cứng đơ vì những vũ khí nặng nề sáng loáng. Ngựa của anh thuộc giống Priesland[218], ức nở, lông hai màu đen và trắng. Người chiến binh dũng cảm này đã được chủ mình là ngài công tước dặn dò kỹ lưỡng cách thức hành động khi chạm trán với hiệp sĩ dũng cảm Don Quixote xứ Mancha như: tuyệt đối không được đánh chết địch thủ; nếu bị tấn công thì phải né tránh, không được chống trả kẻo nguy đến tính mạng của đối phương, một điều chắc chắn sẽ xảy ra. Anh ta dạo một vòng quanh bãi, khi tới chỗ hai mẹ con bà quản gia ngồi, anh nhìn hồi lâu vào cô gái đòi anh phải cưới. Chủ khảo gọi Don Quixote lại (lúc này, chàng đã bước vào đấu trường); trước mặt Tosilos, ông hỏi mẹ con bà quản gia có đồng ý để Don Quixote xứ Mancha bênh vực cho không. Hai người trả lời đồng ý và coi tất cả mọi hành động của chàng trong vụ này là tốt, đúng và có hiệu lực. Ông bà công tước đứng trên một hành lang nhìn thẳng xuống bãi; xung quanh bãi có rất đông người tới để xem một cuộc đọ sức ác liệt chưa từng thấy. Điều kiện trận đấu là nếu Don Quixote thắng, đối phương của chàng phải lấy con gái bà Dona Rodriguez; nếu chàng thua, đối phương được miễn thực hiện lời yêu cầu của bà Rodriguez và cũng không phải bồi thường gì hết.

Chủ khảo chia đều ánh sáng mặt trời cho đôi bên[219] rồi bảo họ đứng vào vị trí quy định. Tiếng trống, tiếng kèn nổi lên vang trời, mặt đất rung chuyển dưới vó ngựa; người xem hồi hộp, kẻ mong chờ, người lo sợ kết quả tốt xấu của trận đấu. Mồm ra sức cầu nguyện Chúa và tình nương Dulcinea làng Toboso che chở, Don Quixote chăm chăm chờ nổi lệnh chiến đấu. Thế nhưng, anh hầu Tosilos lại có những ý nghĩ khác và trong đầu óc anh đang vấn vương một điều mà tôi sắp nói ra đây:

Số là trong lúc nhìn cô gái thù địch của mình, anh ta cảm thấy đó là người đàn bà xinh dẹp nhất, cả đời chưa hề gặp. Thế là chú bé mù kia, mà ta thường gọi là thần Ái tình, đã không bỏ lỡ cơ hội để khuất phục trái tim một kẻ tôi đòi và ghi thêm một thành tích vào bảng chiến công của mình: chú nhẹ nhàng tiến lại gần anh hầu đáng thương, không để ai trông thấy, đâm ngay một mũi tên dài bằng hai con sào vào sườn bên trái, xuyên qua tim anh ta. Quả thật, chú có thể làm việc đó một cách trơn tru vì thần Ái tình vô hình vô ảnh, muốn ra vào chỗ nào cùng được, không ai hỏi han bắt bẻ. Và thế là khi nổi hiệu bắt đầu trận đấu, anh hầu của chúng ta còn đang mải mê suy nghĩ tới nhan sắc của con người mà anh đã chọn làm chủ nhân đời mình, chẳng buồn để ý tới kèn trống. Trái lại, Don Quixote vẫn chăm chăm chờ; kèn vừa nổi lên, chàng phi tới kẻ địch bằng hết tốc lực của Rocinante; nhìn chủ xông lên phía trước, giám mã Sancho reo to:

- Cầu Chúa dẫn đường cho ngài, tinh hoa của các hiệp sĩ giang hồ! Cầu Chúa mang lại cho ngài chiến thắng vì chính nghĩa thuộc về ngài!

Thấy Don Quixote lao tới, Tosilos vẫn chẳng hề nhúc nhích; trái lại, anh lớn tiếng gọi người chủ trì trận đấu; ông này chạy lại xem anh muốn gì thì thấy hỏi:

- Thưa ngài, phải chăng có trận đấu này để xem tôi có cưới cô gái kia hay không?

Đáp:

- Đúng thế đấy.

- Nếu vậy, anh hầu nói, tôi e ngại cho lương tâm tôi sẽ bị cắn rứt nếu tôi tham gia vào cuộc chiến đấu này. Bởi vậy, xin thưa là tôi chịu thua cuộc và sẵn sàng cưới ngay cô gái kia.

Nghe Tosilos nói, chủ khảo kinh ngạc, không biết ăn nói ra sao vì ông cũng là một trong những người hiểu rõ sự bố trí trong vụ này. Thấy đối phương không xông ra nghênh chiến, Don Quixote dừng ngựa giữa chừng. Công tước không hiểu nguyên nhân vì sao cuộc giao chiến không tiếp tục; khi chủ khảo tới kể lại những lời của Tosilos, ông vô cùng ngạc nhiên và tức giận. Trong lúc đó, Tosilos tới trước mặt bà Dona Rodriguez, nói rõ to:

- Thưa bà, tôi muốn lấy con gái bà; tôi không muốn giành được bằng kiện cáo tranh chấp cái mà tôi có thể đạt được bằng sự giao hòa, không gây ra án mạng.

Nghe thấy rõ, chàng Don Quixote dũng cảm bảo:

- Đã vậy, ta được tự do, không bị ràng buộc bởi lời hứa nữa. Chúc cho họ thành đôi và gặp may mắn. Một khi Chúa đã trao nàng cho anh ta, cầu Thánh Peter ban phúc cho nàng.

Công tước xuống bãi, lại gần Tosilos, hỏi:

- Có đúng là hiệp sĩ chịu thua cuộc và, theo tiếng gọi của lương tâm bị cắn rứt, muốn cưới cô gái này không?

- Thưa ngài, đúng ạ, Tosilos đáp.

Sancho Panza có ý kiến:

- Anh ta làm rất đúng, hoài thóc ta cho gà người bới, làm như vậy có lợi hơn.

Tosilos vừa cởi dây buộc mũ vừa nhờ mọi người giúp một tay cho nhanh vì anh cảm thấy khó thở, không thể chịu được lâu hơn trong cái hộp chật chội này. Mọi người xúm vào cởi và bộ mặt anh hầu hiện ra lồ lộ. Trước cảnh tượng đó, Dona Rodriguez và con gái tru tréo:

- Đây là một sự lừa bịp! Một sự lừa bịp! Người ta đem Tosilos, anh hầu của công tước chủ tôi, đánh tráo người chồng thật của tôi. Chúa và đức vua hãy coi xét trò tinh quái này, nếu không muốn nói là một sự bịp bợm.

- Xin nàng chớ phiền lòng, Don Quixote can, đây không phải trò tinh quái, cũng chẳng phải sự bịp bợm; và dù có thế chăng nữa, lỗi không phải do ngài công tước mà ở bọn pháp sư xấu xa muốn hãm hại tôi. Chúng tức tối thấy tôi giành được vinh quang chiến thắng nên đã biến hóa mặt mũi chồng nàng thành khuôn mặt con người mà nàng bảo là anh hầu của công tước. Hãy nghe lời tôi và đừng quan tâm tới trò tinh ma của những kẻ muốn hại tôi, hãy lấy anh ta đi vì chắc chắn anh ta là người mà nàng muốn cưới làm chồng.

Câu nói của Don Quixote suýt nữa làm cho công tước nguôi giận và phá lên cười, ngài bảo:

- Những chuyện xảy đến với ngài Don Quixote thật ly kỳ khiến tôi phải nghĩ rằng anh hầu này của tôi là một người xa lạ. Nhưng thôi, ta hãy làm theo cách sau đây: nếu tất cả đồng ý, ta sẽ hoãn cưới trong mười lăm ngày, nhốt anh này lại vì anh ta làm chúng ta phân vân; có thể trong thời hạn đó, anh ta sẽ trở lại nguyên hình vì chắc rằng các pháp sư không thù ghét ngài Don Quixote lâu như vậy; vả lại, họ mưu mô thay hình đổi dạng thì có được lợi lộc gì đâu.

Sancho nói:

- Ồ, thưa ngài, bọn vô lại này vẫn có thói thay hình đổi dạng những ai có liên quan tới ông chủ tôi. Cách đây ít lâu, ông chủ tôi đánh bại một hiệp sĩ tên là Gương Sáng, ấy thế là chúng biến hóa chàng thành cậu tú Samson Carrasco, người cùng quê và là bạn chí thiết của thầy trò tôi. Chúng còn hóa phép bà Dulcinea làng Toboso của tôi thành một con bé nhà quê cục mịch. Bởi thế, tôi nghĩ rằng anh hầu này suốt đời vẫn là anh hầu, cho tới khi chết.

Con gái bà Rodriguez nói:

- Dù người có lòng thương tôi là ai chăng nữa, tôi cũng không quên ơn. Tôi thà làm vợ cái con cột một người hầu còn hơn làm nhân tình một hiệp sĩ để rồi sau đó bị ruồng bỏ, huống chi kẻ đã ruồng bỏ tôi lại không phải hiệp sĩ.

Cuối cùng, tất cả những chuyện đã xảy ra kết thúc bằng việc nhốt Tosilos vào một nơi để chờ anh trở lại nguyên hình, Mọi người hoan hô chiến thắng của Don Quixote. Số đông lấy làm buồn vì thấy hai hiệp sĩ không đánh nhau vỡ đầu xẻ tai như họ mong đợi, khác nào lũ trẻ tiu nghỉu khi kẻ phải tội treo cổ không ra bãi xử vì đã được bên nguyên hoặc tòa miễn xá. Người xem ra về, công tước và Don Quixote quay vào lâu đài, Tosilos bị đưa đi giam, hai mẹ con bà Rodriguez hể hả lắm vì thấy dù là cách nào, vụ này cũng sẽ kết thúc bằng một cuộc hôn nhân, còn Tosilos cũng không mong gì hơn.

Chương LVII

NÓI VỀ CUỘC CHIA TAY CỦA DON QUIXOTE VỚI CÔNG TƯỚC CŨNG NHƯ CHUYỆN XẢY RA GIỮA CHÀNG VỚI Ả ALTISIDORA TRÂNG TRÁO VÀ TINH QUÁI, THỊ Nữ CỦA BÀ CÔNG TƯỚC

Don Quixote cảm thấy cần phải bứt ra khỏi cuộc sống nhàn rỗi mà chàng đang hưởng trong lâu đài này. Chàng nghĩ rằng thiên hạ phải chịu biết bao thiếu thốn trong lúc chàng đắm mình vào những bữa tiệc và những cuộc vui chơi mà ông bà chủ lâu đài đã dành cho một hiệp sĩ giang hồ; chàng lo tới giờ phút gay go, tường trình trước Chúa về cuộc sống nhàn hạ và ẩn dật này. Bởi thế, một hôm, chàng xin phép ông bà công tước để lên đường. Hai ông bà đồng ý nhưng tỏ ra rất buồn phiền vì chàng ra đi. Bà công tước trao cho Sancho lá thư của vợ bác; nghe thư, bác vừa khóc vừa nói:

- Được tin tôi làm thống đốc, bà vợ Teresa Panza của tôi nuôi bao hy vọng trong lòng; nào ai ngờ đâu giờ đây tôi lại phải lẽo đẽo đi tìm kiếm những chuyện phiêu lưu mạo hiểm với ông chủ Don Quixote xứ Mancha của tôi! Tuy nhiên tôi lấy làm hài lòng thấy vợ tôi tỏ ra xứng đáng vì đã gửi hạt dẻ rừng biếu bà công tước, phải chi không gửi, tôi sẽ rất ân hận vì như thế là vô ơn. Có điều làm tôi yên lòng là món quà đó không thể coi như của hối lộ vì khi vợ tôi gửi biếu, tôi đã là thống đốc rồi. Vả chăng, một khi đã chịu ơn thì phải trả, dù ít dù nhiều. Tôi tới đảo nhậm chức với hai bàn tay trắng, ra đi cũng hai bàn tay trắng, cho nên, với tất cả lương tâm tôi, tôi có thể nói ra một điều quan trọng là: tôi sinh ra trần trụi và bây giờ cũng trần trụi, tôi không mất gì, cũng chẳng được gì.

Sancho tự nhủ như vậy lúc ra đi. Tối hôm trước, Don Quixote đã chào từ biệt ông bà công tước; sáng ra, chàng đeo vũ khi, lên ngựa, chuẩn bị khởi hành. Lúc này, chàng đang ở sân trước lâu đài. Từ các hành lang, mọi người nhìn xuống; ông bà công tước cũng có mặt. Sancho cưỡi con xám, mang theo túi hai ngăn, hành lý và lương thực; bác rất hài lòng vì quản gia trưởng - người đã sắm vai nữ bá tước Trifaldi - dúi cho bác một túi con trong đó có hai trăm đồng tiền vàng để chi dùng vào những việc cần thiết trên đường đi, Don Quixote không hay biết gì cả. Như đã nói ở trên, mọi người còn đang nhìn Don Quixote, bỗng đâu giữa đám nữ quản gia và thị nữ của bà công tước, cô hầu Altisidora trơ trẽn và tinh quái cất giọng rền rĩ:

- Hiệp sĩ kia, nghe đây. Hãy dừng cương và đừng thúc chân vào sườn con vật khó bảo. Hỡi con người dối giả, ta đâu phải rắn độc mà ngươi lẩn tránh, ta cũng chẳng phải cừu già mà là cừu non dễ bảo. Ôi, quái vật ghê tởm, ngươi đã ruồng bỏ người con gái xinh đẹp nhất trên các rặng núi của nữ thần Diana và trong các khu rừng của Venus. Độc ác như Vireno[220], lẩn lút như Aeneas[221], cầu cho quỷ sứ dẫn đường ngươi đi.

Kẻ vô đạo kia, móng tay sắc nhọn của ngươi giữ chặt trái tim người con gái yếu hèn và nhu mì này. Ngươi còn giữ của ta ba mảnh khăn trùm đầu và hai chiếc nịt từng ôm đôi chân trắng trẻo nhẵn nhụi như cẩm thạch. Ngươi còn mang theo hai ngàn tiếng thở dài của ta, những tiếng thở dài nóng bỏng thiêu cháy hai ngàn thành Troy ra tro bụi, nếu như trên đời có đủ hai ngàn thành Troy. Độc ác như Vireno, lẩn lút như Aeneas, cầu cho quỷ sứ dẫn đường ngươi đi.

Trái tim giám mã Sancho sẽ biến thành sắt đá và mãi mãi Dulcinea không được giải phép. Người đàn bà xấu số này phải chịu đựng hậu quả tội lỗi mà ngươi đã gây ra. Ở quê ta, đôi khi người lành phải gánh chịu thay cho kẻ ác. Mong cho những chuyện phiêu lưu thú vị của ngươi trở thành rủi ro bất hạnh, những thú tiêu khiển thành chuyện hão huyền và lòng chung thủy của ngươi biến thành bạc nghĩa. Độc ác như Vireno, lẩn lút như Aeneas, cầu cho quỷ sứ dẫn đường ngươi đi.

Dù đi tới đâu, ngươi cũng sẽ bị coi là kẻ bịp bợm, từ Seville tới Marchena, từ Granada tới Loja, từ Luân Đôn tới Anh. Nếu chơi bạc đánh cờ, ngươi sẽ không gặp những nước hay bài đẹp. Nếu cắt gọt chai chân, ngươi sẽ bị trầy da xước thịt, và nếu ngươi nhổ răng, chân răng sẽ dính chặt vào hàm. Độc ác như Vireno, lẩn lút như Aeneas, cầu cho quỷ sứ dẫn đường ngươi đi.

Trong lúc nàng Altisidora đáng thương than thở như vậy, Don Quixote vẫn đứng yên; nghe xong, chàng không trả lời, quay lại hỏi giám mã:

- Sancho của ta, vì danh dự tổ tiên nhà anh, ta khẩn khoản yêu cầu anh nói thật. Chẳng hay anh có lấy ba mảnh khăn trùm đầu và đôi nịt của người con gái si tình này không?

Sancho đáp:

- Tôi có lấy ba mảnh khăn, còn như bảo tôi lấy đôi nịt có khác gì bảo tôi đã leo lên núi Ubeda.

Bà công tước lấy làm ngạc nhiên về thái độ trơ tráo của Altisidora; mặc dù bà vẫn biết ả xưa nay liều lĩnh, nhả nhớt và bạo miệng nhưng không ngờ tới mức có những hành động quá đáng như vậy; bà càng ngạc nhiên vì không được biết trước có trò này. Đã thế, công tước còn nói hùa vào:

- Thưa ngài hiệp sĩ, tôi nghĩ là ngài đã làm một chuyện không hay vì sau khi được đối đãi tử tế ở lâu đài của chúng tôi, ngài nỡ lòng nào lấy của cô hầu này ba mảnh khăn trùm đầu, chưa kể tới đôi nịt. Đó là những dấu hiệu của lòng dạ xấu xa, những biểu hiện không xứng đáng với thanh danh của ngài. Hãy trả lại đôi nịt nếu không, tôi sẽ thách ngài cùng tôi một phen sống mái cho dù lũ pháp sư độc ác làm biến dạng mặt mũi tôi như chúng đã làm đối với anh hầu Tosilos, kẻ đã giao tranh với ngài.

Don Quixote đáp:

- Chúa không muốn tôi rút gươm đánh lại một người danh tiếng như ngài, một người đã ban cho tôi bao ân huệ. Tôi xin hoàn lại những mảnh khăn vì Sancho nhận có giữ; song, tôi không thể trả đôi nịt vì cả tôi lẫn Sancho không hề lấy. Nếu cô hầu của ngài chịu khó lục lọi các xó xỉnh, chắc sẽ tìm ra. Thưa ngài công tước, tôi chưa hề ăn cắp và nghĩ rằng suốt đời tôi sẽ không lấy cắp của ai nếu như Chúa không bỏ rơi tôi. Cô hầu nói là yêu tôi, tôi không có lỗi trong chuyện đó nên không phải xin lỗi cô ta và ngài. Mong ngài có những ý nghĩ tốt đẹp hơn và cho phép tôi tiếp tục lên đường.

Bà công tước nói:

- Cầu Chúa phù hộ cho ngài ra đi được may mắn để chúng tôi luôn luôn nhận được tin tốt lành về những chiến công của ngài. Mời ngài lên đường cho. Ngài còn ở lại thì chỉ làm cho ngọn lửa thêm bùng cháy trong lòng các thị nữ đang chiêm ngưỡng ngài. Tôi sẽ trừng trị thị nữ của tôi để từ nay trở đi ả không nhìn lệch lạc và ăn nói xằng bậy nữa.

Altisidora lại lên tiếng:

- Hỡi hiệp sĩ dũng cảm, chàng hãy nghe em nói một lát nữa thôi. Em xin lỗi vì đã đổ riệt cho chàng lấy cắp đôi nịt. Có Chúa và lòng em chứng giám, em đang đeo ở chân; em quả là đãng trí, chẳng khác một người cưỡi trên lưng lừa mà cứ đi tìm con lừa đó.

- Đã bảo mà, Sancho nói; tôi đâu thèm tàng trữ của ăn cắp. Nếu muốn làm việc đó, tôi thiếu gì cơ hội khi còn giữ chức thống đốc.

Don Quixote ngả đầu chào ông bà công tước và những người có mặt rồi giật cương quay ngựa. Sancho cưỡi lừa theo sau; hai thầy trò rời khỏi lâu đài, hướng về thành Saragossa thẳng tiến.

Chương LVIII

DON QUIXOTE GẶP HẾT cuộc PHIÊU Lưu NÀY TỚI CUỘC PHIÊU LƯU KHÁC

Được đi tự do trên cánh đồng bát ngát, lại không phải nghe những lời tán tỉnh của ả Altisidora, Don Quixote cảm thấy mình như hổ về rừng, tinh thần trở lại sảng khoái để tiếp tục làm nhiệm vụ hiệp sĩ giang hồ; chàng quay lại bảo giám mã:

- Sancho, tự do là một trong những món quà quý nhất Chúa dành cho con người, những kho báu nằm trong lòng đất hay dưới đáy biển cũng không thể so sánh được. Vì tự do, cũng như vì danh dự, con người ta có thể phải liều thân. Cuộc sống gò bó là điều bất hạnh lớn nhất cho con người. Sancho, ta nói vậy vì hẳn anh cũng nhìn thấy cảnh giàu sang phú quý dành cho chúng ta trong lâu đài mà ta vừa từ biệt. Thế nhưng, giữa những bữa tiệc linh đình, bên chén rượu ngon, ta vẫn cảm thấy bị cái đói giày vò, đó là vì ta không được thưởng thức một cách tự do như khi những bữa tiệc đó là của chính mình. Một khi phải nghĩ tới việc trả nợ những ân huệ mình đã nhận, con người cảm thấy mình bị trói buộc, tâm trí không thoải mái. Sung sướng thay kẻ nào được Chúa ban cho miếng bánh mì vì ngoài Chúa, kẻ đó không phải hàm ơn ai cả.

Sancho nói:

- Tuy nhiên, như ngài vẫn thường bảo tôi, thật là một điều không hay nếu ta tỏ ra bội bạc đối với cái túi đựng hai trăm đồng tiền vàng do quản gia trưởng của công tước đưa cho mà tôi đang thủ trong ngực như một lá cao thần hiệu để dùng khi hữu sự. Không phải lúc nào cũng gặp những lâu đài tiếp đón tử tế đâu, có khi ngã vào những quán trọ và bị ăn đòn cơ.

Vừa trò chuyện hàn huyên, đôi thầy trò giang hồ đi được hơn một dặm đường thì thấy có khoảng trên một chục người mặc quần áo nhà nông đang ngồi trên một bãi cỏ xanh, áo khoác ngoài trải làm đệm ngồi. Gần đấy có những tấm khăn trắng thẳng căng và xếp gần nhau như che phủ vật gì bên trong. Thấy vậy, Don Quixote tiến lại gần những người đang ăn, lễ phép chào rồi lên tiếng hỏi:

- Chẳng hay những tấm kia che phủ vật gì vậy?

Một người đáp:

- Thưa ngài, dưới những tấm khăn có những bức tranh chạm nổi để bày trên hương án làng chúng tôi. Chúng tôi phải trùm khăn cho khỏi sây sát và vác trên vai cho khỏi gãy.

- Tôi rất muốn xem nếu được các ông cho phép, Don Quixote nói. Những bức tranh được mang vác như vậy hẳn là tranh quý.

- Còn phải nói, một người khác đáp. Cứ xem giá thì biết vì không bức nào dưới năm chục ducat cả; để ngài thấy tôi không nói sai, xin chờ một chút, ngài sẽ được nhìn tận mắt.

Nói rồi, người đó đứng dậy, tới kéo tấm khăn phủ lên bức tranh thứ nhất; đó là bức Thánh George cưỡi ngựa, dưới chân có một con rồng đang quằn quại, một lưỡi giáo xuyên qua họng, nom rất dữ tợn như các họa sĩ thường miêu tả; toàn bức tranh bừng bừng như đám lửa đỏ.

Nhìn tranh, Don Quixote nói:

- Đây là một trong những hiệp sĩ giang hồ tài ba nhất của thiên quân, tên là đức Thánh George; ngài còn là người bảo vệ cho các cô thiếu nữ. Ta hãy xem bức khác.

Bác nông phu lật tấm khăn thứ hai; đó là tranh Thánh Martin cưỡi ngựa, đang chia cho một người nghèo nửa manh áo của mình. Thoạt nhìn, Don Quixote nói ngay:

- Hiệp sĩ này cũng là một trong số các nhà phiêu lưu mạo hiểm theo đạo Ki tô. Sancho, ta cho rằng tính ngài rộng rãi hơn là dũng cảm như anh có thể nhận thấy vì ngài chia cho người nghèo khổ kia một nửa tấm áo; chắc chắn khi ấy đang mùa đông, nếu không ngài đã cho cả vì ngài rất thương người.

- Không phải thế đâu, Sancho bảo; chắc là vì ngài nhớ tới câu tục ngữ nói rằng: “Cho ai cái gì, giữ lại cái gì đều phải tính.”

Don Quixote cười rồi yêu cầu tiếp tục cho xem. Tấm khản thứ ba lật lên để lộ bức Thần bảo hộ nước Tây Ban Nha cưỡi ngựa, tay cầm thanh gươm đẫm máu, đang đánh đuổi đám quân Moor và giẫm lên đầu bọn chúng. Don Quixote giới thiệu:

- Đây mới đúng là một hiệp sĩ; ngài thuộc đạo quân của đức Chúa; tên ngài là Thánh James Diệt Moor, một trong những hiệp sĩ dũng cảm nhất trên đời trước đây; hiện nay, ngài cũng là một trong các vị thánh dũng cảm nhất.

Lật một tấm khăn khác, thấy tranh Thánh Paul ngã ngựa, với tất cả những chi tiết về sự cải tà quy chính của ngài như họa sĩ thường vẽ. Tranh rất sinh động, tưởng đâu đức Chúa đang nói và Thánh Paul đang trả lời vậy.

Don Quixote chỉ vào tranh, nói:

- Sinh thời, ngài là kẻ thù số một của Thiên Chúa Giáo hội, sau đó trở thành người bảo vệ số một; ngài sống là hiệp sĩ giang hồ, thác là một vị thánh vững vàng, hết lòng bảo vệ quyền lợi của Giáo hội; ngài chính là Thánh Paul, trường học của ngài là cả thiên không bao la và thầy học của ngài là đức Chúa.

Xem hết các bức tranh, Don Quixote bảo những người khuân vác lấy khăn trùm lại rồi nói với họ:

- Anh em ạ, tôi gặp điềm lành vì đã được xem các bức tranh này. Những vị thánh và hiệp sĩ trong tranh cũng hành nghề như tôi, tức là nghề cung kiếm. Chỉ có một điều khác biệt giữa tôi và các vị đó: họ là bậc thánh và chiến đấu theo cách của thánh thần, còn tôi là kẻ có tội và chiến đấu theo cách người trần. Họ chinh phục thiên không bằng sức lực của cánh tay, còn tôi cho tới giờ cũng không biết mình chinh phục cái gì bằng công sức của mình. Nhưng nếu nàng Dulcinea làng Toboso của tôi tai qua nạn khỏi, số phận tôi sẽ tốt đẹp hơn, đầu óc cũng tỉnh táo hơn và có thể tôi sẽ bước vào một con đường sáng sủa hơn hiện nay.

- Mong sao điều mong muốn của ngài trở thành sự thật, Sancho nói.

Đám nông phu lấy làm ngạc nhiên trước bộ dạng và lời nói của Don Quixote; họ không hiểu được nửa phần những lời chàng nói. Ăn xong, họ vác tranh lên vai, chào Don Quixote rồi tiếp tục đi.

Một lần nữa, Sancho cảm thấy như chưa bao giờ hiểu nổi chủ mình. Bác ngạc nhiên về những kiến thức của Don Quixote, tưởng đâu không có chuyện gì hoặc sự kiện gì trên đời mà chàng không biết và không thuộc làu làu; bác nói với chủ:

- Thưa ông chủ của tôi, nếu như chuyện vừa xảy ra có thể coi là một cuộc phiêu lưu, tôi nghĩ rằng đó là cuộc phiêu lưu êm ái nhất trong suốt các lần xuất hành. Cho tới khi kết thúc, thầy trò ta không hề bị một gậy nào và cũng không gặp nguy hiểm gì, không phải đặt tay vào đốc gươm, không ngã vật xuống đất và cũng không phải nhịn đói nhịn khát. Cảm tạ Thượng đế đã cho tôi chứng kiến tận mắt một cuộc phiêu lưu thú vị như vậy.

- Sancho, anh nói đúng đấy, Don Quixote bảo, tuy nhiên phải hiểu rằng mỗi thời mỗi khác và không phải lúc nào cũng gặp may mắn đâu. Cái mà kẻ phàm tục thường gọi là điềm lành tuy không dựa trên một lý lẽ nào, vẫn được người ta coi là một sự kiện tốt lành. Có một người mê tín một buổi sáng vừa bước ra khỏi nhà thì gặp một thầy tu thuộc dòng Thánh Francis phúc hậu, thế là ông ta quay ngoắt vào nhà như thể gặp phải một con quái vật; một người khác đánh vãi muối ra bàn rồi đâm ra lo buồn, tưởng đâu tạo hóa phải báo trước những chuyện không may sẽ xảy đến bằng những tín hiệu nhỏ nhặt như vậy. Một người khôn ngoan và theo đạo Ki tô không nên căn cứ vào những chuyện không đâu để đoán xem Thượng đế muốn làm gì. Scipio[222] tới châu Phi, bị vấp ngã khi nhảy xuống đất; binh lính coi đó là điềm gở; trái lại, ông ôm mảnh đất và nói: “Châu Phi ơi, ngươi không chạy thoát đâu vì ta đã ôm chặt trong tay rồi.” Bởi vậy, Sancho ạ, được nhìn những bức tranh đó là một điều hết sức may mắn cho ta.

- Tôi cũng nghĩ thế, Sancho đáp. Bây giờ, xin ngài cho biết nguyên nhân vì sao khi sắp ra trận, những người Tây Ban Nha cầu cứu Thánh James Diệt Moor và hô: “Cầu Thánh James đóng chặt nước Tây Ban Nha!” Phải chăng nước Tây Ban Nha để ngỏ cửa nên cần phải đóng lại? Hay đó là một nghi lễ?

- Sancho, anh thật quá ngây thơ, Don Quixote đáp; nên biết rằng Thượng đế đã cử hiệp sĩ vĩ đại có huân chương Chữ thập đỏ làm thần bảo hộ nước Tây Ban Nha. Trong những cuộc đọ sức gay go với quân Moor, binh lính Tây Ban Nha cầu cứu ngài, coi như thần hộ mệnh cho họ trong chiến trận; có nhiều lần người ta trông thấy rõ ràng ngài xông vào trận đánh đuổi chém giết từng trung đội kỵ binh Moor. Về điều này, ta có thể dẫn ra đây rất nhiều ví dụ kể trong những chuyện Tây Ban Nha có thật.

Quay sang vấn đề khác, Sancho nói với chủ:

- Thưa ngài, tôi lấy làm lạ về thái độ trơ trẽn của Altisidora, thị nữ của bà công tước; chắc hẳn kẻ mà ta thường gọi là thần Ái tình đã bắn cô ả trọng thương. Thiên hạ bảo rằng ông thần đó là một chú bé mù dở, mắt toét nhèm, nói đúng hơn là không trông thấy gì; một khi ông ta nhắm bắn vào một trái tim thì dù nó bé đến đâu mũi tên cũng trúng đích và xuyên thủng. Tôi còn nghe nói rằng những mũi tên của thần Ái tình trở nên cùn đối với những cô gái e lệ nết na, nhưng đối với ả Altisidora này, chắc hẳn những mũi tên đó sẽ càng sắc nhọn.

Don Quixote bảo:

- Sancho, phải biết rằng thần Ái tình không kiêng nể ai và cũng không phân biệt phải trái; với tính chất giống như thần Chết, thần Ái tình tấn công vào những cung điện thâm nghiêm của các vua chúa cũng như những túp lều tranh của người chăn cừu, và một khi đã nắm chắc một linh hồn, công việc đầu tiên của nó là làm cho con người ta mất hết sợ hãi và xấu hổ. Chính vì không biết xấu hổ nên nàng Altisidora đã nói lên những ý nghĩ của mình khiến bụng ta thấy khó xử hơn là thương hại.

Sancho kêu lên:

- Độc ác thay! Vô ơn bạc nghĩa thay! về phần tôi, xin nói là chỉ một lời tỏ tình của cô ả cũng đủ cho tôi phải bó gối quy hàng. Chao ôi, quả là tim bằng đá, dạ bằng đồng, lòng bằng vữa! Nhưng tôi không hiểu cô ta thấy ở ngài có ưu điểm gì mà chết mệt như thế. Mê vì ngài hào hoa phong nhã hay vì điển trai? Hay vì tất cả những điểm đó gộp lại? Thú thật, nhiều khi tôi đứng ngắm ngài suốt từ gót chân lên ngọn tóc mà chỉ thấy sợ chứ chẳng mê mẩn gì. Tôi nghe nói trai gái mê nhau chủ yếu về sắc; bởi vậy, tôi không biết vì sao cô ả khốn khổ kia mê mẩn một khi ngài chẳng đẹp đẽ gì.

Don Quixote đáp:

- Sancho, anh nên hiểu rằng có hai cái đẹp: đẹp tâm hồn và đẹp thể xác. Cái đẹp của tâm hồn biểu hiện ở trí tuệ, phẩm hạnh, cách xử thế, tính quảng đại, gia phong nề nếp, và tất cả những đức tính đó có thể tìm thấy ở một con người xấu xí. Nếu ta nhìn vào cái đẹp đó và gạt cái đẹp thể xác sang một bên, thường khi tình yêu nảy nở mãnh liệt hơn nhiều. Sancho, ta tự thấy chẳng đẹp đẽ gì song cũng không đến nỗi đui què mẻ sứt. Một người lương thiện và không quá xấu xí vẫn có thể được yêu nếu có những đức tính của tâm hồn như ta nói ở trên.

Vừa đi vừa trò chuyện, hai thầy trò tạt vào một khu rừng ở bên đường. Bỗng đâu, bất ngờ Don Quixote bị vướng vào một tấm lưới màu xanh chăng trên cây. Không đoán ra chuyện gì, chàng bảo giám mã:

- Sancho, ta ngờ ngợ rằng những tấm lưới này báo hiệu một trong những cuộc phiêu lưu chưa từng thấy. Cứ đánh chết ta đi nếu như đây không phải là lũ pháp sư muốn hại ta và đưa ta vào lưới để cản đường ta đi; chúng muốn trả thù vì ta đã tỏ ra quá cứng rắn với nàng Altisidora. Nhưng ta tuyên bố với chúng rằng dù những tấm lưới này không phải bằng chỉ xanh mà là kim cương rắn chắc, thậm chí chắc hơn cả tấm lưới mà thần Lò Rèn hay ghen đã dùng để giam giữ Venus và Mars, ta cũng sẽ chặt tung như thể lưới bằng cói biển hay xơ bông vậy.

Chàng đang định tiến lên phá lưới bỗng đâu có hai cô gái chăn cừu rất xinh đẹp từ một bụi cây bước tới trước mặt. Thực ra, họ mặc giả mục đồng vì áo ngắn và váy của họ may bằng gấm quý, xin chữa lại là váy may bằng lụa vàng rất đắt tiền. Tóc hai người xõa trên vai, óng vàng không thua gì ánh mặt trời, đầu mang vòng hoa nguyệt quế xanh và mồng gà đỏ, tuổi chừng mười lăm trở lên hoặc không quá mười bảy, mười tám.

Cảnh tượng này làm Sancho kinh ngạc, Don Quixote hồi hộp, và cả mặt trời cũng phải dừng lại để ngắm. Bốn người đều đứng yên như tượng. Cuối cùng, người lên tiếng trước là một trong hai cô gái chăn cừu, cô nói:

- Xin ngài hiệp sĩ hãy dừng lại, chớ nên làm rách lưới bởi vì chúng tôi chăng lưới không phải định hại ngài mà chỉ để mua vui thôi. Biết rằng ngài sẽ hỏi vì sao chúng tôi chăng lưới và chúng tôi là ai, xin thưa vắn tắt như sau: cách đây hai dặm có một làng gồm nhiều gia đình quyền quý và nhà quý tộc giàu sang. Một số người trong làng bàn nhau đưa vợ con, bạn bè và họ hàng thân thuộc tới vui chơi nơi đây, một trong những thắng cảnh của vùng này. Tại đây, chúng tôi tụ tập nhau lại thành một Arcadia[223] thứ hai, con trai con gái cải trang làm mục đồng. Chúng tôi đã học thuộc hai bài thơ bằng tiếng Bồ Đào Nha, một bài của nhà thơ nổi tiếng Garcilaso, một bài của Camoens trứ danh, nhưng chưa có dịp biểu diễn. Chúng tôi mới tới đây hôm qua và đã dựng được mấy túp lều ở lùm cây đằng kia, bên bờ một con suối tưới mát những cánh đồng này. Tối qua, chúng tôi chăng những tấm lưới này lên cây; tiếng hò reo của chúng tôi sẽ làm lũ chim hoảng sợ sa vào lưới. Nếu ngài vui lòng quá bộ ghé chơi, chúng tôi xin tiếp đón niềm nở và chu đáo bởi chưng mọi ưu phiền không thể xâm nhập nơi đây.

Nói tới đó, cô gái ngừng lời; Don Quixote đáp:

- Thưa tiểu thư vô cùng xinh đẹp, chắc hẳn khi bất chợt nhìn thấy nữ thần Diana đang tắm, chàng Antaeus cũng không ngạc nhiên hơn tôi khi đứng trước dung nhan của tiểu thư. Tôi hoan nghênh thú tiêu khiển của tiểu thư và xin đa tạ những lời mời của tiểu thư. Nếu tôi có thể giúp được gì, mong tiểu thư cứ sai bảo, chắc chắn sẽ vừa ý vì nghề nghiệp của tôi không có gì khác là tỏ ra biết ơn và làm điều tốt cho mọi người[224], nhất là những nhân vật quyền quý như tiểu thư. Những tấm lưới này chỉ chiếm một khoảng đất nhỏ hẹp, phải chi chúng che kín mặt đất, tôi hứa sẽ tìm đường ở những thế giới khác mà đi, không dám làm rách.

Và để tiểu thư không nghĩ là tôi nói quá đáng, xin biết cho rằng kẻ đã hứa với tiểu thư không phải ai khác ngoài Don Quixote xứ Mancha, nếu như đã có khi nào tiểu thư nghe nhắc tới cái tên này.

- Bạn gái yêu quý của tôi ơi, cô thứ hai kêu lên, thật là đại hạnh cho chúng ta! Bạn có biết đại nhân đứng trước mặt đấy là ai không? Xin nói để bạn rõ, ngài là con người dũng cảm nhất, chung tình nhất, thanh lịch nhất trên đời nếu như cuốn sách viết về những chiến công của ngài không lừa dối ta; cuốn sách ấy đã được xuất bản và tôi đã đọc. Tôi cam đoan rằng người cùng đi với ngài là giám mã Sancho Panza, nói năng có duyên không ai bằng.

- Đúng thế đấy, Sancho bảo, tôi chính là anh giám mã có duyên mà cô vừa nhắc tới, còn đây là ngài Don Quixote xứ Mancha mà người đời đã viết thành truyện và in thành sách.

Cô kia nói:

- Bạn ơi, nếu vậy ta phải mời ngài nghỉ lại. Cha mẹ và anh chị em chúng ta sẽ rất vui sướng. Tôi cũng đã được nghe giới thiệu về lòng dũng cảm và những đức tính khác của ngài như bạn vừa nói. Thiên hạ đồn rằng ngài là người tình bền gan vững chí nhất đời, tình nương của ngài là nàng Dulcinea làng Toboso mà cả nước Tây Ban Nha công nhận là biểu hiện của sắc đẹp.

Don Quixote đáp:

- Thiên hạ công nhận là đúng, trừ phi nhan sắc tuyệt thế của hai tiểu thư khiến mọi người phải suy nghĩ lại. Nhưng xin hai tiểu thư chớ mất công giữ tôi vì yêu cầu thúc bách của nghề nghiệp không thể cho phép tôi nghỉ ngơi.

Lúc này, có anh trai của một cô tới; anh ta cũng cải trang làm mục đồng, áo quần sang trọng không kém hai cô gái nọ. Các cô bèn giới thiệu với anh rằng người đang đứng đấy là hiệp sĩ Don Quixote xứ Mancha dũng cảm, còn người kia là giám mã của chàng. Vốn biết tiếng chàng vì đã đọc truyện, anh chăn cừu lịch thiệp khẩn khoản mời Don Quixote cùng đi tới lều khiến chàng hiệp sĩ không thể từ chối được. Lúc này, cuộc săn chim bắt đầu; tiếng hò reo nổi lên, bầy chim định tránh nơi nguy hiểm nhưng lại lao đầu vào vì bị màu sắc của lưới đánh lừa. Những tấm lưới chứa đầy các loại chim. Có tới trên ba chục người tập trung tại đó, áo quần bảnh bao, cải trang làm người chăn cừu, nam cũng như nữ; khi được tin Don Quixote và giám mã của chàng ở đây, họ lấy làm thú vị lắm vì đã được biết chàng qua cuốn sách. Họ bèn chạy lại khu lều, tại đó đã bày sẵn những bàn tiệc đầy ắp món ăn sang trọng và tinh khiết. Họ mời Don Quixote ngồi vào ghế danh dự; không người nào không ngạc nhiên khi thấy hình dạng chàng. Tiệc tan, Don Quixote cất tiếng khoan thai nói:

- Có người bảo rằng kiêu ngạo là một trong những tội lỗi lớn nhất mà con người ta mắc phải. Riêng tôi cho rằng đó là sự vong ơn bội nghĩa, căn cứ vào câu thiên hạ thường bảo: địa ngục đầy rẫy kẻ vong ơn. Từ khi biết suy nghĩ, tôi đã hết sức cố tránh tội lỗi đó. Một khi tôi chịu ơn mà không trả được, ít nhất tôi cũng tỏ rằng mình có ý định đó, và nếu làm như vậy cũng vẫn chưa đủ, tôi sẽ ca ngợi những nghĩa cử vì đó cũng là một cách trả ơn. Trên thực tế, hầu hết những người chịu ơn đều không thể đền ơn một cách tương xứng. Bởi vậy, Chúa đứng trên hết vì người là ân nhân tối cao, và những tặng vật của người trần khác xa những tặng vật của Chúa ban cho, không so sánh nổi. Trong trường hợp đó, lòng biết ơn bù đắp một phần nào cho sự bất lực, kém cỏi của con người. Tôi vô cùng biết ơn sự tiếp đón nồng hậu của các vị song không có gì để đền đáp một cách xứng đáng. Trong phạm vi khả năng nhỏ bé của mình, tôi xin mang hết sức lực phục vụ các vị, hứa rằng trong hai ngày liền, giữa con đường cái đi Saragossa này, tôi công nhận hai tiểu thư mặc giả mục đồng đây là những cô gái mỹ miều và lịch thiệp nhất trong thiên hạ, chỉ thua kém nàng Dulcinea làng Toboso vô song, tình nương duy nhất của lòng tôi. Tôi nói vậy không có ý làm phật lòng những người nghe, nam cũng như nữ.

Từ nãy, Sancho vẫn chăm chú theo dõi; tới đây, bác lớn tiếng nói:

- Liệu có ai trên đời này dám bảo và dám cam đoan rằng ông chủ tôi điên rồ không? Xin hỏi các vị chăn cừu: có cha xứ nào, dù khôn ngoan tài giỏi đến đâu, nói được những điều ông chủ tôi vừa nói không? Có hiệp sĩ giang hồ nào, dù nổi tiếng dũng cảm, hứa làm những điều ông chủ tôi vừa hứa không?

Don Quixote quay phắt về phía Sancho, mặt hầm hầm mắng:

- Ôi, Sancho, liệu trên khắp thế gian này có người nào không bảo mi là một thằng vừa ngốc đặc lại vừa ranh ma quỷ quái không? Ai bảo mi dính dáng vào công việc của ta? Ai cho phép mi chứng minh rằng ta khôn hay dại? Thôi, câm mồm đi, không được cãi, và hãy chăm lo cho Rocinante, nếu thấy yên cương của nó tuột thì buộc lại. Bây giờ, hãy để ta thực hiện lời hứa; một khi chân lý ở về phía ta, mi có thể coi tất cả những ai nói ngược lại là nói láo.

Rồi chàng đùng đùng đứng dậy khiến mọi người phải ngạc nhiên, không hiểu nên coi chàng là người khôn hay dại. Họ lấy lời can ngăn, nói rằng họ rất hiểu tấm lòng biết ơn của chàng, hà tất phải có những hành động nào khác để chứng minh lòng dũng cảm vì những chiến công của chàng ghi trong sách cũng đủ nói lên rồi. Nhưng Don Quixote có nghe đâu; chàng nhảy phắt lên Rocinante, một tay ôm khiên, một tay cầm giáo, xông ra giữa con đường cái nằm bên một cánh đồng cỏ xanh tươi; Sancho cưỡi lừa đi đằng sau; đám người chơi trò mục đồng cũng theo chân để xem lời hứa kỳ quặc chưa từng thấy của chàng dẫn đến kết quả gì?

Như đã kể trên, Don Quixote ra giữa đường, cất tiếng oang oang:

- Hỡi khách qua đường, hiệp sĩ, giám mã, người cưỡi ngựa, kẻ đi bộ, dù các người đang đi trên con đường này hay sẽ đi trong hai ngày tới, nên biết rằng hiệp sĩ giang hồ Don Quixote xứ Mancha đang đứng tại đây để khẳng định rằng nhan sắc của các nữ thần ở trên những cánh đồng và khu rừng này vượt lên trên tất cả mọi nhan sắc và mọi sự lịch thiệp trên thế gian nếu không kể tới nàng Dulcinea làng Toboso, người tình của lòng ta. Bởi vậy, kẻ nào nói ngược hãy lại đây, có ta đứng đợi.

Chàng nhắc đi nhắc lại hai lần và cả hai lần đều không có ai nghe thấy. Sự đời run rủi khéo làm sao, lát sau thấy trên đường có một đám đông đi tới; họ cưỡi ngựa, đa số có giáo trong tay, xô đẩy nhau đi rất vội vàng. Trước cảnh tượng đó, những người theo chân Don Quixote vội quay ngoắt tránh xa đường cái vì biết rằng nếu nán lại có thể gặp nguy hiểm. Don Quixote vẫn vững tâm đứng chờ, còn Sancho dùng ngay đôi mông Rocinante làm khiên chống đỡ. Lúc này, đám người cầm giáo tới gần lắm rồi, một người đi đầu hét lớn:

- Đồ quỷ, tránh ra kẻo lũ bò mộng xéo tan xác ra bây giờ!

Don Quixote đáp:

- Thôi đi, quân đê tiện, ta đâu sợ bò mộng, dù là những con dữ tợn nhất trên bờ sông Jarama. Quân súc sinh kia, hãy đồng thanh công nhận chân lý ta vừa nêu ra nếu không, hãy cùng ta giao chiến.

Người chăn bò không kịp trả lời và ví thử Don Quixote muốn tránh cũng không kịp nữa rồi: cả đàn bò mộng và những con bò nhà hiền lành đi kèm, cùng cả đám chăn bò và một số người khác (họ đưa bò mộng tới nơi tại đó sẽ tổ chức đấu bò vào ngày hôm sau) lao thẳng vào Don Quixote, Sancho, Rocinante và con xám, vật ngã xuống đất, giẫm lên mà đi. Sancho nhừ tử, Don Quixote hoảng hồn, con xám đau đớn, Rocinante xiêu vẹo. Cuối cùng, tất cả cũng đứng được dậy. Don Quixote vội đuổi theo đàn bò, ngã xiêu ngã vẹo, hét lớn:

- Dùng lại, chờ đấy, quân đê tiện súc sinh! Hiệp sĩ này sẵn sàng một mình nghênh chiến với các người, không như những kẻ thường nói: nếu quân địch rút lui, hãy bắc cho chúng một chiếc cầu bằng bạc!

Thế nhưng, bọn người chăn bò đang vội đi, chẳng buồn dừng lại, coi những lời dọa dẫm của Don Quixote như những đám mây bay trên trời từ hồi năm ngoái vậy. Mệt quá, Don Quixote ngồi bệt xuống đường, tức đầy ruột vì thù không trả, chờ Sancho, Rocinante và con xám tới. Rầu rĩ và sượng sùng, thầy trò lại lên ngựa, tiếp tục cuộc hành trình, chẳng buồn chào từ biệt mảnh đất Arcadia giả tạo.

Chương LIX

DON QUIXOTE GẶP MỘT CHUYỆN PHI THƯỜNG CÓ THỂ COI ĐÓ LÀ MỘT CUỘC PHIÊU LƯU MẠO HIẾM

Đang khi trong người mệt mỏi và bẩn thỉu do thái độ khiếm nhã của lũ bò mộng, may sao Don Quixote và Sancho chợt trông thấy một con suối trong mát dưới một lùm cây. Hai thầy trò bèn dừng lại, tháo hết yên cương cho con xám và Rocinante được tự do, rồi ngồi nghỉ bên bờ suối cho lại sức. Sancho nghĩ ngay tới những thứ đựng trong túi hai ngăn, bác bèn lấy ra cái mà bác vẫn gọi là đồ nhắm. Don Quixote xuống suối súc miệng và rửa mặt; nước lạnh làm cho đầu óc quay cuồng của chàng trở lại sảng khoái. Lòng buồn rười rượi, chàng không thiết ăn uống; vì phép lịch sự, Sancho không dám đụng tới các món bày trước mặt, trong bụng chỉ mong chủ khai mạc cho. Cuối cùng, thấy Don Quixote vì mải suy nghĩ quên cả cho bánh vào mồm, bác chẳng nói chẳng rằng, bất chấp mọi thứ lễ phép trên đời, nhét cả bánh mì và pho mát vào dạ dày.

Thấy vậy, Don Quixote bảo:

- Ăn đi, anh bạn Sancho hãy ăn để mà sống vì cuộc sống đối với anh cần thiết hơn đối với ta. Hãy để ta chết vì những suy nghĩ và dưới bạo lực của những bất hạnh. Sancho, ta sinh ra để sống mà chết, còn anh để ăn mà chết. Để thấy rằng ta nói điều này đúng, anh hãy thử nghĩ xem: tên tuổi ta được ghi vào sử sách, tiếng tăm của ta lừng lẫy trong làng cung kiếm, ta vốn người lịch thiệp, được các bậc vương hầu ngưỡng mộ và các nàng tiểu thư yêu mến, vậy mà giữa lúc ta chờ đón vinh quang đến với những chiến công oanh liệt đã giành được, bỗng dưng sáng nay ta bị những chiếc vó của lũ vật bẩn thỉu giày xéo lên người ta làm ta đau đớn ê chề. Nghĩ tới chuyện đó, răng ta như cùn đi, hai hàm cứng đơ, đôi tay tê dại, bụng không thấy đói, và ta mặc cho mình chết đói, một cái chết khủng khiếp nhất.

Sancho vừa nhai nhồm nhoàm vừa nói:

- Nếu thế, chắc ngài không tán thưởng câu tục ngữ nói rằng: “Có chết thì hãy chết no.” Riêng tôi không có ý định tự tay giết mình. Trái lại, tôi muốn làm như bác thợ giày, lấy răng kéo dài sợi dây da để nó đưa mình tới nơi mình muốn. Tôi sẽ ăn để kéo dài cuộc đời cho tới ngày nó phải kết thúc theo ý muốn của Chúa. Xin nói để ngài biết rằng không có sự điên rồ nào lớn hơn là tỏ ra tuyệt vọng như ngài đã hành động. Hãy nghe tôi: sau khi ăn, ngài ngả lưng một lát trên nệm cỏ xanh này, tỉnh dậy, ngài sẽ cảm thấy khoan khoái hơn.

Don Quixote nghe theo, chàng thấy những lời của Sancho là lời của một triết gia chứ không phải của một kẻ ngu đần, chàng bảo giám mã:

- Anh Sancho, nếu anh làm đúng những điều ta sắp nói ra đây, chắc rằng ta sẽ khoan khoái và nỗi buồn phiền của ta cũng sẽ vợi đi. Đó là trong lúc ta ngủ theo lời anh vừa khuyên, hãy tránh ra xa một chút, lấy dây cương của Rocinante, lột quần áo rồi đét vào da thịt ba hay bốn trăm roi để trừ dần vào con số trên ba ngàn roi mà anh phải chịu để giải phép cho nàng Dulcinea. Thương thay người con gái bất hạnh phải chịu phù phép vì sự lơ là trễ nải của anh.

- Chuyện này còn phải bàn nhiều, Sancho nói. Bây giờ ta hãy làm một giấc đã, rồi Chúa sẽ bảo phải làm gì. Ngài nên biết rằng một người giữ được bình tĩnh để tự đánh mình bằng roi là một việc không dễ dàng, nhất là khi roi quất vào một thân hình thiếu bồi bổ và đói ăn. Bà chủ Dulcinea của tôi hãy kiên nhẫn, rồi tới một lúc nào đó bà sẽ thấy thân thể tôi giống như một cái sàng thủng lổ chỗ vì roi đòn. Trước khi chết, con người ta vẫn sống, tôi muốn nói là tôi còn sống và còn có ý định thực hiện lời hứa của mình.

Don Quixote cảm ơn Sancho rồi ăn vài miếng, trong khi đó Sancho ăn lấy ăn để. Xong bữa, cả hai người lăn ra ngủ, mặc cho Rocinante và con xám, đôi bạn chí thiết, tự do gặm cỏ mọc đầy cánh đồng xanh tốt. Họ tỉnh dậy sau một giấc ngủ khá dài, leo lên lừa và ngựa, tiếp tục đi hối hả tới một quán trọ cách đó chừng một dặm đường. Tôi nói rõ là quán trọ vì Don Quixote đã gọi như vậy, khác hẳn mọi lần chàng vẫn thường gọi tất cả các quán trọ là lâu đài.

Đến nơi, họ hỏi chủ quán có chỗ nghỉ không. Chủ quán đáp là có phòng với đầy đủ tiện nghi thoải mái như ở Saragossa vậy. Hai thầy trò nhảy xuống đất, Sancho xách hành lý vào một phòng và được chủ quán trao cho chìa khóa. Sau đó bác dắt ngựa vào tàu, cho chúng ăn rồi quay ra xem chủ có sai bảo gì không, trong bụng thầm cảm tạ Trời đất vì chủ bác đã không nghĩ cái quán trọ này là lâu đài; Don Quixote đang ngồi trên một chiếc ghế đá. Tới giờ ăn tối, hai người trở về buồng. Sancho hỏi chủ quán có những món gì, chủ quán đáp là muốn xơi gì cũng có, cứ việc gọi, quán này có cả chim trời, cá biển lẫn cầm thú sống trên mặt đất.

- Chẳng cần tới nhiều món như vậy, Sancho bảo; cứ mang cho chúng tôi một đôi gà giò quay là đủ bởi vì ông chủ tôi khảnh ăn, còn tôi cũng không quá phàm ăn.

Chủ quán đáp là không có gà giò vì diều hâu bắt hết rồi.

- Nếu vậy, ông chủ quán hãy bảo quay cho một con gà mái thật mềm thịt, Sancho nói.

- Mẹ ơi, gà mái ư? Chủ quán kêu lên. Quả tình tôi gửi lên tỉnh bán hơn năm chục con ngày hôm qua. Nhưng ngoài gà mái ra, xin ngài cứ việc gọi.

- Nếu vậy chắc hẳn không thiếu bê và dê non.

- Trong quán tôi hiện giờ không có vì mới hết, tuần sau sẽ có thừa.

- Thật là rắc rối! Tôi đánh cuộc rằng tất cả những thiếu sót trên được bù đắp bằng một số lượng lớn thịt mỡ và trứng.

- Lạy Chúa! ông khách của tôi quả là đùa dai! Tôi vừa nói rằng không có gà lớn gà con gì, vậy mà ông bắt tôi phải có trứng ư?

- Mẹ kiếp, Sancho gắt, thế thì hết chuyện để nói; thôi, chủ quán hãy cho biết có những món gì, còn thì miễn bàn.

Chủ quán đáp:

- Thật tình, tôi có một đôi cẳng bò thật mềm như cẳng bê hoặc hai cẳng bê giống như cẳng bò, hầm với đỗ, hành và mỡ; giờ đây chúng đang kêu: “Mời ông xơi! Mời ông xơi!”

Sancho bảo:

- Từ giờ phút này, tôi ghi nhận đôi cẳng đó là của tôi, không ai được đụng tới. Tôi sẽ trả tiền hậu hơn những người khác vì tôi thích nhất món đó, không cần biết cẳng bê hay bò.

- Chẳng có ai đụng tới đâu, chủ quán đáp, vì khách của tôi đều là người sang trọng, họ mang theo cả đầu bếp, người giữ kho thực phẩm và có đủ đồ ăn thức đựng.

- Nói về sang trọng thì không ai bằng ông chủ tôi, Sancho đáp; nhưng nghề nghiệp của ngài không cho phép có những kho thực phẩm hoặc hầm rượu. Chúng tôi thường ngủ giữa cánh đồng, ăn no hạt dẻ rừng và nhót.

Tới đây, Sancho kết thúc cuộc nói chuyện với chủ quán vì bác không muốn trả lời gì thêm (khi mới tới, chủ quán cố hỏi về nghề nghiệp của chủ bác). Đến giờ ăn tối, Don Quixote trở về phòng, chủ quán bưng món hầm lên như đã tả và chàng hiệp sĩ ngồi vào bàn. Đang ăn, chợt Don Quixote nghe thấy ở buồng bên, cách một bức vách mỏng, có tiếng người nói:

- Thưa ngài Don Jeronimo, trong lúc chờ bưng thức ăn lên, ta hãy đọc thêm một chương của phần hai cuốn Don Quixote xứ Mancha.

Thoạt nghe nhắc tới tên mình, Don Quixote đứng phắt lên, lắng tai xem họ bàn gì về mình thì thấy người có tên gọi là Don Jeronimo nói:

- Thưa ngài Don Juan, ngài muốn chúng ta đọc những chuyện nhảm nhí đó để làm gì? Người nào đã đọc phần thứ nhất cuốn Don Quixote xứ Mancha không thể thấy thích thú khi đọc phần thứ hai này.

- Tuy thế, Don Juan đáp, ta cũng nôn đọc vì một cuốn sách dở đến đâu cùng có cái hay. Điều làm tôi bực mình nhất trong cuốn này, người ta viết rằng Don Quixote đã bỏ rơi nàng Dulcinea làng Toboso.

Nghe thấy vậy, Don Quixote nổi xung, lớn tiếng:

- Bất cứ kẻ nào nói rằng Don Quixote xứ Mancha đã quên hoặc có thể quên nàng Dulcinea làng Toboso, ta sẽ bằng vũ khí tương đương làm cho kẻ đó hiểu rằng hắn đã đi quá xa sự thật. Nàng Dulcinea làng Toboso vô song không thể bị lãng quên cũng như sự lãng quên không thể tồn tại được ở Don Quixote. Phương châm của chàng là giữ vững lòng chung thủy một cách tự nguyện, không ép buộc.

- Ai trả lời chúng tôi đấy? Những người ở phòng bên lên tiếng hỏi.

Sancho đáp:

- Còn ai nữa ngoài Don Quixote xứ Mancha, con người luôn luôn làm theo những lời mình đã nói hoặc sẽ nói, khác nào một con nợ sòng phẳng chẳng sợ ký giấy cam đoan.

Sancho vừa dứt lời, từ ngoài cửa bước vào hai chàng hiệp sĩ (trông họ có vẻ hiệp sĩ), một trong hai người bá cổ Don Quixote, nói:

- Sự có mặt của ngài khẳng định tên tuổi ngài cũng như tên tuổi ngài khẳng định sự có mặt của ngài. Đích thị ngài là Don Quixote xứ Mancha, ngôi sao Bắc Cực và vì tinh tú của ngành hiệp sĩ giang hồ, mặc dù có kẻ muốn cướp đoạt tên ngài và xóa bỏ những võ công của ngài như tác giả cuốn sách này đây.

Nói rồi, hiệp sĩ trao cho Don Quixote cuốn sách bạn anh đang cầm. Don Quixote đỡ lấy, lẳng lặng lật ra xem; lát sau chàng trả lại cho hiệp sĩ và nói:

- Xem qua, tôi thấy tác giả này có ba điều đáng chê, điều thứ nhất là một số câu chữ mà tôi đã đọc trong lời nói đầu; điều thứ hai là tác giả dùng ngôn ngữ của miền Aragon vì đôi khi ông ta bỏ quán từ; điều thứ ba chứng tỏ rõ nhất ông ta là một kẻ dốt nát vì đã nhầm lẫn và đi xa sự thật ở điều chủ yếu của câu chuyện; số là ông ta bảo rằng vợ Sancho Panza, giám mã của tôi, tên là Mari Gutierrez; tên bà ta không phải thế mà là Teresa Panza. Một khi ông ta nhầm lẫn một vấn đề quan trọng như vậy, ta có thể e rằng ông ta nhầm lẫn trong tất cả các vấn đề khác.

- Rõ thật đẹp mặt cho một sử gia! Sancho nói. Chắc hẳn ông ta biết rõ công việc của chúng tôi nên mới gọi bà vợ Teresa Panza của tôi là Mari Gutierrez! ông chủ hãy mượn lại cuốn sách và thử xem có tôi trong đó không, hoặc giả họ có đổi tên tôi không.

Don Jeronimo bảo:

- Nghe anh bạn nói, chắc hẳn anh bạn chính là Sancho panza, giám mã của ngài Don Quixote.

- Chính tôi, Sancho đáp, và tôi lấy làm hãnh diện về điều đó.

Hiệp sĩ nói:

- Quả thật ông tác giả đương thời này tả bác khác hẳn con người thật; ông ta bảo bác tham ăn, vụng dại và vô duyên, khác xa nhân vật Sancho tả trong phần thứ nhất cuốn sách viết về chủ bác.

- Chúa tha tội cho ông ta, Sancho nói. Hãy để tôi yên, đừng nhắc tới làm gì. Biết thì thưa thốt, không biết dựa cột mà nghe; chỗ của Thánh Peter là ở Rome.

Hai hiệp sĩ mời Don Quixote sang phòng họ ăn tối vì họ biết trong quán này chẳng có món gì xứng miệng chàng. Vốn người lịch thiệp, Don Quixote nhận lời và cùng sang ăn với họ. Sancho một mình một cỗ; bác ngồi vào ghế danh dự, chủ quán cũng có mặt vì bác ta cũng thích món cẳng bò hầm chẳng kém gì Sancho.

Trong khi ăn, Don Juan hỏi thăm Don Quixote về nàng Dulcinea làng Toboso, nàng đã lấy chồng và đã con bồng con mang chưa hay vẫn son rỗi, nàng còn giữ trọn trung trinh với những tình cảm yêu đương của ngài Don Quixote không? Don Quixote đáp:

- Nàng Dulcinea hãy còn con gái và những tình cảm của tôi bền vững hơn bao giờ hết; tuy nhiên, quan hệ giữa hai người vẫn khô khan như trước. Gần đây, sắc đẹp của nàng thay đổi vì nàng đã biến thành một cô gái quê cục mịch.

Rồi chàng kể tỉ mỉ việc Dulcinea bị phù phép, những chuyện xảy ra dưới hang Montesinos, biện pháp giải phép cho Dulcinea theo chỉ dẫn của pháp sư Merlin, nếu muốn thực hiện được thì Sancho phải tự cầm roi đánh vào người mình. Nghe Don Quixote kể những chuyện kỳ lạ về chàng, hai hiệp sĩ lấy làm thú vị lắm; họ không khỏi ngạc nhiên về những hành vi điên rồ cũng như về cách kể chuyện rất hấp dẫn của chàng. Có lúc họ thấy chàng minh mẫn, có lúc lại thấy chàng mê muội, không sao phân định nổi đâu là khôn ngoan, đâu là điên rồ.

Ăn xong, mặc cho chủ quán say bí tỉ, Sancho sang phòng bên tìm chủ; vừa bước vào, bác nói:

- Cứ đánh chết tôi đi nếu như tác giả cuốn sách của các ngài muốn cho chúng ta sống hòa thuận với nhau. Nếu ông ta đã gọi tôi là đồ tham ăn như các ngài nói, mong rằng ông ấy không bảo tôi là kẻ tục uống.

- Có đấy, Don Jeronimo đáp; tuy không nhớ rõ từng câu chữ, song chỉ biết rằng đó là những lời lẽ khó nghe và bịa đặt vì cứ nhìn diện mạo bác Sancho đây thì rõ.

Sancho nói:

- Xin các ngài hãy tin rằng Sancho và Don Quixote trong cuốn sách này khác hẳn Sancho và Don Quixote tả trong sách của hiền sĩ Hamete Benengeli. Những nhân vật của ngài Hamete mới thật sự là chúng tôi: ông chủ tôi dũng cảm, khôn ngoan, chung tình, còn tôi giản dị, có duyên và không tham ăn tục uống.

- Tôi cũng tin như vậy, Don Juan nói. Nếu có thể, cần phải cấm không cho ai được viết về những chuyện của Don Quixote vĩ đại trừ hiền sĩ Hamete là tác giả thực thụ, cũng giống như Alexander đã cấm không cho ai tạc tượng người trừ nhà điêu khắc Apelles.

- Ai muốn tạc tượng cho tôi cũng được, Don Quixote có ý kiến, miễn là đừng xuyên tạc. Lẽ thường tình, con người ta không thể nhịn mãi được một khi bị xúc phạm quá mức.

Don Juan nói:

- Không ai xúc phạm ngài Don Quixote mà không bị ngài trừng trị trừ phi ngài lấy sự kiên nhẫn làm mộc che thân, một tấm mộc to và vững chắc, như tôi thiển nghĩ.

Ba người đàm đạo gần hết đêm. Don Juan cố nài Don Quixote đọc tiếp để xem cuốn sách này nói gì song chàng không đọc, chàng bảo:

- Cứ coi như tôi đã đọc và thấy cuốn sách thật là ngu xuẩn. Tôi e một khi tác giả biết tôi đã cầm trong tay cuốn sách đó, ông ta sẽ vui sướng tưởng rằng tôi đã đọc. Ta không nên nghĩ tới những điều xấu xa bỉ ổi, càng không nên nhìn.

Hai hiệp sĩ hỏi Don Quixote định đi đâu. Chàng đáp là đi Saragossa dự các cuộc đấu thương tổ chức hằng năm tại đó. Don Juan bảo rằng trong cuốn sách mới có đoạn kể Don Quixote dự một cuộc thi ném giáo vào vòng, mô tả chàng có bộ óc nghèo nàn, phương châm hành động thì rỗng tuếch, trang phục tiều tụy và lại có nhiều việc làm ngớ ngẩn.

- Đã vậy, tôi sẽ không đặt chân tới Saragossa nữa, Don Quixote nói. Bằng cách đó, tôi sẽ vạch cho thiên hạ thấy sự dối trá của nhà sử học đương thời này và mọi người sẽ nhận ra tôi không phải là nhân vật Don Quixote mà ông ta đã tả.

- Phải lắm, Don Jeronimo bảo; ở Barcelona cũng có đấu thương, ngài Don Quixote hãy tới đó trổ tài.

- Tôi sẽ tới đó, Don Quixote nói; bây giờ, xin hai vị cho phép tôi đi nghỉ vì đã muộn. Mong hai vị liệt tôi trong số những người bạn và kẻ hầu trung thành nhất của các ngài.

- Cả tôi nữa, Sancho tiếp lời; biết đâu tôi chẳng giúp được việc gì.

Tới đây, hai bên chia tay. Don Quixote và Sancho trở về phòng. Don Juan và Don Jeronimo lấy làm ngạc nhiên thấy đầu óc chàng hiệp sĩ lẫn lộn vừa tỉnh vừa điên; tuy nhiên, họ đều công nhận Don Quixote và Sancho này mới là thực thụ, còn những nhân vật do tác giả miền Aragon tả là láo.

Sáng hôm sau, Don Quixote dậy sớm. Chàng đập tay vào bức vách phòng bên, chào từ biệt những người bạn mới. Sancho chi tiền trọ rất hậu; bác khuyên chủ quán từ nay bớt khoe khoang quán mình nhiều món ăn và phải có đầy đủ thực phẩm hơn.

Chương LX

DON QUIXOTE ĐÃ GẶP NHỮNG CHUYỆN GÌ TRÊN ĐƯỜNG ĐI BARCELONA?

Sáng hôm đó thời tiết mát mẻ báo hiệu một ngày đẹp trời. Trước khi rời quán trọ, Don Quixote hỏi thăm đường đi thẳng tới Barcelona, không qua Saragossa. Điều đó chứng tỏ chàng rất muốn vạch mặt bịp bợm của nhà sử gia tân thời mà người ta đồn là đã hết lời kể xấu chàng. Trong sáu ngày đi đường, không có chuyện gì đáng ghi chép. Tới ngày thứ bảy, hai thầy trò đang đi giữa một cánh rừng sồi hay dẻ gì đó - về điểm này hiền sĩ Hamete không tả chính xác như mọi khi - thì trời sập tối.

Thầy và trò xuống ngựa tìm chỗ nghỉ dưới gốc cây. Vì trong ngày đã ăn uống no nê, Sancho lăn ra ngủ luôn. Don Quixote không sao nhắm được mắt và sự suy nghĩ làm cho chàng mất ngủ hơn cả cái đói. Trí tưởng tượng đưa chàng đi khắp chốn khắp nơi. Có lúc chàng thấy mình đang ở dưới hang Montesinos; có lúc chàng thấy Dulcinea biến thành cô gái quê nhảy lên lưng con lừa cái; có lúc bên tai chàng văng vẳng những lời của pháp sư Merlin chỉ bảo cách thức cần thiết phải tiến hành ngay để giải trừ pháp thuật cho nàng Dulcinea. Chàng thất vọng thấy giám mã Sancho tỏ ra ươn hèn và độc bụng vì theo chàng biết, bác chỉ mới chịu đánh năm roi, một con số quá nhỏ bé so với số lượng quá lớn mà bác còn nợ. Nghĩ tới đó, chàng vừa buồn vừa bực thốt lên những lời sau đây: “Khi Alexander Đại Đế chặt đứt cái nút dây và nói: Thà chặt quách còn hơn mở nút[225], người không vì thế mà không trở thành chúa tể toàn châu Á. Bởi vậy, nếu bây giờ ta lấy roi đánh Sancho mặc dù y không muốn, điều đó cũng sẽ chẳng ảnh hưởng gì tới việc giải phép cho Dulcinea. Một khi điều kiện giải phép cho nàng là Sancho phải chịu trên ba ngàn roi, có gì khác đâu nếu như y tự đánh hay người khác đánh y. Vấn đề chính là y nhận đủ số roi, bất kể do ai đánh.”

Lý luận như vậy, chàng tháo dây cương của Rocinante, bện thành một cái roi, tiến lại cởi dây buộc quần của Sancho - đồn rằng quần của bác chỉ có dây buộc đằng trước. Nhưng chàng vừa ra tay hành động thì Sancho mở choàng mắt, tỉnh như sáo, hỏi:

- Cái gì thế này? Ai sờ vào người và cởi dây buộc quần tôi thế này?

- Ta đây, Don Quixote đáp, ta đến để bổ sung cho những thiếu sót của anh và giải thoát nỗi đau khổ cho ta. Sancho, ta đến đánh anh để giúp anh trả một phần món nợ. Nàng Dulcinea đang chết dần chết mòn trong khi anh sống nhởn nhơ, còn ta cũng đang chết vì mong mỏi. Bởi vậy, hãy tự nguyện cởi quần ra, ta sẽ tự nguyện đánh cho anh ít nhất hai ngàn roi ở nơi thanh vắng này.

- Không được, Sancho nói, xin ngài hãy dừng tay nếu không, có Chúa chứng giám, thằng điếc cũng sẽ nghe thấy. Tôi chịu đòn một cách tự nguyện, không bị ép buộc, và lúc này tôi chưa muốn tự đánh mình. Cứ biết là tôi hứa sẽ tự quất vào người khi nào tôi muốn.

Don Quixote bảo:

- Sancho, ta không thể tin vào nhã ý của mi được vì tim mi rắn chắc mà thịt thì mềm, mặc dù mi là một kẻ xấu xa.

Nói rồi, chàng cố sức cởi dây buộc quần của Sancho. Thấy vậy, bác giám mã vùng lên, xông vào ôm chặt lấy Don Quixote, dùng chân ngáng làm chàng ngã ngửa ra đất; bác dùng đầu gối bên phải chẹn lấy ngực, tay giữ chặt tay Don Quixote khiến chàng không những không cựa được mà còn nghẹt thở, chàng bảo Sancho:

- Thằng phản phúc kia, mi chống lại chủ mi ư? Mi dám cưỡng lại kẻ đã cho mi bánh mì ư?

Sancho đáp:

- Tôi không thể phế vua này thay vua khác mà chỉ muốn cứu mình vì tôi là chủ bản thân tôi. Ngài hãy hứa để tôi yên và không tìm cách đánh tôi nữa, tôi sẽ để cho ngài tự do nếu không thì đừng hòng tôi buông tha.

Don Quixote đem đầu ra hứa không đụng tới sợi lông áo của bác và sẽ để cho bác hoàn toàn tự nguyện đánh mình khi nào bác thích. Được lời, Sancho đứng dậy rồi vội lảng ra xa một chút. Trong lúc ngả người vào một thân cây, bác cảm thấy có vật gì đụng vào đầu mình; bác giơ tay lên thì rờ phải hai bàn chân người đi giày hẳn hoi khiến bác sợ run. Đến một cây khác cũng lại thế, bác vội cất tiếng cầu cứu chủ. Don Quixote tới, hỏi có chuyện gì mà sợ hãi như vậy; bác đáp là trên đám cây rặt những đùi và chân người. Don Quixote mò mẫm sờ soạng, hiểu ra ngay; chàng bảo Sancho:

- Không việc gì phải sợ vì những chân và đùi anh vừa mò mẫm sờ vào chính là của kẻ cướp bị treo cổ trên cây. Ở đây, mỗi khi bắt được chúng, người ta thường treo cổ từng tốp hai mươi tên hoặc ba mươi tên. Điều này cho thấy rằng chúng ta đã gần tới Barcelona.

Thực tế đúng như Don Quixote dự đoán. Tờ mờ sáng, hai thầy trò ngước mắt nhìn lên thì thấy từng chùm xác chết bọn kẻ cướp lủng lẳng trên cây. Rồi trời sáng bạch. Nếu như những xác chết đã làm cho hai người khiếp đảm, họ lại một phen kinh hoàng khi thấy có trên bốn chục tên cướp còn sống sờ sờ ở đâu kéo tới vây quanh. Bọn này nói tiếng miền Catalonia, bắt họ phải đứng yên, không được động đậy, chờ chủ tướng của chúng tới. Đang đứng dưới đất, ngựa không cương, giáo tựa gốc cây, không có gì để tự vệ, Don Quixote đành khoanh tay cúi đầu, chờ một thời cơ tốt đẹp hơn.

Lũ cướp tới lục soát con xám, moi sạch những thứ đựng trong túi hai ngăn và chiếc rương chất trên mình nó. May sao, Sancho để những đồng tiền vàng của công tước cho và của thầy trò bác mang từ nhà trong một chiếc ruột tượng quấn quanh bụng. Tuy nhiên, bọn kẻ cướp cũng sẽ tìm và móc ra dù cho bác giấu giữa lần da và lần thịt nếu như chủ tướng của chúng không tới. Đó là một người trạc ba bốn mươi tuổi, thân hình vạm vỡ, cao lớn hơn mức trung bình, có đôi mắt nghiêm nghị, nước da nâu, cưỡi một con ngựa lực lưỡng, mặc áo giáp sắt, bốn khẩu súng ngắn kè kè hai bên sườn (dân địa phương gọi là súng miệng loe). Thấy đám giám mã (người ta đặt tên này cho những kẻ chuyên nghề cướp đường) sắp sửa lột Sancho, viên tướng cướp ngăn lại, cả bọn răm rắp tuân lệnh, nhờ vậy mà chiếc ruột tượng thoát nạn. Nhìn thấy ngọn giáo tựa gốc cây, chiếc khiên lăn lóc dưới đất, Don Quixote mặc áo giáp với vẻ mặt buồn rười rượi, tưởng đâu sự buồn rầu không thể tạo ra một vẻ mặt nào khác sầu thảm hơn, người đó tiến lại gần chàng và nói:

- Xin chớ quá rầu rĩ như vậy vì ngài đã không rơi vào tay của Osiris tàn ác mà vào tay Roque Guinart, một kẻ tốt bụng hơn là ác nghiệt.

Don Quixote đáp:

- Ôi, chàng Roque dũng cảm! Ta không rầu rĩ vì đã sa vào tay chàng, một con người tiếng tăm lừng lẫy khắp năm châu, mà vì đã quá khinh suất để cho thủ hạ của chàng đánh úp giữa lúc ta buông lỏng dây cương. Theo luật của hiệp sĩ đạo mà ta nguyện tuân theo, ta phải luôn luôn sẵn sàng, từng giờ từng phút phải là người lính canh của chính mình. Ôi Roque vĩ đại! Xin nói để chàng rõ là nếu như họ đến vào lúc ta đang trên mình ngựa, tay khiên tay giáp, không dễ gì ta chịu đầu hàng vì ta là Don Quixote xứ Mancha, một người có những chiến công tràn ngập khắp trái đất.

Roque Guinart nhận ra ngay Don Quixote chỉ là một kẻ điên rồ chứ chẳng phải dũng cảm gì lắm. Trước đây, đôi khi chàng có nghe nói về Don Quixote song chàng không hề nghĩ những chuyện đó có thật và cũng không hề tin có người nào tính nết như vậy. Bởi thế, chàng rất mừng được gặp hiệp sĩ để sờ tận tay những gì đã nghe bằng tai, chàng nói:

- Thưa hiệp sĩ dũng cảm, xin chớ bi quan và cũng đừng coi hoàn cảnh hiện tại của chàng là điều bất hạnh. Biết đâu, trong vấp váp này, số phận rủi ro của chàng trở thành may mắn, vì xưa nay ông xanh kia vẫn thường nâng đỡ những kẻ sẩy chân và làm cho những người nghèo hèn trở nên giàu có bằng những con đường quanh co kỳ lạ chưa từng thấy, con người ta không tưởng tượng nổi.

Don Quixote vừa định cất lời cảm ơn chợt đâu họ nghe tiếng ầm ầm sau lưng như thể có một đoàn ngựa lao tới; thực ra chỉ có một con ngựa đang phi hết tốc lực dưới sự điều khiển của một chàng trai, tuổi trạc đôi mươi. Người trai này mặc áo gấm màu xanh viền vàng, quần ống rộng, đầu quấn khăn và đội mũ theo kiểu dân tộc Walloon[226], giày ống bó sát chân và đánh xi bóng loáng, tay cầm một khẩu súng hỏa mai cỡ nhỏ, hai bên sườn gài hai khẩu súng ngắn. Nghe tiếng vó ngựa, chủ tướng Roque quay đầu lại thì thấy chàng trai tuấn tú này; tới nơi, anh ta nói:

- Hỡi chàng Roque dũng cảm, tôi tới đây tìm chàng, hy vọng chàng sẽ làm dịu nỗi đau khổ của tôi nếu như không dẹp được. Để chàng khỏi phải băn khoăn vì chắc hẳn chàng không nhận ra tôi, xin thưa để chàng rõ tôi là ai. Tôi là Claudia Jeronima, con gái ông Simon Forte, bạn thân của chàng và là kẻ tử thù của Clauquel Torrellas. Tên này cũng là kẻ tử thù của chàng vì hắn thuộc phe đảng đối địch với chàng. Lão Torrellas có một người con trai tên là Don Vicente Torrellas, nói đúng hơn là hắn mang tên đó cách đây hai tiếng đồng hồ. Để kể vắn tắt nỗi bất hạnh của tôi, Xin thưa một cách ngắn gọn rằng chính hắn là kẻ đã gây ra. Hắn gặp tôi và buông lời tán tỉnh, tôi nghe và đã xiêu lòng. Tôi giấu cha tôi chuyện này. Xưa nay, một người đàn bà dù kín cổng cao tường đến đâu cũng vẫn có cơ hội để thực hiện những ý muốn hư hỏng của mình. Cuối cùng, hắn hứa hôn với tôi và tôi cũng hứa sẽ làm vợ hắn; quan hệ giữa hai người không đi quá mức đó. Hôm qua, tôi được tin hắn đã quên lời thề ước và lấy một người khác, sáng nay tổ chức lễ cưới. Tin này làm tôi như điên như dại, mất cả bình tĩnh. Nhân lúc cha tôi vắng nhà, tôi đã dễ dàng lấy được quần áo và các dụng cụ như chàng thấy đây; tôi thúc ngựa phi nhanh và đuổi kịp Don Vicente cách đây chừng một dặm. Không một lời trách móc và cũng chẳng cần nghe phân trần, tôi nổ luôn một phát súng hỏa mai này rồi bồi thêm hai phát súng ngắn. Nếu tôi không nhầm, hai viên đạn đã xuyên thủng người hắn và từ những lổ thủng, danh dự của tôi thoát ra theo dòng máu của hắn. Sau đó tôi bỏ mặc hắn với bọn gia nhân đầy tớ, những kẻ đã không dám và không bảo vệ nổi chủ mình. Tôi đến tìm chàng nhờ chàng giúp tôi qua nước Pháp, ở đó tôi sẽ sống với họ hàng thân thích, đồng thời mong chàng bảo vệ cha tôi, không cho gia đình đông đúc của Don Vicente tìm cách trả mối hận thù.

Roque không khỏi ngạc nhiên trước nhan sắc kiều diễm, hành động táo bạo và câu chuyện kỳ lạ của Claudia, chàng nói:

- Tiểu thư hãy cùng đi với tôi tới đó xem kẻ thù của tiểu thư đã chết chưa, rồi sau ta sẽ nghĩ cách nào tốt nhất cho tiểu thư.

Sau khi chăm chú nghe những lời nói của Claudia và câu trả lời của Roque, Don Quixote lên tiếng:

- Không cần ai lo bảo vệ cho tiểu thư vì tôi sẽ lĩnh việc này; hãy đưa ngựa và vũ khí cho tôi và chờ tại đây, tôi sẽ gặp hiệp sĩ đó; dù chàng đã chết hay còn sống, tôi cũng bắt phải thực hiện lời hứa với một con người xinh đẹp như thế này.

Sancho nói:

- Xin đừng ai nghi ngờ vì ông chủ xưa nay rất tốt tay trong những chuyện hôn nhân. Mới cách đây vài hôm, ngài đã bắt một hiệp Sĩ phải cưới một cô gái trong lúc anh ta định nuốt lời, và nếu như lũ pháp sư thù địch của ngài không biến bộ mặt thật của chàng ta thành một anh hầu, chắc chắn giờ này cô gái nọ đã chẳng còn là gái tân nữa.

Còn đang bận tâm về chuyện của Claudia, Roque đâu có để ý tới những ý kiến của Don Quixote, chàng bắt đám lâu la phải hoàn lại cho Sancho tất cả những thứ chúng đã tước đoạt trên lưng con lừa, ra lệnh cho tất cả rút về địa điểm trú quân đêm nay rồi tức tốc cùng Claudia đi tìm Don Vicente xem sống chết ra sao, tới chỗ Claudia vừa trạm trán với Don Vicente thì thấy một vũng máu đào. Đưa mắt nhìn xung quanh, thấy trên một quả đồi có một đám đông, hai người đoán chừng gia nhân của Don Vicente khiêng chủ lên, hoặc để chữa chạy nếu chàng còn sống hoặc để chôn cất nếu đã chết. Tình hình đúng như vậy; họ vội phi ngựa, chẳng bao lâu đã đuổi kịp vì đám này đi rất chậm. Tới nơi, thấy Don Vicente đang quằn quại trong tay những người khiêng, mồm phều phào: “Hãy để ta chết ở đây vì những vết thương làm ta đau đớn, không khiêng đi xa nữa được đâu!”

Claudia và Roque xuống ngựa, tiến lại gần; trông thấy Roque, đám gia nhân sợ len lét. Claudia bối rối khi nhìn thấy Don Vicente; nửa dịu dàng nửa hờn giận, nàng đến bên chàng, nắm tay, nói:

- Nếu chàng trao tay này cho em như đôi ta đã từng ước hẹn với nhau thì đâu có ngày em phải gặp chàng trong cảnh ngộ này.

Hiệp sĩ bị thương cố gượng mở mắt và nhận ra Claudia, chàng bảo:

- Tiểu thư xinh đẹp, đúng là nàng đã nhầm nên mới giết ta. Song, ta không đáng phải chịu một sự trừng phạt như vậy vì trong ý nghĩ cũng như trong hành động, ta không hề định xúc phạm tới nàng.

- Té ra không phải sáng nay chàng làm lễ kết hôn với Leonora, con gái lão nhà giàu Balvastro ư? Claudia hỏi.

- Không phải thế, Don Vicente đáp. Số phận đen đủi của ta đã đem tới cho nàng tin đó khiến nàng hờn ghen và bắn chết ta. Song, ta coi đây là điều may mắn vì được chết trong cánh tay nàng. Để nàng tin rằng ta nói thật, hãy nắm chặt tay ta và nếu nàng ưng thuận, hãy nhận ta làm chồng. Ta không còn cách nào khác để rửa mối nhục mà nàng nghĩ rằng ta đã gây cho nàng.

Claudia nắm chặt tay Don Vicente, trong lòng tê tái, chết ngất trên khuôn ngực thấm máu của người yêu đang hấp hối. Roque lúng túng không biết xử trí ra sao. Đám gia nhân chạy đi kiếm nước và té lên mặt hai người. Chỉ có Claudia hồi tỉnh, còn Don Vicente đã qua đời. Thấy người chồng yêu dấu của mình không còn nữa, Claudia oán Trời hách đất, khóc lóc thảm thiết, rứt tóc, tự tay cào rách mặt, bộc lộ những tình cảm đau đớn của một trái tím tan nát, thật không bút nào tả xiết; nàng than thở:

- Ôi, con đàn bà nhẫn tâm và nông nổi đã quá hồ đồ hành động theo ý nghĩ xấu xa của mình! Ôi, sức mạnh điên cuồng của ghen tuông ngự trị trong lòng người dẫn tới bước đường tuyệt vọng này! Hỡi người chồng yêu dấu, lúc con người chàng thuộc về em cũng là lúc số kiếp bất hạnh của chàng đưa chàng từ giường cưới xuống mồ!

Những lời than của Claudia khiến Roque không cầm được nước mắt mặc dù xưa nay chàng không hề biết khóc là gì. Đám gia nhân cũng khóc, còn Claudia ngất đi mấy lần. Không khí bi ai sầu thảm trùm lên khắp ngọn đồi. Roque Guinart bảo những người hầu khiêng xác Don Vicente về nhà cha chàng cách đó không xa để mai táng. Claudia nói với Roque rằng nàng muốn vào một nhà tu kín ở đó có bà cô làm viện trưởng, nguyện suốt đời làm tôi cho Chúa. Roque khen ý kiến hay và ngỏ ý muốn đưa nàng đi, hứa sẽ che chở cho nàng, không để gia đình Don Vicente hoặc bất cứ ai hãm hại. Claudia không dám phiền Roque đưa đi, hết lời cảm tạ lòng tốt của chàng, vừa chia tay vừa khóc; gia nhân của Don Vicente khiêng thi hài chàng về nhà, Roque cũng quay trở về với đám thủ hạ. Tới đây kết thúc cuộc tình duyên của Claudia Jeronima. Câu chuyện bi thảm này có gì đáng ngạc nhiên một khi nguyên nhân gây ra là sức mạnh ghê gớm và khắc nghiệt của sự ghen tuông.

Roque Guinart thấy bọn tùy tùng đã làm theo lệnh kéo về địa điểm tập trung, còn Don Quixote đang ngồi trên lưng Rocinante thuyết giảng họ nên từ bỏ một cuộc sống nguy hiểm cho cả linh hồn và thể xác. Tuy nhiên, bọn này đa số là dân miền Gascony, thô lỗ và ngỗ ngược, nên không nhập tâm những lời khuyên của chàng. Vừa về tới nơi, Roque hỏi Sancho đã được hoàn lại những của quý bị bọn kẻ cướp tước đoạt chưa, bác nói là rồi song còn thiếu ba tấm khăn trùm đầu đáng giá bằng ba đô thị.

- Này, anh kia nói gì vậy? Một tên cướp bảo Sancho; ba mảnh khăn tôi đang giữ đây không đáng ba real.

- Đúng thế, Don Quixote nói, song giám mã của tôi đánh giá như vậy cũng không sai vì con người tặng cho tôi những chiếc khăn đó chẳng phải tầm thường.

Roque Guinart bắt phải trả ngay cho Sancho rồi ra lệnh cho thủ hạ xếp hàng ngang trước mặt, bảo mang lại quần áo, châu báu, tiền nong và tất cả những gì họ đã cướp được từ sau lần chia phần cuối cùng. Sau khi đánh giá từng thứ và chuyển thành tiền những món hàng không thể chia được, chàng phân phát cho mọi người một cách rất công bằng chi li, không ai hơn không ai kém; chia xong, mọi người đều hài lòng hể hả thấy mình đã được đủ. Roque bảo Don Quixote:

- Đối với đám người này, nếu ta không làm ăn chính xác thì không thể chung sống với họ được đâu.

Sancho có ý kiến:

- Xem đây thì thấy rằng sự công bằng là một điều hay và cần thiết phải áp dụng ngay cả với lũ đầu trộm đuôi cướp.

Nghe thấy vậy, một tên lâu la giơ luôn báng súng, và chắc chắn y đã bắn vỡ sọ Sancho nếu Roque Guinart không hét to bảo dừng tay lại.

Sancho hết hồn, bụng bảo dạ sẽ không hé môi chừng nào còn ở gần hạng người này.

Lúc này, có một tên cướp chạy tới; y làm nhiệm vụ quan sát các đường giao thông xem có những ai qua lại để báo cáo tình hình cho chủ tướng, y nói:

- Thưa chủ tướng, cách đây không xa trên đường đi Barcelona có một đám đông đang kéo lại đây.

Roque hỏi:

- Ngươi có biết đó là những người đi lùng kiếm chúng ta hay là những kẻ chúng ta đang tìm kiếm không?

- Đó là những kẻ chúng ta tìm kiếm, tên cướp đáp.

- Nếu vậy, tất cả hãy ra mặt đường và dẫn ngay chúng về đây, không được để lọt một ai, Roque ra lệnh.

Lệnh được chấp hành ngay. Don Quixote, Sancho và Roque ở lại chờ xem lũ cướp mang được gì về; trong khi ngồi đợi, Roque nói với Don Quixote:

- Chắc hẳn ngài Don Quixote thấy cuộc sống của chúng tôi lạ lùng lắm nhỉ. Luôn luôn có những cuộc phiêu lưu mới, luôn luôn những sự kiện mới, tất cả đều nguy hiểm. Tôi không lấy làm lạ nếu ngài nghĩ như vậy vì xin thú thực với ngài rằng không có cuộc sống nào bấp bênh và phấp phỏng hơn cuộc sống của chúng tôi. Tôi đã phải chấp nhận nó vì bị những ý muốn báo thù thúc đẩy mạnh mẽ tới mức làm sôi động những trái tim bình tĩnh nhất. Tôi vốn có lòng thương người và có thiện ý, song như vừa nói với ngài, ý muốn phục thù một sự xúc phạm đối với tôi khiến tôi đã phải từ bỏ những thiên hướng tốt đẹp và lao sâu vào con đường này mặc dù biết là không lương thiện. Rồi từ vực thẳm này tới vực thẳm khác, từ tội lỗi này tới tội lỗi khác những cuộc báo thù cứ nối tiếp nhau, báo thù cho mình rồi báo thù cho người khác. Nhờ ơn Chúa, tuy đang chìm ngập trong rối ren, tôi không mất hy vọng một ngày kia sẽ gỡ ra được và cập bến an toàn.

Don Quixote ngạc nhiên thấy Roque thốt ra những lời lẽ chí lý như vậy vì chàng cứ nghĩ rằng trong bọn chuyên nghề cướp của giết người này, làm gì có ai biết nói năng phải trái; chàng đáp:

- Thưa ngài Roque, muốn cho khỏi bệnh, trước tiên phải biết rõ bệnh và con bệnh phải uống những vị thuốc do ông thầy bốc cho. Ngài là con bệnh, ngài biết bệnh mình và cao xanh kia, nói đúng hơn là Chúa, người thầy thuốc của chúng ta, sẽ kê những vị thuốc khiến cho ngài khỏi bệnh. Thông thường, bệnh lui dần dần, không lui ngay như thể có phép mầu; hơn nữa, những người có tội nhưng có hiểu biết, có thể chữa chạy nhanh hơn kẻ ngu ngốc. Một khi ngài tỏ ra hiểu biết qua những lời vừa phát biểu, chỉ cần có lòng dũng cảm, và ta có thể bằng lương tâm của mình hy vọng đẩy lùi bệnh. Nếu ngài muốn rút ngắn đường đi và nhanh chóng quay về với chính đạo, xin hãy theo tôi: tôi sẽ huấn luyện cho ngài trở thành hiệp sĩ giang hồ; ngài sẽ phải qua những cơn gian lao vất vả, coi đó như một sự sám hối, và chẳng bao lâu ngài sẽ bay bổng lên trời.

Nghe Don Quixote khuyên nhủ, Roque chỉ cười; rồi chàng chuyển sang vấn đề khác, kể lại câu chuyện bi thảm của Claudia Jeronima. Nghe xong, Sancho xót xa mãi cho người con gái tài sắc vẹn toàn.

Lúc này, bọn cướp đi chặn đường trở về, giải theo hai nhà quý tộc đi ngựa, hai người hành hương đi bộ, một cỗ xe chở toàn đàn bà con gái với sáu người hầu vừa cưỡi ngựa vừa đi bộ và hai người coi ngựa của hai nhà quý tộc nói trên. Quân cướp vây quanh bọn người này rồi cả kẻ bại lẫn người thắng đứng im phăng phắc chờ chủ tướng Roque Guinart lên tiếng. Trước tiên, chủ tướng hỏi hai nhà quý tộc là ai, đi đâu, có bao nhiêu tiền; một người đáp:

- Thưa ngài, chúng tôi là đại úy pháo binh trong quân đội. Đại đội của chúng tôi đóng tại Naples. Chúng tôi sẽ lên bốn chiếc thuyền chiến đang đậu tại Barcelona để tới Sicily theo lệnh trên. Chúng tôi có mang theo hai, ba trăm đồng tiền vàng. Đối với chúng tôi, đó là một món tiền lớn mang lại hạnh phúc vì cuộc đời túng bấn của con nhà lính không cho phép có những kho của lớn hơn.

Roque quay sang hai người hành hương nhắc lại câu vừa hỏi hai viên đại úy. Hai người trả lời là họ ra bến đáp tàu đi Rome, cả hai mang trong người sáu chục real. Chủ tướng hỏi có những ai ngồi trong xe ngựa, đi đâu, mang bao nhiêu tiền; một người hầu cưỡi ngựa đáp:

- Trong xe có bà chủ tôi là Dona Guiomar de Quinones, phu nhân của quan đầu tỉnh Naples, cùng với con gái nhỏ, một thị nữ và một bà quản gia, đi theo xe có sáu người hầu, tiền có sáu trăm đồng vàng.

Roque Guinart nói:

- Như vậy là ở đây chúng ta có chín trăm đồng tiền vàng và sáu chục real. Số quân của ta vào khoảng sáu mươi người, nào, hãy tính hộ xem mỗi người được bao nhiêu vì ta tính toán không thạo.

Nghe thấy vậy, lũ cướp hô to:

- Chúc Roque sống muôn tuổi mặc dù lũ chó săn muốn hãm hại chàng!

Hai viên đại úy tỏ ra buồn phiền, bà mệnh phụ rầu rĩ, hai người hành hương cũng chẳng vui vẻ gì vì thấy sắp bị tước đoạt hết tài sản. Lời tuyên bố của Roque làm cho họ hồi hộp; song chàng không muốn kéo dài nỗi lo âu của họ - cách xa một tầm súng cũng nhận thấy, quay sang bảo viên đại úy:

- Thưa hai vị đại úy, xin hai ngài hãy vì phép lịch sự vui lòng cho tôi giật sáu chục đồng tiền vàng và cũng xin bà lớn cho mượn tạm tám chục đồng để làm vừa lòng đám quân của tôi, vì ai làm nghề nào sống về nghề ấy. Sau đó, các vị có thể đi tự do, không bị ai quấy nhiễu, tôi sẽ cấp giấy thông hành, nếu gặp các đơn vị của tôi rải rác quanh vùng, các vị sẽ không bị họ gây phiền phức. Tôi không có ý định xúc phạm đến quân nhân và đàn bà con gái, đặc biệt là những phu nhân quyền quý.

Hai viên đại úy hết lời cảm tạ thái độ nhã nhặn và tính quảng đại của Roque vì thấy chàng không tơ hào tới tiền nong của họ; bà Dona Guiomar de Quinones định xuống xe hôn chân và tay Roque vĩ đại song chàng không dám; không những thế, chàng còn xin lỗi vì đã gây phiền hà cho bà do yêu cầu của nghề nghiệp xấu xa bắt buộc chàng phải làm. Bà này vội bảo một người hầu nộp tám mươi đồng tiền vàng theo sự phân bổ của Roque, hai viên đại úy cũng lấy ra sáu mươi đồng; hai người hành hương định đưa số tiền ít ỏi của mình nhưng Roque gạt đi rồi quay lại bảo đám lâu la:

- Trong số tiền vàng này, mỗi người sẽ được hai mươi đồng, còn thừa hai mươi đồng, ta cho hai người hành hương mười đồng và cho bác giám mã này mười đồng để bác ta không nói xấu về việc làm của chúng ta.

Sau đó, Roque bảo mang giấy bút lại - đi đâu chàng cũng đem theo - trao cho họ giấy giới thiệu với các tướng lĩnh của mình rồi tiễn họ lên đường. Đoàn người ra đi tự do, lấy làm ngạc nhiên về tính tình cao thượng, tướng mạo oai phong cũng như cách giải quyết kỳ lạ của Roque, coi chàng như một Alexander Đại Đế hơn là một tướng cướp khét tiếng. Một tên trong đám thủ hạ lẩm bẩm nói bằng tiếng địa phương:

- Chủ tướng của chúng ta giống thầy tu hơn tướng cướp. Từ rày, nếu muốn chơi sang thì bỏ tiền túi ra, đừng lấy của chúng tôi.

Tên vô phúc này nói không nhỏ lắm, Roque nghe thấy, chàng liền tuốt gươm, bổ một nhát, đầu nó gần xẻ làm đôi; chàng nói:

- Ta trừng trị những kẻ xấc láo và không biết giữ mồm như vậy đó.

Mọi người xanh mắt, không ai dám nói nửa lời, đủ biết họ phục tùng chàng tới mức nào.

Roque ngồi một chỗ viết thư cho bạn ở Barcelona, báo tin chàng đang có khách là Don Quixote xứ Mancha, hiệp sĩ giang hồ được người đời đồn đại bao chuyện lạ kỳ, con người ý nhị và giỏi giang có một trên đời, rằng trong bốn ngày nữa, vào dịp lễ Thánh John Baptist, chàng sẽ dẫn Don Quixote tới bãi biển thành phố với đầy đủ vũ khí trên người, với con ngựa Rocinante và giám mã Sancho cưỡi lừa, Roque viết tiếp: “Tôi muốn nhờ anh loan tin này cho các bạn Niarros của chúng ta để họ được dịp mua vui, tôi không muốn đối thủ của tôi là phe cánh Cadell được hưởng thú đó song điều này không thực hiện được, vì những hành động vừa điên vừa tỉnh của Don Quixote và những câu nói hài hước của giám mã Sancho không thể không làm cho mọi người đều thích thú.” Viết xong, Roque trao thư cho một lâu la của mình; tên này thay bộ đồ kẻ cướp bằng bộ cánh nhà nông, đi vào thành Barcelona chuyển bức thư cho người bạn của Roque.

Chương LXI

NÓI VỀ NHỮNG CHUYỆN DON QUIXOTE ĐÃ GẶP KHI VÀO THÀNH BARCELONA, CÙNG NHỮNG CHUYỆN KHÁC CÓ THẬT HƠN CÓ LÝ

Don Quixote ở chơi với Roque ba ngày ba đêm, và cho dù chàng ở lại ba trăm năm cũng không thiếu những điều khiến chàng phải ngạc nhiên về cuộc sống của đám lục lâm này. Đây có một đám vừa ngủ dậy, chỗ kia đám khác đang chè chén, kẻ bỏ trốn không hiểu vì sao, kẻ chờ đợi mà không biết chờ ai; họ ngủ đứng, đang ngủ bỗng trở dậy rời đi nơi khác; công việc của họ là rình mò, nghe báo cáo, thổi ngòi súng hỏa mai (mặc dù loại vũ khí này không có nhiều vì hầu hết dùng súng miệng loe). Ban đêm, Roque ở riêng một nơi, không ai biết, vì những bản án của phó vương Barcelona kết chàng vào tội tử hình khiến chàng lo ngại hãi hùng, không dám tin bất cứ ai, kể cả bộ hạ của mình, e chúng có thể hạ thủ hoặc trao nộp cho pháp luật. Thật là một cuộc sống khốn khổ cực nhọc.

Sang ngày thứ tư, Don Quixote, Sancho, Roque cùng thủ hạ của chàng đi Barcelona. Họ đi theo những đường mòn, đường tắt, đường khuất và tới Barcelona lúc đêm, trước ngày lễ Thánh John. Roque ôm hôn Don Quixote và Sancho, trao cho bác giám mã mười đồng tiền vàng mà chàng hứa nhưng chưa đưa, rồi hai bên chia tay nhau với những lời từ biệt rất thắm thiết.

Roque đi rồi, Don Quixote ngồi trên mình ngựa chờ sáng. Chẳng bao lâu, xa xa chân trời phía Đông hiện ra khuôn mặt sáng sủa của bình minh, cây cỏ hoa lá tưng bừng trỗi dậy. Vừa lúc đó vang lên bên tai hàng ngàn tiếng sáo, tiếng trống, tiếng chuông và tiếng hò hét: “Tránh ra, tránh ra!” của những phu trạm đi ra ngoài thành. Rồi bình minh nhường chỗ cho mặt trời từ từ nhô lên, to và tròn như tấm khiên.

Don Quixote và Sancho đưa mắt nhìn khắp xung quanh. Họ thấy biển khơi mà họ chưa được biết bao giờ, cảm thấy mênh mông và rộng hơn rất nhiều so với hồ Ruidera của họ ở xứ Mancha; lại thấy bên bờ biển có nhiều thuyền chiến, vải mui quấn gọn, cờ xí phần phật tung bay trước gió, là xuống sát mặt nước, trên thuyền vang lên tiếng kèn, tiếng địch, lúc êm dịu khi hùng tráng. Những chiếc thuyền bắt đầu di chuyển như thể dàn trận chiến đấu, đồng thời có rất nhiều kỵ sĩ trong những bộ lễ phục sang trọng, cưỡi những con ngựa lực lưỡng, từ trong thành phi ra. Lính trên thuyền khai hỏa; từ trên thành và các pháo đài tiếng súng cũng nổ vang. Pháo mặt đất như xé không trung, pháo dưới thuyền đáp lại. Mặt biển reo vui, mặt đất tưng bừng, không trung sáng sủa trừ đôi lúc bị làn khói súng bao phủ, đem lại một niềm hưng phấn bất ngờ cho mọi người. Riêng Sancho thắc mắc không biết những hình khối to lù lù đang di chuyển trên mặt biển kia có bao nhiêu chân.

Don Quixote còn đang phân vân ngỡ ngàng trước cảnh tượng đó, bỗng đâu đoàn kỵ sĩ mặc lễ phục hò reo phi tới, rồi một người - chính người bạn đã được Roque thông báo - cất tiếng nói lớn:

- Xin có lời chúc mừng ngài tới thăm tỉnh chúng tôi, tấm gương, ngọn hải đăng, ngôi sao Bắc Cực của ngành hiệp sĩ giang hồ; xin có lời chào hiệp sĩ dũng cảm Don Quixote xứ Mancha. Tôi không nói tới hiệp sĩ giả tạo bịa đặt mà người ta giới thiệu gần đây trong những cuốn sách bịp bợm mà muốn nói tới hiệp sĩ thực thụ, con người thẳng thắn thủy chung đã được hiền sĩ Hamete Benengeli, tinh hoa của giới sử gia mô tả.

Don Quixote không kịp trả lời và đoàn kỵ sĩ cũng không để chàng trả lời; họ cho ngựa chạy vòng tròn, vờn múa quanh mình Don Quixote. Thấy vậy, chàng hiệp sĩ quay lại bảo giám mã:

- Hẳn các hiệp sĩ này biết thầy trò ta. Ta đánh cuộc họ đã đọc sách viết về chúng ta và cả cuốn sách mới in của anh chàng xứ Aragon.

Kỵ sĩ đã chào mừng Don Quixote lúc đầu, tiến tới trước mặt chàng và nói:

- Mời ngài Don Quixote đi; tất cả chúng tôi đây đều là tôi tớ của ngài và là bạn chí thiết của Roque Guinart.

Don Quixote đáp:

- Thưa hiệp sĩ, nếu như một sự lịch thiệp đẻ ra một sự lịch thiệp khác, phép lịch thiệp của ngài hẳn là con đẻ hoặc bà con thân thích với phép lịch thiệp của chàng Roque vĩ đại. Xin để tùy ngài dẫn tôi đi vì ý muốn của ngài cũng là ý muốn của tôi; vả chăng, ngài có thể bắt ý muốn của tôi phụng sự ngài.

Kỵ sĩ cũng đáp lại bằng những lời lẽ rất lễ phép; mọi người rước chàng đi vào giữa, rồi cả đoàn tiến vào thành trong tiếng sáo và tiếng trống. Con quỷ xưa nay có tiếng là tinh quái, song lũ trẻ con còn tinh quái hơn quỷ. Bởi vậy, khi đoàn người vừa tới cổng thành, có hai đứa trẻ tinh nghịch và táo tợn lẻn vào giữa, một đứa vén đuôi con xám, đứa kia vén đuôi Rocinante, nhét cho mỗi con một nắm cành gai vào bộ phận nằm dưới đuôi. Hai con vật khốn khổ bị những chiếc đinh thúc ngựa kỳ lạ đâm vào da thịt, đau cong cả đuôi, càng cong càng đau, lồng lên đá hậu túi bụi, vật luôn chủ của chúng xuống đất. Vừa thẹn vừa tức, Don Quixote chạy lại rút bó gai cắm vào mình con ngựa còm, Sancho cũng làm theo. Những kỵ sĩ cùng đi với Don Quixote muốn trị lũ trẻ hỗn láo nhưng không được vì chúng đã lẩn vào giữa đám trẻ con lũ lượt theo sau.

Don Quixote và Sancho lại leo lên ngựa và lừa, rồi cũng vẫn nghi thức ấy và tiếng nhạc ấy, cả đoàn đi tới một tòa nhà đồ sộ nguy nga chúng tỏ chủ nhân là một quý tộc giàu có. Ta hãy tạm để chàng hiệp sĩ đấy vì hiền sĩ Hamete muốn như vậy.

Chương LXII

CÂU CHUYỆN CÁI ĐẦU BỊ PHÙ PHÉP, CÙNG NHỮNG CHUYỆN DỚ DẨN KHÁC KHÔNG THỂ KHÔNG KỂ RA ĐÂY

Chủ nhân ngôi nhà tên là Don Antonio Moreno, một quý tộc giàu có, hóm hỉnh, thích những trò tiêu khiển vui nhộn và tế nhị. Khi Don Quixote tới, ông nghĩ cách làm sao khêu gọi tính tình điên dại của chàng mà không gây tổn thất gì, vì những trò đùa làm người khác phải đau đớn không thể coi là trò đùa cũng như những trò giải trí sẽ mất tác dụng nếu làm thiệt hại tới người thứ ba. Đầu tiên, ông bảo gia nhân lột sạch vũ khí trên người Don Quixote, chỉ để lại cho chàng chiếc áo cũn cỡn bằng da nai mà chúng tôi đã nhiều lần nhắc tới. Người ta dẫn chàng ra đứng bao lơn nhìn xuống một đường phố chính của tỉnh để khách qua lại và lũ trẻ con xem chàng như xem một con khỉ; các kỵ sĩ mặc lễ phục đi qua đi lại trước mặt chàng như thể họ thắng bộ để nghênh tiếp chàng chứ không phải vì hôm đó là ngày lễ. Sancho vô cùng hài lòng, bác cảm thấy không biết do đâu mình lại sắp được ăn những bữa cỗ như ở đám cưới Camacho, được ở nhà giống như nhà của Don Diego de Miranda hay như lâu đài của ông công tước.

Hôm đó, Don Antonio mời mấy người bạn cùng đến ăn. Tất cả mọi người đều tôn trọng và đối xử với Don Quixote như một hiệp sĩ giang hồ khiến chàng nở từng khúc ruột, dương dương tự đắc. Trong khi đó, Sancho nói những câu khôi hài khiến đám gia nhân và tất cả những người nghe đều như dán tai vào miệng bác. Trong lúc đang ăn, Don Antonio bảo Sancho:

- Anh Sancho này, ở đây chúng tôi nghe đồn rằng anh rất thích món chim bao bột và món thịt băm viên; nếu như ăn không hết, hãy cất vào ngực để dành đến ngày hôm sau.

- Thưa ngài, không phải thế đâu, Sancho đáp; tôi vốn sạch sẽ và không tham ăn; có ông chủ Don Quixote của tôi biết đấy, thầy trò tôi có thể sống trong tám ngày với một nắm hạt dẻ rừng và trái hồ đào. Tất nhiên nếu có khi nào người ta cho tôi con bò, tôi sẽ đi lấy thừng buộc nó lại, tôi muốn nói là ai cho gì tôi cũng ăn và nếu gặp cơ hội, tôi không bỏ lỡ. Bất cứ ai bảo tôi ăn tục và ở bẩn đều có thể coi là kẻ nói láo, và nếu như tôi không nể những vị râu tóc đạo mạo trên bàn tiệc này, tôi sẽ nói chuyện bằng cách khác.

Don Quixote có ý kiến:

- Chắc chắn đức tính tằn tiện và sạch sẽ của Sancho trong vấn đề ăn uống có thể ghi khắc vào bảng đồng để lưu truyền mãi mãi cho đời sau. Của đáng tội, khi đói bụng, anh ta cũng háu ăn, nhai vội vàng và bằng cả hai bên hàm, nhưng anh ta luôn luôn giữ vệ sinh và trong thời gian làm thống đốc, anh ta rất khảnh, ăn nho và cả hạt lựu bằng dĩa.

- Sao? Don Antonio hỏi, Sancho đã làm thống đốc ư?

- Phải, Sancho đáp, thống đốc một hòn đảo tên là Barataria. Trong mười ngày cai trị, tôi đã dốc hết sức lực, mất cả ăn cả ngủ, và tôi đã rút ra bài học là xem khinh tất cả các chức thống đốc trên đời; trong khi chạy trốn khỏi nơi đó, tôi bị rơi xuống vực, tưởng chết ngờ đâu thoát nạn.

Don Quixote kể đầu đuôi câu chuyện Sancho làm thống đốc khiến mọi người thú vị lắm.

Tiệc tan, Don Antonio cầm tay Don Quixote dắt sang một phòng khác trong đó có độc một cái bàn trông như bằng vân thạch đứng trên một chân cũng bằng vân thạch; trên bàn đặt một cái đầu bằng đồng, theo kiểu tượng bán thân của các hoàng đế La Mã. Don Antonio đưa Don Quixote đi đi lại lại trong phòng, vòng quanh bàn; lát sau, ông nói với chàng:

- Thưa ngài Don Quixote, nhân lúc này không có ai nghe thấy chúng ta vì cửa phòng đóng chặt, tôi muốn giới thiệu với ngài một trong những chuyện phiêu lưu kỳ lạ nhất, nói đúng hơn là một trong những sản phẩm tân kỳ nhất mà con người có thể nghĩ ra, với điều kiện là ngài vùi sâu chôn chặt tận đáy lòng.

Don Quixote đáp:

- Xin thề, và để thêm phần chắc chắn, tôi sẽ chặn một tảng đá lên trên. Thưa ngài Don Antonio (lúc này, chàng đã biết tên chủ nhà), xin ngài biết cho rằng ngài đang nói chuyện với một người có tai để nghe nhưng không có lưỡi để nói, bởi vậy ngài có thể yên tâm chuyển vào lòng tôi những điều ngài đang ấp ủ trong lòng, coi như chuyển vào vực thẳm của sự yên lặng.

- Tin vào lời hứa của ngài, Don Antonio nói, tôi muốn làm cho ngài phải ngạc nhiên về những điều ngài sắp nghe và nhìn, qua đó làm khuây khỏa nỗi phiền muộn canh cánh trong lòng, không biết thổ lộ những điều bí mật với ai vì không phải gặp ai cũng kể ra được.

Ngạc nhiên, Don Quixote chờ xem có chuyện gì khiến chủ nhà phải rào trước đón sau như vậy. Don Antonio cầm tay Don Quixote, trỏ vào cái đầu bằng đồng, vào mặt bàn và chân bàn bằng vân thạch, nói:

- Thưa ngài Don Quixote, cái đầu này do một trong những pháp sư phù thủy cao cường nhất trên đời này sáng chế ra. Hình như ông ta là người Ba Lan và là đồ đệ của pháp sư Escotilio trứ danh, một con người làm nhiều chuyện phi thường như lời thiên hạ đồn đại. Ông ta đến nhà tôi và đã làm cái đầu này với giá một ngàn đồng tiền vàng. Đặc tính của nó là có thể trả lời tất cả những câu người ta hỏi trực tiếp. Ông thầy đã xem hướng, vẽ những chữ tượng hình, quan sát các vì tinh tú, xem xét các tiêu điểm và cuối cùng đã tạo ra một cái đầu hoàn thiện hoàn mỹ. Ngày mai, chúng ta sẽ biết rõ vì ngày thứ sáu trong tuần cái đầu này câm; hôm nay là thứ sáu cho nên phải chờ đến ngày mai. Trong thời gian đó, xin ngài hãy chuẩn bị những câu định hỏi; tôi đã thử nghiệm, thấy câu trả lời câu nào cũng đúng cả.

Don Quixote rất ngạc nhiên về đặc tính của cái đầu bằng đồng này, trong bụng bán tín bán nghi lời của Don Antonio; tuy nhiên, vì khoảng thời gian chờ đợi để thử không lâu, chàng không nói lại, chỉ cảm ơn chủ nhà đã tiết lộ một chuyện kín như vậy. Hai người đi ra, Don Antonio khóa chặt của phòng, rồi họ trở lại chỗ đám khách đang ngồi nghe Sancho huyên thuyên kể mọi chuyện về chủ mình.

Chiều hôm đó, Don Quixote ra phố chơi; chàng mặc thường phục, không đeo vũ khí, khoác một áo choàng cụt tay bằng dạ hung hung, mặc vào mùa này băng đá ắt cũng phải vã mồ hôi. Trước đó, Don Antonio đã dặn gia nhân phải tiếp chuyện Sancho, giữ chân không cho ra khỏi nhà. Don Quixote không cưỡi Rocinante mà ngồi trên một con la cao lớn, đi đứng thong thả, yên cương rất sang trọng; chàng khoác áo choàng, không biết là trên vai áo có gài tấm biển ghi dòng chữ to; “Người này là Don Quixote xứ Mancha”. Trong khi chàng đi ngoài phố, khách qua đường nhìn thấy tấm biển, đọc to; “Người này là Don Quixote xứ Mancha” khiến chàng lấy làm ngạc nhiên thấy tất cả mọi người đều biết và gọi đúng tên mình; chàng quay sang nói với Don Antonio:

- Nghề hiệp sĩ giang hồ quả có nhiều đặc quyền đặc lợi vì người nào theo đuổi nghề đó được trở nên lừng lẫy khắp năm châu bốn bể. Nếu tôi nói sai, xin ngài Don Antonio hãy thử nhìn xem: ngay đám trẻ con chưa từng trông thấy tôi bao giờ cũng nhận ra.

Don Antonio đáp:

- Đúng như vậy, thưa ngài Don Quixote. Cũng như không thể cất giấu được lửa, thiên hạ không thể không biết tới đức độ của con người, và đức độ của một người được tôi luyện trong làng cung kiếm lại càng nổi bật hơn hết thảy.

Trong lúc Don Quixote được mọi người hoan nghênh như vậy, bỗng đâu có một anh chàng đi qua nhìn thấy những chữ ghi ở tấm biển gắn trên vai Don Quixote, bèn nói oang oang:

- Quỷ tha lão Don Quixote xứ Mancha này đi! Tưởng đã chết vì những ngọn roi quất túi bụi vào mạng sườn rồi, còn vác mặt tới đây làm gì! Này, thằng điên! Ví thử mi một mình cam phận làm thằng điên, đóng khung sự điên rồ của mình lại, điều đó còn đỡ tai hại. Nhưng mi có tài làm cho tất cả những ai quan hệ với mi cũng trở thành điên khùng rồ dại. Nếu không phải thế, hãy thử nhìn những vị đang đi theo nó. Thằng dở hơi kia! Hãy quay trở về trông coi nhà cửa, chăm sóc vợ con, vứt bỏ những ý nghĩ ngông cuồng đang gặm nhấm đầu óc và làm cho mi hóa rồ hóa dại.

Don Antonio nói:

- Anh bạn hãy đi đường anh và đừng khuyên bảo ai một khi không ai yêu cầu. Ngài Don Quixote xứ Mancha rất sáng suốt và chúng tôi, những người cùng đi với ngài, cũng chẳng mê muội gì. Dù ở đâu, ta cũng phải quý trọng người có đức. Thôi, mời anh đi khỏi đây, đừng dính dáng vào công việc người khác một khi không ai nhờ.

- Lạy Chúa, ngài nói có lý, anh chàng nọ đáp; khuyên bảo con người ấy khác nào đấm bị bông. Tuy nhiên, tôi xót xa cho những kiến thức về mọi mặt của con người lẩm cẩm này - mà thiên hạ ca tụng - cuối cùng sẽ mai một vì nghề hiệp sĩ giang hồ. Trời hại tôi và cả con cháu tôi nếu từ nay trở đi - cho dù tôi sống lâu hơn cả Methusaleh - tôi còn khuyên bảo ai điều gì dù người ta yêu cầu.

Nói rồi, anh chàng bỏ đi. Cuộc dạo phố tiếp tục; tuy nhiên, vì trẻ con người lớn đều rũ ra cười khi đọc tấm biển, Don Antonio phải cất bỏ nó đi, giả vờ như cất bỏ một vật gì khác.

Đến tối, họ trở về nhà thì thấy có các mệnh phụ tới dự dạ hội. Số là bà vợ Don Antonio, vốn là một bà lớn vui tính, có nhan sắc và bặt thiệp, có mời một số bạn gái tới để chào mừng ông khách mới và thưởng thức những trò điên rồ chưa từng thấy của chàng. Sau khi yến tiệc linh đình, buổi khiêu vũ bắt đầu vào lúc mười giờ đêm. Trong số các mệnh phụ có hai bà tính tình nghịch ngợm, tuy không có ác ý song đùa hơi nhả, hay bày trò trêu ghẹo người khác mà không làm phật lòng. Hai bà thay nhau kéo Don Quixote ra nhảy khiến chàng mệt phờ cả thể xác lẫn linh hồn. Thật đáng bật cười khi nhìn thân hình cao lêu đêu, quắt queo, vàng vọt, cứng nhắc trong bộ lễ phục và bước chân nặng nề của chàng. Các bà các cô thi nhau đưa tình, còn chàng vẫn dửng dưng; cuối cùng, thấy họ tán sát quá, chàng lớn tiếng nói:

- Cút đi, để ta yên, hỡi những ý nghĩ sai trái! Mong các bà hãy dẹp những ham muốn lại vì bà chúa của lòng tôi, nàng Dulcinea làng Toboso vô song, không cho phép bất cứ ai chinh phục trái tim tôi.

Nói xong, chàng ngồi phệt giữa phòng, toàn thân đau như dần vì trò khiêu vũ này.

Don Antonio bảo gia nhân ẵm chàng về giường; người đầu tiên tới đỡ chàng dậy là Sancho, bác nói:

- Ông chủ tôi nhảy nhót làm gì! Ngài tưởng tất cả các bậc anh hùng hào kiệt hiệp sĩ giang hồ đều là con múa cả sao? Nếu ngài chịu suy nghĩ một chút, ngài sẽ thấy mình đã sai lầm, thà làm công việc nguy hiểm là giết một tên khổng lồ còn hơn chơi trò nhào lộn. Ví thử đây là chuyện đấm đá, tôi có thể giúp ngài một tay vì tôi đá giỏi như chim ưng; môn nhảy múa thì xin chịu.

Những câu nói của Sancho làm cho cả hội cười ầm; sau đó, bác đặt chủ lên giường, trùm kín chăn cho toát mồ hôi vì Don Quixote bị nhiễm lạnh trong khi khiêu vũ.

Sáng ngày hôm sau, Don Antonio thấy thuận lợi để thử nghiệm cái đầu bị phù phép; cùng với Don Quixote, Sancho, hai ông bạn và hai bà mệnh phụ đã làm tội Don Quixote trong buổi dạ hội - hai bà này ngủ lại với bà chủ nhà - ông vào buồng có bày pho tượng bán thân bằng đồng. Trước tiên, ông giới thiệu với mọi người đặc tính của cái đầu bị phù phép, yêu cầu họ giữ kín, nói rằng đây là ngày đầu tiên ông thử tính năng của nó. Trừ hai ông bạn, không ai biết rõ nguyên nhân vì sao cái đầu bị phù phép, và nếu Don Antonio không nói trước cho hai ông này, chắc chắn họ cũng phải ngạc nhiên như mọi người, đủ biết cái đầu này là cả một kỳ công.

Người đầu tiên đến gần pho tượng chính là Don Antonio, ông hạ giọng nhưng cũng đủ cho mọi người nghe, hỏi:

- Đầu ơi! Với tính năng sẵn có của ngươi, hãy nói cho biết ta đang nghĩ gì?

Môi không mấp máy, cái đầu trả lời rõ ràng rành rọt cho tất cả mọi người cùng nghe.

- Tôi không nói về những ý nghĩ.

Thấy thế, mọi người đều kinh ngạc, nhất là lại thấy trong phòng và xung quanh bàn không có ai có thể trả lời được.

- Có bao nhiêu người ở trong phòng này? Don Antonio hỏi tiếp.

Vẫn tiếng trả lời thong thả:

- Có ông và vợ ông, hai ông bạn của ông và hai bà bạn của bà, một hiệp sĩ nổi tiếng tên là Don Quixote xứ Mancha và giám mã của chàng mang tên Sancho Panza.

Mọi người lại một phen kinh ngạc hoảng hồn, tóc trên đầu dựng ngược.

Don Antonio lui ra, nói:

- Đầu khôn ngoan, đầu biết nói, biết trả lời, đầu kỳ diệu ơi! Như vậy là đủ để ta tin rằng kẻ đã bán ngươi cho ta không lừa bịp. Nào, ai muốn hỏi gì hãy lại đây.

Đàn bà vốn nhanh nhảu và tò mò; một trong hai bà bạn của vợ Don Antonio tiến lại hỏi:

- Đầu ơi, hãy bảo ta phải làm gì để trở thành một người đàn bà đẹp?

Đáp:

- Hãy sống thật lương thiện.

- Ta hỏi thế thôi, bà này nói.

Bà bạn thứ hai tới hỏi:

- Đầu ơi, ta muốn biết chồng ta có yêu ta không.

Đáp:

- Cứ xem ông nhà làm những việc gì cho bà thì rõ.

Bà này lui ra, nói:

- Trả lời thế thì cần gì phải hỏi vì đương nhiên việc làm nói lên ý nghĩ của người làm việc đó.

Một người bạn của Don Antonio tới hỏi:

- Ta là ai?

Đáp:

- Ông tự biết đấy.

- Ta không hỏi như vậy mà muốn hỏi ngươi có biết ta không.

Đáp:

- Có biết, ông là Don Pedro Noriz.

- Đầu ơi, ta không cần hỏi thêm vì như vậy cũng đủ thấy rằng ngươi biết mọi điều.

Ông ta lùi ra cho người bạn thứ hai tới hỏi:

- Đầu ơi, hãy nói cho biết thằng con trưởng của ta muốn gì?

Đáp:

- Đã bảo là tôi không nói về những ý muốn trong đầu; tuy nhiên tôi có thể trả lời rằng con trai ông muốn cho ông chết.

- Chẳng cần phải nói vì điều đó đã quá rõ, nhà quý tộc đáp rồi lui ra. Đến lượt vợ Antonio:

- Đầu ơi, ta không biết hỏi câu gì, chỉ muốn ngươi cho biết ta có được chung sống lâu dài với chồng ta không.

Đáp:

- Được chứ; sức khỏe và sinh hoạt điều độ khiến ông nhà sống lâu; nhiều người sống vô độ nên chóng chết.

Tiếp đến Don Quixote hỏi:

- Đầu biết trả lời ơi, hãy nói đi: câu chuyện ta kể về những điều ta đã thấy dưới hang Montesinos có thật hay là chuyện nằm mê? Có chắc giám mã Sancho của ta sẽ lấy roi tự đánh mình không? Việc giải phép cho nàng Dulcinea liệu có kết quả không?

Đáp:

- Về câu chuyện ở dưới hang Montesinos, có nhiều điều phải nói, có cái thật có cái mê; số roi của Sancho sẽ dần dà được giải quyết và việc giải phép cho Dulcinea sẽ được thực hiện tốt.

- Ta không muốn biết thêm nữa, Don Quixote nói: chỉ cần nhìn thấy nàng Dulcinea được giải phép, ta coi như mọi điều mong ước của ta đã được toại nguyện.

Người hỏi cuối cùng là Sancho:

- Đầu ơi, ta có làm thống đốc nữa không? Ta có thoát khỏi cái nghề giám mã khốn khổ này không? Ta có gặp lại vợ con ta không?

Đáp:

- Anh sẽ làm thống đốc ở nhà mình; nếu anh về nhà, anh sẽ gặp vợ con và một khi không hầu hạ ai nữa, anh sẽ không còn là giám mã.

- Hay đấy nhỉ! Sancho Panza bảo, nói thế thì tôi cũng nói được; nhà tiên tri Perogrullo cũng không thể nói hay hơn!

- Đồ ngu, Don Quixote mắng, còn muốn người ta nói gì nữa? Những câu trả lời của cái đầu này ăn khớp với những câu mi hỏi, như thế chưa đủ sao?

- Đủ rồi ạ, Sancho đáp, song tôi muốn nói rõ hơn.

Cuộc vấn đáp kết thúc mà mọi người vẫn không hết kinh ngạc, trừ hai ông bạn đã được biết trước mưu mẹo của Don Antonio mà hiền sĩ Hamete nói toạc ra sau đây vì không muốn thiên hạ phải băn khoăn nghĩ rằng cái đầu này có phép ma quỷ hoặc chứa đựng một điều bí ẩn lạ lùng gì chăng. Ông kể rằng Don Antonio đã theo mẫu một cái đầu mà ông nhìn thấy ở Madrid do một người in tranh chế tạo, thuê làm một cái bày ở nhà để trêu ghẹo và làm cho những kẻ ngu ngốc phải kinh ngạc, cách làm như sau: mặt bàn bằng gỗ son và đánh bóng như vân thạch, chân chống mặt bàn cũng vậy, với bốn móng chim đại bàng móc vào mặt bàn cho chắc; cái đầu tạc giống như tượng bán thân các hoàng đế La Mã, hình dạng như ta vẫn thấy trên mặt huy chương, màu da đồng, bên trong cũng rỗng như mặt bàn vậy; đầu được gắn vào mặt bàn, rất khít, không nhìn thấy vết gắn; chân bàn cũng rỗng, phía trên ăn thông với ngực và cổ của pho tượng; tất cả các bộ phận này lại ăn thông với một căn phòng nằm ngay ở dưới căn phòng có bày cái đầu; một cái ống bằng sắt chạy suốt chân bàn, mặt bàn, ngực và cổ pho tượng, ghép rất khít, không nhìn thấy vết ghép. Trong phòng dưới, đối xứng với phòng trên, có một người ngồi trả lời, miệng ghé sát vào ống; giống như trong một cái ống xì đồng, tiếng nói chuyển từ trên xuống dưới hoặc từ dưới lên trên, rành mạch rõ ràng, không ai có thể phát hiện ra xảo kế. Cháu của Don Antonio, một anh sinh viên lanh lợi và thông minh, làm nhiệm vụ trả lời. Vì đã được ông chủ cho biết trước những người sẽ vào phòng hôm đó, anh ta có thể trả lời nhanh chóng và chính xác câu hỏi đầu tiên, còn đối với những câu sau thì vừa đoán mò vừa trả lời; vốn là con người thông minh, những lời đáp của anh nghe có lý lắm. Hiền sĩ Hamete kể thêm rằng sau đó, bộ máy kỳ diệu này còn hoạt động được mươi ngày nữa; tiếng đồn lan khắp tỉnh rằng ở nhà Don Antonio có một pho tượng bán thân biết nói, ai hỏi gì trả lời nấy. Điều này khiến cho chủ nhân của nó e ngại tiếng đồn sẽ tới tai các nhà bảo vệ giáo lý, ông bèn đi trình với tôn giáo pháp đình, các pháp quan bắt tháo tung, không cho sử dụng, sợ dân chúng theo gương xấu. Tuy nhiên, Don Quixote và Sancho Panza vẫn nghĩ là cái đầu bị phù phép và biết trả lời mặc dù những câu trả lời không làm cho Sancho hài lòng như Don Quixote.

Để chiều ý của Don Antonio và tỏ lòng hiếu khách đối với Don Quixote, đồng thời cũng để tạo cơ hội cho chàng bộc lộ tính điên rồ, các nhà quý tộc trong tỉnh dự định trong sáu ngày nữa sẽ tổ chức thi ném giáo vào vòng, song việc này không thành, hồi sau sẽ nói rõ.

Một hôm, Don Quixote muốn đi bộ thăm thú thành phố, không cần nghi thức gì, e rằng cưỡi ngựa, trẻ con sẽ chạy theo sau; cùng đi có Sancho và hai người hầu của Don Antonio. Qua một phố, Don Quixote ngước mắt nhìn lên thì thấy trên một cánh của có ghi chữ to: “Ở đây in sách”; chàng mừng quýnh vì cả đời chưa hề nhìn thấy một nhà in, trong lòng vẫn ao ước muốn biết. Cùng với đám tùy tùng, chàng bước vào thì thấy chỗ này in, chỗ nọ sửa, chỗ kia lên khuôn, tóm lại là những công việc của một nhà in lớn. Chàng tới một khoang, hỏi ở đây làm gì; khi nghe những người thợ giới thiệu công việc, chàng thấy lạ lắm; tới một khoang khác, chàng lại hỏi làm gì, một người thợ chỉ vào một ông khách nom rất chững chạc và đứng đắn, đáp:

- Thưa ngài, ông khách này có dịch một cuốn sách từ tiếng Ý sang tiếng Tây Ban Nha, tôi đang lên khuôn để cho in.

- Tên cuốn sách là gì? Don Quixote hỏi.

Nghe hỏi, dịch giả đáp:

- Thưa ngài, tên Ý của cuốn sách là Le Bagatelle.

- Chẳng hay tên tương đương bằng tiếng Tây Ban Nha là gì? Don Quixote hỏi.

- Có thể dịch là Chuyện nhỏ nhặt, dịch giả đáp. Tuy sách mang một cái tên nhũn nhặn như vậy song nó chứa đựng nhiều điều rất lý thú và bổ ích.

Don Quixote nói:

- Tôi có biết đôi chút tiếng Ý và thường hay ngâm nga một vài đoạn của thơ Ariosto; nhưng xin hỏi (tôi nói đây không có ý định thử tài mà chỉ vì tò mò), ngài có thấy có khi nào ông ta dùng chữ pignata không?

- Có chứ, rất nhiều, dịch giả đáp.

- Thế ngài dịch ra tiếng Tây Ban Nha là gì?

- Chỉ có thể dịch là nồi, không thể khác được.

- Thánh thật, Don Quixote kêu lên, ngài quả là giỏi tiếng Ý. Tôi đánh cuộc bất cứ cái gì rằng khi tiếng Ý nói piace, ngài sẽ dịch ra tiếng Tây Ban Nha là vui lòng cũng như piu là hơn, su là trên, giu là dưới.

- Tất nhiên như vậy, dịch giả đáp, vì đó là những từ tương đương.

Don Quixote nói:

- Tôi dám cam đoan rằng tên tuổi ngài không được thiên hạ biết tới vì ở đời, những trí tuệ phong phú và những công trình quý giá không được đền bù xứng đáng. Biết bao tài năng bị mai một, bao thiên tài bị lãng quên, bao năng lực bị dập vùi. Tuy nhiên, tôi cho rằng dịch từ tiếng này sang tiếng khác - trừ Hy Lạp và La tinh là những bà chúa của ngôn ngữ - chẳng khác nào xem ngược những tấm thảm xứ Handers, mắt tuy nhìn thấy hình nhưng bị những đường chỉ làm rối, không phân biệt được màu sắc và những đường nét mềm mại trên mặt thảm. Vả chăng dịch những ngôn ngữ dễ, không đòi hỏi tới văn phong ngữ pháp gì, khác nào làm công việc của một người chép lại từ tờ giấy này sang tờ giấy khác. Tôi không muốn nói rằng nghề dịch sách không đáng biểu dương vì có người làm những việc khác hèn kém hơn và ít lợi nhuận hơn. Ở đây phải kể tới hai nhà dịch thuật nổi tiếng là tiến sĩ Cristobal de Figueroa, dịch giả cuốn Pastor Fido và Don Juan de Jauregui, dịch giả cuốn Aminta. Họ dịch rất tài khiến người đọc phân vân không biết đâu là bản dịch, đâu là nguyên tác. Nhưng xin hỏi: ngài in sách cho ngài hay đã nhượng quyền cho một nhà xuất bản nào rồi.

- Tôi in cho tôi, dịch giả đáp, hy vọng lần xuất bản đầu tiên này mang lại ít nhất một ngàn ducat; hai ngàn cuốn, với giá sáu real một cuốn, chắc sẽ đắt như tôm tươi.

- Ngài tính toán giỏi làm sao! Don Quixote nói. Hiển nhiên là ngài không biết tới những thủ đoạn của các nhà in và sự thông đồng giữa bọn chúng. Xin cam đoan rằng một khi ngài phải vác hai nghìn cuốn sách đó, ngài sẽ sụn lưng và phát kinh, nhất là cuốn sách nhạt nhẽo, không lý thú gì.

Dịch giả đáp:

- Vậy chứ ngài muốn tôi nhượng bản quyền cho một chủ nhà xuất bản để được hưởng ba đồng quèn và còn phải mang ơn mang huệ nữa sao? Tôi in sách không phải để lấy tiếng. Tôi đã có tiếng tăm bằng những công trình khác rồi; tôi cần lợi nhuận, thiếu cái đó tiếng tăm không đáng một xu nhỏ.

- Cầu Chúa phù hộ cho ngài gặp may mắn, Don Quixote nói.

Chàng tới một khoang khác, thấy đang sửa trang chữ của một cuốn sách nhan đề Ánh sáng tâm hồn, chàng bảo:

- Loại sách này tuy đã có nhiều song vẫn phải in thêm vì có biết bao kẻ tội lỗi; cần có nhiều ánh sáng cho những kẻ lầm đường lạc lối.

Chàng đi tiếp, thấy người ta đang sửa một quyển khác, hỏi thì được trả lời rằng đó là phần hai cuốn Don Quixote - Nhà quý tộc tài ba xứ Mancha, tác giả là một người quê ở Tordesillas.

- À, tôi có biết quyển này, Don Quixote nói; quả tình, nghĩ theo lương tâm, tôi tưởng nó đã bị thiêu ra tro rồi vì quá nhảm nhí. Nhưng thôi, ngày lễ Thánh Martin sắp đến với nó cũng như với các con lợn. Những truyện hư cấu chỉ hay ho lý thú khi nào giống hệt sự thật và những truyện có thật lại càng hay chừng nào tính chân thật càng rõ nét.

Nói rồi, Don Quixote có vẻ bực bội bước ra khỏi nhà in. Cùng ngày hôm đó, Don Antonio dự định đưa chàng đi thăm các thuyền chiến đậu ngoài bãi biển. Sancho thích lắm vì chưa hề được thấy bao giờ. Don Antonio báo cho viên chỉ huy các thuyền rằng chiều hôm đó ông sẽ dẫn khách tới, đó là hiệp sĩ trứ danh Don Quixote xứ Mancha mà viên chỉ huy này cũng như tất cả dân chúng trong tỉnh đã biết. Những chuyện xảy đến với Don Quixote sẽ được kể trong chương sau.

Chương LXIII

CHUYỆN SANCHO GẶP XÚI QUẨY KHI ĐI THĂM ĐỘI THUYỀN CHIẾN YÀ CHUYỆN CÔ GÁI MOOR XINH ĐẸP

Don Quixote suy nghĩ mãi về những câu trả lời của pho tượng bị phù phép, không hề ngờ rằng đó là một xảo thuật. Tin tưởng nhất vào lời tiên đoán rằng Dulcinea sẽ được giải phép, chàng đứng ngồi không yên, khấp khởi mừng thầm, hy vọng việc đó sớm thành. Sancho tuy căm thù chức thống đốc, như đã nói ở trên, song vẫn thích được chỉ huy và mọi người phục tùng; cho hay quyền hành, dù là quyền rơm, dẫn tới hậu quả tai hại như thế đó.

Buổi chiều, Don Antonio Moreno và hai ông bạn cùng với Don Quixote và Sancho đi thăm các thuyền chiến. Đã được báo trước tin vui này, viên chỉ huy đội thuyền chờ đón hiệp sĩ Don Quixote và giám mã Sancho trứ danh. Hai thầy trò vừa ra tới bến, các chiến thuyền bỏ hết mui và nổi nhạc lên; người ta hạ thủy một chiếc xuồng rải thảm và nệm bằng nhung đỏ. Khi Don Quixote bước vào xuồng, súng lớn đặt ở đằng lái thuyền chỉ huy khai hỏa, tiếp theo là súng ở các chiến thuyền khác; khi Don Quixote từ thang bên phải đặt chân lên thuyền, toàn thể đội chèo thuyền đồng thanh hô ba lần: “Hu, hu, hu!” như mỗi khi có nhân vật quan trọng tới thăm. Viên đô đốc (chúng ta sẽ gọi như vậy) là một nhà quý tộc danh giá ở Valencia; ông ôm hôn Don Quixote và nói:

- Tôi sẽ dùng đá trắng để ghi lại ngày hôm nay, một trong những ngày sung sướng nhất đời tôi vì đã được yết kiến ngài Don Quixote xứ Mancha, con người chứa đựng tất cả giá trị của ngành hiệp sĩ giang hồ.

Don Quixote đáp lễ bằng những lời lẽ không kém phần trang trọng, trong lòng hớn hở vì thấy mình được tiếp đón quá long trọng. Mọi người đi về đằng lái và ngồi vào ghế, nơi đây được trang hoàng rất đẹp mắt. Viên cai từ đứng ra giữa lối đi[227] thổi còi ra lệnh cho tất cả các tay chèo cởi áo, mọi người răm rắp thi hành. Trước đám người trần trùng trục, Sancho ngây ra nhìn, nhất là khi thấy họ dựng rạp nhanh thoăn thoắt, tưởng đâu có cả một bầy quỷ đang làm. Tuy nhiên, đó mới là chuyện vặt so với điều sắp kể ra đây. Sancho ngồi trên một cái xà gỗ, cạnh tay chèo chính ở hàng bên phải[228] vì đã được dặn dò trước, bất thình lình tay này túm lấy người Sancho, nhấc bổng lên, đồng thời tất cả các tay chèo đứng phắt dậy giơ tay ra đón, thế là Sancho bay lên trời từ dãy ghế này tới dãy ghế khác nhanh đến nỗi bác hoa cả mắt, đinh ninh bị một bầy quỷ mang đi. Trò vui chỉ kết thúc sau khi bác đã qua tay người cuối cùng ở hàng bên trái, trở về vị trí cũ ở đằng lái[229]. Bác đau quá, thở hổn hển, toát cả mồ hôi, không hiểu chuyện gì đã xảy ra. Thấy Sancho không cánh mà bay, Don Quixote hỏi đô đốc:

- Phải chăng đây là nghi thức dành cho những người lần đầu tiên xuống thuyền? Nếu đúng, hãy miễn cho tôi một cuộc tập luyện như vậy vì tôi không có ý định làm nghề này. Xin thề có Chúa rằng nếu có ai định lại đây nhấc bổng tôi lên, tôi sẽ đá chết tươi.

Nói rồi, chàng đứng phắt dậy, tay nắm đốc gươm.

Lúc này, đội tay chèo hạ rạp xuống, cột rạp đổ rầm khiến Sancho tưởng trời sập xuống đầu mình, sợ quá vội co cổ vào giữa hai đùi. Don Quixote cũng không giữ được bình tĩnh, chàng rùng mình, so vai, biến sắc. Sau đó, người ta lại dựng cột rạp lên, cũng nhanh và ầm ĩ như khi hạ; trong khi làm, không ai nói năng, như câm vậy, thậm chí không thở mạnh. Viên cai tù ra hiệu nhổ neo; y đứng giữa lối đi, dùng roi gân bò quật tới tấp vào lưng những người chèo thuyền. Con thuyền từ từ ra khơi. Nhìn những cái chân màu đỏ cử động (bác cứ tưởng bơi chèo là chân), Sancho tự bảo:

- Đây mới đúng là chuyện phù phép, còn những điều ông chủ ta nói chẳng có pháp thuật gì hết. Những kẻ bất hạnh này có tội tình gì mà phải chịu roi vọt? Cớ sao một mình anh chàng thổi còi kia dám đánh cả ngần ấy người? Phải nói rằng đây là địa ngục, ít nhất cũng là nơi luyện tội.

Thấy Sancho chăm chú nhìn cảnh tượng đó, Don Quixote bảo:

- Này, anh bạn Sancho, ví thử anh vui lòng cởi trần ra và ngồi cùng với các vị này để giải trừ pháp thuật cho nàng Dulcinea thì sẽ nhanh chóng và tiện lợi biết mấy! Bên cạnh nỗi đau của bao người khác, anh sẽ không cảm thấy đau đớn lắm; không những thế, có khi pháp sư Merlin sẽ tính một roi ở đây bằng mười roi do tay anh đánh vì ta thấy viên cai tù này quất đâu ra đấy.

Đô đốc định hỏi roi gì và giải phép gì cho Dulcinea, chợt có một thủy thủ báo cáo:

- Pháo đài Monjui báo hiệu có một thuyền nhỏ chèo tay xuất hiện ở bờ biển phía Tây.

Đô đốc nhảy ra giữa thuyền, nói:

- Các con! Không cho nó trốn thoát! Họ báo như vậy ắt là thuyền bọn cướp biển ở Algiers.

Ba thuyền chiến tiến lại thuyền chỉ huy để nhận nhiệm vụ, Đô đốc ra lệnh cho hai chiếc chạy thẳng ra khơi, thuyền chỉ huy và chiếc còn lại sẽ quét dọc bờ biển, không cho thuyền lạ tẩu thoát. Cặp thuyền chiến ra xa được hai hải lý thì phát hiện thấy thuyền nhỏ, trên thuyền có chừng mười bốn mười lăm dãy ghế chèo. Khi thấy các thuyền chiến xuất hiện, thuyền nhỏ tìm đường lẩn trốn, hy vọng thoát thân bằng sự nhanh nhẹn của mình. Rủi thay, thuyền chỉ huy là một trong những tàu đi biển nhanh nhẹ nên đã đuổi gần kịp. Thấy không thoát, viên chỉ huy thuyền nhỏ muốn dừng chèo và đầu hàng để tránh cơn thịnh nộ của ngài đô đốc. Thế nhưng số mệnh éo le xui nên, khi thuyền chỉ huy áp sát tới mức những người trên thuyền nhỏ nghe được tiếng gọi hàng, bỗng đâu hai tên Thổ Nhĩ Kỳ say rượu (trong số mười bốn tên đi trên thuyền nhỏ) nổ luôn hai phát súng làm chết hai thủy thủ của chúng ta đứng ở mạn thuyền phía mũi. Thấy vậy, đô đốc thề không tha tội chết cho tên nào trên thuyền nhỏ. Theo lệnh ông, thuyền chiến lao thẳng vào mục tiêu song thuyền nhỏ đã lẩn gọn dưới tầm mái chèo của đối phương; thuyền chiến trôi đi một quãng xa. Thấy nguy, những người trên thuyền nhỏ vội giương buồm trong lúc thuyền chiến đang quay trở lại, rồi vừa buồm vừa chèo, ra sức tháo chạy. Song, nếu như hành động liều lĩnh của họ trước đây đã đưa tới hậu quả tai hại, lúc này mọi cố gắng của họ đều vô ích. Khi thuyền chỉ huy chỉ còn cách chừng nửa hải lý, tất cả mái chèo trên thuyền vung lên úp chụp thuyền nhỏ vào giữa, bắt sống toàn bộ: hai thuyền chiến cũng từ ngoài khơi bơi lại và cả hạm đội trở vào bến cùng với thuyền bị bắt. Dân chúng đứng túm tụm trên bờ chờ kết quả. Khi thuyền bỏ neo, đô đốc được tin phó vương tỉnh Barcelona cũng có mặt trên bến, ông bèn ra lệnh lấy xuồng đón ngài lên thuyền rồi sai dựng cột lên để treo cổ tên tướng cùng tất cả bọn Thổ Nhĩ Kỳ bị bắt trên thuyền nhỏ; bọn này gồm ba mươi sáu tên, tất cả đều lực lưỡng, đa số là những tay súng giỏi. Đô đốc hỏi ai là người chỉ huy của chúng, một tù nhân đáp bằng tiếng Tây Ban Nha, hỏi ra mới biết người này gốc Tây Ban Nha nhưng đã từ bỏ đạo Ki tô:

- Thưa ngài, chàng trai mà ngài trông thấy đây là thuyền trưởng của chúng tôi.

Vừa nói, anh ta vừa chỉ vào một người dưới đôi mươi, rõ là một trong những chàng trai khôi ngô tuấn tú nhất mà trí tưởng tượng con người có thể hình dung nổi; đô đốc hỏi:

- Con chó điên dại kia, ai bảo ngươi giết lính của ta một khi đã biết là không trốn thoát? Phải chăng đó là sự kính trọng đối với thuyền chỉ huy? Ngươi há không biết rằng liều lĩnh không phải là dũng cảm ư? Những hy vọng mong manh khiến cho con người ta trở nên mạnh bạo hơn nhưng không được liều lĩnh.

Chỉ huy thuyền nhỏ định trả lời nhưng đô đốc không có thời giờ để nghe vì còn phải ra đón phó vương lúc này đã lên thuyền cùng với tùy tùng và một đám dân chúng.

- Ngài đô đốc bắt được món hàng quý, phó vương nói.

- Quý tới mức ngài sẽ được thấy chúng bị treo trên cái cột này, đô đốc nói.

- Sao vậy? Phó vương hỏi.

Đáp:

- Vì chúng đã hành động trái luật pháp, lẽ phải và quân lệ trong chiến tranh, giết hại hai thủy thủ trong số xuất sắc nhất trên thuyền tôi. Bởi vậy, tôi đã thề sẽ treo cổ tất cả những kẻ bị bắt, đặc biệt là tên thuyền trưởng trẻ tuổi này.

Nói rồi, ông chỉ vào chàng trai bị trói hai tay, dây thừng thòng lọng ở cổ, đang chờ chết. Ngắm nhìn chàng trai, thấy khôi ngô tuấn tú, hiền hậu, phó vương khác nào nhận được một bức thư tiến cử, bèn nảy ra ý muốn cứu chàng khỏi chết, ông hỏi:

- Thuyền trưởng hãy nói cho ta biết anh là người Thổ Nhĩ Kỳ, người Moor hay người chối Chúa[230].

Chàng trai đáp lại bằng tiếng Tây Ban Nha:

- Tôi không phải người Thổ Nhĩ Kỳ, cũng không phải là Moor hay người chối Chúa.

- Vậy anh là ai? Phó vương hỏi tiếp.

Đáp:

- Tôi là một người đàn bà theo đạo Ki tô.

- Đàn bà theo đạo Ki tô mà lại ăn vận như thế này và ở chốn này ư? Thật chuyện lạ đời, khó tin.

- Xin các ngài tạm hoãn một chút cuộc hành quyết và hãy nghe tôi kể cuộc đời tôi, cuộc báo oán của các ngài không vì thế mà bị chậm trễ nhiều đâu.

Liệu có trái tim người nào cứng rắn tới mức không rung động trước những lời nói đó hoặc ít nhất, không muốn nghe những điều chàng trai đáng thương này định nói không? Đô đốc cho phép chàng tự do kể nhưng ông nói trước là đừng hy vọng được tha tội. Được phép, chàng trai bắt đầu kể như sau:

- Cha mẹ sinh ra tôi là người Moor và tôi thuộc một dân tộc bất hạnh hơn là khôn ngoan vì thời gian gần đây, dân tộc này gặp biết bao điều rủi ro. Trong hoạn nạn chung của cả dân tộc, tôi bị hai ông bác đưa sang Barbary[231]. Tôi là một tín đồ Ki tô giáo thực thụ và thành tín, không như những kẻ giả vờ theo đạo để che mắt thế gian. Khi ấy, dù tôi nói ra điều đó cũng chẳng được lợi gì, vì những người có nhiệm vụ thi hành việc trục xuất chúng tôi và kể cả hai ông bác tôi sẽ không tin vào sự thật, mà còn nghĩ là tôi nói dối, bịa chuyện để được ở lại nơi chôn rau cắt rốn; thế là tôi đã phải đi theo họ vì bị cưỡng ép hơn là do tự nguyện. Mẹ tôi là tín đồ Ki tô giáo, cha tôi cũng vậy nhưng kín đáo hơn. Trong dòng sữa tôi bú có đức tin vào Chúa; tôi được giáo dục những tập quán tốt đẹp; trong ngôn ngữ cũng như cử chỉ, tôi không hề tỏ ra là một người con gái Moor. Bên cạnh những đức tính trên (tôi nghĩ rằng đó là những đức tính của con người), nhan sắc của tôi (nếu như tôi có được đôi phần) cũng ngày một tăng. Tuy sống trong phòng the, tôi không giữ kín đáo lắm thành thử có một chàng trai đã biết tới tôi; anh ta tên là Don Gaspar Gregorio, con trưởng một lãnh chúa cai quản một làng ở cạnh làng tôi. Anh ta đã nhìn thấy tôi khi nào, chúng tôi đã nói với nhau những gì, anh đã say mê tôi và tôi cũng đã xiêu lòng như thế nào, nói ra còn dài mà lúc này đây, tôi e sợi dây oan nghiệt kia đang đe dọa thòng vào giữa lưỡi và cổ họng tôi. Bởi thế, tôi chỉ kể vắn tắt thôi: Don Gregorio muốn theo tôi trong chuyến đi xa này. Vì nói thạo tiếng, anh ta trà trộn vào đám người Moor bị trục xuất ở các làng khác; trên đường, anh đã làm quen với hai ông bác cùng đi với tôi. Cha tôi vốn thận trọng và lo xa: khi nghe công bố sắc chỉ đầu tiên trục xuất chúng tôi, người đã rời khỏi làng đi tìm nơi trú ngụ ở các vương quốc khác. Trước khi ra đi, cha tôi chôn giấu của cải tại một nơi chỉ có tôi biết, gồm có nhiều châu báu ngọc ngà và một số tiền vàng. Người dặn tôi không được đụng tới kho của chôn dưới đất trong trường hợp chúng tôi phải ra đi mà người chưa kịp về. Tôi nhất nhất theo và, như tôi đã nói ở trên, tôi sang Barbary cùng với hai ông bác và bà con thân thuộc. Chỗ ở chính thức của chúng tôi là Algiers, nơi mà chúng tôi coi là địa ngục. Tin đồn về nhan sắc và của cải của tôi đến tai vua Algiers; đó là một điều may mắn cho tôi. Tên vua cho vời tôi tới, hỏi tôi ở vùng nào trên đất Tây Ban Nha, mang theo bao nhiêu tiền và những của quý gì. Tôi nói rõ nơi tôi ở, tiền và châu báu chôn tại đó, nếu tôi đích thân trở về thì có thể lấy được dễ dàng. Tôi khai như vậy để kích thích lòng tham của y, làm cho y mờ mắt không nhận ra sắc đẹp của tôi. Hai bên còn đang trao đổi, bỗng đâu có người đến thưa với y rằng cùng đi với tôi có một chàng trai rất khôi ngô tuấn tú. Tôi hiểu ngay chúng định nói tới Don Gaspar Gregorio, con người vượt xa tất cả các chàng trai xinh đẹp nhất mà người đời ca tụng. Tôi bối rối nghĩ tới nguy hiểm đang đe dọa chàng vì bọn Thổ Nhĩ Kỳ dã man này thích con trai xinh xắn hơn cả con gái, dù là gái đẹp. Tên vua ra lệnh dẫn chàng tới; y hỏi tôi có đúng chàng trai này đẹp đẽ như lời tâu không. Như thể có Trời phù hộ, tôi đáp là đúng như vậy, song không phải đàn ông mà là đàn bà như tôi, tôi nói: “Cho phép tôi ra để mặc quần áo đàn bà cho cô ta; như vậy, nhan sắc sẽ càng nổi bật và cô ta sẽ không luống cuống khi đứng trước ngai vàng.” Tên vua đồng ý và nói thêm: “Ngày mai, chúng ta sẽ bàn biện pháp để nàng trở về Tây Ban Nha đào kho của chôn dưới đất.” Tôi nói cho Don Gaspar biết mối nguy hiểm đang đe dọa nếu chúng biết chàng là con trai, rồi tôi cải trang cho chàng và ngay chiều hôm đó, dẫn chàng vào cung. Nhìn chàng, tên vua lấy làm thán phục và có ý định giữ lại để dâng lên hoàng đế Thổ Nhĩ Kỳ. Và để tránh cho nàng[232] những sự bất trắc do đám cung phi và cả chính y có thể gây ra, y không nhốt vào hậu cung mà ủy thác cho một người đàn bà Moor quyền quý trông giữ; sau đấy, người ta đem chàng đi ngay. Tâm trạng hai chúng tôi lúc đó ra sao, xin để những đôi trai gái phải xa nhau nhận xét, vì quả thật, tôi không phủ nhận rằng tôi yêu chàng. Vua Algiers ra lệnh cho tôi trở về Tây Ban Nha trên chiếc thuyền nhỏ này cùng với hai tên Thổ Nhĩ Kỳ đã bắn chết hai thủy thủ của các ngài; cùng đi còn có người chối Chúa gốc tây Ban Nha (cô ta trỏ vào người đã lên tiếng lúc đầu); tôi biết anh ta vẫn một lòng thờ Chúa và anh về nước chuyến này với ý định ở lại, không quay sang Barbary nữa. Những tay chèo khác đều là dân Moor hoặc Thổ Nhĩ Kỳ. Hai tên Thổ Nhĩ Kỳ tội lỗi vốn tham lam và vô kỷ luật; theo lệnh, một khi thuyền tới bờ biển Tây Ban Nha, chúng phải đưa tôi và người chối Chúa này lên bờ ngay (chúng tôi có mang theo y phục Tây Ban Nha để thay trước khi lên bờ), song chúng còn muốn cho thuyền quét dọc bờ biển hòng kiếm chác đôi chút e rằng sau khi rời thuyền, chúng tôi có thể bị bắt và khai báo, chúng sẽ bị các thuyền chiến tuần tra trên biển giữ lại. Đêm qua, chúng tôi tới bãi này, không biết có bốn thuyền chiến đậu ở đây; thế là chúng tôi bị lộ, kết quả như các vị đã thấy. Còn Don Gregorio vẫn giả trang làm con gái và ở nhà người đàn bà Moor nọ; tính mạng của chàng treo trên sợi tóc, còn tôi cũng đang trong cảnh cùm kẹp, chờ đợi người ta kết liễu cuộc đời, một cuộc đời mà tôi đã chán ngán. Thưa các ngài, tới đây kết thúc câu chuyện đáng buồn của tôi, một câu chuyện có thật và bất hạnh. Tôi chỉ xin các ngài một điều là hãy để tôi chết như một người Ki tô giáo vì, như tôi đã nói, tôi không có tội gì về những sai lầm do dân tộc tôi gây ra.

Tới đây, người con gái ngừng lời, đôi mắt nhòa lệ; nhiều người có mặt không cầm được nước mắt. Phó vương cũng tỏ vẻ thương xót; ông lẳng lặng lại gần, cởi dây trói đôi tay xinh xắn của nàng.

Trong lúc cô gái Moor theo đạo Ki tô kể lại câu chuyện kỳ lạ của mình, có một ông lão hành hương cùng đi với phó vương lên thuyền, cứ chằm chằm nhìn vào nàng; khi nàng vừa dứt lời, ông ta phủ phục ôm chân nàng, vừa khóc lóc thảm thiết vừa nói:

- ôi, Ana Felix, con gái bất hạnh của ta! Ta là cha con, là Ricote đây. Ta trở về tìm con vì không thể thiếu con được, con gái yêu quý của ta.

Nghe thấy vậy, Sancho mở to mắt, ngẩng đầu lên (đầu bác đang ngoẹo vì mải nghĩ tới chuyến bay rùng rợn vừa qua). Nhìn người hành hương, bác nhận ra Ricote mà bác đã gặp khi rời hòn đảo ra đi, đồng thời cũng nhận ra con gái của bác. Lúc này, cô gái đã được cởi trói, nàng ôm cha, nước mắt hai cha con hòa vào nhau. Ricote thưa với đô đốc và phó vương:

- Thưa hai ngài, con bé này là con gái tôi. Trái với tên nó mang, nó đã gặp nhiều gian truân; tên nó là Ana Felix[233], họ là Ricote. Nó được nhiều người biết tới vì có nhan sắc và vì của cải của tôi. Tôi rời tổ quốc ra đi tìm nơi trú ngụ tại đất khách quê người. Sau khi đã chọn được một nơi ở Đức, tôi quay trở về trong bộ y phục hành hương này cùng với một số người khác để tìm con gái tôi và đào những của cải mà tôi đã chôn giấu. Tôi không tìm thấy con nhưng lấy được của mang đi. Giờ đây, bằng những con đường quanh co lắt léo như các ngài đã thấy, tôi tìm lại được kho báu quý giá nhất là đứa con gái yêu dấu này. Nếu như tấm lòng ngay thẳng và những giọt nước mắt của cha con tôi có thể làm rung động lòng trắc ẩn, xin hai ngài hãy mở lượng hải hà soi xét cho chúng tôi được nhờ bởi chưng chúng tôi không bao giờ có ý tưởng xúc phạm tới các vị và cũng không hề đồng tình với đồng bào của chúng tôi, những người đáng bị trục xuất.

Sancho nói:

- Tôi biết rõ bác Ricote và công nhận là đúng những lời bác vừa nói về cô con gái Ana Felix của bác; còn những chuyện rắc rối đi đi về về, tốt xấu ra sao, tôi không có ý kiến.

Mọi người đều lấy làm ngạc nhiên về câu chuyện lạ lùng này, đô đốc nói:

- Quả tình những giọt nước mắt của nàng khiến ta không thực hiện được lời thề, Hỡi Ana Felix xinh đẹp, hãy sống nốt những năm tháng của cuộc đời mà trời đã dành cho nàng, còn hai tên láo xược và liều lĩnh kia, các người đã gây tội thì phải đền tội.

Rồi ông ra lệnh treo cổ hai tên Thổ Nhĩ Kỳ đã giết chết hai người lính của ông lên cột. Nhưng phó vương tha thiết xin tha tội vì chúng đã hành động vì dại dột hơn vì dũng cảm, và đô đốc cũng thể theo yêu cầu của phó vương. Cho hay một khi trở lại bình tĩnh, con người ta không nghĩ tới báo thù nữa. Sau đó, mọi người bàn cách cứu Don Gaspar Gregorio ra khỏi cơn hiểm nghèo mà chàng đang gặp phải. Bác Ricote hứa thưởng một số châu báu trị giá trên hai ngàn ducat cho ai cứu chàng thoát nạn. Có nhiều ý kiến được đưa ra song hay nhất là ý kiến người chối Chúa mà chúng tôi đã nhắc tới ở trên. Anh ta nhận trở lại Algiers trên một chiếc thuyền nhỏ có sáu ghế và một số tay chèo theo đạo Ki tô, bởi vì chỉ có anh biết phải lên bờ ở đâu, vào lúc nào và như thế nào, hơn nữa anh còn biết cả nơi ở của Don Gaspar. Đô đốc và phó vương có vẻ ngần ngại, phần vì không tin người chối Chúa làm được việc đó, phần vì không muốn giao phó cho anh những tay chèo Ki tô giáo. Trái lại, Ana Felix tin vào anh ta và cha nàng là bác Ricote hứa sẽ chuộc cho họ về nếu chẳng may họ bị giữ.

Sau khi mọi người tán thành ý kiến đó, phó vương lên bờ, Don Antonio Moreno đưa cha con cô gái Moor về nhà mình. Trước khi ra về, phó vương căn dặn Don Antonio phải tiếp đãi họ với hết khả năng của mình, riêng ông sẽ về nhà kiếm thêm, có gì quý sẽ gửi sang. Xem vậy đủ biết nhan sắc của Ana Felix đã khêu gợi trong trái tim ông lòng nhân đức cao cả như thế nào.

Chương LXIV

NÓI VỀ CUỘC PHIÊU LƯU MẠO HIỂM KHIẾN DON QUIXOTE BUỒN PHIỀN NHẤT TRONG TẤT CẢ NHỮNG CHUYỆN ĐÃ GẶP TỚI GIỜ

Sách kể rằng, bà vợ Don Antonio Moreno rất vui thấy Ana Felix tới nhà mình. Bà tiếp đón rất niềm nở, phần ưa vì nết phần chuộng vì sắc, vì cô gái Moor này được cả mọi mặt; dân chúng trong tỉnh lũ lượt kéo tới xem mặt như khi có chuông réo gọi vậy.

Don Quixote bảo Don Antonio rằng giải pháp đánh tháo cho Don Gregorio mà mọi người vừa tán thành không hay ho gì vì có nhiều phần mạo hiểm hơn là thuận lợi, lẽ ra nên để chàng mang vũ khí và lên ngựa đi Barbary thì hơn; chàng sẽ giải thoát Don Gregorio, bất chấp lũ súc sinh Moor kia, giống như Don Gaiferos đã cứu vợ là nàng Melisendra.

Nghe thấy vậy, Sancho có ý kiến:

- Ngài nên biết rằng hiệp sĩ Don Gaiferos cứu vợ trên đất liền và đưa nàng sang Pháp cũng trên đất liền. Còn đây giả sử ta đánh tháo được Don Gregorio thì cũng không biết đi đường nào để đưa chàng về Tây Ban Nha vì có biển chắn ngang.

- Mọi sự trên đời đều có cách giải quyết, chỉ trừ cái chết, Don Quixote đáp. Đã có thuyền ghé vào bờ và chúng ta sẽ lên thuyền dù cho cả trái đất này ngăn cản.

- Nghe ngài nói sao mà dễ thế! Sancho bảo; song từ lời nói đến việc làm, đường còn xa lắm; tôi tin vào người chối Chúa vì thấy anh ta có vẻ đứng đắn và tốt bụng lắm.

Don Antonio nói:

- Nếu người chối Chúa không thành công trong việc này, ta sẽ làm theo cách là để ngài Don Quixote vĩ đại đi Barbary.

Hai hôm sau, người chối Chúa ra đi trên một con thuyền nhỏ, mỗi hàng có sáu tay chèo gồm toàn những người can đảm. Hai ngày sau nữa, đội thuyền chiến cũng nhổ neo đi về hướng Đông. Trước khi rời bến, đô đốc xin ngài phó vương vui lòng báo cho biết kết quả việc giải thoát Don Gregorio cũng như những tin tức về Ana Felix; phó vương hứa sẽ thực hiện.

Một buổi sáng, Don Quixote dạo chơi trên bãi biển với toàn bộ vũ khí trên người, vì như chàng vẫn thường nói, đồ trang sức của chàng là vũ khí và nghỉ ngơi là chiến đấu không ngừng, một phút cũng không thể thiếu. Bỗng chàng thấy có người đi lại; đó là một hiệp sĩ cưỡi ngựa và mang vũ khí từ đầu đến chân, với một tấm khiên vẽ hình mặt trăng sáng chói. Khi tới khá gần, đủ để Don Quixote nghe thấy, chàng ta cất giọng nói:

- Hỡi hiệp sĩ danh tiếng Don Quixote xứ Mancha mà thiên hạ không đủ lời ca tụng, ta là hiệp sĩ Trăng Sáng, người đã lập những chiến công phi thường mà chắc chắn chàng đã biết. Ta đến đây đua tài cùng chàng và thử sức mạnh của cánh tay chàng với mục đích buộc chàng phải công nhận rằng tình nương của ta - bất kể là ai - xinh đẹp hơn nàng Dulcinea làng Toboso của chàng, không gì so sánh nổi. Nếu chịu công nhận sự thật đó, chàng sẽ tránh khỏi chết và ta cũng đỡ mất công phải kết liễu cuộc đời chàng. Nếu chàng chống cự và bị đánh bại, ta chỉ yêu cầu một điều: trong một năm liền chàng phải bỏ giáp không được đi tìm kiếm những chuyện phiêu lưu, phải quay về làng, không mó máy vào thanh gươm, sống yên ổn nghỉ ngơi, vừa tăng thêm thu nhập gia đình vừa giữ được phần hồn trong sạch. Nếu chàng đánh bại ta, ta xin dâng đầu này cho chàng; tiếng tăm những chiến công của ta cũng sẽ thuộc về chàng. Chàng hãy xem đằng nào có lợi hơn và trả lời ngay vì ta phải giải quyết việc này trong ngày hôm nay.

Don Quixote vô cùng ngạc nhiên vì sự ngạo ngược cũng như về lý do thách thức của hiệp sĩ Trăng Sáng; chàng nghiêm nét mặt, dõng dạc đáp:

- Hỡi hiệp sĩ Trăng Sáng mà ta chưa hề nghe nói về những chiến công, ta dám cam đoan rằng chàng chưa bao giờ gặp nàng Dulcinea danh tiếng; ví thử đã gặp, ta tin rằng chàng sẽ chẳng nhúng tay vào việc này vì khi trông thấy mặt nàng, chàng sẽ tỉnh ngộ ra rằng trước kia cũng như bây giờ, không một mỹ nhân nào có thể so sánh với nàng được. Ta không bảo rằng chàng nói láo, song chàng đã có những nhận xét sai lầm, và ta nhận lời thách thức với các điều kiện chàng vừa nêu ra, ngay tức thì, để chàng giải quyết xong việc này nội nhật hôm nay như đã định. Chỉ có một điều kiện ta không nhận là chuyển danh tiếng những chiến công của chàng cho ta vì ta không biết những chiến công đó là gì và như thế nào. Với những thành tích ta đã lập được, ta thấy đủ rồi. Thôi, tùy chàng chọn bãi, ta chọn phần của ta, và hãy để Chúa định liệu.

Trong tỉnh, người ta đã nhìn thấy hiệp sĩ Trăng Sáng và liền đi báo phó vương rằng chàng đang nói chuyện với Don Quixote xứ Mancha. Nghĩ rằng đây là một trò mới do Don Antonio Moreno hoặc một nhà quý tộc nào khác trong tỉnh bày ra, ông bèn ra bãi biển cùng với Don Antonio và nhiều nhà quý tộc khác vừa lúc Don Quixote đang quay ngựa để lấy đà. Thấy hai bên sắp sửa giao chiến, ông bèn đứng vào giữa, hỏi duyên cớ vì sao bỗng dưng đánh nhau như vậy. Hiệp sĩ Trăng Sáng đáp là vì người nào cũng bảo tình nương của mình đẹp nhất, rồi chàng kể lại vắn tắt những lời mình đã nói với Don Quixote, những điều kiện giao đấu mà hai bên đã thỏa thuận. Phó vương lại gần Don Antonio hỏi khẽ:

- Ngài có biết hiệp sĩ Trăng Sáng là ai không hay đây chỉ là bày trò để trêu Don Quixote?

- Tôi không biết hiệp sĩ là ai và cũng không hiểu cuộc giao đấu này là chuyện đùa hay thật, Don Antonio đáp.

Nghe câu trả lời, phó vương phân vân không biết có nên để hai người đánh nhau không; cuối cùng, vì không khẳng định được đây không phải là một trò đùa, ông đứng lui ra, nói:

- Các ngài hiệp sĩ, nếu không có cách nào khác là công nhận hoặc chết, và nếu trời không chịu đất, đất không chịu trời, hãy tiến lên, Chúa sẽ định liệu.

Cả hiệp sĩ Trăng Sáng lẫn Don Quixote hết lời cảm tạ ngài phó vương đã cho phép hai người giao đấu. Vừa ra sức cầu nguyện Chúa và nàng Dulcinea phù hộ (như chàng vẫn thường làm trước khi lâm trận), Don Quixote cho ngựa lùi lại một chút vì thấy đối phương làm như vậy, rồi chẳng cần trống kèn làm hiệu lệnh, hai bên quay ngựa lại, nhất tề xông vào nhau. Ngựa của hiệp sĩ Trăng Sáng nhanh nhẹn hơn nên phi được hai phần ba bãi đấu, hiệp sĩ lao rất mạnh vào địch thủ nhưng không đụng giáo (hình như chàng cố ý ngửa mũi giáo lên trời) khiến cho cả Rocinante lẫn Don Quixote ngã vật xuống đất như trời giáng. Chàng liền chạy tới, gí mũi giáo lên vành mũ sắt của Don Quixote, nói:

- Hiệp sĩ đã thua và sẽ phải chết nếu không chịu nhận thi hành những điều kiện của cuộc giao đấu.

Ê ẩm và choáng váng, Don Quixote chẳng buồn nâng vành mũ, nói bằng một giọng phều phào như từ dưới mồ vọng lên:

- Nàng Dulcinea làng Toboso là người đàn bà đẹp nhất trên đời, còn ta là hiệp sĩ xấu số nhất thế gian. Ta không thể vì yếu hèn mà phủ nhận chân lý đó. Hiệp sĩ hãy ấn mạnh mũi giáo kết liễu cuộc đời ta vì chàng đã làm ta mất danh dự.

- Ta không làm thế đâu, hiệp sĩ Trăng Sáng nói. Cầu cho danh tiếng và nhan sắc của nàng Dulcinea làng Toboso vẹn toàn muôn thuở! Ta chỉ yêu cầu chàng Don Quixote vĩ đại trở về nhà trong một năm hoặc trong khoảng thời gian do ta quy định như hai bên đã thỏa thuận trước cuộc giao đấu.

Phó vương, Don Antonio cùng tất cả những người có mặt đều nghe rõ những câu nói trên; sau đó, lại nghe Don Quixote trả lời:

- Một khi chàng không đòi hỏi ta làm điều gì tổn hại tới nàng Dulcinea, ta xin thực hiện đầy đủ tất cả những điều khoản khác.

Được lời, hiệp sĩ Trăng Sáng quay ngựa, kính cẩn ngả đầu cháo phó vương rồi phi nước kiệu vào trong tỉnh.

Phó vương bảo Don Antonio đi theo điều tra bằng được chàng hiệp sĩ này là ai. Mọi người nâng Don Quixote dậy, tháo mũ sắt ra, thấy mặt chàng tái mét, đầm đìa mồ hôi; Rocinante đau quá, không đứng lên được. Sancho Panza buồn thiu, chẳng biết nói gì làm gì, tưởng đâu những chuyện xảy ra đều là nằm mê, là do có pháp thuật. Vậy là chủ bác đã chịu thua và phải xếp xó vũ khí trong một năm trời; bác tưởng tượng thấy vinh quang của những chiến công chói lọi mà chủ đã giành được sẽ lu mờ dần, và hy vọng của bác vào những lời hứa hẹn của chủ cũng tiêu tan như làn khói trước gió vậy. Bác lo cho Rocinante bị què quặt, chủ bác tàn phế, song nếu khỏi điên cũng đã là đại phúc rồi. Phó vương bảo đem kiệu đến khiêng Don Quixote về tỉnh, ông cũng ra về, trong bụng muốn biết hiệp sĩ Trăng Sáng là ai mà làm cho Don Quixote khốn khổ đến như vậy.

Chương LXV

NÓI VỀ TÔNG TÍCH HIỆP SĨ TRĂNG SÁNG VÀ VIỆC GIẢI THOÁT CHO DON GREGORIO, CÙNG NHỮNG CHUYỆN KHÁC

Don Antonio bám sát hiệp sĩ Trăng Sáng; trẻ con cũng lốc nhốc chạy theo, thậm chí đuổi theo cho tới khi chàng khuất vào một quán trọ trong tỉnh. Don Antonio cũng vào luôn để tìm cách làm quen. Một giám mã chạy ra đón và cởi vũ khí cho hiệp sĩ, sau đó chàng vào một căn phòng thấp; Don Antonio cũng vào vì ông quyết tâm tìm cho ra tông tích của chàng. Thấy nhà quý tộc này không rời một bước, hiệp sĩ nói:

- Thưa ngài, tôi biết vì sao ngài tới đây, ngài muốn biết tôi là ai. Vì không có điều gì phải giấu giếm, trong lúc giám mã cởi bỏ vũ khí, tôi xin nói hết đầu đuôi câu chuyện này. Xin thưa để ngài biết rằng thiên hạ gọi tôi là cậu tú Samson Carrasco, người đồng hương với Don Quixote xứ Mancha. Tính nết điên rồ của Don Quixote khiến cho tất cả những ai quen biết chàng lấy làm xót xa, và tôi là một trong những người ái ngại nhất cho chàng. Muốn chàng khỏi bệnh, tôi nghĩ rằng chàng phải được nghỉ ngơi tại quê nhà, và tôi tìm cách buộc chàng trở về. Ba tháng trước đây, tôi lên đường cải trang làm hiệp sĩ giang hồ, lấy tên là hiệp sĩ Gương Sáng. Tôi đi tìm chàng với ý định đánh bại mà không gây thương tật cho chàng, điều kiện giao đấu là kẻ bại trận phải tuân theo ý muốn của người thắng trận. Vì nghĩ mình sẽ thắng, tôi dự định ra điều kiện bắt chàng phải trở về làng nằm lì trong một năm, thời gian cần thiết để chàng có thể khỏi bệnh. Nhưng số trời không muốn như vậy vì chàng đã thắng tôi, quật tôi ngã ngựa, thành thử kế hoạch của tôi không thực hiện được. Chàng tiếp tục đi, còn tôi thua trận quay về, vừa xấu hổ vừa đau đớn vì bị ngã tưởng chết. Tuy nhiên, tôi không vì thế từ bỏ ý định đi tìm một lần nữa để đánh quỵ chàng như ngài vừa chứng kiến. Vốn là người tôn trọng luật lệ của hiệp sĩ đạo, chắc chắn chàng sẽ thực hiện những điều kiện của tôi để làm đúng lời hứa của chàng. Thưa ngài, sự việc là thế, tôi chẳng phải nói gì thêm, chỉ xin ngài đừng để lộ tông tích của tôi và đừng cho Don Quixote biết tôi là ai; có như vậy, những ý tốt của tôi mới có kết quả và đầu óc chàng mới được phục hồi, một bộ óc tuyệt vời nếu không bị những tư tưởng ngông cuồng của hiệp sĩ đạo ám ảnh.

- Ôi, Don Antonio kêu lên, cầu Chúa xá tội cho ngài! Ngài đã làm trái ý thiên hạ vì muốn cho con người điên đáng yêu nhất trần gian trở lại tỉnh táo. Ngài phải thấy rằng nếu như tỉnh táo của Don Quixote có giúp ích cho đời, điều đó không thấm vào đâu so với những hành động điên rồ của chàng mà mọi người đều thích thú. Tuy nhiên, tôi nghĩ rằng tất cả những mưu cao của ngài tú cũng không thể làm cho một người rồ dại như vậy trở lại sáng suốt. Và nếu đây không phải là một điều thất đức, mong sao Don Quixote không bao giờ khỏi vì một khi chàng hết bệnh, chẳng những chúng ta không được thưởng thức những trò thú vị của chàng mà cả của giám mã Sancho Panza vì mỗi câu nói của bác ta khiến cho sự buồn rầu cũng phải vui cười. Dù sao, tôi sẽ giữ kín chuyện này, không nói gì hết, để xem điều nghi ngờ của tôi có đúng không vì tôi vẫn nghĩ rằng ngài Carrasco chỉ uổng công thôi.

Samson Carrasco đáp là công việc đang tiến triển và có hy vọng sẽ kết thúc tốt đẹp. Don Antonio ngỏ ý sẵn sàng giúp đỡ song chàng từ chối vì việc đã xong. Sau đó, hai người chia tay nhau. Chàng bảo giám mã buộc vũ khí lên một con la, lập tức rời khỏi Barcelona trên con ngựa mà chàng đã cưỡi khi vào giao đấu, trở về làng ngay, đi đường không xảy ra sự kiện gì đáng phải ghi thêm trong câu chuyện có thật này. Don Antonio thuật lại với phó vương những điều mà Carrasco đã kể, làm cho phó vương không được vui vì một khi Don Quixote nằm yên một chỗ, thiên hạ sẽ mất cái thú được nghe những chuyện điên rồ về chàng.

Trong sáu ngày, Don Quixote nằm liệt giường, lệt bệt, ủ dột, tư lự, cáu kỉnh, không lúc nào không nghĩ tới cuộc thất bại thảm hại. Thấy vậy, Sancho lựa lời an ủi; bác nói:

- Ông chủ tôi ơi, ngài hãy cố ngẩng đầu dậy và vui lên và hãy cảm tạ Thượng đế vì trong lúc ngã xuống đất, ngài đã không bị gãy cái xương sườn nào cả. Ngài nên biết rằng kẻ gây oán phải chịu oán và không phải mọi việc đều dễ dàng như ta tưởng đâu. Bệnh của ngài chẳng cần tới thầy thuốc chăm sóc. Ta hãy quay về nhà, không nên đi tìm kiếm chuyện phiêu lưu mạo hiểm ở những nơi xa lạ. Ngẫm cho cùng, tuy ngài bị đòn đau nhất, tôi lại là kẻ thua thiệt nhất. Nếu như tôi rời bỏ hòn đảo vì không muốn làm thống đốc, trái lại tôi không từ bỏ mong ước làm bá tước, và điều đó không bao giờ thành sự thật một khi ngài không làm vua vì đã bỏ nghề hiệp sĩ giang hồ. Thế là bao hy vọng của tôi tan ra mây khói hết.

- Đừng nói thế, Sancho; anh cũng biết rằng ta chỉ sống ẩn dật trong vòng một năm, sau đó sẽ trở lại với công việc vinh quang của ta. Sẽ không thiếu những vương quốc để ta chinh phục và những chức bá tước để phong cho anh.

- Mong sao ý muốn của ngài trở thành sự thật, tôi vẫn nghe nói rằng thà nhiều hy vọng còn hơn là ít tiền.

Chủ tớ đang trò chuyện, bỗng đâu Don Antonio bước vào, mặt mày hớn hở, nói:

- Có tin mừng, ngài Don Quixote ơi! Don Gregorio và người chối Chúa đi cứu chàng đang ở ngoài bãi biển. À quên, không phải ở ngoài bãi biển mà đang ở nhà phó vương và sắp tới đây.

Nghe tin, Don Quixote không lấy gì làm vui lắm, chàng nói:

- Thực tình, tôi mong cho kết quả ngược lại để được đi Barbary. Bằng cánh tay dũng cảm, tôi sẽ giải thoát không những cho Don Gregorio mà còn cho tất cả những người Ki tô giáo bị cầm tù ở bên đó. Nhưng, tôi nói gì vậy? Khốn khổ thân tôi! Tôi không phải là kẻ chiến bại sao? Tôi không phải là kẻ bị ngã ngựa sao? Tôi không phải là kẻ không được mang vũ khí trong một năm sao? Còn hứa hẹn gì nữa! Còn huênh hoang gì một khi tôi chỉ được phép kéo sợi mà không được múa kiếm!

- Xin ngài đừng nhắc lại nữa, Sancho khuyên can; ta không nên vì những chuyện không đâu mà đâm ra chán nản. Thắng bại là lẽ thường. Trong những chuyện đâm chém, khó mà nói trước vì kẻ bị ngã hôm nay, ngày mai sẽ dậy được, trừ phi kẻ đó muốn nằm ì trên giường, tôi muốn nói là trừ phi kẻ đó ngã lòng, không lấy lại được chí khí để xông vào những cuộc đua sức mới. Nào, mời ngài ngồi dậy để đón tiếp Don Gregorio vì tôi thấy có tiếng chân người rầm rập bên ngoài, chắc hẳn anh chàng đã tới.

Đúng như Sancho nói, sau khi Don Gregorio và người chối Chúa báo cáo tình hình chuyến đi với phó vương, Don Gregorio muốn gặp ngay Ana Felix nên đi cùng với người chối Chúa tới nhà Don Antonio. Lúc ở Algiers trốn đi, Don Gregorio mặc quần áo phụ nữ và khi lên thuyền, chàng đã đánh đổi lấy bộ nam phục của một người cùng trốn. Tuy nhiên, dù mặc quần áo nam hay nữ, chàng vẫn tỏ ra là một người đáng yêu đáng mến vì trông chàng rõ ra con người khôi ngô tuấn tú, tuổi trạc mười bảy, mười tám. Bác Ricote và con gái ra đón, cha rưng rưng nước mắt, con e lệ ngập ngừng. Họ không ôm nhau vì xưa nay, tình cảm càng nồng nàn càng không bộc lộ ra ngoài. Nhìn Don Gregorio và Ana Felix đứng bên nhau, chàng cũng đẹp nàng cũng giòn, tất cả những người có mặt lấy làm thán phục lắm. Lúc này, sự im lặng là tiếng nói của đôi tình nhân và mắt họ là cái lưỡi diễn đạt niềm vui sướng và những ý nghĩ trong trắng. Người chối Chúa kể lại cách thức khôn khéo đã làm để cứu Don Gregorio, Don Gregorio cũng kể lại những khó khăn nguy hiểm trong khi chung sống với những người đàn bà Moor canh giữ mình; chàng không nói dài dòng mà rất ngắn gọn, chứng tỏ là một người khôn trước tuổi. Cuối cùng, Ricote thưởng công rất hậu cho người chối Chúa và đội chèo thuyền. Sau này, người chối Chúa được quay về với Thánh hội và, bằng sự ăn năn hối cải, từ một kẻ hư hỏng, thối tha đã trở lại con người lành mạnh, trong sạch.

Sau đó hai ngày, phó vương bàn với Don Antonio cách thức phải làm để cha con Ricote được ở lại Tây Ban Nha, nghĩ rằng nếu họ được ở lại cũng không có điều gì bất tiện vì cô gái rất mộ đạo và cha cô là người rất có thiện ý. Don Antonio nhận vào trong triều thu xếp việc này vì ông còn một số công việc khác nữa, ông nói:

- Ta dùng quà cáp để gây cảm tình, việc khó cũng phải xong.

Ricote cũng có mặt tại cuộc họp bàn, bác nói:

- Không được đâu; ta không nên nghĩ tới việc gây cảm tình và quà cáp vì đối với quan lớn Don Bemardino de Velasco, tức Bá tước Salazar, người đã được nhà vua trao nhiệm vụ trục xuất chúng tôi, mọi lời cầu khẩn, hứa hẹn, kêu van cũng như quà cáp đều vô hiệu. Tuy ngài là một vị quan công minh và nhân từ, song, vì đã biết chúng tôi là một quần thể hư hỏng xấu xa, ngài sẽ dùng sắt nung đỏ gí vào vết thương chứ chẳng bôi thuốc mỡ làm mát da đâu. Bằng sự thận trọng, khôn ngoan, mẫn cán và những phương tiện có trong tay, ngài đã gánh vác trên đôi vai chắc nịch của mình trọng trách này và đã thực hiện một cách trọn vẹn; mọi mưu sâu kế xảo, mọi sự vận động luồn lọt đều không qua được đôi mắt Argus[234] luôn luôn tỉnh táo của ngài. Chúng tôi giống như những rễ cây ẩn nấp, chờ thời cơ bung ra và gieo rắc những quả độc trên đất Tây Ban Nha; thế nhưng không một ai thoát khỏi tay ngài và từ đó, đất nước này trút được mối hiểm họạ do chúng tôi gây ra và trở lại thanh bình. Đức vua Philip Đệ Tam vĩ đại quả đã có một quyết định dũng cảm và đã biết chọn mặt trao việc đó cho một người như Don Bemardino de Velasco.

Don Antonio bảo:

- Một khi vào trong triều, tôi sẽ dốc hết sức làm mọi việc cần thiết, nhờ trời phù hộ cho. Don Gregorio sẽ cùng đi với tôi để trở về nhà an ủi bố mẹ đang buồn phiền vì thiếu chàng. Ana Felix ở lại đây với vợ tôi hoặc ở tạm trong một tu viện; tôi chắc ngài phó vương sẽ vui lòng cho bác Ricote ở nhờ cho tới khi biết kết quả công việc của tôi.

Phó vương hoàn toàn tán thành ý kiến của Don Antonio. Thoạt nghe, Don Gregorio tỏ vẻ không muốn xa Ana Felix, nhưng rồi chàng cũng đồng ý với kế hoạch đã đề ra, trở về gặp cha mẹ, sau đó quay lại với người yêu. Thế là Ana Felix ở lại với vợ Don Antonio, còn Ricote đến nhà phó vương.

Ngày ra đi của Don Antonio đã tới, và hai ngày sau đến lượt thầy trò Don Quixote. Trận ngã ngựa vừa qua không cho phép chàng hiệp sĩ lên đường sớm hơn. Có tiếng sụt sùi, than thở, nức nở, nghẹn ngào khi Don Gregorio và Ana Felix chia tay nhau. Bác Ricote ngỏ ý muốn đưa một ngàn đồng tiền vàng cho Don Gregorio nếu chàng vui lòng nhận; Don Gregorio từ chối, chỉ hỏi vay Don Antonio năm đồng, hứa khi vào triều sẽ hoàn lại, rời hai người ra đi; sau đó đến lượt Don Quixote và Sancho Panza như đã nói ở trên, Don Quixote bỏ giáp mặc thường phục, Sancho đi bộ vì con xám của bác phải chở vũ khí.

Chương LXVI

NÓI VỀ NHỮNG ĐIỀU AI ĐỌC SẼ THẤY HOẶC AI NGHE ĐỌC SẼ BIẾT

Trước khi rời Barcelona, Don Quixote quay lại nơi chàng đã bị đánh ngã, than thân:

- Nơi đây là Troy. Nơi đây niềm vinh quang của ta đã giành được bị chôn vùi không phải vì sự hèn nhát mà vì vận rủi của ta. Nơi đây số mệnh đã mang đến cho ta những bất ngờ! Nơi đây những chiến công của ta lu mờ! Tóm lại, nơi đây hạnh phúc của ta tan vỡ, không bao giờ lấy lại được.

Nghe thấy vậy, Sancho khuyên:

- Ngài ơi, con người dũng cảm phải biết nhẫn nhục trong cơn hoạn nạn cũng như biết phấn khởi lúc thịnh vượng. Tôi tự xét mình mà nói như vậy vì rằng nếu trước kia tôi phấn khởi khi được làm thống đốc, lúc này tôi không buồn rầu vì phải làm anh giám mã cuốc bộ mòn cẳng. Tôi nghe nói rằng cái mà thiên hạ gọi là số mệnh, đó là một mụ đàn bà say rượu, tính khí thất thường và mù cả hai mắt, thành thử mụ không nhìn thấy mình làm gì, không biết vùi dập ai, nâng đỡ ai.

- Sancho, anh quả là triết lý, Don Quixote bảo; anh nói năng rất khôn ngoan, không hiểu ai dạy anh thế. Ta chỉ muốn nói với anh rằng ở đời chẳng có cái gì gọi là số mệnh cả, rằng mọi chuyện xảy ra, dẫu tốt hay xấu, không do một sự ngẫu nhiên nào mà đều tại ý Trời. Cho nên người ta thường nói là mỗi người tạo nên số phận của mình. Chính ta tạo nên số phận của ta, song ta thiếu thận trọng nên đã thất bại thảm hại vì tính tự thị của mình. Đáng lẽ ta phải thấy rằng con Rocinante ốm yếu của ta không thể địch nổi con ngựa to lớn lực lưỡng của hiệp sĩ Trăng Sáng. Ta đã liều và làm hết sức mình song đã bị đánh ngã; tuy mất danh dự, ta không thể để mất một đức tính của con người là giữ trọn lời hứa. Khi còn là hiệp sĩ giang hồ dũng cảm, ta đã gìn giữ những chiến công của ta bằng hành động và bằng đôi tay này; ngày nay, là một kỵ sĩ đã ngã ngựa, ta phải gìn giữ lời nói bằng cách giữ đúng lời hứa. Anh bạn Sancho, ta hãy lên đường trở về quê nấn ná trong một năm. Trong thời gian ẩn dật đó, chúng ta sẽ có thêm sức mạnh để trở về với nghề cung kiếm mà ta không bao giờ quên lãng.

Sancho đáp:

- Thưa ngài, đi bộ không phải điều lý thú gì và không khuyến khích tôi làm những cuộc hành trình dài. Ta hãy treo đống vũ khí này lên cây, giống như treo người vậy; một khi tôi được ngồi trên lưng con xám, chân không phải chạm đất, thầy trò ta muốn đi bao nhiêu ngày cũng được, tùy ý của ngài, tha hồ cho ngài đo đường. Còn như nghĩ rằng tôi đi bộ mà đi được xa là chuyện nằm mê.

- Sancho, anh nói phải đấy, Don Quixote bảo; ta hãy treo vũ khí lên cây làm chiến lợi phẩm rồi dưới gốc hoặc xung quanh thân cây, ta sẽ khắc chữ giống những chữ ghi trên đống chiến lợi phẩm, vũ khí của Roland:

Xin ai chớ đụng vào đây

Nếu không ắt sẽ có ngày tan xương.

- Thật là những lời châu ngọc, Sancho nói; ví thử không cần tới Rocinante để đi đường, ta treo cả nó lên cũng hay đấy.

- Nếu vậy, ta sẽ không treo cả nó lẫn vũ khí để thiên hạ khỏi chê ta là kẻ phụ công, Don Quixote nói.

- Ngài dạy chí phải, Sancho bảo; theo lời những người hiểu biết, khi con lừa có lỗi, không nên đổ tội cho cái yên. Trong việc này ngài có lỗi, vậy ngài hãy tự trừng phạt mình, đừng nên trút giận lên đống sắt vụn còn hoen vết máu, lên đầu con Rocinante hiền lành và đôi chân mềm mại của tôi, bắt chúng phải đi bộ quá sức.

Bằng những câu chuyện câu trò như vậy, hai người đi hết ngày hôm đó và cả bốn hôm sau nữa, không xảy ra vụ gì cản trở cuộc hành trình. Sang ngày thứ năm, tới một làng nọ thì thấy trước cửa một ngôi nhà có đám người đang vui chơi hội hè. Khi Don Quixote tới nơi, một bác nông phu cất cao giọng nói:

- Các vị khách mới tới không quen biết bên nào, vậy một trong hai vị sẽ cho ý kiến về cuộc đánh đố này.

- Tất nhiên chúng tôi sẽ cho ý kiến thật thẳng thắn nếu nắm được vấn đề, Don Quixote đáp.

Bác nông phu trình bày:

- Thưa ngài, số là trong làng này có một người rất to béo, nặng một tạ ba; anh ta thách một người cùng làng, nặng có sáu yến, chạy trên một quãng đường dài một trăm bước, với điều kiện hai người phải cân nặng ngang nhau. Khi hỏi người thách phải làm thế nào để hai bên bằng cân bằng lạng, anh ta bảo rằng người bị thách, tức là người cân nặng sáu yến, phải đeo thêm bảy yến sắt trên lưng, và như vậy là anh gầy cũng sẽ nặng một tạ ba như anh béo.

Don Quixote chưa kịp trả lời, Sancho đã lên tiếng:

- Thôi đi, chỉ có tôi giải đáp nổi những điều nghi vấn này và xét xử những vụ tranh chấp vì như mọi người đều biết, cách đây không lâu, tôi còn làm thống đốc và quan tòa.

- Hay lắm, anh bạn Sancho trả lời đi; lúc này ta không có bụng dạ nào để giải đáp vì đầu óc đang rối bời.

Được chủ cho phép, Sancho nói với đám nông dân đứng vòng trong vòng ngoài, mồm há hốc chờ bác phán xử:

- Các bạn, yêu cầu của anh béo không hợp lý và không có công bằng chút nào. Nếu đúng như thiên hạ vẫn nói, người bị thách thức được quyền chọn vũ khí, chắc chắn anh ta sẽ không chọn những thứ đem lại sự thua thiệt cho mình. Bởi vậy, ý kiến của tôi là anh chàng thách thức béo ị kia phải tước, gọt, cắt, bỏ, rứt, giật bảy yến thịt trên người mình, chỗ nào cũng được, cho tới khi chỉ còn sáu yến, nặng ngang anh gầy, rồi hai người sẽ chạy thi với nhau, đồng cân đồng lạng.

Nghe Sancho phán, một bác nông phu reo lên:

- Tài thật, vị này xuất khẩu như một thánh nhân và phán xét như một thầy tu! Có điều chắc chắn là anh chàng béo kia chẳng chịu mất một lạng thịt nào đâu, nói chi bảy yến.

Một người khác có ý kiến:

- Tốt nhất là không ai chạy, anh gầy sẽ không phải còng lưng vác nặng, anh béo cũng chẳng phải róc thịt mình ra. Thôi, hãy trích một nửa số tiền đánh đố mà uống rượu, và hãy rước hai vị khách vào quán nào có rượu ngon, tôi thết.

- Đa tạ các ngài, tôi không thể nán lại một phút, Don Quixote nói; những ý nghĩ không vui và những chuyện đáng buồn khiến tôi phải vội vã ra đi một cách bất nhã như vậy.

Dứt lời, chàng thúc Rocinante đi thẳng khiến mọi người đều ngạc nhiên về hình dạng cổ quái của thầy cũng như về đầu óc sáng láng của trò.

Một nông phu nói:

- Tớ thông minh như vậy, hẳn chủ còn thông minh gấp bội. Tôi cam đoan rằng nếu hai vị này đi học ở Salamanca, họ sẽ làm tới chức đại thần trong triều dễ như bỡn. Mọi việc trên đời đều là trò đùa cả, trừ việc học hành; học mãi, rồi một khi gặp vận và được cất nhắc, con người ta bỗng dưng có quyền trượng trong tay hoặc mũ tế[235] trên đầu.

Đêm hôm đó, hai thầy trò ngủ giữa đồng không mông quạnh, sáng ra lại tiếp tục lên đường. Đang đi, bỗng đâu có một người tiến lại, cổ đeo túi hai ngăn, tay cầm thanh gậy sắt, rõ ra một phu trạm chạy bộ. Khi gần tới Don Quixote, anh ta bước nhanh chân, ôm chầm đùi bên phải của chàng (vì không với được cao hơn), mừng rỡ nói:

- Ôi, ngài Don Quixote xứ Mancha của tôi, chắc hẳn công tước chủ tôi sẽ sung sướng lắm khi biết rằng ngài trở lại lâu đài; ông công tước đang có nhà cùng với bà công tước.

- Anh bạn, ta không quen biết anh, Don Quixote nói; nếu anh không tự giới thiệu, ta không nhận ra ai đâu.

- Thưa ngài Don Quixote, anh phu trạm đáp, tôi là Tosilos, người hầu của công tước chủ tôi. Tôi đã không dám giao chiến với ngài trong vụ gả chồng cho con gái bà Dona Rodriguez.

- Lạy Chúa! Don Quixote đáp. Lẽ nào anh là người mà lũ pháp sư thù địch của ta đã biến thành anh hầu của công tước để tước bỏ niềm vinh quang của ta trong trận giao tranh đó?

- Thôi đi! Anh phu trạm gạt phắt, không có pháp thuật gì hết và cũng chẳng có mặt mũi nào bị biến hóa cả. Khi bước vào đấu, tôi là anh hầu Tosilos và khi ra khỏi bãi cũng vẫn là Tosilos. Vì thấy cô gái dễ thương, tôi bỏ cuộc để cưới cô ta, song sự việc đã diễn ra trái với ý đồ của tôi. Sau khi ngài đi khỏi lâu đài, công tước sai đánh tôi một trăm roi vì tôi đã làm trái lời ông ta dặn trước cuộc đấu. Kết cục là cô gái đi tu, bà Dona Rodriguez trở về Castile, còn tôi bây giờ phải đem một bì thư của chủ tôi gửi phó vương tỉnh Barcelona. Mời ngài ngồi xuống đây làm vài tợp, tôi có mang theo một bình rượu rất ngon tuy không ướp lạnh và vô số pho mát Tronchon; ta sẽ dùng để khai vị và khêu gợi cổ họng nếu như nó không khát.

- Tôi nhận lời, chẳng khách khí gì hết, Sancho nói. Anh bạn Tosilos hãy rót rượu ra đây, dù ở châu Mỹ có bao nhiêu pháp sư cũng mặc.

Don Quixote mắng:

- Sancho, mi quả là một kẻ phàm ăn nhất trên đời và là đứa ngu xuẩn nhất trái đất vì không thấy rằng anh phu trạm này bị phù phép và chàng Tosilos này là giả hiệu. Cứ ngồi lại mà nhồi nhét cho đầy dạ dày; ta đi trước, đi thong thả chờ mi.

Anh hầu chỉ cười, rồi anh mở bình rượu, lấy pho mát và bánh trong túi, cùng Sancho ngồi trên bãi cỏ xanh chén chú chén anh, làm hết cả túi lương thực mà vẫn thòm thèm, liếm luôn cả bì thư vì có mùi pho mát. Tosilos bảo Sancho:

- Anh bạn Sancho, đúng là ông chủ anh điên. Rõ thật của nợ!

- Sao lại nợ? Sancho vặn lại. Ông chủ tôi chẳng nợ nần gì ai cả, trái lại, ông ấy trả rất sòng phẳng, nhất là khi trả bằng những hành động điên rồ. Tôi thấy rõ điều đó và có khuyên bảo nhưng vô ích. Bây giờ ông ấy lại càng hóa rồ vì vừa bị hiệp sĩ Trăng Sáng đánh bại.

Tosilos yêu cầu Sancho kể lại chuyện đó, Sancho đáp:

- Bắt chủ phải đợi mình là không phải phép; lần khác gặp nhau sẽ có dịp kể.

Rồi bác đứng dậy, rũ áo, phủi vụn bánh mì vương vãi ở râu, xua lừa đi trước, chào từ biệt Tosilos rồi đuổi theo Don Quixote lúc này đang chờ bác dưới một bóng cây.

Chương LXVII

NÓI VỀ DON QUIXOTE QUYẾT ĐỊNH LÀM MỤC PHU CHO QUA MỘT NĂM SỐNG ẨN DẬT, CÙNG NHỮNG CHUYỆN HAY HO LÝ THÚ KHÁC

Nếu như trước khi thua trận, Don Quixote đã hay suy nghĩ, chàng càng tư lự nhiều hơn sau trận ngã ngựa. Như kể ở trên, chàng đứng dưới bóng cây, và hàng ngàn ý nghĩ kéo tới bu quanh đầu óc chàng như ruồi bu quanh liễn mật vậy; có lúc chàng nhớ tới việc giải phép cho Dulcinea, có lúc lại nghĩ tới những ngày phải nằm lì ở nhà. Tới nơi, Sancho không ngớt lời ca ngợi tính tình rộng rãi của anh hầu Tosilos.

Don Quixote bảo bác:

- Sancho, lẽ nào anh vẫn tin rằng con người đó chính là anh hầu của công tước? Hình như anh quên rằng chính mắt anh đã nhìn thấy nàng Dulcinea biến thành cô gái quê và hiệp sĩ Gương Sáng thành cậu tú Carrasco chỉ vì bọn pháp sư muốn hãm hại ta. Hãy trả lời đây: anh có hỏi tên Tosilos của anh về tình hình nàng Altisidora không? Nàng có buồn vì xa vắng ta không hay nàng đã để rơi vào lãng quên những tình cảm yêu đương day dứt trong lòng mỗi khi gặp mặt ta?

- Tôi chẳng hơi đâu nghĩ tới những chuyện vớ vẩn ấy để mà hỏi, Sancho đáp. Chết thôi! Ngài lú lẫn rồi sao mà muốn tôi nói về những ý nghĩ của người khác, nhất là lại nói về những ý nghĩ yêu đương?

- Sancho nghe đây, Don Quixote bảo, cần phải phân biệt rõ những hành động do tình yêu thúc đẩy và những hành động do lòng biết ơn thúc đẩy. Một hiệp sĩ có thể không xúc động, nhưng nói một cách nghiêm khắc, không thể vô ơn. Xem ra, nàng Altisidora yêu ta. Nàng đã tặng ta ba tấm khăn trùm đầu; nàng đã khóc khi ta bỏ đi; nàng trách móc, nguyền rủa ta và kêu than trước công chúng, chẳng sợ xấu hổ. Đó là những dấu hiệu chứng tỏ nàng yêu ta vì trong tình yêu, người ta thường bộc lộ sự hờn giận bằng những câu nguyền rủa. Ta không thể hứa hẹn với nàng và cũng không có của cải tặng nàng vì ta đã trót thề thốt với Dulcinea rồi; còn của cải của hiệp sĩ chỉ là của phù vân, giả tạo mà thôi. Ta chỉ có thể trao lại nàng những kỷ niệm về nàng mà ta cố giữ với điều kiện không làm suy suyển tới những kỷ niệm của ta với Dulcinea, con người bị mi hành hạ vì mi lần khân không chịu lấy roi tự quật vào đống thịt đáng vứt cho chó sói nhá mà mi để dành cho sâu bọ đục khoét, hơn là muốn giải thoát cho người đàn bà tội nghiệp.

Sancho đáp:

- Thưa ngài, thật tình tôi không thể nào tin được rằng những ngọn roi quất vào mông tôi có liên quan gì tới việc giải phép cho những người bị phù phép, khác nào ta nói: “Đau đầu lấy dầu xoa chân.” ít ra tôi cũng có thể cam đoan rằng trong tất cả sách vở nói về hiệp sĩ giang hồ mà ngài đã đọc, ngài không thấy ở đâu nói tới việc giải phép bằng roi vọt. Dù sao tôi cũng sẽ tự đánh mình khi nào tôi thích và tự hành phạt khi nào thời gian cho phép.

- Cầu Trời phù hộ cho anh nhớ tới bổn phận phải giúp đỡ bà chủ của ta đồng thời là bà chủ anh vì anh thuộc quyền ta.

Vừa đi vừa trò chuyện, hai thầy trò đã tới chỗ đàn bò mộng húc ngã hôm trước; chợt nhận ra, Don Quixote bảo Sancho:

- Trên cánh đồng cỏ này, chúng ta gặp những cô gái chàng trai chăn cừu xinh đẹp khôi ngô. Họ đã có ý kiến rất mới mẻ và rất hay ho, phục hồi cuộc sống điền viên ở miền Arcadia thuở trước. Sancho, nếu anh tán thành, chúng ta sẽ bắt chước họ, cải trang thành mục phu trong suốt thời gian ta phải sống ẩn dật. Ta sẽ mua vài con cừu và tất cả vật dụng cần thiết để hành nghề; rồi ta sẽ lấy tên là mục phu Quixotiz, anh là mục phu Panzino, lang thang khắp núi rừng đồng nội, khi ca hát, lúc ngâm nga những đoạn bi ai, uống nước trong vắt của những giếng khơi, những con suối trong trẻo và những dòng sông chảy xiết. Những cây sồi sẽ cho ta những nắm quả thơm ngọt, thân cây dẻ cho ta ghế ngồi, liễu cho bóng mát, hoa hồng cho hương thơm, cánh đồng cỏ mênh mông cho những tấm thảm muôn sắc, không khí cho hơi thở trong lành, trăng sao cho ánh sáng trong đêm tăm tối, lời ca mang lại thú vui, tiếng khóc đem niềm an ủi, thần Apollo gợi thi hứng và tình yêu đem tới những ý nghĩ tốt đẹp khiến chúng ta danh tiếng lẫy lừng đời nay và cả đời sau.

- Chao ôi! Một cuộc sống như vậy thật hợp với tôi! Sancho reo lên. Cậu tú Samson Carrasco và bác phó Nicholas chỉ cần nghe qua cũng đủ mê và cũng muốn đi chăn cừu như chúng ta; không biết chừng cả Cha xứ cũng xin nhập bọn vì ngài vui tính và thích những trò này.

- Anh nói rất đúng, Don Quixote bảo; nếu cậu tú Samson Carrasco vào hội chăn cừu - điều này cầm chắc rồi - cậu ta có thể lấy tên là mục phu Samsonino hoặc là mục phu Carrascon; bác phó cạo Nicholas sẽ là Nicholoso, giống như thi sĩ Boscan có tên là Nemoroso[236]; còn Cha xứ, ta không biết nên đặt tên là gì trừ phi chuyển tên ngài thành mục phu Curiambro[237]. Phải chọn cho các nàng chăn cừu những cái tên thật kêu vì họ sẽ làm tình nhân của chúng ta. Tên nàng Dulcinea thích hợp cho cho một cô gái chăn cừu cũng như cho một nàng công chúa nên ta chẳng phải mệt óc tìm kiếm một cái tên nào khác hay hơn. Còn anh, Sancho, tùy anh chọn tên cho vợ đấy.

Sancho đáp:

- Tôi nghĩ rằng cứ đặt cho cái tên là Teresona là rất hợp với thân hình phì nộn của mụ cũng như với tên cúng cơm của mụ là Teresa. Và trong những câu thơ ca ngợi mụ, tôi sẽ nói lên những ý nghĩ tốt lành của mình vì tôi không phải là kẻ đứng núi này trông núi nọ. Để nêu gương tốt, Cha xứ không nên cặp kè với các cô mục đồng, còn nếu cậu tú muốn thì cứ việc.

- Hay lắm, anh bạn Sancho ạ, Don Quixote nói, sống như vậy thật thú vị! Bên tai chúng ta sẽ vọng lên tiếng địch, tiếng kèn, tiếng trống, tiếng chuông, tiếng đàn. Ồ, nếu có cả tiếng chũm chọe albogue nữa tức là gần đủ các nhạc cụ đồng quê rồi đấy!

- Chũm chọe albogue là cái gì mà cả đời tôi chưa hề nghe hoặc nhìn thấy? Sancho hỏi.

- Chũm chọe albogue gồm hai mảnh đồng hình tròn giống như ở các cây đèn sáp; giữa mỗi mảnh có một núm nổi, khi va vào nhau phát lên tiếng kêu xoang xoảng, tuy không nhẹ nhàng ấm áp song rất hợp với tính chất đồng quê của tiếng kèn và tiếng trống. Albogue là tiếng Ả Rập cũng như tất cả các danh từ Tây Ban Nha bắt đầu bằng al như almohaza, almorxar, alhombra, algnacil, alhucema, almacén, alcancía và một số ít những từ khác. Trong ngôn ngữ của chúng ta còn có ba danh từ cũng là tiếng Á Rập kết thúc bằng chữ i, đó là: borceguí, zacquizamí và maravedí. Alhelí và alfaquí rõ ràng là tiếng Ả Rập vì bắt đầu bằng al và kết thúc bằng í. Ta vui miệng nói vấn đề này mà ta nhớ tới vì nhắc đến albogue. Chắc là chúng ta sẽ tiến hành tốt công việc chăn cừu vì như anh đã rõ, ta võ vẽ biết làm thơ, còn cậu tú Samson Carrasco thì khỏi phải bàn. Về Cha xứ, ta không có ý kiến, song ta cam đoan ngài có khiếu thơ; chắc chắn bác Nicholas cũng vậy, vì tất cả hoặc hầu hết các ông phó cạo đều biết chơi đàn hoặc làm thơ. Ta sẽ nói lên nỗi niềm tâm sự khi xa vắng, anh ca ngợi tình yêu chung thủy, mục phu Carrasco tả một anh thất tình, còn Cha xứ thì tùy, và thế là mọi việc đều tốt đẹp.

Nghe thấy vậy, Sancho nói:

- Thưa ngài, số tôi vất vả nên tôi e cái ngày được làm một công việc thú vị như vậy không đến với tôi. Ôi, một khi làm nghề chăn cừu, tôi sẽ đẽo những chiếc thìa gỗ thật đẹp! Tôi sẽ nấu canh ngon, làm bánh ngọt, tết những tràng hoa muôn sắc và còn bao nhiêu trò khác, nếu thiên hạ không khen tôi tài ít nhất tôi cũng được tiếng khéo tay. Con Sanchica của tôi sẽ mang bữa ăn ra đồng cho chúng ta. Nhưng, coi chừng! Con bé nom ưa mắt, mà có nhiều chàng chăn cừu ranh ma hơn là hiền lành. Tôi không muốn nó đi gọt lông cừu để rồi chính bản thân nó bị gọt lông; thành thị cũng như thôn quê, lầu vàng gác tía cũng như nhà tranh vách đất, đâu đâu cũng có những lòng tà dục; cất bỏ nguyên nhân sẽ hết tội lỗi; mắt không nhìn, tim không đập; có tội thì phải trốn tránh, thầy thợ cũng chẳng ích gì.

- Sancho, chẳng cần nhiều tục ngữ đến thế, chỉ một trong những câu anh vừa nói cũng đủ cho người ta hiểu ý rồi. Ta đã nhiều lần khuyên anh đừng quá phí phạm tục ngữ mà phải biết dè dặt, nhưng ta cảm thấy như truyền giáo giữa sa mạc vậy; rõ thật đánh chết cái nết không chừa.

- Tôi cũng cảm thấy ngài hành động giống như người ta thường nói: “Cái chảo bảo cái xanh: xéo ngay, đồ nhọ trôn!” Ngài vừa mắng tôi hay dùng tục ngữ, vậy mà ngài cứ tuôn ra từng đôi một.

Don Quixote trả lời:

- Sancho, phải biết rằng ta dùng tục ngữ đúng nơi đúng chỗ, câu nào cũng khớp như nhẫn khớp vào ngón tay; trái lại, anh dùng lung tung, gặp đâu nói đấy, chẳng chịu suy nghĩ. Nếu ta nhớ không nhầm, đã có lần ta bảo anh rằng tục ngữ là những câu châm ngôn cô đọng, rút ra từ kinh nghiệm và nhận xét của các bậc hiền nhân xưa. Một câu tục ngữ dùng không đúng chỗ trở thành ngô nghê, chẳng còn là châm ngôn nữa. Nhưng thôi, xếp chuyện đó lại, trời sắp tối rồi; ta hãy sang bên đường tìm nơi nghỉ đêm, ngày mai ra sao, chỉ có Chúa mới biết được.

Hai thầy trò rời khỏi đường cái. Bữa ăn tối vừa muộn vừa tồi, trái với lòng mong muốn của Sancho. Vừa ăn, bác vừa nghĩ tới những gian lao đang chờ đợi người hiệp sĩ giang hồ nơi rừng thẳm núi cao, mặc dù đôi lúc được hưởng cảnh giàu sang phú quý trong các lâu đài và các gia đình quyền thế như nhà Don Diego de Miranda, đám cưới chàng Camacho giàu có hay nhà Don Antonio Moreno. Nghĩ lại, bác thấy cuộc đời có lúc thăng lúc trầm, và thế là bác lăn ra ngủ trong khi chủ bác thao thức canh trường.

Chương LXVIII

CHUYỆN XẢY RA KHI DON QUIXOTE GẶP ĐÀN LỢN

Đêm hôm đó hơi tối vì tuy rằng chị Hằng ở trên trời nhưng ở một nơi không ai nhìn thấy: phu nhân Diana thỉnh thoảng ngao du nơi cùng trời cuối đất, để núi non thung lũng đắm chìm trong bóng tối. Don Quixote chỉ chợp mắt một lát để thỏa mãn nhu cầu của cơ thể, trái lại, Sancho ngủ một mạch từ tối đến sáng, chứng tỏ bác khỏe mạnh và ít lo nghĩ. Đầu óc luôn luôn vương vấn, Don Quixote không ngủ được, chàng gọi Sancho dậy và bảo:

- Sancho, ta lấy làm lạ về tính vô tâm của anh, tưởng đâu anh là đá hay đồng, là vật vô tri vô giác. Ta thức thì anh ngủ, ta khóc thì anh hát, ta phát ốm vì không ăn được, còn anh ăn đến nỗi nghẹn thở, không nhúc nhắc được. Người đầy tớ trung thành phải biết chia sẻ nỗi gian lao, cảm thông niềm đau khổ của chủ, dù chỉ vì phép lịch sự. Cảnh đêm thanh vắng như mời chào ta thức giấc. Hãy dậy đi và đứng ra xa một chút, rồi hãy hăng hái can đảm tự đánh cho mình ba, bốn trăm roi để trừ vào tổng số roi anh còn nợ trong việc giải phép cho nàng Dulcinea. Ta khẩn khoản van xin anh đấy; ta không muốn đánh nhau như lần trước vì thấy anh chẳng nhẹ nhõm gì. Sau khi anh làm xong việc đó, chúng ta sẽ ca hát tới sáng, ta sẽ nói lên niềm tâm sự khi xa vắng, anh ca ngợi tình yêu chung thủy và từ hôm nay, chúng ta bắt đầu cuộc đời chăn cừu mà chúng ta phải sống ở làng.

Sancho đáp:

- Tôi không phải thầy tu nên không trở dậy giữa đêm để tự hành phạt. Vả chăng, tôi nghĩ rằng một con người vừa bị roi vọt nhừ tử làm sao có thể ca hát ngay được. Thôi, ngài hãy để tôi ngủ, đừng thúc ép tôi tự đánh mình kẻo tôi sẽ thề không bao giờ đụng tới sợi lông áo, nói chi tới sợi lông trên da thịt tôi.

- Ôi, kẻ nhẫn tâm! Ôi, giám mã độc ác! Thật uổng công ta nuôi nấng và phí hoài bao ân huệ ta đã ban và còn định ban cho mi. Nhờ có ta, mi được làm thống đốc; nhờ ta, mi có hy vọng rồi đây làm bá tước hoặc có một chức vị tương đương; điều này nhất định sẽ được thực hiện chỉ sau một năm thôi. Post tenebras spero lucem[238].

- Tôi chẳng hiểu ngài nói gì vậy, Sancho đáp, chỉ biết rằng khi tôi ngủ, tôi không lo sợ, không hy vọng, không phải làm nặng nhọc cũng chẳng cầu vinh quang. Khen thay cho ai sinh ra giấc ngủ, tấm áo choàng che đậy những ý nghĩ con người, món ăn làm hết đói, nước uống xua đuổi cơn khát, lửa sưởi ấm khi lạnh, khí lạnh làm dịu oi nồng, tóm lại, nó là đồng tiền ai cũng có, mua gì cũng được, là cán cân và quả cân đặt ngang hàng anh chăn cừu với ông vua, kẻ ngu với người hiền. Chỉ có điều dở là tôi nghe nói giấc ngủ giống như cái chết vì giữa người ngủ và người chết chẳng có gì khác nhau lắm.

- Chưa bao giờ ta nghe anh nói chí lý như bây giờ, Don Quixote nức nở khen. Thật đúng như câu tục ngữ anh thường dùng: “Gần mực thì đen, gần đèn thì rạng.”

- Đó, đó, ông chủ tôi ơi, không phải chỉ tôi hay dùng tục ngữ đâu nhé, ngài cũng tuôn ra từng cặp còn hơn tôi nữa kia. Chỉ có điều khác nhau là những câu tục ngữ của ngài dùng đúng chỗ, còn của tôi thì chẳng ăn nhập gì, song kết cục cũng là tục ngữ cả thôi.

Thầy trò còn đang trò chuyện, chợt đâu có tiếng ầm ầm như xé màng nhĩ vang động khắp thung lũng. Don Quixote đứng phắt dậy, đặt tay lên đốc gươm; Sancho chui tọt xuống bụng con xám, chặn bó vũ khí và chiếc yên lừa vào hai bên sườn, run cầm cập; Don Quixote cũng vô cùng bối rối. Tiếng động ngày càng to, ngày càng gần khiến hai người càng hoảng, nói đúng hơn, chỉ có một người hoảng vì người kia xưa nay vẫn nổi tiếng dũng cảm. Số là có một toán người đánh hơn sáu trăm con lợn ra chợ bán; đêm khuya thanh vắng, tiếng lợn kêu eng éc và thở phì phò vang lên đinh tai Don Quixote và Sancho khiến hai người không hiểu có chuyện gì. Đàn lợn gừ gừ, ùn ùn kéo tới, chẳng kính trọng Don Quixote và Sancho, tràn qua, phá tung chiến lũy của Sancho, vật cả Don Quixote lẫn Rocinante xuống đất. Mồm kêu, chân chạy, lũ vật bẩn thỉu kéo đi như vũ bão, cả yên cương lẫn vũ khí, cả con xám lẫn Rocinante, cả Sancho lẫn Don Quixote lăn lông lốc dưới đất. Sancho có bò dậy, hỏi mượn chủ thanh gươm, định xông vào chém dăm ba chú lợn hỗn hào vì bác đã nhận ra chúng, Don Quixote can:

- Anh bạn hãy để cho chúng đi; ta có tội nên phải chịu sự xúc phạm này. Một hiệp sĩ giang hồ bại trận phải nhận sự trừng phạt đích đáng của Trời, bị chó sói ăn thịt, bị ong vò vẽ đốt, bị lợn giày.

- Nếu vậy, Sancho nói, chắc hẳn giám mã của các hiệp sĩ thua trận cũng bị trừng phạt, bị ruồi châm, rận đốt và cơn đói giày vò. Ví thử bọn giám mã chúng tôi là con cái của các hiệp sĩ mà chúng tôi theo hầu, hoặc là họ hàng thân thích, dù chúng tôi và cả con cháu, chút, chít phải tội chung với các ngài cũng là chuyện bình thường. Trái lại, dòng họ Panza có quan hệ gì với dòng họ Quixote? Nhưng thôi, ta hãy thu xếp lại chỗ nghỉ và ngủ tiếp, trời gần sáng rồi. Mọi việc để đến ngày mai.

- Sancho, anh cứ ngủ đi, Don Quixote bảo; anh sinh ra để ngủ, còn ta sinh ra để thức; trong khi chờ trời sáng, ta sẽ thả dòng suy nghĩ bay bổng theo những vần thơ tình mà ta đã nghĩ ra đêm qua trong lúc anh ngủ.

- Theo ý tôi, những ý nghĩ nào đẻ ra những bài thơ hẳn không phải là những ý nghĩ trong sạch, Sancho đáp. Thôi, ngài cứ việc làm thơ, còn tôi cứ ngủ.

Nói rồi, bác kiếm chỗ rộng rãi, nằm co ngủ khì, chẳng nghĩ ngợi lo phiền gì hết. Don Quixote tựa lưng vào một cây sồi hay dẻ (hiền sĩ Hamete Benengeli không nói rõ cây gì), theo nhịp tiếng thở dài của chính mình, ngâm nga như sau:

Tình yêu ơi, khi nghĩ tới nỗi đau khủng khiếp mi đem lại cho ta, ta đi tìm cái chết, những mong kết liễu cuộc sống thảm sầu.

Nhưng khi tới ngưỡng cửa cái chết, nơi giải thoát những day dứt của lòng ta, ta bỗng cảm thấy yêu thiết tha cuộc sống và ta dừng chân lại.

Cuộc sống giết chết ta và cái chết mang lại cho ta nguồn sống, ôi, giữa sống và chết, ta lâm vào tình trạng thảm thương thay!

Don Quixote đệm mỗi câu thơ bằng những tiếng thở dài và những dòng lệ, cõi lòng như tan nát vì cuộc thất trận cũng như vì xa nàng Dulcinea.

Trời sáng; những tia nắng rọi vào mắt Sancho khiến bác bừng tỉnh, vươn vai, uể oải duỗi chân tay. Nhìn túi lương thực bị đàn lợn phá tan tành, bác không tiếc lời nguyền rủa chúng và cả những kẻ gây ra nông nỗi này. Thầy trò lại lên đường; vào lúc sẩm tối, bỗng đâu thấy có mươi người cưỡi ngựa và dăm người đi bộ tiến tới. Tim Don Quixote đập mạnh, tim Sancho giật thót vì đám người này cầm giáo, sát khí đằng đằng. Don Quixote quay lại bảo giám mã:

- Sancho, nếu như ta được phép sử dụng vũ khí và không bị lời hứa bó tay, ta chỉ coi đạo quân đang xông tới như đám nhãi nhép. Nhưng cũng có thể đây là chuyện gì khác, không như chúng ta tưởng.

Lúc này, đám người cưỡi ngựa đi tới, tay lăm lăm ngọn giáo; chẳng nói chẳng rằng, họ vây quanh Don Quixote, chĩa mũi giáo vào ngực và lưng, dọa giết. Một người đi bộ để ngón tay lên môi làm hiệu bảo im, túm dây cương con Rocinante, lôi sang bên đường; trong khi đó, những người đi bộ khác vây quanh Sancho và con xám rồi lẳng lặng đi theo đồng bọn đang giải Don Quixote. Mấy lần chàng hiệp sĩ định hỏi họ đưa chàng đi đâu hoặc muốn gì nhưng chàng vừa mấp máy môi thì họ đã dùng mũi giáo chặn lại. Sancho cũng chung cảnh ngộ: bác vừa mở miệng thì một tên đi bộ xiên ngay cho một mũi nhọn, xiên luôn cả con xám như thể con vật cũng đang muốn nói vậy. Đêm càng xuống, họ càng rảo bước, và nỗi sợ của hai tù nhân càng tăng, nhất là khi nghe họ quát tháo:

- Đi nhanh lên! Lũ man rợ!

- Câm mồm, đồ dã man!

- Phải đền tội, quân ăn thịt người!

- Cấm kêu, cấm nhìn, lũ quái vật sát nhân, loài lang sói!

Họ còn dùng nhiều danh từ khác khiến hai thầy trò chàng Don Quixote khốn khổ nghe chối cả tai, Sancho lẩm bẩm một mình: “Gọi người ta là chim cu nhỏ, là thợ cạo, cặn bã ư? Lại còn xuýt xuýt như xuýt chó[239]. Đây không thích những danh từ ấy đâu. Thôi thế là mọi sự hỏng bét. Những việc không may cứ ùn ùn kéo tới như những ngọn roi quất vào con chó vậy. Mong sao sự việc rủi ro này không kết thúc bằng những ngọn roi!”

Don Quixote hết sức kinh ngạc; chàng nghĩ nát óc mà không hiểu nổi vì sao bị người ta gán cho những danh từ khó nghe như vậy, bụng bảo dạ phen này lành ít dữ nhiều. Vào hồi một giờ sáng, họ tới một lâu dài. Don Quixote nhận ra ngay lâu đài của công tước, nơi chàng đã nghỉ lại mấy hôm trước. Thoạt nhìn, chàng kêu lên:

- Lạy Chúa! Thế này là thế nào? Ngôi nhà đây xưa nay có tiếng lịch sự và hiếu khách, thế nhưng, đối với một kẻ bại trận, hay cũng thành dở và đã dở lại càng dở hơn.

Don Quixote và Sancho bước vào sân chính của lâu đài thì thấy một cảnh tượng kỳ lạ khiến họ càng thêm kinh ngạc hãi hùng, chương sau sẽ rõ.

Chương LXIX

DON QUIXOTE GẶP MỘT CHUYỆN KỲ LẠ CHƯA TỪNG THẤY TRONG SUỐT PHO SÁCH LỚN NÀY

Toán người cưỡi ngựa nhảy xuống đất rồi cùng những người đi bộ ôm xốc Sancho và Don Quixote, mang vào trong sân lâu đài. Xung quanh sân một trăm ngọn đuốc cháy bập bùng trên cột và hơn năm trăm ngọn đèn chiếu sáng rực cả hành lang. Mặc dù đêm đó tối trời, quang cảnh sáng trưng như ban ngày. Giữa sân đặt một chiếc giường tang kê cách mặt đất hai thước, phủ kín bằng một tấm nhung đen rộng, xung quanh có hơn một trăm ngọn bạch lạp cắm trên những cây đèn bằng bạc xếp hình thang. Trên giường là thi hài một thiếu nữ xinh đẹp, tới mức chết mà vẫn đẹp. Đầu nàng đặt trên gối bằng gấm và mang một vòng tết bằng những loại hoa thơm; tay chắp trên ngực, cầm một bó lá kè vàng[240]. Ở một mé sân, trên một cái bục có bậc lên xuống là hai nhân vật ngồi trên hai chiếc ghế, đầu đội vương miện, tay cầm vương trượng, rõ ra hai ông vua, hoặc vua thật hoặc hóa trang. Bên cạnh bục có hai cái ghế khác, đám người khiêng Don Quixote và Sancho lặng lẽ đặt hai thầy trò ngồi vào rồi ra hiệu cho họ không được nói năng gì. Và dù không ra hiệu, hai người cũng sẽ im thin thít vì cảnh tượng trước mắt làm cho họ kinh ngạc, cứng cả lưỡi. Sau đó, người ta rước hai nhân vật quan trọng lên bục ngồi vào hai chiếc ghế rất sang đặt bên cạnh hai ông vua, Don Quixote nhận ngay ra công tước và phu nhân.

Liệu có ai không ngạc nhiên trước cảnh tượng đó, nhất là khi Don Quixote nhận ra thi hài nằm trên giường là nàng Altisidora xinh đẹp? Khi ông bà công tước bước lên bục, Don Quixote và Sancho đứng dậy cung kính chào, ông bà hơi nghiêng đầu đáp lễ.

Một người tiến lại gần Sancho, khoác lên mình bác một tấm áo dài bằng vải len thô màu đen có vẽ những ngọn lửa, lột mũ và đội cho một cái mũ chỏm nhọn giống như của những người sám hối trước Bộ Thánh Vụ[241], ghé vào tai bảo không được hé môi nếu không sẽ nhét giẻ vào mồm hoặc giết chết. Sancho nhìn mình từ đầu xuống chân, thấy lửa bốc ngùn ngụt mà không bị thiêu cháy, lấy làm yên tâm; bác bỏ mũ ra xem, thấy có hình quỷ sứ, lại đội vào, nói:

- Không bị lửa thiêu và quỷ bắt là tốt rồi.

Tuy đang lo rối cả ruột, Don Quixote không nín được cười khi nhìn bộ dạng của Sancho. Lúc này, từ giường tang nổi lên nhè nhẹ tiếng sáo; trong im lặng như tờ - nơi đây, ngay cả sự yên lặng cũng phải giữ yên lặng - tiếng nhạc ngân lên êm ái não ruột. Rồi bỗng dưng bên chiếc gối của người chết xuất hiện một chàng rất xinh trai, ăn vận kiểu La Mã xưa, tay đệm thụ cầm, cất giọng nhẹ nhàng trong trẻo ca hai thi tiết sau:

Trong khi chờ nàng Altisidora sống lại, người con gái đã phải thác oan vì sự độc ác của Don Quixote, trong khi tại triều đình các mệnh phụ mặc vải thô dệt bằng lông dê, và trong khi nữ chủ của ta cho các bà quản gia mặc đồ nhung lụa, ta ca lên nhan sắc và nỗi bất hạnh của nàng, hay hơn cả ca sĩ xứ Thrace[242].

Ta không nghĩ chỉ làm việc này khi còn sống; với cái lưỡi đã cứng lạnh, ta sẽ dành cho nàng những lời ca tụng mà nàng xứng đáng được hưởng. Khi hồn ta lìa khỏi hình hài chật hẹp, dưới suối vàng ta sẽ bằng lời ca hát làm cho tên tuổi nàng bất diệt đời đời.

Một trong hai ông vua lên tiếng:

- Thôi, thôi, ca sĩ đại tài, kể sao cho xiết về cái chết và vẻ yêu kiều của nàng Altisidora vô song. Nàng không chết như thiên hạ lầm tưởng mà sẽ sống trong những lời ca tụng của thần Thanh Danh và sau khi Sancho Panza đã chịu hình phạt để trả lại ánh dương cho nàng. Hỡi Rhadamanthus[243], người đã cùng ta xét xử trong những hang động tăm tối của Diêm vương, một khi người nắm được cả bí mật của thiên cơ và biết cách làm cho người thiếu nữ này sống lại, xin hãy nói ngay cho tất cả đều biết, đừng để chúng ta phải đợi chờ vì nàng càng sớm trở về nơi dương thế, chúng ta càng sớm được thưởng thức những cái đẹp cái hay.

Nghe lời của phán quan Minos, đồng sự của mình, Rhadamanthus đứng dậy nói:

- Hỡi gia nhân đầy tớ trong nhà này, cao cũng như thấp, lớn cũng như bé, hãy lần lượt tới đóng dấu vào mặt Sancho, búng vào mũi hai mươi bốn cái, véo mười hai cái, rồi chích sáu mũi kim vào cánh tay vào mạng mỡ. Đó là biện pháp để cứu sống nàng Altisidora!

Nghe thấy vậy, Sancho không giữ được mồm nữa, kêu lên:

- Liệu hồn, đây không cho đóng dấu và mó tay vào mặt đâu; thật chẳng khác gì bảo thằng này là người Moor vậy! Mẹ kiếp, sờ mó lên mặt người ta thì có lợi gì cho việc hồi sinh của cô ả? Đừng thấy lành mà bắt nạt mãi! Trước đây người ta phù phép Dulcinea rồi lại đánh tôi để giải phép cho bà ta. Bây giờ, Altisidora chết vì Chúa muốn cô ả phải chịu số phận hẩm hiu đó, thế mà người ta lại định búng hai mươi bốn cái vào mũi tôi, đâm nát người tôi, véo sứt da sứt thịt hai cánh tay tôi để làm cô ả sống lại ư? Chỉ đánh lừa trẻ con được thôi, đây là chó già, đừng hòng bịp.

Rhadamanthus quát:

- Ngươi sẽ chết! Chớ nóng nảy, hỡi hổ dữ; hãy phục tùng, hỡi Nimrod[244] kiêu căng! Phải nghiến răng chịu đựng vì không ai yêu cầu ngươi làm quá sức. Đừng bận tâm suy nghĩ về những khó khăn của việc này. Ngươi phải chịu búng mũi, ngươi sẽ bị kim châm, ngươi sẽ đau đớn vì những miếng véo! Nào, gia nhân đâu, hãy làm theo lệnh của ta, nếu không ta bảo thật, các ngươi sẽ biết mình sinh ra để làm gì.

Rhadamanthus vừa dứt lời, sáu bà quản gia tiến vào sân theo hàng một, bốn bà đeo kính, tất cả đều giơ tay phải, bốn ngón con thò ra ngoài tay áo thành thử bàn tay dài hẳn. Thoạt nhìn thấy các bà, Sancho rống lên như bò mộng:

- Tôi có thể để mọi người sờ mó vào mặt nhưng không khi nào chịu cho các mụ quản gia đụng tay vào. Hãy cào vào mặt tôi như ông chủ tôi đã bị mèo cào tại lâu đài này; hãy dùng mũi dao sắc đâm thủng người tôi, hãy nghiền nát cánh tay tôi bằng kìm nung lửa, tôi xin nghiến răng chịu đựng để phụng sự các ngài. Còn như để các mụ quản gia này đụng vào da thịt, tôi không chịu đâu dù quỷ sứ bắt tôi đi.

Don Quixote cũng không giữ được im lặng, chàng nói:

- Con ta hãy chịu khó làm vui lòng các ngài đây và hãy cảm tạ Thượng đế đã dành cho mình một tính năng kỳ lạ, bản thân chịu khổ nhục để giải phép cho những người bị phù phép và làm cho người chết sống lại.

Các bà quản gia đã tới bên cạnh Sancho; bác tỏ ra ngoan ngoãn và biết điều hơn, ngồi lại ngay ngắn và chìa luôn mặt và râu ra; bà quản gia đi đầu búng thật mạnh vào mũi rồi kính cẩn cúi đầu chào.

- Thôi, bớt lịch sự kiểu cách đi, bà quản gia ạ, Sancho bảo, tay bà sặc mùi dầu bôi mặt.

Các bà quản gia búng xong, đến lượt những người khác véo; đến khi châm kim thì Sancho không sao chịu nổi. Bác vùng dậy, nổi xung, thuận tay vớ ngay một bó đuốc đang cháy, xông vào các bà quản gia và bọn đao phủ, hét lớn:

- Cút đi, đồ quỷ sứ! Ta có phải là đồng đâu mà không biết đau!

Lúc này, có lẽ mỏi vì phải nằm ngửa lâu, Altisidora xoay mình sang một bên. Thấy vậy, tất cả mọi người đồng thanh reo to:

- Altisidora sống lại rồi! Nàng sống rồi!

Rhadamanthus bảo Sancho hãy dẹp cơn lôi đình vì mục đích đã đạt.

Thấy nàng Altisidora cựa mình, Don Quixote quỳ xuống trước mặt Sancho, khẩn khoản:

- Ta không coi anh là giám mã mà là đứa con yêu dấu của ta. Đây là lúc con phải tự đánh nốt số roi mà con còn nợ để giải phép cho nàng Dulcinea. Đây là lúc con có đầy đủ khả năng để làm tốt điều ta đang chờ đợi ở con.

Sancho đáp:

- Chỉ toàn những chuyện roi vọt, chẳng thấy ngọt bùi đâu cả! Hay đấy! Bị cấu, véo, búng mũi, kim châm chưa đủ, bây giờ lại ăn roi đòn nữa. Cứ lấy quách đá hộc buộc vào cổ tôi rồi quẳng xuống giếng, tôi cũng chẳng kêu ca phàn nàn nếu như tôi là vật bung xung mỗi khi cần cứu vớt người khác. Thôi, đừng trêu gan nữa kẻo tôi tung hê hết bây giờ.

Trên giường tang, Altisidora đã ngồi dậy, đồng thời nổi lên tiếng địch, tiếng sáo và tiếng mọi người hò reo:

- Altisidora sống mãi! Altisidora sống mãi!

Ông bà công tước và hai nhà vua Minos và Rhadamanthus đứng cả lên rồi cùng Don Quixote và Sancho tiến lại đỡ nàng xuống đất. Làm ra vẻ ngơ ngác, cô ả cúi chào ông bà công tước và hai ông vua, nguýt Don Quixote, nói:

- Hỡi hiệp sĩ vô tình, cầu Chúa tha tội cho chàng. Vì sự độc ác của chàng mà ta đã phải sống ở thế giới bên kia hình như trên một ngàn năm. Còn anh, giám mã tốt bụng có một trên đời, ta ghi lòng tạc dạ ơn cứu mạng. Anh bạn Sancho, từ giờ phút này hãy nhận sáu chiếc sơ mi mà ta hứa sẽ cho anh làm của riêng. Tuy có chiếc rung rúc song tất cả đều sạch sẽ.

Tay cầm mũ chỏm nhọn, đầu gối quỳ xuống đất, Sancho hôn tay nàng để tỏ lòng biết ơn. Công tước bảo gia nhân hoàn lại mũ áo của bác, thu hồi mũ chỏm nhọn và chiếc áo có hình ngọn lửa nhưng Sancho xin công tước cho phép được giữ để làm kỷ niệm sự kiện chưa từng thấy này. Bà công tước đồng ý ngay (Sancho vẫn biết bà là người bạn lớn của mình). Công tước ra lệnh thu dọn sân xướng rồi ai trở về phòng người ấy; ông sai gia nhân đưa Don Quixote và Sancho về phòng mà hai thầy trò đã ở lần trước.

Chương LXX

TIẾP THEO CHƯƠNG 69, NÓI VỀ NHỮNG ĐIỀU KHÔNG THỂ BỎ QUA NẾU MUỐN HIỂU RÕ CHUYỆN NÀY

Đêm hôm đó, Sancho ngủ trên một tấm thảm cùng phòng với Don Quixote, điều mà bác muốn tránh nếu có thể được vì bác biết rằng chủ bác sẽ làm cho mất ngủ bằng những câu hỏi và trả lời; lúc này đây, bác không có ý định nói nhiều vì những cực hình vừa qua khiến bác vẫn còn nhức nhối, không cho phép lưỡi tự do hoạt động, thà được ngủ một mình trong nhà tranh còn hơn ngủ chung trong căn phòng lịch sự này. Bác lo ngại là đúng vì chủ bác vừa đặt mình lên giường đã cất mồm hỏi:

- Sancho, về sự việc vừa xảy ra đêm này, anh thấy thế nào? Ghê gớm thay sức mạnh của sự thất tình. Hẳn anh đã được tận mắt nhìn thấy nàng Altisidora chết không phải vì mũi tên hòn đạn, không phải vì gươm giáo hay thuốc độc mà chỉ vì bị ta luôn luôn hắt hủi và đối xử tàn nhẫn.

Sancho đáp:

- Ả muốn chết lúc nào và như thế nào cũng được, miễn là để tôi yên vì tôi không hề yêu và cũng không hề ghét ả. Như đã có lần nói, tôi không thể nào hiểu được rằng cuộc sống của Altisidora, một đứa con gái õng ẹo hơn là nết na, có liên quan gì tới những cực hình mà Sancho Panza này phải chịu. Bây giờ tôi mới nhận thấy rõ rằng có pháp sư và có pháp thuật trên đời này. Cầu Chúa cứu tôi thoát khỏi lũ pháp sư vì tôi không thể tự cứu nổi mình. Nhưng thôi, tôi van ngài hãy để tôi ngủ, đừng hỏi han gì nếu không muốn tôi gieo mình qua cửa sổ.

- Anh bạn Sancho hãy ngủ yên nếu như những mũi kim châm, những cái véo và cái búng không làm anh mất ngủ vì đau đớn.

- Không đau đớn nào có thể so sánh với sự nhục nhã mà tôi đã phải chịu đựng khi bị các mụ quản gia búng mũi; mong rằng họ sẽ phải ân hận. Một lần nữa, tôi van ngài hãy để tôi ngủ vì giấc ngủ làm dịu những khổ đau mà con người ta cảm thấy lúc thức.

- Thôi được, Don Quixote nói, cầu Chúa che chở cho anh.

Sau đó, hai thầy trò lăn ra ngủ. Tới đây, hiền sĩ Hamete, tác giả pho sách lớn này, muốn viết ra và nói rõ lý do gì thúc đẩy ông bà công tước dàn dựng lên cảnh tang tóc như vừa mô tả ở trên. Ông kể rằng cậu tú Samson Carrasco vẫn không quên chuyện hiệp sĩ Gương Sáng bị Don Quixote đánh ngã khiến cho kế hoạch của cậu bị vỡ; bởi vậy, cậu muốn thử một lần nữa, hy vọng lần này sẽ đạt được kết quả tốt đẹp hơn. Khi anh thị đồng của bà công tước đem thư và quà về quê cho Teresa Panza, vợ của Sancho, cậu đã hỏi anh ta về chỗ ở hiện tại của Don Quixote. Sau đó, cậu kiếm vũ khí và ngựa mới, vẽ lên khiên hình ông trăng sáng, xếp tất cả lên một con la và trao cho một bác nông phu dắt đi. Cậu không dùng giám mã cũ là Tom Cecial để Sancho và Don Quixote khỏi nhận ra. Khi tới lâu đài của công tước, cậu được ngài cho biết đường đi của Don Quixote để tới dự hội đấu thương ở Saragossa. Công tước kể lại những trò ngài đã bày ra để trêu Don Quixote cũng như vụ giải phép cho Dulcinea bằng đôi mông của Sancho; ngài kể chuyện Sancho bịp chủ rằng Dulcinea bị phù phép biến thành cô gái quê, chuyện bà công tước làm cho bác tin rằng chính bác bị lừa bởi vì Dulcinea thật sự bị phù phép. Nghe kể, cậu tú cười mãi, trong bụng không khỏi ngạc nhiên thấy Sancho dở khôn dở dại cũng như Don Quixote điên rồ đến cùng cực. Công tước đề nghị cậu tú một khi tìm thấy Don Quixote, dù thắng hay bại cũng trở về báo tin cho ngài rõ. Cậu tú nhận lời rồi lên đường. Tới Saragossa không thấy Don Quixote, cậu tiếp tục đi, kết quả như đã kể. Cậu trở về lâu đài thuật lại tình hình cho công tước cũng như những điều kiện của cuộc giao đấu. Cậu nói thêm rằng Don Quixote vốn là một hiệp sĩ giang hồ nghiêm túc nên chàng đã bắt đầu thực hiện lời hứa trở về làng sống ẩn dật trong một năm. “Trong thời gian đó, cậu nói; chàng có thể khỏi bệnh. Đó là nguyên nhân thúc đẩy tôi phải trá hình làm hiệp sĩ bởi vì thật là tội nghiệp khi thấy một nhà quý tộc tài ba như Don Quixote bị điên.”

Sau đấy, cậu tú cáo từ công tước trở về làng chờ Don Quixote. Công tước đã không bỏ lỡ dịp may để bày ra trò chơi mới này, xem thế đủ biết ngài rất thích thú những chuyện dính dáng tới Sancho và Don Quixote. Ngài liền phái gia nhân đày tớ, kẻ cưỡi ngựa, người đi chân, lùng khắp các ngả đường gần xa mà Don Quixote có thể đi qua để trở về quê; một khi bắt gặp, họ sẽ dùng vũ lực hoặc bằng lời thuyết phục dẫn chàng về lâu đài. Một toán đã tìm thấy chàng hiệp sĩ và phi báo cho công tước; vì đã chuẩn bị sẵn sàng, khi được tin Don Quixote sắp tới, công tước ra lệnh đốt đuốc, thắp đèn và đặt Altisidora lên giường tang, sắp xếp người nào vào chỗ nấy, hệt như thật, giữa cảnh thật và cảnh bố trí không khác nhau bao nhiêu. Hiền sĩ Hamete có lời bình như sau: xem ra người bày trò và kẻ bị trêu cũng điên như nhau, và cả hai vợ chồng công tước chỉ cách sự ngu ngốc có hai ngón tay vì đã quá sốt sắng trong việc trêu ghẹo hai anh khờ.

Lại nói về hai anh khờ này, một anh đang ngủ như chết, anh kia thao thức suy nghĩ vẩn vơ. Trời sáng như thúc giục họ trở dậy. Riêng Don Quixote không bao giờ thích cảnh chăn ấm đệm êm, dù lúc chàng thắng hay thua trận. Tiếp tục ý đồ của chủ, Altisidora (trong thâm tâm, Don Quixote vẫn đinh ninh nàng từ cõi chết trở về) đầu đội vòng hoa như khi nằm trên giường tang, mình mặc một tấm áo cộc bằng vải trắng mỏng mịn có thêu hoa vàng, tóc bỏ xõa xuống vai, tay chống một cây gậy mun đen nhẵn thín, bước vào phòng Don Quixote. Nhìn thấy nàng, Don Quixote bối rối khôn cùng, chui tọt vào đống chăn nệm, cứng cả lưỡi, quên hết phép lịch sự. Altisidora ngồi xuống ghế ở đầu giường, cất lên tiếng thở dài nao ruột, rồi bằng một giọng êm ái nhỏ nhẹ, nói:

- Một khi những mệnh phụ quyền quý và những thiếu nữ nết na bất chấp cả danh dự, để cho cái lưỡi vượt qua mọi chướng ngại, công khai nói lên những điều thầm kín ấp ủ tận đáy lòng, đó là việc làm bất đắc dĩ. Thưa ngài Don Quixote xứ Mancha, tôi là một trong số những người đó, bị dồn vào thế bí, ôm ấp một mối tình tuyệt vọng. Tuy nhiên, tôi đã chịu đựng, không làm điều gì bậy bạ. Sự im lặng của tôi đã làm tan nát cõi lòng tôi và dẫn tôi tới cõi chết. Trước thái độ tàn nhẫn của ngài, ôi hiệp sĩ lạnh lùng, cứng rắn như đá tảng trước những tiếng kêu than! Cách đây hai hôm tôi qua đời, nói đúng hơn là những ai được chứng kiến đều bảo tôi đã chết. Nếu như thần Ái tình không rủ lòng thương, bắt anh giám mã tốt bụng này phải chịu cực hình cứu sống tôi, tôi đã ở bên kia thế giới rồi.

Sancho hỏi:

- Ví thử thần Ái tình dùng cực hình đối với con lừa của tôi, tôi sẽ cảm ơn nhiều. Thôi, cầu trời gán cho bà một tình nhân dễ bảo hơn ông chủ tôi. Bây giờ, xin hỏi: bà đã thấy những gì ở thế giới bên kia? Có cái gì dưới âm ti? Xưa nay, những kẻ nào chết vì tình đều phải xuống dưới đó.

Nàng Altisidora đáp:

- Thực tình mà nói, chắc là tôi không chết bởi vì tôi không xuống địa ngục. Nếu tôi đã xuống, tôi không thể ra khỏi nhanh như vậy, dù muốn cũng chịu. Thực tế, tôi mới tới cửa địa ngục, thấy có mười hai con quỷ đang chơi cầu; chúng mặc quần nịt áo chẽn, cổ áo viền đăng ten như ở xứ Flanders, cổ tay cũng vậy, bốn ngón con thò ra ngoài, nom bàn tay dài hẳn ra. Vợt của chúng bằng lửa. Điều làm tôi ngạc nhiên nhất là chúng không đánh bằng quả cầu mà dùng những cuốn sách căng đầy gió, một chuyện thật lạ lùng. Lại còn một điều nữa khiến tôi càng ngạc nhiên: thông thường trong một cuộc đọ sức đua tài, người được thì vui, kẻ thua thì buồn, trái lại, ở đây tất cả đều hầm hè, cáu kỉnh và chửi rủa nhau.

- Điều đó lấy gì làm lạ vì lũ quỷ có bao giờ vui vẻ đâu, dù chúng chơi hay không chơi, được hay thua, Sancho nói.

- Chắc vậy, Altisidora nói. Lại còn một chuyện nữa cũng làm tôi ngạc nhiên (tôi muốn nói là khi ấy tôi ngạc nhiên): quả cầu vừa tung lên đã vỡ toang, không thể dùng lần thứ hai được, thế là sách mới sách cũ rơi lả tả, thật kỳ lạ. Có một quyển mới tinh, đóng rất đẹp, xơi một vụt quá mạnh, sổ cả ruột, các trang sách rơi tung tóe. Một con quỷ bảo con khác: “Ngó xem sách gì đấy.” Con kia đáp: “Đó là Tập hai truyện Don Quixote xứ Mancha; cuốn này không do hiền sĩ Hamete, tác giả đầu tiên soạn, mà do một người ở Aragon tự nhận mình sinh trưởng tại Tordesillas.” Con quỷ nọ bảo: “Thế thì mang nó vứt xuống vực thẳm của địa ngục cho khuất mắt ta.” Con kia hỏi: “Quyển sách dở lắm sao?” Đáp: “Dở tới mức ta muốn viết dở hơn cũng chịu.” Rồi bầy quỷ lại tiếp tục tung những cuốn sách khác. Tôi cố ghi nhớ ảo ảnh này vì thấy nhắc tới tên Don Quixote, người mà tôi yêu tha thiết.

- Đúng là ảo ảnh vì không có ai khác trên đời này ngoài tôi ra, Don Quixote nói. Quyển sách đó đã được chuyển qua nhiều tay, song nó không dừng lại trên tay ai cả vì mỗi người cho nó một cái đá. Khi nghe nói cuốn sách đó viết rằng tôi đi lang thang như một hình ma, khi chui rúc trong bóng tối của vực thẳm, lúc thò mặt ra ánh sáng, tôi không hề bực mình bởi chưng tôi không phải là nhân vật mô tả trong sách. Nếu cuốn sách đó hay, chính xác và chân thực, nó sẽ sống mãi với thời gian; nếu dở, từ khi nó ra đời tới lúc xuống huyệt, đường đi cũng không xa lắm đâu.

Altisidora đang định tiếp tục trách móc Don Quixote thì chàng đã nói:

- Thưa bà, tôi đã nhiều lần nói rằng tôi lấy làm phiền lòng thấy bà đã dành cho tôi những tình cảm thiết tha, song những tình cảm của tôi chỉ có thể là lòng biết ơn, không đáp ứng được những tình cảm của bà. Tôi sinh ra đời để thuộc về nàng Dulcinea làng Toboso; số mệnh (nếu như có số mệnh) đã ràng buộc tôi vào nàng. Nghĩ rằng một mỹ nhân nào khác thay thế vị trí của nàng trong tâm hồn tôi là không tưởng. Riêng điều này cũng đủ để bà tỉnh ngộ và trở về giới hạn của đức hạnh vì không ai bắt mình làm một việc không thể làm được.

Nghe thấy thế, nàng Altisidora phát cáu, kêu lên:

- Chao ôi, quân lòng lang dạ thú, cố chấp và tàn nhẫn hơn cả một kẻ súc sinh, nói sao cũng không chuyển! Ta mà đứng lên thì ta móc mắt ngươi ra! Tên ngu ngốc thua trận và ăn đòn nhừ tử kia, phải chăng ngươi tưởng rằng ta chết vì ngươi? Tất cả những điều ngươi nhìn thấy đêm qua chỉ là bố trí. Một người đàn bà như ta đâu chịu đau một cái đầu móng tay vì những con lạc đà như ngươi, nói chi chịu chết.

- Tôi cũng tin như vậy, Sancho nói; đâu có chuyện trai gái chết vì tình; họ nói thế nhưng chẳng ai làm đâu.

Lúc này có một người bước vào, đó là nhạc sĩ kiêm ca sĩ và thi sĩ đã ngâm bài thơ đêm trước; chàng kính cẩn chào Don Quixote, nói:

- Thưa ngài hiệp sĩ, xin hãy liệt tôi trong số những người hầu trung thành nhất của ngài vì từ lâu tôi vẫn ái mộ danh tiếng cũng như những chiến công của ngài.

Don Quixote nói:

- Xin cho biết ngài là ai để tôi tiếp đãi sao cho xứng đáng với danh vị của ngài.

Chàng trai tự giới thiệu là nhạc sĩ và là người đã ca bài thơ nói trên.

- Quả thật ngài có một giọng tuyệt vời, Don Quixote nói; tuy nhiên, tôi cảm thấy ngài ca không đúng chỗ vì những chi tiết của Garcilaso không liên quan gì tới cái chết của người con gái này.

Nhạc sĩ đáp:

- Xin ngài chớ ngạc nhiên về chuyện đó, vì đám thi sĩ tập sự đời nay làm ăn rất tùy tiện, muốn lấy cắp thơ của ai cũng được, dù đúng hay không đúng ý mình; ấy thế mà những điều ngu xuẩn họ viết hoặc ca lại được coi là thơ đấy.

Don Quixote đang định trả lời bỗng đâu ông bà công tước bước vào khiến chàng phải dừng lại. Cuộc gặp gỡ diễn ra thật vui vẻ, chuyện dứt không ra; Sancho nói những câu rất hóm hỉnh có duyên khiến ông bà công tước lại một phen ngạc nhiên vì thấy bác vừa tinh khôn vừa ngốc nghếch. Don Quixote khẩn khoản xin ông bà cho phép ra đi ngay hôm đó vì chỗ ở của các hiệp sĩ bại trận như chàng là chuồng lợn chứ không phải lâu đài nguy nga. Vợ chồng công tước đồng ý, bà công tước hỏi chàng có điều gì oán trách Altisidora không, chàng đáp:

- Xin thưa để phu nhân biết cho rằng tất cả tai họa đổ lên đầu cô gái này phát sinh từ sự nhàn rỗi; phương thuốc hiệu nghiệm nhất là bắt cô ta phải làm việc một cách lương thiện và thường xuyên. Cô ta vừa kể rằng ở dưới âm phủ, lũ quỷ sứ mặc quần áo viền đăng ten. Hãy để cô ta làm việc đó vì chắc cô biết làm. Một khi tay bận điều khiển kim thêu, hình ảnh hoặc những hình ảnh mà cô ta yêu dấu sẽ không luẩn quẩn trong đầu óc nữa. Đó là chân lý, là ý kiến và lời khuyên của tôi.

- Của tôi nữa, Sancho nói, vì cả đời tôi chưa thấy có cô gái dệt đăng ten nào chết vì tình. Một khi bận bịu, các cô gái nghĩ tới công việc hơn tới chuyện yêu đương. Tôi tự xét mình mà nói như vậy vì khi tôi bận cuốc đất, tôi không hề nhớ tới vợ, tức là mụ Teresa Panza mà tôi yêu quý hơn cả lông mi trên mắt.

- Sancho, anh nói chí phải, bà công tước bảo, tôi sẽ bắt Altisidora từ nay phải lo việc thêu thùa mà ả rất khéo tay.

Altisidora có ý kiến:

- Thưa phu nhân, không việc gì phải dùng tới phương thuốc đó vì chỉ cần nghĩ tới những hành động tàn nhẫn của tên du thủ du thực này, tôi sẽ quên hắn ngay, chẳng phải phương kế gì khác. Bây giờ, nếu phu nhân cho phép, tôi xin được rút lui để khỏi phải nhìn không những bộ mặt thảm hại mà cả dáng dấp xấu xa khả ố của hắn.

Công tước bảo:

- Xem ra chuyện này cũng tựa như câu thiên hạ thường nói: mắng mỏ chứng tỏ yêu nhiều.

Altisidora vờ lấy khăn lau nước mắt, chào ông bà chủ rồi ra khỏi phòng.

- Tội nghiệp cô gái, Sancho nói, thật không may cho nàng đã tỏ tình với một tâm hồn khô như ngói và một trái tim rắn như đá! Phải chi tỏ tình với tôi, ả sẽ được nghe những tiếng gáy êm tai hơn.

Tới đây, kết thúc cuộc gặp gỡ; Don Quixote mặc quần áo, ăn với ông bà công tước rồi ra đi ngay chiều hôm đó.

Chương LXXI

DON QUIXOTE ĐÃ GẶP NHỮNG CHUYỆN GÌ KHI TRỞ VỀ QUÊ CÙNG GIÁM MÃ SANCHO?

Trên đường về nhà, chàng Don Quixote thất trận và mệt mỏi vừa buồn vừa vui, buồn vì bị đánh bại, vui vì thấy Sancho có một tính năng kỳ lạ như bác đã chứng minh trong việc làm sống lại nàng Altisidora; tuy nhiên, chàng cũng còn đôi điều băn khoăn, chưa hoàn toàn tin rằng cô gái si tình chết thật. Trái lại, Sancho chẳng vui chút nào; bác buồn vì Altisidora không thực hiện lời hứa cho bác sáu chiếc sơ mi. Đầu óc vấn vương vì chuyện này, bác thưa với chủ:

- Thưa ngài, quả thật tôi là người thầy thuốc vô phúc nhất đời. Có những ông thầy giết con bệnh mà vẫn đòi công, công chỉ là kê đơn với vài vị thuốc không phải của họ mà do các thầy bào chế làm ra, xong là phủi tay. Trong khi đó, để cứu sống người khác, tôi phải đổ máu, ăn búng, ăn véo, kim châm, roi vọt, ấy thế mà chẳng được đồng xu nào. Tôi thề từ nay nếu ai đưa con bệnh tới thì phải có vi thiềng rồi tôi mới chữa cho. Con người ta làm nghề nào ăn nghề ấy; tôi không muốn nghĩ rằng Trời ban cho mình tính năng đó để hầu hạ không công cho người khác.

- Anh bạn Sancho của ta nói đúng đấy, Don Quixote bảo. Altisidora xử sự rất dở vì không cho anh những chiếc sơ mi mà nàng đã hứa. Đành rằng tính năng đó do trời ban cho vì anh chẳng phải học hành gì mà có, song chịu nát thịt còn khổ hơn cả học hành. Riêng ta xin nói rằng nếu anh muốn ta trả tiền những roi đòn để giải phép cho nàng Dulcinea, ta sẽ trả hậu. Ta chỉ ngại trả tiền như vậy, phương thuốc sẽ không còn hiệu nghiệm, và ta không muốn vì món tiền thưởng mà làm mất tác dụng của thuốc. Tuy nhiên ta nghĩ rằng cứ thử cũng chẳng hại gì. Bởi vậy, anh hầy định giá rồi tự đánh mình ngay, sau đó tự tay trả công cho mình vì anh giữ tiền của ta.

Nghe chủ nói, Sancho trố mắt, vểnh tai, bụng báo dạ sẽ vui vẻ tự đánh mình; bác nói:

- Được rồi, thưa ngài, tôi sẵn sàng nhận, vừa hợp ý ngài vừa lợi cho tôi. Vì thương vợ thương con, tôi phải tỏ ra hám tiền. Nào, ngài hãy cho biết định trả bao nhiêu cho mỗi roi quất vào người tôi?

- Sancho, nếu món tiền trả phải tương xứng với tính chất cao cả và giá trị của phương thuốc này, cả kho báu ở Venice và các hầm mỏ ở Potosi cũng còn là ít; hãy liệu xem anh còn giữ của ta bao nhiêu tiền để tính giá mỗi roi.

- Tất cả là ba nghìn ba trăm roi có lẻ, Sancho đáp; năm roi đã đánh rồi trừ vào số lẻ, còn lại chẵn ba nghìn ba trăm. Cứ tính mỗi roi một xu (ai bớt tôi cũng không nghe), số tiền sẽ là ba nghìn ba trăm xu; ba nghìn roi thành một nghìn năm trăm nửa real tức là bảy trăm rưởi real, ba trăm roi thành một trăm năm mươi nửa real tức là bảy mươi nhăm real; ta cộng con số bảy mươi nhăm này với bảy trăm rưởi, vị chi tám trăm hai mươi nhăm real mà tôi sẽ trích trong món tiền tôi đang giữ của ngài. Thế là tôi trở về nhà rủng rỉnh ung dung tuy no đòn. Ở đời, muốn ăn hét…, tôi nói thế thôi.

- Ôi, cảm ơn Sancho đáng quý! Don Quixote nói. Nàng Dulcinea và ta sẽ có bổn phận phụng sự anh trong những ngày mà trời kia cho chúng ta sống. Nếu Dulcinea trở lại nguyên hình (nhất định như vậy), bất hạnh của nàng sẽ trở thành hạnh phúc và thất bại của ta là thắng lợi quang vinh. Thế, anh bao giờ bắt tay vào việc. Để anh sớm thực hiện, ta sẽ cho thêm một trăm real.

- Bao giờ ư? Ngay đêm nay, không sai sót, Sancho đáp. Ngài hãy kiếm một chỗ ở ngoài trời, rồi tôi sẽ tự đánh rách thịt ra thì thôi.

Đêm đã tới, cái đêm mà Don Quixote thấp thỏm mong chờ, tưởng đâu bánh xe của Apollo bị gãy và ngày hôm đó dài hơn những ngày khác, thật đúng tâm trạng của những kẻ đang yêu, không lúc nào cảm thấy toại nguyện.

Hai thầy trò tạt vào một lùm cây ở cạnh đường cái; sau khi tháo yên cương cho Rocinante và con xám, họ ngả xuống bãi cỏ non và lấy lương thực ở túi hai ngăn ra. Xong bữa, Sancho dùng dây tròng lừa bện thành một cái roi chắc và dai, lại gần mấy cây dẻ gai cách Don Quixote chừng hai chục thước. Thấy bác đi một cách hùng dũng, Don Quixote bảo:

- Anh bạn coi chừng, đừng để đến nỗi nát thịt tan xương. Cứ thong thả, roi nọ chờ roi kia, chớ vội vàng kẻo nửa đường đứt gánh. Ta muốn nói là đừng quá mạnh tay kẻo toi mạng trước khi đánh đủ số roi. Và để anh bạn khỏi thiệt vì thừa hoặc thiếu, ta sẽ đứng đây lần tràng hạt để đếm roi. Cầu Trời phù hộ con cho xứng đáng với ý tốt của con.

- Một con nợ sòng phẳng không ngại ký giấy nợ, Sancho nói. Tôi sẽ tự đánh tới mức không chết người nhưng đủ đau vì phương thuốc có hiệu nghiệm hay không là ở chỗ đó.

Nói rồi, bác cởi phăng áo, để mình trần, vớ cái roi, bắt đầu đánh. Don Quixote cũng bắt đầu đếm. Mới được sáu, bảy roi, Sancho cảm thấy trò chơi này hơi nặng mà giá tiền lại quá nhẹ; bác dừng tay, nói với chủ rằng bác khiếu nại vì tính nhầm, rằng mỗi roi ở đây đáng giá nửa real chứ không phải một xu.

- Anh bạn Sancho cứ tiếp tục, đừng ngã lòng; ta sẽ trả gấp đôi giá đã định.

- Nếu vậy, tôi xin quyết tâm; nào roi đâu, cứ quất như mưa vào.

Nhưng anh chàng ranh ma không quất vào lưng mình nữa mà cứ nhè mấy cái cây, thỉnh thoảng lại rên hừ hừ, tưởng đâu mỗi lần rên là một lần hồn lìa khỏi xác. Vốn tính thương người, Don Quixote lo Sancho chết, nhỡ quá tay đâm hỏng cả việc của mình, bèn bảo:

- Anh bạn phải giữ thân và hãy tạm ngừng tay ở đây. Ta cảm thấy thuốc đắng quá đấy, từ từ thôi. Đâu phải một sớm một chiều chiếm được thành Zamora[245]. Nếu ta không đếm sai, anh đã đánh được trên một ngàn roi. Nói hơi thô tục, con lừa chịu được nặng nhưng không chịu được quá nặng.

- Ấy chớ, ngài ơi, đừng để thiên hạ bảo tôi là cầm tiền rồi giở quẻ. Ngài xê ra một chút và hãy để tôi đánh thêm nghìn roi nữa. Chỉ hai keo như vậy là xong hết số roi, còn thừa là đằng khác.

- Một khi anh thấy đang có hứng, cầu Trời phù hộ cho anh; đánh tiếp đi, ta sẽ đứng lùi ra.

Sancho tiếp tục công việc rất hăng hái, đến nỗi bao nhiêu cây cối đều bị tước hết vỏ, xem thế đủ biết bác đã tự đánh mình rất đau. Chợt bác hét lên một tiếng, quật đánh đét vào một cây dẻ gai, gào to:

- Đánh cho chết đi này!

Nghe tiếng hét rùng rợn và tiếng vút dữ dội, Don Quixote chạy vội tới nắm lấy dây tròng lừa mà Sancho đã dùng làm roi, bảo:

- Anh bạn Sancho, số mệnh không bắt anh phải bỏ mạng để chiều ý ta; cuộc đời của anh còn cần thiết cho vợ cho con. Nàng Dulcinea hãy chờ một cơ hội tốt đẹp hơn, ta vui lòng hoãn tới một lần khác cho anh lấy lại sức để việc này kết thúc vui vẻ cho cả mọi người.

- Ngài muốn thế cũng được, Sancho nói; xin hãy khoác áo choàng của ngài lên vai tôi vì tôi đang ra mồ hôi, sợ cảm lạnh; những người tự hành phạt lần đầu dễ bị ốm lắm.

Don Quixote cởi áo choàng khoác cho giám mã, còn mình chỉ mặc áo chẽn. Sancho ngủ một mạch tới khi mặt trời đánh thức dậy. Hai thầy trò lại lên đường, đi tới một làng cách đó ba dặm thì nghỉ. Họ xuống ngựa và vào một lữ điếm, đúng là lữ điếm, như Don Quixote đã nhận ra, chứ không phải lâu đài với hào sâu, thành cao, rào sắt và cầu treo. Từ khi thua trận, chàng nhìn nhận mọi việc với một đầu óc tỉnh táo hơn như ta sẽ thấy. Hai thầy trò nghỉ trong một phòng thấp, trên tường treo những bức rèm đã cũ bằng vải gai và có vẽ tranh như thường thấy ở thôn quê. Một trong những bức rèm có vẽ sự tích bắt cóc nàng Helen[246], khi ông khách táo bạo cuỗm vợ của Menelaus; một bức khác là sự tích Dido[247] và Aeneas, nàng đứng trên tháp cao, lấy khăn trải giường vẫy chàng đang trốn ra khơi trên một tàu buồm hoặc thuyền nhỏ. Nét vẽ trên cả hai bức đều rất vụng về. Don Quixote nhận thấy Helen ra đi không miễn cưỡng lắm vì nàng tủm tỉm cười láu lỉnh; trái lại, mắt nàng Dido tuôn ra những giọt lệ to bằng trái hồ đào; chàng nói:

- Các nàng Helen và Dido quả là bất hạnh vì không sinh ra vào thời đại này, và ta lại càng bất hạnh vì không sinh ra ở thời đại của các nàng. Phải chi ta chạm trán hai ngài Paris và Aeneas, thành Troy sẽ không bị thiêu và Carthage cũng chẳng bị phá vì chỉ cần ta giết chết Paris là sẽ tránh được những tai họa khủng khiếp đó.

Sancho nói:

- Tôi cam đoan chẳng bao lâu nữa, tại các cao lâu, tửu quán, lữ điếm hoặc cửa hàng cắt tóc, người ta sẽ vẽ về sự tích những chiến công của thầy trò ta. Song tôi muốn họa sĩ nào vẽ phải già tay hơn người vẽ những bức này.

- Sancho, anh nói phải đấy, Don Quixote bảo; tác giả những bức tranh này cũng giống như họa sĩ Orbaneja ở Ubeda, khi hỏi vẽ gì, đáp: “Để xem giống cái gì.” Nếu vẽ gà trống, ông ta sẽ ghi chú dưới bức tranh: “Đây là con gà trống” để mọi người không nghĩ là con cáo. Bởi vậy, Sancho ạ, ta cho rằng họa sĩ hay văn sĩ nào (văn hay họa cũng như nhau cả) đã sáng tác ra nhân vật Don Quixote thứ hai cũng giống như Orbaneja, vẽ hoặc viết để xem giống cái gì; hoặc giả cũng giống như một thi sĩ tên là Mauleon. Những năm gần đây, thi sĩ này sống trong triều; ông ta có thói quen trả lời không suy nghĩ những câu người ta hỏi. Một hôm có người hỏi “Deum de Deo” nghĩa là gì, ông ta trả lời bừa là “Từ dưới lên hoặc từ trên xuống.” Nhưng thôi, xếp những chuyện đó lại. Bây giờ Sancho cho ta biết anh có định làm một trận nữa đêm nay không? Nếu có, hãy vào trong nhà, đừng đứng ngoài trời.

- Ồ, thưa ngài, Sancho đáp, đối với tôi làm việc đó trong nhà hay giữa trời đều được cả. Tuy nhiên, tôi thích làm dưới lùm cây vì cảm thấy cây cối hỗ trợ cho khiến công việc chạy băng băng.

- Thế thì thôi vậy, anh bạn Sancho ạ. Anh cần lấy lại sức đã, ta dành trận đó khi về làng vì chậm nhất, ngày kia chúng ta đã ở nhà rồi.

Sancho đáp:

- Ngài muốn là một chuyện, nhưng tôi thích làm xong việc này trong lúc đang sung sức và có hứng. Chậm trễ là hỏng việc; hãy trông chờ vào bản thân hơn vào Chúa; có một nhưng chắc còn hơn có hai mà lép; chim nhỏ trong tay còn hơn quạ bay trên trời.

- Lạy Chúa! Đốt những câu tục ngữ ấy đi, Don Quixote kêu lên. Sancho, anh vẫn chứng nào tật ấy. Hãy nói năng giản dị, rõ ràng, tránh rườm rà như ta đã nhiều lần khuyên, rồi anh sẽ thấy kết quả hay gấp trăm lần.

Sancho đáp:

- Tôi chẳng biết mình có tội nợ gì mà cứ mở miệng ra là tục ngữ, tưởng đâu tục ngữ là lời nói của mình vậy; nhưng tôi sẽ cố gắng sửa.

Tới đây kết thúc câu chuyện giữa hai thầy trò.

Chương LXXII

DON QUIXOTE VÀ SANCHO VỀ TỚI LÀNG

Cả ngày hôm đó, Don Quixote và Sancho nghỉ lại lữ điếm chờ trời tối để một người sẽ tự hành phạt giữa đồng, còn người kia chứng kiến cuộc hành phạt cho thỏa lòng ước mong. Trong ngày, có một lữ khách đi ngựa tới cùng ba bốn người hầu. Một người hầu nói với chủ:

- Thưa ngài Don Alvaro Tarfe, ngài có thể nghỉ trưa tại đây vì quán trọ này xem ra có vẻ sạch sẽ mát mẻ.

Nghe tiếng người nói, Don Quixote bảo giám mã:

- Sancho này, bữa nọ khi ta lật cuốn sách viết về phần hai truyện Don Quixote, hình như ta thoáng thấy cái tên Don Alvaro Tarfe này.

- Rất có thể, Sancho đáp; hãy để ông ấy xuống ngựa rồi ta sẽ hỏi.

Nhà quý tộc xuống ngựa và được bà chủ quán xếp cho một phòng đối diện nơi nghỉ của Don Quixote, trong phòng cũng có treo những bức tranh bằng vải gai giống như phòng của Don Quixote. Khách mới tới mặc một bộ y phục mùa hè, ra trước cổng hóng mát; thấy Don Quixote đi qua, ông ta hỏi:

- Chẳng hay ngài đi đâu, thưa ngài quý tộc?

Don Quixote đáp:

- Tôi về một làng gần đây, nơi tôi sinh trưởng. Còn ngài đi đâu vậy?

- Thưa rằng tôi đi Granada, quê tôi, nhà quý tộc đáp.

- Một quê hương tươi đẹp, Don Quixote nói. Nếu có thể, xin ngài cho biết quý danh, tôi đang rất cần biết.

- Tên tôi là Don Alvaro Tarfe, ông khách đáp.

Nghe thấy thế, Don Quixote nói:

- Nếu vậy tôi dám chắc ngài là nhân vật Don Alvaro Tarfe trong tập hai Truyện Don Quixote xứ Mancha do một tác giả đương thời mới in và cho ra mắt thiên hạ.

- Chính tôi, nhà quý tộc đáp; còn Don Quixote, nhân vật chính trong cuốn sách đó, là bạn chí thiết của tôi. Chính tôi đã kéo ông ta ra khỏi làng, ít nhất cũng đã thúc giục ông ta đi dự hội đấu thương ở Saragossa vì tôi cũng tới đó. Quả thật tôi đã giúp đỡ ông ta nhiều và không để cho tên đao phủ đánh nát lưng trong lúc ông ta tỏ ra quá liều lĩnh.

- Nếu vậy, xin hỏi ngài Don Alvaro: chẳng hay tôi có giống nhân vật Don Quixote mà ngài vừa nói tới không?

- Quả không giống chút nào.

- Thế nhân vật Don Quixote đó có đem theo một giám mã tên là Sancho Panza không?

- Có, song mặc dù bác này nổi tiếng rất hài hước, tôi không hề nghe thấy thốt ra một câu pha trò nào.

- Tất nhiên rồi, Sancho có ý kiến, vì không phải ai cũng pha trò được đâu. Thưa ngài quý tộc, tên Sancho mà ngài vừa nhắc tới là một kẻ súc sinh vô duyên và vô lại. Tôi mới là Sancho Panza chính cống, và những câu hài hước của tôi nhiều như những giọt nước mưa vậy. Nếu không thế, ngài hãy thử đi theo tôi ít nhất trong một năm, rồi ngài sẽ thấy mỗi bước đi tôi tuôn ra hàng tràng, nhiều đến nỗi lắm lúc tôi không biết mình nói gì mà thiên hạ cười như vậy. Còn ông chủ tôi mới đúng là Don Quixote xứ Mancha, con người tiếng tăm lừng lẫy, dũng cảm, giỏi giang, tình tứ, chuyên bênh vực kẻ yếu, đỡ đần trẻ mồ côi, che chở gái góa, làm tan nát trái tim gái tân[248] vì con người đó chỉ có tình nương duy nhất là nàng Dulcinea làng Toboso vô song. Tất cả những Don Quixote và Panza khác đều là chuyện nhảm nhí.

- Tôi cũng tin như vậy, Don Alvaro nói, vì anh bạn mới phát biểu vài ba câu mà đã thấy có nhiều nét duyên dáng hơn tất cả những lời dài dòng của anh chàng Sancho Panza nọ mà tôi cảm thấy giỏi ăn hơn giỏi nói và đần độn hơn hóm hỉnh. Đúng là lũ pháp sư thù địch của chàng Don Quixote chính cống muốn hại cả tôi lẫn Don Quixote giả hiệu. Thật chẳng hiểu ra sao nữa vì tôi vừa đưa Don Quixote kia vào nhà thương điên ở Toledo thì bây giờ lại gặp Don Quixote này, tuy khác hẳn ông bạn Don Quixote của tôi.

Don Quixote đáp:

- Tôi không biết mình có chính cống hay không, song tôi dám nói là không giả hiệu. Để chứng minh điều này, xin thưa để ngài Don Alvaro Tarfe biết cho rằng cả đời tôi chưa hề tới Saragossa. Chính vì người ta bảo tôi rằng tên Don Quixote ma quỷ này đi dự hội đấu thương ở đó nên tôi đã không tới để vạch trần cho thiên hạ thấy sự dối trá. Và thế là tôi đi thẳng tới Barcelona, cái nôi của sự lịch thiệp, nơi trú ngụ của khách thập phương, chốn nương thân của kẻ nghèo khổ, tổ quốc của người dũng cảm, nơi mà mọi mối nhục được gột rửa, xứ sở của tình bằng hữu thủy chung, một danh lam thắng cảnh độc nhất vô nhị. Tuy ở đó tôi gặp những chuyện không thú vị lắm, nói đúng hơn là rất buồn, tôi vui vẻ chịu đựng vì đã được tới thăm. Tóm lại, thưa ngài Don Alvaro Tarfe, tôi là Don Quixote xứ Mancha, con người đã được thần Thanh Danh nhắc tới, hoàn toàn không phải tên khốn kiếp nọ đã muốn chiếm đoạt tên tôi và tranh công của tôi hòng giành lấy vinh dự cho mình. Tôi xin ngài hãy vì bổn phận của một hiệp sĩ, vui lòng ra lời tuyên bố trước mặt xã trưởng sở tại, nói rằng từ trước tới giờ ngài chưa hề gặp tôi, rằng tôi không phải là Don Quixote tả trong tập hai cũng như giám mã Sancho Panza của tôi không phải là tên giám mã mà ngài đã biết.

Don Alvaro nói:

- Tôi rất vui lòng làm việc này tuy tôi hết sức ngạc nhiên vì trong một lúc gặp cả hai Don Quixote và hai Sancho, tên tuổi giống nhau như đúc nhưng hành động khác nhau hoàn toàn. Tôi xin nhắc lại và nhấn mạnh rằng tôi chưa hề thấy những điều vừa thấy và cũng chưa hề gặp những chuyện vừa gặp.

- Nhất định ngài cũng bị phù phép như bà chủ Dulcinea làng Toboso của tôi rồi, Sancho nói. Mong rằng tôi có thể giải phép cho ngài bằng cách tự đánh mình ba ngàn roi có lẻ như tôi đã giúp bà ta. Tôi làm chẳng phải vì cầu lợi đâu.

- Tôi không hiểu gì về chuyện roi đòn này cả, Don Alvaro nói.

Sancho đáp là chuyện này dài, nếu có dịp đi cùng đường, sẽ kể. Tới bữa, Don Quixote và Don Alvaro cùng ăn với nhau. Bỗng đâu xã trưởng sở tại bước vào quán cùng với lục sự, Don Quixote vội tới trước ngài xã trưởng, nói:

- Tôi khẩn khoản xin ngài chứng thực lời tuyên bố của ngài Don Alvaro có mặt tại đây, nói rằng ông ta chưa hề quen biết Don Quixote xứ Mancha cũng có mặt tại đây, rằng hiệp sĩ Don Quixote này không phải là nhân vật trong cuốn sách đã in nhan đề Tập hai truyện Don Quixote xứ Mancha của một gã tên là Avellaneda quê ở Tordesillas.

Ngài xã trưởng chứng nhận theo đúng luật pháp, với tất cả các thể lệ và thủ tục cần thiết, khiến Don Quixote và Sancho hể hả vô cùng, cứ tưởng lời tuyên bố đó cần thiết lắm, có biết đâu lời nói và hành động của họ đã chứng minh rõ rệt sự khác biệt giữa hai Don Quixote và hai Sancho. Sau đó, Don Alvaro và Don Quixote tiếp tục đàm đạo, người nào cũng tỏ ra rất lịch thiệp và rất ân cần niềm nở. Trong câu chuyện, chàng hiệp sĩ xứ Mancha nói đâu ra đấy khiến Don Alvaro Tarfe phải công nhận mình đã lầm, và ông cứ ngỡ đã bị phù phép vì một lúc gặp hai Don Quixote hoàn toàn khác nhau.

Đến tối, họ rời lữ điếm, cùng đi được nửa dặm thì tới một ngã ba, một bên dẫn về làng Don Quixote, một bên là con đường mà Don Alvaro phải đi. Trên đoạn đường ngắn ngủi, Don Quixote kể cho Don Alvaro về cuộc thua trận đen đủi của mình, Dulcinea đã bị phù phép như thế nào và cách giải phép ra sao, khiến Don Alvaro lại một phen kinh ngạc. Lúc chia tay, Don Alvaro ôm hôn Don Quixote và Sancho, rồi mỗi bên đi một ngả. Đêm hôm đó, Don Quixote lại đứng dưới lùm cây để cho Sancho thực hiện tiếp cuộc tự hành phạt. Sancho cũng làm như đêm trước, chỉ tội cho những cây dẻ gai bị trụi hết vỏ, còn lưng bác vẫn nguyên vẹn, tưởng đâu những ngọn roi không xua nổi một con ruồi đậu trên lưng. Chàng Don Quixote khờ dại không bỏ sót roi nào, đếm tới ba nghìn hai mươi chín roi - kể cả con số đêm trước - thì mặt trời hiện lên sớm hơn mọi ngày như để chứng kiến sự hy sinh cao cả của Sancho. Thấy sáng, hai thầy trò lại tiếp tục lên đường, vừa đi vừa bàn tán về sự nhầm lẫn của Don Alvaro, lấy làm đắc chí vì đã xin chứng chỉ lời khai của ông trước pháp luật một cách chính thức.

Cả ngày và đêm hôm đó, hai thầy trò đi đường không gặp chuyện gì đáng kể lại ngoài việc Sancho hoàn thành nhiệm vụ khiến Don Quixote hài lòng lắm, chi mong trời chóng sáng để xem dọc đường có gặp tình nương Dulcinea của mình đã được giải phép không. Gặp người đàn bà nào chàng cũng sán lại gần xem có phải Dulcinea làng Toboso không, nghĩ rằng pháp sư Merlin không bao giờ hứa suông. Còn đang suy nghĩ mong mỏi, chàng cùng Sancho leo lên đỉnh một ngọn đồi thì nhìn thấy làng mình ở bên dưới. Sancho vội quỳ xuống, kêu: “Quê hương yêu dấu, xin hãy mở to mắt nhìn đứa con của người là Sancho Panza trở về, tuy không giàu có lắm nhưng được ăn đòn no. Hãy dang tay đón nhận con trai của người là Don Quixote, tuy bị kẻ khác đánh bại nhưng đã thấy được bản thân, và như ông ta nói, đó là thắng lợi lớn nhất đã giành được. Con có tiền rủng rỉnh đây; và, tuy có bị người ta nện ra trò, song con vẫn cứ là cơm no ngựa cưỡi.”[249]

- Đừng huyên thuyên nữa, Don Quixote bảo, hãy đàng hoàng đi vào làng; về nhà, ta sẽ tha hồ suy nghĩ về kế hoạch chăn cừu mà chúng ta đã dự định.

Rồi thầy trò xuống đồi đi về làng.

Chương LXXIII

NÓI VỀ NHỮNG ĐIỀM GỞ MÀ DON QUIXOTE ĐÃ GẶP KHI VÀO LÀNG, CÙNG NHỮNG sự VIỆC KHÁC LÀM NỔI BẬT VÀ TĂNG THÊM PHẦN CHÍNH XÁC CỦA PHO SÁCH LỚN NÀY

Theo lời hiền sĩ Hamete kể lại, vừa tới cổng làng, chợt Don Quixote thấy có hai đứa trẻ đang đánh nhau trên sân phơi lúa, đứa nọ bảo đứa kia:

- Thằng Periquillo kia, đừng mất công, suốt đời mày cũng chẳng thấy nó nữa đâu.

Nghe thấy thế, Don Quixote bảo Sancho:

- Anh bạn có nghe thấy thằng bé nói gì không? Nó bảo: “Suốt đời mày cũng chẳng thấy nó nữa đâu.”

- Thằng bé nói vậy thì can gì? Sancho vặn.

- Sao? Don Quixote bẻ lại. Anh không thấy câu đó áp dụng vào trường hợp của ta có nghĩa là ta sẽ không gặp mặt nàng Dulcinea nữa ư?

Sancho đang định trả lời, bỗng đâu một con thỏ rừng chạy vụt qua cánh đồng, phía sau có một đàn chó săn và một tốp người đi săn đuổi theo. Con vật cuống cuồng chạy đến núp dưới chân con xám; Sancho chộp ngay lấy rồi đưa cho chủ. Thấy thế, Don Quixote rên lên:

- Điềm gở! Điềm gở! Thỏ rừng chạy, chó săn đuổi, thế là Dulcinea biến mất.

- Ngài thật buồn cười, Sancho bảo. Cứ cho rằng con thỏ rừng này là bà Dulcinea làng Toboso, còn chó săn đuổi theo nó là bọn pháp sư độc ác đã biến bà thành gái quê. Bà chạy trốn, tôi túm được và trao cho ngài để ngài ôm ấp nâng niu, thế thì có gì là triệu chúng xấu hay điềm gở nào.

Hai đứa trẻ vừa đánh nhau chạy lại xem con thỏ; Sancho hỏi một đứa vì sao đánh nhau. Thằng bé đã nói câu: “Suốt đời mày cũng chẳng thấy nó nữa đâu” đáp là nó đã lấy của thằng kia cái lồng nhốt dế mèn và có ý định không bao giờ trả lại nữa. Sancho móc trong túi ra hai hào, đưa cho thằng bé, lấy cái lồng rồi đặt vào tay Don Quixote, nói:

- Thôi, ngài nhé, thế là tiêu tán hết mọi điềm gở rồi đấy. Tuy ngu dại, tôi nghĩ rằng chúng chẳng dính líu gì tới công việc của ta, khác nào những đám mây trên trời từ năm ngoái. Nếu tôi không nhớ sai, tôi đã từng nghe Cha xứ làng ta nói rằng một người theo đạo Ki tô và hiểu biết không bận tâm về những chuyện nhảm nhí đó; mới đây, chính ngài cũng giảng giải cho tôi hiểu rằng những người Ki tô giáo nào tin vào điềm xấu tốt là đồ ngu. Hãy xếp chuyện đó lại, miễn bàn nhiều, ta vào làng thôi.

Những người thợ săn tới xin con thỏ rừng và Don Quixote trao cho họ. Bước vào cổng, chàng hiệp sĩ bắt gặp Cha xứ và cậu tú Carrasco đang cầu kinh trên một bãi cỏ. Tới đây, xin thưa với độc giả rằng vì không có khăn phủ, Sancho đã trùm lên lưng con xám và bó vũ khí tấm áo dài bằng vải len thô có vẽ hình những ngọn lửa mà người ta đã mặc cho bác tại lâu đài của công tước trong đêm Altisidora hồi sinh; bác còn đội cả mũ chỏm nhọn lên đầu lừa, thật là chưa thấy có con lừa nào trên đời này thay hình đổi dạng và được trang điểm như vậy. Cha xứ và cậu tú nhận ra ngay thầy trò Don Quixote, dang cả bốn tay chạy lại. Don Quixote xuống ngựa, ôm hôn hai người rất thắm thiết lũ trẻ, vốn tinh mắt như mèo rừng, đã trông thấy chiếc mũ chỏm nhọn, chạy ùa tới xem rồi kháo nhau:

- Chúng mày ơi, lại mà xem con lừa của Sancho Panza có bảnh không này; còn con ngựa của Don Quixote thì gầy hơn ngày nó mới đẻ.

Trẻ con bu xung quanh, hai thầy trò cùng Cha xứ và cậu tú vào làng đi về phía nhà Don Quixote. Được tin chàng về, bà quản gia và cô cháu gái ra cổng đón. Teresa Panza, vợ của Sancho, cũng đã biết tin, đầu bù tóc rối, áo quần xốc xếch, dắt con gái Sanchica chạy sang. Thấy chồng không sang trọng như mình vẫn nghĩ về một thống đốc, bác hỏi:

- Thế này là thế nào, hả thầy nó ơi? Hình như thầy nó phải cuốc bộ rạc cẳng, giống như thằng chết giẫm chứ chằng phải thống đốc gì đâu.

- Im đi, Teresa, Sancho bảo; đừng nhìn bề ngoài mà đánh giá người ta; về nhà sẽ được nghe khối chuyện. Điều quan trọng là tôi mang tiền về, do tôi khôn ngoan kiếm ra, chẳng thiệt hại tới ai cả.

- Thầy nó mang tiền về là được rồi, Teresa nói; còn tiền đến từ đâu hay bằng cách nào không quan trọng, vì thầy nó có kiếm thế nào đi nữa thì cũng chả phải điều gì mới mẻ trên đời.

Sanchica ôm hôn bố rồi hỏi mang gì về không, ở nhà mong bố như mong mưa tháng Năm vậy. Rồi vợ nắm tay, con túm chặt lưng và dây tròng lừa, họ đi về nhà, trao lại Don Quixote cho cô cháu gái và bà quản gia chăm sóc, để chàng trò chuyện với Cha xứ và cậu tú.

Vừa vào nhà, không một phút chậm trễ, Don Quixote vội kéo cậu tú và Cha xứ ra một chỗ, kể vắn tắt cuộc thất trận của mình và lời hứa không ra khỏi làng trong một năm, một lời hứa mà chàng sẽ thực hiện đầy đủ, không sai một li, với tư cách là một hiệp sĩ giang hồ có bổn phận triệt để tuân thủ luật lệ của hiệp sĩ đạo. Bởi vậy, chàng đã quyết định đi chăn cừu trong thời gian đó, tiêu dao tháng ngày trong cảnh cô tịch của đồng quê, thả hồn bay theo những mơ mộng yêu đương trong khi hành nghề chăn cừu cao quý này. Chàng yêu cầu hai người, nếu rỗi rãi và không vướng víu công việc gì quan trọng hơn, hãy cùng tham gia, chàng sẽ mua đủ số lượng cừu để người nào cũng có việc làm. Chàng cho họ biết thêm rằng khâu quan trọng nhất đã hoàn thành vì chàng đã đặt cho mỗi người một cái tên vô cùng thích hợp. Cha xứ hỏi tên như thế nào; Don Quixote đáp rằng tên chàng sẽ là mục phu Quixotiz; cậu tú là mục phu Carrascon; Cha xứ là mục phu Curiambro; còn Panza là mục phu Panzino. Nghe xong, hai người thất kinh vì thấy Don Quixote lại muốn giở chứng. Tuy nhiên, để chàng không bỏ làng ra đi một lần nữa theo tiếng gọi giang hồ và hy vọng chàng sẽ khỏi điên trong một năm, họ đành tán thành dự định mới của chàng vì thấy hành động điên rồ này còn đỡ hơn, nhận cùng đi chăn cừu với chàng.

- Không những thế, Samson Carrasco nói, như mọi người đều biết, tôi vốn giỏi thơ, và mỗi bước đi tôi sẽ làm những bài mục ca hoặc những bài thơ thịnh hành trong triều, hoặc làm theo cảm hứng để giết thời giờ trong khi chúng ta sống ở những nơi hoang vắng. Điều tôi cần, thưa các vị, là mỗi người phải chọn một cái tên cho cô mục đồng mà mình định ca ngợi trong thơ; ta sẽ không bỏ sót một cây nào - dù rắn đến đâu - và sẽ treo biển khắc tên tình nương lên thân cây theo lệ của các chàng chăn cừu si tình.

- Ý kiến này rất phù hợp, Don Quixote nói. Tuy nhiên, tôi chẳng cần phải tìm kiếm tên cho nàng mục đồng trá hình nào cả vì tôi đã có nàng Dulcinea làng Toboso vô song, niềm vinh dự của những bến sông bãi cát này, đồ trang sức của đồng cỏ, niềm hãnh diện của sắc đẹp, tinh hoa của sự kiều diễm, tóm lại, một đối tượng xứng đáng với mọi lời ca tụng, dù là quá lời.

- Đúng như vậy, Cha xứ nói, riêng chúng tôi sẽ kiếm quanh đây một vài cô mục đồng xoàng xoàng cũng được, tuy không đẹp đôi song cũng không quá so le.

Samson Carrasco tiếp lời:

- Nếu thiếu, ta sẽ lấy tên của các nàng chăn cừu đã được khắc vào tranh hoặc in trong sách nhan nhản khắp nơi như Filida, Amarillis, Diana, Flerida, Galatea, Belisarda. Một khi người ta đem bán các nàng ở những nơi công cộng, ta có thể mua về làm của riêng. Nếu tình nương của tôi, nói đúng hơn nếu nàng chăn cừu của tôi tên là Ana, tôi sẽ ca ngợi dưới cái tên Anarda; nếu tên là Francisca, tôi sẽ gọi là Francenia; Lucia thành Lucinda, cứ thế mà đặt tên. Nếu Sancho Panza cũng nhập hội, bác có thể ca ngợi bà vợ Teresa Panza của mình dưới cái tên Teresaina.

Don Quixote lấy làm buồn cười về cách đặt tên này, còn Cha xứ hết lời tán dương dự định hay ho tốt đẹp của chàng và một lần nữa nhận tham gia ngoài những lúc phải làm nhiệm vụ của mình. Tới đây, hai người đứng dậy cáo từ, trước khi về còn căn dặn chàng phải giữ gìn sức khỏe và ra sức tẩm bổ.

Rủi sao cô cháu gái và bà quản gia nghe được hết câu chuyện của ba người. Hai ông khách vừa đi khỏi, họ lẻn vào buồng của Don Quixote, cô cháu hỏi trước:

- Thế là thế nào, hở cậu? Cứ tưởng cậu trở về nhà, yên bề sống một cuộc đời thanh nhàn và lương thiện, vậy mà cậu cứ muốn tìm chốn đoạn trường, làm ông chăn cừu lang thang, đi đi về về như đèn cù. Thôi, thôi, cậu chẳng còn trẻ trung gì để làm việc đó.

Bà quản gia tiếp luôn:

- Và liệu ngài có thể ngủ trưa mùa hè, chịu đựng cái rét mùa đông và nghe sói hú giữa đồng không mông quạnh được chăng? Chắc chắn là không vì nghề đó chỉ dành cho những người khỏe mạnh, dày dạn vì được luyện tập từ bé. Cùng ra, thà ngài cứ làm hiệp sĩ giang hồ còn hơn làm anh chăn cừu. Ngài hãy nghe lời tôi khuyên trong lúc tôi lòng không dạ rỗng chứ không ăn uống no say, vả lại tôi cũng đã năm chục tuổi đầu rồi. Ngài hãy ở nhà trông nom cơ nghiệp, luôn đi xưng tội, thương kẻ khó, nếu ngài gặp tai họa gì, tôi xin chịu trách nhiệm.

- Các con gái ta đừng nói nữa, Don Quixote bảo; lẽ nào ta không biết việc ta làm! Hãy đỡ ta lên giường vì ta cảm thấy không được khỏe lắm, và cứ tin rằng dù làm hiệp sĩ giang hồ hay đi chăn cừu, bao giờ ta cũng chăm lo đầy đủ cho các con như rồi sẽ thấy trong thực tế.

Hai người con gái nết na (bà quản gia và cô cháu gái nhất định là gái nết na rồi) đỡ Don Quixote lên giường và cho chàng ăn không thiếu thứ gì.

Chương LXXIV

DON QUIXOTE LÂM BỆNH, LÀM CHÚC THƯ VÀ QUA ĐỜI

Không có gì tồn tại vĩnh viễn và mọi vật suy đi từ lúc khởi đầu tới khi kết thúc, đặc biệt là cuộc đời con người ta. Cuộc đời của Don Quixote không được hưởng ưu tiên gì của trời đất nên không tránh khỏi sự suy tàn và một ngày nào đó cũng phải tới bước kết thúc. Hoặc do buồn phiền vì thua trận hoặc do trời kia an bài, chàng lên một cơn sốt, nằm liệt sáu ngày liền. Cha xứ, cậu tú, bác phó cạo và bạn bè lui tới thăm viếng tấp nập, riêng giám mã Sancho trung thành luôn luôn túc trực bên giường. Nghĩ rằng Don Quixote buồn mà sinh bệnh vì bị đánh bại và vì ước mong giải phép cho nàng Dulcinea không được toại nguyện, mọi người tìm hết cách cho chàng khuây khỏa. Cậu tú khuyên chàng đổi sầu làm vui và hãy trở dậy bắt tay vào công việc chăn cừu, cậu đã soạn xong một bài thơ làm lu mờ tất cả các bài thơ của Sannazaro và đã bỏ tiền túi mua của một người chăn cừu ở Quintanar hai con chó rất hay để coi đàn cừu, một con tên là Barcino, một con tên là Butron. Thế mà Don Quixote vẫn rầu rĩ.

Bạn hữu của chàng mời thầy thuốc tới; ông thầy bắt mạch, không vui lắm, bảo:

- Dù muốn hay không cũng phải nghĩ tới cứu phần hồn vì phần xác nguy kịch rồi.

Nghe thầy thuốc nói, Don Quixote vẫn bình tĩnh, còn bà quản gia, cô cháu gái và bác giám mã cuống cuồng khóc hu hu, tưởng đâu đã nhìn thấy xác chàng rồi. Ông thầy cho biết là những nỗi buồn u uất trong lòng đã dẫn chàng tới chỗ chết. Don Quixote yêu cầu để cho chàng nằm một mình vì chàng muốn chợp mắt một lát. Mọi người lui ra và chàng ngủ một mạch trên sáu tiếng đồng hồ khiến bà quản gia và cô cháu gái đã tưởng chàng đi luôn. Khi tỉnh dậy, chàng kêu to:

- Ơn Chúa Toàn Năng đã ban cho con bao ân huệ! Lượng từ bi của Người thật vô bờ, bỏ qua mọi tội lỗi ở thế gian này.

Cô cháu gái nghe Don Quixote nói, cảm thấy hợp lý hợp tình hơn những lời chàng thường thốt ra, ít nhất là trong thời gian chàng lâm bệnh, bèn hỏi:

- Cậu ơi, cậu nói gì thế? Có chuyện gì vậy? Cậu nói tới lượng từ bi nào, tội lỗi nào?

Don Quixote đáp:

- Ta nói tới lượng từ bi mà lúc này Thượng đế dành cho ta mặc dù ta là kẻ có tội. Giờ đây ta đã có lý trí, một lý trí độc lập và sáng suốt, không bị những bóng đen dày đặc của sự mê muội che phủ do bấy lâu nay ta dại dột đọc liên miên những cuốn sách kiếm hiệp đáng ghét. Ta đã nhận ra sự nhảm nhí bậy bạ của loại sách đó, chỉ tiếc ta tỉnh ngộ quá muộn, không còn thời giờ để sửa chữa bằng cách đọc những cuốn sách khác đem lại ánh sáng cho tâm hồn. Cháu ơi, ta cảm thấy không còn sống được bao lâu, ta muốn chết như thế nào để mọi người thấy rằng cuộc đời ta không quá hư hỏng và ta không đáng phải mang tiếng là kẻ điên rồ. Nếu như lúc sống ta điên thật, khi chết ta không muốn công nhận sự thật đó. Cháu hãy mời tới đây những người bạn thân của ta là Cha xứ, cậu tú và bác phó cạo Nicholas. Ta muốn xưng tội và làm chúc thư.

Cô cháu gái chẳng phải mất công đi mời vì vừa hay ba vị cùng bước vào. Thoạt nhìn thấy họ, Don Quixote bảo:

- Các ông bạn ơi, hãy mừng cho tôi vì tôi không còn là Don Quixote xứ Mancha nữa mà là Alonso Quixano, con người đã được tiếng là nhân hậu vì ăn ở hiền lành. Bây giờ, tôi là kẻ thù của hiệp sĩ Amadis nước Gaul và cả tông chi họ hàng nhà hắn; tôi căm ghét những truyện kiếm hiệp phàm tục. Giờ đây tôi đã nhận ra sự ngu muội của mình và thấy rõ tác hại của những cuốn sách tôi đã đọc. Đội ơn Chúa rủ lòng thương tới, tôi đã rút được bài học xương máu và tôi căm thù chúng.

Nghe những lời lẽ của Don Quixote, cả ba người đinh ninh chàng lại mắc một chứng điên mới; Samson Carrasco bảo chàng:

- Thưa ngài Don Quixote, sao ngài nói vậy trong khi chúng tôi vừa được tin phu nhân Dulcinea đã được giải phép? Và trong lúc chúng tôi sắp sửa đi làm anh chăn cừu, suốt ngày ca hát vui vẻ như những ông hoàng, ngài lại muốn làm thầy tu ư? Thôi, ngài dừng nói thế, hãy tỉnh ngộ lại và xếp những chuyện ấy vào một xó.

Don Quixote đáp:

- Những sự việc xảy ra từ trước tới giờ quả tình có gây hại cho tôi, song với sự phù trợ của Trời, cái chết của tôi sẽ chuyển hại thành lợi cho tôi. Các bạn ơi, tôi cảm thấy cái chết đang tới rất nhanh; đừng đùa nữa, hãy mời thầy rửa tội tới đây nghe tôi xưng tội và viên công chứng tới làm di chúc. Trong giờ phút cuối cùng này, con người ta không nên đùa với linh hồn. Bởi vậy, tôi khẩn khoản xin các bạn đi tìm viên công chứng tới trong lúc Cha xứ nhận lời xưng tội của tôi.

Mọi người nhìn nhau, lấy làm ngạc nhiên trước những lời của Don Quixote, bán tín bán nghi. Nhưng có một dấu hiệu khiến họ nghĩ chàng chết đến nơi, đó là thấy chàng chuyển từ trạng thái điên sang tỉnh quá dễ dàng. Don Quixote còn nói nhiều câu khác rất khôn ngoan, tỉnh táo và hợp lẽ Trời khiến họ không nghi ngờ gì nữa và tin rằng đầu óc chàng đã trở lại minh mẫn.

Cha xứ bảo mọi người lui ra, còn mình ở lại rửa tội cho chàng. Cậu tú đi tìm và dẫn viên công chứng tới cùng với Sancho Panza. Đã được cậu tú cho biết tình hình nguy kịch của chủ, lại thấy bà quản gia và cô cháu gái mắt đỏ hoe, Sancho mếu máo, rưng rưng muốn khóc. Xong lễ rửa tội, Cha xứ bước ra và nói:

- Đúng là ông ấy đang hấp hối và cũng đúng là Alonso Quixano Nhân Hậu đã trở lại minh mẫn. Ta hãy vào để ông ấy làm chúc thư.

Những lời nói của Cha xứ có sức mạnh ghê gớm khiến cho nước mắt của bà quản gia, cô cháu gái và bác giám mã Sancho trung thành tuôn như suối, và từ trong lồng ngực của họ phát ra những tiếng thở dài não nuột. Bởi vì, như đã nói tới đôi lần, khi là Alonso Quixano Nhân Hậu cũng như lúc trở thành Don Quixote xứ Mancha, bao giờ chàng cũng ăn ở có nhân có hậu, thành thử không chỉ những người trong nhà mà tất cả bà con quen thuộc đều quý mến.

Viên công chứng theo mọi người vào phòng và viết lời mào đầu chúc thư. Sau phần thủ tục về linh hồn theo đúng phép tắc của Giáo hội tới phần di tặng, Don Quixote đọc cho viên công chứng viết:

- Đối với Sancho Panza mà trong thời kỳ bị điên tôi đã thuê làm giám mã, vì giữa anh ta và tôi còn có vài khoản chi thu dở dang, tôi muốn rằng không ai đòi hỏi anh phải thanh toán một món tiền nhỏ anh đang giữ. Nếu sau khi trừ hết những khoản tôi nợ anh mà số tiền đó còn dư ra đôi chút, phần còn lại không đáng kể sẽ thuộc quyền sở hữu của anh, hoàn toàn anh được hưởng. Và nếu như khi điên tôi đã xin cho anh làm thống đốc một hòn đảo, giờ đây, với đầu óc tỉnh táo, nếu có thể cho anh cả một vương quốc thì tôi cũng sẵn sàng, vì tính tình giản dị và lòng trung thành của anh xứng đáng được hưởng.

Chàng quay sang phía Sancho, bảo:

- Bạn hãy thứ lỗi cho tôi vì tôi đã tạo điều kiện để bạn cũng trở thành điên rồ như tôi, khiến bạn đi vào con đường sai lầm của tôi và cũng tin rằng trên đời này đã có và đang có những hiệp sĩ giang hồ.

Sancho vừa khóc vừa nói:

- Ấy chớ! Đừng chết, ông chủ ơi. Hãy nghe lời tôi và sống thêm nhiều năm nữa. Bệnh điên rồ nặng nhất mà con người mắc phải là tự nhận lấy cái chết mặc dù chẳng có ai giết mình, chết vì buồn phiền, không do bàn tay nào khác kết liễu cuộc đời mình cả. Thôi, ngài đừng nằm lười nữa, hãy đứng lên cùng chúng tôi ra ngoài cánh đồng, khoác áo chăn cừu như ta đã bàn với nhau. Biết đâu sau một bụi cây nào, ta bắt gặp bà Dulcinea đã được giải phép thì hay biết mấy? Nếu như ngài chết vì buồn phiền thấy mình thua trận, hãy đổ lỗi cho tôi, rằng sở dĩ ngài ngã ngựa vì tôi thắng đai không chặt. Vả chăng ngài đọc sách kiếm hiệp, hẳn đã thấy rằng hiệp sĩ này đánh ngã hiệp sĩ kia là chuyện thường tình, và kẻ bại trận hôm nay là người chiến thắng ngày mai.

- Đúng vậy, Samson Carrasco tiếp lời, bác Sancho Panza nói những câu thật chí lý.

Don Quixote nói:

- Các bạn ơi, trong những tổ chim năm ngoái, nay không còn con nào đâu[250]. Tôi đã điên, giờ đây tôi tỉnh, tôi đã là Don Quixote xứ Mancha, bây giờ - như đã nói - tôi là Alonso Quixano Nhân Hậu. Mong rằng sự hối hận và lòng chân thành đem lại cho tôi sự quý mến mà các bạn đã dành cho từ trước. Nào ngài công chứng, ta làm tiếp:

- Tôi trao lại toàn bộ tài sản cho Antonia Quixana cháu gái tôi có mặt tại đây, sau khi đã trích đủ số tiền cần thiết để chi cho những khoản di tặng mà tôi trối lại. Điều đầu tiên làm cho tôi thỏa mãn là trả đầy đủ công sá cho bà quản gia trong suốt thời gian bà hầu hạ tôi, cộng thêm hai mươi ducat để bà may quần áo. Tôi trao việc chấp hành di chúc của tôi cho Cha xứ và ông tú Samson Carrasco có mặt tại đây. Nếu Antonia Quixana cháu gái tôi muốn lập gia đình thì chỉ được lấy người nào xét ra không biết sách kiếm hiệp là gì. Trong trường hợp phát hiện thấy người ấy có biết mà cháu tôi vẫn cứ lấy thì sẽ không được thừa hưởng những di sản của tôi mà những người chấp hành di chúc này có thể tự do dùng vào việc từ thiện. Ngoài ra, tôi xin các ngài chấp hành di chúc một điều: nếu có dịp nào các vị gặp tác giả mà thiên hạ đồn là đã viết một cuốn sách mới được ấn hành nhan đề Phần hai những chiến công của Don Quixote xứ Mancha hãy nhân danh tôi hết lời xin lỗi ông ta vì tôi đã vô tình tạo cơ hội cho ông ta viết bao nhiêu chuyện vô cùng nhảm nhí như ông ta đã làm. Tôi từ giã cõi đời này với nỗi ân hận đã để ông ta có dịp viết như vậy.

Vừa làm xong di chúc, chàng lên cơn ngất, nằm sóng sượt trên giường. Mọi người cuống cuồng lo chữa chạy. Trong ba ngày còn sống sau khi làm chúc thư, Don Quixote luôn luôn bị ngất. Cả nhà chạy ra chạy vào; tuy nhiên, cô cháu gái vẫn ăn, bà quản gia vẫn uống, và Sancho cũng vẫn chơi. Là vì được hưởng di sản, dù ít dù nhiều, làm cho người được thừa kế quên hoặc nhẹ nỗi đau thương tất nhiên do người chết để lại. Cuối cùng, sau khi làm lễ lâm chung và sau khi đã lên án những cuốn sách kiếm hiệp bằng những lý lẽ đanh thép, Don Quixote qua đời. Viên công chứng có mặt tại đó nói ông không hề thấy có cuốn sách kiếm hiệp nào viết rằng có hiệp sĩ giang hồ nào chết một cách thanh thản và hợp lẽ Trời như Don Quixote. Giữa tiếng khóc than của những người có mặt, Don Quixote đã trao linh hồn cho Chúa, tôi muốn nói là chàng chết.

Cha xứ yêu cầu viên công chứng làm giấy xác nhận Alonso Quixano Nhân Hậu, mà thiên hạ quen gọi là Don Quixote xứ Mancha, đã qua đời và chết tự nhiên. Sở dĩ phải xin chứng nhận để ngăn chặn không cho một kẻ nào ngoài hiền sĩ Hamete Benengeli dựng chàng sống lại một cách giả tạo và dựa vào những chiến công của chàng để viết hết truyện này đến truyện khác.

Tới đây kết thúc cuộc đời Nhà Quý tộc tài ba xứ Mancha; hiền sĩ Hamete không muốn nói rõ quê quán chàng ở đâu để các làng các tỉnh xứ Mancha tranh nhau vinh dự đã sinh ra và có người con đó, cũng giống như bảy thành phố ở Hy Lạp đã tranh nhau nhận Homer[251].

Tác giả cũng không mô tả những lời khóc than của Sancho, cô cháu gái và bà quản gia, những văn bia ghi trên mộ Don Quixote; tuy nhiên, xin giới thiệu văn bia của Samson Carrasco:

Nơi đây an giấc ngàn năm

Có nhà quý tộc võ văn tuyệt vời;

Thần Chết ác độc, ai ơi,

Mà không thắng nổi cuộc đời chàng Don.

Đập tan trăm kế ngàn phương,

Kinh hồn bạt vía những phường bất nhân.

Sống điên, chết tỉnh, một lần

Ra đi để lại tiếng thơm muôn đời.

Giữa tiếng khóc than của những người có mặt, Don Quixote đã trao linh hồn cho Chúa.

Vốn tính rất thận trọng, tới đây hiền sĩ Hamete nói với cây bút của mình:

- Hỡi cây bút của ta, dù còn sắc hay đã cùn, ta cũng treo ngươi lên cái móc này bằng sợi dây đồng này. Tại đây, ngươi sẽ sống nhiều thế kỷ nếu không có những sử gia tự thị và bất lương tháo ra để làm nhục ngươi. Nếu chúng định lại gần, hãy cảnh báo bằng những lời cứng rắn nhất:

- Liệu hồn, quân vô lại kia, chớ đụng vào ta vì công việc này chỉ dành riêng cho ta!

Don Quixote sinh ra đời vì ta và ta sinh ra vì chàng, tuy chàng biết hành động còn ta biết ghi chép. Đời ta tuy hai mà một, bất chấp kẻ viết văn giả hiệu ở Tordesilias đã liều lĩnh dùng một cây bút cùn và vụng bằng lông đà điểu để viết về những chiến công của chàng hiệp sĩ dũng cảm của ta. Đôi vai hắn không mang nổi gánh nặng đó và cái đầu nguội lạnh của hắn không làm nổi công việc đó. Nếu ngươi có dịp gặp hắn, hãy bảo hắn để cho nắm xương tàn rữa của Don Quixote yên nghỉ dưới mồ, không được làm trái quy luật tự nhiên bắt chàng tới xứ Castile Cũ[252], không được lôi chàng ra khỏi huyệt vì chàng đã vĩnh viễn nằm yên tại đó, không thể ra đi một lần nữa làm một cuộc xuất hành khác. Vả chăng, chỉ riêng hai cuộc xuất hành của chàng - mà ai biết tới cũng đều thích thú và tán thưởng, trong nước cũng như ngoài nước - đã đủ bêu riếu tất cả những cuộc xuất hành của bao hiệp sĩ giang hồ khác. Được như vậy, ngươi đã làm tròn bổn phận đối với nghề nghiệp hợp đạo lý của ngươi vì đã thật lòng khuyên bảo kẻ muốn hại mình. Còn ta lấy làm hài lòng và hãnh diện vì là người đầu tiên được tận hưởng như ý sở cầu kết quả những điều đã viết ra; mong muốn duy nhất của ta là làm cho thiên hạ phỉ nhổ những truyện kiếm hiệp huyền hoặc nhảm nhí đã bị chàng Don Quixote chân chính của ta giáng cho một đòn thất điên bát đảo.

Vĩnh biệt!

HẾT TRUYỆN

Chú thích:

[1] Cervantes bắt đầu viết quyển này trong nhà tù ở Seville.

[2] Nhà thơ La tinh nổi tiếng (65 - 8 trước Công Nguyên).

[3] Những bài thơ La tinh nổi tiếng.

[4] Nhà độc tài La Mã đồng thời là 1 viên tướng tài (101 - 44 trước Công Nguyên).

[5] Nhà sử học luân lý học Hy Lạp, tác giả cuốn “Cuộc đời của những danh nhân Hy Lạp và La Mã” (Thế kỷ thứ nhất - thế kỷ thứ hai sau Công Nguyên).

[6] Ở Tây Ban Nha, chữ Don đặt trước tên người đàn ông chỉ người đó thuộc dòng dõi quý tộc.

[7] Món ăn của nhà nghèo.

[8] Nhân vật chính trong một cuốn tiểu thuyết kiếm hiệp Tây Ban Nha nổi tiếng khắp châu Âu, xuất bản năm 1508.

[9] Một nhân vật trong thần thoại Hy Lạp và La Mã. Biết rằng người khổng lồ Antaeus còn sức mạnh một khi đôi chân còn chạm mặt đất. Hercules nhấc bổng địch thủ lên, do đó giết được Antaeus.

[10] Một danh từ ghép gồm chữ rocin (con ngựa tầm thường) với chữ ante (trước kia, đứng đầu).

[11] Quixote còn có nghĩa là bộ phận áo giáp che bắp đùi.

[12] Người nào tên là Quixote thì họ phải là Quixada.

[13] Aldonza là một cái tên phụ nữ khá thông dụng, còn gọi là Dulce, do đó Don Quixote đặt biệt hiệu cho người yêu là Dulcinea.

[14] Một câu thơ trong một bài tình ca cổ.

[15] Don Quixote gọi chủ quán là Castellano; chữ này vừa có nghĩa là quan trấn thành, vừa có nghĩa là người dân ở Castile.

[16] Một câu khác trong bài tình ca cổ nói trên.

[17] Những nơi lui tới và hoạt động của đám lưu manh, kẻ cắp.

[18] Trong sách kiếm hiệp, các hiệp sĩ giang hồ thường cầu cứu người yêu để giữ vững tinh thần trước khó khăn. Ở đây, Don Quixote cũng bắt chước như vậy.

[19] Chữ Dona đặt trước tên phụ nữ chỉ người đó thuộc dòng dõi quý tộc.

[20] Thời Cervantes, người ta thường chế giễu những phép mầu của Mahomet.

[21] Một dân tộc ở Bắc Phi.

[22] Tội nhân phải chèo chiến thuyền của nhà vua.

[23] Người khổng lồ trong thần thoại Hy-lạp, có một trăm cánh tay.

[24] Phiên âm chữ Panza = bụng

[25] Phiên âm chữ Zancas = đôi chân gầy guộc.

[26] Một tổ chức cảnh sát thành lập dưới thời Trung cổ, chuyên đi lùng những kẻ phạm pháp.

[27] Khi thề, các hiệp sĩ giang hồ để tay lên đốc gươm của mình.

[28] Tiếng Tây Ban Nha là sarna.

[29] Tất cả những tên trên đây chỉ những gia đình quyền quý trong xã hội cũ.

[30] Một con rắn hoang đường, chỉ nhìn là đủ làm chết người.

[31] Người xưa cho rằng những vết thương của một người bị giết lại ộc máu ra trước mặt kẻ giết người.

[32] Con thỏ ngủ nhưng vẫn mở cả hai mắt, hoặc một mở, một nhắm.

[33] Thời Trung cổ ở châu Âu, thợ cạo râu kiêm cả nghề trích máu người ốm.

[34] Thần Vulcano chuyên rèn vũ khí.

[35] Những tội phạm bị phạt roi được đưa tới những phố đã quy định để chịu hình phạt; họ bị giải trên lưng lừa, cùng đi theo có các nhân viên của tòa án và những người thi hành bản án.

[36] Cervantes đôi khi có những sơ suất trong khi viết. Trong đầu chương này, chúng ta thấy có hai người lính mang súng chứ không phải một người.

[37] Đội Huynh đệ rất Thánh dùng cung tên để xử tử các phạm nhân.

[38] Dưới thời Cervantes, người ta cho rằng mặt trăng phát ra khí ẩm.

[39] Tác giả Cervantes quên rằng ở chương XXIII, Sancho đã bị kẻ cắp lấy mất lừa.

[40] Bạn thân của chàng Chrysostom si tình xấu số - Xem chương XII, XIII, XIV.

[41] Nhân vật thần thoại, mình người chân dê.

[42] Tục ngữ Tây Ban Nha, có nghĩa là: không nên nhắc tới chuyện gì làm cho đau lòng.

[43] Thời đó, dân chúng có thói quen cài lược vào đuôi bò hoặc ngựa.

[44] Người yêu của Cardenio, nhan sắc tuyệt vời.

[45] Tức là Cha xứ.

[46] Tức là bác phó cạo.

[47] Ngựa thần thoại, có hai cánh.

[48] Trong tiếng Tây Ban Nha có nghĩa là “thịt băm”

[49] Xin lưu ý độc giả về lối nói hài hước của Dorothea trong đoạn này, ví dụ như gọi Don Quixote là Don Gigote (thịt băm), như nốt ruồi ở phía người bên phải nhưng lại ở dưới vai trái, vân vân.

[50] Người xứ Bohémien, ở Trung Âu, sống nay đây mai đó.

[51] Một nhà truyền giáo tử vì đạo.

[52] Bình thần có thể đo được lòng chung thủy của những người vợ.

[53] Danae bị giam trong tháp đồng, đã được thần Zeus biến thành trận mưa vàng vào dan díu (thần thoại Hy Lạp).

[54] Bốn đức tính đó là: Sáng suốt, Sắt son, Sôi nổi, Sâu sắc.

[55] Một nhân vật trong thần thoại Hy Lạp, tượng trưng cho tình yêu chung thủy.

[56] Vợ Marcus Brutus. Biết Brutus có âm mưu lật đổ Caesar, hoàng đế La Mã, nàng yêu cầu cho biết kế hoạch tiến hành; để chồng thấy mình là một người đáng tin cậy và chịu được đau đớn, đã tự đâm vào người trước mặt chồng.

[57] Ý nói: Có những sự việc bất kỳ xảy ra.

[58] Sancho đã bị một bọn người dùng khăn trải giường tung lên vật xuống tưởng chết (chương XVII).

[59] Một dân tộc ở phía bắc châu Phi.

[60] Tức là người khách đàn ông mới tới.

[61] Thủ đô Algeria ngày nay.

[62] Tiếng Ả Rập Lela đặt trước tên một người đàn bà chỉ người đó thuộc dòng họ quý phái.

[63] Một thương cảng lớn ở Ý.

[64] Pháo đài bảo vệ cảng Tunis.

[65] Trong đoạn này, Cervantes nhắc tới quãng đời tù đày của mình ở Algiers.

[66] Tức là người đã từ bỏ đạo Ki tô giáo nói ở trên, bạn của Người Tù.

[67] Thuộc giống người Moor nhưng sinh trưởng ở Tây Ban Nha và theo đạo Ki tô.

[68] Tức là châu Mỹ.

[69] Một nhân vật trong thần thoại Hy Lạp, chỉ huy hạm đội Aeneas.

[70] Ý nói ba giai đoạn của tuần trăng: thượng tuần, mãn nguyệt và hạ tuần.

[71] Vầng thái dương, tức là thần Ánh sáng Apollo, đuổi theo nữ thần Daphne, khi sắp bắt được Daphne hóa thành cây nguyệt quế.

[72] Phạm nhân bị treo hai cổ tay, chân đeo sắt nặng, toàn thân lơ lửng sát mặt đất.

[73] Đàn ông thuộc dòng dõi quý phái mới được gọi là Don, đàn bà thì gọi là Dona.

[74] Thời ấy, các chủ quán trọ thường kiêm nghề cảnh sát.

[75] Cervantes quên rằng trước đó đám gia nhân đã “quyết định ba người trong bọn họ trở về thuật lại tình hình với cha Don Luis, còn một người ở lại theo hầu” chàng.

[76] Ở chương XVII.

[77] Thần Ánh sáng Apollo đuổi theo nữ thần Daphne quanh mười hai cung trên hoàng đạo, mỗi vòng là một năm.

[78] Triết lý Lõa thần tiên ở Ấn Độ, không phải ở Ethiopia.

[79] Nhà hùng biện và nhà văn nổi tiếng dưới thời La-mã (trước công nguyên).

[80] Tức là Lope de Vega. Trong cuộc đàm thoại này, Cervantes đã mượn lời Cha xứ để phê phán nhà viết kịch thiên tài Tây Ban Nha.

[81] Theseus đi trong mê cung, nhờ có sợi dây chỉ đường nên không bị lạc.

[82] Bà này đứng làm môi giới trong cuộc tình duyên bất chính giữa hiệp sĩ Lancelot và hoàng hậu Guinevere, vợ của vua Artus nước Anh.

[83] Vì quá thương chủ, Sancho Panza nói ngược; lẽ ra phải nói: “Con người cứng rắn đối với kẻ kiêu ngạo và nhũn nhặn đối với người hèn mọn”

[84] Sancho muốn nói tới một trăm đồng tiền vàng lấy được trong cái rương của Cardenio.

[85] Một kiểu chữ cổ.

[86] Một câu thơ trích trong tác phẩm Orlando giận dữ của thi hào Ý Ludovico Ariosto, đại ý là: Một người khác kể chắc là hay hơn.

[87] Lycurgus và Solon là hai nhà làm pháp luật nổi tiếng thời Hy Lạp cổ xưa.

[88] Đồng tiền cổ.

[89] Pháp luật của tôn giáo.

[90] Từ Tây Ban Nha vates có hai nghĩa: Thầy bói và nhà thơ.

[91] Tiếng Latin, có nghĩa là khi cái đầu đau…

[92] Sancho nhắc lại nỗi bất hạnh của mình khi bị một bọn người tung lên vật xuống - chương XVII, Tập I.

[93] Dưới thời Cervantes, chỉ một số ít người thuộc dòng dõi đại quý tộc mới được mang thêm chữ Don vào tên mình.

[94] Một nhân vật xưa, có sức khỏe vô địch.

[95] Một thành phố ở Bỉ.

[96] Người khổng lồ có một trăm cánh tay trong thần thoại Hy Lạp.

[97] Chương XX, tập I.

[98] Chương XVIII, tập I.

[99] Chương XIX, tập I.

[100] Chương XXII, tập I.

[101] Chương VIII, tập I.

[102] Chương XV, tập I.

[103] Chương XVII, tập I.

[104] Tộc trưởng Do Thái, sống 969 năm.

[105] Một kiểu chữ cổ.

[106] Nhà thơ Hy Lạp nổi tiếng, sống ở thế kỷ IX trước Công nguyên.

[107] Tiếng hô xung trận của binh sĩ Tây Ban Nha, Don Quixote sẽ giải thích rõ hơn ở chương LXII.

[108] Có nghĩa là: Cha mẹ một khi dựng vợ gả chồng cho con cái phải chọn những đám mình biết rõ.

[109] Áo của những tội nhân bị Tòa thẩm tra tôn giáo kết án.

[110] Mars là thần Chiến tranh.

[111] Xin độc giả lưu ý tới lời nói hài hước của Cervantes, gọi làng Toboso là thành Toboso vĩ đại. Dưới thời đó, làng này có 900 dân.

[112] Xem tập I.

[113] Lần trước, Sancho không hề gặp nàng Dulcinea và khi trở về gặp lại chủ trên núi Morena, bác đã bịa ra câu trả lời - Xem chương XXXI, tập I.

[114] Đôi khi, Sancho dùng tục ngữ không đúng chỗ, như trong trường hợp này.

[115] Sancho nói ngược, đáng lẽ phải nói: ai đói cho ăn, ai khát cho uống

[116] Thần ái tình.

[117] Thuyền của Charon chuyên chở linh hồn người chết xuống âm phủ.

[118] Tức người đánh xe.

[119] Từ khi theo hầu Don Quixote, Sancho đâm ra văn hóa, song đôi khi nói nhầm lẫn như trong trường hợp này. Đáng lẽ phải dùng chữ chân thành (tiếng Tây Ban Nha là leal), bác lại nhầm chữ hợp pháp (legal).

[120] Tức hiệp sĩ Sơn Lâm.

[121] Giralda là một pho tượng bằng đồng đặt trên tháp cao của nhà thờ Seville, dùng làm chong chóng để xem chiều gió.

[122] Tức là phải công nhận nàng Casildea đẹp hơn cả nàng Dulcinea.

[123] Những cuộc phiêu lưu mạo hiểm của Don Quixote trong phần thứ nhất.

[124] Một thể thơ rất khó làm. Dựa vào đầu đề gồm bốn câu thơ, phải làm 1 bài thơ gồm 4 đoạn, câu cuối của mỗi đoạn phải là 1 trong 4 câu thơ nói trên.

[125] Thơ gồm 14 câu.

[126] Tức cây nguyệt quế.

[127] Những câu chuyện phiêu lưu mạo hiểm của Don Quixote kể trong phần thứ nhất.

[128] Don Manuel de Leon đã vào chuồng sư tử để nhặt một chiếc bít tất tay của một bà lớn.

[129] Gươm Con Chó là một loại gươm có tiếng, cũng như ta nói: bánh đậu Rồng Vàng.

[130] Chàng Nicolao (Thế kỷ XV) bơi rất giỏi, có thể sống dưới nước như trên cạn.

[131] Pyramus và Thisbe yêu nhau nhưng bị cha mẹ ngăn cấm, phải lén lút tình tự qua khe hở bức tường nhà. Để được toại nguyện, họ bàn nhau đi trốn. Trên đường hẹn hò, Thisbe bị một con sư tử đuổi theo. Để thoát thân, nàng vứt lại chiếc khăn quàng. Pyramus tới sau, nhận ra chiếc khăn, ngỡ là người yêu bị thú dữ ăn thịt, bèn rút gươm tự vẫn. Thisbe quay trở lại, thấy Pyramus chết cũng tự kết liễu cuộc đời.

[132] Thời ấy, thầy tu và sinh viên ăn mặc giống nhau.

[133] Kiếm không sắc và bịt đầu, dùng để tập luyện.

[134] Ý nói đàn bà tính khí thất thường, khi có khi không.

[135] Judas là kẻ phản bội Chúa Jesus.

[136] Những khu dân nghèo ở Toledo.

[137] Khu nhà giàu.

[138] Một thứ trống mặt, có gắn chuông quanh vành.

[139] Ba gà mái và hai ngỗng, thế mà anh đầu bếp gọi là nước bọt hầm, đủ biết cỗ cưới to chừng nào.

[140] Thần Ái tình.

[141] Thần Chết được tượng trưng bằng một bộ xương người.

[142] Chứng bệnh do nước ứ đọng trong người, đặc biệt ở bụng.

[143] Một nhà bác học Ý, thế kỷ XV (43 tr.CN - 16 tr.CN)

[144] Từ khi đi theo hầu Don Quixote, Sancho cũng bắt chước lối nói hoa văn kiểu cách của chủ, song nhiều khi dùng sai từ ngữ.

[145] Xin độc giả lưu ý lối nói hài hước của Cervantes (mà ta thường gặp), gọi Chú em và Sancho là những thính giả trứ danh của Don Quixote.

[146] Bị trọng thương trong trận Roncesvalles, hiệp sĩ Durandarte nhờ Montesinos moi tim dâng cho tình nương của chàng là Belerma.

[147] Chẳng hiểu vì sao Sancho nhắc đến tên người này vì trong sử sách không hề nói tới.

[148] Một câu nói cửa miệng dùng để an ủi, khích lệ những con bạc khi gặp đen. Với nghĩa rộng, khích lệ những ai gặp nhiều bất hạnh.

[149] Một dòng họ quý tộc Đức nổi tiếng giàu có.

[150] Dưới thời Cervantes, có nhiều ẩn sĩ giả, chúng là bọn lưu manh chuyên nghiệp, có nuôi hầu gái trong nhà.

[151] Quần áo của các đầy tớ nhà quyền quý.

[152] Đôi cột của Hercules là hai quả núi tại eo biển Gibraltar, một quả nằm trên đất Maroc, quả kia trên đất Tây Ban Nha. Người xưa cho rằng hai quả núi đó nằm sát nhau, Hercules đã dùng sức tách ra làm đôi. Eo biển Gibraltar nối liền Địa Trung Hải với Đại Tây Dương.

[153] Nhiều khi Sancho nghe gà ra vịt. Câu trên, Don Quixote dùng paclo (thỏa thuận), Sancho lại nghe thành pactio (bột bánh).

[154] Tòa án tôn giáo.

[155] Một câu thơ của đại văn hào La Mã Virgin (71-19 trước Công nguyên).

[156] Tức Gaiferos.

[157] Tức Melisendra.

[158] Một miền nước Pháp, sát với Tây Ban Nha.

[159] Tức Gaiferos, chồng nàng.

[160] Nestor làm vua miền Pylos ở Hy Lạp xưa, sống lâu 300 tuổi.

[161] Chương 22, tập I.

[162] Thuộc miền Bắc châu Phi.

[163] Gọi một cách chế giễu.

[164] Tức là nhắc những chuyện gợi lên nỗi đau lòng cho người khác.

[165] Xem chương 17, Tập I.

[166] Có lần, Sancho nhiếc vợ: “Mật ong đâu phải để cho lừa ăn” - Chương 52, Tập I.

[167] Nghe Don Quixote nói về đường xích đạo, Sancho lại tưởng là đường đi.

[168] Thành Troy bị quân Hy Lạp vây hãm, cầm cự được mười năm trời, cuối cùng thất thủ.

[169] Một kiểu đi săn dành riêng cho các nhà đại quý tộc.

[170] Để rửa tay trước và sau khi ăn.

[171] Người điều khiển việc phục vụ bàn tiệc trong các nhà đại quyền quý.

[172] Đoạn này nhằm đả kích một giáo sĩ nghe đâu đã gièm pha Cervantes khiến ông không được hưởng ân huệ của Công tước Behar.

[173] Tức là ghế danh dự.

[174] Dân Sayago mang tiếng là thô bỉ.

[175] Cava là tiếng Ả Rập, có nghĩa là người đàn bà xấu xa. Florida, con gái Bá tước Juliano, bị vua Tây Ban Nha quyến rũ. Để rửa nhục cho gia đình, cha nàng rước quân Ả Rập vào đánh lại vua, dẫn đến sự suy sụp của nước Tây Ban Nha.

[176] Thủ lĩnh chiếm được chiếc ghế quý bằng ngà trong trận Valencia và đã dâng lên vua Alfonso VI.

[177] Núi Ubeda rất hiểm trở, không ai leo lên được.

[178] Cuốc và xẻng dùng để đào huyệt. Ý Sancho là chỉ có cái chết mới khiến thầy trò xa lìa nhau.

[179] Một dân tộc thuộc nước Đức xưa.

[180] Ông này sưu tầm được 8000 câu tục ngữ.

[181] Trong chuyến xuất hành trước, Sancho bắt được một cái rương trong có một trăm đồng tiền vàng - chương 23, Tập I.

[182] Sancho chơi chữ: Tên Tây Ban Nha của Bá tước là Trifaldi, gôm hai chữ tri (ba) và faldi (tà áo, đuôi áo).

[183] Don Quixote đang cần Sancho tự đánh ba ngàn ba trăm roi để giải phép cho nàng Dulcinea.

[184] Phiên âm từ tiếng Tây Ban Nha Clavileno, ghép từ chữ clavija (cái chốt) và lena (khúc gỗ).

[185] Chơi chữ trong nguyên tác, để nói rằng Sancho nghe nhầm.

[186] Đội Huynh đệ rất Thánh thường đưa ra các tội nhân tới đây để xử tử bằng cung tên.

[187] Phaeton, con trai thần Thái Dương, điều khiển cỗ xe của cha, vì không quen, chàng xuống quá thấp làm trái đất bốc cháy; chàng đã bị sét đánh chết.

[188] Tên gọi thông thường của chùm sao rua, gồm bảy ngôi.

[189] Mở đầu sách đánh vần a, b, c… thường có in hình chữ thập.

[190] Trước đây, Don Quixote đã hứa cho Sancho một hòn đảo để trả công hầu hạ của bác.

[191] Truyện ngụ ngôn kể về con ếch muốn to bằng con bò, cố phềnh bụng đến nỗi vỡ bụng mà chết.

[192] Người dịch phải bỏ một đoạn ngắn vì Don Quixote dùng một từ có gốc La tinh và giải thích nguồn gốc của nó, dịch ra thành vô nghĩa. Thành thật xin lỗi bạn đọc.

[193] Cả câu tục ngữ là: một khi bố làm xã trưởng, con nhất định được kiện.

[194] Loại vải rẻ tiền.

[195] Người xưa muốn uống lạnh, đổ nước hoặc rượu vào bình bằng đồng rồi vùi dưới tuyết hoặc ủ trong cái xô đầy tuyết.

[196] Barataria hay baratario cùng một vần với barato (giá rẻ).

[197] Cervantes muốn giễu các nhà tù xưa nay chỉ phân phát những đồ bỏ đi cho người tù.

[198] Tác giả nhầm vì vụ chiếc hầu bao xử sau vụ này.

[199] Cây trượng tiêu biểu quyền lực của các vị quan tòa, đầu trượng có hình cây thánh giá.

[200] Vua Israel, nổi tiếng công minh (khoảng 974-932 trước Công nguyên).

[201] Dầu bôi vết thương, rất hiệu nghiệm.

[202] Tiếng Tây Ban Nha aguero có nghĩa là: điềm, triệu chứng.

[203] Tirteafuera hay đúng hơn tirate fuera, có nghĩa là: hãy xéo khỏi đây.

[204] Dân tỉnh Biscay nổi tiếng trung thành, thường được tiến cử làm thư ký cho vua quan trong triều.

[205] Dân miền núi Montanes tự cho mình thuộc dòng dõi hoàng gia.

[206] Thời ấy, khi gặp nhân vật quan trọng trên đường phố, dân chúng thường quay lại đi theo một quãng để tỏ lòng tôn kính.

[207] Thợ cạo kiêm cả nghề chữa thuốc.

[208] Thời bấy giờ, người ta cho rằng những lỗ rò chích ở cánh tay hoặc ở đùi có tác dụng thải chất độc trong người, làm tăng sức khỏe và sắc đẹp.

[209] Xin lưu ý độc giả rằng Cervantes gán cho hiền sĩ Hamete, người Ả Rập, là tác giả cuốn truyện này, còn ông chỉ là người dịch.

[210] Tên hai bài Kinh Thánh.

[211] Đoạn này là lời tác giả. Trong nhiều trường hợp, Cervantes chuyển đột ngột từ thể trực tiếp sang thể gián tiếp.

[212] Toàn văn câu tục ngữ là: “Chó con vớ được quần áo đẹp quên cả bạn cũ.

[213] Thế kỷ 9 trước Công nguyên.

[214] Plato là bạn tốt, nhưng chân lý là bạn tốt hơn.

[215] Cây cảm lãm: cây ô liu.

[216] Phiên âm từ tiếng Đức Geld: tiền.

[217] Ricote nhắc tới sắc chỉ ngày 10 tháng Bảy năm 1610 của vua Tây Ban Nha trục xuất người Moor ra khỏi xứ Castile và Extremadura.

[218] Một địa phương có giống ngựa quý.

[219] Tìm vị trí thích hợp để không bên nào bị mặt trời chiếu vào mắt.

[220] Vireno đã bỏ rơi nàng Olympia trên một đảo hoang.

[221] Hoàng tử Aeneas bảo vệ thành Troy; khi Troy thất thủ, đã phải bỏ trốn đi lang thang khắp nơi.

[222] Tướng tài La Mã đã đánh bại Anibal ở Dama, châu Phi (235-183 trước Công nguyên).

[223] Một miền của Hy Lạp cổ, dân cư làm nghề chăn cừu, được các thi sĩ xưa ca ngợi là mảnh đất của hạnh phúc và nhân ái.

[224] Vì nhìn nữ thần Diana tắm, chàng đi săn Antaeus bị nữ thần hóa phép thành con hươu và bị đàn chó của chính mình cắn chết.

[225] Sấm truyền rằng, cái nút dây này thắt rất chặt, không sao mở được nên Alexander đại đế phải lấy gươm chặt.

[226] Một dân tộc ở miền Đông Nam nước Bỉ.

[227] Các tay chèo, gồm toàn tù nhân, ngồi thành hai hàng dọc, mặt quay về đằng lái, giữa hai hàng là lối đi.

[228] Tay chèo chính ngồi quay lưng vào lái, đối diện với các tay chèo khác, làm nhiệm vụ giữ nhịp; mỗi hàng có một tay chèo chính.

[229] Trước tiên, hàng bên phải chuyển Sancho từ lái đến mũi, rồi hàng bên trái chuyển từ mũi trở về lái.

[230] Tức là một người đã bỏ đạo Ki tô.

[231] Chàng trai này, nói đúng hơn là cô gái này tuy gốc Moor nhưng sống từ bé ở Tây Ban Nha, coi như tổ quốc của mình. Khi vua Tây Ban Nha có sắc chỉ trục xuất những người gốc Moor, cô miễn cưỡng phải ra đi.

[232] Vua Algiers đinh ninh Don Gaspar là con gái.

[233] Phiên âm từ tiếng La tinh, có nghĩa là sung sướng.

[234] Argus có một trăm con mắt, khi mắt này nhắm thì mắt kia mở.

[235] Mũ tế của giám mục.

[236] Chữ bosco đồng nghĩa với chữ La tinh nemus.

[237] Tiếng Tây Ban Nha cura là cha xứ.

[238] Câu La tinh này có nghĩa là Sau tối tăm ta chờ ánh sáng, tương tự như: hết cơn bĩ cực tới tuần thái lai.

[239] Sancho nghe gà ra vịt, troglodifas (lũ man rợ) nghe thành tortolitas (chim nhỏ), vân vân…

[240] Lá kè tượng trưng cho sự trinh bạch.

[241] Tức là tòa án Tôn giáo.

[242] Tức là Orpheus, ca sĩ lớn nhất thời Thượng cổ.

[243] Rhadamanthus và Minos là hai phán quan xét xử các linh hồn có tội ở dưới âm phủ.

[244] Theo thần thoại, Nimrod làm vua xứ Chaldea, nổi tiếng là một thiện xạ không biết mệt mỏi.

[245] Một tỉnh ở Tây Ban Nha.

[246] Helen nổi tiếng xinh đẹp, là công chúa Hy Lạp, vợ của Menelaus. Sau khi Paris, hoàng tử thành Troy, bắt cóc nàng, Hy Lạp mở cuộc chinh phạt đánh chiếm Troy.

[247] Công chúa Dido xây dựng thành Carthage vào thế kỷ 7 trước Công nguyên, yêu hoàng tử Aeneas rồi bị bỏ rơi. Trải qua một thời rất hưng thịnh, Carthage bị tàn phá sau những cuộc chiến tranh liên tiếp với Rome.

[248] Sancho ám chỉ Don Quixote đã làm cho nàng Altisidora si tình phải đau khổ.

[249] Sancho muốn nói là tuy bị đánh đau nhưng đã được nhiều tiền.

[250] Ý nói là ở đời, không có gì tồn tại mãi.

[251] Thi hào Hy Lạp ở thế kỷ 9 trước Công nguyên. Bảy thành phố tranh nhau nhận là quê quán của ông.

[252] Cervantes ám chỉ nhân vật Don Quixote của Avellaneda sau khi ở nhà thương điên ra, trở về xứ Castile cũ.

Mục lục
Lời giới thiệu
Lời nói đầu
PHẦN THỨ NHẤT
Chương I
Chương II
Chương III
Chương IV
Chương V
Chương VI
Chương VII
Chương VIII
Chương IX
Chương X
Chương XI
Chương XII
Chương XIII
Chương XIV
Chương XV
Chương XVI
Chương XVII
Chương XVIII
Chương XIX
Chương XX
Chương XXI
Chương XXII
Chương XXIII
Chương XXIV
Chương XXV
Chương XXVI
Chương XXVII
Chương XXVIII
Chương XXIX
Chương XXX
Chương XXXI
Chương XXXII
Chương XXXIII
Chương XXXIV
Chương XXXV
Chương XXXVI
Chương XXXVII
Chương XXXVIII
Chương XXXIX
Chương XL
Chương XLI
Chương XLII
Chương XLIII
Chương XLIV
Chương XLV
Chương XLVI
Chương XLVII
Chương XLVIII
Chương XLIX
Chương L
Chương LI
Chương LII
PHẦN THỨ HAI
Chương I
Chương II
Chương III
Chương IV
Chương V
Chương VI
Chương VII
Chương VIII
Chương IX
Chương X
Chương XI
Chương XII
Chương XIII
Chương XIV
Chương XV
Chương XVI
Chương XVII
Chương XVIII
Chương XIX
Chương XX
Chương XXI
Chương XXII
Chương XXIII
Chương XXIV
Chương XXV
Chương XXVI
Chương XXVII
Chương XXVIII
Chương XXIX
Chương XXX
Chương XXXI
Chương XXXII
Chương XXXIII
Chương XXXIV
Chương XXXV
Chương XXXVI
Chương XXXVII
Chương XXXVIII
Chương XXXIX
Chương XL
Chương XLI
Chương XLII
Chương XLIII
Chương XLIV
Chương XLV
Chương XLVI
Chương XLVII
Chương XLVIII
Chương XLIX
Chương L
Chương LI
Chương LII
Chương LIII
Chương LIV
Chương LV
Chương LVI
Chương LVII
Chương LVIII
Chương LIX
Chương LX
Chương LXI
Chương LXII
Chương LXIII
Chương LXIV
Chương LXV
Chương LXVI
Chương LXVII
Chương LXVIII
Chương LXIX
Chương LXX
Chương LXXI
Chương LXXII
Chương LXXIII
Chương LXXIV