Có Một Nước Mỹ Khác
Date: 0101-01-01 00:00:00+00:00
Description: Magazine
Publisher: http://www.taisachhay.com

Michael E. Harrington

Có Một Nước Mĩ Khác - Sự Nghèo Khó Ở Hoa Kỳ

Dự án 1.000.000 ebook cho thiết bị di động

Phát hành ebook: http://www.taisachhay.com

Tạo ebook: Tô Hải Triều

Ebook thực hiện dành cho những bạn chưa có điều kiện mua sách.

Nếu bạn có khả năng hãy mua sách gốc để ủng hộ tác giả, người dịch và Nhà Xuất Bản

THƯ NGỎ TỪ CỘNG ĐỒNG MÊ ĐỌC SÁCH

Các bạn thân mến!

Trong thời đại công nghệ thông tin Internet ngày càng phát triển như hiện nay, Ebook như là một món ăn tinh thần không thể thiếu của cộng đồng mạng và không ai có thể phủ nhận những lợi ích mà nó mang lại. Chúng tôi – Cộng đồng Mê Đọc Sách đã cố gắng số hóa cuốn sách này với hy vọng mang đến cho các bạn những tiện ích nhất định khi sử dụng Ebook.

Đầu tiên, Cộng đồng Mê Đọc Sách chân thành xin lỗi Tác Giả và NXB vì đã thực hiện Ebook khi chưa được sự đồng ý của bên liên quan.

Tiếp đến, mong các bạn sử dụng Ebook một cách hợp lí, tránh in ấn, photo nhân bản để giữ gìn giá trị vốn có của cuốn sách in. Nếu các bạn có ý định in hoặc photo ebook này hãy ra nhà sách gần nhất và mua ngay 1 cuốn vì tiền mua sách ý nghĩa và rẻ hơn rất nhiều so với việc bạn tự in ấn và Photo

Việc sử dụng Ebook này là miễn phí. Do đó, Cộng đồng Mê Đọc Sách không chịu trách nhiệm về bất kỳ sai sót gì trong quá trình biên tập Ebook.

Cuối cùng, chúng tôi hy vọng độc giả yêu sách nên sở hữu cho mình cuốn sách in để trải nghiệm và đánh giá được tốt hơn về Ebook lẫn sách in, cũng như ủng hộ về mặt tài chính cho Tác Giả và NXB.

Chúng tôi xin gởi lời cảm ơn trân trọng đến Tác Giả, NXB đã mang đến cho người đọc những cuốn sách vô cùng giá trị.

Và xin cảm ơn các độc giả đã ủng hộ Tải Sách Hay.

Trân trọng!

Lời mở đầu

MICHAEL E. HARRINGTON VÀ CUỘC CHIẾN CHỐNG ĐÓI NGHÈO

Hồ Sĩ Quý

1. Bão Katrina và điều cảnh báo của Michael E. Harrington

Ngày 29.8.2005, bão Katrina với sức gió 280km/h và áp suất khí quyển 902mbar  đã đổ bộ vào New Orleans, miền Đông Nam nước Mĩ. Cơn bão gây tai hoạ làm hơn 1.300 người thiệt mạng, hơn một triệu người mất nhà cửa và thiệt hại vật chất ước tính hơn 70 tỉ USD. Trong lịch sử nước Mĩ, đây là một trong những trận thiên tai có mức độ tàn phá ghê gớm nhất. Kể từ sau trận động đất tại San Francisco năm 1906 đến nay, nước Mĩ chưa gặp thiên tai nào khủng khiếp đến thế .

Nhưng đối với người Mĩ và cộng đồng thế giới, bản thân cơn bão chưa phải là điều tệ nhất. Điều tồi tệ hơn lại nằm ở các vấn đề xã hội khó chấp nhận bộc lộ qua cơn bão. Sự ứng phó của Chính phủ chậm chạp và kém hiệu quả. Hệ thống hạ tầng đảm bảo an sinh xã hội yếu kém. Bộ máy quan chức, hệ thống dịch vụ công quan liêu và không chú ý thoả đáng đến đời sống dân chúng. Dân chúng vùng New Orleans hoá ra nghèo đói, chịu nạn phân biệt đối xử, không được bảo vệ trước rủi ro và chịu nhiều vấn nạn xã hội hơn rất nhiều so với những gì mà giới quan chức vẫn nói về nước Mĩ.

Cơn bão đã làm cho bản thân người Mĩ và dân chúng tất cả các nước khác nhìn nước Mĩ rõ hơn. Nếu như gần đây nói đến nước Mĩ, người ta thường hình dung và tin rằng chỉ có một nước Mĩ - nước Mĩ giàu về kinh tế, năng động về xã hội, tiên tiến về khoa học - công nghệ, độc đoán về chính trị, mạnh về quân sự, về đại thể là một nước Mĩ bá quyền toàn cầu, thì nay, người ta khó mà có thể phủ nhận được có hai nước Mĩ, một nước Mĩ giàu và một nước Mĩ nghèo, thậm chí rất nghèo; nói chính xác hơn, một nước Mĩ của người giàu và một nước Mĩ của người nghèo.

Điều thú vị là sự cảm nhận về hai nước Mĩ không phải là chuyện gì mới lạ, mà ngay từ nửa thế kỉ trước, đã có một người đề cập đến sự nhức nhối của vấn đề một cách bài bản và có lí lẽ. Nhưng sau đó, vì những mục đích vụ lợi, bộ máy tuyên truyền của nước Mĩ với sự thổi phồng những thành tựu có thật đã làm cho hình ảnh nước Mĩ trở nên phiến diện trong con mắt của không ít người.

Đó là vào năm 1962, Nhà xuất bản Baltimore-Maryland cho ra mắt cuốn sách Có một nước Mĩ khác (The Other America). Cuốn sách có phụ đề Sự nghèo khó ở Hoa Kì (Poverty in the United State) và ghi rõ tôn chỉ của mình ở trang bìa “Cuốn sách này phát động cuộc chiến chống lại nghèo khó”. Tác giả cuốn sách này là Michael Harrington. Ngay sau khi xuất bản, cuốn sách đã gây tiếng vang trong các chính giới ở Mĩ và nhiều nước khác. Từ đó đến nay, cuốn sách được tái bản nhiều lần và vẫn gây ảnh hưởng đáng kể đến các nhà hoạt động xã hội.

Nửa thế kỉ đã trôi qua kể từ khi cuốn sách của Harrington xuất bản lần đầu, xã hội loài người đã có nhiều biến đổi, nền kinh tế thế giới đã tăng sản lượng tuyệt đối lên gấp nhiều lần, nhưng người nghèo vẫn chìm trong văn hoá của người nghèo - tình trạng nghèo khó vẫn không khác trước bao nhiêu, trong khi thế giới người nghèo ngày càng đông đảo hơn, xa cách hơn với thế giới của người giàu và mức độ nghèo khổ tương đối ngày càng trở nên quẫn bách.

Cơn bão Katrina 2005 một lần nữa đánh thức tính nghiêm túc của điều cảnh báo đặt ra trong cuốn sách: nếu có tiến bộ công nghệ mà không có tiến bộ xã hội, thì hầu như tự khắc sự cùng quẫn của con người sẽ tăng lên, sự bần cùng hóa cũng tăng lên (Michael Harrington, phần Phụ lục cuốn sách).

2. Về tác giả cuốn sách Michael Edward Harrington

Michael E. Harrington là nhà văn, nhà khoa học, nhà hoạt động chính trị - xã hội nhiệt thành và nổi tiếng của Mĩ. Với 16 cuốn sách chuyên khảo thuộc nhiều thể loại trực tiếp hoặc gián tiếp bàn về các vấn đề xã hội, Harrington được coi là nhà xã hội học xuất chúng của nước Mĩ từ những năm 1960 thế kỉ XX cho đến khi ông qua đời năm 1989 .

Harrington sinh năm 1928 trong một gia đình Kitô giáo thuộc tầng lớp trung lưu ở St. Louis, bang Missouri. Khi còn trẻ, ông rất thích các hoạt động chính trị cánh tả và hoạt động công giáo, đặc biệt say mê tranh luận về văn hoá và chính trị. Theo học và lớn lên ở trường dòng, ngôi trường đã đào tạo ông thành một người dịch và chú giải sách Phúc âm rất giỏi. Trước khi tham gia hoạt động chính trị - xã hội, Harrington đã từng là sinh viên luật ở Yale, thạc sĩ văn học Anh ở Đại học Chicago, làm công tác xã hội ở St. Louis. Ông bước vào con đường hoạt động chính trị bằng việc tham gia vào Phong trào Công nhân Công giáo của New York, đây là một tổ chức vì mục đích hoà bình; ở đây, ông là biên tập viên tờ Công nhân Công giáo từ năm 1951 đến năm 1953. Hai năm sau ông rời nhà thờ Kitô giáo và Phong trào Công nhân Công giáo trong sự nuối tiếc của những người sùng đạo. Mặc dù vẫn quan tâm đến các tổ chức cấp tiến, nhưng ông lại trở thành một người theo thuyết vô thần; ông rời khỏi đó để tham gia chủ nghĩa Marx và bị lôi cuốn vào phong trào chủ nghĩa xã hội trần tục. Năm 1954, ông trở thành thành viên của Liên minh Xã hội Độc lập, một tổ chức nhỏ theo tư tưởng Trotsky do Max Shachtman đứng đầu. Harrington và Shachtman rất tin tưởng vào chủ nghĩa xã hội, một chế độ mà hai ông coi là tiêu biểu cho xã hội dân chủ tự do; cả hai đã kịch liệt phê phán những chính thể theo chủ nghĩa quan liêu ở Tây Âu và một số nơi khác. Suốt một thập kỉ, Harrington là người ủng hộ cho quyền công dân và tổ chức công đoàn như một người theo chủ nghĩa tự do và theo phe cánh tả. Ông là thành viên của Liên minh Công nghiệp Dân chủ (liên kết với Đảng Xã hội chủ nghĩa - Socialist Party). Năm 1965, ông trở thành cố vấn cho nhà tư tưởng Martin Jr. Luther King.

Năm 1972, Harrington nhận chức chủ tịch Đảng Xã hội chủ nghĩa. Một năm sau đó, ông đã đặt nền móng xây dựng Uỷ ban Dân chủ Xã hội chủ nghĩa (DSOC - Democratic Socialist Organizing Committee), ông hết lòng với liên minh cấp tiến này. Năm 1981, DSOC hợp nhất với tổ chức Hoa Kì mới (New America) thành Đảng Dân chủ Xã hội chủ nghĩa Hoa Kì (Democratic Socialists of America).

Từ năm 1962, Harrington trở nên đặc biệt nổi tiếng với cuốn sách Có một nước Mĩ khác. Cuốn sách xuất hiện trong khi các chính trị gia đang ít nhiều say sưa với những thành quả kinh tế Mĩ thời kì hậu chiến. Cuốn sách cảnh báo có nhiều triệu người Mĩ đến thời điểm đó đang sống trong cảnh nghèo đói và sẽ rất khó thoát ra khỏi “văn hoá của sự đói nghèo” này. Harrington nhấn mạnh, trên thực tế có hai nước Mĩ tồn tại, một nước Mĩ của người giàu và một nước Mĩ của người nghèo. Theo ông, vấn đề là ở chỗ nước Mĩ đã không tìm cách giải quyết đói nghèo trong khi nó hoàn toàn có đủ khả năng làm việc đó. Ngay từ rất sớm, quyền lực ở Mĩ hầu như bao giờ cũng thuộc về nước Mĩ của người giàu, vì vậy làm cho chênh lệch giàu nghèo ngày càng tăng; người đã giàu lại càng giàu. Ngày nay, người ta gọi một nền kinh tế tăng trưởng phân cực theo kiểu này là “tăng trưởng thô bạo” (ruthles growth) . Trong nền kinh tế tăng trưởng phân cực, thế giới của người nghèo ngày càng mở rộng và càng nghèo. Và đó là nguyên nhân của những vấn nạn xã hội nghiêm trọng. Cuốn sách của Harrington đã gây ảnh hưởng đáng kể đến giới chính trị và Chính phủ Mĩ. Tổng thống J. Kennedy khi đó đã căn cứ vào tư tưởng của Harrington để đưa ra một kế hoạch chống lại đói nghèo. Chính bản thân Harrington cũng trở thành một thành viên tích cực của công cuộc chống đói nghèo và là nhà phát ngôn cho những chương trình và chính sách tự do. Sau J. Kennedy, tổng thống L. Johnson cũng hoạch định một kế hoạch xã hội lớn nhằm thu hẹp khoảng cách giàu nghèo ở Mĩ. Chương trình này của Nhà Trắng đã đạt được những kết quả nhất định, tình trạng nghèo đã được cải thiện đáng kể mặc dù chênh lệch giàu nghèo vẫn chưa thu hẹp bao nhiêu.

Nhưng tình hình trở nên xấu đi khi R. Reagan lên làm tổng thống trong thập niên 1980. Vị tổng thống này có tư tưởng ủng hộ chủ nghĩa bảo thủ và thiên lệch có lợi cho người giàu bằng các chính sách chú trọng sử dụng công cụ thị trường để thay thế sự điều hành trực tiếp của nhà nước. Trên thực tế, nhà nước cũng không hề mất đi vai trò của nó mà ngược lại, đã “trở nên hiệu quả hơn” khi biến thành công cụ của những người giàu điều khiển toàn bộ nền kinh tế xã hội. Tình hình ngày càng xấu hơn bắt đầu từ thời kì Bush (cha) lên nắm quyền. Qua Clinton đến Bush (con), chủ nghĩa bảo thủ đã lên tới cực điểm. Một làn sóng tư nhân hoá và thị trường hoá lan rộng khắp thế giới. Kinh tế xuyên quốc gia phát triển, toàn cầu hoá vốn xuất hiện từ trước đã đột ngột trở nên mạnh lên và lan ra hầu khắp các nước khác làm cho mô hình kinh tế Mĩ trở thành phổ biến. Hố ngăn cách giàu nghèo ở Mĩ ngày càng lớn. Các nước khác trong xu thế toàn cầu hoá cũng không tránh khỏi sự cuốn theo của các chương trình sử dụng công cụ thị trường xuyên quốc gia. Tình trạng biến xã hội thành một nước của người giàu và một nước của người nghèo như Mĩ đang xuất hiện ở rất nhiều nước. Ngày nay, thực trạng đói nghèo trên phạm vi thế giới đang chứa đựng những mâu thuẫn cực kì sâu sắc: theo UNDP, tính đến năm 1999, vẫn còn hơn 80 nước thành viên Liên hợp quốc có thu nhập quốc dân đầu người thấp hơn mức mà họ đã đạt được trước đó khoảng 10 năm. Ở Trung Quốc, số người nghèo khổ ở vùng duyên hải là 20% nhưng ở vùng sâu nội địa lại lên đến hơn 50%. Chỉ 20% dân số của các nước có thu nhập cao đã chi phối 86% GDP, 82% thị trường xuất khẩu, 68% đầu tư nước ngoài và 74% số máy điện thoại của toàn thế giới; tài sản của ba tỉ phú hàng đầu thế giới lớn hơn toàn bộ GDP của tất cả các nước kém phát triển với 600 triệu dân của họ.

Trở lại với Harrington, mấy chục năm qua, người ta vẫn thấy trên diễn đàn lí luận chính trị - xã hội lúc nào cũng có những người không thích tư tưởng chính trị của ông; thậm chí còn có những hồ nghi quan điểm của Harrington chỉ là ảo tưởng (những người theo chủ nghĩa duy kinh tế cực đoan cho rằng thế giới buộc phải đi lên bằng cách phân cực giàu nghèo). Mặc dù vậy, từ tất cả các phía trong và ngoài nước Mĩ, Harrington bao giờ cũng là người được ngưỡng mộ và kính trọng, Thế giới kính trọng Harrington trong sự kiên định bảo vệ tư tưởng của chủ nghĩa xã hội (chủ nghĩa xã hội trong cách nhìn của Harrington là chủ nghĩa xã hội nghiêng về dân chủ chính trị và tự do của công dân). Những nỗ lực không mệt mỏi của ông trong cuộc chiến chống đói nghèo, những cống hiến phi thường của ông cho những nguyên tắc của chủ nghĩa nhân đạo trong suốt thập niên 1970 và 1980, những nghiên cứu sâu sắc và thông minh của ông trong nhiều lĩnh vực xã hội - tất cả trong một con người - đã đưa ông trở thành “biểu tượng đáng khâm phục của khoa học chính trị cấp tiến”, theo cách nói về ông ở Mĩ.

Năm 1989, Michael Edward Harrington qua đời vì căn bệnh ung thư.

3. Harrington với cuộc chiến chống đói nghèo hôm nay

Cuốn sách của Harrington xuất bản đã lâu, vì vậy cần có mấy lời lí giải tại sao hôm nay lại nên công bố rộng rãi tác phẩm này.

Dĩ nhiên, nhiều số liệu của cuốn sách ngày nay đã cũ. Nhưng với “những con số của sự lăng nhục”, theo cách nói của Harrington, người đọc sẽ thấy hai nước Mĩ trong quá khứ hiện ra một cách sống động như thế nào. Giống như người ta xem lại những tấm ảnh xưa, khi đọc những mô tả của Harrington và hiểu tâm trạng của tác giả cùng dân chúng thời đó, người đọc sẽ cảm nhận được nhiều điều. Nếu so sánh với các thời kì sau này, hoặc so sánh nước Mĩ thời đó với các nước khác hiện thời, cái hơn cái kém sẽ một lần nữa thúc bách tư duy người đọc, làm cho bất cứ ai nếu nghiêm túc đọc cuốn sách sẽ khó có thể không day dứt.

Chẳng hạn, đây là một mô tả của Harrington: “Đi dạo quanh Harlem, bạn sẽ nhìn thấy quảng cáo một số món: lòng lợn, chân giò lợn muối, dạ dày lợn, móng lợn, đuôi lợn, tai lợn; và cá ở khắp nơi. Những món này - một số có thể khá đắt - là món ăn của những người nghèo ở miền Nam, được mang đến miền Bắc trong những đợt di dân. Nhưng đây là những thứ người da trắng không thích... Và đó là nguyên nhân làm cho chính các món ăn lại trở thành vấn đề với những người da đen có giáo dục... Bề ngoài, những món ăn này có vẻ kì cục, hay hay là lạ, thậm chí tên món ăn có thể hấp dẫn một số người da trắng. Nhưng những món ăn này, giống như rất nhiều điều giản đơn ở Harlem, đều có vị nghèo khó trong đó” (Chương 4, người trích nhấn mạnh thêm). Hiện tượng được Harrington mô tả là điều mà nhiều người đã biết. Ngày nay, hiện tượng này vẫn còn ở nước Mĩ. Nhưng quả thực, vấn đề đã trở nên “chua chát” hơn khi “vị nghèo khó” trong các món ăn mà người da trắng không thích lại trở thành tiêu chuẩn để đánh giá trình độ “có giáo dục” ở người da đen.

Số liệu cũ, dữ liệu cũ và hiện tượng cũng đã cũ. Nhưng tính chính xác và tính chọn lọc của chúng lại được đặt trong bối cảnh mới với những nhận thức mới. Đó là lí do thứ nhất khiến cuốn sách vẫn được tái bản và được đón nhận ở nhiều nước trên thế giới.

Với Harrington, số liệu không phải chỉ là số liệu. “Xin bạn đọc hãy quên đi trò chơi con số”, Harrington nói như vậy ở cuối cuốn sách. Con số và những dữ liệu thực tế dẫu sao cũng mới chỉ là “thông tin cấp một”. Cái ẩn sau những con số và những dữ liệu mới đáng quan tâm hơn. Và ở điểm này, Harrington không hề cũ, thậm chí tính gay gắt, triệt để và sâu sắc của cuốn sách ngày nay vẫn là mẫu mực cho mọi nghiên cứu xã hội. Vấn đề Harrington đặt ra đến nay vẫn còn nguyên tính thời sự của nó, nếu không muốn nói là cấp thiết hơn, do khoảng cách giàu nghèo trên thế giới ngày nay đã nhiều lần gay gắt hơn thời Harrington. Vào thời Harrington viết Có một nước Mĩ khác, nếu chênh lệch giàu nghèo giữa 20% dân số giàu nhất với 20% dân số nghèo nhất chỉ là 30 lần, thì đến năm 1990 khoảng cách này là 60 lần và đến năm 1997 là 74 lần . Mặc dù vậy, ngay lúc đó, vấn đề Harrington đặt ra đã rất quyết liệt. Chẳng hạn, ông viết: ”Phúc lành này là một sự pha trộn. Nó được xây dựng dựa trên nền kinh tế bị bóp méo một cách đặc biệt, một nền kinh tế thường làm nảy sinh những nhu cầu giả tạo hơn là thỏa mãn những nhu cầu của con người. Vì vậy, nó dẫn đến tình trạng trống rỗng về tinh thần, dẫn đến sự tha hóa.... Nước Mĩ mang trong nó một quốc gia kém phát triển, một nền văn hóa nghèo khó. Tuy những cư dân của nó không phải chịu đựng sự thiếu thốn cùng cực như những nông dân châu Á hay những bộ lạc châu Phi, nhưng cơ cấu của sự khổ cực giữa họ là giống nhau. Họ ở bên ngoài lịch sử, bên ngoài sự tiến bộ, bị chìm vào một lộ trình tê liệt và tàn tật” (Chương 9, người trích nhấn mạnh thêm).

Vấn đề đặt ra gay gắt, nhưng không chỉ có thế, khi phân tích và lí giải các hiện tượng, Harrington đã không né tránh mà trực diện đi thẳng vào bản chất của vấn đề - nguyên nhân tình trạng nghèo khó, theo ông, nằm ở tính xã hội của nó, điều mà không phải nghiên cứu nào về đói nghèo cũng có thể đạt tới. Đây là lí do khiến cuốn sách được coi là mẫu mực cho những nghiên cứu xã hội học và bản thân tác giả trở thành một nhà xã hội học điển hình.

Về thái độ của nước Mĩ, Harrington viết: “Nước Mĩ dường như bị rơi vào một nghịch lí. Sự nghèo khó của nó không quá đến mức chết người, bởi có rất nhiều người đang hưởng thụ một mức sống khá, nên dường như có sự lãnh đạm và mù mờ đối với cảnh nghèo. Thậm chí vẫn có những người phủ nhận sự tồn tại của văn hóa nghèo khó... Lương tâm của những người sống trong sung túc là vật hiến tế của sự giàu có; còn cuộc sống của người nghèo lại là vật hiến tế của sự cùng khổ về tinh thần và thể chất... Khi ấy vấn đề, ở tầm vĩ mô, là cách nhìn nhận. Một quốc gia thịnh vượng phải nhìn thấu được qua bức tường của sự giàu có để thấy được ở mặt trái của nó còn có những công dân khác biệt... Nghịch lí chủ yếu của nhà nước phúc lợi là ở chỗ nó được xây dựng không phải cho những người khốn khổ cần đến nó mà cho những người hoàn toàn có khả năng tự lo liệu cho chính bản thân họ. Chừng nào ảo tưởng còn tồn tại và người nghèo vẫn còn tự do trôi nổi vui vẻ với trợ cấp thất nghiệp, thì chừng đó cái nước Mĩ khác này vẫn tiếp tục không hề hấn gì. Người ta phải hiểu rằng, sự thực là điều trái ngược hoàn toàn. Người nghèo bị nhà nước phúc lợi bỏ quên hơn bất cứ một nhóm dân nào ở Mĩ” (Chương 9, người trích nhấn mạnh thêm).

Về định hướng loại trừ nghèo khó, Harrington viết: “Một ai đó có thể giải thích hiện tượng nghèo khó theo ngôn ngữ đạo đức, quy kết đói nghèo là do lỗi của người nghèo. Những người Mĩ khác là những người có mức sống dưới sự lựa chọn đạo đức, tức là những người bị chìm sâu trong nghèo khó lại không thể nói gì về sự lựa chọn tự do của họ. Vấn đề ở đây là không nên chuẩn bị cho họ những khu nhà giam của nhà nước. Đúng hơn, xã hội phải giúp họ trước khi họ có thể tự giúp mình... Điều cần thiết là nếu muốn nghèo khó bị thủ tiêu thì phải có một cuộc đấu tranh chính trị, một sự tái cấu trúc hệ thống các đảng phái để có thể có một lựa chọn rõ ràng, một tâm thức mới về lí tưởng xã hội” (Chương 9).

Dễ dàng nhận ra cách tiếp cận của Harrington có nhiều điểm hợp lí và triệt để. Những đoạn tương tự như vừa trích có thể bắt gặp rất nhiều trong cuốn sách của ông. Như nhiều người đánh giá, ngoài tính xác thực của dữ kiện, số liệu và hiện tượng, ngoài tính gay gắt của một vấn đề xã hội to lớn đã được đặt ra, cũng như ngoài việc chỉ ra nguyên nhân đích thực cần phải giải quyết tận bản chất của vấn đề, cuốn sách của Harrington còn thu hút ở lập luận và văn phong hấp dẫn, sắc bén của một nhà văn thông minh và tài ba. Tất cả tài liệu tham khảo dẫn ra trong bài này, kể cả tài liệu của Nga, đều viết với tinh thần ngưỡng mộ và ca ngợi cuốn sách của ông. Thậm chí, với cuốn sách này, có tác giả còn gọi ông là “người xã hội chủ nghĩa cuối cùng” .

Xin trân trọng giới thiệu Michael Harrington và tác phẩm nổi tiếng của ông với bạn đọc.

Hà Nội, tháng 12 năm 2005

Harrington sinh năm 1928 trong một gia đình Kitô giáo thuộc tầng lớp trung lưu ở St. Louis, bang Missouri. Khi còn trẻ, ông rất thích các hoạt động chính trị cánh tả và hoạt động công giáo, đặc biệt say mê tranh luận về văn hoá và chính trị. Theo học và lớn lên ở trường dòng, ngôi trường đã đào tạo ông thành một người dịch và chú giải sách Phúc âm rất giỏi. Trước khi tham gia hoạt động chính trị - xã hội, Harrington đã từng là sinh viên luật ở Yale, thạc sĩ văn học Anh ở Đại học Chicago, làm công tác xã hội ở St. Louis. Ông bước vào con đường hoạt động chính trị bằng việc tham gia vào Phong trào Công nhân Công giáo của New York, đây là một tổ chức vì mục đích hoà bình; ở đây, ông là biên tập viên tờ Công nhân Công giáo từ năm 1951 đến năm 1953. Hai năm sau ông rời nhà thờ Kitô giáo và Phong trào Công nhân Công giáo trong sự nuối tiếc của những người sùng đạo. Mặc dù vẫn quan tâm đến các tổ chức cấp tiến, nhưng ông lại trở thành một người theo thuyết vô thần; ông rời khỏi đó để tham gia chủ nghĩa Marx và bị lôi cuốn vào phong trào chủ nghĩa xã hội trần tục. Năm 1954, ông trở thành thành viên của Liên minh Xã hội Độc lập, một tổ chức nhỏ theo tư tưởng Trotsky do Max Shachtman đứng đầu. Harrington và Shachtman rất tin tưởng vào chủ nghĩa xã hội, một chế độ mà hai ông coi là tiêu biểu cho xã hội dân chủ tự do; cả hai đã kịch liệt phê phán những chính thể theo chủ nghĩa quan liêu ở Tây Âu và một số nơi khác. Suốt một thập kỉ, Harrington là người ủng hộ cho quyền công dân và tổ chức công đoàn như một người theo chủ nghĩa tự do và theo phe cánh tả. Ông là thành viên của Liên minh Công nghiệp Dân chủ (liên kết với Đảng Xã hội chủ nghĩa - Socialist Party). Năm 1965, ông trở thành cố vấn cho nhà tư tưởng Martin Jr. Luther King.
Năm 1972, Harrington nhận chức chủ tịch Đảng Xã hội chủ nghĩa. Một năm sau đó, ông đã đặt nền móng xây dựng Uỷ ban Dân chủ Xã hội chủ nghĩa (DSOC - Democratic Socialist Organizing Committee), ông hết lòng với liên minh cấp tiến này. Năm 1981, DSOC hợp nhất với tổ chức Hoa Kì mới (New America) thành Đảng Dân chủ Xã hội chủ nghĩa Hoa Kì (Democratic Socialists of America).
Từ năm 1962, Harrington trở nên đặc biệt nổi tiếng với cuốn sách Có một nước Mĩ khác. Cuốn sách xuất hiện trong khi các chính trị gia đang ít nhiều say sưa với những thành quả kinh tế Mĩ thời kì hậu chiến. Cuốn sách cảnh báo có nhiều triệu người Mĩ đến thời điểm đó đang sống trong cảnh nghèo đói và sẽ rất khó thoát ra khỏi “văn hoá của sự đói nghèo” này. Harrington nhấn mạnh, trên thực tế có hai nước Mĩ tồn tại, một nước Mĩ của người giàu và một nước Mĩ của người nghèo. Theo ông, vấn đề là ở chỗ nước Mĩ đã không tìm cách giải quyết đói nghèo trong khi nó hoàn toàn có đủ khả năng làm việc đó. Ngay từ rất sớm, quyền lực ở Mĩ hầu như bao giờ cũng thuộc về nước Mĩ của người giàu, vì vậy làm cho chênh lệch giàu nghèo ngày càng tăng; người đã giàu lại càng giàu. Ngày nay, người ta gọi một nền kinh tế tăng trưởng phân cực theo kiểu này là “tăng trưởng thô bạo” (ruthles growth) . Trong nền kinh tế tăng trưởng phân cực, thế giới của người nghèo ngày càng mở rộng và càng nghèo. Và đó là nguyên nhân của những vấn nạn xã hội nghiêm trọng. Cuốn sách của Harrington đã gây ảnh hưởng đáng kể đến giới chính trị và Chính phủ Mĩ. Tổng thống J. Kennedy khi đó đã căn cứ vào tư tưởng của Harrington để đưa ra một kế hoạch chống lại đói nghèo. Chính bản thân Harrington cũng trở thành một thành viên tích cực của công cuộc chống đói nghèo và là nhà phát ngôn cho những chương trình và chính sách tự do. Sau J. Kennedy, tổng thống L. Johnson cũng hoạch định một kế hoạch xã hội lớn nhằm thu hẹp khoảng cách giàu nghèo ở Mĩ. Chương trình này của Nhà Trắng đã đạt được những kết quả nhất định, tình trạng nghèo đã được cải thiện đáng kể mặc dù chênh lệch giàu nghèo vẫn chưa thu hẹp bao nhiêu.
Nhưng tình hình trở nên xấu đi khi R. Reagan lên làm tổng thống trong thập niên 1980. Vị tổng thống này có tư tưởng ủng hộ chủ nghĩa bảo thủ và thiên lệch có lợi cho người giàu bằng các chính sách chú trọng sử dụng công cụ thị trường để thay thế sự điều hành trực tiếp của nhà nước. Trên thực tế, nhà nước cũng không hề mất đi vai trò của nó mà ngược lại, đã “trở nên hiệu quả hơn” khi biến thành công cụ của những người giàu điều khiển toàn bộ nền kinh tế xã hội. Tình hình ngày càng xấu hơn bắt đầu từ thời kì Bush (cha) lên nắm quyền. Qua Clinton đến Bush (con), chủ nghĩa bảo thủ đã lên tới cực điểm. Một làn sóng tư nhân hoá và thị trường hoá lan rộng khắp thế giới. Kinh tế xuyên quốc gia phát triển, toàn cầu hoá vốn xuất hiện từ trước đã đột ngột trở nên mạnh lên và lan ra hầu khắp các nước khác làm cho mô hình kinh tế Mĩ trở thành phổ biến. Hố ngăn cách giàu nghèo ở Mĩ ngày càng lớn. Các nước khác trong xu thế toàn cầu hoá cũng không tránh khỏi sự cuốn theo của các chương trình sử dụng công cụ thị trường xuyên quốc gia. Tình trạng biến xã hội thành một nước của người giàu và một nước của người nghèo như Mĩ đang xuất hiện ở rất nhiều nước. Ngày nay, thực trạng đói nghèo trên phạm vi thế giới đang chứa đựng những mâu thuẫn cực kì sâu sắc: theo UNDP, tính đến năm 1999, vẫn còn hơn 80 nước thành viên Liên hợp quốc có thu nhập quốc dân đầu người thấp hơn mức mà họ đã đạt được trước đó khoảng 10 năm. Ở Trung Quốc, số người nghèo khổ ở vùng duyên hải là 20% nhưng ở vùng sâu nội địa lại lên đến hơn 50%. Chỉ 20% dân số của các nước có thu nhập cao đã chi phối 86% GDP, 82% thị trường xuất khẩu, 68% đầu tư nước ngoài và 74% số máy điện thoại của toàn thế giới; tài sản của ba tỉ phú hàng đầu thế giới lớn hơn toàn bộ GDP của tất cả các nước kém phát triển với 600 triệu dân của họ .
Trở lại với Harrington, mấy chục năm qua, người ta vẫn thấy trên diễn đàn lí luận chính trị - xã hội lúc nào cũng có những người không thích tư tưởng chính trị của ông; thậm chí còn có những hồ nghi quan điểm của Harrington chỉ là ảo tưởng (những người theo chủ nghĩa duy kinh tế cực đoan cho rằng thế giới buộc phải đi lên bằng cách phân cực giàu nghèo). Mặc dù vậy, từ tất cả các phía trong và ngoài nước Mĩ, Harrington bao giờ cũng là người được ngưỡng mộ và kính trọng, Thế giới kính trọng Harrington trong sự kiên định bảo vệ tư tưởng của chủ nghĩa xã hội (chủ nghĩa xã hội trong cách nhìn của Harrington là chủ nghĩa xã hội nghiêng về dân chủ chính trị và tự do của công dân). Những nỗ lực không mệt mỏi của ông trong cuộc chiến chống đói nghèo, những cống hiến phi thường của ông cho những nguyên tắc của chủ nghĩa nhân đạo trong suốt thập niên 1970 và 1980, những nghiên cứu sâu sắc và thông minh của ông trong nhiều lĩnh vực xã hội - tất cả trong một con người - đã đưa ông trở thành “biểu tượng đáng khâm phục của khoa học chính trị cấp tiến”, theo cách nói về ông ở Mĩ.
Năm 1989, Michael Edward Harrington qua đời vì căn bệnh ung thư.
3. Harrington với cuộc chiến chống đói nghèo hôm nay
Cuốn sách của Harrington xuất bản đã lâu, vì vậy cần có mấy lời lí giải tại sao hôm nay lại nên công bố rộng rãi tác phẩm này.
Dĩ nhiên, nhiều số liệu của cuốn sách ngày nay đã cũ. Nhưng với “những con số của sự lăng nhục”, theo cách nói của Harrington, người đọc sẽ thấy hai nước Mĩ trong quá khứ hiện ra một cách sống động như thế nào. Giống như người ta xem lại những tấm ảnh xưa, khi đọc những mô tả của Harrington và hiểu tâm trạng của tác giả cùng dân chúng thời đó, người đọc sẽ cảm nhận được nhiều điều. Nếu so sánh với các thời kì sau này, hoặc so sánh nước Mĩ thời đó với các nước khác hiện thời, cái hơn cái kém sẽ một lần nữa thúc bách tư duy người đọc, làm cho bất cứ ai nếu nghiêm túc đọc cuốn sách sẽ khó có thể không day dứt.
Chẳng hạn, đây là một mô tả của Harrington: “Đi dạo quanh Harlem, bạn sẽ nhìn thấy quảng cáo một số món: lòng lợn, chân giò lợn muối, dạ dày lợn, móng lợn, đuôi lợn, tai lợn; và cá ở khắp nơi. Những món này - một số có thể khá đắt - là món ăn của những người nghèo ở miền Nam, được mang đến miền Bắc trong những đợt di dân. Nhưng đây là những thứ người da trắng không thích... Và đó là nguyên nhân làm cho chính các món ăn lại trở thành vấn đề với những người da đen có giáo dục... Bề ngoài, những món ăn này có vẻ kì cục, hay hay là lạ, thậm chí tên món ăn có thể hấp dẫn một số người da trắng. Nhưng những món ăn này, giống như rất nhiều điều giản đơn ở Harlem, đều có vị nghèo khó trong đó” (Chương 4, người trích nhấn mạnh thêm). Hiện tượng được Harrington mô tả là điều mà nhiều người đã biết. Ngày nay, hiện tượng này vẫn còn ở nước Mĩ. Nhưng quả thực, vấn đề đã trở nên “chua chát” hơn khi “vị nghèo khó” trong các món ăn mà người da trắng không thích lại trở thành tiêu chuẩn để đánh giá trình độ “có giáo dục” ở người da đen.
Số liệu cũ, dữ liệu cũ và hiện tượng cũng đã cũ. Nhưng tính chính xác và tính chọn lọc của chúng lại được đặt trong bối cảnh mới với những nhận thức mới. Đó là lí do thứ nhất khiến cuốn sách vẫn được tái bản và được đón nhận ở nhiều nước trên thế giới.
Với Harrington, số liệu không phải chỉ là số liệu. “Xin bạn đọc hãy quên đi trò chơi con số”, Harrington nói như vậy ở cuối cuốn sách. Con số và những dữ liệu thực tế dẫu sao cũng mới chỉ là “thông tin cấp một”. Cái ẩn sau những con số và những dữ liệu mới đáng quan tâm hơn. Và ở điểm này, Harrington không hề cũ, thậm chí tính gay gắt, triệt để và sâu sắc của cuốn sách ngày nay vẫn là mẫu mực cho mọi nghiên cứu xã hội. Vấn đề Harrington đặt ra đến nay vẫn còn nguyên tính thời sự của nó, nếu không muốn nói là cấp thiết hơn, do khoảng cách giàu nghèo trên thế giới ngày nay đã nhiều lần gay gắt hơn thời Harrington. Vào thời Harrington viết Có một nước Mĩ khác, nếu chênh lệch giàu nghèo giữa 20% dân số giàu nhất với 20% dân số nghèo nhất chỉ là 30 lần, thì đến năm 1990 khoảng cách này là 60 lần và đến năm 1997 là 74 lần . Mặc dù vậy, ngay lúc đó, vấn đề Harrington đặt ra đã rất quyết liệt. Chẳng hạn, ông viết: ”Phúc lành này là một sự pha trộn. Nó được xây dựng dựa trên nền kinh tế bị bóp méo một cách đặc biệt, một nền kinh tế thường làm nảy sinh những nhu cầu giả tạo hơn là thỏa mãn những nhu cầu của con người. Vì vậy, nó dẫn đến tình trạng trống rỗng về tinh thần, dẫn đến sự tha hóa.... Nước Mĩ mang trong nó một quốc gia kém phát triển, một nền văn hóa nghèo khó. Tuy những cư dân của nó không phải chịu đựng sự thiếu thốn cùng cực như những nông dân châu Á hay những bộ lạc châu Phi, nhưng cơ cấu của sự khổ cực giữa họ là giống nhau. Họ ở bên ngoài lịch sử, bên ngoài sự tiến bộ, bị chìm vào một lộ trình tê liệt và tàn tật” (Chương 9, người trích nhấn mạnh thêm).
Vấn đề đặt ra gay gắt, nhưng không chỉ có thế, khi phân tích và lí giải các hiện tượng, Harrington đã không né tránh mà trực diện đi thẳng vào bản chất của vấn đề - nguyên nhân tình trạng nghèo khó, theo ông, nằm ở tính xã hội của nó, điều mà không phải nghiên cứu nào về đói nghèo cũng có thể đạt tới. Đây là lí do khiến cuốn sách được coi là mẫu mực cho những nghiên cứu xã hội học và bản thân tác giả trở thành một nhà xã hội học điển hình.
Về thái độ của nước Mĩ, Harrington viết: “Nước Mĩ dường như bị rơi vào một nghịch lí. Sự nghèo khó của nó không quá đến mức chết người, bởi có rất nhiều người đang hưởng thụ một mức sống khá, nên dường như có sự lãnh đạm và mù mờ đối với cảnh nghèo. Thậm chí vẫn có những người phủ nhận sự tồn tại của văn hóa nghèo khó... Lương tâm của những người sống trong sung túc là vật hiến tế của sự giàu có; còn cuộc sống của người nghèo lại là vật hiến tế của sự cùng khổ về tinh thần và thể chất... Khi ấy vấn đề, ở tầm vĩ mô, là cách nhìn nhận. Một quốc gia thịnh vượng phải nhìn thấu được qua bức tường của sự giàu có để thấy được ở mặt trái của nó còn có những công dân khác biệt... Nghịch lí chủ yếu của nhà nước phúc lợi là ở chỗ nó được xây dựng không phải cho những người khốn khổ cần đến nó mà cho những người hoàn toàn có khả năng tự lo liệu cho chính bản thân họ. Chừng nào ảo tưởng còn tồn tại và người nghèo vẫn còn tự do trôi nổi vui vẻ với trợ cấp thất nghiệp, thì chừng đó cái nước Mĩ khác này vẫn tiếp tục không hề hấn gì. Người ta phải hiểu rằng, sự thực là điều trái ngược hoàn toàn. Người nghèo bị nhà nước phúc lợi bỏ quên hơn bất cứ một nhóm dân nào ở Mĩ” (Chương 9, người trích nhấn mạnh thêm).
Về định hướng loại trừ nghèo khó, Harrington viết: “Một ai đó có thể giải thích hiện tượng nghèo khó theo ngôn ngữ đạo đức, quy kết đói nghèo là do lỗi của người nghèo. Những người Mĩ khác là những người có mức sống dưới sự lựa chọn đạo đức, tức là những người bị chìm sâu trong nghèo khó lại không thể nói gì về sự lựa chọn tự do của họ. Vấn đề ở đây là không nên chuẩn bị cho họ những khu nhà giam của nhà nước. Đúng hơn, xã hội phải giúp họ trước khi họ có thể tự giúp mình... Điều cần thiết là nếu muốn nghèo khó bị thủ tiêu thì phải có một cuộc đấu tranh chính trị, một sự tái cấu trúc hệ thống các đảng phái để có thể có một lựa chọn rõ ràng, một tâm thức mới về lí tưởng xã hội” (Chương 9).
Dễ dàng nhận ra cách tiếp cận của Harrington có nhiều điểm hợp lí và triệt để. Những đoạn tương tự như vừa trích có thể bắt gặp rất nhiều trong cuốn sách của ông. Như nhiều người đánh giá, ngoài tính xác thực của dữ kiện, số liệu và hiện tượng, ngoài tính gay gắt của một vấn đề xã hội to lớn đã được đặt ra, cũng như ngoài việc chỉ ra nguyên nhân đích thực cần phải giải quyết tận bản chất của vấn đề, cuốn sách của Harrington còn thu hút ở lập luận và văn phong hấp dẫn, sắc bén của một nhà văn thông minh và tài ba. Tất cả tài liệu tham khảo dẫn ra trong bài này, kể cả tài liệu của Nga, đều viết với tinh thần ngưỡng mộ và ca ngợi cuốn sách của ông. Thậm chí, với cuốn sách này, có tác giả còn gọi ông là “người xã hội chủ nghĩa cuối cùng” .
Xin trân trọng giới thiệu Michael Harrington và tác phẩm nổi tiếng của ông với bạn đọc.
Hà Nội, tháng 12 năm 2005

Lời giới thiệu
của Irving Howe

Khi cuốn sách Có một nước Mĩ khác của Michael Harrington bắt đầu chiếm được cảm tình của đông đảo độc giả sau khi được xuất bản vào năm 1962 thì cả Michael Harrington và các bạn bè ông đều vô cùng ngạc nhiên. Tôi nhớ đã nghĩ rằng sẽ không có gì lạ với cuốn sách của Mike*; nó hầu như chắc chắn sẽ bị hạn chế trong số lượng của những xuất bản phẩm “đáng kính” tức là sẽ bán được bốn hoặc năm nghìn bản in và rồi thì chìm dần. Đó là kết cục không thể tránh khỏi của rất nhiều cuốn sách nghiêm túc trong những năm trước đấy và cũng là kết cục không thể tránh khỏi của nhiều cuốn sách nghiêm túc trong những năm sau này. Nhưng khi cuốn sách của Michael bắt đầu được biết tới, nó được xem như một dấu hiệu nhỏ cho thấy những thay đổi căn bản đang bắt đầu xảy đến với đất nước này. Lúc bấy giờ chúng ta bắt đầu nghĩ rằng những năm tháng của tình trạng chán nản cố hữu mà trong đó cuộc Chiến tranh Lạnh đã chi phối đời sống chính trị đang đi tới hồi kết.

Tâm lí bảo thủ - tâm lí sẽ lại xuất hiện vào những năm 1980 - đã có những biểu hiện chủ yếu của thời hậu chiến lần đầu tiên vào những năm 1950. Rất nhiều người Mĩ sau này đã cho rằng tính chất suy thoái theo chu kì của nền kinh tế tư bản đã bị trừ bỏ hay ít nhất là bị ngăn chặn tại Hoa Kì, rằng những khủng hoảng kinh tế và bất công xã hội đã từng thắng thế trước Chiến tranh Thế giới II và cái mà cải cách của Franklin Roosevelt đã chắc chắn không loại trừ được, thì nay đã trở thành những điều của quá khứ. Trên thực tế, chúng ta đã sống nhờ vào phúc lợi của sự phát đạt thời hậu chiến, và phần nào trong hệ quả, là nhờ vào ích lợi của tâm trạng tự động viên đã lan tràn toàn đất nước. Điểm đặc biệt đáng lưu ý trong những nhà trí thức là một vài trong số những nhà cựu cực đoan không lâu sau sẽ tự chuyển thành những nhà “bảo thủ mới”. Thái độ tự mãn của xã hội có ảnh hưởng lớn trong những năm thuộc nhiệm kì tổng thống của Dwight Eisenhower, nó bao phủ cả những phân đoạn của cộng đồng tự do. Bây giờ xem ra có vẻ hơi nực cười nếu nhớ lại các trí thức chủ chốt theo chủ nghĩa tự do đã viết nên những tiểu luận, trong đó, họ hiển nhiên cho rằng chúng ta đã tìm ra cách giải quyết những vấn đề của xã hội chúng ta và do đó, có thể chuyển sang các vấn đề “cao siêu hơn”, giàu tinh thần tự nhiên hơn. Nói tóm lại như vẫn thường thế, những trí thức đã trở nên bị mê muội với zeitgeist , khái niệm xảo trá nhất của trò lừa bịp. Ví dụ, Mary McCarthy đã viết nên những điều thật vô lí sau: “Những rào cản giai cấp biến mất hay có xu hướng trở nên có thể thẩm thấu qua được, công nhân nhà máy là nhà quý tộc công nghiệp trong sự so sánh với người chạy việc văn phòng thuộc tầng lớp trung lưu... Nước Mĩ... của những bất công khổng lồ và những nét tương phản kịch tính đang nhanh chóng không còn tồn tại”.

Chỉ có một số ít trí thức - một vài người theo chủ nghĩa tự do, một vài người cực đoan (cấp tiến), một số quần tụ xung quanh tờ tạp chí Dissent (Bất đồng) mới được thành lập – đã duy trì sự phê phán nghiêm khắc đối với xã hội Mĩ. Michael Harrington, lúc đó còn rất trẻ, là một trong số đó. Ông đã tham gia vào các cuộc luận chiến chống lại xu hướng đang thống trị. Tôi phải công nhận rằng những cuộc luận chiến này đã không được chú ý nhiều lắm.

Điều đã giúp làm chuyển biến tâm trạng của đất nước là sự táo bạo của tổ chức Freedom Riders, là một nhóm những người da đen và da trắng trẻ tuổi đã đến miền Nam  để giúp những người da đen đòi quyền bầu cử của họ. Sự sốt sắng và sức hấp dẫn trẻ trung của tổng thống Kennedy hứa hẹn nước Mĩ sẽ xử lí thận trọng hơn nhiều vấn đề đang nhức nhối ngay dưới bề mặt của đời sống xã hội. Và cuốn sách của Mike cũng góp phần vào công việc này.

Trong cuốn tự truyện Những mảnh đoạn của thế kỉ (Fragments of the Century), Mike viết về sự nổi tiếng và thành công không ngờ mà Có một nước Mĩ khác mang lại cho ông. Ông đã đăng bài viết “Năm mươi triệu người nghèo của chúng ta” (Our Fifty Million Poor) trên tạp chí Commentary (Bình luận) - tạp chí này khi ấy khác nhiều so với tạp chí Commentary bảo thủ cứng nhắc ngày nay – và bài viết này đã gây nên “một sự náo động nhỏ”, theo ông nói. Sau đó, Nhà xuất bản Macmillan đã đề nghị Mike mức nhuận bút 500 đô la, không tồi với một tác giả trẻ tuổi ở thời điểm đó, để ông phát triển bài viết đó thành một cuốn sách. Ngay vài tháng đầu tiên sau khi cuốn sách được xuất bản, Có một nước Mĩ khác đã khá thành công. Nó mang lại cho Mike khoản nhuận bút khoảng 1.500 đô la, đủ cho ông thực hiện một chuyến đi đến Paris. Một ngày, khi Mike đang xem lướt qua các cuốn sách trong một hiệu sách ở Paris, ông đã để ý tới một bài phê bình dày dặn và tuyệt vời của Dwight Macdonald đăng trên tạp chí The New Yorker (Người New York) có bàn đến vấn đề nghèo đói ở nước Mĩ nói chung và đặc biệt là về cuốn sách của Mike. Macdonald đã là đồng chí của cả Mike và tôi trong một nhóm nhỏ những người xã hội chủ nghĩa nhưng sau đó ông đã đi con đường của riêng mình một cách khôn ngoan. Mặc dù vậy, chúng tôi vẫn là những người bạn và không giống như rất nhiều trí thức khác thời đó, Macdonald vẫn giữ được khả năng phản ứng quyết liệt trước các vấn đề đạo đức – cái luôn được biết đến với nghĩa là sự phẫn nộ của lương tâm. Ông cũng là một nhà báo cừ khôi, thông minh, sắc sảo và hóm hỉnh. Bản thân bài viết phê bình của ông đã gần như là một cuốn sách nhỏ theo đúng nghĩa, nó đã “đưa đói nghèo trở thành một chủ đề bàn luận” “trong giới tri thức – chính trị miền Đông Bắc”, như Mike đã viết. Rồi Mike tiếp tục: “Sau đó, xúc động sâu sắc trước nỗi thống khổ mà ông được chứng kiến tại Tây Virginia trong suốt cuộc bầu cử chọn ứng cử viên tổng thống năm 1960, Jonn Kennedy đã hỏi Walter Heller - chủ tịch Hội đồng tư vấn Kinh tế của ông - rằng có những lí luận mới nào về đói nghèo hay không. Heller đã trả lời có và đưa cho ông một cuốn sách (của Mike)... Ngay sau đó, Kennedy đã quyết định đưa vấn đề xoá đói nghèo trở thành một mục tiêu quan trọng của quốc gia”. Vậy nên sách đôi khi (chứ không phải thường xuyên) có thể thay đổi chiều hướng của sự việc.

Trong cuốn tự truyện của mình, Mike thú nhận rằng ông đã lo lắng về việc ông không hề trình bày công khai niềm tin vững chắc vào chủ nghĩa xã hội trong cuốn Có một nước Mĩ khác - ông đã tin rằng nó sẽ đưa chiến lược của chính quyền và đầu tư xã hội để giải quyết vấn đề đói nghèo “ngay cả bằng con đường cải lương”. Ông không cần phải lo lắng về điều này. Có những vấn đề xã hội và kinh tế mà những người tự do chủ nghĩa và những người xã hội chủ nghĩa có thể cùng nhau thực hiện một cách hoà hợp để ban hành các cải cách mà những người tốt sẽ tán thành. Dù thế nào, trong nhiều bài báo và bài diễn thuyết của mình, Mike đều trình bày rất rõ ràng quan điểm chính trị của ông. Tôi ngờ rằng rất nhiều độc giả của Có một nước Mĩ khác đã không biết điều này.

Đọc lại cuốn Có một nước Mĩ khác sau khoảng hơn ba mươi năm, tôi bị ấn tượng bởi sức sống mãnh liệt của cuốn sách trước sự kiểm định của thời gian. Đương nhiên là một vài chi tiết, sự kiện trong cuốn sách đến nay đã không còn phù hợp, và như một trong những phê bình rất chính xác của Dwight Macdonald là Mike cần thêm các phần ghi chú. Tuy còn phải bàn cãi nhưng nội dung quan trọng nhất, là tiền đề trung tâm của những gì mà Mike đã viết: nếu người ta hiểu được sự tồi tệ của hiện thực thì họ đã phản ứng lại với thái độ căm phẫn, nếu người ta hiểu biết về “cái nghèo vô hình” thì họ sẽ hành động để loại bỏ điều tai tiếng cho quốc gia này. Ôi chao, chúng tôi thấy ở những năm tháng chuyển giao, con người quả thực có thể trải qua đói nghèo và vẫn thờ ơ, trên thực tế một vài người đã trải qua đói nghèo và thậm chí còn trở nên chai sạn nữa. Những ai sống trong các thành phố lớn đều chia sẻ kinh nghiệm học cách bước qua những người vô gia cư như thể sự tồn tại của họ trên đường phố là một phần của tự nhiên. Có thể chúng ta sẽ moi ra một vài đồng xu lẻ cho họ, cũng có thể là không, nhưng sự phẫn nộ mà chúng ta có thể cảm nhận khi lần đầu tiên trông thấy những người vô gia cư sẽ dần dần không còn nữa. Tôi cho rằng qua nhiều năm tháng, Mike đã nhận ra điều này nhưng không hiểu sao ông không thể hoàn toàn thừa nhận nó. Một phần niềm tin Kitô giáo còn sót lại từ thời trẻ, một phần đạo đức mà ông tiếp thu được từ Phong trào Công nhân Công giáo (The Catholic Worker movement) đã khiến ông cảm thấy rằng sớm hay muộn thì nhân loại sẽ hưởng ứng lời kêu gọi của đạo đức. Tôi gần như có thể nghe thấy ông nói rằng “Họ phải như vậy!”.

Sự thuần khiết trẻ trung của cảm giác, thái độ hoà nhã đã tạo ra dấu ấn riêng biệt trong văn chương, câu chữ của Mike. Nó đã khiến tôi cảm động như khi tôi đọc cuốn sách này 30 năm về trước. Ngay cả sau khi trở thành người lãnh đạo ít được tán thành của phe xã hội chủ nghĩa, Mike cũng không phát ngôn với tâm hồn khô héo như rất nhiều chính khách chuyên nghiệp khác, bao gồm cả những người cánh tả. Người ta có thể cảm nhận được lòng trắc ẩn của ông trong cuốn sách, nó xuất phát từ nơi sâu thẳm trong con người ông.

Văn chương trong Có một nước Mĩ khác rõ ràng và trong sáng. Mike đã cấu trúc cuốn sách của mình như một chuỗi các mô tả nghèo đói ở nơi này, nơi khác, thêm vào một số bản tóm tắt về những mất mát tâm lí và đạo đức, một vài số liệu thống kê rải rác hỗ trợ cho nghiên cứu của ông.

Một trong những câu hỏi đầu tiên ông gặp phải không hề đơn giản như sự thể hiện ngắn gọn của nó: Đói nghèo là gì? Ông đã định nghĩa nó như một khái niệm lịch sử, khái niệm này được quan niệm khác nhau trong những xã hội khác nhau. Rõ ràng trong bối cảnh một đất nước giàu có như Hoa Kì và trong hoàn cảnh một đất nước nghèo như Bangladesh, khái niệm đói nghèo được định nghĩa hoàn toàn khác biệt:

Ở Mĩ, có những khái niệm mới về những gì con người có thể đạt được, về mức sống của con người. Những người chịu đựng mức sống kém hơn hẳn mức sống có thể chấp nhận được thì vẫn bị coi là nghèo, cho dù họ có sống thoải mái hơn những hiệp sĩ thời trung cổ hay những nông dân châu Á… Đói nghèo có thể được định nghĩa là một thuật ngữ chỉ những người bị từ chối mức độ tối thiểu về sức khoẻ, chỗ ở, lương thực, giáo dục. Mức độ này được tri thức khoa học hiện nay của chúng ta định rõ là mức độ cần thiết cho cuộc sống tại Mĩ …. (ông nhấn mạnh)

Vào thời điểm Mike viết cuốn sách này thì Phòng Thống kê Lao động Hoa Kì đánh giá rằng mức 4.000 đô la một năm cho một gia đình bốn người và 2.000 đô la một năm cho một người sống độc thân đã tạo nên một đường phân cách giữa tình trạng khá giả và đói nghèo. Theo sự đánh giá của Mike thì điều này có nghĩa là có khoảng 40 đến 50 triệu người Mĩ hay là khoảng ¼ dân số Mĩ đang sống trong cảnh nghèo đói. Điều này đã tạo ra một cú sốc đối với rất nhiều người. Họ từ chối tin vào điều này và nghĩ rằng Mike thổi phồng vấn đề. Nhưng ông chỉ đơn thuần kế thừa các số liệu thống kê chính thức và tất cả những gì diễn ra sau đó tại đất nước này đã công nhận ông hoàn toàn đúng đắn. Người ta chỉ nhớ đến câu nói nổi tiếng của Franklin Roosevelt - một phần ba quốc gia (dân tộc) đang thiếu nhà ở, thiếu quần áo và thiếu lương thực. Trong những năm 1930, suốt thời kì tồi tệ nhất của Suy thoái kinh tế, chúng ta sẵn sàng để công nhận thực tế tối tăm hơn những gì chúng ta đã làm trong những năm 1960, thời kì của ảo tưởng bao trùm xã hội.

Một trong những điểm thú vị nhất trong cuốn sách Có một nước Mĩ khác là sự nhấn mạnh của Mike rằng đói nghèo không chỉ là một trong những đặc trưng của xã hội mà nó là một trạng thái bao trùm . Trải nghiệm qua bất cứ khoảng thời gian nào, đói nghèo đều khiến con người cảm thấy “vô vọng và thụ động, tuy nhiên dễ bùng nổ bạo lực: cái nghèo là đơn độc và cô lập, luôn cứng nhắc và không thân thiện. Trở thành nghèo không chỉ đơn giản là bị tước bỏ những thứ vật chất của thế giới này. Nó là việc tham gia vào một vũ trụ phù phiếm và tai hại, một nước Mĩ trong nước Mĩ với một linh hồn bị bóp méo”. Ở một điểm khác trong cuốn sách của ông, Mike còn đưa ra một mô tả sinh động hơn về những trạng thái quá khích mà theo đó đói nghèo có thể điều khiển con người:

Nước Mĩ khác (kia) đang dần đông đúc thêm với những người không thuộc về bất cứ ai hay bất cứ thứ gì. Họ không còn là những người tham gia vào nền văn hoá dân tộc từ xưa nữa; họ ít mộ đạo hơn; họ không thuộc các hội hay hiệp đoàn. Họ không được thấu hiểu nên bởi vậy bản thân họ cũng không thể thông hiểu. Chân trời của họ trở nên ngày càng thu hẹp dần; họ gặp rất ít người và điều đó có nghĩa họ thấy rất ít lí do để hi vọng.

Tôi cho rằng Mike có thể đã được cung cấp một bản mô tả cường điệu, rằng ông đòi hỏi quá nghiêm khắc một quan hệ giữa tiền đề, cơ sở vật chất và hệ quả tâm hồn – xúc cảm. Điều ông muốn là gây sốc đối với đất nước. Ông muốn chỉ ra rằng có một sự khác biệt khổng lồ giữa sự đói nghèo của những thế hệ người dân nhập cư đầu tiên, những người có hi vọng rằng sự chăm chỉ và cuộc sống tằn tiện sẽ giúp cải thiện được tình hình của họ, sự đói nghèo của những con người mà ông đã mô tả - những người da đen bị xua đuổi khỏi các đồn điền ở miền Nam, những con người đang mục rỗng ở Appalachia, những người dân các khu nhà ổ chuột không tìm thấy lối thoát. Khi đói nghèo là tình trạng lan rộng trên phần lớn dân cư thì những tác động của nó không tỏ ra có hại cho xã hội hay tâm lí như khi nó trở nên tụ lại trong một thiểu số người Mĩ...

Mike đã viết rằng, đến những năm 1960, đói nghèo đã trở nên “vô hình”:

Khái niệm người nghèo đang dần thoát ra khỏi kinh nghiệm và hiểu biết thuần tuý của dân tộc. Nếu tầng lớp trung lưu không bao giờ tỏ ra xấu xa và bần cùng thì đó ít nhất cũng là một loại hiểu biết về chúng . “Bên kia những lối mòn” không phải là con đường quá dài để đi... Ngày nay, thành thị Mĩ đã biến đổi. Người nghèo tuy vẫn sống ở khu vực trung tâm, trong các ngôi nhà tồi tàn, nhưng họ dần bị cô lập trong quan hệ với những người khác.

Cuối cùng, cuốn sách của Mike là một tiếng thét từ trái tim , một lời kêu gọi đến lương tri của đất nước: Làm sao bạn có thể cho phép điều đáng xấu hổ như vậy đang mưng mủ trong đất nước này?

Tôi ước gì tôi biết được câu trả lời cho câu hỏi này. Nó có thể sẽ nói cho chúng ta rất nhiều về kết cấu tâm lí và đạo đức của người Mĩ. Điều này có thể sẽ không vui vẻ gì. Sự thật là trong suốt những năm 1960, như thành quả của chiến dịch đã từng nổi tiếng là “Cuộc chiến chống lại đói nghèo” (War Against Poverty), đã có dấu hiệu của sự suy giảm số lượng người Mĩ nghèo khó; nhưng xu hướng lại trở nên đảo ngược trong những năm 1970 và 1980. Ngày nay, hơn 30 năm sau khi cuốn sách của Mike được xuất bản, đã có hàng nghìn bài viết, bài diễn thuyết, rất nhiều cuốn sách mô tả, phân tích về đói nghèo. Mọi người đều đã có những phát ngôn về nghèo đói, tuy nhiên đói nghèo vẫn không thay đổi. Đây không phải kết quả của những bản án của tạo hoá, theo kiểu những người dốt nát đương nhiên ủng hộ, cũng không phải kết quả của “sự lười nhác” của người nghèo, như một số anh lái xe và những nhà tư tưởng cánh hữu có thể nói với bạn. Đói nghèo là do sự thờ ơ và thái độ hoài nghi của xã hội; là do thất bại của ý tưởng chính trị.

Trong 30 năm này, tất nhiên đã có những thay đổi liên quan đến người Mĩ nghèo. Tổng số người nghèo đã giảm đi một phần nào đó. Và dù tôi không viết được như một chuyên gia về đói nghèo thì hãy để tôi thử đưa ra một số nhân tố mới một cách rất ngắn gọn.

Đã có sự cải thiện rõ rệt trong điều kiện sống của người lớn tuổi. Một mặt, bởi họ đã trở thành một nhóm có sức mạnh chính trị biết cách tổ chức và gây sức ép với tư cách đại diện cho nhu cầu của nhóm, mặt khác, bởi những chương trình như An sinh xã hội và Chương trình của Chính phủ Mĩ về chăm sóc sức khoẻ cho người già trên 65 tuổi đã hỗ trợ rất nhiều cho họ. Tình trạng thiếu thốn của người già đã giảm đáng kể trong 30 năm trở lại đây. Tuy nhiên, vào lúc tôi viết lời giới thiệu này, tôi nhận thấy nguy cơ đối với người già là số các tập đoàn và công ti không giữ cam kết của họ về việc cung cấp bảo hiểm y tế cho người nghỉ hưu đang dần tăng lên.

Một số diễn biến tiêu cực có thể kể đến là: sự gia tăng của các gia đình thiếu vợ hoặc chồng đã dẫn đến sự gia tăng của đói nghèo với cả người lớn và trẻ nhỏ. Quả thực, một trong những diễn biến tồi tệ là sự gia tăng đáng kể tình trạng đói nghèo của trẻ em. Nhân tố khác trong sự gia tăng đói nghèo là việc sử dụng chất gây nghiện của người nghèo, đặc biệt là người da đen trẻ - thật khó để nói có phải đói nghèo đã dẫn đến việc sử dụng chất gây nghiện hay việc sử dụng chất gây nghiện đã dẫn đến đói nghèo; có thể là cả hai điều này kết hợp với nhau tạo thành một vòng luẩn quẩn. Còn một lí do khác cho sự gia tăng đói nghèo là sự giảm sút chất lượng trong các chương trình hỗ trợ cho người nghèo và người thất nghiệp của Chính phủ. Có thể nhân tố quan trọng nhất trong sự gia tăng đói nghèo suốt những năm 1980 là sự suy giảm đều đặn trong mức lương. Do đó mà ở nước Mĩ ngày nay, chúng ta có một nhóm gọi là người lao động nghèo - những người có nghề nghiệp, chỗ làm, làm việc chăm chỉ, những người cố gắng hết mức để vững vàng là trụ cột của gia đình (đôi khi là người đàn ông, đôi khi là phụ nữ) nhưng họ chỉ kiếm được một khoản tiền lương thấp tồi tệ đến mức họ rơi xuống mức nghèo khó. Một số diễn biến mới này đã được Mike dự đoán, một số khác thì ông không thể thấy trước được.

Tôi xin trích dẫn hai nghiên cứu có căn cứ chính xác về tình hình đói nghèo ở nước Mĩ hiện nay. Trung tâm Các ưu tiên về Ngân sách và Chính sách (The Center on Budget anh Policy Priorities) do Robert Greenstein làm giám đốc đã ra báo cáo cho thấy:

Trong năm 1991, số người Mĩ nghèo đạt tới mức cao nhất trong vòng hơn 20 năm trở lại đây, có hơn 2,1 triệu người rơi vào tình trạng đói nghèo...

Sự gia tăng đói nghèo đặc biệt rõ ràng trong trẻ em... Có thêm khoảng 900.000 đứa trẻ trở thành nghèo [trong năm 1991] và như vậy tỉ lệ trẻ em nghèo tăng từ 20.6% năm 1990 lên đến 21.8% năm 1991. Như con số người nghèo tổng thế, con số trẻ em nghèo đã ở mức cao nhất từ trước đến nay.

Bản báo cáo của Census đưa ra trong tháng năm năm 1992 thì cho thấy: tỉ lệ người lao động toàn thời gian trong cả năm được trả lương quá thấp để có thể tránh cho gia đình với bốn người của mình không rơi vào mức nghèo đã tăng lên rõ rệt trong mấy năm trở lại đây. Vào năm 1979, có khoảng 12,1% người lao động toàn thời gian trong năm được chi trả mức lương thấp như vậy. Đến năm 1990, số này đã là 18%.

Còn Viện nghiên cứu Chính sách Kinh tế (the Economic Policy Institute), trong một nghiên cứu rất chi tiết là Tình trạng lao động Mĩ (The State of Working America) của tác giả Larry Meshel và Jared Bernstein, đã cho thấy:

Giai đoạn 1983 - 1989, trong khi nền kinh tế tăng trưởng liên tục thì tỉ lệ hộ người nghèo lại ở mức cao kỉ lục. Cụ thể là người nghèo của năm 1989 có điều kiện sống thấp hơn người nghèo của năm 1979 rất nhiều. Ví dụ: hơn 8% người nghèo của năm 1989 có mức sống tối thiểu chỉ bằng 50% mức sống của người nghèo năm 1979.

Tỉ lệ nghèo khó ở người da đen hơn tỉ lệ này ở người da trắng ít nhất ba lần từ 1979, lên tới 32,7% năm 1991. Tỉ lệ Hispanic  đã tăng lên từ 21,9% năm 1973 đến 28,7% năm 1991.

Mặc dù nền kinh tế có phục hồi nhưng tỉ lệ đói nghèo vẫn tăng do lương giảm và hoạt động thiếu hiệu quả của “mạng lưới an toàn”, mạng lưới này muốn ám chỉ đến hệ thống thuế và chuyển nhượng (trao đổi) của Chính phủ đặt ra để cải thiện đói nghèo. Qua những năm 1980, những người lao động có mức lương và tổng thu nhập thấp giảm xuống còn 15,9% đối với lao động nam và 6,9% đối với lao động nữ ở 20% thấp nhất trong phân phối thu nhập.

Dù có nhiều số liệu thống kê thì thực tế là đói nghèo vẫn còn là bệnh dịch với nước Mĩ. Đói nghèo dai dẳng nhiều năm chỉ làm cho nó trở nên tồi tệ hơn, vì từ đó nhiều người lún sâu vào cái được gọi là “văn hoá của đói nghèo”, đánh mất mọi hi vọng và đôi khi từ bỏ cả việc tìm kiếm công việc. Sự việc càng trở nên bê bối hơn nếu bạn nhớ rằng, trong các nhiệm kì của Reagan và Bush đã có sự đầu cơ tài chính điên cuồng, kết quả luôn là gia tăng sự thịnh vượng cho những người vốn dĩ đã giàu có, cũng như tăng cường sự phân cực giữa những người giàu và nhóm còn lại trong dân cư Mĩ.

Nỗi nhục nhã này vẫn dai dẳng đã khiến Có một nước Mĩ khác trở thành cuốn sách vẫn rất có ý nghĩa hiện nay cũng như ngày nó mới được xuất bản. Tôi chỉ mong ước rằng Mike vẫn còn ở đây, giữa chúng ta để khóc cho nỗi hổ thẹn này của đất nước.

Lời cảm ơn

Trong cuốn sách này, tôi muốn cảm ơn rất nhiều người nhưng tôi chỉ có thể nêu tên một số người. Chính qua phong trào Ngày Phụ nữ và Công nhân Công giáo, lần đầu tiên tôi đã tiếp xúc với sự thực kinh khủng của tình trạng nghèo khó không tự nguyện và lí tưởng cao thượng của sự nghèo khó tự nguyện. Anatole Shub - làm việc cho tạp chí Commentary (Bình luận) - đã đề cập đến vấn đề nghèo khó ở Mĩ trong một bài báo và làm việc cạnh tôi khi tôi bắt đầu nghiên cứu đề tài này một cách hệ thống. Herman Roseman - nhà kinh tế học trẻ tuổi - đã giúp tôi những lời khuyên về kĩ thuật và là người hỗ trợ tinh thần không thể thiếu đối với tôi.

Đây chỉ là một vài trong số những người đã giúp đỡ tôi. Những người khác có mặt trên những trang sách này là những công nhân vô danh ở Chicago , các nhà tổ chức đình công ở California và những người nghiện rượu ở Bowery .

Cuối cùng, tôi xin dành tặng cuốn sách này cho mẹ tôi, qua bà tôi đã học bài học đầu tiên về sự công bằng; và để tưởng nhớ tới cha tôi, tính hiền lành của ông sẽ trở thành phương châm xử thế của thế giới.

Michael Harrington

Chương 1. Mảnh đất vô hình

Có một nước Mĩ quen thuộc. Nó được ca tụng trong những bài phát biểu và được quảng cáo trên truyền hình và trên các tạp chí. Nó có mức sống chung cao nhất mà thế giới từng biết đến.

Trong những năm 1950, nước Mĩ này đã lo lắng về chính mình, tuy những lo lắng đó cũng chỉ là về sự dư thừa sản phẩm. Tên của một cuốn sách hay đã bị nhiều người hiểu sai và nước Mĩ quen thuộc bắt đầu gọi mình là “xã hội giàu có”. Đã có sự khám xét ở đại lộ Madison; có những sự theo dõi bám sát, nhưng cũng có những tranh luận về nỗi khổ về sự cô độc và thiếu thốn tình cảm diễn ra ở khu vực ngoại ô. Trong tất cả câu chuyện này, có một giả định ngấm ngầm cho rằng những vấn đề cơ bản của tình hình kinh tế gay go ở Mĩ đã được giải quyết. Theo quan điểm này, những vấn đề của quốc gia không còn là những nhu cầu cơ bản của con người về lương thực, nhà ở và quần áo nữa. Ngày nay, người ta chú ý đến chất lượng của chúng, đến việc học cách sống thích hợp trong xa hoa.

Khi điều này được đưa ra tranh luận, vẫn còn tồn tại một nước Mĩ khác . Nó nằm ở đâu đó với khoảng 40 triệu đến 50 triệu công dân của đất nước này. Họ đã nghèo và hiện họ vẫn đang nghèo .

Chắc chắn, nước Mĩ khác kia không bị bần cùng hóa như những nước nghèo với hàng triệu người chịu nhận lấy cái đói như một cách chống lại sự chết đói. Nước này đã thoát khỏi tình trạng cùng cực đó. Điều đó không thay đổi được sự thực rằng tại thời điểm này, hàng chục triệu người Mĩ đang đau đớn về tinh thần và thể xác, tồn tại dưới mức những nhu cầu hợp lí của con người. Nếu những người này không chết đói thì họ đang bị đói, và đôi khi béo lên vì đói bởi chính những đồ ăn rẻ tiền khiến họ như vậy. Họ không có nhà ở và không được học hành cũng như chăm sóc sức khỏe đầy đủ.

Chính phủ đã có tài liệu chứng minh điều này có ý nghĩa gì đối với sự nghèo khó và các số liệu cũng sẽ được trích dẫn trong cuốn sách này. Nhưng dù tình trạng nghèo khó  này thấp hơn, nó cũng làm thay đổi và bóp méo tinh thần. Người Mĩ nghèo thường bi quan và không hi vọng, họ là nạn nhân của những đau đớn tâm thần đến một mức không hề được biết đến trong cuộc sống vùng ngoại ô. Cuốn sách này miêu tả về thế giới mà những người này sống; nó viết về nước Mĩ khác. Ở đó có những người công nhân không có trình độ, những người lao động di cư trong các trang trại, người cao tuổi, người dân tộc thiểu số và tất cả những ai đang sống trong cái thế giới kinh tế hạ cấp  của xã hội Mĩ. Trong đó có các số liệu thống kê về tất cả những điều này, và đó là dịp để phát sinh những bất đồng giữa những người trung thực và chân thành. Tôi mong độc giả có phản ứng phê phán đối với mọi nhận định, nhưng không cho phép ngụy chứng về số liệu thống kê nhằm che đậy sự thực to lớn và không thể chấp nhận được về tình trạng nghèo khó ở nước Mĩ. Bởi khi tất cả đã được nói hết, sự thực đó là điều hiển nhiên, dù cho tính chính xác của nó như thế nào và phản ứng thực sự của con người chỉ có thể là cảm giác bất bình. Như W. H. Auden  đã viết:

Đói khát chẳng từ một ai
Dân thường hay cảnh sát
Hãy thương yêu nhau hoặc chúng ta sẽ chết.

I

Hàng triệu người nghèo ở Mĩ có xu hướng ngày càng trở nên vô hình. Số lượng người này rất đông, nhưng cần phải nỗ lực về trí tuệ và quyết tâm để phát hiện ra họ.

Tôi tự phát hiện ra điều này một cách rất kì lạ. Sau khi tôi viết bài báo đầu tiên về sự nghèo khó ở nước Mĩ, tôi đã có tất cả những con số thống kê đăng trên báo. Trước đây, tôi đã hài lòng khi chứng minh rằng có khoảng 50 triệu người nghèo ở nước này. Tuy nhiên, tôi nhận thấy tôi không tin vào những số liệu của mình. Sự nghèo khó tồn tại trong các báo cáo của Chính phủ; họ là những phần trăm và những con số trong những dãy cột dài và dày đặc, nhưng họ không có trong trải nghiệm của tôi. Tôi có thể chứng minh rằng vẫn tồn tại một nước Mĩ khác, nhưng tôi chưa từng đến đó bao giờ.

Phản ứng của tôi không phải là tình cờ. Nó thực sự là những điều đang xảy ra đối với toàn thể xã hội và nó phản ánh những thay đổi sâu sắc về mặt xã hội ở quốc gia này. Nước Mĩ khác, nước Mĩ của sự nghèo khó, hiện đang bị che giấu theo kiểu trước đây chưa bao giờ có. Hàng triệu người nghèo của nước này về mặt xã hội đều vô hình đối với tất cả chúng ta. Không có gì đáng ngạc nhiên là có nhiều người như vậy đã hiểu sai nhan đề của Galbraith  và cho rằng “xã hội giàu có” nghĩa là mọi người đều có một mức sống đầy đủ. Việc hiểu sai đó là có thật đối với những gì liên quan đến cuộc sống thực hằng ngày của 2/3 dân số đất nước này. Vì vậy, ta cần phải bắt tay vào mô tả một nước Mĩ khác bằng cách tìm hiểu tại sao chúng ta lại không nhận ra nó. Luôn có những lí do thường trực khiến nước Mĩ khác trở thành một vùng đất vô hình.

Sự nghèo khó thường tồn tại cách biệt và không dễ nhận thấy. Lúc nào sự nghèo đói cũng như vậy. Những người du khách bình thường chẳng bao giờ rời bỏ con đường cao tốc  và ngày nay họ vẫn chỉ chạy trên những con đường cao tốc xuyên các bang. Anh ta không đi vào những vùng thung lũng Pennsylvania, nơi các thị trấn trông giống như những cảnh phim về xứ Wales những năm 1930. Anh ta không nhìn thấy những tòa nhà chung cư nối thành dãy, những con đường đầy vết lún (người nghèo luôn phải chịu những con đường xấu bất kể họ sống ở thành phố, thị trấn hay các nông trại), mọi thứ đều đen đúa và bẩn thỉu. Thậm chí nếu có tình cờ đi ngang qua một nơi như vậy, khách du lịch cũng sẽ không gặp những người đàn ông thất nghiệp trong quán bar hay những người phụ nữ đang trở về từ những xí nghiệp bóc lột sức lao động tàn tệ.

Sau đó, vẻ đẹp và những câu chuyện hoang đường cũng luôn là những chiếc mặt nạ của sự nghèo khó. Người khách du lịch đến vùng Appalachia  vào mùa đẹp sẽ nhìn thấy các triền đồi, những dòng suối, những tán lá chứ không phải là người nghèo. Hoặc có lẽ anh ta nhìn ngắm một ngôi nhà bên sườn núi và nhớ đến Rousseau  hơn là nhìn thấy bằng chính mắt mình, khẳng định rằng “những con người đó” thật là may mắn khi sống theo cách họ đang sống và không phải chịu những căng thẳng và bức bối của tầng lớp trung lưu. Vấn đề duy nhất chỉ là “những con người đó”, những người dân kì lạ của những ngọn đồi đó, đều kém giáo dục, ít có đặc quyền, thiếu sự chăm sóc sức khỏe và đang bị buộc phải từ bỏ đất đai bước vào cuộc sống ở thành phố, nơi họ không thích hợp.

Đây là những nguyên nhân thông thường và rõ ràng tạo nên sự vô hình của người nghèo. Chúng diễn ra cách đây một thế hệ; do vậy chúng cũng sẽ thực hiện chức năng của một thế hệ. Điều quan trọng hơn là phải hiểu rằng chính sự phát triển của xã hội Mĩ đang tạo ra một kiểu đui mù mới về tình trạng nghèo khó. Người nghèo ngày càng trượt ra khỏi thực tế và ý thức của đất nước.

Nếu tầng lớp trung lưu không hề ưa thích gì sự xấu xa và nghèo khó thì ít nhất họ đã ý thức được điều đó. “Ngang qua những con hẻm” không phải là đoạn đường quá xa. Đã xảy ra các vụ thâm nhập khu nhà ổ chuột vào thời điểm lễ Giáng sinh; đã có những tổ chức từ thiện đến tiếp xúc với người nghèo. Nhưng hầu hết mọi người chỉ hãn hữu lắm mới đi qua những khu nhà ổ chuột da đen hoặc những khu nhà lều bạt cho thuê khi cần thiết.

Ngày nay thành phố của Mĩ đã thay đổi. Người nghèo vẫn sống ở những khu nhà tồi tàn ở khu vực trung tâm, nhưng họ ngày càng bị cô lập không tiếp xúc, hay không được ai để ý. Những người phụ nữ trung lưu ở ngoại ô ít khi vào trung tâm có thể thoáng nhìn thấy hình ảnh nước Mĩ khác vào một buổi tối trên đường đến rạp hát, nhưng con cái họ thì bị cách li trong các trường học ở ngoại ô. Các doanh nhân hay chuyên gia có thể đi dọc bên ngoài những ngôi nhà ổ chuột trên một chiếc xe hơi hay một chiếc xe bus, nhưng đó không phải là vấn đề quan trọng đối với anh ta. Những người thất bại, người không có trình độ, người tàn tật, người già và người thiểu số sống ở đó, giữa những con hẻm, và họ vẫn mãi sống ở đó. Ở đó chỉ có họ chứ chẳng ai khác.

Tóm lại, chính sự phát triển đô thị ở Mĩ đã xóa bỏ tình trạng nghèo khó ra khỏi thực tế đời sống và tình cảm của hàng triệu người Mĩ thuộc tầng lớp trung lưu. Thực ra, khi sống ngoài vùng ngoại ô, chúng ta rất dễ cho rằng xã hội của chúng ta là một xã hội giàu có.

Sự tách biệt mới này của tình trạng nghèo khó càng tồi tệ hơn bởi sự bỏ mặc có chủ đích. Nhiều người Mĩ quan tâm và đồng cảm ý thức được là có nhiều tranh luận về việc đổi mới khu vực đô thị. Bỗng nhiên, khi lái xe ngang qua thành phố, họ nhận thấy một khu nhà ổ chuột quen thuộc bị dỡ bỏ và những tòa nhà cao tầng hiện đại thế chỗ những khu nhà chung cư và những dãy nhà ở tồi tàn. Một cảm giác thỏa mãn và tự hào về những gì đang diễn ra: rõ ràng là người nghèo đang được quan tâm.

Thật mỉa mai (như chương viết về nhà ở sẽ chứng minh) là sự thực lại gần như đối lập hoàn toàn với cảm giác. Toàn bộ tác động của rất nhiều chương trình nhà ở ở Mĩ sau chiến tranh đã buộc ngày càng nhiều người vào ở trong những ngôi nhà ổ chuột hiện nay. Những căn hộ hiện đại ở một tòa nhà cao tầng thường cho thuê ở mức 40 đô la một phòng hoặc cao hơn. Trong suốt 15 năm qua, có thêm nhiều trợ cấp về nhà ở cho người có thu nhập trung bình và thu nhập cao hơn là trợ cấp nhà ở cho người nghèo.

Quần áo cũng khiến những người nghèo trở nên vô hình: nước Mĩ có người nghèo ăn mặc lịch sự nhất thế giới. Vì rất nhiều lí do, lợi nhuận từ sản xuất hàng loạt trong lĩnh vực này phân bố công bằng hơn rất nhiều trong những lĩnh vực khác. Ở Mĩ, để được mặc đẹp dễ hơn nhiều so với được ăn, ở hay được chăm sóc sức khỏe. Ngay cả những người có thu nhập cực thấp trông cũng rất khá giả.

Đây là yếu tố cực kì quan trọng để chúng ta không biết và không thông cảm với tình cảnh nghèo khó. Ở Detroit, sự tồn tại của các giai cấp xã hội trở nên khó nhận thấy hơn nhiều kể từ khi các công ti đặt các tủ quần áo ở các nhà máy. Từ giây phút đó, người ta không còn nhìn thấy những người mặc quần áo lao động trên đường đến nhà máy nữa, mà là những công dân mặc quần Âu và áo sơ mi trắng. Quá trình này đã được mở rộng với người nghèo trên khắp đất nước. Ở các thành phố lớn có hàng chục ngàn người Mĩ đi giày, có lẽ mặc cả complê hoặc chiếc váy kiểu cách, nhưng họ vẫn đói. Mặc dù đó không phải là nằm trong ý đồ, nhưng dường như xã hội giàu có đó đã phân phát quần áo cho người nghèo cốt để họ không làm cho phần còn lại của xã hội khó chịu khi nhìn thấy người ăn mặc rách rưới.

Tiếp đến, khó có thể đoán chính xác tuổi của đa số người nghèo. Một số khá đông trong đó (trên 8 triệu người) là ở độ tuổi 65 hoặc hơn; thậm chí số người dưới 18 tuổi còn nhiều hơn. Những người cao tuổi của nước Mĩ khác thường đau ốm và không thể đi lại được. Một số khác sống trong cô đơn và tâm trạng thất vọng: họ chôn chân trong những phòng trọ, hay ẩn dật trong ngôi nhà tại khu vực lân cận, nơi đã hoàn toàn thay đổi so với trước đây. Quả thực, một trong những vấn đề tồi tệ nhất của nghèo khó đối với người già chính là họ không được quan tâm, bị lãng quên và cô đơn.

Thanh niên có phần dễ nhận thấy hơn, tuy họ cũng chỉ sống gần những khu vực của họ. Thỉnh thoảng họ làm mọi người biết đến sự nghèo khó của họ qua câu chuyện khủng khiếp được đưa tin trên báo về một vụ thanh toán lẫn nhau giữa các băng nhóm. Nhưng nhìn chung, họ không quấy rối những con phố yên tĩnh của tầng lớp trung lưu.

Cuối cùng, người nghèo cũng vô hình về chính trị. Một trong những điều trớ trêu gây đau đớn nhất của đời sống xã hội ở những nước tiến bộ là những người bị tước đoạt ở dưới đáy xã hội không thể lên tiếng bảo vệ cho chính bản thân họ. Người nghèo của một nước Mĩ khác nhìn chung không thuộc về các hiệp hội, các tổ chức ái hữu hay các đảng phái chính trị. Họ không có những nhóm vận động riêng cho mình; họ không đề xuất một chương trình lập pháp nào. Với tư cách là một nhóm, họ bị chia nhỏ ra. Họ không có diện mạo, không có tiếng nói.

Vì vậy, hiện nay, thậm chí không có một động cơ chính trị nào chỉ vì lợi ích của người nghèo giống như trước đây. Bởi những ngôi nhà ổ chuột không còn là trung tâm của các tổ chức chính trị quyền lực nữa, nên các chính trị gia không cần phải thực sự quan tâm đến những cư dân ở đó nữa. Tầng lớp trung lưu không còn thấy những ngôi nhà ổ chuột nữa, nên nhiều chủ trương lí tưởng nhằm đấu tranh cho những người cần giúp đỡ đã chấm dứt. Chỉ có các tổ chức xã hội mới thực sự quan tâm đến một nước Mĩ khác và họ lại là những tổ chức không có quyền lực chính trị lớn.

Trong phạm vi mà người nghèo có được người phát ngôn của mình trong đời sống nước Mĩ thì vai trò đó được thực hiện bởi phong trào lao động. Các hiệp hội có lí tưởng cụ thể riêng, một hệ tư tưởng riêng về vấn đề họ quan tâm. Hơn thế, họ nhận thấy sự tồn tại của nguồn lao động rẻ mạt, không có tổ chức là mối đe dọa cho tiền lương và các điều kiện làm việc trong toàn bộ nền kinh tế. Do đó, nhiều đề xuất lập pháp của các tổ chức - tăng mức lương tối thiểu và bảo hiểm xã hội, tổ chức những người lao động di cư ở nông trang - đã nêu rõ những nhu cầu của người nghèo.

Việc người nghèo trở nên vô hình là một trong những vấn đề quan trọng nhất về họ. Họ không chỉ đơn giản là bị bỏ mặc, bị lãng quên như trong lời khoa trương lão luyện về cải cách; tồi tệ hơn nhiều là người ta không nhìn thấy họ.

Người ta có thể nhận thấy vấn đề cơ bản mà cuốn sách này đề cập đến trong cuốn Felix Holt của George Eliot :

“… Không có cuộc sống riêng tư nào không bị định đoạt bởi đời sống chung của xã hội, từ thời kì cô gái vắt sữa nguyên thủy phải lang thang với những chuyến đi lang thang của thị tộc mình, vì con bò mà cô vắt sữa là một con trong đàn bò đã ăn sạch bãi cỏ. Ngay cả trong nhà kính, nơi những chàng Dứa quý phái luyến tiếc những nàng Trà nữ xinh đẹp, cả hai đều không phải lo sợ về những đợt sương mù hay những cơn mưa bên ngoài, vẫn có một hệ thống ống nước nóng phía dưới có nhiệm vụ làm ấm khi những người làm vườn đình công hoặc khi thiếu than.

Và những cuộc đời mà chúng ta sẽ nhìn lại không thuộc về những loài được nuôi trong nhà kính đó; chúng mọc lên từ mặt đất, phải chịu đựng những điều kiện thông thường của thời tiết hiện tại và quá khứ”.

Có tới 40 - 50 triệu người đang ngày càng trở nên vô hình. Đó là một thực tế đáng ngạc nhiên. Nhưng một điều trớ trêu cơ bản nữa của tình trạng nghèo khó cũng không kém phần quan trọng là: nếu một người mắc sai lầm sinh ra là người nghèo thì anh ta nên chọn sinh vào thời điểm đa số người dân cũng đều khốn khổ.

J. K. Galbraith phát triển tư tưởng này trong cuốn Xã hội thịnh vượng nhằm làm rõ “tính mới mẻ” của tình hình nghèo khó ở nước Mĩ đương thời. Galbraith lưu ý, nghèo khó trước đây là tình trạng chung. Đó là điều kiện sống của cả xã hội, hay ít nhất là của phần lớn những người không có kĩ năng đặc biệt hoặc không sinh ra trong may mắn. Khi toàn bộ nền kinh tế phát triển, rất nhiều người trong số những người này đã có được mức sống cao hơn. Không như người nghèo ngày nay, đa số người nghèo cách đây một thế hệ là mối quan tâm trước mắt (nếu có động cơ ích kỉ) của các nhà lãnh đạo chính trị. Những ngôi nhà ổ chuột của dân nhập cư trước đây cũng có phiếu bầu cử; họ cung cấp lực lượng cơ bản cho các tổ chức lao động; số lượng rất lớn của họ có thể trở thành một lực lượng hùng hậu trong xung đột chính trị. Đồng thời, công nghệ mới đòi hỏi những kĩ năng cao hơn, trình độ giáo dục cao hơn và khuyến khích phong trào tiến bộ cho hàng triệu người.

Có lẽ trường hợp gây ấn tượng nhất về sức mạnh của số đông người nghèo xảy ra vào những năm 1930. Đại hội các tổ chức công nghiệp đã thực sự tập hợp hàng triệu người trong nhiều năm. Một phong trào lao động đã xuống dốc và bị giới hạn trong tầng lớp rất ít những đàn ông và phụ nữ lành nghề bỗng nhiên thu hút đông đảo quần chúng trong công nghiệp cơ bản. Đồng thời, điều này diễn ra như một sức ép đối với Chính phủ, và chính sách kinh tế xã hội mới đã điều tiết hóa một số phúc lợi xã hội trong các điều luật như Sắc luật Wagner . Kết quả không phải là sự chuyển đổi cơ bản của hệ thống xã hội Mĩ, nhưng nó đã làm thay đổi cuộc sống của toàn bộ một bộ phận dân số.

Một trong những lí do của những tiến bộ này là sự khốn khổ là tình trạng chung trong những năm 1930. Vì vậy, lúc đó chẳng cần phải viết những cuốn sách về thất nghiệp và nghèo khó. Đó là thực tế xã hội mang tính quyết định của toàn xã hội, thậm chí những người bán táo còn lấn chiếm cả phố Wall. Những nhà cải cách tầng lớp trung lưu có sự cảm thông chính trị; có lòng nhiệt tình và hăng hái nảy sinh từ một cuộc khủng hoảng sâu rộng.

Vào những năm 1930, trong số những người tiến bộ, có vài người làm được như vậy bởi họ có những tài năng tư chất riêng và khác thường. Nhưng đối với đông đảo quần chúng, thì vấn đề là ở đâu và làm gì cho đúng trong nền kinh tế, vào đúng thời điểm lịch sử, và tận dụng vị trí đó để cùng đấu tranh. Một số người thất bại vì họ không sẵn sàng tận dụng những cơ hội mới. Nhưng đối với hầu hết bộ phận người nghèo bị bỏ lại đằng sau, thì họ đều là những người đứng sai vị trí trong nền kinh tế và ở sai thời điểm lịch sử.

Đây là những người có việc làm thất thường, ở miền Nam, thuộc các nhóm dân thiểu số, làm việc trong những nhà máy không đáng tin cậy, ít vốn và đông lao động. Khi một vài người trong số họ thâm nhập vào dòng chảy kinh tế chủ đạo - chẳng hạn như khi CIO  mở đường cho một số người da đen tìm được những công việc tốt trong ngành công nghiệp - họ đã thể hiện là những người tháo vát như bất cứ ai khác. Khi là một nhóm, những người Mĩ khác đứng ở phía sau không phải chỉ bao gồm những người thất bại. Thực ra, họ là nạn nhân của một quá trình lạnh lùng vô cảm chỉ lựa chọn một số người để phát triển và phân biệt đối xử với những người khác.

Sau những năm 1930, nhà nước phúc lợi ra đời. Sự xuất hiện của nó là do rất đông những người nghèo khó cùng cực thúc đẩy, nhưng nó chẳng giúp đỡ người nghèo được chút nào. Những điều luật như trợ cấp thất nghiệp, Sắc luật Wagner, rất nhiều chương trình nông nghiệp - tất cả đều được thiết lập cho những người thuộc tầng lớp trung lưu ở thành phố, cho những công nhân có tổ chức, cho 1/3 tầng lớp trên ở nông thôn và cho những chủ nông trại tiêu thụ lớn. Nếu ai làm công việc được trả lương cực thấp, người đó thậm chí không được bảo hiểm xã hội hay được những chương trình phúc lợi khác quan tâm. Nếu anh ta nhận được trợ cấp thất nghiệp thì số tiền bị giảm xuống theo mức lương thấp của anh ta.

Một trong những luật chính được lập ra để bảo vệ mọi người, cả người giàu lẫn người nghèo, là bảo hiểm xã hội. Nhưng ngay cả trong luật này, những người Mĩ khác cũng phải chịu sự phân biệt đối xử. Trong nhiều năm, số tiền bảo hiểm xã hội thậm chí không chu cấp được một mức sống vừa đủ. Những người thuộc tầng lớp trung lưu có thể có thêm trợ cấp của Liên bang qua những chương trình tư nhân do các hiệp hội đàm phán, qua việc tham gia những chương trình bảo hiểm y tế như Blue Cross , v.v… Người nghèo không thể làm điều đó. Họ có cuộc sống khó khăn hơn và khi về già, họ phải trả giá cho những thực tế đó.

Quả thực, điều nghịch lí là hệ thống phúc lợi xã hội đem lại ít lợi ích nhất cho những người cần giúp đỡ nhất và đó chỉ là một ví dụ đơn cử về sự trớ trêu luôn diễn ra ở nước Mĩ khác. Chẳng hạn, ngay cả khi tiền được rót xuống nhỏ giọt, ngay cả khi một trường học mới được xây ở khu người nghèo sinh sống, người nghèo vẫn rất thiếu thốn. Toàn bộ môi trường, cuộc sống và những giá trị của họ không chuẩn bị cho họ tận dụng được những cơ hội mới. Các bậc cha mẹ nóng lòng mong con cái đi làm; học sinh bị dồn nén, chờ đợi thời điểm việc học tập của họ được thực hiện theo luật pháp.

Nói tóm lại, người nghèo ngày nay thiếu những quyền lợi chính trị và xã hội của những năm 1930. Như Galbraith đã thẳng thắn chỉ ra, họ là số ít người nghèo đầu tiên trong lịch sử, những người nghèo đầu tiên không được nhìn đến, những người nghèo đầu tiên mà các chính trị gia đã bỏ rơi.

Bước đầu tiên tiến tới tình trạng nghèo khó mới là khi hàng triệu người chứng tỏ bị loại khỏi sự phát triển. Khi điều đó xảy ra, thất bại không phải là kết quả của một cá thể hay cá nhân mà là của xã hội. Nhưng khi biến cố lịch sử diễn ra, nó bắt đầu trở thành một số phận cá nhân.

Người nghèo mới của nước Mĩ khác nhìn thấy phần còn lại của xã hội tiến lên phía trước. Họ lại tiếp tục sống trong những khu vực tồi tàn và thường có xu hướng trở thành những con người bần cùng. Ở một số thị trấn thuộc tiểu bang Tây Virginia, chẳng hạn, toàn bộ cộng đồng sẽ trở nên tiều tụy và bị tiêu tán. Thanh niên và những người phiêu lưu đi lên thành phố, bỏ lại những người không thể di chuyển và những người không dám làm điều đó. Toàn bộ khu vực đó chỉ bao trùm một không khí thất bại và đó là một lí do khiến cho các tập đoàn lớn tránh xa.

Thực ra, một trong những điều quan trọng nhất về tình trạng nghèo khó mới là việc không thể định nghĩa nó bằng những thuật ngữ đơn giản, mang tính thống kê. Trong cuốn sách này, thuật ngữ chính được sử dụng là: ước vọng. Nếu một nhóm có sức sống nội tại, một ý chí - nếu họ có ước vọng - họ có thể sống trong khu nhà đổ nát, ăn uống không đầy đủ và có thể chịu đựng được cảnh đói nghèo, nhưng họ không bị bần cùng hóa. Đó là những người sống trong những ngôi nhà ổ chuột của người nhập cư, những người bộc lộ mạnh mẽ nhất giấc mơ Hoa Kì. Họ sống trong những ngôi nhà ổ chuột, nhưng họ không phải là những cư dân ổ chuột.

Nhưng tình trạng nghèo đói mới được tạo dựng để phá huỷ ước vọng; đó là một hệ thống nhằm loại bỏ hi vọng. Nước Mĩ khác không chứa những người ưa mạo hiểm đi tìm kiếm mảnh đất và cuộc sống mới. Nó chỉ gồm những người thất bại, những người bị xua đuổi khỏi quê hương và hoang mang trong thành phố, những người già bỗng nhiên phải đối mặt với sự giày vò của cô đơn và nghèo khó, những nhóm thiểu số đang gặp phải bức tường định kiến.

Trước đây, khi nghèo khó là tình trạng chung trong lực lượng lao động không có tay nghề và có tay nghề bậc trung, tất cả những người nghèo đều sống cùng nhau. Người thông minh và người đần độn, những người sẽ thoát vào xã hội tốt đẹp và những người sẽ rớt lại phía sau, tất cả đều sống trên một khu phố. Khi tầng lớp trung lưu tăng lên, cộng đồng này bị phá hủy. Toàn bộ vùng đất vô hình của nước Mĩ khác trở thành một khu nhà ổ chuột, một nông trang hiện đại nghèo nàn dành cho những người bị loại khỏi xã hội và nền kinh tế.

Một điều bất lợi cho cải cách và những hi vọng chính trị của người nghèo là tầng lớp trung lưu không còn hiểu rằng tình trạng nghèo khó vẫn tồn tại. Tuy nhiên, có lẽ điều quan trọng hơn là người nghèo đang đánh mất sự liên kết của họ với thế giới rộng lớn. Nếu khoa học thống kê và xã hội học có thể đo được một tình cảm tế nhị như sự cô đơn (và một số cố gắng để làm điều đó sẽ được viện dẫn ra sau), thì nước Mĩ khác ngày càng có những người dân không thuộc về ai và về bất cứ thứ gì. Họ sẽ không còn là những người tham gia vào nền văn hóa dân tộc của đất nước cũ, họ ngày càng ít theo tôn giáo và họ không trực thuộc hiệp hội hay câu lạc bộ nào. Người ta không nhận thấy họ, bởi chính họ cũng không thể nhận thấy mình. Chân trời của họ ngày càng bị hạn chế, họ chỉ nhìn thấy nhau, điều đó có nghĩa họ thấy rất ít hi vọng.

Galbraith là một trong những người đầu tiên bắt đầu miêu tả tính chất mới của sự nghèo khó đương thời và điều đó làm tăng uy tín của ông. Nhưng do ngay cả ông cũng đánh giá thấp vấn đề, nên cần phải xem xét lại định nghĩa của ông.

Theo Galbraith, có hai thành phần chính của tình trạng nghèo khó mới: nghèo khó do điều kiện đặc biệt và nghèo khó do môi trường hạn chế. Nghèo khó do điều kiện đặc biệt là cảnh ngộ khó khăn của những người tàn tật về thể chất và trí tuệ, mang tính riêng tư và cá nhân và bị loại ra khỏi sự tiến bộ chung. Nghèo khó do môi trường hạn chế có ở những khu vực như Appalachia hay những mỏ than miền Tây Virginia, nơi toàn bộ một vùng của đất nước trở nên lạc hậu về kinh tế.

Chắc chắn rằng những người tàn tật về thể chất và trí tuệ là một phần quan trọng của tình trạng nghèo khó ở Mĩ. Người nghèo thường ốm yếu về thể chất và tinh thần. Nhưng một “hoàn cảnh” cá nhân, một người thiếu may mắn không phải là sự thật duy nhất về họ. Bệnh tật, nghiện rượu, chỉ số IQ thấp, những điều này thể hiện toàn bộ một lối sống. Nói chung, chúng là những tác động của môi trường xung quanh chứ không phải là bản thân cuộc đời của những cá nhân không may mắn. Do vậy, tình trạng nghèo khó mới là điều không thể được xử lí theo kiểu cấp cứu (sơ cứu). Nếu có sự tấn công lâu dài vào nỗi nhục về một nước Mĩ khác, cần phải tìm cách xóa bỏ khỏi xã hội này toàn bộ một môi trường chứ không chỉ là việc trợ cấp cho các cá nhân.

Nhưng có lẽ ý kiến về nghèo khó do “môi trường hạn hẹp” là nguy hiểm hơn cả. Nói về “những hòn đảo” người nghèo (hoặc, cách nói phổ biến hơn, “những ổ nghèo”) là ám chỉ rằng, một người phải đương đầu với một vấn đề đáng sợ nhưng không mấy quan trọng. Khó nói đó là sự miêu tả cảnh khổ cực của 40 đến 50 triệu người ở nước Mĩ. Họ vẫn chịu cảnh bần cùng hóa bất chấp sức sản xuất ngày càng tăng và sự hình thành của nhà nước phúc lợi. Chỉ riêng thực tế đó cũng cho thấy tầm cỡ của một tình trạng nghiêm trọng và cơ bản.

Tuy nhiên, cho dù có những quan điểm không đồng tình với Galbraith, nhưng ông đã có thành công đáng kể. Ông là một trong những người đầu tiên hiểu được rằng ở Mĩ có đủ số người nghèo để tạo thành một tiểu văn hóa cùng khổ, nhưng không đủ để thách thức lương tâm và khả năng sáng tạo của quốc gia.

Cuối cùng, ta có thể tóm tắt tính chất mới của tình trạng nghèo khó đương thời bằng câu nói: họ là những người bị tách khỏi sự phát triển. Nhưng sau đó sự thực thậm chí còn đau đớn hơn. Những người Mĩ khác là nạn nhân của chính những phát minh và máy móc đã mang lại mức sống cao hơn cho phần còn lại của xã hội. Họ bị khuấy đảo trong nền kinh tế và đối với họ, sản lượng lớn hơn thường đồng nghĩa với công việc tồi hơn; sự tiến bộ trong nông nghiệp trở thành sự đói khát.

Theo luận điểm lạc quan, công nghệ là một may mắn thực sự. Người ta lập luận rằng, sản lượng tăng đều tạo ra mức sống cao hơn cho tất cả mọi người. Quả thực, điều này đúng với tầng lớp trung lưu và tầng lớp cao trong xã hội Mĩ, những người đã đạt được lợi ích đáng chú ý trong hai thập kỉ qua. Người ta có khuynh hướng phóng đại đặc điểm tự động của quá trình này, bỏ qua vai trò đấu tranh của con người (chính những người trong xung đột, chứ không phải các xu hướng kinh tế hình thành nên CIO). Hãy để nó nói lên sự thực - đối với những ai đủ may mắn tham gia vào đó.

Nhưng nếu được đưa ra luận điểm, có thể người nghèo khẳng định điều trái ngược hoàn toàn. Họ có thể nói: phát triển là nghèo khổ.

Khi xã hội trở nên công nghệ hơn, chuyên nghiệp hơn, người nào học cách làm việc với máy móc, có trình độ giáo dục (học vấn) mở rộng, thì người đó sẽ tiến lên. Những người bỏ lỡ cơ hội ngay từ đầu nhận thấy họ gặp phải một bất lợi mới. Trong đời sống người Mĩ cách đây một thế hệ, đa số người lao động không được học trung học. Nhưng khi đó ngành công nghiệp được tổ chức ở trình độ và năng lực thấp hơn. Và có sự phát triển liên tục trong xưởng máy: thanh niên rời nhà trường ở độ tuổi 16 có thể bắt đầu lao động và dần dần nâng cao tay nghề khi anh ta làm việc.

Ngày nay tình hình rất khác. Những công việc tốt đòi hỏi sự chuẩn bị qua học tập ở trường nhiều hơn, nhiều kĩ năng hơn ngay từ đầu. Những người không học trung học có xu hướng bị ép buộc vào thế giới kinh tế hạ cấp, vào những ngành công nghiệp dịch vụ lương thấp, vào những nhà máy lạc hậu, làm nhiệm vụ trông nom nhà cửa và quét dọn. Nếu như cách đây một thế hệ, các ông bố bà mẹ của những người nghèo lúc đó bị trừng phạt vì sự thiếu học, thì con cái họ sẽ phải chịu đựng nhiều hơn. Sự tăng mạnh sức sản xuất làm ra nhiều tiền hơn và tạo điều kiện làm việc tốt hơn cho phần còn lại của xã hội lại có thể là mối đe dọa đối với người nghèo.

Nhưng khi đó, cuộc cách mạng công nghệ này có thể gây hậu quả thậm chí thảm khốc hơn: nó có thể làm tăng thêm đội ngũ người nghèo, đồng thời cũng đẩy mức độ trầm trọng của sự nghèo khó lên. Về điểm này, sẽ là quá sớm khi đưa ra bất kì một phán quyết cuối cùng nào, tuy có những dấu hiệu nguy hiểm rõ ràng. Có hàng triệu người Mĩ đang sống ngay bên lề của sự nghèo khó. Khi tình trạng suy thoái xảy ra, những ổ bánh mì trợ cấp được tống đến cho họ. (Tiền phúc lợi ở New York đáp lại hầu như ngay lập tức bất cứ sự suy sụp kinh tế nào). Nếu như tự động hóa tiếp tục giáng ngày càng nhiều hình phạt lên những người không có kĩ năng hoặc có kĩ năng trung bình, nó có thể có ảnh hưởng đến sự gia tăng lâu dài về dân số của nước Mĩ khác.

Thậm chí một khả năng dễ bùng nổ hơn là những người đã được hưởng lợi ích của những năm 1930, 1940 có thể sẽ bị kéo giật lại tình trạng nghèo khó. Ngày nay, các ngành công nghiệp sản xuất hàng loạt, nơi mà tổ chức công đoàn đã tạo ra được sự khác biệt, đều đang thu hẹp lại. Việc làm đang bị phá hủy. Trong quá trình đó, những công nhân đã đạt được một mức lương cụ thể, những người đã có điều kiện làm việc trong xưởng máy bỗng nhiên phải đương đầu với cảnh bần cùng hóa. Điều này đặc biệt đúng với những ai ở độ tuổi 40 và với những thành viên của các nhóm thiểu số. Khi công việc của họ bị hủy bỏ, cơ hội để họ có được công việc tương tự là rất mong manh.

Còn quá sớm để nhận định liệu hiện tượng này là tạm thời hay không, hay liệu nó có phải là hiện thân của sự suy thoái - cái sẽ làm tăng thêm con số người nghèo hay không. Ở phạm vi lớn hơn, câu trả lời cho câu hỏi này sẽ được quyết định bằng phản ứng chính trị của nước Mĩ trong những năm 1960. Nếu không tiến hành hành động nghiêm túc và quy mô, các nhà thống kê có thể sẽ cần phải bổ sung tình trạng nghèo khó kiểu cũ thời kì trước nhà nước phúc lợi vào sự khốn khổ của nước Mĩ khác.

Sự nghèo khó trong những năm 1960 là vô hình và mới, cả hai yếu tố này khiến nó dai dẳng hơn. Nó bị cô lập hơn và không hề có sức mạnh chính trị so với trước đây. Nó gắn với nhiều điều trớ trêu, mà trong đó điều chưa hẳn tồi tệ nhất là rất nhiều người nghèo coi sự phát triển đảo lộn như là sự uy hiếp và mối đe dọa đối với cuộc sống của họ. Nếu quốc gia không dự liệu được thách thức của quá trình tự động hóa, thì tình trạng nghèo khó trong những năm 1960 có thể sẽ tăng lên.

II

Có thể có những sức mạnh mang tính lịch sử và kinh tế hùng mạnh kìm hãm người nghèo; và có những con người đã hỗ trợ cho việc làm tàn nhẫn này, mà nhiều người trong số họ không cố ý. Có những lí do mang tính xã hội học và tính chính trị khiến người ta không nhận thấy tình trạng nghèo khó; có những quan niệm sai và những định kiến thực sự đã che mắt mọi người. Cần phải nhận thức được ý nghĩa của cái nguyên do sau nếu có ai đó định thực hiện hành động cần thiết bằng trí tuệ và ý chí để mọi người chú ý, quan tâm tới người nghèo.

Đây chính là lối diễn đạt quen thuộc cho sự mù quáng của xã hội: “Người nghèo rơi vào tình trạng đó là do họ ngại làm việc. Dù sao tất cả bọn họ đều có xe hơi lớn. Nếu họ giống như tôi (hay bố tôi hay ông tôi), họ có thể sống bằng số tiền họ kiếm được. Nhưng họ thích sống bằng tiền trợ cấp và lừa gạt những người đóng thuế hơn”.

Quan điểm này thường được coi là một tuyên bố đúng đắn và đạo đức, là một trong những cách khiến người nghèo không thể sống bằng số tiền họ kiếm được. Một ai đó hẳn cho rằng có những công dân của nước Mĩ khác lựa chọn sự bần cùng hóa vì sợ làm việc (mặc dù vậy, khi viết điều này ra, tôi thực sự cũng không tin như vậy). Nhưng lời giải thích thực sự về việc tại sao người nghèo lại rơi vào tình trạng này: đó là do họ đã mắc sai lầm là sinh ra trong gia đình bố mẹ nghèo, trong khu vực nghèo của đất nước, không đúng ngành công nghiệp hoặc không đúng nhóm dân tộc và chủng tộc. Khi đã phạm phải sai lầm đó, cho dù họ có thể là những người có ý chí và đạo đức hoàn hảo nhưng hầu hết họ thậm chí không bao giờ có cơ hội thoát ra khỏi nước Mĩ khác đó.

Có hai cách quan trọng để diễn đạt điều này: người nghèo bị giữ trong cái vòng luẩn quẩn; hay, người nghèo sống trong nền văn hóa của nghèo khó.

Theo một nghĩa nào đó, người ta có thể định nghĩa người nghèo hiện nay ở nước Mĩ là những người mà vì những lí do nằm ngoài tầm kiểm soát của mình, họ không thể tự lo được cho bản thân. Tất cả những yếu tố có tính quyết định nhất để tạo ra cơ hội và sự tiến bộ đều chống lại họ. Họ sinh ra đã ở trong hoàn cảnh đi xuống và hầu hết họ vẫn sống như vậy. Họ là những nạn nhân có cuộc đời không ngừng xoay vần quanh nước Mĩ khác đó.

Đây là một trong những hình thức quen thuộc nhất của vòng nghèo khó luẩn quẩn. Người nghèo bị đau ốm nhiều hơn bất kì ai trong xã hội. Bởi họ sống trong những ngôi nhà ổ chuột, nhồi nhét trong những điều kiện mất vệ sinh; chế độ ăn không đầy đủ và không thể được chăm sóc sức khỏe tử tế. Khi họ ốm, họ ốm lâu hơn bất kì nhóm dân cư nào trong xã hội. Bởi họ thường xuyên đau ốm hơn bất kì ai nên họ bị mất lương và việc làm, rất khó giữ được một việc làm ổn định. Vì thế, họ không có khả năng trả tiền thuê một chỗ ở tốt, ăn uống đủ dinh dưỡng, trả tiền cho bác sĩ. Ở bất cứ điểm nào trong cái vòng tròn này, đặc biệt khi đau ốm nặng, tương lai của họ sẽ bị đẩy tới mức độ thậm chí còn thấp hơn và lại bắt đầu vòng luẩn quẩn, tới những nỗi đau khổ còn lớn hơn.

Đây chỉ là một ví dụ về cái vòng luẩn quẩn đó. Mỗi nhóm trong nước Mĩ khác này có những thực trạng của riêng họ và chúng sẽ được miêu tả chi tiết trong cuốn sách. Nhưng mô hình đó, dù có những biến đổi, vẫn là mô hình cơ bản của nước Mĩ khác.

Các cá nhân không thể thường xuyên thoát ra khỏi cái vòng luẩn quẩn này. Cả nhóm cũng không thể, bởi vì nó thiếu năng lực xã hội và sức mạnh chính trị để biến sự khốn khổ của nó thành một động cơ đấu tranh. Chỉ có xã hội rộng lớn, với sự giúp đỡ và các nguồn lực, mới thực sự có thể làm cho những người này có khả năng tự lo cho mình. Nhưng những người có thể tác động ở đây lại thường xuyên từ chối hành động bởi thứ luân lí dốt nát và thiển cận của họ. Họ coi những ảnh hưởng của nghèo khó - trên hết, sự lệch lạc về tinh thần và ý chí do nghèo khó - là những lựa chọn. Hiểu được cái vòng luẩn quẩn là một bước rất quan trọng để phá bỏ định kiến này.

Thậm chí có cách hay hơn để miêu tả điều này, ý kiến chung là: nghèo khó ở Mĩ là một thứ văn hóa, một thể chế, một lối sống.

Có một giai thoại nổi tiếng về Ernest Hemingway  và F. Scott Fitzgerald . Người ta kể lại Fitzgerald đã nhận xét với Hemingway: “Người giàu rất khác”, và Hemingway đã đáp lại: “Vâng, họ có tiền”. Fitzgerald tiếp xúc nhiều hơn. Ông hiểu rằng, giàu có cũng không phải là việc đơn giản, giống như một tài khoản ngân hàng lớn, nhưng vấn đề là cách nhìn thực tiễn, một loại thái độ, một kiểu sống đặc biệt. Nếu điều đó là đúng về người giàu, thì còn đúng hơn mười lần khi nói về người nghèo. Mọi thứ về họ, từ tình trạng răng của họ đến cách họ yêu, đều thấm đẫm và tràn ngập thực trạng nghèo khó của họ. Điều này đôi khi là vấn đề mà Hemingway, cũng như nước Mĩ trung lưu, khó hiểu thấu được.

Chẳng hạn cơ cấu gia đình của người nghèo cũng khác với cơ cấu gia đình của phần còn lại trong xã hội. Số gia đình không có bố có nhiều hơn, các cuộc hôn nhân ít hơn, nhiều người mang bầu sớm hơn, và nếu các kết quả thống kê của Kinsey  là đúng thì thái độ đối với tình dục của họ rõ ràng rất khác. Hậu quả của điều này, chỉ lấy một hậu quả từ thực tế là hàng trăm ngàn, có lẽ hàng triệu trẻ em ở nước Mĩ khác này chưa bao giờ biết đến sự ổn định và tình cảm “bình thường”.

Hoặc có lẽ cảnh sát là một ví dụ rõ hơn. Đối với tầng lớp trung lưu, cảnh sát bảo vệ của cải, đưa ra những lời chỉ dẫn và giúp đỡ người già. Đối với người nghèo thành thị, cảnh sát là những người bắt giữ bạn. Ở bất cứ khu nhà ổ chuột nào hầu như cũng có những sự chống đối ngấm ngầm đối với các lực lượng của luật pháp và trật tự. Nếu có ai đến hỏi về một người nào đó, sẽ không có ai ở khu vực ấy nghe nói đến anh ta, mặc dù anh ta sống ngay bên cạnh. Người ngoài là “cớm”, là người thu hóa đơn, là nhân viên điều tra [và trong khu nhà ổ chuột của người da đen, đáng chú ý nhất, đó là “Chúa” (the Man)].

Khi đang viết cuốn sách này, tôi bị bắt vì tham gia vào một cuộc biểu tình đòi quyền công dân. Trải qua một đêm ngắn trong xà lim đã khiến sự trừu tượng trở nên riêng tư và gần gũi: nhà tù của thành phố là một trong những thể chế cơ bản của nước Mĩ khác này. Hầu hết những người tôi gặp trong “lao” đều nghèo: những người da trắng sống ở khu ổ chuột, người da đen, người Puerto Rico. Sự nghèo khó của họ là động cơ đầu tiên khiến họ bị bắt (thái độ của một viên cảnh sát sẽ thận trọng trước một người ăn mặc lịch sự, trông có giáo dục, có thể có những mối quan hệ chính trị hơn là đối với một người nghèo). Họ không có tiền để trả cho việc bảo lãnh và thuê luật sư. Và có lẽ quan trọng nhất là họ chờ đợi lời buộc tội mình một cách thản nhiên, thụ động chấp nhận. Họ chờ đợi điều tồi tệ nhất và có thể họ đã nhận được điều đó.

Tóm lại, người nghèo có một ngôn ngữ, một tâm lí, một thế giới quan riêng. Bị bần cùng hóa có nghĩa là người xa lạ ngay trong nước mình, là phải lớn lên trong một nền văn hóa hoàn toàn khác với nền văn hóa đang chi phối xã hội. Người nghèo có thể được mô tả theo thống kê; họ có thể được phân tích như một nhóm người. Nhưng họ cần một nhà tiểu thuyết cũng như một nhà xã hội học nếu như chúng ta muốn nhận ra họ. Họ cần một Dickens  người Mĩ để ghi lại mùi vị và diện mạo cùng chất lượng cuộc sống của họ. Các chu trình và xu hướng, các lực lượng to lớn phải được nhìn nhận như là những người có ảnh hưởng, họ nói và suy nghĩ khác nhau.

Tôi không phải là nhà văn đó. Nhưng trong cuốn sách này tôi đã cố gắng miêu tả những gương mặt đằng sau các số liệu thống kê, để nói chút ít về “sự u ám” của đời sống cá nhân trong nước Mĩ khác này. Do hoàn cảnh, tôi đã bắt đầu với các nhóm lớn: nhóm công nhân bị mất việc, nhóm người thiểu số, nhóm nông dân nghèo, nhóm người già. Sau đó, là ba trường hợp về những dạng nghèo khó nhỏ hơn, bao gồm thành phần độc thân vui tính trong nước Mĩ khác này. Và cuối cùng, là những khu nhà ổ chuột và tâm lí của người nghèo.

Trong cả cuốn sách, tôi dựa trên giả định mà những con số của Chính phủ không thể chứng minh được, hoặc ngay cả những ấn tượng về nước Mĩ khác cũng không thể dẫn chứng được bằng tài liệu. Đó là một vấn đề đạo đức, điều này có thể nhận định một cách đơn giản: ở một quốc gia với nền công nghệ có thể mang lại cho mỗi công dân một cuộc sống đầy đủ, thì sự khổ cực có tính xã hội sẽ là một điều sỉ nhục và tai tiếng. Chỉ khi người ta bắt đầu với giả định này thì mới có thể nhìn xuyên qua được sự vô hình của 40 - 50 triệu con người và thấy được nước Mĩ khác. Chúng ta phải chăm chú quan sát, nếu sự mù quáng này xuất phát từ chúng ta. Một việc có thể viện lí do và thanh minh, nhưng sự sỉ nhục thì không thể.

Chúng ta nên nói điều gì với người nghèo ở Mĩ khi chúng ta nhận ra họ? Chúng ta có nên nói rằng, họ vẫn giàu có hơn người nghèo ở Ấn Độ, người nghèo ở Italia và người nghèo ở Nga? Đó là một cách trả lời, nhưng đó là câu trả lời không có lương tâm. Tôi sẽ nói khác. Tôi muốn nói với tất cả những người Mĩ lạc quan và được nuôi dưỡng tốt rằng, không thể tha thứ được nếu hàng triệu người vẫn đang phải chịu tổn thương cả về thể chất lẫn tinh thần trong khi họ không cần thiết phải chịu như thế. Tiêu chuẩn so sánh của tôi không phải là mọi thứ đã từng tồi tệ hơn như thế nào. Mà là chúng có thể tốt hơn như thế nào nếu như tâm hồn chúng ta lay động.

Chương 2. Những người bị ruồng bỏ

Ở thành phố New York, vài người bạn của tôi gọi địa điểm số 80 phố Warren là “thị trường nô lệ”.

Đó là một tòa nhà lớn ở khu thương mại Manhattan. Những dãy hành lang trong tòa nhà đó, với không khí đầy rác rưởi, chen lấn nhau như trong một tòa án. Hai bên hành lang là những dãy văn phòng giới thiệu việc làm. Một số văn phòng treo bảng liệt kê rất nhiều công việc với mức lương hấp dẫn và những công việc cần kĩ năng cao. Nhưng cũng có rất nhiều văn phòng trong số đó lại cung cấp lực lượng lao động cho thế giới kinh tế hạ cấp ở những thành phố lớn với những công việc như: rửa chén bát, những công nhân làm việc theo ngày và những công việc tạm bợ.

Hằng ngày, từ lúc sáng sớm đã có rất nhiều người có mặt tại số 80 phố Warren. Họ là những người Puerto Rico, những người da đen, những kẻ lang thang, phiêu bạt và những người trong tâm trạng lo âu. Một vài người trong số họ phải trả một mức phí đồng loạt (thường là khoảng 10%) cho một việc làm trong ngày. Họ sẽ phải trả phí 0,50 đô la cho một việc làm có mức lương là 5,00 đô la và người ta cho họ địa chỉ của một quán ăn trưa. Nếu công việc diễn ra thuận lợi, họ sẽ nhận được lương. Nếu không, họ được quyền quay lại văn phòng giới thiệu việc làm để lấy lại nửa đô la tiền lệ phí. Nhưng có rất nhiều người trong số họ không biết điều đó vì họ là những người không am hiểu về luật pháp và những quyền lợi mà họ được hưởng.

Nhưng có lẽ thời điểm buồn tẻ nhất ở 80 phố Warren là vào buổi chiều. Khi đó tất cả các công việc đã được giao hết, nhưng có nhiều người vẫn đi lang thang. Một vài người ngồi chờ đợi trên những chiếc ghế băng tại những văn phòng lớn. Họ cứ ngồi đó, không có cái gì thực tế để chờ đợi nhưng họ không biết làm gì khác ngoài việc ngồi đợi. Đối với một số người khác thì có thể họ thấy tự hào khi ngồi ở đấy, với cảm giác là họ vẫn đang ngồi chờ nhận công việc, thậm chí họ biết rằng, họ sẽ không còn cơ hội nào cho đến tận sáng ngày hôm sau. Hầu hết những người đang đợi việc ở số 80 phố Warren sinh ra trong nghèo khó (trừ những người nghiện rượu). Đối với xã hội Mĩ thì họ là những người bất tài, không có học vấn cũng như những kĩ năng nghề nghiệp cần thiết để có thể tìm được những công việc tươm tất. Nếu họ có thể tìm được một công việc ổn định thì đó sẽ là công việc tại một xí nghiệp với mức lương thấp và điều kiện làm việc tồi tệ hoặc công việc ở một nhà bếp.

Tại một nhà máy ở Chicago, có một nhóm công nhân khác đang làm việc. Một hoặc nhiều năm trước đây, họ cũng làm việc trong một phân xưởng có công đoàn với mức lương khá, được quyền nghỉ ốm, hưởng lương hưu và có những kì nghỉ hàng năm. Bây giờ, họ đang sản xuất những cây thông Noel giả với mức lương chưa bằng một nửa so với mức lương mà họ đã từng được trả. Họ không có quyền được kí hợp đồng lao động và đốc công là người có quyền lực tối cao. Nếu một công nhân muốn đi vệ sinh thì phải được đốc công cho phép. Ngày nào cũng có một vài công nhân bị sa thải vì không chịu phục tùng quy định.

Chính những công nhân này trở nên nghèo khó. Họ là những người có kĩ năng nghề nghiệp và họ cũng đã từng vươn lên để có chỗ đứng trong xã hội cùng với những công nhân khác, nhưng bây giờ họ đã bị mất việc. Những kĩ năng nghề nghiệp của họ đang dần trở nên vô tác dụng. Dần dần họ đã bị đẩy lùi về phía sau, quay trở về với cảnh nghèo khó, điểm xuất phát của họ từ ngày nào. Nhóm công nhân đặc biệt này là những người da đen, cơ hội để họ có bước đột phá, hay trở lại hoàn cảnh làm việc cũ trước đây là rất mong manh. Thế nhưng, tình cảnh khốn khó của những công nhân này không chỉ xảy ra với những người da đen, mà với tất cả những công nhân không có kĩ năng hoặc có kĩ năng bậc trung cùng chịu chung cảnh ngộ đó, những người là nạn nhân của sự thất nghiệp công nghệ trong các ngành công nghiệp sản xuất hàng loạt. Tất cả những công nhân này có liên quan đến sự khốn khó chung của các chủng tộc.

Tất cả những người này là những người bị một xã hội thịnh vượng ruồng bỏ. Họ không bao giờ chọn được công việc đúng với chuyên môn của mình ở nơi làm việc đầu tiên, hoặc là họ đánh mất chuyên môn của mình trong khi toàn bộ nền kinh tế còn lại đã tiến bộ. Những người lao động này chiếm một tỉ lệ rất lớn trong văn hóa nghèo khó ở các thành phố của nước Mĩ. Số lượng những người này lên tới con số hàng triệu.

I

Mỗi một thành phố lớn ở Mĩ đều có một thế giới kinh tế hạ cấp và cách gọi đó là sự miêu tả theo đúng nghĩa đen: nó muốn nói đến các khu bếp, các lò nấu thuỷ tinh ngầm bên dưới thành phố; và cũng muốn nói tới nơi mà hàng ngàn người không tên tuổi (giấu mặt) lao động vất vả với những mức lương khó mà chấp nhận được. Cũng giống như thế giới ngầm của tội ác, thế giới kinh tế hạ cấp này không được biết đến, hoàn toàn bí mật.

Những công nhân của thế giới kinh tế hạ cấp, chủ yếu tập trung ở khu vực thành thị, chiếm tới hơn 16 triệu người, không được hưởng Luật Lương tối thiểu năm 1961. Những lao động này là những công nhân làm các công việc nội trợ, nhân viên làm việc ở các khách sạn, những người làm việc trên xe buýt, những người rửa chén bát thuê và một số những người phụ giúp công việc tại khu vực có các cửa hàng bán lẻ nhỏ. Ví dụ, theo số liệu thống kê gần đây nhất của Chính phủ, mức lương trung bình của những nhân viên khách sạn là 47,44 đô la một tuần, những công nhân giặt là là 46,45 đô la một tuần, những người phụ giúp bán hàng ở các cửa hàng tổng hợp là 48,37 đô la một tuần, và những công nhân may mặc có mức lương là 45,58 đô la một tuần.

Khu vực hoạt động này của nền kinh tế nước Mĩ đã chứng tỏ rằng nó nằm ngoài tiến bộ của xã hội. Một trong những lí do chính là việc tổ chức cho những công nhân của thế giới kinh tế hạ cấp tự bảo vệ chính bản thân họ là một việc không thể thực hiện được. Họ đã phó mặc số phận của họ cho những ông chủ vô đạo đức (và trong trường hợp của những nhân viên làm việc ở bệnh viện, việc quản lí họ có thể do một ban lãnh đạo gồm những người “tốt nhất” của thành phố, những người trong khi theo đuổi xu hướng từ thiện lại tham gia vào mưu đồ bóc lột sức lao động của những công dân vốn không được ai giúp đỡ). Họ đã bị các tổ chức bất hợp pháp lừa gạt và bị những kẻ cướp tiền lợi dụng.

Vào thời kì cuối những năm 1950, tôi đã nói chuyện với một vài người làm việc trong các bệnh viện ở Chicago. Họ đang đi với những công nhân đứng cản ở phía ngoài lối vào nơi làm việc, chờ đợi sự thừa nhận của công đoàn (họ đã chịu thiệt thòi). Hầu hết những công nhân này làm việc với mức lương khoảng 30 đô la một tuần và họ là những người trụ cột nuôi cả gia đình. Bệnh viện khấu trừ vài đô la một tuần tính vào các bữa ăn cho họ và họ không có sự lựa chọn nào khác trong việc này. Nếu họ không ăn thì họ vẫn phải trả khoản tiền đó.

Khi công đoàn tới, tổ chức này nhận thấy có một lực lượng lao động đang trong tình trạng tuyệt vọng. Đa phần những công nhân đó đã gia nhập công đoàn ngay khi họ có cơ hội. Nhưng cũng giống như hầu hết những công nhân của thế giới kinh tế hạ cấp, những người phụ nữ này nhận thấy rất khó có thể tham gia vào tổ chức công đoàn trong thời gian lâu dài. Lệ phí của họ thì ít ỏi, trên thực tế, họ đang được bao cấp bởi những công nhân có mức thu nhập cao hơn trong công đoàn. Chuyên môn của họ thấp đến nỗi những nhân viên giám sát có thể đứng ra tiếp nhận rất nhiều nhiệm vụ của họ trong một cuộc đình công. Để tiếp cận và giúp đỡ những công nhân này công đoàn phải cần có một nỗ lực lớn, nhưng trong trường hợp này thì công đoàn đã không thành công.

Một trường hợp điển hình của cảnh nghèo khó thuộc thể chế đã xảy ra ở các bang Atlanta, Georgia, đối với những công nhân làm việc ở các bệnh viện vào giữa năm 1960. Những người đàn ông đứng máy rửa chén bát nhận được mức lương là 0,68 đô la một giờ, những phụ nữ giúp việc trong nhà bếp được hưởng mức lương là 0,56 đô la một giờ, nhân viên tạp vụ được trả 0,55 đô la một giờ. Nếu tất cả những người lao động này có việc làm đều đặn khoảng hai nghìn giờ một năm thì họ sẽ chỉ nhận được khoảng hơn 1.000 đô la trả cho các dịch vụ của họ.

Các cửa hàng ăn của thế giới kinh tế hạ cấp phần nào đó giống như các bệnh viện. “Những người giúp việc giấu giếm” trong các nhà bếp là những nhóm người không ổn định. Họ dễ dàng chuyển sang công việc khác rất nhanh. Kết quả là dù tất cả những công nhân này đều được chính thức tham gia tổ chức công đoàn, nhưng trước khi diễn ra một cuộc bầu cử công đoàn mới thì một nửa số người đã tham gia tổ chức này đã lại chuyển sang một công việc khác. Điều này có nghĩa là việc cố gắng tổ chức những công nhân này sẽ rất tốn kém: họ bị phân tán thành các nhóm nhỏ; họ không thể tự chi trả cho chính bản thân họ và luôn luôn cần đến công việc kiểm tra và tái kiểm tra thường xuyên để đảm bảo rằng những công nhân mới được đưa vào cơ cấu của tổ chức công đoàn.

Thực tế quá vất vả để tổ chức thuộc thế giới kinh tế hạ cấp biến nó thành một mục tiêu hoàn hảo cho hai kiểu người kiếm tiền cùng hoạt động: những kẻ kiếm tiền trên lao động và những kẻ kiếm tiền trong việc quản lí cùng hoạt động song song. Thời kì giữa những năm 1950, một vài người dân địa phương thuộc Công đoàn Công nhân các nhà hàng và khách sạn ở Chicago đã bị khống chế vì thủ đoạn kiếm tiền này. (Kể từ đó không còn bóng dáng của những kẻ lừa đảo). Sự thỏa thuận diễn ra rất đơn giản. Một kẻ không lương thiện trong tổ chức công đoàn sẽ yêu cầu người chủ nhà hàng không lương thiện phải trả cho anh ta một khoản tiền. Đôi khi, khoản tiền đó được tính như một loại thuế phần trăm về địa điểm làm việc cố định của một cơ sở. Ngược lại, sau khi nhận khoản tiền này, “nhà hoạt động công đoàn” sẽ cho phép nhà quản lí trả lương thấp hơn mức lương đang được áp dụng. Điều này có nghĩa là những nữ phục vụ bàn được đưa vào thế giới kinh tế hạ cấp cùng với những người phục vụ trong nhà bếp.

Ở New York, một thành phố chuyên về những xí nghiệp với mức lương thấp và điều kiện làm việc tồi tệ, những người hoạt động công đoàn bất hợp pháp này thậm chí hoạt động còn trắng trợn hơn. Có những người Puerto Rico là “những thành viên” của các tổ chức công đoàn mà họ thậm chí chưa bao giờ nghe thấy tên. Quyền lợi của họ trong các tổ chức lao động này được giới hạn ở việc đóng lệ phí. Doanh nhân, người có vai trò hết sức quan trọng đối với kiểu hoạt động công đoàn kiếm chác này, trả tiền cho người lãnh đạo tổ chức công đoàn. Đổi lại, anh ta sẽ nhận được sự bảo vệ từ tổ chức này và có quyền được trả (cho công nhân) thứ tiền lương chết đói. Các hợp đồng của những thỏa thuận này là “đen và trắng”. Tất cả những điều khoản theo tiêu chuẩn của một hợp đồng công đoàn trung thực đưa ra các mức lương, các khoản phụ cấp ngoài, bảo vệ cho các điều kiện làm việc ở cửa hàng, thì lại không được đề cập đến. Sự thỏa hiệp duy nhất là môi trường được “công đoàn hóa”, nghĩa là được bảo vệ khỏi một tinh thần công đoàn trung thực.

Quả thật, một trong số những hậu quả ngược đời của thoả hiệp “Không Bạo loạn” của tổ chức AFL-CIO  là thỏa hiệp này đã giúp cho việc trói chặt một số công nhân có mức lương thấp nhất vào tay những kẻ bóc lột lao động. Chừng nào những kẻ kiếm tiền bất hợp pháp ở địa phương còn xoay xở giữ được danh nghĩa trong một tổ chức được quốc tế công nhận (trong thời gian cuối những năm 1950, vấn đề này đang dần trở nên khó khăn hơn, nhưng không phải là không thể thực hiện được), thì các công đoàn trung thực còn bị cản trở vào cuộc cũng như loại bỏ những kẻ lừa đảo. Nhiều nhà hoạt động công đoàn khi nhận thấy giá trị tích cực của phương thức Không Bạo loạn đã tranh cãi về một sửa đổi: “Bạo loạn” sẽ được phép nếu một tổ chức công đoàn trung thực có thể chỉ ra rằng tổ chức địa phương trong tình huống nêu trên là một tổ chức kinh doanh thủ đoạn đã tạo nên những điều kiện làm việc dưới mức tiêu chuẩn.

Cuối cùng, thế giới kinh tế hạ cấp được hình thành nên từ các cửa hàng nhỏ và những nhóm công nhân nhỏ, nhưng điều đó không có nghĩa là toàn bộ số người này là không quan trọng. Khi các khách sạn, nhà hàng, bệnh viện và những xí nghiệp bóc lột tàn tệ ngày càng nhiều thêm, người ta thấy một khu vực của nền kinh tế sử dụng tới hàng triệu, hàng triệu công nhân. Chỉ tính trong công việc bán lẻ, có khoảng 6 hoặc 7 triệu lao động không nằm trong các tổ chức công đoàn và rất nhiều người trong số họ không được nhận mức lương tối thiểu. Ví dụ, vào năm 1961, các cửa hàng buôn bán tổng hợp (với mức lương trung bình là 48,37 đô la một tuần) cần tới hơn 1.250.000 công nhân. Những công nhân làm công việc may mặc hưởng trung bình hơn 45,00 đô la một tuần, chiếm tổng số khoảng 300.000 công nhân, phần lớn trong số họ sống ở nước Mĩ khác của người nghèo.

Do vậy, trong một xã hội có mức sống cao và dư dật lại tồn tại một khu vực lạc hậu về kinh tế, có khả năng bị bóc lột đến mức khó tin; khu vực này không có các tổ chức công đoàn và trong nhiều trường hợp không có sự bảo vệ của luật pháp liên bang. Trong khu vực này có những người tàn tật, những người chậm phát triển về trí tuệ và những nhóm người thiểu số làm việc vất vả. Ở Los Angeles, những người lao động này có thể là những người Mĩ gốc Mexico. Họ làm việc tại những cửa hàng bán dạo ở Tây Virginia hoặc ở Pennsylvania, hoặc làm việc cho những người da trắng Anglo-Saxon theo đạo Tin Lành. Tất cả những những người lao động đó đều rất nghèo; bất kể chủng tộc, tín ngưỡng, màu da - tất cả những công nhân đó đều là những nạn nhân.

Mùa xuân năm 1961, xã hội Mĩ đã phải đối mặt với một vấn đề có liên quan tới thế giới kinh tế hạ cấp nhưng nước Mĩ quyết định không đáng giải quyết vấn đề đó. Vì những công nhân này không thể tự thành lập một tổ chức công đoàn để giúp đỡ chính bản thân họ, nên hi vọng thực tế duy nhất của họ về sự cứu trợ là trông đợi vào sự can thiệp trực tiếp của Chính phủ Liên bang. Sau cuộc bầu cử tổng thống Kennedy, vấn đề này được đưa ra bàn luận dưới dạng một dự luật về mức lương tối thiểu. Tổ chức AFL-CIO đã đề xuất mức lương tối thiểu nên được áp dụng cho khoảng 6.500.000 công nhân mới; chính quyền thì đề xuất áp dụng mức lương cao hơn cho khoảng hơn 3 triệu công nhân; những người bảo thủ thuộc Liên minh Cộng hoà các bang miền Nam của Hoa Kì lại muốn giảm số lượng người được hưởng mức lương mới xuống còn khoảng 1 triệu người.

Quốc hội Hoa Kì đã nhiều lần bàn về vấn đề này. Để có được sự ủng hộ đối với cách tiếp cận (quan niệm) của chính quyền, cần phải có những nhượng bộ. Không cần đến sự nhạy bén cao về chính trị để đoán xem những người nào phải chịu sự nhượng bộ: đó là những người nghèo. Những công nhân làm công việc giặt là (có khoảng hơn 300.000 người, và theo con số thống kê gần đây nhất của Phòng Lao động, họ nhận được mức lương trung bình là 47,72 đô la một tuần) và số công nhân làm việc ở các bệnh viện bị cắt khỏi việc áp dụng chi trả theo mức lương mới. Báo chí đã đưa tin có khoảng hơn 3 triệu công nhân mới đã được hưởng mức lương mới, nhưng lại không ghi nhận rằng đã có nhiều công nhân trong số đó vốn đã làm việc ở các ngành công nghiệp được trả lương khác và họ không cần sự giúp đỡ.

Với quyền lực chính trị thì sức mạnh có tổ chức sẽ có tiếng nói. Do đó, một điều rất dễ nhận thấy là chính nước Mĩ đã quay lưng lại với những người bị bỏ rơi của thế giới kinh tế hạ cấp. Một phóng viên đưa tin: “Chúng tôi đã gặp những lao động có mức lương 26 đô la một ngày được chăm lo an toàn; còn những người chỉ nhận được 26 đô la một tuần thì lại bị lãng quên”. Một lần nữa, chúng ta lại thấy thật mỉa mai rằng nhà nước phúc lợi lại đem lại lợi ích ít nhất cho những người cần được giúp đỡ nhiều nhất.

II

Cả nam giới và nữ giới thuộc thế giới kinh tế hạ cấp hầu hết khi sinh ra đã phải sống trong nghèo khó. Nhưng có một sự nghèo khó khác trong công nghiệp và có lẽ bi kịch hơn: kinh nghiệm của những người đang trở nên nghèo khó. Đây là những gì xảy ra với những người này.

Vào một buổi tối giá lạnh ở Chicago (nơi đây mùa đông là kẻ thù ác liệt nhất đối với những người nghèo), tôi đã nói chuyện với một nhóm công nhân da đen. Không lâu trước cuộc gặp này, những công nhân đó vẫn làm việc trong ngành công nghiệp đóng gói thịt và họ là những thành viên của Nghiệp đoàn đóng gói. Họ đã và đang được hưởng mức lương khoảng 2,25 đô la một giờ, cùng với các khoản tiền phụ và nhận được rất nhiều cam kết đảm bảo về nghỉ ốm, các kì nghỉ và cả những ưu đãi khác. Hơn thế nữa, họ đã thấy được chân giá trị của chính mình thể hiện ở việc họ là thành viên của một trong những tổ chức công đoàn liên hợp nhất ở Hoa Kì. (Các ngành công nghiệp trước đây tuyển rất nhiều công nhân da đen; một phần là có rất nhiều công việc được cho là “bẩn thỉu” và chính người da đen làm những công việc đó).

Một số trong những công nhân này trước đây đã xin được việc làm trong một nhà máy sản xuất cây thông Noel giả. Họ được trả một đô la một giờ và không được nhận các khoản phụ cấp ngoài. Các xưởng đương nhiên là hoạt động không có tổ chức. Hằng ngày đều có một số công nhân bị sa thải và những công nhân này tập hợp nhau lại vào buổi sáng thứ hai để đấu tranh đòi lại chỗ làm việc cho họ.

Mức lương một đô la một giờ là khá thấp, nhưng vẫn có một khía cạnh khác rất quan trọng đối với sự bần cùng của họ. Khi những công nhân làm việc tại nhà máy Armour, do có tổ chức công đoàn nên họ đã biết được một số vấn đề về an toàn lao động; họ được hưởng quyền lợi khi làm việc tại các xưởng nhờ có công đoàn. Không chỉ mức lương của họ bị cắt giảm hơn một nửa khi nhà máy đóng cửa mà họ đã bị làm nhục. Điều này đặc biệt đúng đối với những công nhân da đen. Họ là thành viên thuộc về một nhóm người thiểu số, nhưng họ đã rất may mắn có được những công việc tốt như vậy và được làm việc trong một tổ chức quan tâm một cách nghiêm túc tới quyền dân sự. Nhưng bây giờ họ đã bị đẩy xuống thế giới kinh tế hạ cấp và lợi ích chủng tộc bị gạt bỏ hoàn toàn. Những xưởng làm cây thông Noel chỉ thuê những lao động da đen vì lao động da đen sẵn có và rẻ; và cũng còn bởi vì họ là những người có thể làm việc lâu dài.

Một trong số những công nhân mà tôi đã nói chuyện là một người phụ nữ khoảng tầm 30 tuổi. Khi bà ta nói chuyện, nỗi cay đắng không chỉ nhằm vào mức lương thấp; điều mà bà ta quan tâm nhất là “hoàn cảnh nô lệ” của các điều kiện làm việc. Bà ta phải xin phép đốc công để đi vệ sinh. Bà ta có thể sẽ bị sa thải bất kì lúc nào nếu không chịu tuân thủ các quy định, và không được kêu ca phàn nàn bất cứ điều gì cũng như đòi được phân xử để bảo vệ quyền lợi của mình. Bà ấy là một người hoạt bát, ăn nói lưu loát và có khả năng làm lãnh đạo bẩm sinh. Do vậy, bà ấy đã cố gắng tập hợp những người lao động ở xưởng bà ta thành một tổ chức. Phần lớn những công nhân này đã kí vào phiếu yêu cầu tổ chức một cuộc bầu cử công đoàn, nhưng Hội đồng Quan hệ Lao động Quốc gia đã hoãn ngày bầu cử lại và cuộc bầu cử đó cũng sẽ không bao giờ được tổ chức. Cho đến khi mùa làm cây thông Noel trôi qua, những công nhân này lại bị ném ra đường một lần nữa.

Nhưng chính những công nhân làm việc với mức lương thấp và điều kiện làm việc tồi tệ lại tự cho rằng họ là những người may mắn. Họ đang làm việc với mức lương thấp, một đô la một giờ nhưng với họ như thế vẫn còn tốt hơn là bị thất nghiệp. Hai người đàn ông mà tôi đã gặp và trò chuyện thì lại thuộc vào một loại khác: họ đã trải qua giai đoạn làm người lỗi thời của xã hội công nghiệp này. Khi đó họ đã hơn 40 tuổi. Họ đã bị Nhà máy Armour cho nghỉ việc vào mùa hè năm 1959. Mười tám tháng sau, không ai trong số họ tìm được bất kì một công việc ổn định nào khác. Một người trong số họ đã nói: “Khi tôi đến nơi thuê mướn công nhân, người đàn ông ở đó chỉ nhìn tôi; ông ta thậm chí không hỏi tôi câu nào và nói với tôi rằng: ‘Ông đã quá già’”.

Những người khác thì nói về sự phân biệt chủng tộc đã ảnh hưởng tới họ lớn như thế nào khi nhà máy đóng cửa. Một phương pháp kĩ thuật chính là sự đơn giản hóa. Một nhà máy đánh giá một công việc dựa vào trình độ chuyên môn thực tế của công nhân. Trình độ chuyên môn qua đào tạo và giáo dục được chú trọng một cách chi tiết. Khi những công nhân da trắng nộp đơn xin việc thì những tiêu chí này bị bỏ qua. Nhưng nếu những người da đen xuất hiện trong số những người đi xin việc thì từng điều luật lại được tuân thủ một cách nghiêm ngặt. Về nguyên tắc thì không có sự phân biệt đối xử. Những người da đen đến xin việc bị từ chối với lí do là họ thiếu chuyên môn chứ không phải vì phân biệt chủng tộc. Nhưng tất nhiên đó chỉ là cách thoái thác rõ ràng và rất dễ nhận thấy.

Điều gì xảy ra với những người trải qua 18 tháng ròng không tìm được một công việc ổn định nào? Những người này đã nói với tôi rằng, đầu tiên là “những thứ xa xỉ” xa rời họ như: ô tô, nhà cửa, mọi thứ được mua trả góp nhưng vẫn chưa trả được hết. Sau đó sự tình lại buộc cả những người thân phải chịu lây (và một trong những vấn đề tồn tại trong suốt quá trình trở nên nghèo là những cuộc hôn nhân bị tan vỡ). Cuối cùng, điều này đặc biệt đúng với những công nhân nhiều tuổi hơn, họ thấy khuây khỏa khi chính thức gia nhập vào “nước Mĩ khác”.

Những công nhân làm việc tại Nhà máy Armour, những người lâm vào cảnh nghèo khó, phần lớn là những người da đen. Nước Mĩ ít nhiều nghĩ rằng những người da đen là phải nghèo (và tin rằng, mọi việc đang trở nên tốt hơn, đây là một vấn đề được cập đến trong chương sau). Khi mọi người nghe nói về những khó khăn mà những người ở Chicago đã từng trải qua, họ không hề cảm thấy kinh ngạc hay xúc động. Đầu óc và tình cảm của họ, thậm chí ở cả những cá nhân có thiện chí, cũng chất đầy một thứ chủ nghĩa phân biệt chủng tộc vô thức đến nỗi họ không nhìn thấy được cảnh ngộ cùng khổ.

Nhưng những điều đã xảy ra tại Nhà máy Armour về cơ bản không phải do sự phân biệt chủng tộc, mặc dù tình hình ở đó phức tạp và trở nên nghiệt ngã hơn qua thực tế là có liên quan đến những người da đen. Quá trình cơ bản tương tự như thế xảy ra tại Pennsylvania và thành phố Detroit.

Trong một báo cáo xuất sắc của mình, Harvey Swados  đã viết lên ấn tượng đầu tiên về khu phố Saint Micheal ở Pennsylvania: “Đó là một điều lạ khi đến thăm một thị trấn và thấy rằng nơi đó có rất nhiều người trưởng thành. Họ đi lang thang trên những con phố nhỏ hẹp, tồi tàn, đứng tán chuyện ở các góc phố, tựa lưng vào những cột nhà cũ kĩ của quán rượu trong thị trấn, ở Khách sạn - Nhà hàng Saint Micheal, họ trông giống như diễn viên trong phim hơn là những con người thật, bởi vì có cái gì đó sai lầm”.

”Cái gì đó” đó đã xảy ra vào ngày 24 tháng 4 năm 1958 khi Nhà máy Maryland Shaft số 1 bị phá sản. Sau thời điểm đó, một số công nhân mỏ có khả năng tìm được việc làm ở những nơi khác. Nhưng hầu hết những công nhân khác rơi vào tình trạng vô công rồi nghề và thay đổi hoàn toàn cách sống của họ. Xét cho cùng thì bạn sẽ làm gì với một công nhân mỏ than có chuyên môn? Khi ngành mỏ bị phá sản, bạn sẽ chuyển những công nhân đó sang ngành công nghiệp nào? Người công nhân ấy rất khoẻ mạnh; anh ấy đã có cuộc sống trong một cộng đồng khép kín của những công nhân ngành than; anh ấy có lòng trung thành sâu sắc với những đồng nghiệp và với thị trấn nhỏ bé của anh ta ở trên núi. Nhưng người công nhân này có một kĩ năng nghề nghiệp rất khó có thể chuyển giao sang nơi khác.

Một số công nhân ở Nhà máy Maryland Shaft số 1 xin được việc trong ngành công nghiệp thép nhưng họ gặp ngay phải thời kì giãn thợ. Quá trình tự động hóa làm giảm bớt số lượng công việc trong ngành than và đã lan sang cả ngành thép; vấn đề của họ cứ đi theo họ. Những công nhân khác đang làm những công việc như quét rác trong các bệnh viện và các cơ quan, trông nhà và coi kho ở các cửa hàng lớn, nhưng họ chỉ nhận được mức lương thấp hơn rất nhiều so với mức lương trước đây.

Nhưng phải nói lại một lần nữa là cái khía cạnh nhục nhã nhất trong hoàn cảnh này đã làm ảnh hưởng đến tinh thần của họ. Theo ông Swados, “thật là mỉa mai khi một số lượng đáng kể những công nhân, những người tự hào về khả năng họ sống được trong nguy hiểm, làm việc cực nhọc, đấu tranh vất vả, sống khổ và yêu cũng khổ, bây giờ đang phải quen dần với những công việc nội trợ và đảm nhận vai trò của người phụ nữ trong gia đình”.

Những công nhân mỏ luôn luôn là một bộ phận nổi tiếng trong lực lượng lao động. Những thị trấn của họ tách biệt và cô lập như những con tàu và họ có niềm tự hào nghề nghiệp, nhiệt tình như của những người thủy thủ. Những cuộc đấu tranh công đoàn diễn ra trong thời gian dài và đẫm máu, đôi khi gần giống một cuộc nội chiến, như trong những cuộc đấu tranh quyết liệt ở hạt Harlan đã thành truyền thuyết. Họ phải trải qua một cuộc sống rất khắc nghiệt, nhưng đổi lại, họ được đền bù bằng việc biết rằng họ đủ khả năng để nhận lấy cuộc sống đó. Bây giờ họ bị thất nghiệp và niềm tự hào của họ cũng không còn nữa.

Tại nhiều khu vực hầm mỏ này, có những cửa hàng may mặc nhỏ đột ngột tách khỏi những tổ chức lao động công đoàn ở New York và những trung tâm chính thức khác. Mức lương họ trả thì thật là thảm hại và họ tìm thuê lao động trong số vợ của những kẻ thất nghiệp. Vì vậy, những người thợ mỏ làm công việc nội trợ và quanh quẩn ở nhà trong khi vợ của họ trở thành trụ cột gia đình.

Ở Detroit, chúng ta có thể vẫn thấy một khía cạnh khác trong quá trình thay đổi này: đó không phải là sự nghèo khó của những nhóm người thiểu số giống như những công nhân ở Nhà máy Armour, cũng không phải cảnh nghèo khó ở những khu vực đình trệ như trong trường hợp của những công nhân mỏ mà là một sự tụt hậu, trở nên nghèo khó, xảy ra ở ngay giữa một thành phố công nghiệp lớn của nước Mĩ.

Năm 1956, Công ti Packard đã đóng cửa một nhà máy ở Detroit và cắt giảm khoảng 4.000 việc làm. Sự việc xảy ra đối với những công nhân đang làm việc ở nhà máy đó đã được kể lại rất cẩn thận trong một nghiên cứu đặc biệt của Uỷ ban Thượng viện về các vấn đề thất nghiệp. Báo cáo đó có nhan đề là “Quá già để làm việc, quá trẻ để nghỉ hưu”.

Khi Nhà máy Packard đóng cửa, thế giới như sụp đổ đối với một số người. Có nhiều người khóc. Họ đã làm việc trong các xưởng rất lâu năm và trở nên gắn bó thân thiết với những chiếc xe mà họ đã chế tạo. Một vài người trong số họ thì đặc biệt cay đắng bởi vì họ cảm thấy Công ti đã sai lầm khi hạ thấp các tiêu chuẩn của sản phẩm và chuyển sang sản xuất một sản phẩm có chất lượng kém. Năm 1956, những công nhân ở nhà máy đó bị cho nghỉ việc, nhưng rất nhiều người trong số họ vẫn không thể tìm được việc làm khi tình trạng suy thoái xảy ra năm 1958 và rồi tái diễn năm 1960.

Những công nhân có vị trí tốt là những người vừa trẻ vừa có chuyên môn. Tình trạng thất nghiệp của họ tính trung bình là khoảng năm tháng rưỡi. Những công nhân trẻ và có tay nghề bậc trung thì không tìm được việc trong khoảng thời gian trung bình là bảy tháng rưỡi. Những công nhân già có tay nghề phải mất tám tháng rưỡi. Cuối cùng là những công nhân có tay nghề bậc trung đã có tuổi (công nhân vận hành máy móc khoảng hơn 40 tuổi) thì trung bình thời gian thất nghiệp là hơn một năm. Những công nhân đã cao tuổi và không có chuyên môn thì phải chịu cảnh thất nghiệp trong thời gian khoảng mười bốn tháng.

Hầu hết những công nhân này trải qua một giai đoạn sa sút thật kinh khủng. Trong số những người có thể tìm được việc làm thì khoảng gần 40% trong số những người này có thể tìm được việc ở vị trí thấp hơn so với trước đây. Các công nhân có chuyên môn thì làm những công việc chỉ cần tay nghề bậc trung hoặc thậm chí là công việc lao động phổ thông. Hầu hết những người này không trở thành người nghèo khó. Họ thấy bị làm nhục và bị đánh giá thấp nhưng không bị đẩy xuống dưới mức tối thiểu. Vào cuối những năm 1950, một số những công nhân cao tuổi, những công nhân có tay nghề bậc trung và những người da đen đã bước vào nước Mĩ khác. Họ vốn là công nhân của một ngành công nghiệp có tổ chức tốt và có mức lương khá cao. Rốt cuộc họ lại trở thành nghèo khó.

Những sự việc đó đã xảy ra ở Detroit, Michigan và về thực chất điều đó cũng giống như ở Saint Micheal, Pennsylvania hay là ở Chicago, bang Illinois. Những năm 1950 và đầu những năm 1960, một xã hội với công nghệ đồ sộ và khả năng cung cấp một mức sống phù hợp cho mọi công dân đã đón nhận hàng triệu người lao động quay trở lại làm việc. Một số người trong đó lại vẫn sống tồi tệ và kết thúc tại nơi họ từng sống trước khi có ân sủng của nhà nước phúc lợi. Nhiều người chịu tụt hậu nhưng không trở nên bần cùng hóa.

Trong chương tiếp theo có miêu tả tỉ mỉ hơn về phạm vi của sự phát triển này trong ngành công nghiệp ở nước Mĩ. Tuy nhiên, ở phần này dữ liệu chủ yếu không được trình bày theo thống kê mà là của cá nhân. Theo những ghi nhận của chúng tôi ở chương đầu, sự tổn thất về mặt tâm lí là một trong những mặt chủ yếu của cảnh nghèo khó. Điều tồi tệ nhất đang xảy ra đối với những người công nhân này là bỗng nhiên họ cảm thấy chính bản thân họ là những người bị loại bỏ, không nơi nương tựa. Lúc đó một xã hội thịnh vượng đã không còn là thực tế, hay thậm chí không còn là niềm hi vọng mà là một chuyện để nhạo báng.

III

Những con người bị bỏ rơi lâm vào cảnh nghèo khó là trường hợp đặc biệt, nổi bật của nạn nghèo khó vô hình xảy ra ở nước Mĩ khác.

Như đã nói ở trên, tình trạng thất nghiệp trong những năm 1930 là một vấn đề chung của cả xã hội. Một phần tư lực lượng lao động phải lang thang ngoài phố và mọi người đều bị ảnh hưởng. Các doanh nghiệp lớn thì bị phá sản về cổ phiếu, doanh nghiệp nhỏ thì hoạt động không thành công do ảnh hưởng của môi trường chung; những người lao động trí óc cũng bị sa thải như tất cả những công nhân khác. Từ thực tế này đã hình thành một cách hiểu về “thời điểm tốt”: nếu những con số thống kê chỉ ra rằng bây giờ có nhiều người có việc làm hơn trước đây thì đó là sự phồn vinh; nếu số lượng việc làm giảm xuống, khoảng từ 4 tới 6 triệu người tạm thời mất việc, đó là sự suy thoái.

Nhưng các cách hiểu của những năm 1930 khiến cho chúng ta không nhìn nhận được thực tế. Bây giờ, có thể (hay hơn thế, thực tế) số lượng công nhân có thể tăng lên (hay hiểu cụ thể hơn là số lượng đó thực sự tăng), tiêu thụ được mở rộng cũng như sản xuất phát triển mạnh bên cạnh tình trạng trì trệ cục bộ. Vào giữa giai đoạn thịnh vượng chung, sẽ vẫn có nhiều loại công việc, nhiều lĩnh vực và những ngành công nghiệp lớn chứng kiến cảnh nghèo khó, thiếu thốn. Nước Mĩ quen thuộc có mức sống cao ngày càng phát triển hơn nữa; còn nước Mĩ khác với sự nghèo khó thì tiếp tục đi xuống.

Giáo sư John Dunlop ở Trường Đại học Harvard đã đưa ra những nhận xét đặc biệt soi tỏ khi miêu tả về quá trình này. Ông đã lưu ý rằng, vào giai đoạn những năm 1930, nạn thất nghiệp xảy ra hàng loạt; giai đoạn sau chiến tranh, thất nghiệp xảy ra theo tầng lớp. Những nhóm lao động đặc biệt bị loại riêng ra do sự vận hành của nền kinh tế và phải chịu thiệt thòi, trong khi những lao động khác sẽ được hưởng sự thịnh vượng của xã hội.

Khi nạn thất nghiệp theo tầng lớp xảy ra, một đạo luật đặc biệt bắt đầu có hiệu lực cho người ta thấy rằng, tốt hơn là cứ chịu cảnh khốn khổ khi những người khác đều khốn khổ cả. Điều này đã tạo điều kiện cho những người bảo thủ và các đối thủ khác của chương trình hoạt động liên bang có thể đưa ra các số liệu về sản xuất và tổng số những người thất nghiệp đều ở mức cao kỉ lục. Một công dân bình thường thừa nhận rằng, điều này có nghĩa là thời điểm tốt là không phổ biến; tầng lớp công nhân chịu tác động của những điều kiện suy thoái thì bị lãng quên hoặc phớt lờ.

Giai đoạn những năm 1950 và đầu những năm 1960, những người bị xuống cấp và thậm chí bị đẩy vào cảnh nghèo khó chủ yếu làm việc trong các ngành công nghiệp sản xuất hàng loạt. Năm 1929, theo Cục Thống Kê Lao động, lực lượng lao động chân tay chiếm 59%, lực lượng lao động trí óc chiếm 41%. Nhưng đến năm 1957, tỉ lệ lao động chân tay đã giảm xuống còn 47%; các ngành nghề dịch vụ đã tăng lên đến 53%. Những con số này đưa ra một biểu đồ về tình trạng giảm công ăn việc làm của ngành công nghiệp khi nền kinh tế nhìn chung đang trên đà phát triển.

Theo quan điểm của nhiều người, sự phát triển này là một dấu hiệu chỉ ra rằng, nước Mĩ đang trở thành một xã hội phi giai cấp, phi dân chủ về mặt kinh tế. Họ lập luận rằng, quốc gia này đang ngày càng có nhiều lao động trí óc và lao động không dùng đến chân tay. Nhưng có một điều mà quan điểm này không đề cập đến, đó là có ít nhất một bộ phận trong quá trình thay đổi này đang bị tụt hậu, đó là khi một công nhân chuyển từ công việc thuộc ngành công nghiệp có tổ chức công đoàn sang công việc của một ngành dịch vụ không có công đoàn thì anh ta bị giảm mức lương, điều kiện làm việc và niềm tự hào. Ở đây, một lần nữa chúng ta cần đề cập đến một vấn đề xã hội của các quan điểm khác nhau. Các giai cấp trở thành một cái gì đó không cụ thể - có ít bóng dáng những người mặc áo xanh và những khu vực dành cho công nhân ăn trưa hơn - nhưng những thiệt thòi của giai cấp thì vẫn còn đó, và trong một số trường hợp thậm chí còn tăng lên.

Do vậy, Chính phủ đã đưa ra một thông báo vào năm 1960 rằng trong thời kì có nhiều việc làm vào những năm 1950, một phần năm số lao động thất nghiệp là từ các ngành công nghiệp và các khu vực đình trệ triền miên. Tại một thời điểm như thế, tỉ lệ thất nghiệp của những người lao động chân tay cao gần gấp 3 lần so với những người lao động trí óc. Trong những khu vực đình trệ, 1/4 số công nhân bị thất nghiệp khoảng hơn nửa năm. Một tỉ lệ khá cao trong đó là đàn ông có gia đình, có con cái ăn theo phụ thuộc vào mình. Tình trạng thất nghiệp đối với những người da đen cao hơn gấp 2,5 đến 3 lần so với những người da trắng.

George Meany, chủ tịch tổ chức AFL-CIO, chú trọng vào bản chất giai cấp của thất nghiệp với một vài con số đơn giản sau: khoảng giữa những năm 1953 và 1959, có khoảng 1.500.000 việc lao động chân tay bị loại bỏ khỏi nền kinh tế, chiếm 11% trên tổng số; cùng thời điểm đó, số lượng công nhân có chuyên môn và nhân viên văn phòng tăng lên khoảng 600.000 người.

Trong suốt giai đoạn này, số lượng người thất nghiệp được coi là “bình thường” thì vẫn ngày một tăng. Sau thời kì suy thoái năm 1949, tỉ lệ thất nghiệp khoảng 3,1% vẫn còn tồn tại trong sự thịnh vượng của xã hội; sau thời kì suy thoái năm 1954, con số này đã tăng lên tới 4,3%; và sau giai đoạn phục hồi kinh doanh từ sự suy sụp năm 1958, có đến 5,1% lực lượng lao động vẫn thất nghiệp. (“Sự phục hồi” của năm 1961 đã bắt đầu từ con số gần 7% số lao động thất nghiệp). Tính theo thập kỉ, tỉ lệ thất nghiệp “bình thường” của năm 1958 tương đương với ti lệ thất nghiệp của giai đoạn suy thoái năm 1949.

Nhưng - và đây là điều quan trọng đối với văn hóa nghèo khó ở nước Mĩ - cần phải nhấn mạnh rằng, những con số này bao gồm cả sự gia tăng tình trạng thất nghiệp trong một thời gian dài. Sự tình cũng đã khá tồi tệ đối với một số lao động khi bị nghỉ việc từng tuần lễ. Khi chuyện này diễn ra hàng tháng, hay thậm chí là hàng năm, thì đó không đơn thuần chỉ là một trở ngại. Đây là mối đe dọa cơ bản tới đời sống của những người đó, mối đe dọa bần cùng hóa. Có thể nói một cách chính xác và khách quan theo cách nhìn nhận của Cục Thống Kê Lao động là: “Mức tăng trung bình của tình trạng thất nghiệp được tính bởi số lượng lớn hơn những người bị thất nghiệp liên tục”.

Một khi sự suy thoái đã xảy ra ở một khu vực, cuộc sống nơi đó dường như không còn phát triển nữa. Cơ sở đóng thuế thu nhập thu hẹp lại, các dịch vụ công cộng sa sút; một kiểu tan rã của thành phố xảy ra. Những ngành công nghiệp có mức lương thấp có thể xuất hiện, nhưng đó là một sự khai thác dựa trên khó khăn, chứ không phải là một cách giải quyết. Hay nói cách khác là không có điều gì xảy ra. Sau đó thì một vòng luẩn quẩn lại bắt đầu. Với lí do là khu vực đó nghèo và vì đã nản lòng nên các nhà sản xuất không muốn mở nhà máy tại đó; cũng vì thế mà vùng này càng trở nên nghèo hơn. Cục Thống Kê Lao động còn nói: “Tuy nhiên, thực tế là một khu vực có tỉ lệ thất nghiệp cao tương phản với một khu vực thịnh vượng, lại lần lượt có ảnh hưởng tới các ngành công nghiệp bị thu hút bởi khu vực này”. Điều đơn giản hơn là có thể thấy rằng không ai, đặc biệt là các công ti, bị thu hút khi họ cảm nhận được sự thất bại.

Năm 1961, chính Quốc hội đã trực tiếp đứng ra giải quyết vấn đề này. Cách giải quyết của Quốc hội phù hợp đối với những người lao động đang trở nên nghèo khó, cũng như với những người trong thế giới kinh tế hạ cấp. Một khoản tiền ít ỏi, tội nghiệp được dành riêng để tái đào tạo các cá nhân. Tầm quan trọng chính là các khoản cho vay có thể sẽ giúp cho các khu vực đình trệ phát triển các ngành công nghiệp. Khoản tiền được sử dụng vẫn không đủ, theo như phân tích của chính quyền là cơ quan soạn thảo ra điều luật. Nhưng hơn thế nữa, không có điều khoản thực tế nào cho kế hoạch phát triển vùng, với việc tấn công ồ ạt vào các cơ sở không đủ khả năng quản lí và trong tình trạng bi quan, đang nhiều lên trong khu vực đình trệ.

Theo như bài viết này, những người mới bị loại bỏ phải đương đầu với một tương lai ảm đạm như những người cũ: Chính phủ Liên bang, một lực lượng đủ mạnh để hành động, thì không thể đi đến một chương trình có hiệu quả. Kết quả là nếu tình hình này tái diễn thì nó sẽ mở rộng phạm vi của nước Mĩ khác, một sự “tuyển mộ” mới những người nghèo.

Nhưng sau đó có những người đã tìm ra hướng giải quyết một cách dễ dàng, họ có thể nói với ai đó làm thế nào để tránh rơi vào tình trạng nghèo khó. Lời khuyên của họ được tóm tắt một cách ngắn gọn như sau: “Hãy hành động!”. Tuy nhiên, một lần nữa, lại là sự mỉa mai quen thuộc. Những người nghèo thường là những người không thể giúp gì cho chính bản thân họ. Và những người chịu thương tổn nhiều nhất do tình trạng thất nghiệp theo tầng lớp gây nên chính là những người không thể hành động.

Tình trạng thất nghiệp ở những khu vực đình trệ tác động lên những người đã lập gia đình và có con. Nó ảnh hưởng tới những công nhân cao tuổi, những người đã từng là những công dân kiểu mẫu và đã từng phải dành dụm, tiết kiệm để mua một căn nhà. (Theo các nhà thống kê, “việc có được một căn nhà riêng có lẽ là một chướng ngại vật quá khó khăn để họ có thể di chuyển ra khỏi khu vực dư thừa lao động”). Việc này liên quan đến những người lao động có tay nghề bậc trung và những người lao động không có chuyên môn, những người sẽ không có khả năng để tìm được việc làm ổn định ngay cả khi họ chuyển đến một nơi khác.

Hậu quả đảo ngược cũng xảy ra ngay tại những nơi làm việc: điều mà trong dự định là một lợi thế thì lại là một thiệt thòi. Trong giai đoạn sau chiến tranh, rất nhiều người kêu gọi các công đoàn thỏa hiệp về các “khoản phụ cấp ngoài”. Họ tin tưởng rằng việc này tạo ra một sự ổn định cho những công nhân hưởng lương và có thể sẽ mang lại sự an toàn cho họ về tiền lương hàng năm. Và chắc chắn sẽ có những mối lợi đáng kể. Nhưng một trong những hậu quả của quá trình này phát sinh khi một khu vực hay một ngành công nghiệp trở nên trì trệ. Cũng chính vì những khoản phúc lợi và đặc biệt là do có hệ thống lương hưu, nên số lượng công nhân bỏ việc đã giảm. Ông Arthur M. Ross ở Trường Đại học California đã phát biểu về “chế độ phong kiến công nghiệp”, một chế độ đã trói buộc những người công nhân với nhà máy họ đang làm việc.

Hãy lấy trường hợp các hầm mỏ làm ví dụ về điểm này. Các hợp đồng của Liên hiệp Công nhân mỏ đã chỉ ra rằng, một công nhân có đủ tư cách hưởng mức lương hưu là 100 đô la một tháng khi anh ta 60 tuổi, đã phải làm việc liên tục 20 năm trong giai đoạn 30 năm cuối của quá trình làm việc. Những công nhân có thâm niên làm việc trong hệ thống này thì không được phép chuyển từ một công ti này sang công ti khác, hay thậm chí là từ một công ti mỏ này sang công ti mỏ khác cùng ngành trừ khi xảy ra sự cắt giảm số lượng công nhân mỏ. (Và trong những năm 1950, số lượng công nhân mỏ giảm xuống hơn một nửa: từ 441.631 người xuống còn 218.600 người).

Các khu mỏ đóng cửa. Một người chỉ cần thêm một hoặc hai năm để có quyền hưởng lương hưu cứ quanh quẩn chờ đợi sống trong hi vọng rằng một điều gì đó có thể xảy ra, anh ta có thể có việc làm để được hưởng lương hưu. Nếu một công nhân đã làm việc được 20 năm thì thường có khuynh hướng cứ đợi ở nhà cho đến khi nhận được lương hưu. Với cả hai loại người đề cập ở trên, cảnh túng thiếu, vô công rồi nghề, chán nản, sự suy nhược sẽ dần tăng lên.

Sự tiến triển trong trường hợp này, như đã thường xảy ra ở nước Mĩ khác, đã hoàn toàn bị đảo ngược. Kế hoạch tính lương hưu được thương lượng để mang lại sự an toàn và một cuộc sống ổn định cho người công nhân đã trở thành sự trói buộc đối với khả năng cơ động của họ. Việc này đã trói buộc anh ta vào số phận của một công ti, một ngành công nghiệp, hay là một khu vực nào đó. Công việc đó cũng kìm hãm sự chuyển đổi của anh ta nếu như công việc của anh ta không tiến triển tốt.

Cuối cùng, có một vài lí do đơn giản khác để họ không nỡ rời bỏ công việc họ đang làm. Có lẽ họ có con đang đi học và họ không muốn tách chúng ra khỏi bạn bè đã quen; có lẽ giống như những thợ mỏ, là do họ ở trong một “cánh” hay một nhóm tộc người và họ không thể tưởng tượng nổi cuộc sống sẽ như thế nào nếu họ tách ra khỏi cách sống quen thuộc. Khi đi qua những thị trấn than và thép ở khu vực Pennsylvania và Tây Virginia, người ngoài thật khó có thể tưởng tượng được rằng, những công nhân làm việc ở đó đang ngày càng yêu mến những ngọn đồi bị đục khoét và sạt lở này. Thực tế đã là như vậy.

Nói tóm lại, nhận xét của những công dân thuộc tầng lớp trung lưu có cuộc sống thoải mái là: “Tôi không thể hiểu được vì sao những người đó lại không chuyển tới nơi khác, nhưng tôi đoán có lẽ là do họ lười”. Có rất nhiều lí do tại sao họ không thể chuyển đi nơi khác; trong nhiều trường hợp thì cuộc sống không có gì thay đổi nếu họ có chuyển đi nơi khác. Họ không phải là những người chịu cảnh thất nghiệp theo chu kì hay tạm thời. Họ thường là những người có chức năng bị xóa bỏ trong nền kinh tế.

Liệu có những trợ giúp nào được nhà nước phúc lợi và các tổ chức công đoàn tạo nên để giải quyết những vấn đề này không?

Câu trả lời là “Có”. Những công nhân này sẽ có cuộc sống dư giả hơn trước khi có New Deal  và sự phát triển ồ ạt của phong trào công đoàn công nghiệp. Nhưng câu trả lời “Có” phải được thực hiện theo cách thông thường: những người cần có nhiều nhất sự bảo vệ và giúp đỡ lại nhận được ít nhất. Rõ ràng là những công nhân đang có nguy cơ rơi xuống vực thẳm và rơi vào nước Mĩ khác nhận được sự hỗ trợ ít nhất của xã hội.

Ở các nhà nước công nghiệp, nơi mà lực lượng lao động có tổ chức có sức mạnh chính trị, mức bồi thường thất nghiệp thường là cao. Ở những nhà nước lạc hậu, nơi mà cảnh nghèo khó tai hại nhất đang tồn tại, mức bồi thường thất nghiệp lại thấp. Thậm chí sau đó, giáo sư Seymour Harris thuộc Trường Đại học Harvard đã chỉ ra rằng việc bồi thường thất nghiệp những năm 1950 chiếm ít hơn 1% mức lương lao động so với thời điểm cuối những năm 1930. Bất kì mức bồi thường nào cũng có ưu điểm thực tế: mái nhà không bị sập ngay cùng một lúc.

Trong suốt những năm 1950, khoảng nửa số người thất nghiệp nhận được phúc lợi xã hội và nửa còn lại thì không. (Công việc của họ không nằm trong quy định của pháp luật; họ phải làm ca, làm những công việc đơn giản và họ không thể làm việc lâu hơn một năm để có thể nâng cao tay nghề). Những người lao động với những kĩ năng có thể bán được thì dùng khoản tiền này để chuyển sang một công việc mới. Còn những người khác thì có một khoảng thời gian nghỉ ngơi trước khi họ phải đương đầu với cảnh nghèo khó thường nhật.

Tinh thần bảo thủ khiến những người phải đương đầu với cảnh bần cùng hóa phải tìm kiếm một tổ chức trợ giúp. Trên thực tế, họ đã không làm như vậy. Những người đang dần lâm vào cảnh nghèo khó nằm trong 1/3 số người ở giữa đấu tranh và thành công trong giai đoạn những năm 1930 và 1940. Những người này có niềm tự hào, có tinh thần và những việc cuối cùng mà họ muốn làm đó là hướng tới các khoản phúc lợi. Thượng nghị viện nghiên cứu trường hợp phá sản của Công ti Packard đã chỉ ra rằng thậm chí những công nhân đã từng thất nghiệp, lang thang ngoài phố trong thời gian hơn một năm đã không nộp đơn xin cứu trợ. Họ sẽ được nhận những công việc với mức lương thấp, họ sẽ phải hạ thấp chuyên môn của mình và phải chấp nhận sự tủi nhục hơn là đi tới phòng phát tiền trợ cấp.

Và những người cuối cùng bắt buộc phải tìm đến sự trợ giúp thì phải đối mặt với sự xuống cấp đặc biệt, nhất là khi họ đã từng làm việc rất chăm chỉ và có trình độ nghề nghiệp điêu luyện trong thời kì đỉnh cao của mình. Để nhận được sự trợ giúp công cộng, họ có thể bị yêu cầu phải thế chấp nhà cho nhà nước cho đến khi trả hết nợ và nhà nước có quyền tịch thu tài sản của họ khi họ chết. Mơ ước của người Mĩ về việc tiết kiệm để dành cơ hội cho con cái họ đã tiêu tan trong tình trạng rối rắm quan liêu.

Nếu như tiếp diễn quá trình trở lại tình thế cũ, quá trình gạt bỏ những người đã từng nỗ lực làm việc, thì nước Mĩ khác sẽ phát triển trong suốt những năm 1960.

IV

Những con số thống kê có thể được ghi lại theo cá nhân và vắn tắt, những tình cảnh trớ trêu có thể được tập hợp khi ta nhìn tới những sự việc đã xảy ra khi Nhà máy Armour ở thành phố Oklahoma bị đóng cửa vào tháng 6 năm 1960.

Khi Nhà máy này đóng cửa, có khoảng 325 công nhân vẫn đang tiếp tục làm việc. Tại Nhà máy đã có sự cắt giảm tuần tự thêm số lượng công nhân, do đó lực lượng lao động cuối cùng đã “già” (76% số công nhân trên 40 tuổi). Vấn đề lớn nhất đầu tiên của họ là họ đã tham gia vào thời kì phát triển tín dụng những năm 1950. Những phương tiện “kì diệu” mở rộng việc tiêu thụ đã đổ vỡ vào khoảnh khắc việc đóng cửa Nhà máy được thông báo. Chẳng hạn, Hiệp hội Tín dụng hiểu rằng những người này sẽ có thể bị thất nghiệp trong một thời gian dài (và trong những vụ đóng cửa nhà máy đóng gói thịt hộp, các chủ nợ khác đã nắm được vấn đề). Nợ được trừ vào khoản tiền phải trả khi kết thúc hợp đồng.

Phần lớn 325 công nhân đều mắc nợ. Với 265 người trong số họ, số tiền nợ trung bình là 900 đô la. Vào những thời điểm thích hợp, đây sẽ là đề tài được đưa ra trong các hoạt động tôn vinh sức mạnh của nền kinh tế, nhưng bây giờ chưa phải thời điểm. Hệ thống bồi thường thất nghiệp quy định rằng giai đoạn chờ đợi đến khi có đủ điều kiện bồi thường sẽ được ước tính dựa trên tổng số các khoản chi trả khi kết thúc hợp đồng. Tuy nhiên, với các khoản nợ đã được trả hết, việc thanh toán thực sự thường là ít hơn một nửa so với con số trên lí thuyết. (Nhà máy với lực lượng lao động trẻ và nợ nhiều hơn thậm chí lại có vấn đề gay cấn hơn).

Những công nhân đặc biệt này là một phần lực lượng lao động của “tầng lớp trung lưu” nổi tiếng. Hơn một trăm người trong số họ có nhà riêng, một vài người thì không phải trả tiền thế chấp tài sản. Nhiều người gần đây lại tiếp tục mua sắm vì ngay trước khi phá sản Nhà máy Armour đã có thông báo là nó đang mở rộng. Đối với những người có nhà cửa và mắc nợ, việc di chuyển là cực kÌ phức tạp.

Dù sao cũng có đến 1/2 số công nhân được điều tra đã tỏ ra sẵn sàng đòi lại các khoản tiền đã đóng góp cổ phần và chuyển đi nơi khác. Khi sự việc đó xảy ra, không một công nhân nào được đảm bảo về công việc trong các ngành công nghiệp ở những bang lân cận vì đang có nhiều nhà máy cắt giảm việc làm. (Trong ba năm từ 1956 đến 1959, các ngành công nghiệp đã cắt giảm vĩnh viễn khoảng 30.000 công việc). Do đó, di chuyển không phải là giải pháp thực sự, thậm chí với cả những người có thể làm điều đó.

Hầu hết những người ở thành phố Oklahoma sẽ không tìm lại được việc làm đều đặn. Ở phía đông thành phố Saint Louis, tình hình tương tự như thế đã xảy ra, 50% số công nhân không có việc làm thường xuyên trong vòng 8 tháng sau khi nhà máy đóng cửa; ở Fargo , 1/3 số công nhân vẫn lang thang sau một năm thất nghiệp; còn ở Chicago, chỉ có gần 1/2 số công nhân tìm được việc làm ổn định sau 16 tháng.

Những công nhân này là những người mới bị bỏ rơi: họ bị đưa vào thế bất lợi về các khoản lương hưu, tín dụng, sở hữu nhà cửa, cuộc sống yên ổn và các khoản tiền tiết kiệm, họ là những người đáng được tự hào, những người sẽ cung cấp thêm một số thành viên mới cho nước Mĩ khác.

Những người nghèo khó, già cả của thế giới kinh tế hạ cấp, những người mới lâm vào cảnh nghèo khó ở những khu vực và những ngành công nghiệp suy thoái - đó là thành phần chính của nạn nghèo khó ở thành thị Hoa Kì.

Cho đến nay, những nhóm người này cho thấy rằng họ không nằm trong nhóm những người được hưởng phúc lợi xã hội. Nếu như họ cố gắng xoay xở để sống, nếu như họ tiến lên được thì đó không phải là nhờ vào sự giúp đỡ của Chính phủ Liên bang. Phần lớn những người này không có hi vọng thực sự để tiến lên. Giống như hầu hết những người dân của nước Mĩ khác, họ không có khả năng tự lo cho bản thân, cho dù đó không phải là lỗi của họ.

Đầu những năm 1960, Hoa Kì đã cẩn thận thu thập tài liệu về cảnh ngộ của những người bị xã hội bỏ rơi này. Không còn nghi ngờ gì nữa, những báo cáo trước Quốc hội cùng với thống kê của Chính phủ đã xác định và chỉ rõ hoàn cảnh cực khổ của những người công nhân đó. Nhưng sau khi cố gắng gặp gỡ những người lao động này, chỉ ra những điều họ cần giúp đỡ thì xã hội đã quay lưng lại với họ. Xã hội đã đưa ra một mức lương tối thiểu, không phù hợp nên đã gạt bỏ một số những người tuyệt vọng nhất của thế giới kinh tế hạ cấp sang một bên; đưa ra điều luật về khu vực suy thoái mà chính những tiêu chuẩn của nó không thể giải quyết vấn đề.

Kết quả là cảnh nghèo khó ở thành thị của những người bị bỏ rơi lại có cơ hội tồn tại. Rất lâu sau khi cuốn sách này được xuất bản, những công nhân già, không còn khả năng làm việc, những người trên 40 tuổi, những người đã kết hôn và có gia đình, những người sinh ra trong một nền công nghiệp lạc hậu hoặc hệ thống trường học chất lượng kém sẽ sống giữa một xã hội thịnh vượng. Nếu như người ta chưa làm được một điều gì đó thì nước Mĩ khác có thể phát triển rộng hơn.

Chương 3. Những cánh đồng phì nhiêu

Tại thành thị có những người mà sự phát triển đối với họ là sự xáo trộn, là một mối đe dọa hơn là một điều hứa hẹn. Nhưng điều đó càng đúng hơn với những người nghèo ở nông thôn.

Trong giai đoạn hậu chiến tranh, nền nông nghiệp nước Mĩ tiếp tục biến đổi theo cách thức căn bản nhất. Là kết quả của công cuộc cơ khí hóa, một cuộc di cư khổng lồ ra thành thị đã diễn ra. Nhưng dù có cho đó là một cuộc cách mạng nông nghiệp, cơ cấu lại toàn bộ đời sống nông thôn, thì thật đáng ngạc nhiên tỉ lệ người nghèo vẫn không hề thay đổi.

Dĩ nhiên là những nông trang hợp nhất lớn đã được hưởng lợi. Những người tiêu dùng ở thành thị cũng vậy. Nhờ có những thành tựu về mặt công nghệ, người Mĩ chỉ cần chi một khoản tiền nhỏ trong tổng thu nhập của mình cho lương thực - trung bình khoảng 20% - ít hơn so với bất kì một quốc gia nào khác trên thế giới. Và từ năm 1949, giá lương thực đã tăng ít hơn so với giá của nhiều mặt hàng khác tính theo chỉ số giá cả sinh hoạt. Rõ ràng nông nghiệp là một trong những thành tựu nổi bật của xã hội phồn vinh.

Cùng lúc đó, tình trạng nghèo đói có lẽ là khắc nghiệt nhất và cùng cực nhất đã diễn ra ở những vùng nông thôn nước Mĩ.

Trong những năm gần đây, rất ít người quan tâm đến dân lao động di cư. Họ không chỉ là những nạn nhân hiển nhiên nhất của những thành tựu công nghệ nông nghiệp, mà cảnh cùng quẫn của họ còn được tạo ra do sự tiến bộ. Trong cơ cấu nông nghiệp mới, rất nhiều người buộc phải làm việc trong một thời đoạn ngắn ngủi, công việc quá tinh tế không thể dùng máy móc, lại quá bẩn thỉu, không ai chịu làm, trừ người đã khánh kiệt. Vì vậy, những người da đen ở miền Nam, người Mexico ở bang Texas, người Anglo ở California đều bị đẩy lên những chiếc xe tải chật cứng và bắt đầu trường đoạn khổ ải của họ.

Dân di cư không phải là những nạn nhân duy nhất. Ở một đất nước nơi mà người ta vẫn tấu lên những bài diễn văn nhân ngày mùng 4 tháng Bảy về những ưu điểm của “trang trại gia đình”, có tới hàng triệu trang trại như vậy là những trung tâm nghèo khó và lạc hậu. Những nông dân không phải chuyển cư, những nhân công của công nghệ nông nghiệp mới cũng phải chịu cảnh khốn khó cùng với những người chủ nhỏ. Vì nền công nghiệp đã lan đến miền Nam và các khu vực nông thôn khác của đất nước, nên những ông chủ độc lập ở những nông trang thu nhập thấp trở thành nguồn cung cấp nhân lực cho nền công nghiệp tiền công thấp. Chắc hẳn có một chương trình nông nghiệp được quảng bá rộng rãi ở thủ đô Washington. Nhưng ở đây, thậm chí hơn cả nhiều thành phố khác, nhà nước phúc lợi chỉ dành cho tầng lớp trung lưu và người giàu. Còn người nghèo, những người vẫn sống ở những cánh đồng phì nhiêu thì đơn giản là đã bị bỏ quên.

Họ là những người khó mà nhận được dù chỉ một xu từ các khoản trợ cấp cho nông nghiệp. Lương thực dư thừa được giữ gìn và kiểm soát rất chặt chẽ; còn con người thì không. Do vậy, những người đàn ông và phụ nữ này đã hình thành nên nền văn hóa nghèo khó của họ ngay trong lòng sự giàu có; họ thường bị đói trong khi những cánh đồng thì sản xuất nhiều hơn bao giờ hết trong lịch sử loài người.

I

Cái đẹp có thể là chiếc mặt nạ che giấu sự xấu xa. Đó là những gì đang diễn ra ở Appalachia.

Đi suốt vùng đất này, đặc biệt là vào mùa xuân và mùa thu, người ta có thể nhận thấy vẻ yêu kiều, thoáng đãng, những ngọn đồi cao, những dòng suối trong mát và cây cỏ tốt tươi. Bởi vậy, con người ở đây luôn say mê với cuộc sống núi đồi của họ. Họ thực sự gắn bó với từng mảnh đất và cách sống của mình. Nhiều người trong số họ từ chối hành động “hợp lí”; họ ở lại ngay cả khi cùng khổ là số phận.

Không chỉ có vẻ đẹp tự nhiên che mắt cư dân thành thị về hiện thực của những ngọn đồi này. Người dân ở đây là dân cư miền núi. Họ thuộc dòng dõi người Mĩ cổ xưa, nhiều người trong số họ mang dòng máu Anglo-Saxon và họ vẫn lưu giữ những truyền thống từ xa xưa. Nhận thấy ở họ hình ảnh lãng mạn về cuộc sống núi đồi: tự do, tự lực và mạnh mẽ, một khách du hành có thể đi xuyên qua các thung lũng và chỉ quan sát được những điều kì lạ. Nhưng không hẳn chỉ có vậy: cảnh tượng núi non bỗng nhiên để lộ ra những ngọn đồi bị phạt ngang, bị băm chém, những thị trấn nhỏ nhem nhuốc nấp dưới bóng những tòa nhà đổ nát.

Thật trớ trêu bởi mọi thứ khiến cho những vùng đất canh tác thành cảnh điền viên đối với các lữ khách thành thị thì lại cũng góp phần khiến người dân ở đây không ngóc đầu lên được. Họ phải chịu cảnh khốn cùng dưới quyền uy của cái đẹp.

Dù những sườn dốc và những thung lũng hẹp đều là những cảnh tượng hấp dẫn, nhưng chúng cũng là nguyên nhân dẫn đến một nền nông nghiệp kém hiệu quả. Yếu tố địa lí đã trở thành một thứ lỗi thời trong xã hội công nghệ. Ngay cả khi những người nông dân có tiền thì các máy móc cũng không tạo ra được nhiều điều khác biệt. Bởi vậy, rõ ràng là người dân không thể xoay xở để mưu sinh trên những miền đất khô cằn.

Các mùa trong năm ở đây đầy sức sống. Du khách nhận thấy điều này trong vẻ rực rỡ của mùa xuân, trong không khí trong lành của mùa thu, trong nét hấp dẫn tươi trẻ của mùa hè. Dĩ nhiên, du khách sẽ không đến đây vào mùa đông. Song sức cuốn hút của thời tiết cũng có nghĩa là sự bất lợi cho mùa màng. Đất đai vẫn khô cằn, thậm chí còn không thể canh tác được trong phần lớn thời gian trong năm.

Nhưng du khách có thể nói, dù có thu nhập thấp chăng nữa, thì phải chăng người dân đã thoát cảnh lo âu và sự khắc nghiệt của hệ thống công nghiệp quy mô lớn? Có lẽ chuyện hoang tưởng này đã từng chứa đựng một sự thực. Nhưng hiện nó càng ngày càng trở nên dối trá. Hơn thế, có một số người đã nản chí ngày càng lún sâu vào vũng bùn nghèo khó và mất dần hi vọng. Trong tình cảnh đó, họ giống như những kẻ nghèo khó sống cảnh gầm cầu ổ chuột nơi thành thị.

Trong suốt những năm 1950, 1.500.000 người đã rời khỏi Appalachia. Họ còn trẻ, thích phiêu lưu, mong muốn kiếm tìm cuộc sống mới. Rồi cuộc sống tha hương khiến họ hợp lại với nhau thành nhóm người nghèo thành thị. Một tờ báo ở Cincinnati  đã đề cập đến “50.000 người tị nạn” ở thành phố này. Họ dần trở thành những người già cỗi, không còn sức sáng tạo, thất bại. Theo cách diễn đạt trong một công trình nghiên cứu về bang Maryland, toàn bộ vùng đất này tràn ngập “tâm trạng thẫn thờ và tuyệt vọng”.

Xin lấy ví dụ về cách nói của một phóng viên về tầng lớp tiểu điền chủ, những người nông dân và công nhân công nghiệp bị sa thải ở Appalachia: “Toàn bộ người dân ở đây đã đoàn kết với nhau một cách bấp bênh bởi một thứ bánh lương khô làm từ bột mì và sữa. Chỉ có chương trình ăn trưa ở trường học mới mang lại những bữa ăn tươm tất cho nhiều trẻ em. Chờ cứu trợ trở thành cách sống của những người dân miền núi đã từng hãnh diện và xông xáo hoạt động. Những người công nhân không còn hữu ích ở các hầm mỏ và những người nông dân không thể đua tranh với nền nông nghiệp cơ khí hóa ở miền Tây đã tự mình trở thành những món hàng dư thừa ở khu vực miền núi”.

Có lẽ báo cáo thống kê ấn tượng nhất về cảnh ngộ khốn khổ của những người đàn ông và những người phụ nữ là bản báo cáo được trình bày trong một nghiên cứu tiến hành ở Kentucky: đầu thập niên 1960, 85% thanh niên ở khu vực này đã phải rời đi, nếu không họ sẽ phải chấp nhận cuộc đời nghèo túng khốn khó. Và một miền đất không có giới trẻ là một miền đất không có hi vọng, không có tương lai.

Quả vậy, thật khó có thể tìm thấy bất cứ một cơ sở nào để lạc quan ở khu vực này. Tuy vậy, nhiều bang ở vùng Appalachia đã đề xuất một chương trình có những hoạt động cứu trợ căn bản đối với cảnh ngộ quá túng quẫn của những người dân nơi đây. Nhưng sự thẳng thắn trong cách phân tích của họ đã làm phần lớn những mục tiêu mà họ đề ra bị thất bại. Chẳng hạn, có một nghiên cứu đã ước tính những người dân Appalachia cần ít nhất hơn một triệu việc làm mới nếu khu vực này muốn bắt kịp với những khu vực còn lại của nước Mĩ. Hiện giờ, cái vòng luẩn quẩn này vẫn đang tiếp diễn khiến sự phát triển có vẻ như không thể diễn ra: miền đồi núi thật đẹp và cổ kính nhưng lại tụt hậu về kinh tế; những người trẻ tuổi vẫn đang rời đi; do tình trạng nghèo khó này nên ngành công nghiệp hiện đại vẫn ngập ngừng không định đến đây và ngành nông nghiệp thì ngày càng trở thành một vấn đề ngoài rìa.

Chất lượng đường sá rất tồi. Có chưa đến 1/2 dân cư đã học một hoặc hai năm trung học. Không ai có kĩ năng nghề nghiệp. Động cơ thúc đẩy công nghiệp chính là tiền lương thấp, bóc lột mạnh mẽ sức lao động của con người. Ở Appalachia, điều đó có nghĩa là sự xuất hiện của các nhà máy dệt và may mặc. (Đây là sự kết hợp cổ điển giữa ngành công nghiệp và nông nghiệp trả công rẻ, sẽ được mô tả chi tiết hơn ở những trang sau).

Một số công việc có thể được thực thi. Đường sá có thể được cải thiện và đạt được những yêu cầu mà nền công nghiệp hiện đại đòi hỏi - nhưng cần có các khoản trợ cấp của Liên bang. Giáo dục và đời sống văn hóa ở khu vực cũng có thể được cải thiện. Có thể có việc lập kế hoạch cấp khu vực. (Đáng chú ý là có sự tham gia của Lực lượng đặc nhiệm của tổng thống Kennedy chuyên hoạt động ở những khu vực yếu kém nhằm thực thi một kế hoạch đặc biệt riêng cho khu vực này dưới tên gọi: Vì người dân Appalachia). Toàn bộ cơ cấu của tình trạng tụt hậu và sa sút, kể cả cơ sở hạ tầng yếu kém, không có sự kiểm soát nguồn nước, cùng cuộc đấu tranh chống xói mòn đất đai đều có thể được giải quyết.

Một chương trình như vậy phải có quy mô thật lớn. Nó đòi hỏi phải có một sự cam kết căn bản từ phía Chính phủ Liên bang. Mở đầu thập niên 1960, nước Mĩ đã vui mừng chào đón sự xuất hiện của Luật về những khu vực bị đình trệ với một khoản ngân quỹ lớn dành riêng cho miền Nam. Nhưng những người đề ra luật này cũng thừa nhận rằng, khoản tiền đầu tư cho ngành công nghiệp là rất nhỏ và ngân quỹ đầu tư cho hoạt động đào tạo lại và giáo dục cũng chỉ chiếm một tỉ lệ không đáng kể. Có vẻ như khu vực Appalachia sẽ tiếp tục đi xuống, những vùng đồi núi xinh đẹp ở đây sẽ trở thành nơi trú ngụ của một nền văn hóa nghèo khó và tuyệt vọng, nơi đây sẽ trở thành một vùng đất dành riêng cho những con người già cỗi, lãnh đạm và lạc lõng.

Đối với những du khách thành thị thăm viếng cảnh núi đồi, vẻ đẹp ở đây sẽ còn mãi. Có lẽ huyền thoại về những người dân vùng núi quyết đoán, hạnh phúc và sống giản đơn cũng sẽ còn mãi. Nhưng đằng sau tất cả những điều huyền diệu đó, ẩn dưới những ngọn đồi dốc đứng và trong những thung lũng sâu là một tình trạng tồi tệ về xã hội khó tin.

II

Appalachia là một vùng đất hiển nhiên quan trọng trong một tiến trình có quy mô lớn hơn. Bởi đằng sau cảnh ngộ khốn khó của những người dân nơi đây và tình cảnh nghèo khó ở nông thôn trên toàn nước Mĩ là một thứ biện chứng lạ lùng: cuộc cách mạng công nghệ trong nông nghiệp đã hình thành những điều kiện duy trì sự nghèo khó.

Một trong những phân nhóm chính của nền văn hóa nghèo khó ở nông thôn có một đặc tính kì lạ: nó bao gồm cả những người nghèo có sở hữu tài sản.

Trong suốt ba thập niên qua, công cuộc cơ khí hóa đã làm hồi sinh các vùng nông thôn nước Mĩ. Theo Bộ Nông nghiệp Hoa Kì, tỉ lệ đầu tư trung bình cho mỗi nông trang đã tăng gấp 6 lần vào giai đoạn giữa những năm 1940 và 1959. Thời gian làm việc dành cho sản xuất lương thực đã giảm mạnh từ cuối Chiến tranh Thế giới I (và ngay sau Chiến tranh Thế giới II, lượng thời gian này đã giảm trung bình 7 trăm triệu giờ mỗi năm). Vì vậy đã có mức giảm gần 2 triệu đơn vị nông trang từ năm 1930.

Ở trên đỉnh cao của xã hội nông nghiệp là số ít các nông trang tập đoàn và những chủ nông trại lớn. Đối với họ, cách mạng công nghệ có nghĩa là lợi nhuận khổng lồ và những thành tựu sản xuất vô cùng to lớn. Năm 1954, năm điều tra toàn diện ở các nông trang, khoảng 12% các chủ trang trại đã kiểm soát được hơn 40% đất đai và thu hoạch được khoảng 60% sản lượng cây trồng. Đó là những người được hưởng lợi đáng kể nhờ áp dụng công nghệ tiên tiến trên đồng ruộng.

Còn dưới đáy hoạt động nông nghiệp Mĩ là hơn một triệu nông trang. Chúng chiếm 40% trong tổng số các nông trang thương mại ở Hoa Kì, nhưng chỉ đóng góp được 7% sản lượng nông nghiệp. Cảnh ngộ của những người nông dân nơi đây cũng giống như cảnh ngộ của những người làm thuê thất học sống ở những khu nhà ổ chuột: những nông trang lớn hoạt động càng có hiệu quả và càng hiện đại, những phát minh sáng chế càng nhiều thì người nghèo càng tụt hậu.

Vì vậy, người ta cho rằng sự tiến bộ này chẳng là gì hơn một công việc thường ngày buồn tẻ khi nó được xét từ một nền văn hóa nghèo khó ở nông thôn. Chẳng hạn, vào năm 1954, mỗi nông dân đã phải tăng gấp đôi sản lượng năm 1944 của họ để duy trì sức tiêu thụ tương đương. Việc đó thật dễ dàng hoặc còn dễ hơn đối với các ông chủ lớn có những nông trang vận hành như một nhà máy, nhưng là nhiệm vụ bất khả thi đối với những tiểu chủ hoạt động độc lập. Ngay cả khi hàng chục ngàn người trong số họ có rời bỏ đất đai và đến thành phố thì tỉ lệ của họ không mấy thay đổi trong xã hội nông nghiệp.

Những khu vực tập trung đông người nghèo có sở hữu tài sản là miền Nam, vùng Tây Bắc Thái Bình Dương, vùng dãy núi Rocky Mountains và bang New Mexico. Người ta nhận thấy người dân ở đây đã được Bộ Nông nghiệp mô tả một cách chuẩn xác là “những người nông dân phụ thuộc vào nông trang của họ với tính chất là một nguồn thu nhập chính nhưng lại không thể tạo ra một cuộc sống đầy đủ từ công việc nhà nông”. Những ngôi nhà thường là rất ọp ẹp, không có nước hoặc khu vệ sinh. Với trường hợp những nông dân da đen ở miền Nam, cuộc điều tra về nhà ở năm 1950 cho biết 98% nhà ở của họ hoặc ở trong tình trạng tồi tàn hoặc thiếu các công trình dẫn và chứa nước.

Người ta cũng lưu ý rằng, thật đáng ngạc nhiên tỉ lệ những người dân này trong nền nông nghiệp nước Mĩ đã không thay đổi trong suốt một thời gian dài, bất chấp mọi biến chuyển dù là sâu rộng nhất và sự rời bỏ đất đai ồ ạt. Nơi ăn ở của họ cũng là một thực tế dai dẳng. Vào giữa thập niên 1950, hai nhà xã hội học nông thôn, Charles P. Loomis và J. Allan Beegle , đã tiến hành một cuộc điều tra về những khu vực nông thôn yếu kém. Họ nhận thấy tình trạng ở những khu vực này đã kéo dài từ những năm 1930. Chính sách kinh tế - xã hội mới và sự phồn thịnh thời hậu chiến chỉ đi lướt qua những khu vực này mà không thực sự đến được với họ.

Tuy nhiên, trong những năm này, khu vực tập trung chủ yếu sự nghèo khó nông thôn là miền Nam. Ở Virginia, chẳng hạn như ở Tây Virginia và Nam Carolina, hơn 1/2 số nông trang đều bị Bộ Nông nghiệp xếp hạng thu nhập kém. Các bang Kentucky, Tennessee, Alabama, Mississippi, Arkansas và Louisiana cũng là những khu vực gần kề mức tụt hậu về nông nghiệp. Đồng thời, những bang này cũng tạo nên vành đai nghèo khó kéo dài từ giữa eo biển Atlantic tới phía Nam và phía Tây.

Thông tin thống kê có thể làm sáng tỏ vấn đề này một cách rõ ràng. Những người chủ nông trang nghèo này đang sống trong một xã hội với một hệ thống nông nghiệp sản lượng đặc biệt cao. Nhưng, theo thống kê của Chính phủ, vào giữa những năm 1950 có tới 56% gia đình nông dân có thu nhập thấp, thiếu một hoặc nhiều chất dinh dưỡng cơ bản trong bữa ăn thường ngày. Người nghèo ở nông thôn không sống nhờ vào việc nhà nông còn tồi tệ hơn: 70% phải chịu cảnh thiếu dinh dưỡng này. Vì vậy, cái đói đang tồn tại giữa cảnh sống dư dật.

Dĩ nhiên, lương thực chỉ là một khía cạnh trong văn hóa nghèo khó nông thôn. Trong một công trình nghiên cứu về miền Nam Appalachia được tiến hành tại Viện Nghiên cứu Tuskegee, người ta phát hiện ra rằng, khu vực này có tỉ lệ tử vong ở trẻ sơ sinh cao hơn các khu vực khác trong nước, tỉ lệ tuyển quân bị loại cao hơn, tỉ lệ bác sĩ tính trên một ngàn người dân cũng thấp hơn và lại già hơn. Trong nhiều trường hợp, tình hình giáo dục cũng kém hơn ở các khu ổ chuột đô thị.

Người ta có lẽ đã hi vọng Mississippi là một trong những trường hợp đặc biệt về sự bần cùng hóa của người có tài sản ở nước Mĩ. Năm 1956, bang này có 211.000 nông trang. Trong số đó, 60% có diện tích dưới 50 mẫu Anh, 60% có sản phẩm lương thực trị giá dưới 1.200 đô la, 8% sử dụng các loại máy móc và 81% phải thu hoạch bông bằng tay. Cần thiết phải nhấn mạnh rằng tình trạng nghèo khó toàn diện như vậy không phải là tình trạng nghèo khó của dân di cư. Trong số 628.000 công nhân, 200.000 nông dân, chỉ có 2.000 người di cư. Đa số những người này đều là thành viên của những gia đình có nông trang; một số ít đáng kể thường xuyên làm thuê công việc chân tay.

Khi cho rằng tình trạng nghèo khó nông thôn tập trung nhiều nhất ở miền Nam, người ta còn chỉ ra khía cạnh chủng tộc của nó.

Ở một bang như bang Mississippi, nông dân nghèo da đen không đơn thuần chỉ chịu cảnh bần cùng hóa, họ còn phải gánh chịu nạn khủng bố. Những người da đen ở miền Nam từng gây nên những sự kiện đấu tranh đòi hòa nhập bằng cách tẩy chay và biểu tình đều là người thành thị. Tập trung với số lượng lớn, hình thành nên các cộng đồng, họ có sức mạnh gắn kết xã hội, có khả năng chống chọi với những thế lực phân biệt chủng tộc. Nhưng những người da đen ở nông thôn thì lại bị cô lập, sống ở một nơi tụt hậu và ngu dốt. Bởi vậy, họ chính là đối tượng hoàn hảo của những phương thức khủng bố truyền thống.

Có hai cách khiến tình trạng nghèo khó ở những nông trại da đen miền Nam này trở thành một điều thực sự khủng khiếp. Đảng 3K cực đoan phân biệt chủng tộc hay Hội đồng Công dân đều có thể sử dụng cách thức hăm dọa và bạo lực. Một chiếc ôtô tiến đến gần một kẻ lang thang lúc nửa đêm là một mối đe dọa. Hoặc những người phân biệt chủng tộc có thể đòi hóa đơn ở một cửa hàng địa phương, hoặc thậm chí còn loại bỏ những nhóm lĩnh canh. (Hàng trăm ngàn nhóm đó đã biến mất trong hai thập niên vừa qua). Ở hạt Fayette, bang Tennessee, mọi biện pháp kĩ thuật đều đã được sử dụng. Những người da đen đăng kí tham gia bầu cử chợt nhận ra rằng họ không thể mua được các loại hàng cung cấp, không có sự giúp đỡ của bác sĩ hay bất cứ một sự trợ giúp nào khác từ phía cộng đồng. Bởi vậy, những người vốn không cam chịu, dũng cảm đứng lên đòi quyền lợi của họ đã bị trục xuất khỏi vùng đất này.

Những người nông dân nghèo ở hạt Fayette đã chứng tỏ tinh thần dũng cảm và năng lực cạnh tranh phi thường. Họ đã biến tình cảnh khốn khó của mình trở thành một biểu trưng dân tộc và xây dựng “Làng tự do” cho mình. Nhưng đối với nhiều người da đen khác ở miền Nam xa xôi, nạn khủng bố vẫn lộng hành. Họ nghèo và phần nào nguyên nhân dẫn đến tình cảnh nghèo khó đó chính là sự sợ hãi và cam chịu ô nhục.

Tôi nhớ là đã có lần được trò chuyện với một trong số các nhà lãnh đạo cộng đồng người da đen ở Mississippi. Ông ta nói cho tôi biết tất cả những âm mưu đằng sau sự hăm dọa mà tôi đã mô tả. Khi ông ta đến với những người da đen khác đang tham gia đăng kí bầu cử, cảnh sát đã bao vây họ. Họ phải trải qua một cuộc kiểm tra kéo dài và dĩ nhiên họ bị đánh trượt trước những giám khảo da trắng, vì vậy nhà lãnh đạo kia cho rằng thật khó mà nhớ nổi Hiến pháp của Mississippi khi những người bao vây họ là các quan chức thù địch và mang theo vũ khí .

Những chi tiết cụ thể về tình cảnh của những nông dân nghèo có lẽ cứ thế nhân lên không ngừng: các bang ở miền Nam nơi tập trung tình trạng nghèo khó nông thôn, theo bất kì một chỉ báo thống kê nào mà người ta có thể hình dung ra cũng là khu vực nghèo nhất, thấp kém nhất và tồi tàn nhất của nước Mĩ. Nhưng có lẽ tuyên bố tóm lược và ấn tượng nhất về vấn đề này là tuyên bố được trình bày thông qua một biểu đồ thống kê cụ thể của Bộ Nông nghiệp. Các nhà kinh tế học của Chính phủ đã lưu ý rằng, số các đơn vị nông trang có thu nhập thấp đang giảm (một kết quả tất yếu của quá trình bỏ đất đai ra đi). Nhiều người đã tranh thủ diễn biến này để lập luận rằng, tất cả rồi sẽ ngày càng tốt đẹp hơn, chậm rãi, dễ dàng và tiến triển tự nhiên. Khảo sát lại quan điểm này, Bộ Nông nghiệp đã đưa ra đánh giá về tình trạng thu nhập thấp “tương đối” được thể hiện qua biểu đồ mức thu nhập của những người nông dân này xét trong tương quan với những thành quả đã đạt được ở phần còn lại của xã hội, trong khoảng thời gian giữa những năm 1929 và 1954. Kết luận của họ đã làm cho quan điểm tự mãn này bị lật tung lên.

Năm 1929 có gần 1.700.000 nông trang có thu nhập thấp, chiếm 35,8% trong tổng số các nông trang thương mại. Trong suốt thời kì đình trệ, con số này đã tăng cao khi tình trạng thất nghiệp trở lại với vùng đất này. Năm 1939, tỉ lệ nêu trên tăng lên 39,2% trong tổng số các nông trang thương mại. Trong thời kì chiến tranh, tỉ lệ này giảm mạnh. (Dân cư nông nghiệp thu lợi nhờ cách thức bình ổn giá cả và tiền lương trong thời chiến). Nhưng ở giai đoạn hậu chiến tranh, bản thân mô hình cũ lại lặp lại. Năm 1949, những nông trang có thu nhập thấp chiếm 30,3% trong tổng số các nông trang thương mại, và năm 1954 là 32,2%. Trong 1/4 thế kỉ, số những nông trang có thu nhập thấp đã giảm xuống khoảng một triệu. Nhưng bất chấp những thay đổi to lớn, tỉ lệ các nông trang này chỉ giảm 3%. Năm 1929, 1/3 số những nông trang thương mại ở Mĩ là nơi tập trung nghèo khó; năm 1954, số liệu tương quan vẫn không hề thay đổi.

Tuy nhiên, vẫn tồn tại một quan điểm khác cho rằng tình hình này không đến nỗi tệ như người ta tưởng. Một số người cho rằng công nghiệp đã đến với những vùng đất này. Tất cả số liệu của Chính phủ đều cho thấy ngày càng có nhiều người ở những nông trang có thu nhập thấp vào làm việc trong các nhà máy. Do đó, vấn đề này cuối cùng rồi cũng sẽ được giải quyết. (Mọi người đều có thiên hướng nghĩ rằng sẽ dễ dàng tìm ra lối thoát nếu người ta xem một nước Mĩ khác nghèo khó là chuyện thường tình).

Giả định căn bản của quan điểm này có tính thực tế: việc làm nông nghiệp bán thời gian ngày càng tăng, đơn giản vì 1/3 số người ở tầng đáy xã hội không thể hỗ trợ cho những người dân sống nơi đây. Nhưng một lần nữa lại xuất hiện cái biện chứng mỉa mai như sợi chỉ xuyên suốt thứ văn hóa nghèo khó. Hoạt động công nghiệp ở những vùng đất này không quan tâm đến việc nâng cao tinh thần và xã hội. Nó muốn nông thôn nghèo khó tồn tại vì tình trạng này sẽ đem lại nguồn lao động giá rẻ và dễ sai khiến. Kết quả là có những khoản bổ sung thu nhập, nhưng thực tế căn bản diễn ra là người dân vốn sống ở những vùng nông thôn nghèo khó hiện đang phải sống một phần thời gian ở các khu công nghiệp trì trệ. Họ phải gánh chịu những điều tồi tệ nhất ở cả hai thế giới này.

Một nghiên cứu của chính quyền ở vùng thung lũng Tennessee đã tổng kết lại tình trạng này: nghiên cứu cho rằng sự gắn kết giữa hoạt động nông nghiệp thu nhập thấp và công nghiệp thu nhập thấp đang tiến triển. Có vẻ như nghèo khó, ở một chừng mực nào đó, có thể có ích nếu nó được vận dụng và khai thác một cách hợp lí.

III

Trong bài “Những cánh đồng phì nhiêu”, Woodrow Wilson Guthrie  đã viết:

Đó là một công việc thật khó khăn đối với đôi tay của tôi,

Đôi chân tôi đã đi qua một con đường khô rát,
Không chỉ có những vùng hạn hán phía Tây,
Còn sa mạc nóng bức và núi non lạnh lẽo.
Tôi đã làm công ở những vườn đào, vườn mận,
Đã ngủ trên nền đất dưới ánh trăng,
Ở bên lề thành phố bạn sẽ thấy chúng tôi
Đến cùng với bụi và đi cùng với gió.

California và Arizona, tôi đã lao động trong bao mùa thu hoạch,

Từ miền Bắc tới tận Oregon tôi đã hái hoa bia,

Đào củ cải đường và hái những chùm nho,
Dọn bàn ăn với những cốc rượu vang sóng sánh.
Những cánh đồng màu mỡ từ hoang mạc khô cằn,

Từ những đập khe sâu nơi nước nguồn chảy xiết,

Dân di cư chúng tôi có mặt ở khắp mọi miền

Để đấu tranh cho đến khi nào chiến thắng.

Ồ, chúng ta vẫn ngao du trên dòng sông của bạn và của tôi,

Trên những thung lũng xanh tôi sẽ làm việc cho đến khi nào gục ngã,

Tôi sẽ bảo vệ đất đai như cuộc đời muốn vậy,

Những cánh đồng màu mỡ muôn đời tự do!

Một trong những điểm đặc trưng nhất về các thành phố của Mĩ là khó mà có thể nhận ra từng hạng người trên đường phố. Trang phục rẻ tiền và ngày càng giống nhau hơn. Những bộ áo quần “vô sản” cũ kĩ - mũ vải và quần áo lao động, hoặc biến mất hoặc đã bị cất kín ở những cửa hàng may mặc.

Nhưng khi bạn đến thành phố Stockton, bang California, một trung tâm của dân lao động di cư, sự thực hoàn toàn trái ngược. Người ta chủ yếu lao động chân tay trên những cánh đồng. Tất cả đều đội mũ rộng vành; tất cả đều có nước da rám nắng, đôi khi còn chuyển màu nâu sậm; và tất cả đều mặc quần áo lao động bằng vải bò. Tầng lớp trung lưu, những người bán hàng và trên thực tế là những tất cả những người khác đều là những người Mĩ mà ta quen gặp, những người cư trú ở thành thị. Dân di cư ở Stockton đều là người “Anglo” (chủ yếu là da trắng chứ không phải là người Mexico), nhưng người ta vẫn cứ nghĩ đó là hai chủng tộc khác nhau. Tá điền làm việc trên những cánh đồng luôn mặc áo ngoài giống một thứ bao bì.

Stockton là một thành phố có khoảng 90.000 dân định cư. Ở thời kì đỉnh cao của quá trình di cư, dân di cư ở đây còn nhiều hơn cả dân định cư. Có khoảng một trăm ngàn dân di cư đang sinh sống ở đây. Họ ngủ ở bất cứ chỗ nào có thể, kể cả ở ngoài trời. Họ ăn ở bất cứ chỗ nào có thể (và đôi khi bất cứ khi nào có thể).

Nông thôn California là vùng nông thôn giàu có nhất nước Mĩ và tình cảnh khổ ải ở đây cũng có lẽ là khủng khiếp nhất. Người dân làm việc 10, 11 và 12 giờ mỗi ngày trong cái nóng bức 38oC . Đôi khi ở đây không có nước uống; có lúc phải dùng đến những thùng nước lớn. Phụ nữ và trẻ em phải làm việc với cường độ cao và với những máy móc nguy hiểm. (Năm 1961, Uỷ ban Phúc lợi Công nghiệp cho biết có 500 trẻ em bị thương tật mỗi năm). Trẻ nhỏ được mang ra đồng và đặt trong những “chiếc nôi” bằng thùng gỗ.

Ở vùng Stockton, khoảng 1/3 dân di cư là người Anglo, 1/3 khác là người Mĩ gốc Mexico. Khoảng 15% là người Filipino  số còn lại là người da đen. (Ở vùng bờ biển phía Đông, dân di cư chủ yếu là người da đen). Và ở bất cứ nơi đâu, người Bracero (dân lao động di cư từ Mexico) cũng là những mối đe dọa đối với dân lao động người Mĩ.

Tôi đã đi đến nhiều cánh đồng với một nhà lãnh đạo của Uỷ ban Tổ chức Lao động Nông nghiệp thuộc AFL-CIO. Ông ta đã lớn lên từ vùng đất này và hiểu rõ đồng ruộng nơi đây từ khi còn là một đứa trẻ. Qua mỗi cánh đồng, ông ta đều cho tôi biết những ai đã và đang làm việc tại đây. Mỗi khi nói về một nhóm người Bracero, giọng ông đều trở nên gay gắt.

Ông nói: “Họ là những người nghèo. Đó là lí do tại sao họ đến đây và làm việc để kiếm một số tiền ít ỏi. Nhà chủ trả cho họ tiền công rẻ mạt và họ biết công đoàn không thể tổ chức họ lại. Bởi vậy, dân lao động ngày càng bị trả công thấp hơn. Chúng tôi không muốn làm tổn thương những con người nghèo khổ này; họ cũng giống như chúng tôi. Nhưng không thể giúp đỡ họ để làm tổn hại đến chúng tôi. Hãy chờ Chính phủ đề ra một chính sách trợ giúp cho người Mexico hay một cái gì đó đại loại như vậy. Nhưng hãy để cho người lao động nông nghiệp Mĩ sống một cuộc sống tươm tất hơn mà không phải thù ghét những người nghèo khác”.

Ở Stockton, cũng như ở hầu hết những nơi tập trung đông dân di cư trong khu vực, người lao động phải “chuẩn bị đi làm” từ lúc 3 giờ sáng. Đa số họ sống ở những khu nhà ổ chuột và họ ở đó để bán mình cho thị trường lao động. Nhiều người làm thuê theo cách khoán sản phẩm hoặc theo giờ. Ở một số nơi thuộc bang California, việc trao đổi nhân công thường xuyên được rao trên hệ thống truyền thanh công cộng với một giọng phát thanh chua gắt, rao giá một tạ hay một thúng hoa quả.

Khi người lao động nhận làm thuê, họ sẽ được đưa đến cánh đồng mà họ sẽ phải làm việc. Tiền công được thỏa thuận chặt chẽ, các quy định an toàn lao động thường không tồn tại; và tiền công không được trả cho thời gian dịch chuyển từ nơi này đến nơi khác. Ở phía Nam Stockton, dọc theo bờ biển Riviera gần Santa Barbara , tôi nhớ mình đã chứng kiến một nghịch cảnh lạ lùng: đường bờ biển xanh tươi, những dãy núi ven biển và những căn nhà giàu có, có một chiếc xe tải đi ngang qua, chật ních những người Mĩ gốc Mexico với vẻ mặt dửng dưng đang trở về nhà từ nơi làm việc.

Các con số thống kê đều cho thấy tiền công của dân di cư là rất thấp - chúng sẽ được trình bày một cách ngắn gọn - nhưng vẫn còn che đậy được tình cảnh khốn khó của cuộc sống này. Tiền công thường được trả theo sản phẩm. Người nào thu hái được nhiều sẽ được trả công cao. Phụ nữ và trẻ em phải làm việc cực nhọc để kiếm nửa đô la hoặc còn ít hơn thế sau một giờ lao động, họ làm 10 giờ trong cảnh nóng như thiêu như đốt để nhận được số tiền chưa đến 5 đô la. Năm 1960 và 1961, Hiệp hội Nông dân đã gây sức ép trên toàn vùng Stockton nhằm gia tăng mức lương nhưng kết quả không thay đổi được nhiều. Người lao động bị trả lương thấp và cạnh tranh với nhau bằng mức khoán.

Dĩ nhiên, sự khổ nhục này không chỉ diễn ra trên những cánh đồng. Ở Stockton, nhiều người Anglo phải sống trong những khu nhà ổ chuột rẻ tiền (còn tốt hơn là phải sống ngoài trời nhưng vẫn thật khốn khổ). Họ ăn uống ở các hội truyền giáo. Khi làn sóng người Bracero tràn tới và trong thời giáp hạt, người ta vẫn thường phải chịu đói từ hai đến ba ngày.

Xa hơn về phía Nam, trong thung lũng Hoàng đế thuộc bang California, cuộc sống còn tồi tệ hơn ở Stockton. Một người bạn đã viết cho tôi đôi điều về những người dân nơi đây. Anh bạn tôi kể về một gia đình sống trong một căn lều và ngủ trên những tấm bìa hộp xếp bằng trên nền đất. Nhà không có lò sưởi và từ khi người đàn ông trong nhà bị những người Bracero đuổi ra khỏi đồng ruộng thì ở đây thường không có thức ăn. Người mẹ phải cho hai đứa con, một mới sinh và một mới 4 tuổi bú sữa vì đó là cách duy nhất mà chúng có thể ăn được. (Chi tiết câu chuyện này đã được trình bày trong cuốn Chùm nho phẫn nộ kể chuyện một cô gái trẻ đã cứu sống một người đàn ông Oakie suýt chết đói bằng sữa của mình. Cảnh này đã diễn ra gần 30 năm trước).

Hay chuyện một người đàn ông lang thang ở miền Nam California được thuê hái quýt. Anh ta làm việc trong một nhóm lao động có cả người Bracero, những gì thu hái được chỉ có rất ít trong khu rừng nhỏ nơi anh ta làm việc. Công việc khiến anh ta vất vả cả ngày. Vợ chồng anh ta phải trả 18 đô la mỗi tuần cho một phòng trọ sơ sài, chậu rửa không sử dụng được, còn nhà vệ sinh thì phải dùng chung. Cửa hàng mà anh ta và những người làm thuê khác đến mua đồ ăn là của một người chủ trại.

Nhưng thật đáng ngạc nhiên, đôi khi người ta vẫn nhận thấy sự hãnh diện nghề nghiệp, tình yêu đất nước ở một số người dân di cư. Tôi đã trò chuyện với một người Filipino ở Stockton và anh ta kể cho tôi nghe chuyện về một cộng đồng mà anh ta đã từng sống vài năm trước. Những người Filipino làm việc với nhau thành từng nhóm một cách thành công và hiệu quả. Kết quả là họ kiếm được nhiều tiền hơn các nhóm lao động khác. Họ là một nhóm thiểu số và chịu cảnh phân biệt chủng tộc. (Anh bạn người Filipino và tôi đã dùng bữa trong một nhà hàng Trung Quốc bình dân ở Stockton; có một kiểu quan hệ liên minh nào đó giữa các nhóm thiểu số). Nhưng như những gì vẫn thường diễn ra ở tầng đáy xã hội, những người này lại coi khinh những người lao động khác và cho họ là những kẻ cẩu thả và vô trách nhiệm.

Hay có một người Anglo đã sống rất lâu ở Stockton. Tôi hỏi tại sao anh ta lại ở đây thì anh ta nói: “Do nó ngấm vào máu rồi. Tôi đã thoát li 12 năm rồi”.

Mặc dù vậy, ấn tượng về dân di cư ở California không hẳn là sự lãng mạn và nhiệt huyết. Đúng hơn, đó là dấu ấn về một tình cảnh nghèo khó gần như thời Trung cổ ngay trong lòng sự giàu có dư thừa.

Hiện giờ, công đoàn đã lan đến những cánh đồng ở California, điều đó có thể thay đổi đôi chút tình trạng nghèo khổ này. Uỷ ban Tổ chức Lao động Nông nghiệp đã đặt trụ sở tại Thánh đường Lao động AFL , một ngôi nhà cổ kín đáo. Đại sảnh có rất nhiều nhà tổ chức người Anglo và người Mĩ gốc Mexico da màu. Họ đã đạt được một số thành quả, nhưng trước mặt họ còn rất nhiều rào cản quyền lực kinh tế, xã hội và chính trị khổng lồ của những ông chủ trang trại ở California.

Khi trò chuyện với những người hoạt động công đoàn trong dân di cư, người ta có cảm nhận về một tinh thần tương tự như tinh thần của phong trào CIO vào những năm 1930. Một nhà tổ chức công đoàn cho tôi biết, ông ta có thể nhận được sự ủng hộ của hàng trăm, thậm chí hàng ngàn người chỉ bằng cách nói với họ điều gì đó thật đặc biệt có khả năng thực thi. Những nỗ lực tổ chức công đoàn đã từng xuất hiện trong quá khứ, do những thành viên tận tâm nhất của phong trào lao động Mĩ thực hiện, nhưng họ đã thất bại vì thiếu tiền và thiếu sự hậu thuẫn. Một số người lao động đã lường trước điều đó, nhưng hoàn cảnh cùng cực đã khiến công đoàn không thể tập trung toàn khu vực để cùng hành động.

Ở đây, có lẽ là lần đầu tiên trong những năm qua, sinh viên tham gia vào cuộc vận động tổ chức công đoàn. Một nhóm thanh niên từ Trường Đại học California ở Berkeley rất đỗi kinh ngạc trước những gì họ được chứng kiến và họ đã họp nhau lại để giúp đỡ những người dân di cư. Một số trong số họ đã đến làm việc ở các đồng ruộng. Một số khác cố gắng triển khai một dự án cộng đồng cho dân di cư.

Nếu như phong trào lao động trên đồng ruộng mang hơi hướng tinh thần những năm 1930 thì những ông chủ cũng có xu hướng như vậy. Khi Uỷ ban Tổ chức Lao động Nông nghiệp tổ chức đình công trong suốt mùa thu hoạch rau diếp ở thung lũng Hoàng đế, các chủ trại đã dùng đến mọi biện pháp “phá vỡ tổ chức công đoàn” được biết đến trong lịch sử nước Mĩ. Vào giờ đi làm, nhiều chủ nhà trọ và bảo vệ đã được vũ trang đầy đủ. Những người đình công bị đánh đập và nhốt vào trại giam. Các “công dân tốt” thiết lập các uỷ ban và hăng hái giúp chủ trại thu hoạch mùa màng.

Cuộc đình công vào mùa thu hoạch rau diếp ở thung lũng Hoàng đế đã thất bại và không đạt được các mục tiêu đã đề ra nhưng cũng đã đưa ra một minh chứng thuyết phục về sức mạnh của những người lao động. Chiến lược đã lôi kéo được người lao động ngay từ giai đoạn đầu mùa thu hoạch ngắn ngủi và gây áp lực với các chủ trại về khả năng họ có thể mất toàn bộ mùa màng. Nhưng Uỷ ban Công dân và hơn hết là những người Bracero đã “cứu nguy” được tình thế. Vào thời điểm bộ trưởng Bộ Lao động đi thị sát để xác nhận là có một cuộc đình công hợp pháp và thấy rằng các tộc người Mexico không bị lợi dụng trong việc phá vỡ công đoàn thì phần lớn vụ mùa đã thu hoạch hoàn tất.

Nhưng với tất cả mọi khuynh hướng thoái trào và đấu tranh, tổ chức công đoàn vẫn là niềm hi vọng lớn nhất mà những người dân nơi đây đã từng có được. Các nỗ lực giành lấy một mức lương tối thiểu bằng luật pháp đã bị đánh bại (và những nỗ lực này, dù trong bất cứ trường hợp nào cũng phụ thuộc vào sức mạnh chính trị của phong trào lao động). Hành động của Tổ chức Công đoàn đã bị cản trở do thiếu tiền và do những tranh chấp quyền hạn trong nội bộ AFL-CIO. Mặc dù vậy, nó đã đưa vấn đề dân di cư ra trước công luận; nó đã chứng tỏ khả năng tồn tại của tổ chức công đoàn; và đó là một thiết chế quan trọng trong đời sống nước Mĩ quan tâm đến những con người bị tước đoạt.

Năm 1961, Ban chấp hành AFL-CIO đã tiến hành bỏ phiếu chấm dứt sự tham gia của mình vào phong trào công đoàn - một đòn đánh khác vào dân di cư. Nhưng hoạt động tổ chức vẫn tiếp diễn ở mức thấp hơn: tổ chức công đoàn vẫn là một niềm hi vọng lớn.

Tuy nhiên, chừng nào công đoàn chưa chiến thắng, chừng đó cái đói còn hoành hành trên những cánh đồng. Và ở xứ California xanh tươi và giàu có, tình hình lại sẽ giống như ở Santa Barbara trong “ngày hội”: một ngày, những người Mĩ gốc Mexico sẽ thực sự được mời đến trung tâm thành phố bởi vì họ “cổ xưa”, bởi vì họ là sợi dây liên hệ sống với quá khứ Tây Ban Nha; nhưng rồi ngày hôm sau, họ lại bị lãng quên và lại rơi vào cảnh nghèo túng.

IV

Ấn tượng chung về những người dân di cư ở California là khá mạnh mẽ. Nhưng điều quan trọng phải hiểu là sự khốn khó của họ và của những người tá điền mang tính quốc gia và cắm rễ sâu vào cơ cấu thực sự của nền nông nghiệp nước Mĩ. Vì vậy, ở đây xin đưa ra một số cứ liệu thống kê về khía cạnh này của nước Mĩ khác.

Những người thường xuyên lao động chân tay trên đồng ruộng (những người làm thuê cho cùng một ông chủ trong khoảng thời gian hơn 150 ngày) chiếm chưa đến 1/10 lực lượng lao động trên đồng ruộng và chiếm khoảng 1/4 số nhân công làm thuê. Họ sống tập trung chủ yếu ở những nông trang lớn đã được cơ khí hóa, một vài người trong số họ có trình độ tay nghề khá cao. Vào cuối những năm 1950, tiền lương trung bình mỗi năm cho một lao động nam là khoảng hơn 1.000 đô la. Ước đoán người da đen chỉ được một nửa trong số đó.

Tính trên cả nước, miền Tây và Tây Bắc là những khu vực có điều kiện tốt nhất dành cho dân tá điền: năm 1959, người lao động ở đây đã nhận được khoản tiền cao gấp đôi tiền lương trả cho những người lao động ở miền Nam và họ đã phải làm việc nhiều hơn. Dù vậy, thu nhập bằng tiền của họ cũng vô cùng thấp (khoảng 1.600 đô la ở những nơi có điều kiện tốt nhất) và ở những nơi này việc kiếm được nguồn lợi phụ cũng rất khó khăn.

Khó khăn chủ yếu của lao động làm thuê là nạn thất nghiệp. Đối với những người nghèo có sở hữu tài sản làm việc ở những nông trang độc lập, thực tế này bị che giấu, vì người chủ theo lí thuyết là “tự tạo việc làm” và không thể tính đến trong các thống kê về tình trạng không có việc làm. (Họ có thể được tính đến với tư cách là những người thất nghiệp vào thời điểm nông nhàn, thụ động hoặc không quan tâm đến việc làm). Nhưng thời gian rảnh rỗi của những người làm thuê chân tay có thể được các nhà thống kê xác định rõ ràng. Theo Bộ Nông nghiệp, chỉ có khoảng 1/3 trong tổng số người làm thuê chân tay có thu nhập phi nông nghiệp. Đối với đa số, năm nào công việc khó nhọc cũng chỉ tập trung trong một thời gian ngắn, còn lại là tình trạng thất nghiệp và thu nhập thấp triền miên.

Dân di cư cũng có một loại khó khăn khác xét về mặt thống kê: không ai có thể biết chính xác có bao nhiêu người dân di cư. Một quan sát viên cho rằng, Chính phủ nên tiến hành một cuộc điều tra về các loài chim di cư chứ không phải là một cuộc điều tra về những con người di cư.

Những người đến làm việc ở các nông trang thường xuất thân từ nhóm giai cấp bị truất quyền sở hữu. Họ là những người Mexico ở bang Texas, những người da đen ở miền Nam, người Puerto Rico, những kẻ nghiện rượu ở các khu nhà ổ chuột và người Oakie vẫn luôn sống trong cảnh nghèo khó từ những năm 1930. Ở vùng bờ biển phía Đông, khoảng 50.000 người đã chuyển cư từ bang Florida lên miền Bắc, họ chủ yếu là người da đen. Từ Texas có khoảng 75.000 người chuyển đến các bang miền núi và vùng Tây Bắc. Họ chủ yếu là người gốc Mexico. Ở những nông trang lúa mì giàu có từ Texas tới Canada có 50.000 lao động. Ở vùng bờ biển Thái Bình Dương, 100.000 lao động khác đang di cư. Và mỗi năm có tới 400.000 người Bracero di cư.

Tính tổng cộng, cả nam giới, phụ nữ và trẻ em, và tính cả người Bracero, có khoảng 2 triệu người đang sống và làm việc trong những điều kiện không phải dành cho con người. Năm 1959, bộ trưởng Bộ Lao động đã tính đến số tiền công trung bình mà người Bracero được nhận, cũng là số tiền mà những người khác được trả công: đó là nửa đô la cho một giờ đồng hồ. Vào cùng thời kì đó, một công trình nghiên cứu đã đưa ra ước tính rằng, một gia đình người di cư ở bang Texas với 5 nhân công làm việc trên đồng ruộng chỉ thu được hơn 3.000 đô la mỗi năm. Có nghĩa là mỗi nhân công chỉ có được 600 đô la cho cả một năm làm việc vất vả.

Người ta đã dùng một lí lẽ để biện minh cho hệ thống bần cùng hóa này, đó là dân di cư và tá điền không phải là những người lao động có năng lực. Một nghiên cứu đặc biệt của Thượng viện đã kết luận rằng, tính trong năm 1955, trung bình một tá điền đã làm việc bằng 110% khả năng làm việc của anh ta 25 năm trước. Số nhân công giảm 37%, nhưng hiệu suất lao động lại tăng thêm 54%. Dân di cư và tá điền đóng góp nhiều lợi nhuận cho sự phát triển này nhưng họ lại không nhận được ích lợi gì từ sự phát triển ấy.

Nhưng có lẽ trẻ em là những người phải chịu nhiều thiệt thòi nhất. Chúng phải làm việc trên những cánh đồng, dĩ nhiên là vậy. (Có những đạo luật cấm chuyện này nhưng chúng không được thực thi một cách thoả đáng và những gia đình cùng cực thì luôn trông chờ từng đồng xu mà lũ trẻ có thể kiếm được). Chẳng hạn, trong cộng đồng người Mexico ở Texas, trình độ học vấn cao nhất chỉ giới hạn là 6 năm học phổ thông, các cơ hội học tập rất hiếm, bị gián đoạn thường xuyên và thấp kém.

Tất cả những điều này đã được trình bày một cách rõ ràng và đáng tin cậy trong một công trình nghiên cứu của Hiệp hội Giáo dục Quốc gia: ở Florida, Texas và Illinois, 75% trẻ di cư bị thiểu năng trí tuệ.

Các số liệu thống kê về giáo dục này đề cập đến một vấn đề căn bản của tình trạng nghèo khó ở nông thôn đối với cả những người di cư và tá điền. Ngày càng nhiều người trong số họ xa lánh ruộng đồng. Quy mô trung bình của các nông trang ngày càng tăng; số các cơ hội thì ngày càng giảm. Năm 1950, Bộ Nông nghiệp đã ước tính sẽ có 40% thanh niên nông thôn trở thành lực lượng lao động dư thừa trong thập niên tới. Đến cuối thập niên này, một nhóm các nhà xã hội học nông thôn đã xem đây là một báo cáo không đúng sự thật. Tóm lại, cuộc di cư khổng lồ tách biệt khỏi đất đai ruộng đồng là một gánh nặng lớn đối với định hướng của giới trẻ.

Ở những thời điểm tốt đẹp, đây vẫn là một tiến trình khó khăn. Các công trình nghiên cứu đều chỉ ra rằng, trải qua một khoảng thời gian 50 năm, thanh niên nông thôn luôn bị tụt hậu so với giới trẻ thành thị trong cuộc cạnh tranh trên thị trường lao động thành phố. Trình độ giáo dục ở nông thôn thì thấp kém; thanh niên nông thôn ít có thông tin và hiểu biết về việc làm; những ước muốn ở nông thôn, chí ít cũng là ở nam giới, luôn ở mức thấp hơn những khát vọng nơi thành thị.

Cuối những năm 1950 và đầu những năm 1960, những trở ngại này ngày càng trở nên sâu sắc hơn. Đối với lớp thanh niên đổ ra các thành phố vào thời điểm cao trào của nạn thất nghiệp, khả năng kiếm được việc làm là rất mong manh. Và như đã lưu ý ở trên, quá trình tự động hóa đã phân cực nền công nghiệp, làm cho vấn đề kĩ năng tay nghề ngày càng trở nên quan trọng hơn, việc không được giáo dục ở trường học càng trở thành một điều bất lợi. Nhưng những người nghèo ở nông thôn vẫn bị trói buộc vào quá khứ, họ là những nạn nhân kép của khoa học công nghệ: phải sống tha hương do những tiến bộ máy móc nông nghiệp; không đủ khả năng sống ở thành phố do hệ quả của quá trình cơ khí hóa công nghiệp.

V

Trong giai đoạn mở cửa của chính quyền Kennedy, có một hiện thực chính trị quan trọng đã trở nên rõ ràng: phần lớn người dân nghèo ở nông thôn không có được tiếng nói thực tế ở nước Mĩ.

Những cuộc tranh luận về luật pháp ở những khu vực đình trệ diễn ra vô cùng phức tạp. Hình ảnh về miền Tây Virginia và cảnh khốn cùng của những công nhân mỏ than có lẽ là những hiện thực gây ấn tượng mạnh mẽ nhất trong tâm trí dân chúng. Phong trào lao động cũng tập trung sự chú ý vào tình cảnh của những công nhân thất nghiệp nơi thành thị, như trường hợp những người ở Detroit. Cuối cùng, bản dự luật cũng đem lại những điều khoản đáng kể dành cho các khoản vay nợ ở các bang miền Nam (có lẽ chủ yếu vì chính quyền Kennedy đang tìm kiếm sự ủng hộ cho luật về mức lương tối thiểu và sự ủng hộ cần thiết của những người Dixiecrat ). Mặc dù vậy, những khoản tiền này cũng chỉ ở mức tối thiểu.

Người nghèo ở nông thôn sẽ nhận được một số lợi ích từ hành động này, song điều quan trọng cần phải hiểu là diễn biến này chỉ mang tính nhất thời. AFL-CIO là một tiếng nói có trọng lượng trong các cuộc tranh luận, ít ra thì cũng không phải vì nó đại diện cho quyền lực chính trị có tổ chức (và phải lưu ý rằng, phong trào lao động đã đấu tranh cho vận mệnh của dân di cư và người nghèo nông thôn). Khi tổ chức này bị dồn vào chân tường bởi liên minh đầy uy lực của các thế lực bảo thủ và phản động, nó đã từ bỏ hi vọng về một đạo luật dành cho các khu vực bị đình trệ, một đạo luật có thể thực sự giúp đỡ các nhân công thành thị để họ có được các lợi ích theo những đường hướng khác.

Trong ngành nông nghiệp, tiếng nói có vai trò quyết định thuộc về Vụ Nông thôn, đại diện cho những người giàu có nhất, tầng lớp bảo thủ nhất của những người chủ trại. Vụ Nông thôn đang chống lại luật pháp dành cho các khu vực đình trệ. Những người Cộng hòa, thường kết liên với nông dân Mĩ trong các cuộc biểu quyết, cũng đứng trên quan điểm của tầng lớp trung lưu và thượng lưu trong nền kinh tế nông nghiệp. Dự luật do thượng nghị sĩ Everett Dirksen đề ra để thay thế cho Luật hiện hành do thượng nghị sĩ Paul Douglas nêu ra thậm chí còn không cho phép thực thi các khoản vay nợ dành cho các khu vực nông thôn.

Cuối cùng, Luật này cũng ra đời với tính cách là kết quả của hàng loạt các thỏa hiệp liên tiếp. Lực lượng bảo thủ đã biến nó thành một thứ luật thử nghiệm trong thời hạn 4 năm (Douglas và những người khác vẫn muốn biến nó thành một đạo luật vĩnh viễn). Quan trọng hơn thế, như đã được lưu ý từ trước, đề xuất về các công trình nghiên cứu toàn diện về khu vực, về một số kế hoạch đã đổ bể. Điều đó có nghĩa là các khoản trợ cấp cho những khu vực như Appalachia chỉ có thể được giải quyết trên cơ sở phi thể thức và không phối hợp. Ngân quỹ dành cho hoạt động tái đào tạo và giáo dục cũng bị hạn chế và chỉ dành cho khoảng 50.000 công nhân.

Bởi vậy, khi đương đầu với một vấn đề nghiêm trọng liên quan đến hàng triệu con người, thế lực chính trị bảo thủ có thể giảm các khoản trợ cấp đến mức tối thiểu. Và người nghèo ở nông thôn thì không thể có một người phát ngôn đủ năng lực để bênh vực cho tình cảnh của mình. Nếu họ được hưởng lợi thì chẳng còn gì phải chê trách hệ thống quyền lực.

Tình trạng này là một trong những vấn đề làm cho công luận hết sức lo lắng. Đối với hầu hết những người Mĩ ở tầng lớp trung lưu, cứu trợ cho “dân tá điền” là một khoản vô cùng tốn kém, một kiểu cướp trắng hàng triệu đô la ở thành thị đem cho các vùng nông thôn. Nhưng đa số nông dân nghèo lại không hề nhận được dù chỉ một xu từ những thứ luật này. Tiền công bình đẳng và các điều khoản đáng kể khác đều bị chốt lại ở các khu nông trang với các loại cây có tính thị trường lớn. Nông dân nghèo đã bị bỏ quên. (Đây cũng là một trường hợp khác của cái gọi là “chủ nghĩa xã hội cho người giàu và kinh doanh tự do cho người nghèo” được Charles Abrams  mô tả trong lĩnh vực nhà ở).

Tuy nhiên, người nông dân nghèo lại phải trả giá về mặt chính trị cho chương trình bất cân xứng này. Họ không được hưởng lợi từ hệ thống phúc lợi xã hội ở nông thôn, nhưng dân chúng thì lại không hề biết đến điều đó. Khi vấn đề pháp luật được đặt ra, những người nghèo không được bảo vệ lại phải gánh vác những trách nhiệm đúng ra chỉ thuộc về các chủ trại giàu có.

Đó là những con người bị đói ngay trên những cánh đồng phì nhiêu, những người không được hưởng nền giáo dục và không được sự chăm sóc của bác sĩ, không có ai đứng ra bênh vực cho họ. Các yêu cầu của họ vô cùng to lớn và không ngừng nảy sinh. Khi nền đại nông nghiệp tiếp tục tiến hành cuộc cách mạng trên các cánh đồng, cảnh ngộ khốn khổ của họ sẽ càng trở nên tồi tệ. Và những người cuối cùng phải trốn chạy ra các thành phố cũng hiểu ra rằng mình hoàn toàn chưa chuẩn bị chút gì cho cuộc sống phức tạp nơi thành thị. Họ là một phần của cái nghèo; họ bị đẩy từ nền văn hóa nghèo này sang nền văn hóa nghèo khác.

Vậy đâu là hi vọng cho những con người này?

Có một điều vô cùng trớ trêu trong đời sống chính trị nước Mĩ, đó là các vấn đề xã hội chỉ có thể được giải quyết khi các nghiên cứu căn bản được thực hiện và các biện pháp giải quyết vấn đề được chỉ ra, nhưng lại không có thế lực chính trị nào đủ năng lực để thực thi tiến trình đó. Đó là trường hợp nghèo khó ở nông thôn. Chẳng hạn, rõ ràng là những khu vực này đòi hỏi những con số thống kê toàn diện, các kế hoạch cẩn trọng và các chương trình có phối hợp. Việc đấu tranh cho quan điểm này đã bị thất bại trong cuộc tranh luận về luật cho các khu vực đình trệ, sẽ trở thành một trong những xung đột xã hội quan trọng trong những năm 1960.

Nếu không có một chương trình có quy mô lớn và chuẩn bị kĩ càng, tình trạng nghèo đói được mô tả trong chương này sẽ tiếp diễn.

Một lộ trình chủ yếu khác mang lại hi vọng là phong trào lao động. Sau nhiều năm hoạt động tuy chưa có hiệu quả nhưng nhiệt tình, tận tâm, những người di cư ở California đã chứng tỏ được một nỗ lực lớn. Vẫn còn quá sớm để nói rằng chiến dịch hiện thời sẽ thành công. Cuối cùng, những người di cư hoạt động công đoàn sẽ phải tìm ra một giải pháp nào đó để kiểm soát các công việc trên đồng ruộng, thông qua một hội nghị của những người làm thuê, hay có thể, như một số thành viên tổ chức công đoàn đã đề xuất, là thông qua một cơ quan tổ chức việc làm để có thể hiện thực hóa các mức lương và tiền công thỏa đáng. Tuy nhiên, những người chủ trại lại có quyền lực chính trị to lớn. Khi các phiên họp được tổ chức, họ dẫn chứng các công trình nghiên cứu của giới học giả và chỉ ra rằng, tiền công cho một giờ làm việc chỉ cần thêm một vài xu thôi cũng đủ làm phá sản hệ thống nông nghiệp giàu có nhất trên thế giới này. (Ở California, nhiều công trình nghiên cứu về nông nghiệp đã nhận được trợ cấp hoặc phải phụ thuộc vào những ông chủ trại lớn).

Nhưng tầm quan trọng của tổ chức công đoàn trên thực tế không bị hạn chế ở sự gia tăng các khoản thu nhập bằng tiền của những người phải lao động cực nhọc trên đồng ruộng. Một điều khác cũng quan trọng là thực tế nó sẽ giúp trao quyền cho các công dân vốn thấp cổ bé họng, cuối cùng, nó sẽ tạo ra một phong trào giúp dân nghèo nông thôn có quyền nói lên những điều họ muốn nói. Điều này đã có thể diễn ra ở California; và hiện tại những nỗ lực đó đang truyền xuống phía Nam nơi mà công nghệ nông nghiệp mới, do tạo ra các nhà máy trên đồng ruộng, cũng có thể tạo ra những điều kiện xã hội thuận lợi cho việc tổ chức công đoàn; điều này cũng có thể diễn ra trên toàn nước Mĩ.

Thời điểm chương trình “Mùa xấu hổ” của Edward R. Murrow  xuất hiện trên truyền hình đã gây ra một cú sốc trên toàn nước Mĩ. Bất ngờ hàng triệu người bỗng nhận ra hình ảnh chân thực về một bộ phận của nước Mĩ khác. Bất cứ một chiến dịch nào của tổ chức công đoàn cũng có thể giúp dân di cư nhận được sự ủng hộ từ phía tầng lớp trung lưu nhiều hơn bất cứ một dự án lao động nào khác mà người ta có thể nghĩ tới. Trong vấn đề này, nó có một tiềm lực to lớn.

Nhưng cho đến nay, tất cả vẫn chỉ là tiềm năng và hi vọng. Sự thật hiện giờ là tình trạng cùng khổ. Hình ảnh về nước Mĩ trước đây, gần với những gì các diễn giả và các nhà hùng biện đã nói đến nhân ngày mùng 4 tháng Bảy, là một quốc gia dựa vào tầng lớp tiểu điền chủ vốn quyết đoán và độc lập. Điều đó hiện không còn đúng sự thực nữa. Nước Mĩ của đồng ruộng trước đây nay đã được thay bằng một nước Mĩ khác. Cái đã từng là niềm tự hào dân tộc nay trở thành sự xấu hổ của dân tộc.

Chương 4. Nếu anh là người da đen, hãy đứng lại sau

Đến giờ chiếu phim, tất cả chúng tôi đều vào rạp để xem bộ phim nhỏ này và được xem một bộ phim về nước Mĩ. Nó miêu tả những dòng sông, những nhà máy, những nông trang, những ngọn núi và một người lao động mặc một chiếc áo sơ mi màu xanh đang mua tất. Flash Gordon đang ngồi đằng trước tôi rạch lưng chiếc ghế và tất cả bông nhồi ghế rơi ra. Một anh chàng Lonesome Pine tháo tay của chiếc ghế dựa bằng một đồng xu. Khi đèn bật, chúng tôi làm ồn ào cả lên và Ngài Shapiro xô chúng tôi ra và chẳng bao giờ nhận ra sự hư hại đó.

Warren Miller,  trích Thế giới lạnh (The Cool World)

Các khu nhà ổ chuột của người da đen ở Mĩ rất khác nhau.

Vào một buổi tối trời mưa ở Atlanta, mọi người ngồi xổm ngoài hiên những ngôi nhà trọ. Có nhiều giọng nói xôn xao, vui vẻ. Ở Los Angeles, khu nhà ổ chuột của người da đen nằm ngổn ngang như những thứ khác. Cái duy nhất có thể thấy rõ về nó là những con phố, giống những con phố của người nghèo khắp nơi, được lát rất tồi. Những ngôi nhà riêng vô tội thường mục nát bên trong như bất cứ khu chung cư nào. Khu vực phía Nam Chicago cho ta cảm nhận rõ ràng về một khu ổ chuột lớn của thành phố: các tòa nhà cao tầng, những quán nhảy rẻ tiền, và ở khu vực quanh đó, có thể thấy sự căng thẳng của một trong những nơi tình hình chủng tộc dễ bùng phát nhất trong nước.

Khu Harlem thì khác hẳn. Nó không phải là cộng đồng người da đen được tổ chức chắc chắn nhất hay tốt nhất (ở Chicago, đại diện chính trị của người da đen đã có trước ở New York cả một thập kỉ). Nó không phải là khu suy yếu nhất, ngay cả ở khu vực New York. Vinh hạnh đó thuộc về khu Bedford-Stuyvesant . Harlem là thủ đô của người da đen, cũng giống như New York là thủ đô không chính thức của người Mĩ. Nó lớn, đông đúc và ồn ào. Đó là nơi Marcus Garvey  thành lập trung tâm Đế chế lưu vong của ông, nơi Joe Louis đã được tung hô khi ông đánh bại Max Schemling , và là nơi Fidel Castro đã sống.

Nhưng về cơ bản, Harlem cũng giống như bất kì khu ổ chuột nào của người da đen. Nó tồn tại ở giữa thành phố, nơi người ta yêu cầu hùng biện tự do cho chiến dịch bầu cử đến hầu hết mọi cơ quan nhà nước. Ở đó không có sự phân biệt đối xử hợp pháp; mà có một Điều luật thực thi việc tuyển dụng công bằng, một Uỷ ban Nhà nước chống phân biệt đối xử, một điều luật sở hữu mở rộng của thành phố. Thế nhưng những người da trắng vẫn tiến lên trước, và trong việc này, Harlem cũng giống như bất kì một cộng đồng người da đen nào ở nước Mĩ.

Sống ở Harlem thì sẽ là người da đen; là người da đen thì sẽ tham gia vào nền văn hóa nghèo khó và nỗi khiếp sợ vượt xa hơn bất cứ luật lệ ủng hộ hay chống đối phân biệt đối xử nào. Về khía cạnh này, Harlem có thể là một lời cảnh báo rõ ràng rằng: sau khi tất cả các đạo luật về chủng tộc bị đánh đổ, sau khi có được bình đẳng pháp luật trong các trường học và trong các phiên tòa, vẫn còn phần cốt lõi đã bị thể chế hóa và mãi mãi sai trái rằng, nước Mĩ da trắng đã tác động lên người da đen trong thời gian dài.

Harlem có một nền kinh tế, một ngành tâm lí học, một xã hội có sự phân biệt đối xử. Giống như giới thanh niên da đen trong Thế giới lạnh, họ xem tất cả các bộ phim hay về nước Mĩ với một sự hoài nghi thực sự cay đắng.

I

Nếu mật độ dân số ở một số khu tồi tệ nhất của Harlem tồn tại trong phần còn lại của thành phố New York, thì toàn bộ dân số nước Mĩ có thể sống ở ba trong số các khu vực hành chính của New York.

Ủy ban Quyền dân sự, 1959

Tình trạng nghèo khó của người da đen khác biệt về mọi mặt. Nó phát triển từ trong lịch sử lâu đời của nước Mĩ và thể hiện trong một thứ tiểu văn hóa được xây dựng trên cơ sở những bất công về chủng tộc và kinh tế đan xen với nhau. Nó là hiện thực bị áp đặt từ bên ngoài, từ nước Mĩ da trắng.

Nhưng sự khác biệt của tình trạng nghèo khó của người da đen sẽ được thấy rõ qua một ấn tượng, một cuộc đi bộ trên các con phố của khu nhà ổ chuột. Ở đây người ta nhận thấy những khuôn mặt và những thái độ đằng sau các thống kê: sự sợ hãi, đồ ăn, tôn giáo, đời sống chính trị của tình trạng nghèo khó của người da đen. Trước hết, khi quan sát bề mặt này trong đời sống của người da đen, ta nhận thấy khía cạnh con người về những chỉ số kinh tế tàn nhẫn và những dữ liệu nghề nghiệp đằng sau nó.

Tuy nhiên, người ta cần rất ít con số thống kê để miêu tả một cách ấn tượng nhất về Harlem, và những thống kê này có thể được xử lí một cách ngắn gọn. Vào giữa những năm 1950 (thời điểm cuối cùng đưa ra các con số), có gần 1 triệu người dân da đen ở New York. Trong nhóm này, 50% gia đình có thu nhập dưới 4.000 đô la một năm (so với 20% gia đình dân da trắng). Trong Chương trình Viện trợ và Giúp đỡ Nhà ở cho Trẻ em ăn theo (con sống phụ thuộc vào cha mẹ), người da đen chiếm đa số - họ chiếm 40% tổng số dân nhận hỗ trợ công cộng. Tình trạng thất nghiệp của người da đen ở thành phố gần gấp đôi tình trạng thất nghiệp của người da trắng và mức lương của họ chỉ bằng khoảng một nửa mức lương của người da trắng. Điều này ảnh hưởng đến tất cả các mặt khác của cuộc sống: năm 1959, tỉ lệ trẻ em tử vong ở trung tâm Harlem là 45,3/1.000 (các quận của người da trắng có tỉ lệ thấp nhất - 15,4/1.000).

Con số thống kê có thể tiếp tục tăng lên, nhưng vấn đề thì đã rõ: Harlem, cũng như tất cả các khu ổ chuột khác của người da đen, là trung tâm nghèo khó, lao động chân tay, đau ốm và là trung tâm của những người tàn tật đủ dạng mà những khu vực chưa phát triển của nước Mĩ phải trải qua. Chính trên cơ sở vật chất và rất thực tế này, các khu nhà ổ chuột đã xây dựng nên nền văn hóa độc nhất của nó.

Ngay trên vỏ ngoài cuộc sống ở Harlem, vẫn có sự xuất hiện của Chúa (the Man).

Chúa là người da trắng. Ông ta đội lốt nhiều người: là cảnh sát, quan tòa, nhân viên thu tiền thuê nhà - quyền lực biến thành hữu hình. Người ta sợ và ghét ông vì những luật lệ nhanh nhạy và hà khắc đối với những tội phạm và thói xấu nảy sinh trong các con phố đông đúc, đầy rác rưởi này. (“Offay”, tiếng lóng trước đây của người da đen nói về một người da trắng, là từ “kẻ thù” trong tiếng Latin lóng). Vì điều này, Harlem là nơi nghi ngờ tất cả những người ngoài đến từ thế giới những người Mĩ da trắng. Nó bị còi cọc và ốm yếu, miếng bánh mì của tình trạng nghèo khó của khu này có vị căm thù và sợ hãi.

Khi tôi đang tiến hành nghiên cứu để viết cuốn sách này ở Harlem, tôi đi bộ vòng quanh với một quyển vở ghi chép. Tôi dừng trên đại lộ Lenox để ghi lại giá cả trong tủ kính của một cửa hàng thịt nướng. Khi tôi nhìn lên, mọi người đang nhìn tôi. Tôi biết họ nghĩ gì nên quay lại phía hai người đàn ông gần nhất và nói: “Tôi không phải là cớm”. Khi tôi đi tiếp và bắt đầu nói với họ rằng tôi là nhà văn, một người đã chấp nhận nói chuyện. Người kia lắng nghe một lát và sau đó nói: “Tôi vẫn nghĩ anh ta là cảnh sát”. Sau đó họ bỏ đi.

Một phần lí do của thái độ này là ở Harlem có nhiều tội phạm hơn. Các chữ số vẫn là trò giải trí lúc rảnh rỗi của cộng đồng; người đi dạo vẫn đông đúc trên Phố 125; và mua cần sa rất dễ. Tất nhiên, những thứ này không “tự nhiên” với người da đen. Chúng là sản phẩm phụ của một khu ổ chuột có ít tiền, thất nghiệp nhiều và một cuộc sống trên các đường phố. Vì những thứ này và cũng vì người da trắng luôn nghĩ người da đen là tội phạm, sợ hãi là điều cơ bản ở các khu ổ chuột. Nó khiến cho tình trạng nghèo khó của người da đen có nỗi ám ảnh và sự ăn sâu vào tâm lí khác với tất cả những người dân bị bần cùng hóa ở nước Mĩ.

Vì vậy Malcolm X , nhà lãnh đạo Hồi giáo của khu Harlem, có thể lấy làm kiêu hãnh rằng chính ông đã tập hợp hàng trăm người đi theo trong vòng vài phút sau bất cứ hành động bạo lực sắc tộc nào (hay hành động bạo lực vin vào sắc tộc). Harlem bị ghê sợ vì đầy những đống đổ nát, vì sự có mặt ở khắp mọi nơi của thứ nhạc điệu rock’n’ roll. Đó là lí do chính đáng. Người da trắng mới chính là Con Người và trong nhiều trường hợp họ mới là Con Người.

Một khía cạnh khác của sự lo sợ này là người da đen ở Harlem là công dân hạng hai ngay trong khu vực họ sinh sống. Đi bộ xuống Phố 125, một trong những ấn tượng bên ngoài rõ ràng nhất là nền kinh tế của Harlem thuộc về người da trắng. Trên thực tế, tất cả cửa hàng ở đây đều do những người đàn ông da trắng quản lí và điều này đã diễn ra trong nhiều năm. (Ở những khu ổ chuột khác, ví dụ như ở Chicago, tình trạng không hoàn toàn tồi tệ như vậy). Trong suốt thời gian diễn ra nổi loạn những năm 1940, cơn cuồng nộ của rất nhiều người nhằm vào những cửa hàng này - đến nỗi có một người Trung Quốc nổi tiếng đã phải treo biển báo “Tôi cũng là người da màu”. Khi người chủ (hoặc người bán hàng, nhân viên cho thuê nhà hay một người khác) là người Do Thái lại là da trắng, thì sẽ gây lên tinh thần bài Do Thái ở Harlem. Những biến thái gần đây nhất của chủ đề này được thể hiện ở các nhà hùng biện Hồi giáo khi họ gắn nó với đường lối chính trị ủng hộ Arập, chống Israel.

Về khía cạnh này, những khu ổ chuột của người da đen cũng khác biệt. Ở khu dân Puerto Rico, giáp với Harlem, tình hình hoàn toàn khác. Hầu như ngay khi người Puerto Rico đến, các cửa hàng nói tiếng Tây Ban Nha đã rải rác trên phố. Thậm chí, điều này đã diễn ra trước làn sóng di dân lớn của người Puerto Rico giai đoạn hậu chiến tranh. Viết về Harlem năm 1940, Claude McKay  đã chỉ ra mô hình tất cả đều quay về những năm 1920, khi người Puerto Rico vẫn ở bên rìa Harlem.

Tại sao lại như vậy? Nhà xã hội học Nathan Glazer  đã cho rằng người da đen phải chịu đau khổ vì họ ở trong chứ không phải thuộc về xã hội Mĩ. Không có truyền thống nào của “đất nước già cỗi”  này ràng buộc Harlem là một Khu ổ chuột. Đây là ngôi nhà của những ngoại kiều trong lòng nước Mĩ. Những người dân tham gia vào thứ văn hoá tôn sùng chủ nghĩa tiêu thụ của thế giới da trắng - người da đen là “người Mĩ bị phóng đại”, Myrdal  nói, và Harlem là “Hollywood” mang theo cái kết cục hợp lí trong bài thơ mà Thomas Merton  viết - nhưng người da đen là những người nghèo. Họ không tập họp nhau quanh một ngôn ngữ và kí ức chung từ ngoại quốc, họ dành dụm, lập kế hoạch, chờ đợi sự đột phá, cách li với những cám dỗ của đời sống nhàn hạ mô tả trong những cuốn tạp chí và trên truyền hình.

Đây là một phần của Harlem. Một phần khác là nó thực sự là trung tâm di cư (cũng như mọi khu ổ chuột). Năm 1950, gần 2/3 người Mĩ không phải da trắng đã chuyển đi (so với tỷ lệ 13% trên cả nước). Người da đen ở Harlem, như Ralph Ellison đã viết, thường “từ miền Nam lao đến các thành phố đông đúc giống như các hình nộm trong các hộp đồ chơi theo lò xo bật tung lên khi mở ra - bất ngờ đến nỗi dáng đi của chúng ta thành như dáng các thợ lặn dưới biển sâu ‘qua các chỗ ngoặt’”.

Tiếp theo là vấn đề giáo dục. Nó sẽ được phân tích sau trong chương này, nhưng bây giờ cần phải trình bày đầy đủ hình ảnh Harlem thể hiện về khía cạnh con người. Một nhân viên trợ cấp xã hội da trắng kể về bọn trẻ khi chúng bắt đầu đi học. Bọn trẻ khoe sách vở của chúng; chúng rất thích thú và thân thiện. Nhưng sau đó, chỉ trong vài năm, chúng được học, trường học của chúng đông lên; việc dạy dỗ trở nên thua kém; và môi trường sinh sống quen thuộc luôn vây quanh chúng và mạnh hơn các lớp học.

Đây chỉ là một số yếu tố, nhưng chúng đều nhắm vào một hướng: Harlem không chỉ sợ hãi, hơn thế, Harlem thậm chí cũng không làm chủ được mình, người da đen không được làm chủ ngay cả khi họ rút vào sống trong những khu ổ chuột tránh xa con mắt người da trắng. Chúa vẫn ở đó cùng họ.

II

Bledsoe, anh là kẻ ăn ruột non trơ tráo! Tôi buộc tội anh vì thích ăn lòng lợn!

Ralph Ellison,

trích Người vô hình (The Invisible Man)

Vậy cái gì là kiểu cười, điệu nhảy và cách hát rập khuôn cũ của người da đen? Anh ta sống ở đâu trong Harlem ác nghiệt đầy sợ hãi và những Ông chủ? Anh ta ở đó. Harlem thô thiển, lắc lư và quay cuồng. Gái điếm da đen trên Phố 125 trông xinh hơn những cô gái da trắng đến làm việc ở khu đó. Tại Rạp hát Apollo, người ta nhìn thấy một số hành động phóng túng nhất trên sân khấu tại một địa điểm công cộng ở New York. “Tại sao, anh bạn”, một người bạn nói: “Nếu họ làm điều đó ở bất cứ nơi nào khác trong thành phố, những người thuyết giáo sẽ yêu cầu đóng cửa nơi đó ngay lập tức”. Buổi chiều, các quán bar dọc những con phố lớn chật cứng người.

Harlem ăn, uống, nhảy khác nước Mĩ da trắng. Trông nó vui vẻ hơn và đôi khi nó có thể vui vẻ hơn, nhưng cũng như mọi thứ khác về khu ổ chuột, khi nghèo có rất nhiều điều phải làm với khu ổ chuột này.

Ví dụ như món ăn. Mỗi nhóm dân tộc ở Mĩ, mỗi khu ổ chuột của dân nhập cư có cách ăn riêng. Alfred Kazin  có một kỉ niệm đẹp, viết trong cuốn Một người đi dạo trong thành phố (A Walker in the City), đó là ở Brownsville , trong cộng đồng người Do Thái, khi cực kì chán nản, người ta dùng tiền để mua soda hay những thứ khác. Tình yêu được thể hiện qua món ăn. Ở một thành phố như New York, mọi người sẽ biết các món ăn của nhiều dân tộc. Trên thực tế, không ai biết về những món ăn của khu Harlem và khu Bedford-Stuyvesant.

Đi dạo quanh Harlem, bạn sẽ nhìn thấy quảng cáo một số món: lòng lợn, chân giò lợn muối, dạ dày lợn, móng lợn, đuôi lợn, tai lợn; và cá ở khắp nơi. Những món ăn này - một số món có thể khá đắt - là món ăn của những người nghèo ở miền Nam, được mang đến miền Bắc trong những đợt di dân. Nhưng đây là những thứ người da trắng không thích.

Và đó là nguyên nhân làm cho chính các món ăn lại trở thành vấn đề với những người da đen có giáo dục. Tiếng khóc của Ellison - nhân vật của ông đang buộc tội một người da đen lỗi lạc vì thói xấu bí mật ăn lòng lợn - được biết đến trong hầu hết những cuốn tiểu thuyết về người da đen. Trong Bản tin Amsterdam (Amsterdam News), một người phụ trách chuyên mục đã hỏi: “Chẳng lẽ việc ăn thịt lợn đã đẩy chủng tộc đó lùi lại?”. Một người bạn nói với tôi: “Những người da đen chúng tôi nhiều năng lượng bởi vì chúng tôi ăn những món ăn mà người da trắng không chạm đến”.

Bề ngoài, những món ăn này có vẻ kì cục, hay hay là lạ, thậm chí tên món ăn có thể hấp dẫn một số người da trắng. Nhưng những món ăn này, giống như rất nhiều điều giản đơn ở Harlem, đều có vị nghèo khó trong đó.

Nhưng khi thấm sâu trong cảnh nghèo lại có một lợi thế kì lạ: ta học được cách sống sót. Một nhân viên bảo trợ xã hội ở Los Angeles nhận xét rằng, người da đen sống thoải mái hơn người da trắng. Người da trắng sẽ chi một khoản ngân quỹ lớn cho món thịt nướng và họ sống bằng spaghetti, mì hoặc khoai tây. Người da đen - những thành viên của sự nghèo khó di truyền - lại có chế độ ăn cân bằng gồm những món rẻ tiền, thậm chí đó là những món gây béo và rau. Hậu quả là người da trắng hay gặp phải những vấn đề sức khỏe điển hình của nghèo khó (tăng cân, bệnh thiếu máu, bệnh tim) hơn người da đen.

Hơn nữa, Harlem rất khác biệt bởi cuộc sống của nó chủ yếu diễn ra trên đường phố. Những thống kê về tình trạng thất nghiệp của người da đen có lẽ chỉ là trích dẫn và không rõ ràng. Nó không nói đến những người đàn ông đang chờ việc ở khu xay xát vào những buổi chiều.

Phòng trọ ở Harlem thường là nhỏ bé, dơ dáy và tồi tàn. Mọi người đều muốn ra ngoài, tránh xa chúng. Ở Harlem khó tìm việc làm hơn bất kì nơi nào trong thành phố. Vì vậy, các quán bar bán rất chạy vào đầu giờ chiều, trên đường phố có nhiều người đàn ông chỉ đơn giản đứng chơi và nói chuyện. Ta có thể đi bộ lên vỉa hè chơi mấy trò tào lao. (Ngay khi xuất hiện một người da trắng, mọi hoạt động sẽ ngưng ngay lập tức). Hoặc bạo lực xảy ra. Nhiều vụ ẩu đả ở Harlem, hay ở bất cứ một khu nhà ổ chuột nào, đều là hậu quả của tình trạng vô công rồi nghề bắt buộc, của cuộc sống đường phố.

Về vấn đề đó, bạn có thể đánh giá tầng lớp xã hội của một con phố ở Harlem qua những dáng người khom lưng và những rãnh nước của nó. Ở đó, người dân đang đấu tranh để đi lên, các rãnh nước không chứa đầy rác rưởi, có những biển hiệu “Không lảng vảng hoặc ngồi trên hàng rào hoặc hè nhà” đằng trước những ngôi nhà giàu sạch sẽ. Nhưng đấy là ốc đảo của tầng lớp trung lưu. Đối với hầu hết khu vực Harlem, thực tế là các con phố đầy rác và người.

Nhưng lại có những lời an ủi khi nhiều lần người ta phát hiện ra những sự thật tàn nhẫn hơn về Harlem.

Chẳng hạn, cái chết đóng một vai trò đặc biệt trong cuộc sống khu ổ chuột của người da đen này. Ta nhận ra điều này đầu tiên khi đi bộ trên các con phố và dần nhận thấy số lượng lớn các cửa hiệu dịch vụ tang lễ. Người làm dịch vụ tang lễ nằm trong một số thành viên được tôn trọng nhất của tầng lớp trung lưu da đen; ít nhất thì Harlem cũng được phép tự chôn cất người chết. Với người da đen nghèo, cái chết thường là thời điểm duy nhất thực sự xa hoa. Nhiều nhà nghỉ và hội ái hữu của người da đen có kế hoạch thu lợi từ cái chết. Chết là một khoảnh khắc thể hiện phong cách và địa vị, ít nhất là trong thế giới bị bần cùng hóa của những khu ổ chuột đặc trưng cho chủng tộc.

Sự có mặt tràn lan của ngành công nghiệp chết chóc này nói đến những đặc điểm rõ ràng nhất của cuộc sống ở Harlem: tôn giáo của nó. Giống như mọi đám tang, nhà thờ có thể mang lại một khoảnh khắc thoải mái, thậm chí vui vẻ, giữa bộn bề các vấn đề. Điều này đúng với rất nhiều người nghèo, nhưng với người da đen nó còn đúng gấp hai. Nhà thờ là thể chế thực sự của người da đen được phát triển dưới chế độ nô lệ và tiếp tục đến ngày nay dưới sự điều khiển của người da đen ở miền Nam. Và thậm chí, Harlem (mặc dù mức độ ngày càng giảm) vẫn là nơi gặp gỡ, một khoảng thời gian tự do và bộc lộ tình cảm.

Một số nhà thờ của Harlem, như nhà thờ Abyssin Baptist của Adam Powell , là các thể chế đã ổn định từ lâu. Nhưng mắt người lại bị thu hút bởi mặt tiền của các cửa hàng, những trung tâm Hồi giáo, nhà thờ Công giáo Holy Dove với bức ảnh Chúa giống như một người da đen trong tủ kính. Ở Phố 125, có căn gác xép trên tầng 2 của Cha Grace , và vào một buổi tối ấm áp, âm thanh của buổi gặp mặt tràn vang xuống phố. Biển hiệu đề: “Cha Grace đứng trước lửa như Con thuyền Noah  trước cơn lũ”.

Trước đây, những người da đen thuộc tầng lớp trung lưu đã cố gắng không thừa nhận sự sùng đạo nồng nhiệt bí ẩn này. Một số người tuyên bố, vị trí xã hội của một nhà thờ của người da đen có thể được xác định bằng tai: tầng lớp càng cao, sự náo động càng ít. Bản thân thái độ này là một biểu hiện sâu sắc cho thấy rất nhiều tôn giáo của người da đen được tiếp nhận do tình trạng nghèo khó của người da đen. Và chừng nào thực tế về Harlem vẫn tồi tệ như hiện nay, thì trí tưởng tượng tôn giáo sẽ còn nâng lên và dịch vụ tang lễ vẫn sẽ tiếp tục thu lợi.

Nhưng còn có một biểu hiện khác của động lực tôn giáo đã tập hợp được sức mạnh ở Harlem này trong những năm gần đây và làm chấn động khuôn khổ tình cảm đơn giản vốn là đặc điểm trong đời sống tinh thần của người da đen. Đó chính là sự gia tăng các tín đồ Hồi giáo. Họ sử dụng điều không tưởng về thế giới bên kia của đạo Cơ đốc truyền thống của người da đen và biến nó thành điều cay đắng trong thế giới hiện tại. Một mặt, họ xóa bỏ tâm trạng chán nản, sự ức chế, cơn tức giận mà những bài thánh ca và những bài thuyết giáo tình cảm đã làm giảm nhẹ. Họ đặt mình vào chủ nghĩa của thánh Mohammed, nhưng điều đó chủ yếu là do nó không phải là tôn giáo “nô lệ” - hay tôn giáo của người da trắng. Trên hết, tín ngưỡng của họ là lòng căm thù: chống lại những nhà lãnh đạo các phong trào quyền dân sự thuộc tầng lớp trung lưu, các chủ cửa hàng người Do Thái và thế giới của người Mĩ da trắng. Họ có lòng tự hào và sự mạnh mẽ; họ giản dị và điều độ.

Tín đồ Hồi giáo là nhóm thiểu số ở Harlem. Những cuộc tụ họp trên phố của họ thậm chí chưa bao giờ có quy mô của những cuộc tập hợp tập thể trong phong trào đòi quyền công dân. Nhưng họ lại thể hiện dũng khí. Thật ngược đời, điều này đúng với New York, nơi sự phân biệt đối xử bị che giấu bởi sự khoa trương về chủ nghĩa bình đẳng, hơn là với một số cộng đồng da đen ở miền Nam từng được chuẩn bị nhiều hơn để vào cuộc đấu tranh.

Cuối cùng, có một lối thoát tình cảm lớn khác trong nền văn hóa Harlem, đó là đời sống chính trị. Người da đen đến Tammany Hall  vào cuối những năm 1930 - vào thời điểm quyền lực của Tammany đang giảm sút và giới lãnh đạo dân chủ chính quy đang đánh mất tầm quan trọng to lớn của nó. Từ đó, ít nhất về hình thức, đã giành được những quyền lực đáng kể: một ghế trong Quốc hội của Adam Powell, chức thị trưởng thành phố Manhattan trở thành một văn phòng của “người da đen” trên thực tế, v.v…

Những rắc rối trong đời sống chính trị của Harlem có thể sẽ đưa đến một phân tích mở rộng về cấu trúc chính trị và xã hội. Nhưng nhân cách chính trị có ảnh hưởng lớn của Harlem là Adam Clayton Powell đã bất ngờ soi sáng cho ấn tượng cuộc sống ở các khu ổ chuột. Powell là bộ trưởng, người đứng đầu một nhà thờ có hơn 10.000 thành viên. Ông là một người không khoan nhượng, một kẻ mị dân, và rõ ràng ta có thể nhận thấy, ông là một trong những nhà lãnh đạo da đen nổi tiếng nhất. Trong những năm gần đây, bất chấp giới lãnh đạo Đảng Dân chủ ở New York, ông đã phản đối danh sách ứng cử viên quốc gia để ủng hộ ứng cử viên tổng thống Eisenhower năm 1956, ông là trung tâm của nhiều mối đe dọa tai tiếng về pháp luật, của dư luận đồn thổi rộng rãi hơn bất cứ mười người da đen nào ở nước Mĩ.

Chắc chắn là Powell đã đạt được một hiệu quả nhất định. Ông không phải là nhà chính trị bảo thủ máy móc như nghị sĩ quốc hội Dawson  của Chicago. Về vấn đề chủng tộc, chính sự tỏa sáng của ông đôi khi mang lại kết quả. Nhưng ông cũng là biểu tượng chính trị của tình trạng nghèo khó và lạc hậu ở Harlem. Ông là người da đen theo kiểu James Micheal Curley.

Câu chuyện mà Powell đề cập đến để nói về chính ông cho thấy tình trạng nghèo khó trong đời sống chính trị của người da đen cũng về một phần bên trong sự nghèo khó của Harlem nói chung. Một ứng cử viên nào đó đã thực hiện nhiệm vụ bất khả thi, không lợi lộc gì khi cố gắng làm Powell mất ghế. Như chuyện kể lại, khi ông ta đang tuyên truyền tại một cuộc gặp gỡ trên phố thì Powell đỗ xe bên rìa đám đông. Diễn giả nói: “Adam Powell là một đại biểu quốc hội và là một bộ trưởng. Nhưng ông ta lại có một căn hộ ở New York, một chỗ ở Washington và người ta đã nhìn thấy ông trong các hộp đêm. Ông luôn đi du lịch đến châu Âu và ông ta rất hiếm khi có mặt tại Quốc hội”. Từ trong đám đông, một ai đó hét lên: “Này ông, đó mới thực sự là sống chứ!”

Câu chuyện đã đủ buồn cười, nhưng trong sâu thẳm nó được tạo nên bởi những chất liệu giống như Amos ‘n’ Andy : người da đen cười cợt, ngây thơ, yêu thích vui đùa phải được bảo trợ và chăm sóc như một đứa trẻ. Đối với tất cả sự mạnh mẽ của Powell và nhiệt tình trong hoạt động chính trị của Harlem, sự việc đó rõ ràng là một bi kịch nữa trong cơ cấu các khu ổ chuột.

Tất cả điều này không nhằm khẳng định rằng Harlem là một trò chơi đố chữ đơn giản về cảnh khốn khổ; rằng những tiếng cười và bước chân nhảy múa đều là tiếng khóc nghẹn ngào. Sự phóng túng và xấc xược của Harlem tạo nên cuộc sống riêng của nó. Hơn nữa, người ta nói nếu bạn đi dạo ở Harlem, nếu bạn nhìn đằng sau những thói quen đáng yêu, bạn sẽ nhận thấy hai điều, theo cách này hay cách khác đều liên quan đến mọi cử chỉ, mọi lời nói trong khu ổ chuột đó: sỉ nhục gấp hai lần của sự phân biệt chủng tộc và sự đàn áp kinh tế; tình trạng hỗn hợp độc nhất vô nhị này là sự nghèo khó của người da đen trong thế giới nghèo khó của nước Mĩ.

Bạn sẽ thấy, ngay ở bề ngoài cuộc sống ở Harlem, có nhiều sự sợ hãi cũng như niềm hi vọng, có nhiều sự ghen ghét cũng như tình yêu. Bạn sẽ thấy có rất nhiều những gương mặt thường xuyên thể hiện sự vui vẻ, hạnh phúc nhưng lại luôn luôn trong trạng thái như ma ám, thậm chí ngay cả những khi họ rất vui vẻ. Đó chính là những điều mà chủ nghĩa phân biệt chủng tộc đã gây ra.

Những biểu hiện đó chính là những ấn tượng và là những ấn tượng quan trọng. Sâu sắc hơn nữa, người ta phải hiểu được rằng bằng cách nào mà khu Harlem cũng như mọi khu định cư da đen khác ở thành thị lẫn nông thôn lại là thành trì của nền văn hóa nghèo khó diễn ra ở nước Mĩ khác. Cảnh cực khổ này ẩn sâu trong chính cấu trúc cuộc sống của người Mĩ.

III

Nếu như tất cả những luật có liên quan đến sự phân biệt đối xử ở Hoa Kì được hủy bỏ ngay lập tức thì nạn phân biệt chủng tộc sẽ vẫn còn tồn tại như là một trong những vấn đề cấp bách nhất về chính trị và đạo đức ở quốc gia này. Những người da đen và những nhóm tộc người thiểu số khác không chỉ đơn thuần là nạn nhân của hàng loạt những điều luật trái với đạo lí. Nền kinh tế Mĩ, xã hội Mĩ và cả những người Mĩ vô thức - tất cả đều là những người theo chủ nghĩa phân biệt chủng tộc. Nếu như tất cả những điều luật được điều chỉnh để tạo ra những cơ hội công bằng thì phần lớn những người da đen sẽ không có khả năng tận dụng được những lợi thế của sự thay đổi. Một hệ thống tự động thầm lặng trên diện rộng sẽ vẫn còn tồn tại, chống lại những người đàn ông và đàn bà da màu.

Việc thuộc về một tộc người thiểu số có nghĩa là phải chịu cảnh sự nghèo khó, nhưng nghèo theo một cách đặc biệt. Tất cả sự sợ hãi, thiếu tự tin, sự buồn tẻ đều được mô tả. Ngược lại, những điều đó là biểu hiện của sự nghèo khó mang tính chất thể chế hóa nhất ở Hoa Kì, một điều khắc nghiệt nhất trong những vòng luẩn quẩn. Ở một khía cạnh nào đó, theo quan niệm cổ điển, những người da đen là những người Mĩ “khác”, họ luôn luôn bị làm mất phẩm giá và bị làm nản lòng mà không chỉ là do những điều luật gây ra.

Có những người thông cảm và quan tâm đến việc này, nhưng họ không thể hiểu được một cách sâu sắc bằng cách nào mà nước Mĩ đã và đang thu nạp chủ nghĩa phân biệt chủng tộc vào cấu trúc của chính nước mình. Những người đó lập luận rằng dần dần số lượng những người da đen trong xã hội sẽ tăng lên giống như những người Ireland, người Do Thái, người Italia và tất cả những nhóm người khác. Nhưng quan niệm này đã không đề cập tới hai thực tế có tính chất quyết định, đó là: chính những người da đen bị phân biệt màu da và không có một nhóm người nào khác ở Hoa Kì đã từng gặp phải vấn đề tương tự như thế, và chính những người da đen ngày nay là những người nhập cư nội địa, những người sẽ phải đối mặt với nạn phân biệt chủng tộc ở bất kì nơi nào họ tới, họ không thể quên đi sự áp bức như đã từng quên về Sa hoàng hay nạn đói khoai tây . Nói một cách công bằng, những người dân da đen cần một việc gì đó sâu sắc hơn là một con đường “gia nhập” vào xã hội; họ cần sự biến đổi của một số những thể chế cơ bản trong xã hội.

Những người da đen chịu cảnh nghèo khó đơn thuần chỉ vì họ là những người da đen; điều đó là một sự thật hiển nhiên. Nhưng có lẽ một điều quan trọng hơn, đó là những người Da Đen là da đen bởi vì họ nghèo. Những điều luật chống người da màu có thể được xóa bỏ, nhưng hậu quả để lại là sự nghèo khó, là kết quả của sự phân biệt màu da mang tính lịch sử và đã bị thể chế hóa. Chừng nào tình hình vẫn thế, thì việc sinh ra là một người da đen sẽ tiếp tục trở thành một khiếm khuyết sâu sắc mà nước Mĩ đã áp đặt cho một công dân.

Có lẽ con đường nhanh nhất để vạch rõ chủ nghĩa phân biệt chủng tộc của nền kinh tế nước Mĩ là gợi lại một trường hợp vui mừng lạ thường.

Cuối năm 1960, Bộ Lao động phát hành một bài nghiên cứu “Tình hình kinh tế của những người da đen ở Hợp chủng quốc Hoa Kì”. Bài nghiên cứu đó chỉ rõ rằng vào năm 1939, trung bình những công nhân không phải là người da trắng nhận được mức lương bằng 41% của người da trắng, đến năm 1958, mức lương của họ đã tăng lên tới 58% của người da trắng. Những người da đen hân hoan, phấn khởi đón nhận thông báo này. Một số nhà báo đã dẫn những con số thống kê như để chỉ ra rằng quá trình phát triển chậm và chắc đang hình thành. (Với đà này thì những người da đen sẽ đạt được sự bình đẳng với người da trắng ở một thời điểm nào đó sau năm 2000).

Ban đầu, những con số đó thể hiện một cái gì đó mang tính lạc quan hơn là tính thực tế. Một phần trong số những lợi ích mà những người da đen đạt được đã phản ánh ở sự chuyển dịch của người da đen từ vùng nông thôn ra thành thị và người da đen ở miền Nam lên miền Bắc. Trong cả hai trường hợp, những người có liên quan đã tăng được mức thu nhập bằng cách chuyển sang một khu vực phồn vinh hơn ở ngay tại đất nước của họ. Nhưng ở mỗi khu vực thì vị trí tương đối của họ vẫn được giữ nguyên: đó là vị trí ở dưới cùng của xã hội. Sau đó, những con số thống kê lấy một năm đình trệ (1939) làm cơ sở so sánh và đối chiếu với một năm suy thoái (1958). Việc này có xu hướng cường điệu hóa sự tiến bộ, bởi chính những người da đen đã đặc biệt bị trừng phạt trong chính năm 1939 này.

Một khía cạnh quan trọng khác của vấn đề đã bị che đậy bằng việc bỏ đi những so sánh mà hầu hết các nhà báo của Mĩ đã đưa ra giữa những con số thống kê của những năm 1939 và 1958. Thậm chí chính những con số thống kê của Bộ Lao động chỉ ra rằng, trong suốt thời kì Chiến tranh thế giới thứ hai đã có sự tăng trưởng đáng kể (mức lương của người da đen đã tăng từ 41,4% lên tới 54,3% so với mức lương của những người da trắng trong giai đoạn từ năm 1939 đến 1947). Trong giai đoạn sau chiến tranh, mức tăng giảm dần. Hơn thế nữa, phần lớn sự lạc quan là dựa trên cơ sở những con số thống kê của nam giới da đen. Khi phụ nữ cũng được tính và khi lấy mức thu nhập gia đình trung bình từ báo cáo dân số hiện hành, ta thấy mức thu nhập gia đình của người da đen tăng từ 51%, so với mức thu nhập của các gia đình người da trắng năm 1947, lên tới 57% vào năm 1952, và sau đó đến năm 1959 thì lại giảm xuống mức của năm 1947.

Nhưng thậm chí nếu không có những hạn chế này thì thực tế cũng đã đủ ảm đạm: nước Mĩ đã tìm ra nguyên nhân để tán dương với một thông báo là những công nhân da đen đã đạt được mức lương là 58% so với người da trắng cùng làm việc. Tình hình này thực sự gắn với cấu trúc của xã hội Mĩ.

Người da đen ở Mĩ chủ yếu làm những công việc tồi tệ nhất, bẩn thỉu nhất và có mức lương thấp nhất. 1/3 số người da đen vẫn tiếp tục sống ở khu vực nông thôn miền Nam, hầu hết những người này đơn thuần vẫn tiếp tục sống trong một thứ văn hóa nghèo khó và một xã hội luôn phải đối mặt với nỗi khiếp sợ. 1/3 số người da đen khác thì sống ở các thành phố miền Nam và 1/3 còn lại sống ở các thành phố miền Bắc, những người này đã có thể làm cho số phận của họ tốt hơn so với những người lĩnh canh . Nhưng họ vẫn là những người đầu tiên và cũng là những người cuối cùng đi thuê đất. Những người da đen này đặc biệt dễ bị tổn thương dẫn đến tình trạng suy thoái.

Do vậy, theo thống kê của Bộ Lao động, năm 1960 có 4% công nhân da đen là “những người lao động có chuyên môn, có kĩ thuật và có chung nguồn gốc” (so với con số 11,3% của người da trắng); 2,7% trong số họ là những “ông chủ, người quản lí và viên chức” (so với con số 14,6% của người da trắng). Tóm lại, tầng trên cùng của cấu trúc kinh tế có 6,7% người da đen và 25,9% người da trắng. Chính điều này thể hiện đáng kể những cải thiện đã đạt được trong vòng hai thập kỉ qua.

Xét đến phạm vi nghề nghiệp thì người da đen, về cơ bản, được xếp vào nhóm những người làm những công việc thấp kém nhất. Vào năm 1960, có 20% người da trắng có những công việc trong các ngành công nghiệp đòi hỏi kĩ năng chuyên môn cao, trong khi người da đen chỉ chiếm 9% trong số đó. Những công nhân và những lao động sản xuất hàng loạt có tay nghề bậc trung chiếm khoảng 48% trong số lực lượng lao động da đen là nam giới (và chiếm 25,3% những lao động da trắng là nam giới). Phụ nữ da đen là nạn nhân của sự phân biệt đối xử gấp đôi. Theo nghiên cứu của Mĩ, mức thu nhập của phụ nữ da đen tính theo phần trăm so với người da trắng thực sự giảm trong khoảng thời gian những năm 1949 và 1954 (và vào năm 1960, hơn 1/3 số phụ nữ da đen vẫn chỉ được tuyển làm những công việc nội trợ).

Một phần nào đó cơ cấu khốn khổ của lực lượng lao động da đen này là thừa hưởng từ quá khứ. Điều này phản ánh những gì xảy ra đối với những người đã và đang bị đàn áp một cách có hệ thống và không được quyền tiếp cận với những cơ hội và những kĩ năng nghề nghiệp. Nếu như điều này xác định vấn đề một cách toàn diện thì sẽ có một cơ sở cho sự lạc quan. Người ta cũng thừa nhận rằng, những người da đen sẽ có thể xa rời sự khốn quẫn do những người Mĩ da trắng để lại và hướng tới một tương lai tươi sáng hơn. Nhưng điều đó không thể thực hiện được, nhất là với vị trí hiện tại của những người da đen trong một nền kinh tế đã và đang thể chế hóa. Nếu như một số điều căn bản không được giải quyết thì mọi chuyện vẫn tái diễn vào những năm sắp tới.

Hãy lấy vấn đề tự động hóa làm ví dụ. Vấn đề này đã gây ra một sự thất nghiệp “thuộc cơ cấu” trong toàn bộ lực lượng lao động và điều đó chính là sự phá hủy việc làm một cách triền miên chứ không đơn thuần là sự tạm giãn thợ theo chu kì. Khi sự việc này xảy ra, tai họa sẽ đổ xuống chính những người da đen một cách không công bằng. Khi mà nhóm người quan trọng cuối cùng được đưa vào nhà máy thì những người da đen có thâm niên thấp hơn (nếu như họ đủ may mắn để có công việc) là những người bị cho thôi việc đầu tiên. Là một trong những nhóm người có kĩ năng nghề nghiệp kém nhất trong lực lượng lao động, những công nhân này sẽ trải qua thời gian khó khăn nhất trong khi tìm kiếm một công việc khác. Những người da đen “già hơn” (khoảng trên 40) sẽ có thể bị bắt buộc phải làm những công việc không ổn định trong thời gian còn lại của cuộc đời.

Tất cả những thực tế này diễn ra một cách nhanh chóng và tự động. Nó diễn ra mà không có sự can thiệp của một cá nhân theo chủ nghĩa phân biệt chủng tộc nào cả, nhưng là phần sâu sắc của chủ nghĩa phân biệt chủng tộc ở nước Mĩ.

Tuy nhiên, có nhiều điều có liên quan hơn là tác động không tránh khỏi của một hệ thống không ám chỉ riêng một ai. Những người da đen sống trong nước Mĩ khác của sự nghèo khó vì nhiều lí do khác nhau, và một trong những lí do đó là chủ nghĩa phân biệt chủng tộc có ý thức đang củng cố những mô hình có tính thể chế của nền kinh tế. Năm 1960, theo báo cáo của Herbert Hill, Trưởng ban Lao động của Hiệp hội Quốc gia về sự phát triển của Người da màu, thì người da đen chỉ chiếm có 1,69% tổng số người học việc trong nền kinh tế. Con số chính xác do ông Hill đưa ra đang được tranh luận; sự thật gây sốc mà ông trình bày được mọi người nhất trí. Điều này có nghĩa là những người da đen không được chấp nhận để tiếp cận cụ thể với những công việc không chịu mức lương thấp và dễ lâm vào tình trạng suy thoái.

Nguyên nhân chính của vấn đề này là thái độ của những người quản lí - điều quyết định cơ bản chính sách tuyển dụng. Nhưng trong trường hợp của chương trình học việc, phong trào lao động và các cơ quan của Nhà nước và Liên bang có liên quan cũng chịu một phần trách nhiệm. Trong AFL-CIO, chính những công đoàn bảo thủ về chính trị trong ngành xây dựng mới thực sự là những trở lực; các công đoàn ngành công nghiệp sản xuất hàng loạt của CIO có một số khu vực không được tốt, nhưng nhìn chung, họ là những người tiên phong trong việc đưa người da đen vào làm việc tại các nhà máy và hợp nhất các tổ chức địa phương lại với nhau.

Cùng với các công ti, một trong những khó khăn thực sự trong việc đương đầu với cơ cấu của chủ nghĩa phân biệt chủng tộc là việc cấu trúc đó là vô hình. Và ở đây xuất hiện một thực tế xã hội to lớn nhưng sẽ không ai chấp nhận chịu trách nhiệm. Khi được hỏi tại sao lại không có những người da đen làm việc ở bộ phận bán hàng hay ở các văn phòng thì người chịu trách nhiệm nhân sự sẽ nói rằng, chính bản thân anh ta không phản đối những người da đen. Vấn đề ở đây là những người cấp dưới, họ sẽ phản đối việc đưa người da đen vào làm việc ở các phòng ban của họ và những giai cấp trên áp đặt chính sách đó. Nhiều người ở các vị trí khác nhau đều có câu trả lời như nhau. Những người cấp dưới và những người cấp trên đều có cùng khẳng định như thế.

Quả thực, một trong những khó khăn của việc đấu tranh chống lại thực tế phân biệt chủng tộc trong nền kinh tế Mĩ là kiểu phát ngôn của phái tự do đã trở thành phổ biến. Trên thực tế, không một ai, ngoài những người ủng hộ thuyết cho rằng người da trắng là ưu việt ở miền Nam, sẽ chấp nhận những chính sách phân biệt đối xử như thế. Do vậy, chính người da đen ở miền Bắc, về một khía cạnh nào đó, phải chịu sự phân biệt đối xử tồi tệ hơn so với những người anh em sống ở miền Nam. Ở Dixie , Jim Crow  là hiện thân cụ thể, một con người thực sự đang sống, phát ngôn cho chủ nghĩa phân biệt chủng tộc. Ở những khu vực còn lại của nước Mĩ, mọi người chống lại sự phân biệt đối xử, còn Jim Crow là một hệ thống có phạm vi hoạt động rộng, không thuộc cá nhân nào, kiềm chế những người da đen không cho họ vươn lên.

Trong vòng vài năm qua, một số nhóm người da đen đã và đang sử dụng hình thức tẩy chay để gây áp lực, bắt buộc các công ti phải loại bỏ những cách thức thuê mướn nhân công theo kiểu phân biệt chủng tộc. Điều này có thể sẽ là một sự phát triển quan trọng khác thường, vì đó là một bước tiến vượt ra khỏi nước Mĩ khác và sự công bằng sẽ đến với những người da đen chỉ khi họ không còn phải chịu cảnh nghèo khó.

Thế nhưng khi một người đi lên theo những nấc thang nghề nghiệp thì sự phản đối thuê những người da đen làm việc càng trở nên mạnh mẽ hơn. Chẳng hạn, một văn phòng làm việc chính là một thành trì của nạn phân biệt chủng tộc ở xã hội Mĩ. Đối với một số người có liên quan, công việc văn phòng được xem như mang tính chất cá nhân và cả tính chất xã hội hơn là công việc của nhà máy. Do vậy, sự hội nhập trong công việc được thể hiện giống như là sự hội nhập của khu dân cư hay là của gia đình. Và bức tường định kiến được dựng lên để cản trở những người da đen trong việc thăng tiến.

Có lẽ thông tin thống kê đáng ngạc nhiên nhất là con số thể hiện những gì xảy ra khi chính một người da đen có được kĩ năng và được đào tạo. Có một kiểu tình hình giống nhau cùng diễn ra ở cả bốn miền: miền Bắc, Đông, Nam và miền Tây, đó là việc một người da đen có bằng cấp càng cao thì càng phải chịu sự phân biệt đối xử về kinh tế nhiều hơn. Herman Miller, một trong những người nổi tiếng nhất về thống kê thu nhập, đã ước tính rằng, những người da trắng tốt nghiệp cao đẳng ở miền Nam nhận được mức bồi thường cao hơn 1,85 lần so với một người da đen có cùng bằng cấp, và ở miền Bắc mức bồi thường cho người da trắng là gấp 1,59.

Liên quan đến những con số này là một nhân tố phân biệt rất rõ những tộc người thiểu số với những nhóm người nhập cư cao tuổi. Khi những người Ireland, người Do Thái hay người Italia hành nghề bác sĩ thì anh ta có khả năng bắt đầu việc hành nghề để từ đó hòa nhập vào một xã hội lớn. Dù trong xã hội sẵn có định kiến nhưng anh ta ngày càng được đánh giá dựa trên chính khả năng chuyên môn của mình. Càng ngày những người có chuyên môn trong nhóm những người nhập cư càng thích nghi với ngôn ngữ và cách ăn mặc của những người Mĩ còn lại. Họ không còn dễ phân biệt và có một không gian rộng cho sự phát triển tài năng của họ.

Điều này không đúng với những người da đen. Một bác sĩ hay một luật sư sẽ thấy rất khó để bắt đầu công việc của mình trong khu vực của những người da trắng. Nhìn chung, họ sẽ bị hạn chế ở một khu vực trong thành phố, vì những người da đen đồng hội của họ nghèo nên họ sẽ không nhận được nhiều tiền như những đồng nghiệp da trắng. Những giảng viên đại học người da đen thường nhận thấy rằng chính bản thân họ bị mắc kẹt trong một hệ thống giáo dục có sự phân biệt đối xử, trong đó những đồng nghiệp da đen thì ở trong hoàn cảnh thiếu thốn các trang thiết bị, thư viện, lương bổng và những thứ khác nữa. Chính vì thế mà sự tiến bộ về chuyên môn của họ bị chặn lại.

Đối với quần chúng trong một khu vực có sự phân biệt chủng tộc thì tình trạng này thậm chí lên đến mức độ cao hơn. Kết quả của sự phân biệt đối xử của những vùng dân cư đó tạo điều kiện cho một thành phố như New York có một chính sách chung thiên về xu thế hội nhập nhưng cũng để duy trì một hệ thống phân biệt đối xử có hiệu quả. Ví dụ, giữa những năm 1950, hệ thống trường học công lập ở New York đã tự xem xét lại, chia các trường thành nhóm X chủ yếu dành cho người da đen hay người Puerto Rico, và nhóm Y là nơi mà những người da đen và người Puerto Rico chỉ được phép chiếm không quá 10% tổng số học sinh. Họ nhận thấy rằng nhóm các trường X thì cổ hơn và không phù hợp, có nhiều giáo viên đang trong thời gian thử việc và giáo viên thay thế, có nhiều lớp học cho học sinh chậm phát triển trí tuệ và có ít lớp cho những học sinh xuất sắc. Tình hình này phát triển dựa trên một khung thống nhất của sự cam kết chung, hợp pháp để thống nhất giáo dục. (Một số bước đã được thực hiện để khắc phục vấn đề này, nhưng tất cả mới chỉ ở giai đoạn bắt đầu).

Ở nước Mĩ khác, mỗi nhóm sẽ phải chịu sự suy sụp về tâm lí cũng như sự thiếu thốn vật chất đơn giản. Và xét đến lịch sử lâu dài và sức mạnh thể chế hóa đến cao độ của chủ nghĩa phân biệt chủng tộc, điều này đặc biệt và tuyệt đối đúng với những người da đen.

Một số nhà bình luận đã lập luận rằng, người da đen có mong muốn, tham vọng không bằng người da trắng. Trong lí thuyết này, nền kinh tế học của Jim Crow đưa ra một thái độ cam chịu và chấp nhận. Nhưng trong một nghiên cứu của Uỷ ban Chống phân biệt chủng tộc bang New York thì một tình hình thậm chí nghiêm trọng hơn đã được nêu ra: đó là những đứa trẻ da đen có nhiều mong muốn hơn những đứa trẻ da trắng ở cùng một mức thu nhập nhưng lại có ít cơ hội để thực hiện tham vọng của mình hơn.

Trong nghiên cứu này, Aaron Antonovsky  và Melvin Lerner  đã miêu tả lại kết quả đó như là “một điều kiện bệnh lí trong xã hội của chúng ta”. Một đứa trẻ da đen, xuất thân từ một gia đình mà cha có một công việc cực khổ, bị buộc phải chối bỏ cuộc sống của cha mẹ và đặt ra những mục tiêu mới cho chính bản thân. Trong trường hợp của những người nhập cư trẻ tuổi một vài thế hệ trước đây, kinh nghiệm đoạn tuyệt với truyền thống của đất nước cũ và đồng nhất với xã hội Mĩ tuyệt vời là một khoảnh khắc quyết định trong quá trình tiến lên phía trước. Nhưng những người da đen không thấy xã hội cởi mở như cảm nhận của những người nhập cư. Họ có hi vọng và mong muốn nhưng những điều đó đều không thể thực hiện được. Kết quả là họ rơi vào tâm trạng thất vọng, buồn chán.

Quả thực, Antonovsky gợi ý rằng, hình ảnh của Jackie Robinson  hay là của Ralph Bunche  là một mối đe dọa đối với những thanh niên da đen. Những vị anh hùng này là những người tài năng và khác thường. Nhưng trong thời điểm tinh thần sôi nổi của những người da đen, họ có xu hướng trở thành chuẩn mực và kiểu mẫu cho những thanh niên thời đó. Phải nói thêm một lần nữa rằng, có một khoảng cách bi thảm giữa lí tưởng và khả năng. Một cảm giác tan vỡ ảo tưởng, thất bại được thêm vào nỗi sỉ nhục của cảnh nghèo khó.

Norman Mailer  đã có sự miêu tả mang tính chất suy đoán nhiều hơn về tâm lí của người da đen. Đối với Mailer, khái niệm của “sự lạnh” chính là một phản ứng phòng vệ chống lại thế giới thù địch. Những người da đen, trong hình ảnh của Mailer, bị de dọa bởi Chúa, bị từ chối tiếp cận với xã hội và họ buông mặc sự đời: họ đoán trước được sự tan vỡ ảo tưởng; họ chuyển sự hoài nghi thành một phong cách sống.

Nhưng có lẽ mất phẩm giá cuối cùng mà người da đen phải đối diện là hình ảnh của họ trong mắt người da trắng. Người Mĩ da trắng cản trở người da đen tiến lên. Việc đó khiến cho người da đen phải rơi vào cảnh sống trong những khu nhà ổ chuột của thành phố; buộc họ làm những công việc bẩn thỉu nhất và có mức lương thấp nhất. Bắt người da đen phải chịu cảnh sỉ nhục, người da trắng lại có các lí thuyết về chuyện đó. Người da trắng không nhận thấy đó là một việc bi thảm diễn ra do chính bàn tay của họ, là một sản phẩm của xã hội. Đúng hơn, họ cho rằng khu nhà ổ chuột của nạn phân biệt chủng tộc phản ánh đặc điểm “tự nhiên” của người da đen, đó là sự lười biếng, ươn hèn, vô trách nhiệm và vân vân. Như vậy, định kiến trở thành sự tự bào chữa. Định kiến tạo ra những điều kiện khốn khổ, rồi viện dẫn những điều kiện ấy như một cơ sở hợp lí cho tình trạng không hoạt động và tính tự mãn.

Người ta có thể tiếp tục miêu tả những hậu quả về tinh thần và tâm lí của sự phân biệt chủng tộc hầu như không bao giờ hết. Thế nhưng, bất kể một lí thuyết chính xác nào có thể được đưa ra, thì một điều không phải tranh cãi là một trong những thành phần chính trong sự nghèo khó của người da đen vẫn là một khuyết tật nghiêm trọng của tính cách. Điều này nói chung là đúng đối với những người nghèo; điều đó lại càng đúng với sự nghèo khó do nạn phân biệt chủng tộc.

Làm thế nào mà những người da đen có thể thoát khỏi nhà tù của họ ở một nước Mĩ khác?

Để bắt đầu, bức tường định kiến này sẽ bị chọc thủng chỉ khi mọi người hiểu được rằng, vấn đề chủng tộc không chỉ là một vấn đề thuộc về sự bình đẳng pháp luật và chính trị. Điều quan trọng là người da đen ở miền Nam sẽ được quyền bầu cử và luật về sự phân biệt chủng tộc sẽ bị phá bỏ và một số những điều khác nữa. Nhưng đó mới chỉ là sự khởi đầu. Sự giải phóng thực sự của những người da đen phải nhằm tới một cuộc tấn công (đột kích) đồng loạt chống lại toàn bộ văn hóa nghèo khó trong xã hội Mĩ: chống lại những khu nhà ổ chuột, nền giáo dục thấp kém, việc chăm sóc y tế thiếu thốn và toàn bộ những mặt khác nữa. Những điều này là một phần của cuộc sống làm một người da đen hay một người da màu khác.

Vấn đề nhà cửa có lẽ là một yếu tố quan trọng nhất trong sự nghèo khó của nạn phân biệt chủng tộc. Chừng nào người da đen và những nhóm người thiểu số vẫn còn bị chia tách thành những khối người sống cạnh nhau thì sự tác động của tất cả những điều luật về quyền dân sự đều bị giảm đi. Có thể có một chính sách công cho việc đến trường một cách hoà nhập, nhưng nếu chính các khu vực trường học là một sản phẩm của sự phân biệt chủng tộc lâu dài thì các trường học sẽ tiếp tục là Jim Crow. Nhưng, ở đây nữa, nước Mĩ vào đầu những năm 1960 không tỏ ra đã có sự chuẩn bị để cống hiến những nguồn lực cần thiết cho vấn đề đó nếu vấn đề đó phải được giải quyết. Vì thế mà sự làm nhục thậm tệ nhóm người ở khu ổ chuột vẫn tiếp tục diễn ra.

Nói về việc làm, người da đen là nạn nhân ban đầu bất đắc dĩ khi đương đầu với khủng hoảng do tự động hóa gây ra. Tất nhiên, chính là “loại” công việc của những người da đen chịu tác hại. Sự khủng hoảng này xảy đến rõ ràng ở những khu vực có thu hoạch lớn trong công việc được kết hợp trong hai thập kỉ qua, trong những công việc cần kĩ năng vừa phải của những ngành công nghiệp sản xuất hàng loạt. Như đã trình bày ở trên, Chính phủ không có những quy định phù hợp cho việc lập kế hoạch, tái đào tạo và tất cả những việc khác. Với đặc điểm phân biệt chủng tộc của nền kinh tế Mĩ thì đây là một tai họa cực kì khắc nghiệt chống lại người da đen. Điều đó dẫn đến chỗ dựng lại bức tường định kiến, hủy hoại những bước tiến đã đạt được.

Ở một khía cạnh nào đó, khủng hoảng công nghệ tạo cho nước Mĩ cơ hội duy nhất. Hệ thống cũ đang biến đổi. Nếu như quốc gia này chuẩn bị giải quyết vấn đề thất nghiệp mang tính cơ cấu thì cũng có nghĩa là cùng lúc có thể có tiến bộ nhanh chóng về bình đẳng chủng tộc. Đối với bất kì một chương trình nghiêm túc nào nhằm cung cấp cho những công nhân mất việc kĩ năng nghề nghiệp và cơ hội sẽ tự động giúp người da đen với tư cách một người da đen, nếu chương trình này không có những đặc điểm phân biệt chủng tộc. Một cơ cấu hòa nhập mới có thể sẽ được hình thành; sự khủng hoảng có thể sẽ là điểm khởi đầu cho một quá trình tiến bộ lớn.

Nhưng trong những năm gần đây, càng ngày người ta càng yêu cầu người da đen phải chấp nhận vị trí của họ trong xã hội, phải hi sinh nhu cầu của chính họ cho lợi ích chung. Một lần nữa người ta lại yêu cầu những người nghèo khó nhất phải chi trả theo những người khá giả hơn. Điều này thể hiện ở việc nhiều người khác nhau thành thật kêu gọi phong trào của người da đen không “cản trở” các chương trình phúc lợi bằng việc khăng khăng đòi phải được hoà nhập vào đó. Nói cách khác, người da đen đang bị yêu cầu là phải giúp đỡ cho việc xây dựng nhà nước phúc lợi, một nhà nước sẽ vẫn đối xử phân biệt chống lại họ theo cả hai nghĩa, đó là: nó sẽ không thực sự mang lại lợi ích cho họ bởi vì họ quá nghèo nên phải nằm ngoài tầm với của những lợi ích mới, và nó sẽ tiếp tục củng cố thêm cho mô hình phân biệt chủng tộc của toàn bộ nước Mĩ.

Một điều quan trọng là chính quốc gia này hiểu rằng, sẽ có thể không có sự tiến bộ nào hướng tới sự triệt phá nước Mĩ khác với cái giá phải trả là quyền của người da đen. Việc này không đơn giản chỉ là một vấn đề của đạo đức và đạo lí, dù cho đó là những nhân tố quan trọng nhất. Đó cũng chính là một thực tế xã hội học tàn bạo. Như tôi đã cung cấp tài liệu ở những phần nói về văn hóa nghèo khó, những người nghèo nói chung được coi là những người không đáng nhận phúc lợi của nhà nước. Một phần tư trong số họ là người da đen. Bất kì một chương trình nào nhằm mục đích cứu trợ thực sự những người không có tài sản sẽ không thể loại bỏ người da đen mà không loại bỏ hàng triệu người khác, những người thực sự cần được giúp đỡ. Một chương trình nhà cửa có phân biệt đối xử chống lại người da đen thì đồng thời cũng phân biệt đối xử chống lại người da trắng, vì nó sẽ duy trì tình trạng bị chia tách do sự nghèo khó và sẽ giữ những người nghèo luôn ở ngoài lề xã hội. Một kiểu chương trình nhà cửa duy nhất có thể phá bỏ được sự cô lập xã hội của những người nghèo, có thể làm cho xã hội nhận ra hàng triệu người này và đưa họ quay trở lại với xã hội của chúng ta - đó là chương trình hội nhập. Và miễn là những khu nhà ổ chuột vẫn còn tồn tại (hoặc thậm chí là khi chúng được thay thế bằng những dự án nhà ở “nông trang nghèo” tách riêng ra ở một vài nơi của thành phố), văn hóa nghèo khó vẫn cứ tồn tại.

Rõ ràng là người da đen không thể giành được sự giải phóng cho chính họ. Theo đúng nghĩa đen, họ là thiểu số trong xã hội, họ không hề có sức mạnh chính trị để có được những biến đổi to lớn và toàn diện trong chính sách công, một chính sách cần thiết nếu ở đó có sự bình đẳng thực sự. Một lần nữa, số phận những người thấp kém nhất, những người bị tước quyền sở hữu nhất lại phụ thuộc vào điều mà những người có ưu thế hơn, đặc biệt là phong trào lao động, sẽ thực hiện.

Cũng có khả năng nếu nước Mĩ từ chối giải quyết những tệ nạn xã hội tiếp tục tồn tại ở những năm 1960, thì đồng thời nó cũng quay lưng lại với những tộc người thiểu số. Sẽ có những bài diễn văn về sự bình đẳng; sẽ có những lợi ích khi quốc gia tiến tới một sự xác định theo hiến pháp của chính quốc gia về sự bình đẳng. Người da đen sẽ quan sát tất cả những việc này từ thế giới của sự nghèo khó. Anh ta sẽ tiếp tục tự thấy bản thân là thành viên của một giai cấp chủng tộc phải chịu cảnh nghèo khó. Sẽ có những lễ mừng - có lẽ lễ mừng sắp tới sẽ diễn ra sau 20 năm hoặc có thể là lâu hơn nữa, khi có thông báo rằng người da đen đã đạt được mức lương đến 70% so với mức lương của người da trắng. Nhưng nước Mĩ khác là khu vực của những nhóm người nghèo thiểu số thì vẫn còn tồn tại.

Có một bài hát cay đắng mà mọi người có thể nghe thấy khi một cửa hàng đang bị tẩy chay ở miền Bắc:

Nếu bạn là người da trắng thì bạn là người có lẽ phải,

Nếu bạn là người da đen, hãy đứng lại phía sau.

Đó là một tuyên bố xã hội học chính xác về cảnh ngộ khốn khó của những người da đen ở nước Mĩ.

Chương 5. Ba kiểu nghèo

Hầu hết những người nghèo được mô tả trong cuốn sách này đều có xuất xứ từ các nền văn hóa nghèo khó lớn đã được xác nhận. Họ là những người nghèo cổ điển.

Còn một kiểu nghèo khác. Trong một số trường hợp, nó tồn tại giữa các khe hở của xã hội, hoặc giả đặc trưng riêng của nó lại mới mẻ. Vẫn chưa có cuộc điều tra nào của Quốc hội về cảnh ngộ của những con người này. Có rất ít thống kê về thế nào là nghèo khó đối với họ. Ở đây, người ta được biết nó thông qua các tiểu thuyết, các nhà tâm lí học, các báo cáo của Tòa án Đêm  hay từ việc dạo ngang qua các phố xá.

Ở nước Mĩ tồn tại một nền tiểu văn hóa nghèo khó có những giai đoạn mạnh mẽ, sôi động, say mê. Đó là phần khôi hài duy nhất của nước Mĩ khác. Ở đây, người nghèo vốn là những trí thức, người Bohemia và người thất nghiệp. Họ nỗ lực vươn lên hay chỉ ngồi vậy; họ thành công hay trở về giai cấp trung lưu thường vốn là nơi họ xuất phát. Nhưng cuộc sống của họ diễn ra trong cảnh thiếu thốn về vật chất và thường trong đói khổ.

Xét trên một số phương diện, tồn tại một kiểu nghèo khó khủng khiếp và hủy hoại nhất mà ta có thể thấy được tại nước Mĩ khác. Dân thành thị gặp nó khi những người lang thang ở khu ổ chuột đi xin của bố thí. Đây là những người nghèo nghiện rượu. Đã từ lâu, người ta cho rằng họ là một vấn đề lớn trong xã hội của chúng ta, nhưng người ta lại không hiểu được rằng họ chính là vấn đề nghèo khó, và đó là sự thật quan trọng về những con người này.

Có một kiểu nghèo mới đang ngày càng trở nên quan trọng hơn, một hệ quả của cuộc cách mạng diễn ra trong nền nông nghiệp Mĩ. Tại Detroit, tại Cincinnati, tại St. Louis, tại Oakland và những thành phố khác của nước Mĩ, người ta thấy rằng những người nghèo nông thôn đang sống trong những khu ổ chuột thành thị, những người dân miền đồi núi, những người Oakie vỡ nợ, những công nhân thời chiến từ những năm 1940 không quay trở về quê hương.

Tôi đã biết những người nghèo nông thôn sống tại thành thị và những người nghiện rượu. Tôi cũng đã vừa tham dự vừa quan sát những ổ chuột của các trí thức tại Chicago và New York. Sau đây là một số ấn tượng của tôi.

I

Với độc giả báo giới cuối những năm 1950, những trí thức nghèo xuất hiện dưới một dáng vẻ khá lãng mạn của Thế hệ Người thất nghiệp (Beat Generation). Với bộ râu lập dị, bỗng dưng họ trở thành một đề tài hay cho tạp chí Time, và vì vậy trở thành một hiện tượng. Ánh hào quang của họ, giống như những cây bút nhanh nhẹn của tờ tạp chí này mô tả, là tổng hợp của sự kiếm tìm kiểu Whitman , sự giả tạo, khiêu dâm và thái độ vô ơn ngang bướng. Đối với hầu hết chúng ta, hẳn chúng ta phải tưởng như họ đang sống một cuộc sống dễ dàng, lười biếng. Quá ít người nhận ra rằng, cùng với mọi bí mật và huyền thoại khác về họ, những con người này đều nghèo khó. Trong hầu hết các trường hợp, họ nghèo khó một cách có chủ tâm và thậm chí là vui sướng; nhưng dù gì thì họ cũng nghèo khó.

Những người thất nghiệp chỉ là biểu hiện mới nhất cho một hiện tượng xưa cũ. Có những sinh viên đã tốt nghiệp đại học nghèo đang sống quanh những trường đại học lớn. Tồn tại một truyền thống lâu đời hơn về dân Bohemia  với một lí thuyết mang tính chính trị và có ý thức hơn về việc "chọc tức anh trưởng giả" (épater les bourgeois) . Tất cả những nhóm người nói trên cùng có chung sự trải nghiệm về một kiểu nghèo kì lạ. Ngoài địa hạt tôn giáo, đây là những công dân duy nhất của một xã hội thịnh vượng quyết định chọn làm người nghèo.

Để mở đầu thì những người thất nghiệp và dân Bohemia là một hiện tượng trong khu ổ chuột.

Khu vực Tây Venice của người thất nghiệp tại Los Angeles là một kế hoạch liên quan đến nhà đất đã bị thực hiện một cách tồi tệ. Thoạt tiên, người ta coi đó là một Venice mới, hoàn thiện với các kênh đào và những cây cầu thơ mộng. Nhưng kế hoạch này đã thất bại; các cây cầu bị gãy và các giàn khoan dầu có mặt ở khắp khu vực này. Những người sống ở đây là những công nhân có thu nhập thấp, người lang thang, vô gia cư kiểu này hay kiểu kia và những thanh niên bất trị. Tại New York, cảnh tượng về người Bohemia không còn thực sự tập trung tại làng Greenwich nữa, bởi những khu căn hộ cao cấp đang hủy hoại không thương tiếc tính chất cho thuê với giá rẻ của khu vực này. Giới trí thức nghèo, hay đa phần trong số họ đã chuyển sang mạn đông tới những chung cư hay nhà gác mái của Khu Hạ Đông . Thật ngược đời, họ lại liên tục bị đe dọa bởi các dự án xây nhà ở cho người có thu nhập thấp và các quy tắc về y tế và an toàn. Họ không có đủ tư cách hay khao khát chuyển tới những ngôi nhà chung. Phần nào thì sự tự do của họ lệ thuộc vào nền văn hóa nghèo khó.

Do sống trong những khu vực ổ chuột, những trí thức nghèo thường có liên quan tới xung đột ở thành thị. Những người Mĩ gốc Italia ở làng phía Nam thuộc New York thường bị những trò kì quái của những người lạ làm phiền. Thực tế cho thấy người Bohemia (hay người thất nghiệp, hay bất cứ cái tên nào mà người ta gọi họ) là những người “liên chủng tộc”, vì vậy họ thường là nguồn gốc chủ yếu của những căng thẳng sâu sắc. Tại Chicago, trước khi việc quy hoạch lại thành phố phá hủy một trong những khu ổ chuột lớn nhất của trường đại học ở khu phía Nam thì rắc rối lại xuất phát từ một hướng khác. Những người da đen đến khu vực này và cộng đồng bản xứ da trắng phản đối họ. Bất chấp quan điểm của họ đối với vấn đề bình đẳng sắc tộc là gì đi nữa thì các sinh viên ở đây đều da trắng và đó luôn là nguồn gốc có thể gây nên rắc rối.

Tôi nhớ tới một thứ cảm giác kì lạ khi về đêm, tôi đi xuống một con phố bạo lực và đầy căng thẳng vào cuối những năm 1940. Bản thân tôi thấy hoàn toàn thông cảm với nỗ lực của người da đen nhằm phá vỡ những bức tường của các khu nhà ổ chuột và đáng ra tôi đã có thể được chào đón với một thứ quan hệ xóm giềng hòa hợp. (Những người da trắng, những người làm quy hoạch thành phố, các lực lượng luật pháp và chức trách thực sự đã hủy hoại đi khả năng đó). Cùng lúc, tôi thấy rằng màu da của tôi có thể sẽ làm bạo lực tăng lên. Thật là một điều mỉa mai làm người ta khó chịu.

Nhưng ngay cả nếu như dân trí thức nghèo là người xa lạ trong thế giới ổ chuột (hoặc có lẽ thuật ngữ “những người khách thăm” nghe có vẻ phù hợp hơn) thì họ cũng chia sẻ cảnh khốn khổ về vật chất. Nhà cửa của người Bohemia thường rất kinh khủng. Các căn phòng hay căn hộ đều thuộc những chung cư rẻ mạt nhất và sắp sửa đổ sập, hay trong những căn gác mái công nghiệp mà nếu dùng để ở là không hợp pháp. Tinh thần đó có lẽ cũng là tinh thần cuộc sống của người Bohemia : những con côn trùng, chuột bọ, những con phố ngập rác và những phòng tắm tập thể thường là một phần của nền văn hóa nghèo khó. Thật ngược đời là một đứa bé thuộc tầng lớp trung lưu sẽ chủ động tìm kiếm một căn phòng có nền nhà ẩm thấp, hay nơi có lẽ được coi là chỗ trú ngụ dành cho người hầu trong một lâu đài cũ kĩ.

Có đôi khi là cái đói trần trụi. Tôi nhớ tới một người bạn đã có lúc xoay xở để sống bằng khẩu phần dư thừa của Chính phủ vốn được gửi tới cứu đói những người dân tị nạn sau Chiến tranh thế giới thứ hai. Bản thân tôi đã phát hiện ra trong một ngôi nhà chật chội thuộc khu Chelsea ở Manhattan  một hộp thịt bò băm với ngô có thể làm thành hai bữa ăn. Những bí quyết ăn uống đều đặn của người nghèo khó bẩm sinh, những thực đơn lổn nhổn, sền sệt đã tạo nên ảo tưởng về một cái dạ dày được thỏa mãn đã được những người nổi loạn thuộc tầng lớp trung lưu học hỏi nhanh chóng.

Thế nhưng sau đó, thậm chí có thể đói lại là điều vui thích trong một hoặc hai trường hợp ngoại lệ. Gia đình một người bạn của tôi đã sơ xuất ngừng gửi tiền cho anh ta khiến cho anh ta bị bỏ lại với một tài khoản tín dụng ở một hiệu ăn ngon chuyên phục vụ các món cao lương mĩ vị. Kết quả là đã có lúc anh ta sống bằng lạc, thịt rắn đuôi chuông, súp rùa và những thực phẩm ngoại nhập của người giàu có. Rốt cuộc, anh ta đã gần như dị ứng với mọi đồ ăn của giới thượng lưu trong khi chỉ sống bằng vài đô la mỗi tuần.

Công việc của người nghèo trí thức có một yêu cầu chính: chúng không thể hoàn toàn ổn định. Có những sự thâm nhập chớp nhoáng vào giới việc làm, nhưng không phải nghề nghiệp. Một số người đã khám phá ra khu vực của những người lang thang trong thế giới kinh tế hạ cấp: công việc rửa bát và phục vụ bữa ăn qua loa của người thiểu số và dân nghiện rượu. Tại số 80 phố Warren, Manhattan, ngôi nhà ở New York được miêu tả trong chương viết về những người bị ruồng bỏ, người ta có thể thường xuyên thấy con cái của tầng lớp trung lưu đang đọc một cuốn sách phân tích triết lí hay đọc thơ giữa một đám đông chen chúc những người bị đánh đập đứng đợi để kiếm vài đô la.

Vì thế mà có tiền đền bù thất nghiệp. Nó dành cho những người đã làm việc đủ lâu để đạt tiêu chuẩn (và đôi khi các loại công việc của người nghèo trí thức do luật của bang quy định). Đây là một kiểu tiền trợ cấp của tiểu bang dành cho việc hành nghề và nghiên cứu nghệ thuật. Thực sự thì một số nhà lập pháp đã phải sửng sốt khi khám phá rằng bao nhiêu tiểu thuyết đã được viết bằng những khoản tiền quỹ này.

Do đó, cho dù người nghèo trí thức có cùng chia sẻ những căn hộ chung cư, những bữa ăn, việc làm dành cho người nghèo bẩm sinh thì họ vẫn không thực sự bước vào nền văn hóa nghèo khó. Họ đã chọn cách sống cho mình thay vì là nạn nhân của nó. Họ đang trải nghiệm, hoặc là quay về với xã hội rộng lớn hơn hoặc là đạt được một vị trí trong văn học hay nghệ thuật. Họ không bị lôi cuốn vào bầu không khí của tư tưởng chủ bại hay bi quan vốn dĩ đã thấm vào cuộc sống của người thực sự nghèo khó. Ngược lại, người ta có thể bắt đầu hiểu được tầm quan trọng của tinh thần, tính chủ quan của nghèo khó trong nước Mĩ khác.

Người ta có thể thấy sự khác biệt này một cách dễ dàng nhất trong các căn hộ của người nghèo trí thức. Một căn hộ có gác mái hay chung cư sẽ được thay đổi bởi học thức và sự khéo léo của tầng lớp trung lưu. (Một người bạn của tôi đã khám phá ra rằng một buồng điện thoại sẽ là một phòng tắm sẵn vòi hoa sen hoàn hảo). Những bức tường sẽ bị đập ra để lộ những viên gạch nguyên thủy. Một số bản in của những bức tranh đẹp được bán với giá rẻ sẽ mang tới màu sắc và cuộc sống cho căn phòng. Phòng tắm trong đại sảnh vẫn vô cùng lạnh lẽo vào mùa đông, nhiệt lượng có thể toả ra từ một lò sưởi mở và việc tắm rửa có thể diễn ra trong những cái bồn được đặt giữa nhà bếp, nhưng cảnh xác xơ và thiếu thốn về vật chất ấy không đến nỗi kinh khủng.

Đối với vấn đề này, có một sự mỉa mai kì lạ nhất giữa những người nghèo trí thức. Họ đến với những khu ổ chuột của nước Mĩ khác, tới cuộc sống vật chất nghèo khó, bởi lẽ họ đang chạy trốn khỏi sự nghèo khó về tinh thần trong một xã hội thịnh vượng. Allen Ginsberg  đã viết về những người thất nghiệp trong Tiếng hú và những bài thơ khác (Howl and Other Poems) rằng: “Tôi đã thấy những trí tuệ tuyệt vời nhất của thế hệ mình bị hủy hoại bởi sự điên rồ”. Có sự phóng đại trong lời tuyên bố của ông, thế nhưng nó lại mang một sự thực nhất định. Mặc dù đa phần những con người này có tài năng và học thức có thể giành được thành công khi kinh doanh trong xã hội lớn, nhưng họ đã lựa chọn việc sống trong những khu ổ chuột bởi lẽ họ đã tìm thấy một lòng chảo hạnh phúc thích hợp và đơn giản.

Chủ nghĩa liên chủng tộc của những người nghèo trí thức là một chỉ số có ý nghĩa về tính nghiêm trọng trong sự nổi loạn của họ. Giống như hầu hết tầng lớp trung lưu có học thức ở Mĩ ngoài miền Nam, họ có chung cách phát ngôn về bình đẳng. Nhưng khác với hầu hết người khác, cuộc đời đã dẫn họ tới một thế giới liên chủng tộc. Tại đây, trong nền tiểu văn hóa nghèo khó tự nguyện kì lạ, người da đen có thể tìm thấy sự hòa nhập về mặt xã hội mà phần còn lại trong xã hội không hề biết tới.

Vì thế, sự thịnh vượng của tầng lớp trung lưu trong một thập kỉ rưỡi vừa qua đã tác động lên người trí thức nghèo. Đối với những người Bohemia lớn tuổi, việc từ chối tuân thủ những chuẩn mực xã hội đã được chứng minh bằng chủ nghĩa cấp tiến chính trị hay sự tận tụy với nhóm nghệ sĩ tiên phong. Nhưng trong những năm 1950, đã không có một phong trào xã hội rộng lớn nào diễn ra, ngoại trừ những tổ chức về nhân quyền và nhóm tiên phong đã mất đi phần lớn sức sống. Kết quả là sự phản đối của những con người này mang tính riêng rẽ và cá nhân hơn và người ta đã nghe thấy tiếng nói của Thiền.

Phải nói thực rằng, một số trong những con người này đang “làm bộ làm tịch”  một chút trước khi đảm nhiệm vị trí của mình trong thế giới của nước Mĩ trung lưu. Họ chấp nhận nghèo khổ bởi lẽ nó đem lại cho họ một sự tự do nhất định. Như một nhà văn đã mô tả họ một cách thành công, họ đã từ chối thế giới lao động bởi lẽ nó không cho họ thời gian. Họ dùng toàn bộ cuộc sống của mình để tạo nên thời gian cho tới khi họ thấy rằng tất cả chỉ có thế, và họ vẫn chưa tạo ra được nó. Tốt nhất thì họ ngượng ngùng quay trở về với thế giới quen thuộc nơi từ đó họ tới; còn tồi tệ nhất thì họ đơn thuần sống một cuộc sống vô vị mà thôi.

Cũng có những bi kịch. Những ngôi nhà ổ chuột của người trí thức nghèo lại ở tận đáy của xã hội, và thường thì chúng là hàng xóm của thế giới hạ cấp. Kết quả là có những thiên tiểu sử kết cục bằng việc tự tử, tại bệnh viện tâm thần hay ở đồn cảnh sát. Chẳng có ý nghĩa gì khi lãng mạn hóa điều đó, thế nhưng nó là một dấu hiệu khác cho thấy sự thất bại của một xã hội lớn đã đẩy những con người này vào cảnh đói khát về giá trị và niềm tin hơn là đói thực phẩm, đôi khi đẩy họ ra ngoài giới hạn kiểm soát chính bản thân mình.

Có lẽ nhóm gặp bi kịch nhất trong những trí thức nghèo là thiểu số bé nhỏ người nghiện ma túy. Tồn tại một kiểu “nghèo của người nghiện ma túy” khủng khiếp. Mọi rối loạn và chấn động cũng như đau đớn đã bị dồn nén thành khao khát có được heroin. Có sự tan rã thực sự môi trường vật chất xung quanh và nếu như con nghiện không bắt buộc phải phạm tội nhằm thoả mãn cơn thèm khát thì kết quả sẽ là hoàn toàn nghèo khó.

Những người “làm bộ làm tịch” và những kẻ nghiện đã đọc nhiều báo lá cải, họ là những người mà hầu như ai cũng nghĩ tới khi họ tưởng tượng ra cuộc sống của những kẻ phiến loạn thuộc tầng lớp trung lưu này. Tuy nhiên, có lẽ sẽ có ý nghĩa hơn nếu như ta lưu ý rằng, xã hội thịnh vượng của chúng ta có cả những người tài giỏi và hiểu biết bị xô đẩy tới việc thích nghèo khổ, thích chọn nó hơn là chịu tình trạng lẻ loi trong sự giàu có rỗng tuếch. Đây là một phần kì lạ của nước Mĩ khác mà người ta thấy trong những khu ổ chuột của giới trí thức.

II

Có lẽ kiểu nghèo chua xót nhất, mang tính vật chất và rõ ràng nhất mà người ta có thể thấy ở một thành phố Mĩ, tồn tại trong những khu ổ chuột, giữa những người nghiện rượu.

Trong suốt những năm 1951 và 1952, tôi đã sống ở phố Chrystie, cách Bowery ở New York một khối phố. Tôi là thành viên của nhóm Công nhân Thiên Chúa giáo vốn có một ngôi nhà ở đó. Người ta cung cấp giường ngủ với quy tắc “Ai đến trước được phục vụ trước”; chúng tôi có một hàng người thất nghiệp chờ được cứu tế đứng xếp hàng để nhận cà phê và bánh mì đen giàu dinh dưỡng vào sáng sớm, lấy súp vào bữa trưa; còn những quần áo thừa mà độc giả báo chí gửi cho được đem phân phát. Những người trong chúng tôi đến sống ở ngôi nhà Công nhân này chấp nhận triết lí về cảnh nghèo tự nguyện. Chúng tôi không có tiền và cũng không được trả thù lao. Chúng tôi cùng chia sẻ điều kiện sống của người mà chúng tôi đang trợ giúp: người nghiện rượu và người mắc bệnh tâm thần. Chúng tôi không tham gia vào địa ngục sống trong khu vực đó, bởi lẽ chúng tôi không bị rượu hành hạ và chúng tôi đã lựa chọn số phận của mình. Nhưng chúng tôi ở gần, rất gần với thế giới ấy. Chúng tôi có thể thấy sự kinh khủng của thế giới ấy hàng ngày.

Khu Bowery ngày nay trông không còn như xưa nữa. Những con đường được xây cao của Đại lộ El thứ Ba đã bị phá dỡ, tại thời điểm đó thì khu ổ chuột có lẽ đã bị di dời sang một phần nào đó của thành phố, đặc biệt nếu như những giá trị đất đai của Đại lộ thứ Ba tiếp tục tăng giá. Như vậy, một số nơi mà tôi mô tả không còn tồn tại nữa. Nhưng đó mới chỉ là một chi tiết, bởi lẽ thế giới thực của những ấn tượng này vẫn còn ở lại với chúng ta.

Đại lộ El thứ Ba đã mang lại cho khu Bowery một kiểu tính chất siêu thực. Là một cấu trúc bẩn thỉu, nặng nề, nó bị bỏ rơi giống y như những con người đang “trình diễn” những đau khổ của mình trong cấu trúc ấy. Dọc theo hai phía của con phố có những quán trọ rẻ tiền là nơi người ta có thể kiếm được một chỗ nghỉ qua đêm. Mỗi buổi sáng, ai đó phải đi khắp phố để kiểm tra xem liệu có người nào đã chết vào đêm trước hay không. Lẽ đương nhiên, các cửa hàng bán rượu đều ở đó và chuyên bán các loại rượu vang rẻ tiền.

Đàn ông và đàn bà ở khu Bowery thường uống rượu vang, thi thoảng là bia hay vài ngụm whisky rẻ tiền. Với những người trong tình trạng khó khăn kinh khủng, bị ám ảnh bởi nhu cầu phải có rượu thì luôn có rượu nóng trong bình thiếc. Đó là rượu lỏng và người ta có thể uống nó sau khi nó được lọc qua một cái khăn tay hay một mẩu bánh mì ôi. Loại rượu này nổi tiếng về việc hạ nốc ao cơ thể của một con người trước khi phá hoại nghiêm trọng hệ thần kinh của anh ta. Người ta bảo với tôi rằng nó nhạt nhẽo, một cách nhằm rơi vào tình trạng lãng quên chứ chẳng hơn gì.

Xung quanh cũng có những công việc buôn bán khác. Ở đó có những cửa hàng bán đồ cũ nên người ta có thể bán bất cứ cái gì họ thu lượm hay ăn trộm được (đôi lúc là của nhau). Những cửa hàng này vơ vét trên cảnh khốn khổ của nơi này và nơi này lại không thể thiếu chúng. Có một vài nhà hàng, nơi mà mỗi đêm những con người bị bỏ rơi phải đánh nhau để giữ cho đôi mắt mình luôn mở và như vậy họ không bị vứt ra ngoài; đây thực là những nơi được chiếu sáng lòe loẹt đáng thất vọng nhất. Và có cả những hội truyền giáo, được một số người gọi là “Ba Mười sáu” (Three Sixteens), bởi vì ở trên cửa nhà của những hội này thường có đoạn trích dẫn lấy từ kinh thánh của John 3:16: “Vì Chúa rất yêu thế giới này nên Người đã gửi đứa con đẻ duy nhất của Người...”. Những khi trời ấm áp thì các “Sallies” - tức là những nam nữ dân quân tự vệ - sẽ ra đại lộ.

Toàn bộ nơi đây đều có mùi nước tiểu. Người ta sống ngoài trời khi không có tiền thuê chỗ ngủ. Đôi khi vào mùa đông, họ đi bất định trong tuyết hay lê vào trong một ô cửa. Vào mùa hè, mùi hôi thối từ một số nơi người ta thích lui tới bốc lên rất mạnh.

Tồn tại một bộ mặt gần như đặc thù về khu Bowery, hay chí ít thì đối với tôi là như vậy. Người ở đó bẩn thỉu và thường thì mặt họ dính đầy máu khô sau một lần say đặc biệt kinh khủng. Họ thức giấc mà không biết làm sao họ lại đau đớn như vậy. Quần áo của họ rách rưới, xộc xệch, không hợp tí nào, bốc lên mùi của đường phố và của nước tiểu đã khô. Dáng vẻ của họ trông yếu ớt và thường sợ hãi phải tiếp xúc ngay với ánh mắt của những người khác.

Vào mùa hè, khu Bowery trông đẹp nhất nếu như người ta có thể sử dụng từ ngữ này để mô tả một nơi tan hoang hết mức về vật chất và tinh thần. Người ta ngồi nói chuyện với nhau hay đi dạo theo từng nhóm. Họ có thể lột quần áo của một người nghiện rượu khác khi anh ta bất tỉnh, bởi vì ít khi họ uống rượu một mình. Nếu một người trong số họ đủ may mắn để xin được một chai rượu, anh ta sẽ đi tìm bạn bè và chia sẻ sự may mắn đó.

Thực sự thì cơ bản đây là xã hội của đàn ông. Cũng có một số phụ nữ xuất hiện ở đây nhưng ấn tượng nổi bật là về những người đàn ông đang đứng, chờ đợi, say xỉn. Một số nhà tâm lí học đã biện luận rằng có thể có mối liên hệ giữa những xu hướng tình dục đồng tính với bia rượu. Tại Nhà Công nhân Thiên Chúa giáo, thi thoảng chúng tôi cũng gặp rắc rối về vấn đề này. Bất kể các kết luận cuối cùng trong nghiên cứu khoa học là gì đi nữa thì khu Bowery vẫn có một sự thân mật trong phòng thay đồ giữa một số người tuyệt vọng và đau khổ nhất trong xã hội.

Ở đây, ít khi người ta bận tâm tới vấn đề tình dục thực sự. Đây là nơi mà những người sống ở đó say xỉn hay cũng gần say 24 giờ một ngày. Kết quả là có một sự bất lực thực sự gắn liền với bất lực về nhân phẩm trong những người vô gia cư gặp thất bại và tự hủy hoại mình.

Mùa đông là một thảm họa. Cuộc sống khu ổ chuột là ở ngoài đường phố, giá lạnh và băng tuyết khiến họ phải đau khổ cùng cực. Đàn ông thường uống đủ say để có thể nằm trên đường phố giữa một cơn bão. Lần đầu tiên khi nhìn thấy một thân thể được trùm bởi một lớp tuyết mỏng, nằm dài trên vệ đường thì đó là cảnh tượng gây sốc và bối rối. Người đàn ông đó chết rồi hay chỉ mới say xỉn? Hay tồi tệ hơn thì những người vốn quen thuộc với nơi đây bị ám ảnh và bị dồn ép đến mức phải trộm cắp ngay trong cái giá lạnh chết người của mùa đông và một người cần uống rượu sẽ ăn cắp giày của một người bạn rượu vào giữa tháng giêng.

Lẽ đương nhiên kết cục sẽ là bệnh tật. Có một kiểu chiến tranh giữa khu Bowery và các bệnh viện trong thành phố. Những lái xe và người phục vụ cứu thương trở nên coi thường và quen với những đau khổ của những người có lẽ đã tự tìm đến sự đau đớn một cách liều mạng. Đội ngũ nhân viên hành chính phải lo lắng trước một người nghiện rượu sống ở khu ổ chuột muốn có một chiếc giường để ngủ vài đêm và cố giả vờ mê sảng. Các quan chức cáu giận khi những người đàn ông này bán máu để kiếm cho đủ tiền uống rượu rồi sau đó lại xuất hiện ở bệnh viện và cần được truyền máu.

Đối với khu Bowery thì bệnh viện và bãi tha ma là không thể chịu đựng nổi. Thực sự thì bản thân căn phòng cấp cứu của một bệnh viện công như Bệnh viện Bellevue có thể là một nơi để nghiên cứu. Tôi nhớ tới một cảnh tượng tiêu biểu khi tôi ở đó với một người của Nhà Công nhân Thiên Chúa giáo. Có những người nghiện rượu, những người cao tuổi mắt kém, một phụ nữ da đen với một sợi chỉ đang mắc trên môi bà ta, và bọn trẻ con. Người ta không thể đổ lỗi cho các bác sĩ và đội ngũ hành chính về bầu không khí kinh khủng, tuyệt vọng này. Trách nhiệm ấy thuộc về thành phố, nơi không cung cấp tiền đầy đủ cho việc từ thiện, nơi làm cho người ta phát điên vì sự chậm trễ và quan liêu đến mức không thể lí giải được đối với những người nghèo thất học.

Vậy đàn ông và đàn bà ở khu Bowery là những ai?

Họ khác so với hầu hết những người nghèo khác bởi lẽ họ xuất xứ từ mọi tầng lớp xã hội, mọi nền giáo dục mà ta có thể thấy ở nước Mĩ. Tại Nhà Công nhân Thiên Chúa giáo, cùng với những công nhân nhà máy và những người lang thang từ nông thôn ra, tôi đã gặp các nhà báo, một nha sĩ, các linh mục. Đây là nơi duy nhất trong nước Mĩ khác mà thực sự người nghèo là toàn bộ những người tứ cố vô thân đến từ mọi tầng lớp xã hội.

Thế nhưng có một số nhân tố lạ đang hoạt động sản sinh ra nền tiểu văn hóa nghiện rượu. Người ta đã gặp vài người đàn ông Mĩ gốc Ireland (có vẻ như đối với tôi rõ ràng là người thiểu số), một số người Mĩ gốc Ba Lan, những người da đen (khu nhà ổ chuột không hòa hợp về tư tưởng, nhưng người ta thường quá say nên không quan tâm tới vấn đề sắc tộc), vài người Italia. Trong hai năm tôi sống trong khu Bowery, gặp gỡ hàng trăm đàn ông và phụ nữ, tôi không nghĩ rằng mình là một người Do Thái đơn độc.

Khi họ “tỉnh rượu”, những người nghiện rượu thuộc tầng lớp trung lưu thường nói chuyện về bản thân mình nhiều như những điều mà một nhà tâm lí không chuyên đã tốt nghiệp đại học có thể nói. Họ hiểu là hoàn cảnh của mình có nguồn gốc từ những rắc rối và thái độ của cá nhân mình. Nhưng nhìn chung, giống như những người nghèo bị xáo trộn về tinh thần, những người xuất xứ từ tầng lớp công nhân hay nông dân cũng hoang mang về những gì đã xảy ra với họ. Nếu như họ là tín đồ của một tôn giáo - và nhiều người chúng tôi gặp trong Nhà Công nhân là người Thiên Chúa giáo - điều ấy có nghĩa tỉnh rượu thường dẫn tới việc tự kết tội mình đến mức phát điên.

Tôi nhớ có lần nói chuyện với một ông già mà tôi quen tại Nhà Công nhân. Ông trông gọn gàng, chăm chỉ và đầy lòng tự trọng bất cứ khi nào ông tỉnh rượu. Ông có thể không uống rượu trong một khoảng thời gian dài, đôi lúc tới ba tháng. Trong suốt giai đoạn đó, ông sống có kỉ luật, thể hiện việc tuân thủ tín ngưỡng một cách cẩn thận. Nhưng sau đó, đột nhiên ông tiếp tục uống rượu trong khoảng từ hai đến ba tuần. Đôi khi chúng tôi nghe thấy người ta nói về ông khi ông ta buộc phải vào viện. Sau đó, ông quay trở về và toàn bộ quá trình này lại bắt đầu diễn ra.

Một buổi tối, tôi nói chuyện với ông về nghiện rượu. Tôi cố nói rằng rượu không phải là điều mà một người đàn ông lựa chọn, mà nó liên quan tới những vấn đề sâu xa, không thể chỉ có ý chí là gạt bỏ được nó dù một người có thể can đảm đến mức nào. Ông ta cực lực phản bác lại tôi. Ông nói: “Chúng tôi là như vậy bởi chúng tôi muốn thế, chúng tôi phạm phải một tội lớn khi làm điều đó và chúng tôi sẽ phải xuống địa ngục vì nó”.

Đôi khi sự thù hận chính bản thân ấy lại biến thành sự thù hận người khác. Một lần, có một người đàn ông sảy chân ngã trên đường phố. Ông ta trông nhếch nhác: máu khô dính trên mặt, quần áo bốc mùi và trông nửa giống người, nửa giống ma sau một chầu say bí tỉ. Ông ta lảo đảo bước vào và tôi ra giúp ông ta. Chúng tôi tắm, cạo râu và bôi thuốc DDT  cho ông ta. (Cuộc chiến chống chấy rận và rệp bọ không bao giờ thắng lợi tại Nhà Công nhân nhưng chúng tôi vẫn cố thử). Vài ngày sau, với việc ăn ngủ đều đặn và vài bộ quần áo may sẵn rẻ tiền mới, trông ông ta khá sung sức.

Hai hay ba tối sau khi ông ta đến đây, ông ta đang đứng cạnh tôi, đợi đến lượt ăn tối. Một người đàn ông từ phố bước vào, giống hệt ông hai hay ba ngày trước đó. Cũng có vết máu và quần áo cùng với khuôn mặt bị ma ám y như thế. Khi tôi ra giúp người đàn ông mới đến, người đàn ông đến trước nói với tôi: “Tại sao lại phải giúp kẻ ăn bám đó?”. Trong giọng nói của ông ta có một nỗi thù hận bản thân chân thực. Khi khu Bowery tỉnh rượu trong một hay hai ngày, nó hứa nó sẽ nghiêm túc, nó tự khiển trách mình. Và nó vẫn tiếp tục như thế.

Đôi khi, toàn bộ cảm xúc bị kìm nén này bùng nổ thành một cuộc đấm đá trên khu Bowery. Giả như chúng không quá bi thảm thì có thể là khôi hài. Bạo lực là một bản ba lê của các lỗi lầm, của những cú đấm không đúng vào đâu, lướt nhanh trong khi say. Những người đàn ông không thể thực sự nện nhau cho đau bằng bất cứ sự tính toán nào. Nguy hiểm thực sự là một người đàn ông sẽ mất thăng bằng khi một trong những cú đấm của anh ta bị trượt. Người ta đã tổng kết sự kém cỏi và bất lực của khu Bowery qua những cuộc ẩu đả này.

Nhưng sau đó lại đến lúc những ngày đêm uống rượu bất tận đều ngừng lại một thời gian. Việc ngừng uống rượu gần như cũng khủng khiếp như chính là việc say xỉn. Đôi khi trong Nhà Công nhân Thiên Chúa giáo, một người đàn ông thức giấc bằng những cơn run rẩy. Toàn thân anh ta có thể rung đến mức không thể điều khiển được và mặt anh ta nhăn nhó như sắp khóc. Anh ta sẽ cầu xin một ngụm whisky, chỉ một ngụm để qua buổi sáng. Thật là mối nguy hiểm ngẫu nhiên hoàn toàn không thể đoán trước khi đáp lại lời cầu xin của anh ta. Không có cách nào cho ta biết được khi nào ngụm rượu đó có tác dụng thực sự nhằm trấn an và có thể khiến anh ta không uống rượu một ngày, hoặc khi nào thì nó sẽ hất anh ta ra phố và lại đưa anh ta về với thế giới rượu say, nơi anh ta bắt đầu trốn chạy trước đó.

Đôi khi quá trình nhịn rượu kéo dài một tuần. Tôi nhớ tới một phụ nữ bị say liên tục không ít thì nhiều trong khoảng ba tháng. Khi cô ta ngừng uống và phải chịu đựng sự run sợ và run rẩy, cô ta trông giống như một con hổ bị giam giữ. Cô ta không thể chịu đựng được việc phải đứng yên dù chỉ giây lát. Kết cục là cô ta quẩn quanh trong nhà liên tục trong nhiều ngày.

Một khi họ quay về thế giới tỉnh rượu, người nghèo nghiện rượu phải đối mặt với vấn đề ăn uống. Cho tới lúc ấy, nỗi ám ảnh của họ chỉ là uống và uống. Họ tồn tại trong giai đoạn say xỉn với bất cứ cái gì mà họ bới nhặt được, gồm cả đồ bỏ đi trong những thùng rác, thức ăn từ các hội truyền giáo hay từ khoản thực phẩm rẻ tiền tại một trong những nhà hàng dơ bẩn ở khu lân cận. Khi họ không uống rượu nữa, có một thế giới mà họ phải đối mặt, chí ít thì cũng cho tới lần say tiếp theo.

Với những người thuộc gia đình trung lưu, họ có thể xin tiền từ họ hàng hay thậm chí là quay trở lại làm việc. Một trong những người đàn ông tại Nhà Công nhân Thiên Chúa giáo khi tôi ở đó từng là một người làm báo thành công; trong nhiều năm, tôi đã từng nhìn thấy những dòng tên nhỏ của anh ta trên một vài ấn phẩm tiếng tăm. Nhưng đối với hầu hết những con người ấy, cuộc sống lao động của họ đã bị cuộc sống rượu chè phá hoại. Họ tồn tại như là một nguồn lao động rẻ mạt đối với những công việc bẩn thỉu, thất thường trong thế giới kinh tế hạ cấp.

“Anh ta đi lên núi” là một trong những điệp khúc thông thường trên khu Bowery. Điều này có nghĩa là một người đàn ông đã tìm thấy một công việc là người rửa bát đĩa hay trông nom nhà cửa tại một trong những khu nghỉ Catskill. Nhanh nhạy chào bán nỗi tuyệt vọng của con người, những văn phòng môi giới việc làm luôn có những loại công việc như thế này. Thường thì công việc kéo dài trong vài tuần, có thể là cả mùa hè. Đôi khi một người có thể ngừng uống rượu trong suốt thời gian đó. Nhưng anh ta có thể tìm đường về khu Bowery với một túi đầy tiền và anh ta lại mua rượu cho bạn bè mình trong vài ngày. Và lúc đó thì anh ta ở đúng nơi mình xuất phát.

Tôi được một nhà cựu quay phim tài giỏi kể cho nghe về một trong những câu chuyện bi kịch nhất khi ông ta quay bộ phim Trên khu Bowery (On the Bowery). Một trong những “ngôi sao” trong bộ phim đó là một khách quen của khu Bowery, người đã ở quanh Nhà Công nhân Thiên Chúa giáo khi tôi ở đó. Trong suốt quá trình quay phim, anh ta không uống rượu. Cuối cùng, khi bộ phim quay xong, anh ta phải được trả tiền. Những người sản xuất phim biết điều gì có thể xảy ra khi anh ta được cầm số tiền đó - và họ cũng biết rằng một bác sĩ đã bảo anh ta rằng chỉ cần một cuộc chè chén say sưa nữa thôi là anh ta có thể sẽ chết. Thế nhưng anh ta đã đóng phim và họ không có lựa chọn nào khác là phải thanh toán tiền cho anh ta. Anh ta lấy tiền, uống rượu và chết.

Mặc dù toàn bộ sự việc này diễn ra giữa lòng thành phố New York nhưng người ta ít lưu tâm tới nó. Nó là một hình thức của nghèo khó, của sự phân rã xã hội vốn không thu hút được sự cảm thông. Con người có được bài học khi họ nói về những người nghiện rượu và ngôn ngữ dành cho những người không may này rất nặng nề. (Tôi đã không dùng từ “kẻ ăn bám” kể từ khi tôi tới Nhà Công nhân Thiên Chúa giáo; từ này là một phần trong vốn từ vựng thể hiện sự không quan tâm). Và bởi vì nghèo khó do nghiện rượu là một vấn đề về nhân cách trực tiếp và sâu sắc nên đối phó với nó đòi hỏi phải có một nỗ lực lớn nhất. Người ta khó lòng biết phải bắt đầu từ đâu.

Nhưng lẽ đương nhiên người ta chẳng thực sự làm gì cả. Về sự nhẫn tâm và ích kỉ tuyệt đối, tôi chưa từng thấy một cái gì kình địch với thái độ của khách du lịch và cảnh sát. Chỉ ngay dưới Houston trên khu Bowery có một nơi được gọi là “Những công trình xây dựng phí tiền ở Bowery của Sammy” (Sammy’s Bowery Folliers) (Tôi không biết liệu nơi đó có còn không; tôi hi vọng là không). Người ta đã viết về nó trên các tạp chí, nó được thiết kế phục vụ khách du lịch. Mẹo quảng cáo là đây là một quán rượu Bowery đã lỗi thời với những người phục vụ quầy rượu ở độ tuổi từ 9 đến 90 và những phụ nữ son phấn lòe loẹt, cười cợt ngồi lì ở đó. Buổi tối, những khách du lịch ăn mặc sang trọng tới đó, đi qua vài hàng người nghèo khổ, đôi lúc đáp lại lời cầu khẩn của một người ăn xin với thái độ của tầng lớp quý tộc. Họ chỉ cách sự tuyệt vọng và đê hèn có vài bước chân, thế nhưng có vẻ họ thấy đó là điều “thú vị” và “kì lạ”. Nếu nói cực đoan, đây chỉ là một trường hợp nhỏ tả về sự vô hình của những người nghèo.

Thế nhưng bị cảnh sát bắt thì còn tồi tệ hơn nhiều.

Tôi chưa bao giờ hiểu được tại sao số lượng người bị bắt lại được lưu lại chính xác, thế nhưng chắc hẳn phải có một phương pháp nào đó đối với sự điên rồ này của xã hội. Xe chở tù đến khu Bowery; cảnh sát sẽ bắt bớ những người mà họ ngẫu nhiên gặp đầu tiên; thế là xong. Vào buổi tối, trong màn kịch của sự vô thừa nhận và lãnh đạm có tên Tòa án Đêm tại New York, những người nghiện rượu phải xếp thành hàng. Đôi khi họ vẫn đang say. Quan tòa sẽ nói với họ về quyền hợp pháp của họ; họ thường sẽ nhận tội và bị kết án. Một số ông già đã bị như thế hết lần này qua lần khác. Nó là một “nghi thức” xã hội, không có tác động đáng kể tới bất cứ thứ gì. Tôi cho rằng nó chỉ cung cấp thống kê để chứng minh rằng các nhà chức trách đang thi hành nhiệm vụ và họ đang đối phó với vấn đề này mà thôi.

Những người nghiện rượu ấy có thể sẽ bị bỏ mặc trong thời gian dài. Mặc dù sự đau khổ về tinh thần của họ được hầu hết người Mĩ biết tới rất rõ, điều người ta không hiểu là cuộc sống tàn tạ, khủng khiếp, suy sụp về thể chất của người nghiện rượu: thực tế là những con người này đều nghèo khó.

Hãy cho tôi kết thúc sự mô tả này bằng một sự kiện đáng buồn, bởi vì nó là một điểm nhấn đáng lưu ý cho một ấn tượng như thế này.

Khoảng sáu tháng sau khi tôi rời Nhà Công nhân Thiên Chúa giáo, một buổi tối tôi đã quay trở lại đây để thăm vài người bạn và hàn huyên với họ. Tôi đã có việc làm, tôi đã bắt đầu gom góp lại tủ đựng quần áo đã bị đánh cắp khi lần đầu tôi tới phố Chrystie. (Kiểu nghèo tự nguyện tại Nhà Công nhân là có thực bởi thực tế là nếu bạn ở đó trong sáu tháng, dẫu gì thì mọi tài sản của bạn sẽ bị lấy đi). Tôi mặc một bộ complê khá tươm tất và đứng trong sân sau với vài người đàn ông mà tôi đã quen biết ở khu Bowery. Một trong số đó nói với tôi trong khi một người khác gật đầu tán thành: “Chúng tôi không biết đến bao giờ anh mới tỉnh ngộ đấy, Mike ạ. Việc anh ở quanh đây giúp đỡ chúng tôi chẳng là gì cả. Chỉ có những người gàn dở mới làm điều đó. Thật tốt là anh đã tỉnh ngộ và chuyển đến nơi khác”. Họ vui vì tôi đã rời nơi đây. Họ không hiểu được lí do tại sao người ta lại muốn chăm sóc họ.

III

Những con người từ vùng nông thôn xa xăm đến thành thị đã làm nên một phần trong nền văn hóa nghèo khó của nước Mĩ.

Nói cho đúng thì chỉ một phần trong nhóm người này thực sự đến thành phố từ vùng đồi Appalachia. Những người khác là những người thu lượm bông ở vùng Arkansas, những người đến từ Missouri (họ gọi vùng đó là “Đầm lầy phía Đông Missouri”), người Oakie ở vùng bờ biển phía Tây không bao giờ quay về kể từ khi di cư trong những năm 1930. Thế nhưng họ cùng chung những khó khăn - thực tế là những vùng xa xôi hẻo lánh đó đã hoàn toàn làm cho họ không hợp với cuộc sống thành thị - cùng nghèo khổ và họ thường cùng thích một loại nhạc “đồng quê”.

Một vài trong số họ vẫn sống trong những khu rừng hẻo lánh nhưng gần những thành phố lớn. Ngay bên ngoài Grafton, New York, cách Albany vài dặm là một khu định cư thực thụ trong rừng. Không một ai trong số những người thành thị nói chuyện với họ (điều này đã làm nên một câu chuyện bí hiểm kì lạ nào đó), tất cả những gì tôi có thể làm là lái xe ngang qua một vài ngôi nhà và liếc mắt nhìn vài người từ xa. Các nhà lập pháp tại thủ phủ của tiểu bang ở gần đó đang thảo luận nhiều chương trình phúc lợi hiện đại; dân ở vùng đồi núi này đang sống như thể là họ đang ở thế kỉ XVIII.

Nhưng nhóm người thực sự quan trọng không sống ở bên ngoài, ở những khu rừng ven các thành phố. Họ đang sống trong những khu ổ chuột. Họ là những người Appalachia đến Detroit để kiếm việc trong thời chiến và ở lại đó; họ đã phiêu bạt tới Chicago, nơi họ lập nên một cộng đồng tương đối lớn có nhà thờ, những khu cư trú gần nhau và cách sống riêng của mình; họ làm việc trong các nhà máy ở Oakland, California với những công việc bẩn thỉu nhất và phù hợp với những người hầu nhất. Người ta có thể nhận ra họ qua những khuôn mặt của người Anglo-Sacxon thế hệ thứ chín, qua giọng nói của họ và qua sự có mặt khắp nơi của nhạc đồng quê.

Ví dụ như ở Oakland, California, người ta có thể đi bộ vào một quán rượu cách Thái Bình Dương chỉ vài dặm và có thể được chở tới những quả đồi hay vùng hạn hán kéo dài đầy cát bụi của Oklahoma. Nhóm người đang hát chịu tác động của loa truyền thanh - đàn ghi ta là ghi ta điện - nhưng âm nhạc và ông bầu là đồng quê. Tuy nhiên, bầu không khí không nên thơ, nó lộn xộn, chớm bạo lực, cãi nhau ầm ĩ và mại dâm. Người được thuê để tống cổ những kẻ phá phách là một sĩ quan mặc đồng phục của một văn phòng bảo hiểm tư nhân. Anh ta đeo còng tay trên thắt lưng và cầm một cái dùi cui.

Khoảng mười năm trước, tôi đã gặp vài con người như thế ở St. Louis, Missouri. Tôi đang là một nhân viên xã hội cho Bộ Giáo dục. Gắn bó với Trường Madison, tôi đi đến thăm nhà mọi học sinh bỏ học quá hai hoặc ba lần liên tục hoặc đang gặp khó khăn. Công việc của tôi không phải là một nhân viên quản lí việc trốn học (mặc dù ban đầu đúng là như vậy). Ban Phúc lợi cho Học sinh rất hiểu biết, có năng lực và thẳng thắn. Ban này phủ nhận lí thuyết về những đứa trẻ tội lỗi, xấu bụng và cố giải quyết những vấn đề liên quan tới trốn học bằng việc truy tìm ra gốc rễ của vấn đề ở nhà, bên hàng xóm hay qua tính cách của đứa trẻ. Kể từ đó, thời gian đã trôi qua và có lẽ quan hệ xóm giềng đó đã thay đổi. Nhưng đây vẫn là những hoàn cảnh mà những người dân nông thôn vẫn sống, vẫn chịu đựng trong các thành phố của nước Mĩ khác.

Đa phần những con người này là những người lĩnh canh và hái lượm bông ở Arkansas. Họ tới St. Louis trong những thời kì khó khăn hay trong mùa ế ẩm. Họ có một mạng lưới họ hàng phức tạp và luôn có người họ hàng từ St. Louis gửi lời nhắn đến về công việc ở thành phố hay gọi họ về với các cánh đồng. Hầu như là cuộc sống của họ rất dễ dàng thay đổi. Toàn bộ một gia đình thực sự có thể thu xếp và rời đi chỉ bằng một thông báo trong tích tắc. Họ có quá ít tài sản, không nguồn gốc, không nhà cửa.

Họ sống tại một trong những khu ổ chuột thành thị tồi tàn nhất dành cho những người da trắng mà tôi đã từng chứng kiến. Đó là St. Louis xưa, xuôi theo dòng sông và vài ngôi nhà trong số đó có lẽ đã là nơi cư ngụ của những quý tộc thời xưa. Có những ô cửa sổ mỏng mảnh, lối đi có mái vòm và những mảnh sân nhỏ. Nhưng sự hấp dẫn trong kiến trúc này chỉ còn là vết tích. Các ngôi nhà đã bị chia thành những căn phòng và các gia đình được thu xếp vào ở trong đó. Hầu như không có nhà tắm bên trong những nơi như thế này. Những nhà vệ sinh ngoài nhà ở sân sau và đôi khi máy bơm nước dùng chung cũng ở luôn đó. Vì vậy, nơi này trở thành một bãi lầy. Đôi khi đường ra ngoài nhà lại đi qua một căn phòng của ai đó. (Tôi cho rằng điều này là do gian nhà vốn trước đó từng là bếp được chuyển thành một “căn hộ”). Lúc đó, người ta đi qua đây suốt cả đêm.

Như thường vẫn xảy ra trong nền văn hóa nghèo khó, đối với những con người này hôn nhân có phần không theo quy tắc nào cả. Phụ nữ không chung chạ bừa bãi - tại một thời điểm họ sống với một người đàn ông và thường trong thời gian đáng kể. Nhưng sau vài năm khi đã có một hay hai đứa con, cuộc hôn nhân lại đổ vỡ. Cũng chẳng lấy làm lạ khi ta gặp hai hoặc ba nhóm anh em và chị em cùng cha khác mẹ cùng sống trong một ngôi nhà.

Theo luật của tiểu bang, bọn trẻ buộc phải đi học nhưng việc giữ chúng lại trường lại là một cuộc chiến. Ngay khi bọn trẻ nhận được giấy phép làm việc thì chúng sẽ đi làm để kiếm tiền tiêu riêng. Thế giới gia đình của chúng thường bẩn thỉu và bạo lực, chúng không có động lực để thay đổi. Lên lớp tám, tuổi trung bình của chúng thường xấp xỉ mười sáu và với phần lớn học sinh thì đó là thời điểm kết thúc việc học hành. Ta có thể đoán được rằng chỉ số IQ của chúng thấp hơn của những đứa trẻ trong trường học của lớp trung lưu.

Tôi nhớ một lần đã phải điều tra việc một học sinh cáo buộc một học sinh khác. Gia đình của một cô bé khẳng định một cậu bé đã cố tình cưỡng hiếp con gái họ. Tôi đã nói chuyện với cả hai phía và ấn tượng của tôi rất lạ. Có dính dáng đến đam mê và thù hận bè cánh nhưng cũng có cả tính khí thất thường, gần như sự bệ rạc trong toàn bộ chuyện này. Cuối cùng đã không thể đưa ra kết luận đáng kể nào theo cách này hay cách khác, nhưng không ai thực sự hối thúc việc đó. Tồn tại sự chấp nhận bạo lực và cưỡng đoạt; đó là một phần của cuộc sống.

Bản thân trường học có một đội ngũ giảng viên tuyệt vời. Tất cả những ai muốn có thời gian thoải mái hơn có thể được chuyển sau năm thứ nhất hay hơn. Những người ở lại là những người tự nguyện và hầu như là những người có năng lực và tận tụy. Đó chính là thứ khiến cho họ khó có thể chịu đựng được thất bại. Học sinh đến trường chín tháng trong một năm, hay sáu giờ trong một ngày. Nhà và xóm giềng là nơi chúng sống trong thời gian còn lại. Đó là một cuộc chiến không bình đẳng và nó còn phức tạp hơn nhiều do thực tế là người ta không thể biết được khi nào gia đình chúng thu dọn đồ đạc và chuyển đi.

Ví dụ như có những lần tắm bắt buộc. Lẽ đương nhiên chúng tôi kiểm tra tóc của học sinh xem có chấy không, bởi vì rận rệp có thể lây lan trong trường học giống như bệnh dịch. Những chiếc lược thép lỗi thời được dùng để chải trứng chấy ra khỏi tóc là một phần trong những trang thiết bị thường thấy của các y tá. Nhưng đó là một hành động kiểm soát tốt nhất có tác dụng làm sạch sẽ và vệ sinh. Những ngôi nhà thường bẩn thỉu và lúc nhúc chuột bọ và đầy rệp. Về chuyện này, chúng ta có thể làm ít một trong thời gian ngắn, nhưng không nhiều.

Và ngay cả sự mô tả tàn nhẫn này, giống như mô tả về một khu ổ chuột của người da đen, vẫn bỏ qua chất lượng cuộc sống. Khi người ta đi bộ trên phố vào cuối hè, không khí đầy ắp nhạc của những người từ vùng núi đến phát ra từ một trăm chiếc đài. Có một sự vui vẻ buông thả, tan tác về nơi này, tâm trạng được chăng hay chớ của một đám người không hy vọng gì nhiều. Đây là những người nghèo da trắng miền Nam. Ở một số mặt, họ lại giống mẫu người da đen vô tư lự và sự thực trong mô tả nói trên là dành cho cả hai.

Nhưng sự hài hước và dễ gần của họ bị kìm nén trong một môi trường khốn khổ. Tôi nhớ tới những gia đình không thể cho con cái mình đi học bởi họ không có đủ giày đi cho tất cả chúng. Một gia đình truyền các đôi giày từ đứa con này sang đứa con khác để chí ít thì vài đứa trẻ cũng đến trường được mỗi ngày. Cơ quan Phúc lợi Công cộng đã có những nỗ lực cương quyết để đáp ứng được nhu cầu tối thiểu này, nhưng đó là việc làm đòi hỏi thời gian và trong khi người ta vẫn đang xoay xở tìm cách thì thực sự chẳng thể làm được điều gì.

Nhưng có lẽ nhóm đáng buồn nhất là những học sinh trong lớp học đặc biệt. IQ của chúng quá thấp đến nỗi bất cứ một nỗ lực nào nhằm mang lại cho chúng một nền giáo dục quy chuẩn đương nhiên đều thất bại. Một phụ nữ trẻ rất giỏi và tận tâm đã cố gắng dạy chúng những nguyên lí sống cơ bản trong một xã hội hiện đại: những điều cơ bản như học để hiểu được đèn tín hiệu giao thông, phân biệt tiền và những điều tương tự. Những đứa trẻ như thế có thể xuất hiện trong bất cứ một tầng lớp xã hội nào. Bi kịch cụ thể ở đây là không ai thực sự hiểu điều gì đang xảy ra với chúng. Những truyền thống dân gian về những người “gàn gàn” có vẻ cũng sâu sắc như ở bất cứ người nào bị chứng ấy, nếu như họ nhận được lòng trắc ẩn thì nó cũng bị bóp méo bằng sự cố chấp và chế giễu. (Sự thiếu hiểu biết về bệnh tâm thần và chậm phát triển trí óc này là điều rất cơ bản đối với văn hóa nghèo khó, tôi sẽ bàn chi tiết hơn trong một chương sau).

Tôi rất nhớ một ví dụ về sự nhẫn tâm như thế. Có một đứa trẻ gặp phải một căn bệnh kinh niên vô cùng trầm trọng. Mặc dù cậu bé có những giai đoạn sức khoẻ tốt, các bác sĩ vẫn nói rằng cậu bé sẽ chết non. Căn bệnh khiến cậu bé rất “lạ” và các bạn cùng học thường thích chòng ghẹo cậu. Giá trị của chúng, kinh nghiệm của chúng đã không trang bị cho chúng sự cảm thông hay thương xót.

Toàn bộ khu vực xung quanh sống gần với nạn tội phạm khiến nó trở thành một hiểm họa có thể xảy ra. Duy chỉ ở đây người ta thậm chí bị bần cùng hóa. Hầu như nạn tội phạm mang tính bạo lực, đê tiện, tầm thường. Nó có thể hủy hoại cuộc sống và kết thúc bằng những bản án trong nhà tù hay trại cải tạo, thế nhưng nó thực sự không bao giờ có hiệu lực. Thế giới của những mưu mô có tổ chức, của nạn tội phạm hiện đại có lí do cũng cách xa khu ổ chuột khuất nẻo của thành phố như việc kinh doanh lớn.

Thực sự thì một trong số những điều đáng thất vọng nhất về công tác xã hội trong khu vực này là người ta có thể đọc được những số phận in trên một vài khuôn mặt của bọn trẻ ở đây. Tương đối dễ đoán những cậu bé nào cuối cùng có thể sẽ vào trại cải tạo, những cô bé nào sẽ mang bầu trước khi chúng học xong tiểu học. Nhưng chẳng có điều gì hợp pháp và nhân văn mà người ta có thể làm được vì không có sự xóa bỏ khu vực cư dân này và nền văn hóa mà nó chứa đựng.

Toàn bộ điều này có lẽ được làm to chuyện bởi một báo cáo từ Chicago. Theo như một bài báo của tờ Harper's thì ở thành phố này, cảnh sát và các thương gia thậm chí trở nên thù địch với người nông thôn hơn là với người da đen. Những người ở đây thật vất vưởng, thật hay thay đổi, và trung tâm bùng nổ về chủng tộc này đã thay đổi một số giá trị trong sự thù hận của mình.

Những khu định cư thế này sẽ tiếp tục phát triển. Ngày càng nhiều nông dân và dân lao động nông nghiệp nghèo đang bị đẩy khỏi đất đai của mình. Cuối những năm 1950 và đầu những năm 1960, họ lên thành phố trong thời kì suy thoái và tự động hóa. Tóm lại, những khó khăn chống lại họ như chưa từng có trước đó. Và sẽ có những vùng nông thôn khốn khổ, đầy ắp nhạc kiểu này xuất hiện nhiều hơn nữa tại những thành phố trong nước Mĩ khác.

Chương 6. Những năm tháng vàng

Không có đất nước nào dành cho những người già cỗi. Thanh niên

Tay trong tay, những chú chim trên cành...

W. Yeats

Đôi lúc, trong một báo cáo chính thức của Chính phủ, một con người bỗng dưng xuất hiện từ cái bóng của những thống kê và phân tích. Điều này đã xảy đến trong một tuyên bố ngắn gọn của Tiểu ban về các vấn đề người cao tuổi và lão hóa của Thượng viện năm 1960. Louise W. nói về cuộc sống:

Louise W. - 73 tuổi, sống một mình trong một phòng đơn có sẵn đồ đạc trên tầng ba của một nhà trọ ở một khu vực dưới mức chuẩn của thành phố. Bà nấu nướng, ăn và ngủ chỉ trong căn phòng này. Bà chung phòng tắm với những người ở trọ khác. Goá chồng ở tuổi 63, bà còn rất ít bạn bè từ thời trẻ. Những người bạn này của bà lại không ở gần nơi bà trọ, nếu bà muốn đến thăm họ thì thật khó. Bà cảm thấy các ông bà già khác sống trong cùng nhà trọ lại không phù hợp để bà làm bạn (cuộc nói chuyện với những người này cho thấy rằng họ cũng có chung thái độ như vậy: những người sống gần họ cũng không phù hợp với họ).

Vì thế, bà bó mình trong căn phòng của mình và phòng tắm chung với chín người khác. Khi trời ấm áp, khoảng một tuần một lần, bà đánh bạo xuống cầu thang để đi dạo ra góc phố và quay về.

Louise W. là biểu tượng cho một vấn đề ngày càng nhức nhối trong xã hội Mĩ. Quốc gia này tôn trọng giới trẻ, nhưng tỉ lệ dân số có độ tuổi trên 60 đang gia tăng. Với nhiều người già, những năm tháng cuối đời chẳng đáng giá gì. Họ không có trách nhiệm gì, họ ốm đau, không tiền bạc. Hàng triệu người cao tuổi tồn tại kiệt quệ trong những tháng ngày cuối đời tại những căn hộ nhỏ, nhà trọ và nhà dưỡng lão.

Đây không phải là đất nước dành cho người cao tuổi. Tình trạng bị nhục mạ về thể chất và sự cô đơn là có thật, nhưng đối với họ, lại cộng thêm cả việc bị làm nhục khi phải sống trong một xã hội bị ám ảnh bởi giới trẻ và đang cố chối từ tuổi già. Như một nhân chứng đã làm chứng tại Uỷ ban Thượng viện, những con người này bị mắc vào một bộ ba “chuỗi nhân quả”: họ khổ sở vì ốm yếu; họ không có đủ tiền; họ bị cách li về mặt xã hội. Một số người già mới bước vào thế giới của nước Mĩ khác, trôi giạt từ một cuộc sống có việc làm với mức lương kha khá sang tuổi già sống lệ thuộc và thành những người làm công tác xã hội. Rất nhiều người già cả và nghèo đói bởi vì họ đã từng nghèo khi trẻ, nghèo khi còn trung niên. Hợp nhau lại, họ tạo hành một bộ phận của nền văn hóa nghèo khó với khoảng hơn 8 triệu người.

Tác giả của những tập sách quảng cáo và các nhà báo hay đề cập tới “những năm tháng vàng” và về “những công dân cao tuổi”. Nhưng cũng có những lời nói lươn lẹo nhằm làm cho những người nhẫn tâm được thanh thảnh đầu óc. Nước Mĩ có xu hướng làm cho nhân dân mình khổ cực khi họ về già, và không có đủ từ ngữ trong từ điển để che đậy sự thực tồi tệ này.

I

Một người cao tuổi chẳng là gì khác ngoài một kẻ đáng khinh,

Một chiếc áo choàng tả tơi trên cây gậy...

Ở nước Mĩ, nghèo vì cao tuổi bắt nguồn từ một cuộc cách mạng sinh học. Ngày nay, càng có nhiều người cao tuổi hơn bất cứ khi nào, số lượng người cao tuổi vẫn đang gia tăng. Vào năm 1850, 2,5% dân số toàn quốc ở độ tuổi trên 65; năm 1900, con số này đã lên đến 4,1%. Vào năm 1960, gần 9% dân số Mĩ trên độ tuổi này và những nhà thống kê của Sở Y tế, Giáo dục và Phúc lợi ước tính rằng vào năm 1975, gần 10% dân số nước Mĩ sẽ ở độ tuổi trên 65. Ngưỡng trên của tuổi thọ được nâng lên không bằng việc nhiều người già đang sống tiếp.

Nguyên nhân của sự thay đổi lớn lao này tương đối rõ ràng. Đã có những tiến bộ lớn trong y học và nếu như trong tương lai gần, người ta có thể đối phó được với căn bệnh ung thư và tim mạch thì vẫn sẽ có một bước tiến to lớn khác. Tỉ lệ tử vong đã giảm xuống. Tỉ lệ sinh lại thấp hơn so với trong quá khứ. Và không có một làn sóng nhập cư lớn nào đưa thanh niên vào nước Mĩ. Kết quả của nó là một xã hội đang ngày một già cỗi.

Thế nhưng sẽ là một sơ xuất nếu như đề cập tới vấn đề tuổi già nói chung theo cách ta có thể miêu tả về những vấn đề như tuổi thọ trung bình hay y tế. Ngay cả khi người cao tuổi không nghèo khó thì họ vẫn là những nạn nhân của thứ công nghệ đã khiến cho cuộc sống của họ kéo dài hơn. Những tiến bộ vốn đã tạo cơ sở để tuổi già trở nên phổ biến cũng đã hủy hoại những chỗ dựa truyền thống trong những năm tháng cuối đời: ở quốc gia này, “gia đình ba thế hệ” gồm có ông bà, cha mẹ và con cái sống chung trong một mái nhà đang biến mất. Thậm chí ở nông trang, nơi những người già thường làm một số việc nhà nhẹ nhàng cho ngày qua mau thì nay việc cơ khí hóa và thay đổi đã phá hủy hoàn toàn nhiều chức năng khác.

Vì thế mà ngay cả khi không nghèo khổ thì những người cao tuổi vẫn cô đơn và cách biệt. Hình ảnh của tuổi già hay càu nhàu, rầy la và hay đi lang thang không phải để mô tả về một thân phận vĩnh cửu thuộc bản chất con người. Phần nào đó là ấn tượng về điều mà xã hội đã gây ra cho họ qua việc để họ sống những năm tháng vô ý nghĩa.

Thật là mỉa mai khi nhàn nhã lại là một gánh nặng với những người cao tuổi. (Liệu bao nhiêu lần chúng ta đã nghe lời nhận xét: “Anh ta sẽ chết nếu như bản thân ngừng làm việc”). Vào năm 1890, 70% đàn ông trên 65 tuổi vẫn làm việc; vào năm 1959, con số này đã giảm xuống còn 34%. Như đã đề cập ở trên, ngày nay, một số nền công nghiệp coi công nhân là lỗi thời khi anh ta bước qua tuổi 40. Công việc đòi hỏi phải có nghỉ hưu. Vấn đề có tính chất cơ bản đến mức đã có những thảo luận về vấn đề thêm người cao tuổi vào trong những dự luật chống phân biệt đối xử, về việc đối xử với họ giống như một nhóm thiểu số người da đen hay người Mĩ gốc Mexicô.

Cô đơn, cách biệt và bệnh tật là những ưu phiền của người cao tuổi thuộc mọi tầng lớp kinh tế. Nhưng với những người cao tuổi nghèo, mỗi một bi kịch nêu trên lại càng dữ dội hơn: họ cô đơn hơn, cách biệt hơn và ốm yếu hơn. Đây là nghịch lí xã hội mà một bản báo cáo của Chính phủ đã đề cập tới một cách không có chủ tâm. Nó nói rằng, chỉ một xã hội giàu có mới có thể sản sinh ra một tỉ lệ người cao tuổi cao đến như vậy. Chúng ta có thể cung cấp đủ cho họ, chúng ta tạo ra họ bởi vì chúng ta rất giàu có. Nhưng sau đó, trong khi thảo luận về sự thật cuộc sống của những người cao tuổi, cũng chính bản báo cáo này lại nói rằng, những con người vốn là sản phẩm của sự giàu có này lại bị từ chối những thành quả của nó. Chúng ta tha thứ cho họ với điều kiện là họ nghèo khó.

Bản báo cáo của Thượng viện năm 1960 đã đề cập khá rõ về vấn đề này: “... ít nhất 1/2 số người cao tuổi - tức gần 8 triệu người - ngày nay không thể chi trả cho việc ăn ở tươm tất, dinh dưỡng hợp lí, chăm sóc sức khỏe đầy đủ, phòng hay chữa bệnh cấp tính, hay giải trí cần thiết”. Cũng chính bức tranh tàn nhẫn này đã xuất hiện trong Hội nghị về Người cao tuổi của Nhà Trắng vào năm 1961. Như một cuốn sách đã viết: “Nhiều tiểu bang báo cáo rằng một nửa số công dân trên 65 tuổi của bang có thu nhập quá ít không đủ để đáp ứng những nhu cầu thiết yếu của mình”.

Sau đây là những thống kê. Đó là một số trong những con số khó tin nhất mà ta có thể thấy trong xã hội Mĩ:

Trong năm 1958, những con số của Cục Điều tra Dân số cho thấy gần 60% người trên độ tuổi 65 có thu nhập dưới 1.000 đô la/năm. Con số này hẳn phải dựa trên ước tính của Chính phủ chứ không phải là phần ngân sách tương ứng cho một cặp vợ chồng đã nghỉ hưu vào mùa thu năm 1959, dao động từ mức thu nhập thấp 2.681 đô la tại Scranton đến mức cao hơn là 3.304 đô la tại Chicago. Nói tóm lại, những cặp vợ chồng đứng đầu trong số 60% này có ngân quỹ thấp hơn 20% so với mức no đủ tại thành phố sinh hoạt rẻ nhất và thấp hơn gần 40% so với mức no đủ ở thành phố đắt đỏ nhất.

Hơn một nửa trong số những con người này được bảo hiểm bởi một kiểu chương trình nào đó của Liên bang (an sinh xã hội, trợ giúp người già, v.v.).. Thế nhưng như Liên bang thú nhận, những chi phí an sinh xã hội hoàn toàn không đủ cho một cuộc sống tươm tất. Ví dụ vào năm 1959, mức trung bình của chúng là khoảng hơn 70 đô la/tháng. Hay để diễn đạt sự thực ấy theo cách khác, bản báo cáo của Thượng viện đã kết luận rằng, nếu như những cặp vợ chồng già có thể sống với khoản ngân quỹ tối thiểu dành cho thực phẩm giá rẻ của Bộ Nông nghiệp, 1/4 trong số họ sẽ dùng hơn một nửa số thu nhập của mình chỉ để mua thực phẩm mà thôi.

Một số người cố gắng làm nhẹ những thống kê này bằng cách nói rằng người già nhận tiền từ con cái và họ hàng, rằng thu nhập bằng tiền đó tạo nên một bức tranh quá bi quan, sai lệch. Thế nhưng năm 1961, một trong số những báo cáo của Hội nghị Nhà Trắng đã ước tính rằng, toàn bộ phần đóng góp từ họ hàng và bạn bè là 3 tỉ đô la chỉ bằng 10% thu nhập bằng tiền của những người già. Và có thể thừa nhận rằng số tiền này là từ những đứa con khá giả nhất biếu cho những người già giàu có. Thực tế cơ bản vẫn tồn tại: ít nhất 8 triệu người Mĩ trên 65 tuổi là những người nghèo.

Nhưng thậm chí những thống kê nói trên vẫn che đậy sự trầm trọng của tình cảnh này. Bằng một trong những nghịch lí có thể dự đoán được trong nền văn hóa nghèo khó, chính những người có thu nhập thấp nhất trong những người già là những người có ít nguồn lực nhất khi xét hết mọi ý nghĩa của thuật ngữ này. Có khá ít người già có nhà riêng, nhưng đó không phải là những người ở dưới đáy của tháp thu nhập. Người ta ước tính rằng 25% những người được hưởng lợi từ an sinh xã hội không có chút tiền tiết kiệm nào và hơn một nửa trong số họ sở hữu tài sản trị giá dưới 1.000 đô la.

Vậy những người này là ai? Làm thế nào mà họ đến với nền văn hóa nghèo khó này?

Đa phần họ là những người đã nghèo từ trước. Sự đau khổ trong tuổi già của họ đơn giản chỉ là kết cục của một cuộc sống đau khổ. Họ là những người đã lớn lên, sống và sẽ chết trong những hoàn cảnh nghèo khó. Ví dụ ở bang New York, giữa những năm 1950, một báo cáo lập pháp đã cho thấy một số lượng lớn trong số người già nghèo khó đã bị đuổi khỏi đất đai của mình và đến các thành phố. Họ chưa bao giờ có được thành công, sự nghèo khổ trong những năm tháng cuối đời của họ là kết quả của việc ngay từ ban đầu họ đã sinh ra “nhầm nhóm”.

Một yếu tố khác khiến nghèo khó không dứt là sức khỏe yếu. Sự đau yếu lớn nhất của người cao tuổi là bệnh mạn tính. Ở Mĩ, những người nghèo khó suốt đời luôn đau yếu hơn bất cứ ai khác. Kết quả là vào lúc cuối đời, hầu như họ dám chắc phải chịu sự khốn khổ.

Nhưng ngay cả nếu như tất cả các công dân trẻ và trung niên trong nước Mĩ khác vẫn nghèo khổ đến những ngày cuối đời thì điều đó không phải là lí do giải thích cho một tỉ lệ lớn người nghèo khó trong số những người trên 65 tuổi. 50% người cao tuổi tồn tại dưới mức tươm tất tối thiểu và con số này cao hơn nhiều so với con số của bất cứ nhóm tuổi nào khác. Chính vì thế mà đa phần những con người này mới bước vào cảnh nghèo khó sau cả đời làm việc tương đối tốt.

Một nhóm rõ ràng nằm trong số những người mới lâm vào cảnh nghèo nói trên là những công nhân. Họ là những công nhân không có chuyên môn hoặc tay nghề bậc trung, những người với sự may mắn đã ở trên ngưỡng nghèo khi họ còn trẻ khỏe. Nhưng mỗi năm trôi qua lại đe dọa bất cứ gì họ đã có. Đối với họ, tuổi già đến như một sự phiền muộn vĩnh viễn. Sau đó, có những công nhân bị sa thải vì công nghệ, những người đột nhiên bị rút ra khỏi lực lượng lao động có tay nghề. Có những phụ nữ buộc phải quay trở lại lực lượng lao động bằng những công việc nhận được thù lao ít nhất bởi họ phải có tiền để phụ thêm vào phần thu nhập ít ỏi của mình khi đến 65 tuổi. Và có những công nhân sức khỏe vốn suy nhược nhưng vẫn phải tiếp tục làm việc.

Một số người mới lâm vào cảnh nghèo khó này đã biết đến những ngày tháng được hưởng lương và điều kiện làm việc tốt. Sau đó họ vấp phải sự xuất hiện dồn dập của công nghệ. Một mặt, xét về kinh tế, công nghệ làm cho họ trở nên vô dụng, chỉ phù hợp với thế giới kinh tế hạ cấp. Mặt khác, công nghệ lại mang lại cho họ cuộc sống. Đối với họ, tiến bộ có nghĩa là sự kết thúc cay đắng, tuyệt vọng trong cuộc sống của họ.

Cuối cùng, cảnh nghèo khó tràn ngập và bao phủ những khu vực suy yếu này, người cao tuổi bị trói buộc vào những khu vực đó hơn bất cứ ai khác. Chẳng hạn, những công nhân trong ngành nông nghiệp buộc phải làm việc để kiếm những đồng lương chết đói vào những năm tháng đẹp đẽ nhất của mình. Khi về già, họ nằm trong số những người trong xã hội không được hưởng an sinh xã hội. Họ chưa từng có một cơ hội thực sự để chuẩn bị cho tuổi già và không có ai giúp họ khi thời điểm kinh khủng ấy đến với họ.

Có thể đây là thống kê gây sửng sốt nhất về điều xảy ra dưới đáy của xã hội, về cách người nghèo bị trừng phạt một cách dai dẳng vì tội nghèo khổ từ căn nguyên. Ở đâu đó trong nước Mĩ, khoảng từ 2/3 đến 3/4 người cao tuổi được hưởng an sinh xã hội; nhưng vào năm 1957, trong số những người nghèo nhất trong những người nghèo, những “cá nhân không họ hàng” (những người sống một mình, thường là những quả phụ già) với thu nhập dưới 1.000 đô la, chỉ có 37% được hưởng an sinh xã hội.

Cũng trong tâm trạng đó, một báo cáo kinh điển của bang Mississippi trình Hội nghị Nhà Trắng đã nêu: “Người cao tuổi ở bang Mississippi là những người có thu nhập thấp trong một tiểu bang có thu nhập thấp”. Thực sự Hội nghị Nhà Trắng thấy rằng một vùng đất lớn ở nông thôn nghèo khó là khu vực đau khổ cùng cực đối với người cao tuổi. Sống ở đây là những người không được hưởng các chương trình của Liên bang, những người thấy mình sống trong những tiểu bang và những hạt không có đủ quỹ cứu tế.

Nói tóm lại, nhà nước phúc lợi thực sự lộn xộn trong nền tiểu văn hóa nghèo khó của những người cao tuổi giống như ở bất cứ nơi nào trong nước Mĩ khác. Mọi việc bảo hộ, bảo lãnh, trợ giúp đều hướng đến những người khỏe mạnh và có tổ chức. Những người yếu đuối nhất trong xã hội là những người luôn bị loại bỏ trong kì họp nào đó của Quốc hội bàn về việc giúp đỡ lẫn nhau. Và đơn giản việc thiếu thu nhập dai dẳng tới khi về già này trở thành nền tảng cho một cơ cấu nghèo khổ và cô đơn. Một khi tình thế đã như vậy thì người ta không thể khắc phục được những khó khăn về y tế, không thể tìm thấy được nhà ở, và có lẽ quan trọng nhất là sẽ tăng cảm giác cho rằng mình là một con người vô dụng, không có chức năng gì ở nơi mà giới trẻ được ngưỡng mộ và hiếm khi cái chết được đề cập đến.

Có một mối liên hệ giữa tất cả những thống kê nêu trên với sự suy sụp về tâm lí. Nó có thể được đề cập cụ thể hơn thông qua việc xem xét nơi những người nghèo già cả sinh sống.

Phần lớn người già ở Mĩ sống với con cái vì cần thiết hơn là vì lựa chọn. Điều này dẫn đến những căng thẳng và những tình huống cá nhân khó xử, nhưng có lẽ nó là sự sắp đặt tốt nhất để sống trong những lựa chọn tối thiểu mà quốc gia này dành cho người cao tuổi. 2/3 những người trên 65 tuổi sống với vợ hoặc chồng hay với người bà con trong một hộ có hai người. Họ biểu thị cho sự sụp đổ của mô hình gia đình kiểu cũ sinh sống ở Mĩ.

Giống như nhiều người nghèo, những người này đặc biệt bị tổn thương bởi sự biến đổi của thành phố. Lớp thanh niên và trung niên thuộc tầng lớp trung lưu đang dần chuyển đến sống ở ngoại ô. Ông bà thường bị bỏ lại. Họ có thể sở hữu một căn nhà tương đối tươm tất nhưng cộng đồng sinh sống trong những năm tháng tuổi trẻ của họ đã bị huỷ hoại. Hiện thời, họ là những người lạ trên con phố mà họ đã quen thuộc trong suốt 40 hoặc 50 năm. Họ là những người ít được trang bị nhất để buộc phải thích nghi với những rắc rối của những vùng dân cư đang quá độ.

Những quả phụ cao tuổi đặc biệt nghèo khổ. Uỷ ban Thượng viện báo cáo rằng đa phần họ sống một mình. Vào năm 1960, có 6 triệu người Mĩ ở độ tuổi trên 75, trong đó hầu hết là phụ nữ, phần lớn họ sống một mình. Các nhà thống kê của Chính phủ đã tính toán rằng vào năm 1980 sẽ có 9 triệu người trên độ tuổi 75. Nếu xu thế hiện thời vẫn tiếp diễn thì họ sẽ phải đương đầu với những hoàn cảnh cực kì cô đơn và nghèo khó.

Như đã đề cập ở trên, những người nghèo cao tuổi sống cô đơn là nhóm đơn lẻ nghèo khổ nhất trong nền tiểu văn hóa nghèo. Một phần tư trong số họ có thu nhập tính bằng tiền dưới 580 đô la/năm. Số tiền chỉ mới vượt mức ngân sách tối thiểu dành cho thực phẩm rẻ tiền của Bộ Nông nghiệp Mĩ và phải lo trả cả tiền thuê nhà, quần áo và những đồ dùng khác. Cũng giống như với Louise W., với hầu hết những con người này thì niềm vui sẽ chỉ giới hạn ở việc thi thoảng đi dạo ra đầu phố những khi trời đẹp.

Một hệ quả của sự cô lập này là nước Mĩ có xu hướng hình thành những khu ổ chuột cho người già cũng như những khu ổ chuột cho các sắc tộc. Ở hầu hết các thành phố lớn, có một khu vực nhà cho thuê, thường là một nơi ở vốn lịch sự đã mục nát với mật độ người già tập trung cao. Ví dụ ở St. Louis, có một khu gồm những ngôi nhà cũ bị chia thành các phòng và các căn hộ nhỏ có đồ đạc sẵn dành cho người nghèo. Rải rác trên khắp khu vực này là những người cao tuổi sống trong những ngôi nhà trọ.

Nhà ở công cộng là một vấn đề nữa đối với người cao tuổi. Với việc giải tán các khu ổ chuột, những khu vực cũ kĩ đã bị loại bỏ. Nhưng chẳng ai có thể thực sự đảm bảo rằng người cao tuổi có thể tìm thấy một nơi ở mới. Như báo cáo của Thượng viện đã đề cập, họ là những nạn nhân đặc biệt của vấn đề tái định cư và họ là những người ít có khả năng nhất trong việc tự lo liệu để tìm được nơi ở mới. Các khu ngoại ô không mở cửa dành cho họ bởi lẽ họ thiếu tiền; những dự án cho những người có thu nhập thấp vẫn chưa lưu ý thực sự tới nhu cầu đặc biệt của những người này.

Xét trên bề mặt, toàn bộ điều này đã đủ nhẫn tâm, thế nhưng những thực tế và con số này không thực sự cho thấy sự cô lập xã hội đã hình thành như thế nào trong những “năm tháng vàng”. Với những thanh niên sống lang thang trong các khu ổ chuột vẫn luôn tồn tại một loại xã hội đường phố nào đó, ngay cả nếu nó mang hình thức của các băng nhóm. Nhưng đối với người già bị giam hãm trong khu vực trung tâm đang mục nát của thành phố và sống giữa những người xa lạ, việc giao tiếp đơn giản giữa người với người lại thiếu thốn kinh khủng. Toàn bộ vấn đề này có thể được tóm gọn trong một thống kê của Chính phủ, có thể được coi là thước đo sự cô đơn của người cao tuổi: 1/3 những người cao tuổi ở Mĩ, tức là khoảng 5 triệu người hay hơn thế, không có điện thoại tại nơi ở. Họ thực sự bị cách li khỏi phần còn lại của nước Mĩ.

II

Một bà già ở New York gọi điện thoại cho nhân viên làm công tác xã hội của mình. Bà đang khóc. Tiền séc của bà không được cơ quan phúc lợi chuyển đến theo ngày đã định và bà ta lo sợ là nó đã bị cắt, rằng giờ bà sẽ phải thực sự đối mặt với cảnh đói khát. Giống như cuộc sống của nhiều người cùng lâm vào cảnh này, cuộc sống của bà như trứng treo trên sợi tóc của hệ thống phúc lợi của thành phố. Người làm công tác xã hội kia chính là biểu tượng cho niềm hi vọng của bà.

Người làm công tác xã hội: không nghi ngờ gì, nhân vật này nên xuất hiện trong một cuốn sách về nghèo khó. Trên mọi vùng của nước Mĩ khác đều có những người làm công tác xã hội. Trong các băng nhóm tồn tại ở những khu ổ chuột thành phố, việc có một nhân viên chính thức làm công tác này được chỉ định giúp một nhóm nhất định, được coi là một biểu hiện vinh dự. Nó chỉ ra rằng các nhà chức trách đang nhìn đến họ một cách nghiêm chỉnh. Tại khu ổ chuột của người da đen, một khi người ta biết tới người làm công tác xã hội thì đây sẽ là con người duy nhất từ bên ngoài có thể đi xuống phố một cách dễ dàng.

Nhưng sẽ thực sự thích hợp nếu như người làm công tác xã hội xuất hiện trong một chương sách viết về sự khổ sở của tuổi già ở nước Mĩ hiện nay. Với hàng triệu người nghèo cao tuổi và đặc biệt là với những người già sống cô đơn, một trong những thực tế của cuộc sống là trở nên bị lệ thuộc hoàn toàn. Tốt nhất thì họ phải hi vọng vào lòng từ thiện và tình yêu của gia đình; còn tồi tệ nhất thì số phận của họ phải lệ thuộc vào những người xa lạ trong cơ quan phúc lợi.

Ở Mĩ, người ta đã viết nhiều cuốn sách phản đối người làm công tác xã hội. Chủ đề của chúng thường đề cập rằng sự nhẫn tâm và giễu cợt là những sản phẩm cố hữu trong lòng từ thiện của mọi người. Rõ ràng là, công tác xã hội đã tạo nên một số người quan liêu, vô cảm, những cá nhân chỉ nhìn tới các con số thống kê và cả khối đông người chứ không bao giờ thực sự nhìn vào bộ mặt con người của sự nghèo khổ. Có một thứ nhà nước phúc lợi Quý bà Hào phóng (Lady Bountiful) tồn tại theo kiểu nghĩa vụ người quyền quý kẻ cả, thủ cựu. Thời gian trôi đi, “khách hàng” của người làm công tác xã hội này đã trở nên sáng suốt hơn. Họ chấp nhận biệt ngữ này; họ trả lời đúng; họ trở nên thành thạo một cách quan liêu.

Nhưng bức chân dung chua cay này chỉ là một phần của bức tranh tổng thể. Trong một chừng mực đáng kể, người làm công tác xã hội phải như vậy, bởi lẽ họ đang hoạt động với lượng tiền quỹ hoàn toàn không đủ để giải quyết những vấn đề mà cơ quan phúc lợi phải đối mặt. Gánh nặng đặt lên vai họ thường quá tải. Thường thì những người có lòng tốt, nhiệt tình và chân thành muốn giúp con người lại đơn giản bị nhận chìm trong những lề thói mà bản thân họ không tạo nên. (Một điều mỉa mai: vài năm trước đây, một hiệp hội những người làm công tác xã hội ở New York đã đình công chống lại giới chức trách bằng việc dùng thời gian của mình để ở lại cơ quan muộn và viết tất cả những giấy phép cấp tiền có thể được chấp nhận một cách hợp pháp). Tôi nhớ tới một giáo viên ở St. Louis, người đã đến khu ổ chuột gần trường của cô để luôn được sống cùng với những con người ở đó. Cô là biểu tượng cho điều tốt đẹp nhất thể hiện sự thúc đẩy của công tác xã hội.

Nếu như sự lạnh lùng quan liêu ở nhiều người làm công tác xã hội trên khắp nước Mĩ bị coi như một bi kịch thì khi liên quan tới những người nghèo cao tuổi, thực tế này trở nên không thể chịu đựng được. Đây là những người mà cảnh ngộ của họ được thể hiện qua nỗi đau khổ vì cô đơn và cách biệt. Hơn tất thảy, họ đòi hỏi được chăm sóc riêng và đặc biệt. Và cho dù một người làm công tác xã hội có gắn bó với con người nhiệt tình như thế nào đi chăng nữa thì điều này vẫn đòi hỏi một lượng tiền nhất định. Nước Mĩ lại không cung cấp lượng tiền này.

Vào những năm 1950, một nữ nhân viên trẻ làm công tác xã hội phục vụ người cao tuổi tại khu vực cứu tế của quận Montgomery đến sống tại Dayton, Ohio. Những điều được kể trong những trang sách tiếp theo là tổng kết những ấn tượng của cô về thực tế công tác xã hội tại nơi này.

Tại Ohio, những chương trình cứu tế dựa trên cơ sở của tổ chức hành chính cấp hạt (hay vào giữa những năm 1950, khoảng thời gian mà chúng tôi nói đến). Người ta lập ra những chuẩn mực đối với các khoản thanh toán tối thiểu cần thiết để mang lại cho người dân cơ sở tồn tại sinh sống. Sau đó, cũng như điều thường xảy ra trong nước Mĩ khác, mỗi hạt sẽ quyết định tỉ lệ phần trăm tối thiểu mà hạt có thể cung cấp. (Trên toàn nước Mĩ, những chương trình cứu tế và phúc lợi hoàn toàn không đều nhau; làm người nghèo ở thành phố New York sướng hơn nhiều so với làm người nghèo ở hạt Montgomery và làm người nghèo ở hầu hết những nơi khác đều thích hơn ở Mississippi). Tại hạt Montgomery, tỉ lệ tối thiểu là 90% - tương đối cao đối với tiểu bang này.

Việc trước tiên mà một người cao tuổi gặp phải khi vào khu vực cứu tế là phải chứng minh bằng được tư cách đủ điều kiện. Trong một số trường hợp, người ta yêu cầu bằng chứng về tuổi tác và có thể sẽ phải trì hoãn lâu dài hoặc thậm chí bị bác bỏ nếu như không đưa ra được những giấy tờ phù hợp. Một vài chương trình lại có yêu cầu về cư trú, trong đó cá nhân phải sống tại tiểu bang này ít nhất 5 trong 9 năm gần nhất.

Người nữ nhân viên trẻ kể lại, trong văn phòng đặc biệt này, việc thẩm tra lí lịch được thực hiện bởi những người vốn hằn học với người xin cứu tế. Họ coi hầu hết những người đến với họ là những “kẻ vô công rồi nghề” và “kẻ ăn bám”, họ kiên quyết loại những kẻ ăn bám ra khỏi danh sách chung. Kết quả là họ đã đạt được tỉ lệ bác bỏ là 55%, họ khá tự hào về điều này và kiên quyết giữ lấy nó.

Đối với một người thuộc tầng lớp trung lưu, việc một cơ quan chính quyền yêu cầu về giấy tờ được coi là một thực tế rõ ràng và hợp lí. Thế nhưng đánh giá này lại bỏ qua một thực tế cơ bản về người nghèo nói chung và người cao tuổi nghèo nói riêng: họ hoàn toàn là những người ít được trang bị nhất khi phải đối phó với thói quan liêu trong hệ thống phúc lợi xã hội. Một số người Mĩ nghèo gặp phải khó khăn về tiếng Anh và hầu hết họ đều là những người không được học hành. Có những người phát triển mối quan hệ của mình với vấn đề phúc lợi xã hội thành một nghệ thuật hoàn hảo, nhưng còn nhiều người khác thực sự sợ hãi các hình thức và cơ cấu của một cơ quan cứu tế.

Điều này lại lần nữa đúng đối với người cao tuổi. Sức khoẻ của họ đang giảm sút và họ hoàn toàn lệ thuộc vào giới chức trách. Một chuyến đi tới cơ quan cứu tế là một vấn đề sinh tử đối với họ. Và họ có xu hướng hoang mang trước những lề thói của một thế giới mà họ không lớn lên ở đó. Những con người ở quận Montgomery (mà như nữ nhân viên trẻ làm công tác xã hội này mô tả) ghét bỏ những người tìm đến họ để xin giúp đỡ một cách có chủ tâm. Thế nhưng ngay cả những người quan tâm tới họ cũng buộc phải hành động phần nào theo cách đó. Tiền thì có hạn và để có thể thấy mọi người đều có được cái gì đó thì người ta cần phải thô bạo và xem xét kĩ lưỡng.

Tại hạt Montgomery, có một số người cố gắng kéo những người nghèo cao tuổi ra xa các phòng khám chữa bệnh. Họ cảm thấy nếu như một người đến phòng khám là nơi mọi căn bệnh đều được chữa trị, thì sẽ có một xu hướng bịa đặt ra bệnh tật để có thể lấy được nhiều tiền của tiểu bang hơn. Vì thế, họ thích gửi những người này tới các bác sĩ hoạt động riêng rẽ và chỉ chứng thực việc điều trị cho riêng một thứ ốm đau nào đó thôi.

Nhưng bên trong cơ cấu hiện nay, việc tiếp cận một bác sĩ riêng không chỉ đơn giản là một tai họa. Một trong những điều sỉ nhục thông thường tại phòng khám là bác sĩ có khả năng sẽ thay đổi trong mỗi lần đến khám. Điều này có nghĩa là, mỗi lần như thế người cao tuổi kia phải kể lại như mới các triệu chứng bệnh của mình. Do sự lặp đi lặp lại này, dường như một số người cứ phải bắt đầu chữa hết lần này đến lần khác và người ta chẳng làm được gì thực sự để chữa bệnh cho họ cả. (Chẳng hạn, tại New York, một ông già mà tôi quen tới một phòng khám của một bác sĩ riêng thông qua Sở Phúc lợi. Ông cụ cảm thấy người bác sĩ thực sự đang giúp ông, nhưng lề thói làm ăn của phòng khám lại làm ông cụ tin rằng người ta chẳng thể làm gì với bệnh của ông cả).

Nhưng lại một lần nữa, đây chỉ là một phần trong sự thiếu thốn những tiện nghi dành cho mọi người trong xã hội giàu có này. Chẳng hạn, tại hạt Montgomery, có một phụ nữ sẽ phải nằm liệt trên giường nếu như bà ta không có xe lăn. Một khoản chi phí tương đối nhỏ đáng lẽ sẽ làm cho cuộc sống của bà thực sự tươm tất và có giá trị hơn. Khi nữ nhân viên công tác xã hội đề nghị việc này thì cấp trên của cô nói rằng, có hàng trăm người khác cũng cần những chiếc xe lăn như thế (có thể hiểu là: với việc nhận được một công cụ đơn giản, hàng trăm người khác có thể mở rộng được chân trời cuộc sống của họ). Giới chức trách chấp nhận rằng trường hợp đặc biệt này đáng được giải quyết và rằng những lợi ích của nó mang ý nghĩa trực tiếp và rõ ràng, nhưng họ sợ rằng đây sẽ là điểm khởi đầu cho một cuộc chạy đua để có được xe lăn. Và bà già đó vẫn phải ở trên giường.

Trong câu chuyện chiếc xe lăn, việc thiếu tiền quỹ chung làm cho căn bệnh có sẵn kéo dài và trở nên khủng khiếp hơn. Trong các trường hợp khác, bệnh tật và đau khổ lại được tạo ra bởi sự nghèo nàn của các dịch vụ phúc lợi. Bà H. đã 75 tuổi. Chồng của bà bị một cơn đột quỵ và ngã rất đau, ông ta không kiểm soát được chức năng tiêu hóa và tiểu tiện. Bà cố gắng chăm sóc ông, nâng đỡ, giặt chăn màn và quần áo cho ông, v.v.. Tiền của Chính phủ cũng đủ để “sống” nhưng cuộc sống của bà hầu như suy sụp và bà đã bị đánh gục bằng một trận viêm phổi kéo dài.

Bà H. không phải là một cá nhân đơn độc. Nữ nhân viên làm công tác xã hội này mô tả điều kiện sống của những “khách hàng” của mình như thế này: “Giống như người ở trọ cùng với một gia đình, họ sống trong những căn phòng sẵn có đồ đạc, trong những căn hộ nhỏ sẵn hoặc không sẵn đồ đạc, trong những ngôi nhà của mình, trong những toa xe moóc hay trong nhà an dưỡng. Tất cả những ai sống trong những ngôi nhà có sẵn đồ đạc có lẽ là những người đáng thương nhất. Nhìn chung, họ sống đơn độc - độc thân, góa vợ hay góa chồng, đã li hôn - họ sống hoàn toàn ẩn dật, cô đơn kinh khủng, thế nhưng lại tự cô lập bản thân với láng giềng vì sợ những chuyện ngồi lê đôi mách. Họ không muốn người ta biết là họ đang sống dựa vào ‘cứu tế’”.

“Nếu như họ may mắn, họ có thể tìm thấy một người hàng xóm có thể tin tưởng. Người hàng xóm ấy sẽ đóng vai trò là người bầu bạn và, cũng quan trọng như vậy, là người bảo hộ, người sẽ gọi bác sĩ hoặc đưa người khách hàng này vào viện, hay là người sẽ gọi nhân viên làm công tác này nếu như người khách hàng quá yếu không thể làm được điều đó. Nếu như người hàng xóm này chuyển đi, có lẽ những người đó sẽ không bao giờ tìm được một người khác để nhờ cậy được”.

Một thực tế khắc nghiệt khác trong cuộc sống này xuất phát từ yêu cầu quan liêu cho rằng, phải có một vật bồi thường nào đó cho những khoản thanh toán cứu tế. Ở nhiều vùng, việc tiếp tục cứu tế đòi hỏi người ta phải kí xác nhận quyền được nhận thế chấp tất cả các tài sản để cơ quan phúc lợi có được quyền đầu tiên về đất đai. Thường thì đây chỉ là thuật ngữ chuyên môn, bởi lẽ trong bất cứ trường hợp nào đi chăng nữa thì những con người này không có tiền bạc hoặc tài sản. Nhưng đối với những người đã tích cóp và mua được một căn nhà trong thời trung niên thì điều khoản này là một việc gây khó chịu, một sự tước đoạt tột cùng đặt con dấu chính thức lên việc xã hội chối bỏ họ. Đối với hầu hết mọi người, bất luận có hoặc không có tài sản, đây là sự trải nghiệm đầy cảm xúc trong đó chính cuộc sống đang bị nhượng đổi bằng một văn bản hợp pháp. Các cá nhân đang phải giao nộp tài sản cho tiểu bang để đổi lấy ba bữa ăn không đủ no một ngày, tiền thuê nhà và chăm sóc y tế.

Có một bà cụ ở New York vốn là một ngôi sao sáng trong làng hài kịch xưa. Khi bà còn đang kiếm được tiền, bà ta đã tiêu xài một cách dại dột, kí giấy nhượng lại quyền và một phần gia sản của mình. Hiện nay, bà phải sống bằng cứu tế và cơ quan phúc lợi yêu cầu bà phải kí giấy nhượng quyền sở hữu đất đai. Có khả năng là người ta sẽ làm một bộ phim về cuộc đời bà. Khi về già, cuối cùng bà ta cũng trở nên lắm mánh khóe. Bởi vì bà đã kí giấy từ bỏ quá nhiều khi còn trẻ nên bây giờ bà đang do dự. Và có lẽ kết quả là bà ta sẽ chẳng được chăm sóc.

Điều khó chịu hơn cả là về một ngôi nhà do hạt quản lí. Cô nhân viên trẻ thuật lại rằng những nhân viên sống quanh thành phố Dayton tương đối tự hào về cơ sở từ thiện này. Họ coi nó là một nơi đủ để đáp ứng nhu cầu của những người được gửi đến cho họ. Nhưng bản thân nhiều người cao tuổi lại sợ hãi khi nghĩ đến ngôi nhà này. Ý kiến chung của nước Mĩ là có một điều gì đó cực kì hèn hạ trong cái tên thật này. (Ý kiến chung này cũng đúng một phần; tình trạng thiếu thốn của những nơi như thế này sẽ được mô tả ngay sau đây).

Những chi tiết về nền hành chính phúc lợi của bang Ohio có tính đại diện như thế nào? Như đã được đề cập trên, các chương trình nói trên tương đối khác nhau giữa tiểu bang này với tiểu bang khác, giữa thành phố này với thành phố khác. Nhưng cũng có những tính toán không thể tránh được trong tình trạng thiếu thốn an sinh xã hội, các chương trình phúc lợi khác của Liên bang và nhiều hệ thống phúc lợi địa phương. Và như vậy, người già nghèo khó ở Mĩ buộc phải đương đầu với một cơ cấu quan liêu, phi nhân tính và vô hiệu quả.

III

Đôi khi người ta có thể đọc được những thống kê về nghèo khổ giống như đọc truyện trinh thám.

Đó là chuyện xảy ra với một ấn phẩm của Chính phủ xuất bản năm 1960, “Người cao tuổi, những đặc điểm nổi bật. Hoa Kì, 7/1957 - 6/1959”, và một số ấn phẩm liên quan khác. Nếu chỉ nhìn qua thì những cuốn sách nhỏ này là những bộ sưu tập số liệu khô khan. Thế nhưng bất luận là người ta có sắp đặt như thế hay không thì cũng có thể thấy một chủ đề nổi bật trong các bảng biểu. Nạn tội phạm có liên quan ở đây là việc gây nên đau khổ cho con người. Kẻ bất lương ở đây là sự nghèo khó.

Thoạt tiên, có một thực tế là người nghèo cao tuổi cần được chăm sóc y tế hơn bất cứ một nhóm người nào khác trong xã hội.

Nhóm những người cao tuổi có thu nhập thấp nhất (và chúng ta nên lưu ý rằng nhóm này chiếm khoảng 1/2 trong số những người cao tuổi, tức là khoảng vài triệu người) bị giới hạn hoạt động nghiêm trọng gấp bốn lần so với nhóm người cao tuổi có thu nhập cao nhất. Khi điều này trở thành vấn đề “những hạn chế thường xuyên trong vấn đề di chuyển”, những trường hợp thực sự nghiêm trọng, thì cũng mô hình này đã xác nhận lại rằng: 26% trong nhóm có thu nhập cao nhất không lâm cảnh khó khăn thường xuyên, nhưng chỉ có 17% trong nhóm có thu nhập thấp nhất có chung hoàn cảnh đó.

Kết quả này cũng được thể hiện trong một thống kê khác: người cao tuổi nghèo khổ phải ở trên giường nhiều ngày hơn vì họ ốm yếu hơn bất cứ bộ phận nào khác trong thế hệ của họ. Vì thế, có hàng loạt đau khổ điển hình mà người ta có thể gặp thường xuyên như vậy trong nước Mĩ khác: những người có ít tiền nhất là những người bị giam hãm nhiều nhất, đau yếu nhất và phải ở trên giường nhiều nhất.

Giả như có sự đối xử tử tế với tuổi già trên mảnh đất này thì những người bị đau đột ngột sẽ có được sự chăm sóc y tế có chất lượng và tốt đẹp nhất. Thế nhưng đây là trường hợp ngược lại. Những người già giàu có, những người ít cần tới bác sĩ hơn thì lại được phục vụ, còn những người nghèo thì không. Đấy là chưa kể đến thực tế rằng việc chăm sóc y tế cho người nghèo lại được thực hiện tại các phòng khám và trong các nhà dưỡng lão - có nghĩa là điều kiện chăm sóc y tế thường thấp kém. Vì thế, một cụ già 75 tuổi có thu nhập dưới 2.000 đô la/năm trung bình sẽ đi khám bác sĩ 6,8 lần/năm, trong khi bạn của ông ta với thu nhập 7.000 đô la hay cao hơn sẽ đi khám bác sĩ 9,1 lần/năm.

Nạn nhân của hành động vô đạo đức này phải chịu đựng nhiều hơn khi ông ta già hơn, bởi thu nhập đã trở thành một yếu tố có tính quyết định hơn trong vấn đề chăm sóc y tế đối với tuổi già đang tăng. Vì thế mà chính những thống kê đó có thể biến thành hiện thực: có hàng trăm nghìn người, có thể là hàng triệu người cao tuổi ở Mĩ sống theo đường xoắn ốc đi xuống. Cuộc sống của họ là cảnh ngộ khắc nghiệt và rõ ràng nhất trong cái vòng luẩn quẩn mà người ta có thể tìm thấy được ở nước Mĩ khác.

Có lẽ hình ảnh trong câu chuyện trinh thám này là một bản tóm tắt. Trong một tiểu thuyết hình sự, không có ai luôn tin rằng kẻ côn đồ rõ ràng đã phạm tội. Một số nhà văn đã sử dụng sự khó tin này nhằm gây được sự ngạc nhiên. Kẻ tội phạm bệnh tật và tuổi già đã được mô tả tỉ mỉ trong hàng chục báo cáo của Chính phủ, và thực sự chẳng có gì bí mật trong câu chuyện này. Duy chỉ có điều công chúng Mĩ chưa thực sự khám phá ra sự thật này mà thôi.

Quá trình đi xuống theo đường xoắn ốc đặc biệt có ý nghĩa sâu sắc đối với những người cao tuổi nghèo, những người đã nghèo khó suốt cuộc đời. Hơn thế nữa, trong một chừng mực đáng kể, đây là một tình cảnh không cần thiết. Như đã đề cập, những người nghèo lâu dài lại đặc biệt đau yếu khi họ về già bởi lẽ họ đã đau yếu từ khi còn trẻ. Những căn bệnh tuổi già của họ là kết quả của những điều kiện của khu ổ chuột, những căn hộ không hợp vệ sinh, bệnh tật của toàn bộ cuộc đời họ. Nhưng các báo cáo của Chính phủ đã chỉ ra rằng đa phần những tình cảnh này đáng lẽ trước đó đã có thể cứu chữa được. Nếu như nền văn hóa nghèo khó ở nước Mĩ bị tấn công tận gốc rễ, tất yếu điều đó sẽ có tác động giảm đi những đau khổ của tuổi già.

Nhưng sức khỏe thể chất của những người già chỉ là một phần của câu chuyện. Ở Mĩ ngày nay, những năm tháng cuối đời là thời gian chịu đựng đau khổ về tinh thần. Đối với một số người, đây là một phần trong quá trình già cỗi về tâm lí và nó lên đến cực điểm bằng tình trạng lão suy. Sự đau đớn này là không thể tránh khỏi tới chừng nào chúng ta có những tiến bộ trong y học. Thế nhưng đối với những người khác, địa vị xã hội là người nghèo lại là nhân tố chính trong nỗi đau của họ.

Vài năm trước, giáo sư Maurice Linden của Sở Y tế Công cộng Philadenphia đã tổng kết hoàn cảnh này: “... Một số yếu tố chính góp phần phát triển những khó khăn trong tình cảm của người già là sự hắt hủi của xã hội đối với người cao tuổi, là nhóm những người bạn thân giảm đi, sự cô đơn cùng cực, việc giảm và đánh mất cảm giác về lòng tự trọng và cảm giác cự tuyệt chính mình của họ”.

Lẽ đương nhiên, tất cả những hoàn cảnh trên đều phổ biến nhất trong nước Mĩ khác. Giáo sư Linden lưu ý rằng để đương đầu với chúng cần phải có một liệu pháp mang tính cá nhân và được đặc thù hóa. Những người cao tuổi bi quan, phiền muộn, hoang mang không thể có được ý thức về lòng tự trọng thông qua một hoạt động tập thể to lớn nào đó. Khó khăn của họ chính là việc mất đi ý thức về giá trị của bản thân và việc thiếu mối quan hệ giữa người với người.

Câu trả lời của nước Mĩ đối với tình cảnh này là “nhà dưỡng lão”. Năm 1960, đã có khoảng 500.000 người ở trong khoảng 25.000 nhà dưỡng lão. Theo bản báo cáo của Thượng viện, theo tiêu chuẩn của Chính phủ, chỉ 58% trong số đó được coi là chấp nhận. Và những con số trên đã làm giảm đi tính nghiêm trọng của vấn đề bởi chúng đã loại bỏ những ngôi nhà và những đơn vị không có giấy phép hoạt động vốn chỉ có ba giường hoặc ít hơn.

Ở hầu hết các tiểu bang đều có một hệ thống cấp phép đối với những ngôi nhà này và tại một số khu vực, một số điều kiện vô nhân đạo (chẳng hạn, những ngôi nhà dễ cháy được dành cho người già) đã bị đặt trong tầm kiểm soát. Thế nhưng đó chỉ là sự chỉnh đốn đối với những điều kiện vật chất tối thiểu ở những nơi này. Ở nhiều nơi, đội ngũ nhân viên không được đào tạo, những người không có kĩ năng cần thiết để đưa giá trị và sự nồng ấm vào cuộc sống của những người cao tuổi. Việc chăm sóc mà họ đem đến rất hạn chế: đôi khi chỉ đơn thuần là việc cung cấp một nơi để chờ chết với ba bữa ăn một ngày.

Ta có thể nhận thức được sự chua xót khi bản báo cáo này của Thượng viện đề cập tới các cơ sở từ thiện này. Báo cáo đã tổng kết về những nơi này một cách thích đáng khi cho rằng chúng mang một triết lí “thùng chứa”.

Vậy thì ai nên chăm sóc những con người này? Và công việc đó nên được tiến hành như thế nào?

Theo trích dẫn từ bản báo cáo của Thượng viện, một công trình nghiên cứu dư luận đã dẫn chứng cảm nghĩ của người Mĩ cho rằng, Chính phủ Liên bang nên chịu trách nhiệm về những vấn đề liên quan đến tuổi già và người cao tuổi đã nêu ở trên. Washington đứng đầu trong danh sách với tư cách là nơi có trách nhiệm; thứ hai là chính quyền các tiểu bang, thứ ba là các ông chủ và thứ tư là gia đình.

Thoạt nhìn thì điều này có vẻ như là một sự thờ ơ đầy nhẫn tâm. Và thực sự thì nó phản ánh một nước Mĩ bị giới trẻ ám ảnh và sợ hãi trước tuổi già và cái chết. Trên mảnh đất này, người cao tuổi phải bị lờ đi và quên lãng. Nhưng đó không phải là yếu tố duy nhất trong lời chỉ trích này. Thực tế là những khó khăn của người cao tuổi quá lớn tới mức gia đình, có thể là phần lớn các gia đình ở quốc gia này, thực sự không thể giải quyết được. Nỗi đau về tâm lí đòi hỏi một sự chăm sóc khéo léo; những khó khăn về y tế làm tăng những hóa đơn thanh toán đến chóng mặt. Đúng là không có lựa chọn nào khác ngoài sự can thiệp của Chính phủ.

Ví dụ, trong suốt những năm 1950, mọi chi phí trong chỉ số giá tiêu dùng đã tăng lên 12%. Nhưng chi phí y tế, vấn đề kinh khủng của người cao tuổi, đã tăng lên 36%, chi phí nằm viện tăng lên 65% và chi phí nằm viện theo nhóm (phí bảo hiểm của tổ chức Chữ thập Xanh) tăng lên đến 83%. Rõ ràng là những con số này đã đánh giá được việc chăm sóc cho người cao tuổi trên khoản ngân sách của hàng triệu gia đình Mĩ. Hiện nay, pháp chế của Liên bang được đưa ra sẽ khởi đầu cho việc hiệu chỉnh vấn đề này, nhưng buồn thay, nó vẫn chưa đủ cho toàn bộ nhu cầu.

Nếu như rõ ràng là Chính phủ là thiết chế duy nhất trong xã hội có khả năng đương đầu với những vấn đề của người cao tuổi thì người ta lại không biết thật rõ ràng là công việc nên được tiến hành như thế nào. Trong vài trang sau, hãy cho tôi rút ra một số kết luận tổng quan từ phân tích về nền văn hóa nghèo khó của những người cao tuổi tại nước Mĩ khác.

Thứ nhất, như đã trình bày ở trên, có một khả năng phòng ngừa. Hãy giảm bớt bệnh tật và chăm sóc y tế không đầy đủ trong thời trẻ và trung niên và bạn sẽ loại trừ được một số nỗi khốn khổ không cần thiết cho người cao tuổi.

Thứ hai, rõ ràng chăm sóc y tế là khoản mục riêng lớn nhất trong ngân sách của người nghèo cao tuổi. Nếu như áp lực tài chính này được giảm bớt cho người già thì ngay lập tức cuộc sống của họ sẽ sung sướng hơn.

Thứ ba, phải nhấn mạnh đi nhấn mạnh lại một điều là trong tất cả các công dân Mĩ, người cao tuổi là những người chịu tác hại nhiều nhất của lề thói quan liêu. Mọi sự ốm đau và tật nguyền của họ về cơ bản đều thể hiện trong chính cảm giác bị xã hội cự tuyệt và sự hoang mang của họ. Người ta có thể chăm sóc cho thân thể của họ nhưng vẫn để cho tâm hồn của họ đầy ắp những đắng cay. Trong mọi khía cạnh của một chính sách nhằm đương đầu với những vấn đề lão hóa, cần tính đến nhu cầu đặc biệt này. Các chương trình y tế phải được thiết kế với mức chăm sóc cá nhân tối đa; nhà ở đặc biệt phải được xây dựng nhằm tính đến sự đau yếu của người cao tuổi nghèo, v.v..

Vậy làm thế nào để có thể có được sự chăm sóc đặc biệt và có tính người như vậy? Hãy bắt đầu bằng bỏ tiền ra để có được sự chăm sóc đó. Giả như có đủ tiền quỹ, nếu như nhân viên làm công tác xã hội không bị ngập chìm dưới gánh nặng của họ, nếu như các phòng khám bệnh được cung cấp đủ người và trang thiết bị thì sẽ có thể thoát khỏi nhiều tai họa từ chế độ quan liêu. Những người chỉ trích nhà nước phúc lợi thiếu quan tâm đến con người và kêu gọi trở về với những đức tính của lòng từ thiện cá nhân đã nêu được đúng vấn đề và đã đưa ra một giải pháp bất khả thi. Lòng từ thiện của mỗi cá nhân và những kế hoạch trợ cấp tư nhân chỉ giải quyết được một phần nhỏ nhu cầu của những con người này. Để tạo được mối quan hệ con người và cá nhân giữa người cao tuổi và xã hội đòi hỏi không chỉ nhà nước phúc lợi mà phải vượt xa hơn nó (cả xã hội).

Cuối cùng, có lẽ là điều quan trọng nhất cần phải làm cho người cao tuổi là thay đổi triết lí hành động của chúng ta về họ. Như Uỷ ban Thượng viện đã mô tả rất hay là ở nước Mĩ chúng ta có một triết lí “thùng chứa”. Chúng ta “cưu mang” người già; chúng ta cho họ món quà cuộc sống nhưng chúng ta lại lấy đi khả năng tự trọng của họ. Có lẽ một trong những lí do cơ bản nhất lí giải tại sao nước Mĩ lại có những vấn đề như thế đối với người cao tuổi là nước Mĩ không thực sự quan tâm đến họ.

Trên đây chỉ là một số gợi ý khái quát cho một hướng tiếp cận vấn đề nghèo khó của người cao tuổi ở nước Mĩ. Nếu như những ý tưởng này, hay những ý tưởng hay hơn nữa, không được áp dụng, nếu như một hành động quyết liệt nào đó không được thực hiện thì một trong những khía cạnh bi thảm của việc tăng nghèo khó ở nước Mĩ sẽ là những người từ 65 tuổi trở lên.

Từ giờ trở đi, tình hình nói trên sẽ rất nghiêm trọng. Có khoảng gần 8 triệu người hoặc hơn thế đang sống trong tình cảnh khốn cùng nhất. Họ là những người nghèo cao tuổi sống ở nông thôn vốn không bao giờ được an sinh xã hội bảo vệ và là những người sống trong những tiểu bang có hệ thống phúc lợi không đầy đủ. Họ là những người nghèo sống ở thành thị, một số trong đó sinh ra đã nghèo khổ, một số đã qua những trải nghiệm nhục nhã của việc mới bị lâm vào cảnh nghèo. Họ là những người cô độc và bị bỏ rơi.

Trong một cuốn sách của mình, thẩm phán William O. Douglas  đã nói về một tình thế lưỡng nan mà con người gặp phải trong một xã hội kém phát triển. Một đầm lầy gây nên bệnh tật. Vì một ít đô la, một chiếc máy bay có thể rắc đầy thuốc trừ sâu DDT làm ô nhiễm một khu vực, còn người ta vẫn sẽ sống. Nhưng lúc ấy người ta có nên làm như vậy không nếu như cùng lúc không tăng thêm các phương tiện của cuộc sống? Sự lựa chọn khủng khiếp này có vẻ mơ hồ, một hoàn cảnh mà Ấn Độ buộc phải giải quyết nhưng nó lại không thực sự phù hợp với một nước Mĩ giàu có, phồn thịnh. Thế nhưng nó lại lột tả được hoàn cảnh của chúng ta. Chúng ta đã xóa sạch những đầm lầy trên mảnh đất này và biến nó thành nơi người ta có thể sống cho hàng triệu người sống quá tuổi 65. Duy chỉ có điều, chúng ta đã không làm gì hơn thế cho họ. Chúng ta đã cho họ sự tồn tại tối thiểu nhưng lại không cho họ những phương tiện sống cuộc sống đáng giá và đáng hài lòng như những thành viên được quý trọng trong xã hội của chúng ta.

Chương 7. Tinh thần bị dằn vặt

Chúng ta sẽ phát hiện ra rằng, có lẽ, so với những người giàu có, những người nghèo thậm chí không sẵn sàng từ bỏ chứng loạn thần kinh chức năng của họ, bởi lẽ cuộc sống khó khăn đang chờ đón họ sau khi hồi phục chẳng có gì là hấp dẫn, và bệnh tật đem lại cho họ nhiều quyền hơn để đòi hỏi sự giúp đỡ của người khác.

Sigmund Freud

Ở  nước Mĩ, chỉ có một số ít người vẫn thừa nhận quan niệm của Rousseau  coi “kẻ hoang dã quý tộc”, con người nguyên thuỷ, thô sơ là tự nhiên hơn và ưu việt hơn so với những hậu duệ văn minh của họ. Trong một xã hội mà tiến bộ công nghệ được coi là một trong những giá trị chủ yếu nhất của nó thì một quan niệm như vậy thật khó tồn tại. Tuy đôi khi cũng có những mộng tưởng hão huyền muốn “trút bỏ tất cả”, muốn tìm về một miền quê bình dị, nhưng thường đó chỉ là những sở thích nhất thời.

Tuy nhiên, trong câu chuyện hoang đường của Rousseau vẫn có một phần còn lại thực sự đáng lưu ý. Điều chắc chắn là chừng nào mà chứng rối loạn cảm xúc và bệnh tâm thần còn tiến triển thì chừng đó những người nghèo khó vẫn là những kẻ hoang dã quý tộc và người giàu vẫn là những nạn nhân đầu tiên của căng thẳng và xung đột.

Đã có những tác phẩm văn học nói về giới hành pháp nhũng nhiễu, những câu chuyện về chứng loạn thần kinh cục bộ, về đề tài nguy cơ của sự giàu sang và nhàn hạ. Sẽ là không quá nếu ai đó cho rằng những người nghèo mạnh mẽ về tinh thần bởi họ thiếu thốn những điều kiện vật chất. Nói đúng hơn, người nghèo chỉ bị lãng quên mà thôi, như vẫn thường xảy ra. Những tiểu thuyết, lí thuyết xã hội học nổi tiếng do tầng lớp trung lưu viết và nói về chính tầng lớp trung lưu, trong đó có một cái gì lớn hơn là đôi chút tự thán. Hệ quả là xuất hiện ý niệm, trong đó sự điều chỉnh sai lầm mang tính cá nhân phát triển mạnh mẽ trong xã hội, cái giá mà những người giàu sang phải trả cho quyền lực của họ. Giả thuyết này hàm ý rằng, khi bạn xuống thấp trên nấc thang thu nhập, cuộc sống sẽ trở nên nhàm chán và buồn tẻ, nếu ít có xáo trộn. (Tuy nhiên, cần lưu ý rằng, tầng lớp công chức đã có người ghi sử biên niên cho nỗi tuyệt vọng thầm lặng của họ ở Paddy Chayevsky).

Sự thật hầu như đối lập hoàn toàn với tưởng tượng. Người nghèo vẫn là đối tượng của bệnh tâm thần nhiều hơn bất cứ ai khác trong xã hội, chứng rối loạn của họ có khuynh hướng trầm trọng hơn so với bất cứ tầng lớp nào khác. Kết luận này được rút ra từ một loạt nghiên cứu tiến hành qua nhiều thập niên. Vẫn còn có những tranh luận và bất đồng đáng lưu ý về những nguyên nhân của tình hình này. Nhưng bản thân sự thật thì dường như vẫn đứng ngoài mọi tranh cãi.

Quả thực, nếu tồn tại bất cứ vấn đề nào đó trong xã hội Mĩ để từ đó người ta có thể coi sự nghèo khó như một thứ văn hóa, một lối sống, thì chính là vấn đề này. Theo một nghĩa nhất định, tồn tại một nhân cách nghèo khó, một kiểu con người sinh ra bởi cuộc sống cực nhọc và mòn mỏi trong những khu ổ chuột. Những người Mĩ này cảm nhận (cuộc sống) khác với phần còn lại của dân tộc. Họ có khuynh hướng tuyệt vọng và thụ động, nhưng lại dễ bùng nổ bạo lực; họ cô độc và bị tách biệt (với xã hội), thường có thái độ cứng nhắc và thù nghịch. Trở nên nghèo khó không đơn giản là bị thiếu thốn những điều kiện vật chất của thế giới này. Điều đó thực sự là bước vào một thế giới thảm khốc và vô tích sự, một nước Mĩ trong lòng nước Mĩ với tinh thần bị bóp méo.

I

Có lẽ, nghiên cứu kinh điển nhất (tuy còn gây tranh cãi) về đề tài này là cuốn Giai cấp xã hội và bệnh tâm thần của August B. Hollingshead và F. Redlich. Được xuất bản năm 1958, công trình này tóm tắt một dự án nghiên cứu cẩn trọng tiến hành tại thành phố New Haven, bang Connecticut. Đó là một công trình mang tính học thuật, hàn lâm, tuy nhiên những thống kê của nó lại là sự mô tả một vực thẳm.

Hollingshead và Redlich phân chia New Haven thành 5 tầng lớp xã hội. Trên cùng (tầng lớp 1) là người giàu, thường là những thành viên gia đình quý tộc cũng như những kẻ nhiều tiền của. Tiếp đó là những nhà hành pháp và những nhà chuyên môn mới đạt tới danh vọng và quyền lực. Thứ đến là tầng lớp trung lưu và dưới họ, những người lao động có việc làm với thu nhập tươm tất. Tầng lớp thứ 5, đứng dưới cùng, do những người nghèo tạo thành. Trong số họ, chừng một nửa có qua đào tạo tay nghề, nửa còn lại thì không. Những người đàn ông đến trường không tới 6 năm, số phụ nữ thì dưới 8 năm.

Như ta thấy, sự phân chia làm 5 cấp độ như thế nói lên được nhiều điều hơn so với quan niệm thường thấy về một xã hội Mĩ với 3 tầng lớp (thượng lưu, trung lưu và hạ lưu). Bởi lẽ, mô hình này cho thấy sự đứt đoạn rõ ràng giữa tầng lớp thứ 5 ở dưới cùng và tầng lớp thứ 4 ngay trên nó. Xét theo nghĩa tâm lí học, những người lao động qua đào tạo và có tổ chức công đoàn sống gần với tầng lớp trung lưu hơn rất nhiều so với những người nghèo khó. Hollingshead và Redlich phát hiện thấy sự cách biệt rất lớn giữa tầng lớp thứ 4 và thứ 5. Điều này cho thấy có khoảng cách lớn giữa nước Mĩ của giới lao động, mà đôi khi chống lại nước Mĩ thực sự nhưng lại có được cảm giác chắc chắn về sự an toàn và nhân phẩm, với nước Mĩ khác, nước Mĩ của những người nghèo khó.

Có lẽ, thống kê gây sửng sốt và mang tính quyết định nhất mà Hollingshead và Redlich thực hiện là việc lập bảng tỷ lệ những người mắc bệnh tâm thần được điều trị trên 100.000 người ở New Haven. Đây là kết quả của họ:

Tầng lớp 1 và 2:556/100.000
Tầng lớp 3:538/100.000
Tầng lớp 4:642/100.000
Tầng lớp 5:1.659/100.000

Nếu xem xét từ trên đỉnh của xã hội xuống đến những người lao động có tổ chức, ta thấy có sự khác biệt, nhưng chỉ là những khác biệt nhỏ. Nhưng nếu xét giữa tầng lớp thứ 4 và thứ 5, ta thấy cả một khoảng cách rất lớn, trong đó tỉ lệ người nghèo mắc bệnh tâm thần đã qua điều trị lớn gần gấp 3 lần so với bất kì tầng lớp nào khác.

Tuy nhiên, căn bệnh tâm thần tác động đến người nghèo theo những số liệu trên đây không chỉ được diễn tả bằng con số tổng kết. Vấn đề còn là mức độ của căn bệnh. Ở tầng lớp thứ 1 và thứ 2, trong số những người mắc bệnh tâm thần đã qua điều trị thì 65% có vấn đề về thần kinh chức năng (neirosis), chỉ có 35% mắc chứng nhiễu loạn tâm thần nặng (disturbance of psychoses). Trong khi đó, ở dưới cùng, tầng lớp thứ 5, có đến 90% bệnh nhân tâm thần đã qua điều trị mắc chứng nhiễu loạn tâm thần, còn lại 10% bị rối loạn thần kinh chức năng. Như vậy, không chỉ tỉ lệ mà cả mức độ trầm trọng của căn bệnh tâm thần ở người nghèo cũng lớn hơn (so với người giàu).

Một trong những phê phán mang tính chuyên môn thường thấy đối với Hollingshead và Redlich là những số liệu của họ chỉ phản ánh được căn bệnh đã qua điều trị (tức là những người đã thực sự gặp bác sĩ hay đã đi khám chuyên khoa), mà không phản ánh được “mức độ phổ biến thực sự” của bệnh tâm thần trong dân cư. Bất kể giá trị của lập luận phê phán này đối với các phần còn lại của công trình nghiên cứu là như thế nào, nhưng nó cũng cho thấy rằng những con số cụ thể này đã đánh giá thấp vấn đề. Một tầng lớp ở càng cao trên bậc thang giai cấp thì càng có khả năng nhận thức về căn bệnh tâm thần như một vấn đề và càng có khả năng tìm kiếm sự giúp đỡ. Trong khi đó, ở dưới đáy xã hội, việc đưa đi chữa trị thường là kết luận của tòa án. Cho nên, dù thế nào chăng nữa, căn bệnh tâm thần tồn tại ở những người nghèo vẫn lớn hơn những gì mà số liệu của Hollingshead và Redlich diễn tả.

Căn cứ của sự phê phán này có lẽ nằm ở mức độ nghiêm trọng của bệnh nhiễu loạn cảm xúc. Chỉ có 10% trong số người nghèo nhận được sự điều trị là những bệnh nhân rối loạn thần kinh chức năng, nhưng bệnh nhân thần kinh chức năng nghèo khó ấy lại là người ít có khả năng đi điều trị nhất trong xã hội. Anh ta vẫn có thể hoạt động, dù chỉ là theo một kiểu yếu ớt và tàn tật. Nếu có thể làm được điều gì đó trong tình huống này thì chỉ có thể là, trong khi phát hiện ra nhiều bệnh tâm thần nói chung, người ta cũng đồng thời phát hiện nhiều bệnh rối loạn thần kinh hơn trong nước Mĩ khác.

Tuy nhiên, chúng ta không cần phải xuyên tạc những thống kê và lời giải thích trên đây để chứng thực cho ý nghĩa chủ yếu trong những số liệu về New Haven. Trong những năm 1950, Khoa Tâm thần học thuộc Đại học Cornell đã thực hiện một nghiên cứu đầy tham vọng về Midtown, một khu dân cư ở thành phố New York. Cuộc điều tra hướng vào số dân cư 170.000 người thuộc mọi tầng lớp, mà 99% trong số đó là người da trắng. (Việc bỏ sót những người da đen có lẽ sẽ làm xuất hiện xu hướng đánh giá thấp vấn đề nghèo khó nói chung, cũng như những trường hợp ốm yếu cụ thể trong khối thiểu số bị phân biệt đối xử). Mục tiêu của nghiên cứu là khám phá “mức độ phổ biến thực sự”  và tiến hành phỏng vấn sâu.

Các học giả của Trường Cornell đã vận dụng một hệ đo lường đối với “nguy cơ sức khỏe tâm thần”. Họ sử dụng mô hình ba tầng lớp, kết quả là những số liệu của họ không gây ấn tượng mạnh như bảng thống kê ở New Haven. Tuy nhiên, họ đã chứng minh được điểm cốt yếu: tầng lớp thấp nhất có nguy cơ sức khoẻ tâm thần lớn hơn gần 40% so với tầng lớp cao nhất. Một lần nữa, thế giới nghèo khó lại được xác định như là một thực tại (có nguy cơ) về mặt tinh thần và cảm xúc.

Sự thực trần trụi về căn bệnh xúc cảm trong nước Mĩ khác đã được chứng minh khá rõ ràng. Nguyên nhân của sự thực này vẫn là đối tượng của cuộc tranh luận đáng chú ý. Thời điểm hiện tại vẫn chưa có sự tổng kết rành mạch và dễ hiểu, tuy nhiên, cũng có một số phân tích gợi mở cho việc tìm hiểu văn hóa của nghèo khó, dù rằng những phân tích đó chỉ mang tính thử nghiệm.

Một trong những suy đoán đáng chú ý nhất là được đưa ra từ nghiên cứu của Trường Cornell về khu Midtown ở thành phố New York. Các nhà nghiên cứu đã chỉ ra một loạt “những nhân tố gây căng thẳng”, mà có lẽ có liên quan với nguy cơ sức khỏe tâm thần của một cá nhân. Ở thời thơ ấu, đó là tình trạng sức khỏe tâm thần và thể chất yếu ớt của cha mẹ, sự túng quẫn về kinh tế, sự đổ vỡ gia đình, tâm thế tiêu cực của đứa trẻ đối với cha mẹ, mâu thuẫn gia đình; bên cạnh đó là những bất đồng sâu sắc với cha mẹ suốt thời thanh niên. Trong cuộc sống trưởng thành, những nhân tố gây căng thẳng là sức khỏe yếu, nỗi lo công việc và tiền bạc, thiếu hàng xóm và bạn bè, những lo lắng trong đời sống vợ chồng và trong vai trò làm cha mẹ.

Sau đó, nhóm Trường Cornell kiểm tra xem có bất cứ mối liên hệ nào giữa những nhân tố này với bệnh tâm thần. Họ đã phát hiện ra một mối tương quan đáng chú ý. Những người nào chịu tác động của 13 nhân tố gây căng thẳng trên sẽ có khả năng mắc bệnh nhiễu loạn tâm thần cao gấp ba lần so với những người không chịu tác động. Thực tế, các nhà nghiên cứu đã phải đi đến kết luận rằng, theo đó, số lượng những nhân tố gây căng thẳng quan trọng hơn tính chất của căng thẳng. Người nào đã trải nghiệm qua ba nhân tố bất kì sẽ có nguy cơ mắc bệnh tâm thần cao hơn những người chỉ phải chịu tác động của hai nhân tố.

Nếu những kết luận của các học giả Trường Cornell được chứng thực trong nghiên cứu tiếp theo thì chúng buộc người ta phải xem xét lại những tư tưởng đã được thừa nhận rộng rãi về sức khỏe tâm thần. Học thuyết của Freud đã từng nhấn mạnh đến vai trò của những năm tháng đầu đời và tổn thương tinh thần (chẳng hạn như cái chết của cha hay mẹ) trong sự phát triển của bệnh tâm thần. Lí thuyết mới đưa ra một quan niệm về bệnh tinh thần dồn nén: khi sự căng thẳng chồng chất lên nhau trong một giai đoạn dài sẽ làm xuất hiện khả năng rối loạn lớn. Như vậy, lí thuyết mới này là sự bổ sung quan trọng cho những tư tưởng của Freud.

Nhưng nếu lí thuyết này đúng thì vẫn có một lí do khá rõ ràng giải thích cho sự dằn vặt cảm xúc trong nước Mĩ khác. Những nhân tố gây căng thẳng mà nghiên cứu của Đại học Cornell đã chỉ ra chính là cái gây bế tắc cho đời sống của người nghèo: những bệnh tật về thể xác, sự đổ vỡ gia đình, những lo lắng về công việc và tiền bạc, v.v.. Những khu nhà ổ chuột, với đời sống đấy xáo động, chật chội của nó cứ liên tục dồn ép vào từng con người. Do những trải nghiệm vô bổ, mỏi mệt, bẩn thỉu của cuộc đời nghèo khó ấy mà nhân cách, tinh thần bị hư tổn. Nó giống như việc con người ta trở nên hư hỏng cùng với những căn nhà mà họ sinh sống.

Tuy nhiên, có một số học giả đã cố gắng làm dịu bớt sự tàn nhẫn của bức tranh này bằng lí thuyết về “sự trôi dạt”. Họ lập luận rằng, sở dĩ người nghèo có tỉ lệ rối loạn cảm xúc cao không phải vì hoàn cảnh sống trong các khu ổ chuột ở thành phố và nông thôn, mà bởi vì họ là nhóm người thu nhận tất cả những kẻ bị ruồng bỏ từ mọi tầng lớp trong xã hội. Nếu quan điểm này đúng, người ta sẽ coi những người thất bại của các tầng lớp xã hội cao hơn như một nhóm quan trọng trong văn hóa của người nghèo.

Hollingshead và Redlich đã kiểm nghiệm lí thuyết này ở New Haven và không tìm thấy bất cứ chứng minh nào cho nó. Trong hầu hết các trường hợp, những người nghèo khó bị tổn thương tinh thần vốn sinh ra đã nghèo khó. Bệnh tật của họ là sản phẩm của sự nghèo khó, chứ không phải sự nghèo khó của họ là sản phẩm của bệnh tật. Tương tự như vậy, trong nghiên cứu ở Midtown, không có bằng chứng nào cho thấy những người nghèo bị rối loạn cảm xúc là những kẻ bị ruồng bỏ từ các tầng lớp xã hội khác. Tuy cũng có một vài ngoại lệ: những kẻ nghiện ngập thường bị rơi từ địa vị cao xuống cuộc đời nghèo khó khắc nghiệt nhất như đã nêu trên, nhưng nghiên cứu hiện tại đã chỉ ra mối liên hệ trực tiếp giữa việc đã trải qua nghèo khó với sự nhiễu loạn cảm xúc.

Hơn nữa, trong nghiên cứu về Midtown còn xuất hiện một vấn đề trớ trêu. Người ta khám phá ra rằng, có một dạng rối loạn thần kinh chức năng lại hữu dụng đối với một thiểu số người nghèo. Người bị ám ảnh dồn nén lại thường đạt được sự tiến bộ: chính căn bệnh của anh ta lại là phương tiện giúp anh ta thoát khỏi nước Mĩ khác kia và tiến vào một thế giới tốt đẹp. Tuy nhiên, điều này có lẽ chỉ là chuẩn bị cho một sự khủng hoảng sau đó. Khi còn ở những nấc thang trung bình và thấp trong xã hội kinh doanh, thì sự chăm chỉ, sự tập trung đến từng chi tiết và những phẩm chất tương tự là đủ cho tiến bộ cá nhân. Nhưng nếu loại người này vượt khỏi ranh giới và được đặt vào một vị trí mà anh ta phải ra quyết định, thì điều chắc chắn sẽ xảy ra là sự thất bại.

II

Vài người lo lắng, vài kẻ buồn rầu, một cuộc cãi lộn giữa những người hàng xóm, một chiếc quan tài được đưa ra khỏi một ngôi nhà, đó là những thứ tô điểm cho cuộc sống của họ và gieo xuống nơi họ đi qua những bông hoa rực cháy.

Sean O’Casey

Cảm giác, tình cảm và tâm thế của những người nghèo là rất khác. Nhưng khác với cái gì? Trong câu hỏi này, có một vấn đề quan trọng cần lí giải, đó là sự hỗn loạn trong thế giới nghèo khó.

Những người xây dựng khái niệm, các nhà khoa học xã hội và các nhà đạo đức học đều xuất thân từ tầng lớp trung lưu. Trong hệ giá trị của họ không hề có “một cuộc cãi lộn giữa những người hàng xóm” như “một bông hoa rực cháy”. Tuy nhiên, đó lại là sự thực trong nước Mĩ khác. (Trong đoạn văn trên, O’Casey đang nói về Ireland, nhưng rất có thể ông cũng đang miêu tả về một khu ổ chuột nào đó ở nước Mĩ). Trước khi tiếp tục và khám phá chứng bệnh dằn vặt cảm xúc của người nghèo, chúng ta cần phải xem xét vấn đề này.

Hãy xem xét các băng nhóm. Chúng hung dữ, và theo quan niệm của tầng lớp trung lưu, chúng là những kẻ phá rối và chống lại xã hội. Nhưng trong phạm vi một khu ổ chuột, sự hung dữ và sự quấy rối lại là điều bình thường, là những sự kiện hằng ngày của cuộc sống. Từ trong lòng của nước Mĩ khác, việc gia nhập một hội “nhảy điệu pop” có lẽ chẳng có gì là giống với hành vi lầm lạc. Có thể, đó là điều cần thiết để đối phó với một thế giới thù nghịch. (Một lần, trong một ngôi trường thuộc khu ổ chuột ở St. Louis, một giáo viên đã can ngăn hai cô bé đánh nhau và bảo chúng: “Những cô gái ngoan không đánh lộn”. “Phải rồi”, một đứa đáp lại: “Lẽ ra cô nên đến mà xem bà chủ già của em ở quán trọ tối qua”).

Một trong những nghiên cứu gây buồn lòng nhất mà tôi từng biết đã đề cập đến vấn đề này. Đầu những năm 1940 (thế kỉ XX), giáo sư phân tâm học H. Warren Dunham đã nghiên cứu một cách cẩn trọng 40 người mắc chứng tâm thần phân liệt ở Chicago. Ông phát hiện ra rằng, không có ai trong số họ thuộc về các băng nhóm hay đã từng tham gia bất cứ hoạt động nào mà tầng lớp trung lưu xem là bất bình thường. Trên thực tế, họ đã sống theo những chuẩn mực của khu vực xã hội lớn hơn chứ không tuân theo những giá trị trong các khu ổ chuột. “Những người đàn ông trẻ bị rối loạn tâm lí có thể được miêu tả như những chàng trai tốt, là người hội đủ tất cả những đặc điểm đáng ước muốn mà mọi hoạt động xã hội đều muốn in sâu vào các chàng trai trẻ của cộng đồng”.

Tầng lớp trung lưu không hiểu được tính hẹp hòi trong những phán xét của họ. Tồi tệ hơn, họ hành động dựa trên những phán xét ấy cứ như thể chúng là phổ quát và được tất cả mọi người chấp nhận. Tại New Haven, Hollingshead và Redlich đã phát hiện trường hợp hai cô gái hầu như mắc phải cùng một vấn đề. Cả hai đều quậy phá ghê gớm, đến mức cuối cùng họ đều đã cãi lộn với cảnh sát. Khi cô gái thuộc tầng lớp thứ nhất bị bắt, lập tức cô ta được nhận bảo lãnh, các câu chuyện trên báo chí lập tức bị dẹp và cô được chăm sóc bằng liệu pháp tâm lí riêng. Trong khi đó, cô gái thuộc tầng lớp thứ 5 bị tống vào trại cải tạo. Cô ta được tha sau hai năm theo cam kết, nhưng rồi nhanh chóng bị bắt trở lại và gửi đến trại cải tạo liên bang.

Trong một bài phát biểu mà tôi được nghe cách đây không lâu, James Baldwin  đã vận dụng một cách thông minh và sắc sảo cách nhìn trên vào vấn đề người da đen. Ông cho rằng người da trắng không thể tưởng tượng được là làm người da đen sẽ như thế nào: những nguy hiểm, sự thiếu hiểu biết, sự cần thiết phải luôn cảnh giác và quan sát. Trong việc này, vấn đề của người da đen cũng chính là vấn đề của người da trắng. Không phải người da đen coi màu da tối và mái tóc xoăn như là cái gì đó đáng sợ mà chính là người da trắng. Giải pháp cho nỗi đau chủng tộc trong lòng nước Mĩ này đòi hỏi sự tự suy xét sâu sắc về phía những người da trắng. Họ phải xem xét lại chính bản thân họ nhiều hơn là người da đen.

Điều này cũng đúng đối với tất cả những tội phạm thanh thiếu niên, những người bị rối loạn cảm xúc trong nước Mĩ khác. Người ta có thể diễn đạt điều này một cách thẳng thắn: chính bệnh tật của họ thường là cầu nối dẫn đến môi trường tội phạm. Cho đến khi điều này được hiểu ra, có lẽ cái người nghèo khó bị rối loạn cảm xúc kia vẫn tự gây đau đớn cho mình đến khi nào vấn đề của anh ta được cảnh sát can thiệp. Khi mà rốt cuộc anh ta cũng được đưa đi chữa trị thì lại nhờ vào phúc lợi công cộng, việc chữa trị ấy lại kém hơn những gì mà người giàu được hưởng. (Theo Hollingshead và Redlich, ở New Haven, người nghèo nhận được liệu pháp chức năng - bao gồm cả việc điều trị chứng sốc - cao gấp 5 lần so với sự chăm sóc kéo dài mang tính chuyên môn đối với cá nhân).

Về vấn đề này, một số nhà nghiên cứu tin rằng, dốt nát hoàn toàn chính là một trong những nguyên nhân gây nên tỉ lệ rối loạn cảm xúc cao ở người nghèo. Trong khu ổ chuột, những ứng xử có lẽ sẽ gây sốc đối với người láng giềng trung lưu và sẽ phải đi chữa trị thì lại được coi như bình thường. Ngay cả khi ai đó liên tục say xỉn và hung dữ, hoặc anh ta có đánh đập người vợ một cách tàn nhẫn thì người ta cũng chỉ nói: “Ồ, hắn ta quả là kì quặc”. Ở tầng lớp cao hơn trong xã hội, khi một cá nhân có vấn đề như vậy, có thể anh ta (hoặc gia đình anh ta) sẽ nhận ra điều gì đó trục trặc. Anh ta sẽ có đủ kiến thức và tiền bạc để nhận được sự giúp đỡ.

Một trong những người nghiên cứu về lĩnh vực này, tiến sĩ Lawrence Kubie, người đặc biệt nhấn mạnh đến “những yếu tố phổ quát cơ bản” trong mô hình của Freud (yếu tố người cha, người mẹ, anh chị em ruột), đã coi dốt nát là có tính cốt tử. Với ông, những yếu tố có tính quyết định cơ bản đối với sức khỏe và bệnh tâm thần là như nhau ở mọi giai tầng xã hội. Tuy nhiên, văn hóa, thu nhập và giáo dục lại lí giải cho việc liệu cá nhân có giải quyết được vấn đề của anh ta hay không; liệu anh ta có nhận thức được rằng bản thân đang mắc bệnh; liệu anh ta có tìm kiếm sự giúp đỡ hay không, v.v… Lí thuyết này dựa trên những giả định cơ bản của phân tâm học truyền thống, nhưng, giống như bất cứ nỗ lực nào muốn giải thích vấn đề của người nghèo, nó cũng thừa nhận điều gì đó khác biệt.

Đối với người giàu có và có lẽ cả những người lao động được trả lương khá, thì sự suy nhược, rối loạn thần kinh chức năng và rối loạn tâm thần được họ coi như bệnh tật và sẽ được chữa trị theo mức độ nặng nhẹ của bệnh tật. Nhưng những người nghèo không chỉ đơn giản chịu tác động của sự rối loạn; họ chịu tác động đó một cách mù quáng. Với họ, sự rối loạn hiện hữu không giống như họ đang bị bệnh tâm thần mà nó hiện hữu như thể họ bị mắc kẹt vào chiếc bẫy định mệnh.

III

Nếu nhìn lại mùa đông khắc nghiệt năm 1960-1961, chúng ta sẽ thấy rõ điều này hơn. Đây là giai đoạn của sự thất nghiệp, sản xuất đình đốn và suy thoái kinh tế nói chung. Độc giả cả nước đều đã biết đến những số liệu về tổng sản phẩm quốc nội (GDP) trong giai đoạn này. Nhưng, đằng sau những số liệu ấy là một mối tương quan giữa rối loạn kinh tế và thảm kịch xã hội.

Trong thời gian này, Liên đoàn các Trung tâm phúc lợi và Cộng đồng Quốc gia (National Federation of Settlements and Neighborhood Centers) đã thu thập được nhiều dữ liệu từ các chi nhánh của nó trên khắp nước Mĩ. Trong số đó có những dữ liệu nói về người dân trong nước Mĩ khác, một số khác thì mô tả tác động của sự suy thoái đối với những người lao động có tổ chức, những người mà trước khi tầng lớp dưới đáy xã hội bị quẳng ra khỏi nền kinh tế vẫn có được đồng lương dễ chịu. Tuy nhiên, trong bất cứ trường hợp nào, thực tế xã hội vẫn tác động đến cái kết cấu mỏng manh của nhân cách, đến hôn nhân và cả bản thân sự hi vọng:

Rochester, New York: Chúng tôi đặc biệt chú ý đến tác động [của sự suy thoái] đối với đời sống gia đình. Nạn thất nghiệp thường dẫn đến mâu thuẫn hôn nhân và sự chối bỏ trách nhiệm gia đình từ phía các ông bố, làm gia tăng sự phụ thuộc vào trợ cấp, gia tăng tội phạm, đặc biệt là nạn cướp bóc, trộm cắp, bài bạc và thói nghiện ngập ở cả thanh thiếu niên và người lớn.

... Gia đình "A” - gồm cha, mẹ và sáu đứa con. Người bố đã li thân nhưng vẫn chu cấp 35 đô la mỗi tuần cho đến khi bị thất nghiệp gần đây. Người mẹ nhận được trợ giúp từ quỹ hỗ trợ trẻ phụ thuộc, đã xin thêm trợ cấp và được thông báo rằng đứa lớn nhất, đang học trung học, đã quá tuổi. Sự hỗ trợ cuối cùng cũng đến nhưng người mẹ không chịu nổi áp lực và khiến cho cậu con trai cảm thấy mình nên bỏ học để kiếm việc làm. (Đây không phải là một khả năng thực tế). Việc giải quyết là phải làm sao giúp cậu bé tiếp tục đi học mà không cảm thấy có tội, giúp người mẹ không dồn nỗi lo lắng sang đứa con. Cậu bé học hành rất tốt, là vận động viên xuất sắc và có cơ hội tuyệt vời để học tiếp lên đại học, việc mà cậu rất muốn cho đến khi khủng hoảng kinh tế xảy ra. Nhưng giờ đây, điều đó là một vấn đề.

Chicago, Illinois: Nạn thất nghiệp đã tăng 30% kể từ tháng 9 năm 1960...

Điều này đang tạo nên những yếu tố tội phạm trước khi cộng đồng biết đến. Nhiều người đang tìm kiếm sự trợ giúp công cộng khiến cho danh sách những người đủ tư cách được trợ cấp bị quá tải. Người ta đánh mất nhân phẩm bởi không còn khả năng hỗ trợ cho gia đình.

Mới bảy giờ trước, người ta tìm thấy một người đàn ông 33 tuổi, mà cơ quan chúng tôi biết rõ, đã treo cổ tự vẫn trong căn hộ của anh ta. Hình như anh ta quá thất vọng vì không thể tìm nổi việc làm trong khi trợ cấp thất nghiệp đã cạn kiệt. Người vợ và bốn đứa con đã rời bỏ anh ta để trở về Mississipi, nơi mà họ rời đi bảy năm về trước. Gia đình anh ta đã nhiều tháng thiếu tiền nhà, không có đủ thức ăn và quần áo ấm trong suốt những tháng mùa đông khắc nghiệt của Chicago.

Schenectady, New York: Bọn trẻ và thanh niên chống lại việc nộp học phí, không có tiền để mua kẹo và nghe nhạc hay đi xem phim. Chúng chỉ lo lắng về chi phí cho những buổi khiêu vũ tập thể, trình diễn và bàn tán về việc gia nhập quân đội.

Những người mới trưởng thành thì kém hăng hái trong tìm kiếm việc làm, ít nói về tương lai mà nói nhiều về việc đi khỏi thành phố; người ta không quan tâm mình thuộc về đâu mà chỉ muốn kiếm nhiều tiền - “sự tách biệt” theo chủ nghĩa địa phương, thành những băng nhóm nhỏ những người tụ họp lại với nhau bằng bia bọt, bài bạc và vô tuyến.

Cleverland, Ohio: Nhiều người phải ra hầu tòa, hiện tượng mua sắm quá khả năng cho phép, tình trạng phụ thuộc và tội phạm gia tăng.

Lorain, Ohio: Xu hướng nhờ đến sự trợ giúp của các tổ chức công cộng và tư nhân gia tăng. Nhiều gia đình tan vỡ, bệnh tật ở trẻ em và bệnh tâm thần ở người lớn phát triển mạnh. Nhiều gia đình không dám mời bác sĩ bởi họ không có tiền trả dịch vụ và thuốc men. Một đứa trẻ suýt mất mạng vì viêm phổi và gia đình đó đã bị buộc tội không quan tâm đến con cái. Nhiều ông bố cảm thấy buộc phải từ bỏ gia đình, nên họ rất cần đến sự trợ giúp nhanh chóng hơn nữa.

Chicago, Illinois: Tình hình ở đây rất nghiêm trọng, có lẽ cũng như bất cứ chỗ nào của Chicago. Vấn đề phức tạp do chính kiểu người ở đây. Hầu hết trong số họ là những lao động không qua đào tạo, thiếu giáo dục, hạn chế về ngôn ngữ và kinh nghiệm làm việc có hạn. Điều này nghĩa là họ chỉ có thể làm một loại công việc, khi công việc đó không còn nữa thì họ không có khả năng chuyển sang công việc khác hay được thăng tiến.

Đàn ông và phụ nữ đều ưu tư, sức khỏe bị sao lãng cần có sự chăm sóc y tế và thuốc men; nhiều người bị tịch thu nhà cửa, nhiều người trụ cột gia đình bỏ trốn; các chủ nợ đòi lại đồ đạc và xe cộ bởi tiền thanh toán chưa được trả đầy đủ; thực đơn của các gia đình bị cắt xén.

Một nhóm nhân viên báo cáo rằng bọn trẻ không có tiền mua vé xe buýt; các cô gái ở lớp học may vá không có tiền mua nguyên liệu; trẻ con thiếu quần áo ấm và cần được cắt tóc...

Detroit, Michigan: Nhiều thành viên câu lạc bộ tuổi trẻ không có khả năng chi 50 cent lệ phí thành viên thường niên. Dịp Giáng sinh, bọn trẻ phàn nàn rằng chúng chẳng mong nhận được đồ chơi hay quần áo mới. Người lớn thì quanh quẩn ở nhà, khi những nhân viên phúc lợi xã hội đến thăm thì họ tỏ ra không tự lo liệu được, chán nản và không quan tâm đến việc tham gia vào cuộc sống cộng đồng. “Để mà làm gì chứ?”, họ hỏi. Chúng tôi quan sát thấy đàn ông và đàn bà đều say xỉn để quên thời gian. Một số người hàng xóm đang uống hadacol - một loại biệt dược.

Trong khu cắm trại gia đình tháng 6 vừa qua, những người lãnh đạo phát hiện thấy bọn trẻ đến tham dự chương trình mà không được ăn sáng và chúng đã uống sữa với vẻ rất thèm thuồng. Các bà mẹ của lũ trẻ đói ăn ấy đã phải cố gắng lấp liếm lí do không cho chúng ăn sáng ở nhà. Một bà mẹ của gia đình đông con nọ đã kể về việc phải chuẩn bị bữa ăn gồm bánh mì và mì ống không thịt. Một lần khác, cũng bà mẹ đó đã mang một chiếc bánh trông rất tội nghiệp và được ướp lạnh rất kì quặc đến để góp đồ ăn của mình vào cuộc họp mặt các gia đình. Những người hàng xóm da trắng và cả da đen của bà ta - những người chuyên làm bánh - đã tẩy chay món đó, chỉ có các thành viên nhóm làm việc chúng tôi ăn nó trong buổi gặp hôm ấy.

Chicago, Illinois: Tình trạng căng thẳng gia tăng bên trong các ngôi nhà cùng với nạn thất nghiệp và nỗi lo sợ bị thất nghiệp; xu hướng nổi loạn và hành động lầm lạc diễn ra trong một bộ phận thanh thiếu niên và trẻ em dưới 13 tuổi,... Trên thực tế mỗi gia đình đang phải đối mặt với rất nhiều vấn đề.

Seattle, Washington: Diễn ra tình trạng suy giảm niềm tin vào bản thân và mất đi những giá trị cá nhân. Một người đàn ông trong dự án nhà ở đã nói với chúng tôi: “Tôi đã mất việc làm trong chín tháng qua. Tôi cảm thấy mình không phải là nam nhi”.

Điều dễ thấy là một số trong số những người này là cư dân của nước Mĩ khác. Nhưng nhiều người trong họ là những công nhân đang bị đẩy xuống dưới và sự xáo trộn về mặt xã hội mà những báo cáo trên đề cập là một khía cạnh khác tác động đến tiêu chuẩn sống của tầng lớp thứ ba, những người được lợi nhờ sự phát triển của hệ thống công đoàn. Hơn nữa, những quan sát trên đây mới chỉ ghi lại những hậu quả của một cuộc suy thoái. Nhưng khi đó tình cảnh này là thường xuyên hiện diện trong văn hóa nghèo khó; chúng cứ dai dẳng trong cả những thời điểm thuận lợi cũng như khó khăn. Hôn nhân đổ vỡ, tình trạng say xỉn, tội phạm - những cái xảy đến với cái cộng đồng cư dân trước kia đã từng biết đến sự giàu có - là chuyện hằng ngày, thường xuyên diễn ra trong đời sống của nước Mĩ khác.

Trong bối cảnh ấy, người ta có thể hiểu từ “chán nản” theo hai nghĩa, một nghĩa áp dụng cho tinh thần con người và một nghĩa áp dụng cho nền kinh tế quốc dân. Những người bị đẩy xuống dưới, những người cảm thấy sự tồn tại xã hội của họ như thể một định mệnh vô bổ áp đặt lên họ từ bên trên hay từ bên ngoài - là những người làm gia tăng các con số thống kê của các nhà nghiên cứu về sức khỏe tâm thần ở New Haven và Midtown, New York.

IV

Tóm lại, các nghiên cứu ngày càng dẫn đến giả thiết về sự xuất hiện của nhân cách nghèo khó, kiểu “công dân đặc trưng” của nước Mĩ khác.

Đây là cách mà các nhà nghiên cứu về Midtown đã đề cập khi miêu tả “cá nhân có thân phận kinh tế xã hội thấp kém”: họ “dữ dằn, nghi hoặc và có cái nhìn mang tính định mệnh đối với cuộc sống. Họ không có chí tiến thủ - một đặc trưng gắn liền với thuyết định mệnh của họ. Họ có xu hướng chán nản, luôn có cảm giác vô dụng, không có điểm tựa, không bạn bè và thiếu tin tưởng vào người khác”. Nói theo những thống kê của nghiên cứu về Midtown, điều này có nghĩa là, những người ở dưới đáy xã hội bị làm cho chán nản về mặt tinh thần gấp ba lần những người ở trên cùng (36,2% đối với tầng lớp dưới và 11,1% cho tầng lớp trên).

Có một vấn đề nhỏ: nước Mĩ vẫn tự hình dung về bản thân mình như là đất nước của những người liên kết và những người hành động. Ở đó có các câu lạc bộ xã hội, các hội từ thiện, các đợt vận động cộng đồng,... Nhà thờ luôn đóng vai trò xã hội quan trọng, thường phân loại địa vị các cá nhân. Tuy vậy, toàn bộ cái cơ cấu trên đây chỉ là hiện tượng thuộc về tầng lớp trung lưu. Thời gian trước đây, một nghiên cứu ở thị trấn Franklin, bang Indiana, đã chỉ ra rằng, tỉ lệ những người ở tầng lớp đáy xã hội không có tư cách (sáp nhập vào bất cứ thứ hạng nào) cao gấp 8 lần tỉ lệ đó ở tầng lớp có thu nhập cao.

Điều nghịch lí là một trong những nhân tố làm gia tăng sự cô lập về mặt xã hội ở người nghèo là ở chỗ, nước Mĩ tự coi mình như một quốc gia không có giai cấp xã hội. Hệ quả là chỉ có vài tổ chức xã hội hay công dân bị phân loại trên cơ sở thu nhập và giai cấp. “Văn hóa của người lao động”, điều mà các nhà xã hội học đã mô tả trong một đất nước, như nước Anh chẳng hạn, không tồn tại ở đây, hay ít nhất, nó cũng là một hiện thực rất mờ nhạt. Những người nghèo khó, có lẽ cũng muốn tham gia một tổ chức, cảm thấy sợ hãi. Do họ có trình độ giáo dục kém, ít tiền bạc hơn, ít khả năng phát biểu các ý tưởng hơn so với bất cứ ai trong nhóm, nên họ tránh xa.

Những nghiên cứu về các tổ chức bảo vệ công dân trong Chiến tranh thế giới thứ hai đã cho thấy hầu hết các thành viên của chúng đều là giới công chức. Quả thực, cho dù người ta có thể nghĩ rằng, những người nghèo khó có nhiều bạn bè hơn bởi lẽ họ bị dồn đến với nhau thì vẫn có những nghiên cứu chỉ ra rằng, thực ra về mặt này họ cũng rất thiếu thốn. Trong một báo cáo, có tới 47% những người phụ nữ ở tầng lớp thấp hơn đã nói rằng họ không hề có bạn bè hay bạn thân.

Đó quả là một cuộc sống cô đơn và bất an. Ở New Haven, Hollingshead và Redlich đã phát hiện thấy, chỉ có 19% những người ở tầng lớp dưới cùng cho rằng công việc của họ là được đảm bảo. Nhóm nghiên cứu của Đại học Yale thì mô tả 45% người nghèo như là những người quen “chịu đựng” và phương châm của họ là: “Chúng ta chấp nhận cái mà cuộc đời mang đến”.

Tuy nhiên, chủ nghĩa định mệnh này không chỉ giới hạn ở kinh nghiệm cá nhân, ở những trông đợi đối với công việc và gia đình. Nó thực sự thấm sâu vào từng khía cạnh của đời sống cá nhân. Trong một cuộc thăm dò mà Viện Gallup thực hiện cho tạp chí Look năm 1959 (nhằm đưa ra điều mà người ta dự đoán trong thập kỉ 60), mối quan hệ giữa giai tầng xã hội và chủ nghĩa bi quan chính trị là rất rõ ràng. Nhóm ở dưới cùng đều cho rằng Chiến tranh thế giới thứ haiI sẽ xảy ra, rằng một cuộc suy thoái nữa đang rình rập đâu đó, rằng trong năm tới họ sẽ không đi nghỉ được. Khi người ta tăng thêm được mức thu nhập thì đánh giá về thế giới có xu hướng sáng sủa hơn.

Tinh thần bi quan này còn hàm chứa một tâm thế cơ bản của người nghèo: đó là việc họ thường không kiềm chế sự thỏa mãn, họ không tằn tiện. Khi thú vui đến sẵn, họ có xu hướng hưởng thụ tức thì. Các nhà lí luận thiển cận của tầng lớp trung lưu có lẽ sẽ phàn nàn rằng, điều này cho thấy sự thiếu hụt những phẩm chất Mĩ truyền thống. Nhưng sự thực thì đó là cách ứng xử tự nhiên và hợp lô gích của những ai sống trong một bộ phận đời sống Mĩ không có tương lai. Thật đáng buồn khi phải nói rằng, đó là một mảnh của hiện thực chứ không phải của tội lỗi.

Liên quan đến kiểu thụ hưởng tức thì này, những người nghèo còn có xu hướng “vượt giới hạn”, thiếu kiềm chế và đôi khi bạo lực. Có một số nhà quan sát hời hợt xem cái bề ngoài của cuộc sống trong khu ổ chuột này như là một đặc điểm kiểu Rousseau Họ coi nó như một bằng chứng của khả năng tồn tại, của tính tự nhiên ở người nghèo, những người không bị bó buộc bởi những quy ước của xã hội văn minh. Thật khó mà tưởng tượng có một ấn tượng cố chấp nào hơn thế. Trước hết, tình trạng bạo lực này chính là con người của cái môi trường nhân tạo trong các khu ổ chuột. Nó là sản phẩm của sự dốt nát và đau khổ của con người. Đây không phải là một khía cạnh của cái nhân cách có triệu chứng về sức khỏe mà nó là một con đường mà người nghèo bị đẩy vào để làm tổn thương chính bản thân họ.

Nếu ai đó xem xét đời sống gia đình trong lòng nước Mĩ khác, họ sẽ thấy ở dưới đáy xã hội ấy một trường hợp gần như tóm lược những trục trặc và căng thẳng.

Chẳng hạn, Hollingshead và Redlich đã phát hiện thấy ở tầng lớp thứ 5 (những người nghèo) có đến 41% bọn trẻ dưới tuổi 17 sống trong những gia đình đã từng bị đổ vỡ bởi cái chết, bởi sự trốn tránh trách nhiệm, tình trạng li thân và li hôn. Dĩ nhiên, điều này đã để lại những hậu quả đối với nhân cách của đám trẻ có liên quan. (Đây chính là trường hợp mà quan niệm truyền thống của Freud về bệnh tâm thần trở nên xác đáng đối với nước Mĩ khác. Một kết cấu gia đình không bền vững, với sự thiếu vắng người cha hay người mẹ, sẽ báo trước những hậu quả hủy hoại đối với cá nhân).

Như vậy, những kiểu kết cấu gia đình mà các nhà nghiên cứu của Đại học Yale phát hiện ở người nghèo là rất quan trọng. Có khoảng 44% những đứa trẻ sống trong các “gia đình hạt nhân”, hội tụ cả cha, mẹ và con cái. Nhưng có đến 22% lại lớn lên trong những gia đình “biệt hệ”, mà ở đó các thế hệ khác nhau bị dồn vào với nhau, thường thì với một hay hai cuộc hôn nhân tan vỡ. Trong hoàn cảnh đó, khả năng xuất hiện những xung đột bất tận trong nội bộ gia đình, giữa các thế hệ khác nhau luôn tồn tại (và điều này lại trầm trọng hơn khi những người già là dân nhập cư có những quy tắc ứng xử khác lạ). 18% khác thì đến từ những gia đình đổ vỡ, thiếu vắng người cha hay người mẹ. Và 11% còn lại thì đã từng chứng kiến cái chết của một trong hai người sinh ra chúng.

Một phương diện khác của những gia đình này là vấn đề tình dục. Ở New Haven, các nhà nghiên cứu đã phát hiện ra rằng điều khá phổ biến trong các khu ổ chuột là những cô gái trẻ lại có mang trước khi kết hôn. Tôi cũng phát hiện vấn đề tương tự ở St. Louis. Ở đó, bọn trẻ có một kiểu quan niệm dốt nát đến mức lầm lạc về vấn đề tình dục ở độ tuổi rất non nớt. Bị nhồi nhét vào với nhau trong những gia đình khốn khổ, chúng đã biết đến thực tiễn tình dục ngay từ những điều mắt thấy tai nghe (cho dù những gì chúng thấy thường chỉ là một hình thức tình dục bạo lực hay diễn ra trong tình trạng say xỉn). Theo nghĩa này, chúng đã “thạo đời” hơn rất nhiều so với những đứa trẻ láng giềng thuộc tầng lớp trung lưu.

Nhưng những người nghèo lại không bao giờ được cung cấp đủ thông tin. Và như đã chỉ ra, cùng với cách nhìn yếm thế đối với những sự kiện của đời sống, cuộc sống của họ còn tiếp nhận một khối lượng lớn thông tin sai lạc. Chẳng hạn, các cô gái trẻ thường không được giáo dục một cách hệ thống về chu kì kinh nguyệt. Họ thường cảm thấy sợ hãi và dẫn đến tội lỗi trong chuyện tình dục, nhưng đồng thời lại trở nên “thạo đời”.

Cuối cùng, các gia đình của người nghèo thường sống liền kề với nhau. Những âm thanh của tất cả các trận cãi cọ và đánh lộn thường xuyên hiện diện ngay cả khi khoảnh khắc bình yên tình cờ xuất hiện trong gia đình ai đó. Hiển nhiên là trong phần còn lại khu nhà đó, người ta phải chọn cách nghe đài hay xem vô tuyến. Cuộc sống diễn ra trong một không gian chung nhưng không phải trong một cộng đồng.

Chính vì thế, bọn thanh niên phải lang thang trên các đường phố. Với những người trẻ tuổi, chẳng có lí do gì để quanh quẩn ở nhà. Đường phố chính là khoảnh khắc thư giãn, khuây khỏa và náo động. Gia đình lẽ ra phải là nơi bảo vệ người nghèo khỏi những khổ đau thể chất thì lại bị vùi dập bởi hoàn cảnh.

Trong bối cảnh đó, những ngôn từ ngoan đạo khoa trương của xã hội xuất hiện dưới hình thức mỉa mai không cố ý. Chẳng hạn như việc ông thị trưởng New York mô tả vai trò của các cô gái lang chạ, nghiện ngập và bạo lực trong các băng nhóm thường quấy phá thành phố của ông ta: “ Tất nhiên” - ông ta nói - “việc ngăn chặn tình trạng phạm tội trước hết phải bắt đầu từ gia đình. Chính quyền không thể làm gì thay thế vai trò kiểm soát của cha mẹ”.

Rắc rối duy nhất của cái công thức quen thuộc này là ở chỗ, sự phạm tội lại bắt đầu từ ngay trong gia đình và rất có thể, những cô gái này đã cảm nhận được những tình trạng hỗn loạn trong nội bộ nhà mình. Chờ đợi cho đến khi các bậc cha mẹ khẳng định quyền giáo dục của họ trong điều kiện hiện tại cũng có nghĩa là chờ đợi mãi mãi. Trước hết, chính quyền và cộng đồng phải làm sao cho việc có một “tổ ấm” theo nghĩa sâu sắc nhất của từ này trở nên khả dĩ. Nhưng điều đó, tất nhiên, lại có nghĩa là phải có những hành động đồng bộ nhằm chống lại văn hóa nghèo khó trong nước Mĩ khác.

V

Việc duy trì nghèo khó phải chi phí rất nhiều.

Những căng thẳng, những trục trặc và hỗn loạn được miêu tả trong chương này chiếm phần lớn trong ngân quỹ của mọi đô thị tự trị. Ở một số thành phố, 1/4 ngân sách thường niên phải dành cho các đám cháy nghiêm trọng, cho cảnh sát và cho những vấn đề sức khoẻ phát sinh trong các khu ổ chuột. Năm nào cũng vậy, chi phí cho việc duy trì những người ở dưới đáy xã hội này (thay vì đầu tư một lần để thay đổi tất cả một cách thực sự) là rất lớn.

Một khía cạnh khác trong những chi phí tốn kém đối với người nghèo đã được Ernest M. Gruenberg và Saymour S. Ballin ước tính vài năm trước đây. Họ dự tính rằng, có đến 9 triệu người ở nước Mĩ “chịu tác động với mức độ lớn những rối loạn có thể chẩn đoán”. (Những rối loạn liên quan đến cảm xúc và tinh thần). Trong số này, 1.500.000 trường hợp cần nhập viện (nhưng chỉ một nửa số đó nằm viện trong một thời gian nhất định). Những con số trên còn chưa tính đến 1.500.000 người bị chậm phát triển trí tuệ.

Theo những thống kê này, ở nước Mĩ, cứ 16 người lại có 1 người đang sống một cuộc sống bệnh tật do những rối loạn cảm xúc. Gruenberg và Ballin cho rằng, căn bệnh tâm thần với mức độ như vậy làm tốn kém đến 1 tỉ đô la trong tiền lương mỗi năm. Ngoài ra, họ còn ước tính những phí tổn của Chính phủ để giải quyết vấn đề này cũng vượt quá 1 tỉ đô la nữa. (Đó là chưa tính đến số tiền mà các tổ chức tư nhân phải tiêu tốn). Như vậy, những chi phí khẩn cấp cho căn bệnh này đã vượt quá 2 tỉ đô la.

Một phần chủ yếu trong phí tổn khổng lồ này thuộc về nước Mĩ khác. Và, như đã chỉ ra, nỗi đau khổ của họ quả đúng là một hình thức của quan điểm hiện thực.

Như hàm ý của Freud trong đoạn trích mở đầu cho chương này, sự rối loạn cảm xúc ở người nghèo là một hình thức bảo vệ chống lại những khổ đau về mặt xã hội, một phương thức thu hút sự chú ý và quan tâm nhất định trong một thế giới vô tâm. Căn cứ theo kiểu “bảo vệ” này, nó đòi hỏi một nỗ lực rất lớn để những người nghèo chuyển bước vào một xã hội tốt đẹp.

Quả thực, rối loạn cảm xúc là một trong những hình thức chủ yếu của cái vòng luẩn quẩn của sự bần cùng. Cơ cấu xã hội thù địch với những người này: họ không được giáo dục đúng đắn, không có nghề nghiệp phù hợp, hoặc có lẽ cũng chẳng có công việc nào dành cho họ. Do tất cả những điều này, trong sự thích nghi mang tính hiện thực đối với tình huống xã hội éo le, những người nghèo có xu hướng trở nên bi quan và chán nản; họ tìm kiếm sự hưởng thụ tức thì thay vì tằn tiện; họ vượt khỏi giới hạn.

Một khi tâm trạng này, một thứ triết lí bất thành văn, trở thành thực tế, xã hội có thể (đã) thay đổi, sự suy thoái (cuối cùng) cũng có thể kết thúc, nhưng vẫn chẳng có động lực nào để vận động. Nỗi thất vọng đã được chủ quan hóa. Tầng lớp trung gian đánh giá quá trình này và coi những người “biếng nhác” “chỉ là những kẻ không có chí tiến thủ”. Những người này (những người thuộc tầng lớp trung lưu - ND) quá nhạy cảm trước những đòi hỏi của người nghèo đến mức họ một mực đòi hỏi người nghèo phải thức tỉnh và hành động hệt như những người khác trong xã hội.

Người nghèo lại không giống với bất cứ ai khác. Họ là một loại người khác. Họ suy nghĩ và cảm nhận khác; họ đánh giá nước Mĩ khác với tầng lớp trung lưu. Họ, chứ không phải giới viên chức văn phòng chỉ biết yên lặng hay nhân viên hành chính nhũng nhiễu, mới là những nạn nhân chủ yếu của những căng thẳng và xung đột của xã hội này.

Chương 8. nhà ổ chuột cũ, nhà ổ chuột mới

Năm 1949, đạo luật của Nghị viện về nhà ở đã cho phép xây dựng 810 nghìn căn nhà giá thấp trong vòng 4 năm; 12 năm sau đó, năm 1961, Liên hiệp Lao động và Hiệp hội các tổ chức Công nghệ Hoa Kì (AFL-CIO) đã đề nghị thông qua một đạo luật mới về nhà ở, cho phép cung cấp 400 nghìn nhà ở mới để hoàn thành dự án năm 1949. Chính quyền Kenedy yêu cầu tăng thêm 100 nghìn nhà mới nữa.

Đây là một trong những vụ bê bối trong nước lớn nhất thời hậu chiến của Mĩ. Những con số thống kê đã được tính toán một cách tỉ mỉ; mọi người đều biết được quy mô của vấn đề; những bài báo xuất hiện thường xuyên báo trước một kết cục bi thảm từ sự chậm trễ này, nhưng chẳng gì được thực hiện nhằm tấn công vào vấn đề cơ bản, và những gia đình nghèo vẫn là một trong những hiện thực quan trọng nhất trong nước Mĩ khác. Đây chính là nơi đất nước này tạo dựng môi trường cho một thứ văn hóa nghèo khó.

Với những tính toán sơ bộ, cuộc điều tra dân số năm 1960 đã chỉ ra rằng 15,6 triệu trong số 58 triệu nhà ở đang sử dụng ở Mĩ không đạt yêu cầu sống tối thiểu. Đây là kết quả của 27% trong tổng số nhà ở được cung cấp trên toàn quốc. Trong số này, khoảng 3 triệu nhà ở là lều lán, nhà tồi tàn và nhà tập thể. Khoảng 8,3 triệu nhà khác đang trong tình trạng “hư hỏng”, còn 4,3 triệu nhà có vẻ như vững chắc nhưng thực chất lại thiếu một vài hay toàn bộ thiết bị bơm nước thiết yếu. Bên cạnh đó, những con số thống kê cũng đã không tính đến những căn hộ “lành lặn” chật ních người.

Như AFL-CIO và Uỷ ban Nhân quyền nhận xét, “điều này dường như chắc chắn rằng 30% gia đình người Mĩ hiện nay đang sống trong những căn hộ dưới tiêu chuẩn cho phép”. Đối với những ai quan tâm đến dấu vết lịch sử thì có thể thấy 1/3 dân số của đất nước vẫn sống trong những ngôi nhà tồi tàn.

Có thể tham khảo thêm lời phát biểu gay gắt về vấn đề này do Charles L. Farris, Chủ tịch Hiệp hội Nhà ở của Chính phủ, đưa ra: vào cuối những năm 1950 sẽ có nhiều người Mĩ sống trong các khu nhà ổ chuột hơn sống trong các trang trại.

Những con số trên chỉ cung cấp cho chúng ta thông tin về những ngôi nhà ổ chuột “kiểu cũ”, những khu chung cư dễ nhận thấy và những ngôi nhà đã bị hư hỏng. Nhưng chính những dự án xây dựng nhà công cộng mới cũng trở thành vấn đề nghiêm trọng. Rất nhiều trong số chúng được dành cho những người da đen có thu nhập, thành trung tâm của các băng nhóm thanh thiếu niên, những nông trại nghèo hiện đại nơi mà sự phân hóa xã hội được thể chế hóa. Bên cạnh đó, việc giải tỏa các các khu dân cư nhà ổ chuột để xây dựng những khu chung cư hay những chương trình Title I  đã dẫn đến tình trạng vô gia cư hàng loạt của người dân. Các khu chung cư không đủ cấp cho những người bị giải toả có được cơ hội cải thiện chỗ ở. Do vậy, các dự án đã vô tình tạo ra những khu nhà ổ chuột mới, đặc biệt là đối với các nhóm thiểu số.

Bản tóm tắt đau xót này có thể tiếp tục đến vô cùng, và điều đó có thể làm ta quên mất điểm quan trọng về những khu nhà ổ chuột của người Mĩ. Nhà cửa không đơn giản chỉ là vấn đề vật chất. Ví dụ, năm 1950, một cuộc điều tra dân số đã định nghĩa “sự đổ nát” xuất hiện khi “một chỗ ở bị xuống cấp hay bỏ hoang, hoặc do không đủ khả năng để phục hồi nguyên trạng, nó không còn bảo đảm an toàn với tư cách là một chỗ ở thích hợp hay là nơi bảo vệ chống lại những tác động bên ngoài, hoặc chính bản thân nó trở thành mối đe dọa đối với sự an toàn của những người sở hữu”. Định nghĩa như vậy là rõ ràng, dễ hiểu nhưng nó làm mất đi bản chất thật sự của một khu nhà ổ chuột.

Khu nhà ổ chuột không chỉ đơn thuần là một khu vực của những tòa nhà đổ nát, nó còn là một hiện thực xã hội. Có những khu vực, nơi mà nhà cửa bị xuống cấp, nhưng những người sống trong đó không biểu lộ sự thất vọng của những người thuộc nước Mĩ khác. Thông thường, những nơi này có một cuộc sống cộng đồng sinh động xung quanh một nền văn hóa dân tộc hay một tôn giáo nhất định. Ở thành phố New York thì Chinatown – khu phố Tàu - là một ví dụ điển hình. Nơi khu ổ chuột thật sự trở nên nguy hại là khi nó trở thành môi trường phát triển của văn hóa nghèo khó - một hiện thực tinh thần và cá nhân đối với các dân cư của nó cũng như đối với một khu vực đổ nát. Đó là khi khu ổ chuột trở thành nơi sản sinh ra tội phạm, thói hư tật xấu, nơi tạo nên những con người không còn biết đến chính mình và xã hội.

Chính vì thế, trong lòng nước Mĩ, có những khu nhà ổ chuột cũ, nơi có những tòa nhà nghèo nàn, đổ nát và đang trong tình trạng suy tàn; và cũng có cả những khu nhà ổ chuột mới, ở đó một thứ văn hóa nghèo khó đã thâm nhập được vào những dự án xây dựng nhà cửa. Cả hai loại nhà ổ chuột này là một phần của nước Mĩ khác.

I

Trước hết, chúng ta xem xét khu ổ chuột rõ ràng của các chung cư và căn hộ tồi tàn. Thực tế quan trọng nhất phản ánh về những khu nhà này trong những năm 1960 : chúng là môi trường của sự bi quan và vô vọng.

Quả thực, có cảm giác rằng trong những khu nhà ổ chuột “cũ” đang có sự đổi mới. Đã có một thời khu nhà ổ chuột trong xã hội Mĩ là nơi tụ cư của những nhóm người nhất định, trạm dừng chân, động lực phát huy tài năng. Đó là kết quả của sự di cư ồ ạt từ châu Âu vào cuối thế kỉ XIX, đầu thế kỉ XX. Sự tràn lan của làn sóng di cư này chỉ chấm dứt sau khi Chiến tranh thế giới I kết thúc, khi nước Mĩ thiết lập hệ thống hạn chế nhập cư, nhưng truyền thống di cư của các nhóm sắc tộc vẫn tồn tại trong cả một thế hệ. Trên danh nghĩa, các khu chung cư được xây dựng cho những người mới đến ở và họ không chuyển đi nơi khác nữa sau khi tầng lớp trung lưu nhận thấy chúng không còn thích nghi. Các khu cư trú trở nên đông đúc và điều kiện nhà ở trở nên không thích hợp, tuy vậy, cho đến nay, những con người sống trong môi trường như vậy vẫn không bị đánh gục, ở đó có một cộng đồng và một khát vọng sống.

Trong hầu hết các thành phố ở Mĩ, chúng ta vẫn có thể bắt xe buýt hay tàu điện ngầm để đi đến những khu nhà ở như vậy. Khu Kerry Patch, Ghetto, Little Italy và những khu ổ chuột khác nữa vẫn còn tồn tại. Vào thời điểm này, giống như những dấu vết khảo cổ học về một nền văn hóa đã chết, họ đang bị lãng quên trong sự phát triển của những thủ phủ (trung tâm) mới. Thậm chí cho đến nay, vẫn còn tồn tại cảm giác duy nhất về cuộc sống trong phần còn lại của những khu ổ chuột sắc tộc cũ. Sự đông đúc mang lại sự phong phú đầy sức sống của tồn tại con người. Trẻ em tụ tập trên các đường phố từ sáng sớm cho đến tối mịt nhưng chúng hiếm khi tự tổ chức thành những băng đảng bạo lực (xã hội đen). Nếu như các khu cư trú đều trở nên ồn ào thì nó cũng vẫn rất cần thiết. Và nếu như nó vẫn mang dấu hiệu của quê cha đất tổ, thì nó cũng sẽ là trạm trung chuyển để đến với những vùng đất mới.

Tôi còn nhớ vào những năm đầu của thập kỉ 1950 khi tôi chuyển đến sống trong một khu ổ chuột của người Do Thái ở Lower East Side, New York. Trong ngày đầu tiên ở đó, tôi đi đến một của hàng bách hóa của khu dân cư này. Sau khi tôi trả tiền mua hàng của mình thì người đàn ông đứng sau quầy thanh toán đã hỏi tôi: “Anh sống ở số 740 phải không?”. Cộng đồng người ở đây thật nhỏ bé, hầu hết mọi người đều biết nhau và có thể tìm ra số phố của một người lạ mặt đến sống ở cộng đồng này trong vòng 24 giờ. Vào ngày thứ Bảy, đường phố trở nên vắng vẻ do ngày Sabbath  của người Do Thái. Và không khí của lễ hội và sự náo nhiệt quay trở lại vào ngày Chủ nhật.

Theo một cách nhìn thì những nơi ở tồi tàn này rất chật chội và chẳng có gì để lãng mạn hóa chúng, vì nơi đây cũng đồng thời là trung tâm của sự nghèo khó và khổ cực vật chất. Tuy nhiên, George Orwell đã đúng khi cho rằng một xã hội tốt đẹp sẽ bảo vệ một trong những khu dân cư như thế này, không phải để làm cho con người ta hiểu được cuộc sống khổ cực đã diễn ra như thế nào trong quá khứ nhưng hơn là để cho người ta hiểu rằng bất chấp mọi thứ đã diễn ra, cuộc sống đó vẫn tốt đẹp như thế nào. Ta có thể được dùng một thứ ngôn ngữ chuẩn của xã hội học để thể hiện sự nhận thức sáng suốt, giống như Oscar Handlin đã viết trên tạp chí The Newcomer rằng: “Cộng đồng dân cư cung cấp cho các thành viên của nó những tiêu chuẩn và giá trị cùng với sự dẫn dắt của một nhóm người lãnh đạo xuất sắc”. Những căn nhà chung cư không thể đánh bại con người.

Ngày nay, cuộc phiêu lưu đến mức không thể tin được của người Mĩ trong những khu dân cư ổ chuột đang kết thúc. Có những người sống bằng kinh nghiệm cũ của họ, họ là những người thuộc thế hệ trước - ở New York có người Ireland, người Đức ở phía Nam Bronx, người Do Thái ở Williamsburg và người Italia ở South Village. Một vài người trong số họ là người già, họ không thể làm khác đi những gì thuộc về truyền thống của mình. Một vài người trong những nhóm đó là những người thất bại, họ không bao giờ thành công trong việc vượt qua những bước tường thành kinh tế và xã hội của khu vực tồi tàn nơi họ đang sống. Điều này có nghĩa là, một người làm công tác xã hội ở Brooklyn sẽ cho bạn biết rằng, những người bị đuổi khỏi các khu chung cư sẽ chuyển đến Long Island và mua một ngôi nhà ở đó. Hay như những cha cố trong nhà thờ ở Melrose, một khu vực của Bronx, sẽ nói cho bạn biết về cộng đồng nghèo người Ireland và người Đức, những người buộc phải đến các vùng giáo xứ để được giúp đỡ, nhờ đó con cái của họ mới có quần áo trong lễ ban thánh thể đầu tiên trong đời chúng.

Tuy vậy, thế hệ sau phải đối mặt với nhiệm vụ khó khăn hơn những thế hệ trước. Họ sống tách biệt với văn hóa của khát vọng: những gì tốt nhất đã ra đi từ lâu lắm rồi. Những đứa con của họ sẽ gặp nhiều điều bất lợi nhất và ít điều có lợi nhất từ những khu nhà ở tồi tàn đó vì chúng được sinh ra và lớn lên trong sự bao bọc của những người không thành công, những người có thể không bao giờ có được cơ hội chuyển đến những vùng đất mới.

Khi khu nhà ổ chuột của những người thiểu số đã đứng vững trong khu vực ổ chuột “cũ”, thì xuất hiện một loại nhà ổ chuột mới. Những công dân của khu ổ chuột mới này là những người di cư trong nước, đó là những người da đen, những người da trắng nghèo khổ đến từ các trang trại khác nhau và những người Puerto Rico. Họ gia nhập cộng đồng nghèo khó này từ nền văn hóa dân tộc cổ xưa và tạo thành một loại cộng đồng hoàn toàn khác. Đối với rất nhiều người trong số đó, vấn đề cốt yếu của họ là màu da và chính điều này đã tạo nên những bức tường khu vực vô hình cao hơn những gì họ đã từng biết đến. Tất cả bọn họ xuất hiện đúng vào lúc vấn đề nhà cửa trở nên khan hiếm (khi các dự án nhà công cộng lần đầu tiên được đề xuất trong những năm 1930, khi đó khoảng chừng 1/4 những ngôi nhà tồi tàn còn trống chỗ), do vậy khó có thể thoát khỏi những ngôi nhà như thế, mặc dù mức thu nhập của họ có tăng lên. Nhưng trên hết, những con người này không tham gia vào thứ văn hóa của khát vọng, thứ văn hóa làm nên sức sống của những khu nhà ổ chuột sắc tộc.

Hầu hết các ví dụ ở phần này đều từ New York, nơi hầu như không phải là điển hình cho thành phố ở Mĩ, nó thường được xem là nơi tụ cư của nhiều loại người. Thành phố này có nhiều nhà ngụ cư (một cách gọi khác của các khu chung cư cho thuê) và ở đó có nhiều sự khác biệt so với các thành phố khác của nước Mĩ. Cho đến nay, sự chuyển mình của New York đang được lặp lại theo nhiều cách khác nhau trên toàn quốc. Ở Chicago, người da đen là một yếu tố quan trọng; ở St. Louis là người lĩnh canh da trắng; ở Los Angeles là người Mĩ gốc Mexico. Nhưng trong mỗi trường hợp, những người di cư địa phương đều liên kết với những người gắn bó với truyền thống và những người thất bại của các khu ổ chuột sắc tộc.

Khi bạn xuống tàu điện ngầm tại bến đỗ phố Marcy ở Williamsburg, điều đầu tiên đập vào mắt bạn là các đĩa nhạc của người Tây Ban Nha đang vang lên, những tiêu đề bằng tiếng Tây Ban Nha được viết trên những cửa rạp chiếu phim cùng những cửa hàng của người Tây Ban Nha dọc dãy phố. Nhưng sau đó, bên cạnh biển hàng của người di cư Puerto Rico có những cửa hiệu của người Do Thái được khắc chữ trên cửa sổ; trên đường phố có những trung tâm dành cho những người còn sót lại của một cộng đồng người Đức cổ. Ở đây có một sự “hòa nhập” - một vài ngôi nhà chung cư cho thuê có cả người da đen, người Pueto Rico và người da trắng, nhưng đó chỉ là sự hòa nhập của cảnh nghèo khó, của những khách trọ không rõ nguồn gốc và của sự chia li giữa họ.

Linh mục trẻ của Hội Thánh Ba ngôi nhận thấy giáo xứ của mình có những người đang cần cứu tế và cả những công nhân có mức lương tối thiểu, rất nhiều người trong số họ là công nhân may mặc. Một gia đình ở đây có từ 3 đến 4 đứa con (hầu hết các gia đình tiêu biểu cho thứ văn hóa nghèo khó của nước Mĩ có từ 7 thành viên trở lên), nhưng những gia đình này, những người đến sau của cộng đồng người Đức đã không đem lại gì nhiều cho đời sống xã hội ở đây. Có vài câu lạc bộ và nhà thờ là trung tâm diễn ra những sinh hoạt cộng đồng ở đây. Theo linh mục cho biết, những người sống ở đây rất lo lắng bởi dự án Title I đang được triển khai trong vùng và sẽ có thể buộc họ phải rời khỏi khu vực đang sinh sống của mình.

Xuôi xuống phố, ở trung tâm cộng đồng, một người làm công tác xã hội cũng có cách nhìn nhận khác. Đối với anh ta, thực tế rõ ràng là đã có 6 nghìn người rời đi trong thời gian gần đây. Những người nghèo trong số họ đã chuyển đến các khu nhà ổ chuột khác, những người khá hơn thì đến các vùng ven đô. (Trong tất cả các khu ổ chuột của New York, có một nhóm những người có thu nhập hợp pháp khá ổn định nhưng họ vẫn bị tụt lại phía sau, không gắn bó với một khu dân cư nào cả, không đến trường và cũng không đi nhà thờ). Từ năm 1955, luôn có một dòng di cư người da đen và người Puerto Rico, tất cả sự di cư này đã sản sinh ra một môi trường xã hội tan rã và cùng với nó là các băng nhóm tội phạm như nhóm Phantom Lords và nhóm Hell Burners. Gần đây lại có một dự án nhà ở giá thấp, nhưng những người quản lí dự án này đã bị sa thải vì nguồn thu nhập của họ tăng lên quá nhanh so với mức tối đa cho phép.

Có thể hầu hết những hậu quả to lớn và dễ nhận thấy nhất của quá trình chuyển biến này là sự phạm tội của lứa tuổi vị thành niên. Trong một nghiên cứu của mình về những băng nhóm tội phạm ở New York, Harrison Salisbury đã dẫn ra sự đánh giá của cảnh sát rằng, có 8 nghìn thanh niên gắn bó một cách thái quá với những giá trị đạo đức phản xã hội, khoảng 100 nghìn thanh niên khác sống bên ranh giới của thứ xã hội đen này, bị lôi cuốn giữa một bên là xã hội lương thiện và một bên là thế giới tội ác. Đáng kể hơn, các băng nhóm ở Salisbury thường hòa nhập với nhau, bởi thứ chủ nghĩa chủng tộc này thường là thành phần cơ bản của những khu dân cư tạm bợ nói trên.

Do vậy, những khu ổ chuột cũ đã mang một diện mạo mới. Nếu như nhà ổ chuột của những người thiểu số là một thế giới chật chội với một thứ tôn giáo, ngôn ngữ và văn hóa đơn lẻ, thì nó cũng đồng thời là một động lực nhằm hướng ra thế giới bên ngoài. Loại hình khu ổ chuột mới này tập hợp lại với nhau những người thất bại, những người không rõ nguồn gốc, người sinh không đúng thời, người của một nền công nghiệp không thích hợp và những người thiểu số. Nó được “hòa nhập” theo rất nhiều tình huống, nhưng theo cách coi thường những ý tưởng về bình đẳng: đa số những người nghèo nhất và cực khổ nhất bị cách li nhau không tính đến chủng tộc, tín ngưỡng hay màu da. Họ hầu như bị ngăn cấm với bất kì mối quan hệ thực sự nào với phần còn lại của xã hội.

Tất nhiên, những khu dân cư này có cơ sở vững chắc của sự nghèo khó. Nhìn vào những yếu tố văn hóa và tâm lí trong cuộc sống của những người ở khu ổ chuột mới thì điều này không dễ bị quên lãng trong một khoảng thời gian ngắn.

Ví dụ, New York có khoảng 300 nghìn trường hợp “chính” cần sự trợ giúp của cộng đồng. Đó là những trường hợp mắc bệnh thần kinh, người cao tuổi, người ốm yếu và con cái của họ. Trong thời điểm tốt hay xấu của sự phát triển xã hội họ đều hiện diện, họ sống trong những khu ổ chuột tồi tàn và những dự án nhà ở. Trong tình trạng suy thoái kinh tế năm 1958, số lượng những người này tăng đột biến lên tới hàng trăm nghìn người, do vậy, đã đẩy những con người này tiến gần đến bờ vực không có sự trợ giúp về kinh tế. Tuy vậy, nhóm này mới chỉ là sự bắt đầu, bởi vì, theo như Uỷ ban Liên vụ Quốc gia về vấn đề thu nhập thấp của New York, đây là những người đại diện cho ít nhất 1/4 những người đủ điều kiện thực tế để nhận sự trợ giúp công cộng. Nói cách khác, có một nhóm cơ bản khoảng 1.200.000 người thiếu những “thứ cần thiết và cơ bản” nhất (lương thực, chỗ ở, dịch vụ chăm sóc sức khỏe tối thiểu), và họ có đủ điều kiện để nhận sự hỗ trợ của xã hội.

Trong những năm cuối thập niên 1950, 26% những gia đình được trợ cấp xã hội ở New York đã sống trong những căn hộ được trang bị sẵn đồ đạc. Hầu hết trong số họ không bao giờ phải làm việc. Có một nhóm người khác sống ngay bên cạnh họ: đó là những người làm công ở các tiệm bánh. Vào năm 1959, I. D. Robbins, chủ tịch City Club ở New York, đã xác nhận trước Uỷ ban Liên bang về các hoạt động của Chính phủ rằng, 300 nghìn chủ hộ ở New York đang làm việc với mức lương 1 đô la/giờ trong các khu dân cư đó (ước tính khoảng 2.000 đô la/năm nếu như họ nhận được công việc thường xuyên cho cả năm). Ông ta ước tính rằng, có thể 1/4 ngân sách của thành phố dành cho trợ cấp phúc lợi, bệnh viện, tiền sửa chữa, hỏa hoạn, chăm sóc sức khỏe và các khoản cho trường học - là được dành cho “một số lượng khổng lồ người nghèo sống ở đây”.

Như người ta thường thấy, ở New York, các nhóm người thiểu số tạo thành một bộ phận quan trọng trong dân số của những khu ổ chuột. Trong những năm 1950, những người nhận hỗ trợ xã hội gồm 31,3% người da trắng, 40% người da đen và 28,7% người Puerto Rico. New York với con số ước tính khoảng 2 triệu người da đen và người Puerto Rico trong trung tâm cho chúng ta thấy rằng, sự tham gia của các nhóm người thiểu số trong một thứ văn hóa ổ chuột nhiều hơn một cách đáng sợ so với hầu hết các thành phố khác trên đất nước. Tuy nhiên, những người di cư da đen miền Bắc đang gây ảnh hưởng tới hầu hết các thành phố miền Nam (và những nông dân nghèo da trắng có thể là một nhóm không đáng kể ở New York, nhưng lại là nhân tố chủ yếu ở nhiều thành phố miền Trung Tây và các bang gần biên giới).

Thu nhập là một trong những thước đo của những người sinh sống trong các khu ổ chuột; sức khỏe lại là một vấn đề khác. Theo Sở Y tế thành phố New York, năm 1959 đã có mối liên quan trực tiếp giữa các khu nhà ổ chuột và tỉ lệ tử vong ở trẻ em. Trong “quận tồi tệ nhất” này, Sở Y tế đã chỉ ra rằng, ở trung tâm Harlem, tỉ lệ tử vong ở trẻ em cao gấp 3 lần so với những quận có điều kiện sinh hoạt tốt hơn, con số này cũng tăng lên hơn 5% so với năm 1958.

Mức thu nhập thấp, nhà cửa đổ nát, xiêu vẹo cộng với sức khỏe tồi tệ, nhưng điều quan trọng là phát hiện ra những nhân tố làm sâu sắc thêm nỗi bi quan và tuyệt vọng, tạo nên sự khác biệt giữa hình thức mới của những khu ổ chuột với các khu dân cư sắc tộc cũ trước đây.

Ngày nay, một bức tường ngăn cách không có trước đây được dựng lên xung quanh các khu ổ chuột này: đó là những vùng ngoại ô. Năm 1959, Uỷ ban Quyền Dân sự của tổng thống đã báo cáo rằng, những đạo luật phân vùng ngoại ô thường bỏ qua những ngôi nhà dành cho người có thu nhập thấp và bắt buộc những người nghèo vẫn phải sống trong những khu nhà dột nát ở trung tâm thành phố. Do vậy, sự phát triển nhanh chóng của các khu vực thuộc thành phố lớn có xu hướng không dành cho người nghèo.

Điều này thậm chí còn trở thành một yếu tố khi người ta nhận thức được tầm quan trọng như thế nào của màu da trong hình thức mới của những khu ổ chuột cũ. Xã hội Mĩ chưa bao giờ có một khiếm khuyết nào ngang bằng với thành kiến phân biệt chủng tộc này. Đây là một phương pháp hiệu quả nhất được tìm thấy từ trước đến nay trong việc kìm giữ con người. Trong hoàn cảnh như vậy, sự suy giảm khát vọng một phần nào là chức năng của sự phân tích rắc rối về xã hội: có ít cơ hội hơn trong cuộc sống của các khu ổ chuột sắc tộc lớn. Người ta hiểu điều này mặc dù họ không diễn đạt nó một cách chính xác.

Khi đó, khu ổ chuột sắc tộc thường tập trung vào một cuộc sống gia đình ổn định. Mô hình của những khu ổ chuột thập niên 1960 là “hôn nhân một vợ một chồng kế tiếp nhau”, nơi mà một người phụ nữ sống với một người đàn ông trong một khoảng thời gian đáng kể, sinh con đẻ cái cho anh ta và sau đó đến với một người đàn ông khác. Trong một nghiên cứu của Hiệp hội Giáo dục Quốc gia, Water B. Miller đánh giá rằng, khoảng 1/4 cho đến 1/2 gia đình sống trong đô thị ở Mĩ là gia đình “dựa trên phụ nữ”. Điều này chiếm phần lớn trong những khu nhà ổ chuột như thế này.

Về vấn đề này, Miller và đồng nghiệp của ông, William C. Kavaraceus, đã đề cập đến một thứ văn hóa của tầng lớp hạ lưu ở Mĩ chiếm từ 40% đến 60% dân số. Không phải tất cả họ đều là người nghèo và không phải tất cả họ đều sống trong những khu nhà ổ chuột, nhưng họ đều cùng chịu sự khinh miệt chung do những chuẩn mực của tầng lớp trung lưu trong xã hội.

Chắc chắn, các khu ổ chuột sắc tộc cũ hơn đã góp phần tạo ra tình trạng bạo lực và cướp bóc. Tuy nhiên, các mẫu hình gia đình, các hệ thống giá trị của họ, cách họ tiếp cận với thế giới bên ngoài lại tạo nên một sự phản kháng mạnh mẽ đối với sự suy thoái của xã hội. Trong hình thức mới của những khu nhà ổ chuột, những cản trở này là không mạnh và văn hóa nghèo khó lại phát triển mạnh mẽ hơn trước thực tế này.

Cuối cùng, cư dân của những khu ổ chuột trong thập niên 1960 thường là nạn nhân của một tình trạng vất vưởng do bị ép buộc một cách quan liêu. (Điều này vẫn tồn tại trong nhà nước phúc lợi “đảo lộn”, trợ giúp ít nhất cho những người cần giúp đỡ nhất). Các chương trình xây dựng nhà ở, đặc biệt là những hoạt động phục hồi đô thị vào thời kì giữa và cuối thập niên 1950, đã làm gia tăng sự di cư trong các thành phố. Ví dụ, năm 1959, vùng Mill Creek thuộc St. Louis được dọn sạch là một phần của cố gắng đổi mới đô thị. Trong các khu nhà ổ chuột của người da đen, việc xây dựng những ngôi nhà dành cho người có thu nhập trung bình đã bắt đầu. Điều đó có nghĩa là phần lớn những người da đen đều bị đuổi ra khỏi nhà để tìm nơi ở mới trong khu của người da đen hiện có và chật hẹp. (Ở St. Louis, 50% các gia đình phải di dời hoàn toàn không được nhà cầm quyền để mắt tới; trong số những người chuyển đi được biết đến chỉ có 14% tìm thấy chỗ ở mới trong những dự án nhà dành cho người có thu nhập thấp).

Sự di chuyển không ngừng đã làm cho cộng đồng không thể giải quyết triệt để vấn đề các khu nhà ổ chuột. Một nghiên cứu ở New York năm 1958 đã ghi lại lời kêu cứu gay gắt của một người cư trú ở một trong những vùng đất chuyển tiếp: “Không một ai, dù người đó có là thần thánh cũng không tránh khỏi những rắc rối ở đây! Có quá nhiều người mà không có sự đầu tư và không có gì để hãnh diện ở khu vực này! Có quá nhiều người chỉ ghé qua nơi này! Chúng tôi thật sự đau xót cho những đứa trẻ - chúng không bao giờ có thể hiểu được một khu dân cư tử tế là như thế nào”.

II

Người Mĩ hiện đại trả lời về vấn đề nhà ổ chuột bằng những dự án nhà ở cho người có thu nhập thấp. Ý kiến đằng sau vấn đề này bao hàm ít nhất một sự khởi đầu tấn công vào thứ văn hóa của nghèo khó: một sự tận tâm của chính quyền sẽ tạo ra một môi trường sống mới cho con người.

Nhưng hành động còn xa mới bắt kịp dự định. Như trên đã đề cập đến, người dân có liên quan có thể thấy được rằng, những ngôi nhà chung cư chướng mắt đã bị kéo đổ và điều đó làm anh ta hài lòng. Anh ta không hiểu rằng, số lượng những ngôi nhà được xây dựng không tương xứng với số lượng những ngôi nhà bị kéo đổ trong quá trình giải tỏa để dành địa điểm cho việc thực hiện các dự án. Ví dụ năm 1954, ở New York, cứ 7,1 gia đình đủ tiêu chuẩn thì mới có được một đơn vị nhà ở; nhưng đến 1956 thì cứ 10,4 gia đình đủ tiêu chuẩn mới có được một đơn vị nhà ở.

Ở một số khu vực, những người có quyền ưu tiên được mua nhà giá rẻ lại không biết nắm lấy lợi thế đó. Một số người từ chối chuyển đến sống ở những khu nhà đó vì ở đó đã quá nổi tiếng bởi bạo lực hay bởi vì đặc tính liên chủng tộc của họ. Một số người khác lại ngại tiếp xúc với chính quyền địa phương - và không nhất thiết do hành vi phạm pháp của họ; có thể là bởi những cuộc hôn nhân không bình thường của họ chẳng hạn. Theo Tom Wolfe, Hội Hudson ở New York, vẫn còn có nhóm khác chỉ đơn giản là không biết được những cơ hội dành cho mình. Những dân cư sống lâu dài trong nước Mĩ khác đều thừa nhận rằng không có những ước mơ trở thành hiện thực, rằng không ai có thể sẽ giúp họ và họ đang bị xã hội loại bỏ. Đó là một nguyên nhân tại sao trên 1/2 người dân chuyển đi do các dự án của Chính phủ lại được lên danh sách với tư cách là những người “không rõ địa chỉ”.

Nguyên nhân đầu tiên là không có đủ nhà công cộng dành cho những người này, tuy thế, vẫn có hàng trăm nghìn người được đưa vào trong các dự án quy hoạch gần đây, kinh nghiệm của họ có thể thậm chí có ý nghĩa hơn những người chỉ đơn giản là chuyển chỗ ở.

Có thể những thất bại bi thảm nhất và nổi bật nhất của những dự án nhà công cộng có liên quan đặc biệt đến bạo lực và tội phạm vị thành niên trong các dự án nhà giá rẻ. Nghiên cứu nổi tiếng của Harrison Salisbury về những băng nhóm tội phạm ở New York mang tên “Một thế hệ chán nản” đã tập trung vào những dự án nhà ở này. Đây là một sự miêu tả sống động về văn hóa nghèo khó đã tồn tại dai dẳng như thế nào trong những tòa nhà mới.

Thế giới của họ (các băng nhóm tội phạm) là thế giới của những người trẻ tuổi bị vùi dập một cách dã man trong những hiện thực khủng khiếp: nghèo khó, thiếu ăn, thiếu thốn vật chất, hiểm họa, bắt buộc phải thay đổi chỗ ở thường xuyên, bệnh tật và bị tước đoạt. Bị vây quanh bởi quyền lực và bạo lực, họ tìm cách trốn thoát trong viễn cảnh hoang tưởng về một sự vĩ đại, cao thượng, mơ ước về một sức mạnh ma quái, đắm chìm trong những trò tàn bạo với một khẩu súng.

Tháng 12 năm 1959, một cuộc điều tra của Bồi thẩm đoàn ở St. Louis đã tìm thấy một mô hình giống nhau trong các dự án của thành phố này. “Nói một cách chung chung”, ban hội thẩm nói về sự phát triển nhà ở, “tỉ lệ tội ác chống lại con người như: giết người, hiếp dâm, cướp của và quấy rối - tăng khoảng chừng gấp 2 lần rưỡi so với mức trung bình của thành phố”. Và “dựa trên những lời khai mà chúng tôi nhận được, những đám côn đồ thanh thiếu niên ở ngoài đã sử dụng những tòa nhà dành cho các dự án để đánh bạc, nhậu nhẹt và đủ loại tội phạm nhỏ khác, mà theo cách hiểu của những người thuê nhà, sẽ không có hay ít có sự truy tố thực sự của tòa án thành phố”.

Tất cả những sự việc này đều là thật và hết sức quan trọng, tuy chúng cũng trần trụi như chuyện đăng trên một tờ báo lá cải. Có những dự án không có bàn tay bạo lực của các nhóm tội phạm can thiệp vào (một trong số những dự án đó sẽ được thảo luận ngắn gọn), nhưng thậm chí ở đây, sự tan rã xã hội vẫn còn tiếp tục, và điều này có thể là điều quan trọng hơn, nhạy cảm hơn để hiểu về câu trả lời của nước Mĩ đối với những khu nhà ổ chuột.

Những dự án này, mặc dù có liên quan đến trẻ vị thành niên hay không đều có khuynh hướng trở thành môi trường tác động to lớn, quan liêu, không liên quan đến riêng ai. Điều này dường như đang làm cho con người trở nên mất phương hướng trong việc di thực khỏi những cộng đồng khu ổ chuột. Đề cập đến sự phát triển khu vực Lower East Side của New York, nhà xã hội học trẻ Michael Miller đã miêu tả cách thức con người ở đó phản ứng lại bằng kinh nghiệm của họ với những thủ tục hành chính. Sự quản lí của chính quyền là ở tầm vĩ mô, nó đại diện cho quyền lực kỉ cương đầy sức mạnh. Ở đó có nhiều luật lệ, thường xuyên ngăn chặn những vi phạm, cùng tất cả các thủ tục của một thế giới quan liêu. Miller chỉ ra rằng, đối với một gia đình người Puerto Rico, sự va chạm đầu tiên với thông báo buộc phải di dời khỏi chỗ ở (được gửi đến tự động khi số tiền phải thanh toán của họ không được thanh toán vào một ngày nhất định) làm họ bối rối, thậm chí trở thành một vấn đề đáng lo sợ. Họ không biết được rằng đó mới chỉ là bước khởi đầu, rằng họ không thể bị đuổi, họ vẫn có nhiều quyền trong vấn đề này. Họ đến từ rất nhiều nền văn hóa không chính thức và toàn bộ vấn đề dường như rất lạ lẫm đối với họ. (Nhiều nhà nghiên cứu đã chỉ ra rằng, một cô “làm thuê”, một loại kết hợp giữa người hoạt động xã hội và những người thu hóa đơn, đã từng là cầu nối quan trọng, đáng tin cậy giữa người dân với cấp quản lí xã hội).

Kết quả của những điều này là sự hỗn loạn và sợ hãi đáng kể trong một phần dân cư trong các dự án này. Làm sao người ta có thể đối phó với quyền lực vô hình và đầy sức mạnh này? Làm thế nào người ta có thể tìm thấy một sự đồng nhất trong những khu nhà bê tông cốt thép này? Đó là một sự thay đổi đột ngột từ khu ổ chuột đông đúc đến một môi trường sống hiện đại có sự quản lí chặt chẽ. Quả thực, một vài người trong số những cư dân thuộc dự án lúc đầu cảm thấy lo sợ theo đúng nghĩa đen của từ này do hoàn cảnh thuận lợi mới của họ. Ở St. Louis, một người công tác xã hội nói tới những gia đình còn bỡ ngỡ, chịu nhịn đi vệ sinh vì lúng túng không biết sử dụng hệ thống ống nước hiện đại.

Sự nghèo khó có mùi vị riêng của nó mà tầng lớp trung lưu không có. Một trong những đặc điểm của các khu chung cư ổ chuột là mùi vị của nó: mùi nấu nướng, mùi người chen chúc, mùi nước thải. Nhưng trong một số dự án mà người ở có điều kiện hơn trong việc giữ gìn vệ sinh ban đầu, thì các căn phòng lớn và thang máy vẫn trở nên hôi thối, khó chịu với mùi của nước tiểu và phân. Đây dường như là dấu hiệu không thể lẫn về sự tồn tại của một thứ văn hóa nghèo khó cũ trong một môi trường vệ sinh mới.

Miller miêu tả 3 “phong cách sống” là phản ứng của những người thuộc các dự án cho khu vực Lower East Side của New York. Một nhóm người chấp nhận cách sống hoàn toàn rút khỏi những gì cộng đồng và dự án mang lại cho họ. Họ tự cách li trong căn hộ của mình, hoặc họ duy trì sợi dây liên hệ với những cộng đồng mang tính truyền thống của mình trong các khu dân cư cũ bên ngoài. Kết quả là họ gần như hoàn toàn bị tâm thần khi luôn luôn đóng kín cửa ở trong nhà. Lúc khỏe, họ phải du lịch thăm thú bạn bè và tìm hiểu cuộc sống xã hội; lúc ốm yếu, họ trở nên vô cảm vô hồn.

Một nhóm khác tìm thấy sự gắn bó chặt chẽ về khía cạnh sắc tộc và tôn giáo trong các dự án này. Miller mô tả “văn hóa ghế dài (Bench culture)”  trước các dự án khu Lower East Side: phía Nam là người Do Thái, bên này là người Puerto Rico; cạnh đó là người da đen. Đương nhiên, tình thế này gây ra sự đối địch và tạo ra nhiều khó khăn đối với bất kì loại cộng đồng thực sự nào phát triển trong dự án nói chung, hay đối với Hiệp hội Những người thuê nhà để trở thành một công cụ có ý nghĩa trong quan hệ với cơ quan quản lí. Trong phạm vi những khu ổ chuột có thu nhập, nổi lên những nhà ổ chuột nhỏ với diện mạo bên ngoài tồi tàn của chúng, cả cũ lẫn mới, đan xen và thể chế hóa.

Miller đề cập đến một nhóm khác, nhóm những người liên quan đến Hiệp hội Những người thuê nhà. Nhóm này không lớn, bao gồm những người trong một dự án nhà nhất định, những người này hầu hết đều thích nghi với thế giới nơi họ sinh sống. Cứ theo thực tế quan liêu trớ trêu có thể dự đoán trước được, họ là mục tiêu hàng đầu trong việc cưỡng bức phải di dời chỗ ở vì mức thu nhập của họ tăng lên nhanh chóng so với những cư dân khác thuộc dự án, do vậy họ thường xuyên có nguy cơ vượt quá giới hạn đã được định sẵn của luật pháp. Những người hoạt động xã hội này có thể tìm thấy cuộc sống giàu sang một cách công bằng hơn cho bản thân họ, nhưng như một vài người dính dáng đến việc cho thuê nhà trong một dự án khác, họ thường kết thúc việc đối thoại với nhau để hình thành một loại cộng đồng được lựa chọn. Họ không có nguồn tài chính nào để cải thiện môi trường sống ở đây.

Do vậy, những nhóm tội phạm chỉ là dấu hiệu xấu của một quá trình khó lường hơn bên trong các dự án nhà: sự thất bại trong việc phát triển cộng đồng dự án hay (điều này quan trọng hơn) cộng đồng hợp nhất dự án và các cộng đồng dân cư phụ cận. Chỉ có một nhân tố trong văn hóa nghèo khó là bị thay đổi bởi các tòa nhà cao ngất này. Nhà ở không còn đổ nát nữa, nhưng sự giáo dục lâu dài trong các nhà trường ở các khu ổ chuột đã tạo nên sự phản kháng cho những khoảnh khắc tốt đẹp hơn; các yếu tố khác của văn hóa nghèo khó vẫn tồn tại và những hình thức quan liêu của một đời sống mới đã đẩy mạnh sự chán ghét và thiếu vắng mối quan hệ con người ở những khu vực này. Nói một cách ngắn gọn, nước Mĩ khác vẫn tồn tại với những đặc điểm riêng của nó.

Hầu hết các ví dụ trên đây được lấy từ những dự án nhà ở có những vấn đề nghiêm trọng, nhưng sự phát triển ở phía Tây Mahattan thường được trích dẫn như là thí dụ về những gì nó có thể làm được, đáng để chúng ta xem xét qua.

Có lẽ hầu hết những lợi thế rõ ràng của dự án này đều xuất phát từ Hội Hudson, một trung tâm cộng đồng cũ được thành lập và đã có một vài thành công nhất định (và một vài vấn đề còn đang tranh cãi) trong việc xây dựng chiếc cầu nối giữa những người mới đến và những láng giềng đã sống ở đó trước họ. Hội này đối lập với tư tưởng “cộng đồng dự án” vì nó đánh giá tư tưởng này như là một hình thức của sự chia rẽ. Do đó, dự án này được hình thành với tư cách như một dự án bao trùm toàn bộ khu vực đó. Nó cũng thuê truyền hình cáp để cố gắng cung cấp thông tin cho dự án những phương tiện thông tin liên lạc mang tính khích lệ nhất. Cuộc thử nghiệm đã không thành công, theo như cách nói của Hội, là do kế hoạch nghèo nàn; còn theo như cách nói của những người dân trong dự án, là do hệ thống gây trở ngại đối với sự tiếp nhận các kênh thương mại thường xuyên.

Khu vực dân cư phụ cận bản thân nó thường pha tạp hơn so với phần lớn những khu vực nhà ổ chuột đang cần có các dự án nhà ở. Một vài khu nhà là những căn hộ lớn dành cho tầng lớp trung lưu. Những công nhân người Ireland và người Italia vẫn sống ở đây với một số lượng đáng kể. Họ sống trong những khu chung cư cho thuê theo “luật cũ”, có sự kiểm soát về việc thuê nhà, giá cả thuê nhà chỉ từ 45 đến 50 đô la một tháng. Trong một vài trường hợp sở hữu cũ được phục hồi, điều này mang đến cho khu vực phụ cận này một giai tầng mới những người tầng lớp trung lưu. Trong tương lai gần sẽ có Liên hiệp Hợp tác xã Công nhân may mặc và điều này sẽ mở rộng hơn nữa thành phần cơ bản của cộng đồng.

Nhìn chung, những nhân tố kể trên trở thành lợi thế đáng kể cho các cư dân dự án. Bản thân sự phát triển nhà ở có tính hòa nhập tốt (45% người định cư ở đây là người Puerto Rico, 25% là người da đen và 30% là người da trắng). Những người thuê nhà mà tôi đã từng tiếp xúc không thể nhớ đã nhận thấy bất kỳ điều gì giống như “văn hóa ghế dài” sắc tộc mà Miller đã chỉ ra ở vùng Lower East Side. Cũng không có những nhóm tội phạm sống dựa vào các dự án ở những khu vực phụ cận. Chỉ có một việc bất ngờ xảy ra vào khoảng thời gian trước đó, nhưng đặc tính ngoại lệ của sự việc này thể hiện qua cú sốc nó đã gây ra ở Chelsea.

Cho đến nay, dường như tất cả những điều này là không đủ để triệt tiêu tác động của nghèo khó, di sản tai hại của quá khứ. Nhà trẻ của Hội (Hudson) gặp khó khăn trong việc thu hút các gia đình trong dự án, nhưng nó có thể lôi kéo những đứa trẻ thuộc tầng lớp trung lưu được gửi từ những khu nhà lớn để có điều kiện dễ dàng chăm sóc hơn. Hiện tượng này khá thông thường trong văn hóa nghèo khó, là trường hợp khác của một vấn đề đã cũ: nó mang lại một mức độ tham vọng nào đó trước khi một cá nhân có được những lợi thế trong những cơ hội rõ ràng.

Có một câu chuyện được những thành viên tích cực của Hội Những người thuê nhà kể lại về một gia đình có một khoản thu nhập đáng kể. Họ có tiền, một căn hộ thuê với giá rẻ và tất cả những cơ hội dành cho họ từ những hiệp hội giống như Hội Hudson. Nhưng những quan điểm về giáo dục, không khí trong gia đình, tất cả khuôn mẫu đáng buồn của những tập quán cũ đều có ảnh hưởng lớn đến họ hơn là hiện thực mới này. Những đứa con của họ đều không quan tâm đến việc học hành, hoảng sợ trước chính quyền, ngồi yên một chỗ cho đến khi chúng có thể nhận những vị trí được phân công trong một thế giới thu nhập thấp.

Tất cả những điều này được tổng kết trong một bản báo cáo về riêng một vụ việc. Một gia đình thuộc dự án đã đưa những đứa con của họ cùng với những người bạn của chúng đi nghỉ biển - điều này dường như không khó khăn hay đắt đỏ đối với một người New York. Khi họ quay trở về, mọi người tỏ ra xôn xao và kinh ngạc về chuyến du lịch của họ. Những người mà phần lớn cuộc đời của họ trôi đi trong các chuyến tàu điện ngầm thì việc ra biển là điều họ chưa bao giờ được chứng kiến, kể cả những đứa con của họ cũng vậy. Chuyến đi đòi hỏi nhiều hơn một buổi chiều và một chuyến tàu điện ngầm. Nó tạo ra một chuyển biến trong những giá trị của họ, điều mà họ chưa thực hiện được.

Sau khi nghe câu chuyện này, tôi chợt nhớ đến một phần của cuốn tiểu thuyết Chiến tranh lạnh. Một cô gái điếm trẻ da đen kết giao với một nhóm tội phạm để được ra Thái Bình Dương. Khi bạn trai của cô ta nói rằng có một đại dương nằm tại ngưỡng cửa vào New York gọi là Đại Tây Dương, ban đầu cô ta không tin. Đọc đến đoạn này tôi nghĩ rằng thật là ngớ ngẩn. Đến bây giờ thì tôi biết đó chỉ là một sự miêu tả rất sâu sắc về thứ văn hóa nghèo khó. Đó là một cái gì đơn giản nhưng không thể giải quyết được bằng những dự án nhà ở cao tầng.

Tóm lại, phần lớn các tòa nhà chung cư, còn trong tình trạng tốt, vẫn không thể giải quyết vấn đề nhà ổ chuột, và trên hết, là vấn đề tâm lí của con người sống trong các khu ổ chuột. Trong một vài trường hợp, lợi ích chỉ ở mức tối thiểu, bởi vì cá nhân phải tự cân bằng sự cải thiện vật chất (và từ đấy hy vọng vào sự cải thiện về sức khỏe) chống lại những hình thức mới của sự chán ghét, và ở mức cao nhất, của bạo lực. Nhưng có thể điều quan trọng nhất là, chính sách về nhà ở của Mĩ cố tìm được sự hòa nhập giữa những người nghèo với nhau - có nghĩa là, sự phân tách của nước Mĩ khác với xã hội nói chung.

III

Đối với một số người, thất bại của những khu nhà chung cư được đưa ra làm luận cứ phản bác lại sự liên quan của nhà nước trong vấn đề này. Đây là một sự suy diễn cố chấp và tai hại.

Với tất cả những gì đã được nói về những bất cập của những dự án nhà ở này, rõ ràng là chỉ có một cơ quan nhà nước có khả năng giải quyết triệt để cả nhà ổ chuột lẫn tâm lí của những người sống trong các khu ổ chuột, đó là Chính quyền Liên bang. Thời gian trôi qua, các nhà xây dựng tư nhân đã cho thấy rằng họ hoàn toàn không có khả năng làm bất kì điều gì nữa. Nếu Chính quyền Liên bang bỏ rơi những khu vực này, điều đó cũng tương đương với việc mở rộng các khu ổ chuột của nước Mĩ. Lúc này, một quyết tâm và khả năng sáng tạo là cần thiết chứ không phải là sự rút lui.

Chi phí của việc giải quyết triệt để những khu nhà ổ chuột có thể tính toán được. Năm 1955, Joseph P.McMurray, sau này trở thành ủy viên Hội đồng nhà ở của bang New York (và bây giờ là chủ tịch Ngân hàng Liên bang cho vay hộ gia đình) phát biểu trước Tiểu ban Nhà ở rằng, theo ước tính, sẽ phải mất 125 tỉ đô la đầu tư của cả nhà nước và tư nhân để giải quyết vấn đề nhà ổ chuột trong vòng 25 năm. Ông ta cho rằng, điều này đòi hỏi một chương trình phối hợp lớn gấp 5 lần cam kết hiện nay của Chính phủ. Rõ ràng, đây là một cuộc đầu tư đắt đỏ; tất nhiên nó cũng không vượt quá khả năng cho phép.

Năm 1961, Leon Keyserling, cựu chủ tịch Hội đồng Tư vấn kinh tế của tổng thống đã tính toán rằng một cuộc tấn công mạnh mẽ vào vấn đề này sẽ đòi hỏi khoảng 2 triệu chỗ ở một năm và kéo dài trong 4 năm liên tiếp. Với mức tính toán này, phải mất 1,2 triệu chỗ ở dành cho việc tư nhân đầu tư cho những gia đình có thu nhập cao hơn của tầng lớp trung lưu; khoảng 500 nghìn chỗ ở dành cho những gia đình có thu nhập thấp hơn (với một vài dạng trợ cấp của Chính phủ); khoảng 300 nghìn chỗ ở còn lại sẽ dành cho những gia đình có thu nhập thấp, bao gồm cả người già thông qua sự đóng góp chung của chính quyền liên bang và chính quyền địa phương.

Có thể đoán trước được rằng, những kế hoạch được Washington đưa ra vào đầu những năm 1960 rất thiếu những đánh giá này. Chính phủ của tổng thống Kenedy đề nghị quỹ công trái nhà nước cho 100.000 đơn vị nhà cho người có thu nhập thấp (điều này có nghĩa là nước Mĩ sẽ vẫn còn thiếu hụt nhà ở cho những mục tiêu đã được đưa ra năm 1949 trong kế hoạch 4 năm) và những khoản tiền trợ cấp hỗ trợ cho khoảng 75.000 đơn vị nhà ở dành cho những người có thu nhập trung bình.

Bên cạnh đó, trong cơ cấu tổ chức hiện tại, người nghèo là những người bị đối xử không công bằng do sự đổi mới các đô thị. Trong năm 1959, Charles Abrams báo cáo với Uỷ ban Thượng Viện rằng, kế hoạch xây dựng nhà đã bị “xé nát, xuyên tạc và bị rút ngắn lại… hơn một chút so với chương trình tư nhân đổi mới đô thị được trợ cấp công khai. Cả kế hoạch đổi mới đô thị này cũng vậy, trong khi nó thật sự giúp đỡ các thành phố tống khứ triệt để những khu nhà ổ chuột, đồng thời nó cũng đưa ra một phương pháp nhằm di dời những người nghèo thiếu chỗ ở tìm đến với những chỗ ở thuê cao cấp hơn. Như thế, những gia đình có thu nhập thấp nhất vẫn là những gia đình bị quên lãng, dù đó là những gia đình cần nhà nhất trong giới gia đình ở Mĩ”.

Nếu những vấn đề tài chính này không được giải quyết, nếu nước Mĩ không có sự quyết tâm nhằm diệt trừ tận gốc nhà ổ chuột trong bản thân nước Mĩ, khi đó chẳng còn phải nghĩ nhiều đến việc giải quyết tình trạng này nữa. Nhưng nếu có sự quyết tâm và tài chính được đầu tư thích đáng thì lúc ấy rõ ràng cần có những phương hướng mới trong lĩnh vực nhà ở công cộng.

Nhà ở công cộng phải được quan niệm như một cái gì đó hơn là sự cải thiện một chỗ ở tạm thời với lò sưởi và ống nước. Nó phải được coi là một cơ chế quan trọng trong việc hình thành đời sống cộng đồng trong các thành phố. Trước hết và trên hết, nhà công cộng phải tránh được việc cách ly những người nghèo trong một vài khu vực riêng của các thủ phủ (thành phố). Đó là “trạng thái tâm lí của những người nông dân nghèo thời hiện đại”, giống như một nhà phê bình đã từng nói đến. Những dự án và những ngôi nhà được trợ cấp nên được xác định vị trí như là các phần của các khu dân cư, do đó, các nhóm thu nhập, các chủng tộc và các nền văn hóa sẽ hoà lẫn với nhau.

Nhiều chuyên gia về nhà đất đã đề ra một vài nguyên tắc công bằng trong việc thực hiện những dự án này (khả năng nhìn nhận vấn đề không thiếu, cái thiếu là lòng quyết tâm). Ví dụ, ngài Charles L. Farris ở St. Louis đã đề nghị những giải pháp cụ thể như sau: những ngôi nhà giá rẻ dành cho người có thu nhập trung bình nên được đặt rải rác ở nhiều nơi, nên có những cố gắng hòa nhập các ngôi nhà công cộng với những khu dân cư năng động đang tồn tại. Nên giới hạn quy mô của các tòa nhà (Farris cho rằng chỉ nên có 8 gia đình trong một tòa nhà) nhằm tránh hình thành một môi trường sống bàng quan, mang tính quan liêu. Và những nơi ăn chốn ở riêng tư vẫn đang tồn tại nên trở thành tâm điểm của chiến dịch vận động cho sự phục hồi chúng.

Quyền sở hữu tư nhân vốn là một trong những chuyện hoang đường trong cuộc sống của người Mĩ - vì quá nửa dân số ở đây không có và không thể có nhà riêng. Năm 1959, Charles Abrams ước tính rằng, với nguồn thu nhập hằng năm trên 6.000 đô la thì trước khi mua nhà, một gia đình người Mĩ phải đắn đo suy nghĩ rất kĩ. Ví dụ, năm 1957, khoảng gần 6% gia đình người Mĩ có mức thu nhập dưới 4.200 đô la mua được nhà ở dưới sự bảo trợ của FHA. Nói cách khác, trên 1/2 dân số đất nước được hưởng lợi từ chương trình này trong phạm vi 94% chỗ ở, trong khi những người khác rất cần chương trình này thì chỉ được chia sẻ 6% còn lại.

Sẽ là rất tuyệt nếu như nước Mĩ biến việc sở hữu nhà thành một mục đích trong chính sách quốc gia. Nhưng ngày nay người nghèo hầu như đã bị loại trừ hoàn toàn khỏi khả năng này, thậm chí tầng lớp thứ ba lớn nhất trong tháp thu nhập cũng có những trở ngại đáng kể.

Ở nơi nào những dự án được đảm nhận (và phải nhấn mạnh rằng không phải chỉ dành cho những khu nhà cao tầng dột nát lớn mà còn cả những khu nhà công cộng mới) thì phải có một ngân quỹ đầy đủ dành cho các công tác xã hội. Bạn không thể đưa người dân ra khỏi những ngôi nhà ổ chuột lỗi thời, nơi thực tế đã mang lại cho họ một sự giáo dục khắc nghiệt và méo mó trong nhiều năm, để đặt họ vào một dự án quy hoạch sẵn và mong muốn họ biểu lộ mọi đạo đức tốt đẹp của tầng lớp trung lưu. Sự quá độ này là một khoảng thời gian quyết định. Nếu cứ phó mặc cho người dân tự xử thì đó là cơ hội cho họ du nhập thứ văn hóa của nghèo khó vào những khu nhà ở công cộng. Nếu họ được giúp đỡ, và nếu như có sự cố gắng thật sự để tác thành cho các cộng đồng khu vực thì điều này sẽ không xảy ra.

Rất nhiều nhà quản lí các khu nhà công cộng là những người phục vụ tận tình và sáng tạo, nhưng họ đã luôn phải nản lòng vì sự thiếu thốn các quỹ hỗ trợ, cũng bởi thực tế là quốc gia vẫn chưa có sự cam kết thực sự để xây dựng một môi trường sống của con người.

Vậy chi phí thì sao? Kế hoạch đã lên nhưng đáng được nhắc lại: chúng ta đã trả một cái giá quá cao cho sự nghèo khó ở Mĩ. Cảnh nghèo khó sinh ra sự hỗn loạn trong xã hội và xã hội cần tiền để kiểm soát tình hình, giữ không cho dẫn đến sự bùng nổ làm xáo trộn sự thanh bình của những người khá giả. Nói theo ngôn ngữ buôn bán thì sẽ có việc trả góp nếu những khu nhà ổ chuột bị giải tỏa. Nói theo ngôn ngữ con người, một hành động như thế có nghĩa là hàng triệu người sẽ được trở về với xã hội và đóng góp cho xã hội.

Về bài viết này, có người sẽ buồn bã nói rằng, nó dường như không giống với việc sẽ có một cuộc vận động thích hợp để giải quyết triệt để vấn đề nghèo khổ trong hàng triệu người Mĩ, những người đang sống trong những căn nhà dưới tiêu chuẩn cho phép. Những con số này đã được thống kê lại; những bản báo cáo đã ở đây, khuynh hướng tiến bộ của con người là rõ ràng. Nhưng, như những năm 1960 chúng ta đã thấy, chưa có một quyết tâm chính trị để có thể đi đến tận ngọn nguồn của vấn đề.

Do vậy, hình thức mới của những khu ổ chuột cũ vẫn còn tồn tại; những bất cập và những thảm kịch của chính sách nhà ở trong quá khứ của chúng ta vẫn còn hiện hữu bên cạnh chúng ta, và cái cơ thể lỗi thời, bảo thủ - một thứ văn hóa của nghèo khó - sẽ ở lại dễ dàng trong sự mục nát của các đô thị của chúng ta.

Chương 9. Hai quốc gia

Nước Mĩ trong những năm 1960 bao gồm trong phạm vi biên giới của nó một xã hội giàu có. Hàng triệu và hàng chục triệu người đang hưởng thụ mức sống cao nhất mà thế giới từng được biết đến. Phúc lành này là một sự pha trộn. Nó được xây dựng dựa trên nền kinh tế bị bóp méo một cách đặc biệt, một nền kinh tế thường làm nảy sinh những nhu cầu giả tạo hơn là thỏa mãn những nhu cầu của con người. Vì vậy nó dẫn đến tình trạng trống rỗng về tinh thần, dẫn đến sự tha hóa. Tuy nhiên, sẽ trở nên ngốc nghếch nếu một người thích đói khát hơn là no nê và những lợi ích vật chất ít nhất cũng mở ra khả năng tồn tại giàu có và đầy đủ.

Đồng thời, nước Mĩ mang trong nó một quốc gia kém phát triển, một nền văn hóa nghèo khó. Tuy những cư dân của nó không phải chịu đựng sự thiếu thốn cùng cực như những nông dân châu Á hay những bộ lạc châu Phi, nhưng cơ cấu của sự khổ cực giữa họ là giống nhau. Họ ở bên ngoài lịch sử, bên ngoài sự tiến bộ, bị chìm vào một lộ trình tê liệt và tàn tật.

Tuy nhiên, những quốc gia mới này đều có chung một lợi thế: đó là nghèo khó là quá phổ biến và cùng cực đến mức đã xuất hiện một thứ nhiệt tình mạnh mẽ của toàn xã hội nhằm xóa bỏ nó. Mỗi nguồn lực, mỗi chính sách đều được đo bằng hiệu quả mà nó mang lại cho tầng lớp thấp kém nhất và bần cùng nhất. Đã có sự huy động to lớn về mặt tinh thần của xã hội: khát vọng đó đã trở thành mục tiêu quốc gia thấm vào mỗi một làng quê và thúc đẩy một sự chuyển biến mang tính lịch sử.

Nước Mĩ dường như bị rơi vào một nghịch lí. Bởi sự nghèo khó của nó không quá đến mức chết người, bởi có rất nhiều người đang hưởng thụ một mức sống khá, nên dường như có sự lãnh đạm và mù mờ đối với cảnh nghèo. Thậm chí vẫn có những người phủ nhận sự tồn tại của văn hóa nghèo khó. Cứ như thể là nhận xét nổi tiếng của Disraeli  về hai quốc gia giàu và nghèo đã trở thành sự thực theo một kiểu kì quái. Vào thời điểm đó trong lịch sử, khi lần đầu tiên một dân tộc có được khả năng vật chất để chấm dứt sự nghèo khó, thì họ lại thiếu ý chí để làm điều đó. Họ không thể nhận thức, không thể hành động. Lương tâm của những người sống trong sung túc là vật hiến tế của sự giàu có; còn cuộc sống của người nghèo lại là vật hiến tế của sự cùng khổ về tinh thần và thể chất.

Khi ấy vấn đề, ở tầm vĩ mô, là cách nhìn nhận. Một quốc gia thịnh vượng phải nhìn thấu được qua bức tường của sự giàu có để thấy được ở mặt trái của nó còn có những công dân khác biệt. Hẳn phải tồn tại ý thức về mục đích, về khát vọng: Nếu từ này không làm chối tai những người Mĩ vô thần thì hẳn phải tồn tại một khát vọng chấm dứt sự nghèo khó, không vì điều gì khác hơn là điều đó phải được thực hiện.

Trong chương tóm tắt này, tôi hi vọng có thể cung cấp ít nhất cũng là một số tư liệu cho một cách nhìn như vậy. Chúng ta hãy cùng cố gắng hiểu nước Mĩ khác như là một chỉnh thể, để thấy được viễn cảnh của nó trong tương lai nếu như nó bị bỏ mặc một mình, để nhận thức trách nhiệm và tiềm năng nhằm chấm dứt sự tồn tại của quốc gia nghèo khó này giữa chúng ta.

Tuy nhiên, khi tất cả đã được nói và làm, thì cái khoảnh khắc quyết định sẽ đến sau mọi công việc của xã hội học và sự mô tả. Thực ra không tồn tại cái gọi là “tài liệu cho một tầm nhìn”. Sau khi một người đọc được những sự thật đó, cũng có thể họ bực tức hay xấu hổ hoặc cũng có thể là không. Và, như vẫn thường thấy, định mệnh của người nghèo vẫn tùy thuộc vào quyết định của người giàu có. Nếu không có sự giận dữ và xấu hổ này thì một người nào đó có thể viết một cuốn sách về nước Mĩ khác, trong một thế hệ nữa tính từ bây giờ và nó vẫn sẽ là như vậy, hoặc sẽ tệ hại hơn.

I

Có lẽ điểm phân tích quan trọng nhất xuất hiện khi mô tả về nước Mĩ khác là thực tế sự nghèo khó của nước Mĩ đã hình thành nên một nền văn hóa, một lối sống và tình cảm, là việc nó đã tạo nên một chỉnh thể. Điểm mấu chốt là sự khái quát hóa ý tưởng này, để nó tác động một cách sâu sắc đến việc làm thế nào mà một người có thể thoát khỏi đói nghèo.

Khía cạnh rõ ràng nhất của mối quan hệ qua lại này là cách thức mà những tiểu văn hóa của nước Mĩ khác đó đã nuôi dưỡng lẫn nhau. Điều này thể hiện rõ ràng nhất đối với những người cao tuổi. Với hàng triệu người, nghèo khó của những năm cuối đời có nguyên nhân là sự nghèo khó của những năm trước đó. Nếu có sự chăm sóc y tế đầy đủ cho tất cả mọi người ở Hoa Kì thì sẽ có ít nghèo khó hơn cho những người già. Mà điều đó thật đơn giản. Hay cũng có một mối liên quan giữa những người nông dân nghèo và những công nhân không có kĩ năng lao động. Khi một người bị đẩy ra khỏi ruộng đất của mình do bần cùng hóa vì tiến bộ kĩ thuật thì anh ta đã để lại một phần văn hóa nghèo khó và gia nhập vào nền văn hóa khác. Nếu như một điều gì đó đã được làm cho những người nông dân có thu nhập thấp thì có thể nói ngay rằng, đó là con số thống kê về nạn thất nghiệp ở đô thị và thế giới kinh tế ngầm. Thực tế này cũng tương tự đối với người da đen. Bất kì cái gì là lợi ích đối với những dân tộc thiểu số của Mĩ thì ngay lập tức cũng sẽ được diễn giải thành một sự tiến bộ cho tất cả những công nhân không có kĩ năng lao động. Một người không thể ngoi lên từ đáy của xã hội nếu không bóc lột những người thuộc thành phần đã nêu trên.

Thực sự thì tồn tại một lợi thế kì dị trong toàn bộ sự nghèo khó. Bởi vì nước Mĩ khác đó làm thành một hệ thống riêng biệt trong phạm vi Hoa Kì, một hoạt động hiệu quả ở bất cứ điểm quyết định nào đều sẽ mang lại một kết quả “được nhân lên”; nó sẽ phân thành nhiều nhánh qua toàn bộ văn hóa nghèo khó và sau cùng là qua toàn bộ xã hội.

Nghèo khó còn là một thứ văn hóa theo nghĩa cơ chế của bần cùng hóa, về căn bản là giống nhau trong mọi bộ phận của hệ thống. Cái vòng luẩn quẩn này là một hình mẫu cơ bản. Đối với những người công nhân thiếu kĩ năng, người cao tuổi, người da đen, công nhân nông nghiệp, nó mang những hình thức khác biệt, nhưng trong mỗi trường hợp, nguyên tắc là như nhau. Trong xã hội giàu có đó, có những người nghèo bởi vì họ nghèo và có những người vẫn sống nghèo do họ nghèo.

Nhận thức điều này tức là hiểu rằng có hàng chục triệu người Mĩ, những người ở bên ngoài nhà nước phúc lợi. Một số trong họ đơn giản là không được luật pháp xã hội bảo vệ. Họ bị hệ thống an sinh xã hội bỏ quên và có mức tiền công thấp nhất. Số khác thì được bảo vệ, nhưng bởi họ quá nghèo nên họ không biết làm thế nào để có được những cơ hội, hoặc nếu có thì sự bảo vệ họ lại không đầy đủ đến mức không đem đến sự khác biệt nào.

Nhà nước phúc lợi được xây dựng vào thời kì bùng nổ sự sáng tạo xã hội diễn ra vào những năm 1930. Như đã được đề cập, cơ cấu của nó đáp ứng nhu cầu của những người đã đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng nó: đó là 1/3 số người thuộc tầng lớp trung lưu, những công nhân có tổ chức, lực lượng tự do ở đô thị,... Ở cực tệ hại nhất, tồn tại “chủ nghĩa xã hội cho người giàu và kinh doanh tự do cho người nghèo”, trong khi các trang trại liên hợp lớn hưởng hoa lợi chính từ những chương trình nông nghiệp thì những nông dân nghèo lại chỉ nhận được một phần gần như không đáng kể; hay khi quỹ công được viện trợ trực tiếp cho việc xây dựng những ngôi nhà xa xỉ thì những khu nhà ổ chuột lại bị bỏ mặc (hoặc trở nên nghẹt thở hơn vì không gian đã được dành cho người giàu có).

Cho nên tồn tại một nghịch lí chủ yếu của nhà nước phúc lợi là ở chỗ nó được xây dựng không phải cho những người khốn khổ cần đến nó mà cho những người hoàn toàn có khả năng tự lo liệu cho chính bản thân họ. Chừng nào ảo tưởng còn tồn tại và người nghèo vẫn còn tự do trôi nổi vui vẻ với trợ cấp thất nghiệp, thì chừng đó cái nước Mĩ khác này vẫn tiếp tục không hề hấn gì. Người ta phải hiểu rằng, sự thực là điều trái ngược hoàn toàn. Người nghèo bị nhà nước phúc lợi bỏ quên hơn bất cứ một nhóm dân nào ở Mĩ.

Dĩ nhiên, điều này liên quan đến dấu hiệu khác biệt nhất của nước Mĩ khác: đó là tinh thần vô vọng chung của nó. Ngay cả khi có các chương trình được vạch ra để giúp đỡ những người Mĩ khác thì người nghèo vẫn bị cản trở bởi sự bi quan của chính họ.

Ở mức độ nhất định, sự thật này đã được mô tả trong cuốn sách này như một vấn đề “khát vọng”. Cũng giống như người nông dân châu Á, những người Mĩ bần cùng hóa có xu hướng coi cuộc sống là số phận, một vòng tròn không có kết thúc, không có giải thoát. Thiếu hi vọng (và anh ta là một người hiện thực để cảm nhận con đường này trong nhiều trường hợp), giải pháp nổi tiếng cho tất cả các vấn đề - là chúng ta cùng giáo dục người nghèo - đã trở nên ngày càng ít ý nghĩa hơn. Một cá nhân phải cảm nhận rằng, giáo dục sẽ làm một điều gì đó cho anh ta nếu anh ta thu nhận được lợi ích từ nó. Tôi cho rằng, một ngôi trường tráng lệ với một đội ngũ cán bộ giảng dạy tốt giữa một khu ổ chuột thì tốt hơn là có một tòa nhà ọp ẹp được điều hành bởi những kẻ bất tài. Nhưng sẽ không thực sự tạo ra được một sự khác biệt nào chừng nào mà môi trường của nơi ở, gia đình và đường phố khuyên bọn trẻ con rời bỏ học ngay khi chúng có thể.

Ở một mức độ khác, xúc cảm của nước Mĩ khác ấy về cơ bản lại còn bị xáo động nhiều hơn. Ở đây không phải là thiếu khát vọng và hi vọng, mà là sự hỗn loạn về mặt cá nhân. Tình trạng bia rượu, những cuộc hôn nhân không bền vững, bạo lực của nước Mĩ khác không đơn giản là sự thật về những cá nhân. Chúng là sự mô tả về cả một nhóm người trong cái xã hội mà nhóm đó phản ứng theo cách này vì hoàn cảnh sống của họ.

Tóm lại, là nghèo thì không chỉ ở khía cạnh đời sống của một cá nhân trong đất nước đó mà là cuộc sống của anh ta. Nhìn về tổng thể, nghèo khó là một thứ văn hóa. Ở cấp độ gia đình, nó có cùng một tính chất. Đó là những người thiếu giáo dục và kĩ năng, những người sức khỏe kém, nghèo về nhà cửa, mức độ khát vọng thấp và sự cùng quẫn tinh thần cao. Nói theo ngôn ngữ của xã hội học, họ là những gia đình “có vô số vấn đề” (multiproblem). Mỗi sự bất lực lại càng trầm trọng hơn bởi nó tồn tại trong mạng lưới của nhiều sự bất lực. Và nếu vấn đề này được giải quyết thì các vấn đề khác vẫn không ngừng phát sinh, lợi ích là rất ít.

Một ai đó có thể giải thích hiện tượng nghèo khó theo ngôn ngữ đạo đức, quy kết đói nghèo là do lỗi của người nghèo. Những người Mĩ khác là những người có mức sống dưới sự lựa chọn đạo đức, tức là những người bị chìm sâu trong nghèo khó lại không thể nói gì về sự lựa chọn tự do của họ. Vấn đề ở đây là, không nên chuẩn bị cho họ những khu nhà giam của nhà nước. Đúng hơn, xã hội phải giúp họ trước khi họ có thể tự giúp mình.

II

Có một quan điểm khác về văn hóa nghèo khó ở Mĩ: đó là đến cuối những năm 70, nghèo khó sẽ giảm xuống một nửa.

Quan trọng là việc giải quyết một số chi tiết liên quan đến lí thuyết này. Ban đầu nó không phải do những kẻ phản động đưa ra. Những người cực kì bảo thủ ở Hoa Kì thậm chí không biết đến sự tồn tại của người nghèo. Ngay khi một người nào đó nói về chủ đề này thì họ dán cho anh ta cái nhãn là một kẻ nhân đạo. Đây quả thực là trường hợp xảy ra với những người mong đợi một sự cải thiện tương đối tự động trong rất nhiều người Mĩ khác trong khoảng 20 năm tới.

Lí do thứ hai tại sao quan điểm này cần được đánh giá cẩn thận là trong một chừng mực đáng kể, nó dựa trên việc đặt kế hoạch về một sự thay đổi tự động và tất yếu. Những người đề xướng dự án này nhằm vào pháp chế xã hội, sự tăng tốc và làm sâu sắc thêm tiến trình này. Nhưng những tranh luận thực sự của họ lại có thể được sử dụng để biện hộ cho tình trạng không hành động có vẻ dễ chịu và tự mãn.

Vậy liệu nghèo khó có một tương lai ở Hoa Kì hay không?

Một trong những tuyên bố có lí lẽ và chân thành nhất về đề tài này là nghèo khó đang đi đến hồi kết ở Mĩ, được Robert Lampman  đưa ra trong Báo cáo nghiên cứu của Uỷ ban Liên viện (Joint Committee Study Paper) có nhan đề “Dân số có thu nhập thấp và tăng trưởng kinh tế”. Lampman đánh giá rằng, khoảng 20% dân số quốc gia, tức là chừng 32 triệu người, là người nghèo. (Sự không nhất trí của tôi với tính toán của ông sẽ được trình bày ở phần phụ lục). Ông viết: “Đến khoảng giữa năm 1977 - 1987, chúng ta sẽ có khoảng 10% dân số có thu nhập thấp khi so sánh với 20% hiện nay”.

Luận điểm chính trong ý kiến lạc quan của Lampman là ở chỗ, nghèo khó sẽ giảm xuống một cách tự nhiên cùng với tỉ lệ tăng trưởng kinh tế liên tục. Tuy nhiên, khi bắt đầu những năm 1960, thì nhận định này không phải là chuyện đơn giản. Trong thời kì hậu chiến, tăng trưởng đã tăng lên cho đến tận giữa những năm 1950. Rồi lại có sự xuống dốc. Trong những giai đoạn khủng hoảng ngắn sau chiến tranh thì sự phục hồi này đã để lại một nguồn dự trữ thất nghiệp “bình thường” của sự thịnh vượng. Cũng như vậy, thất nghiệp dài hạn ngày càng là một nhân tố của tình trạng vô công rồi nghề. Càng có nhiều người thất nghiệp hơn và họ lại càng sống trong tình trạng thất nghiệp lâu hơn.

Ở thời kì đầu của chính quyền Kenedy, nhiều nhà kinh tế khác nhau đã đưa ra các biểu đồ để chỉ ra loại hành động nào mà Chính phủ cần phải thực hiện để tấn công thực sự vào vấn đề của những vùng trì trệ và những cộng đồng có thu nhập thấp. Dĩ nhiên, có những khác biệt, nhưng một thực tế rất có ý nghĩa là pháp chế cuối cùng được đề xướng thường chỉ là một tỉ lệ phần trăm nhu cầu đã được bản thân chính quyền miêu tả. Ngày nay, không thể nào trở thành một nhà tiên tri về kinh tế. Điều này đủ để nói rằng, các nhà kinh tế nghiêm túc và có trách nhiệm nhận thấy sự đáp lại của xã hội là chưa thỏa đáng.

Điều này dẫn đến tình hình nghịch lí, một điều đã trở nên hoàn toàn rõ ràng khi sự phục hồi kinh tế sau khủng hoảng ngắn bắt đầu vào mùa xuân 1961. Các chỉ số kinh doanh đều đi lên: sản xuất và năng suất lao động đều tăng. Tuy nhiên, những chỉ số con người suy thoái cho thấy một trạng thái dai dẳng bất chấp sự cải thiện về công nghiệp. Thất nghiệp vẫn ở mức cao. Hình thức tệ hại nhất của “thất nghiệp theo giai cấp” được mô tả trước đó dường như lại là thứ xây đắp nên nền kinh tế này.

Dù sao đi nữa, ai đó có thể nói rằng, nếu vấn đề này không được giải quyết thì nước Mĩ khác đó sẽ không những vẫn tồn tại mà còn tiếp tục phát triển. Như vậy, điểm đầu tiên trong luận đề lạc quan này khiến tôi nghi ngờ một điều gì đó, vì nó thừa nhận một cách quá nhanh chóng rằng xã hội sẽ đem đến một giải pháp cần thiết.

Nhưng ngay cả khi một người đưa ra phán đoán rằng, sẽ có sự tăng trưởng kinh tế bền vững thì không nhất thiết phải dẫn đến việc loại trừ nghèo khó một cách tự động. J. K. Galbraith, như ta sẽ nhắc lại, đã tranh luận rằng nghèo khó “mới” biểu lộ một sự miễn dịch nào đó với tiến bộ. Khi hoạch định dự án của mình nhằm thủ tiêu một nửa cái văn hóa nghèo khó cho các thế hệ tiếp theo, Lampman cũng đã đề cập đến điểm này, và điều quan trọng là tuân theo lập luận của ông.

Lampman phản đối ý tưởng cho rằng chính sự nghèo khó do kém hiểu biết (hay những khu vực trì trệ) thực sự sẽ kéo người nghèo xuống trong một thời gian dài. Khi dẫn ra ví dụ cho luận điểm này, ông đã trích dẫn sự thật về số những gia đình nông dân có thu nhập rơi xuống dưới 2.000 đô la trong thời kì 1947-1957, từ 3,3 triệu xuống 2,4 triệu, là do có phong trào rời bỏ trang trại.

Luận điểm này thể hiện vấn đề xử lí con số thống kê đơn thuần. Phong trào rời bỏ trang trại ra thành phố có nghĩa là nghèo khó nông thôn chuyển sang nghèo khó đô thị, điều này chỉ ra rằng có sự chuyển động đi lên về thu nhập. Đây là một sự thực, trong số những lí do khác, bởi thu nhập về tiền của người nghèo ở đô thị thì cao hơn người nghèo ở nông thôn. Nhưng sự thay đổi này không nhất thiết có nghĩa là một người đã thực sự cải thiện được tình trạng của anh ta, rằng anh ta đã thoát khỏi văn hóa nghèo khó. Những người bị đẩy khỏi đất đai theo đúng nghĩa của nó là những người hoàn toàn không được chuẩn bị cho cuộc sống ở thành phố. Họ tới các thành phố lớn vào thời điểm những đòi hỏi về kĩ năng lao động đang tăng lên và mức độ thất nghiệp tương đối cao. Họ thường gia nhập vào thế giới kinh tế hạ cấp. Về mặt thống kê, họ có thể được ghi nhận là được lợi, bởi họ có nhiều tiền hơn. Về mặt xã hội, đơn giản là họ chỉ chuyển từ bộ phận này sang một bộ phận khác của văn hóa nghèo khó.

Đồng thời, cần phải ghi nhận rằng, mặc dù có sự chuyển dịch to lớn người nghèo ở nông thôn, song tỉ lệ những trang trại bần cùng hóa trong nông nghiệp Mĩ nói chung vẫn không hề thay đổi.

Sau đó Lampman phản bác lại lí thuyết của Galbraith về “nghèo khó vì bệnh tật”, về những người mà những khuyết tật nào đó đã giữ chân họ lại trong nền văn hóa nghèo khó. Ở đây, một lần nữa nên nhớ rằng, chính bản thân Galbraith có vẻ như hơi lạc quan về “nghèo khó vì bệnh tật”. Ông ta có xu hướng coi sức khỏe kém của người nghèo, cả mặt thể lực cũng như tinh thần, là những thực tế mang tính cá nhân và đơn lẻ. Nếu cuốn sách này là đúng, đặc biệt trong cuộc thảo luận về tinh thần bị bóp méo trong phạm vi văn hóa nghèo khó, tình hình không phải như vậy. Sự ốm yếu mang tính cá nhân của người nghèo là một hậu quả xã hội, chứ hoàn toàn không phải là một mẫu tiểu sử về họ. Họ sẽ vẫn là như vậy chừng nào mà môi trường nghèo khó vẫn còn đeo đuổi họ.

Tuy nhiên, sự lạc quan của Lampman còn vượt quá cả sự lạc quan của Galbraith. Ông tin rằng, những bất lực của nghèo khó vì bệnh tật (“sự thiếu thốn về tinh thần, sức khỏe kém, không có khả năng thích nghi với kỉ luật đời sống kinh tế hiện đại, sinh đẻ quá mức, tình trạng bia rượu, giáo dục không đầy đủ”) “sẽ được làm nhẹ đi qua thời gian”. Ông dẫn ra trường hợp chủ yếu về giáo dục. “Chẳng hạn, mức độ đạt được giáo dục trung bình sẽ tăng lên trong những năm tới, đơn giản bởi lớp người trẻ tuổi hơn trong hiện tại đã có được nền giáo dục tốt hơn người già. Vì vậy, khi lớp người già hiện nay qua đi thì tỉ lệ phần trăm những người ở trình độ giáo dục thấp sẽ giảm xuống”.

Đây là một thực tế, tuy nhiên, sẽ là lầm lẫn nếu nó không được đặt trong bối cảnh những thay đổi xã hội với tư cách một chỉnh thể. Ngày nay, khả năng người nghèo sẽ có được một vài năm học trung học là nhiều hơn thế hệ trước. Như tôi đã chỉ ra ở phần trước, trình độ kĩ năng của nền kinh tế đã và đang thay đổi, và sự thiếu thốn về giáo dục nếu có vấn đề gì thì đó sẽ trở thành gánh nặng ngày càng lớn. Trong trường hợp này, nếu nói rằng họ sẽ được giáo dục nhiều hơn, thì điều đó cũng không có nghĩa là họ sẽ thoát khỏi được văn hóa nghèo khó. Điều đó có thể có một ý nghĩa mỉa mai hơn, đó là: nước Mĩ sẽ có những người nghèo biết chữ nhất mà thế giới từng được biết.

Bản thân Lampman cũng thừa nhận rằng, người cao tuổi là “những người miễn dịch” đối với tăng trưởng kinh tế. Trong trường hợp này, nếu thiếu sự phân loại và các chương trình xã hội có ý nghĩa, thì số lượng và tỉ lệ phần trăm người nghèo trong thế hệ tới rõ ràng sẽ tăng theo phạm vi của nước Mĩ khác. Lampmam cũng thừa nhận rằng gia đình nào do phụ nữ làm chủ sẽ là những gia đình “miễn dịch” đối với sự phồn vinh nói chung và đây là một điểm khác về sự cưỡng lại của nền văn hóa nghèo khó.

Cuối cùng, Lampman lạc quan hơn về sự tiến bộ “phi da trắng” hơn là biện hộ cho những gì được thảo luận trong cuốn sách này. Tôi sẽ không nhắc lại điểm tranh luận đã được đưa ra. Hãy cho phép tôi chỉ trình bày điểm này một cách trần trụi: tỉ lệ phát triển kinh tế hiện nay trong số những tộc người thiểu số đang diễn ra rất chậm chạp và một ai đó không thể tìm kiếm được những cải thiện rõ rệt theo hướng đi này.

Vì vậy, tôi đồng ý với Galbraith rằng nghèo khó trong những năm 1960 có đặc tính tạo cho nó một sự khắc nghiệt, mặc dù sự giàu có chưa từng được biết đến cho tới lúc đó. Theo những cứ liệu và những mô tả đã được đưa ra trong cuốn sách này, có rất nhiều nhân tố đặc biệt níu giữ những người công nhân không có kĩ năng, những đám người thiểu số, những người nghèo nông thôn và những người già ở lại trong văn hóa nghèo khó. Nếu có cách nào đó để thoát khỏi tình trạng này thì cách đó sẽ phải bắt nguồn từ những hoạt động nhân đạo, từ sự thay đổi chính trị, chứ không phải từ những tiến trình vô ý thức.

Nhưng cuối cùng, chúng ta cùng giả định rằng Lampman là đúng trên mọi phương diện. Trong trường hợp đó, sự tăng trưởng kinh tế đi đôi với luật pháp xã hội nào đó sẽ dẫn đến việc nước Mĩ năm 1987 “chỉ” có 10% dân số quốc gia bị bần cùng hóa. Mặt khác, nếu một chương trình rộng lớn và có ý nghĩa tấn công vào nền văn hóa nghèo khó sẽ đẩy nhanh tốc độ phát triển tổng thể, và có lẽ thậm chí có thể thủ tiêu sự nghèo khó trong vòng một thế hệ thì lí do cản trở sẽ là gì? Sự chịu đựng này là một hành động đáng ghét trong một xã hội, nơi mà không nhất thiết bất cứ một cái gì có thể làm được thì đều nên làm.

Trong tất thảy những điều này, tôi không muốn mô tả Robert Lampman như là kẻ thù của người nghèo. Với sự nghiêm túc hết sức, việc ông viết về chủ đề này cho thấy ông thừa nhận trách nhiệm ở đây: ông có con mắt xã hội mà có thể nói là đã nhìn nhận hơn người khác về một số ít người trong xã hội này. Thứ hai, Lampman đưa ra “Chương trình thúc đẩy việc giảm nghèo”, xuất phát từ mối quan tâm to lớn của ông đối với người nghèo. Tranh luận của tôi đối với ông thì không quá khích lệ hay tận tình. Đơn giản chỉ là tôi tin rằng, lí thuyết của ông góp phần làm giảm bớt sự nghèo khó một cách quá dễ dàng, rằng ông đã không đánh giá chính xác xem nước Mĩ khác cố thủ mạnh mẽ và sâu sắc như thế nào.

Dẫu sao, và từ bất kì quan điểm nào, sự đòi hỏi mang tính đạo đức này quá đơn giản và hẳn phải có một cuộc thập tự chinh chống lại sự nghèo khó này trong chúng ta.

III

Nếu nghiên cứu này làm rõ hơn rằng, một cuộc tấn công cơ bản vào nghèo khó là cần thiết, thì nó cũng gợi ý loại chương trình mà quốc gia cần thực hiện.

Điều đầu tiên và trước hết là bất cứ cố gắng nào nhằm thủ tiêu đói nghèo ở Hoa Kì đều phải nhằm vào việc phá bỏ tinh thần bi quan và thuyết định mệnh đang thịnh hành ở nước Mĩ khác ấy. Một phần, điều này có thể thực hiện được qua việc đòi hỏi phải có những cơ hội thực sự cho những người nghèo và bằng cách thay đổi cái hiện thực xã hội là nguồn gốc làm nảy sinh sự thất vọng của họ. Tuy nhiên, vượt qua điều đó, (những nỗi sợ hãi này của người nghèo có cuộc sống riêng và không đơn giản là bắt nguồn từ việc phân tích những cơ hội về việc làm), nên tồn tại một thứ tinh thần, một thứ nhiệt tâm, giao cảm được với toàn xã hội.

Nếu như quốc gia này bước vào nước Mĩ khác với một thái độ thiếu thiện chí, với tinh thần của một nhà cầm quyền, và nói: “Được thôi, chúng tôi sẽ giúp các anh”, thì cũng sẽ có được chút lợi lộc, nhưng chỉ ở mức độ tối thiểu, một đô la đổi lấy một đô la. Tuy nhiên, nếu có thái độ cho rằng xã hội sẽ được lợi bằng cách nhổ tận gốc sự nghèo khó, và nếu có một cố gắng tích cực đưa hàng triệu người nghèo này đến chỗ mà họ có thể đóng góp tích cực cho Hoa Kì, thì điều đó sẽ tạo ra một sự khác biệt to lớn. Linh hồn của cuộc chiến chống nghèo khó không tốn đến một đồng xu lẻ, mà nó là vấn đề tầm nhìn và sự nhạy cảm.

Tôi sẽ dẫn ra đây một ví dụ để minh họa cho luận điểm này. Trong thời kỳ tẩy chay xe buýt ở Montgomery, thì mục đích duy nhất của cộng đồng người da đen trong thành phố là hợp nhất các xe buýt. Không hề có một lời nói nào về tội ác hay tội phạm vị thành niên. Tuy vậy, người ta vẫn báo cáo rằng, tỉ lệ tội phạm trong cộng đồng người da đen đã giảm xuống. Hàng ngàn người đã có được ý thức về mục đích, về giá trị riêng và phẩm giá của họ. Và không có bất cứ một sự khuyến cáo đặc biệt nào, tự họ bắt đầu thay đổi cuộc sống cá nhân của họ, họ bắt đầu trở thành một lớp người khác. Nếu một sự nhiệt tâm tương tự có thể xâm nhập được vào nước Mĩ khác ấy thì sẽ mang lại một kết quả tương tự.

Thứ hai, cuốn sách này dựa trên cơ sở khẳng định rằng, nghèo khó hình thành nên một thứ văn hóa, một hệ thống phụ thuộc lẫn nhau. Lần lượt từng trường hợp, người ta đưa ra cứ liệu chứng tỏ rằng một người không thể giải quyết các hợp phần phức tạp của nghèo khó một cách tách biệt, thay đổi điều kiện này hay điều kiện kia nhưng vẫn phải để cho cấu trúc cơ bản nguyên vẹn. Tóm lại, cuộc chiến chống cùng khổ phải là một cuộc chiến toàn diện. Chúng ta nên nghĩ rằng, không phải chỉ tấn công vào khía cạnh này hay khía cạnh khác của nghèo khó mà phải đi cùng với việc xây dựng những cộng đồng mới, thay thế môi trường tàn bạo hiện tồn bằng một môi trường con người.

Ở đây, nhà ở có thể là điểm xuất phát cơ bản. Nếu gây dựng được những quỹ hỗ trợ và ý tưởng sáng tạo cho cuộc chiến chấm dứt sự tồn tại của những khu nhà ổ chuột ở Hoa Kì, thì hầu hết các bước đi khác cần thiết để giải quyết nghèo khó đều có thể hoà nhập với nó. Tầm nhìn đã được mô tả trong chương trước là: sự hoà nhập về chính trị, kinh tế và xã hội của người nghèo với phần còn lại của xã hội. Quốc gia thứ hai này giữa chúng ta, nước Mĩ khác, hẳn phải được đưa vào trong Liên bang.

Để làm được điều này, đòi hỏi phải có kế hoạch. Thật không thể tưởng tượng được rằng, quốc gia này biết quá nhiều về sự nghèo khó, đã tiến hành rất nhiều cuộc điều tra về nghèo khó, nhưng nó đã hành động rất ít. Tư liệu cho một chương trình toàn diện hầu như là đã có sẵn. Nó nằm trong các báo cáo của Quốc hội và các báo cáo thống kê của các cơ quan chính phủ. Điều cần thiết là xã hội thu được lợi ích gì từ những tri thức của những báo cáo này một cách hợp lí và có hệ thống. Như cuốn sách này đã viết, đã xuất hiện những dự định thành lập một Bộ những vấn đề đô thị trong nội các (và điều này có thể sẽ trở thành hiện thực khi quyển sách này được xuất bản). Một cơ quan đại diện như vậy có thể sẽ là trung tâm phối hợp để tiến hành một cuộc thập tự chinh chống lại nước Mĩ khác ấy. Trong bất kì trường hợp nào, nếu không có kế hoạch thì bất kì cố gắng nào nhằm giải quyết vấn đề nghèo khó sẽ lại rơi vào thất bại, ít nhất cũng là những thất bại cục bộ.

Sau nữa, vẫn tồn tại một số việc đơn giản có thể thực hiện được, liên quan đến việc mở rộng các thể chế và chương trình hiện có. Mỗi người Mĩ cần phải được bảo đảm an sinh xã hội và được trả lương đủ để chu cấp cho tuổi già một cách xứng đáng. Nguyên tắc này đã tồn tại. Giờ đây nó phải được mở rộng đến những người cần giúp đỡ nhiều nhất. Điều này cũng đúng đối với mức tiền công tối thiểu. Phải chấm dứt việc loại trừ những người tuyệt vọng nhất khỏi sự bảo vệ. Nếu làm được điều đó, thì sẽ có một bước chuyển lớn tiến tới loại bỏ chính sự nghèo khó.

Trong mỗi tiểu văn hóa của nước Mĩ khác, ốm đau và bệnh tật là những tác động quan trọng nhất để tiếp tục cùng khổ. Tờ New York Times đã công bố một danh sách “những trường hợp khẩn thiết nhất” vào mỗi kì Giáng sinh. Năm 1960, việc mô tả một bi kịch cá nhân kèm theo đó là lời kêu gọi liên quan đến đại đa số các trường hợp về nhu cầu của những người bị đổ quỵ vì bệnh tật. Nếu có sự chăm sóc y tế tương ứng, thì việc từ thiện này là không cần thiết.

Ngày nay đang tồn tại cuộc tranh cãi về những trung tâm chăm sóc y tế cho người già. Thực sự, họ là những người đang trải qua nỗi tuyệt vọng nhất. Tuy nhiên, sẽ cực kì sai lầm khi cho rằng trách nhiệm của xã hội phải bắt đầu với những người tuổi 65 này. Như chúng tôi đã một vài lần chỉ ra, ốm đau của người lớn tuổi thường là di sản của những năm tuổi trẻ. Một chương trình y tế toàn diện, đảm bảo chăm sóc đầy đủ cho từng người Mĩ, rõ ràng sẽ giảm bớt chi phí cho việc chăm sóc người già. Dĩ nhiên, đó chỉ là lập luận thiết thực cho một cách tiếp cận như vậy. Quan trọng hơn, một chương trình như thế sẽ tạo khả năng cho một kiểu tồn tại của chính con người cho mọi người trong xã hội.

Và cuối cùng, cần phải nhớ rằng, không một mục tiêu nào trong số những mục tiêu này có thể thực hiện được nếu sự phân biệt chủng tộc vẫn tiếp tục tồn tại ở Hoa Kì. Người da đen và các cộng đồng thiểu số khác chỉ chiếm 25% số người nghèo, tuy nhiên sự suy thoái của họ là nhân tố quan trọng trong việc duy trì toàn bộ nền văn hóa nghèo khó. Chừng nào vẫn còn tồn tại cái kho dự trữ lao động da đen rẻ mạt thì sẽ còn tồn tại phương diện giữ lại những người da trắng nghèo. Theo nghĩa này, luật pháp về quyền dân sự là phần tuyệt đối căn bản trong bất kì cuộc chiến nào nhằm chấm dứt sự nghèo khó tại Hoa Kì.

Tóm lại, các điều khoản về phúc lợi của xã hội Mĩ giờ đây đang giúp cho 2/3 tầng lớp trên phải được mở rộng ra cho người nghèo. Điều này có thể thực hiện được nếu những người Mĩ khác được khuyến khích nắm lấy những cơ hội thuận lợi phía trước họ, nếu họ được chào mời vào xã hội đó. Điều này có thể thực hiện được nếu có một chương trình toàn diện tấn công vào văn hóa nghèo khó ở mọi mặt của nó.

Nhưng ai sẽ là người tiến hành một cuộc chiến này?

Chỉ có một cơ chế duy nhất trong xã hội có khả năng đóng vai trò thủ tiêu nghèo khó. Đó là chính phủ liên bang. Khi nói như vậy, tôi không hề vui mừng, vì sự tập trung hóa có thể dẫn đến một chương trình bâng quơ, không vì ai và quan liêu, một chương trình như vậy sẽ thiếu đi chất con người vốn rất thiết yếu trong cách tiếp cận với người nghèo. Nói như vậy, tôi chỉ nhấn mạnh đến những thực tế của đời sống chính trị và xã hội ở Mĩ.

Ngày nay, các thành phố không có khả năng giải quyết được vấn đề đói nghèo và ngày càng tỏ ra thiếu khả năng hơn. Khi tầng lớp trung lưu chạy khỏi khu trung tâm đô thị, khi các ngành công nghiệp không còn tập trung, thì thuế của các thành phố lớn ở Mĩ sẽ hạn hẹp lại. Trong khi đó, các vấn đề xã hội và kinh tế mà thành phố phải giải quyết lại tăng lên. Vì thế, không có một thành phố lớn nào của Hoa Kì ngày nay có thể đơn độc tấn công vào nghèo khó. Ngược lại, chi phí cao cho nghèo khó đang kéo các thành phố đi xuống.

Chính quyền của các bang ở đất nước này đều có những đặc điểm chính trị riêng, làm cho nó không có khả năng giải quyết vấn đề nghèo khó. Ở hầu hết các vùng, chính quyền bị khống chế bởi những yếu tố nông thôn bảo thủ. Ở những bang có lượng dân số công nghiệp lớn, thì sự gian lận trong bầu cử khiến cho các lực lượng bảo thủ nông thôn giành được hẳn hai hoặc ba phiếu tính theo đầu người. Cho nên chính cơ quan lập pháp của những bang này thường rút tiền của những vùng có khó khăn hơn là đóng góp vào đó. Cho nên chính chính quyền các bang bị mang tiếng là ngả theo hướng cẩn trọng, với đường lối kinh tế bòn vét từng đồng và thờ ơ với cảnh ngộ của hàng triệu người dân đô thị.

Các tổ chức tư nhân khác nhau của xã hội thì đơn giản là không đủ quỹ để giải quyết vấn đề nước Mĩ khác. Và thậm chí “những lợi ích phụ” mà các công đoàn đàm phán không thực sự trở thành trọng tâm của vấn đề. Trước tiên, những lợi ích này mở rộng cho những công nhân có tổ chức có được một vị thế thương lượng có sức mạnh, chứ không phải cho người nghèo. Và thứ hai, chúng thậm chí không đủ cho nhu cầu của những người được hỗ trợ.

Thật là một ý nghĩ cao quý khi cho rằng, trách nhiệm đạo đức tư nhân thể hiện qua những đóng góp từ thiện sẽ là công cụ chính trong cuộc tấn công vào nghèo khó. Vấn đề duy nhất là ở chỗ, một cách tiếp cận như vậy sẽ không thể thực hiện được.

Cho nên, trong quá trình loại trừ, không đâu bằng việc trông đợi vào Chính phủ Liên bang. Thực sự, ngay cả khi có sự lựa chọn, thì Washington sẽ đóng một vai trò quan trọng, nếu chỉ xuất phát từ nhu cầu cần có một chương trình toàn diện và một kế hoạch tầm quốc gia. Nhưng trong bất cứ trường hợp nào đều không cần tranh luận, bởi chỉ có một khả năng hiện thực duy nhất, đó là: chỉ có chính phủ liên bang mới có đủ sức mạnh để thủ tiêu nghèo khó.

Khi nói điều đó, không nhất thiết là ủng hộ sự điều khiển hoàn toàn của chính quyền trung ương trong một cuộc chiến như vậy. Không phải như vậy. Washington là nền tảng theo nghĩa kép: với tư cách là một nguồn quỹ cần thiết đáng kể để theo đuổi cuộc chiến chống lại nước Mĩ khác, và với tư cách là nơi phối hợp, lập kế hoạch và thiết lập những chuẩn mức quốc gia. Việc thực hiện chương trình thủ tiêu nghèo khó có thể được tiến hành thông qua vô số thể chế, và các thể chế này càng gần những địa phương cụ thể hơn thì càng mang lại kết quả tốt hơn. Như đã chỉ ra ở trên, có những người quản lí nhà ở, những ngành làm công việc phúc lợi, những người lập kế hoạch cho thành phố có cố gắng và tầm nhìn. Họ đang làm việc ở cấp độ địa phương, còn sự thất bại chủ yếu của họ là do thiếu kinh phí. Họ hoàn toàn đáng được tín nhiệm để thực hiện một chương trình quốc gia. Nhưng những gì mà giờ đây họ thiếu là tiền và sự ủng hộ của nhân dân Mĩ.

Chưa hề có cố gắng lập kế hoạch hay trình bày tỉ mỉ những cơ cấu và thể chế cho cuộc chiến chống nghèo khó ở Hoa Kì. Có đủ thông tin cho hoạt động đó. Những tất cả là ở chỗ thiếu một ý chí chính trị.

Vì thế, vấn đề khó khăn và thiết thực về nghèo khó là một người phải trả lời câu hỏi như thế này: ý chí chính trị bắt nguồn từ đâu? Nước Mĩ khác đó đã được miêu tả không đúng một cách có hệ thống bởi Chính phủ Hoa Kì. Người ta đã không thể nói thực về nó. Người nghèo, ngay cả về mặt chính trị, luôn luôn phải là đối tượng của sự từ thiện (với ngoại lệ chủ yếu là người da đen, những người mà gần đây đã đạt được những bước tiến mạnh mẽ về mặt tổ chức).

Với tư cách là kết quả của hiện trạng này, không có một hy vọng thực tế nào cho việc thủ tiêu nghèo khó ở Hoa Kì cho đến khi xuất hiện một phong trào xã hội to lớn, một giai đoạn sáng tạo mới về chính trị. Trong những thời kì biến đổi chậm chạp hay những giai đoạn bế tắc, người nghèo luôn là những vật hy sinh tại các viện của Quốc hội. Chẳng hạn, năm 1961, công nhân giặt là là những người bị loại bỏ khỏi mức tiền công tối thiểu, coi như một phần của thỏa thuận với những người bảo thủ. Chính xác là bởi vì họ quá nghèo và bị bóc lột rất thô bạo, chẳng có ai phải sợ sự phẫn nộ của họ. Họ và những người khác từ nền văn hóa nghèo khó sẽ có được sự bảo vệ của nhà nước phúc lợi chỉ khi trên mảnh đất này có một phong trào quá năng động và quá mạnh đến mức không cần phải có những nhượng bộ.

Về vấn đề này, nếu liệt kê những kẻ thù của người nghèo thì tốt hơn là kể về những người bạn của họ.

Tất cả các lực lượng bảo thủ trong xã hội này đang tập hợp nhau chống lại những đòi hỏi của nước Mĩ khác. Các nhà tư tưởng phản đối lại việc giúp đỡ người nghèo bởi sự giúp đỡ này chỉ có thể thực hiện được bằng cách mở rộng nhà nước phúc lợi. Những người buôn bán nhỏ thì tư lợi trực tiếp trong việc duy trì thế giới kinh tế ngầm. Những cơ quan có quyền lực của các đại trang trại thì muốn tiếp tục theo đuổi một chương trình nông nghiệp trợ giúp cho người giàu và chẳng làm gì cho người nghèo.

Ngày nay miền Nam bắt đầu không ngừng chống lại nghèo khó. Trong thời kỳ thực hiện chính sách New Deal, những người dân chủ miền Nam có khuynh hướng bỏ phiếu cho các loại pháp chế xã hội khác nhau. Một trong số những người đấu tranh thẳng thắn là Burnet Maybank, thượng nghị sỹ bang Nam Carolina. Trước hết là vì tồn tại một truyền thống của miền Nam chống lại phố Wall và kinh doanh lớn; một phần thái độ thù địch của nông dân đối với đường sắt và những khu Babylon  của thành phố lớn này. Sau nữa là vì pháp chế của New Deal không tạo nên sự thách thức đối với hệ thống chia rẽ chủng tộc ở miền Nam. Nhưng trong giai đoạn hậu chiến, tình trạng này đã bắt đầu thay đổi. Khi nền công nghiệp hóa tràn vào miền Nam, xuất hiện sự đối lập về chính trị ngày càng tăng đối với những luật như Luật Lương tối thiểu, Luật Công đoàn, và những khía cạnh khác của sự thay đổi xã hội. Các nhà lãnh đạo khu vực này đã coi điều kiện trì trệ của những luật này như là một lợi thế. Họ có thể lôi kéo kinh doanh bằng những hứa hẹn về lao động giá rẻ và không có tổ chức. Họ quan tâm đến việc khai thác sự lạc hậu của chính họ.

Kết quả là mối liên minh giữa những người Dân chủ ở miền Nam và những người Cộng hòa bảo thủ ở miền Bắc được củng cố. Những người bảo thủ miền Bắc vẫn tiếp tục đối lập với bản pháp chế về quyền dân sự. Những người miền Nam thì ném những lá phiếu của họ vào cuộc chiến chống lại tiến bộ xã hội. Chính cái liên minh đầy sức mạnh này khăng khăng đòi một cái giá như vậy vào giai đoạn đầu của chính quyền Kennedy. Nhiều đề xuất có lợi cho người nghèo đã bị loại trước hết khỏi các dự thảo, còn những nhượng bộ khác sẽ đạt được trong quá trình đấu tranh lập pháp. Vì thế nghèo khó ở Hoa Kì được những lực lượng có sức mạnh chính trị và kinh tế to lớn ủng hộ.

Mặt khác, những người bạn của người nghèo là những người thuộc phong trào lao động Mĩ và những người tự do thuộc tầng lớp trung lưu. Các công đoàn trong giai đoạn hậu chiến đã mất đi rất nhiều nhiệt tâm là thứ đã làm nên đặc trưng của họ trong những năm 1930. Tuy nhiên, về vấn đề pháp chế xã hội, họ vẫn là lực lượng quần chúng hùng mạnh nhất cam kết tiến hành những thay đổi nói chung, và cải thiện tình hình cho hàng loạt người nghèo nói riêng. Về những vấn đề như nhà ở, chăm sóc y tế, tiền công tối thiểu và an ninh xã hội, phong trào lao động này đã chứng tỏ tiếng nói mạnh mẽ nhất khi tuyên bố về nguyên nhân của nghèo khó.

Tuy vậy, tầng lớp lao động và những người theo chủ nghĩa tự do vẫn bị kìm hãm bởi những phi lí trong hệ thống các đảng phái của Mĩ và đây là một trong những bất lợi lớn nhất cho nước Mĩ khác. Các thành viên công đoàn và những đồng minh tự do của họ liên minh lại trong Đảng Dân chủ của những người bảo thủ miền Nam. Một chiến thắng của Đảng Dân chủ thường chỉ đạt được nhờ việc lôi cuốn những người quan tâm đến những thay đổi xã hội. Nhưng đồng thời nó cũng mang lại cho lực lượng bảo thủ những vị trí đầy sức mạnh trong các uỷ ban của Quốc hội.

Thực sự thì phần không nhìn thấy được của nghèo khó trong đời sống Mĩ là kết quả của cơ cấu đảng phái. Vì mỗi đảng lớn bao gồm trong nó sự khác biệt lớn hơn là sự khác biệt giữa nó với các đảng khác, cho nên chính trị trong những năm 1950 và đầu những năm 1960 có đặc tính là thiếu vấn đề tranh cãi. Và ở nơi mà những vấn đề không được thảo luận thì người nghèo sẽ chẳng được biết đến một cơ hội nào. Họ chỉ có thể có lợi khi những cuộc bầu cử được thiết kế nhằm mang những thông tin mới cho họ, để thức tỉnh quốc gia, để đưa ra những thách thức và để kêu gọi hành động.

Rất có thể sẽ không có một cuộc tấn công thực sự nào vào văn hóa nghèo khó chừng nào mà tình trạng này vẫn còn tồn tại. Vì nước Mĩ khác không thể bị thủ tiêu thông qua nhượng bộ và thoả hiệp, là những thứ hầu như chắc chắn được thực hiện một cách thiệt thòi cho người nghèo. Tinh thần, tầm nhìn - những cái cần phải có để quốc gia đó có thể nhìn thấu qua bức tường của nỗi bi quan và tuyệt vọng đang vây quanh hàng triệu con người bị bần cùng hóa - không thể được tạo ra trong những hoàn cảnh như vậy.

Điều cần thiết là nếu muốn nghèo khó bị thủ tiêu thì phải có một cuộc đấu tranh chính trị, một sự tái cấu trúc hệ thống các đảng phái để có thể có một lựa chọn rõ ràng, một tâm thức mới về lí tưởng xã hội.

Trong trường hợp đó, đây là những người nghèo kì lạ nhất trong lịch sử nhân loại.

Họ tồn tại trong phạm vi cái xã hội hùng mạnh nhất và giàu có nhất mà thế giới từng biết tới. Sự nghèo khổ của họ vẫn tiếp diễn, trong khi phần chủ yếu của quốc gia đó nói về bản thân nó như là những người “giàu có” và lo lắng về chứng loạn thần kinh chức năng ở các vùng ngoại ô. Theo cách đó thì hàng chục triệu người đã trở thành vô hình. Họ bị rơi ra ngoài mọi nhìn nhận và suy nghĩ; họ không hề có tiếng nói chính trị của riêng mình.

Tuy nhiên điều đó không cần thiết. Những phương tiện để thực hiện cái mơ ước lâu đời này đang trong tầm tay: Giờ đây nghèo khó có thể được thủ tiêu. Chúng ta sẽ lờ đi cái quốc gia kém phát triển này giữa chúng ta trong bao lâu? Chúng ta sẽ tìm kiếm con đường khác trong khi những thế hệ sau chúng ta sẽ phải chịu đựng đến bao giờ? Bao giờ?

Phụ lục. Các định nghĩa

Khi tôi bắt đầu nghiên cứu về văn hóa nghèo khó ở Mĩ, tôi đã viết một bài cho tạp chí Commentary. Bài báo đang được in thử thì tôi nhận được một cú điện thoại của một trong những biên tập viên ở đó. Ông ta nói, có một người nào đó vừa tình cờ bắt gặp một bài phân tích trong tạp chí Fortune đưa ra một bức tranh lạc quan hơn nhiều về mẫu thu nhập ở Hoa Kì. Làm thế nào có thể như thế một khi tôi đã nói rằng, có 50 triệu hoặc lớn hơn nữa người nghèo ở đất nước này?

Tôi đã đọc bài báo đó, Fortune đã sử dụng cùng một tư liệu nghiên cứu cơ bản mà tôi đã trích dẫn. Sự khác biệt là ở quan điểm. Người viết của Fortune đã tập trung vào sự phát triển của tầng lớp trung lưu trong xã hội Mĩ - những công nhân có tổ chức trong nền công nghiệp được trả công cao, những người có được lợi ích từ việc nâng cao trình độ giáo dục,... - và thực sự có được sự tăng mức sống đáng khích lệ của những người này. Tuy nhiên, trong phân tích của Fortune, tầng lớp đáy của xã hội vẫn còn đó. Thật đơn giản là những người này đã không được bình luận tới.

Người viết của Fortune đã và đang tìm kiếm sự cải thiện trong xã hội Mĩ, ông ta cũng đã xác định được phạm vi tiến bộ thực sự của nó. Trong cuốn sách này, điều đó cũng đã được thẳng thắn nêu ra. Tôi cũng đang tìm kiếm sự thụt lùi và trì trệ. Trong xã hội Mĩ, những người đang ngoi lên giữa thế giới là những người có đủ linh mục ban thánh thể và người ghi chép biên niên sử; họ là chủ đề cho những lời khẳng định tự hào. Tuy nhiên, những người từng bị bỏ rơi khỏi sự tiến bộ, trong một thời gian quá lâu, đã bị lãng quên.

Nếu như sự lí giải của tôi có ảm đạm và nhẫn tâm, và thậm chí hơi cường điệu một chút thì điều đó cũng là có chủ đích. Điểm xuất phát mang tính đạo đức của tôi là ý thức về sự xúc phạm, là cảm giác rằng vấn đề rõ ràng hiện đang tồn tại của người nghèo tồi tệ đến mức tốt hơn là nên mô tả nó với giọng điệu u ám hơn là đánh giá thấp nó. Sẽ không có ai bị tổn thương nếu hiện trạng này được nhìn từ quan điểm bi quan nhất, nhưng một quan điểm lạc quan sẽ dẫn đến sự tự mãn và sự tồn tại dai dẳng của nước Mĩ khác.

Điều này không có nghĩa là những con số thống kê trong cuốn sách này đã được bịa ra hay diễn giải một các sai lạc. Chúng được lấy từ các nguồn của Chính phủ và được xác nhận trong hầu hết các trường hợp theo kinh nghiệm của riêng bản thân tôi khi thâm nhập vào đường phố của những khu nhà ổ chuột và nói chuyện với những người dân ở đấy, hoặc khi tôi tới thăm những cánh đồng nắng như thiêu như đốt của những người di cư ở California. Tuy nhiên, vẫn tồn tại những lĩnh vực có thể hiểu được và có thể biện bác, mà ở đó những cắt nghĩa và quan điểm đưa ra lại làm nảy sinh những kết luận khác.

Chẳng hạn như trong nghiên cứu của thượng nghị sĩ Robert Lampman, tác giả cho rằng, việc tính những người có thu nhập thấp ở Hoa Kì có thể “xếp một cách hợp lí” ở khoảng giữa 16% và 36% dân số. Theo tỉ lệ phần trăm đã nêu thì sự khác biệt liên quan đến những mức xác định này dường như không quá lớn. Tuy nhiên, nếu ai đó chuyển dịch biểu đồ này thành số lượng người thì sự không nhất quán là rất lớn và rõ ràng: biểu đồ cao có tới 36 triệu người nhiều hơn là biểu đồ thấp.

Hơn thế nữa, việc lựa chọn biểu đồ sẽ xác định bức tranh về loại người làm nên văn hóa nghèo khó. Ranh giới phân định ngưỡng nghèo càng thấp thì càng có ít số gia đình lớn nằm trong ngưỡng đó và số người có tuổi sẽ chiếm một tỉ lệ phần trăm cao. Điều này rõ ràng là rất quan trọng, bởi vì ít nhất một kết luận của công trình nghiên cứu nghèo khó phải chỉ ra được việc nước Mĩ cần có sự trợ giúp đặc biệt với những nhóm người này.

Trong phần phụ lục I tôi sẽ trình bày những thừa nhận về mặt thống kê và những lí giải cơ bản được nhấn mạnh ở phần còn lại của cuốn sách. Trong một cuộc thảo luận như vậy chắc chắn nó sẽ có sự pha trộn những vấn đề có tính kĩ thuật, thô thiển và khô khan. Không nên che đậy sự thực cốt yếu này là những con số này đại diện cho người dân, và rằng bất kì khuynh hướng nào muốn nói bớt đi về nó thì đều là tỏ ý chấp thuận một cách khôn khéo để chịu đựng.

Tôi đã đi theo hai nguyên tắc: trung thực và khách quan hết sức về những con số; nói một cách xúc động nhân danh nhân loại chung vì những con người trong văn hóa nghèo khó. Nếu một nhà thống kê học nào đó có tìm thấy một lỗi nào trong tiếp cận chuyên môn, nếu anh ta có thể nói như vậy, có ít hơn 10 triệu người nghèo, điều đó thực sự không quan trọng. Đưa ra hay lấy đi 10 triệu người Mĩ nghèo là một trong những bê bối lớn nhất về một xã hội vốn có khả năng chu cấp một cuộc sống tươm tất cho mọi người: đàn ông, phụ nữ và trẻ em.

I

Vào thế ki XIX, những người bảo thủ ở Anh đã từng phản đối công cuộc cải tổ trên đất đai của họ, điều cho phép người công nhân Anh thời kì đó có tuổi thọ dài hơn cả một quý tộc thời Trung cổ.

Điều này muốn nói rằng, một định nghĩa về nghèo khó, trong chừng mực có thể đánh giá được, là một vấn đề còn tùy thuộc về mặt lịch sử. Thực sự, nếu một người muốn đùa giỡn với những con số sẽ có thể chứng minh rằng không có người nghèo ở Hoa Kì, hay ít nhất chỉ có một ít người mà khó khăn của họ cũng nghiêm trọng như đa số người ở Hồng Kông. Có tình trạng chết đói trong xã hội Mĩ, nhưng nó không phải là vấn đề xã hội phổ biến như ở một số quốc gia mới giành được độc lập khác. Vẫn có những người Mĩ chết trên đường phố, theo đúng nghĩa đen của nó, nhưng số này là rất nhỏ.

Cách tiếp cận trừu tượng này về nghèo khó trong đó có so sánh các thế kỉ và các xã hội khác nhau đưa lại những hậu quả rất thực tế. Đối với những người bảo thủ Anh thế kỉ XIX, đó là cách lờ đi cảnh ngộ của những người công nhân sống dưới mức những điều kiện vô nhân đạo nhất. Những người bảo thủ của thế kỉ XX sẽ bị tổn thương và chấn động sâu sắc trong một xã hội tiến bộ nếu vẫn tồn tại những tình trạng phổ biến giống như tình trạng của các thành phố Anh 100 năm trước đây. Tiêu chuẩn về cuộc sống tươm tất của chúng ta, về cái được coi là đòi hỏi của cuộc sống thực sự con người đang thay đổi và nên thay đổi.

Có hai khía cạnh của sự thay đổi này. Thứ nhất, có những xác định mới về những gì mà con người có thể đạt được, về những gì mà mức sống của một con người cần phải có. Đặc biệt, trong thời gian gần đây, điều này đã trở thành sự thật do công nghệ mở rộng hợp lí tiềm năng của con người: Nó làm cho cuộc sống có thể kéo dài hơn, khoẻ hơn và tốt hơn. Vì vậy, bằng những gì mà công nghệ mang lại, chúng ta đã có được những khát vọng cao hơn. Những người chịu đựng mức sống dưới mức độ có thể, thậm chí ngay cả khi họ sống tốt hơn cả những hiệp sĩ thời Trung cổ hay những nông dân châu Á, đều là những người nghèo.

Liên quan đến tiến bộ công nghệ là định nghĩa nghèo khó về mặt xã hội. Những người nghèo ở Mĩ không nghèo như ở Hồng Kông hay những người nghèo của thế kỉ XVI; họ nghèo ở đây và bây giờ, ngay tại chính nước Mĩ. Họ bị tước quyền sở hữu về những gì mà phần còn lại của quốc gia được hưởng thụ, về những gì mà xã hội có thể cấp cho họ nếu quốc gia đó muốn. Họ sống ở bên rìa, ở bên lề. Họ xem phim ảnh và đọc tạp chí của một nước Mĩ giàu có, và những thứ đó nói với họ rằng họ là những kẻ bị đày ải ngay trong nước.

Đối với một số người, sự mô tả về tình cảm của người nghèo dường như đi trệch khỏi sự thảo luận một định nghĩa cho nghèo khó. Tuy nhiên, nếu cuốn sách này có chỉ ra điều gì về nước Mĩ khác, thì đó là ý thức về sự loại trừ là nguồn gốc của tinh thần bi quan, của tư tưởng chủ bại là những thứ đã làm sâu sắc thêm sự loại trừ. Có được bát cơm trong một xã hội mà những người khác chỉ có một nửa bát cơm thì có thể là một dấu hiệu tốt của sự thành công và trí tuệ; nó có thể thúc đẩy một cá nhân hành động và thể hiện những tiềm năng con người của anh ta. Để có được năm bát cơm trong xã hội nơi mà đa số người có một bữa ăn tươm tất và công bằng thì đó lại là một bi kịch.

Luận điểm này có thể được diễn đạt theo một cách khác khi định nghĩa nghèo khó. Một trong những hậu quả của công nghệ mới của chúng ta là ở chỗ, chúng ta đã tạo ra những nhu cầu mới. Ngày càng có nhiều người sống thọ hơn. Vì thế họ có nhu cầu nhiều hơn. Tóm lại, nếu có tiến bộ công nghệ mà không có tiến bộ xã hội, thì hầu như tự khắc sẽ tăng lên sự cùng quẫn của con người, tăng lên sự bần cùng hóa.

Và cuối cùng, khi định nghĩa nghèo khó mọi người phải tính toán đến chi phí xã hội của sự tiến bộ. Một trong những lí do cho rằng con số thu nhập cho thấy số người nghèo có thu nhập thấp ít hơn 20 năm trước, đó là ngày nay lại có nhiều bà vợ đi làm hơn và kết quả là thu nhập của cả gia đình tăng lên. Năm 1940, 15% là bà vợ ở trong lực lượng lao động; năm 1957, con số này là 30%. Điều này có nghĩa là đã có nhiều tiền hơn và có lẽ ít nghèo khó hơn.

Tuy nhiên, sự tăng trưởng khác thường số lượng các bà vợ đi làm là cách tăng thu nhập phải trả giá đắt giá. Đó là sự trả giá bằng sự bần cùng hóa cuộc sống gia đình, bằng việc trẻ em sẽ nhận được ít sự chăm sóc hơn, ít tình yêu và sự trông nom hơn. Chẳng hạn, thực tế này có thể có vai trò đáng kể trong những vấn đề của thanh niên Mĩ. Điều đó có nghĩa là thế hệ kế tiếp, hay một phần của thế hệ đó, sẽ phải chịu tính sổ về khoản tiền phụ thêm đã thu được. Điều đó cũng có nghĩa là chúng ta đã tạo ra một sự cải thiện trong thống kê thu nhập với cái giá làm tổn thương hàng ngàn và hàng trăm ngàn trẻ em. Nếu một người có nhiều tiền hơn nhưng lại đạt được điều này bằng cách thế chấp tương lai của mình, thì ai sẽ là người nói rằng anh ta hay cô ta không còn nghèo nữa?

Thật là khó mà tập hợp tất cả những thứ không thể ước tính này lại với nhau và nặn chúng thành một định nghĩa nghèo khó ở Hoa Kì. Tuy vậy, phân tích này sẽ làm rõ hơn một số nhận định nhấn mạnh những khẳng định trong cuốn sách này.

Nghèo khó phải được xác định ở khía cạnh những người bị từ chối mức thấp nhất về sức khỏe, nhà ở, thực phẩm và giáo dục - là những thứ mà tri thức khoa học hiện nay của chúng ta coi là cần thiết cho cuộc sống như hiện nay đang có tại Hoa Kì.

Nghèo khó phải được xác định về mặt tâm lí học ở khía cạnh là những người mà vị trí của họ trong xã hội giống như những người bị lưu đày ở ngay trong nước, những người hầu như chắc chắn chấp nhận thái độ thất bại, bi quan, và vì thế bị loại ra khỏi những cơ may.

Nghèo khó phải được xác định một cách tuyệt đối rõ ràng, căn cứ theo những gì mà con người và xã hội có thể trở thành. Chừng nào nước Mĩ còn làm ít hơn tiềm năng của nó, thì quốc gia này về đại thể sẽ bị bần cùng hóa bởi điều đó. Chừng nào còn tồn tại nước Mĩ khác thì chúng ta, tất cả chúng ta, sẽ nghèo hơn vì nó.

II

Có thể cái cách đơn giản nhất để biết được số lượng người nghèo ở Mĩ là sử dụng con số thu nhập được cung cấp bởi các cơ quan khác nhau của Chính phủ.

Nếu không đặt ra những câu hỏi, cách tiếp cận này sẽ bỏ qua nhiều sự khác biệt tinh vi. Chẳng hạn, nó không cho phép sự biến đổi mang tính cá nhân: Một bà vợ nào đó là một đầu bếp có kĩ năng như thế nào? Thực phẩm của những nhóm người thiểu số là gì và chúng có giá bao nhiêu? Khi sử dụng phương pháp này, thì vấn đề rất quan trọng của việc tăng số lượng những bà vợ đi làm bị coi nhẹ. Nhưng mặc dù điều này bỏ qua chất lượng cuộc sống trong nước Mĩ khác ấy, thì sự kiểm tra thu nhập cũng cung cấp cho chúng ta một chỉ báo sơ bộ về nghèo khó ở Mĩ.

Trong những năm cuối của thập niên 1940, các nghiên cứu về thu nhập thấp của những Uỷ ban đặc biệt thuộc Quốc hội đưa ra ngưỡng nghèo là 2.000 đô la thu nhập tính bằng tiền mặt cho một gia đình ở đô thị có 4 người. Nếu điều này được cập nhật (tức là, nếu nó được bù đắp khi có những thay đổi do lạm phát, điều đã diễn ra vào những năm xen kẽ đó) thì sẽ là khoảng 2.500 đô la/năm. Tuy nhiên, vào thời gian đưa ra con số này, các tác giả khác nhau lập luận rằng, định nghĩa này đã đặt thu nhập tối thiểu xuống mức quá thấp. Và bằng sự rà soát lại dựa trên giá cả của năm 1961, cuộc kiểm tra này ngầm thừa nhận rằng, không có một sự tiến bộ nào trong cả quá trình một thập niên. Tóm lại, nó bỏ quên một thực tế, đây là một thời kì khi mà các nhóm khác trong xã hội đều đi lên.

Gần đây, Robert Lampman đã sử dụng số liệu 2.500 đô la như là cơ sở của ngưỡng thu nhập thấp cho một gia đình ở đô thị có 4 người. Và Lampman thừa nhận rằng, quy mô các gia đình khác sẽ tương xứng trực tiếp với con số này; một cá nhân ở đô thị sẽ được coi là có thu nhập thấp nếu anh ta nhận được 1.157 đô la; một gia đình có 6 người sẽ được xác định là nghèo nếu thu nhập tiền mặt hằng năm của họ là 3.236 đô la,... Trên cơ sở này, Lampman đi đến kết luận rằng 19% dân số Mĩ, tức là khoảng 32 triệu người, thuộc tầng lớp có thu nhập thấp.

Trong cùng thời kỳ đó, AFL-CIO xác định cao hơn một chút về thu nhập thấp. Họ thấy rằng, 36 triệu người Mĩ sống trong những căn hộ 2 hoặc hơn 2 người có thu nhập vào năm 1958 dưới 3.000 đô la, số 5.500.000 người khác đang sống với mức thu nhập dưới 1.500 đô la (nghĩa là ít hơn 29 đô la/tuần trước khi đánh thuế). Vì vậy, các nhà thống kê của AFL-CIO đã tranh luận rằng, có 41 triệu người Mĩ - chiếm 24% dân số - là những người có thu nhập có thể chứng minh là dưới tiêu chuẩn cần thiết.

Vì những đánh giá của Lampman và AFL-CIO, Cục Thống kê Lao động đã cung cấp một báo cáo chỉ ra rằng, cả hai nghiên cứu này đều có khuynh hướng đánh giá thấp vấn đề. Qua nghiên cứu của mình, Lampman thừa nhận rằng, một ngân sách “phù hợp” cho một gia đình đô thị có 4 người theo điều kiện của Cục Thống kê Lao động đúng là quá 4.000 đô la/năm. AFL-CIO đã có một con số tương tự chốt ở 4.800 đô la/năm.

Tuy nhiên, cả hai tính toán này đều dựa trên cơ sở một cách tiếp cận đối với “sự phù hợp” do Chính phủ đưa ra vào cuối những năm 1950 (và đã được điều chỉnh, không có một thay đổi nào về những khái niệm cơ bản, vì giá cả đã tăng lên trong những năm xen kẽ đó). Gần đây hơn nữa, Cục Thống kê Lao động đã đưa ra một ngân sách mới cho một gia đình đô thị có 4 người. Nó thay đổi từ 5.370 đô la ở thành phố Houston đến 6.567 đô la ở Chicago, với Washington D.C., gần với mức trung bình là 6.147 đô la. Theo Chính phủ, những con số này xác định một ngân sách trên mức “duy trì tối thiểu” và dưới mức “xa xỉ”. Nó được coi là “khiêm tốn nhưng phù hợp”, mặc dù ở “dưới mức hưởng thụ trung bình của những gia đình Mĩ”.

Ngân sách này là một cố gắng quan trọng trong việc xác định những nhu cầu về thu nhập và đáng đi vào chi tiết một chút trước khi cố gắng đưa ra một định nghĩa về nghèo khó. Gia đình có 4 người trong những biểu đồ của Chính phủ thừa nhận một ông chồng 38 tuổi có việc làm, một bà vợ không có việc làm bên ngoài, một cô con gái 8 tuổi và một cậu con trai 13 tuổi. Gia đình sống trong một căn hộ cho thuê ở một thành phố lớn hoặc vùng ngoại ô. Ngân sách này dựa trên giá cả vào mùa thu năm 1959.

Đây là một số ví dụ điển hình về các khoản mục tài chính khi chúng được tính toán ở Washington D.C. (thành phố gần với mức trung bình nhất): phân phối tổng cộng cho thực phẩm là 1.628 đô la, với 1.447 đô la dành cho bữa ăn ở nhà và 181 đô la cho bữa ăn bên ngoài, thuê nhà là 1.226 đô la, người vợ chi tiêu 160 đô la cho quần áo trong năm. Rõ ràng, đây không phải là một ngân sách cho một cuộc sống lịch sự đã được miêu tả bởi những tạp chí của Mĩ. Theo những điều kiện đương đại, nó không phải là sự nghèo khó hay bất cứ cái gì giống như vậy. Nhưng một gia đình như thế sẽ phải đối mặt với một cuộc khủng hoảng trầm trọng khi xảy ra đau ốm kéo dài hay thất nghiệp dai dẳng đối với người chủ gia đình.

Một nhân tố quan trọng khác trong ngân sách của Cục Thống kê Lao động là cách mà nó tính toán chi phí để duy trì những gia đình nhỏ hơn hoặc lớn hơn 4 người. Ngân sách cho gia đình 2 người, chẳng hạn, thì hơn 60% một chút so với ngân sách của gia đình có 4 người.

Trên cơ sở này, nếu xấp xỉ 1/2 ngân sách này thì được coi là có mức thu nhập thấp hay là nghèo (khi tiến hành tất cả những điều chỉnh cho những gia đình nhỏ hơn, cho những người có thu nhập thấp, cho chi phí thấp hơn, và thực phẩm được trồng trong trang trại), nếu mức đó được xác định khoảng giữa 3.000 đô la và 3.500 đô la cho một gia đình đô thị có 4 người, thì văn hóa nghèo khó về sơ bộ sẽ được xác định ở Hoa Kì gồm khoảng 50 triệu người (khi sử dụng những con số của Lampman, và lấy 4.000 đô la làm ngưỡng giới hạn, mức đỉnh mà ông coi là sự đánh giá “hợp lí” về thu nhập thấp, theo mức đó thì có 60 triệu người).

Không có gì liên quan đến một cuộc tranh cãi bất tận về điểm chính xác để một gia đình trở nên bần cùng hóa. Đánh giá của Lampman về 32 triệu người nghèo có thể được coi là sự xác định tối thiểu, con số 41 triệu của AFL-CIO sẽ là một xác định vô cùng hợp lí, theo quan điểm của Cục Thống kê Lao động thì tổng số 50 triệu người Mĩ nghèo khó sẽ phản ánh báo cáo gần đây nhất của chúng ta về mức sống.

Tóm lại, người nghèo Mĩ chiếm khoảng giữa 20 và 25% dân số. Họ hưởng nhà cửa, y tế, thực phẩm và cơ hội không thỏa đáng. Theo quan điểm của tôi, họ chiếm số lượng khoảng giữa 40 triệu và 50 triệu người.

Tuy nhiên, điều quan trọng không phải là quá cẩn thận. Hoàn toàn có thể là những con số này sẽ cần phải xem xét lại. Trong thống kê của Bộ Thương mại, một trong những nhân tố nổi bật là cách thức số lượng những người có thu nhập thấp thay đổi theo tình hình suy thoái hay hưng thịnh. Chẳng hạn, vào năm 1947, Bộ Thương mại đánh giá 34% số đơn vị gia đình có thu nhập dưới 3.000 đô la tính theo giá trị đô la năm 1961. Vào năm 1949, năm suy thoái, tỉ lệ lên tới 36% gia đình có thu nhập dưới 3.000 đô la (đô la năm 1961). Năm 1950, năm thịnh vượng, tỉ lệ rơi xuống 33% trong tổng số. Mẫu này tiếp tục như thế suốt những năm 1950.

Bởi vậy, khi sử dụng những tỉ lệ phần trăm và những con số này, người ta phải hiểu rằng chúng thể hiện những điều kiện của một thời gian và không gian nhất định. Trong trường hợp này, chúng mô tả một thời kì suy thoái nhẹ và thịnh vượng trở lại. (Những con số hiện nay, năm 1961, đề cập đến thời kì những năm cuối 1950). Hướng đi của những con số thống kê về nghèo khó trong tương lai phụ thuộc một phần vào điều kiện kinh tế chung ở Hoa Kì. Những người Mĩ khác không tự nhiên chia sẻ những lợi lộc của thời kì tốt đẹp, bởi vì họ có xu hướng đứng ngoài sự tiến bộ, nhưng họ sẽ tự nhiên chia sẻ những thất bát của thời kì tồi tệ. Hàng triệu người sống vừa đúng trên ngưỡng nghèo. Sự đình đốn, suy thoái ngắn, hay thậm chí mức thất nghiệp tiếp tục tăng cao trong thời kỳ thịnh vượng sẽ đòi hỏi phải xem xét lại kĩ càng hơn nữa tất cả những con số trên trong chương này.

Cho đến nay, hầu hết phân tích này dựa trên cơ sở cố gắng phát hiện mức sống tối thiểu đời sống dưới đáy xã hội Mĩ và xác định xem có bao nhiêu người sống dưới ngưỡng này. Nếu ai đó đi tiếp sang một vấn đề liên quan là “Mô hình phân phối thu nhập nói chung ở Hoa Kì đang thay đổi như thế nào?”, thì kết quả thậm chí sẽ còn gây kinh ngạc hơn. Bảng dưới đây là sự minh họa rõ rệt về những gì đã xảy ra. (Nó được lấy trong xuất bản phẩm của AFL - CIO, từ những con số của Bộ Thương mại).

Làm thế nào chúng ta cắt nghĩa được tỉ lệ phần trăm này? Vào năm 1958, 1/5 số gia đình thu nhập thấp nhất ở Hoa Kì chiếm 4,7% tổng thu nhập, và 1/5 số cao nhất, những gia đình có thu nhập hàng đầu, chiếm 45,5%. Nhưng điều quan trọng hơn là sự so sánh không thể tưởng tượng nổi này lại chỉ ra phương hướng phân phối thu nhập của người Mĩ trong thời kì này. Giữa năm 1935 - 1936 và 1944, người nghèo (những người có thu nhập thấp nhất, sống trong văn hóa nghèo khó) đã tăng phần thu nhập của họ từ 4,1% lên 4,9%. Đã có bước tiến hết sức chậm chạp theo hướng cải thiện vị trí liên quan của những công dân thiếu thốn nhất ở Hoa Kì. Nhưng trong giai đoạn hậu chiến, khuynh hướng này bị đảo ngược. Vào năm 1958, người nghèo có phần thu nhập ít hơn so với năm 1944.

Thực sự thì biểu đồ này là một trong những chìa khóa thống kê sự vô hình của nghèo khó ở Hoa Kì. Nhóm thứ 3, thứ 4 và cao nhất là những nhóm những người được giáo dục ở bậc đại học, những người năng động hơn về chính trị, họ là nhà văn, nhà biên tập,... Ở mức độ trung bình đã có một bước tiến vững vàng, và kinh nghiệm chung là lạc quan và tiến bộ. Ở trên đỉnh của nó đã xuất hiện một sự suy giảm, nhưng phải đặt trong một bối cảnh cụ thể. Giữa năm 1944 và 1958, mức tăng thu nhập trung bình thực tế của 1/5 số người nghèo nhất ở Mĩ là 80 đô la; trong khi tốp đầu là 5% (với thu nhập trung bình năm 1958 là 25.280 đô la), tăng 1.900 đô la. Tóm lại, ngay cả khi số phần trăm của tốp đầu cho thấy sự suy giảm nhẹ (như sẽ thấy, liệu điều này có thực không), điều trải nghiệm này hầu như không phải là điều gây khó chịu.

Nếu những con số này gây sửng sốt, cần tiến hành thẩm định hơn nữa để tăng cường hiệu quả của chúng. Hầu hết những con số thống kê này đều dựa trên những báo cáo của Chính phủ, là những thứ được trình bày dè dặt một cách có hệ thống về sự giàu có của người giàu. Không có một ác ý nào trong việc trình bày thực tế này. Đó đơn giản là kết quả về khả năng của những gia đình và cá nhân có thu nhập hàng đầu muốn giấu thu nhập để tránh thuế thu nhập. Điều này có thể được thực hiện qua việc tận dụng những khoản chi phí hoang phí (một phần của mức sống nhưng không phải của con số thu nhập), thông qua giao dịch cổ phiếu là thứ không nằm trong tính toán của Bộ Thương mại, v.v..

Thật ngạc nhiên đối với một vài người khi thấy rằng, nhìn chung, thuế chống lại người nghèo. Theo một nghiên cứu năm 1960 của Cục Thuế, 28,3% thu nhập gia đình dưới 2.000 đô la được trả cho liên bang, cho bang và chính quyền địa phương, trong khi những gia đình kiếm được nhiều hơn từ 5 đến 7 lần lại chỉ phải trả 24% thu nhập của họ cho các chính quyền công cộng. (Một trong những lí do của vấn đề này là việc sử dụng rộng rãi thuế đánh vào tài sản và thuế đánh vào một số mặt ở cấp độ bang hay thành phố. Những thứ thuế này nếu bổ “đều” lên tất cả thì vẫn lấy đi một tỉ lệ phần trăm lớn hơn nhiều của người nghèo).

Vì vậy, nói một cách khiêm tốn nhất và không sửa chữa báo cáo sai lầm có hệ thống mức thu nhập cao, thì người nghèo vẫn có vị trí tương đối tồi tệ hơn trong xã hội Mĩ ngày nay so với một thập niên rưỡi trước đây. Khi công nghệ bùng nổ thì việc chia sẻ sự giàu có của họ lại bị giảm xuống; sự tham dự của họ vào suy thoái và sự cùng khổ của họ lại tăng lên.

III

Bản sắc của những nhóm người quan trọng trong nước Mĩ khác đã được làm rõ trong những chương trước. Những tiểu văn hóa chính của nghèo khó chính là nhóm người cao tuổi, nhóm các dân tộc thiểu số, những công nhân nông nghiệp và những người bị loại khỏi nền công nghiệp.

Vậy tỉ lệ những người này trong thế giới người nghèo là bao nhiêu?

Câu chuyện hoang đường hiện nay của chúng ta có hai cách chủ yếu để diễn giải ngay lập tức về tầm quan trọng của nghèo khó trong xã hội Mĩ. Một mặt, người ta nói về “những cái túi” của nghèo khó, một lập luận đã được giải quyết. Mặt khác, có một lí thuyết lạ lùng nhất nói rằng, người nghèo là ở nông thôn và không phải là người da trắng. Đây chắc chắn là do không may mắn, tuy nhiên, điều đó có nghĩa là nghèo khó là một cái gì đó nằm ở bên rìa của quốc gia, rằng nó gắn liền với những vùng lạc hậu, và rằng nó hoàn toàn có thể được xóa bỏ nhờ vào tiến bộ công nghệ. (Ở Australia, như tôi đã nói, đã từng có thói quen phát triển thu nhập và thống kê mức sống bằng việc bỏ qua những người thổ dân. Người nghèo gốc Phi và người nghèo nông thôn thường phải chịu cùng kiểu cư xử như vậy ở đất nước này).

Tuy nhiên, sự thực đi ngược lại quan niệm cho rằng nghèo khó ở Mĩ cơ bản là người da màu và người ở nông thôn.

Trong nghiên cứu của Robert Lampman có đánh giá về tổng dân số có thu nhập thấp là 32 triệu người. Một trong những hậu quả từ việc xác định của Lampman, như bản thân ông lưu ý, là ở chỗ nó loại trừ một số lượng đáng kể những đơn vị gia đình lớn là những đơn vị nằm ngay phía bên kia ranh giới phân định của ông. Cứ cho là ông có đánh giá thấp trong việc xác định nghèo khó và do đó có sự bóp méo kết quả, thì công trình của Lampman rất có ích trong việc xác định tỉ lệ các nhóm khác nhau trong văn hóa nghèo khó.

Trong nhóm dân số 32 triệu người bần cùng hóa của Lampman, thì 8 triệu người ở độ tuổi 60 hoặc già hơn; 6.400.000 là người da màu; 8 triệu người theo đơn vị tiêu dùng do phụ nữ đứng đầu; 21 triệu người là trong những đơn vị đứng đầu bởi những người có học vấn lớp 8 hoặc thấp hơn. Rõ ràng là những con số này chồng chéo lên nhau, vì một trong những sự việc đơn lẻ quan trọng nhất về văn hóa nghèo khó là ở chỗ, nó có khuynh hướng dồn nhóm những người khốn khổ lại với nhau.

Lampman nhận thấy rằng, 70% dân số có thu nhập thấp có một hoặc nhiều đặc tính có khuynh hướng đẩy họ xuống. (Trong dân số chung, thì con số này là 50% có một hoặc nhiều hơn những đặc tính làm bất lực này). Do đó, thông thường có thể tìm thấy một người là nạn nhân của cả một chuỗi những bất lợi: một người da đen, đối mặt với sự phân biệt nghề nghiệp, với trình độ giáo dục thấp, và sống trong một hộ gia đình do phụ nữ làm chủ thì sẽ là một hình ảnh điển hình trong khu da đen.

Một trong những đặc tính làm bất lực được Lampman lưu ý là tuổi tác. Tuy nhiên, ở đây cần có sự sàng lọc từ ngữ để diễn đạt. Về mặt thống kê mà nói, “tuổi tác” ở Mĩ giờ đây được cho là khi bắt đầu vào tuổi 65. Tuy vậy, như trong chương về những công nhân phải dời chỗ và những vùng trì trệ chỉ rõ, giới hạn thực sự trong những tình huống này thì trẻ hơn nhiều. Tuổi tác về mặt kinh tế trong nền công nghiệp được xác định nằm ở khoảng giữa tuổi 40 và 50; có nghĩa là, nếu một công nhân khoảng giữa 40-50 tuổi thì bị sa thải, cơ hội tìm việc mới với mức lương cũ là không có, bất chấp kĩ năng của anh ta như thế nào; nếu anh ta không có kĩ năng hoặc ít kĩ năng (hoặc nếu kĩ năng của anh ta đã lạc hậu với công nghệ) thì khả năng tìm được công việc có thể so sánh được của anh ta là rất ít.

Đây là một ví dụ về những thực tế sinh học được đặt liên quan với các tiêu chuẩn xã hội như thế nào. Bởi vì song song với sự phân biệt chống lại công nhân lao động chân tay 40 tuổi hay già hơn là những kinh nghiệm tâm lí kinh khủng về sự chối bỏ và thất bại. Nếu, dường như tình hình là thế, vấn đề này trầm trọng hơn trong giai đoạn trước mắt, thì có thể sẽ cần phải điều chỉnh lại việc xác định thực sự những gì cấu thành tuổi tác ở Mĩ.

Ở đầu kia của nấc thang tuổi tác, Lampman đưa ra một kết luận quan trọng như sau: trẻ em chiếm số phần trăm đáng kể trong văn hóa nghèo khó hơn là người già. Trong số 32 triệu người thu nhập thấp có 8 triệu người trên độ tuổi 65 - và 11 triệu người dưới 18 tuổi. Như vậy, người trẻ tuổi chiếm 1/3 tổng số. (Và một lần nữa hẳn phải nhấn mạnh rằng, tôi coi định nghĩa của Lampman là thể hiện sự đánh giá thấp nhất).

Thực tế này mang một ý nghĩa rất to lớn. Trong số những người già, như đã lưu ý trong chương trước, có nhiều người đã trở thành nghèo khó sau khi đã có cuộc sống khá giả lúc còn làm việc được. Đó là một dạng bi kịch đặc biệt mà quốc gia đã tạo nên bằng việc nâng cao đời sống nhưng lại không cung cấp phương tiện để duy trì sự khá giả của nó. Tuy nhiên, với con cái của những người nghèo, vẫn có một quá trình khác đang diễn ra: có thể chúng sẽ trở thành cha mẹ của thế hệ tiếp theo của nền văn hóa nghèo khó.

Như Lampman đánh giá, “một số lượng đáng kể những người trẻ tuổi đang bắt đầu cuộc sống trong điều kiện ’ế thừa sự nghèo khó’". Ngày nay, như tôi đã lập luận ở một chỗ khác trong cuốn sách này, sự thực này có thể mang một ý nghĩa lớn hơn nhiều so với thời kì lịch sử trước đây của quốc gia này. Đặc tính của nghèo khó đã thay đổi và nó đã trở nên nguy hại hơn đối với lớp trẻ. Nó không còn gắn với những nhóm nhập cư có khát vọng cao; ngày nay nó được đồng nhất với những người mà kinh nghiệm xã hội của họ làm cho họ ngày càng khó khăn hơn trong việc mở đường vào xã hội lớn hơn. Đồng thời, những đòi hỏi về giáo dục của nền kinh tế cũng đang tăng lên.

Hàng triệu trẻ em nghèo đang phải học ở những ngôi trường tồi tàn nhất. Ngay cả khi chúng có được cơ hội giáo dục, chúng cũng tới từ những gia đình có quan điểm thấp về giáo dục và khuyến khích bỏ học hợp pháp càng sớm càng tốt.

Vì thế, quốc gia này đang bắt đầu những năm 1960 với một vấn đề nguy hiểm nhất: Sự tập trung số lượng lớn những người trẻ tuổi trong văn hóa nghèo khó và nếu họ không nhận được sự giúp đỡ ngay lập tức thì họ sẽ trở thành nguồn phát sinh một kiểu đói nghèo cha truyền con nối mới đối với xã hội Mĩ. Nếu phân tích này là đúng thì cái vòng luẩn quẩn của văn hóa nghèo khó, nếu có, sẽ trở nên sâu sắc hơn, và khó giải quyết hơn bởi nó ngày càng liên quan đến rủi ro dòng dõi.

Bất luận thế nào nghèo khó ở Hoa Kì cũng không chỉ là hiện tượng của những người da màu, hay chỉ giới hạn ở nông thôn. Người da màu chiếm 25% dân số của nước Mĩ khác (có nghĩa là, gấp đôi số phần trăm của họ trong toàn quốc); người nghèo ở nông thôn thậm chí là phần ít hơn trong tổng số (có sự chồng chéo bởi những người da đen nghèo ở nông thôn là nhóm quan trọng). Cái lí thuyết không hiểu sao lại tìm thấy sự an ủi trong ý tưởng về sự nghèo khó “bên lề” không thể đứng vững trước những thực tế này.

Trong một chương trước đã đưa tài liệu về những bi kịch sức khỏe đặc biệt của tuổi già. Tuy nhiên, điều quan trọng là hiểu được rằng, ốm đau là sự mất khả năng nói chung của mọi người trong nền văn hóa nghèo khó của cả người trẻ và người già. Lần đầu tiên tôi lưu ý điều này khi bệnh cúm châu Á hoành hành ở New York vào những năm 1950. Báo chí cho rằng, bệnh dịch này đánh vào tầng đáy giai cấp xã hội, tức là, những khu vực như Harlem và khu Lower East Side, nơi mà mọi người bị dồn vào sống cùng nhau trong một không gian thiếu vệ sinh, thì nguy cơ mắc bệnh cao sẽ hơn nhiều so với những vùng lân cận có điều kiện sống khá hơn.

Đây chỉ là một phần nhỏ trong những thống kê từ cuộc điều tra sức khỏe toàn quốc của Hoa Kì về vấn đề người nghèo ở Mĩ trở thành những nạn nhân về mặt thể chất như thế nào.

Ở nhóm tuổi giữa 5 và 14, trẻ em trong những gia đình có thu nhập 4.000 đô la và lớn hơn có tỉ lệ đi khám răng cao gấp 3 lần trẻ em trong những gia đình có thu nhập thấp hơn.

Tỷ lệ người Mĩ hỏng răng liên quan trực tiếp đến tỉ lệ thu nhập gia đình của họ; một gia đình càng ít tiền thì dường như là sẽ hỏng răng nhiều hơn.

Ở tất cả các nhóm tuổi, số người chịu giới hạn hoạt động hay di chuyển liên quan trực tiếp đến thu nhập; giữa lứa tuổi 45 và 64 những gia đình có thu nhập dưới 2.000 đô la giới hạn di chuyển này cao hơn 6 lần so với những gia đình có thu nhập là 7.000 đô la hoặc cao hơn.

Hậu quả là người nghèo chịu cảnh mất việc nhiều hơn các nhóm khác trong xã hội: “Những gia đình có thu nhập dưới 2.000 đô la trải qua 32,4 ngày hoạt động bị hạn chế một người một năm. Con số tương ứng đối với những gia đình có thu nhập từ khoảng 2.000 - 3.999 đô la là 20,5 ngày hoạt động bị hạn chế cho một người, và với những gia đình thu nhập 4.000 đô la hoặc cao hơn là 16,5 ngày”.

Dẫn liệu vừa rồi lấy từ nghiên cứu Điều tra Sức khỏe Quốc gia trong bối cảnh giữa tháng 7/1957 và tháng 6/1958. Sau khi trích dẫn những sự việc này, bài phân tích tiếp tục: “Có thể giải thích về mối quan hệ này là ở chỗ các thành viên trong những gia đình có thu nhập thấp phải chịu những hạn chế do bệnh tật nhiều hơn bởi họ ít được sử dụng dịch vụ chăm sóc y tế, bữa ăn nghèo nàn hơn và các nhân tố khác”.

Thực tế bảo hiểm sức khỏe không cho thấy bất kì nguyên nhân nào để cho rằng, tình hình này sẽ thay đổi theo chiều hướng tốt hơn trong một tương lai gần. Điều tra Sức khoẻ Quốc gia đã nghiên cứu giai đoạn từ tháng 7 đến tháng 12 năm 1959. Vào thời điểm đó, nhóm có thu nhập dưới 1.999 đô la chiếm 15% dân số, tuy nhiên, họ chỉ chiếm 7,4 % bảo hiểm chữa bệnh, 6,6% bảo hiểm phẫu thuật và 7% bảo hiểm khám bệnh. Tương phản với điều này, nhóm có thu nhập từ 4.000 đến 6.999 đô la chiếm 35,6% dân số, nhưng chỉ chiếm 42,1% bảo hiểm chữa bệnh, 43,1% bảo hiểm phẫu thuật và 40,6% bảo hiểm khám bệnh.

Cuối cùng, một khía cạnh quan trọng khác của văn hóa nghèo khó là mang tính địa lí. Theo những con số của Bộ Thương mại, vùng Đông Bắc và khu vực miền Tây chiếm 16% những gia đình có thu nhập dưới 3.000 đô la vào năm 1959; vùng Trung Bắc chiếm 21%; khu vực phía Nam chiếm tỷ lệ cao nhất là 34%. Có một tiến bộ lớn, giữa năm 1953-1959, diễn ra tại miền Tây (số gia đình có thu nhập dưới 3.000 đô la từ 23% xuống 16%) và vùng đạt được ít tiến bộ nhất là vùng Trung Bắc, nơi số gia đình bị bần cùng hóa chỉ giảm 1% trong suốt cả 6 năm.

Khi đọc những con số này (hoặc bất kì thống kê nào liên quan đến gia đình), nên nhớ rằng: “Những cá nhân không thuộc nhóm nào” là người nghèo thì có tỉ lệ cao hơn những người sống ở đô thị và những người không liên quan đến nông nghiệp. Điều này làm cho vị trí tương đối của miền Nam gần như là sự nhục nhã khi nhìn từ những tiêu chí về nghèo khó gia đình. (Theo đánh giá của AFL-CIO, có 5.500.000 “gia đình một người” với thu nhập 1.500 đô la. Ở đây loại trừ dân số có tuổi đã được đưa vào nhà cứu tế chiếm 250.000 người).

Để kết luận, chúng ta có thể vẽ ra bức tranh thống kê sơ lược về nước Mĩ khác.

Người nghèo ở Mĩ chiếm 25% tổng dân số. Họ có số lượng khoảng chừng 40 triệu đến 50 triệu người phụ thuộc vào tiêu chí thu nhập thấp đã được chấp nhận.

Đa phần người nghèo ở Mĩ là người da trắng, mặc dù những cộng đồng thiểu số da màu phải chịu sự bần cũng hóa tập trung nhất và sâu sắc nhất trong bất cứ một nhóm đơn lẻ nào.

Con số và tỉ lệ phần trăm người nghèo đang giảm xuống có liên quan đến việc canh tác, mặc dù nghèo khó nông thôn là một trong những thành phần quan trọng nhất của văn hóa nghèo khó thì nó cũng không tạo nên cơ sở rộng lớn của văn hóa này.

Thêm vào những nhóm thiểu số người da màu, thì những nhóm chịu sự bất lợi đặc biệt là: người già, công nhân nhập cư, những người bị loại khỏi nền công nghiệp, trẻ em, gia đình do phụ nữ làm chủ, người có học vấn thấp. Những đặc tính khác nhau này của văn hóa nghèo khó có khuynh hướng hợp lại với nhau (những gia đình lớn thu được ít lợi lộc nhất trong tất cả các nhóm gia đình trong những năm gần đây, vì vậy, có nhiều trẻ em hơn trong những người nghèo).

Người nghèo ở trong cảnh ngộ này đang chịu sự bất lợi hết sức to lớn về thể chất, mắc nhiều chứng bệnh mãn tính hơn và ít có khả năng chữa trị hơn.

Các công dân của nền văn hóa nghèo khó cũng phải chịu đựng nhiều vấn đề tinh thần và tình cảm hơn bất cứ một nhóm nào khác trong xã hội Mĩ.

Những con số này không xác nhận bất cứ một lí thuyết tự mãn nào cho rằng, ngày nay nghèo khó chỉ là trong “những cái túi”, rằng đó chỉ là những người da màu và những người sống ở nông thôn,... Hơn thế, nó chỉ ra một vấn đề rất rộng lớn, là vấn đề hoàn toàn nghiêm túc bởi nó liên quan đến những người bị đặt ra ngoài sự tiến bộ và những người nhìn tiến bộ công nghệ như là một sự xáo trộn.

Tôi có thể kết luận chương này như là khi tôi đã bắt đầu nó. Đây là những con số và có lí do chính đáng để những người chân thành tranh luận các chi tiết, để khẳng định rằng một sự giải thích cụ thể là quá cao hay quá thấp. Về điểm này tôi xin bạn đọc hãy quên đi trò chơi những con số. Dù bất cứ sự đảm bảo tính chính xác đặc biệt nào thì rõ ràng là những con số thống kê này đã cho thấy một số lượng to lớn và vô lí những người đang phải chịu đau khổ ở đất nước này. Những con số đó đáng được hiểu theo nghĩa là sự lăng nhục.

Cho đến tận khi những thực tế này chưa làm cho chúng ta xấu hổ, tận khi mà chúng chưa kích thích chúng ta hành động, thì cái nước Mĩ khác ấy sẽ còn tiếp tục tồn tại, một ví dụ quái dị về sự chịu đựng không cần thiết trong cái xã hội tiến bộ nhất trên thế giới này.

Dự án 1.000.000 ebook cho thiết bị di động

Phát hành ebook: http://www.taisachhay.com

Tạo ebook: Tô Hải Triều

Ebook thực hiện dành cho những bạn chưa có điều kiện mua sách.

Nếu bạn có khả năng hãy mua sách gốc để ủng hộ tác giả, người dịch và Nhà Xuất Bản

MỤC LỤC

- Có Một Nước Mĩ Khác - Sự Nghèo Khó Ở Hoa Kỳ
- Lời mở đầu
- Lời giới thiệu
- Lời cảm ơn
- Chương 1. Mảnh đất vô hình
- I
- II
- Chương 2. Những người bị ruồng bỏ
- I
- II
- III
- IV
- Chương 3. Những cánh đồng phì nhiêu
- I
- II
- III
- IV
- V

- Chương 4. Nếu anh là người da đen, hãy đứng lại sau

- I
- II
- III
- Chương 5. Ba kiểu nghèo
- I
- II
- III
- Chương 6. Những năm tháng vàng
- I
- II
- III
- Chương 7. Tinh thần bị dằn vặt
- I
- II
- III
- IV
- V
- Chương 8. nhà ổ chuột cũ, nhà ổ chuột mới
- I
- II
- III
- Chương 9. Hai quốc gia
- I
- II
- III
- Phụ lục. Các định nghĩa
- I
- II
- III