Đời Tôi

Tự truyện của Giáo hoàng Văn học Đức

———★———

Nguyên tác

Mein Leben

Tác giả

Marcel Reich-Ranicki

Minh họa

Teofila Reich-Ranicki

Người dịch

Lê Chu Cầu

Nhà xuất bản

Thế Giới & Nhã Nam

sachmoi.net
26-07-2022

Tặng Teofila Reich-Ranicki

và Andrew Alexander Ranicki

Tác Giả

Marcel Reich-Ranicki (1920 - 2013) là nhà phê bình văn học Đức uy tín nhất nửa sau thế kỷ 20, nhận xét của ông có những ảnh hưởng đáng kể đến sự nghiệp của một nhà văn Đức.

Reich-Ranicki là soạn giả của bộ Hợp tuyển Frankfurt, tập hợp tác phẩm của khoảng 350 nhà thơ Đức, do 280 người bình giải. Ông là chủ biên của bộ sách 7 cuốn Hợp tuyển thơ trữ tình Đức, bộ 8 cuốn Hợp tuyển kịch Đức, bộ 5 cuốn Hợp tuyển tiểu luận của các tác giả Đức…

TÓM LƯỢC TIỂU SỬ TÁC GIẢ

1920: sinh ở Wloclawek (Ba Lan).

1927: học trường tiểu học tiếng Đức ở Wloclawek.

1929: đến Berlin, học trường tiểu học ở Berlin - Charlottenburg.

1930: trường trung học Werner von Siemens ở Berlin - Schöneberg.

1935: trường trung học Fichte ở Berlin - Wilmersdorf.

1938: tú tài. Không được nhận vào Đại học Berlin. Học nghề tại một hãng xuất cảng. Cuối tháng Mười bị phát vãng về Ba Lan.

1939: sau khi Warsaw bị Đức chiếm, làm phiên dịch tại Cộng đồng Do Thái.

1942: tháng Bảy, lập gia đình với Teofila, nhũ danh Langnas, để cứu bà khỏi bị đưa tới trại tập trung Treblinka.

1943: tháng Hai, cùng vợ trốn khỏi Getto.

1944: tháng Chín, được quân đội Liên Xô giải phóng. Cùng vợ tự nguyện gia nhập quân đội Ba Lan, công tác trong đơn vị kiểm duyệt quân bưu.

1945: về Warsaw, kiểm duyệt quân bưu.

1946: công tác tại Phái bộ Quân sự Ba Lan ở Berlin (từ tháng Một đến tháng Tư). Từ tháng Tư làm việc cho Mật vụ Ba Lan (tình báo đối ngoại). Gia nhập Đảng Cộng sản Ba Lan.

1947: vừa hoạt động trong lĩnh vực tình báo đối ngoại vừa trong Bộ Ngoại giao.

1948: phó lãnh sự ở Luân Đôn (lấy tên Marcel Ranicki), sau đó là lãnh sự.

1949: xin được triệu hồi (tháng Mười một). Trở về Warsaw.

1950: bị bắt, bị sa thải khỏi cơ quan tình báo và ngoại giao, bị khai trừ khỏi Đảng Cộng sản (tháng Ba), biên tập viên về văn học Đức tại nhà xuất bản của Bộ Quốc phòng Ba Lan.

1951: công bố các bài viết về văn học bằng tiếng Ba Lan.

1953: bị cấm công bố (từ tháng Ba).

1954: lệnh cấm công bố được thu hồi (tháng Mười).

1957: sang CHLB Đức lần đầu tiên.

1958: sang CHLB Đức để “nghiên cứu” (tháng Bảy), ở lại Tây Đức. Cộng tác với các tờ Frankfurte Allgemeine, Die Welt và nhiều đài phát thanh. Lần đầu tiên dự buổi họp của “Nhóm 47”.

1960 -1973: phê bình văn học cho tuần báo Die Zeit.

1964 - 1967: hướng dẫn chương trình phát thanh “Quán cà phê văn học”.

1968 -1969: giáo sư thỉnh giảng ở Washington University ở St. Louis và Middlebury College (Mỹ).

1971 - 1975: giáo sư thỉnh giảng về văn học Đức mới tại các Đại học Stockholm và Uppsala (Thụy Điển).

1973 - 1988: trưởng ban biên tập văn học tờ Frankfurte Allgemeine.

1974: giáo sư danh dự Đại học Tübingen.

1988 - 2001: dẫn chương trình truyền hình “Bộ tứ văn học” trên Đài Truyền hình Hai Đức (ZDF).

1990: giáo sư thỉnh giảng Đại học Heinrich Heine (Düsseldorf).

1991: giáo sư thỉnh giảng Đại học Karlsruhe.

2013: qua đời ngày 18 tháng Chín tại Frankfurt am Main (CHLB Đức).

Không kể huân chương bạc của Nhà nước Ba Lan (1972) vì những cống hiến của ông trong lĩnh vực tình báo, Marcel Reich-Ranicki đã được châu Âu (2004), Nhà nước CHLB Đức (2003), Hoàng gia Hà Lan (2010) cùng nhiều bang, thành phố và cơ quan truyền thông Đức trao tặng khoảng 30 huân chương và giải thưởng vì những hoạt động văn học.

Ngoài ra, Marcel Reich-Ranicki còn được tặng 9 bằng Tiến sĩ danh dự của các trường Đại học Uppsala (Thụy Điển), Đại học Utrecht (Hà Lan), Đại học Tel Aviv (Israel) và các đại học Đức: Đại học Augsburg, Đại học Otto-Friedrich ở Bamberg, Đại học Heinrich-Heine ở Düsseldorf, Đại học Ludwig-Maximilians ở Munich, Đại học Tự do Berlin, Đại học Humboldt (Berlin).

Năm 2008/2009 Truyền hình Đức đã chuyển thể quyển Đời tôi thành phim truyện.

Lời người dịch

“Con ơi, con đi đến xứ sở của văn hóa đấy nhé!”

Suốt đời Marcel Reich-Ranicki không bao giờ quên lời nhắn nhủ của cô giáo, khi cậu bé từ biệt tỉnh lẻ Wlocawek (Ba Lan) và gia đình, một thân một mình đi học ở Berlin, thủ đô nước Đức văn minh.

Bấy giờ là năm 1929 và Marcel Reich - mãi khoảng hai mươi năm sau mới thành tên kép “Reich-Ranicki” - mới chín tuổi.

Nước Đức quả thật là xứ sở của văn hóa với bao nhà tư tưởng lớn, bao nhà văn nhà thơ lớn, bao nhạc sĩ lớn: Goethe, Schiller, Heine, Lessing, Kant, Hegel, Marx, Bach, Beethoven…

Song nước Đức cũng là xứ sở của bao kẻ đã gây nên một trong những tội ác khủng khiếp nhất thế kỷ 20: tội giết 6 triệu người Do Thái, hầu hết sống ở châu Âu đã nhiều trăm năm hoặc lâu hơn, và có không ít cống hiến, thậm chí vĩ đại, cho văn minh nhân loại (mà Albert Einstein chỉ là một ví dụ).

Bốn năm sau, năm 1933, Hitler và đảng Quốc xã nắm quyền ở Đức. Cậu học trò Ba Lan gốc Do Thái Marcel Reich phải chứng kiến bầu không khí ngột ngạt đổi thay đột ngột trong trường và không thể tránh khỏi ít nhiều là nạn nhân của chính sách bài Do Thái ngay trong lớp học, nên đã quyết chí trở thành học sinh giỏi nhất lớp về môn Đức văn - chứ không phải bất kỳ môn nào khác - để các bạn học Đức cũng như các thầy giáo phải vì nể.

Cậu tiếp cận với văn hóa, đặc biệt là văn hóa Đức, không chỉ qua sách vở, mà còn qua opera, hòa nhạc, nhất là kịch. Từ đó cậu không ngừng yêu văn học Đức, bất chấp những kỳ thị, đày đọa, thậm chí tàn sát mà cậu và thân nhân cùng bao đồng bào người Do Thái đã phải hứng chịu ở Đức cũng như ở Ba Lan.

Chính nhờ vốn liếng văn học Đức (và thế giới) mà đêm đêm cậu có thể kể chuyện - khác nào tình cảnh nàng Scheherazade trong 1001 đêm - cho vợ chồng chủ nhà chứa chấp họ, nên Marcel và Tosia Reich đã may mắn sống sót sau những tháng dài trốn chui trốn nhủi.

Ít năm sau chiến tranh, trong một đất nước Ba Lan mới - vừa tiếp tục kỳ thị người Do Thái vừa thù ghét Đức - Marcel Reich-Ranicki không thể có chỗ đứng. Cuối cùng, năm 1958, cũng vì tình yêu văn học Đức, ông đã không đi Mỹ, Úc hay Israel, mà quyết tâm trở lại (Tây) Đức, nguồn gốc mọi thống khổ của ông hai thập niên trước. Với ước mơ duy nhất: được làm nhà phê bình văn học. Hành trang chỉ gồm chiếc cặp đựng những bài phê bình ông đã công bố ở Ba Lan, chiếc máy chữ lọc cọc và bộ Từ điển Ba Lan-Đức, phòng khi không được làm công việc như ý muốn thì sẽ hành nghề dịch thuật.

Nước Đức “không trải thảm đỏ đón chào” ông - một người con gốc Do Thái trở về - mà ngược lại, song ông đã trở thành nhà phê bình văn học của mấy nhật báo, tuần báo lớn nhất Cộng hòa Liên bang Đức, của nhiều đài phát thanh, để rồi cuối cùng chiếm lĩnh vị trí nhà phê bình nổi tiếng nhất ở Đức nửa sau thế kỷ 20. Biệt danh Giáo hoàng Văn học Đức của ông hoàn toàn không phải ngẫu nhiên, dù theo ông nó không chỉ thuần là ca ngợi.

“Không thể vì tình bạn mà nhận xét khác đi,” phương châm ấy của Marcel Reich-Ranicki trong việc đánh giá tác phẩm đã ảnh hưởng đến quan hệ giữa ông và không ít tác giả - nhiều người rất danh tiếng. Có trường hợp dường như không hàn gắn được. Lại có những tác giả không chỉ rủa thầm, mà còn vẽ ra viễn cảnh nhà phê bình bị chết, bị giết. Nhưng ông vẫn chọn tôn trọng sự thật - tất nhiên “sự thật” theo nhận xét của ông - và chấp nhận “sự cô đơn” của một nhà phê bình đúng nghĩa.

“Viết cho người đọc hiểu,” tránh biệt ngữ hàn lâm, là một phương châm nữa của Marcel Reich-Ranicki. Nhưng ông không chỉ “viết” mà còn “nói” cho khán thính giả hiểu - điển hình là hai chương trình “Quán cà phê văn học” truyền thanh và “Bộ tứ văn học” truyền hình mà ông dẫn. Trong thời đại ngày nay, chủ yếu hai chương trình này, chứ không phải các bài phê bình chi tiết và sâu sắc trên báo, đã khiến người xem quan tâm hơn đến việc đọc sách, nghĩa là đến văn hóa.

Thực tế đã chứng minh: trong một lần thăm dò dư luận công chúng Đức, 98% người được hỏi biết tên ông. Việc ông được tặng hơn 30 huân chương và giải thưởng, 9 bằng tiến sĩ danh dự (của 3 đại học nước ngoài và 6 đại học Đức) nói lên uy tín của Marcel Reich-Ranicki trong lĩnh vực văn học.

Đời tôi, ngoài những trang thú vị về sinh hoạt học đường ở Đức vào đầu thế kỷ 20, ngoài những trang thương tâm về cảnh ngộ của người Do Thái trong Getto Warsaw, còn giúp người đọc có được đôi nét khái quát về tình hình chính trị lẫn văn học Đức trước và sau Thế chiến II, về một số nhà văn, nhà soạn kịch nổi tiếng của Đức như Anna Seghers, Bertold Brecht, Heinrich Böll, Günter Grass, Wolfgang Koeppen, của Áo như Ingeborg Bachmann và Thomas Bernhard, của Thụy Sĩ như Max Frisch…

… Và, không kém quan trọng, một chuyện tình cảm động.

LÊ CHU CẦU

PHẦN MỘT: 1920 -1938

1

ĐÚNG RA ÔNG LÀ NGƯỜI GÌ?

Lúc ấy vào cuối tháng Mười 1958, tại một phiên họp của “Nhóm 47”* ở Großholzleute vùng Allgäu, bang Bavaria, Đông Nam Đức. Trong số những nhà văn tụ họp tại đây tôi chỉ quen biết vài người - điều này chẳng có gì lạ, vì tôi mới tái định cư được ba tháng trên nước Đức, nơi tôi đã bị nhà cầm quyền sở tại phát vãng khỏi lãnh thổ vào mùa thu năm 1938. Dẫu sao tôi cũng thấy mình lạc lõng tại phiên họp ấy, nên lúc nghỉ trưa tôi không phải không hân hoan khi một tác giả Đức tương đối trẻ, mà tôi đã có dịp trò chuyện vào mùa xuân năm trước ở Warsaw, lại gặp tôi. Tôi đâu ngờ chỉ hôm sau thôi, với giải thưởng được “Nhóm 47” trao tặng, ông nhanh chóng nổi tiếng như cồn trên thế giới.

Người đàn ông trẻ tuổi khỏe mạnh, tự tin và hơi ngang tàng này bắt chuyện với tôi. Sau vài lời trao đổi, đột nhiên tôi bị ông thúc ép vì một câu hỏi đơn giản. Từ khi tôi quay lại Đức, chưa ai hỏi tôi thẳng và tỉnh bơ như vậy. Chẳng là vì ông ta, Günter Grass* quê quán ở Danzig, muốn biết: “Đúng ra ông là người nước nào - Ba Lan, Đức hay gì?” Hai chữ “hay gì” hiển nhiên ngụ ý một khả năng thứ ba. Tôi trả lời ngay: “Tôi nửa Ba Lan, nửa Đức, và Do Thái hoàn toàn.” Grass tỏ vẻ ngạc nhiên, nhưng rõ ràng hài lòng, phải nói gần như thích thú: “Thế đủ rồi, thêm nữa chỉ làm hỏng câu nói dí dỏm này thôi.” Chính tôi cũng thấy câu mình vừa buột miệng này hay ho, song cũng chỉ là hay ho thôi. Cái công thức số học này có tác dụng thật đấy, song không chân thực, vì nó chẳng đúng tí nào. Tôi chưa từng nửa Ba Lan, chưa từng nửa Đức - và tin sẽ không bao giờ là như thế. Còn suốt đời tôi chưa hề là Do Thái hoàn toàn, ngay cả bây giờ cũng vậy.

Năm 1994, khi được mời dự loạt sinh hoạt “Nói về đất nước mình” trên sân khấu nhỏ ở Munich và đóng góp tham luận, tôi nhận lời, nhưng đã đứng trước một tình huống cá biệt và tế nhị: tôi phải bắt đầu bằng lời thú nhận mình không có gì để nói cả: không có đất nước, không có quê hương và Tổ quốc. Tôi từng là một kẻ hoàn toàn không quê hương, một gã thật sự vô Tổ quốc, còn bây giờ không phải vậy. Phải hiểu điều ấy thế nào đây?

Bố mẹ tôi chưa hề phải bận tâm về chuyện nhân thân của mmh. Tôi chắc chắn các cụ chưa hề ngẫm nghĩ, chưa hề phải ngẫm nghĩ. Bố tôi, David Reich, sinh ra ở Plozk, một thành phố Ba Lan xinh xinh bên dòng sông Weichsel, phía Tây Bắc Warsaw. Vào đầu thế kỷ 19, khi còn thuộc về nước Phổ và là trung tâm cái tỉnh mà bấy giờ gọi là Đông Bắc Phổ, ở Plozk có một viên chức trẻ cấp cao, một luật gia khác thường và đa tài: E.T.A. Hoffmann. Trước đấy không lâu ông còn làm việc ở Posen, một thành phố lớn và thú vị hơn nhiều, chờ được bổ nhiệm vào một chức vụ cao hơn. Nhưng vì Hoffmann vẽ những bức biếm họa mà các cấp trên cho là đầy ác ý, nên ông bị biếm chức, nói đúng là bị đày - tới ngay Plozk.

Tôi hầu như chẳng biết gì về tổ tiên bên nội. Chắc chắn đó là lỗi tại tôi, vì bố tôi hẳn sẽ cho tôi biết tường tận, nếu tôi tỏ ra quan tâm đôi chút. Tôi chỉ biết ông nội tôi từng là một nhà buôn khấm khá, phong lưu: ông sở hữu một ngôi nhà khang trang có phòng cho thuê ở Plozk. Ông tôi không hề tiếc tiền cho việc dạy dỗ con cái. Một người chị của bố tôi trở thành nha sĩ, một người khác học thanh nhạc tại Nhạc viện Warsaw. Bà muốn trở thành ca sĩ opera, nhưng không thành công lắm, cho dù từng được xuất hiện ở Lodz trong vai Madame Butterfly. Ít lâu sau bà lập gia đình; ông bà tôi, tự hào về thành công trong nghệ thuật của cô con gái, đã cho thêu lên tư trang của bà, đặc biệt là trên các bọc chăn gối, hình những con bướm*.

Bố tôi cũng có khiếu về âm nhạc; hồi trẻ ông chơi vĩ cầm, nhưng hẳn đã bỏ từ lâu, vì thuở nhỏ tôi toàn thấy cây đàn nằm trên nóc tủ. Vì bố tôi muốn thành thương gia nên ông bà tôi cho sang Thụy Sĩ, học trường Cao đẳng Thương mại, nhưng ông sớm bỏ ngang, trở về nhà. Thế là về thương mại cũng chẳng nên cơm cháo gì, trước hết hẳn vì hồi trẻ ông đã sẵn thiếu ý chí - và rồi cũng sẽ như thế. Năm 1906, ông lấy mẹ tôi, nhũ danh Helene Auerbach, con gái của một giáo sĩ Do Thái nghèo. Trong buổi tiệc tại một khách sạn ở Posen, ban nhạc tấu lên trước hết bài ca trong vở Lohengrin, rồi hành khúc cho hôn lễ từ khúc nhạc Giấc mơ hè của Mendelssohn - với người Do Thái ở Ba Lan, ít nhất trong giới học thức, chuyện ca nhạc này chẳng có gì khác thường, đúng vậy, chỉ là nghi thức. Sau đám cưới, đôi uyên ương du lịch sang Đức - bấy giờ cả chuyện này cũng bình thường - trước hết tới Dresden, rồi Bad Kudowa.

Giả sử Günter Grass hoặc ai đó có dịp hỏi bố tôi đúng ra là người gì, hẳn bố tôi sẽ sửng sốt. Đương nhiên ông dứt khoát là người Do Thái chứ không là gì khác - hẳn ông sẽ đáp. Hẳn mẹ tôi cũng sẽ trả lời như thế. Bà lớn lên ở Đức, ở Phổ, chính xác hơn: ở vùng biên giữa Schlesien và tỉnh Posen*. Chẳng qua vì lấy chồng nên bà mới lạc bước sang Ba Lan.

Tổ tiên bên nội của mẹ tôi thảy đều là giáo sĩ Do Thái từ nhiều thế kỷ. Ta có thể biết được đủ thứ chuyện về một số vị này trong những pho sách tra cứu lớn về Do Thái, vì họ từng công bố nhiều công trình khoa học dường như được đánh giá cao thời bấy giờ. Họ nghiên cứu các vấn đề liên quan đến luật pháp hơn là thần học, chuyện bình thường thời bấy giờ, vì ngày xưa các giáo sĩ Do Thái không chỉ hành xử như tu sĩ hay thầy giáo, mà đồng thời cũng là thẩm phán.

Tuy trong năm người anh của mẹ tôi chỉ có ông cả trở thành giáo sĩ Do Thái - ông đảm trách việc này ở Elbing, rồi Göttingen và cuối cùng ở Stuttgart, cho tới khi ông di cư ra nước ngoài ngay trước Thế chiến II - ta vẫn có thể nói được rằng họ đều đã giữ vững truyền thống học hành của gia đình, độc lập và thích nghi với xã hội theo cách của họ. Ba ông trở thành luật sư, ông thứ tư cũng là luật sư, nhưng chuyên về những chuyện liên quan đến bằng phát minh, sáng chế. Tuy nhiên, họ gần như chẳng quan tâm mấy tới sự mộ đạo, trừ ông anh cả là giáo sĩ Do Thái.

Thế còn mẹ tôi? Bà cũng chẳng mảy may quan tâm tới tôn giáo nói chung, tới đạo Do Thái thì chỉ rất ít. Bất chấp nguồn gốc của bà ư? Không, chính vì nguồn gốc ấy thì đúng hơn. Tôi tin rằng qua sự quay lưng lại thật rõ ràng với thế giới tôn giáo thời trẻ của mình, bà đã phản đối gia đình lạc hậu của ông bà ngoại tôi một cách nhẹ nhàng. Còn đối với những gì liên quan đến Ba Lan thì bà hoàn toàn không quan tâm. Năm nào cũng thế, khi tôi chúc mừng sinh nhật bà vào ngày 28 tháng Tám, bà đều hỏi tôi có biết hôm ấy ngoài bà ra còn ai có sinh nhật nữa không. Tôi đoán bà thích coi việc sinh cùng ngày với Goethe là một biểu tượng. Lúc trò chuyện với tôi, bà hay trích dẫn các tác phẩm cổ điển. Khi tôi chê bai bữa ăn, liền được nghe:

Ta có thể nào giậm chân mà khiến những đạo quân

hiện ra từ lòng đất được chăng?

Chẳng lẽ một viên thiếu úy lại mọc lên từ lòng bàn tay ta nông choẻn?

Về sau, khi đọc Trinh nữ Orleans tôi mới ngạc nhiên rằng ở tác phẩm của Schiller chẳng có viên thiếu úy nào mọc lên từ lòng bàn tay nông choẻn, mà cả một cánh đồng ngũ cốc. Dù thế nào thì kho tàng những trích dẫn của mẹ tôi đều từ thơ văn Đức, những thứ người ta dạy trong trường học hồi đó, vào cuối thế kỷ 19 - trước hết là Goethe và Schiller, Heine và Uhland.

Bố tôi, ngược lại, vẫn luôn gắn bó với đạo Do Thái. Ông tin vào Chúa Trời chăng? Tôi không rõ, vì trong gia đình tôi không bao giờ đả động đến điều ấy. Song có lẽ sự hiện hữu của Chúa Trời đối với ông cũng đương nhiên như không khí để thở. Vào những lễ trọng và ngày sabbat* bố tôi luôn tới giáo đường Do Thái, ngay cả sau này, khi ở Berlin. Nhưng đó không nhất thiết là một hoạt động sùng tín. Với người Do Thái thì giáo đường không chỉ là nơi thờ phượng Chúa Trời, mà còn là chốn để gặp gỡ thân mật. Người ta gặp nhau ở đấy, có thể để cùng thưa chuyện với Chúa Trời, song dù thế nào thì cũng để chuyện vãn với người quen hoặc người có cùng suy nghĩ. Nói ngắn gọn: nhà thờ Do Thái cũng giữ vai trò của một câu lạc bộ.

Không phải tôn giáo, mà tập quán đã ảnh hưởng tới cuộc đời của bố tôi. Chủ nghĩa Zion* đã gây ấn tượng sâu đậm lên ông từ rất sớm, giống như bao người Do Thái ở Ba Lan cùng thế hệ. Ông hay kể đã từng tham dự Đại hội Thế giới lần III của những người theo Chủ nghĩa Zion, tổ chức ở Basel. Nhưng chuyện này xưa lắm rồi, tận năm 1905. Còn chuyện tham gia sau này của bố tôi vào phong trào Zion hay những hoạt động trong khuôn khổ một tổ chức thì tôi chưa hề được nghe, hẳn vì không có. Thích hành động không phải là tính của ông.

Ngược hẳn với bố tôi thạo nhiều thứ tiếng: tiếng Ba Lan, tiếng Nga, tiếng Yiddish* và - như hầu hết mọi người Do Thái học thức ở Ba Lan - dĩ nhiên cả tiếng Đức, mẹ tôi lại không rành ngôn ngữ. Cho tới cuối đời, tới ngày cuối cùng bị người ta giết ở Treblinka bằng hơi ngạt, mẹ tôi nói tiếng Đức rất hay, không chê được, nhưng tiếng Ba Lan thì sai sót và chỉ tàm tạm, dù bà ở trên đất nước này đã hàng chục năm. Mẹ tôi không nói được tiếng Yiddish; những khi bà cố gắng nói - chẳng hạn lúc đi chợ ngoài trời ở Warsaw - bà liền được nghe những người bán hàng Do Thái độ lượng mỉm cười: “Bà nòa tớ từ nước Đước.”

Tại thành phố bố mẹ tôi từng định cư, ở Wloclawek trên sông Weichsel, mẹ tôi mang tâm trạng gần như E.T.A. Hoffmann ngày trước ở Plozk không xa đấy - nghĩa là bị đi đày: Ba Lan đối với bà vẫn luôn là xa lạ. Giống như Irina Sergeyevna trong truyện “Ba chị em” của Chekhov khao khát và mơ tới Moscow, mẹ tôi khao khát tới kinh thành nọ, biểu tượng của hạnh phúc và tiến bộ trong mắt bà và nơi mọi người thân của bà đang sống: người cha đã già, em gái, bốn anh em trai và cả vài bà bạn học ngày trước. Bà khao khát Berlin.

Nhưng tạm thời mẹ tôi phải hài lòng với Wloclawek, một thành phố kỹ nghệ đang phát triển, thuộc Nga mãi tới năm 1918, nghĩa là tới khi Nhà nước Ba Lan được tái thành lập; hồi ấy biên giới Đức-Nga chạy sát đấy. Vào những năm 1920 Wloclawek có khoảng 60.000 dân, với chừng một phần tư là Do Thái. Trong số này không ít người đam mê văn hóa Đức rõ rệt. Thỉnh thoảng họ lại tới Berlin hoặc Vienna, nhất là khi cần tham vấn một chuyên gia y tế hoặc phải giải phẫu. Trong tủ sách của họ thường thấy những tác phẩm cổ điển Đức bên cạnh những tác giả lớn Ba Lan. Và đương nhiên phần lớn những người Do Thái có học thức này đọc báo Đức. Nhà chúng tôi mua dài hạn tờ Nhật báo Berlin.

Wloclawek có bốn nhà thờ Thiên Chúa giáo, một nhà thờ Tin Lành, hai giáo đường đạo Do Thái, nhiều nhà máy, trong đó có nhà máy giấy xưa và lớn nhất Ba Lan, ngoài ra còn ba rạp chiếu phim -nhưng không có nhà hát kịch và dàn nhạc nào. Thắng cảnh chính của Wloclawek từ trước tới nay vẫn là tòa thánh đường gô tích xây vào thế kỷ 14, ở đó người ta có dịp chiêm ngưỡng lăng tẩm được Veit Stoß* tạc nên. Tại tòa chủng viện ngay cạnh thánh đường này, trong số những học sinh từ năm 1489 đến 1491, có một thanh niên đến từ thành phố Thorn: đó là Nikolaus Kopernikus*.

Tôi sinh ra tại Wloclawek ngày 2 tháng Sáu 1920. Tại sao tôi được đặt tên là Marcel thì tôi chưa hề nghĩ tới. Mãi sau tôi mới biết đó hoàn toàn không phải ngẫu nhiên. Người chị hơn tôi mười ba tuổi được mẹ tôi đặt tên Genia - chỉ mẹ tôi lo những chuyện này, chứ bố tôi không. Mẹ tôi đâu ngờ đã gây nên chuyện gì. Vì ở Ba Lan Genia là tên rặt Đức. Mà sự thù ghét Đức đã có truyền thống lâu đời tại đất nước này, ít nhất cũng từ thời có dòng tu của các hiệp sĩ Đức* - người Đức lại càng không được ưa thích trong Thế chiến I và sau đó. Thành ra chị tôi thường bị nhạo báng trong trường vì cái tên Đức của chị; thật ra trong trường hợp này khó nói nguyên do nào là chính: bài Đức hay bài Do Thái.

Anh tôi, hơn tôi chín tuổi, đỡ khốn khổ hơn đôi chút. Bà mẹ hơi xa rời thực tế của tôi cũng đã đặt cho anh ấy cái tên rất Đức, Herbert, rồi lại đệm thêm tên thứ hai, một cái tên thường thấy ở người Do Thái từ hơn hai nghìn năm qua: Alexander. Lý do: tương truyền đại đế Hy Lạp Alexander đã nhân hậu với người Do Thái và ban cho họ nhiều đặc ân. Cảm ân đức này, người Do Thái hay lấy tên ông đặt cho con trai họ ngay khi ông còn sinh thời. Con trai tôi cũng tên là Andrew Alexander, nhưng hoàn toàn không liên hệ gì tới ông vua xứ Macedon, mà do tục lệ Do Thái, lấy tên của người thân đã khuất đặt cho con cái là thể hiện lòng tưởng nhớ đến họ. Thành ra con trai tôi đã đặt tên cho con gái là Carla Helen Emily - theo tên các cụ bà của cháu đã chết trong trại tập trung Treblinka.

Nghĩa là tôi được ban cho cái tên Marcel không thông dụng ở Ba Lan hồi đó. Mãi vài năm trước đây tôi mới được biết rằng ngày 2 tháng Sáu, sinh nhật tôi, lịch đạo Thiên Chúa tưởng niệm vị thánh tên Marcellus, vốn là một linh mục La Mã và đã tuẫn đạo thời hoàng đế Diocletian. Chắc chắn bố mẹ tôi không hề biết có ông thánh này. Dường như việc đặt tên cho tôi là theo đề nghị của một cô giúp việc theo đạo Thiên Chúa hoặc một cô giữ trẻ. Dù người đưa ra ý kiến này là ai thì tôi cũng không có gì để trách móc, ngược lại, tôi còn hàm ơn tới tận ngày nay, bởi tôi không hề phải chịu đau khổ vì tên của mình, ngược hẳn với chị Genia.

Thời thơ ấu, đôi khi tôi bị những đứa trẻ cùng trang lứa chế nhạo do một hoàn cảnh vớ vẩn mà đến nay tôi vẫn chưa thể quên. Lúc ấy tôi lên năm hoặc sáu tuổi. Một lần mẹ tôi ghé thăm gia đình ở Berlin, thấy khu bán quần áo trẻ con trong một cửa hiệu trưng hàng chữ “Con ngoan”. Mẹ tôi thích lắm. Chẳng cần nghĩ đến hậu quả có thể xảy ra, mẹ tôi - lại một lần nữa xa thực tế - cho thêu lên áo vét và áo khoác của tôi hàng chữ ấy bằng tiếng Ba Lan. Tôi nhanh chóng trở thành đối tượng chế nhạo của lũ trẻ, nên đã điên cuồng và ngang ngạnh phản ứng: tôi gào thét, đòi đánh đứa nào giễu cợt tôi, để chứng tỏ tôi hoàn toàn không phải “con ngoan”. Tôi liền bị đặt cho biệt hiệu “Bôn-sê-vích”. Phải chăng tính suốt đời ưa ngang ngạnh của tôi đã bắt đầu từ hồi ấy?

Một ngày nọ khi tôi vừa đủ lớn, bố tôi về nhà, lạ lùng thay lại dẫn theo một người đàn ông râu ria rậm rạp, những lọn tóc dài khác thường ‘hai bên thái dương. Ông ta mang chiếc caftan màu đen, dài như măng tô, loại y phục bình thường của những người theo đạo Do Thái chính thống. Người đàn ông ít nói khiến tôi thấy sợ hãi này sẽ là thầy giáo của tôi. Ông ta, bố tôi giải thích, sẽ dạy tôi tiếng Hebrew. Nhưng bố tôi không nói thêm được nữa, vì đúng lúc ấy mẹ tôi xuất hiện và xen vào ngay: bà dứt khoát rằng tạm thời tôi còn quá nhỏ, chưa học được. Ông thầy giáo tiu nghỉu liền được an ủi chờ mai mốt vậy rồi được tống tiễn. Bố tôi không phản đối gì. Đó là lần đầu ông định can thiệp vào việc dạy dỗ tôi, song cũng là lần cuối.

Mẹ tôi không giải thích cho tôi biết vì sao bà không hề muốn giáo dục tôi theo tinh thần đạo Do Thái. Khi tôi đến tuổi đi học, mẹ tôi quyết định tôi theo học tại trường phổ thông của đạo Tin Lành, nói tiếng Đức, khác với anh chị tôi. Phải chăng đó là sự phản kháng lại nền văn hóa Do Thái? Không, không hẳn. Mẹ tôi chỉ muốn tôi được giáo dục trong ngôn ngữ Đức.

Tuy nhiên ngay từ đầu đã gặp trở ngại nghiêm trọng: tôi đã biết quá nhiều. Nếu chỉ thế thì chẳng đến nỗi nào. Đằng này tiếc thay tôi lại biết quá ít. Số là một cô giữ trẻ, ngoài chuyện chăm sóc tôi, đã xem việc dạy tôi đọc chơi chơi làm thú tiêu khiển. Tôi học đọc rất nhanh, nhưng chẳng ai dạy tôi viết chữ như thế nào. Trong nhà tôi có cái máy chữ cổ lỗ và tôi chẳng khó khăn gì khi gõ từng chữ cái lên một tờ giấy. Chẳng mấy chốc tôi đã đủ sức gõ một bức thư ngắn gửi chị tôi đang học Đại học Warsaw.

Mẹ tôi dẫn tôi đến ngôi trường Đức trong hoàn cảnh như thế. Bà trình bày với thầy hiệu trưởng - một người rất nghiêm khắc và nếu tôi được thông tin chính xác thì Thế chiến II vừa bùng nổ ít ngày, ông đã bị phía Ba Lan xử tử vì tội là gián điệp của Đức - về trường hợp của tôi mà theo bà là khác thường. Dường như đây không phải là lần đầu tiên ông gặp một trường hợp như thế này nên đã kiểm tra tôi tức thì: tôi đọc vanh vách. Nhưng đâu phải vấn đề đã giải quyết xong. Thầy hiệu trưởng giải thích không phải không khôi hài, rằng việc này phải quyết định ngay: “Hoặc chúng tôi xếp cháu vào lớp Một, cháu sẽ chán nản khi tập đọc, hoặc cháu vào ngay lớp Hai, thế thì bà phải lo cho cháu học viết ở nhà.” Mẹ tôi không chần chừ một giây: “Xin thầy cứ cho cháu vào ngay lớp Hai. Tôi có một con gái lớn, nó sẽ dạy cháu tập viết. Cháu sẽ học được mà.” Ngày nay, khi kể chuyện này cho các tác giả Đức, tôi thêm: “Và cho đến nay nó không học được phải viết thế nào cho đúng.” Điều này khiến các nhà văn của chúng ta, những người thường được phú cho tâm hồn trẻ thơ, không khỏi ngấm ngầm thích thú.

Mẹ tôi đâu ngờ quyết định của bà đã gây hậu quả như thế nào. Việc tôi chưa biết viết thì trong lớp chẳng ai thèm để ý. Còn việc tôi là đứa duy nhất đã đọc được sách và thỉnh thoảng tự hào cũng như nhẹ dạ kể trong giờ học đã khiến các bạn cùng lớp ganh ghét. Ngay từ đầu tôi đã vượt ra khỏi khuôn khổ, thành một kẻ đứng ngoài. Và tôi khó biết được rằng rồi sẽ cứ mãi như thế: dù theo học trong trường, dù làm việc trong cơ quan, không bao giờ tôi thích nghi hoàn toàn được với môi trường chung quanh.

Song, nói chung tôi không gặp nhiều chuyện buồn phiền trong ngôi trường phổ thông Tin Lành này, nhất là khi tôi được cô giáo Laura, người Đức, đối xử ân cần. Điều này có lý do của nó: cô mượn của mẹ tôi những quyển sách mới xuất bản ở Đức mà bà vẫn nhận được đều đặn từ Berlin. Tôi - rất ấn tượng trước bộ ngực đồ sộ của cô - vẫn còn nhớ rõ ngày ấy cô nôn nóng chờ đợi gì. Không phải một tác phẩm nghệ thuật vĩ đại, mà một tiểu thuyết đã khuấy động khắp châu Âu: Phía Tây không có gì lạ của Remarque.

Những thứ tôi đọc chẳng có gì đặc biệt cả. Tôi đọc nhiều, song chắc cũng như các trẻ khác, có chăng sớm hơn hẳn thôi. Tâm khảm tôi còn ghi đậm hai quyển Oliver Twist của Dickens và Robinson Crusoe của Defoe; hẳn hai tiểu thuyết này đã được biên soạn theo thông lệ cho “thiếu niên trưởng thành”. Một quyển thuộc lĩnh vực khác hẳn đã hấp dẫn tôi hơn nữa, đó là bộ Từ điển bách khoa gồm nhiều tập bằng tiếng Đức. Có lẽ vì tôi không quên nổi những hình ảnh trong đó. Hồi ấy tôi đã bắt đầu chuộng những sách tra cứu đủ loại.

Nhưng những ấn tượng gây nhiều hậu quả nhất là từ âm nhạc. Chị tôi chơi dương cầm. Tôi thường được nghe, trong căn hộ của gia đình, nhạc Bach và, thường xuyên hơn nữa, Chopin. Đồng thời, một nhạc khí khác hẳn đã khiến tôi thích thú: máy quay đĩa. Nhà tôi có nhiều đĩa hát được bố tôi - có khiếu âm nhạc hơn hẳn mẹ tôi - chọn lựa. Ngoài những tác phẩm giao hưởng được ưa chuộng, tân thời vào tuổi thanh niên của ông - từ tổ khúc Peter Gynt của Grieg đến Scheherazade của Rimskij-Korsakow, hầu hết còn lại là nhạc kịch như Aida, Rigoletto, Traviata, Boheme, Tosca, Madame Butterfly, Bajazzo và Cavalleria Rusticana. Cũng có một đĩa nhạc của Wagner, một đĩa duy nhất: câu chuyện của Lohengrin về báu vật Gral*. Tôi nghe những aria, những song tấu và những khúc nhạc mở màn ấy không biết chán. Tôi không mấy ưa Grieg và Rimskij-Korsakow từ dạo ấy, nhưng luôn say mê ca kịch Ý, nhất là Verdi, cả Puccini nữa, người mà tôi yêu thích cho đến ngày nay.

- Mùa xuân 1929* trong gia đình tôi xảy ra nhiều chuyện, tôi biết mà không thể hiểu. Tôi chứng kiến mẹ tôi khóc và sự bất lực của bố tôi; tôi nghe thấy bố mẹ tôi than van, oán trách. Sự phẫn khích và tuyệt vọng của bố mẹ tôi ngày càng tăng. Một tai họa khủng khiếp sắp xảy đến với chúng tôi - ngay đứa trẻ cũng cảm thấy điều ấy. Và chẳng phải chờ đợi lâu. Tai họa này có hai nguyên do: cuộc đại khủng hoảng kinh tế thế giới và tâm trạng của bố tôi. Ông là người nghiêm túc và giản dị, nhân hậu và đáng mến. Khổ nỗi bố tôi đã chọn nhầm nghề, vì ông không có tài buôn bán. Bố tôi là thương gia và nhà kinh doanh, song việc bán buôn cũng như kinh doanh của ông thường chỉ đem lại chút ít lợi nhuận hoặc chẳng được gì. Dĩ nhiên, lẽ ra sớm hay muộn bố tôi phải nhận thấy điều này và tìm cho mình một công việc khác. Nhưng bố tôi lại chẳng có tí hăng hái nào. Nỗ lực và năng động không phải là đức tính của ông. Nhu nhược và thụ động đã quyết định lối sống của ông một cách bất hạnh.

Không lâu sau Thế chiến I, bố tôi thành lập ở Wloclawek - có lẽ bằng tiền của ông nội tôi - một hãng, một xưởng nhỏ, sản xuất vật liệu xây dựng. Ông thích xưng là “kỹ nghệ gia”. Song vào cuối những năm 1920 người ta xây dựng ngày càng ít đi ở Ba Lan, hãng không thể tránh khỏi phá sản. Hồi đó phá sản chẳng phải chuyện lạ, song điều này dĩ nhiên không an ủi được mẹ tôi. Nếu chồng bà, mẹ tôi thường nói, sản xuất quan tài thì có lẽ nhân gian sẽ ngừng chết.

Hồi đó mẹ tôi đau khổ lắm. Bà xấu hổ, không dám ra đường, ngại ánh mắt giễu cợt hoặc khinh thị của hàng xóm và người quen. Hẳn mẹ tôi sợ quá đáng thôi, chứ bà rất được mến chuộng trong thành phố. Người ta quý trọng tính điềm đạm, phải nói là quý phái của bà, được coi là có lai lịch từ những nước mang nền văn hóa Đức. Song có lẽ mẹ tôi sợ lòng thương hại của họ hơn cả sự khinh thị.

Về tai họa này mẹ tôi dĩ nhiên vô can. Chẳng ai trách bà không ảnh hưởng được gì tới sự bất tài đáng sợ của ông chồng. Điều chắc chắn là: dù nhiều phẩm chất tốt tới đâu, mẹ tôi vẫn hoàn toàn không thực tế - về mặt này bà không phải không giống bố tôi. Dĩ nhiên mẹ tôi không dễ thực hiện những gì phải làm để tránh những hậu quả tồi tệ của sự phá sản và cứu gia đình: đó là phải kiếm ra tiền. Lúc ấy chỉ có một cách duy nhất: trong số những anh em trai của bà đang sống ở Berlin có một luật sư rất thành công, người sung túc nhất trong cả gia đình. Mẹ tôi phải gạt băn khoăn, ngần ngại để gọi cho người anh em nọ, ông Jacob. Bà van nài ông chuyển bằng điện tín một số tiền đáng kể. Ông không từ chối lời kêu gọi trợ giúp này.

Tai họa gì diễn ra quanh tôi ngày ấy, dĩ nhiên là tôi - chưa đầy chín tuổi - nào có hiểu, nhưng trước mặt tôi, khiến tôi không thể không thấy. Sự thất bại của bố tôi, cả khốn khổ lẫn tội nghiệp, đã in dấu vết buồn thảm không chỉ lên tuổi thơ của tôi. Song điều này ít liên quan đến chính sự thất bại ấy mà chủ yếu đến những hậu quả về mặt kinh tế của nó. Là thiếu niên tôi thấy rất rõ sự lệ thuộc của bố mẹ tôi vào những họ hàng đã ra tay trợ giúp. Nhiều năm dài, nỗi e sợ chính tôi có thể sẽ lâm vào một sự lệ thuộc nhục nhã như thế này đã ảnh hưởng mạnh mẽ lên một số quyết định liên quan tới cuộc đời tôi.

Nhưng tai họa này trước hết đã tạo cho tôi một bước ngoặt vô cùng thuận lợi. Do tình huống bi đát và tai hại mà giấc mơ xưa của mẹ tôi lại trở thành hiện thực: vì nơi đây không hy vọng có tương lai cho gia đình, nên việc dọn về Berlin được quyết định và chuẩn bị. Bố mẹ tôi hy vọng có thể xây dựng được ở đấy một cuộc sống mới, song - như sẽ thấy - hoàn toàn chưa có hình dung cụ thể về hoạt động nghề nghiệp mai đây của bố tôi. Tôi là người đầu tiên được gửi tới Berlin, để cùng nghỉ hè ở Westerland trên đảo Sylt với gia đình cậu Jacob giàu sang - cậu có ba người con trạc tuổi tôi.

Nhưng trước khi đi, tôi nhất định phải chào từ biệt cô giáo của tôi, mẹ tôi bảo thế. Tôi không còn nhớ ngày ấy hai bà đã hàn huyên về chuyện gì, có lẽ về quyển sách của Remarque. Nhưng tôi không bao giờ quên lời cô nhắn nhủ. Cô giáo Laura với bộ ngực phập phồng nhìn về phía xa xăm, rồi nghiêm trang và trịnh trọng nói: “Con ơi, con đi đến xứ sở của văn hóa đấy nhé.” Tôi chẳng hiểu ất giáp gì, nhưng thấy mẹ tôi gật gù tán thành.

Hôm sau tôi đáp xe lửa đi Berlin; bố mẹ tôi gửi gắm tôi cho một người quen, vì ông cũng đi về hướng Tây. Thật lạ lùng: tôi không hề thấy sợ hãi trước một thành phố lạ đang chờ đợi, cũng chẳng thấy lo ngại trước những người thân thuộc chưa từng gặp. Phải chăng do tuổi thơ nhẹ dạ và thiếu đầu óc tưởng tượng? Có thể, song tôi đoán còn có đôi ba lý do khác nữa. Tôi đã được nghe đủ thứ về thành phố mà tôi đang nôn nóng tới gần: nghe nói ở đó xe lửa chạy ngầm dưới đất hoặc vượt trên những ngôi nhà, người ta kể thế, xe buýt có ghế trên nóc, ở đấy có cầu thang không ngừng chuyển động, chỉ cần đứng trên đó là sẽ lên tới trên hoặc xuống được dưới.

Đường xa; nghe đâu mãi chiều tối tôi mới tới được thế giới thần thoại mà bố mẹ tôi đã mô tả, tới đất nước trong mơ mà bố mẹ tôi đã hứa với tôi. Tôi tò mò chờ chuyến đi kết thúc - và chính sự tò mò này đã xua đi mọi băn khoăn và lo ngại. Tôi sốt ruột nghĩ tới điều mầu nhiệm mà tôi mong được sống - điều mầu nhiệm Berlin.

2

NỬA BỊ LÔI KÉO, NỬA TỰ SA NGÃ

Một mệnh phụ thanh lịch tóc đen, trạc bốn mươi tuổi đón tôi ở ga Zoologischer Garten - ga Vườn Bách Thú. Đó là mợ Else, vợ cậu Jacob. Lúc ấy hẳn đã tối rồi, nên khi hai mợ cháu về đến nhà thì không thấy hai người em trai và cô em họ của tôi; chúng ngủ rồi, cậu tôi cũng không có nhà. Thành ra một mình tôi ngồi với bà mợ nơi chiếc bàn ăn tròn, đủ chỗ cho mười người, nếu không nói là mười hai. Song còn một người khác nữa: một cô gái trông gọn gàng, duyên dáng trong bộ áo màu đen, khoác tạp dề trắng và - điều khiến tôi sửng sốt - đeo găng tay trắng. Cô im lặng trịnh trọng dọn bữa ăn tối. Nơi đây nhất nhất đều rất quý phái. Thế giới lạ lẫm này đương nhiên khiến tôi khiếp sợ nên tôi chỉ rụt rè trả lời nhát gừng khi được hỏi. Thành ra chẳng bao lâu bầu không khí đã trở nên ngột ngạt.

Dĩ nhiên tôi không thể biết được điều gì che giấu phía sau. Nhưng tôi sớm cảm thấy kiểu cách gắng gượng trong ngôi nhà này là không tự nhiên. Ở đây toàn giả tạo, lạnh lùng và trịnh trọng. Cậu Jacob, vốn xuất thân hàn vi, là một luật sư và công chứng viên có năng lực, khá nổi tiếng, một người mới phất cực kỳ tham vọng, tự hào về thành quả phải nói là đáng kể của mình. Các anh em trai của cậu cũng thế, họ đều khá giả cả. Song chỉ riêng cậu mới coi trọng việc khoe khoang bằng mọi cách sự thăng tiến của cậu trong xã hội. Cậu cần biểu tượng của uy thế, nên đam mê đeo đuổi nó. Vẻ lộng lẫy của thời kỳ xây dựng hợp với thị hiếu của cậu, kiểu sang trọng hào nhoáng vào cuối thế kỷ gây ấn tượng sâu đậm tới cậu.

Tôi không thể hình dung nổi việc cậu thích cưỡi ngựa. Trong nhà cậu có hai con ngựa xinh đẹp, nghe nói rất quý; một con tên “Tiến lên”, con kia gọi tiêu biểu là “Quý tộc”. Sáng sáng, cậu mợ cưỡi ngựa trong khu Tiergarten gần đấy. Ít nhất dưới mắt cậu thì khu cậu đang ở cũng là khu quý tộc. Gia đình cậu - cái gia đình đã đón nhận tôi, con trai một nhà buôn phá sản từ một thành phố nhỏ Ba Lan - không ở tại một trong những khu đẹp nhất Berlin, chẳng hạn khu Dahlem hay Grunewald, mà trên đường Roonstrasse, ngay cạnh Nghị viện. Thỉnh thoảng lũ trẻ chúng tôi lại được nhắc nhở rằng có dạo Bismarck* đã từng ở ngay cạnh đó.

Điều khiến tôi ngạc nhiên nhất trong căn hộ khổng lồ này là một căn phòng xinh đẹp đầy cây cảnh đủ loại gốc gác từ nước ngoài. Tôi được biết đó là nhà kính trồng những loại cây không chịu nổi khí hậu ở đây vào mùa đông. Nơi đây lúc nào cũng nghe tiếng nước róc rách khe khẽ, vì ở một góc phòng có cái giếng phun khá lớn màu xanh nhạt hoạt động không ngừng nghỉ. Giữa phòng ăn và phòng khách, được gọi là phòng âm nhạc, có hai cây cột cẩm thạch cao từ sàn nhà đến trần. Trong số những bức tranh treo trên tường căn phòng này có bức vẽ một người đàn bà trong y phục phương Đông nằm trên nền nhà, thèm khát và thách thức nhìn vào đầu một người đàn ông đặt trên tấm khay bạc. Sau này tôi được một người em trai họ giảng giải - không phải không tự hào: “Mẹ em trong vai Salome* đấy.” Trước khi lấy cậu tôi, mợ Else từng là diễn viên sân khấu ở thành phố Cologne, sinh quán của mợ. Có lẽ điều này đã khiến căn hộ mang vẻ màu mè, không tự nhiên.

Vào buổi chiều tối đầu tiên của tôi ở Berlin, ngồi một mình với mợ nơi chiếc bàn to tướng, tôi được một quả trứng luộc. Tôi vừa mới ăn xong, mợ đã cầm ngay vỏ trứng, ngó vào và hẳn thấy trong vỏ trứng còn sót chút ít - quả đúng như mợ nghĩ. Mợ liền nghiêm khắc và ngắn gọn dạy bảo tôi: “Ở nước Đức người ta không ăn trứng như thế.” Có lẽ đó là lần đầu tiên trong đời tôi nghe cái từ “nước Đức” - và chẳng êm ái gì mấy.

Lát sau tôi lên giường nằm và khóc lóc thảm thiết. Vì tôi cô đơn và quá mệt mỏi ư? Vì mợ Else đã đối xử thô lỗ khiến tôi quá sợ hãi ư? Hẳn rồi, nhưng điều làm tôi kinh hãi hơn nữa là một bức tranh sơn dầu lớn treo phía trên giường tôi. Trông thật rùng rợn. Đó là phiên bản một bức tranh được ưa chuộng trong những năm ấy: bức Triton và Nereide của Arnold Böcklin.

Hôm sau tôi ăn sáng với ba cô cậu em họ. Rồi chúng tôi được cô giữ trẻ người khô đét dẫn đi dạo trong Tiergarten. Nhưng trước đó chúng tôi còn được chạy nhảy trên những bậc thềm và đuổi bắt nhau quanh một cột trụ thật đẹp. Đó là những bậc thềm của tòa nhà Nghị viện và Đài Chiến thắng ngày ấy còn dựng ngay phía trước. Những tiếp xúc sớm nhất của tôi với lịch sử nước Phổ là như thế đấy. Ngày ấy tôi nào ngờ được rằng tuy nước Phổ không ghi dấu ấn song cũng đã theo tôi suốt cuộc đời: trước hết là Kleist và Fontane, cả Schinkel nữa.

Tôi tạm thời không ở lâu tại Berlin, vì chẳng bao lâu sau cả gia đình tới Westerland nghỉ hè. Cùng đi có cô trông trẻ, bà nấu bếp, cô dọn phòng và, dĩ nhiên rồi, hai con ngựa. Nhiều thứ được mang theo, nhiều va li, cả những va li to như cái tủ. Thời gian nghỉ ở đảo Sylt rất bổ ích cho tôi. Vì vài tháng sau, khi mẹ tôi đến Berlin và nói với tôi bằng tiếng Ba Lan, tôi trả lời bằng tiếng Đức. Sau một thời gian ngắn tôi đã giỏi tiếng Đức hơn tiếng Ba Lan. Tuy nhiên mẹ tôi thấy tôi vẫn còn kém về ngôn ngữ và bà có lý. Hằng ngày tôi phải đọc cho bà nghe ít nhất nửa tiếng đồng hồ một quyển sách được ai đó tặng, mà tiếc thay tôi chẳng thấy thú vị gì. Đó là một quyển sách du lịch được ưa chuộng thời bấy giờ, quyển Lang thang quanh thế giới của Richard Katz, một nhà báo Berlin.

Tôi đọc to và thấy hơi bực dọc, rồi không ngừng lớn tiếng rên rỉ và càu nhàu. Mẹ tôi tìm cách trấn an tôi: “Từ từ nào, từ từ nào, rồi sẽ có ngày tự con thấy thích đọc sách Đức cho mà xem.” Tôi hét: “Không đời nào!” Như bạn đọc thấy, ngày đó tôi thật nhầm lẫn. Ngẫm cho kỹ thì tôi đã đọc sách Đức trong phần lớn cuộc đời mình, nhưng không phải luôn luôn tự nguyện. Song có lẽ ông Richard Katz này đã có lỗi, khiến sau này tôi hiếm khi hào hứng với sách du lịch, trừ vài ngoại lệ.

Cậu tôi, người đứng đầu đại gia đình, sắp xếp để chúng tôi ở trong căn hộ tồi tàn của ông ngoại tôi - giáo sĩ Do Thái Mannheim Auerbach, hồi hưu từ lâu - không xa nhà ga Charlottenburg. Chỉ sau hai, ba tuần ở trong khung cảnh mới - lúc ấy vẫn còn là năm 1929 - tôi được vào lớp Một. Trong lúc các con của cậu Jacob và mợ Else không phải đến trường tiểu học, mà có thầy giáo tư đến tận nhà kèm cặp - như thường thấy ở các gia đình thượng lưu - thì tôi nào được thế, vì lý do tài chính. Khi đón tôi cuối ngày đi học đầu tiên ở Berlin, mẹ tôi thấy tôi rưng rưng nước mắt. Không, ở trường phổ thông Berlin-Charlottenburg trên đường Witzleben, chẳng ai làm gì tôi cả. Chỉ có điều tôi là chứng nhân một vụ nho nhỏ mà trước lúc ấy tôi chưa hề biết đến.

Một bạn phạm lỗi gì đấy bị thầy giáo Wolf gọi tới trước mặt. Mệnh lệnh ngắn gọn: “Cúi xuống!” Kẻ có tội vâng lời và bị đét thật lực mấy roi - cây roi dựng ở một góc lớp cho mục đích này. Rồi đứa trẻ mếu máo được phép về chỗ. Sau này tôi mới biết đó là chuyện thường ngày. Trong lớp chẳng ai ngạc nhiên hay kinh hãi, trừ tôi, một kẻ lạ. Vì ở Ba Lan tôi chưa từng thấy như thế.

Một giai đoạn mới của đời tôi, hẳn là giai đoạn quyết định, đã bắt đầu cùng với việc tôi chuyển về Berlin. Bên trên vòm cổng vô hình dẫn vào trong chương này có ba hàng chữ, ba khẩu hiệu: viễn ảnh tươi đẹp và hết sức khao khát của cô giáo Laura về đất nước của văn hóa, lời nhắc nhở nghiêm khắc của mợ Else về trật tự Đức và sự trừng phạt bằng roi vọt mà thầy Wolf đã thi hành rõ ràng và dứt khoát. Đúng thôi, phải có sự giáo dục nghiêm khắc và trật tự. Nhưng sao lại thế nhỉ: tại đất nước của văn hóa mà con trẻ bị những người dạy dỗ đánh bằng roi vọt. Có gì đấy không ổn.

Không, dĩ nhiên ngày ấy tôi không hiểu nổi điều mâu thuẫn này, không nghĩ tới nữa cơ. Có điều ngay ngày đầu tiên vào lớp Một ở Đức tôi đã cảm thấy có gì đấy không bao giờ hoàn toàn vượt qua được, đã bám theo tôi cả đời. Đã bám theo? Không, vẫn bám theo thì đúng hơn. Tôi muốn nói sự sợ hãi - trước cây roi Đức, trại tập trung Đức, phòng hơi ngạt Đức, tóm gọn: trước sự man rợ Đức. Thế còn nền văn hóa Đức mà cô giáo Laura đã hào hứng ca ngợi hết lời? Cũng chẳng phải chờ đợi lâu. Tôi tương đối nhanh chóng rơi vào vòng quyến rũ của văn học Đức, âm nhạc Đức. Bên cạnh nỗi sợ hãi là niềm hạnh phúc - bên cạnh nỗi sợ hãi người Đức là niềm hạnh phúc mà tôi đã hàm ơn người Đức. Ở đây thì hiện tại cũng vẫn hoàn toàn đúng, nghĩa là: tôi đang hàm ơn và luôn còn hàm ơn.

Trường phổ thông quận Charlottenburg không đến nỗi nào: tôi không bị đòn, cũng chẳng bị ai gây sự. Song, đâu đơn giản vậy. Hằng ngày các thầy giáo không làm khó dễ tôi, nhưng các bạn cùng lớp thì có. Các bạn ấy thấy ở tôi một người ngoại quốc, một kẻ xa lạ - có gì ngạc nhiên đâu. Tôi ăn mặc hơi khác, tôi không biết - chưa biết - những trò chơi và trò đùa của họ. Thành ra tôi bị cô lập. Nói cho đơn giản: tôi không cùng nhóm.

Mọi việc trong ngôi trường này đều lạ lẫm với tôi, kể cả chuyện đơn giản là vào giờ học tiếng Đức đầu tiên, một bạn - người được tín nhiệm trong lớp - theo lệnh thầy giáo lấy từ chiếc tủ treo trên tường một lượng lớn sách rồi phân phát cho mỗi học sinh một quyển, để đọc cho cả lớp nghe khoảng nửa trang. Tôi đọc khá trôi chảy, nhưng không mấy thích quyển sách ấy, không mấy thích tác giả ấy - cho tới bây giờ. Đó là quyển Khi tôi còn là thằng nhóc, con người thợ rừng của Peter Rosegger. Hết Böcklin lại đến Rosegger - cuộc đời không dễ dãi mấy với tôi.

Mùa xuân 1930 lẽ ra tôi được vào thẳng trường trung học Werner von Siemens ở Schöneberg, vì lúc ấy gia đình tôi cư ngụ tại vùng này của Berlin, gần quảng trường Bayern. Nhưng vì tôi chỉ học có bốn tháng tại trường phổ thông, nên tôi thuộc vào số những học sinh phải khảo nghiệm tiếng Đức và làm tính, thi viết trước rồi vấn đáp sau. Mười một giờ mới đến giờ mẹ đón tôi, nhưng mới mười giờ tôi đã nhẫn nại và cực kỳ phấn khởi chờ trước cổng trường trên đường Hohenstaufen. Vì tôi làm bài viết xuất sắc nên được miễn thi vấn đáp. Mẹ tôi rất tự hào về tôi.

Phần thưởng đến liền tức khắc: trước hết tôi được một cái bánh ngọt trong tiệm bánh bên kia đường, lại còn được bố tôi cho đi xem đoàn xiếc Sarrasani nổi tiếng đang trình diễn tại Berlin - tôi nhớ là ở Tempelhofer Feld. Tôi rất thích. Phải một phần tư thế kỷ sau tôi mới lại xem xiếc, do Đoàn Xiếc Quốc gia Liên Xô diễn ở Warsaw năm 1955. Lần ấy tôi muốn dành niềm vui cho đứa con trai sáu tuổi.

Cả hai lần, năm 1930 và 1955, tôi đều không thể biết trước rằng nhờ xem xiếc ngày ấy mà tôi có được sự thành công khác thường ngày sau. Tháng Chín năm 1968, tạp chí Der Spiegel đăng bài điểm phim Những nghệ sĩ trong mái vòm đoàn xiếc: bất lực. Người đọc được biết rằng trong bộ phim của Alexander Kluge tôi đã đóng “rất đạt” vai viên giám đốc Đoàn Xiếc Quốc gia Liên Xô. Tôi phởn chí, vì hiếm khi một kẻ mới chập chững vào nghề diễn xuất lại được tờ Der Spiegel khen hết lời như thế. Tất nhiên, tôi hoàn toàn không biết mình đã thủ vai của nhân vật nào, dù trên màn ảnh hay đâu khác. May mắn thay tôi có thể biết được ngay màn diễn xuất ấy từ đâu mà ra, hóa ra mùa xuân 1968 Kluge đã quay một phiên họp của các văn sĩ (“Nhóm 47” trong lữ quán Pulvermühle ở vùng Frankenland), rồi dùng những hình ảnh ấy cho tác phẩm Những nghệ sĩ trong mái vòm đoàn xiếc: bất lực gây nhiều tranh luận của anh hồi đó. Anh cắt bỏ âm thanh, mạo xưng phiên họp của “Nhóm 47” là đại hội của giám đốc các đoàn xiếc, về sau, quả thật thỉnh thoảng người ta có mời tôi đóng mấy vai nho nhỏ. Hẳn người ta muốn đùa cho vui, vì phần lớn tôi phải đóng vai một nhà phê bình. Tôi luôn luôn từ chối những mời mọc này, đôi khi với lý do nghiêm túc rằng trong cuộc sống - tất nhiên trong cuộc sống văn học - tôi đã đủ vất vả mới đóng “đạt” được vai một nhà phê bình.

Thời trung học của tôi bắt đầu bằng một chuyện bực mình nho nhỏ, dù chẳng đáng nói, song cho đến nay tôi vẫn không quên. Vào giờ học đầu tiên, đám học sinh lớp Sáu chúng tôi bị gọi tên lần lượt theo vần chữ cái. Mỗi người phải cho biết ngày sinh tháng đẻ và sinh quán. Chuyện diễn ra trôi chảy cho đến phiên tôi. Thầy giáo chấp nhận ngày sinh của tôi, không thắc mắc, nhưng nơi sinh khiến ông phì cười. Hóa ra trong lớp có một học trò sinh ra ở một nơi đèo heo hút gió, xa lắc xa lơ, tệ hơn nữa tên thành phố ấy không ai phát âm nổi. Dù khó khăn, thầy vẫn cố phát âm cái tên lạ lùng “Wloclawek” nọ. Cả lớp cười ồ; các bạn tôi càng cười thì thầy càng cố làm chúng thích thú thêm, từ phát âm thành “Lutzlawiek” đến “Wutzlawatzek”.

Ngày ấy tôi ganh tị biết mấy lũ bạn sinh ra ở Berlin hay Breslau hoặc Eberswalde. Tôi đã nắm chặt bàn tay thành nắm đấm, dù chỉ là trong túi quần thôi và nói hỗn gì đấy, liền bị tát như trời giáng. Đúng thế, trong trường trung học Phổ, học sinh vẫn bị thầy giáo bạt tai, không chỉ lớp Sáu, mà chắc chắn cả lớp Bảy nữa. Sau cái bạt tai ấy, mà chúng bạn tôi xem là bình thường, thậm chí có thể cho là đáng kiếp, tôi thề sẽ trả thù. Hồi đó tôi đã biết: muốn hòa nhập và hơn nữa được coi trọng, tôi phải học xuất sắc. Điều này không đơn giản, vì cho đến lúc ấy tôi chỉ là một học trò trung bình.

Nhưng rồi tôi đã trở thành giỏi nhất lớp trong môn học lúc đầu gọi là làm tính, ít lâu sau gọi là toán - có thể tính bướng bỉnh đã có vai trò nhất định trong đó. Có lẽ thời gian này đã để lại dấu ấn. Vì con trai tôi đã trở thành một nhà toán học, xuất sắc là khác. Cháu hiện là giáo sư Đại học Edinburgh ở Scotland, sách của cháu đoạt nhiều giải thưởng và được nhiều nhà xuất bản nổi tiếng thế giới phát hành. Tiếc thay tôi không đủ khả năng đọc, nói gì đến hiểu.

Tôi yêu thích toán chẳng được bao lâu. Năm mười ba hay mười bốn tuổi gì đấy tôi lơ là môn này và hầu hết những môn khác. Một môn học khác, môn duy nhất, trong lúc ấy đã khiến tôi thích thú, và thấy nó thích hợp nhiều hơn môn toán, để trả thù những bạn cùng lớp đã chế nhạo tôi. Phải, tôi trả thù; từ lúc ấy cho đến tú tài tôi là học sinh giỏi nhất lớp về môn Đức văn. Vì tôi ngang ngạnh? Có thể, nhưng dĩ nhiên không đúng hẳn.

Còn một yếu tố khác, một động cơ khác cùng tác động và không thể coi thường được: việc đọc các câu chuyện, những tiểu thuyết và - chẳng bao lâu sau đó - những vở kịch đã khiến tôi luôn luôn thích thú. Chưa kịp hiểu rõ tại sao, tôi đã say đắm rồi. Tôi sung sướng - hẳn đó là lần đầu trong đời, tôi choáng ngợp bởi một cảm giác cực kỳ lạ lùng. Đúng thế, tôi đã phải lòng. Tôi đã phải lòng nó, phải lòng văn học. Nửa do nó lôi kéo, nửa còn lại vì tôi sa ngã.

3

ÔNG KÄSTNER ƠI, DÙNG CHO TÂM HỒN ĐƯỢC ĐẤY

Bấy giờ, theo chỉ dẫn tùy hứng và những lời khuyên thất thường của thầy giáo, trước hết tôi đọc những quyển sách giống như bạn bè cùng lớp. Có một thời chính tôi, từ rất sớm, cũng đam mê những tiểu thuyết dã sử được ưa chuộng, như quyển sách bán chạy Ben Hur của nhà văn Mỹ Lewis Wallace, quyển Quo Vadis của Henryk Sienkiewicz, nhà văn Ba Lan được giải Nobel, Con sư tử xứ Flanders của Hendrik Conscience, nhà văn vùng Flanders và Những ngày cuối cùng của Pompei của nhà văn Anh Edward Bulwer-Lytton.

Ngoài ra tôi còn đọc, trân trọng nhưng hơi ngán ngẩm, quyển Vớ da của Fenimore Cooper. Một dạo khá lâu tôi cũng bị kích thích bởi những quyển sách của nhà văn Đức nọ, người không ngượng ngùng dùng những thủ pháp tầm thường, không ngần ngại trước những diễn tả giản đơn và đa cảm, thế nhưng lại là một người kể chuyện có tầm vóc - tôi muốn nói tới Karl May*.

Nhưng sau vài tập sách bìa màu xanh lục này tôi chẳng muốn đọc ông tí nào nữa - có lẽ vì thấy nhân vật chính của ông, Old Shatterhand, quá khỏe và quá dũng cảm, ngoài ra lại hào hiệp một cách quá gương mẫu. Hơn nữa, đám học sinh chúng tôi ở Berlin hết sức coi thường ông, một người ba hoa quá đáng.

“Và nhờ vào bản tính Đức/ Mà một ngày kia thế gian sẽ bình phục” - chắc chắn thuở ấy tôi không biết mấy câu thơ của Emanuel Geibel đã bị lãng quên này. Nhưng tôi rất khó chịu, vì trong tiểu thuyết của Karl May kẻ hiệp nghĩa ra tay cứu khốn phò nguy, trừng trị đích đáng bọn hung ác, đem lại trật tự và công bằng luôn là một người Đức - nếu không phải với nắm tay trần như quả đấm thép, thì cũng với một thứ vũ khí lạ thường.

Tháng Giêng 1967 tôi thảo luận với ông già Ernst Bloch (nhà văn và nhà phê bình âm nhạc) ở Tübingen - đó là một buổi thu băng cho đài phát thanh - về đủ thứ chuyện; chẳng mấy chốc, như thể đương nhiên, Bloch nói tới Karl May mà ông thán phục. Bloch bảo Karl May là một trong những nhà văn hấp dẫn và sinh động nhất của văn học Đức. Tôi thận trọng phản bác và nhất là phàn nàn về văn phong nghèo nàn của tác giả bộ Winnetou. Bloch nghĩ khác, ông bảo ở đây ngôn ngữ của nhà văn phù hợp hoàn toàn với cốt truyện, với những nhân vật và đề tài. Tôi thấy dường như đây không phải là lời ca ngợi, mà hơi nước đôi, nên không phản bác nữa.

Ngay cả những truyện dã sử Đức được coi là rất đáng đọc của thế kỷ 19 cũng nổi bật khuynh hướng yêu nước khác thường, như quyển Ekkehard lâm li của Joseph Scheffel, quyển Tổ tiên [Die Ahnen] nhiệt tình và trung hậu của Gustav Freytag hay tiểu thuyết Đấu tranh giành giật Rome [Ein Kampf um Rom] của Felix Dahn, một bức bích họa khổng lồ tuyệt vời đầy tương phản mà những nhân vật của nó, không phải ngẫu nhiên, đã in dấu đậm nét nhất trong tâm trí tôi. Nhưng không phải nhân vật Belisar táo bạo, chiến đấu anh hùng luôn dẫn đầu đoàn quân trong quyển này của Dahn đã tác động mạnh tới tôi, mà là viên chủ soái Narses thể chất yếu đuối, bị liệt, thường phải ngồi cáng, một nhà chiến lược, vượt xa mọi nhân vật khác.

Nhưng tôi đọc tất cả những quyển sách này với cảm tưởng hỗn tạp, dẫu sao cũng chẳng say mê gì. Thế giới của những hiệp sĩ, những anh hùng và những chiến binh lão luyện, những ông vua quá mức hùng mạnh và những chiến sĩ can trường quá mức nhưng trí tuệ tầm thường - đó không phải là thế giới của tôi. Hồi ấy tôi rất thích một quyển truyện khác hẳn, quyển Emil và các thám tử [Emil und die Detektive] của Erich Kästner*, loại “tiểu thuyết cho nhi đồng.”

Khi ông còn sống, tôi đã hơn một lần viết hơi thách thức rằng Kästner, kẻ ngợi ca chút tự do ít ỏi, nhà văn của những con người bình thường, thuộc vào hàng những văn sĩ kinh điển của thế kỷ. Tôi có nói quá không? Tôi biết rồi: những truyện của ông, kể cả tác phẩm đáng kể nhất Fabian, đã mờ nhạt từ lâu, nếu chưa bị lãng quên. Ông cũng chẳng hề gặp may với sân khấu. Những nghị luận của ông phần lớn có ích, nhưng chỉ là công việc thất thường, không ý nghĩa đặc biệt. Còn lại gì đáng kể? Chắc chắn không ít những bài thơ của ông và có lẽ truyện này truyện nọ trong số những quyển ông viết cho thiếu nhi.

Emil Tischbein và bạn nó Gustav với cái còi. Hai nhân vật này gần gũi với tôi hơn hẳn người da đỏ lịch thiệp Winnetou và nhà nghĩa hiệp Old Shatterhand của Karl May, hơn các tướng soái chiến đấu tranh giành Rome như Cethegus, Narses và Belisar. Câu chuyện về những đứa trẻ ở Berlin bắt được tên gian ác đã ăn cắp tiền của Emil trên xe lửa; giống như Old Shatterhand, những đứa trẻ này đã giúp cho sự công bằng có thể phát triển và tái lập trật tự xã hội - câu chuyện không hoàn toàn thoát khỏi ủy mị, nhưng khác với Karl May, không có kiểu “ngoại nhập”, lâm li thống thiết, khoa trương. Điều Kästner kể không xảy ra trong thời điểm và những đất nước xa xôi, mà đã diễn ra tại đây và bây giờ: trên những con đường và sân nhà ở Berlin, nơi chúng tôi quen thuộc. Những nhân vật xuất hiện trong đó nói thứ ngôn ngữ của chúng tôi, những kẻ lớn lên nơi thành phố lớn. Đấy: tính đáng tin cậy của quyển truyện này và sự thành công của nó trước hết dựa trên tính xác thực của ngôn ngữ đời thường.

Tôi cũng thích những truyện thiếu nhi được viết sau này của Kästner, trước hết là Pünktchen và Anton, nhưng không ấn tượng bằng. Chẳng bao lâu sau, tên tuổi ông không được nghe nói tới nữa. Ngày 10 tháng Năm 1933, trên quảng trường trước Nhà hát opera Quốc gia ở Berlin, khi cả sách của ông cũng bị đốt, ông đứng trong đám đông những người muốn làm chứng nhân cho một màn kịch độc nhất vô nhị trong Kỷ nguyên mới. Tuy thế ông vẫn ở lại Đức. Có điều nếu một số sách tra cứu về nền văn học lưu vong Đức nêu tên Kästner là di dân thì tuy điều này sai, song vẫn có ý nghĩa của nó: trong thời gian từ 1933 đến 1945*, người đàn ông vốn không quyết đoán này đã có quyết định rõ ràng. Ông không di cư, nhưng các tác phẩm của ông thì có - bấy giờ chúng chỉ có thể xuất hiện ở Thụy Sĩ. Erich Kästner được gọi là nhà văn Đức di cư Honoris causa* - để vinh danh ông.

Thành ra trong những năm ấy tôi hiếm có dịp đọc trước tác của ông. Không tìm thấy ở thư viện thành phố lẫn các hiệu sách. Tất nhiên có thể mua được với giá vài xu ở một số tiệm sách cũ nào đây - lúc này những đầu sách có tên trong sổ đen được lén lút bán tống bán tháo. Nhưng bấy giờ tôi không đọc Kästner nữa, tôi nghĩ mình đã quá lớn đối với loại văn, và cả thơ, của ông. Nhưng tôi không thể quên ông được.

Về cơ bản thì thời gian không làm suy giảm mối thiện cảm của tôi đối với ông, điều này được chứng tỏ bất ngờ vài năm sau tại Getto Warsaw. Hôm ấy tôi đến nhà một người quen, vì cần mượn gì đấy. Tôi không ngờ ở đó có sách Đức. Tình cờ một tập sách mỏng trang nhã đập vào mắt tôi: Tủ thuốc gia đình bằng thơ của bác sĩ Erich Kästner [Doktor Erich Kästners Lyrische Hausapotheke], xuất bản năm 1936 Ở Zürich. Tôi đọc ngay bài “Câu chuyện ẩn dụ về chuyến xe lửa”, mở đầu tập thơ bằng những câu “Tất cả chúng ta đều cùng ngồi trên chuyến xe lửa/ và chạy xuyên qua thời gian.” Bài thơ kết thúc: “Tất cả chúng ta đều cùng ngồi trên chuyến xe lửa./ Nhưng nhiều người nhầm toa.”

Tôi tha thiết muốn có quyển này và sẽ mua ngay nếu được. Nhưng không, tôi không mua được và cũng không thể tìm ra tập thơ ấy ở hiệu sách cũ nào trong Getto. Dẫu sao tôi cũng đã mượn được trong một quãng thời gian nhất định, dĩ nhiên rồi. Một cô gái tên Teofila, thường gọi là Tosia, và sẽ được nhắc đến không chỉ một lần ở đây, đã chép tay cho tôi quyển Tủ thuốc gia đình bằng thơ của Kästner. Nàng còn minh họa những bài thơ ấy và đóng thành tập cẩn thận. Tôi nhận được tập thơ ấy trong Getto ở Warsaw vào sinh nhật thứ hai mươi mốt của tôi - ngày 2 tháng Sáu 1941. Đã có ai từng nghĩ đến một món quà đẹp như vậy cho tôi chưa? Tôi không dám chắc. Nhưng chưa bao giờ tôi nhận được một món quà công phu hơn - và nhiều yêu thương hơn.

Ngày ấy chúng tôi ngồi bên nhau, Tosia và tôi, chậm rãi và trầm ngâm đọc trong bóng đêm được chiếu sáng leo lét những vần thơ Đức nàng đã chép cho tôi. Thỉnh thoảng chúng tôi lại nghe ở một trong những cổng vào Getto gần đấy những tiếng súng Đức và những tiếng rên xiết Do Thái. Chúng tôi rúm người, chúng tôi run rẩy. Nhưng đêm ấy chúng tôi tiếp tục đọc tập Tủ thuốc gia đình bằng thơ. Những “bài thơ tình lãng mạn hợp thực tế” tuy hơi buồn, nhưng tuyệt vời đã khiến chúng tôi, những kẻ mới biết yêu, thích thú. Chúng tôi đọc về một đôi tình nhân, sau tám năm đột nhiên không còn tình yêu nữa, “như người khác mất gậy hoặc mũ” và họ không thể nào hiểu nổi. Nghĩ tới tương lai của hai đứa tôi, Tosia và tôi tin chắc sẽ không thể có được, may ra trong một trại tập trung. Chúng tôi đọc những câu hỏi gây hoang mang “Em có biết đất nước ấy không, nơi đại bác đua nhau nở rộ?” hoặc “Ông Kästner ơi, đâu là điều tích cực?” Chúng tôi mỉm cười về đặc trưng của kẻ hãnh tiến (“Tổ tiên ngày trước leo trèo trong rừng nguyên sinh./ Nay y là con khỉ trong mảnh rừng văn hóa”). Chúng tôi hãi hùng trước lời cảnh báo: “Đừng bao giờ sa sút đến mức/ uống cả thứ cacao mà người ta đã kéo các bạn trên đó”. Giữa sự thống khổ ấy, hai câu vẻn vẹn mươi từ trong bài “Đạo đức”: “Chẳng có điều gì thiện/ nếu ta không thực hiện!” đã đập vào mắt chúng tôi.

Tôi biết: loại thơ thông tục của Kästner chắc chắn không thể được xếp vào thứ văn thơ lớn của Đức. Tuy vậy, hồi ấy, những bài thơ sắc sảo, ngang ngạnh song vẫn khá giàu tình cảm của ông đã khiến tôi xúc động, khiến tôi thích thú. Chuyện diễn ra thường ngày hồi ấy không thể không ảnh hưởng tới việc đọc của tôi. Giữa sự khốn cùng của Getto ở Warsaw, trong quãng thời gian mà hằng ngày tôi phải tính tới cái chết, thì thật khó lòng đọc tiểu thuyết, thậm chí truyện ngắn.

Trong suốt thời gian quân Đức chiếm đóng Ba Lan, nghĩa là khoảng năm năm, tôi không đọc một tiểu thuyết nào, kể cả những tác phẩm được ưa chuộng không ngờ và chuyền tay trong Getto. Tôi muốn nói đến quyển Bốn mươi ngày của Musa Dagh [Die vierzig Tage des Musa Dagh] của Franz Werfel, câu chuyện về những người Armenia bị truy bức và bị giết trong Thế chiến I. Nhiều độc giả Do Thái cho rằng đã tìm thấy trong đó những điểm tương đồng với hoàn cảnh bấy giờ của họ.

Nhưng tôi đã đọc thơ, nhất là Goethe và Heine; tôi vẫn luôn thích chúng, bất chấp những chuyện diễn ra thường ngày trong Getto. Tất nhiên ngay hồi ấy một số nhà thơ đằng nào tôi cũng không thích đã trở thành xa lạ đối với tôi, nếu không nói là không chịu nổi. Đó là những nhà thơ mang cung cách giảng đạo, những đấng tiên tri, những người thủ thỉ, những bậc “duy trì ngọn lửa thiêng” - chẳng hạn Hölderlin, chừng mực nào đấy Rilke và chắc chắn Stefan George. Những câu sấm truyền của họ đã quấy rầy tôi quá mức, lời thơ đôi khi tuyệt vời như ca từ của họ đã giảm sức quyến rũ - tất nhiên không phải vĩnh viễn, như sẽ thấy sau này.

Thật ra không thể coi Kästner ngang hàng với Rilke và George hay thậm chí Hölderlin được. Nhưng đôi khi trong cuộc sống người ta không thể nhẫn nại với những bản giao hưởng của Bruckner, song lại đam mê Gerschwin. Cho nên thuở ấy, sự hoài nghi và tính hài hước, hoàn toàn không trịnh trọng của Erich Kästner trong loại thơ viết về thành phố lớn lại gần gũi với tôi một dạo khá lâu, hơn hẳn loại thơ trang trọng của nhà tiên tri.

Song thuở ấy trong Getto ở Warsaw còn một hoàn cảnh khác hẳn mà tôi không mấy quan tâm. Quyển Tủ thuốc gia đình bằng thơ gợi tôi nhớ tới khuynh hướng và bối cảnh nền văn hóa cua Cộng hòa Weimar*, nó đã làm tôi say mê và đem lại cho tôi niềm vui sướng (dùng những từ thường bị lạm dụng này ở đây là đúng chỗ) trong những năm cuối cùng trước thời Hitler, tuy ngày ấy tôi còn là một đứa trẻ và trong những năm đầu sau khi nền Cộng hòa này sụp đổ tôi hầu như không thể dứt khỏi những sách, đĩa hát, tạp chí và các tập giới thiệu chương trình biểu diễn của những năm 1920. Tất nhiên việc tôi tìm thấy chính thơ của Kästner vào năm 1941 chỉ là ngẫu nhiên thôi. Thay vào đó vẫn có thể là thơ của Brecht hoặc những chuyện đăng báo ngày của Tucholsky, cả những phóng sự của Joseph Roth hay Egon Erwin Kisch, những bài phê bình của Alfred Kerr hoặc Alfred Polgar, những bài hát trong Vở kịch ba xu và vở Mahagonny hoặc trong Thiên thần xanh, những giọng ca của Marlene Dietrich, Lotte Lenya hoặc Ernst Busch, của Fritzi Massary và Richard Tauber, những bức tranh của Georg Grosz hoặc những bức ghép hình của John Heartfield. Tất cả những điều này khơi dậy cái thế giới đã ảnh hưởng sâu đậm lên tôi trong những năm tháng thuở thiếu thời mà trước đây không lâu tôi vẫn còn xem đó là thế giới của mình, cái thế giới tôi đã yêu, đã bị truy lùng và xua đuổi khỏi nó.

Tôi thật không dám nghĩ mình sẽ được làm quen với Kästner. Chưa kể khả năng tôi sống sót qua cuộc chiến tranh là quá đỗi nhỏ nhoi. Giả sử có ai tiên đoán tôi sẽ gặp Kästner, hẳn tôi sẽ trả lời rằng điều ấy cũng phi lý như ý nghĩ tôi gặp Wilhelm Bush hay Christian Morgenstern. Nhưng mùa thu năm 1957, bấy giờ tôi vẫn còn ở Ba Lan, tôi qua thăm Cộng hòa Liên bang Đức. Chuyến đi bắt đầu ở Hamburg, đưa tôi qua Cologne, Frankfurt tới Munich. Tôi cố tìm ngay số điện thoại của Kästner. Thật không đơn giản, nhưng cuối cùng tôi cũng đã có được. Khi Kästner nghe nói tôi là một nhà phê bình từ Warsaw - hồi đó ở Munich hiếm những khách loại này -ông không lưỡng lự, mà hẹn gặp tôi tại quán cà phê Leopold ở khu Schwabing.

Lúc ấy ông lại được ưa chuộng, như xưa, ngay trước năm 1933. Ông lại được coi trọng, tuy vẫn chưa đúng mức, theo tôi thấy. Ông vừa được trao giải Büchner. Một tuyển tập những trước tác của ông gồm bảy quyển đang được chuẩn bị. Tuy nhiên tôi thấy ông vô cùng dễ mến hơn là trịnh trọng; dong dỏng và duyên dáng, hoạt bát và lịch sự, ông trẻ trung đáng ngạc nhiên ở tuổi năm mươi tám.

Sau khi lịch sự trả lời những điều tôi hỏi, Kästner muốn biết tôi đã trải qua cuộc chiến tranh như thế nào. Tôi cố thuật lại hết sức ngắn gọn về Getto ở Warsaw, rồi nói ngay tới những bài thơ của ông. Tôi đưa ông xem bản chép tay tập Tủ thuốc gia đình bằng thơ của ông, may mắn còn giữ được, song đã hư hại khá nhiều. Ông sửng sốt và trở nên lặng lẽ. Hẳn ông có thể hình dung mọi chuyện, nhưng không ngờ ở Getto Warsaw người ta đọc thơ ông, đúng thế, thậm chí chép lại bằng tay - như trong thời Trung cổ. Ông tỏ ra xúc động. Tôi tin rằng nhà thơ thanh lịch này đã rớm nước mắt.

Mãi mùa thu năm 1963 tôi mới gặp lại ông: chúng tôi cùng trong ban giám khảo cho một giải tiểu thuyết Đức, do tạp chí Stern bảo trợ. Những buổi họp của ban giám khảo diễn ra tại khách sạn Kronberg gần Frankfurt. Lúc ông tới, tôi tình cờ đứng ở quầy tiếp tân. Ông thân mật chào tôi rồi quay vội đi để gọi một ly đúp whisky rồi sốt ruột chờ. Uống cạn xong, ông mới chịu điền tờ khai khách sạn. Cả trong những buổi họp mà ông thường chăm chú theo dõi, tuy không phát biểu nhiều, ông cũng hay uống rượu.

Lần thứ ba cũng là lần cuối cùng tôi gặp Kästner vào cuối tháng Giêng năm 1969. Đài Phát thanh Bắc Đức yêu cầu tôi phỏng vấn truyền hình Kästner nhân dịp sinh nhật bảy mươi tuổi của ông. Buổi phỏng vấn được ghi hình tại quán Mampe ở Berlin - nơi Kästner từng là khách quen thời ông ở thành phố này và thỉnh thoảng ông vẫn thích nhắc lại - trên đại lộ Kurfürstendamm, giữa đường Joachimsthaler và Nhà thờ tưởng niệm. Bấy giờ quán này trông vẫn còn giống thời trước chiến tranh. Kästner tới đúng hẹn và vẫn nhanh nhẹn như bao giờ, ít nhất là theo tôi thấy. Trông ông thật tráng kiện, cứ như một người sáu mươi tuổi. Nhưng thật ra tình trạng của ông đã đáng buồn và đáng thương rồi. Mới trò chuyện mào đầu đã thấy ông khó tập trung, trả lời hơi mơ hồ, chẳng ra đâu vào đâu. Hầu như tôi chỉ toàn nghe những sáo ngữ. Tôi hết hồn. Dường như tôi sợ còn hơn cả ông về buổi trò chuyện sắp diễn ra giữa hai chúng tôi.

Tôi tìm cách chuẩn bị cho ông những câu hỏi tôi muốn đặt ra. Song phần lớn những câu hỏi rất đơn giản này đối với ông lại quá khó; ông không ngớt lặp đi lặp lại rằng chẳng nghĩ được gì về những câu hỏi ấy. Tôi thấy tội nghiệp trước vẻ bối rối hoàn toàn không giả tạo của ông. Tôi muốn giúp ông, muốn tạo dễ dàng hết sức cho ông. Cả những người của Đài Phát thanh Bắc Đức cũng rất kiên nhẫn - có lẽ vì hết thảy họ đều đã đọc quyển Emil và các thám tử, như ngay sau đó được biết. Cuối cùng, những câu Kästner lắp bắp nói vào micro cho thấy ngay trí nhớ của ông chẳng còn hoạt động gì nữa. Chúng tôi không còn cách nào khác hơn là cứ thu hết. Tổng cộng khoảng mười bốn phút. Cuối cùng chỉ phát đi chừng hai, ba phút - mà bấy nhiêu đấy cũng thảm hại rồi. Sau khi đã uống rượu suốt ngày, ông kiệt sức; chúng tôi chịu không hiểu nổi những gì ông nói nhíu. Rồi ông cố gắng đứng lên; phải có người đỡ. Những người phục vụ lặng lẽ nhìn. Chúng tôi dìu ông vào taxi. Khi tôi bắt tay từ giã, ông cố mỉm cười.

Ít ngày sau tôi nhận được thư của Kästner, trong đó có bản sao chụp một bài thơ mới, một bài thơ ngẫu hứng vô thưởng vô phạt nhan đề “Gửi những người chúc mừng”, kết thúc bằng mấy câu: “Tôi xúc động, nhưng rất hân hoan./ Rất cám ơn. Và sẽ tiếp tục.” Hẳn ông muốn thêm vào đó vài chữ riêng tư nên đã viết dưới bài thơ: “Thưa chuyên gia thân mến, ‘Mampe’ là một quán nước dễ thương, chúng ta là những người đáng mến. Kästner của ông.”

Ngày 29 tháng Bảy 1974 - bấy giờ tôi phụ trách biên tập trang văn học của tờ Frankfurte Allgemeine - người phát công văn đã đứng tuổi ngao ngán đặt lên bàn tôi một bản tin của Thông tấn xã Đức, với lời bình luận quen thuộc: “Ông lại có một xác chết rồi đây.” Tôi đọc nhanh, nhà văn Đức Erich Kästner đã qua đời trong một bệnh viện ở Munich. Như mọi lần trong những trường hợp thế này, tôi nhìn đồng hồ trước tiên: ừ, còn kịp cho bài điếu tang trước khi báo lên khuôn. Nhưng phải rất nhanh mới được. Nhưng trước khi chấp bút, tôi gọi cho người đã chép tay những bài thơ của ông ở Getto Warsaw năm 1941. Nàng chỉ nói: “Không thể nào!” Rồi im lặng. Nếu tôi nhớ không nhầm thì lúc ấy mắt tôi lại một lần ứa lệ - và mắt nàng cũng thế.

Năm 1998, chúng tôi, Tosia và tôi, nhận được một lời yêu cầu hiếm thấy: Michael Krüger, tác giả đồng thời là nhà xuất bản, mong muốn chúng tôi cùng phát hành một tập thơ của Kästner. Tosia tuyển chọn, còn tôi viết lời bạt. Chúng tôi sốt sắng nhận lời. Dựa theo một cách diễn đạt của Kästner, chúng tôi đã đặt cho tập thơ tên Dùng được cho tâm hồn.

4

KHẤU ĐẦU TRƯỚC SÁCH KINH

Chúng tôi, đám học trò trường trung học Werner von Siemens ở quận Berlin-Schöneberg, cảm nhận tức thì chế độ Quốc xã, dù bằng cách khá lạ kỳ. Ngày 28 tháng Ba 1933, lúc ra chơi chính vào quãng 10 giờ sáng, đám học trò lớp Bảy chúng tôi bận chơi trò “bóng chày” như mọi khi - nhưng chẳng mấy giống thật, vì chúng tôi chơi với những “quả bóng” cuộn khéo léo bằng giấy gói bánh mì -nên không nhận thấy các anh lớp lớn đang túm năm tụm ba thành nhiều nhóm trên sân, phấn khích trò chuyện.

Chỉ sau giờ nghỉ, khi một trong các thầy giáo đứng trước cửa lớp, xẵng giọng xua chúng tôi đi tới hội trường, chúng tôi mới đoán có chuyện gì đấy đã hoặc sắp xảy ra đến nơi. Thầy hiệu trưởng, một người điềm đạm, nói với chúng tôi, rõ ràng và cụ thể, chứ không tỏ vẻ gì xúc động. Thầy thông báo cho đám học trò đang tụ tập rằng Nghị viện Đức đã phát hỏa trong đêm qua và hẳn vẫn còn đang cháy. Tin này chẳng có gì mới đối với tôi. Vì quãng năm hoặc sáu giờ sáng tiếng điện thoại vang lên trong căn hộ của chúng tôi, đánh thức mọi người - điều chưa từng xảy ra. Cậu Max - luật sư chuyên về bản quyền, một người vui vẻ, lịch thiệp và dễ xúc động, luôn sốt ruột chờ đợi những tin tức sốt dẻo, nhất là có liên quan đến Hitler và bọn Quốc xã - không kìm lòng được nữa. Cậu thấy cần phải báo lập tức cho cả nhà tin động trời, nhưng không phải đại loại kiểu “Nghị viện cháy“, mà là “Bọn Quốc xã đã đốt Nghị viện.”*

Đôi lời ngắn ngủi của thầy hiệu trưởng cũng ám chỉ điều ấy, dĩ nhiên gián tiếp: “Thầy cấm tất cả các em,” - thầy nói, - “bảo rằng những người Quốc xã đã đốt Nghị viện.” Nhiều học sinh đã lắng nghe: chính lời cấm đoán này đã khiến họ nghĩ tới một điều mà vào lúc bình thường hẳn họ không có được. Sao thầy hiệu trưởng lại nói thế nhỉ? Thầy ngớ ngẩn và dở hơi, hay thực ra thầy muốn khêu gợi? Song dù vì lý do gì đi nữa, chỉ biết sau đó chúng tôi không còn thấy thầy có mặt thường xuyên trong trường. Ít lâu sau trường vắng bóng thầy - nghe nói vì lý do chính trị. Sự việc đôi khi diễn ra đơn giản như thế đấy.

Bóng ma của kẻ cầm quyền mới chưa xuất hiện nhanh chóng đến vậy trong giờ học. Song thỉnh thoảng đã xảy ra những vụ mà trước năm 1933 không hề thấy. Trong một trận đấu bóng ném, cậu R. cho rằng đã bị cậu L. cố tình xô đẩy. Cả hai đều là cầu thủ giỏi, nhưng một cậu là lãnh đạo Đoàn Thanh niên Hitler, cậu kia là người Do Thái. Trong lúc ganh đua sôi nổi, R. lớn tiếng chửi L.: “Đồ Do Thái khốn kiếp!” Hồi đó, năm 1934, lối chửi rủa này còn chưa phổ biến trong trường, nên nó đã trở thành một vụ tai tiếng nho nhỏ.

Thầy chủ nhiệm lớp chúng tôi, tiến sĩ Reinhold Knick, biết được chuyện này, nên trong tiết học tiếp sau đó thầy đã nghiêm nghị nói, khá trịnh trọng, giọng thầy dường như run run: “Là một người Cơ Đốc giáo, thầy không thể đồng ý, rằng…, đừng quên rằng Đấng Cứu rỗi của chúng ta cũng là một người Do Thái…” Chúng tôi lặng lẽ lắng nghe, cả cậu R. lãnh đạo Đoàn Thanh niên Hitler cũng thế. Nhưng ngoài khuôn viên trường cậu ta không im lặng nữa. Vài ngày sau, thầy Knick được lãnh đạo Đoàn Thanh niên Hitler vùng ấy (hoặc một cơ quan tương tự) mời tới, sau đó không lâu bị Gestapo* thẩm vấn. Thầy viện cớ lương tâm người Cơ Đốc giáo. Chẳng ăn thua gì: họ cảnh cáo, thậm chí đe dọa thầy. Chẳng phải chờ lâu: cuối niên khóa thầy bị thuyên chuyển qua trường trung học Hohenzollem, cũng ở vùng Berlin-Schöneberg.

Trong những thầy giáo của tôi từ năm 1930 đến 1938, tôi biết ơn tiến sĩ Knick hơn ai hết. Có đúng thầy trưởng thành từ Phong trào Thanh niên như người ta kể không, tôi không rõ, nhưng thầy luôn có dáng dấp thanh niên hấp dẫn: hồi ấy thầy khoảng năm mươi hoặc năm mươi lăm tuổi, cao dong dỏng, mái tóc vàng lưa thưa, mắt xanh nhạt. Các anh học sinh lớn kể rằng ngày trước thầy được gọi là “Người mơ mộng tóc vàng”. Thật thế: thầy đúng là một người mơ mộng, một kẻ say mê, thuộc dòng dõi những người cho rằng không có văn học và âm nhạc, nghệ thuật và sân khấu thì cuộc sống chẳng còn ý nghĩa gì. Thầy mang đậm dấu ấn thơ văn thuộc về thời tuổi trẻ của mình: Rilke, Stefan George và tác phẩm của Gerhart Hauptmann thời kỳ đầu mà thầy yêu thích dẫu với đôi chút châm chước. Câu thơ của George: “Ai từng đi quanh ngọn lửa, sẽ là tay sai của nó!” thầy đọc lên nghe không như một lời cảnh báo, mà như lời ủng hộ nồng nhiệt.

Thầy Reinhold Knick không chỉ là một nhà mô phạm đa năng và xuất sắc - thầy dạy toán, vật lý, hóa học, sinh học và cả môn Đức văn - mà còn là một người sành âm nhạc, thậm chí còn là một nghệ sĩ, vì thầy là đạo diễn, lại kiêm diễn viên và nhạc sĩ. Đám học trò chúng tôi thường học được nhiều từ nghệ thuật đọc văn thơ của thầy, vì thầy thích ngâm và đọc cho chúng tôi những áng văn thơ, đôi khi khôi hài, dù có trong giáo án hay không. Chẳng hạn, thầy làm chúng tôi thích thú với bài thơ Balduin Bählamm của Wilhelm Busch. Khi thầy đọc màn đầu vở Bộ da con hải ly, cả lớp cười rộ. Hơn thế nữa, chúng tôi hiểu ngay “xu hướng tự nhiên” là gì. Thầy Knick cũng đã đồng thời tác động đến loại sách tôi chọn đọc. Do thích thú Bộ da con hải ly, tôi liền đọc nửa tá kịch của Hauptmann. Hơn thế nữa: tôi hiểu rằng văn học được phép hấp dẫn - và nên hấp dẫn. Không bao giờ tôi quên điều ấy.

Thời tôi học ở đó, những buổi diễn kịch do thầy Knick trình diễn vào thập niên 1920 trong phòng khánh tiết của trường vẫn còn được nhắc tới nhiều và với thiện cảm. Đạo diễn thành đạt kiêm giám đốc sân khấu Victor Barnowsky của Berlin nghe nói tới những buổi diễn này, đã đến xem một lần, thấy quả thật độc đáo, đã mời ngay vị đạo diễn nghiệp dư này (lúc đó khoảng năm 1923 hoặc 1924) dàn dựng một vở kịch tại Nhà hát Lessing do ông chỉ đạo. Mới đầu thầy Knick ngần ngại, nhưng Victor Bamowsky thuyết phục được thầy và chắc mẩm đã có một phát hiện gây chấn động.

Nhưng sau vài lần diễn tập thầy Knick đã bỏ cuộc. Thầy xin hủy hợp đồng. Vì chỉ những lần diễn tập này thôi đã cho thầy thấy không thể thực hiện sân khấu như thầy hình dung với các diễn viên chuyên nghiệp. Nói chung họ quá chú trọng đến hiệu quả. Nên thầy thích tiếp tục làm việc với học trò và những người nghiệp dư.

Tôi chỉ xem một trong những lần dàn dựng của thầy thôi: năm 1936, khi tôi đã chuyển qua trường trung học Fichte, còn thầy Knick vẫn ở lại trường Hohenzollern và đạo diễn vở Bão táp của Shakespeare. Chính thầy đóng vai Prospero. Tôi rất ấn tượng, nhưng không hân hoan. Ít lâu sau, khi được đến thăm thầy, tôi muốn trình bày thẳng thắn những suy nghĩ của mình, những suy nghĩ không liên quan nhiều đến chi tiết.

Thầy Knick đã cải biên kịch bản quá nhiều, trong đó thầy cho Prospero kết thúc lời chào của buổi diễn bằng những câu cuối trong vở Nibelungen của Hebbel: “Nhân danh Người đã chết trên thập tự giá.” Theo tôi thì kiểu Ki tô hóa kịch của Shakespeare như thế là phá phong cách và dù thế nào cũng không chấp nhận được. Thật ngạc nhiên khi thầy công nhận ngay rằng tôi có lý. Nhưng thầy nói thêm: trước những việc bấy giờ đang diễn ra ở Đức thì diễn kịch hay không đủ, điều cần thiết là qua vở kịch gợi người xem về những lý tưởng mà lúc này quan trọng hơn bao giờ hết. Vì thế, thầy đã chấp nhận việc phá phong cách.

Tôi đánh bạo phản bác thêm một điểm nữa: trong vở Bão táp có hai thế giới đối nghịch nhau - một thế giới dịu dàng và thanh lịch, trầm tư và sầu muộn với những nhân vật chính là Prospero, cô con gái Miranda và thiên thần Ariel, còn thế giới kia khá thông tục, phần bình dân, phần theo bản năng chung quanh gã nô lệ Caliban dị dạng, tay bông phèng Trinculo và gã trông coi hầm rượu Stephano luôn say bí tỉ. Tôi quan tâm đến cái thế giới trí thức thơ mộng trong vở này; với thế giới thô tục và thiếu văn hóa kia tôi không đủ kiên nhẫn, nó khiến tôi ác cảm thì đúng hơn. Còn thầy Knick tiếc thay đã thả lỏng cho chính những chi tiết tầm thường và ngớ ngẩn mặc sức hành động, tạo nên một sự cân bằng không có lợi cho vở Bão táp, mà có hại.

Thầy chăm chú nghe tất cả, không chút phật ý, rồi nói với tôi, một đứa nhỏ mười lăm, mười sáu tuổi quá lớn lối, đại khái như sau: “Thầy rất hiểu em, nhưng em đã nhận định sai thực tế. Xã hội của con người không chỉ gồm những đại biểu của trí tuệ như Prospero với thư viện khổng lồ của ông ta, mà còn có cả những nhân vật như Caliban, dù em không mấy ưa gã đi nữa. Đó là hai mặt của cùng một vấn đề và cả hai mặt này đều quan trọng. Em hãy lưu ý - đặc biệt ngày nay - để khỏi chỉ thấy một mặt mà bỏ sót mặt kia. Thầy tin rằng em rất say mê những người trí thức. Không sao cả, miễn là phải giữ niềm say mê ấy trong giới hạn và phải cẩn thận kẻo bỏ sót mọi điều khác.” Sau này tôi còn thường được xem vở Bão táp trên sân khấu, lần hay nhất hẳn là vào năm 1960 ở Hamburg, với Gründgens trong vai Prospero. Nhưng cũng vẫn thế thôi: tôi trân trọng, song không thể ham thích vở kịch ấy. Đành chịu vậy. Có những tác phẩm nổi tiếng thế giới ta kính phục nhưng vẫn không thích.

Tôi còn được đến thăm thầy Knick nhiều lần nữa tại căn hộ của ông ở Berlin - Steglitz, luôn vào lúc năm giờ chiều, rồi lần nào cũng thế, đúng sáu giờ, vợ ông gõ cửa làm hiệu để tôi ra về. Để tận dụng thời gian có được này, lần nào tôi cũng chuẩn bị kỹ lưỡng. Tôi luôn đến với một tờ giấy ghi nhiều tên người và nhan đề. Tôi trình bày với thầy về những thứ tôi đọc, thầy xác nhận hoặc sửa chữa những nhận định và đánh giá của tôi. Tại sao thầy lại bỏ nhiều công sức cho tôi như thế? Thầy thích được giải đáp những thắc mắc của tôi về văn học ư? Tôi cho rằng còn một nguyên do nữa: thầy quan tâm tới tôi như thế hẳn cũng liên quan đến “Đế chế thứ ba”*, đến việc khủng bố người Do Thái.

Trong thời gian chiến tranh tôi thường nghĩ đến thầy Knick, đến những lời thầy khuyên và nhắn nhủ. Đầu năm 1946, lần đầu trở lại Berlin, tôi chạy ngay đến Steglitz. Dĩ nhiên, thầy hỏi tôi sống sót như thế nào và gia đình tôi ra sao. Thầy lặng lẽ nghe tôi trình bày ngắn gọn. Còn bọn Quốc xã đã gây cho thầy và người thân chuyện gì thầy không muốn nói. Chiến tranh kết thúc, thầy được thăng chức thành hiệu trưởng trường trung học.

Thầy nói như thể ngẫu nhiên rằng lúc này thầy thường hay có khách, phần lớn mặc quân phục Mỹ hoặc Anh. Họ là những học trò Do Thái cũ của thầy. Mọi người đều tỏ lòng biết ơn - thầy bảo thế. Nhưng rốt cục thầy vẫn không biết họ biết ơn vì chuyện gì. Tôi có thể hiểu được vì sao, nhưng ở đây tôi chỉ muốn nói cho riêng mình thôi: trong đời tôi, thầy Reinhold Knick là người đầu tiên trở thành hiện thân và thể hiện lý tưởng của nền văn học cổ điển Đức, hoặc chủ nghĩa lý tưởng Đức - điều trước đây tôi chỉ biết qua sách vở.

Sự kiện những khái niệm, những hình dung cùng toàn bộ tư tưởng của nền văn hóa và nghệ thuật cổ điển Đức bị thực tế trong “Đế chế thứ ba” đặt thành vấn đề và bác bỏ một cách tàn bạo và man rợ, là tất nhiên. Ngoài những người Cộng sản, không ai cảm nhận điều này nhanh chóng và đau đớn như người Do Thái. Họ không ngừng bị nhục mạ và kỳ thị: không tuần nào, không ngày nào lại không có những quy định mới, chỉ thị mới, nghĩa là những khó dễ và lăng nhục mới đủ kiểu. Người Do Thái bị loại một cách có hệ thống ra khỏi dân tộc Đức - lúc này người ta nói đến “cộng đồng dân tộc” thường xuyên hơn.

Bấy giờ, trong những năm đầu dưới chế độ Quốc xã, không ít người bị chà đạp và truy bức đã tìm chốn nương thân nơi đạo Do Thái: những gì trước kia họ thờ ơ, thậm chí dứt khoát từ bỏ nay có ý nghĩa mới đối với họ. Thành ra người đến dự lễ trong các nhà thờ Do Thái đông hơn hẳn - hiển nhiên không chỉ những người sùng tín. Rõ ràng đã có nhiều người gia nhập các tổ chức Do Thái, đặc biệt là thế hệ trẻ, những thiếu niên. Điều này cũng đúng với tôi chăng?

Ông ngoại tôi, vị giáo sĩ đạo Do Thái tỉnh lẻ, bấy giờ đã ngoài tám mươi, mù lòa và bệnh tật, ở chung với chúng tôi. Một trong những nhiệm vụ của tôi là ngày ngày bầu bạn với ông mười lăm phút. Ông kể tôi nghe đủ chuyện và giai thoại về tổ tiên uyên bác của ông. Các buổi trò chuyện này chẳng hữu ích hay hứng thú gì đặc biệt đối với tôi, nhất là ông thường hay kể đi kể lại và chẳng còn biết gì nữa về thế giới chung quanh.

Song, một ngày nọ, ông khiến tôi ngạc nhiên khi hỏi tôi sau này muốn trở thành gì. Tôi tình thật thưa rằng chưa biết. Ông bất ngờ khuyên: những lần trò chuyện với tôi đã khiến ông tin tưởng rằng nghề giáo sĩ đạo Do Thái rất thích hợp với tôi, tôi nên nhất thiết chọn ngay nghề ấy, tiếp nối truyền thống gia đình. Khi tôi nhất định không nghe, ông liền dụ dỗ tôi rằng là giáo sĩ đạo Do Thái người ta có thể tha hồ làm biếng. Như ta thấy ông tỉnh táo và không phải không hài hước. Nhưng vì giáo sĩ đạo Do Thái trước hết có nhiệm vụ như một người thầy, nên có lẽ ông tôi đánh giá không đến nỗi quá sai về đứa cháu. Vì trong cái nghề tôi đã chọn sau ít nhiều đắn đo, nghề của một nhà phê bình, tính sư phạm giữ - hay ít nhất cần phải giữ - vai trò lớn.

Ông tôi được các con trai bảo trợ cho việc sinh hoạt và vì họ không keo kiệt nên khoản tiền chu cấp cũng đủ cả cho chúng tôi chi dụng (tất nhiên đạm bạc). Suốt những năm trung học tôi không hề có được chiếc măng tô mới nào, toàn phải khoác những cái anh tôi thải ra đến tận sau tú tài. Nhưng tôi không hề thấy đau khổ, không hề phàn nàn. Tôi không khó chịu khi các bạn học ăn mặc bảnh bao hơn. Khi chị tôi được một người quen dẫn theo vào sòng bạc, rồi thắng được năm mươi hay một trăm mark, chị tặng tôi một áo khoác ngắn thật đẹp (ở Berlin gọi là “Sakko”) thì đó là cả một sự kiện mà, như ta thấy, đến nay tôi vẫn không thể nào quên.

Thời tôi còn đi học, người lẽ ra phải lo nuôi nấng chúng tôi, nghĩa là bố tôi, mới khoảng năm mươi hay năm mươi lăm tuổi. Nhưng ngay hồi ấy ông đã gây cho tôi ấn tượng về một người đàn ông mệt mỏi và cam chịu. Mọi nỗ lực của ông nhằm tạo chỗ đứng chắc chắn trong nghề nghiệp ở Berlin đều thất bại thảm hại. Ở trường, khi phải cho biết về nghề nghiệp của người cha, tôi ganh tị với chúng bạn, phần lớn là con trai của những người tốt nghiệp đại học có địa vị. Trong khi họ có thể khai bố họ là nhà hóa học, luật sư, kiến trúc sư hoặc - đặc biệt gây ấn tượng - tổng giám đốc, thì tôi, thuở ấy còn là một đứa trẻ, lúng túng lặng thinh. Cuôi cùng khẽ nói: “nhà buôn”. Nhưng không đủ. Thầy giáo muốn biết rõ hơn, mà tôi đành chịu.

Bố tôi đến giáo đường Do Thái thường xuyên, có thể nói thường xuyên hơn thời ở Ba Lan, có lẽ vì ở Berlin ông cô đơn và cách biệt. Ông muốn tôi, lúc ấy mười một hay mười hai tuổi, đi cùng. Trong giờ lễ tôi buồn nản, vì chỉ hiểu được mỗi một từ “Israel” trong các bài kinh bằng tiếng Hebrew. Nên tôi bèn đọc bản dịch tiếng Đức các bài kinh ấy. Chúng khiến tôi bực bội vì trong đó, ít ra theo tôi thấy, có một câu duy nhất cứ lặp đi lặp lại theo nhiều cách khác nhau: “Xin ca ngợi Người, Chúa của chúng ta.” Tôi không thể hiểu nổi người lớn lại lầm rầm những bài kinh ít nhiều ngớ ngẩn, rồi lại còn cho đó là trò chuyện riêng với Chúa Trời. Sau vài lần đi cùng đến giáo đường Do Thái, tôi lập tức không tuân lời bố nữa, không căng thẳng gì, chỉ viện lẽ buổi lễ chẳng làm tôi thích mà còn buồn ngủ ghê gớm. Bố tôi nhu nhược và hiền lành nên đành chấp nhận. Chưa bao giờ tôi lời qua tiếng lại gay gắt với ông, chứ đừng nói cãi cọ.

Cả sau này, khi chúng tôi sống ở Getto Warsaw, người cha hiền lành, nhân hậu của tôi cũng vẫn chẳng làm nên chuyện gì. Hồi ấy tôi muốn giúp ông. Khi ủy ban Quản trị Getto, “Hội đồng Do Thái”, cần thêm nhân viên văn phòng phụ việc trong thời gian ngắn hạn, tôi cố xin cho người cha thất nghiệp của mình. Trong Getto có những chuyện đáng buồn hơn chứ, chắc chắn, nhưng chuyện này đã làm tôi đau đớn và xấu hổ trước bè bạn, vì đã phải cố xin xỏ cho cha mình một công việc thảm hại mà chẳng được - lúc ấy tôi hai mươi tuổi, bố tôi sáu mươi. Giữa bố con tôi không hề có xung đột như thường thấy ở nhiều người khác. Làm sao xung đột được, khi tôi chưa hề ghét bố và tiếc thay cũng chưa hề kính trọng, mà chỉ luôn thương hại thôi.

Theo một tập tục cổ xưa, thiếu niên Do Thái khi đầy mười ba tuổi liền được long trọng thu nhận vào cộng đồng giáo dân. Tôi cũng phải nhẫn nhục chịu đựng buổi lễ gọi là Bar-Mizwar này, tương tự lễ kiên tín của đạo Tin Lành. Tại sao tôi không phản đối, dù bấy giờ tôi chẳng muốn liên quan gì đến tôn giáo của ông Moses*, tôi không biết nữa. Có thể vì mọi bạn học Do Thái của tôi đều ngoan ngoãn làm theo, cũng có thể vì tôi không muốn bỏ qua cơ hội được một lần là trung tâm chú ý và được tặng quà. Tôi cũng không rõ vì sao chuyện này thực hiện muộn một năm. Buổi lễ diễn ra trong giáo đường Do Thái (giáo đường này đã từ lâu không còn nữa) ở quảng trường Lützow.

Theo một câu châm ngôn Do Thái thì người Do Thái chỉ có thể sống cùng hoặc chống lại Chúa Trời, chứ không thể thiếu. Xin nói thật rõ: tôi chưa hề sống cùng hoặc chống lại Chúa Trời. Tôi nhớ rằng trong đời mình chưa từng có một giây phút nào tôi tin vào Chúa Trời. Tôi hoàn toàn xa lạ với kiểu nổi loạn như thần Prometheus của Goethe: “Ta kính trọng ông ư? Về chuyện gì mới được chứ?” Thuở học trò đôi khi tôi cũng cố gắng mà không hiểu nổi nghĩa của từ “Chúa Trời”, để rồi một ngày nọ gặp được câu châm ngôn của Lichtenberg, một nhận xét ngắn gọn gần như đã soi sáng cho tôi, rằng Chúa Trời tạo ra con người theo hình ảnh của ngài có nghĩa thật ra con người đã tạo ra Chúa Trời theo hình ảnh của họ.

Nhiều năm sau, khi tôi nói với một anh bạn Cơ Đốc giáo sùng tín rằng theo tôi thì Chúa Trời hoàn toàn không phải là một thực tế, mà đúng hơn giống một hình ảnh văn học không mấy đạt, chẳng hạn có thể so sánh với Odysseus hoặc vua Lear, anh nhanh nhảu đáp rằng chẳng có thực tế nào mạnh mẽ hơn là Odysseus hoặc vua Lear. Tôi rất thích câu đối đáp khéo léo này, dẫu nó chẳng mảy may thuyết phục được tôi. Nhờ nhận thức được diễn đạt đầy ấn tượng của Lichtenberg, tôi cảm thấy sống dễ dàng hơn khi không có Chúa Trời.

Điều tôi phê phán đạo Do Thái nhất có thể diễn tả qua mấy câu thơ trong vở kịch Faust của Goethe:

Lề luật và quyền lợi

Như một bệnh di truyền

Từ đời này sang đời khác

Âm thầm từ nơi này tới nơi khác

Lương tri trở thành điều ngu xuẩn, việc thiện thành điều phiền toái.

Đó chính là điều tôi không chịu nổi ở đạo của Moses: nó bất lực và khăng khăng không hủy bỏ hoặc ít nhất cải cách biết bao điều luật và quy định xửa xưa, nhưng từ lâu đã trở thành vô nghĩa. Trong mười điều răn có ghi: “Trong sáu ngày ngươi phải làm mọi việc. Nhưng ngày thứ Bảy là ngày sabbat của CHÚA TRỜI, Chúa của ngươi. Ngày ấy ngươi không được làm việc…” Hệ quả của điều răn này tôi đã biết từ nhỏ. Trong lớp tôi có hai cậu bạn Do Thái thuộc gia đình rất sùng tín. Tuy họ cũng đi học ngày thứ Bảy, vì theo ý nghĩa của quy định về giữ gìn sự thiêng liêng ngày sabbat thì người Do Thái được phép, thậm chí được khuyến khích dành ngày thứ Bảy cho khoa học. Thế nhưng hai cậu này được miễn viết lách, vì chép bài là làm việc.

Tôi thắc mắc vậy làm việc khoa học thế nào, nếu không viết lách? Chẳng ai giải thích cho tôi được. Và vì vào ngày sabbat người Do Thái tuân giữ giáo luật không được phép mang đồ vật, bất kể vật gì, thành ra ngày thứ Bảy hai cậu học trò này không mang theo vở hoặc sách học, đúng thế, thậm chí không được có tiền hay chìa khóa trong túi. Ai không ở gần trường thì đi học bằng tàu điện hay xe đạp. Các học sinh Do Thái ngoan đạo không được phép, vì ngươi Do Thái bị cấm đi xe - bất kể xe gì - trong ngày sabbat. Những quy định này khiến tôi bực mình, nhất là việc cấm người Do Thái viết lách vào ngày sabbat. Phải nói thẳng rằng ngay từ hồi rất nhỏ, tôi đã nghi ngờ lý trí của những người nghiêm cẩn chấp hành các điều răn như vậy.

Một điều răn khác của đạo Moses tôi cũng thấy hết sức đáng ngờ ngay từ thuở nhỏ: ngày thứ Bảy, ông tôi, đương nhiên luôn tuân giữ mọi quy định, thường gọi tôi vào phòng. Ông bảo: “Ở đây tối quá,” - rồi không nói gì thêm. Bố mẹ tôi giải thích cho tôi rằng người Do Thái sùng tín không được phép thắp lửa vào ngày sabbat, kể cả bật đèn điện. Nhưng ông tôi không thể bảo tôi bật đèn, vì như thế đồng nghĩa xúi giục tôi phạm tội. Chính vì thế ông đành giới hạn vào điều nhận xét rằng trong phòng đang tối. Khi tôi thưa như thế rõ ràng là giả dối, vì trên thực tế ông đã thúc giục tôi phạm cái gọi là tội lỗi nọ, ông liền bảo tôi phải chấp nhận thôi. Không, tôi không bao giờ chấp nhận việc những điều răn - chúng có thể có ý nghĩa trong thời hồng hoang - tiếp tục được tuân thủ. Tôi theo lời Goethe: “Lương tri trớ thành điều ngu xuẩn, việc thiện thành điều phiền toái.”

Nhưng đồng thời tôi cũng biết và không quên rằng người Do Thái trong quá khứ không xây nên đền đài, tháp cao hay đại giáo đường, không dựng nên vương quốc*. Họ chỉ có những con chữ để xếp chúng lại với nhau. Trên thế giới không có tôn giáo nào trọng lời Chúa Trời và kinh sách hơn đạo của Moses. Đã hơn sáu mươi năm qua, từ ngày tôi đầy mong đợi và hơi sợ hãi đứng bên cạnh bàn thờ, nơi gìn giữ cuộn Thora*, trong giáo đường Do Thái ở quảng trường Lützow. Song tôi không thể nào quên lúc người lĩnh xướng thận trọng kéo Thora, rồi nâng cao cuộn giấy da với năm quyển của Moses trước toàn họ đạo. Bổn đạo đờ người kính sợ, rồi khấu đầu trước sách kinh. Tôi xúc động đến nín thở. Sau này, mỗi khi hồi tưởng, tôi đều nghĩ rằng giây phút đã khiến tôi, một đứa bé, có ấn tượng sâu sắc và mãi mãi khắc ghi trong tâm khảm thế là tốt. Suốt đời, một người hành nghề văn học không thể thờ ơ trước một chuyện như vậy.

Tuy nhiên, ngày ấy, cuối tháng Sáu năm 1934, là lần cuối cùng tôi dự lễ. Không, không đúng hẳn: cuối tháng Sáu năm 1990 tôi còn dự một buổi lễ đạo Do Thái nữa trong giáo đường cổ ở Praha. Nhưng lần ấy, tôi là khách du lịch. Nói thêm là những gì tôi biết hồi nhỏ về đạo và đời sống Do Thái, oái oăm thay lại nhờ trường trung học Phổ trong những năm “Đế chế thứ ba”.

Các trường học ở Berlin còn dạy về đạo Do Thái tới bao giờ, tôi không nhớ nữa, nhưng chắc chắn năm 1936 vẫn còn, có thể cả 1937. Mỗi tuần hai lần một giáo sĩ Do Thái tới dạy, luôn luôn là một trong những vị nổi tiếng từ vùng phía Tây của Berlin. Tôi tin rằng ông không được phép vào phòng giáo viên, còn chúng tôi, dăm ba học sinh Do Thái còn lại, được phép sử dụng một phòng cho giờ học về đạo Do Thái hoàn toàn như bình thường.

Tôi còn nhớ rõ một trong những thầy dạy giáo lý: Max Nußbaum, rất thanh lịch và trẻ khác thường; ông mới hai mươi sáu tuổi, thế mà xong luận án tiến sĩ đã ba năm, là một nhà diễn giảng được yêu thích và một thầy giáo sắc sảo. Năm 1940, ông di dân sang Mỹ, làm giáo sĩ ở Hollywood và trở thành một trong những nhân vật quan trọng nhất của người Do Thái ở Bắc Mỹ. Một số bài báo đặc biệt ca ngợi ông, vì đã thu nhận ba diễn viên nổi tiếng vào đạo Do Thái: Marilyn Monroe, Elizabeth Taylor và Sammy Davis Jr.

Buổi tối hôm làm lễ Bar Mizwa cho tôi, theo thông lệ, bố mẹ tôi nấu một bữa ăn cho cả gia đình, mời khoảng mười lăm người. Nhưng tôi đã bị thất vọng. Vì tôi hoàn toàn không phải là trung tâm của buổi tiệc, mà tệ hơn nữa, chẳng được ai đoái hoài. Mọi người trò chuyện khá sôi nổi tại bàn ăn, nhưng về một đề tài khác: đài phát thanh Đế chế đưa tin về một âm mưu chống lại Hitler, đứng đầu là Emst Röhm, tham mưu trưởng SA*, đã bị bọn SS* và mật vụ, có sự tham gia của Adolf Hitler, đập tan đẫm máu. Chưa rõ bao nhiêu người bị giết và vụ này cũng chưa mang tên “Cuộc đảo chính của Röhm”.

Nhiều người Do Thái đã di cư khỏi Đế chế từ năm 1933. Những người tính mạng bị đặc biệt đe dọa - bên cạnh những người Dân chủ Xã hội và Cộng sản là đông đảo các văn sĩ và nhà báo từng tham gia chống lại bọn Quốc xã thời Cộng hòa Weimar - một phần trong số họ đã trốn chạy ngay từ những ngày hoặc tuần lễ đầu sau vụ cháy Nghị viện. Những người khác cũng chuẩn bị rời đất nước, mang theo ít ra một phần tài sản.

Trong cộng đồng Do Thái có ngay hai quan điểm đối chọi. Quan điểm một: sau những chuyện đã xảy ra, chúng tôi chẳng còn liên quan gì với đất nước này nữa, không nên ảo tưởng, mà nên di cư càng nhanh càng tốt. Quan điểm hai: không nên mất tinh thần, mà hãy chờ xem tình hình diễn biến ra sao và kiên trì đến phút cuối, chứ đừng hấp tấp. Không ít người tìm cách tự trấn an rằng việc bài Do Thái cơ bản nhắm vào người Do Thái ở Đông Âu, chứ không phải người Do Thái đã sống ở Đức từ mấy trăm năm. Nhất là những người từng tham gia chiến đấu trong Thế chiến I và được huân chương tin rằng họ sẽ chẳng bị sao cả. Thường là chính những người bạn và quen biết của họ, không phải Do Thái, đã thực tâm cố trấn an họ: một chế độ bất nhân như chế độ Quốc xã không thể nào tồn tại lâu dài ở Đức được. Hai hoặc cùng lắm ba năm nữa cái bóng ma này sẽ biến mất thôi. Thành ra bán tống bán tháo nhà cửa rồi di cư là thiếu khôn ngoan.

Tôi được nghe cả hai quan điểm tại bữa tiệc tối hôm ấy trong nhà tôi. Tuy đều kinh hoàng trước sự tàn bạo và phi luật lệ rành rành của những sự kiện được đem ra bàn cãi, nhưng mọi người không chỉ bình luận những tin tức mới nhất theo hướng bi quan, nghĩa là theo họ đó không chỉ là dấu hiệu dã man, mà còn là bằng chứng về sự yếu đuối của chế độ; những người cho rằng ở lại Đức là đúng đắn và có thể được, bất chấp mọi kỳ thị, những người hy vọng sống qua được thời kỳ “Đế chế thứ ba”, nhìn thấy ở tình trạng tranh chấp man rợ giữa Hitler với phe đối lập ngay trong hàng ngũ của hắn sự chứng thực cho niềm lạc quan của mình.

Bây giờ nhìn lại người ta không khỏi ngạc nhiên, ít nhất có thể nói vậy, vì số người Do Thái rời khỏi Đức hoàn toàn không tăng, bất chấp những biện pháp khủng khiếp, như những đạo luật Nuremberg* vào tháng Chín 1935. Trong khi năm 1933 có khoảng 37.000 người di cư, thì những năm 1934, 1935, 1936 và 1937 chỉ có từ 20.000 đến 25.000 người. Lý do khiến đại đa số người Do Thái không di cư suốt nhiều năm đơn giản thế này thôi: đó không là gì khác hơn ngoài niềm tin của họ vào nước Đức. Niềm tin này chỉ lung lay vào tháng Mười một năm 1938 - mà cũng không phải nơi tất cả những người Do Thái vẫn còn sống ở Đức - sau vụ “Đêm pha lê”*.

Bố mẹ tôi không có tiền cũng không có quan hệ; bố mẹ tôi thiếu táo bạo, nghị lực cũng như sự tháo vát. Bố mẹ tôi không một lần nghĩ đến di cư. Anh tôi, hơn tôi chín tuổi, trầm tĩnh và thận trọng, học xong tú tài ở Ba Lan rồi học nha khoa ở Đại học Berlin. Anh có quốc tịch Ba Lan nên được phép tiếp tục học đến tốt nghiệp, bất chấp “Đế chế thứ ba”. Năm 1935, anh trình luận án tiến sĩ vỏn vẹn mười chín trang, được chấm “tối ưu”.

Còn tôi? Quan hệ cá nhân hoặc thậm chí tình bạn giữa các học sinh Do Thái và không Do Thái, vốn là chuyện bình thường cho đến lúc ấy, dần dần chấm dứt vào năm 1934 và 1935. Chúng tôi bị loại khỏi những lễ lạc trong trường, những chuyến dã ngoại và những trận đấu thể thao. Mỗi học sinh Do Thái còn lại, ít lâu sau chẳng còn mấy, tìm cách cân bằng hoặc vượt qua sự tẩy chay này bằng cách riêng của mình. Hẳn vì thế mà tôi, vốn cảm thấy cô đơn, đã tìm kiếm quan hệ và cho rằng đã tìm thấy nơi một tổ chức thanh niên Zion, Hội Hướng đạo Do Thái ở Đức. Tôi đã nhầm, tuy không đáng tiếc.

Những chuyến dã ngoại thường xuyên, gọi là đi cắm trại , đôi khi kéo dài vài ngày, cả Chủ nhật nếu vào dịp nghỉ - vì Hội Hướng đạo Do Thái không quan tâm đến sinh hoạt tôn giáo. Ngủ qua đêm trong các nhà kho hoặc lều. Hồi đó tôi biết rất rành một vùng của Đức mà mãi sau này tôi vẫn còn thích: vùng Mark Brandenburg.

Dĩ nhiên chúng tôi ca hát, nhưng không phải các bài ca du ngoạn Do Thái, vì ngày đó chưa có. Cho nên chúng tôi hát “Hoàng tử Eugen, nhà hiệp sĩ hào hiệp”, “Lông chim lắc lư trên mũ ba-ret”, “Görg von Frundsberg lãnh đạo chúng tôi”, “Noi gương Frundsberg, chúng tôi thề trước lá cờ”. Chúng tôi hát “Lũ ngỗng trời bay ào trong đêm”, nào biết đấy là thơ của Walter Flex, chúng tôi thích những bài hát như “Những cái chuông xông tới từ tháp Bernward” và “Bên kia thung lũng là lều trại của họ”, không cần biết tác giả Borries von Münchhausen giờ đây là một người ủng hộ, thậm chí khâm phục bọn Quốc xã. Nói tóm lại: chúng tôi hát, có ý thức hoặc không, những bài ca của phong trào “Chim di trú”*, cả những bài của Đoàn Thanh niên Hitler. Nói thêm là bài “Bên kia thung lũng” bị cấm sau vụ đảo chính của Röhm, hẳn vì âm hưởng đồng tính luyến ái. Thế là tôi ngẫu nhiên được biết thêm khuynh hướng này của truyền thống Đức.

Những buổi sinh hoạt tối với Hội Hướng đạo Do Thái trái lại đã thu hút sự quan tâm của tôi vào những đề tài hoàn toàn khác, đặc biệt tới một nhà trí thức đặc sắc mà những bài viết và nhật ký của ông tôi đã đọc ngay sau đó; đến nay tôi vẫn còn rất quý mến ông, độc lập với những vấn đề ý thức hệ và chính trị. Tôi muốn nói đến người Áo gốc Do Thái nọ, người đã làm nổi một việc động trời, đó là góp phần vào sự thay đổi thế giới bằng một tiểu thuyết.

Ông, Theodor Herzl* mới đầu chẳng là gì khác hơn một-nhà văn phòng trà điển hình ở Vienna, tuy thông minh khác thường. Ông viết truyện đăng báo nhiều kỳ, là tác giả vài vở kịch tuy trung bình, song cũng đã được Nhà hát Burg, nổi tiếng ở Vienna, trình diễn. Ông chẳng liên quan mấy đến tính cách Do Thái, với đạo Do Thái thì hoàn toàn không. Chỉ tới vụ án Dreyfus* ở Paris vào năm 1894, mà ông tham dự với tư cách phóng viên, mới khiến ông chuyển biến: Herzl trở thành một nguyên thủ quốc gia dù không có Nhà nước, một đấng tiên tri mà điều không tưởng của ông đã trở thành hiện thực. Là nhà văn, ông chọn thể tiểu thuyết cho viễn tượng của mình về Nhà nước Israel. Tiểu thuyết này ra đời năm 1902 với nhan đề Đất nước mới cổ xưa [Altneuland].

Có thể nói nó đã gây ra một hiện tượng nghịch lý: Nhà nước của người Do Thái trong Kỷ nguyên mới trước hết là một tác phẩm của văn học tiếng Đức, chẳng có gì đáng kể về nghệ thuật, thế mà quả thật đã gây nhiều ảnh hưởng. Tất nhiên, hồi đó tôi nào có biết và cũng không hình dung được điều ấy. Hẳn là nhà văn với trí tưởng tượng tuyệt vời này, con người Do Thái đã hấp thụ ngôn ngữ Đức này, với tài tổ chức phi thường đã khiến tôi có ấn tượng sâu sắc.

Nhưng cả vùng Mark Brandenburg lẫn những bài hát của phong trào “Chim di trú”, cả Theodor Herzl lẫn viễn tượng về Nhà nước Israel không làm tôi cảm thấy thân thuộc trong Đoàn Thanh niên này. Ở đấy niềm đam mê lớn của tôi, văn học, dường như không được quan tâm. Tuy vậy, một buổi chiều nọ đã làm tôi hứng khởi, đã lay động tôi và khiến tôi ngẫm nghĩ rằng có thể chỗ của tôi ở trong tổ chức này chăng.

Tối hôm ấy, một trong những anh lãnh đạo, chắc chỉ mới ngoài hai mươi, tắt ngọn đèn trần, kéo cái bục dùng làm diễn đàn dựng cạnh tường vào giữa hội trường. Rồi anh đi qua phòng bên cạnh trước sự ngạc nhiên của mọi người. Chúng tôi im lặng chờ đợi. Ít phút sau, anh chậm rãi và khá long trọng bước vào hội trường gần như tối om. Anh khoác chiếc chiến bào thời Thế chiến I, một tay cầm đèn bấm, tay kia cầm một tập sách mỏng, bìa màu xanh lục và trắng của Nhà xuất bản Insel. Người thanh niên ấy bắt đầu đọc: “Ngựa phi, ngựa phi, ngựa phi, suốt ngày dài, suốt đêm thâu, suốt ngày dài. Ngựa phi, ngựa phi, ngựa phi. Dũng khí đã mỏi mòn, còn nỗi nhớ mong lớn mênh mông.”

Ngày ấy tôi chưa biết bài “Giai điệu tình yêu và cái chết của Cornet Christoph Rilke” này. Khung cảnh mang kịch tính trong căn phòng tranh tối tranh sáng mà người diễn viên tài tử hóa trang trình diễn bài thơ của Rilke* hồi trẻ hẳn đã góp phần khiến tôi gần như say mê ngay bài thơ ấy. “Bữa ăn bắt đầu. Biến thành bữa tiệc. Ta chẳng hiểu bằng cách nào” - với tôi, những từ ngữ này chưa bao giờ thôi quyến rũ. Sức lôi cuốn của âm vận không hề tàn lụi. Đó là “gặp gỡ và chọn lựa, giã từ và tái ngộ”*. Tôi như vẫn luôn còn nghe câu cuối: “Chàng thấy ở nơi ấy một cụ bà khóc than.

Tôi biết: bài thơ này chắc chắn không thuộc vào những tác phẩm quan trọng của Rilke; nó vừa thành công vừa đáng ngờ, vừa nổi tiếng vừa tai tiếng. Ở đây có đủ ngọt ngào, ủy mị, kiêu cách và kiêu kỳ. Không nghi ngờ gì nữa: rất dễ chê cười những gì Rilke viết thời trẻ; nếu tôi muốn phê bình tan nát bài “Comet” thì chắc chắn chẳng có gì khó khăn.

Thế nhưng tôi vẫn cứ mê thứ văn xuôi nên thơ này, tôi công nhận mà không xấu hổ. Trong vở Don Carlos, hầu tước Posa thỉnh cầu hoàng hậu khuyên nhủ hoàng tử, bạn ông ta, rằng:

Khi trở thành người lớn

Chàng cần trân trọng những giấc mơ của tuổi thanh xuân

(…)

Chớ lầm đường lạc lối

Kể cả khi từ đáy sâu bụi bặm, sự thông tuệ cất lời

Phỉ báng niềm say mê, con gái của trời cao.*

Trong những giấc mơ của tuổi thanh xuân có cả các tác phẩm văn học ngày trước từng khiến chúng tôi say mê, vì chúng đã đến với chúng tôi đúng lúc, nên chúng tôi mãi mãi không thể nào quên được. Đang tuổi dậy thì, hoặc mới vừa đi qua lứa tuổi ấy, ta vô cùng dễ cảm thụ sự nhấn mạnh, giọng điệu phấn chấn tất nhiên thường thái quá của “Comet”. Cho nên bài thơ này thuộc loại tác phẩm văn học mà trong suốt cuộc đời ta được đọc đủ loại bài chê bai nó, có khi chính ta cũng chê bai, nhưng ta vẫn chung thủy với nó, vì ta trân trọng những giấc mơ của tuổi thanh xuân, và hẳn cũng vì ta âm thầm buồn nhớ thời mà niềm say mê, con gái của trời cao, đã khiến ta hào hứng và hạnh phúc.

Nói thêm là sau đó tôi không hề gặp lại người thanh niên ngày ấy khoác chiến bào trình diễn văn xuôi có âm điệu của Rilke. Vì không lâu sau buổi chiều ấy, tôi nghe nói anh đã di cư đến Palestine. Mãi những năm sáu mươi, khi đã định cư ở Hamburg, tôi mới biết anh đã gia nhập quân đội Israel, trở thành một trong những phi công xuất sắc nhất trong lực lượng không quân của đất nước non trẻ này. Năm 1960, anh lái chiếc máy bay áp tải Adolf Eichmann* về Israel.

Sau buổi chiều trình diễn bài thơ “Comet” tôi nảy ra một ý định bị xem là khá kỳ lạ: tôi đề nghị lập trong Hội Hướng đạo một nhóm văn học. Nhóm này nên tìm hiểu về văn thơ Đức, nhất là văn thơ cổ điển, mà ngày đó tôi quan tâm hơn cả. Trong đám choai choai chẳng có mấy ai tỏ ra đặc biệt thích văn chương. Thành thử nhóm chúng tôi chỉ có năm người, song cũng vừa đủ để chia nhau đọc theo từng vai vở Iphigenie ở Tauris của Goethe. Tôi chọn vở kịch này vì trước đó không lâu đã nghe qua radio và rất ấn tượng. Từ đó tôi tin chắc vở Iphigenie không phải loại kịch để xem diễn trên sân khấu mà để nghe, nghĩa là được viết cho đài phát thanh. Nói nghiêm túc hơn: vở kịch này không cần phải xem mới cảm nhận được.

Song nhóm văn học này cũng không thay đổi được quyết định của tôi: tôi muốn nhanh chóng rời khỏi Hội Hướng đạo Do Thái. Tôi đã học được nhiều thứ trong tổ chức này, song tựu trung vẫn thấy nó không phù hợp với mình.

5

MÔN CHỦNG TỘC HỌC KHÔNG THÀNH CÔNG

“Con trai tôi là người Ba Lan gốc Do Thái. Cháu sẽ được đối xử như thế nào trong trường của thầy?” mẹ tôi hỏi thầy hiệu trưởng trường trung học Fichte ở Berlin - Wilmersdorf. Đó là mùa đông 1935. Nhân đây nói thêm là bà đã nói hơi quá; vì tôi hoàn toàn chẳng thấy mình là người Ba Lan, mà là người Berlin thì đúng hơn. Tuy nhiên từ trước tới nay tôi vẫn là công dân Ba Lan. Bố mẹ tôi đã nộp đơn xin quốc tịch Đức và vì mẹ tôi, trước khi lấy chồng, là công dân Đức nên người ta hứa sẽ giải quyết tích cực và nhanh chóng. Nhưng đó là vào năm 1932, sau 1933 thì dĩ nhiên chuyện này không thể được nữa.

Tuy nhiên, với câu hỏi hơi khiêu khích nọ, mẹ tôi đã đạt được điều bà mong muốn và kỳ vọng: thầy hiệu trưởng nhã nhặn quả quyết ông không thể hiểu nổi những lo ngại của mẹ tôi. Thầy bảo đây dù sao cũng là một trường Đức, trường Phổ* và trong một trường học như thế thì công bằng là nguyên tắc tối thượng và đương nhiên. Ở trường trung học Fichte không thể có chuyện một học sinh bị thiệt thòi hoặc bị gây khó dễ vì nguồn gốc của mình. Đó là truyền thống của nhà trường.

Trong bữa ăn trưa mẹ tôi kể lại chuyện này với vẻ hài lòng rõ rệt; nó chứng minh thêm một lần nữa điều bà kiên quyết tin tưởng, bất chấp mọi biến cố, rằng ở nước Đức luôn vẫn còn những con người dũng cảm lo giữ gìn luật lệ và trật tự.

Khi tôi bước vào trường trung học Fichte trên đường Emser lần đầu tiên, đó là sau lễ Phục sinh và tôi học lớp Mười, thầy hiệu trưởng - người đã khiến mẹ tôi rất hài lòng - không còn đấy nữa. Sao vậy nhỉ? Học sinh không được thông báo những chuyện như thế này. Nhưng người ta thì thầm rằng thầy bị buộc phải về hưu.

Người kế nhiệm tên Heiniger. Vào những ngày quốc lễ, ông xuất hiện trong bộ đồng phục lịch sự màu nâu* với đủ thứ trang sức bằng vàng. Ông là một “Chim trĩ vàng” - người ta gọi những cán bộ cao cấp Đảng Lao động Xã hội Quốc gia Đức* như thế.

Một hoàn cảnh đặc biệt đã khiến tôi phải đổi sang trường này. Trường trung học Werner von Siemens, thiên về khoa học tự nhiên và ngôn ngữ, bị giải thể vào năm 1935. Quả là một phương sách khác thường, vì trước đây không lâu, trong những năm của nền Cộng hòa Weimar mà nay đã bị phỉ báng, người ta lo xây dựng trường chứ không giải thể. Việc giải thể này, như ta có thể đoán được, có lý do liên quan đến thời thế. Ở vùng Schöneberg, đặc biệt trong những khu quanh các quảng trường Bayerischer và Viktoria-Luise, có tương đối nhiều người Do Thái. Một số đã di cư, những người khác không thể tiếp tục cho con học cao hơn được nữa, đặc biệt vì chính sách miễn hoặc giảm học phí cho học sinh Do Thái đã bị bãi bỏ. Cho nên ít lâu sau khi Quốc xã nắm chính quyền, số học sinh trường Werner von Siemens giảm hẳn. Ngoài ra, đối với chính quyền mới, trường này còn mang tiếng xấu; nó bị coi là tự do, nếu không nói là “theo phe tả”.

Tôi đã gặp nhiều may mắn, như những năm sau cho thấy. Vì cả ở trường trung học Fichte, các thầy, dù Quốc xã hay không, nói chung đều đối xử đàng hoàng và đúng đắn với học sinh Do Thái. Vì mỗi tiết học đều bắt đầu bằng câu tung hô “Heil Hitler”* nên khi thầy giáo vừa bước vào lớp chúng tôi biết ngay ông thuộc loại người nào.

Lời tung hô bộc lộ điều ấy. Vì khi chào thì có người đứng nghiêm và hăng hái, người khác khẽ khàng và chiếu lệ. Nếu có thể phân loại hầu hết những thầy tôi theo học thành hai nhóm lớn thì không có nghĩa tôi ám chỉ nhóm Quốc xã và không Quốc xã. Không, đường phân chia thuộc bình diện khác. Một nhóm gồm những viên chức nghiêm túc, có ý thức trách nhiệm - không hơn không kém. Dù họ dạy tiếng Latinh hay toán, tiếng Đức hay lịch sử, thảy đều như nhau. Họ thường chuẩn bị chu đáo cho tiết học và hoàn thành nội dung giảng dạy được quy định. Nếu họ không làm đám học trò chúng tôi bực mình hay đòi hỏi quá nhiều thì chúng tôi cũng cư xử đàng hoàng. Cả thầy lẫn trò đều gần như lãnh đạm.

Nhóm kia gồm các thầy khác, họ không nhất thiết là những nhà mô phạm hăng say. Tuy nhiên, ta cảm thấy ở họ niềm đam mê mạnh mẽ. Hẳn thời trẻ họ từng mơ một nghề nghiệp nào đó khác hẳn: họ muốn trở thành nhà khoa học hoặc nhà văn, nhạc sĩ hoặc họa sĩ. Ước mơ ấy không thành, dù vì lý do gì đi nữa. Cho nên rốt cuộc họ thành giáo chức hoặc bị nhét vào đó. Nhưng họ vẫn không ngừng say mê âm nhạc hoặc văn chương, họ khao khát nghệ thuật hoặc khoa học, họ khâm phục tinh thần Pháp hoặc tâm tính Anh.

Chính tình yêu, niềm khao khát và lòng khâm phục này đã cho họ sức mạnh, để quên nỗi niềm cay đắng và vượt qua sự ngao ngán, khi ngày ngày phải nhọc công dạy dỗ lũ trẻ nít choai choai. Dĩ nhiên, không phải lúc nào họ cũng chuẩn bị giáo án cẩn thận và thỉnh thoảng không ngại đi chệch khỏi nội dung giảng dạy được quy định chính thức. Chúng tôi biết ơn các thầy phần lớn vì thế. Vì những chuyện họ kể cho chúng tôi, như thể bên lề bài giảng, không tẻ nhạt và khơi gợi trí tưởng tượng của chúng tôi.

Có một thầy đã luống tuổi giải thích cặn kẽ cho chúng tôi rằng mọi diễn giải từ trước cho đến lúc bấy giờ về vở Hamlet đều thiếu sót, nếu không nói là sai. Sắp tới ông sẽ công bố một quyển sách với diễn giải mới, trọn vẹn về vở kịch này. Quyển này ra đời thật, tôi đã thấy bày trong tủ kính chào hàng của một hiệu sách không xa trường. Tuy nhiên, chẳng tờ báo nào viết một lời về tác phẩm gọi là khai phá này. Nhưng những giải thích nhiệt tình của thầy, cho dù thường dẫn tới mê lộ, cũng đã khiến tôi quan tâm hơn đến Shakespeare và gợi cho tôi những ý nghĩ của chính mình.

Một số thầy dường như dễ dàng làm cho chúng tôi hào hứng. Một trong những người nhiệt tình ấy là thầy Fritz Steineck. Thầy chỉ có một đam mê: âm nhạc. Khi giải thích cho chúng tôi về một khúc oratorio* của Haydn, một bài ca của Schubert, hay một vở opera của Wagner, thầy luôn luôn nói hết sức hào hứng. Theo thầy - ít ra chúng tôi tin thế - việc thuyết phục chúng tôi hiểu tại sao một âm lướt của Mozart hoặc Beethoven lại cực kỳ tuyệt diệu là rất quan trọng. Cho nên, theo tôi thấy, tất cả các bạn nào thật sự quan tâm đến âm nhạc, không ngoại trừ ai, kể cả các học sinh Do Thái, đều biết ơn thầy. Vâng, thầy đặc biệt thích các học sinh Do Thái, vì phần lớn họ có khiếu âm nhạc, nhiều người biết chơi dương cầm và violon. Tôi nhớ thầy không dạy một bài hát Quốc xã nào trong tiết học của mình.

Khi nói về Tannhäuser, mắt thầy long lanh; thầy biểu diễn và hát cho chúng tôi nghe những màn quan trọng, thầy chỉ cho chúng tôi thấy một cảnh mà theo thầy thường bị coi nhẹ. Đầu hồi hai, ngay sau khi - nếu có thể nói như thế được - Elisabeth bước ra sân khấu và hát, có tiếng dẫn giải: “Tannhäuser, được Wolfram hướng dẫn, cùng rời cầu thang vào phía sau.” Khi Elisabeth thấy Tannhäuser, Wolfram hát: “Nàng đấy; hãy tự nhiên lại với nàng đi.” Tiếng hướng dẫn từ hậu trường: “Anh ta vẫn đứng phía sau, tựa bao lơn.” Theo thầy Steinbeck, đây là phút giây xúc động. Vì Wolfram yêu Elisabeth, nhưng lại nhường cho Tannhäuser - chỗ này thật rõ ràng. Đúng là sự khước từ cao thượng. Sau này mỗi khi xem vở Tannhäuser, tới đoạn này các em sẽ nhớ đến thầy, thầy Steinbeck nói trước với chúng tôi như thế. Thầy đã nói đúng, ít nhất là về phần tôi.

Khi những học sinh chơi giỏi một nhạc cụ phải trình diễn, mà một cậu - một người Do Thái nhé - chơi thật dở một ca khúc thời thượng kém chất lượng, còn những cậu kia chơi nhạc cổ điển, chúng tôi cứ sợ thầy Steinbeck sẽ trách mắng bạn ấy nặng nề. Nhưng thầy không nổi giận mà chỉ buồn phiền. Thầy nói rất khẽ: “Bản nhạc này dở thật. Nhưng ngay cả nhạc dở ta cũng có thể chơi đàng hoàng được.” Thầy bảo bạn ấy đưa thầy bản nhạc; thầy cầm bằng mấy đầu ngón tay để tỏ vẻ kinh tởm, rồi ngồi vào đàn piano. Thầy không cảm thấy kém danh giá, khi chơi cho chúng tôi nghe bản nhạc thời thượng ấy. Thầy đúng là một nhà mô phạm xuất sắc, một người đáng mến. Tôi mang ơn thầy không ít.

Xin nói thêm một điều mà mãi nhiều năm sau, năm 1982, tôi mới được biết: thầy giáo âm nhạc Steinbeck này vốn là đảng viên kỳ cựu của Đảng Quốc xã Đức, và không phải chỉ là kẻ xu thời. Ngay từ cuối thập niên 1920, ông đã là một trong những người hăng hái ủng hộ Hitler. Tôi còn được biết thêm một điều nữa về ông. Ở trường trung học Fichte, theo thông lệ, hằng năm các học sinh tú tài được đội đồng ca của trường hát bài “Bây giờ đến giây phút cuối” để chào chia tay. Ca khúc này do Hoffmann von Fallersleben đặt lời năm 1848, nhưng nó mắc một khuyết điểm nghiêm trọng mà trước kia không ai chú ý: một người Do Thái, Felix Mendelssohn Bartholdy*, đã soạn nhạc.

Steineck đã gỡ được thế bí trong hoàn cảnh éo le này: ông chấp bút viết ngay một âm điệu mới cho lời cũ. Ông - người đã nhiều năm ra sức, và quả thật không phải không kết quả, dạy chúng tôi rằng trên thế gian không có gì đẹp đẽ và cao cả hơn âm nhạc - đã chẳng ngần ngại, đắn đo và không chút xấu hổ khi “phi Do Thái hóa”, “Đức hóa” bài hát nọ. Tại sao ông lại chịu làm chuyện nhục nhã này, có gì đứng đằng sau? Chắc chắn không phải vì ngây thơ hay vì tình yêu âm nhạc, vì tham vọng và kiêu căng có lẽ đúng hơn. Hoặc vì ông muốn lấy lòng hiệu trưởng “Chim trĩ vàng” Heiniger?

Trong số các thầy giáo của chúng tôi, nếu tôi nhớ không nhầm, ông Heiniger này là người duy nhất trong giờ lên lớp không ngớt thể hiện cho học sinh biết ông là người Quốc xã nhiệt tình, thậm chí mù quáng. Nhưng chúng tôi chớ nên nhầm ông với đám SA thô lỗ ngoài đường. Trong phong cách người đàn ông trạc năm mươi tuổi, đã hơi phát phì, đầu hói này chẳng có gì dũng mãnh. Ông không xử sự kiểu một sĩ quan đứng trước đại đội hay tiểu đoàn của mình. Ngược lại, ông coi trọng việc chứng tỏ cho học sinh thấy tính thoải mái của một viên tướng. Ngoài ra, ông còn hé cho thấy rằng ông biết nhiều về Nhà nước mới này hơn những gì người ta được đọc trên báo. Nghĩa là ông không phải một kẻ Quốc xã xoàng, mà là một trong những phần tử ưu tú của giới quyền cao chức trọng, thuộc hàng thân tín - chúng tôi nên thấy ông như vậy đấy.

Ông dạy môn lịch sử trong lớp chúng tôi. Ông nói nhiều nhưng ít kiểm tra. Ông muốn được coi là giảng viên đại học, chứ không phải giáo viên. Cho nên ông đối xử đặc biệt nhã nhặn với chúng tôi, như thể chúng tôi đã là sinh viên. Cả các học sinh Do Thái cũng không thể phiền trách gì ông; tôi lại càng ít có lý do: ông đối xử thân mật với tôi, không bao giờ hỏi tôi (tôi biết ơn ông vì thế) về những dữ kiện và ngày tháng trong lịch sử. Ông bảo rằng trước hết tôi có nhiệm vụ phải giải thích lịch sử. Đôi khi ông trò chuyện với tôi trong giờ học như với một người lớn, một người đối thoại ngang hàng. Tất nhiên, đó chỉ là sách lược thôi: ông muốn nghe quan điểm của tôi, để có thể bác bỏ nó hiệu quả hơn từ quan điểm Quốc xã - điều với ông quá dễ dàng, đâu có gì lạ.

Một bữa kia ông bất ngờ thông báo cho cả lớp rằng học sinh Do Thái được miễn giờ lịch sử sắp tới. Sau mới biết đó là giờ dành để đấu tranh với “Âm mưu thống trị thế giới của bọn Do Thái”. Dẫu sao, học sinh Do Thái đã được miễn phải tham gia. Quan điểm của ông về người Do Thái không ảnh hưởng gì đến điểm ông cho. Tôi luôn được ông cho điểm “giỏi”, cả trong bằng tú tài. Lớp chúng tôi không ai được điểm cao hơn về môn lịch sử.

Ông Heiniger này thật công bằng. Nhưng nếu các cơ quan cấp trên quy định học sinh Do Thái chỉ được đứng trong giờ học hoặc đi chân đất đến trường, hẳn ông sẽ thực hiện nghiêm chỉnh quy định này, và chắc chắn sẽ lập luận bằng những lời diễn đạt hoa mỹ rằng đó là sự tất yếu lịch sử. Không, chúng tôi không phải đi đất đến trường, nhưng người ta đã đo sọ chúng tôi, và cả vài học sinh không Do Thái. Chuyện này diễn ra trong tiết chủng tộc học, một môn được đưa vào giáo trình trong “Đế chế thứ ba”, cơ bản chỉ có một mục đích: cho học sinh tin vào sự thấp kém của người Do Thái và tính ưu việt của giống “Arier*”. Các thầy dạy sinh học kiêm nhiệm môn này. Lớp chúng tôi do thầy Thom, đứng tuổi, chín chắn, đảm nhiệm; năm học nào tên ông cũng cám dỗ lũ học sinh chúng tôi chơi chữ: vừa khai giảng xong, thế nào trên cửa lớp mà ông là giáo viên chủ nhiệm cũng có hàng chữ “Ngôi lều của bác Thom”.

Dường như thầy không mấy coi trọng ngành khoa học mới này. Thầy trình bày dông dài về người Neanderthal* và những giống người khác thời thượng cổ làm chúng tôi chán ngấy. Có vẻ thầy không mấy thú vị với chuyện giải quyết vấn đề người Do Thái. Có lẽ những kết quả bất ngờ của việc đo sọ đã góp phần vào chuyện ấy. Việc đo sọ được thực hiện theo hướng dẫn trong sách giáo khoa về chủng tộc học, có tác dụng chứng minh rõ ràng người được đo thuộc chủng tộc nào.

Kết quả cho thấy chỉ một người duy nhất, một học sinh Do Thái, có được cái sọ tiêu biểu của vùng Bắc Âu, nghĩa là hảo hạng về mặt chủng tộc. Thầy Thom có vẻ lúng túng, nhưng không phải không thích thú. Thầy mỉm cười hỏi cậu này rằng có thể trong số các tổ tiên của cậu có người “Arier” chăng. Cậu ta trả lời: “Thưa không, Do Thái nhiều hơn.” Cả lớp cười ồ. Nhân tiện nói thêm là chính cậu học sinh này, cao lớn cân đối, tóc vàng, mắt xanh lẽ ra được là một trong những người cầm quốc kỳ tại lễ khai mạc Olympic năm 1936*. Vào phút cuối vì phát hiện cậu là Do Thái, người ta liền thay người khác ngay. Tóm lại: môn chủng tộc học không thành công ở lớp chúng tôi.

Sự xa cách giữa học sinh Do Thái và không Do Thái ngày một lớn hơn là điều không thể tránh khỏi, và chủ yếu liên quan đến cuộc sống bên ngoài hơn là việc dạy thuyết chủng tộc trong nhà trường. Tất cả học sinh không Do Thái đều ở trong Đoàn Thanh niên Hitler, một số vào đội thanh niên Hitler hải quân, được xem là “chiến” hơn, tập luyện trên sông Havel. Một cậu là lãnh đạo cấp cao Đoàn Thanh niên Hitler. Họ thường mặc đồng phục đến trường, thích khoe khoang - nhưng không phải với học sinh Do Thái - về những chuyện phiêu lưu, mạo hiểm. Tôi vẫn luôn còn nhớ đến cậu bạn ấy, người được dự một trong những đại hội Đảng Quốc xã ở Nuremberg, đã khoe trong lớp với giọng khích động: “Tớ đứng không xa Lãnh tụ bao nhiêu. Tớ trông thấy Người, tớ sẽ không bao giờ quên đôi mắt xanh của Người.”

Tôi không hề nghe thấy một lời bài Do Thái nào từ những người bạn học này. Dĩ nhiên phần lớn họ, nếu không phải tất cả, đã tin vào đất nước Đức mới. Họ nghe đài, ít hay nhiều họ đọc báo kỹ càng. Ngày ngày họ chịu tác động của lối tuyên truyền bài Do Thái hết sức hung hăng; năm 1936 giảm bớt nhiều vì Olympic, nhưng chỉ là tạm thời, để rồi năm 1937 và 1938 lại không ngừng dữ tợn hơn. Trên đường tới trường, chúng tôi phải đi qua những tủ kính màu đỏ dán tạp chí Chiến sĩ với những bức biếm họa khét tiếng. Trong thời gian Olympic, những tủ kính này biến mất. Cần làm cho người ngoại quốc tin rằng “Đế chế thứ ba” là một Nhà nước văn minh. Một số người Do Thái cũng tự nhủ rằng thời kỳ kinh khủng nhất đã qua rồi, nay người ta sẽ đối xử nhân đạo với họ hơn.

Một vụ rắc rối nho nhỏ, theo tôi, đã tiêu biểu cho bầu không khí trong trường. Cuối giờ ra chơi, một ông thầy còn trẻ, chắc chắn là Quốc xã, vào lớp sớm hơn thường lệ. Thấy lớp vẫn còn khá ồn ào, ông buột miệng nói, không phải nhỏ: “Ồn cứ như trong trường của bọn Do Thái.” Lớp tôi yên lặng tức thì, nhưng đó là sự yên lặng lạnh lùng và hơi rờn rợn. Rồi tiết học bắt đầu, nhưng chỉ sau vài phút ông đã ngừng giảng. Có chuyện gì, ông hỏi. Một học sinh đứng lên thưa ngắn gọn rằng điều thầy nói về trường Do Thái là không cần thiết. Thầy hơi bối rối, bảo không hiểu sao lớp lại phản ứng lạ lùng như thế về một thành ngữ thông dụng trong tiếng Đức.

Như ta thấy, những lời bài Do Thái công khai trong tiết học không phải là phổ biến, ít nhất trong ngôi trường này hoặc trong lớp tôi. Phải chăng đó là nhờ tinh thần Phổ mà người Do Thái rất coi trọng từ khi họ được quyền bình đẳng? Hoặc những gì còn sót lại trong cách xử thế của giới thị dân Berlin phía Tây đã có tác dụng tốt đối với đám học sinh Do Thái chúng tôi ở trường trung học Fichte? Điều chắc chắn là chúng tôi vẫn được những người Quốc xã trong số các thầy đối xử công bằng.

Còn các bạn học cùng lớp thì sao? Tại sao họ không gây phiền phức cho đám học sinh Do Thái, không bao giờ sinh sự với chúng tôi? Năm 1963, chúng tôi, những học sinh tú tài khóa 1938 sống sót, trong đó có bốn bác sĩ, gặp nhau ở Berlin. Thật là một buổi họp mặt thoải mái, thú vị. “Cậu biết chứ? Cậu còn nhớ không?” - nó diễn ra không khác trong các buổi họp mặt từ xưa đến nay. Chúng tôi kể những giai thoại hồn nhiên, trao đổi đủ loại hồi tưởng. Vài người kể, phần lớn chỉ là tiện thể nói thêm thôi, về thành công trong nghề nghiệp, về những chuyến du lịch xa xôi. Họ cũng không quên nói qua về những chiếc ô tô của họ. Bầu không khí thật vui vẻ, không chút tẻ nhạt.

Thỉnh thoảng mới lặng lẽ. Vì lúc ấy một anh kể về một trò mạo hiểm trong một buổi lễ hội của trường hoặc trong một chuyến dã ngoại, nhưng rồi anh lúng túng ngừng ngang, vì những người bạn Do Thái có mặt đã không được phép dự lễ hội và chuyến dã ngoại anh bạn vừa kể. Mãi lúc ấy, 25 năm sau, tôi mới được biết sau kỳ thi tú tài đã có một bữa tiệc chia tay túy lúy với những rắc rối đáng ghi nhớ, nhất là khi một số thầy và trò kết nghĩa đệ huynh trong lúc say mèm. Cách cư xử của vài người bạn bị chỉ trích, dĩ nhiên chỉ của những người vắng mặt, nghĩa là những người đã tử trận. Đôi lúc bầu không khí đang hân hoan chợt chùng xuống, khi các bạn này sực nhớ hôm ấy có cả những người Do Thái nữa. Ngoài những chuyện ấy ra, nói chung buổi gặp mặt thật là thoải mái.

Các bạn ấy đã nhân tiện hỏi - tất nhiên với nét mặt nghiêm trang - tôi thoát khỏi cuộc chiến tranh như thế nào. Hẳn các bạn học của tôi thấy cần phải bày tỏ một sự quan tâm nào đấy. Một câu hỏi vì lịch sự, thế thôi. Tôi đã trả lời ngắn gọn. Đâu ai muốn nghe kỹ hơn. Họ thầm cảm ơn vì tôi đã nhanh chóng đổi qua đề tài khác. Tất cả bọn họ, những người có học và thâm trầm, đều từng là sĩ quan quân đội Quốc xã, ở mặt trận phía Đông cũng như phía Tây. Ta có thể chắc chắn một điều: họ đã từng trải qua những chuyện kinh hoàng và tàn nhẫn. Họ cũng dính líu đến việc truy bức người Do Thái chăng? Tôi không rõ. Nhưng họ có biết, ít nhất về đại thể, chuyện gì đã xảy ra với người Do Thái, tôi chắc chắn. Họ đã bao giờ suy nghĩ về chuyện ấy chưa, trong những năm chiến tranh và sau đó, khi tội lỗi của nước Đức mỗi ngày một rành rành? Tôi không nhận thấy được chút gì về những điều ấy nơi những bạn học cũ này trong hai ngày ở Berlin - buổi họp mặt của chúng tôi kéo dài thế đấy - kể cả những lúc trò chuyện riêng.

Không người nào cảm thấy mình cũng liên đới có lỗi, điều này tôi có thể hiểu được. Không đời nào tôi lại quy cho họ tội lỗi liên đới. Nhưng một trách nhiệm liên đới nào đấy về chuyện người Đức đã làm, về chuyện đã xảy ra nhân danh nước Đức? Không, cả về trách nhiệm liên đới tôi cũng chẳng được nghe mảy may, họ không muốn nói tới điều ấy. Những bạn học con nhà gia giáo của tôi, những người hồi đó khoác đồng phục nâu hoặc đen*, sau đó khoác đồng phục lính Quốc xã - họ, tôi tin thế, là những đại diện tiêu biểu của những người sinh năm 1919 và 1920. Tôi không có ý định bám riết lấy đề tài này. Chúng tôi tới Berlin đâu phải để nghe điều đau xót, mà muốn mọi chuyện cứ tiếp tục vô thưởng vô phạt. Nhưng tôi vẫn cứ phải khuấy động sự hòa hợp đôi chút, qua một câu hỏi không dính dáng đến những năm chiến tranh, mà tới thời kỳ chung của chúng tôi, nếu có thể nói thế được.

Một phần tư thế kỷ qua, tôi nói, tôi thường tự hỏi tại sao hồi đó, trong “Đế chế thứ ba”, các bạn đồng học đã không đối xử tồi tệ với chúng tôi, dù họ bị tuyên truyền bài Do Thái ghê gớm. Họ im lặng hồi lâu. Cuối cùng một người hơi ngập ngừng lên tiếng: “Trời đất, làm sao bọn tớ tin thuyết về phẩm chất kém cỏi của người Do Thái được chứ? Đứa giỏi môn tiếng Đức nhất lớp là một cậu Do Thái và một trong những cậu chạy cự li một trăm mét nhanh nhất cũng lại là Do Thái luôn.”

Tôi sửng sốt! Câu trả lời này làm tôi thất vọng, tôi thấy nó khôi hài. Nếu tôi không phải là người giỏi môn tiếng Đức nhất lớp và bạn tôi không phải một trong những cậu chạy nhanh nhất thì họ được phép gây sự với chúng tôi ư? Chẳng lẽ việc truy bức người Do Thái là xấu xa, chỉ bởi vì sau đó người ta thấy họ có thành tích này thành tích nọ đáng khen ngợi? Tôi nghĩ chẳng khó khăn gì vạch cho họ thấy rằng họ định mớm cho tôi một câu trả lời vớ vẩn. Nhưng tôi từ bỏ ý định ấy, vì theo tôi thấy thì mình đã quấy rầy sự thoải mái của họ đủ nhiều rồi.

Sự thật khác hẳn điều họ nói. Ở đây hình ảnh gương mẫu của các thầy giáo có vai trò nhất định. Vì các thầy luôn đối xử lịch sự và đúng đắn với học sinh Do Thái chúng tôi, nên các bạn cùng lớp cũng đối xử lịch sự và đúng đắn theo. Ngoài ra, gia đình họ đàng hoàng, xưa nay chăm lo chuyện giáo dục con cái. Chúng tôi chú ý giữ đạo đức trong giao tiếp; kiểu ăn nói thô lỗ, ngày nay không ngừng xuất hiện cả trong sách văn học Đức, nhất là ở lĩnh vực tình dục, ngày xưa không phổ biến trong chúng tôi. Hồi đó giao tiếp thân mật và lễ độ.

Nhưng câu hỏi chính là: đám choai choai có tin tưởng vào luận điệu tuyên truyền chính thức không, chúng có tin rằng người Do Thái quả thật là sự bất hạnh của dân Đức và nhân loại không? Có thể lắm chứ. Song trong mắt những học trò này thì việc tuyên truyền Quốc xã, tôi vẫn còn luôn tin thế, cuối cùng chỉ liên quan đến một sự trừu tượng (chẳng hạn “âm mưu thống trị thế giới của bọn Do Thái”) chứ không nhất thiết hoặc chẳng dính líu gì đến những kẻ mà chúng cùng ngồi trên một băng ghế nhà trường, thỉnh thoảng cho chúng cóp bài làm và được chúng đền ơn hậu hĩnh, những kẻ mà chúng quen biết và coi trọng từ nhiều năm - nghĩa là những học sinh Do Thái.

Về sự kiện ngày càng nhiều học sinh Do Thái vắng mặt ở trường và những học sinh Do Thái còn lại bị phân biệt đối xử và cô lập thì các bạn học của chúng tôi, con những gia đình gia giáo và thành viên Đoàn Thanh niên Hitler, hẳn đã xem là đương nhiên; họ không trò chuyện với chúng tôi về chuyện ấy, không hề thốt ra một lời ngạc nhiên hay thậm chí tiếc rẻ. Tại trường trung học Fichte ở Berlin là như thế đấy. Tại những trường khác ở Berlin, nhất là những khu phía Bắc và phía Đông có nhiều thợ thuyền và dân tầng lớp dưới, còn tệ hơn rất nhiều. Ở các thành phố nhỏ còn tệ hại hơn nữa: qua hồi ức của những người bạn cùng thế hệ, Do Thái và không Do Thái, thì chuyện học sinh Do Thái bị hành hạ hung bạo, bởi các thầy lẫn bạn học, không phải hiếm.

Tôi hay nhớ đến một người bạn cùng lớp. Anh rất dễ mến và đối xử với bạn học Do Thái đàng hoàng không chê trách được. Khi tôi gặp lại anh lần đầu tiên sau chiến tranh - lúc đó anh hành nghề thầy thuốc - anh kể năm 1940 anh trông thấy T., bạn học cũ của chúng tôi, giữa một đám đông Do Thái bị cảnh sát canh giữ và giải đi gần nhà ga Stettin ở Berlin. T. trông thảm não lắm. “Tớ mới nghĩ, nếu T. biết tớ trông thấy cậu ấy trong cảnh thảm hại thế thì cậu ấy sẽ khó xử lắm. Tớ bất nhẫn quá, liền quay nhanh nhìn chỗ khác.” Phải, đó chính là vấn đề: hồi đó hàng triệu người đã quay mặt đi.

6

NHIỀU MỐI TÌNH CÙNG MỘT LÚC

Tôi bắt đầu đam mê văn học từ hồi nào nhỉ? Tôi không thật rõ, nhưng mẹ tôi hẳn đã rất sớm nhận thấy điều ấy. Vì năm tôi mười hai tuổi, nhân một dịp nào đấy, tôi được mẹ cho một món quà khác thường: tấm vé xem diễn vở Wilhelm Tell* tại Nhà hát Kịch Quốc gia ở Gendarmenmarkt.

Chiều hôm ấy, cuối năm 1932, vì là lần đầu tiên được xem một vở kịch thật sự chứ không chỉ là loại cho trẻ con, một vài đam mê lớn của tôi đã cùng lúc bắt đầu: tôi muốn nói đến tình yêu của tôi đối với văn học Đức, đến đam mê kéo dài suốt mấy thập niên dành cho kịch nghệ, dĩ nhiên về sau có giảm đi, đến sự mến chuộng, tuy thường bị tổn hại nhưng không hề khô héo hẳn, đối với Schiller*, và cuối cùng là sự hâm mộ đối với Nhà hát Kịch của Schinkel ở Gendarmenmarkt, một tòa nhà mà đến nay tôi vẫn yêu quý nhất ở Berlin.

Đạo diễn vĩ đại Jürgen Fehling dàn dựng vở Tell này. Những ai đã diễn trên sân khấu vào mấy tháng cuối cùng của nền Cộng hòa Weimar? Điều này hôm nay còn liên quan gì đến chúng ta nữa không? Có thể còn đôi chút đấy. Hồi đó, vai Arnold von Melchtal do một diễn viên trẻ giàu nghị lực và đang nổi tiếng đảm nhiệm; vài năm sau anh ta trở thành đạo diễn phim cực kỳ thành công, được báo chí Đức hết lời ca ngợi. Anh ta tên Veit Harlan, về sau đã làm cuốn phim tồi tệ nhất, đê tiện nhất từng có về người Do Thái và chống người Do Thái, phim Tên Do Thái Süß.

Wener Krauss, hẳn là diễn viên kịch câm đầu tiên thời ấy, đóng vai Tell. Sau này, cả anh ta cũng tham gia vào phim Tên Do Thái Süß. Theo nguyện vọng riêng, anh ta đóng đồng thời nhiều vai Do Thái và thật khó nói vai nào đê tiện nhất. Trong vai Hedwig, vợ của Tell, là cô Eleonora von Mendelssohn, chắt mấy đời của Joseph, con trai cả của triết gia Moses Mendelssohn. Năm 1933, cô di dân sang Mỹ rồi tự sát bên đó.

Người đóng vai Konrad Baumgarten, kẻ trong màn đầu vở Wilhelm Tell đã bỏ chạy trước đám sai nha của huyện lệnh, cũng là Do Thái: Alexander Granach. Chỉ ít lâu sau chính anh cũng phải bỏ chạy khỏi Đức. Vai Johannes Parricida do Paul Bildt đóng. Vợ anh, người Do Thái, trốn khai báo để khỏi bị chở tới trại tập trung ở Theresienstadt. Chị chết lúc chiến tranh gần kết thúc, gia đình phải lén chôn trong một công viên. Bildt và con gái quẫn trí, quyết định cùng tự sát. Chỉ mình anh thoát chết.

Vai Ulrich von Rudenz do Hans Otto đóng; anh không hề giấu giếm mình là Cộng sản. Ngay khi Quốc xã vừa nắm quyền, anh rút vào hoạt động kháng chiến bí mật, tháng Mười một 1933 anh bị giết trong tù. Thời còn nước Cộng hòa Dân chủ Đức, tên anh được đặt cho nhà hát kịch ở Potsdam: Nhà hát kịch Hans-Otto, đến nay vẫn thế. Cuối cùng còn một chuyện lạ: một diễn viên trẻ rất cá tính đã xuất sắc trong vai Reichsvogt Geißler, đó là Bernhard Minetti mà chúng ta còn được dịp hâm mộ trên sân khấu vào thập niên chín mươi.

Buổi trình diễn vở Wilhelm Tell ở Gendarmenmarkt đã thay đổi tức khắc việc đọc sách của tôi. Tôi tìm thấy một ấn bản của Schiller trong tủ sách khiêm tốn của bố mẹ tôi. Vì tôi hơi bị cảm không phải đi học, nên đã nằm trên giường đọc chơi mấy trang đầu của vở kịch Những tên cướp mở đầu ấn bản này. Chỉ mới đọc tới câu “Nhưng cha có khỏe không?” tôi đã không thể rời quyển sách được nữa. Tôi không quan tâm gì hơn câu hỏi duy nhất này: điều gì sẽ xảy đến với những tên cướp, câu chuyện sẽ kết thúc thế nào? Tôi thấy vở kịch cực kỳ căng thẳng, tôi khích động đến đỏ mặt tía tai. Tôi không thể bỏ dở, cho đến câu “Có thể giúp được người đàn ông này.” Và tôi sung sướng. Karl Moor làm tôi say mê hơn hẳn Old Shatterhand, những tên cướp của ông ta làm tôi say mê hơn mọi người da đỏ của Karl May.

Suốt nhiều năm tôi thường xem đi xem lại vở này trên sân khấu. Các vở diễn có thành công ít hoặc nhiều, nhưng tôi chưa lần nào cảm thấy thật sự hay. Những tên cướp ngày nay còn được diễn không, tôi không chắc. Khoảng nửa thế kỷ sau lần tôi nằm đọc trên giường, đài phát thanh bang Hessen yêu cầu tôi giới thiệu một số phim dựa trên các vở kịch của Schiller, trong đó có cả Những tên cướp. Trước đây tôi đã bàn cặn kẽ về những điểm yếu và thiếu sót của vở kịch này rồi - việc này không khó, vì các khiếm khuyết đều rất rõ ràng. Vị trưởng ban của đài có mặt trong phòng thu âm tỏ ra không thoải mái lắm khi nghe tôi kết án và chê trách dữ dội; ông ta chỉ thở phào khi tôi nói: “Đấy. Còn bây giờ tôi phải giải thích tại sao Những tên cướp, một trong rất ít vở kịch của văn học toàn thế giới, đã khiến tôi say mê.” Cho đến nay điều này vẫn không hề thay đổi.

Thành công đầu tiên trong môn tiếng Đức của tôi thời học trò liên quan đến Schiller. Lúc ấy tôi học lớp Tám và lớp Chín, vẫn còn ở trường Werner von Siemens. Một bạn phải trình bày về vở Wilhelm Tell, nhưng mới nói chưa đầy năm phút đã chấm dứt. Thầy giáo chờ đợi nhiều hơn, nên hỏi ai có thể nói thêm gì nữa về vở kịch. Tôi giơ tay và nói luôn: vở Wilhelm Tell ca ngợi hành động ám sát chính trị và khủng bố cá nhân. Để giải thích và biện luận cho điều này cùng những điều tương tự hẳn tôi đã phải nói nhiều, vì sau khoảng bốn mươi phút, chuông báo giờ ra chơi, tôi vẫn còn nói. Nhưng thầy vẫn để tôi trình bày đến hết rồi ra lệnh ngắn gọn: “Ngồi xuống.” Lớp học lặng ngắt. Mọi người chờ đợi tôi bị trách mắng về tội láo xược dám phê bình một tác phẩm kinh điển. Quả thật thầy giáo của chúng tôi bảo những điều tôi nói chưa đủ luận chứng và phần nào sai. Nhưng mặt khác - thầy cực kỳ vui vẻ nhận xét - cũng không quá dở. Tôi được điểm cao nhất: điểm một (khiến cả lớp sửng sốt). Hồi đó tôi học được hai điều: một là ta phải dám mạo hiểm đôi chút khi đánh giá về văn học, hai là ta không nên sợ hãi trước kinh điển.

Nhân tiện nói thêm: tôi không muốn giấu giếm rằng sự yếu lòng thuở ban đầu của tôi đối với kịch của Schiller chẳng mấy chốc đã có thêm một sự yếu lòng khác, đó là những bản ballad được yêu thích và thường bị chế giễu của ông. Quả tình, trong đó có những thi phẩm ngày nay không thể đánh giá cao được nữa, song một đôi thứ tôi từng thích đọc thì nay vẫn còn thích. Con hạc của Ibikus [Die Kraniche des Ibikus] theo tôi là một trong những bản ballad hay nhất trong tiếng Đức.

Thành ra năm 1966 tôi không dám tin vào mắt mình: trong Tập 3 dành cho thơ của một ấn bản Tác phẩm của Schiller, người xuất bản, hẳn thiếu hiểu biết về văn hóa, đã loại bỏ chính Con hạc của Ibikus, cũng như Tiếng hát của cái chuông [Das Lied von der Glocke], Sự bảo lãnh [Die Bürgschaft], Bá tước von Habsburg [Der Graf von Habsburg], Giao chiến với rồng [Der Kampf mit dem Drachen], Bức tượng bị che phủ của nữ thần Isis [Das verschleierte Bild von Sais] và những bài thơ khác không phải ngẫu nhiên mà nổi tiếng của Schiller. Ấn bản này của một nhà xuất bản giàu truyền thống và danh tiếng một lần nữa cho thấy rõ người Đức - ngược với người Pháp, người Anh, người Tây Ban Nha và người Ý - có một quan hệ xấu, rất không hòa hợp với những thi sĩ vĩ đại nhất của họ. Xin nói thêm rằng con người thiếu văn hóa đã cố công tiêu diệt những bài thơ này của Schiller khi đó là một người rất có văn tài: Hans Magnus Enzensberger.

Trong các giờ tiếng Đức - điều này kể cũng lạ - tạm thời không thấy bao nhiêu ảnh hưởng của “Đế chế thứ ba”, ít nhất là ở trường chúng tôi. Ta không nên hiểu đây là sự chống đối của các giáo viên; thông thường chuyện này không liên quan đến chính trị và thế giới quan, mà đúng hơn do các thầy giáo của chúng tôi không hứng thú tham gia vào thứ văn học mà họ hầu như chưa biết. Ở thời buổi mới tất nhiên có một số thứ phải bị loại bỏ. Các sách học của chúng tôi vẫn còn thơ của Heine*, nhưng chúng không được dạy mà không hề có lý do. Những tác phẩm kinh điển có nhân vật, hoặc đề tài Do Thái, như Nathan của Lessing*, Cây sồi [mang lời nguyền của người] Do Thái [Die Judenbuche] của Droste-Hülshoff, hoặc Judith của Hebbel không được phân tích nữa.

Các thầy dạy tiếng Đức của chúng tôi không muốn đụng tới các nhà văn được những kẻ cầm quyền mới khuyến khích, như Agnes Miegel, Ina Seidel, Hans Grimm, Hanns Johst, Eberhard Wolfgang Moeller, Hans Rehberg và Hans Friedrich Blunck. Các thầy thích dạy những gì họ đã đọc và đã học trước năm 1933, như Âm mưu và tình yêu [Kabale und Liebe], Wallenstein của Schiller, Götz von Berlichingen, Faust của Goethe, Người cưỡi ngựa bạch [Der Schimmelreiter] của Theodor Storm, Những người ở Seldwyla [Die Leute von Seldwyla] của Gottfried Keller. Họ rành những thứ ấy; họ vẫn luôn giảng dạy tốt.

“Tôi chịu không nổi kinh điển, nhà trường đã khiến tôi kinh tởm chúng,” - người ta vẫn thường nghe nói vậy. Điều này không đúng đối với tôi. Trường học - cùng với kịch nữa - đã đánh thức hứng thú của tôi đối với văn học, từ Lessing đến Gerhart Hauptmann, và nhất là với Goethe, Schiller và Kleist, và đôi khi hướng nhiệt tình của tôi đến cả những lĩnh vực còn xa lạ với mình. Tuy nhiên, chương trình học có hơi thiếu cân đối, rõ ràng đậm nét của miền Bắc Đức. Vì vậy chúng tôi học Kleist và Fontane nhiều hơn Hölderlin và Jean Paul, học Hebbel và Storm nhiều hơn Mörike và Stifter trong các giờ tiếng Đức.

Trong ba năm, từ 1935 đến 1938, tôi có ba thầy tiếng Đức ở trường trung học Fichte. Họ là đại biểu - tất nhiên chỉ ngẫu nhiên thôi - cho ba khuynh hướng chính trị: ông thứ nhất là một người đầu óc quốc gia, ông thứ hai có khuynh hướng tự do, ông thứ ba là Quốc xã.

Những gì ông thầy quốc gia kể với chúng tôi về những chuyện ông từng trải trong những năm đầu sau Thế chiến I vừa ái quốc vừa hẹp hòi làm sao. Nhưng khi ông nói về tác phẩm Ông hoàng von Homburg [Prinz von Homburg] (cảm tình của ông chia đều cho các ông hoàng, các tuyển hầu và Kottwitz) và lấy Storm làm ví dụ để giải thích cho chúng tôi biết truyện ngắn là gì, thấy rõ ông là một nhà ngữ văn Đức giỏi và nghiêm túc. Ông trọng thị và đối xử với tôi đàng hoàng, nhưng không đặc biệt thích.

Còn ông Carl Beck, có khuynh hướng tự do, lại ngược hẳn. Con người vui tính, nhân hậu này đương nhiên thuộc vào những kẻ trở thành thầy giáo, vì họ đã thất bại trong việc thực hiện ước mơ về nghề nghiệp. Đúng ra ông, người đã viết luận án tiến sĩ về Gottfried Keller, là nhà văn hóa hơn là nhà mô phạm. Có thể tôi là cậu học trò được ông thích nhất. Ngẫu nhiên mà hai thầy trò đi cùng đường đến trường. Khi gặp ông, tôi chào “Heil Hitler” như nhà trường quy định; đúng vậy, người Do Thái cũng phải chào như thế đấy. Thầy Beck cũng giơ một bàn tay lên, vì hoàn toàn không thể loại trừ bị một thầy hay học trò nào khác quan sát. Nhưng ông không nói “Heil Hitler”, mà lẩm bẩm “Chào anh”, rồi trò chuyện với tôi về văn học, cả về Heine.

Các bài luận của tôi hầu như luôn được điểm một. Thành tích xuất sắc nhất là bài luận làm tại lớp về đề tài “Mephistopheles - một hình tượng điển hình”. Tuy nhiên có một lần tôi đã sợ chỉ được điểm trung bình. Đó cũng là một bài luận làm trong lớp, bình giải bài thơ “Pegasus đeo gông” của Schiller. Tôi gặp tai họa: vào phút chót, khi chúng tôi phải nộp vở, đột nhiên tôi nhận thấy một đoạn dài của bài viết được sắp xếp cẩn trọng dẫn tới một luận điểm tuy táo bạo, nhưng sai. Tôi nhanh chóng quyết định gạch bỏ phần này và thay đổi số thứ tự các đoạn. Nhưng đó là một hành động ngu ngốc không thể tha thứ.

Song tôi vô cùng ngạc nhiên khi thầy Beck cũng cho bài này “điểm ưu”. Sở dĩ tôi nhắc đến chuyện này ở đây vì lời nhận xét của ông hồi đó đã gây ấn tượng sâu đậm với tôi và bây giờ vẫn còn làm tôi thích thú. Ông nói với tôi đại ý như sau: “Tôi cho anh điểm một vì hai lý do. Thứ nhất vì ý tưởng trong đoạn gạch bỏ, thứ hai vì cuối cùng anh đã bỏ đi ý tưởng này. Nó độc đáo, nhưng sai.”

Một lần tôi hoàn toàn tin chắc vào sự đúng đắn của mình: bài luận làm ở nhà về Georg Büchner, đầy ba quyển vở - vừa vượt khuôn khổ, vừa không thích hợp - mà theo tôi là một bài xuất sắc. Thế nhưng tôi đã thất vọng chua cay: thầy phê “Nói chung là khá”, nghĩa là điểm “hai trừ”. Tuy nhiên tôi được lệnh tới giờ ra chơi đến phòng giáo viên gặp thầy, một chuyện không bình thường. Vì học sinh không được phép vào phòng giáo viên, nên ông đã ra ngoài gặp tôi. Bài của tôi, thầy nói, không còn là một bài luận ở trường nữa, nhưng là một thử nghiệm văn học thì chưa đủ hay. Vì thế chỉ được “Nói chung là khá”. Ông nhìn quanh xem có ai gần đấy không, rồi khẽ nói thêm: “Nhưng nếu anh trở thành nhà phê bình ở Paris thì nhớ gửi cho thầy một tấm bưu thiếp nhé.” Bấy giờ Paris là trung tâm của nền văn học Đức lưu vong.

Tôi quyết định bắt tay ngay vào việc phê bình: tôi muốn nhận xét mỗi buổi trình diễn được xem. Tôi mua một tập vở nháp dày, rồi trước tiên phân tích tràng giang đại hải về vở Hedda Gabler của Ibsen với Hilde Hildebrand trong vai chính - cô này được biết nhiều hơn ở tư cách diễn viên phim. Bài phê bình thứ hai về chuyện gì tôi không nhớ nữa; chỉ chắc chắn một điều là không có bài phê bình thứ ba.

Mùa đông 1937, mẹ tôi đến gặp thầy Beck vào giờ tiếp phụ huynh và lại phấn khởi trở về. Thầy đã tiếp mẹ tôi rất thân mật và ngỏ lời khuyên thật bất ngờ: “Thưa bà, bà không nên hoang mang về chuyện thời thế mà hãy tạo điều kiện để con trai bà theo học khoa ngôn ngữ Đức.” Sau này, tôi nghe nói trong thời gian chiến tranh thầy Beck có thói quen luôn ngả mũ chào người Do Thái trên đường phố, những người phải đính ngôi sao vàng trên áo - luật pháp bắt buộc - như thể họ là người quen của ông. Thầy là một người khôn khéo chăng? Tôi không tin. Có điều thầy đã đọc và thấm nhuần kinh điển Đức. Thầy trân trọng chúng. Ngày nay, tôi thèm được ngả mũ mỗi khi nhớ đến thầy Carl Beck.

Sau cùng, vào năm học cuối, thầy dạy môn tiếng Đức là một người đang chờ bổ nhiệm làm giáo viên trung học cấp cao. Lần đầu tiên bước vào lớp, ông chào “Heil Hitler” thật to, qua đó đồng thời tự giới thiệu ngay mình là một Quốc xã kiên quyết. Hầu như chẳng học sinh nào ưa ông. Tại sao? Vì ông ở trong đảng Quốc xã? Không, dĩ nhiên không, mà vì ông muốn phách lối. Điều ấy tạo nghi kỵ. Người ta không ưa kẻ cơ hội. Không lâu sau đã chứng tỏ chuyên gia ngữ văn Đức này chẳng thông minh gì lắm. Khác những người tiền nhiệm, ông ta thấy có nhiệm vụ phải đưa một ít văn học Quốc xã vào giáo trình. Thành ra chúng tôi phải mua một tập sách khổ nhỏ vừa mới phát hành của Nhà xuất bản Reclam, tập hợp một số nhà thơ Quốc xã. Cả lớp không mấy thích thú, và chế giễu những bài thơ này, khiến đến nay tôi vẫn còn lấy làm lạ. Hẳn họ chán ngấy những bài kiểu này, vì đã phải hát nhiều trong Đoàn Thanh niên Hitler rồi.

Khi thi tú tài, chúng tôi có bốn đề tài văn học để chọn làm bài viết. Tôi cứ nghĩ chắc sẽ có hai hoặc cùng lắm ba đề tài mang quan điểm Quốc xã thôi. Nào ngờ cả bốn đề tài đều ít nhiều có khuynh hướng ấy. Tôi chọn một châm ngôn tương đối tệ hại của nhà triết học văn hóa theo chủ nghĩa quốc gia Paul de Lagarde, ông này nay đã bị lãng quên.

Ngoài ra, khi thi vấn đáp, mỗi học sinh phải chứng tỏ được khả năng, nếu không nói là xuất sắc, trong một môn tự chọn. Chỉ có hai thí sinh chọn tiếng Đức làm môn thi vấn đáp. Đó là hai học sinh Do Thái. Trước khi thi nhiều tuần, thí sinh phải đề xuất một đề tài và phải được thầy giáo chấp thuận; đây chính là ông thầy đang chờ được bổ nhiệm mà học sinh không ưa nọ. Đề tài của tôi bị ông gạt phắt, không nêu lý do. Vì tôi đã chọn Georg Büchner, mà quên khuấy rằng nhà văn này không được ưa chuộng trong “Đế chế thứ ba”: vở Woyzeck dứt khoát không được diễn, vở Cái chết của Danton không được diễn (ít nhất ở Berlin) trong thời gian chiến tranh. Chính vì trong vở Danton này có nhiều điều khiến người ta có thể liên hệ, hoặc phải liên hệ, đến “Đế chế thứ ba”.

Những đề xuất khác của tôi cũng bị ông thầy chờ bổ nhiệm này nghi ngờ: ông gạt phăng Lessing (trước hết vì cái tên Nathan), cả Hebbel cũng không đúng ý ông, vì những vở kịch nội dung Do Thái và Kinh thánh (các vở Judith, Herodes và Mariamme) bị xem là “không hợp thời”, vở Người đàn bà Do Thái ở Toledo [Jüdin von Toledo] của Grillparzer cũng không được. Cân nhắc mãi ông mới chấp nhận đề tài về Gerhart Hauptmann thời trẻ. Ngay trước lúc thi, thí sinh nhận được một mảnh giấy với chủ đề phải thuyết trình. Rồi thí sinh được nửa giờ để chuẩn bị trong một căn phòng khóa kín. Trên tờ giấy của tôi có một luận điểm của Arno Holz: “‘Nghệ thuật có khuynh hướng lại trở thành tự nhiên. Nó lại trở thành tự nhiên tương ứng với điều kiện tái tạo và cách nó được vận dụng.’ (Anh hãy suy ra từ đó sự biểu thị đặc điểm của chủ nghĩa tự nhiên.)” Như ta thấy, trường trung học Fichte đòi hỏi rất cao. Nhưng dường như ông thầy môn Đức văn này thấy bài đặt ra cho tôi quá trừu tượng, liền viết thêm: “G. Hauptmann như là một nhà văn theo chủ nghĩa tự nhiên. Trước bình minh [Vor Sonnenaufgang], Con người cô độc [Einsame Menschen], Những người thợ dệt [Weber].”*

Mảnh giấy này không làm tôi ngạc nhiên cũng chẳng khiến tôi sợ hãi. Nhưng tôi vừa nói được vài câu mào đầu, mới đề cập đến Trước bình minh, ông hiệu trưởng của chúng tôi, “Chim trĩ vàng” Heiniger, người tạm kiêm chủ khảo, đã kiên quyết cắt ngang. Ông muốn biết chủ nghĩa Quốc xã có quan hệ thế nào tới Hauptmann. Tôi đâu ngờ tới câu hỏi này.

Tôi có thể chỉ ra rằng mấy tháng trước đây, vào dịp sinh nhật thứ bảy mươi lăm của Hauptmann, cả đế chế đã tổ chức mừng trọng thể, trên mọi sân khấu Nhà nước và cả những nhà hát khác.

Hoặc tôi cũng có thể trích dẫn phát biểu của các quan chức trong “Đế chế thứ ba”, qua đó cho thấy họ muốn có Hauptmann và thỉnh thoảng còn săn đón nữa. Nhưng tôi không nói những thứ ấy, hoặc vì tôi không nhớ ra ngay, hoặc vì tôi sợ trả lời kiểu ấy có thể khiến ông tạm kiêm chủ khảo bực mình. Thay vào đó, tôi trả lời ngắn gọn Hauptmann đã coi vấn đề xã hội là trọng tâm tác phẩm của mình. Sau đó họ không muốn nghe tôi nói gì nữa. Họ lạnh nhạt “Cảm ơn” rồi cho tôi lui. “Chim trĩ vàng” cho câu trả lời của tôi là mỉa mai chăng?

Trong bằng tú tài của tôi môn Đức văn chỉ được điểm “Khá”, chứ không được “Giỏi” như những năm trước. Sau này tiến sĩ Beck, chuyên gia ngữ văn Đức, kể riêng với tôi rằng ông chủ khảo không cho thảo luận về thành tựu của tôi, mà tuyên bố vì những lý do không liên quan gì đến môn học, cho học sinh này (nghĩa là cho một học sinh Do Thái) điểm “Giỏi” về môn Đức văn là không xứng đáng.

Bây giờ tôi xấu hổ thú nhận rằng hồi đó tôi thất vọng và nổi giận thật sự. Quyết định của “Chim trĩ vàng” là nhỏ mọn, còn phản ứng của tôi là lố bịch. Tất cả chỉ là chuyện vặt vãnh thôi ư? Đúng thế, nhưng từ đó rút ra được nhiều điều. Nó cho thấy tôi vẫn thầm hy vọng sau tú tài sẽ có thể chuẩn bị cho mình một nghề nghiệp ít ra cũng liên quan đôi chút đến văn học.

Chưa bao giờ tôi đọc nhiều như thời trung học. Ở Berlin, quận nào cũng có một thư viện thành phố và đều khá phong phú. Ai quan tâm đến văn học đều có thể tìm thấy ở đấy mọi thứ họ muốn, cả tác phẩm của những tác giả đương đại và những tác giả mới nhất. Nhưng chỉ được mượn mỗi lần tối đa hai quyển. Không đủ cho tôi đọc, nhưng cũng dễ có cách thôi: tôi đăng ký ở hai thư viện, của quận Schöneberg và quận Wilmersdorf.

Tôi còn nhớ khá rõ đã biết được những gì của nền văn học thế giới, khi bị trục xuất khỏi Đức vào mùa thu 1938. Ngày nay, tôi chịu không giải thích nổi làm sao trong vòng năm, sáu năm tôi đã có thể ngốn nổi mọi vở kịch của Schiller, phần lớn kịch của Shakespeare, hầu hết kịch của Kleist và Büchner, toàn bộ truyện ngắn của Gottfried Keller và Theodor Storm, vài quyển trong số những tiểu thuyết dày cộm và phần lớn rất mênh mông của Tolstoy, Dostoyevski, của Balzac, Stendhal và Flaubert. Tôi đã đọc những tác giả Bắc Âu, đặc biệt là Jens Peter Jacobsen và Knut Hamsun, toàn bộ Edgar Allan Poe mà tôi rất khâm phục, toàn bộ Oscar Wilde mà tôi rất say mê và rất nhiều của Maupassant, người đã khích lệ và làm cho tôi vui vẻ.

Hẳn tôi thường chỉ đọc lướt thôi và chắc chắn có nhiều điều tôi không hiểu. Tuy nhiên bằng cách nào tôi đã ngốn được? Tôi biết cách đọc thật nhanh chăng? Hoàn toàn không và cho đến nay tôi cũng không biết một phương cách như thế. Ngược lại, dù hồi đó hay bây giờ, tôi hầu như luôn đọc chậm rãi. Vì khi nội dung làm tôi thích thú, khi nó thật sự hay, tôi thưởng thức từng câu một và cần nhiều thời gian. Còn nếu tôi không thích? Thì tôi sẽ thấy nhàm chán, không thể tập trung đàng hoàng, rồi chợt nhận ra mình chẳng hiểu gì hết nguyên cả một trang và phải đọc lại. Cho nên nội dung dù hay dù dở, việc đọc của tôi cũng thành ra chậm.

Có lẽ hoàn cảnh khác hẳn đã khiến tôi đọc nổi một lượng lớn sách về văn học vào thời trẻ: ngày ngày tôi có thể đọc hàng giờ, vì tôi làm bài tập ở nhà rất nhanh; tôi chỉ dành cho nó đủ thì giờ cần thiết để đạt điểm “Tạm được”. Thành thử tôi sao nhãng những môn khoa học tự nhiên và tiếc thay cả ngoại ngữ. Môn thể thao cũng chiếm rất ít thì giờ của tôi - như thế chắc chắn là sai. Tôi cũng không đi học nhảy - điều mà nay tôi rất tiếc - dẫu sao tôi cũng chưa từng học nhảy thuần thục.

Sách đọc của tôi không chỉ do ảnh hưởng của nhà trường và nhà hát kịch, mà còn - nói ra nghe thật lạ lùng - do chính sách văn hóa Quốc xã nữa. Danh mục phong phú của các thư viện thành phố vẫn được tiếp tục dùng, chỉ khác là người ta dùng mực đỏ bôi lên những quyển bị loại; tên tác giả và nhan đề sách của người Do Thái, Cộng sản, Xã hội, người theo chủ nghĩa hòa bình, người chống phát xít và người di dân đủ loại đều bị gạch, thế nhưng vẫn đọc ra được không khó khăn gì, những tên như Thomas Mann, Heinrich Mann và Klaus Mann*, Alfred Döblin, Arthur Schnitzler và Franz Werfel, Carl Stemheim, Carl Zuckmayer, Joseph Roth, Lion Feuchtwanger, Arnold Zweig, Stefan Zweig, Brecht, Ödön von Horvath, Johannes R. Becher, Anna Seghers, Else Lasker-Schüler, Bruno Frank, Leonhard Frank, Tucholsky, Kerr, Polgar, Kisch và nhiều tác giả khác.

Tuy nhiên nay tôi sực nhớ một cái tên rất quan trọng mà hồi đó chưa hề nghe: Franz Kafka*. Trong Tuyển tập gồm sáu quyển của ông có bốn quyển còn được một nhà xuất bản Do Thái phát hành năm 1935 ở Berlin, hai quyển cuối phát hành năm 1937 ở Praha (vì dĩ nhiên Kafka cũng bị ghi vào “danh sách những ấn phẩm độc hại và không được hoan nghênh”). Dường như không người thân cận nào của tôi từng biết Kafka. Bấy giờ ông vẫn còn là một ngôi sao chưa lộ diện.

Những gạch đỏ chi chít này được tôi rất hoan nghênh, vì nay tôi biết nên đọc loại gì. Song trước hết tôi phải tìm cho ra những sách cấm và không được hoan nghênh này đã. Việc này chẳng đến nỗi khó. Trong những vụ đốt sách vào tháng Năm 1933, chỉ riêng Berlin nghe đâu đã có tới 20.000 quyển - phần lớn từ các thư viện - bị ném vào lửa. Ở những thành phố khác số lượng sách bị hủy hẳn ít hơn.

Dù sao đi nữa, đương nhiên chỉ có một phần những sách bị tẩy chay trở thành nạn nhân của hành động rõ ràng là tùy hứng, chủ yếu có tính tượng trưng này. Nhiều quyển còn sót lại: trong các hiệu sách, trong kho các nhà xuất bản, trong các gia đình. Không sớm thì muộn, phần lớn chúng sẽ lọt vào các tiệm sách cũ ở Berlin, chứ đương nhiên không thể tìm được trong các tủ kính trưng bày hoặc trên bàn các hiệu sách. Chủ hiệu sách cũ sẵn lòng lôi chúng ra, nhất là với khách quen, bán với giá rẻ mạt. Ngoài ra, như thường thấy trong các gia đình tư sản, các bà con tôi và những người quen của bố mẹ tôi cũng có tủ sách chứa không ít chính những quyển nay bị gạch trên những danh mục chính thức.

Nhà cậu Max của tôi, ông cậu luật sư vui tính chuyên bảo hộ bằng sáng chế, người không ngừng tin tưởng rằng “Đế chế thứ ba” sắp sụp đổ thảm hại, có thể ngay trong năm tới, có một cái tủ như thế và tôi thường đã sử dụng kho báu này. Vì cậu tôi có một bé trai xinh xắn, hồi đó chừng năm tuổi, và tôi hay được nhờ trông em. Thật là những buổi tối tuyệt vời: tôi tha hồ giải trí với cơ man sách, lại còn được tiền hậu hĩnh nữa chứ. Mỗi tối tôi được một mark, đôi khi cậu không có tiền lẻ, tôi được luôn những hai mark. Còn thằng bé tôi phải trông chừng chẳng thức lần nào trong những buổi tối ấy. Một thằng bé mẫu mực - nay là một trong những họa sĩ lừng danh nhất nước Anh: Frank Auerbach.

Ngày ấy tôi rất cần tiền, nhưng chủ yếu để mua vé xem kịch chứ không để mua sách. Các di dân chỉ được mang theo ít thứ thôi, nên thường phải bỏ tủ sách lại. Còn nếu phải mang theo sách đi lưu vong thì không phải tiểu thuyết hay những tập thơ, mà sách chuyên môn và nhất là từ điển. Họ tặng không những gì phải bỏ lại.

Tôi được phép tới lấy sách của một người bạn cậu tôi, một nhà hóa học ở Berlin-Schamargendorf, đang chuẩn bị di dân. Ông khuyên tôi mang theo một va li nhỏ hoặc ba lô. Nhưng tôi đã đến với một cái hòm to tướng. Tôi nói dối không tìm được cái nào nhỏ hơn. Tuy trông có vẻ rất đau buồn, nhà hóa học đáng mến này vẫn mở tủ sách rồi thờ ơ, thậm chí ngao ngán, nói: “Cậu muốn gì cứ việc lấy.”

Những gì nhìn thấy khiến tôi thảng thốt không nói nên lời; tôi trào nước mắt. Đến hôm nay tôi vẫn còn nhớ cái gì đã khiến tôi chú ý ngay: Tuyển tập của Hauptmann, của Schnitzler và cả của Jens Peter Jacobsen mà Rilke đã hết sức giới thiệu thật hay. Tôi chộp nhanh những gì nhét được vào hòm, chẳng cần nghĩ xem nó sẽ nặng cỡ nào. Tôi hầu như không khiêng nổi, nhưng cuối cùng cũng tha được tới trạm xe điện gần nhất.

Sách nặng không giảm được niềm vui của tôi, kể cả lời cảnh báo buồn rầu của nhà hóa học dễ mến. Vì khi tôi cám ơn, ông phẩy tay bảo: “Cậu chẳng có gì phải cám ơn tôi. Tôi không tặng cậu số sách này đâu. Trên thực tế cậu chỉ được cho mượn thôi - giống như cậu chỉ được cho mượn những năm tháng này. Kể cả cậu, bạn trẻ ạ, cũng sẽ bị người ta xua đuổi khỏi nơi đây. Còn những quyển sách này? Cậu cũng sẽ bỏ lại, hệt như tôi đang làm.” Ông đã đúng: tôi còn thu lượm thêm nhiều sách nữa từ nhiều chiếc tủ khác, nhưng khoảng hai năm sau, khi bị trục xuất khỏi nước Đức, tôi chỉ được phép mang theo vài quyển.

Xem những tạp chí bày trong phòng đọc của thư viện thành phố đôi khi cũng có lợi, thỉnh thoảng tôi tìm được những bài tiểu luận mình quan tâm và không phải không có ảnh hưởng tới việc đọc của tôi. Chẳng hạn, năm 1936, tôi thấy trong tờ Nguyệt san Quốc xã cái nhan đề dữ dội “Dẹp Heinrich Heine!” của một bài phê bình văn học. Tôi đọc tiểu luận ấy, càng lúc càng quan tâm, hơn thế nữa: với sự hài lòng.

Tác giả bài báo, một triết gia, đã đặc biệt công kích hai trong số những bài thơ được ưa chuộng nhất của Heine: “Loreley” và “Người lính bộ binh”. Hai bài này, tác giả bài báo khẳng định, là điển hình về trình độ tiếng Đúc thiếu sót và nông cạn của Heine, cũng như việc ông “chưa gột bỏ được tiếng Yiddish.” Bằng chứng thì một nhà ngữ văn Đức khác đã viết rồi, nằm ngay câu thơ đầu “Ich weiß nicht, was soll es bedeuten” của bài “Loreley”. Một người Đức hẳn sẽ viết: “Ich weiß nicht, was es bedeuten soll”* Mặc kệ bọn Quốc xã mạ lỵ rằng Heine đã phổ biến điều vớ vẩn, khó có điều nào vớ vẩn hơn, Nguyệt san Quốc xã này đã biến tôi thành một người say mê đọc Heine.

Thứ tôi không thể tìm được ở bất kỳ đâu là văn học của những di dân. Đương nhiên chúng tôi muốn đọc những gì các nhà văn bị trục xuất và trốn chạy viết lúc này, nhưng không được. Những người từ nước ngoài trở về không dám mang theo sách báo, còn gửi qua bưu điện thì miễn nghĩ tới. Tuy nhiên, có hai ngoại lệ ý nghĩa và quan trọng, hai buổi tối khích động mà tôi sẽ không bao giờ quên. Trong hai buổi ấy, chứng từ của văn học Đức lưu vong được đem ra đọc, đó là hai bức thư (rất khác nhau).

Đầu những năm ba mươi, chị tôi bỏ học ở Đại học Warsaw, tới Berlin, quen biết anh Gerhard Böhm, người Đức gốc Do Thái - anh mất lâu rồi - người mà tôi luôn tưởng nhớ với lòng biết ơn. Vì anh, ít lâu sau thành anh rể tôi, là một trong vài người đã quan tâm đến học vấn của tôi thời nhỏ, đặc biệt văn học. Anh hành nghề xuất khẩu, nhưng đúng ra anh chẳng có nghề gì. Nói một cách thận trọng thì việc kiếm tiền không phải sở trường của anh. Vì thế và có thể cũng vì anh hơi nhỏ người nên anh thích ba hoa. Cho nên anh kể, rất sống động, về nhiều chuyến du lịch thế giới của anh; chỉ có điều anh chưa hề đi. Anh thích khoe khoang rằng trong thời Cộng hòa Weimar anh đã dùng bút hiệu, viết cho tạp chí Kịch trường thế giới - cũng lại bịa đặt luôn.

Nhưng anh Gerhard Böhm này, nhỏ con nhưng giỏi khoe, là một người dễ mến, thông minh và khéo ăn nói. Những gì anh kể trong những lần trò chuyện dông dài cho tôi thấy rằng chuyện hấp dẫn có thể có tác dụng khuyên bảo, miễn là việc khuyên răn đừng khiến người khác cảm thấy phiền. Anh rành rẽ văn học, nhất là văn học Đức gần đây; ngoài ra anh còn giỏi về tu từ học, như những bức thư dài (mãi sau này anh mới viết) của anh đã chứng tỏ.

Anh đã có ảnh hưởng quan trọng và lâu dài đối với việc đọc sách của tôi. Anh thích Kurt Tucholsky* và không chỉ sưu tầm các tác phẩm của ông; anh sưu tầm cả những tập sách mỏng màu đỏ Kịch trường thế giới (anh giấu trên kệ, sau những quyển vô thưởng vô phạt), tôi đã tìm thấy trong nhà anh ít nhất mười bộ của mười năm. Nhờ anh mà tôi đã thích Tucholsky từ nhỏ.

Gerhard Böhm, anh rể đồng thời là bạn, cũng là người thân cận duy nhất không chỉ quan tâm và thích thú khi thấy tôi đọc sách triền miên, mà còn lo ngại nữa. Anh sợ rằng tôi, lúc ấy mười lăm, mười sáu tuổi, say mê văn học đến có thể biếng ăn, biếng ngủ. Hơn một lần anh dẫn câu cách ngôn xưa Primum vivere, deinde philosophari (Sống đã, rồi hãy triết lý). Anh sợ kiến thức có thể khiến tôi sao nhãng mọi chuyện khác. Khi tặng tôi bản chuyên khảo về Goethe của Friedrich Gundolf (tôi rất thất vọng về quyển này) anh đề tặng mấy câu tuyệt vời, thông thái từ vở Faust:

Ta cho ngươi biết: kẻ ham suy luận,

Không khác con vật bị ma quỷ dẫn đi lòng vòng

Trên đồng hoang cằn cỗi

Mà chung quanh là bãi cỏ mơn mởn xanh tươi.

Thời Cộng hòa Weimar anh rể tôi hoạt động chính trị. Có thời kỳ anh gia nhập Đảng Cộng sản Đức, ít lâu sau bị coi là Trốt kít, chắc đúng thôi, và bị khai trừ - may cho anh, vì hẳn nhờ thế mà anh không bị bắt trong “Đế chế thứ ba”. Anh cũng là người đã giảng giải cho tôi - dĩ nhiên chỉ đại cương thôi - về chủ nghĩa Cộng sản và đủ mọi thứ về nghệ thuật Xô Viết, đã kể về Lenin và nhất là về Leo Trotsky. Qua anh mà tôi quen biết dăm ba người võ vàng, trầm lặng, quần áo mới nhưng rõ ràng là loại rẻ tiền. Đó là người quen cũ của anh, những người Cộng sản, mới được thả từ nhà tù hoặc trại tập trung.

Mãi sau tôi mới biết anh Gerhard Böhm hoạt động bí mật. Cả tôi cũng được kéo vào những hoạt động này: thỉnh thoảng làm liên lạc và những công tác tương tự. Dù cho những hoạt động ấy khiêm nhường tới đâu - được anh tin cậy là tôi vui rồi - tôi hoàn toàn không coi nhẹ hiểm nguy và tự thấy mình rất là quan trọng. Không, ông anh rể Böhm không biến tôi thành Cộng sản, nhưng anh đã chuẩn bị tôi cho chủ nghĩa Cộng sản.

Cả hai buổi tối có tính chất văn học nọ, mà tôi sẽ không bao giờ quên, cũng dính líu đến anh. Đó là đầu năm 1936. Khoảng mười người chúng tôi, phần lớn thanh niên, tụ họp trong một căn hộ rộng rãi, đầy đủ tiện nghi ở khu Grunewald. Căn hộ này của một người bạn hơi luống tuổi của anh rể tôi, người tổ chức buổi gặp gỡ và thể theo yêu cầu của anh nên tôi cũng được mời.

Họp về những chuyện gì tôi không được biết trước. Cho nên tôi hết sức sửng sốt khi thấy trên bàn hai tờ báo Binh đoàn đen của bọn SS. Quả thật ông anh rể Böhm của tôi đã đọc một bài khá dài trên tờ báo này mà không một lời mào đầu nào. Nhan đề của nó, nếu tôi nhớ không nhầm, là: “Tuyên bố phá sản của một di dân”. Đó là thư của Kurt Tucholsky gửi Arnold Zweig ngày 15 tháng Mười hai năm 1935, một bức thư từ biệt.

Mới đầu chúng tôi sửng sốt rồi nhanh chóng kinh hoàng. Chúng tôi không dám tin: bức thư cho thấy rõ sự bùng nổ của một cơn thịnh nộ hẳn đã bị dồn nén từ nhiều năm, đối với phe tả của Đức và với những người Đức Do Thái. Những lời lẽ nghiệt ngã, đôi lúc đầy thù hận, chỗ này chỗ nọ biến thành chửi rủa trắng trợn, chẳng lẽ của Tucholsky thật ư? Nhưng rồi chúng tôi nhanh chóng hết hoài nghi. Vì văn phong của ông không thể nhầm lẫn được: tờ báo của bọn SS đã, như được biết sau này, cắt xén bức thư, bóp méo, chêm vào những tiêu đề nhạo báng, nhưng lời lẽ không phải giả mạo. Đúng thế, người di dân Tucholsky quả thật đã viết về người Do Thái với sự kinh tởm và chán ghét, thậm chí đôi lúc còn dùng đến cả những lời sao chép thô thiển và ác ý bài Do Thái.

Tranh cãi của ông với người Do Thái chính là một cuộc tranh luận đau đớn với bản thân, điều này chúng tôi không hoài nghi: trong cuộc đời người đàn ông viết bức thư này, nỗi khổ sở vì đạo Do Thái và tự căm hận ghê gớm đóng một vai trò quan trọng, nếu không nói là quyết định. Chúng tôi cũng được biết vài ngày sau khi viết bức thư này ông đã tự sát. Cố nhiên chúng tôi không biết trong cảnh lưu vong ông đã kiên quyết đoạn tuyệt với lý tưởng chính trị của mình, hướng về những tư tưởng tôn giáo, nói chính xác hơn là thế giới của đạo Thiên Chúa và say mê thế giới ấy. Chúng tôi cũng không biết hồi ấy ông bị bệnh nặng, dường như không khỏi được.

Chúng tôi, những người say mê Kurt Tucholsky, rời căn hộ bề thế và hơi ảm đạm ở vùng Berlin - Grunewald mà lòng rúng động. Lúc ở đấy, ngay sau khi đọc xong, chúng tôi thảo luận về bức thư, nói đúng hơn: cố thử thảo luận, nhưng cơ bản chỉ bối rối ấp úng điều này điều nọ; giờ đi trên đường phố chúng tôi lại im lìm. Ai cũng bận rộn với suy nghĩ riêng. Rồi chúng tôi chia tay, một số đáp tàu điện, tôi muốn đi bộ để được một mình.

Ta có nên kết luận từ bức thư này - tôi tự hỏi - không chỉ sự thất bại của một nhà văn lớn của Đức thế kỷ này, mà còn nhiều điều hơn thế? Tôi rảo bước, gần như vội vã. Tôi muốn về nhà gấp đến thế ư? Hay tôi muốn rời xa thật nhanh nơi mà việc đọc bức thư đã bất ngờ trở thành một biến cố hãi hùng? Tôi không rõ. Nhưng tôi rất rõ ngày ấy trên đường về nhà, theo hướng hồ Halensee, tôi đã cảm thấy điều này: sợ, gần như kinh hoàng trước những gì chừng như sắp xảy đến với chúng tôi.

Một buổi tối khác mà tôi không bao giờ quên là vào tháng Hai 1937. Hôm ấy lạnh lẽo, u ám và mưa. Chúng tôi gặp nhau cũng tại căn hộ ở Grunewald, nhưng lần này thu hẹp hơn, hẳn vì lý do bảo mật; chỉ có bảy hoặc tám người được mời. Chủ căn hộ, theo chúng tôi biết là người có đủ loại quan hệ ở Đức và nước ngoài, cũng thận trọng không cho chúng tôi biết mục đích cuộc gặp gỡ. Ông tắt hết đèn, chỉ để lại ngọn đèn bên cạnh chiếc ghế của anh rể tôi. Ông đưa anh một gói giấy nhỏ, rất mỏng, viết cả hai mặt.

Mọi người im lặng; trong căn phòng sáng mờ mờ có gì đấy hơi rờn rợn. Tôi nhớ tới lần đọc thư của Tucholsky một năm trước và lo lắng tự hỏi chuyện gì chờ đợi bây giờ đây. Anh rể tôi đọc cho mọi người nghe một bài văn xuôi, chắc đã du nhập bất hợp pháp vào Berlin. Lại một bức thư, do một tác giả lưu vong viết: Thomas Mann - bức thư ông trả lời về việc trường Đại học Bonn đã tước học vị tiến sĩ danh dự trao tặng ông trước đây.

Khi báo chí của “Đế chế thứ ba” kích động chống các tác giả lưu vong - chuyện này không hiếm - hầu như Heinrich Mann luôn bị nêu tên và công kích, còn em ông là Thomas Mann thường được nương tay. Hồi đó tôi đã đọc nhiều của hai ông này. Tôi đánh giá cao Heinrich Mann, nhất là các quyển Giáo sư Unrat [Professor Unrat] và Kẻ phục tùng [Der Untertan] của ông. Còn Thomas Mann thì tôi khâm phục và kính trọng, sau khi đọc tác phẩm Buddenbrooks.

Nhưng một quyển khác, quyển Tonio Kroger, một truyện ngắn không toàn bích, thậm chí có lẽ mơ hồ, đã gây dấu ấn với tôi thời trẻ. Tôi đã nhận ra được chính mình trong nhân vật Tonio Kroger, kẻ mơ thấy “những vui sướng của thói quen” và sợ “cuộc đời trong sự dung tục quyến rũ của nó” sẽ vuột khỏi anh ta, kẻ đau khổ vì lạc lõng, sống không khác một người lạ trong chính nhà mình. Anh ta than thở rằng thường chán chường muốn chết khi cứ phải “thể hiện nhân tính dù chẳng hề dự phần vào đấy,” khiến tôi rất xúc động. Tôi không bao giờ thoát hẳn ra khỏi nỗi lo âu rằng mình chỉ sống trong văn học và bị loại khỏi nhân gian, nghĩa là khao khát đồng cỏ xanh tươi mà không với tới được, tuy nó ở ngay quanh mình. Nỗi sợ này và niềm khao khát này thuộc về những tư tưởng chủ đạo của cuộc đời tôi.

Tôi chung thủy với truyện về Tonio Kroger. Năm 1987, khi được trao tặng giải Thomas Mann, tôi thấy điều mình sẽ nói trong diễn từ cảm ơn là đương nhiên: về cái bảng tóm tắt thi vị này của tất cả những kẻ bất lực với tình cảnh lạc lõng của mình, về quyển Kinh thánh của những kẻ chỉ có chốn quê hương duy nhất là văn học này.

Vấn đề là Thomas Mann, đã viết thư bức này lúc ông sống tại Thụy Sĩ, sẽ làm gì trước những chuyện diễn ra ở Đức? Câu hỏi này mang một ý nghĩa sống còn đối với tôi, tôi không nói quá. Buổi tối tháng Hai 1937 ấy, tôi rất bất an, tôi tin rằng đã run rẩy khi nghe những lời đầu tiên trong thư ông. Tôi thật không rõ phải chuẩn bị tinh thần thế nào trước điều Thomas Mann đã quyết định, và trước sự việc ông ấy đã đi xa đến mức nào. Nhưng câu thứ ba đã giải tỏa nỗi băn khoăn ấy. Vì câu này đề cập đến “những thế lực vô luân đã tàn phá nước Đức về đạo đức, văn hóa và kinh tế”. Không còn có thể nghi ngờ gì nữa: trong bức thư này Thomas Mann lần đầu tiên công khai chống “Đế chế thứ ba”.

Ngày đó, vào buổi chiều tăm tối ấy ở Grunewald, tôi đã cảm thấy gì khi nghe đọc chậm rãi những lời đáng suy ngẫm của Thomas Mann, khi mưa đập đều đều lên cửa kính nghe như thể đe dọa, khi căn phòng im lặng đến nỗi nghe được cả hơi thở của những người hiện diện? Nhẹ nhõm chăng? Đúng, hẳn rồi, nhưng hơn thế nữa: biết ơn. Sau này, trong những buổi trò chuyện thường xoay quanh nước Đức, ở Berlin, Warsaw, cả ở Getto, tôi luôn viện dẫn tư tưởng trung tâm của bức thư này: “Chúng” - chỉ bọn Quốc xã - “dám ngông cuồng trâng tráo đánh lộn sòng với nước Đức! Trong khi giây phút nhân dân Đức sẽ làm tất cả để không bị lộn sòng với chúng có lẽ không còn xa nữa.”

Năm 1937, tôi chưa thể biết được rằng trong Thế chiến II Thomas Mann sẽ giữ một vai trò mà không nhà văn Đức nào từng có trong công luận quốc tế: ông trở thành hình ảnh đối nghịch tiêu biểu, danh tiếng. Nếu được hỏi hai nhận vật nào tiêu biểu cho đặc tính Đức thế kỷ 20, tôi sẽ không ngần ngại trả lời ngay: nước Đức trong mắt tôi là Adolf Hitler và Thomas Mann. Trước nay hai tên tuổi này vẫn tượng trưng cho hai mặt, hai khả năng của đặc tính Đức. Nếu nước Đức muốn quên đi hay xóa nhòa dù chỉ một trong hai khả năng ấy thì hậu quả sẽ đáng sợ.

Sau câu cuối của bức thư, không ai dám nói một lời. Người đọc thư đề nghị nghỉ một lúc rồi thảo luận. Nhân cơ hội, tôi liền cảm ơn rồi từ biệt. Tôi không muốn về quá muộn, tôi nói thế, vì hôm sau phải viết bài làm quan trọng ở lớp. Tôi đã nói dối. Thật ra tôi muốn được một mình - một mình với hạnh phúc của tôi.

7

CHÔN NƯƠNG NÁU ĐẸP ĐẼ: SÂN KHẤU

Những năm này, trên các tập chương trình của Nhà hát Kịch Quốc gia Berlin nổi bật lên hình dấu thập ngoặc, thế nhưng bấy giờ chúng tôi lại được tiếp xúc với một thời kỳ nghệ thuật sân khấu Đức nở rộ thật sự. Để tránh hiểu nhầm, xin nói ngay: không phải vì thế mà những kẻ cướp chính quyền năm 1933 đã tạo được ấn tượng tốt hơn, cũng như không phải vì thành tích của những nghệ sĩ đã bất chấp đường lối văn hóa Quốc xã, kiên cường phản kháng bằng phương cách thận trọng của họ mà sự mâu thuẫn gay gắt đã hình thành giữa đất nước bị bọn người này thống trị, khủng bố và thế giới văn minh giảm bớt mảy may. Bởi vì những buổi trình diễn tại những nhà hát opera ở Berlin, Nhà hát Kịch Gendarmenmarkt và vài nhà hát kịch khác, cũng như những buổi hòa nhạc, nhất là của các nghệ sĩ đoàn Philharmonie Berlin đứng đầu là Wilhelm Furtwängler, đã không làm giảm được sự bạo ngược. Nhưng họ đã giúp cho đời sống nhiều người được dễ chịu hơn, thậm chí đẹp hơn, dĩ nhiên có cả của tôi.

Tôi chờ đợi gì ở kịch nghệ, bộ môn đã chiếm một phần lớn cuộc sống của tôi trong những năm ấy ở Berlin? Bertolt Brecht, người nhắc đi nhắc lại không mệt mỏi rằng muốn thông qua kịch để giáo dục và khai sáng con người, biết rất rõ tại sao mặt khác ông lại nhấn mạnh điều rốt cuộc quan trọng nhất của kịch, đó là “giúp con người tiêu khiển”. Phải chăng tôi cũng đã hy vọng trước hết vào khả năng giải trí và giúp lãng quên ở kịch trong thời buổi đen tối này? Không hơn nữa ư? Có thể đấy. Phải chăng tôi đã tìm sự che chở? Điều đó có nghĩa là sự hâm mộ kịch không lường hết được của tôi hẳn rất liên quan đến chế độ mới. Tôi khẩn thiết cần một chốn nương náu không phải bất chấp, mà chính vì bọn mọi rợ đang thống trị nước Đức.

Đôi khi người ta phỏng đoán rằng tôi đến với văn học qua ngõ sân khấu. Không hẳn thế. Đây là một quá trình tương tác thì đúng hơn: văn học đã đưa tôi đến với sân khấu và sân khấu đưa tôi đến với văn học. Cả hai cùng đem lại cho tôi, mỗi lúc một nhiều hơn, điều tôi khẩn thiết cần: sự hỗ trợ và nơi ẩn áu. Như thế, văn học Đức cùng với sân khấu kịch ở Berlin đã thể hiện được ngay giữa lòng “Đế chế thứ ba” vai trò ngôi tháp ngà của gã thiếu niên Do Thái.

Luôn luôn vào mười giờ sáng Chủ nhật, Nhà hát Kịch Gendarmenmarkt bắt đầu bán vé cho những ai muốn mua trước. Nhưng muốn mua được một trong số ít ỏi vé rẻ, phải xếp hàng từ lúc tám giờ, muộn nhất chín giờ. Để có được vé cho buổi công diễn lần đầu với Gründgens thủ vai chính còn phải chầu chực sớm hơn nữa. Ở Gendarmenmarkt vé tầng ba giá hai mark, vé chuồng gà một mark. Ở trên cao mọi thứ nghe rõ hơn tại các hàng ghế gần sân khấu, luôn cả tiếng của người nhắc kịch bản - vì độ vang âm trong tòa nhà này thật khác thường. Trong Nhà hát Opera Quốc gia vé ngồi ở tầng bốn giá hai mark rưỡi, vé đứng một mark. Xem Rigoletto mà đứng à? Được chứ. Nhưng vở Buổi hoàng hôn của các vị thần* thì sao? Theo tôi nhớ thì tôi hoàn toàn không được bố mẹ cho tiền tiêu vặt, nhưng tiền cậu tôi cho - tôi giúp cậu giữ em và đem hồ sơ đến Sở Phát minh - đủ cho hai tới ba lần xem kịch hoặc opera trong một tháng.

Tôi ít xem phim hơn; ngay từ hồi đó tôi đã không thích nghệ thuật phim ảnh lắm, hẳn vì lời nói gây ấn tượng mạnh với tôi hơn hình ảnh. Tôi xem phim lần đầu hồi còn ở Ba Lan (phim Gánh xiếc của Charlie Chaplin), phim lồng tiếng tôi xem lần đầu năm 1930 ở Berlin, tại rạp Ufa-Palast gần Vườn Thú. Đó là phim Ba người bạn ở trạm xăng với cặp Lilian Harvey và Willy Fritsch cực kỳ được hâm mộ thời đó và một diễn viên hài trẻ: Heinz Rühmann. Một trong những lần xem hồi hộp nhất của tôi là phim Giả trang của Willi Forst, do Paula Wessely đóng. Phim này nổi tiếng là một tuyệt phẩm, nên tôi dứt khoát không thể bỏ lỡ. Nhưng sự hồi hộp của tôi không liên quan gì đến chất lượng cuộn phim, mà vì quy định của cảnh sát cấm dưới mười tám tuổi. Năm 1934 tôi mới mười bốn tuổi.

Ở Berlin, những chủ rạp nhỏ thường kiêm luôn việc bán vé. Họ hơi đâu quan tâm đến tuổi của khách, mà chỉ mong bán được thật nhiều vé. Cho nên tôi đã đóng bộ com lê duy nhất của mình, thắt cả ca vát. Nhưng vì ở trường đồn rằng thỉnh thoảng cảnh sát vẫn đột xuất kiểm tra trong các rạp và nghe đâu những thiếu niên dám luồn lách quy định của cơ quan công quyền sẽ bị trừng phạt nghiêm khắc. Tôi lo lắng tự hỏi họ sẽ đối xử thế nào với những thiếu niên phạm pháp, lại là Do Thái nữa? Thành ra tôi vừa thích thú xem phim Giả trang của Willi Forst, vừa run. Nhưng tôi đã may mắn, nên cả lần ấy - từ đấy trở đi tôi chỉ thích những phim dành riêng cho người lớn - lẫn sau này tôi đều không gặp những cuộc kiểm tra mà tôi luôn rất sợ. Hẳn trong những năm ấy cảnh sát có nhiều nhiệm vụ khác hơn là kiểm tra khách xem phim.

Người đóng cặp với Paula Wessely trong bộ phim hay tuyệt này là Adolf Wohlbrück, gốc Do Thái, sống ở Áo; ít lâu sau ông di dân sang Anh, diễn xuất thành công dưới tên Anton Walbrook. Ông là một trong nhiều đạo diễn và diễn viên nổi tiếng đã rời bỏ sân khấu Đức lúc bấy giờ: Max Reinhardt, Leopold Jessner, Erwin Piscator, Marlene Dietrich, Elisabeth Bergner, Lilli Palmer, Albert Bassermann, Ernst Deutsch, Fritz Kortner, Tilla Durieux, Lucie Mannheim, Grete Mosheim, Therese Giehse, Helene Weigel, Rosa Valetti, Ernst Busch, Alexander Granach, Peter Lorre và Max Pallenberg - họ và nhiều người khác mà tên tuổi dần dần bị lãng quên đã phải di dân, vì là Do Thái hay gốc gác Do Thái hoặc vì không bao giờ muốn sống trong “Đế chế thứ ba”.

Thời Cộng hòa Weimar có rất nhiều đạo diễn, diễn viên và họa sĩ trang trí sân khấu đặc sắc, trứ danh. Các quan văn hóa Quốc xã liền chú ý ngay đến những người còn ở lại - kể cả những người từng là thiên tả hay Cộng sản, như diễn viên Heinrich George, đạo diễn Erich Engel, họa sĩ trang trí sân khấu Traugott Müller và Caspar Neher, hoặc có chồng hay vợ gốc Do Thái như các diễn viên Hans Albers, Paul Bildt, Theo Lingen, Paul Henckels, vì “Đế chế thứ ba” rất quan tâm đến việc duy trì mức độ sinh hoạt sân khấu cao có ở Berlin từ trước 1933. Việc này thành công phần nào, tất nhiên chỉ phần nào thôi. Nói chung, từ năm 1933, phần lớn sân khấu Berlin trình diễn các vở kịch xoàng. Nhưng ở Nhà hát Kịch Gendarmenmarkt và “Nhà hát Nhỏ” sát bên, cả hai đều do Gustaf Gründgens (được Max Reinhardt kéo về Berlin năm 1928) chỉ đạo, cũng như ở Nhà hát Kịch Đức và trên những sân khấu nhỏ dưới sự chỉ đạo của Heinz Hilpert, người không lâu trước đó còn là cộng tác viên thân cận nhất đồng thời là đạo diễn thứ nhất của Reinhardt, nền văn hóa kịch của Cộng hòa Weimar vẫn tiếp tục một cách đầy ấn tượng, đôi lúc tuyệt vời. Tương tự như thế ở Nhà hát opera Quốc gia Unter den Linden, nơi giám đốc âm nhạc Leo Blech, người Do Thái, được phép làm việc tới năm 1937 - một trường hợp khác thường.

Những gì được trình diễn trên các sân khấu này, trừ rất ít ngoại lệ, chẳng liên quan gì đến mong muốn của các quan văn hóa “Đế chế thứ ba”. Trong những năm khủng bố, Gründgens đã biến Nhà hát Kịch Gendarmenmarkt thành một hòn đảo - phải đánh giá cao điều này ở ông - làm nơi ẩn náu cho những nghệ sĩ sân khấu xuất sắc nhất, đặc biệt cho những người bị chế độ nghi kỵ (phần lớn không phải không có lý do). Như đạo diễn Jürgen Fehling từ đoàn nghệ thuật của Leopold Jessner, xin chỉ nêu một ví dụ, người theo chủ nghĩa biểu hiện - lúc này bị tẩy chay - đã phát triển hết tài năng khác thường của ông tại nhà hát kịch của Gründgens. Trước sau, tinh thần của thập niên hai mươi vẫn ngự trị tại các nhà hát kịch hàng đầu Berlin.

Nhưng kế hoạch biểu diễn có thay đổi. Phần lớn tác phẩm ngôn ngữ Đức của các nhà soạn kịch mới không được phép diễn, hoặc vì họ là Do Thái hay gốc Do Thái (như Hofmannsthal, Schnitzler, Stemheim, Ferdinand Bruckner, Walter Hasenclever và Emst Toller), hoặc vì họ lưu vong và chống lại “Đế chế thứ ba” (trước hết là Brecht, Horváth và Georg Kaiser) hoặc vì họ tha hóa (chẳng hạn Wedekind, Barlach và Marieluise Fleißer). Và vì những tác giả được Quốc xã cho phép hoặc bảo trợ chỉ cung cấp những vở nói chung rất kém, nếu không nói là tồi tệ, thành thử những người phụ trách nhà hát như Gründgens và Hilpert chẳng còn cách nào khác hơn là dùng lại các tiết mục ngày trước: diễn những vở của các tác gia lớn từ Aischylos qua Shakespeare đến Bernard Shaw và dĩ nhiên của các nhà kinh điển Đức từ Lessing đến Gerhart Hauptmann.

Thành ra tôi có được cơ hội làm quen với kịch nghệ thế giới không chỉ qua đọc suông. Tôi hết sức quan tâm đến tất cả, như thể tôi uống chúng. Các buổi trình diễn kịch đã ảnh hưởng sâu đậm lên cuộc sống của tôi và chiếm vị trí quan trọng trong sinh hoạt hằng ngày của tôi. Nhưng có những tác phẩm nổi tiếng khiến tôi thất vọng hoặc thấy xa lạ. Tôi hiểu ý nghĩa của Molière chứ, nhưng thấy tác phẩm của ông hơi nhàm chán, không thích nổi. Tôi thấy Goldini đáng chú ý nhưng hơi vô nghĩa. Tôi quý trọng Beaumarchais và Gogol, tất nhiên, nhưng hơi xa lánh. Ibsen - thật ngạc nhiên là tác phẩm của ông hiếm khi được diễn - theo tôi đã lỗi thời rồi; các hài kịch của Bernard Shaw, được diễn thường xuyên, có làm tôi thích thú nhưng không đem lại tác dụng sâu đậm.

Ta có thể nhận thấy hồi đó việc kiếm, ra những vở kịch đáng trình diễn khó đến mức nào, qua việc những người phụ trách không ngại lục tìm trong kho lưu trữ của lịch sử sân khấu, để rồi cùng với đủ loại kịch giải trí nhẹ nhàng được khán giả ưa chuộng, họ còn lôi ra cả những vở ăn khách nổi tiếng thế giới từ xưa, song từ lâu đã chìm vào quên lãng như Một ly nước của Scribe hoặc Trà hoa nữ của Alexandre Dumas con, rồi dùng nghệ thuật trình diễn tuyệt kỹ hòng gây hấp dẫn. Trong một thời gian ngắn người ta có thể xem cả bốn vở hài kịch của Oscar Wilde trên sân khấu Berlin, ba vở còn được dựng thành phim trong những năm 1935 và 1936.

Tất cả những điều này khiến tôi thích thú, đồng thời cũng khích lệ tôi và tôi khâm phục những diễn viên lớn đã có thể làm sống lại cả những vở kịch vụng về. Nhưng nó không liên quan đến tôi. Ngày nay có đáng viết về nó không? Có lẽ tôi viết ra chỉ để bạn đọc thấy những gì quả thật đã liên quan đến tôi, khiến tôi xúc động và hưng phấn. Trước hết đó luôn luôn là những hài kịch và, ở mức độ cao hơn nữa, những bi kịch của Shakespeare. Và những tác gia kịch như Lessing, Goethe, Schiller, Kleist, Büchner, Grabbe, Raimund, Nestroy, Grillparzer và Hebbel, sau hết là Gerhart Hauptmann. Tôi đã tìm kiếm một nước Đức khác ngay giữa “Đế chế thứ ba”? Không, tôi không có ý định ấy. Nhưng vì bị một thế giới thù địch, ít nhất cũng lạnh lùng, bao quanh, tôi khao khát, dù ý thức hay không, một thế giới đối nghịch. Và tôi đã tìm thấy một thế giới Đức đối nghịch, về sau người ta ca ngợi một số lần dàn dựng trên các sân khấu hàng đầu ở Berlin là những hành động phản kháng Quốc xã. Có những điều như thế thật không? Năm 1937, vở Don Carlos của Schiller được diễn ở Nhà hát Kịch Đức; Albin Skoda đóng vai Carlos, Ewald Balser trong vai hầu tước Posa. Người xem thì thầm bàn tán nhiều. Điều khiến khán giả khích động không phải là chất lượng của nó - không ai hoài nghi, song vì một tình tiết đáng sợ: mỗi tối, sau câu nói của Posa “Bệ hạ hãy cho phép tự do tư tưởng đi,” khán giả đều vỗ tay vang dậy khiến mãi một lúc sau mới diễn tiếp được. Người đống vai nhà vua phải đợi khá lâu mới ngớt tiếng vỗ tay, để phán “Đồ mơ tưởng hão huyền.”

Phải chăng người ta vỗ tay không chỉ vì những câu thơ của Schiller và tài diễn xuất của Balser? Phải chăng đó quả thật là môt cuộc biểu tình chống lại Nhà nước Quốc xã? Vâng, rất có thể, chỉ có điều sẽ là ngây thơ nếu cho rằng hành động này qua mặt được giới cầm quyền. Goebbels* khen ngợi vở diễn này trong nhật ký của y, và dường như Rainer Schlösser, viên quan phụ trách kịch nghệ của Đế chế, đã nói rằng ngay lúc sinh thời Schiller khán giả cũng vỗ tay vang dậy sau câu nói được trích dẫn nhiều của Posa. Dù sao thì vở Don Carlos cũng đã được diễn ba mươi hai lần.

Cao điểm của sự đụng độ giữa Nhà hát Quốc gia với chế độ Quốc xã là vở Richard III do Werner Krauss diễn xuất, dưới sự dàn dựng của Jürgen Fehling. Tôi có mặt trong buổi diễn ra mắt ngày 2 tháng Ba 1937. Tôi sẽ không quên được buổi diễn này, không quên tài năng của Werner Krauss cũng như quan niệm kiên quyết về đạo diễn của Fehling. Quả thật ông đã tài tình đưa lên sân khấu câu chuyện về tên tội phạm miệng lưỡi cay độc và đam mê thống trị, khiến khán giả có thể thấy nó đề cập đến Hitler và hoàn cảnh nước Đức hiện tại, nhất là khi những đoạn tương ứng được nêu bật, chẳng hạn: “Khi người ta phải ngậm miệng nhìn những âm mưu như thế, thì đúng là thế giới tồi tệ thật, nó sẽ tàn lụi thôi.”

Đám ngự lâm quân của lão vua càn quấy mặc đồng phục đen gây liên tưởng đến đồng phục của bọn SS, còn lũ sát nhân của quận công von Clarence lại mặc sơ mi nâu, đi giày ống khiến ta nghĩ đến bọn SA. Ngạc nhiên và tuyệt vời nhất là hồi kết: sau câu “Đồng ruộng là của chúng ta và tên chó săn đã chết” sân khấu và chỗ khán giả hoàn toàn tối đen. Lát sau đột nhiên đèn bật sáng, cả chỗ khán giả. Đám lính trên sân khấu quỳ xuống, lớn tiếng hát một bài ca ngợi Chúa, vang khắp sảnh đường.

Fehling có ý đồ gì khi dàn dựng vở này, mà không cần sửa văn bản của Shakespeare hoặc thêm bớt hay dùng một bản dịch mới, thật quá rõ ràng. Vấn đề là khán giả có thật sự hiểu được ý định này không hay chỉ một số vốn chống đối chế độ. Những người này thường hỏi lòng hỏi dạ và ngầm thích thú trước những ẩn ý và những ám chỉ bóng gió chống Quốc xã, không chỉ trong vở Richard III mà còn trong những buổi diễn các vở kịch cổ điển khác nữa. Nhưng những kiểu nói bóng gió và châm chọc ít nhiều khôn ngoan này, khiến ta hay nghĩ đến kiểu châm biếm ở các hộp đêm, có lợi thật không?

Tôi không dám chắc, nhất là khi kiểu châm chọc ấy - ta không thể không chú ý - tiếc thay đã đưa đến những hệ quả ngoài ý muốn.

Không hiếm người cho rằng sự kiện một số buổi diễn, hay nói đúng hơn: việc những châm chọc chống lại “Đế chế thứ ba” trong một số buổi diễn được làm ngơ là dấu hiệu cho thấy chế độ mới đã có sự tự tin, thậm chí nó còn chứng tỏ một sự đại lượng nào đấy. Vì điều này tuyệt đối chắc chắn: sẽ là ngớ ngẩn khi nghĩ rằng có thể lừa được bọn Quốc xã ở chỗ này chỗ nọ. Những gì kẻ kiểm duyệt không thấy được - điều này đúng cho mọi chính thể độc tài - thì khán giả lại càng không thể thấy. Chẳng qua Nhà nước Cảnh sát này cho rằng chưa tới lúc can thiệp thôi.

Dĩ nhiên bản thân tôi không thể thờ ơ trước những phản kháng kín đáo và không kín đáo chống lại chế độ bạo ngược này, nhưng rủi ro mà các nghệ sĩ sân khấu ít nhiều nổi loạn phải hứng chịu (tôi đã thấy những người từng bị tống giam trong trại tập trung nên không thể gạt bỏ ấn tượng ấy) theo tôi dường như không tương xứng với thành quả thực tế. Dù những phản kháng này đáng trân trọng tới đâu, tôi vẫn không tin chúng có thể thay đổi được chút gì. Vậy sân khấu trong “Đế chế thứ ba” có thể làm gì, cung cấp gì cho khán giả? Chắc chắn không phải là sự khai sáng về chính trị, song có thể cũng có điều gì đó - bên cạnh những lợi ích khác - mà ngày đó tôi hàm ơn sân khấu. Ta có thể gọi đó là sự gia tăng sức mạnh.

Khi ngẫm nghĩ bây giờ, để xem vở nào trong những vở kịch cổ điển trình diễn thời đó - bên cạnh Don Carlos và Richard III - đã tác động đến mình mạnh nhất, tôi không khỏi bối rối; tôi muốn kể ra rất nhiều. Phải chăng đó thật sự là một thời hưng thịnh của sân khấu, bất chấp, hoặc đi ngược với xu hướng thời đại? Hay hôm nay tôi vẫn nhìn điều đã khiến mình thích thú trong những năm tháng ấy bằng đôi mắt của một người có khả năng hứng thú, còn rất trẻ?

Tôi nhớ tới vở Emilia Galotti của Lessing, được Gründgens dàn dựng thành vở kịch đầy kích thích trên sân khấu nhỏ: vì ông cho lót gạch trên nền các phòng nên bước chân của những người đàn ông vang huỳnh huỵch, gây một không khí căng thẳng, nếu không nói là hung hăng. Vai nào cũng tuyệt vời, nhưng tôi vẫn nhớ nhất Käthe Dorsch trong vai nữ bá tước Orsina, nhạy cảm, nóng nảy, cuồng nhiệt, u sầu và quá phấn khích, dao động giữa sự sáng suốt không suy suyển và sự rồ dại đến nao lòng.

Vở Tượng thần ở Berlichingen [Goetz von Berlichingen] chưa bao giờ khiến tôi quan tâm, ngày đó tôi nghĩ nó chỉ còn là một tư liệu văn học sử. Nhưng nếu hôm nay lần giở và nhớ lại vở kịch, tôi vẫn còn nghe và thấy Heinrich George. Ông rất thường diễn vai này và diễn thật tuyệt vời; ông với nó như một, nó thuộc về riêng ông, khiến không ai dám thử đóng, ít nhất ở Berlin. Nghe nói khi đóng vai tượng thần, George thường say. Vở Trinh nữ ở Orleans [Jungfrau von Orleans] tôi cũng không thích, nhưng đến nay tôi vẫn còn luôn thấy Luise Ullrich thản nhiên lẩm bẩm, nếu không nói là ấp úng, như thể độc thoại nội tâm (“Vĩnh biệt núi đồi, vĩnh biệt những đồng cỏ thân thương, vĩnh biệt những thung lũng im lìm thân thiết, vĩnh biệt!… Johanna đi và nàng không bao giờ trở lại nữa!”) trong màn xuất hiện não lòng của Johanna.

Hồi đó tôi thích vở Egmont hơn nhiều, đến nay vẫn thích. Tiếc thay bây giờ nó rất hiếm khi được trình diễn. Lần dàn dựng trên sân khấu Berlin năm 1935 tôi đã thầm yêu trộm nhớ cô nàng đóng vai Klärchen. Đó là Käthe Gold. Trong những vai Gretchen và Klärchen, Ophelia và Cordelia, cô không chỉ làm tôi mê mẩn mà phải nói là hạnh phúc tràn trề. Và sau năm 1945, tôi cũng sung sướng khi thấy lại cô lần đầu trên sân khấu. Ngày đó ở Zürich, cô bốn mươi hai tuổi, vẫn đóng vai Gretchen. Tuyệt vời.

Không nữ diễn viên nào gây ấn tượng lâu dài suốt đời với tôi như Käthe Gold, kể cả Elisabeth Bergner mà tôi chỉ được biết vào những năm sau này của bà, hay Paula Wessely mà tôi hiếm khi được thấy trên sân khấu. Nhưng cho đến nay tôi vẫn nhớ bà Wessely trong vở Sóng biển và sóng tình [Des Meeres und der Liebe Wellen] của Grillparzer và trong vai thánh nữ Johanna của Bernard Shaw. Wessely cũng là một diễn viên phim xuất sắc, chứ không như bà Gold. Có lẽ vì sở trường của bà Gold là nghệ thuật ăn nói, nói chung có ít đất dụng võ hơn hẳn trong phim ảnh.

Trong vở Käthchen ở Heilbronn do Fehling đạo diễn năm 1937 - ông đã kết hợp trong vở kịch lãng mạn về hiệp sĩ sấm sét cùng nhiều khói lửa và âm thanh náo động, thậm chí quá nhiều, đối với một vở cho sân khấu nhỏ rất thơ mộng, dịu dàng - Käthe Gold trong vai Klärchen vừa rất thiếu nữ vừa huyền ảo, duyên dáng và mê hồn, cam chịu mà hơi bướng bỉnh. Bà đóng được mọi vai, mọi vai nữ trẻ trung, thậm chí vai cô gái mộng mơ trong vở Và Pippa khiêu vũ! [Und Pippa tanzt!] của Hauptmann, thậm chí vai một thiếu nữ mười bảy tuổi trong vở hài kịch Cô gái chưa chồng ở Bischofsberg [Die Jungfern vom Bischofsberg].

Buỗi diễn ra mắt vở hài kịch này, sáng tác năm 1907, đã khiến tôi thất kinh và buồn phiền, dù thật tuyệt vời - ngoài Käthe Gold còn có Marianne Hoppe nữa. Nó được trình diễn vào tháng Mười một 1937 để vinh danh Gerhart Hauptmann vào dịp sinh nhật thứ bảy mươi lăm của ông. Bọn Quốc xã không ưa ông, vì ông, dù vô tình hay cố ý, luôn làm chúng đau đầu. Nhưng chúng cần gấp một tác giả đại biểu cho thế hệ lớn tuổi, một tác gia cổ điển còn sống, thành thử chỉ có thể là Hauptmann thôi, vì Thomas Mann đã lưu vong rồi.

Chính vì thế nên Bộ Tuyên truyền mới làm ngơ, đôi khi còn khuyên khích, trước việc nhiều vở kịch cũ của Hauptmann được dàn dựng mới. Trước tình trạng ngày càng khan hiếm tiết mục trình diễn, các giám đốc nhà hát kịch hoan nghênh việc dàn dựng mới này. Tất nhiên vở Những người thợ dệt [Die Weber] không được diễn trong “Đế chế thứ ba”. Có một điều kỳ lạ: khi chiến tranh bùng nổ, bọn Quốc xã lại muốn cho diễn vở Những người thợ dệt, nhưng với một hồi kết mới, lạc quan, chẳng hạn những người thợ dệt hạnh phúc trong Nhà nước của Hitler. Gerhart Hauptmann từ chối đề nghị này.

Gerhart Hauptmann có mặt ở nhiều buổi trình diễn nhân dịp sinh nhật của ông, trong đó có buổi diễn ra mắt vở Cô gái chưa chồng ở Bischhofsberg. Ông ngồi ở lô danh dự cùng với Hermann Göring*. Tôi có một chỗ rẻ tiền ở hàng ban công thứ hai; từ đây tôi có thể quan sát rõ những lô này. Cuối buổi diễn khán giả vỗ tay nồng nhiệt, hẳn không chỉ hoan hô các diễn viên mà cả hai thượng khách đang ân cần cám ơn bằng cách giơ tay chào kiểu Hitler. Đúng vậy, tôi trông thấy rõ: ông già Hauptmann - tác giả các vở Những người thợ dệt và Lũ chuột [Die Ratten], thăng tiến phần lớn nhờ dựa sự trợ lực của người Do Thái (trước hết là Otto Brahm, Max Reinhardt, Alfred Kerr và Siegfried Jacobsohn) - quả thật đã không ngần ngại giơ tay chào kiểu Hitler.

Trong số những trình diễn quan trọng vào năm kỷ niệm sinh nhật Hauptmann còn có vở Michael Kramer với diễn xuất của Werner Krauss. Trong vai này, ông trông giống Johannes Brahms. Tôi thấy nhân vật phản diện Arnold, người con trai cầu bơ cầu bất của Kramer, lôi cuốn hơn, do Bernhard Minetti đóng. Ngày nay, ta không thể hình dung nổi danh tiếng của Werner Krauss thuở ấy, nhất là sau khi ông, Gründgens và Kortner tạ thế, không còn có một diễn viên tầm cỡ và uy tín nào nữa - cho dù ở mức độ còn lâu mới sánh nổi những người này. Tài biến hóa của ông thật khôn lường: trong thập niên ba mươi (đôi khi trong một tuần lễ) ông đóng các vai Faust, Wallenstein và Kandaules - trong vở Gyges và chiếc nhẫn của ông [Gyges und sein Ring] của Hebbel, vai Richard III, vai vua Lear, đồng thời cả vai giáo sư Higgins trong vở Pygmalion, một trong những hài kịch hay nhất của Bernard Shaw, tuy nhiên nó đã bị cuốn phim ca nhạc My Fair Lady lấn át không khoan nhượng.

Nếu phải trả lời trong vai nào Werner Krauss đã gây ấn tượng mạnh mẽ nhất tới tôi, tôi sẽ do dự giữa Wallenstein, Kandaules và Richrad III. Nhiều năm sau tôi được xem Gründgens trong vai Wallenstein và Kandaules. Ông đóng thật lão luyện và cảm động, nhưng không bằng Werner Krauss. Gründgens thiếu tính trực tiếp và sức mạnh cốt yếu, mạnh mẽ, phải nói là có sức chế ngự của Krauss nên không thể làm lu mờ được tài nghệ xuất sắc của Krauss. Khi Gründgens bước ra sân khấu, ông diễn xuất ngay: từ ánh mắt và động tác, từ lời lẽ, từ những lúc ông chợt ngưng rồi đột ngột bật nói, tất cả những cái ấy gọi lên một hình ảnh độc đáo thật tuyệt vời. Còn khi Werner Krauss bước ra sân khấu thì vai ông diễn xuất có mặt liền tại chỗ, chẳng cần ông phải nói hay làm gì khác.

Nhưng trong vai vua Lear ông làm tôi hơi thất vọng. Tại ông hay tại vở kịch hoặc biết đâu tại tôi? Chuyện về một ông già rõ ràng bị lão suy, không còn khả năng nhận biết thế giới này, chứ chưa nói tới việc xét đoán tạm gọi là nghiêm túc, đã khinh suất tặng vương quốc của mình cho hai cô con gái độc ác, đê tiện, rồi sống nhờ vào sự gia ân của họ, một mình rồ dại lang thang lạc bước trên đồng cỏ (giữa những bất hạnh ấy, sấm chớp và bão dông còn nổi lên nữa chứ) - không, câu chuyện này khó thuyết phục được tôi.

Thế nhưng vở Vua Lear thuộc vào những vở kịch nổi tiếng nhất của văn học thế giới. Tôi băn khoăn, đọc hết điều này điều nọ về vở kịch, nhưng chẳng điều nào giúp hay thuyết phục được tôi - cho tới khi cuối cùng tôi tìm được một bài phê bình của Alfred Kerr viết năm 1908. Tôi ngạc nhiên lẫn thú vị đọc về Vua Lear: “Ngày nay tôi hầu như không chịu nổi khi xem tác phẩm này trên sân khấu, nó phô bày những điều thô thiển ấu trĩ và thừa thãi dồn dập bên cạnh những điều lớn lao.” Thế là vở Vua Lear đã được giải quyết, theo tôi thấy.

Sau chiến tranh tôi xem vở kịch này nhiều lần, bằng nhiều thứ tiếng. Dần dà tôi không còn thờ ơ với câu chuyện cổ xa xưa này nữa. Tôi bắt đầu hiểu những lý do khiến nó vinh quang. Tại sao mối liên hệ giữa tôi với vở kịch này đã thay đổi rõ rệt theo năm tháng? Tôi không rõ, cho đến khi - chưa lâu lắm đâu - tôi chú ý đến một bài thơ của Goethe lúc cuối đời. Bài thơ ấy mở đầu thế này: “Một ông già luôn luôn là một vua Lear.” Goethe viết dòng này năm bảy mươi tám tuổi.

Người ta phải già thì mới hiểu và thán phục vở Vua Lear ư? Chẳng lẽ người ta phải trẻ trung mới say mê vở Romeo và Juliet? Năm tôi mười ba hay mười bốn tuổi gì đấy, đột nhiên một bà dì, vì biết tôi ham mê sân khấu, hỏi tôi có muốn đi xem kịch không, bà có một vé miễn phí, nhưng tôi phải đi ngay, họ diễn Romeo và Juliet. Tôi đi ngay tức thì, tới một nhà hát kịch đã phải đổi tên nhiều lần: thời hoàng đế Wilhelm nó tên là “Nhà hát Kịch trên đường Königgrätzer”, thời Cộng hòa Weimar tên là “Nhà hát Kịch trên đường Stresemann”, thời “Đế chế thứ ba” nó gọi là “Nhà hát Kịch trên đường Saarland”. Sau Thế chiến II người ta đặt cho nó tên gọi không còn phụ thuộc vào lịch sử Đức nữa: Nhà hát Kịch Hebbel.

Hồi đó, trong các vở của Shakespeare tôi chưa biết Romeo và Juliet. Vào phút cuối mới được dì cho vé miễn phí nên tôi không thể đọc hay ít ra tìm chút thông tin trong một quyển kim chỉ nam về kịch. Có lẽ vì hoàn toàn không biết trước nên ngày đó Romeo và Juliet đã khiến tôi gần như mất tự chủ, gần như không nói nên lời và xúc động sâu xa, giống như sau này ở một vở bi kịch duy nhất của Shakespeare, vở Hamlet. Hoàn toàn không phải do chất lượng buổi diễn. Sự dàn dựng, nếu tôi nhớ rõ, chỉ khá thôi chứ không xuất sắc; Romeo do Wolfgang Liebeneiner đóng; những năm sau ông trở thành đạo diễn và diễn viên phim rất thành công. Thế thì tại sao buổi kịch tối hôm ấy lại khiến tôi xúc động nhường ấy?

Tôi từng đọc nhiều tiểu thuyết, truyện ngắn, thơ và kịch có chủ đề tình yêu. Nhưng vì tôi chưa mảy may có kinh nghiệm về luyến ái, nên chuyện ấy chỉ là chút khái niệm trừu tượng đọng lại nơi tôi. Chỉ tối hôm ấy tôi mới hiểu tình yêu là gì. Phải chăng vì sân khấu khiến ta dễ trực nhận hơn là văn bản, ngay cả những truyện bằng văn xuôi hoặc bằng thơ diễm tình nhất? Không hẳn. Tôi cảm thấy Romeo và Juliet khác những tác phẩm văn học khác: trước hết là ở sự vô cùng kiên quyết của Shakespeare, muốn diễn đạt vô điều kiện đề tài này.

Lần đầu tiên tôi hiểu, hoặc chỉ phỏng đoán, rằng tình yêu là một đam mê không biết đến giới hạn, rằng trạng thái quá độ của những kẻ hạnh phúc hoặc bất hạnh vì tình sẽ dẫn đến điên cuồng, thách thức, hoặc muốn thách thức thế gian. Tôi cảm thấy tình yêu vừa là hạnh phúc vừa là trừng phạt, vừa là ân sủng vừa là tai họa. Tôi như bị sét đánh khi phát hiện tình yêu và cái chết gắn bó với nhau, rằng chúng ta yêu vì chúng ta phải chết.

Hồi đó, hơn sáu mươi năm trước, nếu tôi tìm cách giải thích thì dĩ nhiên tôi không đủ khả năng diễn giải nguyên nhân đã khiến vở Romeo và Juliet của Shakespeare tác động mãnh liệt đến tôi. Tôi không thể biết được chỉ vài năm sau chính tôi sẽ trải nghiệm sự kề cận hiểm nghèo, sự gần gũi đáng sợ giữa tình yêu và cái chết, rằng một biến cố sắp xảy đến với tôi, vừa tuyệt vời vừa khủng khiếp: tôi yêu mà không giây phút nào có thể quên mối đe dọa tột cùng của cái chết, nghĩa là chấp nhận yêu đương cận kề cái chết. Nghệ thuật còn lại gì? Robert Musil đặt ra câu hỏi này và ông đã trả lời cô đọng tức thì: “Còn lại chúng ta, những kẻ đã đổi thay.” Tôi không ngần ngại nói rằng Romeo và Juliet đã biến đổi tôi, cả vở bi kịch của Shakespeare về người trí thức - câu chuyện của ông hoàng Đan Mạch Hamlet - cũng đã biến đổi tôi.

Trên đường đời tôi thường gặp Hamlet, chắc chắn thường hơn bất cứ vở kịch nào của văn học thế giới. Ở trường chúng tôi đọc Hamlet vào giờ tiếng Anh. Tôi ngạc nhiên khi thấy thầy giáo đã chọn chính vở kịch dài nhất và khó hiểu nhất trên một số phương diện, nhưng tôi cảm ơn thầy về điều này cho đến ngày nay. Để đọc những bài khóa ngoại ngữ, đặc biệt là tiếng Latinh, không ít đứa trong đám học trò chúng tôi dùng những tập “phao” bị nhà trường nghiêm cấm: đó là những tập sách mỏng, nhỏ gọn, dễ giấu, có phần dịch sát từng chữ, chúng tôi đỡ phải tra Từ điển. Cho vở Hamlet, tôi cũng phớt lờ sự cấm đoán, dùng một tập “phao” loại cao cấp với bản dịch của Schlegel. Từ đấy tôi yêu quý và trân trọng nó, dù sau này có những bản mới, chỗ này chỗ kia dịch tiếng Anh chính xác hơn.

Tôi xem Hamlet trên sân khấu ít nhất mười lần, qua bốn thứ tiếng (Đức, Anh, Pháp, Ba Lan), với những diễn viên lớn như Laurence Olivier và Jean-Louis Barrault. Lại còn phim nữa chứ. Tôi nhắc tới những điều này vì hai lý do. Một là: thật không ổn khi tôi cứ muốn huênh hoang về những gì mình đã viết trong đời. Nhưng đôi khi ta có thể được phép huênh hoang về những gì ta bỏ lỡ không viết. Cho nên tôi đã cưỡng lại mọi cám dỗ và chưa từng viết một tiểu luận nào về Hamlet: tôi không dám. Hai là: mỗi khi tôi trải qua chuyện gì liên quan thế nào đó với Hamlet, mỗi khi nhớ tới vở kịch này và mỗi khi ngẫm nghĩ về nó tôi đều phải nhớ đến Gustaf Gründgens.

Tôi khâm phục Werner Krauss, tôi gần như sùng bái Käthe Dorsch và yêu quý Käthe Gold. Còn Gustaf Gründgens dường như đã làm tôi mê mẩn. Tôi không muốn nói ông là diễn viên Đức vĩ đại nhất thời niên thiếu của tôi - Werner Krauss mới xứng đáng. Nhưng không ai gần gũi tôi, khiến tôi quan tâm ghê gớm bằng Gründgens. Điều này liên quan đến thời điểm của hoàn cảnh. Năm 1934, chưa đầy ba mươi tư tuổi, ông được Hermann Göring bổ nhiệm làm giám đốc Nhà hát Kịch Quốc gia ở Berlin. Trong thời gian tương đối ngắn ông đã biến sân khấu ở Gendarmenmarkt thành nhà hát kịch trứ danh nhất nước Đức. Nghĩa là ông đã phục vụ Nhà nước của Hitler, không thể nghi ngờ gì nữa. Nhưng đồng thời (điều này cũng chắc chắn) ông cũng đã giúp được cho những người chịu hoạn nạn dưới ách Quốc xã, những người tìm kiếm niềm an ủi và sự tương trợ ngay giữa lòng “Đế chế thứ ba”, tìm thấy điều này trên sân khấu, nhất là ở những vở cổ điển. Và đặc biệt: ông đã cứu được mạng sống của những con người bị đe dọa tột cùng thời đó.

Nhưng điều lôi cuốn đồng thời làm tôi hoang mang không phải là công việc đáng kính nể của giám đốc Nhà hát Kịch kiêm đạo diễn Gründgens, mà là tài diễn xuất của ông. Những nhân vật sau đây đã gây ấn tượng lên tôi biết mấy: Werner Krauss, Emil Jannings, Eugen Klöpfer, Heinrich George, Friedrich Kayssler, Paul Hartmann. Họ đều bắt đầu con đường nghệ thuật của mình thời Đức còn là một nước quân chủ và thành công ngay từ hồi đó, thậm chí đã phần nào nổi danh. Tôi vô cùng đánh giá cao họ, nhưng chỉ như những diễn viên kịch câm đáng ngưỡng mộ của một thời đại trước thôi. Trẻ hơn những diễn viên nổi tiếng thời đó, Gründgens không mang dấu ấn của nước Đức thời hoàng đế Wilhelm, mà của Cộng hòa Weimar và theo tôi thấy thì ông hiện đại hơn hẳn.

Bọn Quốc xã thường dùng từ “nhựa đường” để biểu thị đặc điểm nếp sống văn hóa ở các thành phố lớn mà theo chúng là suy đồi, băng hoại, đê hèn và xấu xa, như “báo chí nhựa đường”, “văn hóa nhựa đường” và thường nhất là “văn sĩ nhựa đường”. Tuy Goebbels đã khiến từ “nhựa đường” này - không phải do y đặt - trở nên phổ biến, tôi vẫn thích nó. Nếu hôm nay có ai gọi tôi là một “văn sĩ nhựa đường”, tôi sẽ vui thích chứ không cảm thấy bị xúc phạm. Nền văn học lớn, vốn luôn thế, ra đời tại những thành phố lớn. Các nhà văn tôi yêu thích xuất thân từ Stratford, Neuruppin, Auteuil hoặc Augsburg, nhưng họ nổi tiếng ở Luân Đôn, Berlin hay Paris.

Tôi thấy nơi Gründgens một đại diện tiêu biểu cho nền văn hóa của thập niên hai mươi, đó chính là nền “văn hóa nhựa đường”. Ông trung thành với nó trong thời “Đế chế thứ ba”. Diễn viên Gründgens - người vừa mới cưới Erika Mann, con gái Thomas Mann, và từng là bạn của Klaus Mann - chẳng mang chút hơi hướm nào của bọn Quốc xã cùng thứ phong cách mà chúng hình dung, hơn thế nữa tôi cho rằng ông là mẫu người đối nghịch của thời ấy. Ông không tiêu biểu cho máu và lãnh thổ, mà cho sự không lành mạnh và tai tiếng, nghĩa là cho sự đáng ngờ. Ông không đóng vai người hùng hoặc người mộ đạo, mà người đau khổ tuyệt vọng, người tha hóa, người bí hiểm. Là người tự yêu mình và suy nhược thần kinh, Gründgens chuộng những vai cho phép ông giải thích và làm nổi bật hội chứng tự yêu và chứng suy nhược thần kinh.

Quan niệm nghệ thuật của ông, thái độ “người hùng phản diện” của ông, việc ông chuộng đóng vai những kẻ hoài nghi, những người châm biếm và những kẻ bi quan hoàn toàn ngược với điều bọn Quốc xã hướng tới, điều chúng lớn tiếng rêu rao. Ngay khi thấy Gründgens trên sân khấu hoặc kể cả trên màn ảnh, nhất là trong vai Don Juan trong vở Don Juan và Faust của Grabbe hoặc vai ông hoàng trong vở Emilia Galotti, tôi tin đã cảm nhận được chính điều ấy, nhưng không vai nào khiến nó lộ rõ bằng vai Hamlet.

Đỉnh cao sự nghiệp nghệ sĩ của Gründgens, người ta nhất trí, là vai Mephisto trong cả hai phần của vở Faust của Goethe. Chắc chắn không nghệ sĩ nào của thế kỷ này sánh nổi Gründgens trong vai ấy. Tôi sẽ không bao giờ quên nổi vai Mephisto do ông diễn xuất. Nhưng với tôi, một người Do Thái sống trong “Đế chế thứ ba” với nỗi sợ khiến chân tay bủn rủn, vai Hamlet của ông năm 1936 còn quan trọng hơn. Người ta thường bảo rằng mỗi thế hệ đều tìm kiếm và thấy nó cùng với những vấn đề riêng, những khó khăn riêng và những thất bại riêng của thế hệ ấy trong Hamlet. Nhờ Gründgens mà ngay cả tôi cũng đã nhận ra được qua vai Hamlet những nét phác họa về sự hiện hữu của chính mình trong nước Đức Quốc xã.

Ông đóng vai Hamlet, một trí thức trẻ, cô đơn, “khổ sở vì những ý tưởng nhạt nhẽo”. Ta thấy một người đam mê sách vở và sân khấu rơi vào vị trí một kẻ bên lề. Gründgens đã đặc biệt nhấn mạnh - tôi thấy như thế - câu nói của Hamlet “Thời gian lộn bậy hết rồi” và “nước Đan Mạch là một ngục tù”. Trong vương quốc Đan Mạch này, một Nhà nước Cảnh sát, mọi người do thám lẫn nhau: ngài bộ trưởng Polonius không tin cậy anh con trai Laertes đã bỏ sang Paris nên phái một điệp viên đi theo do thám. Nữ hoàng cần trò chuyện với hoàng tử Hamlet, nhưng Nhà nước cũng không thể tin tưởng bà, nên ngài bộ trưởng đã đích thân nghe lén.

Hamlet là kẻ đáng ngờ nhất, vì chàng đọc sách và suy tư quá nhiều, hơn nữa mới từ nước ngoài về. Người ta vội vàng dùng Rosenkranz và Güldenstem là hai kẻ sống trong hoàng cung, đã lớn lên cùng với Hamlet để do thám chàng. Khác những kẻ đồng thời, chàng coi tinh thần, lương tâm là điều quan trọng nhất đối với sự hiện hữu của mình. Chàng phàn nàn rằng lương tâm biến tất cả chúng ta thành lũ hèn nhát và tuyên bố “Tôi sẽ không bao giờ dùng tới dao găm, ngoại trừ trong lời nói”, vậy mà chàng đã đâm chết Polonius. Chàng vượt trội cái thế giới chàng đang sống, nhưng đồng thời lại không bằng nó.

Sau khi xem Gründgens, tôi đọc mỗi cảnh của Hamlet khác hẳn trước kia, trước hết đó là thảm kịch của một trí thức sống giữa một xã hội bạo tàn và một Nhà nước tàn ác. Những khán giả xem vở kịch này, xem buổi trình diễn này có hiểu như tôi không? Hẳn chỉ một số ít thôi. Nhưng chẳng lẽ bọn Quốc xã, nhất là lũ quan văn hóa và đám nhà báo của chúng, lại không nhận ra rằng vở Hamlet này cũng là một bản tuyên ngôn chính trị, là sự phản kháng chống bạo quyền ở Đức chăng? Có, tất nhiên chúng nhận ra.

Trong tờ Người quan sát quốc dân có cả một trang báo viết về vai Hamlet của Gründgens với những từ xỉ vả thời bấy giờ (“đồi trụy”, “suy nhược thần kinh” và “trí thức”) và buộc tội chống Quốc xã. Gründgens vội trốn ngay sang Thụy Sĩ, vì sợ bị khủng bố - cũng có liên quan đến xu hướng và cách sống đồng tính luyến ái của ông. Nhưng Göring kêu gọi ông trở về và bảo đảm an toàn cho ông. Ít lâu sau Gründgens lại có mặt ở Berlin.

Ngoài ra, một kỷ niệm nữa đã gắn bó tôi với buổi diễn vở Hamlet vào năm 1936, liên quan đến màn quẫn trí của Ophelia (do Käthe Gold đóng, nhẹ nhàng và tinh tế). Không chỉ nàng, con người bị quẫn trí, đã khiến tôi xúc động mà cả tình cảnh của một chứng nhân đã bất lực trước thái độ của nàng, tôi muốn nói tới Laertes, người anh đã hoàn toàn bất lực trước sự suy sụp về tâm hồn lẫn tinh thần của em gái. Khi người anh tuyệt vọng gào lên: “Chúa ơi, Người thấy chưa?” tôi đột nhiên cũng thất kinh, sợ cũng sẽ phải bó tay nhìn một người gần gũi mình hóa cuồng, kêu gào lảm nhảm. Tôi sợ đến đờ người trong nhà hát ở Gendarmenmarkt, tự nghĩ: mong mình không gặp cảnh này. Nhưng tôi đã không thoát được.

Trong số những diễn viên tôi được xem thời trẻ, người khiến tôi say mê nhất lại là kẻ được Göring che chở và năm 1936 được bổ nhiệm làm ủy viên Hội đồng Nhà nước Phổ. Điều ngạc nhiên nữa là nhạc sĩ gây ấn tượng lâu dài nhất với tôi thời trẻ lại chính là người phải kể vào hàng những kẻ chống Do Thái dữ dội nhất*, hung hăng nhất trong lịch sử văn hóa nói chung, chứ không chỉ của Đức.

Ngày đó tôi còn là một đứa trẻ, mới mười ba tuổi, sau khi đã tập dượt dương cầm kha khá, được chị dẫn đi xem buổi trình diễn Những ca sĩ bậc thầy ở Nuremberg [Die Meistersinger von Nürnberg]. Dù ghét tuyên truyền của bọn Quốc xã, tôi vẫn say mê ngay buổi hát opera này, có lẽ cũng vì nó hát về âm nhạc và văn học, về các nghệ sĩ và khán giả, về sự phê bình. Cho đến nay chưa buổi opera nào khiến tôi thích thú, hạnh phúc bằng buổi hát Những ca sĩ bậc thầy. Và không ca khúc nào khiến tôi xúc động và hưng phấn bằng Tristan và Isolde.

Có lần một phóng viên truyền hình hỏi tôi một câu bất ngờ - lúc ấy đã khuya, sau buổi tiệc trong vườn một khách sạn. Ông ta muốn biết tôi chịu đựng một kẻ điên cuồng thù ghét Do Thái như Richard Wagner như thế nào. Tôi trả lời không đắn đo: “Trên thế gian này từng có và đang có nhiều người cao quý, nhưng họ không sáng tác ra Tristan và Isolde hoặc Những ca sĩ bậc thầy.”

Từ đó suy ra rằng người ta có thể tha thứ cho tiểu luận “Về đạo Do Thái trong âm nhạc” của ông ta được không? Không, chắc chắn không. Nhưng có một điều này: số nhạc trưởng Do Thái nổi tiếng điều khiển nhạc Wagner xưa nay luôn chiếm một tỷ lệ cao đáng ngạc nhiên, từ Hermann Levi - người điều khiển buổi ra mắt ca khúc Parsival, qua Bruno Walter và Otto Klemperer đến Leonard Bernstein, Georg Solti, Lorin Maazel, Daniel Barenboim và James Levine. Cũng nhờ có nhiều người Do Thái trong số những nhà nghiên cứu âm nhạc chúng ta mới có được những nghiên cứu quan trọng về Wagner. Thế là bênh hay chống những nhạc trưởng và nhà nghiên cứu này, khi họ coi âm nhạc của Wagner quan trọng hơn những lời quảng bá của ông ta, nhất là quảng bá cho những công trình chỉ đáng gọi là cơn phẫn nộ của một kẻ điên rồ?

Tháng Ba năm 1958, không lâu trước khi trở lại Đức, tôi đã trò chuyện thật lâu ở Warsaw với nhà soạn nhạc Hanns Eisler. Ông từ Đông Berlin tới Warsaw để hoàn thành phần âm nhạc và thu băng cho vở kịch Anh binh nhì Schwejk trong Thế chiến II của Brecht - tôi và người bạn Andrzej Wirth đã dịch sang tiếng Ba Lan và vở kịch sắp được diễn ra mắt. Chúng tôi ngồi với nhau suốt một buổi chiều tối. Là một người niềm nở và hay nói, Eisler đã trò chuyện hết sức vui vẻ. Ông kể cho chúng tôi đủ thứ giai thoại, không dở, phần lớn về âm nhạc.

Chẳng hạn về buổi thăm viếng chia tay thầy của ông là Arnold Schönberg vào đầu năm 1948 ở Los Angeles. Schönberg buồn rầu nghe Eisler sẽ trở về Đức, nhưng khi biết người học trò ông rất quý trọng muốn định cư ở Đông Berlin thì ông lo lắng. Eisler, đã mấy chục năm là Cộng sản, cố giải thích để thầy hiểu rằng đất dụng võ của ông là nơi mà nay các đồng chí của ông nắm chính quyền. Schönberg trả lời có thể hiểu được điều này, nhưng nguy cơ Eisler bị người Nga bắt cóc là lớn. Sao lại là ông mà không phải ai khác? Ông thầy hơi xa rời thực tế trả lời rất thành khẩn: vì họ chưa có ở Liên Xô một học trò nào của Schönberg.

Chỉ một lát sau Eisler đã bắt đầu nói - chửi thì đúng hơn - về Wagner. Thật kỳ quặc: Eisler gọi Wagner là một tên đại bợm, một tay bôi bác thuộc loại tồi tệ nhất, một kẻ khoác lác vô duyên. Tôi chẳng rỗi hơi quan tâm đến những lời chửi bới dữ dội ấy, chỉ thấy thích thú. Hơn nữa tôi thấy rõ: ai công kích kịch liệt nhường ấy một nhạc sĩ của quá khứ, người đó đã tự bộc lộ. Hẳn ông đã hàm ơn Wagner nhiều và trong sự công kích này ít nhất có cả thù ghét lẫn yêu thương.

Cho nên tôi cứ để mặc cho Eisler nói, tuyệt nhiên không phản bác. Phản bác làm gì chứ? Dẫu sao tôi tin chắc nếu phải tranh luận về đề tài vui nhộn này thì mình thắng dễ dàng thôi. Vì tôi đã thủ sẵn một cái tên mà theo tôi sẽ quyết định tất cả, giống như lá bài - quân “bồi” - trong canh bạc vậy. Tôi chỉ cần dùng lá bài “J” này thì Eisler, một nhạc sĩ xuất sắc, sẽ đầu hàng ngay.

Cuối cùng, cũng đến lúc tôi thấy nghe đã quá đủ những lời phỉ báng dài dòng của ông. Tôi nói: “Vâng, vâng, ông Eisler ạ, những điều ông kể ấy có lẽ đúng đấy. Tôi đồng ý thôi, nhưng mà cái ông Wagner ghê tởm ấy đã”, lúc này tôi mới thò lá bài của mình, “sáng tác ra bản Tristan và Isolde đấy.” Eisler liền ngừng bặt. Căn phòng trở nên lặng như tờ. Rồi ông khẽ nói: “Cái này khác hẳn. Đó là âm nhạc.” Bốn năm sau, 1962 - tôi cư trú ở Đức lâu rồi - tôi thấy báo chí đưa tin Eisler đã mất. Và tôi đọc được rằng lúc hấp hối Hanns Eisler, nhạc sĩ lớn gốc Do Thái, đã nhờ người mang tới giường bản tổng phổ của vở Tristan và Isolde.

Trong một lần trò chuyện khác về Wagner tôi không mấy thành công với cách dùng Tristan và Isolde làm lá bài “J” của mình. Lúc ấy, tôi chờ tham dự một buổi mạn đàm được truyền hình ở Đài Phát thanh Tây Đức (WDR), cùng với nhà soạn nhạc Karlheinz Stockhausen. Vì hai chúng tôi nói chuyện khá tẻ nhạt nên tôi lại dùng cái mánh khóe đáng tin cậy nhất có khả năng làm buổi trò chuyện sinh động tức thì. Tôi lễ phép hỏi: “Thưa ông Stockhausen quý mến, ông nghĩ thế nào về Wagner?” Ông rề rà trả lời rằng gần đây ông mới lại nghe Walküre và cả Lohengrin nữa. Đúng là thứ âm nhạc không thể chấp nhận nổi.

Tôi đồng ý và nhẹ nhàng - tôi công nhận đã giả bộ - đặt ra câu hỏi nôm na: “Thế còn vở Tristan và Isolde?” Stockhausen lặng thinh một lúc, rồi lưỡng lự đáp: “Khúc ouverture (quả thật ông nói “ouverture”, chứ không “Vorspiel”*) thì hay, còn lại là thừa.” Đó là nhận xét độc đáo nhất về vở Tristan và Isolde của Richard Wagner mà tôi từng được nghe.

8

MỘT KHỔ ĐAU ĐEM LẠI CHO CHÚNG TÔI HẠNH PHÚC

Vào thời tôi, thanh thiếu niên không được giải thích về tình dục, cả ở nhà lẫn ở trường. Năm mười tuổi, tôi cứ ngỡ trẻ con chào đời qua lỗ rốn - được nới rộng vì mục đích này - của người mẹ. Năm mười một, mười hai tuổi, thỉnh thoảng trong giờ ra chơi tôi tìm cách trò chuyện với bạn bè cùng lớp để biết được chút gì đấy về tình dục. Một số bạn, tôi hy vọng thế, có thể cho tôi chút ít thông tin về điều này, điều nọ. Thế nhưng, những cậu này tuy biết được dăm ba từ vựng “ác liệt”, chứ thật ra kiến thức còn kém cả tôi. Điều khiến tôi ngạc nhiên là nhiều cậu chẳng quan tâm gì lắm đến lĩnh vực này - ít nhất họ làm ra vẻ thế. Chúng tôi thảy đều bị ức chế. Tại những vùng nghèo nàn của Berlin lại khác hẳn.

Một ngày nọ tôi mượn được một tập sách mỏng, tổng cộng mười sáu trang giấy xấu, viết vụng về bằng tiếng Đức. Nhưng điều làm tôi thất vọng không phải là văn phong và chất lượng giấy của tập sách giải thích về tính dục này, mà về lời chỉ dẫn trên trang bìa: “Cho nam thanh niên”. Nghĩa là chẳng có gì viết cho các cô gái và về họ? Chẳng có gì viết về cái hiện tượng dường như khó hiểu và đầy bí ẩn đối với tôi và những kẻ cùng trang lứa, cái hiện tượng xem chừng liên quan thế nào đấy với vầng trăng và tách biệt con gái khỏi chúng tôi? Tóm gọn: chẳng viết gì hết về kinh nguyệt?

Thay vào đó tập sách có hai vấn đề trọng tâm. Nó khẩn thiết kêu gọi nam thanh niên tránh mọi quan hệ tình dục trước khi thành hôn. Bằng không họ có nguy cơ bị những bệnh nan y, mai sau có thể lây sang người vợ và cả con cái họ. Ngoài ra, tập sách còn hết sức cảnh báo nam thanh niên trước thói thủ dâm, nó gây ra những bệnh kinh tởm về da, thậm chí mù và điếc.

Kết quả dồi dào hơn những lần trò chuyện vào giờ ra chơi và tập sách hướng dẫn mỏng này là một thứ tôi nhặt được ngoài đường: một hộp đựng bao cao su tôi thấy trong thùng rác. Có vẻ như chỉ còn cái vỏ, nhưng không phải thế: nó chứa một tờ giấy mỏng, gập lại. Như không thể nào chờ đợi khác hơn được, đó là tờ hướng dẫn sử dụng, in chữ nhỏ và rất chi tiết. Tôi cầm theo để đọc kỹ - không phải tôi muốn được chỉ bảo cách dùng bao cao su như thế nào, mà vì tôi tin có thể tìm thấy ở đây những thông tin cụ thể về sự giao hợp. Nhưng chính điều này lại chẳng đơn giản tí nào. Vì nội dung khó và nhiều đoạn không hiểu nổi. Trong đó nhan nhản từ vay mượn tiếng nước ngoài mà tôi không biết.

May thay trong nhà chúng tôi có quyển đại từ điển Brockhaus. Tôi bắt tay ngay vào việc tra tìm những từ vay mượn tiếng nước ngoài trong tờ hướng dẫn sử dụng khoa học hay đúng hơn ngụy khoa học: âm hộ, âm vật, dương vật, cương, giao hợp, tình trạng cực khoái, sự xuất tinh, tinh dịch. Việc tra tìm này kéo dài không dứt, vì trong mỗi từ này lại có thêm nhiều từ khác mà tôi muốn biết: thủ dâm, tử cung, kinh nguyệt, bệnh giang mai và nhiều nữa.

Thế là quyển đại từ điển đã trở thành sách giáo khoa của tôi về bản năng giới tính, một quyển sách giáo khoa tôi thích vì tính cụ thể, nhưng lại thất vọng vì sự khô khan của nó. Nhưng chẳng bao lâu sau tôi đã dám tin chắc rằng những thông tin và mô tả mà tôi tìm kiếm và khẩn thiết cần cũng có trong những ấn phẩm khác hẳn - và ở đấy chúng ít cụ thể hơn, nhưng cũng bớt khô khan.

Tôi nghĩ mình có thể dùng tờ hướng dẫn sử dụng này khiến cô chị họ phải khâm phục - chị chỉ hơn tôi hai tuổi và chẳng làm bộ đoan trang, đức hạnh tí nào. Tôi đưa chị xem tờ giấy chi chít chữ in, lại còn hào phóng tặng luôn. Chị rất cảm ơn. Thật đáng mừng là chị muốn đáp lại thịnh tình của tôi một cách tương ứng. Hiển nhiên chị muốn nhân cơ hội này chứng tỏ cho tôi thấy chị không đến nỗi ngu ngơ và đã khá trưởng thành ở tuổi xấp xỉ mười bốn. Thế là chị cho tôi mượn mang về nhà một quyển sách khá dày. Nhưng chị khuyên tôi chỉ nên đọc những chỗ chị đã đánh dấu.

Về tới nhà, tôi mang quyển này vào phòng tắm, khóa cửa lại, nghĩ hẳn có gì đấy thô tục. Song hóa ra hoàn toàn không cần thiết. Thật ra đấy chỉ là một tiểu thuyết đứng đắn, tất nhiên trong đó có nhiều đoạn liên quan đến giới tính. Trước tiên tôi chỉ đọc những chỗ có đánh dấu bên lề. Tôi rất thích, thấy chúng chứa đựng nhiều thông tin, đồng thời hấp dẫn, thậm chí nên thơ. Điều được nói ra và cách nói, cả hai đều đã kích thích tôi.

Sau khi đỏ bừng mặt ghi nhận những gì đã thu hút sự chú ý của chị họ tôi, tôi quyết định phớt lờ lời chị khuyên và đọc trọn quyển sách. Tôi không hối tiếc. Có lẽ ngày ấy tôi đã ý thức được điều gì là quan trọng trong văn học - đó chính là ý nghĩa và cách diễn đạt, nội dung và hình thức không thể bị tách rời. Tôi nên nói thêm rằng quyển sách nào đã giúp tôi có được sự hiểu biết trong tình dục và những điều cơ bản trong văn học: đó là tiểu thuyết Narziß và Goldmund của Hermann Hesse.

Khi tôi đọc lại quyển này vào thập niên năm mươi, ấn tượng ngày trước không còn; tôi dường như không chịu đựng nổi nữa sự pha trộn khá nặng nề giữa truyền thống lãng mạn Đức và cuộc sống nội tâm xa rời thực tế, giữa tính đa cảm dịu dàng và sự miệt thị dữ dội nền văn minh. Tôi cũng cảm thấy tương tự như thế đối với một tiểu thuyết khác, nói chung quan trọng hơn của Hesse, Sói Thảo Nguyên [Der steppenwolf]. Tôi đã đọc quyển này ba lần, không phải hoàn toàn do tự ý: vào thập niên ba mươi tôi thích thú, vào thập niên năm mươi tôi thất vọng, vào những năm sáu mươi tôi kinh hoàng.

Tuy nhiên có một quyển của Hesse - là “món ăn tinh thần” quá ư hợp khẩu vị của thế hệ chúng tôi - về sau này vẫn khiến tôi xúc động và ấn tượng: tiểu thuyết Bị chà đạp [Unterm Rad] phát hành từ năm 1904, viết về học trò. Tuy tôi không phải chịu đau khổ gì mấy trong trường học và chưa từng bị thầy giáo hành hạ, nhưng loại tiểu thuyết buồn thảm về học trò nằm trong số những sách tôi ưa thích, cụ thể là Anh bạn Hein [Freund Hein] của Emil Strauß, Những bối rối của cậu học trò nội trú Törleß [Verwirrungen Zöglings Törleß] của Musil và tất nhiên phần cuối quyển Buddenbrooks của Thomas Mann. Thuở ấy tôi say mê những quyển này không hẳn chỉ vì chất lượng văn học của chúng, mà trước nhất chúng lôi cuốn khác thường, khiến thiếu niên lứa tuổi tôi dễ đồng nhất mình với nhân vật trong truyện.

Tôi tìm cách bổ sung và đào sâu thêm kiến thức về quan hệ tình dục - tôi có được nhờ những phiêu lưu của người nghệ sĩ Goldmund hơn là của nhà trí thức Narziß - và thầm tri ân khi đọc thấy ở tác phẩm nào đấy điều thích hợp. Chuyện Faust làm cho Gretchen mang bầu thì tôi đã được nghe nói từ rất lâu rồi, nhưng màn nào trong kịch bản của Goethe diễn ra chuyện này tiếc thay tôi không tìm thấy. Hẳn ngày đó là lần đầu tiên tôi bắt đầu thắc mắc rằng có lẽ điều quan trọng nhất trong văn chương ẩn giữa những hàng chữ, giữa những lớp màn. Câu chuyện không mấy thanh tao Spiegelberg kể trong Những tên cướp [Die Räuber] của Schiller về vụ tấn cồng một tu viện nữ đã khiến tôi sửng sốt. Tôi tự hỏi thầy dạy Đức văn của chúng tôi sẽ xử trí màn này như thế nào? Thầy đã chọn cách đơn giản: bỏ qua đoạn ấy.

Tiểu thuyết của Jakob Wassermann đã kích thích mãnh liệt óc tưởng tượng thời niên thiếu của tôi. Ông là một nhà luân lý học chuộng sự hào nhoáng rẻ tiền, một nhà tâm lý học nồng nhiệt ham mê loại bài viết lá cải có “trọng lượng”. Ông thích các sự thần bí, lòe loẹt, rắc rối và lôi cuốn. Ông có nhiều độc giả, nhưng ít được các nhà phê bình coi trọng. Nhưng phải công nhận ngày ấy tôi rất ưa những quyển truyện phần lớn ba hoa bóng bẩy của ông, có lẽ cũng vì các đề tài tình dục.

Trong quyển Con ngỗng đực [Gänse-männchen] của Wassermann có một tình huống đã làm tôi xúc động lâu dài, khiến nhiều năm sau vẫn còn nhớ. Một anh chàng muốn được thấy bạn gái khỏa thân. Nàng tắt đèn. Nàng cởi quần áo, anh chàng nghe tiếng áo quần nàng kêu sột soạt. Nàng mở cửa lò sưởi; bụng dưới của nàng, nhất là âm mao, đỏ ối ánh than hồng. Phải thừa nhận: rất khêu gợi, nhất là ở tuổi mười ba, mười bốn. Tôi vừa tìm lại đoạn ấy trong quyển Con ngỗng đực. Hóa ra tôi đã ghi nhớ kỹ trong tâm khảm hơn sáu mươi năm ròng, chỉ có điều Wassermann không nói tới âm mao, mà đó là do trí tưởng tượng thời dậy thì của tôi.

Một đoạn trong quyển Bà Bovary của Flaubert cũng kích thích tôi không kém. Sau khi thăm gia đình Bovary về, ông chủ trang trại Rodolphe Boulanger trầm ngâm về điều được thấy ở đó: “Ông ta không ngớt trông thấy Emma trước mặt mình, trong cùng căn phòng ấy và cũng ăn mặc như ông ta đã thấy nàng trước đấy, nhưng trong tư tưởng ông ta lột trần nàng.” Dăm ba từ mộc mạc này - “nhưng trong tư tưởng ông ta lột trần nàng” - làm tôi thất kinh và mãi in sâu trong tâm trí.

Nay tôi biết vì sao chúng lại có thể tác động mạnh lên tôi đến thế: tôi đột nhiên hiểu ra rằng những tưởng tượng thỉnh thoảng xuất hiện trong đầu óc tôi chẳng có gì không bình thường, trước tôi đã nhiều người đàn ông mang ý nghĩ lột trần một người đàn bà trong tư tưởng. Tôi hiểu ta có thể phát hiện và nhận ra điều gì đấy trong văn học, chẳng hạn tìm ra được chính mình, cảm xúc, ý nghĩ, hy vọng và ức chế của riêng mình, nhưng không thể đánh giá nó quá cao.

Khoảng cùng thời gian ấy tôi đọc thấy trong một tiểu thuyết của Zola một thiếu nữ trải qua lần kinh nguyệt đầu tiên như thế nào, khiến tôi vừa rất quan tâm vừa hết sức hoang mang. Tôi tiếc trong văn học không có chuyện tương tự về những trải nghiệm của con trai, không thể đọc được ở đâu chuyện về một cậu bé nếm mùi lần cương cứng hay xuất tinh đầu tiên như thế nào. Alfred Döblin, phải sống qua và chịu đựng thời niên thiếu trong thế kỷ 19, kể rằng ông thấy một phụ nữ lõa thể lần đầu tiên khi ông là sinh viên Y khoa năm hai mươi ba tuổi - một xác chết trong giảng đường giải phẫu học. Không, tôi không đến nỗi xấu số đến thế, nhưng ngay cả tôi cũng chỉ được thấy muộn màng một phụ nữ trần truồng - không lâu trước khi tôi thi tú tài.

Năm 1936, ông ngoại tôi mất, vị giáo sĩ Do Thái ấy thọ 88 tuổi. Ông lòa ít nhất cũng đã năm năm. Tuy vậy, ông vẫn muốn quyển sách khổ to bằng tiếng Hebrew của tổ tiên được đặt trên bàn trước mặt, để ông có thể sờ mó thường xuyên. Vì ông không đọc nổi báo chí nữa và đã khá lâu không còn ra khỏi nhà, thành ra chúng tôi chẳng khó khăn gì giấu ông việc hiện hữu của “Đế chế thứ ba”. Khách khứa đến thăm được nhắc nhở tuyệt đối tránh nói tới chuyện này.

Khi chôn ông ở nghĩa trang Do Thái tại Weißensee - lần đầu tiên tôi tham dự một buổi lễ thế này - tôi ngạc nhiên thấy ông không được hạ huyệt trong quan tài như tôi tưởng, mà trong một cái hòm bình thường. Tôi được giải thích lý do: trước Chúa Trời ai ai cũng như nhau, thành ra không được chôn người này trong áo quan tô điểm đẹp đẽ, thậm chí huy hoàng, còn người khác, gia đình túng thiếu, trong áo quan đơn sơ hoặc thậm chí nghèo hèn. Cho nên từ hàng nghìn năm nay người Do Thái, ít ra là những người theo đạo, vẫn quen chôn cất người chết theo cách giống nhau, luôn luôn trong những hòm gỗ đơn sơ, không trang trí, đóng bằng những tấm ván thô. Ý thức của tôi về biểu tượng đã được văn học làm cho bén nhạy, nên tôi thích và kính trọng tập tục cổ xưa này, vì tính bi cảm của nó đối với người quá vãng.

Trong số sáu anh chị em của mẹ tôi chỉ có người em trai út vắng mặt tại đám tang. Năm ấy cậu ba mươi sáu tuổi, đẹp trai, thanh lịch, thậm chí quá thanh lịch - theo nhận xét của một số người trong gia đình - nên đâm ra khá vênh váo. Cậu là luật sư, mở văn phòng trên đường Unter den Linden*, gia đình cho thế là quá đáng, biểu hiện của sự ngông cuồng. Cậu vượt ra ngoài khuôn khổ về hai phương diện. Một là cậu mê đua ngựa và trò cá độ đôi khi đã khiến cậu gặp khó khăn về tài chính. Ngoài ra, khác bốn ông anh, cậu gắn bó rồi lấy một người không phải Do Thái, một phụ nữ đầy ấn tượng, muốn được công nhận là diễn viên. Nhưng không một ai từng thấy bà trên sân khấu hay trên màn ảnh.

Ông cậu này rời nước Đức ngay sau khi Quốc xã nắm chính quyền - gấp gáp lắm, nghe nói vì nợ nần sao đấy. Cậu dùng hộ chiếu Mexico sang Pháp, rồi sống sót qua cuộc chiến tranh với tư cách lính lê dương ở Bắc Phi. Nghe có vẻ rất phiêu lưu, nếu không nói là đầy kịch tính. Nhưng cậu gặp may: cậu làm thủ thư trong đạo quân lê dương.

Sau đám tang ông ngoại, các anh em trai của mẹ tôi cân nhắc xem ai nên thừa kế bố. Nhưng ông tôi, người giáo sĩ nghèo xác, chẳng có gì, hoàn toàn chẳng có gì để lại, trừ chiếc đồng hồ vàng, quà tặng nhân ngày ông làm lễ kiên tín, đạo Do Thái gọi là Bar-Mizwa, vào năm 1861. Các bác và các cậu tôi bảo ông tôi yêu tôi nhất trong số các đứa cháu, tôi nên giữ chiếc đồng hồ. Tôi hãnh diện đón nhận nó và vẫn còn giữ khi ở Getto Warsaw. Rồi chính ở đấy tôi đã phải bán đi chiếc đồng hồ cổ và xinh đẹp ấy, dù tiếc đứt ruột. Nhưng lúc ấy tôi cần tiền gấp để chi vào một vụ nạo thai.

Ông tôi từ trần đã làm thay đổi cuộc sống của chúng tôi. Khoản tiền các bác và các cậu trợ cấp ông không còn nữa, gia đình tôi ngày một túng thiếu hơn. Thành ra căn phòng rộng rãi của ông tôi được sửa sang chu đáo rồi cho thuê ngay. Người thuê căn phòng ấy đã khiến tôi âu lo ngay từ đầu. Đó là một phụ nữ ngót ba mươi tuổi, tóc vàng, cao thon, nếu tôi nhớ không nhầm quê quán ở Kiel, dẫu sao hình dáng cho thấy nàng gốc gác miền Bắc Đức, nghĩa là một “Arier” - như cách gọi thời ấy. Nàng thường ăn mặc hơi quá khác đời: quần dài đen, hơi bó bằng nhung hay lụa nhân tạo, áo khoác màu đỏ thẫm hoặc tím, dài gần tới đầu gối, không khác áo đuôi tôm. Kiểu y phục này có lẽ học đòi từ một nữ diễn viên đã khiến cả một thế hệ đàn ông lẫn phụ nữ mê đắm, mà tên tuổi không còn được phép công khai nhắc tới trong những năm “Đế chế thứ ba” - Marlene Dietrich. Người đàn bà tóc vàng nhạt ở thuê kia hành nghề nhiếp ảnh, làm cho phòng quảng cáo của một hãng lớn. Nàng tên là Lotte, như tên người tình nổi tiếng nhất trong văn học Đức*, chẳng ngông cuồng tí nào.

Tình yêu là gì nhỉ? Năm 1991, một tờ họa báo Đức yêu cầu tôi định nghĩa khái niệm này, song chỉ được gói ghém vẻn vẹn trong một câu thôi. Bài toán lôi cuốn tôi, nhưng nhuận bút theo tôi là quá hẻo. Tôi trả lời ban biên tập rằng tôi sẵn sàng viết điều họ mong muốn, nhưng ít nhất phải hai trang đánh máy. Một câu duy nhất về đề tài này khó gấp bội, thành ra nhuận bút phải gấp năm lần mới tương xứng. Nghĩa là càng ngắn thì nhuận bút càng cao. Họ đồng ý. Tôi đã viết: “Tình yêu là tên gọi chúng ta đặt cho một thứ tình cảm tột bậc, thứ tình cảm đưa ta từ thiện cảm tới mến thương và từ mến thương đến lệ thuộc; nó đưa ta vào một trạng thái ngây ngất, đôi khi nó có khả năng khiến người trong cuộc thiếu sáng suốt. Nó là niềm hạnh phúc gây ra đau khổ và là sự đau khổ đem hạnh phúc đến cho con người.”

Tôi có yêu nàng Lotte đó không? Tất nhiên là không. Nhưng lần đầu tiên trong đời, sự quan tâm của tôi về một người đàn bà nhanh chóng biến thành lòng cảm mến ngày một tăng, thành sự thương mến nồng nàn, tuy chưa phải đam mê và cũng chưa đưa tới lệ thuộc, nhưng đã khiến tâm trí tôi bận rộn chưa từng thấy. Tuy tôi chưa ngất ngây, nhưng đã linh cảm được tình yêu là gì, hay đúng hơn, có thể là gì.

Tôi có những lần trò chuyện dài với nữ nhiếp ảnh gia duyên dáng và hơi e lệ ấy, thường là trong phòng nàng hoặc trên ban công nhà chúng tôi. Đến nay tôi vẫn còn lấy làm lạ về chuyện nàng đã dành nhiều thì giờ đến thế cho tôi. Sao vậy nhỉ? Có lẽ vì nàng đang bị khủng hoảng trong cuộc sống và cần có người chịu lắng nghe nàng kể lể. Khi Tolstoy bức xúc cần phải nói ra điều gì, ông liền thuê một chiếc xe ngựa, bảo mã phu chở ông đi qua thành phố trong một tiếng đồng hồ. Có điều gì nhất định phải kể lể thì ông thổ lộ với người mã phu. Tôi trở thành mã phu của nàng Lotte nọ có lẽ như thế đấy. Khả năng tiếp thu và tò mò của gã trai mười sáu tuổi khiến nàng vui lòng đón nhận những câu hỏi thận trọng của gã, cũng như không hề khó chịu trước việc gã dường như ngưỡng mộ nàng.

Còn tôi được mơn trớn vì sự tin cậy của nàng. Mọi điều nàng kể, hoặc thường hơn, bóng gió về quá khứ của nàng, đối với tôi đều như một món quà hào phóng. Lần đầu tiên tôi cảm nhận việc kể lể về chính mình có thể là một năng khiếu lạ kỳ, tương ứng hoặc gần với nhiệt tình. Thêm vào đấy, khác hẳn mọi người trước nàng, nàng Lotte này đã đối xử hoàn toàn không câu nệ với tôi, như một người ngang hàng, như một người lớn. Tôi thấy trong cách cư xử ấy sự khen ngợi mà tôi đang rất cần, có lẽ như hầu hết các thiếu niên thôi, và khiến tôi chịu đựng cuộc sống bị cô lập của mình dễ dàng hơn. Tôi biết ơn nàng về điều ấy. Tôi chớm hiểu tình yêu luôn liên quan mật thiết đến nhu cầu tự khẳng định bản thân và không tình yêu nào không có sự hàm ơn. Tình yêu không nhất thiết phải nảy sinh từ sự hàm ơn, nhưng nó dẫn tới sự hàm ơn hoặc nó tắt lịm.

Chúng tôi trò chuyện về văn học, nhất là về các tiểu thuyết gia Pháp và Nga của thế kỷ 19 mà nàng biết thấu đáo. Dĩ nhiên chúng tôi cũng nói về các nhà văn Đức, thường về những người lúc ấy đang bị cấm hoặc ít nhất không được hoan nghênh - về Schnitzler và Werfel, về Thomas Mann và Heinrich Mann. Phải sau một thời gian tôi mới nhận ra nàng quan tâm trước hết đến những nhân vật nữ và những đề tài luyến ái, dù chúng tôi hàn huyên về Stendhal hay Balzac, về Dostoyevsky hay Chekhov. Hẳn đó là điều bí ẩn trong quan hệ của chúng tôi: chúng tôi có nhu cầu nói với nhau về tình yêu - nhưng từ những nguyên nhân hoàn toàn khác nhau.

Nàng đã từng gặp nhiều thất vọng: trước đó một thời gian nàng đã chia tay một người bạn trai, phải đoạn tuyệt, như nàng nhấn mạnh. Sau đó ít lâu nàng bị một người tình phụ bạc. Nàng tìm an ủi và che chở - ở văn học. Thế còn tôi? Tôi tin mình đã biết về tình yêu rồi, vì tôi có được một nguồn tuyệt vời và tin cậy. Tôi có thể trích ra từ cái nguồn vô cùng tận này những lời nói đẹp đẽ nhất và khôn ngoan nhất về tình yêu, nhưng chỉ là lời nói suông thôi. Nói tóm gọn: cô nàng tóc vàng vùng Bắc Đức này đã từ tình yêu đến với văn học, còn tôi muốn từ văn học đến với tình yêu. Nửa đường chúng tôi gặp nhau.

Những buổi chuyện trò trên ban công ấy khiến tôi không ngừng ý thức rằng chúng tôi, nữ nhiếp ảnh gia trầm lặng và cậu học sinh trung học hiếu động, đọc sách trước hết vì muốn hiểu chính mình. Vì hai chúng tôi đang trên đường tìm kiếm chính mình nên đã nảy sinh sự gắn bó, nó tạo cho mối quan hệ đàm thoại của chúng tôi một sắc thái tình ái hiển nhiên, dù hoàn toàn không tình dục. Tôi không hề chạm đến người đàn bà đã cùng tôi trò chuyện về tình yêu trong văn học, tôi hoàn toàn không nghĩ đến chuyện lột trần nàng trong đầu óc - như Rodolphe Boulanger đã nghĩ với Emma Bovary. Tôi chỉ cần lời nói và ánh mắt của nàng, sự tin cậy và cảm thông của nàng. Và nàng càng cho thấy, có thể gọi là thổ lộ, về mình rõ ràng bao nhiêu khi nói về những nhân vật trong tiểu thuyết - nàng luôn nói rất khẽ - tôi càng cảm thấy mình được chỉ bảo và mở mang kiến thức bấy nhiêu.

Chẳng bao lâu sau trong câu chuyện vãn của chúng tôi - không thể tránh khỏi, tôi thấy dường như thế - xuất hiện một cái tên khiến sự gần gũi có thể cảm nhận được của chúng tôi sâu đậm thêm ngay: Fontane*. Hồi đó tôi mới chỉ biết quyển Effi Briest và Những ngộ nhận, những phức tạp [Irrungen, Wirrungen], còn nàng hầu như biết hết mọi tiểu thuyết của ông. Nhưng nàng lái ngay tới - rồi nhiều lần trở lại - duy nhất một quyển: Stechlin đã khiến nàng say mê. Nhưng không phải nàng quan tâm đến nhà quý tộc trẻ Dubslav von Stechlin, cũng không phải Woldermar, con trai của ông ta hoặc những nhân vật nam nào khác, mà chủ yếu là Melusine - nữ bá tước von Barby.

Nàng Melusine xinh đẹp, khôn ngoan và sắc sảo đã một lần kết hôn, tất nhiên một kiểu kết hôn mau chóng đi đến ly dị. Nàng, theo cách viết của Fontane, đã có chồng mà cũng có thể là không. Nghe có vẻ khó hiểu, nhưng gần như thật rõ ràng: tác giả ám chỉ sự bất lực về sinh lý của chồng nàng, và điều này đã xúc phạm và khiến nàng bị tổn thương nặng nề. Nguyên do nằm ở tính nết khác thường của Melusine. Nàng yêu thích sự khác thường thế nào thì chính nàng cũng khác thường thế ấy. Quá khao khát tình yêu và hạnh phúc, nàng khơi dậy, dù vô tình hay cố ý, ham muốn của cả đàn ông lẫn đàn bà. Nàng là một phụ nữ kiêu ngạo, thận trọng, khiêu khích, điềm tĩnh và thân ái. Ẩn sau vẻ tự tin cường điệu của Melusine có lẽ không gì khác hơn là tính do dự. Phải chăng chính những mâu thuẫn này đã góp phần tạo nên sự khả ái, làm tăng sự quyến rũ của nàng?

Có lẽ ngày ấy tôi chưa biết quyển Stechlin lại hóa hay. Thành ra tôi cứ để cho sự tường thuật nhiều ý nghĩa về câu chuyện của nàng Melusine thấm vào mình, chẳng bận tâm nó có thật đúng với văn bản tiểu thuyết không, hay người thuật chuyện, vô tình hay cố ý, đã thêm thắt vào những gì nàng còn nhớ. Ngày đó tôi học được từ người phụ nữ đối tác ấy cách nói về mình mà không phô trương - và chắc chắn tôi cũng đã học được đôi chút về tình yêu.

Những cuộc chuyện vãn của chúng tôi cứ dài thêm và, như ngày nay tôi cảm thấy, hay ho thêm. Nhưng cảnh thơ mộng này tại ban công trên đường Güntzel ở Wilmersdorf đột nhiên chấm dứt. Người đàn bà khác thường ấy đã hoảng sợ và vội vã trả lại căn phòng đang thuê. Rõ ràng nàng không tiện giải thích với chúng tôi vì sao phải bỏ đi. Lý do là nàng sợ - và điều này có liên quan đến tôi.

Vài tháng trước đó, vào mùa thu 1935, nước Đức đã ban hành những đạo luật triệt để loại trừ người Do Thái: chính quyền bãi bỏ sự bình đẳng của người Do Thái. “Đạo luật Nuremberg” đe dọa phạt tù nặng việc thành hôn và luôn cả những quan hệ ngoài giá thú giữa người Do Thái và người “Arier”. Năm 1936, những chuyện này đều đã được biết từ lâu: người Do Thái và không Do Thái bị kết án vì tội “làm nhục dòng giống” là chuyện thường ngày, báo chí đưa tin về chuyện hành hạ và sỉ nhục công khai, tàn bạo những người bị tố cáo đã vi phạm đạo luật kia.

Thế mà nữ nhiếp ảnh gia miền Bắc Đức thuộc chủng tộ “Arier” đã không ngần ngại dọn vào ở với chúng tôi. Vì nàng khinh miệt bọn Quốc xã chăng? Cũng có thể do nàng khinh suất. Bố và anh tôi lúc ấy đã sống ở Warsaw rồi, nhưng tôi vẫn còn ở Đức, người ta có thể truy tố tôi dựa theo tinh thần “đạo luật Nuremberg”. Và tôi có thể trở thành tai họa cho người đàn bà thuê phòng này. Người ta dứt khoát cảnh cáo nàng và nàng đã, cũng phải thôi, rút ra quyết định thích ứng liền. Ngay hôm sau nàng dọn khỏi căn hộ của chúng tôi.

Mãi năm 1952 tôi mới gặp lại nàng, ở Warsaw. Lúc ấy nàng sống ở Đông Berlin, chồng là một người Cộng sản, từng bị tù vài năm trong “Đế chế thứ ba”. Chúng tôi ngồi đối diện nhau: nàng, nay không còn hành nghề nhiếp ảnh nữa mà giữ một chức vụ gì đấy trong guồng máy hành chính của Cộng hòa Dân chủ Đức và tôi, sau vài vòng vo đã quay về với văn học. Trước mặt các bạn đời (thường chỉ ngồi im) chúng tôi kể cho nhau nghe về những gì mình đã trải qua. Rồi tới Chủ nghĩa Cộng sản, về hoàn cảnh ở CHDC Đức và Ba Lan, về những thất vọng, những bất mãn của chúng tôi.

Nàng nói rất khẽ như ngày xưa và tôi thấy dường như nàng vẫn luôn khao khát tình yêu và hạnh phúc, như thể nàng bộc lộ niềm khao khát này trước sau theo cách của mình - duyên dáng và lôi cuốn, tất nhiên nay có thêm những nét cam chịu rõ rệt. Đột nhiên nàng hỏi tôi một câu hẳn đã khiến hai bạn đời của chúng tôi sửng sốt: thế còn với Fontane thì sao? Tôi trả lời đúng sự thực: ở Ba Lan, người ta hoàn toàn không biết Fontane, chưa một tác phẩm nào của ông được dịch. Có thể nay mai sẽ thay đổi, vì gần đây tôi đã đạt được việc xuất bản một truyện ngắn của ông bằng tiếng Ba Lan, truyện Ván cờ ở Wuthenow [Schach von Wuthenow]. Dẫu sao đó cũng là một sự khởi đầu.

Nàng gật đầu mỉm cười, hơi giễu cợt. Nàng hiểu tôi đã tránh né trả lời. Nên nàng lặp lại rõ ràng hơn câu hỏi: nàng muốn biết, tôi nghĩ gì về Melusine? Hai bạn đời của chúng tôi hẳn thấy câu hỏi này thật lạ lẫm hoặc ít nhất chẳng quan trọng - và có thể cả câu trả lời của tôi nữa. Tôi còn yêu Melusine không ư - tôi đáp - tôi thật sự không rõ. Nhưng hẳn tôi biết rõ rằng sẽ không bao giờ quên nàng.

9

CỬA DẪN SANG PHÒNG BÊN CẠNH

Tôi không nhớ ra tên nàng nữa. Tôi cũng không rõ sao lại có chuyện nàng mời tôi ăn tối. Hẳn vì nàng muốn làm vui lòng người nào đấy, có thể chị hoặc anh rể tôi. Hẳn ai đấy đã kể với nàng rằng gần nhà nàng có một gã trai đam mê kịch và muốn được trò chuyện về kinh nghiệm của nàng. Nàng là diễn viên mà.

Nàng tốt nghiệp một trường kịch nghệ ở Berlin, rồi làm diễn viên gần hai năm ở Hildesheim, thậm chí cả ở Braunschweig. Sau đó, nàng có cơ hội làm diễn viên ở Hannover, nhưng không thể thực hiện được nữa. Vì lúc ấy đã là năm 1933 rồi, mà nàng là người Do Thái. Sau đó không lâu, nàng lấy một thương gia hình như giàu có, không phải người Do Thái. Rồi họ nhanh chóng ly hôn. Giờ đây, đầu năm 1938, nàng sống một mình, tình cờ gần nhà chúng tôi, trong một căn hộ xinh xắn, nhưng trang hoàng có phần giản dị. Nàng ăn mặc cũng như thế. Áo len bó màu nâu nhạt, khăn quàng cổ màu xanh da trời, chiếc váy rộng màu nâu thẫm - tất cả dường như được lựa chọn kỹ càng nhưng vẫn kín đáo.

Những điều nàng kể về nhà hát kịch khiến tôi hơi thất vọng: trên các sân khấu tỉnh lẻ người ta không cần biết đến nghệ thuật, phần nhiều chỉ cần thành thạo, không buổi diễn ra mắt nào được chuẩn bị đầy đủ, diễn viên thường xuyên phải học vai mới và người mới vào nghề rất là vất vả. Tất cả những điều ấy tôi đều đã biết. Thay vì chăm chú nghe nàng nói, tôi lại chú ý, hẳn khá lộ liễu, đến chiếc áo của nàng. Nàng nhận thấy điều ấy, tất nhiên. Nhưng nụ cười mỉm của nàng là khuyến khích hay cự tuyệt, tôi không dám khẳng định.

Nàng đang chuẩn bị, nàng bảo thế, di cư ra nước ngoài, cũng sắp thôi. Còn khi nào tôi định đi và đi đâu? Tôi ngập ngừng trả lời còn phải thi tú tài, hai tháng nữa sẽ xong, ừ, rồi sao nữa? Tôi chưa có kế hoạch nào. Tôi xấu hổ vì sự lúng túng của mình. Hẳn là nàng xúc động vì thấy gã trai cho đến lúc ấy còn tương đối hay nói đột nhiên trầm lặng. Nàng bảo, không phải không thân mật, rằng hẳn tôi quan tâm đến Shakespeare hơn là tương lai của tôi.

Hai chúng tôi đều im lặng, khiến bầu không khí ngột ngạt mất một lúc. Để phá vỡ sự ngột ngạt, tôi hỏi nàng có thể đọc gì đấy cho tôi nghe được chăng. Nàng không điệu bộ mà đồng ý ngay. Nàng nhanh nhẹn tắt đèn trần và nhích ngọn đèn đứng một chút. Rồi nàng đứng trước góc lò sưởi, im lặng, nhưng chỉ lát sau đã quyết định chọn một đoạn trích mà hẳn nàng cho là thích hợp với tôi. Đó là màn xuất hiện của một thiếu nữ đang yêu, do một chàng trai mười chín tuổi sáng tác: màn độc thoại của cô gái trong vở kịch Gã khờ và cái chết của Hofmannsthal. Màn ấy mở đầu thế này:

Chuyện mình thật đẹp … Anh không nghĩ tới nữa ư?

Phải, anh đã làm em đau đớn, đau đớn vô cùng.

Nhưng có gì không chấm dứt trong đau đớn?

Tất nhiên, sự hồi tưởng u buồn này của kẻ được yêu, thận trọng mà nói, không tránh khỏi đa sầu đa cảm; nó chắc chắn không phải thứ văn học tuyệt vời nhất. Tuy thế, tôi vẫn thích những câu thơ ấy, như thích bài “Comet” của Rilke. Việc chúng không ngớt khiến tôi xúc động có liên quan đến người thiếu phụ mà lần đầu tiên tôi được nghe nàng đọc thơ trong căn phòng tranh tối tranh sáng.

Sau những từ “sự ham thích thoáng qua” chấm dứt màn độc thoại, nàng bước lại gần, lặng lẽ và rầu rĩ nhìn tôi. Tôi chờ đợi mà chẳng có gì xảy ra cả. Đột nhiên, nàng bảo muốn đọc cho tôi nghe một bài thơ của Hofmannsthal, bài thơ đẹp nhất mà nàng biết. Nàng muốn nói đến bài “Chùm thơ terzine về tính phù du”* với đoạn thứ hai tuyệt vời như sau:

Đó là điều không ai nghĩ được trọn vẹn

Và khủng khiếp đến không than thở nổi

Tất cả cứ trôi, bỏ ta lại phía sau.

Nàng vừa đọc xong, tôi đánh bạo ngập ngừng nêu vài nhận xét chợt nghĩ ra về thơ Hofmannsthal. Có lẽ những nhận xét này dung tục, nếu không nói là ngớ ngẩn. Nàng phớt lờ nỗ lực của tôi bằng câu nói gọn lỏn: “Thưa ngài, tới giờ rồi.” Lúc ấy tôi có nhận ra đó là câu trích dẫn của Rilke không, tôi không biết nữa. Tôi gật đầu rồi chúng tôi bước ra hành lang. Khi tôi định lấy chiếc áo khoác treo trên móc, nàng gạt đi và mở một cái cửa, không phải cửa dẫn ra khoang cầu thang, mà dẫn vào phòng bên cạnh. Căn phòng khá tối, ánh sáng đến từ một đèn ngủ rất nhỏ cạnh chiếc giường rộng.

Sau đó, khi đi về nhà qua những con đường vắng, một câu thơ duy nhất không ngớt luẩn quẩn trong đầu tôi: “Đó là điều không ai nghĩ được trọn vẹn.” Hôm sau tôi viết một bức thư ngắn gửi nàng. Không có hồi âm. Ba tuần sau tôi nhận được một bưu kiện nhỏ và mỏng từ Paris, không có tên người gửi. Trong đó là tập thơ mỏng của nhà xuất bản Insel với bài “Gã khờ và cái chết” của Hofmannsthal, với đề từ: “Có gì không chấm dứt trong đau khổ.” Vì không có địa chỉ nên tôi không thể cám ơn nàng, người đã gửi tặng tôi tập sách ấy. Nhưng tôi vẫn mãi biết ơn nàng.

Tôi nhanh chóng vượt qua cơn choáng váng không thể tránh khỏi ấy, vì việc chuẩn bị thi tú tài đã chiếm hết tâm trí của tôi. Chẳng bao lâu sau bắt đầu một tình bạn mới, nó quan trọng đối với tôi, dù không làm tôi bị khích động hay xáo trộn. Một gia đình quen bố mẹ tôi có cô con gái mười lăm hay mười sáu tuổi, tên Angelika, thích văn học và kịch, từng sáng tác ít nhiều, thậm chí đã được in trên báo Tin đó đây của Cộng đồng Do Thái [Jüdische Rundschau]. Chẳng bao lâu sau mới hóa ra chuyện đó hơi phóng đại. Thơ văn của nàng được in thật, nhưng chỉ là phụ bản cho trẻ con của tờ báo này thôi. Tôi thấy chúng chẳng giá trị gì, nhưng việc chúng được in đã làm tôi kính nể. Nhất là tôi thích điều đã nhận thấy tức thì ở nàng: tính nghiêm túc của cô bé.

Thỉnh thoảng chúng tôi gặp nhau tại công viên Schöneberg; chúng tôi trò chuyện hồi lâu về những vở kịch của Schiller và Kleist mà Angelika biết rất kỹ. Rồi tôi hướng dẫn nàng đến với tác phẩm của Shakespeare, điều này khiến tôi rất thích thú. Cuối cùng chúng tôi đến với thơ luyến ái của Heine. Đó là sự luyến ái duy nhất giữa hai chúng tôi. Điều kết nối chúng tôi không chỉ là tình yêu văn học, mà còn do hoàn cảnh tương tự của hai chúng tôi nữa. Khi được hỏi hình dung gì về tương lai, Angelika trả lời không chút do dự: nàng muốn theo học trường kịch nghệ rồi trở thành diễn viên. Cả tôi cũng có câu trả lời rõ ràng, dứt khoát: tôi muốn học Đức văn và trở thành nhà phê bình.

Cả hai chúng tôi đều biết dự định của mình xa rời thực tế, là những ước mơ ngớ ngẩn. Lúc ấy, chúng tôi đang sống ngay giữa “Đế chế thứ ba”, người Do Thái không được phép theo học đại học và tuyệt đối chăng có triển vọng nghề nghiệp nào. Nhưng chúng tôi hoàn toàn được phép khao khát và tưởng tượng: nàng nói tới những vai nàng sẽ diễn, tôi nói về những văn thi sĩ mà tôi muốn viết. Lúc đã ở Warsaw rồi, trong một bức thư gửi nàng tôi trích câu thơ của Heine: “Em ơi, chúng ta từng là những đứa trẻ…” Ít lâu sau, chiến tranh nổ ra và tôi mất liên lạc với nàng, với Angelika Hurwicz.

Mùa đông 1946, khi tôi ở Berlin, Nhà hát Kịch Đức diễn vở Hamlet với Horst Caspar trong vai chính. Tên “Angelika Hurwicz” trong tờ chương trình đập vào mắt tôi. Chỉ có thể là nàng thôi, tôi tin chắc. Nghĩa là nàng sống sót, đã đạt được điều mong muốn, đã đứng trên sân khấu một trong những nhà hát Đức danh tiếng nhất. Cũng được, tuy chỉ trong vai thị nữ, nghĩa là trong một vai rất phụ. Nhưng mọi khởi đầu thường đều thế cả. Tất nhiên, tôi không nhận ra nàng, hẳn vì nàng được trang điểm quá nhiều, lại mang tóc giả nữa.

Sau buổi diễn tôi chờ nàng ở lối lên sân khấu. Hoàn cảnh lúc ấy khiến tôi hơi băn khoăn. Vì tôi mặc quân phục sĩ quan Ba Lan, hơn nữa lối lên sân khấu gần như tối om. Nàng sẽ nhận ra tôi chăng? Có thể nào diễn ra cuộc chuyện trò miễn cưỡng, khá khó xử giữa hai con người đã trở thành xa lạ với nhau? Cuộc tái ngộ lạnh nhạt thay vì thân ái nồng nhiệt, với một trong những người con gái Do Thái, tạm gọi là duy nhất tôi quen biết ở Berlin trước chiến tranh và nay lại có mặt ở Berlin, sẽ khiến tôi thất vọng hơn. Tôi muốn gặp lại Angelika Hurwicz, nhưng vẫn lo ngại. Hèn nhát đã thắng: tôi không chờ đợi nữa, mà đi về nhà. Và dù còn ở Berlin thêm vài tháng, tôi không tìm kiếm nàng.

Nhưng vào đầu thập niên năm mươi, nàng đã nổi tiếng ở cả Warsaw, tôi thấy tên nàng xuất hiện thường xuyên hơn trên các nhật báo của CHDC Đức. Hồi ấy ở Warsaw chưa có những tờ báo Đức khác*. Nghĩa là trong thời gian qua nàng đã thành đạt, trở thành một diễn viên nổi tiếng. Chủ yếu nhờ đóng vai cô gái câm Kattrin trong vở Bà mẹ dũng cảm của Brecht mà nàng đã thành công vượt bậc.

Tháng Mười hai năm 1952, Đoàn Nghệ thuật Berlin của Brecht trình diễn ở Warsaw ba vở kịch, trong đó có cả vở Bà mẹ dũng cảm, với Helene Weigel và Angelika Hurwicz trong các vai chính. Nhân dịp này Đại sứ quán CHDC Đức đã tổ chức tiếp tân. Giới phê bình được mời đông nhất. Người ta muốn tạo cơ hội để họ trò chuyện với các diễn viên chính. Lúc ấy tôi đứng trong một căn phòng hầu như trống trơn và đặc biệt chú ý đến cái tủ sách. Tôi không được ngắm nghía lâu những quyển sách sạch sẽ khác thường nọ, vì một nhân viên ngoại giao của CHDC Đức ở Warsaw đã dẫn Angelika Hurwicz vào phòng. Ông ta nhã nhặn hỏi: “Tôi được phép giới thiệu chứ?” Cả hai chúng tôi, nàng và tôi, đồng thanh đáp: “Không cần đâu.” Rồi chúng tôi trò chuyện với nhau - chút ít trong Sứ quán, những ngày sau nhiều hơn hẳn.

Chúng tôi cùng nhau đi dạo, như ở Berlin ngày trước. Tôi cứ sợ chúng tôi sẽ thành hai kẻ xa lạ, nhưng tôi đã tuyệt nhiên không cảm thấy chút dè dặt nào. Nàng kể tôi nghe đã sống ra sao, làm cách nào tránh được phòng hơi ngạt: nàng được nhận vào làm trong một gánh hát rong người Đức vùng Sudete, một đoàn kịch nhỏ, kinh doanh kiểu gia đình theo lối cổ. Với tư cách diễn viên à? Đúng, nhưng nàng cứ phải liên tục học những vai mới. Đồng thời, nàng phải làm mọi việc cần thiết khác: nhắc kịch bản, đẩy phông, kéo màn, bán vé và đủ thứ tương tự. Không nhàn hạ, nhưng chẳng ai chú ý đến giấy tờ tùy thân của nàng, chẳng ai quan tâm đến chuyện biết đâu nàng là người Do Thái. Rồi đến lượt tôi phải kể đã trải qua chuyện gì trong những năm tháng ấy. Đột nhiên, Angelika Hurwicz hơi ngơ ngác nhìn tôi, như thể có gì lúng túng: “Xin lỗi”, nàng nói, “em thật không biết anh đang làm công việc gì, nghề nghiệp thế nào?” Tôi trả lời vắn tắt: “À, anh đã trở thành nhà phê bình, anh viết về văn học Đức.”

Nàng im lặng và tôi không biết nên hiểu sự im lặng ấy như thế nào. Mãi một lúc sau nàng mới trầm ngâm, chậm rãi nói: “Ngày đó, chúng mình, hai đứa trẻ choai choai Do Thái sống giữa ‘Đế chế thứ ba’ trong một hoàn cảnh bế tắc, tuyệt vọng đã trò chuyện về tương lai mà chẳng giây phút nào chúng mình dám thật sự tin. Làm thế nào mà ngày ấy một cô gái Do Thái thành diễn viên, một thiếu niên Do Thái thành nhà phê bình được? Thế mà chúng mình đã dám mơ điều hoang tưởng ấy đấy - mơ tới một cuộc sống với sân khấu và văn học. Hẳn ngày ấy ước mơ của chúng mình đã gắn bó chúng mình với nhau. Thật chẳng dám tin: chúng mình quả đã toại nguyện. Trong khi đồng bào chứng mình bị tàn sát thì chúng mình thoát: chúng mình không bị đánh đập, không bị giết, không bị tận diệt, không bị hơi ngạt. Chúng mình đã sống sót, dù không xứng đáng. Chúng mình chỉ gặp may. Vì những lý do không hiểu nổi mà chúng mình là những đứa trẻ được tuyển chọn từ sự khủng khiếp. Chúng mình là những kẻ mang tì vết và sẽ mãi như thế cho đến cuối đời. Anh ý thức điều ấy không, anh biết thế không?” - “Có”, tôi đáp, “anh ý thức điều ấy chứ.”

10

VỚI HÀNH LÝ VÔ HÌNH

Càng gần ngày thi tốt nghiệp, tôi càng sợ hãi. Không phải tôi sợ kỳ thi, sợ thầy giáo kiếm chuyện gây khó dễ, lại càng không sợ đám bạn học. Tôi cũng không sợ rằng tôi, vì rất dễ bị nhận ra là người Do Thái*, gặp phải chuyện này chuyện nọ trên đường phố hoặc trên phương tiện công cộng. Không, hồi đó ở Berlin - nay nghĩ lại mà ngạc nhiên - tôi chưa phải chịu đựng sự thù nghịch nào, ít ra tôi không hề nhận thấy.

Điều làm tôi không ngừng sợ sệt là việc chính quyền liên tục ban hành những quy định chống người Do Thái, trước hết là những quy định có thể biến đời tôi thành đen tối, thậm chí thành địa ngục. Ngày ngày tôi tìm đọc trong nhật báo - vì tờ Berliner Tageblatt không còn phát hành nữa, nên nhà chúng tôi đặt mua dài hạn tờ Deutsche Allgemeine Zeitung - chủ yếu về những biện pháp mới thù địch với người Do Thái. Chúng xuất hiện dài dài, nhưng trước mắt không phải là những biện pháp liên quan nhiều đến tôi. Tôi bị ám ảnh bởi ý nghĩ người ta đuổi học sinh Do Thái ra khỏi các trường học Đức hoặc ít nhất cũng cấm thi tú tài. Sao cơ: không được thi tú tài ư? Nếu vậy thì, hồi đó tôi tin chắc thế, sẽ là một thảm họa có hậu quả nặng nề đối với tôi.

Cuối cùng, số ít ỏi học sinh Do Thái còn ở lại trường trung học Fichte năm 1938 không bị đuổi và vẫn được phép dự thi. Tại sao thế? Hồi đó tôi không rõ, đúng nửa thế kỷ sau mới biết lý do: nó liên quan đến một quyết định cá nhân của Hitler. Cuối năm 1936, bộ trưởng Giáo dục Rust đệ trình hắn dự thảo “Đạo luật về trường học cho học sinh Do Thái”, dự kiến tách rời học sinh Do Thái theo những chuẩn mực chủng tộc. Như thế sẽ đưa tới chuyện chiếu theo tinh thần đạo luật Nuremberg, các trẻ em người Do Thái nhưng có đạo Thiên Chúa chỉ được phép học trong các trường Do Thái. Tổng giám mục Giáo hội Thiên Chúa trong Đế chế, Hồng y Bertram xứ Breslau, phản đối. Để mối quan hệ với Giáo hội Thiên Chúa khỏi xấu thêm, Hitler đã chọn cách tạm hoãn phê chuẩn “Đạo luật về trường học cho học sinh Do Thái”.

Điều tôi sợ không kém nữa là một ngày nào đấy người Do Thái bị cấm xem kịch và opera. Như thế, tôi sẽ bị tống cổ ra khỏi nơi ẩn náu tuyệt vời, khỏi tháp ngà của tôi. Quả thật, kể từ ngày 12 tháng Mười một năm 1938, theo một bố cáo của Phòng Văn hóa Đế chế, người Do Thái tức khắc bị cấm vào “nhà hát kịch, rạp chiếu phim, các buổi hòa nhạc, thuyết trình, những hoạt động nghệ thuật, những buổi trình diễn múa và các cuộc triển lãm văn hóa.” Tuy nhiên lúc ấy tôi không còn ở Berlin nữa.

Tôi sẽ trở thành gì? Câu hỏi này đè nặng lên tôi suốt thời niên thiếu, tất nhiên nặng nhất là vào năm học cuối, sau tú tài còn nặng nề hơn nữa. Với những học sinh khác, không phải người Do Thái, tú tài là sự giải thoát hằng khao khát đã chờ đợi từ lâu khỏi kỷ luật nhà trường. Còn với tôi? Dĩ nhiên tôi đã mơ tới đủ loại nghề nghiệp. Giảng viên hay giáo sư văn học Đức - tôi nghĩ đó là một nghề tuyệt vời. Hoặc có thể một công việc trong ngành kịch? Tôi thấy thật quá hấp dẫn, vì kết hợp được cả hai lĩnh vực mà tôi rất mực quan tâm - văn học và kịch nghệ. Một mục tiêu, một nghề khác mà tôi thiết tha mong muốn, một nghề bị dè bỉu trong “Đế chế thứ ba”: làm nhà phê bình. Đó là những mơ mộng mà tôi xấu hổ không dám nói với ai. Tôi hỏi những người trong gia đình rằng tôi nên trở thành gì? Không ai trả lời được. Bố tôi, lúc ấy đã ở Warsaw, không thể chăm lo cho tôi, còn mẹ tôi cũng lúng túng.

Năm anh chị em họ của tôi ở Berlin, tất cả đều trạc tuổi tôi, may mắn hơn: họ được gửi sang học đại học bên Anh. Ở đấy họ thoát được Thế chiến II. Tôi cũng có thể được gửi sang Anh dễ dàng, nhưng phải có tiền, không cao lắm song phải bảo đảm nhất định hằng tháng. Mà trong gia đình tôi thì điều này thật không thể nào được.

Mỗi học sinh muốn dự kỳ thi tú tài phải nộp đơn thỉnh nguyện, trình bày dự định sau khi tốt nghiệp. Tôi viết rằng muốn theo học khoa ngữ văn Đức và văn học. Trong bằng tú tài của tôi sau đó được ghi: “Anh Reich* có ý nguyện theo học đại học”. Quả thật, mẹ tôi không loại trừ khả năng vì tôi là công dân Ba Lan, nên ít nhất cũng có thể được học năm đầu ở Đại học Berlin. Thật là một ý tưởng ngây thơ, xa thực tế, hẳn liên quan đến chuyện anh tôi còn được làm luận án tiến sĩ ở Berlin vào năm 1935. Cho nên tôi đã nộp đơn ghi danh và bị Đại học Friedrich-Wilhelm từ chối, như không thể chờ đợi gì khác hơn.

Đỉnh cao của sự xa rời thực tế này là: bị mẹ tôi thúc ép nên tôi đã xin được gặp ông Viện trưởng Đại học Berlin. Yêu cầu của tôi được chấp thuận ngay, khiến đến nay tôi vẫn còn ngạc nhiên; ông ta đã tiếp tôi rất lịch sự. Hẳn ông ta không muốn nói rõ người Do Thái không được phép theo học đại học nữa, nên chỉ viện cớ trường thiếu chỗ.

Về sau, tôi không hề làm lại điều đã không được chấp nhận ngày đó - tôi không hề theo học một trường đại học nào. Mãi hơn hai chục năm sau tôi mới được thấy một giảng đường đại học, năm 1961 tại Göttingen. Lần ấy tôi lên lớp ở đó. Thành thử tôi chỉ biết các giảng đường từ phối cảnh của bục giảng. Từ sau lần uổng công gặp ông Viện trưởng Đại học Friedrich-Wilhelm vào mùa xuân 1938, tôi không bao giờ lại bước chân vào tòa nhà của ngôi trường này nữa, sau Thế chiến II nó đổi tên thành Đại học Humbold.

Cuối cùng tôi cũng có được việc làm, tất nhiên chẳng liên quan gì đến mọi điều tôi quan tâm: tôi xin được chân học việc trong một hãng xuất cảng ở Charlottenburg có một cổ đông là người Do Thái và không hiểu vì lý do gì vẫn tiếp tục tồn tại được. Việc làm rất vất vả và nhàm chán, nhưng tôi không cảm thấy khổ sở. Thậm chí, tôi thấy một công việc như thế còn tốt hơn là không.

Khi tôi hỏi nếu học được nghề thành công thì tôi có thể trở , thành gì, sếp của tôi trả lời ngắn gọn: “Nếu gặp may, hãy kinh doanh.” Chính đó là điều tôi không bao giờ học được. Nhưng tôi sớm nghiệm ra có hai điều mình hàm ơn thời gian học việc rất ngắn ngủi này: ngày ấy nó giúp tôi khỏi bị trầm cảm và tôi nhanh chóng biết được một văn phòng tổ chức tốt hoạt động như thế nào.

Trong khi đó mẹ tôi cũng đã dọn đi Warsaw. Tôi sống trong một căn phòng nhỏ xíu sẵn đồ đạc trên Spichemstrasse ở Charlottenburg, nơi Brecht và Helene Weigel từng cư ngụ. Hoàn cảnh của người Do Thái đã vô cùng thay đổi trong những năm qua, nghĩa là tồi tệ thêm. Năm 1933 và 1934, thỉnh thoảng họ còn được nghe từ hàng xóm và người quen không phải Do Thái những lời thân ái và trấn an, phần lớn nói rằng mọi chuyện sẽ nhanh chóng thay đổi: “Các ông bà phải giữ vững đến cùng.” Hồi ấy, người Do Thái vân còn muốn nghe những lời trấn an này, nhưng năm 1938 chẳng ai nói thế nữa; chẳng người Do Thái nào còn có thể tự an ủi rằng nhà cầm quyền sẽ chỉ “giơ cao đánh khẽ”.

Bắt bớ, hành hạ và tra tấn đã nhanh chóng thu hẹp con số những kẻ lạc quan triệt để, còn những người muốn di cư ra nước ngoài ngày một đông hơn. Tháng Tám 1938, nhận diện bằng tên được chính thức áp dụng, khiến không chỉ người Do Thái kinh hoàng: phụ nữ Do Thái bắt buộc phải có thêm một tên nữa “Sara”, nam giới thêm tên “Israel”. Ngoài ra, trên mỗi trang hộ chiếu của người Do Thái đều bị đóng dấu một chữ J* to.

Thêm vào những diễn biến bi thảm và thường tàn nhẫn này là những chuyện khác, không đổ máu, vì chúng nhắm mục đích khác: ít đe dọa, mà chủ yếu sỉ nhục. Trong các công viên và bãi cỏ giờ đây có những chiếc ghế dài màu vàng mang hàng chữ “Dành riêng cho người Do Thái”. Dĩ nhiên, chỉ có ít ghế loại này thôi và toàn đặt ở những chỗ bất tiện. Nhiều quán ăn, quán cà phê, khách sạn và hồ tắm treo hàng chữ “Không hoan nghênh người Do Thái” hoặc “Cấm người Do Thái”. Lại có những quán không thích treo những hàng chữ này ở cửa vào, thay vào đấy họ đặt trước mặt người Do Thái nào cả gan bước vào quán những cái tách không, đôi khi kèm một mẩu giấy: “Đồ Do Thái cút đi.” Tại một số thành phố Đức, những bảng cấm này được dựng ngay ở lối vào thành phố.

Những thành công về đối ngoại của chính phủ Đế chế đã đóng một vai trò lớn trong thời gian này: sau khi sáp nhập nước Áo vào với “Đế chế thứ ba” hồi tháng Ba năm 1938, chế độ dường như sẽ vững chãi lâu dài. Tuy nhiên, số người Do Thái chuẩn bị di dân tăng rất chậm. Cuối cùng chị và anh rể tôi, Gerhard Böhm, cũng đã toan tính rời nước Đức. Họ muốn sang Anh. Một dự định mơ hồ, thiếu hẳn mọi điều kiện tiên quyết sơ đẳng nhất. Nếu thành công, họ sẽ kéo tôi sang sau. Nhưng cơ quan công quyền Đức có những dự tính khác đối với tôi.

Sáng sớm ngày 28 tháng Mười năm 1938, chưa tới 7 giờ, tôi bị một cảnh sát - họ ăn mặc không khác cảnh sát giao thông trên đường phố - đập cửa rầm rầm đánh thức. Sau khi kiểm tra thật chi tiết hộ chiếu của tôi, y trao cho tôi một văn thư. Đọc lướt qua tôi biết mình bị trục xuất khỏi “Đế chế thứ ba”. Viên cảnh sát ra lệnh cho tôi mặc quần áo ngay rồi đi theo. Nhưng trước hết tôi muốn đọc quyết định trục xuất này một lần nữa. Y đồng ý. Rồi tôi làm gan rụt rè phản đối rằng quyết định bảo tôi phải rời khỏi đế chế trong vòng mười bốn ngày - hơn nữa tôi có quyền kháng nghị. Những điều tế nhị này không lay chuyển nổi viên cảnh sát tỏ ra rất ư lãnh đạm. Y cứng rắn lặp lại: “Không, đi theo ngay!”

Đương nhiên có nghĩa là tôi phải bỏ lại mọi thứ tôi có trong căn phòng nhỏ này. Tôi chỉ được phép cầm theo năm mark và một chiếc cặp. Nhưng tôi chẳng biết nên nhét gì vào đấy. Trong lúc gấp gáp tôi bỏ vào một chiếc khăn mùi soa phòng hờ và chút gì đấy để đọc. Lúc ấy tôi đang đọc dở quyển Người đàn bà ba mươi tuổi của Balzac, nên cầm theo. Hẳn là tôi không bồn chồn mấy, vì tôi còn nghĩ tới chuyện tặng bà chủ nhà chiếc vé cho vở Tình trạng khó xử của người bác sĩ của Bernard Shaw sắp được công diễn lần đầu tại Gendarmenmarkt, với Gründgens và Werner Krauss trong các vai chính. Tiện thể nói thêm: tôi cũng chẳng vì thế mà bị hụt nhiều, vì sau này nghe nói buổi diễn chỉ tạm được thôi, dù diễn viên danh tiếng.

Viên cảnh sát đi khá đủng đỉnh với tôi qua những đường phố còn tối. Người ta hối hả đi làm, xe điện vẫn chạy bình thường, hàng quán đã mở cửa, một ngày làm việc bắt đầu, một ngày như mọi ngày ở Berlin - nhưng không phải cho tôi. Tại sao thế nhỉ? Hẳn ai đấy đã vu cáo tôi, vì tôi bị bắt, dù chẳng làm gì sai trái. Đúng vậy, quả thật tôi đang bị áp giải đi. Chẳng bao lâu sau, chúng tôi, viên cảnh sát và tôi, đã tới nơi phải đến: đồn cảnh sát khu vực tôi ở.

Tức thì tôi thấy mình đứng giữa mười hoặc có lẽ hai mươi người cùng cảnh ngộ: đó là những người Do Thái, toàn đàn ông, tất cả đều nhiều tuổi hơn tôi, một gã trai mười tám. Họ nói tiếng Đức hoàn hảo, chẳng lẫn một từ Ba Lan nào. Họ sinh ra ở Đức hoặc đến Đức từ nhỏ và đi học ở đây. Nhưng tôi nhanh chóng được biết, tất cả bọn họ đều có hộ chiếu Ba Lan giống như tôi, vì những lý do nào đấy.

Chúng tôi phải chờ khoảng một hay hai tiếng, rồi được những chiếc “Minna xanh lá cây”* chở tới chỗ tập trung - một trụ sở cảnh sát cấp cao hơn tại quảng trường Sophie-Charlotte. Ở đó đã có hàng trăm người Do Thái đứng ngoài trời, và tôi nhanh chóng được biết họ cũng đều là công dân Ba Lan. Lúc ấy tôi mới hiểu mình đã đoán mò: chẳng ai vu cáo tôi hết. Tôi thuộc vào một nhóm người chỉ bị trục xuất thôi - trước mắt là như thế. Đây là những người Do Thái đầu tiên trong số những người bị nhà cầm quyền tổ chức trục xuất ồ ạt. Berlin chỉ trục xuất đàn ông, những thành phố Đức khác trục xuất cả đàn bà. Tổng cộng khoảng 18.000 người.

Mãi cuối xế chiều, khi đã sẩm tối, họ mới đưa chúng tôi tới một đường xe lửa phụ của nhà ga Schlesien. Một đoàn tàu dài đang chờ sẵn. Mọi chuyện đều đã được chuẩn bị tỉ mỉ, tất cả diễn ra êm thấm, không một lời chửi mắng hay tiếng súng nổ. Rõ ràng để dân chúng khỏi chú ý đến hành động này. Họ không cho chúng tôi biết tàu chạy đi đâu, nhưng chẳng bao lâu sau đã rõ tàu đi về hướng Đông, nghĩa là hướng biên giới với Ba Lan. Chúng tôi lạnh cóng vì các toa không sưởi, nhưng ai cũng có chỗ ngồi. So với những lần chuyên chở sau thì lần này còn nhân đạo chán, có thể nói gần như xa hoa.

Tôi đọc cuốn tiểu thuyết của Balzac mà thấy dường như nó xoàng xĩnh, chẳng lôi cuốn tí nào. Tôi tự hỏi phải chăng tại đọc khi đang quá hồi hộp hay nó xoàng thật? Bạn đọc thấy đấy, lúc ấy tôi chưa lo lắng thực sự. Tới biên giới Đức chúng tôi phải xuống tàu và xếp thành đội hình. Trời tối om. Có tiếng ra lệnh oang oang, nhiều tiếng súng và tiếng kêu la chói tai. Rồi một đoàn tàu khác tới, ngắn hơn, của Ba Lan. Cảnh sát Đức tàn bạo tống chúng tôi vào đó.

Toa nào toa nấy chật ních. Sau khi cửa các toa được sập mạnh và niêm chì, tàu chuyển bánh. Giờ đây trong toa chỉ còn chúng tôi với nhau, những kẻ bị trục xuất, trong đó có cả phụ nữ từ các thành phố khác. Họ phần lớn bị bắt giữa đêm khuya, thường không được phép thay quần áo, trên người chỉ có chiếc áo ngủ hoặc áo choàng. Đứng sát trước tôi là một cô gái tóc đen từ Hannover, chừng hai mươi tuổi. Nàng ứa nước mắt hỏi tôi nhiều câu mà tôi không trả lời nổi. Người ta chen chúc mỗi lúc một nhiều hơn. Đột nhiên nàng vuốt ve tôi và áp tay tôi lên ngực nàng. Tôi sửng sốt, định nói gì đấy. Nhưng ai đó đã đẩy tôi ra xa. Nàng gọi với theo tôi hai ba từ, có thể là một địa chỉ, nhưng tôi không hiểu.

Chuyện gì sẽ đến với tôi ở Ba Lan? Càng tới gần đích (mới đầu không biết) của chuyến đi thì câu hỏi đơn giản về tương lai càng khiến tôi phiền lòng. Tôi thấy dường như nó âm u, không có lối ra, hệt như những cánh rừng mà con tàu đang từ từ băng qua. Tàu giật mạnh rồi dừng lại. Đã tới trạm bên biên giới Ba Lan rồi, nhưng chúng tôi không được phép xuống ngay. Mãi vài giờ sau, các cửa toa niêm chì mới được mở.

Tôi biết làm gì trong một đất nước mà tôi hoàn toàn xa lạ, tuy tôi hiểu ngôn ngữ nước ấy, nhưng nói thì vất vả thảm hại? Tôi, kẻ không có nghề nghiệp gì và cũng không hy vọng học được một nghề nào ở Ba Lan, biết bắt đầu với cái gì đây? Hành trang duy nhất của tôi là cái cặp với quyển truyện của Balzac và chiếc khăn mùi soa phòng hờ.

Nhưng tôi có mang theo trong chuyến đi một thứ hành lý, tất nhiên vô hình. Tuy nhiên, tôi đã không nghĩ đến nó lúc còn ở trong con tàu lạnh lẽo đưa tôi ra khỏi nước Đức. Ngày ấy, tôi không thể ngờ được thứ hành lý vô hình này - mà lúc đó tôi e là vô dụng và thừa - sẽ giữ vai trò gì trong cuộc sống sắp tới của tôi: tôi mang theo từ đất nước đã trục xuất tôi ngôn ngữ của nó, tiếng Đức và văn học, văn học Đức.

PHẦN HAI: 1938 -1944

11

THƠ VĂN VÀ CHIẾN TRANH

Thế là tôi đã trở về Ba Lan, nơi chôn nhau cắt rốn và nay trở thành chốn lưu vong của tôi. Mọi thứ đều xa lạ và Ba Lan vẫn mãi luôn xa lạ đôi chút đối với tôi. Mặc dù hoàn cảnh của tôi mới đầu không đến nỗi tệ, chắc chắn nó khá hơn phần lớn những người Do Thái bị trục xuất vào mùa thu 1938. Bấy giờ, anh tôi và bố mẹ tôi chung nhau một căn hộ, trong đó gồm cả phòng nha sĩ của anh. Dù căn hộ nhỏ đến đâu thì đương nhiên vẫn đủ chỗ để tôi đặt một chiếc giường dã chiến. Ngoài ra, tôi còn khá hơn họ ở chỗ có thể giao tiếp sơ sơ bằng tiếng Ba Lan.

Nhưng tôi không biết nên làm gì. Không ai biết cả. Đừng nói tới chuyện theo học đại học nữa, đơn giản vì lý do tài chính. Và ai sẽ thuê tôi làm việc chứ? Tôi là một gã thất nghiệp, chẳng ai cần. Ít ra thứ duy nhất mà tôi có khả năng - tiếng Đức - đã tạm chứng tỏ nó hữu dụng. Tôi dạy tiếng Đức, nhất là kèm thêm cho các học sinh gặp khó khăn trong trường. Tôi chẳng kiếm được nhiều, nhưng đủ để mua khá thường xuyên vé xem kịch và hòa nhạc, tất nhiên càng rẻ càng tốt.

Tôi trải qua khoảnh khắc đẹp đẽ đầu tiên ở Warsaw trong một phòng hòa nhạc, trình tấu nhạc giao hưởng, do một người đàn ông trẻ gốc gác từ Vienna điều khiển và ngày nay vẫn nổi tiếng, tuy dưới danh nghĩa nhà âm nhạc học nhiều hơn: Kurt Fahlen. Buổi hòa nhạc mở đầu bằng bản Tiểu dạ khúc [Eine kleine Nachtmusik] của Mozart - hồi đó nó chưa đến nỗi quá nhàm như bây giờ, và tôi tức thì cảm thấy khoan khoái hơn đôi chút, đỡ cô đơn đôi chút. Năm 1995, giữa giờ nghỉ trong phòng giải lao của Nhà hát Lớn ở Salzburg, một người đàn ông lịch sự tiến lại gần tôi, nhã nhặn tự giới thiệu, ngay sau đó cám ơn tôi về một điều tôi đã viết ở đâu đó, tôi chặn lại ngay và bảo ông ta - Kurt Pahlen - rằng: “Nếu ở đây có ai phải cảm ơn thì người ấy là tôi. Những buổi hòa nhạc của ông đã giúp tôi, tôi không bao giờ quên ông.” Hai ông lão trong bộ áo đuôi tôm xúc động đứng đối diện nhau.

Đầy niềm vui, đồng thời đầy đau khổ - đó là hoàn cảnh của tôi ngày ấy ở Warsaw. Tôi có thứ mà những kẻ thất nghiệp luôn luôn có: thừa thãi thì giờ. Nên tôi có thể đi tìm. Tìm gì? Tôi tìm văn học Đức, cả ở Ba Lan. Tủ sách của tôi - gồm nhiều ấn bản kinh điển không mấy tốt, vô số sách rẻ mạt và những quyển mà nhà hóa học tử tế trước khi di cư đã cho tôi “mượn” - nằm lại Berlin mất rồi.

Vậy mà những gì bây giờ muốn có tôi đều tìm được, nhanh không ngờ. tôi khát khao muốn biết các ông Thomas và Heinrich Mann, Arnold và Stefan Zweig, Döblin, Josep Roth, Werfel, Feutchwanger và Brecht đã viết những gì sau năm 1933, nghĩa là trong lúc lưu vong. Điều này chẳng khó khăn gì, vì hồi đó ở Warsaw có nhiều thư viện tư, một số có kha khá sách Đức. Một luật sư vỡ nợ, bạn của anh tôi, âm thầm yêu văn học, đã đề nghị với tôi một trao đổi thế này: mỗi tuần tôi đàm thoại hai hoặc ba lần với anh bằng tiếng Đức, đổi lại anh sẽ hướng dẫn tôi tiếp cận lịch sử văn học Ba Lan. Tôi đồng ý ngay và không bao giờ ân hận.

Cho đến khi đó, kiến thức của tôi về văn học Ba Lan chẳng vững vàng hoặc hoàn bị gì. Nhưng những gợi ý và nhận xét của vị luật sư phá sản nọ có một phương pháp phân loại nhất định và tôi làm chủ được ngôn ngữ Ba Lan - thứ ngôn ngữ du dương và quyến rủ, nhưng không dễ học - khá hơn rõ rệt. Chẳng mấy chốc tôi đã khám phá một điều thật bất ngờ và chỉ ít lâu sau nó đóng một vai trò không kém quan trọng trong cuộc đời tôi: trong những tháng đầu năm 1939, tôi khám phá ra thơ Ba Lan, đặc biệt loại thơ đương đại.

Tôi sửng sốt vì âm hưởng của nó ảo não và bi thương, nhưng không vì thế mà làm giảm sút sự dí dỏm và châm biếm của loại thơ này hoặc thậm chí trở thành không phù hợp. Tôi bị quyến rũ bởi thứ đã tạo nên đặc điểm cũng như khiến nó trở thành cao quý: cảm xúc nồng nàn tha thiết và sự hoàn hảo bay bổng. Tôi mê say sự hòa hợp thật tự nhiên giữa sức sống và tính nhạc của nó. Tôi sửng sốt thấy trong những vần thơ của các thi sĩ Ba Lan một số điều gần gũi hơn thơ của Rilke hoặc George, mà tôi khâm phục hơn là thích, trừ một vài bài thơ của Rilke. Có lẽ vì phần lớn thơ của các thi sĩ Ba Lan vừa trữ tình vừa trào phúng, đôi khi gọi tôi nhớ đến Heinrich Heine và thỉnh thoảng đến Brecht. Đọc thơ của họ tôi cũng nghĩ đến những bản nhạc theo điệu Mazurka và Polonaise của Chopin, đến những khúc dạo đầu và các bản ballad của ông - điều này quá hiển nhiên, nên tôi thấy ngượng khi viết ra.

Thực tế là bên cạnh những tác phẩm của Chopin, thơ trữ tình là thứ tuyệt vời nhất mà người Ba Lan đã góp phần cống hiến vào nghệ thuật Âu châu. Tôi mãi tin như thế. Tuy nhiên, châu Âu không quan tâm mấy đến thơ Ba Lan. Điều này thật đáng tiếc, tuy hiểu được, song đó là sự bất hạnh của nền văn học này: tiểu thuyết Ba Lan, trừ vài ngoại lệ, hiếm khi vượt qua mức trung bình, kịch cũng thế, trừ loại kịch thơ. Dịch thơ Ba Lan sang ngôn ngữ khác là việc rất không dễ dàng. Đương nhiên, chúng ta có những bản dịch nghiêm túc, đáng trân trọng sang tiếng Đức, nhưng rất hiếm những bản dịch thật sự hay.

Theo tôi, loại thơ trữ tình này đặc biệt lôi cuốn trước hết trong những bài của các thi sĩ nổi danh sau Thế chiến I không lâu, các “Skamandrite” - người Ba Lan gọi họ theo tên tờ tạp chí họ lập ra, mà nhân vật xuất sắc nhất là một nhà thơ đa tài ít ai bì: Julian Tuwim, sinh năm 1894, con một nhân viên kế toán Do Thái ở Lodz. Những năm 1920, ông trở thành nhà thơ Ba Lan trữ tình kiêm trào phúng được trọng thị, ca ngợi nhất, đồng thời hay bị công kích nhất. Ông thoát được lò hơi ngạt nhờ trốn kịp sang Pháp, rồi từ đó qua Mỹ.

Đầu thập niên 1950 tôi thỉnh thoảng được trò chuyện với ông tại quán cà phê của Hội Nhà văn Ba Lan ở Warsaw. Tuwim là một người trầm tĩnh và rất đáng mến. Nhưng ông càng tỏ ra khiêm tốn - một sự khiêm tốn kiểu cách khá rõ rệt - tôi càng cảm thấy người đàn ông mảnh khảnh, thanh nhã quãng năm mươi sáu, năm mươi bảy tuổi này đã khéo tự giới thiệu, nghĩa là đóng kịch.

Nhưng tôi dám chắc nếu trò chuyện với Heine hoặc Rilke, với Stefan George hoặc thậm chí với Else Lasker-Schüler hẳn tôi cũng sẽ có ấn tượng ấy. Phải chăng đúng là trong sinh hoạt hằng ngày các thi sĩ trữ tình có khuynh hướng đóng kịch hơn các nhà soạn kịch hoặc những người viết tiểu thuyết? Giả thuyết này tuy không sai hẳn nhưng hơi liều lĩnh. Vì dẫu Gerhart Hauptmann hoặc Thomas Mann chắc chắn không phải là thi sĩ trữ tình, nhưng họ thể hiện rành rành vẻ kiêu căng và đóng kịch, và chúng ta tuy cười giễu cợt nhưng lại sẵn sàng nhanh chóng bỏ qua cho chính hai nhân vật này.

Nhân một trong những lần trò chuyện ấy, tôi hỏi Tuwim ông gắn bó thế nào với văn học Đức. Ông lầm lì trả lời, khác hẳn mọi khi: ông không hiểu nổi ngôn ngữ của người Đức và xa lạ với văn học của họ. Rõ ràng không phải như thế. Tôi nghĩ đến mấy câu trong vở Faust: “Tôi nghe hai lần điều ông ta nói/ Tuy nhiên nó không thuyết phục được tôi.” Vì dù sao hầu hết những người Do Thái có học, lớn lên ở Lodz trước Thế chiến I, đều nói được tiếng Đức. Ngay chính ông - tôi mạn phép trân trọng nhận xét - đã dịch một số tác phẩm từ tiếng Đức, như thơ của Hebbel và Gottfried Keller cũng như các hài kịch của Nestroy và, đặc biệt hay, thơ trữ tình của Heine. Nhưng đó lại là trong một thời kỳ khác, ông lạnh lùng đáp, rồi đổi đề tài ngay.

Một bà bạn, khi nghe tôi kể về buổi mạn đàm này, đã nói: “Tôi lấy làm lạ rằng ông ngạc nhiên về chuyện ấy. Nhiều người thân của ông ấy đã bị Đức giết, cả mẹ của ông ấy. Với ông ấy, đó vẫn không phải là lý do để khinh thị tiếng Đức hoặc văn học Đức. Nhưng ông ấy không muốn, hoàn toàn không, liên quan gì đến những chuyện ấy nữa. Là một người tế nhị, ông ấy không nói rõ hơn thôi. Dĩ nhiên, ông ấy biết ông làm công việc gì mà; ông ấy không muốn làm ông bị tổn thương. Có lẽ ông ta thầm thán phục ông đôi chút đấy. Tất cả chỉ có thế thôi.”

Khi uống cà phê với Tuwim, không một khoảnh khắc nào tôi quên rằng người đàn ông lịch thiệp ngồi đối diện tôi là một nhà thơ thiên tài, hơn nữa tôi hàm ơn rất nhiều. Tôi chỉ cảm thấy như thế một lần nữa trong buổi trò chuyện với Brecht. Tuwim qua đời vào cuối tháng Mười hai năm 1953 trong lúc đi điều dưỡng ở Zakopane vùng Tatra Cao, chưa đầy sáu mươi tuổi. Lễ an táng tổ chức ở Warsaw. Một chiếc xe to, mui trần chở quan tài Tuwim chạy từ từ qua thành phố ảm đạm. Theo sau là nhiều xe khác với một ít người thân của ông cùng nhiều, nhiều khác thường, đại diện Nhà nước và cơ quan công quyền. Cuối cùng là một chiếc xe buýt chở các hội viên Hội Nhà văn Ba Lan muốn dự lễ tang.

Không có một đám tang đúng nghĩa, việc đưa thi hài đến nghĩa trang không phải là một màn kịch thu hút người xem. Tuy thế, người ta vẫn đứng dọc hai bên đường, bất chấp giá rét. Phần đông là phụ nữ. Tất cả - với tôi thật khác thường - đều dẫn con cái theo. Vì tác phẩm của Tuwim gồm cả hơn ba mươi bài thơ cho trẻ em, những bài thơ thành công vượt bậc. Vì ở Ba Lan, trước đây và bây giờ, ít em không thuộc lòng bài này hay bài nọ. Thành thử các em đến để bày tỏ lòng kính trọng lần cuối cùng với nhà thơ quá vãng.

Hàng trăm người, nếu không nói là hàng nghìn, tụ tập tại nghĩa trang. Thủ tướng Ba Lan đọc điếu văn. Vì đứng xa phía sau nên tôi không thể hiểu nhiều những gì ông nói, nhưng tôi thấy những nhà văn cùng đi chung chuyến xe buýt với tôi đến đây ứa nước mắt. Họ không che giấu, mặc dù trong nghề này người ta chỉ quen gây nên chứ không quen bày tỏ xúc động.

Năm 1939, khi tôi tiếp xúc lần đầu tiên với thi ca Ba Lan, nó đã - cùng với văn học Đức lưu vong - cứu tôi, nói rõ hơn: giữ cho tôi khỏi bị trầm cảm. Phòng nha sĩ của anh tôi đông khách, anh rất bận rộn và có thể trang trải phần lớn chi phí sinh hoạt gia đình chúng tôi. Bố tôi định lập một hãng mới, tiến hành đủ loại thương lượng, cuối cùng hãng được thành lập thật, vào thời điểm kém thuận lợi nhất: tháng Bảy hay tháng Tám năm 1939. Chỉ đủ cho chi phí, ngoài ra chẳng được gì khác. Mẹ tôi quản lý việc chi tiêu trong nhà. Còn tôi chỉ ăn không ngồi rồi, dù không nhất thiết là kẻ chây lười: tôi không ngừng đọc truyện và thơ, hoàn toàn chẳng thấy triển vọng cho tương lai. Tất nhiên tôi bị dằn vặt chứ, tuy không lâu. Lịch sử thế giới đã giải thoát tôi. Vì điều nhiều người sợ và không ít người hy vọng đã xảy ra: chiến tranh.

Tình hình cực kỳ căng thẳng vào tháng Tám năm 1939 - từ khóa ghi nhớ là “Cuộc chiến tranh cân não“ - thật kinh hoàng, khiến hầu như tất cả chúng tôi đều nghĩ rằng không thể nào chịu đựng nổi nữa. Thế nhưng vẫn có những người điềm đạm và chín chắn cảnh báo chúng tôi rằng: “Rồi mấy người sẽ nhớ mong cuộc chiến tranh cân não này cho mà xem.” Tin Đức bất ngờ tấn công Ba Lan đã được chúng tôi - dù khó tin đến đâu - thở phào nhẹ nhõm đón nhận. Ngày 3 tháng Chín, khi Pháp và Anh tuyên chiến với Đức, người ta vui sướng đến không kiềm chế được: bầu không khí, không chỉ ở Warsaw, thật háo hức. Tôi gửi ngay một bưu thiếp cho bà chị đang sống với chồng ở Luân Đôn được vài tuần nay: tình hình chắc chắn sẽ không dễ dàng, có thể sẽ khủng khiếp nữa, nhưng chúng tôi đón nhận với tâm trạng vui vẻ, vì chúng tôi hoàn toàn không chút hoài nghi rằng Đức sẽ bị đánh bại. Tấm bưu thiếp không hề đến nơi.

Dù có lợi hay bất lợi cho tôi thì chiến thắng của Đồng minh là điều tôi vững tin trong suốt cuộc chiến tranh, không giây phút nào tôi hoài nghi. Thậm chí trong những ngày liên tục nắng đẹp, với chúng tôi là những ngày ảm đạm, ngay sau khi Paris bị chiếm đóng, niềm tin vững chắc của tôi không một phút lung lay. Phải chăng đó chỉ là mơ tưởng hão? Không, hẳn là không. Thế thì từ đâu tôi có được sự chắc chắn ấy? Trong chuyện này, hẳn trường trung học Phổ có trách nhiệm, vì nó không ngừng dạy tôi, cả trong môn tiếng Đức, trong lịch sử loài người sự nghiệp chính nghĩa luôn luôn chiến thắng.

Càng vững tin chiến tranh sẽ kết thúc với sự bại trận của Hitler và đồng bọn, tôi càng sợ chuyện ghê gớm sắp xảy đến với người Do Thái - hồi đó tôi không ngừng nói với bè bạn về điều ấy. Tôi không tiên đoán cũng không ngờ được những chuyện quả thật đã xảy ra sau đó, mà chỉ nghĩ rằng một chế độ đã dám tổ chức “Đêm pha lê” - diễn ra vài ngày sau khi tôi bị trục xuất - sẽ dám làm cả những chuyện kinh khủng nhất.

Niềm vui vì Đồng minh nhảy vào vòng chiến đã nhanh chóng bị thay thế bằng sự hoảng loạn. Mới đây người ta còn đọc trên các nhật báo Ba Lan rằng quân đội Đức trang bị không đầy đủ, nhiều sĩ quan và binh lính là những kẻ chống đối Hitler nên có khả năng đào ngũ. Người ta còn hết sức nghiêm túc bày tỏ quan điểm rằng tình trạng thảm hại của phần lớn đường sá Ba Lan sẽ khiến xe tăng và xe bọc thép của Đức khó tiến quân, nếu không nói là hoàn toàn không thể, như vậy lợi thế nghiêng về phía Ba Lan. Nhưng mọi chuyện xảy ra ngược hẳn điều các nhà lạc quan vô bờ bến Ba Lan lớn tiếng tiên đoán; quân Đức đắc thắng và ở Warsaw liền có tin về những chuyện tàn bạo ghê gớm của lính Đức: nghe nói ở những vùng bị chiếm đóng, chúng cắt lưỡi đàn ông, nhất là người Do Thái, đôi khi cả tinh hoàn nữa. Ít người tin những tin đồn này. Tuy vậy, chúng cũng đã gieo rắc sợ hãi và kinh hoàng.

Ngày 7 tháng Chín, một đại tá bộ tham mưu Ba Lan loan báo trên đài phát thanh rằng xe tăng Đức đã tới gần Warsaw. Ông kêu gọi mọi đàn ông có khả năng chiến đấu rời bỏ ngay thành phố và lên đường về hướng Đông. Từ đó người ta rút ra rằng việc phòng thủ cho thủ đô nước Ba Lan hoàn toàn không được dự trù và bộ tổng tư lệnh quân đội Ba Lan cho rằng rút lui và lập một tuyến phòng thủ đâu đấy phía Đông sông Weichei là đúng đắn hơn. Đại đa số thanh niên nghe theo ngay lời kêu gọi này, hối hả rời khỏi Warsaw, phần lớn không mang theo hành lý và cũng không biết nên đi tới đâu. Thành phố bất thần lâm vào cảnh hỗn loạn khủng khiếp. Chẳng bao lâu sau người ta được biết chính phủ và bộ tư lệnh quân đội đã chạy sang nước Rumani rồi và viên đại tá nọ của bộ tham mưu đã vô trách nhiệm tự tiện hành động. Thành phố đã lọt vào tay quân Đức mà không hề có một cuộc giao tranh, trong khi đáng ra phải được bảo vệ bằng mọi giá.

Anh tôi và tôi đột nhiên có được cơ hội rời khỏi Warsaw bằng ô tô. Họ hàng của tôi cùng nhiều người quen biết đã thuê một chiếc xe tải lớn, định chạy về hướng Đông như mọi người. Họ cho chúng tôi đi cùng. Người ta không tin quân Đức sẽ chiếm đóng hết cả đất nước này, mà một phần vẫn còn dưới sự quản lý của Ba Lan - và ở đó người ta có thể tạm lánh qua mùa đông. Chỉ cần qua mùa đông thôi ư? Thế có lẽ cũng đủ rồi, vì mọi người (cả tôi nữa) tin trong năm 1940, muộn nhất 1941 Đồng minh sẽ đánh bại Đức hoàn toàn. Ngoài ra chúng tôi cho rằng chạy về hướng Đông có thể tránh được bom đạn giội xuống Warsaw. Tuy nhiên bố mẹ chúng tôi ở lại thành phố. Quân Đức hẳn sẽ chẳng làm gì người già cả, chúng tôi nghĩ thế.

Nhưng xe tải chạy tới đâu, chúng tôi cũng đều thấy những con chim đen của vận rủi mang theo vũ khí hủy diệt, những chiếc máy bay Đức, đã luôn tới đó trước rồi. Chúng nhanh hơn xe của chúng tôi. Còn nếu tạm thời không thấy hoặc không nghe tiếng chúng, chúng tôi vẫn thấy công trình của chúng: xác người và đổ nát, những xóm làng bị hủy diệt và những thành phố bị tàn phá. Chúng tôi cố phóng thật nhanh qua thành phố Siedlce vừa mới bị giội bom, ngùn ngụt cháy, vắng bóng người. Tới gần thành phố Brest, chúng tôi băng qua sông Bug. Chúng tôi tiếp tục đi, đi mãi, cuối cùng tới miền đất hoang vắng gọi là “vùng đầm lầy Pripjet”. Chúng tôi dừng lại ở một ngôi làng nhỏ, nghèo xơ xác.

Nơi đây không có đạn bom, chỉ có bãi cỏ hoang, rừng rậm, đồng cỏ cho gia súc, ao hồ, đầm lầy và những mái lều tồi tàn của nông dân. Dẫu sao cũng có thể ngủ qua đêm. Tuy nhiên không có giường; nông dân ngủ trên những tấm ghế dài kê sát tường. Ghế dài, ghế đẩu và bàn - tất cả đồ đạc chỉ có thế. Không có tủ quần áo, không tủ chè sao? Không, hẳn là dân làng này không cần những thứ ấy. Họ chẳng có gì để phải cất trong tủ quần áo hay tủ chè. Độ chênh lệch về văn minh giữa vùng phía Tây và phía Đông Ba Lan rất lớn, dĩ nhiên ai cũng biết; nhưng chênh lệch ghê gớm thế và ở Ba Lan có những vùng người dân sống không khác thời Trung cổ thì mãi tháng Chín năm 1939 tôi mới được hay.

Ở đó, trong cái tĩnh lặng ghê người của ngôi làng, chúng tôi bị tách rời khỏi thế giới. Không máy thu thanh, không điện thoại, không báo chí hằng ngày. Muốn tìm sách đọc nên tôi mới hỏi các nông dân xem họ có quyển Kinh thánh hay sách kinh nào không. Không, họ sửng sốt đáp, họ chưa hề có những thứ ấy; may ra tôi có thể tìm được ở chỗ ông cố đạo; dĩ nhiên ông sống trong thành phố, cách đây khoảng hai mươi ki lô mét. Sách vở ích lợi gì cho họ chứ? Họ mù chữ, giống một phần không nhỏ người Ba Lan.

Trong nhóm chúng tôi có một cô nàng mười tám tuổi, mới xong tú tài ba tháng trước. Tôi với nàng cùng nhau đi dạo trên những con đường mòn hẹp giữa những bãi cỏ hoang ẩm ướt. Chúng tôi phải rất cẩn thận để khỏi sa vũng lầy. Nhưng chẳng mấy chốc chúng tôi không chú ý đến những bãi lầy chung quanh nữa mà quan tâm tới nhau, song vẫn không bước chệch đường. Vì biết tôi đến từ Đức, nàng mới kể ở trường nàng, trong những giờ tiếng Đức, người ta có thảo luận về một truyện ngắn rất hay, một chuyện tình rất dễ thương và rất buồn. Trong ấy có một bài thơ nàng đặc biệt thích. Nó mở đầu như sau:

Hôm nay, chỉ hôm nay thôi,

Em đẹp thế này;

Ngày mai, ôi chao ngày mai

Tất cả đều tàn lụi!

Chủ đề về sự phù du được diễn tả rất đơn giản, dường như mộc mạc, đã tạo ấn tượng lên cô gái mười tám tuổi này. Tôi không ngạc nhiên, vì từ kinh nghiệm của chính mình tôi biết ai vừa phát hiện ra điều ấy sẽ rất nhạy cảm với nó.

Hơi khoe khoang, hơi thôi chứ không quá mức, tôi hờ hững nói đã đọc hết mọi bài thơ và truyện ngắn của tác giả này. Nàng yêu cầu tôi kể cho nàng đôi điều về ông. Tôi bèn kể ông là một luật gia trầm lặng, một viên chức nhỏ và một người tình thật vĩ đại, tất nhiên khác thường, vì ông mê đắm những cô gái trẻ măng. Có lần, khi ấy ông đã hứa hôn, ông thậm chí còn định ve vãn một cô tóc vàng mới mười ba tuổi và đã lấy cô, sau khi người vợ đầu của ông mất.

Chúng tôi trò chuyện giữa vùng đầm lầy Prijet hiu quạnh và hoang vu về Theodor Storm và về truyện Immensee. Tôi chợt nghĩ ra một câu thơ:

Không âm thanh nào của thời tao loạn

Xen nổi vào nơi cô quạnh này.

Và chúng tôi nói về tình yêu. Chúng tôi đi bên nhau, trích dẫn những câu thơ Đức và Ba Lan. Con đường mòn trở nên chật hơn, rất chật, không làm chúng tôi bực bội. Chúng tôi càng sát lại nhau hơn. Đột nhiên tôi nhìn vào mắt nàng, thấy long lanh giọt lệ. Thế là tôi liền hành động theo cách gần gũi nhất, đơn giản nhất: tôi hôn nàng, hôn đôi mắt ướt và rồi có lẽ cả môi nàng nữa. Khi nhìn lên bầu trời xanh trong, tôi thấy trên cao, không, không phải mây trắng như Brecht nhớ lại khi ông nghĩ đến Marie A., mà ba hoặc bốn chiếc máy bay. Chúng bay thật cao khiến chúng tôi không cần phải sợ chúng. Nhưng âm thanh của thời tao loạn lại đã xuất hiện rồi.

Tuy nhiên, trông chúng không giống những chiếc máy bay Adolf Hitler đã đưa sang Ba Lan, tôi chắc chắn thế. Chúng tôi vội quay về với những người phe chúng tôi. Họ cũng hoang mang, cả họ cũng nghĩ đó không phải máy bay Đức, có thể chúng đến từ Liên Xô. Stalin âm mưu gì? Ông ta muốn bảo vệ và che chở Ba Lan chăng? Nếu không, ông ta phái máy bay tới đây làm gì chứ? Chẳng lẽ để giúp bọn Đức, lũ chiến thắng ư? Ở nơi cô quạnh này chúng tôi không thể biết được chuyện gì hết thảy. Cho nên mọi người quyết định cử ba người trong nhóm chúng tôi chạy xe tải đến ngôi làng gần nhất, nghe nói lớn hơn, để tìm hiểu xem có chuyện gì. Một người được chọn vì thận trọng nhất về chính trị, người thứ hai vì nói thạo tiếng Nga, và cuối cùng là tôi, nếu cần phải giao thiệp với người Đức.

Một sự kiện bất ngờ chờ đợi chúng tôi ở ngôi làng gần nhất ấy: một tờ yết thị viết bằng máy chữ về chuyện Hitler, Göring và Goebels bị giết, nước Đức đầu hàng và chiến tranh kết thúc. Chúng tôi thích thú đọc, nhưng không sung sướng, vì chúng tôi không tin được một chữ nào trong đó. Khi chúng tôi hỏi thì dân làng chỉ nhún vai, bảo hai ngày trước có một phân đội Nga đến đóng ở một ngôi làng hơi xa đây; chúng tôi có thể đến đấy hỏi.

Chúng tôi lái xe đến đấy, song chỉ thấy một người lính gác trước một ngôi nhà, hẳn được dùng làm doanh trại. Chúng tôi hỏi anh lính gác quân Nga đến đây với tư cách gì, ủng hộ hay chống lại Ba Lan, ủng hộ hay chống lại Đức. Nhưng anh ta lầm lì, tỏ vẻ phẫn nộ. Cuối cùng anh ta - khá tự mãn, như chúng tôi thấy - dạy bảo chúng tôi: “Chúng tôi đứng về phía người vô sản và tự do.” Thành ra chúng tôi chẳng biết gì thêm.

Trên đường về chúng tôi gặp những lính Ba Lan rã ngũ. Cả họ cũng kể về sự đầu hàng - nhưng không phải của Đức, mà của Warsaw. Thành phố bị tàn phá hoàn toàn. Thế còn lính Nga? Hitler và Stalin là một đồng một cốt, đã cùng nhau phân chia Ba Lan rồi.

Chúng tôi nhanh chóng chạy về làng. Cuộc hội ý giữa tôi với anh tôi chỉ kéo dài vài phút: chúng tôi thống nhất ngay ở lại miền Đông Ba Lan hay tiếp tục chạy đi là vô nghĩa; trong hoàn cảnh mới này chúng tôi không có chọn lựa nào khác hơn là gấp rút quay trở lại Warsaw xem bố mẹ chúng tôi còn sống hay không.

Sáng hôm sau xe tải chở chúng tôi ra con đường lớn gần nhất. Chúng tôi chậm chạp tiến về phía Tây, bằng xe ngựa, xe chở tàn quân Ba Lan và có đoạn đi bộ. Ở Brest, một chiếc cầu qua sông Bug vẫn nguyên vẹn, dưới sông trôi dạt những xác ngựa hoặc bò sình trương. Trên hương lộ, người ta đi lại đông nghẹt theo cả hai hướng, như trên những con đường chính ở Warsaw mới gần đây: người này muốn về nhà, cho dù bây giờ quân Đức ở đấy, người kia đi tới vùng đất Ba Lan dường như đã bị Liên Xô chiếm đóng. Càng đi xa về hướng Tây, chúng tôi càng nghe thường xuyên hơn rằng tình trạng ở Warsaw rất là khủng khiếp, đến nỗi nhiều đường phố không thể tìm lại được nữa. Đoạn đường cuối cùng khoảng bốn mươi ki lô mét chúng tôi phải đi bộ.

Quả thật thủ đô Ba Lan nay không khác một đống đổ nát khổng lồ duy nhất: phần lớn nhà cửa bị phá hủy, những ngôi nhà còn lại chẳng cửa sổ nào nguyên vẹn, dường như cũng hư hại nặng nề và không người ở. Anh tôi và tôi đều kiệt sức, suốt gần một tuần qua chúng tôi ngủ rất ít, nhưng chẳng ai muốn nghỉ ngơi. Càng gần đến đích, chúng tôi càng bước rảo hơn, dù mệt đến đâu. Sự hồi hộp và lo lắng của chúng tôi tăng theo từng giờ, từng phút. Cuối cùng chúng tôi đứng trước ngôi nhà mình đã từng sống trong đó, phải, ngôi nhà vẫn còn, chỉ bị hư hại phần nào thôi: căn hộ phía dưới căn hộ của chúng tôi đã biến thành tro bụi lẫn gạch vụn.

Giờ đây chúng tôi sẽ được biết bố mẹ còn sống hay không. Căn hộ của gia đình, như chúng tôi thấy lúc này, chỉ còn được một nửa. Chúng tôi run rẩy gõ cửa, nhưng không thấy ai mở, chúng tôi hồi hộp gõ lần nữa, sốt ruột hơn, to hơn. Chợt chúng tôi nghe tiếng bước chân do dự, rồi cửa mở ra chậm chạp, người mở ý chừng sợ hãi. Trước mặt chúng tôi là hai người trông có vẻ già lắm, trong bóng tối không nhận ra chúng tôi và hẳn sợ hãi không nói nên lời - mẹ và bố chúng tôi đấy.

12

SĂN NGƯỜI DO THÁI LÀ ĐIỀU VUI THÚ

Warsaw vừa mới đầu hàng, quân Đức vừa mới tiến vào thành phố, trò giải trí lớn của kẻ chiến thắng, trò tiêu khiển có một không hai của kẻ chiếm đóng đã bắt đầu liền: săn người Do Thái.

Sau chiến thắng chớp nhoáng tuyệt vời, bọn lính Đức, đương nhiên ham thích phiêu lưu, được thả lỏng, đã chứng kiến trên đường phố một vài khu của thủ đô Ba Lan một cảnh tượng bất ngờ mà chúng chưa từng thấy. Chúng ngạc nhiên đến sửng sốt khi trên mỗi bước đường đều gặp vô số người phương Đông*, hoặc có vẻ phương Đông, với lọn tóc dài lạ thường lòng thòng hai bên thái dương, râu rậm tua tủa. Y phục của họ cũng kỳ lạ: áo captan trơn màu đen, gần như luôn dài tới mắt cá, mũ mềm có vành hoặc không, thường hình tròn và cũng đen luôn.

Song trò chuyện với những con người trông lạ lùng và ảm đạm nhưng rất linh lợi này dễ dàng hơn với người Ba Lan. Họ nói một thứ thổ ngữ nghe có vẻ kỳ quặc và khá thô kệch với tai người Đức. Nhưng khác tiếng Ba Lan, thứ tiếng Yiddish này nếu đừng nói quá nhanh thì sẽ hiểu rất dễ dàng. Vì sao tai người Đức lại có thể hiểu được ngôn ngữ của người Do Thái, dù nó thô lỗ đến đâu? Đám lính chẳng hơi đâu bận tâm tới điều ấy, trừ phi trong bọn chúng có một nhà ngữ văn Đức được phần lớn những âm yết hầu này gợi nhớ tới những thi sĩ Đức vĩ đại nhất của một thời kỳ đã qua từ lâu lắm, tới những vần thơ của Walther von der Vogelweide và Wolfram von Eschenbach. Vì trên bước đường rong ruổi xuyên châu Âu, người Do Thái thời Trung cổ đã mang theo thứ ngôn ngữ của những bộ tộc vùng Trung và Thượng Đức*, đã bảo tồn nó, cho dù có pha trộn với tiếng Hebrew, tiếng người Slave và những thành phần khác.

Đám lính trẻ lần đầu tiên trong đời trông thấy những người Do Thái chính giáo. Những cư dân kỳ lạ này của Warsaw không tạo được ở chúng thiện cảm, mà gây ác cảm và ghê tởm. Song cũng có thể đám lính cảm thấy hài lòng một cách bản năng, nếu không nói là đôi chút toại nguyện. Vì khi ở quê nhà, như ở Stuttgart, Schweinfurt hay Stralsund, nói chung chúng không thể phân biệt nổi người Do Thái với người Đức thuần chủng - người “Arier” - thì rốt cuộc giờ đây chúng đã có thể thấy những kẻ trước nay chúng chỉ biết qua những biếm họa trên các nhật báo Đức, đặc biệt trên tờ Chiến sĩ [Der Stürmer].

Bọn chúng đấy, lũ kẻ thù nham hiểm và kinh tởm của dân tộc Đức, bọn thấp hèn mà Lãnh tụ đã không ngừng tha thiết kêu gọi dân chúng phải cảnh giác, và ngài tiến sĩ nhỏ thó, bộ trưởng Goebbels còn thường xuyên cảnh báo sống động hơn nữa. Giờ đây đám binh sĩ chiến thắng quang vinh hiểu ra cái điều mà chúng đã được giải thích và thuyết giảng ròng rã nhiều năm: lũ Do Thái đông đảo trên đường phố Warsaw chính là đám dân du mục Á châu đáng sợ đã đe dọa mạng sống người Âu và người “Arier”, đặc biệt của người Đức.

Khả năng lũ thấp hèn này - chúng có vẻ sợ hãi hơn là ngoan cố - giắt theo vũ khí là rất ít, nhưng dẫu sao cũng vẫn phải kiểm tra, thành thử ngày ngày đều có bố ráp; mà người ta chẳng bao giờ rõ việc này đang diễn ra ở khu nào. Bọn lính mang tâm trạng phấn khởi kia tha hồ tìm cũng chẳng thấy được vũ khí nơi những người Do Thái sùng tín, Nhưng họ lại sở hữu những thứ khác mà bọn đàn ông Đức đang hăm hở duy trì trật tự rất mong đợi: nhẫn, ví, đôi chút tiền mặt và thỉnh thoảng cả đồng hồ quả quýt bằng vàng.

Tuy nhiên, đám lính không chỉ chăm chắm cướp bóc người Do Thái. Lũ chúng, kẻ thù của “Đế chế thứ ba”, còn phải bị trừng phạt và làm nhục nữa. Điều này chẳng khó khăn gì: đám lính sớm nhận ra cách hạ nhục gây đau đớn nhất cho người Do Thái chính giáo là cắt râu họ. Lũ chiếm đóng năng động này chuẩn bị sẵn những chiếc kéo dài. Nhưng bọn Do Thái hèn nhát đã chạy trốn vào những ngôi nhà hoặc những sân trong. Vô ích! Họ nhanh chóng bị tóm. Ai tóm? Lính Đức à? Tất nhiên, có cả bọn này nữa, nhưng thường là do những kẻ ngay tức thì nhảy ra phục vụ đám lính - những ông chủ mới của chúng: đó là lũ du côn Ba Lan, bọn vô công rỗi nghề đủ mọi kiểu và bọn thiếu niên; bọn này sung sướng có được hoạt động vui nhộn và nhiều thay đổi.

Hễ tóm được người Do Thái nào chạy trốn là chúng la hét lôi người ấy tới bọn Đức. Bọn này liền bắt tay ngay vào việc: xén phăng không ngần ngại những bộ râu dài của người Do Thái; đôi khi trước đó chúng còn dùng báo đốt nữa. Thật đáng xem quá. Râu vừa kịp rơi xuống mặt đường, những kẻ hiếu kỳ đã la hét, có người còn vỗ tay. Lũ tay sai sốt sắng đâu phải chẳng có chút gì chấm mút: thỉnh thoảng chúng được một tờ giấy bạc hoặc chiếc nhẫn.

Chẳng mấy chốc cả những người Do Thái đã đồng hóa - họ mặc Âu phục - cũng bị cướp luôn. Vì bọn Đức khó phân biệt họ với những người không phải Do Thái, đám tay sai Ba Lan lại trở thành đắc dụng: phần lớn lũ này chỉ biết một từ tiếng Đức “Jude - người Do Thái” thôi, nhưng thế cũng đã đủ cho nhiệm vụ của chúng rồi. Khi một người đàn ông bị tóm chối không phải Do Thái, chúng liền ra lệnh: “Tụt quần!” - và sẽ nhanh chóng thấy ngay người ấy có cắt bì hay không. Ngoài ra, những nạn nhân của các cuộc bố ráp này không biết khi nào họ được về nhà - sau vài tiếng, vài ngày hoặc chẳng bao giờ.

Thường những người Do Thái bị bắt - có cả phụ nữ - bị lùa vào một trụ sở Đức cần phải làm vệ sinh. Nếu không sẵn giẻ, chúng bắt những phụ nữ Do Thái - nhất là những người trông xinh xắn hơn - cởi quần lót. Dùng làm giẻ lau được. Bọn lính tha hồ khoái chí - các chiến hữu của chúng đã từng thử chuyện này vào tháng Ba năm 1938 tại vùng Ostmark, nhất là ở Vienna.

Ngay tháng Mười năm 1939 đã diễn ra các vụ cướp phá nhà người Do Thái, tiếp theo những cuộc bố ráp trên đường phố. Phần lớn sau tám giờ tối, khi đã khóa cửa nhà. Cho nên một tối nọ chúng tôi nghe có tiếng đập cổng to khác thường, liền biết đó là bọn Đức. Khiếp vía, viên quản gia mở cổng ngay, nhưng đã mau chóng trút được gánh nặng. Đám lính Đức muốn vào nhà, vì chúng cần một nha sĩ Do Thái. Chúng ám chỉ anh tôi. Tuy nhiên chúng cần anh không phải vì cần chữa răng lợi, mà đám thanh niên này muốn vàng và chúng cho rằng tìm được ở nhà một nha sĩ.

Ngay sau đó chúng nện, cũng rầm rầm, cửa căn hộ của chúng tôi. Kiểu ấy phổ biến; đám khách loại này không bấm chuông, vì nện mạnh cửa bằng súng hoặc vũ khí gì khác dễ khiến chủ nhà kinh hoàng hơn. Anh tôi mở cửa, lịch sự hỏi, tuy có hơi to tiếng: “Các ông cần gì?” Lúc ấy tôi đứng cạnh anh. Chúng tôi thấy trong khoang cầu thang tranh tối tranh sáng ba tên lính mặc đồng phục quân đội Đức, tuổi chỉ ngoài hai mươi một chút. Chĩa súng vào chúng tôi, chúng quát: “Giơ tay lên!” Ở đây có giấu quân kháng chiến bí mật không - chúng lỗ mãng hỏi. Chúng tỏ ra không ngạc nhiên khi chúng tôi trả lời không. Rồi chúng giận dữ chĩa súng ngắn vào tủ quần áo, ra lệnh cho tôi mở tủ. Tất nhiên ở đây cũng không thấy quân kháng chiến bí mật. Đám võ biền duy trì trật tự liền nhìn ra phía sau màn cửa, súng vẫn lăm lăm.

Rồi chúng vào đề ngay. Không hò hét nữa mà nhẹ nhàng đe dọa, chúng muốn biết anh tôi cất vàng ở đâu, mẹ tôi cất nữ trang chỗ nào. Một tên trong bọn đe dọa mẹ tôi, anh tôi thận trọng phản đối, liền bị quát: “Câm mồm!” Anh nói như thể xin lỗi rằng người con trai nào cũng chỉ có một bà mẹ thôi. Tên lính đáp lại: “Và mỗi bà mẹ chỉ có một người con trai thôi.” Tình thế vừa khôi hài vừa nguy hiểm. Không ai trong chúng tôi dám mỉm cười, chứ nào dám nhắc tên lính rằng điều ấy không đúng hẳn. Bị bọn Do Thái hỗn láo chọc giận, hắn có thể dùng súng lắm chứ. Dù hắn làm gì chúng tôi đi nữa, hắn cũng chẳng phải chịu trách nhiệm trước bất cứ ai.

Chỉ một phút sau mọi chuyện xong hết. Ba tên lính gấp gáp rời căn hộ của chúng tôi - tất nhiên với chiến lợi phẩm mà chúng thèm khát. Tôi không thể không có ấn tượng rằng bọn ăn cướp này tay mơ: phải chăng chúng đã xem phim, thấy cảnh như thế rồi thử bừa với chúng tôi? Dầu sao thì vàng đã mất và nỗi sợ cũng giảm dần. Nhưng niềm tin của mẹ tôi vào trật tự và công lý kiểu Đức vẫn không suy suyển.

Về mặt này, bà giống một số người Do Thái ở Ba Lan, đặc biệt những người luống tuổi và đã đồng hóa: họ thật sự tin lần chiếm đóng này của Đức cũng không khác mấy lần chiếm đóng thời Thế chiến I. Rồi bọn chiếm đóng cũng sẽ để người Do Thái yên, thậm chí có thể chúng sẽ đối xử với họ ít nhiều đúng đắn. Thế những cuộc bố ráp và cướp bóc ngay trong những ngày và tuần lễ đầu sau khi chúng chiếm Warsaw thì sao? Đó chỉ là những hành động chuyên quyền thô bạo diễn ra mà cấp trên không biết và sẽ nhanh chóng không được phép tái diễn.

Sáng hôm sau mẹ tôi tìm gặp Bộ Chỉ huy Đức, có tôi cùng đi. Chỉ một lát đã tới nơi. Mẹ tôi muốn khiếu nại và yêu cầu hoàn trả số vàng của con trai bị lấy đi cũng như chiếc nhẫn cưới của bà. Bà thật sự tin sẽ thành công. Nhưng chúng tôi không hề được đặt chân vào tòa nhà của Bộ Chỉ huy: một lính gác cởi mở đã khuyên mẹ con tôi gấp rút rời khỏi nơi đó.

Bọn lính không ngừng cướp bóc nhà người Do Thái vì chúng muốn làm giàu. Tuy nhiên, ta không nên coi nhẹ một động cơ khác hẳn: sở dĩ chúng hành động, vì chuyện ấy rõ ràng làm chúng khoái chí. Ngoài chuyện ham vui, chúng còn thường có khuynh hướng thích những trò hung ác mà khi ở quê nhà chúng luôn phải che giấu, còn trên đất nước Ba Lan thù địch này chúng không cần phải kìm nén - vô số người Đức mang quân phục đã tin như thế đấy. Ở đây chúng chẳng cần quan tâm đến ai và đến gì hết thảy, ở đây chúng không chịu sự giám sát hay kiểm tra nào. Không như ở Rhein hay Main, rốt cuộc ở đây chúng có thể làm điều chúng luôn mơ ước: xé rào một lần.

Cuối tháng Mười một năm 1939, bọn lính Đức lại xuất hiện tại căn hộ của chúng tôi, nhưng lần này giữa mười và mười một giờ trưa. Khác bọn bặm trợn lần trước, bọn này không tìm tiền hoặc vàng mà cần người lao động, nhất là thanh niên. Chúng bắt chúng tôi đi theo: tôi và anh tôi - anh phải bỏ dở việc chữa răng cho một bệnh nhân đang sợ chết điếng trước sự kiện này. Trên đường đã thấy sẵn một đoàn khoảng ba mươi đến bốn mươi người Do Thái. Vì chúng tôi ăn mặc hơi đỏm dáng hơn những người kia, liền bị chúng chế nhạo bắt dẫn đầu toán.

Chúng tôi đi mà chẳng biết đi đâu và vì việc gì. Đám lính canh giữ và thúc giục chúng tôi phần lớn cùng lứa tuổi với tôi, nghĩa là hai mươi, cao nhất hăm nhăm, lấy làm thích thú khi gây sự với đám chúng tôi, chẳng mấy chốc còn hành hạ nữa. Chúng chợt nghĩ ra ý định gì là bắt chúng tôi làm ngay: đang chạy nhanh, chúng đột nhiên bắt ngừng phắt rồi chạy giật lùi. Gặp một vũng nước trên đường (nhan nhản khắp thành phố Warsaw bị tàn phá này), khi chúng tôi tìm cách né tránh liền bị bắt phải chạy qua chạy lại vũng nước nhiều lần. Chẳng mấy chốc áo quần chúng tôi trông thật thảm hại - đó chính là điều bọn lính này muốn. Rồi chúng tôi phải hát. Chúng tôi hát một hành khúc Ba Lan phổ biến, nhưng bọn lính gác đòi phải hát một bài hát Yiddish.

Cuối cùng chúng ra lệnh cho chúng tôi - sáng kiến này dường như khiến chúng rất hài lòng - đồng thanh rống lên: “Chúng tôi là lũ lợn Do Thái. Chúng tôi là bọn Do Thái bẩn thỉu. Chúng tôi là đám hèn hạ,” và nhiều câu tương tự. Một ông Do Thái luống tuổi làm như thể bị điếc. Dẫu sao ông đã không rống theo - có thể vì ông quá yếu hoặc ông can đảm phản đối sự hạ nhục này. Tên lính quát: “Chạy đi!”, ông già chạy được vài bước, tên lính bắn theo, người Do Thái ấy ngã nằm sóng sượt trên mặt đường. Ông bị thương? Chết? Hay ngã xuống vì sợ? Tôi không rõ; không ai trong chúng tôi được phép chăm sóc ông.

Thế còn tôi? Tên man rợ mặc quân phục Đức này có xúc phạm, lăng mạ hoặc làm nhục tôi không? Hồi đó tôi tin rằng hắn không thể xúc phạm nổi tôi, hắn chỉ có thể đánh đập, gây thương tích hoặc giết tôi thôi. Hồi đó tôi nghĩ rằng lặng lẽ tham gia trò xiếc tàn nhẫn này, cùng gào rống và ca hát tốt hơn là mạo hiểm trước cái chết. Chuyện này chẳng có gì khác thường cả. Gần như ngày nào cũng xảy ra trên hầu hết các thành phố Ba Lan. Điều tôi chứng kiến buổi sáng hôm ấy, ngay sau cuộc “hành quân” tới chỗ lao động này mới là bất thường.

Sau khoảng hai mươi hoặc ba mươi phút chúng tôi đến đích; đó là một cư xá sinh viên rộng lớn, xây trước chiến tranh, trên quảng trường Narutowicz. Tòa nhà khổng lồ này nay dùng làm doanh trại của quân Đức. Nhiệm vụ của chúng tôi là lau chùi thật sạch sẽ nguyên tầng trệt, khốn khổ thay với cả một hồ bơi nữa. Bọn lính gác bảo nếu chúng tôi không làm đủ sạch và nhanh thì chúng sẽ đạp cả đám chúng tôi bắn xuống hồ tắm. Tôi cho rằng chúng hoàn toàn dám làm như thế lắm.

Vì lý do nào đấy mà một trong những tên lính vui nhộn và tàn bạo này muốn biết đôi chút về tôi. Nghe giọng nói tôi biết ngay hắn là người Berlin. Trò chuyện với hắn có thể có lợi. Tôi mới liều lĩnh bảo tôi cũng đến từ Berlin. Tôi e dè hỏi hắn ở khu nào. Ở “Gesundbrunnen” - hắn miễn cưỡng đáp. Tôi bảo đã được xem nhiều trận đá bóng ngoạn mục ở đó. Quả thật thời là học trò nhỏ tôi thích bóng đá; tuy chỉ một thời gian thôi, nhưng vẫn còn biết rõ về những đội bóng lớn của Berlin. Hắn mê đội Hertha BSC, tên lính khoe. Tôi liền nhanh chóng kể vanh vách tên những cầu thủ nổi tiếng thời đó - và điều này đã cứu tôi.

Hắn vui sướng tìm thấy ở Warsaw, một thế giới xa lạ đối với hắn, một người mà hắn có thể chuyện trò về đội Hertha BSC và những đội bóng đối thủ. Cũng gã đàn ông trẻ ấy, chưa đầy nửa giờ trước đã hung bạo hành hạ chúng tôi, bắt chúng tôi rống lên “Chúng tôi là lũ lợn Do Thái bẩn thỉu”; gã, kẻ vài phút trước lăm lăm súng lục trong tay dọa sẽ xua ngay chúng tôi xuống hồ bơi lạnh như băng - gã ấy giờ đây cư xử thật bình thường, gần như thân thiện. Tôi không phải làm việc nữa, anh tôi cũng được đối xử tốt hơn, nhờ những thông tin đã khiến gã lính sửng sốt. Sau khi gã cổ động viên bóng đá, người vùng Bắc Berlin, chuyện vãn với tôi gần một giờ, anh tôi và tôi được phép về nhà.

Như thế đấy: ở Warsaw, người Đức nào mang quân phục và có vũ khí đều có thể làm với người Do Thái bất cứ điều gì hắn muốn. Hắn có thể bắt người ấy ca hát, nhảy múa hay ị ra quần hoặc quỳ xuống van lạy hắn tha mạng. Hắn có thể đột nhiên bắn chết người ấy hoặc giết dần mòn đầy đau đớn. Hắn có thể ra lệnh cho một phụ nữ Do Thái cởi áo quần, dùng quần lót lau chùi đá lát đường rồi tiểu tiện trước mắt mọi người. Chẳng ai làm mất hứng thú những tên Đức tiêu khiển như thế, chẳng ai ngăn cản chúng hành hạ và giết người Do Thái, chẳng ai buộc chúng chịu trách nhiệm. Nó cho thấy con người ta dám làm những chuyện gì, khi được trao quyền hành không giới hạn đối với người khác.

Giờ đây, những người khách Đức ghé căn hộ nhỏ bé của chúng tôi ngày một thường xuyên hơn. Cuối tháng Giêng năm 1940, hai hoặc ba tên lính muốn gặp anh tôi, hẳn chúng định bắt anh. Tình cờ anh không có nhà. Chúng chờ anh về. Nhưng lần này không phải là một trong những vụ xâm phạm thường lệ hoặc hành động tự ý, vì cả ngôi nhà bị vây, không ai được ra hay vào. Bọn lính gác chỉ hoàn toàn không để mắt đến một cô bé khoảng chín hay mười tuổi, con người quản gia, đang chơi bóng trong sân. Mẹ cô bé bảo con gái cứ tiếp tục chơi bóng, rồi kín đáo ra ngoài đường, chạy đi tìm và cảnh báo ông bác sĩ. Chuyện đã xảy ra như thế. Anh tôi quay ngược lại ngay và trốn trong căn hộ của bạn bè. Trong khi đó bọn lính thản nhiên kiên nhẫn chờ - khá lâu, khoảng hai hoặc ba giờ. Rồi chúng rút đi. Mẹ tôi thành thật hỏi chúng hôm ấy có sẽ trở lại chăng, chúng khẳng định không. Chúng không trở lại thật.

Vài ngày sau chúng tôi được biết nguyên nhân sâu xa của vụ này: một thanh niên Ba Lan gốc Do Thái từng tham gia nhiều hoạt động thành công của một tổ chức kháng chiến yêu nước đã trốn thoát nhà giam của bọn Gestapo ở Warsaw, bằng cách rất mạo hiểm. Thế là hơn một trăm người - cả Do Thái lẫn không Do Thái - bị giữ làm con tin, toàn những người tốt nghiệp đại học: luật sư, kỹ sư, bác sĩ, nha sĩ. Tên anh tôi nằm trong danh sách ấy.

Nếu người chúng tìm vắng nhà, chúng thường sẽ bắt bừa một người đàn ông nào đó đang có mặt để thay vào: một người trong gia đình hoặc một ông khách hay một thợ thủ công đang sửa chữa gì đấy trong nhà. Mọi người bị bắt trong vụ càn quét này đều bị hành quyết. Còn anh tôi thoát. Một cô bé chơi bóng đã cứu mạng anh.

Cớ sao tôi lại không bị bắt và bị giết thay anh tôi, như đã xảy ra trong phần lớn những vụ khác? Một câu hỏi khôn ngoan - hoặc có vẻ như thế. Tuy nhiên, nó ngớ ngẩn và chỉ có thể có được vào thời gian đầu chiếm đóng, khi chúng tôi chưa hiểu đủ về lực lượng chiếm đóng và phương cách chúng hành động, khi chúng tôi còn chưa biết rằng bọn Đức, những kẻ nắm trong tay số phận của chúng tôi, hầu hết đều là những tạo vật không thể lường trước, dám làm mọi chuyện đê tiện, mọi điều mạo phạm, mọi tội ác. Chúng tôi còn chưa hiểu được rằng nơi đâu man rợ và tàn bạo sánh đôi với ngẫu nhiên và chuyên quyền, thì câu hỏi về ý nghĩa và logic là xa rời thực tế và vớ vẩn.

13

NGƯỜI ĐÀN ÔNG TỰ SÁT VÀ CÔ CON GÁI

Lúc ấy vừa mới sau một giờ trưa ngày 21 tháng Giêng năm 1940. Mẹ tôi gọi tôi vào bếp. Bà nhìn ra cửa sổ và rõ ràng đang lo lắng, nhưng vẫn điềm tĩnh như mọi khi. Tôi thấy trên sân trong có nhiều hàng xóm, tám hay mười người, đang khoa chân múa tay sôi nổi. Hẳn đã xảy ra chuyện gì đấy khích động.

Chúng tôi còn đang đứng khiếp hãi và lưỡng lự bên cửa sổ thì có người bấm chuông: bác sĩ đến ngay cho, vì ông Langnas đã treo cổ tự vẫn; may ra còn có thể làm được gì chăng. Nhưng anh tôi lại không có nhà. Tôi còn chưa kịp suy tính nên làm gì, mẹ tôi đã bảo: “Con đến đó ngay đi; ông Langnas có một người con gái, bây giờ ta phải chăm sóc cô ấy.” Ra tới cầu thang tôi còn nghe tiếng mẹ tôi: “Con hãy chăm sóc cô ấy!” Tôi không bao giờ quên câu nói này, lời nhắc nhở này - “Con hãy chăm sóc cô ấy!”, đến nay tôi vẫn mãi còn nghe.

Cửa căn hộ gia đình Langnas tạm trú mở hé. Họ mới tản cư từ Lodz lên Warsaw. Trong hành lang có hai, ba người đang bận bịu lo cho bà Langnas; bà lớn tiếng than khóc và theo tôi thấy thì sự than khóc của bà thật là trang trọng, phải nói là quá ư trang trọng. Tựa vào tường, hoàn toàn suy sụp là cô con gái mười chín tuổi, vì cô mà tôi đã đến đây. Chúng tôi biết nhau trước rồi, nhưng chỉ qua loa thôi. Hồi ấy những người ở chung một nhà quen nhau nhanh lắm. Tám giờ tối là giờ giới nghiêm nhà cầm quyền Đức ban bố, sau đó không ai được ra khỏi nhà.

Người ta nhất thiết muốn biết chuyện gì đang diễn ra trên thế giới: cuộc sống của chúng tôi phụ thuộc vào đấy, mọi người đều sớm thấy thế. Có điều từ tờ nhật báo duy nhất được phép xuất bản bằng tiếng Ba Lan, một cơ quan ngôn luận tồi tệ và nói chung bị xem thường, người ta hầu như không thể rút ra được gì hết thảy, trừ những bản tin của Bộ Tư lệnh Quân đội Đức; còn tờ Nhật báo Warsaw xuất bản bằng tiếng Đức cũng chẳng cho biết nhiều hơn. Chúng tôi đã phải nộp hết máy thu thanh ngay từ tháng Mười năm 1939 rồi. Thành ra chúng tôi phải phụ thuộc vào những tin truyền miệng không phải luôn luôn đúng và những tin đồn không phải lúc nào cũng sai.

Nhu cầu thường xuyên về tin tức, dẫu không phải tin hứng khởi thì ít nhất cũng trấn an, chẳng mấy chốc giống như sự nghiện ngập. Những người sống trong cùng một nhà chiều chiều ghé thăm lẫn nhau chính vì mục đích ấy: họ gặp nhau tại một trong những căn hộ hàng xóm để được biết tin mới nhất. “Có gì mới không?” là câu hỏi rập khuôn. Cho đến hôm nay tôi vẫn chưa bỏ được thói quen ấy. Vài ngày trước đó tôi theo bố tôi tới căn hộ của gia đình ông Langnas khoảng một hai giờ gì đấy. Chiều hôm ấy, một số người tụ tập tại đây để xác nhận với nhau rằng quân Đức đang có nhiều mối lo nghiêm trọng, rằng có thể chúng sẽ không đối xử quá tàn bạo với người Do Thái trong địa hạt Ba Lan*, rằng chiến thắng của Đồng minh là chắc chắn và toàn bộ vấn đề không thể kéo dài nhiều nữa.

Đó là lần đầu tiên tôi gặp cô gái mười chín tuổi. Nhưng vì tôi muốn tham dự buổi trò chuyện chung, nên không thể chú ý nhiều đến nàng. Song cũng đủ để tôi rõ được hai điều: nàng biết tiếng Đức và dường như nàng không thờ ơ với văn học. Điều này đã khiến tôi quan tâm, mới đầu vừa phải thôi, và, bên cạnh những lý do khác, mến nàng. Sao, chỉ mến thôi ư? Vâng, đúng thế. Vì một lý do đơn giản: tôi đang rất bận tâm về một chuyện khác. Một chuyện luyến ái, một chuyện tình dục? Dĩ nhiên. Nhưng tôi nhớ lại chuyện này với những cảm xúc lẫn lộn. Nó dung tục và hơi khó xử, hơn nữa khó nói - có lẽ vì nó không ngừng xảy ra và đã được kể vô số lần, đặc biệt hay bởi những tác giả Áo: chẳng hạn von Schnitzler, Hofmannsthal và Stefan Zweig cho tới Joseph Roth. Nhưng tôi cũng không thể quên được.

Một mệnh phụ tuổi chín muồi quyến rũ một thanh niên mười chín tuổi, bạn học cũ của con trai bà; nhưng anh chàng nhanh chóng bỏ rơi bà - dĩ nhiên vì một phụ nữ trẻ hơn. Có thể tóm tắt như thế. Bà quê quán ở Sankt Petersburg, đầu thập niên hai mươi chạy thoát sang Berlin và mùa hè 1939 lưu lạc tới Warsaw. Năm ấy, mới ngoài bốn mươi, bà quả là một nhân vật độc đáo đầy ấn tượng, không khác một diễn viên sân khấu ngay giữa đời thường buồn nản. Y phục, điệu bộ sôi nổi và giọng nói luôn có vẻ lâm li của bà - tất cả đều rất kịch. Bà luôn đóng, không xoàng, một vai gì đấy, cho dù đôi khi cường điệu. Bà có nhu cầu cấp thiết, không che giấu, đó là làm cho mọi người chung quanh thán phục. Bây giờ, bà đặc biệt muốn gây ấn tượng với tôi. Và tuy tôi thấu rõ phần nào, bà vẫn thành công liền.

Tên bà nghe cũng kịch lắm: Tatiana. Nói rõ hơn: bà đã không ân hận chọn cái tên đẹp đẽ này, cái tên đã trở thành phổ biến ở Đức nhờ văn học Nga thế kỷ 19. Mái tóc vàng nhạt của bà có lẽ do được tẩy quá mạnh, đôi mắt xanh lam của bà to khác thường. Tôi chưa từng thấy đôi mắt nào đẹp hơn - hay chúng chỉ trở nên đẹp và to như thế trong ký ức của tôi? Bà rất hay kể về nếp sống xa xỉ thời bà lớn lên ở Petersburg và về những người đàn ông nổi tiếng ở Berlin đã cố công để được bà chiếu cố. Cả hai điều này hẳn đều quá phóng đại.

Anh bà - hay em trai - hiện ở Liên Xô, bà kín đáo kể với tôi, một nhân vật cấp cao nhất, ủy viên Ban Chấp hành Trung ương hay bộ trưởng gì đấy hoặc cả hai, nhưng nếu bà tiết lộ tên ông ta thì bà sẽ mạo hiểm tính mạng. Tôi khá chắc chắn bà đã bịa đặt ra người anh em bí ẩn này. Nhưng sức thu hút khác thường của bà hoàn toàn không phải là bịa đặt. Thêm vào đó, bà thật sự có biệt tài lôi cuốn những người chung quanh, ít nhất trong một thời gian, chứ không chỉ mình tôi.

Hầu như ngày nào tôi cũng đến thăm bà Tatiana, luôn luôn từ năm đến bảy giờ chiều. Bà đã nghĩ ra một cớ cho việc thăm viếng đều đặn của tôi: bà thành thạo bốn thứ tiếng, nhưng tiếng thứ năm, Anh ngữ, chỉ qua loa. Tôi cần đọc với bà văn xuôi tiếng Anh. Tôi đề nghị Joseph Conrad và Galsworthy. Bà đồng ý tất. Vì với bà thì chuyện này không quan trọng: trong lĩnh vực văn học bà để tôi quyết định. Nhưng chỉ trong lĩnh vực văn học thôi. Ngoài ra bà, nhanh nhẹn và kiên quyết, giành quyền có sáng kiến. Tôi chẳng có gì phản đối cả.

Đại để chiều nào cũng như chiều nào: mới đầu có cà phê và bánh ngọt hảo hạng cùng nhiều món ngon khác, những thứ này ngày đó ở Warsaw rất đắt, nhưng mua được. Rồi tới đọc truyện tiếng Anh, nhưng chúng tôi không thật sự tập trung được vào việc đọc, dù thông thường kéo dài không lâu. “Ngày hôm ấy chúng tôi không đọc tiếp nữa”, Francessca da Rimini nói trong vở Thần khúc. Với chúng tôi, cặp đôi không cân xứng này, lại là: “Ngày nào chúng tôi cũng đều không đọc tiếp nữa.”

Nhờ vụ bị quyến rũ này mà tôi có được nhiều, rất nhiều kinh nghiệm. Một ngày nọ, bà kể đã từ lâu bà chỉ có quan hệ ái ân đồng tính, những lần thỉnh thoảng thử với đàn ông không thay đổi được chuyện ấy chút nào. Bà bảo tôi là người đầu tiên có thể khiến bà trở lại với phái nam. Bà định tâng bốc tôi, nhưng không đạt hiệu quả, vì tôi ngờ ngay rằng bà bịa đặt. Thuở ấy tôi chưa biết phụ nữ thường có kiểu thú nhận như thế hầu làm cho bạn tình hởi lòng hởi dạ.

Sau hai hoặc ba tháng phải chứng kiến ngày ngày màn kịch quá lâm li Tatiana tự diễn, tôi thấy hơi bị làm phiền, dần dà chán ngán cuộc luyến ái lúc đầu vốn rất khích động. Mãi sau tôi mới hiểu ra điều mình cảm thấy lúc ấy: tôi thầm khao khát một quan hệ hoàn toàn khác, một phụ nữ trẻ, có lẽ trạc tuổi tôi. Có thể tôi đã ý thức được điều này vào ngày 21 tháng Giêng ấy, khi đột nhiên được trao trách nhiệm săn sóc một cô gái đang than khóc.

Sau ngày ấy, tôi dần ít thăm viếng người đàn bà đã giúp cho mấy tháng đầu tiên của tôi dưới ách chiếm đóng của Đức được dễ chịu hơn, đẹp đẽ hơn, rồi nhanh chóng dứt hẳn. Vài tuần sau tôi tình cờ gặp bà trên đường phố. Bà bảo ngay: “Anh đã bỏ rơi tôi, vì một đứa trẻ hơn.” Tôi những muốn trả lời: “Đời là thế.” Nhưng tôi kiềm chế được vào phút chót và bà đỡ phải nghe một câu nói sáo rỗng. Bà đã hiểu đúng sự im lặng của tôi. Tôi hoảng sợ, vì thấy đôi mắt to màu xanh lam của bà ứa lệ.

“Người yêu nhiều nhất là kẻ bại trận và phải chịu đau khổ,” - bài học đơn giản và khắc nghiệt này từ quyển truyện Tonio Kroger đã in đậm nét trong tôi, lúc tôi chỉ biết tình yêu qua văn học. Mãi bây giờ tôi mới bắt đầu hiểu nó. Tôi không biết nên nói gì với bà. Tôi nhìn quanh xem có nguy hiểm nào đang ập đến chăng, một cuộc bố ráp chẳng hạn, để tôi có thể bỏ chạy tức thì. Nhưng mọi sự vẫn yên tĩnh, chỉ riêng tôi mất bình tĩnh và lơ đãng thôi. Tôi không nghĩ ra được gì khác hơn là lẩm bẩm rằng rất tiếc tôi đang vội. Bà mỉm cười buồn bã và đầy thông cảm, nếu không nói ẩn chút ganh tị. Tôi rảo bước, nhưng cố không đi thật nhanh: bà không nên nhận thấy rằng tôi bỏ chạy, rằng tôi “quất ngựa truy phong”.

Mãi tháng Hai năm 1946 tôi mới gặp lại bà, ở Berlin, trong một quán cà phê trên Kufürstendamm. Bà trông chán nản. Điều này có nhiều lý do, nhưng bà không muốn và không được phép nói ra. Bà lại làm ra vẻ bí mật. Nhưng tôi chẳng hỏi gì, nên có thể vì thế mà bà thất vọng. Nơi cổ áo hở của bà là một món nữ trang không nhỏ hình bầu dục, có lẽ bằng hổ phách, gắn vào sợi dây chuyền vàng bà từng đeo hồi ở Warsaw. Đột nhiên bà tháo nó ra, đưa qua cho tôi - với điệu bộ hơi kịch. Tôi nhìn bà ra ý hỏi. Bà nói đầy ngụ ý: “Anh xem mặt sau đi.” Tôi sửng sốt thấy trên một miếng vàng khắc chữ:

Plaisir d’amour ne dure qu’un moment,

Chagrin d’amour dure toute une vie.

(Tình vui chỉ một chốc thôi,

Tình buồn day dứt trọn đời khôn khuây.)

Nhưng mấy câu thơ này nói có đúng không? Có thật niềm vui do tình yêu đem lại chỉ phù du trong chốc lát, còn nỗi ưu phiền kéo dài trọn một đời? Hoặc biết đâu ngược lại? Tôi lặng thinh, buổi trò chuyện không tiếp tục được nữa. Chúng tôi từ biệt nhau - không oán hận, và theo tôi thấy, với lòng biết ơn của cả hai bên. Tôi rời quán, bà vẫn ngồi nán lại.

Khi tôi đã ra tới đường, bà gọi tôi trở lại. Nhưng chúng tôi chỉ trao đổi thêm ít lời nữa thôi. “Anh ở lại Warsaw à?” - “Vâng.” - “Anh thật tin rằng chính trị là nghề của anh ư?” - “Thật.” - “Anh sai lầm đấy. Chỗ của anh ở Đức, chứ không phải ở Ba Lan, nghề của anh là văn học, không phải chính trị.” - “Văn học hoàn toàn không phải nghề nghiệp, mà là một lời nguyền rủa.” - “Thôi đừng trích dẫn nữa. Tôi không phải là Lizaveta Ivanovna, còn anh không phải Tonio Kroger. Tôi khuyên anh lần nữa: hãy rời khỏi Ba Lan…” Tôi đã làm theo lời khuyên này. Nhưng mãi về sau, mãi mười hai năm sau lần trò chuyện này.

Tôi thong thả đi dọc Kufürstendamm, về hướng Halensee. Đột nhiên tôi nhận ra trong suốt buổi trò chuyện với Tatiana tôi đã nghĩ đến Tosia. Một lần nữa, như vô số lần trong những năm qua, tôi lại nhớ tới ngày 21 tháng Giêng năm 1940, ngày đã biến đổi cuộc đời tôi, ngày mà cha nàng, ông Langnas đến từ Lodz, kết liễu đời mình.

Khi bố mẹ ông Langnas mất, ông vẫn còn là một đứa trẻ. Một người chú cưu mang cuộc sống vật chất của ông, còn lại ông phải tự xoay xở. Nghĩa là ông là một người tự lập và khác những kẻ bình thường. Tuy kín đáo, dè dặt và khoan nhượng, ông vẫn giỏi làm ăn. Ông trở thành một nhà buôn thành công và khá giả, đồng sở hữu một xưởng dệt phát đạt. Tuy nhiên ông thiếu tự tin và cái chết của ông có lẽ liên quan đến điều này.

Quân Đức tiến vào Ba Lan chưa bao lâu, gia sản của ông liền bị tịch biên. Ông bị cấm đặt chân vào xưởng dệt của mình, nay do một người được bọn Đức ủy thác quản lý. Hôm sau, trên Piotrkowska, con đường chính của Lodz, ông bị một tên lính Đức trẻ, khỏe và đầy hưng phấn bạt tai. Tại sao? Có thể vì hắn chờ đợi người đàn ông Do Thái tên Langnas này giơ tay chào kiểu Hitler. Cũng có thể hắn không chờ đợi thế, song chỉ vì bực bội cấp trên, nên hắn có nhu cầu đánh đập người nào đấy. Thế là tâm lý ông Langnas liền bắt đầu suy sụp: vừa về tới nhà, ông đã nói giờ đây ông chẳng còn cách nào khác hơn là tự sát - và ông lặp lại điều này thường hơn nữa trong những tuần kế tiếp.

Sau đó, khi Lodz bị gọi là Litzmannstadt - thành phố Litzmann và sáp nhập vào “Reichsgau Wartheland”, gia đình ông chạy về Warsaw, giống như nhiều gia đình Do Thái khác ở Lodz. Ở đây ông Langnas cũng biểu lộ nhiều dấu hiệu trầm cảm nặng nề, nhưng ông không nhắc tới việc tự sát nữa. Người ta tưởng ông vượt qua khủng hoảng rồi. Ngày 21 tháng Giêng, vợ và con gái ông đi vào phố để mua sắm. Ngót một giờ sau họ quay về. Quá muộn rồi: người đàn ông từng bị một tên lính Đức hưng phấn bạt tai đã treo cổ bằng dây thắt lưng. Hai người đàn bà cùng hét lên, rồi cô con gái phản ứng nhanh hơn mẹ, cô chạy vào bếp tìm dao. Nhưng sức cô không đủ để cắt đứt dây thắt lưng. Viên bác sĩ cấp cứu cắt được, nhưng không thể làm gì hơn nữa. Lúc ấy tôi có mặt trong căn hộ và được cô con gái đang khóc than của người chết dẫn vào một phòng khác. Tôi ngồi cạnh nàng, cạnh Teofila Langnas, người thích được gọi đơn giản là Tosia hơn cái tên chính thức Teofila nghe hơi kênh kiệu.

Tuy hoàn cảnh của nàng và tôi khác hẳn nhau, nhưng cả hai chúng tôi đều không đủ khả năng ứng xử với hoàn cảnh của mình, nó quá sức của chúng tôi. Nàng đã biết từ mười phút rằng không còn cha nữa. Nàng khóc, không thốt được lời nào. Còn tôi, nên nói gì với một cô gái mới mười phút trước đã phí sức cố cắt dây thắt lưng cứu bố? Chúng tôi, cả hai mười chín tuổi, đều bế tắc như nhau. Tôi hiểu rõ sự căng thẳng của khoảnh khắc ấy, nhưng chẳng biết làm gì hơn là vuốt ve mái tóc người con gái tuyệt vọng và hôn những giọt nước mắt của nàng. Tôi tin nàng không hề nhận biết hành động của tôi.

Để ít ra nàng quên đi một lúc, tôi hỏi hồi ở Lodz nàng làm gì.

Nàng lắp bắp trả lời. Tôi hiểu rằng nàng xong tú tài nửa năm trước và định sang Paris học nghệ thuật tạo hình và lịch sử nghệ thuật. Chiến tranh bùng nổ nên không thực hiện được. Lúc ấy tôi thấy phải nói với nàng điều gì đấy.

Ít năm trước, ở Berlin, tôi thích phim Traumulus, quay theo vở kịch được Amo Holz và Oskar Jerschke sáng tác vào đầu thế kỷ, trước hết hẳn vì Emil Jannings đóng vai chính, vai người thầy giáo. Không phải vô cớ nhân vật này được gọi là Traumulus. Bên xác người học trò yêu đã tự sát, ông thầy giáo này nói - tôi nhớ mang máng - rằng chúng ta sinh ra không phải để vứt bỏ cuộc đời, mà để chinh phục nó. Một câu nói suông hào nhoáng, tất nhiên, nhưng theo tôi nó vẫn khá hơn sự im lặng đáng sợ hoặc câu nói khuôn sáo: “Cuộc sống vẫn tiếp tục.”

Nhưng rồi tôi đã làm một việc khiếm nhã, khiến chính tôi sửng sốt, một việc mà mười giây trước đó, nếu nghĩ tới, hẳn tôi thấy ngay là không thể được trong hoàn cảnh này: đột nhiên tôi chụp lấy nàng, tôi run run chụp vào ngực nàng. Nàng rúm người, nhưng không cưỡng lại. Nàng đờ ra, nhưng ánh mắt lộ nét hàm ơn. Tôi muốn hôn nàng, nhưng lại thôi.

Hôm sau chôn cha của Tosia. Người Do Thái vẫn còn được chôn, vẫn còn - vì chẳng bao lâu sau họ chỉ có được “một nấm mộ trong không khí”*, như trong truyện Tẩu khúc chết của Celan. Vì tạm thời còn rất hiếm người Do Thái tự sát, nên nhiều người đã tới nghĩa trang, nhất là ông Langnas trầm lặng không những có uy tín, mà còn thuộc hàng những thương gia được quý mến ở thành phố quê hương.

Tôi đi kèm và đỡ Tosia. Tôi đứng cạnh nàng bên huyệt. Thấy thế, một người bạn của cha nàng hơi lấy làm lạ, mới hỏi anh chàng có vẻ đang chăm sóc cô con gái người quá cố là ai. Có lẽ ông cho như thế là không đúng chỗ hoặc hơi khó coi. Nhưng hai chúng tôi, nàng và tôi, chẳng quan tâm tới điều ấy. Chúng tôi cảm thấy việc chúng tôi ở bên nhau trong cái ngày ảm đạm và mưa gió tháng Giêng 1940 này là việc đương nhiên. Và chúng tôi đã mãi bên nhau từ ấy.

14

VÙNG DỊCH BỆNH, RỒI GETTO

”Endlösung - Kế hoạch tận diệt người Do Thái ở châu Âu” chưa được quyết nghị. Và quả thật người ta chưa nghe nói đến thuật ngữ* này. Nhưng bên cạnh những hành động chuyên quyền biến cuộc sống thường nhật của người Do Thái thành địa ngục, còn nhanh chóng bồi thêm những hoạt động mang tính hệ thống của các cơ quan công quyền. Bọn quan liêu Đức, những hung phạm ngồi bàn giấy mẫn cán, bắt tay vào việc. Chúng theo đuổi những mục tiêu tương tự như bọn hễ gặp người Do Thái là cướp bóc, hành hạ, tuy bằng phương tiện khác. Trong địa hạt Ba Lan không ngừng có những đạo luật và nghị quyết mới, những quy định và mệnh lệnh mới, những sắc lệnh và chỉ thị mới. Tất cả những biện pháp này thật sự dùng vào việc gì, ngày ấy chúng tôi không rõ, cũng chẳng ngờ và nếu có ai thông tin cho biết, chúng tôi chắc chắn cũng hoài nghi. Vì những biện pháp này được chuẩn bị không nhằm gì khác hơn là thủ tiêu, “tận diệt” người Do Thái.

Chỉ vài tuần sau khi quân Đức tiến vào Warsaw, bọn SS đã tức khắc ra sắc lệnh người Do Thái chỉ được sống và cư trú trong một khu nhất định của thành phố. Nghĩa là chúng ban lệnh lập một Getto. Vì không thể giấu nhẹm sự quay lại thời Trung cổ* này, nên về mặt chính thức chúng ra sức tô vẽ và ngụy trang. Cho nên chúng cẩn thận tránh từ “Getto” - trong các bố cáo dán tường lẫn trên các nhật báo, từ này cũng không bao giờ xuất hiện trên văn thư trao đổi với các cơ quan công quyền Đức. Cái chúng sẽ dựng lên luôn được gọi là “Khu cư ngụ của người Do Thái”.

Trong vòng ba ngày, người Do Thái phải dọn đến vùng phía Bắc Warsaw, thường bẩn thỉu và hoang phế. Đồng thời, những người không phải Do Thái đang sống ở đó phải cuốn gói rời khỏi vùng này. Hoảng loạn xảy ra giữa những người gặp phải cảnh ngộ ấy, Do Thái cũng như không Do Thái; thành phố lâm vào tình trạng náo động. Rõ ràng bọn SS hoàn toàn không lường trước được những hậu quả mà quy định của chúng đã gây ra.

Trong những vùng dành cho người Do Thái có nhà máy và hãng xưởng của người không phải Do Thái. Phải giải quyết thế nào? Thành phố lớn hiện đại là một kết cấu phức tạp, việc tách ra và cô lập toàn bộ nhiều khu - bọn Đức định như thế - là chuyện không đơn giản; những kẻ nắm vận mạng của cộng đồng Do Thái lớn nhất châu Âu hoàn toàn không hiểu điều này. Điều chúng muốn không thể được thực hiện nhanh chóng: bọn cầm đầu SS buộc phải rút lại chỉ thị về Getto.

Các cơ quan công quyền của quân chiếm đóng đã tự bêu xấu trước quần chúng. Thế mà người Do Thái vẫn không thể thở phào nhẹ nhõm: rõ ràng bọn cầm quyền không nghĩ tới việc từ bỏ kế hoạch của chúng. Nó chỉ được hoãn lại thôi và khá chắc chắn là chúng sẽ báo thù tàn bạo cho quyết định sai lầm ấy, báo thù trên người Do Thái, tất nhiên.

Một sắc lệnh có vẻ tùy hứng và làm tổn hại uy tín bọn cầm quyền Đức đã xảy ra như thế nào? Câu trả lời thật đơn giản: bọn lãnh đạo SS có toàn quyền ở Warsaw là đám ít học. Thư từ hoặc ghi chú do chúng viết cho thấy điều ấy. Thường chúng chỉ là hạ sĩ quan, còn nếu là sĩ quan thì cấp bậc phần lớn chỉ tương đương với cấp thiếu úy hoặc trung úy trong quân đội Quốc xã, và trong thời gian công tác ở Warsaw, theo thông lệ, chúng không được thăng cấp.

Thế là ở Warsaw tạm thời chưa có Getto. Thành ra bọn SS và nhiều cơ quan công quyền Đức khác dường như thấy việc phải nhanh chóng sàng lọc và làm nhục người Do Thái là thích đáng. Kể từ ngày 1 tháng Mười hai năm 1939, mọi người Do Thái trong toàn hạt Ba Lan trên mười tuổi - cho vùng Warsaw tuổi giới hạn là mười hai - phải đeo quanh cánh tay phải một tấm băng trắng tối thiểu rộng mười phân mang một ngôi sao David màu xanh lam. Nhiều cư dân của Warsaw, dù Đức hay Ba Lan, có nhu cầu cướp bóc người Do Thái trên đường phố đã hân hoan chào đón dấu hiệu này và nó đã được hiểu đúng: người Do Thái bị đặt ngoài vòng pháp luật.

Gặp một người Đức mặc đồng phục đi ngược chiều, người Do Thái phải tránh, nhường lối ngay, sắc lệnh thật rõ ràng. Vấn đề chưa rõ là ngoài việc ấy ra, người Do Thái còn phải có thái độ thế nào đối với người Đức? Phải giơ tay chào kiểu Đức chăng? Có lần tôi không làm thế, liền bị một tên lính không lớn tuổi hơn tôi nện cho một trận. Một lần khác, để tránh trận đòn đáng sợ, tôi đã chào một tên lính - tôi chẳng thấy phiền, vì đã quen từ thời đi học ở Berlin rồi. Nhưng tay bạo chúa trẻ tuổi này đã giận dữ gầm lên: “Bộ mày là chiến hữu của tao sao, mà chào?” và đánh tôi túi bụi.

Rồi tem phiếu thực phẩm đặc biệt cho người Do Thái được áp dụng. Khẩu phần ít hơn hẳn cho người không phải Do Thái. Hậu quả có thể thấy trước và được trù tính sẵn: chẳng phải chờ đợi lâu mới thấy sự thiếu dinh dưỡng và tình trạng sức khỏe tai hại của phần lớn người Do Thái. Định mức xà phòng đã rất ít ỏi, lại nhiều cát xám; dùng để tắm gội sẽ còn bẩn hơn khi chưa tắm.

Một trong nhiều hoạt động nhằm sàng lọc triệt để người Do Thái là việc kiểm tra dân số đặc biệt: người Do Thái nào cũng phải điền một bảng câu hỏi dài lê thê và chi tiết. Vì sao cơ quan công quyền Đức quan tâm đến những thông tin chính xác - không chỉ về nơi và ngày sinh, mà cả về kiến thức ngoại ngữ và học vấn, về thực hiện nghĩa vụ quân sự, bước đường công danh và nhiều điều khác nữa?

Những câu hỏi về mục đích của cuộc điều tra dân số này được trả lời ngắn gọn qua khẩu hiệu: “Phải có nề nếp” - một giải thích ít thuyết phục, vì chỉ người Do Thái bị đòi hỏi về “nề nếp” này. Thành ra người ta e sẽ xảy ra điều thậm xấu; nhưng họ đã sợ bóng sợ gió, thật là một ngoại lệ. Hoạt động đình đám này đã khiến người Do Thái tốn nhiều công sức và tiền bạc, nhưng chẳng ai thiệt hại gì. Việc kiểm tra dân số, như nhanh chóng thấy, hoàn toàn thừa. Vì cơ quan công quyền Đức không hề có thì giờ và hứng thú phân tích kết quả. Làm gì mới được chứ? Để giết người Do Thái, chúng không cần biết tên tuổi của họ, nghề nghiệp lẫn trình độ học vấn của họ và mọi thông tin khác phải trả lời trong bảng câu hỏi.

Tuy nhiên, đối với tôi thì việc này quan trọng và lắm hậu quả. Việc kiểm tra dân số ở Warsaw, tương tự như tại các thành phố khác của hạt Ba Lan, do cộng đồng tôn giáo Do Thái thực hiện. Để nhấn mạnh rằng giờ đây cộng đồng này không chỉ là một tổ chức tôn giáo, cơ quan công quyền Đức đã đổi ngay tên nó thành “Hội đồng Bô lão Do Thái”, ít lâu sau thành “Hội đồng Do Thái”, nghe miệt thị hơn. Cho việc kiểm tra dân số này, kéo dài khoảng hai tuần, cần hàng trăm nhân viên văn phòng, trong đó có cả những người biết tiếng Đức. Theo lời khuyên của người quen, tôi đăng ký, dù ít hy vọng; nhất là nhiều người thất nghiệp cũng nộp đơn mà tôi còn rất trẻ. Tuy vậy, tôi vẫn đến, đứng giữa nhiều ứng viên tụ tập trong đại sảnh của tòa nhà cộng đồng. Ai khai rành tiếng Đức liền được gửi tới một giám khảo. Tôi bị sát hạch không quá một phút và được nhận, nhưng chỉ hai tuần thôi.

Song ít lâu sau công việc này đã giúp tôi có được một việc làm thường trực. “Hội đồng Do Thái” cho tôi làm nhân viên phụ trách liên lạc thư từ bằng tiếng Đức. “Hội đồng Do Thái” này có hai nhiệm vụ tổng quát. Nó phải quản lý khu Do Thái - ít tháng sau biến thành Getto kín cổng cao tường của Warsaw - nó giống như một kiểu hội đồng thành phố của một thành phố lớn không bình thường: phải gấp rút kiếm ra những trang thiết bị cần thiết cho cộng đồng. Nhiệm vụ kia là đại diện cho người Do Thái cùng những quyền lợi khác biệt của họ trước cơ quan công quyền, chủ yếu là Đức, song cả Ba Lan nữa.

Công việc trao đổi thư từ với giới thẩm quyền Đức tăng nhanh chóng. Càng lúc càng nhiều tài liệu cần phải dịch mỗi ngày, thỉnh thoảng dịch từ tiếng Đức sang tiếng Ba Lan, nhưng phần lớn từ tiếng Ba Lan sang tiếng Đức. cần có một văn phòng thẩm định đặc biệt, gọi là “Văn phòng dịch thuật và quan hệ thư tín” gồm bốn người: một luật gia trẻ, nhà văn nữ Ba Lan khá nổi tiếng Gustawa Jarecka, một nữ dịch giả chuyên nghiệp và tôi. Tôi, trẻ nhất, kém những người kia mười đến mười lăm tuổi, được cử làm trưởng văn phòng. Vì người ta tin cậy ở khả năng tổ chức của tôi chăng? Trước hết hẳn vì tôi - có gì lạ đâu - khá tiếng Đức hơn những người bỗng dưng thành cấp dưới của tôi.

Thế là lần đầu tiên trong đời tôi được cần tới. Hoàn toàn đột nhiên tôi có một chỗ làm chắc chắn, tháng tháng có lương - dù khiêm nhường thôi. Tôi hài lòng - đặc biệt vì tôi có thể góp phần chút ít vào chi tiêu của gia đình. Và tôi nôn nóng trước một công việc không phải không nguy hiểm. Điều duy nhất không làm tôi băn khoăn, dù lợi hay bất lợi cho tôi, đó là liệu tôi, chẳng chút kinh nghiệm, đủ khả năng không. Hồi đó, tôi không thể biết được rằng hoàn cảnh này sẽ còn lặp lại nhiều lần trong đời nghề nghiệp của tôi: tôi không ngừng gặp phải những việc mà tôi chẳng mảy may chuẩn bị.

Tôi bắt đầu thành người tự học như thế đấy - và từ ngày ấy tôi luôn mãi là một người tự học. Sau tú tài, chẳng ai mất công dạy tôi điều gì. Điều gì tôi biết đều do tôi tự học. Tôi không vì thế mà tự hào, cũng chẳng khuyên ai bắt chước. Tôi trở thành người tự học vì tuân theo sự cần thiết, chứ không do bản năng. Nếu có được vài năm ở đại học, có lẽ đời tôi sẽ đỡ vất vả hơn. Có thể một số bản sắc riêng trong những bài phê bình văn học của tôi, đáng tiếc hoặc không, có liên quan đến việc tự học này.

Công việc trưởng “văn phòng dịch thuật và quan hệ thư tín” của tôi càng ngày càng nhiều thông tin và khích động hơn. Vì mọi thư từ trao đổi giữa “Hội đồng Do Thái” và cơ quan công quyền Đức phải qua tay tôi, nên tôi biết hơn người khác về những chuyện cập nhật. Một trong những đề tài quan trọng trong trao đổi thư từ này là tình trạng vệ sinh ở khu Do Thái của thành phố. Vì người Do Thái từ những vùng nhỏ lân cận bị di dân liên tục (phần lớn không tài sản) tới Warsaw, số dân tăng nhanh chóng: chẳng bao lâu đã 400.000, sau đó thậm chí gần 450.000 người.

Các nhà thương ở trong tình trạng rất đáng phàn nàn, hơn nữa còn đầy ứ. Phần lớn thuốc men không có, cả than thường lẫn than cốc cũng không có hoặc phải trả nhiều tiền mới mua được - mà mùa đông 1940 rất khắc nghiệt. Thiếu cả quần áo ấm. Hơn nữa, một phần không nhỏ người Do Thái thiếu dinh dưỡng. Thành ra không ngạc nhiên khi bệnh dịch nhanh chóng xảy ra, trước hết là thương hàn.

“Hội đồng Do Thái” báo động ngay cho cơ quan vệ sinh Đức. Nhiều thư tín, thỉnh nguyện và giác thư báo cáo chi tiết về sự lan tràn đáng sợ của dịch thương hàn, kèm vô số thống kê để thuyết phục người nhận rằng dịch bệnh là một nguy cơ lớn cho toàn thành phố Warsaw và khẩn thiết yêu cầu trợ giúp.

Phản ứng của các cơ quan công quyền Đức, ít ra trong thời gian đầu, là không thể hiểu nổi: phần lớn thư từ tôi dịch hoặc thảo ra - tôi cố viết vừa cụ thể vừa dễ hiểu - đều không được hồi âm; cơ quan công quyền Đức hữu trách không thèm biết chuyện đang diễn ra ở vùng này của Warsaw mà “Hội đồng Do Thái” không ngớt đề cập đến. Họ thờ ơ về việc bệnh dịch lan tràn chăng? Không, hoàn toàn không, họ còn chào đón nó nữa.

Mùa xuân 1940, vùng người Do Thái ở có một tên mới: “Vùng cách ly vì bệnh dịch”. “Hội đồng Do Thái” đã dựng quanh đó một bức tường cao ba mét, bên trên thêm cuộn kẽm gai cao một mét. Ở các cổng vào - người Do Thái không được phép vượt ra - dựng bảng viết tiếng Đức và tiếng Ba Lan: “Vùng cách ly vì bệnh dịch - chỉ được phép đi qua”.

Các cơ quan công quyền trịnh trọng thông báo rằng chính những lý do nhân đạo đã khiến họ ra lệnh dựng lên các bức tường với mục đích bảo vệ người Do Thái trước sự cướp bóc và bạo động. Đồng thời, những bài báo dành cho dân chúng Ba Lan và những công bố khác cho biết quân chiếm đóng buộc phải cô lập người Do Thái để bảo vệ dân chúng Đức và Ba Lan của thành phố trước bệnh thương hàn cùng những bệnh tật khác.

Những nỗ lực tuyệt vọng của “Hội đồng Do Thái” hạn chế sự lan tràn của các bệnh dịch chỉ đạt ít kết quả hoặc chẳng được gì. Vì giới cầm quyền Đức khước từ mọi trợ giúp. Thay vì đấu tranh để diệt trừ những mầm mống có thể nhận thấy dễ dàng của bệnh dịch, họ không ngừng kích động giáo dân Cơ Đốc ở Warsaw chống lại người Do Thái. Tư tưởng tuyên truyền chủ đạo là người Do Thái ngang hàng với chấy rận. Điều bọn Đức ở Warsaw cố đạt được nhanh chóng lộ rõ: không phải dịch bệnh là thứ cần diệt trừ, mà là người Do Thái.

Ngày 16 tháng Mười một năm 1940, hai mươi hai cổng vào khu Do Thái (về sau chỉ còn lại mười lăm) bị đóng và từ ấy mỗi cổng đều có sáu lính gác canh giữ ngày đêm, hai hiến binh Đức, hai cảnh sát Ba Lan và hai dân quân Do Thái gọi là “Trật tự viên Do Thái”. Dân quân không mặc đồng phục, nhưng dễ dàng nhận ra: ngoài băng tay bắt buộc cho mọi người Do Thái, họ còn đeo một băng nữa màu vàng, đội mũ dân quân, trên ngực gắn một tấm lắc kim loại có ghi số. Họ được trang bị dùi cui.

Thế là “Vùng cách ly vì bệnh dịch” - khu phố với tên gọi chính thức “Khu cư ngụ của người Do Thái” - đã trở thành một trại tập trung khổng lồ: Getto của Warsaw.

15

LỜI CỦA ANH HỀ

Thỉnh thoảng người ta thấy trong Getto một người đàn ông còn trẻ, áo quần rách rưới, vừa chạy vừa nhảy múa trên đường phố, luôn luôn có những đứa trẻ và thiếu niên thích thú chạy theo. Người qua kẻ lại ngạc nhiên, vỗ tay chào y. Dấu hiệu nhận dạng của y là hai từ Yiddish mà y luôn kêu lớn, rồi nhanh chóng lặp lại như một người bán báo: “Ale glach”, diễn ra tiếng Đức là: “Alle gleich - Như nhau cả”. Đó là một kết quả chẩn đoán, một tiên tri hay một cảnh báo, người đàn ông ấy điên hay đóng vai điên - không ai biết. Con người lạ lùng này là anh hề của Getto Warsaw. Anh ta tên Rubinstein nhưng được gọi là “Ale glach”.

Có thật như nhau cả không? Những nhà khoa học danh tiếng và những phu khuân vác ít học, những bác sĩ xuất sắc và những kẻ ăn xin khốn khổ, những nghệ sĩ thành đạt và những kẻ bán hàng rong bình thường, những chủ ngân hàng giàu có và những tên lừa đảo ti tiện, những thương gia tháo vát và những thợ thủ công chất phác, những người chính giáo Do Thái không một phút giây hoài nghi đức tin của ông cha và những người cải đạo không muốn liên quan gì đến Do Thái giáo - họ phần lớn chẳng biết gì về đạo này thật - hết thảy những con người thuộc đủ loại này đều đang ở trong Getto, đều đang phải sống thiếu thốn và khốn khổ giữa muôn ngàn nỗi sợ, đều đang bị đói rét và bẩn thỉu giày vò. Đè trên tất cả bọn họ, dù trẻ hay già, khôn ngoan hay đần độn, là một cái bóng ảm đạm và đáng sợ mà người ta không thể tránh nổi: bóng của nỗi kinh hoàng trước cái chết sắp đến.

Nhưng bảo rằng những con người rất khác biệt này trong Getto đều chung một hoàn cảnh và phải chịu đựng như nhau là không đúng, ít nhất tạm thời. Ai có tiền tiết kiệm, ai sở hữu món gì bán được - đặc biệt đồ trang sức, vàng bạc, đài cắm nến cổ hoặc những vật dụng tế lễ - có thể mua thực phẩm, vốn quá đắt với phần lớn cư dân ở đây, nhưng lại rất thiết yếu cho mọi người, không trừ một ai, vì chỉ với khẩu phần chính thức thì hoàn toàn không đủ, nó chỉ đủ để khỏi chết đói.

Nhiều thứ tùy thuộc vào nghề nghiệp của họ. Giáo viên, luật sư, kiến trúc sư đặc biệt khó khăn. Vì trong Getto không có trường học lẫn tòa án, cũng chẳng xây cất gì. Dẫu sao, nhiều luật gia đã tìm được việc làm trong ban quản lý Getto hoặc trong bộ chỉ huy phụ trách giữ gìn trật tự, nghĩa là của dân quân Do Thái (những người này rất không được ưa). Bác sĩ và nha sĩ sống dễ chịu hơn hẳn, họ luôn được cần mà. Thợ thủ công cũng thế, trước hết là thợ mộc, thợ nguội, thợ thiếc, thợ điện, cả thợ may và thợ giày nữa.

Đồng thời đã nảy sinh một nghề mới: buôn lậu. Hàng nghìn người Do Thái còn trẻ, đàn ông nhiều hơn đàn bà, cả thiếu niên nửa, ngày ngày đến làm việc trong các hãng xưởng lớn của Đức bên ngoài Getto. Họ tự nguyện, dù tiền công rất ít. Lý do: họ có thể mang theo từ Getto những thứ bán được, đặc biệt áo quần, thỉnh thoảng cả đồng hồ và đồ trang sức; tất cả được bán rất nhanh với giá rẻ mạt. Họ dùng tiền thu được mua thực phẩm rồi chiều đến mang lậu vào Getto, khi trở về.

Chuyện gì sẽ xảy ra tại các cổng vào Getto thật không thể dự đoán, vì đám hiến binh Đức hành động hoàn toàn tùy tiện: thỉnh thoảng chúng tàn bạo lột sạch những món người qua cổng mang theo, như mỡ heo, dồi hoặc cả khoai tây. Đã nhiều lần súng nổ trong những vụ kiểm soát thế này và người bì thương không ít. Nhưng cũng có những tay hiến binh có thái độ khác hẳn: chúng không quan tâm đến việc những kẻ đáng thương này, những người Do Thái buôn lậu tay mơ, mang gì vào Getto.

Tuy nhiên đám buôn lậu chuyên nghiệp đóng một vai trò quan trọng hơn nhiều: đó là những người Do Thái gốc vô sản, thường là những gã to lớn, lực lưỡng, thô lỗ, trước chiến tranh phần lớn làm phu khuân vác hoặc thợ kỹ thuật tay nghề thấp để kiếm sống. Họ cân nhắc trước sự mạo hiểm và dường như không sợ chết. Họ làm ăn chung với đối tác Ba Lan có xuất xứ tương tự và bọn lính gác Đức ở các cổng vào Getto.

Thành ra đêm đêm đều có một khối lượng khổng lồ thực phẩm được chuyên chở: hàng trăm bao bột và gạo, hạt đậu cô ve và đậu thường, mỡ heo và đường, khoai tây và rau. Dân buôn lậu nhanh chóng ném những bao này qua tường ở những nơi nhất định hoặc tuồn qua những lỗ hổng ở tường. Sau đó họ trám sơ những lỗ này. Thỉnh thoảng hàng hóa được chở bằng xe ngựa hoặc xe tải qua những cổng chính thức vào Getto thật dễ dàng - với sự đồng tình (tất nhiên qua hối lộ) của hiến binh Đức.

Những kẻ tham gia việc buôn lậu này kiếm được khối tiền, vì giá thực phẩm bên trong phạm vi bức tường ít nhất cũng gấp đôi ở những vùng khác của Warsaw. Do đó đám buôn lậu Do Thái liều mạng có thể sống phong lưu; họ thuộc vào số những khách hàng của các quán ăn, không nhiều và rất đắt, trong Getto. Có điều họ phải tính đến một nguy cơ lớn: một lúc nào đấy những đối tác Đức của họ sẽ dần dần nhận ra rằng có đồng lõa Do Thái là bất lợi. Nếu khôn ngoan thì nên nhanh chóng khử tên này hoặc tên khác, chẳng hạn bằng một phát súng.

Một trong những con đường chính dẫn ra ngoại ô Warsaw, trục Đông-Tây, chạy xuyên giữa Getto. Quân Đức rất quan tâm đến con đường này, đặc biệt vào mùa xuân 1941, nghĩa là ngay trước khi nổ ra cuộc chiến Đức-Liên Xô. Vì mọi giao thông từ Tây xuyên qua Warsaw sang Đông chỉ có thể dùng con đường này. Bởi thế nó được ngăn cách khỏi Getto. Do đó vùng cư ngụ chỉ định cho người Do Thái bị chia thành Getto lớn và Getto nhỏ, nối với nhau bởi một cây cầu vượt bằng gỗ (do “Hội đồng Do Thái” xây và trả kinh phí).

Bọn lính gác Đức trên cầu sung sướng được hành hạ người Do Thái đi lối này (không có cách nào khác để đi từ Getto nhỏ sang Getto lớn và ngược lại) theo cách đặc biệt. Nhiều người được chúng cho qua dễ dàng, người khác bị chúng hành hạ tàn bạo. Chẳng hạn một người Do Thái râu dài đã lớn tuổi đi qua liền nhận được lệnh: “Năm mươi lần đứng lên ngồi xuống!” Chẳng người nào làm nổi; ai cũng ngất xỉu sau hai mươi hoặc ba mươi lần. Chúng tôi đã sống ngay sát cây cầu này trong vài tháng. Thành ra tôi thường quan sát từ cửa sổ màn xiếc ảm đạm ngày ngày diễn ra ở đấy mà bọn lính gác dường như xem không biết chán. Người ta quen dần với tiếng súng nổ và tiếng gào thét đêm đêm.

Trong Getto có cả taxi - ai mà ngờ nổi - nhưng không phải ô tô hay xe ngựa thồ, mà xe kéo. Đó là xe đạp được những người khéo tay, thường là những cậu kỹ thuật trẻ, lắp một ghế băng rộng, đủ cho hai người. Tất nhiên chỉ rất ít người tiền bạc rủng rỉnh mới đi xe kéo nổi. Thế còn phương tiện vận chuyển công cộng? Trong phạm vi Getto có một chiếc xe điện, nhưng kéo bằng ngựa như vào thế kỷ trước. Xe luôn chật ních, nên chúng tôi, các bạn tôi và tôi, chẳng đi bao giờ, mà toàn cuốc bộ, vì sợ chấy rận, là lũ chủ yếu truyền bệnh sốt phát ban.

Đương nhiên, phần lớn phố xá luôn đông đúc. Tôi chưa từng thấy trong Getto một con đường vắng vẻ, họa hoằn mới thấy một con đường thưa thớt người qua kẻ lại. Nỗi sợ phải tiếp cận bộ hành khác là điều khó tránh khỏi: ngay cả trên đường phố ta vẫn có thể vướng phải một con chấy và rồi trong phần lớn trường hợp sẽ lây dịch bệnh. Trong Getto ta đều gặp phải chết chóc trên mỗi bước đi. Đúng là theo nghĩa đen đấy: bên vệ đường, đặc biệt vào sáng sớm, những xác người chỉ được phủ sơ sài với những tờ báo cũ; họ chết vì kiệt sức hoặc đói hoặc do bệnh thương hàn và chẳng ai chịu tốn tiền chôn cất.

Quang cảnh đường phố ở Getto nhan nhản người ăn xin ngồi bệt trên đất, lưng tựa tường nhà, lớn tiếng than van xin một mẩu bánh mì; qua tình trạng của họ có thể đoán chẳng bao lâu nữa họ sẽ không còn ngồi, mà nằm, với những tờ báo phủ trên thân thể. Rất ồn ào là những kẻ bán rong chuyên nghiệp và người nghèo, họ mời chào gì đấy, chẳng hạn quần áo, để có tiền mua chút ít thực phẩm. Trong Getto, bọn “cướp giật” cũng đáng gọi là tiêu biểu. Đó là bọn thiếu niên đứng lảng vảng gần các cửa hàng chờ khách tới mua bánh mì hoặc món ăn nào đấy. Chúng chớp nhoáng giật gói hàng của khách rồi chạy biến đi hoặc cắn ngay tại chỗ, bất kể bao bì giấy gói.

Cư dân trong Getto bị nghèo đi mau chóng và cơ quan công quyền Đức còn ra sức thúc đẩy quá trình này. Cho nên, năm 1941, mọi áo lông còn thuộc sở hữu của người Do Thái đều bị tịch thu, không chỉ áo lông mà còn cổ áo bằng lông và mũ lông. Dĩ nhiên trong Getto cũng có trộm cắp, không xảy ra một vụ sát nhân nào - song có một vụ ăn thịt người: một người đàn bà ba mươi tuổi đói đến hóa điên, đã xẻo một phần mông từ xác đứa con trai mười hai tuổi, định ăn. Khi dịch bản báo cáo này sang tiếng Đức, tôi được chỉ thị phải giữ kín chuyện này.

Trong Getto chỉ có một chiếc ô tô duy nhất. Đó là chiếc Ford nhỏ cổ lỗ, được cấp cho ông Adam Czerniaków, chủ tịch “Hội đồng Do Thái”, nghĩa là thị trưởng của Getto, làm xe công vụ. Ngoài ra, nếu thấy một chiếc xe nào khác xuất hiện, mọi người liền chạy trốn, đường sá trở nên vắng tanh vắng ngắt ngay. Vì người ta không thể loại trừ được chuyện những người ngồi trong xe - người Đức, tất nhiên rồi - đột nhiên nã súng bừa bãi vào đám đông. Phần lớn người Đức đến đây như kẻ du lịch. Chúng muốn tham quan thế giới kỳ lạ của người Do Thái và tất nhiên thường có nhu cầu cấp bách đánh đập họ và khi gặp cơ hội thì cướp bóc.

Trong Getto cũng có quay phim nữa: không ít lính và sĩ quan Đức muốn có chút kỷ niệm mang về nhà. Bọn làm phim chuyên nghiệp, hẳn là người của đội tuyên truyền, cũng hoạt động luôn. Chủ đề ưa chuộng của chúng là người ăn xin và què cụt, hình ảnh của họ chứng minh sự nhơ bẩn của người Do Thái và gây kinh tởm. Có cả những màn được chúng dàn dựng nữa: bọn quay phim dẫn những người Do Thái trông thảm hại, nếu không nói là ghê tởm vào quán ăn. Chủ quán được lệnh dọn ê hề món ăn cho những thực khách miễn cưỡng này. Tay đạo diễn hoặc tay quay phim dàn dựng một bữa tiệc linh đình, cho thấy người Do Thái sống sung sướng thế nào.

Người ta quay cả những màn về tình dục: bọn Đức quay loại phim “tài liệu” này lăm lăm súng lục trong tay bắt những người đàn ông Do Thái trẻ giao hợp với những phụ nữ luống tuổi, không mấy xinh xắn, còn các thiếu nữ với những ông già. Những phim này không được trình chiếu công khai, vì Bộ Tuyên truyền và những cơ quan thẩm quyền Đức khác ngại có thể khiến người xem thương hại hơn kinh tởm. Sau chiến tranh phần lớn phim này được tìm thấy tại phòng lưu trữ ở Berlin.

Thế nhưng, câu nói của gã hề Rubinstein trong Getto, cái gã uốn éo lạ kỳ nhảy múa trên đường phố và dường như nhắm tới một mục đích xa lạ, rốt cuộc không đúng. Sự việc thường ngày dường như phản bác lại khẩu hiệu “Ale glach - như nhau cả” mà y luôn réo lên nhạo báng. Chỉ một thiểu số cực nhỏ, trong đó có những kẻ buôn lậu, đủ bạc tiền để sống gần bằng trước chiến tranh. Đông hơn hẳn là những người tuy không được ăn no, nhưng cái đói của họ vẫn còn chịu đựng nổi, những người vẫn chăm chút áo quần và cắt tóc đều đặn, nghĩa là những người đang chống lại sự xuống cấp trong khắp Getto.

Thông thường những người Do Thái đã đồng hóa, những người chỉ còn nói tiếng Ba Lan, sống tương đối khấm khá hơn những người chính giáo và nhiều người vẫn trung thành với môi trường nói tiếng Yiddish, dù họ liên hệ với tôn giáo thế nào. Trước chiến tranh, quan hệ giữa hai nhóm lớn này rất hãn hữu: mỗi nhóm là một thế giới riêng, không có điểm chung nào, ít coi trọng nhau, nếu không nói là khinh thường nhau. Người đồng hóa chê người chính giáo hầu như lạc hậu về mọi mặt, người chính giáo ngược lại cho rằng người đồng hóa đã lìa bỏ đức tin và truyền thống của ông cha, phần lớn vì những lý do cơ hội. Sau năm 1939, điều này vẫn không đổi khác. Ở Warsaw vẫn tồn tại hai thế giới Do Thái cách biệt. Ngay cả tôi cũng không quen một người Do thái nào trong Getto thuộc môi trường nói tiếng Yiddish.

Gia đình tôi và tôi không thuộc vào những người có đặc quyền. Không ai trong chúng tôi từng tới một trong những quán ăn xa hoa lừng danh nọ. Nhưng chúng tôi không thiếu thốn lắm. Anh tôi là nha sĩ tiếng tăm, nên có nhiều bệnh nhân. Công việc của tôi trong trụ sở “Hội đồng Do Thái” không khó nhọc hay nhàm chán tí nào. Với lại, tôi không thể phàn nàn gì: suốt đời tôi chưa hề thấy công việc trong nghề nghiệp của mình nhàm chán.

Nhiều báo cáo và thỉnh nguyện mà tôi có nhiệm vụ kiểm tra bản dịch, nhiều bức thư do chính tôi chuyển ngữ, đã cho tôi thấy đầy đủ mức cùng quẫn và thống khổ trong Getto. Chẳng bao lâu sau tôi hiểu mình đang ở vào một hoàn cảnh không bình thường: tôi tiếp cận với những tư liệu có ý nghĩa lịch sử. Một ngày nọ, một người đàn ông - tôi nhớ về ông như một trong những cá nhân mạnh nhất ở Getto - đến văn phòng của tôi, yêu cầu được gặp ngắn. Ông hỏi tôi sẵn sàng giúp ông không. Tôi từng nghe nói về ông, nhà sử học Emanuel Ringelblum, và mơ hồ về những hoạt động mưu phản; việc được ông tín cậy và muốn tôi cộng tác khiến tôi hãnh diện. Hồi đó đã có lưu trữ về phong trào hoạt động bí mật do ông gây dựng và lãnh đạo.

Cho việc lưu trữ này người ta sưu tập tất cả những gì có thể dùng làm tư liệu về cuộc sống trong Getto: bố cáo, bích chương, nhật ký, thư luân lưu, vé xe, thống kê, tạp chí xuất bản không hợp pháp, các công trình khoa học và văn học. Giới sử học mai sau cần đến những tư liệu này. Báo cáo cho phong trào hoạt động bí mật Ba Lan và chính phủ Ba Lan lưu vong ở Luân Đôn cũng được soạn thảo dựa trên những tư liệu ấy. Đương nhiên, việc trao đổi thư từ giữa “Hội đồng Do Thái” với cơ quan công quyền Đức có ý nghĩa to lớn cho công việc lưu trữ. Tôi đã sao chép tất cả những thư từ và báo cáo quan trọng rồi trao cho một cộng tác viên của Ringelblum trong phòng thư ký của “Hội đồng Do Thái”.

Toàn bộ lưu trữ được chôn trong mười thùng kim loại và hai thùng đựng sữa ở ba nơi khác nhau. Sau chiến tranh chỉ tìm được hai, phần thứ ba coi như thất lạc. Năm 1944, Ringelblum và gia đình bị bọn SS ở Warsaw truy bắt được và hành quyết trong đống hoang tàn của Getto mà nay không còn nữa.

Ông là một nhà tổ chức thầm lặng, không mệt mỏi, một nhà sử học trầm tĩnh, một chuyên viên lưu trữ nhiệt tình, một con người hết sức tự chủ và có chủ đích rõ rệt. Lúc nào ông cũng rất hối hả, những cuộc trò chuyện giữa hai chúng tôi rất khẽ khàng, ngắn gọn và hết sức cụ thể. Nghĩ thật kỹ thì tôi chỉ quen biết ông qua loa thôi. Nhưng tôi vẫn luôn còn thấy ông trước mắt tôi, Emanuel Ringelblum, người trí thức thầm lặng - giống như tôi vẫn luôn còn nghe thấy tiếng kêu báo động của gã hề thô kệch mà thông điệp của hắn chỉ vẻn vẹn có hai từ: “Ale glach.”

16

KHI ÂM NHẠC LÀ THỰC PHẨM CỦA TÌNH YÊU

Người Do Thái trong Getto bị hành hạ, chịu bao điều khốn khổ. Nhưng đôi khi cũng có lúc đẹp đẽ, tuyệt vời. Họ phải chịu đau khổ. Nhưng họ cũng đã yêu. Có điều tình yêu hồi ấy thuộc loại đặc biệt. Một phụ nữ thành Vienna trong tiểu thuyết của Schnitzler nói: “Hãy ở đây với em. Ai biết được ngày mai chúng mình còn sống không.” Tình yêu trong Getto luôn trĩu nặng từng ngày, từng giờ câu hỏi: không biết ngày mai chúng mình còn sống không. Tình yêu trong Getto luôn bất an và gấp gáp, nôn nóng và hối hả. Đó là tình yêu trong thời gian sợ hãi khủng khiếp và cực kỳ nhục nhã.

Người ta, trước hết là đám trẻ, túm tụm với nhau, tìm ở nhau sự che chở và đùm bọc và cả trợ giúp nữa. Họ biết ơn những giờ hoặc chỉ là những phút giây hạnh phúc. Tôi biết: điều giày vò lơ lửng mà cô nàng Klärchen của Goethe hát ca luôn thuộc về tình yêu, luôn theo nó, thường là vô thức hơn ý thức, đó là nỗi sợ rằng cái điều độc đáo, cái điều dường như không thể nắm bắt nổi ấy có thể đột nhiên kết thúc, như nó vừa mới bắt đầu.

Không, không phải sự phù du của tình yêu đã khiến những kẻ yêu nhau ngày ấy hoang mang, mà sự đe dọa thường trực, không ngớt từ phía Đức: trong từng khoảnh khắc, dù tuyệt vời nhất, ta vẫn phải tính đến chuyện lính Đức đột nhiên nện báng súng lên cửa căn hộ hoặc phá tan nó. Phải sợ chúng tàn bạo ào vào phòng. Nếu ổn cả, sẽ có được một hay hai giờ với nhau, cho nhau.

Thế còn điều lo ngại bình thường, điều hay xảy ra, dù trong thời bình hay lúc chiến tranh, đã gây trở ngại cho cuộc sống chung của những người trẻ tuổi, điều họ lo ngại, lo ngại trước sự thụ thai? Không ai trong Getto muốn có thai. Nhưng không phải lúc nào cũng tránh được, nhất là khi phương tiện dùng phòng ngừa bị rạn nứt khá thường xuyên - khi nhận ra thì đã muộn rồi. Phá thai chẳng khó khăn gì: trong Getto có nhiều bác sĩ phụ khoa, họ sẵn sàng giúp và không đòi hỏi quá cao.

Hoàn cảnh của chúng tôi, Tosia và tôi, không đến nỗi tệ. Nàng cùng mẹ ở trong một căn phòng sẵn đồ đạc, mà bà mẹ thường có thói quen đáng yêu là xế trưa nào cũng đi ra khỏi nhà. Thành thử chúng tôi được ở đấy một mình. Chúng tôi kể cho nhau về cuộc đời mình (dù chưa đầy hai mươi, song chúng tôi đã có lắm chuyện để kể), đọc thơ của Mickiewicz và Tuwim, của Goethe và Heine. Nàng muốn giành tôi cho thơ văn Ba Lan, còn tôi muốn thuyết phục và quyến rũ nàng vào thơ văn Đức. Chúng tôi chiếm được trái tim nhau như thế đấy, và thỉnh thoảng ngừng đọc sách. Dù không biết cách diễn đạt của Freud, chúng tôi cũng đã học được “Tính phân cực của tình yêu và sự chết”, sự kết hợp giữa hạnh phúc và không hạnh phúc. Tình yêu chính là chất ma túy để chúng tôi làm mụ mẫm nỗi sợ của mình - sợ bọn Đức.

Sau khi từ biệt nàng, hối hả về nhà trước giờ giới nghiêm, tôi - cùng quẫn và khốn khổ - chỉ có thể nghĩ tới điều mình vừa trải qua. “Đó là giấc mơ, không thể là sự thật,” những lời Sophie hát vào cuối vở nhạc kịch Rosenkavalier lởn vởn trong đầu tôi, tôi không ngừng lặp lại, không ngừng thầm nói, mà không thật rõ điều gì đang xảy ra xung quanh mình.

Đột nhiên, tôi thấy trên con đường mình đang đi một xác người, hẳn là xác một kẻ ăn mày và trong bóng đêm nhập nhoạng một người đàn ông không còn trẻ nữa, áo quần như giẻ rách đứng bên cái xác trên hè đường. Người ấy nhìn xác chết và nói gì, hoặc đúng hơn lẩm bẩm gì, tôi không hiểu. Hẳn đó phải là bài kinh Kaddish, kinh cầu hồn của người Do Thái. Khách bộ hành đi qua thật nhanh, như thể họ bay, tôi cũng nhanh chóng bước theo họ, tôi chạy tiếp, đầu mang mấy vần thơ của Hofmannsthal, nhưng rồi tôi phải ngoái lại nhìn. Lúc ấy cái xác đã được phủ giấy báo. Tôi nghe rất gần đó có tiếng súng nổ và tiếng gào, tôi sợ.

Sau đó, khi đã nằm trên giường và tiếng súng của bọn Đức chừng như không muốn dứt, tôi nghĩ tới Tosia và những bài thơ Đức đã đọc cho nàng nghe, tới những vần thơ đã giúp chúng tôi quên những gì ngày ngày đe dọa chúng tôi, những gì chúng tôi có thể gặp phải từng giờ ngay chính giữa sự man rợ tàn bạo nhất. Nhưng còn có thứ khác tác động lên chúng tôi mạnh mẽ và sâu đậm hơn cả thi ca; nó khuấy động tận trong tâm hồn chúng tôi, khiến chúng tôi ngất ngây, chếnh choáng. Đó là âm nhạc.

Người Do Thái xưa nay vốn được xem là có khiếu âm nhạc, đặc biệt những người ở các nước Đông Âu. Trong ban nhạc giao hưởng Warsaw, trong dàn nhạc của Nhà hát Opera Warsaw và của Đài Phát thanh Ba Lan, trong nhiều ban nhạc nhẹ, nhạc khiêu vũ, nhạc Jazz - đâu đâu cũng có không ít người Do Thái. Giờ đây họ ở trong Getto và tất cả đều thất nghiệp. Phần lớn họ không có tiền tiết kiệm nên mỗi ngày họ quẫn bách nhiều hơn.

Hồi đó người ta có thể được nghe những thanh âm bất ngờ: ở một sân này là bản giao hưởng violin của Beethoven, ở sân kế bên là giao hưởng kèn clarinet của Mozart, tất nhiên là không có phụ họa. Tôi vẫn còn luôn như nhìn thấy ngay trước mặt một người đàn bà tóc bạc phơ, chơi một nhạc cụ mà người ta ít chờ đợi nhất trên một đường phố Getto: bà ngẩng cao đầu chơi thật tuyệt vời trên cây đàn hạc một bản nhạc Pháp, hẳn là của Debussy hay Ravel. Nhiều khách qua đường sững sờ dừng chân, vài người đặt xuống một tờ giấy bạc hay tiền xu.

Ít lâu sau, vài nhạc sĩ chín chắn nảy ra một sáng kiến: có thể tổ chức trong Getto một dàn nhạc giao hưởng. Để phục vụ nền nghệ thuật yêu kiều, để đem lại niềm vui và thú tiêu khiển cho con người chăng? Không, họ có ý định khác: họ muốn kiếm chút ít tiền cho đỡ đói. Họ nhanh chóng thấy có thể thành lập không khó khăn gì trong Getto một dàn nhạc lớn đàn kéo: không thiếu người kéo giỏi vĩ cầm, viola, đại vĩ cầm, contrabass. Nhưng tìm người thổi kèn thì khó khăn hơn. Qua mục rao vặt trên tờ nhật báo duy nhất (và rất tệ) trong Getto và yết thị trên bảng, họ tìm kiếm người thích hợp: nhiều người thổi trompet, trombon, clarinet và cả những người chơi trống từ các ban nhạc Jazz và nhạc khiêu vũ đã đăng ký. Nhanh chóng thấy rằng tuy họ chưa từng làm việc trong một dàn nhạc giao hưởng, nhưng họ vẫn có thể vừa đọc bản nhạc vừa chơi Schubert hoặc Tchaikovsky không chê được.

Thế nhưng vẫn thiếu ba nhạc cụ thổi. Nên người ta nhanh chóng được đọc những rao vặt khá lạ lùng: cần gấp các nhạc công cho kèn hom, obo và fagot. Vì không có hồi âm nên khi muốn trình diễn nhạc giao hưởng người ta phải chắp vá: phần tiếng kèn obo để cho kèn clarinet chơi, Saxophon trầm chơi thay cho phần kèn fagot - và nghe không đến nỗi tồi. Khó khăn nhất là kèn tù và. Họ chọn giải pháp đáng hoài nghi nhất: thay bằng Saxophon âm nam cao. Về phần nhạc trưởng, chẳng cần phải lo: trong Getto có bốn người, đều nắm khá vững ngành nghề, một người thậm chí là nhạc công xuất sắc.

Simon Pullmann, sinh năm 1890 ở Warsaw, đã theo học vĩ cầm với danh sư Leopold Auer tại nhạc viện ở St. Petersburg, sau đó là nghệ sĩ vĩ cầm, nhạc sĩ thính phòng và nhạc trưởng - chủ yếu ở Vienna. Việc ông không có được một sự nghiệp vĩ đại có lẽ vì ông chưa từng học dùng cùi chỏ để tiến thân. Hè 1939, ông về thăm gia đình ở Warsaw, rồi không kịp rời Ba Lan. Thế là Pullmann có mặt ở Getto, rồi chẳng mấy chốc rất xứng đáng trở thành nhà nhạc sĩ nổi tiếng nhất từng hoạt động ở đấy.

Ông là một người thật đặc biệt: tự tin và nhiều hoài bão, song lại rất trầm tĩnh, dè dặt và luôn rất lễ độ. Trong những buổi dàn nhạc tập dượt mà tôi thường có mặt, tôi chưa hề nghe ông to tiếng hoặc có một lời nôn nóng. Nghe kể Bruno Walter đã chỉ bảo một nhạc công sáo thổi sai bằng những lời lẽ như thế này: “Chỗ này tôi khuyên dùng nốt Fa thăng.” Simon Pullmann cũng kiểu như thế. Ông bảo nghĩa vụ danh dự của người Do Thái là vẫn chơi nhạc hay, thậm chí trong những điều kiện khủng khiếp như thế. Ông không cho phép cẩu thả, ông không chấp nhận bào chữa, ông tập dượt lâu dài, tỉ mỉ và bằng cách này buộc những nhạc trưởng khác có khuynh hướng “chín bỏ làm mười” - ai nỡ trách móc họ? - phải lao động không mệt mỏi, nhắm tới mức độ cao hơn.

Vì số người chơi đàn kéo trong dàn nhạc đông hơn hẳn người thổi kèn, nên Pullmann tập trung trước hết vào nhạc viết cho người kéo đàn. Họ trình tấu Vivaldi và Boccherini, Bach và Mozart, tới cả Senerade Đô trưởng của Tchaikovsky. Luôn luôn có vấn đề. Lúc có đủ nốt nhạc cho một tác phẩm nào đấy, lại thiếu tổng phổ, lúc có tổng phổ, lại thiếu nốt cho từng nhạc cụ. Thành ra cứ phải sao chép bằng tay. Nhưng không bao giờ thiếu những người tự nguyện làm việc này không công.

Năm khúc nhạc Valse của Brahms cho song tấu piano rất được ưa chuộng. Chúng được Theodor Reiss, một nhạc sĩ sống trong Getto, cải biên cho dàn nhạc đàn kéo, sau khi nhà nhạc sĩ nghèo nhận được của Pullmann thứ ông không có nổi: giấy viết nhạc. Lần trình diễn đầu tiên bản cải biên này hết sức thành công. Các nhạc trưởng mời ông lên sân khấu, nhưng Reiss không chịu. Có thể thấy ngay trong hoàn cảnh như thế này thì đây không phải là kiểu làm bộ làm tịch quen thuộc. Cuối cùng ông cũng ra, lúng túng cúi chào rồi nhanh chóng biến dạng vào trong số khán giả. Ông xấu hổ vì y phục mặc trên người: dường như ông không có áo vét, chỉ khoác một chiếc măng tô quá mức rách nát.

Pullmann cũng cho dàn nhạc đàn kéo tuyệt luân của ông trình diễn nhạc thính phòng, nhất là loại tứ tấu và ngũ tấu; họ chơi thật tuyệt vời: bài Grosse Fugue op. 133 của Beethoven, bài Adagio từ bản ngũ tấu của Bruckner hoặc tứ tấu của Verdi. Thỉnh thoảng các nhạc công, vốn ưa chuộng các tiết mục truyền thống hơn, cũng than phiền rằng Pullmann đòi hỏi ở họ quá nhiều. Cuối cùng họ cũng đã chấp nhận và không ân hận.

Thật khó hình dung nổi hồi đó người ta đã hăng hái tập dượt, đã phấn khởi hòa nhạc thế nào. Năm 1988, khi chúng tôi chuẩn bị chương trình “Bộ tứ văn học” cho đài truyền hình Hai của Đức (ZDF), người ta hỏi tôi thích loại âm nhạc nào để nhập và dứt chương trình. Tôi yêu cầu nhịp đầu phần Allegro molto từ tứ tấu của Beethoven op 59, số 3, Đô trưởng, thường được ban nhạc kéo trong Getto trình diễn đặc biệt hay. Mỗi lần nghe nhịp này của Beethoven trong chương trình “Bộ tứ văn học”, tôi luôn nghĩ đến những nhạc công đã chơi bản này trong Getto. Họ đều đã chết vì hơi ngạt.

Tuy ban nhạc đàn kéo trình diễn thường xuyên hơn, nhưng nhạc giao hưởng không vì thế bị bỏ lơi, bất chấp bao khó khăn. Người ta chơi Haydn và Mozart, Beethoven và Schubert, Weber và Mendelssohn-Bartholdy, Schumann và Brahms, nghĩa là không khác khắp nơi trên thế giới, chủ yếu nhạc Đức, song cả Berlioz và Tschaikovsky, Grieg và Dvorak nữa. Nói tóm gọn: trừ nhạc mới tìm không ra người chơi, còn lại người ta biểu diễn tất cả. Có thật tất cả không?

Ít tháng sau khi quân đội của chúng tiến vào Warsaw, cơ quan công quyền Đức cho giật sập tượng đài Frederic Chopin. Ngày 3 tháng Sáu năm 1940, Sở Tuyên truyền Địa hạt Ba Lan cấm trình diễn những nhạc phẩm mang truyền thống dân tộc Ba Lan. Sắc lệnh này mang chữ ký của phó toàn quyền Hans Frank và quốc vụ khanh Josef Bühler. Lệnh cấm áp dụng với toàn bộ tác phẩm của Chopin, như sẽ thấy không lâu sau đó.

Tháng Tư năm 1942, lệnh cấm này được nói lỏng: lại cho phép trình diễn vài tác phẩm của Chopin cũng như của Mieczyslaw Karlowicz, nhà soạn nhạc không phải vô duyên cớ rất được coi trọng - ông sống từ 1876 đến 1909. Nhưng sắc lệnh này, như được nhấn mạnh, không áp dụng cho “khu cư trú của người Do Thái” ở Warsaw. Thành ra ở Getto vẫn tiếp tục không vang lên một nhịp nhạc nào của Chopin; chỉ thỉnh thoảng một hai nhạc công dương cầm trẻ, hết sức khinh suất, khi được hoan hô đã chơi thêm một bản nhạc ít nổi tiếng của ông; rồi khi được hỏi bản nhạc ấy của ai, phải chăng của Chopin, liền châm biếm mỉm cười rằng của Robert Schumann.

Thoạt tiên, người ta tổ chức hòa nhạc trong tòa nhà của ca vũ trường “Melody Palace” cũ, tình cờ nằm sát bức tường Getto. Sau đó tìm được một sảnh đường tốt và rộng hơn: một rạp chiếu phim hiện đại chưa hề được sử dụng, vì xây dựng xong ngay trước Thế chiến II. Rạp “Femina” này chín trăm chỗ, có thể lắp đặt nhanh chóng và dễ dàng cho việc hòa nhạc.

Cho nhạc thính phòng - ở Getto có ba ban tứ tấu đàn kéo, cả ba đều tốt - và dành cho độc tấu đã có những phòng nhỏ hơn, đặc biệt là một nhà bếp, nơi các buổi hòa nhạc diễn ra vào xế trưa, ngay sau khi cấp phát xong món xúp (thảm hại). Trong phòng còn nồng mùi bắp cải và củ cải, nhưng người ta cứ thản nhiên nghe Schubert và Brahms chứ chẳng thấy phiền. Mùa đông các phòng thường không sưởi, thì mọi người - thính giả lẫn nhạc công - khoác măng tô. Nếu bị cắt điện thì thắp đèn cacbua.

Song cũng có những khó khăn kiểu khác. Chúng tôi ai cũng đói cả, nhiều hay ít. Nhưng dẫu đói, các nhạc công vĩ cầm hay đại vĩ cầm vẫn kéo đàn hay. Còn với những người thổi trompet hay trombon cần nhiều sức hơn thì không thể được: cái đói ảnh hưởng đến khả năng trình diễn của họ. Vì thế trước khi các buổi hòa nhạc bắt đầu (thường vào giữa trưa), một bác sĩ giàu có trong Getto mời cả ban nhạc ăn sáng, để người thổi kèn thổi khỏe hơn, người kéo đàn phấn khởi hơn.

Ngoài những người chuyên độc diễn đã nổi tiếng ở Ba Lan trước chiến tranh còn có những nhạc công vĩ cầm, dương cầm và ca sĩ trẻ lần đầu tiên xuất hiện trong Getto. Tôi còn nhớ một nhạc công đặc biệt dễ mến và thông minh khoảng mười chín đôi mươi tên Richard Spira. Lần đầu tiên anh chơi trong một dàn nhạc là ở Getto, với bản giao hưởng dương cầm Mi giáng trưởng của Beethoven. Hồi đó thầy của anh, một trong những người dạy dương cầm nổi tiếng nhất Ba Lan, ngụ ở Warsaw, nhưng ngoài Getto, vì không phải người Do Thái. Thành ra Spira không thể đến gặp ông được và ngược lại, dù cách nhau chưa đầy hai ki lô mét. Nhưng trong Getto vẫn còn điện thoại, dù ít. Nên cách giải quyết là: Spira chơi toàn bản giao hưởng qua điện thoại cho thầy nghe, rồi nhận những chỉ dẫn cặn kẽ của ông qua hàng giờ trao đổi. Thành ra bất chấp bức tường Getto, vinh quang của học trò cũng là của người thầy.

Người thành công nhất, được hâm mộ nhất của đời sống âm nhạc trong Getto là một thiếu nữ rất trẻ tóc đen với nét duyên dáng con gái, hát giọng nữ cao, trước chiến tranh chưa ai biết đến, tên là Marysia Ajzenstadt, vừa tròn hai mươi tuổi. Nữ ca sĩ xinh xắn và quyến rũ này ra mắt công chúng lần đầu tiên với những khúc aria của Gluck và Mozart, những bài hát của Schumann và Brahms. Ít lâu sau, để kiếm tiền nuôi thân, cô cũng xuất hiện tại một quán cà phê (các quán cà phê không có cà phê nhưng thỉnh thoảng có trình diễn nhạc), hát nhạc của Johann Strauß và Franz Lehár, được công chúng trong quán cà phê ngày ngày đông nghẹt người này say mê - cả của giới phê bình nữa.

Giới phê bình? Đúng thế: được cơ quan công quyền Đức cho phép, tờ Gazeta Zydowska phát hành mỗi tuần hai lần trong Getto Warsaw bằng tiếng Ba Lan có đăng cả các bài nhận xét về hòa nhạc. Nhà phê bình Wiktor Hart thán phục Marysia Ajzenstadt. Tiếng hát của cô - ông viết - “chứng tỏ nghệ thuật tột cùng, sự chừng mực và sự đơn giản, trong thời gian rất ngắn cô đã đạt tới sự thành thạo đích thực.” Nhà phê bình nhiệt tình Wiktor Hart này là ai? Nếu ngày nay tên ông ta xuất hiện trong những quyển sách về lịch sử đương đại thì luôn kèm theo dấu hỏi trong ngoặc hoặc chú thích: không biết là ai. Thế nhưng giữa chúng ta, xin được nói thật: chính là tôi đấy.

Số là một người quen phụ trách trang văn học nghệ thuật trên tờ Gazeta Zydowska, biết tôi quan tâm đến âm nhạc, đã hỏi tôi có thể giới thiệu cho ông một nhà phê bình không. Tôi đã giới thiệu với ông một người kín đáo, kéo vĩ cầm khá và rất sành âm nhạc. Người này viết được ba, bốn bài phê bình tốt rồi bị bệnh. Tôi được yêu cầu viết thay. Tôi ngần ngại, vì trong đời chưa từng công bố bài phê bình nào. Tôi sợ. Song tôi thích công việc này, nên đã đồng ý, nhưng chỉ tạm nhận cho hai hoặc ba tuần thôi. Thế rồi chuyện diễn ra khác hẳn và tôi đã viết đều đặn cho tờ báo này những bài nhận xét về các buổi hòa nhạc, cho tới khi không còn buổi hòa nhạc nào nữa. Tôi không thoải mái lắm khi làm việc này. Dẫu trước chiến tranh tôi có nghe nhiều âm nhạc thật đấy (phần lớn từ radio và đĩa hát), tôi cũng biết khá rành rẽ về lịch sử âm nhạc nữa, nhưng nhận xét công khai - tuy có áy náy - về những nghệ sĩ dày dạn kinh nghiệm và không ít người đã nổi tiếng từ lâu, thì quả là trâng tráo, hoặc chính xác hơn: láo xược. Biết thế nhưng tôi vẫn làm. Ngày nay, khi đọc lại những bài viết của mình ngày ấy, tôi xấu hổ. Không phải về phong cách, tuy tôi đã có lần - không thể tin được - gọi Beethoven là một “bậc phi thường” và Schubert là một “bậc thầy vĩ đại”. Ngày nay, đọc những điều như thế, tôi vẫn đỏ mặt. Không phải vì nhà phê bình hai mươi tuổi ấy đôi lúc đã ca ngợi quá lời. Nhưng tôi đã chê bai người này người nọ để làm gì? Tôi khiến cho những nhạc công đã tận tâm tận lực phải đau khổ để làm gì?

Có thể điều này giúp được tôi nhẹ tội phần nào, đó là - tôi chắc chắn thế - tôi chưa hề viết lách khinh suất, hơn nữa tôi còn thường xuyên tham khảo ý kiến một chuyên gia - người mới đầu tôi định chỉ thay thế trong một thời gian ngắn. Đến nay, nếu lưu ý đến những gì các nhạc công Do Thái ấy đã phải hứng chịu sau những buổi hòa nhạc thì những phê bình hoài nghi hoặc bài bác tôi phán ngày ấy vẫn còn khiến tôi ân hận. Tôi cũng không hiểu nổi một số nhận xét. Chẳng hạn tôi đã viết đầy tôn trọng về một buổi trình diễn bản giao hưởng số 94, Sol trưởng* của Haydn, song đã không thể trình diễn tới hết, “vì những lý do không liên quan gì tới ‘Dàn nhạc Giao hưởng Do Thái’”. Tôi muốn ám chỉ điều gì? Đèn không cháy ư? Hoặc bọn Đức đã đến xua đuổi chúng tôi? Không, nếu thế tôi đã chẳng quên.

Nhưng tôi nhớ rõ một buổi hòa nhạc khác đã có bọn Đức tới thật. Buổi ấy trình tấu bản giao hưởng Sol thứ của Mozart. Giữa nhịp thứ nhất của chương bốn đã xảy ra một điều khác thường, chưa hề có: hai, ba tên Đức mặc đồng phục tiến vào phòng. Mọi người chết lặng. Nhạc trưởng cũng trông thấy, nhưng vẫn tiếp tục điều khiển. Trong đời tôi chưa từng nghe chương cuối bản giao hưởng này với tiếng vĩ cầm và viola ngân rung rõ ràng đến thế. Không phải ý nhạc trưởng muốn như vậy, mà tại vì các nhạc công sợ. Không thể biết được lúc ấy bọn Đức định làm gì. Chúng sẽ gầm lên: “Ra, ra!” chăng? Chúng sẽ đánh đập mọi người chăng? Chúng có cho rằng người Do Thái chơi nhạc là đáng công phẫn không, thậm chí chúng có dùng đến súng đạn không?

Nhưng chúng chỉ đứng đấy chứ tạm thời chưa làm gì cả. Ban nhạc tiếp tục chơi đến hết bản giao hưởng. Rồi cử tọa vỗ tay, ngập ngừng và chắc chắn là sợ hãi. Và đã xảy ra điều tuyệt đối không ngờ, không hiểu nổi. Hai hoặc ba tay mặc đồng phục kia không gầm gào, cũng không nổ súng: chúng đã vỗ tay, thậm chí còn vẫy tay thân mật. Rồi chúng bỏ đi, chẳng làm gì ai. Chúng là Đức đấy, thế mà chúng đã cư xử như những con người văn minh. Người ta còn kháo nhau về chuyện này trong Getto suốt nhiều tuần lễ.

Các buổi hòa nhạc luôn đông người, còn các buổi nhạc giao hưởng thì thường chật ních. Bất chấp đau buồn? Không, không phải sự bất chấp đã thúc đẩy những người đói, những kẻ khốn khổ vào các phòng hòa nhạc, mà sự khao khát niềm an ủi và tính cao nhã - những từ này dẫu nhàm chán đến đâu, ở đây chúng vẫn thích hợp. Những kẻ không ngớt lo sợ cho mạng sống của mình, những kẻ chết dần chết mòn ấy tìm kiếm sự che chở và chốn ẩn náu trong một hoặc hai giờ, tìm kiếm cái mà người ta gọi là sự an toàn, thậm chí có thể là hạnh phúc. Điều chắc chắn là: họ cần một thế giới trái ngược với nơi họ đang có mặt.

Thành ra không phải ngẫu nhiên mà trong số những tác phẩm của Beethoven được họ yêu thích nhất thì ngoài Eroica, các Bản giao hưởng số 5 và số 7, còn có bản Pastorale: ở đâu không có đồng cỏ, không có rừng, không có suối và không có bụi cây thì nhiều người - bình thường họ ít quan tâm đến loại nhạc viết cho nhạc cụ của Beethoven - lắng nghe với lòng biết ơn đối với “sự trỗi dậy của những tình cảm hân hoan khi đến đồng quê” và những cảnh yên ả khác; họ biết ơn chính vì - chứ không phải bất chấp - những cảnh yên ả này chẳng chút liên quan đến môi trường chung quanh họ.

Hồi ấy tôi thấy dường như không chỉ những người bị bỏ rơi và những kẻ cô đơn, mà cả những người đang yêu, chen chúc nhau vào nghe các buổi hòa nhạc: những người tìm thấy nhau ấy cảm thấy tình yêu của mình được âm nhạc chứng giám. Và họ dẫn lời Shakespeare: “Khi âm nhạc là thực phẩm của tình yêu…” Một ngày nọ, sau một buổi hòa nhạc tuyệt hay, tôi đã yêu cầu Tosia hứa nếu nàng sống sót còn tôi không, thì nàng hãy luôn nghĩ đến tôi khi nghe khúc Allegretto (khúc nhạc tươi vui) trong Bản giao hưởng số 7 của Beethoven. Tôi hơi sửng sốt khi nàng không chấp nhận tình cảm nao lòng bất chợt tràn ngập lòng tôi, nàng bảo không thể nào khác được nữa rồi, vì nàng sẽ không chỉ nhớ đến tôi qua khúc Allegretto ấy, mà qua mọi thứ âm nhạc chúng tôi đã cùng nhau nghe ở đây. Chúng tôi đã nói với nhau ủy mị như thế đấy.

Nghĩa là đôi lứa, trẻ tuổi cũng như luống tuổi, nhận ra nhau trong âm nhạc. Thế còn trong thi ca? Trong Getto cũng có những sinh hoạt văn học chứ, nhưng ít hơn hẳn các buổi hòa nhạc, và thông thường không nhiều người dự. Quả thật, trong những tình huống khác thường - về cơ bản thì điều này cũ rích - âm nhạc tác động trực tiếp đến nhiều người hơn là lời nói; nó có nhiều khả năng hơn trong việc khơi dậy tình cảm và khêu gợi óc tưởng tượng.

Hạnh phúc này chẳng kéo dài lâu: những buổi hòa nhạc giao hưởng nhanh chóng bị cơ quan công quyền Đức đình chỉ. Vì tay ủy viên phụ trách khu Do Thái không chịu nổi chất lượng những buổi hòa nhạc này chăng? Không thể cho phép trình diễn tác phẩm của các nhạc sĩ “Arier” trong Getto, như chúng đã viết trong một bức thư gửi chủ tịch “Hội đồng Do Thái”. Vì thế, kể từ ngày 15 tháng Tư năm 1942, những buổi hòa tấu với quy mô ban nhạc bị cấm trong vòng hai tháng. Những buổi độc tấu trong phạm vi nhỏ vẫn được tổ chức, nhưng phải giới hạn vào tác phẩm của các nhạc sĩ Do Thái. Từ đó người ta chủ yếu chơi nhạc của Mendelssohn, Offenbach, Meyerbeer hoặc Anton Rubinstein và, vì hoàn cảnh, cả của những nhạc sĩ ca hài kịch như Paul Abraham, Leo Fall hoặc Emmerich Kalman.

Tôi thôi viết phê bình, quay sang một công việc khác mà trong hoàn cảnh này theo tôi quan trọng hơn hẳn: tổ chức những buổi độc tấu và hòa tấu nhạc thính phòng trong căn phòng lớn tại trụ sở của “Hội đồng Do Thái”. Phần đầu độc tấu piano hoặc tứ tấu đàn kéo, phần sau sẽ do một nữ ca sĩ hoặc một người kéo vĩ cầm trình diễn. Giá vào cửa rất rẻ, như bao buổi hòa nhạc khác trong Getto, tất cả tiền thu được dành hết cho các nhạc công.

Với đám trẻ chúng tôi thì như thế là chưa đủ, dường như chúng tôi nghe nhạc không chán. Thành thử chúng tôi đã tổ chức những buổi hòa nhạc bằng đĩa hát theo đúng nghĩa. Tất nhiên, số lượng đĩa hát chỉ có hạn và hầu như toàn đĩa cũ bằng nhựa cánh kiến, phần lớn đã trầy trụa, nhưng điều ấy chẳng mảy may làm sút giảm lòng khát khao âm nhạc của chúng tôi. Chúng tôi gặp nhau trong những căn hộ chật hẹp, mười lăm hoặc thậm chí mười tám người, kín hết phòng thì thôi. Đúng ra, những cuộc gặp gỡ như thế bị cấm. Nhưng chúng tôi đủ liều lĩnh nên chẳng thèm quan tâm. Mỗi người mang đến chút gì đấy: một tổ khúc của Bach, một hòa tấu vĩ cầm của Mozart, một sonat của Beethoven hoặc một bản giao hưởng của Brahms.

Tôi thấy dường như trong cả cuộc đời chúng tôi chưa bao giờ âm nhạc giữ một vai trò quan trọng như trong thời kỳ đen tối nọ. Mozart đã khiến chúng tôi thích thú và thán phục nhường ấy, mặc dù chúng tôi đói và luôn nơm nớp lo sợ đến gần như tê liệt - hay chính vì đói và sợ nên chúng tôi đã thích nhạc Mozart? Dù sao đi nữa thì bạn có thể tin ở tôi điều này: trong Getto, nhạc Mozart càng đẹp hơn nhiều. Trong quãng đời của tôi trong Getto, âm nhạc Đức đã đẩy lùi văn học Đức. Nhưng chẳng bao lâu sau, điều này sẽ lại thay đổi. Lúc ấy chúng tôi không có âm nhạc, nhưng, hết sức không ngờ, lại có văn học, đặc biệt là văn học Đức.

17

ÁN TỬ HÌNH BÊN KHÚC NHẠC VALSE

Việc cấm những buổi hòa nhạc giao hưởng không chỉ làm các nhạc công và những bạn bè của âm nhạc phiền lòng mà còn khiến họ lo lắng. Nhưng rồi chúng tôi nhanh chóng được biết sự kiện tương đối vô hại này - dẫu sao một phần lớn cư dân trong Getto không quan tâm đến các buổi hòa nhạc - chỉ là một trong số các vụ việc, biện pháp và cả tin đồn xảy ra vào mùa xuân 1942, tính đồng bộ của chúng hoàn toàn không phải ngẫu nhiên; ngược lại, chúng nằm trong một kế hoạch nhằm thay đổi toàn diện những quan hệ trong Getto.

Hồi đó, có lẽ vào tháng Ba, lần đầu tiên tôi nghe nói rằng đâu đấy ở Ba Lan bọn Đức giết người Do Thái bằng cách dẫn khí thải từ xe ô tô vào những căn phòng nhỏ. Hồi đó tôi không tin và cũng không quen biết ai cho rằng chuyện này là có thể. Số cư dân trong Getto tăng hằng ngày. Những người mới đến là người Do Thái từ những địa phương trong vùng Warsaw di dân tới, nói đúng hơn, bị lùa tới. Có cả người Do Thái từ Đức và Tiệp bị chở đến, chủ yếu từ Berlin, Hannover và Praha. Ranh giới Getto thay đổi; nhân dịp này một số lối ra bị đóng lại.

Đêm 17 rạng ngày 18 tháng Tư, bọn Đức mặc đồng phục đã dựa trên một danh sách bắt 53 người Do Thái ngay tại nhà họ và bắn chết liền từ phía sau, tại cổng vào sân hoặc sát cạnh nhà mỗi người. Họ phần lớn là những người hoạt động chính trị tích cực trong phong trào bí mật, dường như - và không phải vô cớ - được xem là những lãnh đạo của kháng chiến. Tháng Năm và Sáu 1942 thêm nhiều vụ khủng bố nữa. Tối nào cũng có người Do Thái, chủ yếu đàn ông, bị bắt và bắn chết ngay. Đáng chú ý phần lớn họ là trí thức, trong đó có nhiều bác sĩ. Cả Getto chết điếng vì sợ.

Đầu tháng Sáu một đoàn làm phim Đức lại xuất hiện và quay nhiều cảnh dàn dựng. Trên đường phố nhiều thiếu nữ Do Thái xinh xắn, ăn mặc lịch sự bị bắt đưa vào trụ sở của “Hội đồng Do Thái”; họ phải cởi bỏ áo quần, buộc phải có những tư thế và hành động khiêu dâm tục tĩu. Không rõ đoàn này được giao trách nhiệm quay những cảnh như thế hay chúng quay chỉ để giải trí riêng.

Đồng thời trong những tuần lễ này loan truyền nhiều tin đồn mà phần lớn mâu thuẫn nhau. Chẳng hạn tin chính quyền hạt Ba Lan quyết định 120.000 người Do Thái sẽ ở lại Getto để sản xuất quân trang, chủ yếu là quân phục, cho quân đội Đức. Người ta cho rằng đám viên chức Đức, đặc biệt văn phòng ủy viên phụ trách khu Do Thái quan tâm đến việc giữ Getto, để chúng khỏi mất ghế và không phải ra mặt trận. Họ tìm cách tự trấn an như thế đấy. Cuối cùng, chẳng ai thật lòng tin vào những tin đồn ít nhiều lạc quan này; họ kinh hoàng, sợ một tai họa.

Giữa tháng Sáu, Adam Czerniaków nhiều lần can thiệp với Heinz Auerswald, ủy viên phụ trách khu Do Thái, về vụ một số đông trẻ em (khoảng 2.000) buôn lậu thực phẩm và ăn xin trên đường phố Warsaw nên đã bị cảnh sát Ba Lan bắt đưa vào Getto quản thúc. Czerniaków nghe Auerswald kể vợ hắn có thai sắp sinh, liền tin rằng có thể lợi dụng hoàn cảnh này giúp cho những trẻ em Do Thái đang bị giam giữ.

Ông nảy ra một ý tưởng cảm động: hồi ấy Tosia tập vẽ đồ họa và đã nhiều dịp ông được bà thư ký cho xem tác phẩm của nàng, nên ông nhờ nàng làm một quà tặng đặc biệt cho Auerswald: một album ảnh cho đứa trẻ chưa sinh ra. Quyển album với đủ thứ tranh vẽ và hình cần có đủ chỗ cho những bức ảnh minh họa từng chặng đời đứa bé: chiếc răng đầu tiên, sinh nhật đầu tiên, ngày đầu tiên đi học và tương tự.

Tosia phải làm quyển album trong chớp nhoáng, nàng làm ngày làm đêm và hoàn thành vào phút chót, ngày 20 tháng Bảy, ngày Czerniaków gặp Auerswald. Czerniaków hài lòng trông thấy và hình như Auerswald xúc động. Hắn hứa trong những ngày tới, với những điều kiện nhất định, sẽ phê chuẩn việc thả các trẻ bị bắt. Tosia sung sướng đã góp phần cứu được nhiều trẻ em đến thế. Có điều trong những ngày tới Auerswald chẳng có gì để nói nữa, vì hắn đã bị bọn SS tước quyền. Con hắn, đứa nhỏ mà đường đời của nó được Tosia trù liệu thật tráng lệ, chết ngay sau khi chào đời.

Vào các ngày 20 và 21 tháng Bảy, ai trong Getto cũng rõ rằng điều tệ hại nhất sắp xảy ra với họ: nhiều người bị bắn chết trên đường phố, nhiều người khác bị bắt làm con tin, kể cả nhiều thành viên và trưởng phòng của “Hội đồng Do Thái”. Chẳng ai quý mến các thành viên của “Hội đồng Do Thái” - những chức sắc cao nhất trong Getto, tuy vậy ai nấy đều rúng động: người ta coi việc bắt bớ thô bạo này là một dấu hiệu bi quan cho mọi người đang sống phía sau những bức tường.

Vào ngày 22 tháng Bảy, vài chiếc xe con và hai chiếc xe tải chạy tới trước trụ sở của “Hội đồng Do Thái”, chở một đám lính mặc quân phục Đức, nhưng sau vỡ lẽ ra chúng không phải Đức, mà người Lette, Litau và Ukraine. Tòa nhà bị bao vây. Khoảng mười lăm tên SS, trong đó có vài sĩ quan cấp cao, bước xuống từ những chiếc xe con. Một số tên đứng ở dưới, đám còn lại ngang tàng bước nhanh lên tầng một. Chúng không ngoặt qua cánh trái, nơi văn phòng dịch thuật và trao đổi thư tín được đặt trong căn phòng lớn, mà sang cánh phải, tới văn phòng chủ tịch.

Trong toàn tòa nhà đột nhiên im lặng đến ngột ngạt. Chúng tôi đoán hẳn sẽ có nhiều con tin bị bắt thêm. Quả thật, ngay sau đó, viên phụ tá của Czerniaków xuất hiện, chạy từ phòng này qua phòng khác thông báo lệnh của ông: mọi thành viên hiện diện của “Hội đồng Do Thái” phải đến phòng chủ tịch ngay. Lát sau viên phụ tá lại chạy ra: mọi trưởng phòng cũng phải có mặt tại phòng chủ tịch. Chúng tôi đoán số thành viên của “Hội đồng Do Thái” hiện diện trong tòa nhà hẳn không đáp ứng đủ số con tin đòi hỏi (phần lớn thành viên đã bị bắt hôm trước rồi).

Lát sau viên phụ tá lại xuất hiện lần thứ ba: lần này tôi bị gọi tới phòng chủ tịch; tôi nghĩ hẳn đến lượt mình cho đủ số con tin. Nhưng tôi đã nhầm. Dẫu sao, như mọi lần đến phòng Czerniaków, tôi mang theo một tập giấy và hai bút chì. Hành lang đầy những lính gác vũ trang tận răng. Khác mọi khi, cửa vào căn phòng lớn của Czerniaków - theo tôi thấy bài trí khá hào nhoáng - để mở. Ông đang đứng sau chiếc bàn giấy, chung quanh là mấy sĩ quan SS cấp cao. Ông bị bắt chăng? Trông thấy tôi, ông quay qua một trong những sĩ quan SS; đó là Sturmbannführer Höfle, to béo, hói đầu, đội trưởng đội Reinhard - quen gọi là “Đội tru diệt” - dưới trướng trùm SS và cảnh sát ở Ba Lan. Czerniaków giới thiệu tôi với y bằng những lời lẽ như sau: “Đây là người phụ trách giao dịch thư từ, người phiên dịch giỏi nhất của tôi.” Hóa ra tôi không bị gọi tới đây làm con tin.

Höfle muốn biết tôi viết tốc ký được không. Vì tôi trả lời không, y mới hỏi tôi có thể viết đủ nhanh để ghi biên bản buổi họp sắp diễn ra không. Tôi đáp ngắn gọn rằng được. Nghe thế y liền ra lệnh chuẩn bị phòng họp kế bên. Tám sĩ quan SS ngồi một bên chiếc bàn dài hình chữ nhật, trong đó có Höfle làm chủ tọa. Bên kia là người Do Thái: Czerniaków và năm hoặc sáu thành viên chưa bị bắt của “Hội đồng Do Thái”, ngoài ra còn có trưởng đội Do Thái giữ gìn trật tự (nghĩa là dân quân của Getto), tổng thư ký “Hội đồng Do Thái” và tôi, người ghi biên bản.

Tôi muốn viết biên bản ngay bằng máy chữ. Vì biết không thể tin cậy vào những chiếc máy chữ cũ của chúng tôi, khá cà tàng, tôi cho mang tới luôn hai máy từ văn phòng của mình, để có thể tiếp tục viết ngay nếu băng mực máy đang sử dụng bị kẹt, điều này không phải hiếm khi xảy ra. Hai cửa vào phòng họp đều có lính gác. Tôi nghĩ chúng chỉ có một nhiệm vụ duy nhất: gây sợ hãi. Vào cái ngày nóng nực và rất đẹp này, những cửa sổ quay ra đường mở toang, song tay Sturmbannführer và đám tùy tùng của y không thấy có vấn đề gì. Thành ra tôi có thể nghe rất rõ đám SS ngồi chờ trong những chiếc ô tô đang làm gì cho qua thì giờ: hẳn là chúng có một chiếc máy quay đĩa, chắc loại xách tay. Chúng nghe nhạc và không phải loại nhạc tầm thường nhé, mà những bản Valse của Johann Strauß, một người không “Arier” thuần chủng. Bọn SS không thể biết được điều này, vì Goebbels đã ra lệnh giấu nhẹm gốc gác không thuần chủng của nhà soạn nhạc mà hắn trọng thị.

Höfle khai mạc buổi họp bằng những lời lẽ như sau: “Ngày hôm nay bắt đầu việc di dân người Do Thái khỏi Warsaw. Các người vốn biết rằng ở đây quá đông Do Thái. Tôi giao cho ‘Hội đồng Do Thái’ các người công việc này. Nếu việc này được thực hiện chính xác, các con tin sẽ được thả, ngược lại tất cả các người sẽ bị treo cổ, phía đằng kia.” Y chỉ vào bãi chơi của trẻ con phía bên kia đường. Trong hoàn cảnh của Getto thì đó là một khu khá đẹp, mới long trọng khánh thành ít tuần trước. Hôm ấy có một ban nhạc, trẻ em biểu diễn nhảy múa, nhào lộn và có diễn văn, theo thông lệ.

Bây giờ Höfle dọa sẽ treo cổ toàn thể “Hội đồng Do Thái” và những người Do Thái có mặt trong phòng họp trên bãi trẻ chơi ấy. Chúng tôi cảm thấy gã thô kệch ít nhất cũng bốn mươi tuổi này - tôi đoán thế, nhưng thật ra y mới ba mươi mốt - sẽ không ngần ngại ra lệnh bắn bỏ hoặc treo cổ chúng tôi ngay lập tức. Chỉ riêng thứ tiếng Đức của y (thật ra pha giọng Áo không lẫn được) đã cho thấy tính tình thô lậu và tàn nhẫn của tên sĩ quan SS này. Mãi sau tôi mới biết y là người Salzburg và hình như đã học nghề: nghe nói y từng là thợ máy ô tô, sau làm việc trong trạm cung cấp nước ở Salzburg.

Y xấc láo và hung bạo khai mạc buổi họp thế nào thì y lạnh lùng thế ấy khi đọc một văn bản mang theo, nhan đề là “Các thông báo và những bổn phận cho ‘Hội đồng Do Thái’ “. Dĩ nhiên, y đọc khá vất vả, chậm chạp và cả ngắc ngứ: rõ ràng y không viết cũng chẳng hiệu đính mà chỉ biết qua loa. Căn phòng im lặng đến ghê rợn và lại càng ghê rợn hơn qua những tiếng lạo xạo không ngớt: tiếng chiếc máy chữ củ rích của tôi kêu lóc cóc, tiếng bấm máy ảnh lách cách của vài tay sĩ quan SS liên tục chụp hình và tiếng bản nhạc Dòng Danube xanh nhè nhẹ từ xa vẳng tới. Những sĩ quan SS hăm hở chụp hình kia có biết chúng đang tham dự một sự kiện lịch sử không?

Thỉnh thoảng Höfle lại đưa mắt nhìn tôi để biết chắc tôi theo kịp. Đúng, tôi theo kịp; tôi đã viết rằng mọi “cá nhân Do Thái” cư ngụ ở Warsaw, “bất kỳ tuổi tác và giới tính nào” đều sẽ bị di dân về hướng Đông. Từ “di dân” ở đây nghĩa là gì? Từ “hướng Đông” phải hiểu ra sao, người Do Thái bị đưa đến đấy vì mục đích nào? Trong “Các thông báo và những bổn phận cho ‘Hội đồng Do Thái’ ”chẳng nói gì hết về những điều ấy. Nhưng có sáu loại người Do Thái không thuộc dạng di dân được kể ra, trong đó có mọi người Do Thái có khả năng lao động - họ sẽ bị đưa vào doanh trại; cũng không thuộc dạng này tất cả những ai làm việc cho các cơ quan công quyền hoặc cơ xưởng Đức hoặc là nhân viên của “Hội đồng Do Thái” và các nhà thương Do Thái. Một câu khiến tôi đột nhiên chú ý: vợ và con những người này cũng không bị “di dân”.

Trong lúc ấy, bọn SS dưới kia đã thay một đĩa hát mới: tuy âm thanh không to, nhưng có thể nghe rất rõ điệu nhạc Valse vui tươi về “rượu, đàn bà và ca hát”. Tôi thầm nghĩ: cuộc sống vẫn tiếp tục, cuộc sống của người không phải Do Thái. Và tôi nghĩ đến nàng, đến Tosia đang cặm cụi với công việc minh họa trong căn hộ nhỏ bé; nàng không là nhân viên ở bất cứ đâu, nghĩa là không thoát bị “di dân”.

Höfle tiếp tục đọc cho tôi ghi. Bây giờ tới chỗ “người di dân” được phép mang theo mười lăm kí lô hành lý cũng như “tất cả của cải, tiền bạc, tư trang, vàng, vân vân…” Tôi chợt nghĩ: được phép mang theo hay nên mang theo? Ngay ngày hôm ấy, 22 tháng Bảy năm 1942, ban trật tự Do Thái - có nhiệm vụ thực thi việc di dân dưới sự giám sát của “Hội đồng Do Thái” - phải đưa 6.000 người Do Thái đến chỗ chuyển tải, cạnh một đường xe lửa. Từ đây, những chuyến xe lửa sẽ chạy về hướng Đông. Nhưng chưa ai biết chúng sẽ chở họ tới đâu và cái gì chờ đợi các “di dân”.

Đoạn cuối của “Các thông báo và những bổn phận” cho biết về hình phạt đối với người tìm cách “trốn tránh hoặc quấy phá những biện pháp di dân”. Chỉ có một hình phạt duy nhất được lặp lại như một điệp khúc ở cuối mỗi câu: “… sẽ bị bắn bỏ.” Khi Höfle đọc xong, một ủy viên “Hội đồng Do Thái” hỏi các nhân viên của “Tổ chức Xã hội Tự lực Do Thái” được miễn di dân không. Höfle nhanh chóng xác nhận được miễn. Không ai dám hỏi thêm câu nào nữa. Czerniaków ngồi im, lặng lẽ và điềm tĩnh.

Ít phút sau đám sĩ quan SS và bọn tùy tùng rời tòa nhà. Chúng vừa đi khỏi, sự im lặng như bãi tha ma gần như chớp nhoáng biến thành ồn ào và nhốn nháo: nhiều nhân viên của “Hội đồng Do Thái” và đông đảo người đang chờ đệ đơn chưa biết những quy định mới. Song dường như họ đã biết hoặc linh cảm thấy về chuyện mới diễn ra, đó là bản án tử hình vừa được phán quyết đối với thành phố đông người Do Thái nhất châu Âu.

Tôi hối hả quay về văn phòng, vì một phần của “Các thông báo và những bổn phận” mà Höfle vừa đọc sẽ phải được niêm yết khắp Getto trong vòng vài giờ tới. Tôi phải lo dịch ngay sang tiếng Ba Lan. Tôi chậm rãi đọc bản tiếng Đức để nữ cộng tác viên Gustawa Jarecka của tôi đánh máy ngay bằng tiếng Ba Lan.

Tôi có yêu nàng, nhà văn nữ Ba Lan Gustawa Jarecka? Có, nhưng là một mối quan hệ khác hẳn với Tosia. Tôi không biết nhiều về quá khứ của Gustawa. Trước chiến tranh nàng ít liên quan với thế giới Do Thái. Nàng thuộc vào số những người Do Thái ở Ba Lan hoàn toàn xa lạ với tôn giáo của họ. Nàng vào Getto với hai đứa con: một trai mười một hoặc mười hai tuổi với người chồng trước nhưng đã nhanh chóng chia tay, đứa con trai kia lên hai hoặc nhiều nhất lên ba mà nàng không hề cho biết gì về bố thằng bé. Czerniaków (phải đánh giá cao ông ở điểm này) đã hết sức nâng đỡ nhiều trí thức thất nghiệp trong Getto, nghĩa là phần đông ông cho họ làm việc ở một trong những phòng của “Hội đồng Do Thái”. Vì Gustawa biết đánh máy và tiếng Đức, nàng được phân vào văn phòng của tôi.

Tôi vẫn còn như đang thấy nàng trước mắt: một phụ nữ dong dỏng tóc nâu, mắt xanh, trạc ba mươi tuổi, điềm tĩnh và trầm lặng. Tuy không nổi tiếng, nhưng nàng không phải văn sĩ vô danh; khi xuất bản quyển sách đầu tiên, nàng còn rất trẻ. Cho đến khi chiến tranh bùng nổ, nàng còn xuất bản tiếp ba quyển nữa, những tiểu thuyết hiện thực, phê phán xã hội, mô tả - ít nhất phần nào đấy - môi trường vô sản và cho thấy quan điểm thiên tả của nàng. Sau 1945, đọc chúng, tôi có thích đôi chút, song không hâm mộ lắm. Nhưng nàng, Gustawa Jarecka, đã gây ấn tượng sâu đậm lên tôi, ngay từ phút đầu tiên. Điều khiến chúng tôi gắn bó, một lần nữa lại là văn học, không phải văn học Đức vì nàng chỉ biết rất ít, cũng không phải văn học Ba Lan tôi chẳng rành. Chúng tôi trao đổi với nhau về những tác giả Pháp và Nga, về Flaubert và Proust, về Tolstoy. Tôi học được nhiều từ những lần trò chuyện này.

Một ngày nọ tôi đưa nàng xem ba, bốn tiểu luận thời những năm học cuối của tôi mà tôi đã đánh máy sạch sẽ lúc còn ở Berlin, tất nhiên thuần vì hợm hĩnh. Nàng rất thích những luận văn này, có lẽ nhiều hơn là chúng xứng đáng. Nàng hỏi tôi đã đọc Bay đêm của Saint-Exupéry chưa. Vì tôi chưa biết tập sách mỏng này, nàng liền dịch nó sang tiếng Ba Lan, dù tôi không yêu cầu. Đây lại là món quà văn học khác thường cho sinh nhật của tôi, một năm sau tập Tủ thuốc gia đình dưới dạng thơ của Kästner. Lẽ ra muộn nhất là ngày đó tôi phải hiểu nàng chú ý đến tôi hơn là tôi để ý đến nàng.

Điều gì đã lôi cuốn tôi tới với nàng trong một thời kỳ mà - ít nhất đối với tôi - tôi dành trọn tâm hồn cho tình bạn, cho mối quan hệ của tôi với Tosia? Ngày ấy tôi không rõ, nhưng nay tôi tin rằng đã biết. Hồi ấy, khi Tosia và tôi còn dám vui đùa hình dung chúng tôi sẽ sống sót, dù ít khả năng đến đâu; khi trò chuyện về tương lai chung của hai đứa, tôi kể nàng nghe về bố cục câu chuyện Meistersinger của Wagner, rồi trích dẫn câu trả lời của Hans Sachs trước câu tán tỉnh nửa thật, nửa đùa của Eva: “Thế thì tôi sẽ phải có vợ và con.”

Với tôi thì Gustawa là một hình ảnh tương phản: nàng không chỉ lớn tuổi hơn Tosia mà còn chín muồi hơn và tự lập hơn. Vô tình tôi tìm được ở nàng sự ủng hộ mà mẹ tôi không thể cho tôi được nữa, còn Tosia chưa thể. Tôi gần như tin rằng Gustawa đã yêu tôi. Một lần, khi chỉ có hai chúng tôi trong văn phòng, vì hai nhân viên cùng làm việc ở đấy đã ra về, tôi đặt tay lên vai nàng và nhìn nàng. Nàng nói ngay, dịu dàng nhưng cương quyết: “Đừng làm thế!” Rồi nàng nói thêm như để làm tôi vui: “Chúng mình đừng làm thế. Anh có Tosia - thế là tốt rồi và nên như thế.” Tôi không bao giờ chạm tới Gustawa nữa - nhưng không bao giờ quên nàng.

Thế nghĩa là ngày 22 tháng Bảy năm 1942 tôi đã đọc cho Gustawa Jarecka bản án tử hình bọn SS đã phán quyết về những người Do Thái ở Warsaw. Tới đoạn tôi kể ra những nhóm người được miễn “di dân” với câu tiếp theo là quy định này áp dụng cho cả những người vợ, Gustawa liền ngừng đánh máy bản tiếng Ba Lan, không ngẩng lên nàng khẽ nói nhanh: “Anh nên cưới Tosia ngay hôm nay thôi.”

Vừa đọc xong, tôi cử liền một người tới gặp Tosia; tôi yêu cầu nàng đến gặp tôi ngay, mang theo khai sinh. Nàng đã đến ngay và khá khích động, vì bị ảnh hưởng từ cảnh hốt hoảng trên đường phố. Tôi nhanh chóng đi với nàng xuống tầng trệt, nơi một nhà thần học làm việc trong phòng lịch sử của “Hội đồng Do Thái” mà tôi đã trình bày trước với ông về chuyện này. Khi tôi nói với Tosia rằng chúng tôi làm hôn lễ ngay bây giờ, nàng chỉ hơi ngạc nhiên rồi gật đầu đồng ý.

Nhà thần học, người được quyền thực hiện những nhiệm vụ của một giáo sĩ Do Thái, chẳng gây khó khăn nào; hai viên chức phòng bên cạnh làm người chứng; lễ nghi cử hành rất ngắn và chúng tôi nhận được ngay giấy chứng nhận, theo đó chúng tôi thành hôn vào ngày 7 tháng Ba. Trong lúc vội vàng và khích động tôi có hôn Tosia không, tôi không nhớ nữa. Nhưng tôi rất rõ cảm giác nào đã tràn ngập lòng chúng tôi: sợ - sợ trước chuyện sẽ xảy ra những ngày sắp đến. Giờ đây tôi vẫn còn nhớ câu của Shakespeare đã chợt đến với tôi ngày ấy: “Có người đàn bà nào chịu kết hôn trong tâm trạng này không nhỉ?”

Hermann Höfle đã tổ chức và giám sát việc đày người Do Thái ở Warsaw tới Treblinka từ 22 tháng Bảy đến tháng Chín năm 1942. Sau chiến tranh y bị cơ quan công quyền Mỹ bắt giam. Nhưng y đã trốn thoát. Năm 1961, y bị bắt giữ ở Salzburg. Ngày 2 tháng Giêng năm 1962, tòa án Hamburg mời tôi làm nhân chứng trong vụ điều tra Höfle. Họ cũng cần lời khai của tôi buộc tội y khi tòa xử. Nhưng vụ án đã không diễn ra được: Hermann Höfle đã tự sát trong nhà tù tạm giam, sau khi bị chuyển về Vienna.

18

MỘT TRÍ THỨC, MỘT NGƯỜI TUẪN ĐẠO, MỘT ANH HÙNG

Adam Czerniaków hỏi bọn SS có thẩm quyền rằng để tránh hoảng loạn trong Getto, liệu chúng có thể cho phép những người “di dân” báo tin họ còn sống không, chẳng hạn gửi bưu thiếp. Bọn SS từ chối thẳng thừng mà không nêu lý do, như xưa nay vẫn thế. Mọi người kinh hoàng và bất lực. Vì ngay hồi đó, ngày thứ hai trong vụ “di dân”, ngày 23 tháng Bảy, người ta đã ngờ rằng những người bị phát vãng sẽ bị giết. Người đứng đầu Getto ấy hiểu ngay bọn Đức muốn gì ở ông: chúng muốn ông, Adam Czerniaków, sẽ là tên đao phủ của những người Do Thái ở Warsaw.

Chắc chắn ông không thể ngờ sẽ đi vào lịch sử như một hình ảnh bi thảm, huống chi là anh hùng hay kẻ tuẫn nạn. Czerniaków, nhà trí thức trưởng giả, không quan tâm đến những chuyện dũng cảm, song hẳn không phải không thích vai trò khác thường đột nhiên rơi vào tay mình, ít ra cho đến ngày 22 tháng Bảy. Ông là một nhà hóa học, trước Thế chiến I, ông học ở Ba Lan và Đức (chủ yếu ở Dresden) và rất coi trọng học vị kỹ sư. Nền văn hóa Đức đã có ảnh hưởng quan trọng, nếu không nói là quyết định, lên nhân cách ông, như tôi thấy qua một số buổi trò chuyện với ông.

Trong thập niên ba mươi, Czerniaków giữ một chức vụ khá cao trong phòng tài chính của Warsaw. Song dường như công việc này không thỏa mãn được tham vọng của ông. Vì ông đồng thời còn là ủy viên Hội đồng Thành phố Warsaw, sau đó không lâu là thành viên của Thượng viện Cộng hòa Ba Lan. Ông cũng ở trong đoàn chủ tịch Cộng đồng Tôn giáo Do Thái ở Warsaw - một trách nhiệm hoàn toàn không dễ dàng, vì những người Do Thái chính giáo không hài lòng việc ông, xuất thân từ một gia đình Do Thái đã đồng hóa, hầu như không rành rẽ tiếng Yiddish.

Khi Ba Lan bị quân đội Quốc xã chiếm đóng, phần lớn thành viên đoàn chủ tịch Cộng đồng Tôn giáo Do Thái chạy về phía Đông. Czemiaków là một trong những người đã ở lại nhiệm sở.

Trong thời gian Warsaw bị bao vây, chủ tịch đương nhiệm của thủ đô nước Ba Lan - cũng là chủ tịch cuối cùng - cử ông tạm thời làm chủ tịch Cộng đồng Do Thái. Khi quân Đức ra lệnh cho ông thành lập một Hội đồng Trưởng lão Do Thái gồm 24 người, ông coi đó là một sứ mạng lịch sử. Ông nhấn mạnh trong nhiều dịp rằng chức trách này của ông hoàn toàn không phải do bọn Đức chỉ định, mà vẫn do người Ba Lan.

Adam Czerniaków trở thành thủ lĩnh cộng đồng Do Thái lớn nhất châu Âu và thứ nhì thế giới (sau New York); trên thực tế, ông là thị trưởng một thành phố Do Thái khổng lồ. Ở đấy ông lãnh đạo chế độ tự quản cùng với di sản của cộng đồng tôn giáo, kiêm nhiệm những trách nhiệm của chính quyền thành phố Ba Lan, vì Getto không thuộc phạm vi chức trách của nhà cầm quyền. “Hội đồng Do Thái” có thẩm quyền trên những cơ quan thành phố hoặc Nhà nước và chức trách quen thuộc như nhà thương, hồ tắm, trạm bưu điện, phân cấp nhà ở, cung ứng lương thực, giao thông trong thành phố, quản lý nghĩa trang, nhiều cơ quan xã hội khác và cuối cùng là dân quân. Nhưng “Hội đồng Do Thái” còn một thẩm quyền khác nữa: nó đại diện người Do Thái trong mọi vấn đề, không có ngoại trừ nào, trước cơ quan công quyền Đức.

Czerniaków không đủ sức lo cả hai vai trò là điều chắc chắn. Điều chắc chắn nữa là: dù muốn đến đâu cũng không ai đủ sức giải quyết công việc ghê gớm này, như sẽ sớm thấy. Trong Getto ông chỉ được vài người nể trọng, phần lớn không tán thành công việc của ông, thậm chí họ còn ghê tởm và thù ghét. Vì người ta cho rằng ông liên đới trách nhiệm về những biện pháp man rợ của bọn Đức, nhất là khi không ai biết ông ngày ngày nỗ lực làm giảm nhẹ sự khốn cùng cho họ - mà phần nhiều, chứ không phải tất cả, chỉ hoài công.

Dù Czerniaków đã bị bắt nhiều lần và thường bị đám đối tác Đức sỉ nhục, đánh đập, thậm chí tra tấn, ông vẫn không đầu hàng, vẫn luôn cố đạt ít ra những chiếu cố và nhân nhượng nhỏ nhoi từ các cơ quan mà ông không ngừng tìm đến. Khi một cơ quan Ý muốn giúp vợ chồng ông trốn khỏi đất nước Ba Lan bị chiếm đóng, Czerniaków đã từ chối, vì ông vẫn cho rằng nhiệm vụ của mình là phải kiên trì với chức trách được trao. Mãi sau này, khi nhật ký của ông được xuất bản (bản dịch tiếng Hebrew năm 1968, nguyên bản tiếng Ba Lan năm 1972) người ta mới đánh giá được những đau khổ và công lao của chủ tịch “Hội đồng Do Thái” này.

Người ta phẫn nộ vì quanh ông có một vài nhân vật hết sức đáng nghi là chỉ điểm của Gestapo. Mới đầu chỉ nghi thôi, rồi chứng tỏ là đúng, nên sau khi Czerniaków chết, đám này bị Tổ chức Chiến đấu Do Thái xử tử. Tuy nhiên đám Do Thái này - rõ ràng là lũ chỉ điểm - giữ vai trò liên lạc với cảnh sát và những cơ quan Đức khác, vì bọn Đức chỉ đồng ý làm việc với chúng. Nghĩa là chính bọn Đức đã ép Czerniaków phải cộng tác với đám nọ - tất nhiên trong Getto không ai biết điều này.

Ai cho ông là một nhà tổ chức tồi, khá nhu nhược và có thể cũng hợm hĩnh, người ấy hẳn có lý. Trong Getto người ta dễ nhận thấy ông ham thích vai trò đại diện - đến mức gây khó chịu. Ông chuộng những diễn văn lâm li thống thiết, những khai mạc trọng thể và đủ thứ sinh hoạt hội hè. Vài tuần trước khi khánh thành một sân chơi cho trẻ em, Czerniaków đã phô trương vẻ thanh lịch chưa từng thấy trong Getto: ông mặc bộ đồ trắng bóng, đội mũ rơm, găng tay trắng, ánh mắt rõ ràng hài lòng nhìn công trình phục vụ trẻ thơ của mình.

Ông thích đóng vai nhà Mạnh Thường Quân bảo trợ nghệ thuật. Thỉnh thoảng người ta cười nhạo và không thật tin ông đặt làm những cửa sổ đầy hoa mỹ cho văn phòng của ông trong trụ sở “Hội đồng Do Thái” chỉ nhằm nâng đỡ vài họa sĩ trong Getto. Nhưng người ta cũng không biết ông đã hỗ trợ Dàn nhạc Giao hưởng Do Thái trong khuôn khổ khả năng khiêm tốn của ông.

Khi ông muốn đọc cho người khác viết những văn kiện đặc biệt quan trọng hoặc tự viết một bức thư bằng tiếng Đức và cần giúp đỡ thì ông gọi tôi đến. Người đàn ông trạc sáu mươi tuổi ấy đã tạo cho tôi ấn tượng về một con người tôn quý; đối với tôi, lúc ấy mới ngoài hai mươi một chút, ông là một nhân vật đáng kính. Ông thường hỏi han tôi về hoàn cảnh các nhạc công trong Getto. Ông cũng quan tâm đến văn học nữa; điều tôi rất thích là: để gây đôi chút ấn tượng lên tôi, thỉnh thoảng ông trích dẫn những tiểu thuyết gia Ba Lan và cả những tác gia cổ điển Đức, đặc biệt Schiller. Mãi sau tôi mới để ý ông đã hơn một lần viện dẫn câu “Trong tất cả tài sản thì cuộc sống không phải là thứ quý nhất” trong tác phẩm Cô dâu ở Messina.

Một ngày nọ chúng tôi được biết khi chiến tranh chưa bùng nổ Czerniaków từng làm thơ, viết vài truyện ngắn và đã tự bỏ tiền in. Nhân dịp nào đấy, một trong những nữ thư ký của ông muốn tạo cho ông một niềm vui đặc biệt, đã nhờ Tosia chép tay, minh họa và trang trí rõ đẹp tập thơ (chẳng hay ho gì) này. Nghe nói ông rất sung sướng với món quà ấy. Cả trong chiến tranh ông cũng kín đáo làm thơ.

Tuy nhiên không gì vuốt ve tính tự cao tự đại của ông bằng điều này: ngoài ông ra, không ai khác trong Getto có ô tô; chiếc xe cà tàng là biểu hiện rõ ràng nhất, ấn tượng nhất về uy quyền và phẩm giá của ông. Chiếc xe không chỉ chứng tỏ nó hữu ích cho ông khi hầu như ngày nào ông cũng phải đến các cơ quan Đức để thỉnh nguyện điều này chuyện nọ. Mà đã hai lần ông bị những người Do Thái tuyệt vọng khiêu khích và cả đe dọa nữa. Cho nên từ đấy người ta chỉ còn gặp ông ngồi trong xe trên đường phố Getto. Khi ông buộc phải xuống xe - chẳng hạn ở nghĩa trang, nơi ông thường đọc điếu văn - luôn có nhiều dân quân Do Thái bảo vệ ông.

Dù Czerniaków bị trách cứ và gán tội gì đi nữa, ngay các đối thủ của ông cũng không phủ nhận ông tuy có hơi ngây thơ, song rốt cuộc vẫn là một con người thành thật, ngay thẳng, hòa nhập. Vào mùa thu 1942, hai đội trưởng dân quân bị xử tử căn cứ trên án lệnh của Tổ chức Kháng chiến trong Getto, nhưng không ai buộc ông (và 24 thành viên của “Hội đồng Do Thái”) tội cộng tác với quân Đức.

Ngày 22 tháng Bảy, tôi gặp Adam Czerniaków lần cuối cùng: tôi đến phòng ông để trình bản cáo thị bằng tiếng Ba Lan, thông báo, theo tinh thần sắc lệnh của bọn Đức, cho người dân trong Getto về việc “di dân” vừa bắt đầu được vài giờ. Ngay cả lúc ấy ông cũng nghiêm trang và điềm tĩnh như vẫn luôn luôn thế. Sau khi đọc lướt nội dung, ông đã làm một điều hoàn toàn khác thường: ông sửa lại chức danh dưới chữ ký. Bình thường chức danh ấy như sau: “Chủ tịch Hội đồng Do Thái ở Warsaw - Kỹ sư A. Czerniaków”. Ông gạch đi rồi viết thay vào đấy: “Hội đồng Do Thái ở Warsaw”. Ông không muốn một mình chịu trách nhiệm về bản án tử hình được chuyển đạt trên bản cáo thị.

Ngay trong ngày “di dân” đầu tiên, Czerniaków đã rõ ông hoàn toàn không còn gì để nói nữa. Hôm sau chiếc ô tô của ông bị tịch thu. Vào đầu xế trưa đã thấy rõ bọn dân quân, dù chúng cố hết sức, không thể nào lôi đủ số người Do Thái đến điểm chuyển tải như bọn SS đòi hỏi cho ngày hôm ấy. Cho nên những đội tác chiến trang bị vũ khí hạng nặng mặc đồng phục SS - không phải Đức, mà bọn Lette, Litau và Ukraine - xông vào Getto. Chúng nổ ngay súng máy, dồn mọi người, bất kể là ai, ở những khu nhà thuê tập thể gần chỗ chuyển tải lại. Bọn mặc đồng phục Đức này nổi tiếng tàn bạo ngay tức khắc.

Chẳng ai có thể ngạc nhiên trước việc chúng không đếm xỉa đến chứng từ của những người Do Thái bị lùa đến điểm chuyển tải. Chúng làm thế nào được, khi chúng rõ ràng không biết tiếng Đức? Thành ra những điều mới hôm trước tay đội trưởng SS Höfle ra lệnh và đọc cho tôi ghi chép nay đã trở thành vô hiệu lực: mọi chứng nhận lao động mà mới đây người ta còn thèm khát đã biến thanh những mảnh giấy lộn. Cả chứng từ xác nhận Tosia là vợ tôi và do đó không phải “di dân” cũng trở thành thừa, chẳng chút giá trị. Tuy nhiên chúng tôi vẫn giữ gìn cẩn thận giấy chứng nhận này. Dù buổi kết hôn ngày 22 tháng Bảy năm 1942 không trang trọng, gần như hấp tấp, trước hết chỉ do những cân nhắc thực dụng thôi, nhưng cả hai chúng tôi đều xem việc này là hết sức nghiêm túc - và đến nay vẫn luôn như thế.

Cuối xế trưa ngày 23 tháng Bảy, nhờ có bọn Lette, Litau và Ukraine, con số 6.000 người Do Thái mà ban tham mưu “Cuộc hành quân Reinhard” đòi hỏi tập trung tại điểm chuyển tải vào ngày hôm ấy đã đạt được. Tuy nhiên sau sáu giờ chiều một lúc, hai sĩ quan của “Cuộc hành quân Reinhard” xuất hiện tại trụ sở “Hội đồng Do Thái”, đòi gặp Czerniaków. Ông không có ở đấy mà đã về nhà. Thất vọng, chúng dùng roi cưỡi ngựa, luôn sẵn trong tay, quất nhân viên trực của “Hội đồng Do Thái”. Chúng gầm lên rằng ông chủ tịch phải tới ngay. Czerniaków nhanh chóng có mặt; lần đầu tiên ông tới nhiệm sở bằng xe kéo - và cũng là lần cuối cùng.

Buổi trò chuyện với hai sĩ quan SS diễn ra thật ngắn, chỉ vài phút; nội dung được ghi trong tập ghi chú tìm thấy trên bàn viết của Czerniaków. Bọn SS đòi ông phải tăng con số người Do Thái đưa đến điểm chuyển tải cho hôm sau lên tới 10.000, rồi mỗi ngày 7.000. Đây hoàn toàn không phải là những con số đưa ra tùy tiện, mà dường như tùy thuộc vào số những toa xe lửa chở súc vật chúng có được mỗi ngày; các toa này bắt buộc phải đầy ắp.

Sau khi hai sĩ quan SS rời khỏi phòng ông một lúc, Czerniaków gọi một bà giúp việc văn phòng, yêu cầu mang cho ông ly nước. Lát sau thủ quỹ của “Hội đồng Do Thái”, lúc ấy tình cờ đứng gần phòng làm việc của Czerniaków, nghe tiếng điện thoại reo liên tục mà không ai nhấc máy. Ông ta mở cửa phòng và thấy xác chủ tịch “Hội đồng Do Thái” ở Warsaw. Trên bàn giấy của ông là một lọ con Zyankali đã cạn và nửa ly nước.

Trên bàn còn có hai bức thư ngắn. Bức gửi vợ, ông viết: “Chúng đòi tôi tự tay giết những người con của dân tộc tôi. Tôi không còn cách nào khác hơn là chết.” Bức thư kia gửi “Hội đồng Do Thái” ở Warsaw, viết: “Tôi đã quyết định từ chức. Đừng xem đây là một hành vi hèn nhát hay một sự trốn chạy. Tôi bất lực, tim tôi tan vỡ vì đau buồn và thương xót, tôi không thể chịu đựng hơn nữa. Việc làm của tôi sẽ khiến mọi người nhận ra sự thật và có thể hướng dẫn họ vào con đường hành động đúng đắn…”

Sáng sớm hôm sau Getto biết tin Czerniaków tự tử. Ai nấy đều rúng động, kể cả những người phê phán ông, những đối thủ và kẻ thù của ông, cả những kẻ mới hôm qua còn nhạo báng và khinh bỉ ông. Người ta hiểu hành động của ông như ông đã nghĩ: đó là dấu hiệu cho thấy hoàn cảnh người Do Thái ở Warsaw là tuyệt vọng. Người ta hiểu đó là sự đòi hỏi tuyệt vọng rằng cần phải hành động. Nhiều người, đặc biệt trong vòng bè bạn và đồng nghiệp của tôi, ghi nhận rằng kẻ thường bị chê trách tự cao tự đại ấy đã biết bảo toàn phẩm giá của mình vào giây phút quyết định. Ông, người coi trọng sự lâm li và kịch tính, đã để lại một thông điệp rõ ràng và cô đọng.

Ông đã rút lui lặng lẽ và giản dị. Không đủ khả năng chống lại bọn Đức, ông cự tuyệt làm công cụ của chúng. Ông là người có nguyên tắc, một trí thức tin vào lý tưởng cao cả. Ông muốn trung thành với những nguyên tắc và lý tưởng này ngay cả trong thời buổi phi nhân và những hoàn cảnh không thể hình dung nổi. Ông đã hy vọng điều này là có thể được, bất chấp sự man rợ của bọn Đức. Chắc chắn ông là một kẻ tuẫn đạo. Ông cũng là một anh hùng chăng? Dù thế nào thì ông cũng đã hành động phù hợp với lý tưởng, khi quyết định kết liễu đời mình vào ngày 23 tháng Bảy năm 1942 trong văn phòng của mình. Có thể đòi hỏi ở một người nhiều hơn không?

Khi nghe tin về cái chết cô đơn của Adam Czerniaków, tôi điếng người và hoang mang nghĩ tới những nhà thơ ông không chỉ yêu quý và thích trích dẫn, mà còn lấy họ làm gương. Tôi nghĩ đến những tiểu thuyết gia lớn của Ba Lan, tới những tác gia kinh điển của Đức.

19

CÂY ROI NGỰA MỚI TINH

Từ “Flitterwoche - tuần trăng mật”, theo từ điển giảng giải, do động từ “vlittern” của ngôn ngữ Trung và Thượng Đức, đại khái có nghĩa là “thì thầm”, “cười khúc khích” hoặc “mơn trớn”. Tuần trăng mật của hai chúng tôi thế nào? Tosia và tôi không đi du lịch sau hôn lễ, chúng tôi thoát được chuyện ấy - vì nếu đi, hẳn chỉ có thể có một đích thôi: phòng hơi ngạt. Nhưng vì “tuần trăng mật” là một khái niệm mang tính thời gian, thành ra chúng tôi cũng phải có những tuần lễ này chứ. Quả thật có đấy, song chúng lại là một trong những quãng đời khốn khổ nhất, kinh hoàng nhất của chúng tôi.

Trong các tư liệu lịch sử, việc giết đại đa số người Do Thái ở Warsaw, bắt đầu từ sáng ngày 22 tháng Bảy năm 1942 cho đến giữa tháng Chín cùng năm, được diễn tả bằng những từ thông dụng thời bấy giờ. Đó là những từ ngữ che đậy bản chất sự việc. Chẳng hạn người ta nói tới “Biện pháp lớn” hoặc giả “Biện pháp đầu tiên” hoặc thậm chí “Biện pháp di dân”, nếu dùng thuật ngữ của cơ quan công quyền Đức. Sự thật là: người Do Thái bị phát vãng, nghĩa là bị trục xuất. Nhưng mà “di dân”? Nếu đúng là di dân thì đi đâu?

Ngày ngày cả nghìn người bị chất lên các toa xe lửa chở súc vật, trung bình khoảng sáu đến bảy nghìn. Số người cao nhất bị chở đi trong một ngày theo công bố chính thức của Đức là 13.596. Những nạn nhân đầu tiên là những người chất gánh nặng lên xã hội, trước hết là ở những cơ sở cứu tế. Đó là những kẻ khốn cùng nhất trong những kẻ khốn cùng: đám dân quân của Getto được giao nhiệm vụ giải tỏa những nơi tạm trú của những kẻ vô gia cư, các trại mồ côi, các nhà giam và những nơi cư trú khác dành cho người cùng khổ.

Phần lớn người già và bệnh tật không được đưa lên các toa tàu mà tới nghĩa trang Do Thái rồi bị bắn bỏ ngay tại đấy. Một số người trong Getto cho rằng - dù điều này khó tin đến đâu - việc những người không khả năng lao động bị hành quyết tại chỗ tiềm ẩn sự tích cực: theo họ thì chuyện “di dân” không nhất thiết và không phải bao giờ cũng đồng nghĩa với cái chết; người Do Thái sở dĩ bị phát vãng, vì người ta cần họ cho công việc nào đấy, ở nơi nào đấy. Bọn Đức, nghe nói thế, trù tính dựng ở phía Đông một vành đai phòng thủ khổng lồ, tương đương với vành đai Siegfried ở phía Tây. Có lẽ chúng cần cho việc này hàng trăm nghìn công nhân, người ta nghĩ thế.

Rốt cuộc những tin đồn và ước đoán kiểu ấy không thể trấn an nổi ai. Người ta hiểu thế này: kẻ tùy tiện bắt người, rồi dã man, vô nhân đạo lùa họ (cả phụ nữ lẫn trẻ em) vào những toa xe chở súc vật, thì không thể có ý định muốn họ làm việc cho mình. Chẳng mấy chốc mọi người, dù lao động được hay không, đều bị bắt trên đường phố, giải về điểm chuyển tải. Đường sá vắng hoe tức thì. Ai nán lại trong nhà bị gọi xuống sân ngay lập tức, bất tuân sẽ bị bắn bỏ. Tuy nhiên nhiều người vẫn trốn dưới hầm nhà, trên tầng áp mái hoặc đâu khác, thà chịu bắn bỏ ngay tại chỗ hơn là bị đưa tới chỗ chuyển tải.

Đám dân quân Do Thái phải hỗ trợ trong việc này: bọn SS hứa sẽ cho phép chúng cùng gia đình được ở lại Getto, nghĩa là được sống. Tuy sợ chết nhưng không phải tất cả đám dân quân đều sẵn lòng làm những gì bọn Đức ra lệnh. Một số bất tuân bị xử bắn tức thì, một số khác đã tự sát. Nhưng phần đông đã đóng một vai trò ô nhục trong những ngày và tuần lễ này. Bọn SS nuốt lời là chuyện đương nhiên: cuối đợt “Hành quân lần thứ nhất” gần như mọi thân nhân của đám dân quân Do Thái đã bị một nhóm nhỏ trong chính bọn chúng, bọn được phép ở lại, giải tới chỗ chuyển tải rồi bị phát vãng.

Chúng tôi bị phát vãng đi đâu - câu hỏi này đã được giải đáp ngay từ đầu tháng Tám. Đám lính Do Thái canh điểm chuyển tải ghi lại số những toa xe, sửng sốt thấy những chuyến tàu này không chạy đường dài, không tới Minsk hoặc Smolensk, vì chỉ sau vài giờ, tối đa bốn hoặc năm, chúng đã quay lại Warsaw rồi.

Chẳng bao lâu sau chúng tôi được biết mọi chuyến tàu này đều chạy tới một nhà ga cách Warsaw ngoài một trăm cây số về phía Đông Bắc, thuộc Treblinka, một tỉnh nhỏ lân cận. Từ nhà ga có một đường ray phụ dài khoảng bốn cây số dẫn vào một khu rừng rậm rạp, ở đấy có trại Treblinka. Một trại thật ư? Ít lâu sau người ta được biết đó là trại tập trung, chứ không phải trại lao động khổ sai. Ở đấy chỉ có một lò hơi ngạt, chính xác hơn: một tòa nhà với ba lò hơi ngạt. Cái gọi là “chuyển chỗ ở” của người Do Thái chẳng qua chỉ là một sự di dân - di dân khỏi Warsaw. Nó chỉ nhắm một mục đích: cái chết.

Người trong Getto không ảo tưởng. Nhưng mà hy vọng? Một khái niệm mới trong tiếng Đức được lưu truyền: “những người Do Thái có ích”. Gọi là “có ích”, người ta phỏng đoán, những ai được miễn “chuyển chỗ ở” theo tinh thần của chỉ thị “Thông tư và nghĩa vụ”. Nhưng biết chứng minh mình đã làm điều gì đấy “có ích” bằng cách nào, khi bọn càn quét Getto có hệ thống - trước hết là bọn Letten, Litau, Ukraine - đã phớt lờ và thường quăng đi hoặc xé phăng những giấy chứng nhận lao động được Đức cấp mà người ta trình cho chúng? Dường như cách chắc chắn nhất là không rời bỏ chỗ làm việc của mình. Đây thường là những công xưởng lớn trong Getto, sản xuất đủ loại mặt hàng cho người Đức, mà chủ Đức không muốn các lao động Do Thái của họ bị phát vãng. Vì những lao động này hoặc không hoặc chỉ được trả thù lao tối thiểu.

Các nhân viên của “Hội đồng Do Thái” - vốn đã giảm thiểu rất nhiều - cũng tạm thời được xếp vào loại “có ích”. Vì thế nên hai chúng tôi, Tosia và tôi, suốt ngày ở trong văn phòng của tôi. Không ngờ một người bà con của Tosia, một phụ nữ đảm đang và dũng cảm, một người không Do Thái sống ngoài Getto đã đến định đem Tosia đi, nghĩa là định cứu nàng. Nhưng bà bảo không thể mang cả tôi theo được. Chẳng tới đâu mà nguy hiểm nữa. Vì người ta sẽ nhận ra tôi là người Do Thái qua mái tóc đen, rồi tố cáo và tôi sẽ bị bắn tại chỗ. Còn Tosia có thể - bà dì kia nghĩ thế - hoàn toàn được coi là người “Arier”. Nàng phải cân nhắc gấp và đi ngay với bà, chỉ được từ biệt tôi thôi. Đó cũng là chuyện bình thường khi ấy.

Tosia quyết định ngay, không cần bàn bạc với tôi. Nàng nói ngắn gọn sẽ không bỏ tôi một mình. Và chúng tôi đã tiếp tục ở bên nhau. Một người đàn bà mạo hiểm tính mạng để cứu bạn trai, người yêu hoặc chồng, tôi đã quá quen với chủ đề này - qua nhạc kịch, ballad và tiểu thuyết. Nhưng ngày ấy, ở Getto của Warsaw, lần đầu tiên tôi nếm trải trong thực tế.

Hai hoặc ba lần trong tháng Tám diễn ra việc “chọn lọc” bất ngờ tại trụ sở “Hội đồng Do Thái”, mục đích để đẩy một phần những người, cho đến nay, được miễn phát vãng tới điểm chuyển tải. Việc “chọn lọc” diễn ra như sau: tất cả chúng tôi đột nhiên phải ra ngoài sân, đứng thành nhóm, rồi từng người đi qua trước mặt tay chỉ huy bọn SS. Đó thường là một gã hạ sĩ quan trẻ tuổi, chẳng hạn một Unterscharführer, tay cầm một chiếc roi ngựa xinh xắn. Chúng tôi phải thưa hiện làm việc ở bộ phận nào, với tư cách gì, rồi hắn sẽ lấy roi chỉ ai đứng sang bên phải, ai bên trái.

Bên này là những người được phép ở lại Getto, bên kia là những người phải tới điểm chuyển tải và lên ngay các toa xe. Một bên được sống, tạm thời, bên kia là cái chết, tức thì. Tay người Đức với chiếc roi ngựa xinh xắn dựa vào đâu để quyết định? Hắn chọn lựa theo quan điểm nào chăng? Chúng tôi có cảm tưởng những người khỏe mạnh hơn, có khả năng lao động dễ may mắn được đứng về phía được sống. Ngoài ra còn tùy thuộc vẻ ngoài nữa. Những người Do Thái bẩn thỉu, ăn mặc lôi thôi hoặc râu ria lỏm chỏm sẽ bị tống ngay qua nhóm đưa vào phòng hơi ngạt. Thời đó, ai tóc đen như tôi phải cạo râu mỗi ngày hai lần. Cho tới ngày nay tôi vẫn không bỏ được thói quen ấy, tôi luôn cạo râu mỗi ngày hai lần.

Thường thì tay phó trưởng nhóm SS có quyền sinh sát kia chỉ làm theo ý thích của hắn thôi: nếu không thì phải giải thích thế nào trước việc đôi khi hắn uể oải đẩy hai hoặc ba chục người, gồm cả những người trẻ tuổi, ăn mặc gọn gàng, về phía chết bằng cây roi ngựa?

Chúng tôi, Tosia và tôi, thoát được những lần “chọn lọc” vào tháng Tám trong sân tòa nhà “Hội đồng Do Thái”. Bố mẹ tôi - tôi đưa vào ở trong một tòa nhà phụ - cũng được cho đứng sang bên sống. Nhưng mẹ của Tosia, ẩn náu trong một cơ xưởng dệt, cũng thuộc vào số những người bị đẩy tới chỗ chuyển tải vào tháng Tám. Chúng tôi không gặp lại bà nữa. Khi biết Tosia giờ đây tứ cố vô thân, mẹ tôi bảo nàng ngay: “Nay con hãy ở với chúng ta.” Chúng tôi hàm ơn mẹ, vì bà đã coi đấy là chuyện đương nhiên.

Hồi đó, trong dịp “Đại hành động”, người ta không thể hiểu nổi những cảnh tượng chứng kiến trên đường phố Getto: hàng đoàn người dài, chẳng có ai canh giữ hay thúc đẩy, khệ nệ những hành lý hoàn toàn không cần thiết, như phần lớn đã chúng tỏ ngay trong ngày hôm đó, nối nhau đi tới chỗ chuyển tải. Họ nghe theo một thông tư của dân quân Do Thái rằng cơ quan công quyền Đức hứa sẽ cung cấp thực phẩm cho tất cả những ai tự nguyện đăng ký “chuyển chỗ ở”: mỗi người được ba kí bánh mì, một kí mứt. Vào thời điểm ấy còn chưa thật rõ điều gì ẩn sau cụm từ “chuyển chỗ ở”, nên hàng trăm người, có những ngày thậm chí hàng nghìn người tuyệt vọng và đói khát cho rằng cuối chuyến đi khủng khiếp bằng tàu lửa sẽ có một vụ “sàng lọc” và ít ra một phần, trong số những người đến nơi, được tuyển làm việc khổ sai sẽ sống sót.

Còn những người không tự nguyện đăng ký đi phát vãng, những người không chịu tự sát (ngày ngày có nhiều người tự sát) và những người không trà trộn vào thành phần “Arier” của thành phố Warsaw - điều đặc biệt khó và mạo hiểm trong dịp “Đại hành động” - hy vọng gì? Một đồng nghiệp thông minh và hóm hỉnh trong “Hội đồng Do Thái” đã thì thầm vào tai tôi một nhận xét khô khan, gần như châm biếm: “Bọn chúng ta sẽ chỉ còn lại một dúm nhỏ thôi. Những người Đức yêu quý sẽ không cho phép hơn đâu.” Anh bị coi là bi quan. Nhưng điều anh tiên đoán lại là quá lạc quan. Tạm thời nhiều người muốn tin họ thuộc vào cái “dúm nhỏ” ấy.

Rồi lại có tin đồn; lần này nghe đâu sắp chấm dứt vụ “chuyển chỗ ở”. Hẳn bọn Đức chỉ muốn phát vãng một số người Do Thái thôi - người ta vẫn không ngớt băn khoăn về điều ấy. Bọn cầm đầu SS nhắm tới một phần ba dân trong Getto hay một nửa hoặc thậm chí nhiều hơn? Sự kiện bọn chúng nhắm tới việc “tận diệt” người Do Thái thì chẳng ai ngờ tới.

Có những người Do Thái cho rằng công luận thế giới, được thông tin thường xuyên qua vô tuyến điện về những diễn biến trong hạt Ba Lan, sẽ phản đối hành động vô nhân đạo này và hẳn sẽ đạt được gì đấy. Họ cho rằng có thể, họ quả thật thầm tin như thế, vụ càn quét này sẽ chấm dứt do được chỉ thị từ Berlin. Quả thật, vào cuối tháng Tám và đầu tháng Chín, tình hình trong Getto có yên tĩnh hơn đôi chút và một số người đã cho rằng điều tệ hại nhất qua rồi.

Nhưng ngày 5 tháng Chín trên các tường lại dán đầy những chỉ thị: hết thảy người Do Thái còn sống trong Getto phải trình diện vào mười giờ sáng hôm sau tại những đường phố của một quận được nêu rõ gần “điểm chuyển tải” để “đăng ký”. Cần mang theo lương thực cho hai ngày và bình nước. Các căn hộ phải để ngỏ. Vụ này gọi là “Cuộc sàng lọc lớn”: 35.000 người Do Thái, chưa tới mười phần trăm số dân trong Getto trước vụ “chuyển chỗ ở”, nhận được “những con số sống” màu vàng để đính trên ngực - phần lớn là những người Do Thái “có ích” làm việc trong các cơ xưởng Đức hoặc “Hội đồng Do Thái”. Hàng nghìn người không được nhận “những con số sống” đã lẩn trốn đâu đấy trong Getto, bất chấp bản án tử hình đe dọa. Tất cả những người khác, hàng chục nghìn, bị đưa từ chỗ “đăng ký”, từ chỗ “sàng lọc lớn” lên thẳng xe lửa tối Treblinka.

Một số người gây chú ý vì có những hành lý khác thường. Họ mang theo nhạc cụ trong những thùng đựng chuyên dụng: đàn violin, kèn clarinet, kèn trompet, thậm chí cả đàn cello. Đó là những nhạc công của dàn nhạc giao hưởng. Trong hàng giờ chờ “sàng lọc” lần cuối, tôi có dịp trò chuyện ngắn ngủi với vài ba người. Khi hỏi họ mang theo nhạc cụ làm gì, hầu như họ đều trả lời hệt nhau: “Người Đức yêu thích âm nhạc mà. Có thể họ sẽ không tống vào phòng hơi ngạt kẻ đã chơi nhạc cho họ nghe.” Nhưng không nhạc công nào bị chở đến Treblinka sống sót trở về.

Thế còn Marysia Ajzenstadt, nàng ca sĩ thanh tú hát giọng nữ cao tuyệt vời được cả Getto mến chuộng thì sao? Ai cũng kiên quyết giúp đỡ, che chở nàng, kể cả đám dân quân Do Thái. Khi nàng tới “điểm chuyển tải”, một người Do Thái có thế lực ngày hôm ấy muốn và có thể cứu nàng, nhưng cha mẹ nàng đã lên toa xe và nàng không chịu rời họ. Nàng cố sức dứt ra khỏi gã dân quân đang giữ chặt nàng. Một tay SS thấy thế đã bắn chết nàng. Những người khác kể rằng nàng không bị giết tại “điểm chuyển tải”, mà bị gã SS tống lên toa xe lửa đi Treblinka và chết ở đấy vì hơi ngạt. Không ai ở Getto sống sót quên được nàng.

Vì tôi còn được cần làm thông dịch nên Tosia và tôi được cấp “những con số sống” mà mọi người khao khát - bọn Đức có thật sự trả “thù lao” cho những con số này không, chúng tôi không chắc, còn phải chờ xem; chúng tôi bị dẫn đến quảng trường mà về sau, năm 1947, nơi ấy dựng tượng đài tưởng niệm Getto Warsaw. Ở đấy, như đã quá quen thuộc, có một gã Đức trẻ dáng điệu ngán ngẩm tay cầm chiếc roi ngựa dường như mới tinh. Ở đấy lại diễn ra quyết định chúng tôi bước sang bên trái, nghĩa là sẽ đi tới “điểm chuyển tải”, tới những toa xe lửa đi Treblinka, hoặc sang bên phải, nghĩa là tạm thời được phép sống. Chiếc roi đã chỉ về bên phải.

Bố mẹ tôi đã có tuổi rồi - bấy giờ mẹ tôi 58 tuổi, bố tôi 62 - không có hy vọng được cấp “những con số sống”; bố mẹ tôi cũng không còn sức lực và hứng thú trốn đâu đó. Tôi cho song thân biết hai cụ phải đứng ở đâu. Bố tôi ngơ ngác nhìn tôi, còn mẹ tôi quá đôi bình thản. Bà ân mặc tề chỉnh, khoác chiếc áo măng tô màu sáng mang theo từ Berlin. Tôi biết mình đã nhìn mẹ lần cuối. Và bây giờ tôi vẫn còn thấy bố mẹ tôi như thế đấy: ông bố yếu đuối và bà mẹ trong chiếc áo măng tô xinh xắn mua ở một cửa hàng không xa Gedächtniskirche* mấy. Những lời cuối cùng Tosia nghe được từ mẹ tôi là: “Con hãy chăm sóc Marcel.”

Khi nhóm người, trong đó có bố mẹ tôi, tới gần gã người Đức cầm chiếc roi ngựa, dường như hắn đã hết kiên nhẫn: hắn hối thúc những người đã có tuổi bước nhanh hơn sang bên trái. Hắn đã toan sử dụng chiếc roi xinh đẹp, nhưng hắn không cần tới nữa: bố mẹ tôi - tôi trông thấy từ xa - đã gắng chạy thật nhanh, vì sợ gã người Đức cường tráng.

Hôm sau, tôi gặp tại “điểm chuyển tải” viên chỉ huy đội dân quân Do Thái, một kẻ hung ác mà tôi quen biết qua loa, vì hắn là láng giềng của chúng tôi ở Getto trong mấy tuần. Hắn bảo tôi: “Tôi đã biếu song thân cậu một ổ bánh mì, tôi không thể làm nhiều hơn nữa cho hai cụ. Rồi tôi đã đỡ hai cụ lên toa xe.”

20

TRẬT TỰ, VỆ SINH, KỶ LUẬT

Con đường Mila ở Warsaw tuy mang tiếng xấu, nhưng trong một thời gian dài nó được hâm mộ khác thường ở nhiều nước: địa chỉ “Mila số 18” gần như nổi tiếng thế giới, tuy những người luôn nhắc đến nó lại thường không rõ nó ẩn chứa gì. Đó là một con phố nghèo, phải nói thẳng là tồi tệ phía Bắc Warsaw, trước chiến tranh phần lớn do người Do Thái cư ngụ.

Tiếng tăm của nó vượt khỏi thủ đô Ba Lan là do văn học. Không lâu trước chiến tranh thi sĩ Ba Lan Wladyslaw Broniewski đã có một trong những bài thơ hay nhất về nó. Trong ấy ông nói lên sự mâu thuẫn chua chát giữa tên con đường thân thương, khả ái (“Mila” đại để là “duyên dáng, yêu kiều”) và cuộc sống kinh tởm ngày ngày diễn ra ở đấy. Bài thơ mở đầu với những lời:

Con phố yên kiều - nó chẳng yêu kiều

Con phố yêu kiều - hỡi người yêu của tôi ơi, em đừng vào đấy.

và kết thúc:

Và ngay cả nếu anh hối hả đến với em,

anh cũng tránh xa con phố yêu kiều,

vì ai biết được rằng anh sẽ không treo cổ ở đấy.

Tất nhiên, bên ngoài Ba Lan người ta không biết đến thi sĩ Wladyslaw Broniewski, một trong những nhà thơ Ba Lan đáng chú ý nhất thế kỷ và lại càng không biết bài thơ “Phố Mila” không thể chuyển ngữ.

Phải chờ đến Leon Uris, một nhà văn Mỹ của loại tiểu thuyết trinh thám hấp dẫn mới khiến con phố Mila thành nổi tiếng thế giới: năm 1961, sau quyển Exodus bán chạy không ngờ, ông cho ra đời tiểu thuyết thứ hai “Mila số 18” cũng thành bestseller. Trong ngôi nhà này, chính xác hơn: trong căn hầm rộng rãi của nó đặt bộ chỉ huy của Tổ chức Kháng chiến Do Thái, đây chính là đầu não cuộc nổi dậy trong Getto Warsaw.

Ngay sau “Cuộc sàng lọc lớn”, Tosia và tôi được biết người ta đã lấy mất căn hộ chúng tôi đang ở. Vì trong lúc cuộc “sàng lọc” diễn ra, giới hạn của Getto bị cơ quan công quyền Đức nhanh chóng thu hẹp lại. Những đường phố mà mấy giờ trước chúng tôi còn ở nay không thuộc vào Getto nữa và chúng tôi không được phép đặt chân tới. Nhưng từ xa chúng tôi có thể thấy được nhiều xe tải và xe chở đồ đạc to kềnh đậu ở đó: đội SS “Kiểm kê giá trị” đã bắt tay ngay vào việc chuyên chở mọi tài sản của những người đang trên đường tới Treblinka. Chúng tôi hiểu tại sao đã bị cấm khóa cửa căn hộ lúc đăng ký trong “Cuộc sàng lọc lớn”. Mọi chuyện quả thật đã được sắp đặt, tổ chức hoàn hảo trước rồi.

Thành ra chúng tôi xếp hàng dài chờ được phân chia chỗ cư ngụ, có thể là một căn hộ mới. Chúng tôi được dẫn tới phố Mila, số nhà mấy không nhớ nữa. Chúng tôi được một căn hộ gồm một phòng, bếp và phòng rửa ráy tí tẹo. Năm giờ, nhiều nhất mười giờ trước đây, trong những bức tường này có người ở, hẳn là một đôi vợ chồng; giờ đây họ đang ở trong những toa xe chở súc vật chật ních trên đường đến Treblinka. Không, có lẽ họ đã đến nơi rồi và bị bọn SS lùa ra khỏi các toa xe. Có thể đúng lúc này đây một tay sĩ quan nghiêm khắc, lạnh lùng giải thích cho họ rằng họ đang ở một trại trung chuyển và trước khi tới trại lao động họ phải cởi quần áo - đàn ông, đàn bà riêng, như phải thế. Rồi họ phải tắm vòi hoa sen thật kỹ, vì vệ sinh là yêu cầu hàng đầu. Vì thế quần áo của họ cũng phải được tẩy uế. Họ phải giao nộp tiền và những vật dụng giá trị, nhưng tắm xong sẽ được nhận lại, đương nhiên thế. Phải có trật tự. Ở đây kỷ luật nghiêm minh, kỷ luật Đức.

Hoặc giả đôi vợ chồng mới đến từ Warsaw này đã trần truồng vào “ống” rồi - như người ta gọi lối dẫn vào lò hơi ngạt? Có thể họ đã đứng đó rồi, sát bên bà mẹ trần truồng và ông bố trần truồng của tôi, trong lò hơi ngạt hao hao một phòng tắm hoa sen, trên trần gắn những chiếc ống. Nhưng không phải nước tuôn ra từ những ống ấy mà hơi ngạt từ một động cơ dầu diesel. Cần khoảng ba mươi phút để mọi người chen chúc trong lò hơi ngạt chết ngộp. Trong cơn quằn quại, trong những khoảnh khắc cuối cùng, những kẻ hấp hối không làm chủ được ruột và bàng quang nữa. Những xác người nhơ nhớp phân và nước tiểu nhanh chóng được giải quyết để có chỗ cho những người Do Thái sắp tới từ Warsaw.

Còn chúng tôi lúc ấy đang ở trên đường Mila, trong căn hộ nhỏ bé mà hẳn là sáng sớm nay hai con người đã hấp tấp rời khỏi. Chúng tôi lặng lẽ, ngột ngạt nhìn quanh. Những chiếc giường chưa được xếp gọn, chiếc bàn trong bếp chưa dọn, trên một cái đĩa còn một miếng bánh mì cắn dở, bên cạnh là hai tách trà mới vơi một nửa, đèn vẫn còn sáng trong phòng rửa ráy. Ai đấy đã vứt một cái váy lên một chiếc ghế, trên lưng ghế vắt chiếc áo khoác. Áo quần, bàn ghế, hai chiếc gối bày ở sofa và tấm thảm - tất cả dường như còn đang thở.

Thế còn họ, những người mà những tấm ảnh xinh đẹp lồng khung cùng với vài tấm hình khác trang trí cho chiếc tủ, những người đã sống ở đây, đã yêu đương và chịu đau khổ ở đây, họ có còn thở nữa không? Chúng tôi không dám nghĩ tới điều ấy. Chẳng lẽ chúng tôi không có tí liêm sỉ nào, không chút ngại ngùng nào để nhận lấy căn hộ nhỏ trên đường Mila ư? Tôi hết sức kinh ngạc và vô cùng xấu hổ thú nhận rằng chúng tôi không có liêm sỉ, chúng tôi không chút ngại ngùng, chúng tôi chẳng cần phải vượt qua sự đấu tranh nào. Và những người bạn cùng đồng nghiệp của chúng tôi, những người tạm thời cũng thoát khỏi lò hơi ngạt và trở thành hàng xóm của chúng tôi trên đường Mila - giờ đây họ cũng bày biện lại những căn hộ được cấp, lẹ làng và hối hả mà chẳng băn khoăn gì - ít nhất dường như thế.

Phải chăng sự vô nhân đạo - mà tất cả chúng tôi là nhân chứng và nạn nhân - cũng đã khiến chúng tôi trở thành vô nhân đạo? Dẫu sao chúng tôi cũng đã trở nên vô cảm. Chúng tôi đã phải nhìn người thân của mình bị lùa lên những toa tàu đi Treblinka. Còn chúng tôi được tha. Chỉ có điều chúng tôi không tin rằng đã thoát. Chúng tôi sợ, không, chúng tôi tin chắc mình chỉ được tạm tha một thời gian ngắn. Những căn hộ trên đường Mila, chúng tôi linh cảm thế, sẽ không bao giờ trở thành của chúng tôi, chúng chỉ là chốn nương náu tạm thời cho những tháng cuối cùng, có thể những tuần lễ cuối cùng của Getto Warsaw.

Giờ đây, thu 1942, trong Getto thu nhỏ có 35.000 người Do Thái có “con số sống” và khoảng 25.000 người thoát bị phát vãng bằng cách nào đấy, nhưng không có “con số sống”, họ bị gọi là “những kẻ bất hợp pháp”. Chẳng bao lâu chúng tôi biết được cuộc đời mình sẽ diễn ra thế nào trong hoàn cảnh mới. Chúng tôi không còn được phép đi riêng lẻ trên đường phố nữa; sáng sáng chúng tôi phải đi bộ thành toán đến nơi làm việc, chiều chiều thành đoàn về nhà.

Tại “Hội đồng Do Thái”, tôi vẫn tiếp tục phụ trách khâu dịch thuật và việc giao dịch - vẫn hiện hữu - với cơ quan công quyền Đức. Tôi cũng bố trí việc cho Tosia ở đấy; nàng làm những minh họa nho nhỏ, như vẽ bảng hiệu và đề chữ. Nàng không được trả lương, song điều ấy không quan trọng; cái chính là có được một chỗ làm, vì ở đấy an toàn hơn ở nhà hay trên đường phố.

Việc phát vãng tuy đã chậm lại, song chưa kết thúc hẳn. Tuy không hằng ngày nữa, nhưng những người Do Thái bị bọn SS bắt được đâu đấy vẫn bị tống lên xe chở tới Treblinka. Rồi một lần mình tôi ở trong văn phòng, còn Tosia sẽ đến sau với một toán khác, nhưng nàng đã không đến. Đột nhiên tôi được báo nàng đang ở “điểm chuyển tải”. Không ai biết khi nào chuyến tàu sắp tới sẽ khởi hành. Phải hành động tức khắc. Tôi chạy tới “điểm chuyển tải” tìm tay chỉ huy tàn ác của đám dân quân Do Thái, kẻ đã cho bố mẹ tôi bánh mì khi bị chở đến lò hơi ngạt. Tôi tìm được hắn. Hôm đó lại đúng là một ngày yên tĩnh, nên chẳng có một tên SS nào ở “điểm chuyển tải”. Thành ra hắn đã thả Tosia ra. Nàng chạy lại chỗ tôi, xúc động và kiệt sức. Do đâu nàng lại lạc chân đến “điểm chuyển tải” và đã xảy ra chuyện gì, nàng không muốn hoặc không thể thuật lại. Tôi không hề được biết. Song cho đến nay tôi tin rằng chứng bệnh nàng phải hứng chịu sau chiến tranh, đặc biệt sau năm 1950, đã bắt đầu từ những giờ phút ấy. Ai bị kết án tử hình, ai đã thấy sát bên chiếc xe lửa sẽ chở mình đến lò hơi ngạt, người ấy sẽ bị ám ảnh suốt đời.

Bầu không khí trong Getto luôn ghê sợ, nhưng quãng thời gian gần mùa thu 1942 khác thời gian trước chủ yếu ở chỗ tạm thời không xảy ra chuyện gì trong cái Getto thu nhỏ. Những đường phố trước đây đông nghịt nay vắng tanh vắng ngắt suốt ban ngày. Tất cả im ắng, dĩ nhiên là một sự im ắng căng thẳng, nếu có thể nói được: một sự im ắng chát chúa. Sự yên ả của một nghĩa trang chăng? Phải, nhưng trước hết là sự yên ả trước cơn bão. Vì không ai thật sự tin rằng bọn Đức đột nhiên quyết định không giết những người Do Thái đang còn sống, không ai tin những lời đồn đãi rằng mọi chuyện sắp bình thường trở lại tới nơi, bọn SS sẽ lại cho phép cử hành lễ đạo và có thể cả diễn kịch lẫn hòa nhạc nữa. Người ta tự hỏi phải chăng những tin đồn này xuất phát từ phía Đức, nhằm lừa gạt dân Do Thái? Mặt khác người ta nghe thường xuyên hơn rằng lại sắp sớm có một “chiến dịch”, phải tính đến cuộc “chuyển chỗ ở”, đến chuyện phát vãng đi Treblinka sắp tới. Ngày giờ không ngừng được nêu ra khiến chúng tôi vô cùng hồi hộp.

Tất cả đều biết: “Chiến dịch thứ hai” này trước sau chắc chắn cũng xảy ra và chúng tôi không được thụ động chờ chuyển biến. Một số người dự tính bỏ Getto chạy vào vùng “Arier” của Warsaw. Điều này cực khó và cực kỳ mạo hiểm. Ai biết có người Do Thái ở ngoài Getto mà không tố cáo ngay, lại còn giúp đỡ và chứa chấp, bị đe dọa án tử hình cùng cả gia đình. Những người Do Thái bị phát hiện trong vùng “Arier” - nhiều người đã trốn ra ngay trước “chiến dịch đầu tiên” hoặc không vào Getto - phần lớn bị bắn chết ngay.

Nhưng ngay cả những người không dám chạy khỏi Getto cũng quyết định không thụ động chờ những biện pháp sắp tới của bọn Đức. Với nhiều công sức và khéo léo, hầm nhiều ngôi nhà được sửa sang thành nơi trú ẩn, có lương thực và nước tích trữ, thông với ống nước và đôi khi còn với hệ thống cống ngầm để có thể chạy khỏi Getto. Trong trường hợp lại xảy ra phát vãng, người ta định sẽ trốn ở đấy và có thể sống sót bằng cách ấy.

Trước hết người ta quyết định công khai chống lại - bằng vũ khí - cuộc “chuyển chỗ ở” đang chờ đợi sắp tới. Một cuộc nổi dậy chống bọn Đức như thế (dĩ nhiên là vô vọng) đã được đại diện các tổ chức Do Thái khác nhau bàn bạc tại một buổi họp chung ngày 22 tháng Bảy năm 1942, tất nhiên không được tán thành: vì trong Getto không có khí giới thì cuộc nổi dậy, lúc ấy người ta nghĩ thế, không có nổi ý nghĩa tượng trưng. Giờ đây, vào mùa thu 1942, tình thế khác hẳn: các nhóm thanh niên và những đảng phái chính trị cho rằng đã đến lúc phải liên kết với nhau và Tổ chức Chiến đấu Do Thái được thành lập. Trước hết phải tìm vũ khí, dễ nhất ở các tổ chức kháng chiến bí mật Ba Lan. Phải thật nhanh lẹ, vì người ta tính rằng cuộc phát vãng sắp tới sẽ vào tháng Mười hai, muộn nhất là tháng Giêng 1943.

Giữa tháng Giêng lại có tín đồn có tác dụng trấn an, dường như từ các nguồn Đức, không có mục đích gì khác hơn là làm người Do Thái mất cảnh giác. Ngày 18 tháng Giêng, mới hơn sáu giờ sáng chúng tôi đã thức giấc vì tiếng ồn ào ngoài đường phố. Tôi nhảy bật tới cửa sổ và dù trời tối vẫn thấy hàng trăm, nếu không nói hàng nghìn người Do Thái đi thành một đoàn người dài dặc. Tôi nghe từ khoang cầu thang những tiếng ra lệnh thô lỗ. Tôi hiểu rằng sẽ bị bắn bỏ tại chỗ tất cả những ai không tức khắc rời khỏi căn hộ của họ và ra ngay ngoài đường. Chúng tôi vội vã mặc quần áo rồi chạy ra. Tôi nhận thấy ngay hai điều: có nhiều hiến binh canh gác đoàn người trước nhà chúng tôi - chúng tôi hơn trước đây chẳng biết đâu là đầu, đâu là cuối; chúng đứng cách nhau chỉ mười hoặc mười lăm mét, súng lâm làm sẵn sàng nhả đạn. Chúng mặc đồng phục Đức; khác trước đây, chúng không phải bọn Letten, Litau hoặc Ukraine, mà qua tiếng gọi cùng mệnh lệnh giận dữ cho thấy chúng quả thật là Đức, phần lớn là Áo.

Sau ít phút chúng tôi được lệnh đi. Chúng tôi không hoài nghi gì nữa rằng đoàn người sẽ đi tới đâu: tới “điểm chuyển tải”. Đồng thời cũng rõ ràng rằng chúng tôi sẽ nhanh chóng tới căn phòng đợi luôn đầy ắp người và bẩn thỉu một cách ghê tởm dành cho hành khách - những người bị chỉ định đi tới lò hơi ngạt. Vì con phố Mila không cách xa đích chuyến đi lặng lẽ của chúng tôi là bao. Tôi thì thầm vào tai Tosia: “Hãy nghĩ tới giai thoại Dostoyevsky.” Nàng biết ngay tôi nghĩ gì.

Trong quyển Những giờ phút huy hoàng của loài người đặc biệt được ưa chuộng của Stefan Zweig trước và cả sau chiến tranh, một trong những “mẩu chuyện lịch sử” kể về một trong những sự kiện khác thường của cuộc đời Dostoyevsky. Sau khi ông bị kết án tử hình vào năm 1849 vì lý do chính trị, theo Stefan Zweig thì tại nơi hành quyết người ta đã khoác cho ông chiếc áo liệm, đã trói ông vào cọc và bịt mắt ông rồi. Chợt nghe có tiếng thét: Khoan! Trong giây phút cuối cùng, một viên sĩ quan đã mang công văn tới Dostoyevsky được Sa hoàng ân xá và chuyển thành một bản án nhẹ hơn.

Câu chuyện này về Dostoyevsky tuy khá yếu kém về mặt văn học, nhưng đã gây ấn tượng với tôi thời trung học, cùng với vài mẩu chuyện khác trong quyển Những giờ phút huy hoàng của loài người. Tôi đã kể Tosia chuyện này rồi, nay trong hàng người đi tới “điểm chuyển tải” tôi nhắc nàng nhớ đến câu chuyện Stefan Zweig đã thuật lại với ít nhiều hư cấu. Tôi muốn van lơn nàng, nếu chúng tôi bị chia lìa, đừng vội bỏ cuộc. Tất nhiên, ở đây chỉ giai thoại và văn học thôi thì chẳng ăn thua gì. Vì đoạn đường tới “điểm chuyển tải” rất ngắn, thành thử chúng tôi chỉ có thể chạy trốn khỏi đoàn người vào lúc này thôi hoặc không bao giờ nữa, nhất là trốn chạy từ xe lửa trên đường tới Treblinka gần như không thể.

Ai tách khỏi đoàn người lúc này bị bắn bỏ ngay và không ít người đã nằm lại trên vệ đường. Nhưng phải liều thôi. Tôi ra hiệu cho Gustawa Jarecka - nàng và hai con đứng cùng hàng với chúng tôi - rằng chúng tôi muốn bỏ trốn và nàng nên chạy theo. Nàng gật đầu, tôi đã muốn chạy rồi, nhưng sợ bị bắn chết, nên còn chần chừ một khoảnh khắc. Tosia liền kéo tôi ra khỏi hàng ngũ; chúng tôi chạy vào cổng một ngôi nhà đã bị phá hủy từ tháng Chín năm 1939 trên con phố “yêu kiều” này, phố Mila. Gustawa Jarecka không chạy theo chúng tôi, nàng và hai con đã chết trên toa xe tới Treblinka.

Những người khác trong đoàn chạy trốn sau chúng tôi không lâu kể rằng một trong những tên hiến binh đã tìm cách bắn theo chúng tôi. Đạn của hắn chệch hướng chăng? Súng của hắn tắc chăng? Hay có thể hắn, tay người Đức hay Áo ấy, không muốn bắn, hoặc hắn phót lờ mệnh lệnh và đã ngần ngại không giết chúng tôi?

Từ cổng ngôi nhà đổ nát trên đường Mila chúng tôi nhảy xuống một căn hầm và sửng sốt thấy nó thông với những căn hầm khác. Hẳn người ta đã đục tường ở đây để xây một hầm trú ẩn. Thế là chúng tôi vào tới căn hầm cuối cùng nằm khá xa con đường. Nơi đây không còn nghe thấy tiếng la hét và tiếng súng, nơi đây hoàn toàn yên ắng và chúng tôi ở đấy đến chiều tối. Chẳng ai tìm kiếm chúng tôi.

Tối đến người ta có thể rời khỏi nơi trú ẩn này. Sáng hôm sau chúng tôi cùng vài người bạn trốn trong một ngôi nhà không ai ở của “Hội đồng Do Thái”, nơi đây chứa hàng nghìn sách và hồ sơ từ văn khố của Cộng đồng Tôn giáo Do Thái Warsaw. Trong căn phòng lớn chỉ có một lối vào này chúng tôi dựng chướng ngại vật để tự vệ bằng chính vô số sách cổ kia. Ở đấy chúng tôi hy vọng sống sót qua “Chiến dịch”. Quả thật, những quyển sách đã cứu chúng tôi.

Được như thế là vì “Chiến dịch thứ hai” đã bị đình chỉ vào ngày thứ Tư, nghĩa là ngày 21 tháng Giêng năm 1943, sau khi đã “chuyển chỗ ở” của chừng năm tới sáu nghìn người Do Thái. Các cơ quan Đức đã quyết định không tiếp tục “Chiến dịch” nữa, dù mới chỉ một nửa số toa xe chờ ở “điểm chuyển tải” chạy tới Treblinka, nửa còn lại vẫn để bọn SS sử dụng. Lý do: trong lúc tiến hành “Chiến dịch thứ hai”, đã xảy ra một sự kiện mà bọn Đức không ngờ tới - người Do Thái đã chống lại bằng vũ khí. Tuy nhiên cũng rõ rằng việc “chuyển chỗ ở” chỉ bị dời lại thôi và bọn SS, từ nay cân nhắc đến việc bị chống lại bằng vũ khí, sẽ giết số người Do Thái còn lại và dứt khoát tiêu diệt Getto.

Tôi không gia nhập Tổ chức Chiến đấu Do Thái, nhưng tôi có tham dự một trong những hoạt động chống cự của họ - gần như ngẫu nhiên. Sau đợt phát vãng vào tháng Giêng, nếu muốn thoát khỏi cái chết cầm chắc, thì nhất định phải thoát khỏi Getto càng sớm càng tốt; giờ đây không thể không thấy hay trốn tránh điều này được. Nhưng để một người Do Thái có thể sống nổi trong vùng “Arier” của thành phố cần ba điều kiện tiên quyết. Một là cần tiền hay vật quý để mua chứng từ cá nhân giả, đó là chưa nói đến khả năng bị tống tiền. Hai là không được có nhân dạng hoặc cách cư xử khiến người Ba Lan có thể nghi ngờ rằng đây là người Do Thái. Ba là cần phải có bạn bè hoặc người quen không phải Do Thái sẵn sàng giúp đỡ.

Người Do Thái nào định chạy vào vùng “Arier” của thành phố mà chỉ có được hai trong ba điều kiện tiên quyết này thôi thì tình cảnh anh ta đã không chắc chắn rồi; nếu chỉ có một trong ba thì khả năng rất ít ỏi. Phần tôi chẳng có được điều nào trong ba. Thành ra trong hoàn cảnh tôi mà chạy thì đúng là vô nghĩa. Tôi không có tiền lẫn bạn bè bên ngoài Getto và ai cũng nhận ra ngay tôi là người Do Thái - về việc này người Ba Lan nhạy bén đáng kinh ngạc. Tosia cũng chẳng khá gì hơn. Chỉ có điều chúng tôi cho rằng nàng trông không như một phụ nữ Do Thái, nhưng rồi chúng tôi nhanh chóng tự thấy không nên trông cậy vào chuyện ấy.

Tôi ngẫm nghĩ xem có thể thay đổi gì trong những hoàn cảnh này. Có thể nhanh chóng kiếm được chút tiền chăng? Ít ngày sau khi “Chiến dịch thứ hai” kết thúc, một chiều nọ chúng tôi ngồi với hai người bạn trong một căn hầm ở đường Mila và nhất trí rằng hoàn cảnh của chúng tôi là vô vọng. Thật là một điều ô nhục, tôi ngẫu nhiên nói thêm, rằng “Hội đồng Do Thái” vẫn hằng tuần trả tiền cho bọn Đức. Có nên cướp tủ tiền của “Hội đồng Do Thái” không? Tôi buột miệng thế thôi, chứ hẳn không thật nghĩ thế. Nhưng một trong những người hiện diện, một thanh niên mà tôi biết ở trong Tổ chức Chiến đấu Do Thái, tỏ ra quan tâm ngay đến ý tưởng phiêu lưu này. Anh yêu cầu chúng tôi tạm thời đừng nói với ai về chuyện ấy.

Hôm sau anh cho chúng tôi biết có lẽ người ta sẽ thực hiện chuyện ấy, có điều chúng tôi phải trợ giúp. Tôi có nhiệm vụ cung cấp những điều cần biết cho vụ cướp: loại két trong trụ sở “Hội đồng Do Thái”, lối vào phòng để két và những ổ khóa cửa. Tôi cần điều tra, qua trò chuyện với người thủ quỹ mà tôi rất quen, xem vụ trả tiền sắp tới cho cơ quan công quyền Đức sẽ diễn ra vào ngày nào. Ngoài ra tôi phải ăn cắp giấy viết thư có tên “Hội đồng Do Thái” để Tosia ký giả tên ông chủ tịch vào đấy. Tổ chức cần bức thư có chữ ký này làm gì, người ta không cho chúng tôi biết.

Kế hoạch được tiến hành vào đêm 30 rạng 31 tháng Giêng, song hoàn toàn khác với chúng tôi chờ đợi: không ổ khóa cửa nào bị phá, két tiền cũng vậy. Tổ chức Chiến đấu Do Thái tìm ra được cách giải quyết nhẹ nhàng và tốt hơn. Vài thành viên Tổ chức giả trang dân quân Do Thái, đã đánh thức viên thủ quỹ giữa đêm tại căn hộ của ông, chìa thư của chủ tịch “Hội đồng Do Thái” yêu cầu ông tới ngay, mang theo chìa khóa két tiền. Viên thủ quỹ sợ hết vía này được giải thích là thình lình bọn Đức tới, đòi một số tiền lớn. Ông ta nghi ngờ, nhưng vẫn làm theo.

Hôm sau, khi được biết Tổ chức Chiến đấu Do Thái đã thành công trong vụ cướp này, lấy của bọn Đức số tiền vốn dành để trả cho chúng - hơn 100.000 zloty - người người đều rất hoan hỉ. Chủ tịch “Hội đồng Do Thái” đã trình ngay vụ này tới các cơ quan công quyền Đức. Chúng đã gửi chuyên gia tới, điều tra đủ thứ mà chẳng tìm được gì. Anh bạn đã móc nối với Tổ chức Chiến đấu Do Thái cho chúng tôi biết người ta quyết định dùng phần lớn số tiền này mua vũ khí. Để tưởng thưởng cho sáng kiến và sự giúp đỡ của Tosia và tôi, mỗi chúng tôi được khoảng năm phần trăm số tiền đã lấy được. Việc này để giúp chúng tôi trốn khỏi Getto dễ dàng hơn.

Trước “Chiến dịch thứ hai” tôi không muốn cân nhắc nghiêm chỉnh khả năng trốn vào vùng “Arier”, vì sợ phải thường xuyên phụ thuộc vào mỗi hàng xóm, mỗi bộ hành; tôi rất biết rằng đứa trẻ nào cũng đều có thể tố cáo tôi. Tôi cho rằng khả năng mình sớm bị chết lên tới 99%, nếu sống bên ngoài Getto. Còn ở trong Getto thì cái chết cận kề rồi, 100% chắc chắn. Tôi phải chớp lấy cơ may ít ỏi này, chúng tôi phải chớp lấy nó. Trong chuyện này Tosia và tôi không có quan điểm nào bất đồng.

Một nhạc công, một người chơi vĩ cầm tuyệt vời, đã cho chúng tôi địa chỉ một gia đình vô sản Ba Lan túng bấn sẵn sàng chứa chấp người Do Thái, tất nhiên phải được trả tương xứng. Người nhạc công nọ cũng định sau này sẽ trốn khỏi Getto, nhưng đã bỏ mình ở Treblinka. Khi chia tay, ông buồn rầu nhìn chúng tôi, không nói một lời. Lúc chúng tôi ra tới cửa rồi, ông mới cầm chiếc đàn để trên tủ rồi chơi, có lẽ hơi chậm và bi thương hơn mọi khi, những nhịp đầu khúc Allegro molto trong bản tứ tấu 59, số 3, cung Đô trưởng của Beethoven.

Chúng tôi nên vượt ranh giới Getto bằng cách nào? Có hai khả năng. Chúng tôi có thể trà trộn vào một đoàn người đi làm lúc sáng sớm; ra khỏi Getto rồi, phải tách ra, lẹ làng vứt bỏ băng đeo tay có ngôi sao David và chạy trốn tới nơi nào đấy. Tất nhiên chúng tôi không được mang theo hành lý, không được mang theo chút gì hết. Khả năng thứ hai là chúng tôi có thể đi ra vào buổi chiều, quãng từ năm đến sáu giờ, khi đoàn người lao động khổ sai trở về Getto và bọn gác bận rộn lẫn thích thú với việc khám xét người họ.

Khả năng thứ hai có điều lợi là ít nhất cũng mang theo được một cái rương con. Dĩ nhiên phải đút lót bọn lính canh. Chuyện này đã có tay dân quân Do Thái tổ chức việc trốn chạy cho chúng tôi lo: hắn nhận tiền đút lót rồi chia với tay hiến binh Đức và tay cảnh sát Ba Lan. Hắn bảo thế, khi chúng tôi thương lượng về số tiền đút lót. Nhưng hắn đã nói dối, hắn giữ trọn số tiền này. Khi hai tên Đức và Ba Lan, mà hắn bảo là cùng ăn chia, quay lưng lại vùng ranh giới sáng quắc đèn chiếu, hắn bảo chúng tôi: “Đi thẳng tới trước, nhanh lên!” Chúng tôi đã làm theo. Sau chưa đầy hai mươi bước chúng tôi đã ở ngoài Getto. Hôm ấy là ngày 3 tháng Hai năm 1943. Chỉ sau hai, ba phút chúng tôi đã được biết chuyện gì chờ đợi mình tại vùng không Do Thái ở Warsaw.

21

NHỮNG CÂU CHUYỆN KỂ CHO BOLEK

Vừa mới hối hả vượt lằn ranh ngăn cách hai vùng của thành phố Warsaw, chúng tôi đã nghe sau lưng tiếng hô “Dừng lại!” vừa vô hại vừa đáng sợ: hai viên cảnh sát Ba Lan (được bọn Đức lưu dụng) - mà người ta gọi là “cảnh sát xanh” do màu bộ đồng phục của họ từ trước chiến tranh - muốn kiểm tra giấy tờ của chúng tôi. Tôi nói luôn chúng tôi không có giấy tờ, chúng tôi là người Do Thái mới từ Getto tới. Họ bảo thế thì phải giải chúng tôi tới hiến binh Đức.

Chúng tôi hết hồn, nhưng không tuyệt vọng ngay. Tất nhiên chúng tôi biết tên lính canh Đức nào cũng có thể bắn bỏ không chần chừ một người Do Thái, song cũng biết đám “cảnh sát xanh” tuy phục vụ bọn hiến binh Đức, nhưng việc chúng cần mẫn đi tuần tra gần các cổng Getto, chỉ vì muốn tống tiền những người Do Thái trốn ra.

Tức thì bắt đầu cuộc ngã giá, theo một khuôn mẫu có lẽ cũng lâu đời bằng chính ngành cảnh sát. Một gã tỏ ra kiên quyết, không chịu điều đình, gã kia ngược lại ra vẻ bằng lòng thương lượng. Gã bảo cá nhân gã sẵn sàng thỏa thuận êm thấm với chúng tôi, khổ nỗi tay đồng nghiệp lại quá mẫn cán. Một số tiền kha khá có thể khiến y châm chước được. Cuối cùng, chúng tôi đã đút tiền cho cả hai và được họ chở bằng xe ngựa tới nơi chúng tôi muốn đến. Trên đường đi, họ bảo dẫu sao chúng tôi với họ đều là người Ba Lan cả mà.

Cuộc sống của chúng tôi trong Getto Warsaw chấm dứt bằng đút lót; một vụ đút lót mở đầu cuộc sống bên ngoài Getto. Hồi đó không ít người Ba Lan sẵn sàng chứa chấp và che giấu người Do Thái bất chấp bị đe dọa tử hình, tất nhiên phần lớn phải được đền bù rất cao. Chúng tôi tạm trú vài ngày nơi gia đình Ba Lan vô sản mà người nhạc công nọ đã giới thiệu. Ở đấy chúng tôi cũng bị tống tiền, nên phải nhanh chóng bỏ đi.

Bị tống tiền và chạy đi - chuyện này lặp lại không ngừng. Hàng nghìn người Ba Lan, thường là vị thành niên, lêu lổng, cha là tù binh, không học hành cũng chẳng có nghề ngỗng gì, suốt ngày chỉ nghi ngờ soi mói quan sát khách qua đường. Chỗ nào cũng có chúng, nhất là gần các lằn ranh Getto, để săn lùng người Do Thái. Việc săn lùng này là nghề, là đam mê của chúng. Chúng nhận ra người Do Thái mà không nhầm lẫn. Nhận ra ở điểm nào? Người ta bảo nếu không thấy đặc điểm nào, thì chúng nhận ra họ là người Do Thái ở đồi mắt buồn rầu.

Có thật bọn trẻ hung ác này - tiếng lóng thời Đức chiếm đóng gọi là “Schmalzownik” - muốn trao nạn nhân của chúng cho cơ quan công quyền Đức không? Không, chúng chẳng ham hố gì chuyện ấy, mà muốn trấn lột người Do Thái, muốn cướp tiền bạc, tư trang và vật quý của họ, ít nhất cũng cái áo vét hay chiếc măng tô mùa đông. Tôi chỉ cần ló mặt ra đường, dẫu chỉ vài phút, là tức khắc cực kỳ nguy hiểm rồi. Nhưng dẫu sao tôi cũng phải rời nơi trốn tạm này đến nơi khác chứ. Ban đêm không được rồi, vì tám giờ tối giới nghiêm và sắp tới mùa hè trời sáng lâu. Tôi nảy ra một sáng kiến đơn giản, song không dở: tôi kiếm một tờ báo Người quan sát quốc dân, cầm làm sao để trang một với hình chữ thập ngoặc trông thật rõ, rồi ngẩng cao đầu bước nhanh và mạnh bạo trên đường phố. Bọn tống tiền và chỉ điểm sẽ nghĩ tôi là một gã Đức kỳ quái, tôi hy vọng thế, chớ nên gây sự.

Ngày 19 tháng Tư năm 1943 nổ ra cuộc nổi dậy trong Getto, một cuộc phản kháng anh dũng và vô vọng chống lại sự phi nhân. Sau khi nó bị một lực lượng quân sự đáng kể Đức, gồm cả xe tăng, dẹp tan ngày 16 tháng Năm, một số người đã chạy thoát khỏi Getto - chủ yếu qua hệ thống ống thoát nước. Đây là thời kỳ béo bở cho bọn tống tiền và chỉ điểm. Chính chúng tôi cũng vạ lây. Nên đột nhiên một tay đàn ông trẻ tuổi, gầy gò trong bộ quần áo lao động tồi tàn, xông vào căn phòng nhỏ, nơi chúng tôi trú ẩn, lớn tiếng la lối rất kịch “Giơ tay lên!” và đòi tiền. Sau khi lấy tiền mặt - không nhiều - cùng chiếc bút máy và ít áo quần của tôi, hắn trở nên ôn hòa. Có lẽ lúc ấy hắn có nhu cầu chuyện vãn đôi chút với chúng tôi. Sau một lúc, hắn nói khá chân thành rằng chúng tôi không cần chạy đi đâu cả, hắn sẽ không làm gì chúng tôi nữa. Rồi hắn bỏ đi. Hắn ở trong cùng tòa nhà và rất có thể đã được người chứa chấp chúng tôi gọi tới làm chuyện này, rồi cùng nhau chia chác.

Thế là rõ: chúng tôi không thể ngủ qua đêm tại đây nữa, phải chạy đi thôi - ngay lập tức. Nhưng không biết phải đi đâu, mà tôi không còn một xu dính túi. Đành cam chịu ở lại. Hôm sau cửa phòng lại bật ra, nhưng không ồn ào. Chính là tay hàng xóm gầy gò tồi tệ, nguy hiểm, trông tàn bạo đã tống tiền chúng tôi. Lần này hắn thân thiện, không muốn gì thêm của chúng tôi - à có đấy: hắn muốn trò chuyện đôi chút với tôi, nhất là về cuộc chiến tranh, về diễn tiến sắp tới và về số phận ước đoán của nước Ba Lan. Dường như hắn hài lòng về những điều tôi nói. Hắn là thợ cơ khí tinh xảo, hiện đang thất nghiệp. Theo tôi, những điều hắn hỏi không ngớ ngẩn.

Hôm sau hắn trở lại. Hắn mang đến tin vui - về cái gọi là những thất trận của Đức. Rồi hắn nói thêm, như thể nhân tiện: “Chà, nếu ông có tiền thì có thể chạy được chút gì đấy. Ông có thể được hoàn toàn yên ổn - ở nhà anh tôi.” Anh hắn ở thuê với vợ và hai đứa con trong một ngôi nhà nhỏ ven thành phố. “Với lại anh ấy là người Đức hay gần như Đức. Sẽ chẳng ai nghi anh ấy giấu người Do Thái.”

Bấy giờ Tosia đã chạy được giấy tờ tùy thân gốc “Arier” và đi ở giúp việc. Tôi có nên phó thác cho một gã đã tống tiền mình (và chắc chắn cả những người khác nữa) một cách thậm đê hèn ấy không? Tôi có nên phó thác mình cho hắn vô điều kiện không? Thế sẽ là nông nổi, hơn nữa, chẳng khác điên rồ. Nhưng tôi quẫn trí vì không có lối thoát. Nên tôi yêu cầu được gặp anh hắn, gã người Đức. Tuy tôi không còn tiền, nhưng thấy có khả năng kiếm được. Điều yêu cầu này có đồng nghĩa với tự sát không? Tôi e rằng có.

Tay thợ cơ khí chính xác Antek đáp xe đến nhà người anh. Ba giờ sau hắn trở lại, rõ ràng đã uống rượu. Anh hắn đã nghe hết đầu đuôi và muốn biết trước hết hắn nói về ai, một người bán rong hay một lái thương bẩn thỉu. Không, hắn trả lời người anh, đây là một người có học, ăn nói hay và kể chuyện cũng khéo. Người anh bảo: “Thế thì đưa hắn đến đây. Tôi muốn nhận xét về hắn.”

Khu ngoại ô tôi phải đến nằm thật xa, phía bên kia, bên hữu ngạn sông Weichsel. Phải đáp tàu điện tới trạm cuối rồi đi bộ thêm một đoạn nữa. Tôi phải làm cách nào để trên đường đi không bị phát hiện và tố cáo? Gã vô lại gầy gò Antek không phải là kẻ xa rời thực tế. Hắn bảo trò tiểu xảo với tờ báo Người quan sát quốc dân không dùng được ở đây, tôi phải đáp tàu điện vào khoảng năm giờ chiều, lúc ấy tàu đông nghẹt; để khỏi bị tố cáo và giải về trạm hiến binh ngay thì tôi phải thay đổi hẳn diện mạo: không được như một người Do Thái trí thức, mà giống một vô sản Ba Lan nghèo kiết.

Hắn biến tôi thành một nhân viên hỏa xa khốn khổ, về nhà sau khi làm việc xong. Phải thanh toán mái tóc đen của tôi. Đầu tôi bị cạo trọc. Tôi cũng không được đeo kính. Antek kiếm cho tôi cái mũ cũ mèm của nhân viên xe lửa và một cái áo khoác cũ hơn nữa cũng của nhân viên hỏa xa. Tôi dùng mồ hóng bôi đen mặt, tay cầm chiếc kìm to, gỉ sét. Hẳn là người ta sẽ tránh xa một công nhân xe lửa bẩn thỉu như thế.

Tôi may mắn đến được trạm cuối. Antek cũng đi cùng chuyến tàu, nhưng xuống trước và tôi phải đi sau hắn từ hai mươi đến ba mươi mét. Mọi chuyện ổn cả, chỉ có điều hắn lại dẫn tôi rời khỏi khu nhà ngoại ô, đi vào cánh rừng bên cạnh khiến tôi kinh hãi, rồi cứ thế đi tiếp, hết thẳng lại rẽ. Hắn không thể cướp gì của tôi được nữa, hắn biết tôi chẳng còn gì cả. Hắn định giết tôi chăng? Tôi tin hắn dám lắm. Nhưng để làm gì chứ? Lát sau Antek lại đổi hướng đi, dẫn tôi qua bãi cỏ và đồng ruộng quay trở lại khu dân cư, tới một ngôi nhà nhỏ nằm lạc lõng. Nó được xây không lâu trước Thế chiến II, thế mà không có nổi phòng tắm hay nhà xí. Người ta phải dùng đỡ một ống nước không phải lúc nào cũng chảy trong nhà bếp và một hố xí không nước xối. Tôi thấy cách đi vòng vèo, diệu vợi này thật đáng sợ, nhưng Antek lại cho là cần thiết, để biết chắc chúng tôi không bị ai theo dõi hay quan sát.

Tôi sửng sốt khi trông thấy kẻ đang tò mò chờ đợi chúng tôi. Anh của Antek, tên là Bolek, dáng nhỏ thó, thuộc loại người khác hẳn. Mặt anh ta không một vẻ tàn bạo hay dọa dẫm. Ngược lại, Bolek gây cho tôi một ấn tượng dễ mến và đáng tin cậy. Anh lễ độ và thân mật chào tôi, rồi mời ngay một ly vodka, khiến tôi khó lòng từ chối, dù tôi muốn được một mẩu bánh mì hơn.

Bolek là thợ sắp chữ; anh viết rất đẹp và đúng chính tả, điều hiếm có trong giới bình dân Ba Lan ngày trước. Tuy tôi không thấy anh đọc sách bao giờ, nhưng anh là một người vô sản có học thức. Việc anh là một trong muôn vàn người thất nghiệp trong thời kỳ bị chiếm đóng là điều dễ hiễu: các nhà in trong hạt hầu như đều ngưng hoạt động.

Chị vợ cùng tuổi với Bolek, một phụ nữ tóc màu râu ngô, khá đẫy đà và hơi cau có, thời trẻ hẳn là đẹp. Thời trẻ ư? Chị chưa quá tuổi ba mươi bảy mà đã rất chểnh mảng việc giữ gìn nhan sắc và sớm hằn rõ dấu thời gian. Tôi ngạc nhiên thấy chị đọc trôi chảy (khác anh chồng, chị có đọc sách, nhưng toàn loại tiểu thuyết rẻ tiền). Nhưng chị không biết viết, thậm chí ký tên cũng vất vả - điều không phải hiếm ở Ba Lan ngày trước.

Trò chuyện với nhau mới chừng mười lăm phút, Bolek nói một câu rất bình thường, chứ không nhấn mạnh làm tôi sửng sốt:

“Nếu ông cùng sống sót được ở đây với chúng tôi qua cuộc chiến tranh kinh khủng này thì hay quá.” Anh nói điều ấy vào tháng Sáu năm 1943 và chuyện diễn ra như thế thật: chúng tôi đã sống sót trong ngôi nhà tồi tàn này của anh, thoát sự chiếm đóng của Đức, cuộc đời của chúng tôi được cứu thoát ở đấy, nhờ người thợ sắp chữ Bolek và chị vợ Genia.

Cuộc sống của chúng tôi ư? Mới đầu chỉ mình tôi ở đấy thôi. Nhưng sự nghiệp làm người giúp việc của Tosia không thành công mỹ mãn. Bố mẹ nàng đã cố công dạy dỗ nàng; nàng đã học đủ thứ: chơi piano, tiếng Anh, tiếng Pháp và dĩ nhiên cả tiếng Đức. Song nàng đã không học là quần áo thế nào hoặc cách gọt khoai tây hay rửa rau. Chẳng có gì ngạc nhiên khi nàng nhiều lần nhanh chóng bị sa thải. Cuối cùng dường như nàng tìm được một chỗ làm rất tốt. Nhưng một ngày nọ, khi chỉ có mình nàng ở nhà người chủ mới, nàng không cưỡng được sự quyến rũ, đã ngồi vào chiếc dương cầm, chơi một bản Valse của Chopin. Nào ngờ bà chủ nhà trở về sớm hơn. Tuy mê nhạc Chopin, nhưng bà chưa từng thấy cô người làm nào chơi piano. Bà tin rằng ả giúp việc mới này là người Do Thái, nhất định phải là người Do Thái. Thế là chấm dứt con đường công danh của Tosia trong thành phố Warsaw bị chiếm đóng. Giấy tờ tùy thân giả mạo của nàng không dùng được nữa. Nàng không chút chần chừ, nên chỉ sau vài giờ đã đến ngôi nhà của Bolek.

Ban ngày chúng tôi trốn dưới hầm, trong hố hay trên tầng sát mái, ban đêm chúng tôi làm việc cho Bolek: bằng những phương tiện rất mực thô sơ, chúng tôi cuộn thuốc lá - hàng ngàn, hàng chục ngàn điếu. Bolek đem bán, nhưng lãi rất ít. Thành ra Bolek và gia đình anh sống trong nghèo túng. Chúng tôi còn khốn khổ hơn nhiều: chúng tôi đói. Quả thật chúng tôi tin ít nhất về mặt này những người tù trong các trại tập trung vẫn sướng hơn chúng tôi chút ít. Vì ngày ngày họ có xúp ăn, còn chúng tôi khi đói quắt queo vẫn cứ phải đợi đến tối mới có được chút gì đấy vào bụng, mà thường chỉ là hai củ cà rốt. Nhưng khủng khiếp hơn cái đói là nỗi sợ chết, khủng khiếp hơn nỗi sợ chết là sự nhục nhã triền miên.

Dù tiền ít bao nhiêu thì nó vẫn đủ cho một mục đích: Bolek không thể nhịn một ngày không rượu. Tuy tôi thường thấy anh chếnh choáng, nhưng chưa bao giờ say. Chúng tôi không bao giờ sợ anh có thể lỡ miệng gây phương hại cho chúng tôi hoặc đột nhiên đuổi chúng tôi đi. Cả Genia cũng thường uống, thậm chí hai đứa bé, sáu và tám tuổi, thỉnh thoảng cũng được chút vodka - để chúng “tập cho quen”.

Có thật anh chàng Bolek này là người Đức, như Antek đã bí mật bóng gió? Người Đức, nói chính xác hơn: người gốc Đức, trong hạt Ba Lan sướng hơn người Ba Lan nhiều. Họ được phiếu lương thực khá hơn hẳn. Tuy nhiên Bolek, như hầu hết người Ba Lan, rất khinh bỉ khi nói về người gốc Đức: anh bảo đó là bọn phản bội Tổ quốc để được phiếu lương thực tốt. Thành thử chúng tôi ngờ Antek đã bịa chuyện gia đình này là người Đức để quan trọng hóa vấn đề.

Bolek cũng đặc biệt không ưa nhà thờ cùng cha cố: “Họ uống đủ thứ, còn dân thường chúng tôi họ cấm cả vodka.” Ngay lúc còn độc thân anh đã nhận định như thế: trước ngày cưới không lâu, tuân theo phép đạo, anh muốn xưng tội, nhưng bị cha cố từ chối với lý do kỳ quái rằng không thể nhận lời xưng tội của một người uống rượu. Bolek bị tổn thương cùng cực, từ đấy anh luôn nói với người nào muốn nghe: “Toàn bọn bịp bợm cả - cố đạo Thiên Chúa cũng như Tin Lành.” Khi tôi bảo các mục sư Tin Lành không được phép từ chối lời xưng tội dù vì lý do gì, anh vẫn khăng khăng: ngay trong Kinh thánh đã bảo rằng bọn bịp bợm này miệng thuyết giảng uống nước nhưng chúng lại lén lút nốc vodka. “Song Chúa tạo ra vodka cho mọi người, chứ không riêng cho các cố đạo”, Bolek lý luận.

Lúc hơi quá chén, anh thường nói to và đầy hàm ý. Chẳng hạn, một ngày nọ anh kiêu hãnh nhìn chúng tôi - lúc ấy ở đấy chưa lâu - vẻ mặt cứng cỏi, trịnh trọng nói chậm rãi: “Adolf Hitler, kẻ uy quyền nhất châu Âu, đã quyết định: hai người này đây phải chết. Còn tôi, người thợ sắp chữ nhỏ bé ở Warsaw, đã quyết định: họ sẽ sống. Để xem ai sẽ thắng.” Chúng tôi thường nhớ đến lời tuyên bố này.

Tuy chúng tôi hoàn toàn sống cô lập, nhưng không đến nỗi thiếu thông tin về tình hình chiến sự, vì Bolek thuật lại cho chúng tôi mọi điều anh nghe được từ hàng xóm và người quen. Vô số tin đồn đãi lan truyền ở Warsaw phần lớn xuất phát từ những người liều lĩnh có máy thu thanh nghe đài Luân Đôn. Tờ nhật báo tiếng Ba Lan trong hạt vừa mỏng vừa đần độn. Tờ Nhật báo Krakau bằng tiếng Đức và phiên bản địa phương của nó, Nhật báo Warsaw khá hơn. Tôi giải thích cho Bolek rằng tờ này đáng mua, vì qua đó biết được nhiều sự thật về tình hình chiến sự hơn tờ tiếng Ba Lan. Tôi dịch cho anh nghe, rất tóm tắt và sửa đổi, những bài báo quan trọng.

Có nghĩa là: những tin tức và bài báo tôi tóm tắt cho anh nghe nhất định phải cho thấy cuộc bại trận của Đức mỗi ngày một gần và, cùng với nó, kết thúc nỗi khốn khổ của chúng tôi.

Khi tôi chỉ cho Bolek những tin buồn nản, anh liền dọa sẽ không bỏ tiền mua tờ báo tiếng Đức nữa, anh không thể xa xỉ thế được. Tôi công nhận tờ báo này quả thật quá ít tin. Tốt hơn anh nên mua một nhật báo Đức khác, tờ Đế chế, nhiều sự thật hơn hẳn về cuộc chiến và bọn Đức. Anh đã mua tờ Đế chế và tôi nhanh chóng trở thành một trong những độc giả chăm chú nhất của nó.

Bolek thường bình luận một cách hoài nghi những tin tức nhuốm vẻ lạc quan của tôi. Bọn Đức, anh bảo thế, sẽ thua trận, chắc chắn rồi - nhưng chúng tôi sẽ không còn được thấy điều này. Vì bọn Đức, quỷ tha ma bắt chúng đi, còn mạnh mà đồng minh rất tiếc lại chẳng có gì để phải vội vàng: “Các ngài ấy gặp nhau hết nơi này đến nơi khác, thoải mái quá mà: Ở Teheran* các ngài luôn thừa đồ ăn và đủ vodka. Chắc chắn ở đấy lại ấm áp nữa. Nên cuộc chiến mới kéo dài thế. Các ngài đâu biết ở Warsaw có một thợ sắp chữ tên Bolek muốn giúp hai người bạn qua khỏi cuộc chiến tranh.”

Trong ngôi nhà này - ở đây chỉ có một quyển sách duy nhất, rất tiếc không phải quyển Kinh thánh, mà một quyển sách kinh rất sạch sẽ, hẳn chưa hề dùng đến - tôi chủ yếu đọc trang văn học của tờ Đế chế. Phải nói thẳng rằng không phải không thích thú. Song đó không phải là hoạt động duy nhất của tôi liên quan đến văn học. Mà ở đây - dù khó tin đến mấy - thật hoàn toàn không ngờ, tôi đã tái ngộ văn học, nhất là văn học Đức.

Nhà Bolek tuy có điện, nhưng cả vùng ngoại ô thường bị cắt, phải dùng đèn dầu hoặc đèn cacbua, mà cũng chỉ khi cần làm việc, nghĩa là để cuộn thuốc lá. Dù chẳng sáng mấy, nhưng chúng không rẻ tí nào. Thành ra người ta ngồi trong bóng tối, trò chuyện đủ mọi thứ, tai luôn lắng nghe xem có ai tới gần nhà không.

Một ngày nọ chị vợ Bolek nảy ý kiến tôi nên kể một chuyện gì đấy, tốt nhất là chuyện căng thẳng. Từ hôm ấy, ngay khi trời tối, tôi ngày ngày kể cho Bolek và Genia đủ thứ chuyện - hàng giờ, hàng tuần, hàng tháng. Chỉ với mục đích duy nhất: để hai người tiêu khiển. Họ càng thích thì chúng tôi càng được thưởng công: một miếng bánh mì, vài củ cà rốt. Tôi không bịa câu chuyện nào, dù chỉ một thôi. Đúng hơn tôi đã kể những gì tôi còn nhớ: trong phòng bếp nghèo nàn, ảm đạm tôi đã kể cho các thính giả đầy biết ơn của tôi những tóm lược, được tôi sửa đổi thô bạo nhằm tạo sự căng thăng đơn giản, của những truyện dài, truyện ngắn, các vở kịch và nhạc kịch, cả của phim. Tôi kể Werther, Wilhelm Tell, Chiếc bình vỡ, Immensee, Schimmelreiter, Effi Briest, Bà fenny Treibei, Aida, Traviata và Rigoletto. Kho dự trữ của tôi về đề tài và chuyện là vô hạn, như đã chứng minh, đủ cho nhiều, rất nhiều buổi tối mùa đông.

Tôi biết chắc hình tượng văn học và chủ đề nào tác động được lên những con người bình dân. Bolek và Genia chẳng hề quan tâm đến câu chuyện về ông vua già định chia vương quốc cho ba cô con gái là của tác giả nào. Họ chưa hề nghe đến tên Shakespeare. Nhưng họ cảm thông với vua Lear. Sau đó Bolek tâm sự với tôi rằng anh đã nghĩ đến mình và các con - dù anh thật sự chẳng có di sản gì cho chúng. Ngược lại, anh thấy xa lạ trước những cân nhắc và mâu thuẫn của Hamlet.

Nhưng vở kịch Âm mưu và tình yêu khiến anh rất khích động. “Anh biết không, tôi biết gã Wurm này đấy nhé; trong xưởng in của chúng tôi có một gã y hệt thế.” Một vở khác gây ấn tượng mạnh nhất lên anh khiến tôi sửng sốt, có thể vì tôi đã kể đặc biệt hăng say và sống động. Tôi kể xong, anh nói rõ ràng và dứt khoát:

“Quỷ tha ma bắt bọn Đức đi, hết thảy. Nhưng tôi thích ông Hamburg* này. Ông sợ chết - như tất cả bọn mình thôi. Ông muốn sống. Ông cóc cần danh dự và vinh quang. Phải, tôi thích vậy đấy. Tôi nói với anh thế này nhé: ông Đức ấy - quỷ tha ma bắt hết bọn chúng - là người dũng cảm nhất trong bọn đó. Ông sợ, nhưng không xấu hổ, ông nói công khai về nỗi sợ của mình. Những người muốn sống sẽ để người khác cũng được sống. Tôi tin ông Hamburg này thích uống vodka và cũng muốn người khác được uống. Tiếc rằng ông ta không là tổng trấn Warsaw. Ông Đức này - quỷ tha ma bắt hết bọn chúng - sẽ không xử tử hình ai hết. Nào, mình uống chúc sức khỏe ông Hamburg người Đức này.”

Anh rót mỗi người một ly con vodka, lần này ngoại lệ cho cả Tosia và tôi. Sau này, mỗi lần đến Wannsee Nhỏ, tôi đều nghĩ tới Bolek, người muốn quỷ tha ma bắt hết bọn Đức, nhưng đã uống mừng sức khỏe ông hoàng Friedrich von Homburg. Trong thâm tâm, tôi nghiêng mình trước nhà thơ Phổ đã kết thúc đời mình ở đây và trước người thợ sắp chữ ở Warsaw đã liều mạng để cứu mạng tôi.

Dẫu tôi rất vui vì họ thích thú với những câu chuyện tôi kể, nhưng những câu chuyện ấy lại khiến chính tôi buồn rầu. Tôi nghĩ quãng thời gian mà tôi định chọn văn học Đức làm nghề đã vĩnh viễn qua rồi. Người Do Thái có một từ rất hay để chỉ nỗi băn khoăn này: nỗi lo bằng lụa. Vì ngày ngày, đúng thế, hàng giờ chúng tôi phải lo âu về cuộc đời mình. Có những ngày Bolek chán tới tận cổ, muốn tống khứ chúng tôi. Anh sợ bọn Đức, lo chúng tìm thấy chúng tôi và bắn bỏ anh chăng? Dĩ nhiên điều đó quan trọng, nhưng dù anh bộp chộp, anh cũng không quá tin vào lời đe dọa đáng sợ này. Song anh đã chân thành khi nói: “Không được nữa rồi. Hai bạn phải đi khỏi thôi. Chúng tôi đã giúp hai bạn một thời gian, bây giờ đến lượt người khác, kẻo chúng ta chết đói cả lũ.”

Hễ anh định đuổi chúng tôi đi, Genia lại khuyên can: “Cứ để họ ở đây. Mình đã chịu được bấy lâu rồi, có thể mình sẽ chịu được tới cùng.” Còn hễ Genia hết kiên nhẫn, là anh tuyên bố: “Mẹ kiếp. Chúng ta sẽ chịu được, bất chấp bọn Đức - quỷ tha ma bắt hết bọn chúng đi.” Chúng tôi tiếp tục được những người bảo trợ che giấu, đêm đêm chúng tôi tiếp tục sản xuất hàng nghìn điếu thuốc, còn tôi tiếp tục kể vào những đêm dài lê thê về những cô gái si tình, những hoàng tử trẻ, những ông vua già, những chuyện thần thoại mùa đông và những giấc mộng đêm hè.

Chúng tôi tiếp tục đói khủng khiếp, kể cả khi một người bà con của Tosia gửi được cho chúng tôi chút tiền qua những đường vòng vo phức tạp. Đôi khi số tiền này không đủ để mua vodka loại rẻ nhất. Đột nhiên Bolek nảy ra một ý tưởng độc đáo. Trường học không còn nữa, nhưng nhiều phụ huynh cho con họ học tư; họ gọi đó là “lớp học âm mưu làm loạn”. Bolek đề nghị với hàng xóm, nhận làm bài tập cho con họ. Nhưng anh bảo anh quá căng thẳng, không thể làm trước mặt lũ trẻ được, phải mang vở về nhà. Chúng tôi giải quyết những bài tập này: Tosia phụ trách văn phạm tiếng Ba Lan và bài luận, tôi phụ trách làm tính và số học. Tuy Bolek không được trả tiền, nhưng hay được hàng xóm mời uống vodka - anh chỉ cần thế thôi. Hơn nữa: uy tín của anh tăng vùn vụt trong khắp khu dân cư, điều này cũng hợp ý anh. Anh biết ơn sự trợ giúp của chúng tôi, còn chúng tôi mừng vì đã có thể hữu dụng.

Tháng Sáu năm 1944, thình lình Bolek cho biết anh phải nói với tôi một chuyện rất nghiêm trọng và nguy hiểm. Nghe có vẻ chẳng lành, nhưng tôi chợt nhận ra giọng anh khác mọi khi. Anh ngượng nghịu, có gì đấy khiến anh rất lúng túng. Cuối cùng anh thổ lộ: trước khi chúng tôi đến đây không lâu, anh đã làm một việc mà chúng tôi không biết và bây giờ anh không thể giấu giếm nữa. Anh đã nộp đơn xin nhìn nhận có gốc Đức cho anh, vợ anh và hai đứa con. Một ông bác đã khuyên anh, trước hết vì phiếu thực phẩm khá hơn.

Trong một phút yếu lòng Bolek đã ký tờ đơn, lúc say - điều tôi cho rằng hoàn toàn có thể và bây giờ anh lặp đi lặp lại để bào chữa. Suốt đời anh chưa từng liên quan gì đến nước Đức và dĩ nhiên một chữ tiếng Đức cũng không biết. Tuy nhiên trước khi lập gia đình Genia theo đạo Tin Lành, mà trong hạt Ba Lan điều này đủ để được công nhận là có gốc Đức, nhất là vào những năm cuối của cuộc chiến tranh, khi chẳng người Ba Lan nào nghĩ đến chuyện hợp tác gì đấy với người Đức.

Đơn của anh không được trả lời suốt nhiều tháng trường, Bolek đã hy vọng mọi việc chìm vào quên lãng. Đột nhiên anh nhận phúc đáp rằng vụ việc của anh đã được giải quyết thuận lợi. Người ta yêu cầu anh đến nhận giấy tờ Đức và phiếu thực phẩm ngay. Anh không biết phải làm gì: quân đội Xô Viết đã tiến tới vùng lãnh thổ Ba Lan ngày trước, có thể dễ dàng thấy chỉ trong vài tuần lễ nữa là họ đến bờ sông Weichsel rồi. Trong nước Ba Lan giải phóng người ta sẽ treo cổ, hay ít nhất cũng tống giam, những kẻ đã chạy sang hàng ngũ địch, vì tham chút mồi phản bội. “Còn nếu tôi” - Bolek tìm cách thuyết phục tôi - “ném giấy mời này xuống hố xí, không trình diện thì bọn Đức - quỷ tha ma bắt chúng đi - sẽ đánh hơi thấy ngay. Bọn chó Gestapo sẽ gọi tôi lên tra hỏi và có thể sẽ ra lệnh khám nhà, và các bạn sẽ tiêu đời.”

Khám nhà ư? Tôi thấy anh lo hơi quá, nhưng không loại trừ. Dẫu sao tình hình cũng nguy ngập. Antek bảo anh hắn là người Đức tuy không đúng, nhưng thật ra cũng không hoàn toàn bịa đặt. Lời khuyên của tôi rất đơn giản: cái gì đã xảy ra thì người ta không thể khiến nó đừng xảy ra. Anh phải nhận cái gốc gác Đức đã được chấp thuận một cách tai hại và giữ bí mật tuyệt đối trước hàng xóm cùng người quen.

Nếu chúng tôi sống sót và nếu Nhà nước Ba Lan được phục hồi quy trách nhiệm cho anh vì cái gốc gác Đức đáng nguyền rủa, tôi hứa sẽ ra trước tòa làm chứng và tuyên thệ rằng anh, Bolek, đã nộp đơn xin nhìn nhận gốc gác Đức theo lời yêu cầu của tôi, để có thể che chở và cứu chúng tôi dễ dàng hơn. Nhưng chỉ là lo bò trắng răng: không ai biết hành động sơ sẩy đáng tiếc này của Bolek, hồ sơ của anh hẳn đã bị hủy trong cuộc nổi dậy của Warsaw năm 1944. Lời khai man trước tòa của tôi - tôi sẽ không ngần ngại tuyên thệ - không cần thiết.

Trong lúc ấy, chúng tôi ngày một thêm sốt ruột theo dõi đà tiến của quân Nga. Chỉ quân đội Xô Viết mới cứu nổi chúng tôi. Họ càng đến gần, chúng tôi càng lo bị bọn Đức tìm thấy và giết vào phút chót. Thêm một tình huống tai hại nữa xảy ra vào tháng Tám năm 1944: quân đội Quốc xã dựng một phòng tuyến ngay sát ngôi nhà chúng tôi đang ẩn trốn. Nhà này đến nhà khác lần lượt bị phá sập để súng khỏi vướng tầm ngắm.

Chúng cũng dự trù sẽ phá ngôi nhà của Bolek và như thế sẽ là một đại họa. Chúng tôi, hai người Do Thái gầy trơ xương, áo quần rách rưới, không một xu dính túi, chẳng có gì hết thảy, biết tìm đâu chỗ nương thân? Chắc chắn chúng tôi sẽ chết, chỉ vài tuần, thậm chí có thể chỉ vài ngày trước khi giải phóng. Nhưng chuyện không tin nổi đã xảy ra: cuối cùng ngôi nhà không bị phá sập. Hoặc vì không cần thiết, hoặc đã quá muộn.

Tới tháng Chín năm 1944 thì không còn hồ nghi gì nữa: ách chiếm đóng của Đức sẽ chỉ còn kéo dài thêm ít ngày thôi. Sáng ngày 7 tháng Chín, quãng gần chín giờ, súng nổ inh tai, trời đất rung rinh và chúng tôi càng lúc càng thêm phấn chấn. Chưa bao giờ tôi tận hưởng tiếng nổ, chưa bao giờ tôi thích tiếng ồn đến thế. Vì đó là Hồng quân, đó là cuộc tấn công mà chúng tôi chờ đợi, hy vọng, khao khát. Chỉ sau mười lăm phút, ngôi nhà của chúng tôi đã nằm giữa hai chiến tuyến: qua cửa sổ phía Tây chúng tôi thấy pháo binh Đức gần khủng khiếp, xa xa về hướng Đông - chúng tôi không tin vào mắt mình - quả thật là bộ binh Nga. Tình trạng cực kỳ nguy kịch này kéo dài không lâu, khoảng nửa tiếng thôi. Rồi có tiếng người đập mạnh lên cửa, dường như bằng báng súng. Bolek run rẩy, nhưng ngẩng cao đầu, mở cửa. Một lính Nga dáng mệt mỏi đứng trước mặt anh, hỏi to: “Nemsev niet… - Không có người Đức nào ở đây à?” Nơi mà mười lăm tháng ròng chúng tôi luôn sợ có ai đấy gõ cửa hỏi: “Không có người Do Thái nào ở đây à?”, nơi mà một giờ trước đây câu hỏi này đối với chúng tôi đồng nghĩa với cái chết, nơi ấy giờ đây người ta lùng bọn Đức.

Bolek đáp không, rồi gọi tôi. Anh nghĩ tôi trò chuyện dễ dàng hơn với người lính Nga này. Người lính soi mói nhìn tôi, hỏi:

Amchu? Tôi đâu biết đây là một từ thông dụng bên Nga (đại khái có nghĩa: Anh cũng là dân ấy hay sao?”) mà người Do Thái dùng để biết chắc người đối thoại với mình cũng là Do Thái. Thấy tôi ngơ ngác, anh ta hỏi thẳng tôi có phải “Evrey” không - tiếng Nga nghĩa là “người Hebrew”? Tôi đáp nhanh: “Phải, tôi, Hebrew.” Anh ta cười nói: Tôi cũng Hebrew. Tên tôi Fischmann.” Anh siết chặt tay tôi, quả quyết sẽ sớm quay lại, nhưng bây giờ anh vội: phải gấp tới Berlin.

Thế là chúng tôi tự do rồi ư? Bolek bảo chúng tôi nên ở lại qua đêm, vì quân Nga có thể lùi phòng tuyến và bọn Đức, quỷ tha ma bắt bọn chúng, có thể tạm thời quay lại. Sáng hôm sau, chúng tôi từ giã: hai con người khốn khổ ốm yếu, đói lả chuẩn bị lên đường. Bolek lẩm bẩm: “Chúng tôi sẽ không bao giờ gặp lại các bạn.” Song tôi thấy dường như anh mỉm cười thân ái. Genia trách anh: “Đừng nói vớ vẩn!”

Chúng tôi dợm đi thì Bolek nói: “Tôi sẵn vodka đây. Mình uống với nhau một chén con.” Tôi cảm thấy anh có gì đấy muốn nói thêm. Anh nói nghiêm trang và chậm rãi: “Tôi yêu cầu các bạn đừng nói với ai đã tá túc nơi chúng tôi. Tôi biết dân tộc này lắm. Họ sẽ không bao giờ tha thứ cho chúng tôi, vì đã cứu hai người Do Thái.” Genia im lặng. Tôi đã chần chừ rất lâu, có nên thuật lại câu này ở đây không. Nhưng chúng tôi cũng không bao giờ quên rằng đó là hai người Ba Lan, Bolek và Genia, mà chúng tôi đã hàm ơn cứu mạng.

Chúng tôi đứng lên, giã từ lần nữa. Ngày ấy mắt ai đã ứa lệ nhỉ? Mắt Bolek hay mắt Genia? Mắt Tosia hay mắt tôi? Tôi không nhớ nữa. Phải sau hai hoặc ba tháng tôi mới ghé thăm Bolek và Genia được. Hồi đó tôi ở trong quân đội, khoác chiếc măng tô sĩ quan. Bolek trầm ngâm nhìn tôi rồi nói ngắn gọn: “Thế là tôi đã hiến cho quân đội Ba Lan một sĩ quan.”

Chúng tôi đã hứa với Bolek và Genia sau chiến tranh, nếu sống sót, chúng tôi sẽ chứng tỏ lòng biết ơn một cách tương xứng bằng vật chất. Cho đến hôm nay, chúng tôi vẫn liên lạc với người còn sống duy nhất của gia đình, với con gái của Bolek và Genia. Nhưng có thể nào đền ơn xứng đáng với sự mạo hiểm mà hai người đã dấn thân vào để cứu mạng sống chúng tôi? Không, không phải triển vọng về tiền bạc đã khiến Bolek và Genia hành xử như họ đã làm. Đấy là cái gì khác hẳn - và tôi chỉ có thể dùng những từ lớn lao đã sáo mòn từ lâu: từ bi, hào hiệp, nhân ái.

PHẦN BA: 1944-1958

22

PHÁT SÚNG ĐẦU TIÊN, PHÁT SÚNG CUỐI CÙNG

Chúng tôi đã tự do. Chúng tôi đã khao khát giây phút ấy xiết bao, đã tưởng tượng về nó xiết bao. Giờ đây chúng tôi có phấn chấn, vui vẻ, thậm chí hạnh phúc không? Chúng tôi không có thì giờ nghĩ về điều ấy và vẫn còn sợ: sợ bọn Đức có thể quay lại - một hoặc hai ngày, nghĩa là chắc chắn đủ lâu để tìm ra và giết chúng tôi. Chúng tôi đã tự do, nhưng yếu và khốn khổ, dơ dáy, đầy chấy rận, vận mớ giẻ rách bẩn thỉu, giày dép không ra giày dép. Chúng tôi đã tự do, nhưng rất đói - và chẳng đâu có chút gì để ăn. Phải làm gì, phải đi đâu? Chúng tôi phải làm gì đấy để khỏi gục ngã và có thể chết trên con đường tấp nập, ngay sau khi vừa được giải phóng.

Binh lính Xô Viết và Ba Lan, xe tải và ngựa, xe con, xe cút kít, xe nhà nông, người đi xe đạp và bộ hành - nghĩa là đủ loại ngược xuôi trên hương lộ, tất cả đều hối hả đi về nơi nào đấy. Tình trạng của Hồng quân, đoàn quân chiến thắng, thật là thiểu não. Họ quá mệt mỏi và không được trang bị đầy đủ. Quân phục của họ thường rất thảm hại. Những hộp thịt họ nhận được là từ Mỹ hoặc Canada. Không người lính nào hiểu hàng chữ tiếng Anh trên hộp cảnh báo: không ăn đồ hộp này, vì nó không dành cho người, mà cho thú vật. Riêng sĩ quan mới được phát thuốc điếu, lính thường chỉ được thuốc lá thô, rồi dùng giấy báo cuốn để hút. Đặc biệt thích hợp cho chuyện này là giấy của tờ Pravda; nghe nói tờ báo này phát hành số lượng khổng lồ cũng vì thế.

Chẳng ai quan tâm đến chúng tôi. Chúng tôi cũng chẳng có gì khiến người ta chú ý, vì không hiếm kẻ trông cũng khốn khổ như chúng tôi. Dù mặc quân phục hay thường phục, người nào cũng đều lo cho chính mình. Chúng tôi mới cách nhà Bolek chưa đầy hai hoặc ba ki lô mét thì một sĩ quan Ba Lan tiến lại gần và ra lệnh: “Dừng lại!”, rồi hỏi “Mấy người là Do Thái phải không?” Hẳn ông thấy chúng tôi rúm người, liền nói nhanh: “Đừng sợ, tôi cũng là người Do Thái đây.” Ông hỏi phải chăng chúng tôi từng ở Getto Warsaw và nếu thế có biết một cô Esther Rosenstein không? Như mọi người Do Thái đi theo quân đội Xô Viết, ông tìm người thân. Rất tiếc chúng tôi không thể cho ông biết chút gì về cô em gái của ông.

Chúng tôi nên mau chóng rời xa mặt trận càng nhanh càng tốt, về hướng Lublin. Ông bảo đó là trung tâm, là thủ đô lâm thời của phần đất Ba Lan giải phóng, ở đấy chúng tôi sẽ được giúp đỡ. Ông chặn một chiếc xe tải quân sự mui trần, ra lệnh cho người tài xế cho chúng tôi đi nhờ. Chúng tôi rụt rè hỏi có thể kiếm được cái ăn ở chỗ nào. Ông cho chúng tôi mỗi người một khoanh dày bánh mì, bảo: “Hiện giờ nước Liên Xô vĩ đại không có nhiều hơn để tặng các bạn.”

Trên chiếc xe tải chở đủ thứ hàng này đã có sẵn nhiều người cùng cảnh khổ như chúng tôi. Họ nhìn chúng tôi không mấy thiện cảm. Nhưng một người Ba Lan áo quần tề chỉnh thân mật bắt chuyện với tôi. Sau ít phút ông hỏi tôi, một gã du thủ du thực bẩn thỉu, râu ria không cạo: “Hẳn ông là luật gia?” Dẫu tôi đã thân tàn ma dại, song hẳn vẫn còn gì đấy sót lại khiến ông nghĩ như thế: ngôn ngữ hoặc giả cách lý luận logic của tôi. Ông đoán tôi ngót nghét năm mươi tuổi. Ngày ấy tôi mới hai mươi tư.

Sau khi cùng những người tị nạn khác nghỉ qua đêm trong một nhà kho, hôm sau chúng tôi tới Lublin. Đêm đầu tiên ở đây chúng tôi ngủ trong một tòa nhà đáng sợ cho kẻ vô gia cư, mà cho đến nay tôi chỉ biết đến qua quyển Trú đêm của Gorki, rồi chúng tôi nhận được - một lần duy nhất - món tiền trợ giúp khiêm tốn, chỉ đủ để mua vài áo quần rẻ tiền ở chợ. Giờ đây, chúng tôi trông đã ra dáng con người hơn. Chúng tôi nhìn nhau, cố gượng mỉm cười. Tosia hỏi: “Thế là mình đã sống sót thật à?” Tôi đã làm một hành động hiếm thấy trên đường phố ngày ấy: tôi hôn nàng. Một người lính có tuổi đi qua nhìn thấy đã chỉ ngón tay vào đầu, ngầm bảo chúng tôi hâm.

Ít ngày sau, chúng tôi tình nguyện đăng ký phục vụ trong quân đội Ba Lan. Quân đội Ba Lan chịu sự chỉ huy của quân đội Xô Viết, nghĩa là thành một bộ phận của Hồng quân. Quyết định này của chúng tôi thật khó hiểu đối với ngày nay. Chắc chắn nó không liên quan gì đến chủ nghĩa anh hùng. Chúng tôi chỉ coi đó là nghĩa vụ đương nhiên, trong khuôn khổ khả năng của mình, ít nhất góp phần vào những giây phút cuối cùng chống lại bọn đã giết đồng bào của chúng tôi và đày đọa chúng tôi. Việc vào quân đội được nuôi ăn, lại còn được phát quân phục cũng có thể đã đóng một vai trò trong quyết định ấy.

Một bác sĩ quân y khám chúng tôi. Chúng tôi bị từ chối - vì suy dinh dưỡng và gầy gò, quá yếu. Tuy nhiên, một người thẩm định về nhân sự đã ngạc nhiên hỏi chúng tôi có thể làm được gì hữu ích cho quân đội. Tôi trả lời rằng đã nghĩ đến một bộ phận tuyên truyền, đặc biệt là một đơn vị kêu gọi lính Đức đầu hàng và soạn truyền đơn cùng những tài liệu tương tự bằng tiếng Đức cho mục đích ấy. Một người lớn lên ở Berlin, sống ở đấy đến cuối năm 1938 thích hợp với việc này là điều dễ hiểu. Còn Tosia có thể, chúng tôi gợi ý, làm việc tại phân xưởng vẽ tranh - trong quân đội cũng có một phân xưởng như thế. Điều này cũng dễ hiểu.

Chúng tôi đã thuyết phục và được thu nhận. Một lần nữa chúng tôi lại lên đường, tới đơn vị được phân bổ. Đơn vị đóng trong một ngôi làng tồi tàn, giữa một vùng hoang vu phía Đông Ba Lan. Chúng tôi đi nhờ xe quân đội và sau nhiều lần đổi xe mới tới được gần ngôi làng ấy. Đoạn đường còn lại khoảng bốn, năm cây số phải đi bộ.

May sao chúng tôi không phải là những người duy nhất. Một người dân thường cũng tới đó. Tôi chú ý liền đến vẻ đẹp rất Ba Lan của anh. Anh kể ngay anh là một diễn viên chuyên nghiệp, được phái đến sân khấu mặt trận. Lát sau anh đặt chiếc hòm gỗ nhỏ (chỉ sĩ quan cấp cao mới có hòm da) xuống bờ đất hẹp giữa những cánh đồng mênh mông và những thửa ruộng bỏ hoang. Trong ánh nắng chiều ấm áp anh lớn tiếng ngâm nga thống thiết và làm nhiều điệu bộ.

Rõ ràng anh, một người đã lâu không được hành nghề, lấy làm sung sướng có hai khán giả - mà theo anh không phải không học thức - cho màn trình diễn của mình. Anh đã chọn kịch bản nào cho màn trình diễn tự phát ngoài trời này thế? Người diễn viên ấy đã đọc một bài nói trong vở kịch lịch sử Uriel Acosta, tác phẩm của Karl Gutzkow, một tác giả Đức đáng kính, đáng ca ngợi. Vở kịch này rất thành công vào thế kỷ 19 và trước Thế chiến II thỉnh thoảng cũng được diễn ở Ba Lan, trước hết hẳn là cho khán giả Do Thái.

Trong bài nói nổi tiếng này, nhân vật chính của vở kịch, triết gia Uriel Acosta gốc Do Thái nhưng thuở nhỏ được rửa tội, đã từ bỏ đạo Thiên Chúa và trở lại, vừa tự hào vừa thách thức, với đạo Do Thái: “Tôi muốn chịu đau khổ với những kẻ đau khổ/ Các người có quyền nguyền rủa tôi! Vì tôi là người Do Thái!” Anh chàng diễn viên có hảo ý muốn làm chúng tôi vui. Nhưng chúng tôi lại không thoải mái lắm. Tại sao? Tạm thời chúng tôi chưa biết, ít nhất chưa biết rõ.

Ludwig Börne đã có lần phàn nàn: “Nó như một phép lạ! Tôi đã trải nghiệm cả nghìn lần, nhưng với tôi nó mãi là mới. Người này trách tôi là người Do Thái, kẻ khác tha thứ cho tôi điều ấy, người thứ ba thậm chí khen ngợi tôi, song ai cũng nghĩ tới điều ấy.” Tôi sửng sốt vì Börne đã có thể coi đấy là “phép lạ”, nhưng lại không muốn chấp nhận. Ông nhận xét như thế vào năm 1832, chỉ hai thập kỷ sau khi người Do Thái được bình đẳng. Theo tôi thì đương nhiên vào thời điểm ấy và dưới những hoàn cảnh ấy điều khao khát của ông không được đáp ứng: sự hiện hữu bình thường như một công dân bình đẳng, điều mà bà Rahel Vamhagen, nhũ danh Levin, lớn tuổi hơn ông đôi chút, gọi là “sự hiện hữu tự nhiên nhất” mà mỗi bà nông dân và mỗi bà ăn mày đều có thể hân hoan.

Vào mùa thu 1944, tình hình ra sao? Chiến sự vẫn diễn ra trên mọi chiến tuyến, quân Quốc xã vẫn còn rất mạnh, chuyện Holocaust chưa phải đã thuộc vào quá khứ, Auschwitz vẫn chưa được giải phóng. Còn chúng tôi - những kẻ hối hả gia nhập quân đội, muốn bằng mọi giá đến nơi trước khi mặt trời lặn - băn khoăn đôi chút, vì vừa mới gặp nhau, anh chàng diễn viên tình lẻ thật thà đã thấy nên trình diễn cho chúng tôi chút gì đấy Do Thái.

Phải chăng sự biểu lộ thiện cảm vô hại này báo trước những gì chúng tôi sẽ gặp vào những năm và những thập kỷ sắp tới? Có lần một người lái taxi ở Frankfurt đã khiến tôi ngạc nhiên khi hỏi: “Ông biết ông Isaak Goldblum không?” Tôi đáp không, người tài xế nói: “Ông giống ông ấy.” Ở sân bay Hamburg tôi lên taxi. Người tài xế, một người Đức, hỏi tôi (không phải không thân thiện); “Ông từ Tel-Aviv tới à?”

Gặp mãi những câu hỏi như thế, tôi không chỉ hài lòng với câu trả lời tôi đến từ Munich nay Stuttgart, Vienna hay Stockholm, mà thêm ngay: “Nhưng ông nói đúng đấy, tôi là người Do Thái.” Trên đường ở Wiesbaden một bà chặn tôi lại, xin chữ ký. Bà hỏi cho chắc: “Ông đúng là ông Bubis nhỉ?” Tại một quán ăn ở Salzburg tôi muốn gọi điện thoại, trong thành phố thôi. Người ta bảo: “Tôi cứ tưởng ông muốn gọi về Jerusalem.”

Hai mươi hoặc ba mươi năm trước, những chuyện như thế này xảy ra thường xuyên hơn nhiều. Nhưng cách đây không lâu tôi được hỏi nghĩ gì về chuyện nước Israel ngược đãi dân Palestin. “Mỗi người Do Thái đều chịu trách nhiệm cho cả nước Israel”, một nhà báo Do Thái đã viết trước Thế chiến I. Những chuyện này chỉ xảy ra ở Đức hay Áo thôi sao? Từ nhiều năm nay chúng tôi thường đi nghỉ bên Thụy Sĩ. Dĩ nhiên chúng tôi hay vào quán, nhất là những quán có người chơi piano giúp vui. Gần như không người chơi piano nào lại không chào chúng tôi theo cách đặc biệt: hầu như lần nào cũng với bài hát nổi tiếng dành cho chúng tôi làm tư tưởng chủ đạo - “If I were a rich man” [Nếu tôi là một người giàu] trong bộ phim ca nhạc Fiddler on the roof [Người kéo violon trên nóc nhà], câu chuyện diễn ra ở một làng Do Thái ở Đông Âu, ở Đức được biết dưới tên Anatevka, một tác phẩm mà tôi không thích cũng chẳng đánh giá cao - nói một cách nhẹ nhàng. Nhưng tôi vẫn thân mật vẫy chào người nhạc công. Ông ta có hảo ý, giống người diễn viên đã trịnh trọng trích lời độc thoại của Gutzkow trên bờ ruộng đất cát ở Ba Lan. Chúng tôi bất công, vì quá nhạy cảm? Có đấy. Hơn nữa: tuy ngày ấy chúng tôi chưa biết, song hẳn đã dự cảm rằng ai tình cờ thoát chết trong khi người thân của mình bị giết, người ấy khó có thể sống an bình với chính mình.

Cuối cùng chúng tôi tới được ngôi làng vào buổi chiều. Hôm sau tôi trình diện viên chỉ huy địa phương, mới hóa ra đơn vị tuyên truyền mà tôi tìm kiếm chưa có. Song đã sẵn thủ trưởng đơn vị rồi: đó là một trung úy, không làm tôi ấn tượng, tên Stanislaw Jerzy Lec, nhưng đã khiến tôi, vì khoác quân phục, phải kính trọng chập mạnh hai gót giày - dĩ nhiên chỉ trong tâm trí. Lec là người Do Thái sinh ra ở Lemberg lúc nó còn thuộc về Áo, trước chiến tranh là một trong những nhà văn trào phúng Ba Lan nổi tiếng của thế hệ trẻ. Ông là một nhà thơ và một người thích đùa, một bậc thầy mang mũ hề. Ông là một người vô cùng hài hước, đầy những ý nghĩ tuyệt vời, giống gã Yorrick đáng thương, tên hề của vua, mà đầu lâu gã còn khiến Hamlet xúc động đến ứa lệ.

Lec, 35 tuổi, theo tôi thấy khá lực lưỡng, đóng trong một căn lều tồi tàn, chỉ có một chiếc ghế, một bàn nhỏ và một cái giường. Khi tôi vào, ông đang ngồi trên ghế, trong bộ quân phục mới tinh, nghiền ngẫm một bản thảo và rõ ràng bực mình vì bị quấy rầy. Không ngẩng lên, ông hỏi tôi ngắn gọn kiểu nhà binh: “Anh biết tiếng Đức không?” Rồi đặt liền một câu hỏi mà tôi không chờ đợi, gần như không ngờ. Trong cái lều khốn khổ giữa những đầm lầy kinh tởm và những cánh rừng âm u, trung úy quân đội Ba Lan Stanislaw Jerzy Lec hỏi tôi: “Anh biết Brecht không?” Tôi đáp: “Có,” và dường như ông không tin hẳn, nên thêm ngay một câu: Gì? Tôi kể một vài tên sách. Mãi lúc ấy ông mới nhìn tôi, gương mặt sáng lên. Ở nơi hoang vu đáng ghét này mà có kẻ đã từng nghe Tuyển tập bài giảng đạo của gia đình (Hauspostille) và Thăng trầm của thành phố Mahagonny (Aufstieg und Fall der Stadt Mahagonny) là điều ông không ngờ. Hai chúng tôi, Lec và tôi, là những người duy nhất trong quân đội Ba Lan biết đến tên Brecht - tôi gần như dám chắc thế.

Ông bảo tôi ngồi trên giường, rồi viên trung úy khác thường này - giọng chỉ huy của ông đã dân sự hơn tí chút - đưa tôi vài tờ giấy đánh máy một bài thơ dài của Brecht. Ông sẽ đọc cho tôi nghe bản dịch sang tiếng Ba Lan của chính ông. Tôi cần kiểm lại xem ông có hiểu và dịch đúng không. Đó là mệnh lệnh đầu tiên tôi nhận được trong quân đội Ba Lan. Thật lạ: dù tôi muốn hay không, tới đâu tôi cũng gặp văn học Đức - hôm qua là Gutzkow, hôm nay Brecht.

Bản dịch rất hay. Để chứng tỏ với ông rằng tôi đã kiểm tra nghiêm chỉnh và không lạ gì bài thơ không ngắn tí nào này, tôi lưu ý ông đôi ba chỗ. Những chỗ ấy tuy dịch thật tuyệt, nhưng ta có thể làm hay hơn tí nữa; dĩ nhiên chỉ là tiểu tiết thôi. Phản ứng của Lec khiến tôi thất vọng: ông không hề quan tâm đến những đề nghị rụt rè của tôi, cũng chẳng thèm nghe nữa. Buổi tiếp chấm dứt nhanh chóng. Mãi sau này tôi mới biết đã xảy ra hiểu lầm gì: ông không muốn tôi kiểm tra, thậm chí sửa bản dịch của ông, mà chỉ muốn tôi ca ngợi và thán phục ông thôi. Năm 1944, tôi chưa có kinh nghiệm trong quan hệ với văn sĩ.

Sau chiến tranh, khi Lec cùng tôi thỉnh thoảng đi dạo ở Warsaw và sau này nữa, khi Lec ghé Hamburg thăm chúng tôi, câu chuyện của Lec và tôi luôn theo cùng một chiều hướng, giống buổi trò chuyện ra mắt của tôi tại ngôi làng Ba Lan hồi tháng Mười năm 1944. Vì với ông chỉ có một đề tài duy nhất: thơ của ông, ngạn ngữ của ông, các bài thơ ông dịch. Không bao giờ ông muốn biết tôi đã gặp những chuyện gì trong đời và tôi đang làm gì. Một con người tự cao, coi mình là trung tâm chăng? Tôi chưa từng quen biết một văn sĩ nào không tự cao, không coi mình là trung tâm, trừ khi đó là một nhà văn quá tồi. Người này ngụy trang sự tự cao, che giấu tính tự coi mình là trung tâm, người khác vây vo thừa nhận chỗ yếu của mình, với sự hóm hỉnh và không xin lỗi. Có lần Lec cùng một đồng nghiệp bay từ Warsaw tới Vienna; khi đến nơi, người này hỏi Lec không nhận thấy suốt chuyến bay ông chỉ nói về chính mình sao. Lec liền hỏi ngược lại: “Thế anh có đề tài nào hay hơn không?”

Gần nửa thế kỷ trước, Lec và tôi đi dạo khá lâu, từ trụ sở Hội Nhà văn ở Warsaw đến công viên Lazienki tuyệt vời rồi quay lại. Đó là cung đường đẹp nhất thủ đô Ba Lan. Lec nói không ngừng - còn tôi, vốn nổi tiếng không kiệm lời, chỉ lặng lẽ lắng nghe, bằng lòng với việc thỉnh thoảng mớm cho ông một từ gợi ý. Tôi quan tâm và thú vị về mọi điều ông kể, đặc biệt cách chơi chữ Đức ứng biến, tiếc thay không ghi chép lại của ông. Sau chừng một giờ, đột nhiên ông nói: “Tiếp tục thế này thì không được. Nãy giờ chúng ta toàn nói về tôi. Bây giờ chúng ta hãy nói về ông. Ông hãy cho biết ông thấy quyển sách mới nhất của tôi thế nào?” Tôi đã kể câu này với nhiều đồng nghiệp, người ta không ngớt trích dẫn nó và cũng thường cho là của những tác giả khác. Thế là thành một giai thoại quốc tế, nay đã thành kinh điển về sự đi dạo.

Ở Đức, vào thập niên sáu mươi và bảy mươi, Lec là một trong số ít nhà văn Ba Lan thành công, phải nói là khá nổi tiếng. Tiếng vang khác thường Lec có được không phải do thơ ông, dù rất đáng kể, mà chỉ nhờ vào ngạn ngữ của ông: quyển Những ý nghĩ mộc mạc của Lec tiếp nối một truyền thống Đức - từ Lichtenberg qua Heine và Schoppenhauer cho đến Karl Krauss - với bản dịch tuyệt vời của Karl Dedecius đã phổ biến hàng trăm nghìn bản và được in vô số lần trên báo.

Quan hệ của tôi với Lec đạt đỉnh cao vào năm 1964. Ngày ấy ông chân thành thiện cảm với tôi, thậm chí có thể đã coi tôi như bạn thiết, ông trọng thị tôi, phải, có thể ngày đó ông đã xem tôi là một nhà phê bình văn học xuất sắc. Điều này có một lý do duy nhất thôi: tờ Die Zeit đăng bài điểm sách nhiệt tình của tôi về quyển Những ý nghĩ mộc mạc. Tôi nghĩ đó là bài phê bình đầu tiên và cuối cùng của tôi mà ông đã đọc. Điều này xưa cũ rồi, nhưng luôn luôn mới: một tác giả nghĩ thế nào về một nhà phê bình tùy thuộc vào nhà phê bình viết gì về tác giả ấy, đặc biệt về quyển sách mới nhất của ông ta. Điều này tôi cũng học từ Lec chăng?

Ông không được thọ. Bị ung thư, Lec đã làm việc gần như đến phút chót với bản thảo của mình, chỉ gần như thôi: đầu tháng Năm năm 1966 - bấy giờ ông nằm trong một viện điều dưỡng gần Warsaw - người ta mang đến những tờ giấy in quyển sách mới nhất của ông để ông sửa, ông xua tay: “Bây giờ tôi có việc khác quan trọng hơn để làm. Tôi bận rộn với sự chết.” Ít lâu sau ông mất.

“Đáng tiếc là người ta đi tới thiên đường trong một chiếc xe tang”, ông viết như thế trong quyển Những ý nghĩ mộc mạc. Và “Chuông báo tử - cho tất cả mọi người.”

Tại đám tang ông, những nhà văn xuất sắc đã đứng thành hàng rào danh dự, một đội quân danh dự bồng súng diễu hành, có bắn súng tiễn chào, một nhà thơ trẻ cầm chiếc đệm nhưng mang huân chương của người quá cố. Người ta đã chôn một kẻ thích đùa và một anh hề như đấng anh hùng. Phải, Ba Lan quả là một đất nước lạ lùng, độc đáo. Stanislaw Jerzy Lec có thật anh hùng chăng - tôi không rõ. Nhưng tôi chắc chắn ông là một nhà ngạn ngữ Âu châu quan trọng nhất trong nửa sau thế kỷ của chúng ta.

Việc phục vụ của tôi trong đơn vị tuyên truyền, mà Lec có nhiệm vụ thành lập, đã không thành. Vì chỉ vài ngày sau lần trò chuyện đầu tiên với ông, quân đội Ba Lan được lệnh không dùng tới đơn vị này, khiến tôi rất tiếc. Có lẽ vì phía Nga không thích. Nhưng Tosia và tôi đã nhập ngũ rồi, thành thử người ta phải sử dụng chúng tôi theo cách nào đấy. Suy tính về chuyện này, bà phụ trách thẩm tra nhân sự - trong quân đội Ba Lan có nhiều phụ nữ - sực nhớ ra chúng tôi ít nhiều thông thạo ba ngoại ngữ, liền gửi chúng tôi tới trạm kiểm duyệt quân bưu được lập ra ở một làng bên cạnh.

Chúng tôi không phải không hài lòng. Trong quyển Những ý nghĩ mộc mạc, Lec hỏi: “Từ ngữ là thừa ư? Thế người ta đặt vào đâu những gì nằm giữa các từ ngữ?” Đấy là việc chúng tôi phải tìm, tìm cái ẩn giữa các từ ngữ và các dòng chữ. Chúng tôi phải phát hiện nội dung bí mật trong các thư từ và bưu thiếp, phải tìm ra bì thư hai lớp - việc kiểm duyệt này không bao gồm sách và báo. Chúng tôi thấy đây là một công việc rất hấp dẫn. Sau này tôi được biết trong chiến tranh nhiều văn sĩ nổi tiếng đã quan tâm đến quân bưu và thỉnh thoảng tìm cách cộng tác với phòng kiểm duyệt thư của quân đội - chẳng hạn Robert Musil trong quân đội Habsburg*, Ernst Jünger trong quân đội Quốc xã.

Nhưng chúng tôi không được huấn luyện, làm thế nào phanh ra điều ẩn giấu, giải được mật mã? Người ta bảo chúng tôi sẽ học được thôi, chỉ huy của chúng tôi biết các cách thức tinh vi để lần ra dấu vết những kẻ lạm dụng quân bưu cho âm mưu đen tối của họ. Công việc kiểm duyệt quân bưu đòi hỏi nhạy bén cao độ, điều này chúng tôi rõ. Vâng, tôi tự an ủi rằng chúng tôi sẽ làm được thôi. Nhưng rồi sự việc nhanh chóng cho thấy nó hơi khác với điều chúng tôi đã ngây thơ hình dung. Trong những ngày tiếp theo, những người lính được phân công vào việc này đã tới ngôi làng đặt đơn vị kiểm duyệt. Chúng tôi ngạc nhiên không nói nên lời trước sự chất phác của những thanh niên con nhà nông này. Trong năm năm bị Đức chiếm đóng, ở Ba Lan, một thế hệ những người nửa mù chữ đã trưởng thành, kiến thức phổ thông rất ít, đó chính là điều các cơ quan công quyền Đức muốn.

Những cậu này sẽ phải làm gì trong một đơn vị nhạy cảm như đội kiểm duyệt? Có lẽ cũng cần có lính gác. Thế nhưng lúc này tôi nhìn quanh đã thấy toàn lính gác rồi. Quả thật - chúng tôi nhanh chóng được biết - những người lính chất phác này sẽ làm công việc của người kiểm duyệt. Đó là điều ngạc nhiên thứ nhất. Ngạc nhiên thứ hai: họ làm việc không xoàng. Vì với nghề này thì cần mẫn và tận tụy cần hơn học vấn và thông minh. Việc kiểm duyệt trước hết phải kiểm tra xem trong các thư từ - phần lớn của những người lính trẻ viết gửi về nhà - có tiết lộ bí mật quân sự không, chẳng hạn thông tin về những vũ khí được sử dụng hoặc địa điểm của đơn vị họ. Ngoài ra, phải giữ lại những thư mang thông tin hoặc ám chỉ bí ẩn hoặc khó hiểu. Hễ nghi có vấn đề, người kiểm duyệt phải báo cho cấp trên; nếu người này không tự quyết định được, phải trình lên một thanh tra.

Vì quân đội Ba Lan, thậm chí trong giới sĩ quan, dưới quyền chỉ huy của Liên Xô hiếm người có bằng tú tài, nên chúng tôi được đề bạt ngay, dù chẳng biết gì về việc kiểm duyệt: Tosia thành trưởng kiểm duyệt, tôi thành thanh tra. Đứng đầu đơn vị, chuyện bình thường hồi đó, là hai sĩ quan quân đội Xô Viết được biệt phái sang; họ mang quân phục Ba Lan và nếu cần cũng có thể trao đổi được bằng tiếng Ba Lan. Dù rất muốn, song tôi không thể nói được đó có phải là những sĩ quan đặc biệt thông minh hay không.

Nếu tôi nhớ chính xác, trong thời gian chúng tôi làm việc ở đơn vị kiểm duyệt, không có vụ nào gọi là tiết lộ bí mật nghiêm trọng, còn chuyện lạ kỳ thì không thiếu. Vì hồi đó ở Moscow người ta đã có kế hoạch cho một Nhà nước Đức cộng sản - Ulbricht* và người của ông ta chuẩn bị về Berlin - và vì Stalin có câu khẩu hiệu rất hay, rằng những kẻ như Hitler sẽ đến rồi đi, nhưng dân tộc Đức luôn tồn tại, nên giữa lúc vẫn còn giao tranh, những điều bài xích Đức, dù vô hại nhất, trong quân bưu đều bị nghiêm cấm. Binh lính không được phép viết: “Quỷ tha ma bắt hết bọn Đức” hoặc “Chúng ta truy đuổi bọn phỉ Đức”, mà nên viết: “Quỷ tha ma bắt hết bọn Quốc xã (hoặc bọn theo Hitler)” Hoặc “Chúng ta truy đuổi bọn phỉ Quốc xã, bọn phỉ Hitler”. Nếu một người lính chân thành dùng từ “Đức” với ý chê bai, thậm chí độc địa, người kiểm duyệt phải dùng mực bôi để không đọc được nữa. Mức độ trí tuệ của việc kiểm duyệt đồng cân lạng với phương tiện kỹ thuật nó có.

Những kiểu viết tối nghĩa, đặc biệt thường thấy trong thư của các nữ quân nhân, đòi hỏi phải có người kiểm duyệt. Chẳng hạn: “Chàng da đỏ của em không đến.” hoặc “Em rất băn khoăn, vì chàng người Hoa của em biệt tăm.” Hoặc: “Mọi nỗ lực của em đều vô ích. Anh không biết cách nào có thể làm nó phấn khởi lên ư?” Phải rất vất vả mới giải đáp được câu đố này: luôn là việc tắt kinh. Ta có thể hình dung rằng bí mật lớn nhất của quân đội Ba Lan là chuyện kinh nguyệt. Tôi đã học được điều này: những cơ quan nổi tiếng có nhiều bí mật thông thường chỉ nhờ vào những huyền thoại bao phủ lên chúng và do chính chúng loan truyền. Biết chúng từ trong ruột thì sẽ luôn ngán ngẩm. Cuối cùng như nhau cả thôi. Nếu việc kiểm duyệt thư từ của quân đội Ba Lan đòi hỏi trực giác và con mắt sành sỏi thì cùng lắm ở những người trưởng cơ quan thôi. Tôi nhanh chóng thấy rõ công việc kiểm duyệt không chỉ ngớ ngẩn và nhàm chán mà còn hoàn toàn thừa.

Sau vài ngày, mọi người công tác trong đơn vị kiểm duyệt quân bưu phải ký tờ cam kết sẽ giữ kín mọi điều liên quan đến công việc của họ, không có ngoại lệ. Đây là chuyện bình thường, chẳng có gì đặc biệt. Nhưng chỉ qua bản sao tờ cam kết này tôi mới ý thức rằng mình đang ở trong một đơn vị tuy thuộc về quân đội Ba Lan, nhưng lại trực thuộc Bộ (bấy giờ gọi là Cục) Công an. Tôi chẳng quan tâm gì đến chuyện ấy, nên ký ngay. Theo tôi, dường như việc kiểm duyệt do cơ quan này hoặc cơ quan khác giám sát chỉ là chuyện thuần túy văn phòng, nên chẳng bận tâm. Tuy nhiên, chuyện này đã ảnh hưởng tới con đường nghề nghiệp của tôi trong những năm tới, tôi thật không ngờ và rồi sẽ rất quan tâm.

Trước hết, tháng Giêng năm 1945, tôi được giải nhiệm khỏi đơn vị kiểm duyệt quân bưu tại ngôi làng khốn khổ nọ, chuyển tới Trung tâm Kiểm duyệt Thời chiến ở Lublin, ít lâu sau chuyển tới Kattowitz, nơi vừa được giải phóng, để tổ chức việc kiểm duyệt. Tôi tổ chức công việc thật nhanh khiến các cấp trên thích thú, nhưng nó tạm thời phải đình lại vì bưu điện chưa hoạt động. Có tiếng tổ chức giỏi, nên vừa trở lại Lublin, tôi liền được phái tới thành phố Warsaw mới giải phóng nhận một chức vụ lãnh đạo trong việc kiểm duyệt thư từ ra nước ngoài.

Đất nước Ba Lan bị tàn phá, Warsaw bị hủy hoại, khủng khiếp đến nỗi nhiều nhà kiến trúc đô thị và chuyên gia nước ngoài nổi tiếng về chỉnh trang thành phố đã khuyên xây dựng thủ đô Ba Lan ở một nơi khác. Tất nhiên chẳng ai muốn nghe - cả các cơ quan công quyền mới thành lập lẫn dân chúng. Họ bị bọn Đức sơ tán khỏi thành phố, nay từ mọi nơi trở về. Họ không muốn từ bỏ Warsaw, dù cuộc sống ở đấy khó khăn, thậm chí không kham nổi. Họ ở tạm trong một ít căn hộ tạm dùng được, trong hầm nhà và trong những lán trại. Dù tương lai Ba Lan bất ổn thế nào, người dân Warsaw vẫn chúng tỏ họ là những kẻ lạc quan bất di bất dịch.

Còn chúng tôi, Tosia và tôi? Tạm thời chúng tôi không tìm được trong thành phố tan hoang này một căn hộ, một căn phòng cũng không. Chúng tôi ngủ trên chiếc giường dã chiến, dựng tạm trong văn phòng của tôi. Nhưng chúng tôi không than van: chiến tranh mà và tình trạng chiến tranh ở Ba Lan không kết thúc vào tháng Năm năm 1945* mà rất lâu sau đó. Hơn nữa, chúng tôi cũng thuộc vào những kẻ lạc quan. Quân Đồng minh đang tiến tới, chiến tranh sắp chấm dứt là điều hoàn toàn chắc chắn. Thế mà bấy giờ thật ngạc nhiên chúng tôi không cảm thấy niềm vui được sống, chứ chưa nói hạnh phúc. Chúng tôi muốn sống sót chứ. Và để sống sót chúng tôi đã phải chịu đựng khổ đau mà theo chúng tôi là khôn tả xiết. Chúng tôi đã phải chịu bị lăng nhục. Chúng tôi đã phải chịu đựng cái đói mà chúng tôi sẽ không thể nào quên. Chúng tôi đã lơ lửng giữa nghìn nỗi sợ, đến nỗi cảm giác sợ chết ám ảnh chúng tôi hàng năm dài là chuyện thường ngày. Giờ đây, khi chiến tranh càng gần kết thúc thì một câu hỏi đơn giản càng đè nặng lên chúng tôi, những kẻ được giải phóng: Tại sao? Tại sao chính chúng tôi, chứ không phải ai khác, lại được phép sống sót?

Anh Alexander của tôi có điều kiện tốt hơn hẳn tôi để sống qua thời quân Đức chiếm đóng. Anh khác tôi về nhiều phương diện, có thể nói anh là mẫu người ngược hẳn với tôi: nhỏ hơn, thanh tú, mảnh khảnh hơn và chắc chắn là rất nhút nhát. Nhưng trước hết anh là một người đáng mến, rất lịch thiệp, bản tính khả ái, không kiêu ngạo hoặc hung hăng.

Có thể cho rằng anh sở hữu chiếc nhẫn mà tôi suốt đời khao khát nhưng không có được, chiếc nhẫn mà nhà hiền giả Nathan* bảo rằng có sức mạnh bí ẩn khiến ai đeo nó với lòng vững tin sẽ khiến thần thánh và con người thoải mái. Cho nên khác với tôi, mới đến Warsaw không lâu trước chiến tranh, anh có bạn bè và người quen bên ngoài Getto có thể giúp đỡ anh được, nếu anh trốn.

Nhưng anh không dám trốn khỏi Getto mà cũng không thể ở lại đấy. Trong lần “Sàng lọc lớn” vào tháng Chín năm 1942, anh không có “con số sống” vì không làm việc ở cơ quan nào. Tháng Mười một, anh bị đưa từ Getto đến một trại ở Lublin, ít tháng sau qua trại tù binh và lao động khổ sai Poniatowa, cũng trong quận Lublin. Anh làm nha sĩ và trưởng bệnh viện đa khoa ở đấy. Ngày 4 tháng Mười một năm 1943, bọn SS xua hết thảy tù nhân ra khỏi lán trại, tới những hố đào gần đấy. Họ bị chúng bắn chết bằng súng máy. Hôm ấy bọn SS đã giết 15.000 tù nhân ở trại Poniatowa. Trong số đó có anh Alexander Herbert Reich trầm lặng, khả ái của tôi.

Đúng một năm sau, ngày 4 tháng Mười một năm 1944, tôi gặp một anh lính Ba Lan, không phải người Do Thái. Anh thấy cần kể ngay với tôi những gì đã xảy ra với người Do Thái ở Poniatowa. Hồi đó anh làm việc cho một hãng xây dựng gần trại này; khi cần điều trị, nhân viên hãng được cấp giấy phép vào Bệnh viện Đa khoa Poniatowa. Anh chỉ tới đấy hai lần, vì đau răng. Tôi bảo anh tả người nha sĩ. Anh tả chính xác, không còn gì để hoài nghi nữa. Anh cũng kể về một nữ y tá tóc vàng, khá cao lớn. Cũng không còn gì để hoài nghi nữa, đó chính là người đã chung sống với anh tôi thời ở Getto.

Sau này, anh lính nói thêm, anh dò hỏi về người nha sĩ đáng mến ấy và được biết ông cùng bạn gái đã bị lùa đến những hố đào kia. Song hẳn bọn Đức không bắn chết họ. Vì chúng có Zyankali mà. Tại sao, tôi tự hỏi lần nữa, anh tôi phải chết, còn tôi được sống? Tôi biết chỉ có một câu trả lời duy nhất: hoàn toàn ngẫu nhiên, chứ không gì khác. Song tôi vẫn không thể nào ngừng đặt câu hỏi này.

Ngày 9 tháng Năm năm 1945, ở Warsaw, khi được tin các lực lượng quân sự Đức đã ký giấy đầu hàng vô điều kiện tại đại bản doanh Xô Viết ở Berlin - Karlhorst, chấm dứt Thế chiến II, một vài đồng nghiệp phấn khởi đã gọi chúng tôi cùng ra sân với họ. Đã đến lúc, họ nói, chào bầu trời. Chúng tôi mở chốt an toàn súng lục của mình. Rồi những đồng nghiệp quá hưng phấn của tôi đồng loạt bắn lên trời. Giây phút sau tôi cũng chĩa súng lên bầu trời xanh, rực nắng, bầu trời tàn nhẫn và độc ác, bấm cò. Đó là phát súng đầu tiên và cuối cùng của tôi trong Thế chiến II, phát súng đầu tiên và cuối cùng trong đời tôi.

Tosia đứng cạnh tôi. Chúng tôi lặng lẽ nhìn nhau. Chúng tôi biết mình cảm thấy như nhau: không, chúng tôi không thấy vui, mà buồn, không thấy hạnh phúc, mà tức giận và phẫn nộ. Tôi nhìn lên trời lần nữa, thấy một đám mây kéo qua, đen và đe dọa. Tôi cảm thấy đám mây trên đầu sẽ không tan đi, mà sẽ mãi ở đấy suốt cuộc đời chúng tôi.

23

TỪ REICH ĐẾN RANICKI

Năm 1945, nếu có ai hỏi tôi định chọn nghề gì, sẽ sống ở đâu và hình dung thế nào về tương lai của mình, tôi tin mình sẽ cố che giấu luống cuống và cuối cùng không biết trả lời sao. Tôi nhanh chóng cảm thấy chán ngán việc kiểm duyệt thư từ ra nước ngoài, một công việc chiếm hết thời gian của tôi. Chiến tranh đã chấm dứt, mới đầu người ta chưa cảm thấy gì nhiều từ hòa bình, nhưng tất nhiên sớm hay muộn sẽ phải bỏ việc kiểm duyệt thư từ thôi. Đã đến lúc tôi phải suy nghĩ về tương lai của mình rồi, không thể để muộn hơn.

Song tôi ngạc nhiên được biết - bấy giờ là năm 1945 - ở Warsaw có người nữa suy tính về tương lai của tôi. Một thiếu tá trong Bộ An ninh, bộ chủ quản việc kiểm duyệt, nghe nói về tôi, đã quan tâm đến tôi, nhân danh cơ quan ông đang công tác: Mật vụ Ba Lan, nói chính xác hơn: phòng tình báo ngoại vụ. Chẳng có gì ngạc nhiên cả. Vì giờ đây người ta tuyển người trong quân đội, trí thức trẻ càng tốt, thông thạo ngoại ngữ, rành rẽ nước ngoài, đặc biệt nước Đức.

Hồi đó, lúc còn chiến đấu chống Quốc xã Đức, nếu tôi cự tuyệt hoặc tránh né lời kêu gọi làm việc cho phòng tình báo ngoại vụ của cơ quan công quyền Ba Lan, tôi sẽ coi đấy là một vết nhơ trong lý lịch của mình và như thế hôm nay tôi vẫn còn phải cúi mặt vì xấu hổ. Hơn nữa, người ta cần tôi cho một công tác đặc biệt. Đã lâu rồi tôi chẳng làm gì, nên cảm thấy được tâng bốc và thích thú - dù có mức độ - ngay từ trước khi được thông tin về chuyện này. Tôi bị lôi cuốn bởi một công việc bao phủ một bầu không khí đặc biệt, bị kích thích bởi một môi trường hoạt động thầm kín và nguy hiểm, một không gian được văn học và phim ảnh thần thoại hóa. Nghĩa là tôi mê say mạo hiểm? Dĩ nhiên điều này giữ một vai trò quan trọng trong quyết định trước mắt của tôi. Chỉ có điều tôi sớm chẳng có gì để quyết định nữa.

Vì họ định phái tôi đi đâu? Nếu họ định dùng Rome hoặc Madrid nhử tôi, hẳn tôi sẽ lưỡng lự và cân nhắc thật cẩn thận. Nhưng nơi ấy lại là Berlin. Thế là tôi sướng quá. Để được thấy lại Berlin có lẽ tôi sẵn sàng thỏa hiệp cả với quỷ sứ. Mật vụ Ba Lan đã đáp ứng điều tôi mong muốn thiết tha. Nước Đức bại trận phải đầu hàng đã quyến rũ tôi hơn bất cứ đất nước nào trên trái đất, phải, tôi muốn tới Berlin bằng mọi giá. Để hả lòng hả dạ trước sự tàn phá nơi thành phố đã gây ra mọi bất hạnh chăng? Tôi cần nhấm nháp sự khốn đốn của dân Đức chăng? Không, hoàn toàn không. Không phải sự thèm khát báo thù đã lôi kéo tôi tới Berlin, mà nỗi luyến tiếc quá khứ. Tôi muốn thấy lại thành phố, nơi tôi đã lớn lên, đã in dấu ấn trong tôi.

Kế hoạch của phòng điệp báo ngoại vụ đơn giản thôi: một phái bộ quân sự Ba Lan đang hoạt động sẵn ở Berlin. Tôi sẽ công tác ở đấy, trong phòng phụ trách việc đòi bồi thường chiến tranh. Phòng có nhiệm vụ truy tìm và đòi lại các máy móc cùng khí tài của các hãng xưởng Ba Lan bị đưa về Đức trong chiến tranh. Đồng thời tôi hoạt động cho cơ quan Mật vụ.

Tôi sẽ được thông báo tại chỗ về công việc của mình ở phái bộ quân sự. Nhưng tôi phải làm gì cho Mật vụ? Viên thiếu tá kia tỏ ra rất bí mật. Chuyện này không thể nói bây giờ được, ông lẩm bẩm về vô số tên Quốc xã, về những tổ chức tiếp nối của chúng đang mở rộng hoạt động trên những vùng nay thuộc về Ba Lan. Trước mắt tôi nên điều tra kỹ Berlin, rồi tôi sẽ nhận được hướng dẫn cần thiết tại đấy. Bằng cách nào? Tôi sẽ biết thôi mà - viên thiếu tá nói cộc lốc, rồi lịch sự hơn đôi chút: phải kiên nhẫn trong công tác mật vụ. Tôi hiểu rằng không nên hỏi quá nhiều và chuẩn bị cho chuyến đi. Tosia không thể đi cùng, ít nhất là ngay trong dịp ấy.

Vào một chiều tháng Giêng 1946, cùng ba nhân viên phái bộ quân sự đi xe tới thành phố Berlin tối tăm, bị tàn phá, thật ảm đạm, lẽ ra tôi có đủ nguyên cớ để cảm thấy hả hê độc địa, phải, để căm ghét đến chết được. Nhưng không hề có chuyện ấy, tôi không thể thù ghét - và điều đó vẫn khiến tôi khá ngạc nhiên cho đến ngày nay. Có cần biện hộ không? Dù thế nào thì trong quá khứ tôi không quen thù hận và luôn vẫn như thế. Tôi có thể phấn khích, nổi nóng và phát cáu ghê gớm, tôi có thể điên tiết. Nhưng thù hận, thù hận lâu dài - không, không bao giờ tôi có thể, trước kia cũng như bây giờ. Tôi biết chẳng có gì để tự hào về chuyện ấy. Nhưng dù tôi đã gặp chuyện gì, chịu bất công nào trong đời, tôi không bao giờ khước từ người muốn hòa giải với tôi. Mà tiếc thay thường ngược lại.

Tôi chẳng có bao nhiêu việc ở phái bộ quân sự; cơ quan mật vụ để tôi tự do, tôi không nhận được chỉ thị nào, điều này khiến tôi ngày một thêm ngạc nhiên và bớt ưu phiền. Vì đã có chuyện khác chiếm hết thời giờ rảnh rỗi, vốn dư thừa, của tôi: đó là Berlin. Tôi muốn ngắm nhìn nó: những ngôi nhà tôi từng ở, những mái trường tôi từng theo học, những nhà hát kịch tôi từng yêu thích. Tôi đang trên đường tìm về tuổi thanh xuân đã mất, tuổi thanh xuân tuyệt vời và khủng khiếp của tôi.

Tôi đứng trước tòa nhà mà ngày đó tôi cho là đẹp nhất thành phố và là điểm trung tâm của đời tôi: trước nhà hát kịch bị tàn phá ở Gendarmenmarkt. Hôm ấy trời mưa và mù sương. Không một bóng người trước nhà hát kịch. Chỉ có mình tôi. Đột nhiên tôi cảm thấy mắt cay sè, hai má đẫm lệ. Song không phải làn gió lốc cắt da thổi qua tòa nhà đổ nát đã khiến tôi ứa nước mắt. Hẳn tuổi trẻ của tôi là điều mà tôi ngượng ngùng thương khóc nơi quảng trường lạnh ngắt và trống vắng ở Berlin này. Tôi đi bộ tới ga trên đường Friedrich, mới đầu chậm rãi, rồi cứ nhanh hơn, như thể để rũ bỏ sự nhạy cảm của mình.

Buổi tối tôi hay đến xem hát kịch, thường diễn trong các căn phòng tạm bợ, hoặc tới các buổi hòa nhạc của dàn nhạc giao hưởng Berlin, đứng đầu là một nhạc trưởng trẻ gần như vô danh, nhưng rất cừ khôi: Sergiu Celibidache. Trong các buổi kịch, tôi nhớ nhất vở Nathan của Lessing. Thật là một buổi tối khác thường đối với tôi. Tôi xem vở này lần đầu tiên trong đời, vì nó không được phép diễn trong “Đế chế thứ ba”. Rõ ràng Paul Wegener, một diễn viên kịch câm nổi tiếng trước chiến tranh, đã cố tránh mọi nét Do Thái - chẳng hạn trong âm điệu hoặc điệu bộ - của nhân vật hiền giả Nathan. Dường như ông sợ có thể bị hiểu nhầm là bài Do Thái.

Còn khán giả thì sao? Tôi muốn biết bây giờ người Đức phản ứng thế nào về chuyện một người Do Thái có vợ và bảy con trai bị thiêu. Song tôi không thể dò được chính điều này vào tối hôm ấy. Vì phần lớn khán giả là sĩ quan trong quân phục của bốn nước chiếm đóng*. Họ đa số là người Do Thái, nói tiếng Đức rất giỏi. Họ là những kẻ bị xua đuổi và trốn chạy, nay chịu ảnh hưởng của Lessing, đã tụ họp trong một nhà hát ở Berlin, không xa tòa Nghị viện và dinh Thủ tướng bị sụp đổ.

Tôi đã ở Berlin được hơn ba tháng. Tôi không tìm thấy bạn học cũ nào, không nói tới thân nhân của tôi đều đã bị xua đuổi hoặc giết bằng hơi ngạt. Tôi không có quan hệ với ai, không quen biết ai trong thành phố thời thanh xuân của tôi. Quả là một quãng thời gian buồn bã, cô đơn, đáng sợ nhưng đôi khi cũng đem lại niềm vui. Nó khiến tôi ý thức về sự thiếu quê hương của mình, vì không ở đâu tôi cảm nhận rõ bằng ở Berlin rằng Ba Lan vẫn luôn xa lạ đối với tôi. Ngày nay tôi vẫn tự hỏi chuyện gì sẽ xảy ra, nếu năm 1946 người Đức mời tôi một công việc gì đấy trong lĩnh vực văn hóa. Có thể tôi đã ở lại Berlin rồi. Và tôi có thể hình dung được mình đã làm gì - chắc chắn không gì khác hơn một nhà phê bình, phê bình văn học. Có điều: ai mời tôi đây, khi không ai biết tôi?

Tôi đã ngỡ Trung tâm Mật vụ ở Warsaw quên bẵng tôi rồi. Cuối cùng cũng có một chỉ thị: tôi được lệnh quay về Ba Lan. Tại sao người ta phái tôi tới Berlin, rồi không cho tôi công việc gì, tôi không rõ. Có lẽ chuyện này đã không được thỏa thuận chu đáo với phía Nga, có lẽ Nga không muốn Ba Lan thu thập bất kỳ tin tức nào ở Berlin.

Khác nhà thơ sĩ quan Stanislaw Jerzy Lec, viên thiếu tá khe khắt - mà tôi tiếp xúc trước khi đi Berlin - đã không cho tôi biết sự thật: ông ta cho rằng đã làm đúng, khi giấu tôi rằng vào thời điểm ấy chưa có Phòng Gián điệp Ngoại vụ trong Bộ An ninh, nó đang được chuẩn bị thành lập. Hẳn vì thế mà không ai ở Warsaw quan tâm đến tôi.

Song, tuy ở Berlin tôi chẳng làm được gì cho nó, cơ quan Mật vụ vẫn muốn tôi tiếp tục cộng tác, bây giờ không chỉ trong Bộ An ninh, mà đồng thời trong Bộ Ngoại giao nữa. Họ trù tính để tôi hoạt động ở nước ngoài, nên hứa hẹn tôi một chức vụ trong Bộ Ngoại giao và tại một thành phố quyến rũ tôi nhất, sau một thời gian đã ở Berlin: đó là Luân Đôn. Người thân duy nhất sống sót trong gia đình đang ở đấy là chị Genia Böhm của tôi; ngay trước khi chiến tranh bùng nổ, chị đã cùng chồng chạy được từ Đức sang Anh.

Cho hai công việc ở Luân Đôn tôi phải chuẩn bị ở cả hai bộ - ở Bộ An ninh cho công tác mật, Bộ Ngoại giao cho việc lãnh sự. Ở Trung ương Mật vụ đã có lúc tôi làm tới trưởng ban, ít lâu sau là phó phòng. Sắp sửa tới kỳ tập huấn mà tôi nôn nóng và tò mò chờ đợi; phòng ốc và thời gian đã được thông báo. Cuối cùng tôi sẽ được biết Vụ Tình báo Nước ngoài hoạt động thế nào, tổ chức ra sao; tôi hiểu rõ chính bây giờ tôi mới được khai tâm vào những bí mật của công việc này. Tôi căng thẳng chờ.

Hai ba hôm trước ngày tập huấn đã được định chắc, tôi phải đến trình diện một trong những thủ trưởng của tôi. Ông ta xảo quyệt hỏi tôi có vui mừng được tập huấn không. Tôi khẳng định có. Tôi hết sức kinh ngạc khi ông ta bảo tôi hẳn rõ ràng sẽ không có ai tập huấn tôi cả. Mà nhiệm vụ của tôi là tập huấn các đồng nghiệp.

Tôi mới lưu ý rằng tôi chẳng biết gì hết về công việc này. Ông ta đáp, không phải không châm biếm, ông ta không lạ gì điều ấy, song về mặt này tất cả chúng ta đều là người mới vào nghề. Chẳng lẽ tôi nghĩ các đảng viên gần đây trở thành bộ trưởng đã được ai đấy chuẩn bị cho công việc của họ ư? Trong thời kỳ đặt nền móng ta phải ứng biến. Với đôi chút thông minh sẽ làm được thôi; ông ta tin tưởng hoàn toàn ở tôi. Hơn nữa còn có một cố vấn Liên Xô; tôi nên gặp ngay ông ấy, ông ấy sẽ giúp tôi. Thủ trưởng của tôi mỉm cười hết sức thú vị.

Mười phút sau tôi ngồi trong phòng cố vấn Liên Xô. Ông ta là một người thân thiện, đáng mến và không phải không hài hước. Ông ta nói tàm tạm tiếng Ba Lan. Nhưng thay vì khẩn trương cho tôi những lời khuyên cần thiết, ông lại muốn biết tôi hình dung thế nào về chuyện tập huấn đã dự kiến. Phớt lờ câu trả lời né tránh của tôi, ông ta niềm nở mà ương ngạnh lặp lại câu hỏi. Tôi không còn cách nào khác hơn là nhân nhượng và dài dòng kể đôi điều được biết về chuyện tình báo ở nước ngoài và công tác phản gián. Dĩ nhiên, những điều này có cùng một nguồn duy nhất và hẳn không phải luôn đáng tin cậy: từ tiểu thuyết, truyện ngắn và phóng sự.

Viên cố vấn Liên Xô thích quá, đã chúc mừng tôi, ông ta bảo tôi cực kỳ thích hợp cho việc tập huấn. Tạm thời tôi trở thành người huấn luyện của mật vụ Ba Lan như thế đấy. Tôi nghĩ ra một chương trình tập huấn ngắn hạn mà theo tôi để giải trí hơn là hữu dụng. Một lần nữa tôi được nhờ rất nhiều từ văn học Đức. Thành công lớn nhất là từ câu chuyện của Egon Erwin Kisch về đại tá Redl và việc ông ta bị phát hiện.

Sau này, các cố vấn Liên Xô đều phản ứng kiểu ấy, khi tôi hỏi họ. Họ muốn tôi tự tìm câu trả lời, đề xuất giải đáp. Nói chung tôi đề nghị gì cũng được coi là dùng được. Vì các cố vấn này được phái tới Warsaw không phải để giúp chúng tôi; phần lớn nhiệm vụ của họ là nghe ngóng những thông tin có thể mật vụ Xô Viết quan tâm - ít nhất trong phòng tôi công tác.

Nhiệm vụ quan trọng hàng đầu của tình báo là thu thập tin tức về những người Ba Lan lưu vong tại các nước phương Tây, về khuynh hướng, ý định và tổ chức của họ. Chính xác hơn: phát hiện kịp thời những người Ba Lan lưu vong định làm gì chống lại nhà nước Ba Lan mới, họ âm mưu gì. về nhiệm vụ này thì khả năng công tác của chúng tôi bấy giờ rất hạn chế. Vì hoạt động hoàn toàn nghiệp dư dẫn đến phương pháp thô sơ. Không ai có kinh nghiệm cụ thể và cũng chẳng có được phương tiện kỹ thuật hỗ trợ. Tình hình trong Bộ Ngoại giao, nơi tôi công tác những tháng cuối cùng trước khi tới Luân Đôn, khác hẳn. Ở đấy, tại Cục Lãnh sự, có các chuyên gia thời trước chiến tranh. Tôi học được từ họ mọi điều cần thiết. Nhưng công việc lãnh sự chẳng có gì thú vị ghê gớm.

Trong lúc ấy tôi đã gia nhập Đảng Cộng sản Ba Lan (họ gọi là “Đảng Lao động Ba Lan”). Không ai ép uổng tôi, chẳng ai xúi bẩy tôi cả. Cũng không phải một quyết định tùy hứng hoặc vội vàng. Trước hết Tosia và tôi sống sót được hoàn toàn nhờ Hồng quân. Giả thử họ không đuổi được quân Đức khỏi Ba Lan, giả thử họ tiến vào Warsaw chỉ chậm vài tuần thôi, có lẽ chúng tôi cũng bị giết như bố mẹ và anh tôi hoặc như mẹ của Tosia.

Hơn nữa tôi đã quan tâm rất sớm đến những tư tưởng của Chủ nghĩa Cộng sản. Hồi đó, ngay sau năm 1945, chúng rất hấp dẫn, phải, chúng không chỉ có gì đấy quyến rũ tôi, giống nhiều trí thức khác, không chỉ ở Ba Lan, mà cả ở Pháp, Ý và nhiều nước Tây Âu khác. Tất nhiên, tôi không bao giờ tham gia tuần hành, mít tinh hoặc biểu tình. Nhưng tôi bị lôi cuốn tham gia vào một phong trào rộng khắp thế giới, một phong trào mà vô số người cho rằng hứa hẹn có giải đáp cho vấn đề lớn của loài người. Tôi cho rằng cuối cùng đã tìm thấy điều tôi hằng cần thiết lâu nay: một chốn nương tựa, nếu không nói là một sự đùm bọc - từ này thật khó tránh khỏi.

Theo tôi, dường như duy nhất Chủ nghĩa Cộng sản đủ khả năng đem lại một trật tự xã hội mới lẽ ra đã phải có từ lâu. Đặc biệt cho Ba Lan. Đa số trí thức và nghệ sĩ Ba Lan, nhất là văn sĩ và nhà báo, không theo Liên Xô. Tuy nhiên sau nhiều năm ăn không ngồi rồi dưới ách chiếm đóng của Đức, họ hành động theo câu châm ngôn cổ của Anh: nếu không thể thắng được người, thì hãy liên kết. Họ biết chỉ có một lực lượng duy nhất giữ cho Ba Lan khỏi khủng hoảng và cáng đáng việc tái thiết - đó là chính phủ Ba Lan do Liên Xô dựng lên và được Đồng minh công nhận.

Có lẽ văn học Đức cũng đã đóng góp chút ít trong việc tôi tham gia Đảng Cộng sản Ba Lan vào thời gian này. Vì từ thời thanh niên, một tác phẩm văn học cổ điển Đức của thế kỷ 19, một lời hiệu triệu mà sự thống thiết, thuật hùng biện, sự phong phú về hình ảnh của nó đã gây ấn tượng mạnh mẽ, thậm chí đã quyến rũ tôi: đó là “Bản tuyên ngôn Cộng sản” của Karl Marx và Friedrich Engels.

Nghĩa là nhiều điều đã soi sáng quyết định của tôi năm 1945, nhiều điều hẳn cũng đã khiến nó thành hiểu được. Tuy nhiên, tôi hoàn toàn không muốn bị hiểu nhầm: bây giờ nhìn lại thì đó là một sai lầm nghiêm trọng. Tôi nghiệm ra như vậy trong thập niên 1950. Song ngay hồi đó tôi đã biết và bây giờ lại càng rõ: tôi gia nhập Đảng Cộng sản là do những kinh nghiệm mà tôi không muốn nhớ đến nữa.

Tuy nhiên, sau năm 1945, tôi còn có một quyết định khác mà không lường trước được hậu quả, một quyết định thuộc loại không sửa chữa được. Người ta bảo tôi cần nhận công tác ở Luân Đôn dưới một tên họ khác, vì tên họ “Reich” của tôi thật không hợp với chức trách lãnh sự. Người Ba Lan và Anh dù không nói tiếng Đức cũng đều quen với khái niệm “Reich - đế chế”, nó quá gợi nhớ đến “Dritte Reich - Đế chế thứ ba”. Chẳng lẽ dùng cái tên quá “Đức” này để ký mọi hộ chiếu? Hoặc có thể quá Do Thái? Dẫu sao cũng quá ít hơi hướng Ba Lan. Tôi không muốn dây dưa mất thì giờ, đồng ý ngay và chọn không cân nhắc lâu cái tên Ranicki*. Tôi cứ nghĩ chỉ dùng cho thời gian ở Anh thôi. Nhưng rồi nó gắn với tôi suốt cuộc đời.

Việc tôi muốn tới Luân Đôn càng sớm càng tốt cũng liên quan đến công việc của tôi ở Warsaw. Tôi không thích thú nữa, vì hoài nghi ý nghĩa và ích lợi của nó. Tôi không thấy hào hứng với những báo cáo, thông tin gửi tới Trung ương. Tôi thấy chúng phần lớn chẳng quan trọng gì, nếu không nói là thiếu nghiêm túc và lừa gạt. Chúng được chuyển đến nhiềụ cơ quan Nhà nước khác và tất nhiên cả Đảng nữa. Nhưng không bao giờ được biết có ai khai thác hoặc đọc qua chăng - do cái trò ra vẻ bảo mật triền miên. Người ta không thích nghe những điều tôi hỏi và thắc mắc: mọi chuyện còn trong giai đoạn hình thành mà, người ta nói về những căn bệnh ấu trĩ. Phải kiên trì thôi.

Tôi không cần kiên trì lâu, vì tôi đã sớm tới Luân Đôn, tuy không phải năm 1947 như dự trù, song cũng đầu năm 1948. Cuộc sống của chúng tôi ở đấy tốt đẹp hơn, xa xỉ hơn và tự do hơn ở Warsaw bị tàn phá. Chúng tôi rất sung sướng trong gần hai năm ở Luân Đôn. Chúng tôi được một căn hộ rộng rãi, trang hoàng đầy đủ, thật chẳng dám mơ ở Warsaw. Chúng tôi còn được cấp một chiếc xe Mỹ khá to.

Tuy nhiên, tôi không có thì giờ nhiều cho văn học. Ngược lại, chúng tôi thường đi xem trình diễn kịch, ca kịch, nhạc giao hưởng. Hai ấn tượng đậm nét nhất trong ký ức của tôi là: Wilhelm Furtwängler, người đã điều khiển Bản giao hưởng số 9 - cùng nhiều tác phẩm khác và Laurence Olivier, người diễn đủ vai từ Shakespeare tới Anouilh. Chúng tôi đi du lịch bằng xe xuyên Anh và Scotland, có cả một cuối tuần tới Paris. Một lần chúng tôi đi nghỉ ở Thụy Sĩ, một lần ở Ý. Chúng tôi là những kẻ được ưu đãi.

Nhưng xin chớ cho rằng tôi ham hưởng thụ cuộc đời mà xao nhãng nhiệm vụ. Phần lớn công việc của tôi - tám mươi, nếu không nói chín mươi phần trăm - là việc lãnh sự hằng ngày và may mắn là không quá vất vả. Mới đầu tôi là phó lãnh sự, sau được giao phó việc lãnh đạo Tổng Lãnh sự quán, với chừng bốn mươi nhân viên. Tôi được bổ nhiệm chức lãnh sự. Với tuổi 28, tôi là lãnh sự trẻ nhất ở Luân Đôn. Công việc chạy trơn tru, nhất là tôi được hai phụ tá có năng lực, hai luật gia, đỡ đần rất nhiều.

Thế còn công tác mật? Tôi phải thừa nhận một sự thật có lẽ chán chường: tôi không đeo râu giả hoặc tóc giả. Tôi không dùng mực hóa học, không súng, không máy chụp hình, không máy copy và không máy ghi âm. Tất nhiên tôi có bút bi chứ, nhưng tôi đã phải mua ở Luân Đôn đấy: lúc ấy, Ba Lan chưa biết tới phát minh này của công nghiệp tư bản. Ngoài tôi, trong bốn mươi nhân viên của lãnh sự quán có ba hoặc bốn người nữa làm công tác mật vụ. Ngoài ra, còn có mười đến mười lăm cộng tác viên ngoài Lãnh sự quán, phần lớn là nhà báo thất nghiệp hoặc đã về hưu. Họ thông tin thường xuyên cho chúng tôi về giới di dân Ba Lan, có trung ương ở Luân Đôn, nơi đặt trụ sở của chính phủ lưu vong chống Cộng. Họ báo cáo chi tiết cho chúng tôi, đổi lấy thù lao không đáng kể, về phần lớn mọi sự kiện không quan trọng: về những đảng phái và khuynh hướng trong giới lưu vong, về đấu tranh nội bộ, về những âm mưu triền miên và tất nhiên về từng chính trị gia.

Nhiều chuyện này diễn ra tại các buổi họp, phần lớn công khai. Có điều nhân viên sứ quán hay lãnh sự quán khó chường mặt ở đấy. Bên cạnh những thông tin cụ thể còn có nhiều chuyện ngồi lê đôi mách - cái đó mới đáng quan tâm nhất. Một số người đơn giản lấy tin mật từ những tờ báo Ba Lan lưu vong, nhưng dĩ nhiên che giấu nguồn. Chúng tôi không có điệp viên trong chính phủ lưu vong, dù chỉ là nữ thư ký hay người gác cổng, để có thể thu lượm tin tức.

Cá nhân tôi không quan hệ với người Ba Lan lưu vong, nhưng quan hệ với người Anh và nhất là người Đức di dân. Nhiệm vụ của tôi là đánh giá những thông tin và báo cáo rồi chuyển về Warsaw. Trung tâm phản hồi rất thưa thớt. Tài liệu hằng tuần tôi gửi về hẳn chỉ được những nhân viên cấp dưới đọc và phần lớn chỉ qua loa. Hiếm khi tôi nhận được yêu cầu hoặc chỉ thị. Nói một cách nhẹ nhàng: tôi không phải người tổ chức hăng hái và có tài của cơ quan tình báo này.

Tuy nhiên, có một lần tôi thu lượm được thành quả tốt, liên quan đến một việc ngoài phạm vi chức trách của tôi. Công việc về nước Anh do phòng tùy viên quân sự của đại sứ quán Ba Lan phụ trách; tôi không được phép tiếp xúc với họ cũng như không biết gì về công tác của phòng này. Bấy giờ, một người anh em họ của tôi sống ở Anh; anh di cư từ Berlin không lâu trước chiến tranh. Anh làm việc trong một cơ quan Anh đặt tại Wilton Park, trước đây là tư thất của nhà văn kiêm chính trị gia Benjamin Disraeli, cách Luân Đôn khoảng một giờ xe lửa. Ở đấy các trí thức Đức và Anh - gọi là giảng viên - tuyển chọn cải tạo tù binh Đức thành những người có đầu óc rất dân chủ, rồi đưa họ trở về nước hoạt động.

Tôi nảy ra sáng kiến viết một báo cáo khá dài cho Trung ương ở Warsaw về cơ quan ấy. Họ rất quan tâm đến vấn đề này cùng những thông tin của tôi, có lẽ vì viên cố vấn Liên Xô đã giành lấy chuyện này. Uy tín của tôi nổi hẳn lên. Chắc chắn nó sẽ không được như thế, nếu tôi không khôn ngoan lờ đi một chi tiết: chuyện xảy ra ở Witon Park chẳng có gì bí mật cả; bất cứ nhà báo nào, dĩ nhiên kể cả nhà báo Ba Lan, nếu muốn đều sẽ được ở đấy cho biết về tất cả mọi chuyện. Nhưng cơ quan tình báo chỉ coi trọng những tư liệu nhận được từ các điệp viên, các nguồn cung cấp tin đáng tin cậy, chứ nói chung họ không quan tâm đến những tin tức ai cũng có thể có được, chẳng hạn từ báo chí.

Tuy nhiên, con đường nghề nghiệp của tôi sau đó gần như chẳng liên quan gì đến chất lượng công việc tôi làm. Chẳng bao lâu sau, công tác của tôi bị xét lại do chuyển biến chính trị trong khối Đông Âu. Tiếp theo mâu thuẫn giữa Liên Xô và Nam Tư của Tito, sau sự bất hòa giữa Moscow và Belgrad năm 1948, các nước Đông Âu bị ép vào khuôn phép. Lãnh tụ Đảng Cộng sản Ba Lan, Wladyslaw Gomulka, người bị cáo buộc đã tìm một “con đường Ba Lan tiến lên chủ nghĩa xã hội”, bị lật đổ. Moscow đã chọn người thay thế một cách thật độc đáo và đáng ngạc nhiên: Boleslaw Bierut - không ai biết gì về quá khứ chính trị của ông ta (nghe nói trước chiến tranh Bierut là cán bộ công đoàn cấp cao) - lúc ấy giữ vai trò chủ tịch nước phi đảng phái ở Ba Lan. Đột nhiên ông ta lộ chân tướng là một người Cộng sản lâu năm, chỉ qua đêm mà ông ta không những trở thành đảng viên Đảng Cộng sản Ba Lan mà đồng thời là bí thư thứ nhất. Sau sự hợp nhất cưỡng bách của hai đảng lớn, Đảng Cộng sản và Đảng Dân chủ Xã hội, Bierut đương nhiên đứng đầu “Đảng Lao động Thống nhất Ba Lan”. Những người Cộng sản chính thức trở thành người cầm quyền duy nhất của đất nước này. Tiếp theo thời kỳ tương đối tự do của những năm đầu sau chiến tranh là thời kỳ của chủ nghĩa Stalin ở Ba Lan.

Hoàn cảnh của tôi ở Luân Đôn càng ngày càng khó khăn hơn. Tại thủ đô nhiều nước Đông Âu diễn ra các vụ xử án chính trị công khai nhằm mục đích tuyên truyền, khiến người ta lo âu liên tưởng đến những “vụ án thanh trừng” ở Moscow trong thập niên 1930. Có vài vụ rõ ràng mang màu sắc bài Do Thái (như vụ xử László Rajk ở Budapest năm 1949). Chúng tôi kinh hoàng. Điều làm chúng tôi khiếp đảm ghê gớm là những gì diễn ra xung quanh đó. Ở Luân Đôn chúng tôi kết bạn với Paula Born, một phụ nữ thanh lịch và có học thức, bí thư thứ nhất trong sứ quán Ba Lan. Hè 1949, trong một lần về Warsaw, bà mất tích. Chúng tôi nhanh chóng được tin bà bị bắt, vì người ta nghi trong chiến tranh bà đã làm gián điệp cho tình báo Mỹ ở Thụy Sĩ. Bà bị giam mấy năm - không xử án, không lý do.

Chúng tôi có đủ lý do để sợ, nhất là tôi đội nhiên bị dán nhãn hiệu “kẻ theo chủ nghĩa thế giới”, một từ miệt thị càng ngày càng được dùng thường xuyên trong báo chí Cộng sản, để chỉ những trí thức bị coi là không đủ trung thành với đường lối. Tôi chưa từ bỏ hoàn toàn mục tiêu của Chủ nghĩa Cộng sản, nhưng ảo tưởng của tôi đã bị thu hẹp đáng kể. Trong một lần về Warsaw, tôi hỏi Trung ương Tình báo còn muốn tôi công tác ở Luân Đôn không. Người ta bảo sẽ trả lời tôi trong vài tuần lễ. Tôi không chờ, mà yêu cầu được bãi nhiệm. Cấp trên của tôi tỏ ra hài lòng.

Trong những năm ấy không hiếm nhà ngoại giao các nước Cộng sản (có cả Ba Lan) không được cho về nước, sau khi bị bãi nhiệm - hoặc họ “nhảy rào”, nếu đang đi công tác tại các nước phương Tây: họ chọn tự do - như người ta quen nói. Ngay cả chúng tôi, nếu muốn, cũng có thể ở lại Anh hoặc bay qua Mỹ hay Úc. Sự thật là: chúng tôi không hề cân nhắc khả năng này. Chúng tôi cho rằng trở về Ba Lan là vấn đề danh dự. Tại sao thế?

Có thể điều này liên quan đến thời thanh xuân của tôi ở Berlin, đến mái trường trung học Phổ: ở đó tôi được dạy phải trung thành trong mọi hoàn cảnh và không ai đáng khinh hơn kẻ phản bội. Nhưng một yếu tố khác hẳn có thể cũng đã giữ một vai trò trong đó: tôi phải tính đến khả năng khi người của cơ quan tình báo chọn ở lại phương Tây, người ấy sẽ bị săn lùng và nếu bị truy ra tung tích thì lúc ấy số phận của y có thể sẽ rất bi đát.

Việc trở về Ba Lan, lúc ấy rõ ràng đã trở thành một nước theo chủ nghĩa Stalin, có sai lầm không, có dại dột không? Chắc chắn là khinh suất rồi. Dẫu sao ba người chúng tôi đã về tới Warsaw vào tháng Mười một. Cả ba? Đúng vậy, nhân vật thứ ba là con trai chúng tôi, chưa đầy một tuổi, sinh ở Luân Đôn. Cuộc sống của tôi không dễ dàng sau khi trở về là điều chắc chắn. Nhưng nó khó khăn hơn tôi tưởng. Chỉ trong vài tuần lễ tôi bị sa thải khỏi cả hai Bộ Ngoại giao lẫn An ninh. Và tôi bị giam trong xà lim cá nhân. Nhưng người ta chẳng làm gì tôi cả, cũng không thẩm vấn. Tôi chỉ ngồi, chờ đợi và có đủ thì giờ suy ngẫm.

Với 29 tuổi đời, tôi đã kinh qua rất nhiều, tiểu sử tôi không thiếu thăng trầm, hào quang và khốn khổ. Sự nghiệp chính trị của tôi đã vĩnh viễn thất bại - vì lý do đúng đắn. Bây giờ tôi, chưa từng học được một nghề, phải làm gì? Tôi đột nhiên trắng tay, không phải lần đầu tiên trong cuộc đời còn ngắn ngủi của mình.

Tôi được phép đọc trong xà lim, được phép yêu cầu Tosia gửi cho một quyển sách không có vấn đề về chính trị. Tôi chọn một tiểu thuyết Đức, quyển Cây thập giá thứ bảy của Anna Seghers. Tuy nhiên chiếc bóng đèn trên trần, trong một lưới mắt cáo, quá tù mù. Cần nhiều ánh sáng hơn, đó là điều quan trọng nhất lúc này. Tôi đem hết nghị lực để xin một bóng đèn mạnh hơn - rốt cuộc đã được chấp thuận.

Trong lúc đọc, bây giờ tôi có thể bình tâm nhìn lại, tôi dần dần cảm thấy rõ rệt hơn rằng con đường công danh của tôi đặt nền móng trên một sự hiểu nhầm tai hại: tôi cứ tưởng chính trị có thể là hoặc sẽ trở thành nghề nghiệp của tôi. Nhưng đọc truyện của Anna Seghers, cuốn tiểu thuyết đến nay tôi vẫn thích và ngưỡng mộ, tôi nhận ra mình quan tâm đến văn học nhiều hơn hẳn mọi thứ khác. Thế nên tôi ngẫm nghĩ trong xà lim, bấy giờ đã được chiếu sáng hơn, có thể nào trở lại với người bạn thời thanh xuân mà tôi đã lãng quên từ lâu - trở lại với văn học.

Sau hai tuần, tôi được thả; người ta quyết định không đưa tôi ra tòa, mà chỉ xử lý trong nội bộ đảng. Tại một buổi họp căng thẳng, tôi bị nhiều đồng nghiệp cũ thô bạo lớn tiếng mắng chửi và bị khai trừ khỏi đảng. Lý do chính thức: tha hóa về ý thức hệ. Tôi cho rằng quyết định này sai. Nhưng sau một thời gian tôi hiểu đảng có lý, vì đảng đã nhận ra chính xác, sớm hơn cả tôi, sự tha hóa về ý thức hệ có từ lâu của tôi.

Cùng khoảng thời gian này tôi bị Bộ An ninh gọi trình diện. Tôi phải ký một bản tuyên bố theo đó tôi cam kết không bao giờ hé một lời về mật vụ Ba Lan và mọi thứ liên quan. Nếu không tuân thủ, tôi sẽ phải hứng chịu những hậu quả nặng nề và gắt gao nhất -người ta nhấn mạnh. Tôi rất biết điều đó có nghĩa là gì. Tuy không nói đến “án tử hình”, song tôi không nghi ngờ gì về điều mà đối tác của tôi đã ám chỉ. Tôi hoàn toàn không coi nhẹ lời đe dọa này.

Nhưng sau đó, tôi không phải đụng chạm gì tới phòng tình báo nữa. Họ không cần tôi nữa, họ để tôi yên - tôi cảm thấy thế. Song, trên thực tế nhà cầm quyền Ba Lan đã truy tìm tôi, sau khi tôi rời khỏi đất nước này. Tuy nhiên, mãi năm 1994, tôi mới biết được chuyện này từ tuần san Der Spiegel; họ đã có được hồ sơ về tôi từ cơ quan Gauck*.

Tháng Mười năm 1958 (chưa đầy ba tháng sau khi tôi đến Cộng hòa Liên bang Đức) Bộ Nội vụ Ba Lan, bấy giờ phụ trách luôn cả tình báo, đã chính thức khẩn cấp yêu cầu Bộ An ninh Nhà nước CHDC Đức hỗ trợ. Yêu cầu này hiển nhiên đặc biệt quan trọng, vì theo tờ Der Spiegel thì đích thân trùm An ninh Markus Wolf đảm trách việc này. Song tháng Mười một năm 1958, Bộ An ninh Nhà nước CHDC Đức buộc phải thông báo cho Bộ Nội vụ nước Cộng hòa Nhân dân Ba Lan như sau: “Sau nhiều lần tìm kiếm qua Phòng Báo chí Chính phủ (CHLB Đức), qua Liên đoàn Báo chí (CHLB Đức) cũng như qua những cộng tác viên không chính thức, (chúng tôi) không xác định được nơi cư trú của đương sự.” Lúc ấy các bài viết của tôi đã công bố liên tục ở CHLB Đức - trên tờ Frankfurte Allgemeine và tờ Die Welt. Hẳn những cộng tác viên không chính thức của Bộ An ninh Nhà nước CHDC Đức không đọc báo. Còn tôi không rõ việc điều tra này có liên quan đến “những hậu quả nặng nề và gắt gao nhất” mà người ta đa đe dọa tôi chăng. Nhưng chắc chắn nhiều năm liên tục tên tôi nằm trong danh sách bị truy nã ở biên giới của mật vụ Đông Âu.

Xin nói thêm: mùa thu 1960, sau khi tôi cư ngụ tại CHLB được hai năm, hai viên chức của Cơ quan Bảo vệ Hiến pháp, một từ Bonn, một từ Hamburg đến tìm tôi - bấy giờ tôi cư trú ở Hamburg. Họ hỏi tôi vài câu vô hại, chứ không quan tâm đến chuyện gì bí mật. Có lẽ họ cho rằng mật vụ Ba Lan trong thời gian đầu sau chiến tranh không phải là chuyện nghiêm trọng. Họ kẻ cả tỏ ra rằng đó chẳng qua chỉ là chuyện ngốc nghếch, nực cười thôi. Tôi không có lý do gì để phản bác.

24

BRECHT, SEGHERS, HUCHEL VÀ NHỮNG NGƯỜI KHÁC

Đầu thập niên 1950, người ta hoàn toàn có thể sống ở Ba Lan mà không cần là đảng viên Đảng Cộng sản. Nhưng ai từng là đảng viên mà bị khai trừ vì lý do ý thức hệ hoặc chính trị sẽ phải sống trong hoàn cảnh tai hại. Và sẽ tai hại gấp đôi, nếu vừa bị khai trừ vừa bị tù. Tôi bị tẩy chay và ngày ngày cảm thấy điều ấy. Gặp người quen trên đường phố, họ đột nhiên lảng tránh thật xa, tỏ ra không quen biết tôi nữa. Họ có lý do chính đáng. Vì chẳng có gì bảo đảm rằng người ta sẽ không bắt lại một người như tôi. Họ có thể bị gọi lên thẩm vấn vì có quan hệ đáng ngờ. Tuy nhiên, không phải ai cũng đều thận trọng thế cả, vài người bạn liều lĩnh vẫn duy trì quan hệ với chúng tôi.

Những tuần lễ và những tháng sau khi chúng tôi trở về Ba Lan căng thẳng đến cao độ và sẽ còn kích động hơn tôi có thể tưởng tượng. Trong một lần gặp gỡ riêng, người ta gợi ý Tosia nên bỏ tôi và chính thức xin ly hôn ngay. Nàng từ chối đề nghị này của đảng, không biện minh. Không lâu sau đó, nàng bị suy nhược thần kinh ghê gớm. Phải chăng đó là hậu quả những gì nàng đã trải qua thời Đức chiếm đóng? Hay đúng hơn nó liên quan tới những gì nàng phải hứng chịu sau khi chúng tôi từ Luân Đôn trở về? Các bác sĩ chắc chắn cả hai điều này đều đúng và chúng tương tác nhau. Sau nhiều tuần nằm bệnh viện, nàng được cho về, nhưng đã phải điều trị thêm nhiều năm. Ít lâu sau nàng được nhận phụ trách một chuyên mục tại Đài Phát thanh Ba Lan - một việc không phải không thú vị.

Cả tôi cũng không thất nghiệp. Theo thông lệ, đảng giới thiệu cho những người bị khai trừ một việc làm nào đấy, để họ khỏi trở thành kẻ thù hoặc chết đói. Người ta hỏi tôi muốn làm việc gì. Nguyện vọng của tôi là được công tác trong một nhà xuất bản, đặc biệt là xuất bản sách văn học Đức. Đối tác của tôi sửng sốt, rõ ràng bối rối. Hóa ra chưa ai từng mong muốn một việc như thế cả.

Tôi được bổ vào làm trong nhà xuất bản của Bộ Quốc phòng, một tòa nhà lớn, phát hành cả sách văn chương. Nhưng tôi nhanh chóng được biết ở đấy tạm thời chưa có ban biên tập văn học Đức. Sau chiến tranh ở Ba Lan người ta tẩy chay mọi thứ của Đức, kể cả ngôn ngữ - chỉ những ai không biết gì về những chuyện đã xảy ra trên đất nước này từ 1939 đến 1945 mới ngạc nhiên thôi. Nghe tôi nói tiếng Đức ở đâu đó, người ta sẽ bảo tôi chớ nên dùng ngôn ngữ của Hitler. Tôi chẳng khó khăn gì khi nhắc nhở họ rằng đấy là ngôn ngữ của Marx và Engels - thế là xong.

Sau nhiều cố gắng tôi đã thuyết phục được ban lãnh đạo nhà xuất bản về sự cần thiết có một ban biên tập tiếng Đức; sở dĩ tôi thuyết phục thành công là nhờ Nhà nước CHDC Đức đã hiện hữu. Ban biên tập này chỉ làm việc với những đầu sách đã phát hành ở CHDC Đức. Tuy nhiên bên cạnh những tác phẩm của các tác giả CHDC Đức như Willi Bredel và Bodo Uhse tôi cũng được phép phát hành vài quyển của Egon Erwin Kisch. Một ngày đầu tháng Sáu năm 1951, một nữ đồng nghiệp - một dịch giả giỏi - hỏi tôi có biết Gerhart Hauptmann là ai không. Bà được Đài Phát thanh Ba Lan đặt viết vài trang nhân kỷ niệm lần thứ năm ngày mất của ông, nên cần trợ giúp. Hôm sau tôi đưa bà vài trang viết vội về những xuất sắc và chỗ yếu của Hauptmann. Bà rất hài lòng và hỏi sao tôi không làm nhà phê bình.

Tôi cũng tự hỏi điều ấy, trong lúc điểm một quyển sách Đức vừa phát hành bằng tiếng Ba Lan và gửi bản thảo cho tờ Nowa Kultura*, tuần báo nổi tiếng nhất nước. Tôi ngạc nhiên vì nó được in ngay, hơn nữa người ta còn yêu cầu tôi thường xuyên điểm sách văn học Đức được xuất bản ở Ba Lan. Tôi viết về Arnold Zweig, Hans Fallada và Bernhard Kellermann, về Anna Seghers, Johannes R. Becker và Friedrich Wolf, cả về những tác giả ít quan trọng hơn.

Nhà soạn kịch rất thành công Friedrich Wolf, cha của đạo diễn phim Konrad Wolf và trùm mật vụ Markus Wolf, bấy giờ là đại sứ đầu tiên của CHDC Đức tại Ba Lan. Tôi nảy ra sáng kiến đề nghị ông giới thiệu những tác giả của CHDC Đức thích hợp với độc giả Ba Lan. Ông trang trọng tiếp tôi, cả con người ông là một nhà ngoại giao. Vì sẵn có kinh nghiệm trong giao tiếp với văn sĩ, tôi mở đầu buổi tiếp kiến mà ông đại sứ dành cho tôi bằng một nhận xét ngắn gọn về những vở kịch quan trọng nhất của ông. Tôi quả quyết rằng vở Cyankali cũng như vở Các thủy thủ ở Cattaro thật là khó quên đối với tôi. Tôi ca ngợi vở Giáo sư Mamlock là tác phẩm của thế kỷ - lịch sự mà nói tôi ca ngợi thái quá. Wolf rót cognac mời tôi và bảo cô thư ký pha cà phê.

Rồi chúng tôi nhanh chóng đi vào vấn đề. Để dịch sang tiếng Ba Lan, ông đại sứ nói, thì một trong những tiểu thuyết của ông rất là thích hợp, một quyển khác cũng thế. Tôi biết ơn ghi tên những quyển ấy; song trước khi tôi có thể hỏi han về những tác giả khác, Wolf đã nhắc đến một số truyện ngắn ông sáng tác lúc sống lưu vong. Ngoài ra ông còn lưu ý tôi về một bản tường thuật sự kiện phong phú và một truyện ngắn khác dày hơn - tất cả, dĩ nhiên, do ông sáng tác. Rồi tôi thử hướng buổi trò chuyện qua những văn sĩ trẻ hơn của CHDC Đức. Được, ông đại sứ đáp, ông sẽ nói ngay tới vấn đề này, nhưng trước hết ông có một ý tưởng có thể thú vị: người ta có thể xuất bản một tuyển tập các vở kịch của ông bằng tiếng Ba Lan. Ông cũng đã công bố những bài viết và những nhận xét, lúc này rất là thời sự, tôi nhất thiết nên đọc.

Tôi gật đầu. Chúng tôi lại uống thêm cognac, bầu không khí mỗi lúc một tốt hơn. Khoảng một giờ sau tôi trở về văn phòng với nhiều quà tặng. Trong cặp tôi có bảy quyển sách đóng thật đẹp, tất cả của Friedrich Wolf. Trong danh mục của tôi có chín quyển được khuyến khích rất nên dịch, tất cả của Friedrich Wolf. Ông đại sứ đáng mến này - tôi nghĩ - quả là một nhà văn chính hiệu.*

Tôi đã đạt được một số chuyện, nhưng rốt cuộc chỉ thành công khiêm tốn trong việc nỗ lực thuyết phục nhà xuất bản phát hành nhiều sách văn học Đức hơn. Tuy nhiên, các cấp trên đều hài lòng với việc làm của tôi. Tôi không hài lòng, nhưng tất nhiên không nói ra. Vì trong chương trình của nhà xuất bản này ưu tiên cho sách chính trị, lịch sử đương đại và quân sự, còn văn học bị đối xử như con ghẻ. Trong hoàn cảnh ấy, việc tôi được “Czytelnik”, một trong hai nhà xuất bản hàng đầu Ba Lan về sách văn học, mời cộng tác quả là rất thích hợp: tôi được giao phụ trách một bộ phận chuyên môn cùng với phòng biên tập tiếng Đức khá lớn. Tôi vừa mới xin nghỉ việc tại nhà xuất bản hiện thời thì được cho biết các đồng chí có thẩm quyền trong Trung ương Đảng đã phản đối việc “Czytelnik” thu nhận tôi: kẻ đã bị khai trừ khỏi Đảng vì “tha hóa về ý thức hệ” không thể đảm nhận một chức vụ lãnh đạo trong ngành xuất bản.

Mà tôi không thể rút lại đơn xin nghỉ việc. Thế là bỗng dưng tôi mất việc làm. Nhưng trong cái rủi cũng có cái may nhờ việc tôi đã công bố một số bài phê bình, nên tôi thấy không còn cách nào khác hơn là biến nghề tay trái thành nghề chính. Tôi liên tục viết bài điểm sách cho nhiều tờ nhật báo và tạp chí Ba Lan, nhưng không thay đổi lĩnh vực chính của mình: tôi chỉ viết về văn học Đức. Gần như chỉ qua đêm tôi vụt trở thành một nhà phê bình, điều tôi từng mơ ước thời trẻ. Và tôi, tuy mới vào nghề, đã là một nhà văn tự do.

Có thể được không? Tôi có thể sống bằng nghề ấy không? Mới đầu rất tốt. Người ta thích in bài của tôi. Cả chuyện tôi cộng tác với ba hoặc bốn nhà xuất bản trong việc điểm sách Đức cũng phát triển không tệ. Tôi thử thuyết phục các nhà xuất bản cho dịch tác phẩm này hoặc tác phẩm nọ thời trước bằng tiếng Đức sang tiếng Ba Lan, đặc biệt của những tác giả ít quen thuộc ở đây - gồm cả những văn sĩ thế kỷ này (chẳng hạn Hermann Hesse, Heinrich Mann, Arthur Schnitzler và Leonhard Frank) và thế kỷ 19 (như Fontane, Storm, Raabe) mà bấy giờ ở Ba Lan chỉ những chuyên gia văn học Đức mới biết. Những ấn bản tiếng Ba Lan được phát hành đều có lời giới thiệu và lời bạt tỉ mỉ của tôi.

Chỉ trong thời gian ngắn tôi đã có tiếng là một chuyên gia đáng tin cậy và viết dễ hiểu về văn học Đức. Tôi hài lòng, tất nhiên rồi. Chỉ tiếc điều đó đồng thời lại là nỗi bất hạnh của tôi. Một bạn cũ, đảng viên hàng chục năm và rành rẽ thủ đoạn của Đảng, đã cảnh báo tôi: “Trung ương Đảng ngăn cản việc thăng tiến của anh trong ngành xuất bản không phải để bây giờ anh xây dựng sự nghiệp bằng nghề phê bình. Một ngày nào đấy các đồng chí ấy sẽ nhận ra điều này và coi đó là sự khiêu khích. Anh phải xin Đảng thu nhận anh lại thôi. Có lẽ sẽ chẳng đi đến đâu, nhưng có thể sẽ xoa dịu các đồng chí có thẩm quyền.”

Tôi thấy đúng quá. Để khỏi phương hại đến công việc nhà phê bình của tôi, tôi đã yêu cầu Đảng cứu xét và hủy bỏ việc khai trừ. Tôi không hề nhận được trả lời. Dẫu sao công việc của tôi đã không bị làm khó dễ, tạm thời thế. Tất nhiên nó vẫn chịu ảnh hưởng bởi không khí bài Đức không hề giảm sút, bất chấp sự tuyên truyền chính thức của Ba Lan.

Khi Willi Bredel, nhà văn công nhân Đức, viếng thăm Warsaw, tôi đã mời ông dùng bữa trưa. Khác nhiều tác giả của CHDC Đức, Bredel là một công nhân và nhà văn thật sự, sách của ông dịch sang tiếng Ba Lan không phải không thành công. Tôi nhắc nhở bà quản gia rằng ông khách tuy là người Đức, song đàng hoàng, ông đã không ủng hộ mà còn chống lại Hitler nữa. Bà nên cố nấu một bữa ăn ngon. Bà gật đầu: được thôi, bữa ăn hẳn sẽ ngon, song bà muốn biết ông khách này ngẫu nhiên có phải là tên Đức đã đánh chết chồng bà trong trại tập trung không.

Không ai có thể nghi ngờ rằng các văn sĩ Đức đến thăm Ba Lan vào đầu và giữa thập niên 1950 có cảm tình với bọn Quốc xã - hầu như họ đều đã từng lưu vong. Tuy thế phần đông vẫn bị thờ ơ, giỏi lắm được tiếp đón lạnh nhạt. Anna Seghers* cũng chịu chung số phận, khi bà thăm Ba Lan vào tháng Chạp năm 1952. Tôi rất mong có một buổi trò chuyện cặn kẽ với bà, nhất là khi nhà xuất bản Ba Lan của Anna Seghers muốn tôi viết một chuyên khảo về sự nghiệp của bà.

Tôi biết mọi tác phẩm bà đã công bố; ngoài tiểu thuyết Cây thập giá thứ bảy, tôi còn ngưỡng mộ quyển Quá cảnh và một số truyện ngắn của bà, đặc biệt truyện Chuyến du ngoạn của những cô gái đã chết. Thành ra tôi biết rằng suy nghĩ có hệ thống không thuộc về những mặt mạnh của nhà văn nữ được đào tạo đa dạng này. Anna Seghers không mấy quan tâm đến biện luận, dường như nó khá lạ lẫm với bà. Tôi cũng không dám chắc chủ nghĩa Marx - như thường được nhắc đến - đã thật sự hun đúc cá tính của bà. Dẫu sao, nó đã không đủ khả năng tác động đáng kể đến quá trình tư duy của bà. Các tiểu luận và diễn văn của bà cho thấy chúng rất khác biệt, đôi khi rất lôi cuốn. Nhưng phần lớn - đặc biệt những tiểu luận và diễn văn quan trọng - chỉ là những mảng kết nối lỏng lẻo với nhau, nói chính xác hơn: đó là những mảng của sự quan sát, ấn tượng và hình ảnh trong khoảnh khắc, những mảnh nhỏ, những suy ngẫm và những đoạn văn kể chuyện.

Khi gặp nhau ở Warsaw, Anna Seghers đã dành nhiều thì giờ cho tôi, có thể vì bà được nhà xuất bản yêu cầu. Bà ăn mặc giản dị, thái độ rất tự nhiên, không chút làm dáng hay điệu bộ. Song bà đã khiến tôi có một ấn tượng đầy mâu thuẫn: bà tỏ ra dễ mến, đồng thời lại hơi đáng sợ. Đó là do nét mặt và cử chỉ của bà. Mới vừa mỉm cười thân mật, lát sau bà đã nghiêm nghị và buồn rầu nhìn tôi. Vừa mới vui vẻ, bà đã lại có vẻ cam chịu và ủ rũ. Bà mới vừa chăm chú, gắng sức nghe tôi nói đấy, đột nhiên tôi có cảm giác bà mơ màng hoặc lơ đãng. Sự thay đổi diễn ra chớp nhoáng, không hề có mảy may chuyển tiếp.

Chúng tôi trò chuyện khoảng hai giờ. Tôi đã chuẩn bị nhiều câu hỏi; dù bà thích hay không, bà đều cố trả lời chu đáo. Nhưng cuộc trò chuyện càng kéo dài, tôi càng sợ sẽ chẳng có được gì cho bài nghiên cứu của tôi về Seghers. Tôi đặt những câu hỏi cụ thể và nhận được những câu trả lời không chính xác và mơ hồ. Đó là những ý kiến cảm tính thì đúng hơn, mà ta có thể coi là hơi thi vị hoặc huyền ảo.

Cuối cùng chúng tôi nói về quyển Cây thập giá thứ bảy. Tôi ca ngợi, thật sự chân thành, bố cục như thể truyện ngắn của cuốn tiểu thuyết. Anna Seghers phẩy tay bác bỏ. Điều tôi ca ngợi ấy hoàn toàn không phải công trình của bà, mà bà đã lấy bố cục này từ tiểu thuyết Những người hứa hôn của Manzoni. Bà khẩn khoản khuyên tôi đọc quyển này. Tôi đã làm theo lời khuyên của bà ngay trong tuần lễ ấy và không tìm thấy sự tương đồng đáng kể nào. Bố cục của quyển Những người hứa hôn có thể đã gây ấn tượng đậm nét lên bà, song vai trò mẫu mực của nó hẳn chỉ riêng bà nhận thấy thôi.

Gợi ý của bà về Manzoni là điều cụ thể duy nhất tôi thu nhận được từ buổi trò chuyện về quyển Cây thập giá thứ bảy. Ngoài ra tôi chỉ toàn nghe những điều dung tục và xen kẽ là những diễn đạt vụng về. Một ý nghĩ lóe trong đầu tôi: con người khiêm tốn, dễ mến đang đủng đỉnh nói huyên thuyên bằng khẩu âm đặc sệt vùng Mainz về những nhân vật của mình, người phụ nữ đáng quý và đáng yêu này hoàn toàn không hiểu quyển Cây thập giá thứ bảy. Bà chẳng biết gì về tính tinh vi của phương cách nghệ thuật áp dụng ở đây, về sự điêu luyện của bố cục. Giây phút sau một ý nghĩ khác khiến tôi phiền muộn: đã có hàng trăm nghìn người, có thể hàng triệu người không chỉ đọc quyển tiểu thuyết được phát hành bằng hai mươi hoặc ba mươi thứ tiếng, mà còn hiểu đúng nữa; đã có nhiều nhà phê bình giải thích nó thích đáng, thông minh và sáng suốt. Song chỉ có một người duy nhất đã viết nó, đã sáng tác nó. Khi chia tay, tôi đã làm một điều không còn bình thường nữa ở Đức: tôi cúi thấp người, hôn bàn tay Anna Seghers.

Trong thập niên 1960, Emst Bloch kể cho tôi điều ông đã gặp khi được Richard Strauss mời ăn tối ở Garmisch vào tháng Mười một năm 1911. Strauss đã khiến ông có ấn tượng về một người bình thường, mau mắn, một người thuần túy hưởng thụ cuộc đời. Họ trò chuyện về nhạc phẩm Elektra, song thật ra chỉ có chàng Bloch trẻ trung nói thôi, còn Strauss chỉ lặng lẽ ăn món thịt viên và uống bia. Thỉnh thoảng ông mới ậm ừ, khiến ông khách tưởng là đồng tình. Bloch bảo đó thật là một buổi tối “kinh hoàng”. Kể đến đây, đột nhiên Bloch nảy ra một ý nghĩ đáng sợ: ông già Strauss vùng Bavaria này, con sâu bia này chẳng hiểu gì hết thảy về thứ âm nhạc tinh tế, chọn lọc, thanh nhã, tuyệt hảo của bản Elektra. Khi nói ra điều ấy, Bloch cười vui vẻ, hiển nhiên về chính mình.

Tôi học được gì qua buổi trò chuyện với Anna Seghers? Rằng phần lớn nhà văn không hiểu về văn học hơn chim muông hiểu về các nhà điểu học. Và họ ít khả năng nhất để đánh giá về tác phẩm của chính họ. Vì thông thường tuy họ biết đại thể điều họ muốn thể hiện, làm sáng tỏ, đạt được và tác động, nhưng chính điều này đã che mờ đôi mắt họ trước những gì họ đã thật sự làm và đạt được. Nhà phê bình cần - cặn kẽ và cẩn tắc như có thể - đánh giá điều tác giả viết. Còn những gì tác giả nói về tác phẩm của họ, nhà phê bình không nên bỏ qua, nhưng cũng chớ nên quá coi trọng.

Nhưng hồi đó tôi cũng học thêm được điều này: không có phê bình vẫn có văn học, nhưng thiếu văn học thì không thể có phê bình. Nói cách khác: ăn nhậu trước, luân lý sau; thơ văn trước, lý thuyết sau; văn học trước, phê bình sau. Vì lý do đó, chúng ta cần tránh coi thường hoặc thậm chí quên những gì chúng ta hàm ơn họ - những nhà văn đã thật sự góp phần vào nền văn học của chúng ta.

Tôi còn nhớ hai cuộc thăm viếng nữa từ Đông Berlin: mới đầu là Bertolt Brecht và Helene Weigel vào đầu tháng Hai năm 1952, rồi Peter Huchel vào tháng Tám năm 1956. Tôi đã trò chuyện ở Warsaw nhiều lần với Huchel và cũng đi cùng ông tới Kazimierz, một địa điểm rất đẹp, đáng thăm viếng bên sông Weichsel, về cơ bản Huchel là một người phi chính trị, một nhà thơ phi chính trị - ta cảm thấy ngay. Nhưng ông hoàn toàn không thờ ơ trước những vấn đề xã hội, chúng giữ một vai trò quan trọng trong tác phẩm của ông. Nhưng ông nhìn chúng hầu hết theo cảm tính, thậm chí có lẽ ngây thơ. Chính sự khủng bố của Đảng Xã hội Thống nhất Đức* đã buộc ông phải viết vài bài thơ chính trị vào những năm cuối đời.

Ngày 15 tháng Tám tôi đến đón ông tại khách sạn Bristol, Warsaw, dành cho người nước ngoài. Ông chờ tôi ngay trước cửa khách sạn. Tôi nói ngay: “Ông Huchel này, rất tiếc tôi có một tin buồn vừa nghe từ đài phát thanh: Brecht đã qua đời.” Huchel trả lời nhanh như súng bắn: “Trời đất ơi, tờ Ý nghĩa và hình thức rồi sẽ sao đây… Tôi phải che giấu nỗi kinh hoàng của mình: ông không chấn động trước cái chết của nhà thơ Đức vĩ đại nhất thời đại chúng ta, một nhà thơ chưa đầy 58 tuổi, mà chấn động vì cái chết của người bảo trợ và đỡ đầu tạp chí Ý nghĩa và hình thức do ông chủ biên.

Sau này chúng tôi còn gặp nhau nhiều lần nữa, nhất là trong những năm 1970, khi ông định cư ở CHLB Đức. Tháng Bảy năm 1977, tôi đến thăm ông ở thành phố Staufen im Breisgau. Ông còn rất khỏe; chúng tôi đi dạo khá lâu, ông chỉ tôi xem một nghĩa trang Do Thái cổ tuyệt đẹp. Ông chỉ nói về hai đề tài: về chính ông và về tạp chí Ý nghĩa và hình thức. Hai đề tài ư? Thật ra cũng chỉ là một thôi. Thành ra ông dự kiến viết một quyển sách bao gồm cả hai đề tài này: tự truyện và chuyện về tờ tạp chí mà ông coi là trung tâm thế giới. Hẳn là nhiều tác phẩm văn học Đức của thời đại chúng ta không tồn tại lâu dài. Song một vài bài thơ của Peter Huchel sẽ vẫn còn.

Hồi đó ở Ba Lan nào phải chỉ Huchel mới gần như không ai biết, cả Brecht cũng thế. Không tác phẩm nào của ông được dịch sang tiếng Ba Lan, ngoại trừ một vở kịch duy nhất diễn trên sân khấu Warsaw năm 1929, Vở ca kịch ba xu. Năm 1952, Brecht thăm Ba Lan không phải vì quan tâm đến nước Cộng sản láng giềng hoặc vì thủ đô vẫn còn bị tàn phá khủng khiếp của nó, mà chính vì ông có nhu cầu cấp bách làm cho khán giả Ba Lan biết tới tác phẩm của ông cũng như sự dàn dựng của đoàn kịch “Berliner Ensemble”.

Hôm Brecht tới, người ta đãi ăn trưa để tỏ lòng trân trọng ông, bà Helene Weigel và nhà văn CHDC Đức Hans Marchwitza - mà ở Ba Lan chẳng mấy ai quan tâm - đến cùng lúc. Người tới dự thì ít mà thất vọng lại nhiều. Vì vừa mới đến, bà Weigel đã thông báo ngay cho chúng tôi, một nhúm nhà phê bình và dịch giả, rằng Brecht cảm thấy không khỏe, ông bị ốm, mong chúng tôi lượng thứ cho sự vắng mặt của ông.

Sau bữa ăn, Helene Weigel yêu cầu được trao đổi riêng với tôi. Nguyên do thế này: trước đó, để chào mừng Brecht, tôi đã viết một bài ngắn trên một tờ báo lớn ở Warsaw; bây giờ tôi được bà cho biết tại nhà ga, đại diện sứ quán CHDC Đức đã trao cho Brecht bản dịch tiếng Đức của bài này. Theo lời Helene Weigel thì Brecht thích lắm. Đâu có gì lạ, tôi nghĩ thế, vì tôi đã hết lời ca ngợi vị khách. Rất tiếc Brecht lại không thể tiếp ai. Nhưng tôi được ngoại lệ. Tôi hãy tới khách sạn Bristol, phòng 93, lúc 5 giờ chiều nay. Brecht sẽ dành cho tôi buổi phỏng vấn tôi mong muốn.

Tôi rất hài lòng, đến đúng hẹn và ngạc nhiên thấy một người quen, một dịch giả tiếng Đức, đang đợi trước cửa phòng. Tôi nhìn quanh, lại thấy một người quen nữa, một người làm xuất bản, cũng đang chờ. Còn một người khác nữa, một đạo diễn, đang trong phòng Brecht. Chắc người nào cũng đã được nghe Brecht sẽ chỉ tiếp riêng mình - và giờ đây chúng tôi xếp hàng chờ. Cuối cùng đến lượt tôi.

Vừa bước qua ngưỡng cửa tôi đã sửng sốt. Brecht ngồi sau một chiếc bàn, trên bày một đĩa to đựng những món không có ở Warsaw vào năm 1952 và không tìm được ở đâu: cam, chuối và nho. Hoặc Brecht mang những trái cây này từ Berlin, hoặc đại sứ quán CHDC Đức đã cho mang đến. Ông không mời người nào trong chúng tôi, các khách của ông, chút gì trong những trái cây ấy.

Dẫu sao những thứ quý hiếm này đã tạo một khoảng cách, một hố sâu ngăn cách, giữa ông và các đối tác. Có phải ông, trong lúc chờ khách đến, đã cố ý cho bày đĩa trái cây này trên bàn? Không, hẳn chỉ ngẫu nhiên thôi. Song, sự kiện này khiến tôi nảy ra ý tưởng rằng Brecht dùng những chuối và cam ấy như những đạo cụ cần thiết để nói lên bầu không khí mà Brecht luôn tạo ra, dù cố ý hay không. Tôi có cảm tưởng ông luôn đóng kịch.

Trang phục của ông cũng góp phần vào ấn tượng này. Ở Warsaw ông mặc chiếc áo vét giản dị, màu xám thẫm, ra vẻ bình dân để gây chú ý, nghe nói ông đặt may từ hàng hảo hạng của Anh. Ông định hóa trang ư? Ông cần trò vớ vẩn này ư? Dĩ nhiên ông không cần. Song đó là sở thích mà ông không muốn bỏ.

Người ta có thể thắc mắc tại sao nhiều văn sĩ, họa sĩ hoặc nhạc sĩ lại quá chú trọng đến việc tự dàn cảnh thường tốn kém và phần nhiều hơi kệch cỡm này. Có điều người ta không nên cho rằng chỉ những nghệ sĩ trung bình hoặc không thành công mới thế. Chính Richard Wagner cũng rất ham thích hóa trang và sự cách điệu hóa màu mè hào nhoáng môi trường chung quanh ông. Tôi luôn thích câu Thomas Mann đã cho nhân vật Toni Kröger nói: “Ông muốn tôi chạy tới chạy lui trong chiếc áo vét nhưng rách hay trong chiếc vét lụa đỏ? Là nghệ sĩ, tôi luôn phiêu lưu trong lòng, thế là đủ. Bề ngoài, phải ăn mặc chỉnh tề, bố khỉ, và cư xử như một người đàng hoàng…”

Brecht thân mật tiếp tôi, kiên nhẫn trả lời mọi điều tôi hỏi. Trước hết về vở Coriolan của Shakespeare, mà ông vừa mới chuẩn bị dàn dựng, với bản dịch mới, cho đoàn “Berliner Ensemble”. Rồi ông kể về một vở kịch chưa hoàn tất, về một lao động tiên tiến ở CHDC Đức, một thợ lò. Đây là vở kịch để giáo dục hay là - tôi thừa nhận đã buột miệng hỏi một câu hết sức ngu xuẩn ở đây - theo kiểu Vở ca kịch ba xu. Brecht đau khổ quay vội đi: “Đã lâu tôi không viết như thế nữa rồi.” Tôi hiểu mình rất hớ hênh, nhưng trấn tỉnh lại được nên hỏi: “Thưa ông Brecht, tôi rất hiểu ông không muốn nghe gì nữa về Vở ca kịch ba xu. Goethe cũng không thể chịu nổi suốt đời người ta nói với ông ấy về quyển Werther.” Brecht đã thật sự hài lòng trước sự so sánh đùa cợt của tôi. Với ông, sự tương đồng này hoàn toàn thích đáng.

Sau này tôi được biết khi ấn bản đầu tiên quyển Tuyển tập của ông phát hành trong những năm đầu tiên sống lưu vong, Brecht đã băn khoăn nên lấy tên là “Bert” hay “Bertolt”*. Ngày ấy Ruth Berlau bênh vực cho tên “Bertolt” với lý lẽ: “Thời đó lấy tên Willi thay vì William* cũng đâu có đúng.” Luận cứ này thuyết phục được Brecht ngay.

Khi tôi hướng câu chuyện qua Kurt Weill, Brecht trầm lặng hẳn. Ông bảo việc Weill hay Eisler hoặc Dessau đã viết nhạc đệm cho một trong những vở kịch của ông không phải là vấn đề quan trọng. Chính ông thường sẵn có ít nhiều hình dung rõ ràng về âm nhạc cần cho kịch bản, người soạn nhạc chỉ cần hỗ trợ ông đôi chút thôi.

Rồi Brecht hỏi tôi bấy giờ ở các nhà hát Warsaw có gì đáng xem. Tôi giới thiệu một vở rất hay, song tiếc có thể không hợp khẩu vị ông, đó là vở Nghề của bà Warren của Bernard Shaw. Quả thật, Brecht không thèm biết gì hết về Shaw, nhưng tôi vẫn cố thuyết phục ông nên đi xem, vì người trong vai chính là Irena Eichlerowna, nữ diễn viên nổi tiếng Ba Lan.

Vì Brecht không biết làm gì tối hôm ấy (bấy giờ ở Ba Lan người ta không mấy thích tiếp xúc với khách Đức), nên ông nhượng bộ tôi và rồi đã hết sức ngưỡng mộ Eichlerowna, như hôm sau tôi được biết khi cùng ông trò chuyện. Ông bảo bà là một diễn viên ngoại hạng, ông sẽ kéo bà về Berlin, bà diễn vai chính trong vở Nghề của bà Warren của ông là lý tưởng. Thật là một ý tưởng tuyệt vời, tôi nói, nhưng Eichlerowna không biết một chữ Đức nào. Brecht lặng người một lúc, rồi nói: “Không sao hết! Mọi người nói tiếng Đức, còn bà ấy nói tiếng Ba Lan. Đó sẽ là sự trình diễn khó hiểu thật sự.” Dĩ nhiên chuyện này không thực hiện được.

Brecht không chút quan tâm đến Ba Lan, cũng chẳng thích xem thắng cảnh. Bấy giờ ông chỉ biết một đề tài: tác phẩm của ông, nhà hát kịch của ông. Ông chỉ có một câu hỏi: phải làm gì để tác phẩm của ông được dịch sang tiếng Ba Lan, được in và nhất là được diễn? Ông chỉ muốn gặp những người có thể khiến điều này thực hiện được - giám đốc các nhà hát, đạo diễn và diễn viên, những nhà xuất bản, dịch giả và nhà báo.

Họ thảy đều nhất trí rằng Brecht là một đối tác ăn nói nhỏ nhẹ và cụ thể, một nhà buôn ngoan cố, muốn bán hàng bằng được, một ông bầu tháo vát của nhà soạn kịch Bertolt Brecht.

Về sức thu hút ông toát ra mà người ta hay tâng bốc - tất nhiên thường là từ phía phụ nữ - tôi gần như không nhận thấy gì hết trong những ngày ấy, nếu tôi nhớ không nhầm. Không, khó có thể nói là Brecht có sức thu hút được, tôi thấy dường như thế. Ông không quyến rũ cũng chẳng làm tôi say đắm. Nhưng, dù có vẻ mâu thuẫn, Brecht đã gây ấn tượng sâu đậm lên tôi. Phía sau sự tự cách điệu hóa và tự dàn dựng, phía sau những yếu tố màu mè, phía sau mọi vẻ thản nhiên của ông, tôi liên tục cảm thấy một năng lực vô tận và có mục đích rõ rệt, một ý chí gần như kinh khủng.

Bao quanh ông là một tinh hoa độc đáo như thế đấy. Tuy người ta đã thường viết về nó, nhưng không giải thích được, như trong phần lớn trường hợp thế này. Trong nhật ký hồi trẻ có một câu Brecht viết năm 1921 mà người ta không thể ngờ đó là của ông: “Ở đâu không có bí mật, ở đó không có sự thật.” Có thể tinh hoa độc đáo của Brecht quả thật phát tiết từ một bí mật, một bí mật không thể giải thích hay định nghĩa - bí mật của thiên tài.

Và có lẽ ngày đó tôi đã biết hoặc ít nhất phỏng đoán: cả đời Brecht đeo đuổi kịch nghệ không phải vì ông quan tâm đến đấu tranh giai cấp, nhưng Brecht không ngừng quan tâm đến đấu tranh giai cấp, vì ông cần nó làm sự kích thích và đề tài cho tác phẩm của mình. Nghĩa là không phải Brecht - người muốn thay đổi thế giới - cần đến kịch và thi ca, nhưng nhà kịch nghệ, nhà thơ Brecht cần sự đổi thay thế giới đang được khao khát hoặc chủ nghĩa Marx làm nền tảng lý tưởng và mục đích.

25

JOSEF K., TRÍCH DẪN LỜI STALIN VÀ HEINRICH BÖLL

Tôi đang đi trên một lớp băng mỏng dính, bất cứ lúc nào nó cũng có thể nát vụn được. Đảng sẽ làm ngơ bao lâu nữa cho một kẻ - đã bị Đảng khai trừ vì những lý do ý thức hệ - liên tục công bố những bài phê bình văn học, hơn nữa - đây là điều khác thường - hắn không làm việc trong một cơ quan nào, không là hội viên Hội Nhà văn hoặc Hội Nhà báo Ba Lan? Cho nên tôi đã rụt rè và hơi lo ngại xin gia nhập Hội Nhà văn. Thật quá đỗi ngạc nhiên: tôi được thu nhận ngay. Dù đã bị Đảng khai trừ? Hoặc có thể - như những kẻ rành rẽ môi trường giới nhà văn Ba Lan phỏng đoán - chính vì tôi đã bị Đảng khai trừ? Dẫu sao tôi cũng đã cảm thấy yên tâm hơn phần nào.

Nhưng đầu năm 1953 tôi gặp khó khăn. Một tờ báo không nhận bài của tôi với lý do hiện thời họ có đủ bản thảo rồi. Một ban biên tập khác bảo bài của tôi không đủ thời sự. Chỗ khác lại bảo họ không thể đăng nhiều thế nữa về văn học Đức. Cuối cùng có người đủ can đảm nói với tôi sự thật: bà biên tập luống tuổi của một nguyệt san cho tôi biết bài phê bình họ nhận được của tôi từ nhiều tuần nay sẽ không được công bố, vì không bài viết nào của tôi được phép in nữa. Bà để tùy tôi khiếu nại nếu muốn. Tôi biết khiếu nại ở đâu? Bà không trả lời.

Ai đã chỉ thị cho các báo và nhà xuất bản không phổ biến bài của tôi, bất chấp chất lượng của chúng? Cơ quan kiểm duyệt ư? Khác những nước Cộng sản khác, việc kiểm duyệt ở Ba Lan không nằm trong tay một cơ quan bí mật nào: người ta có thể tìm trong quyển niên giám điện thoại Warsaw địa chỉ và số điện thoại của “Cục Giám sát Báo chí, Biểu diễn và Xuất bản”. Cục này nằm trên đường Mäuse - Lũ chuột, một tình cờ hay ho. Nhưng phản đối ở cơ quan kiểm duyệt là vô nghĩa, vì họ chỉ là cơ quan thừa hành thôi. Tôi hiểu rõ phải đến tận nơi đã kết án tôi là kẻ xa lạ về ý thức hệ và đã khai trừ tôi, nghĩa là tại Trung ương Đảng. Có điều trụ sở Trung ương Đảng đặt trong một tòa nhà khổng lồ, không có giấy phép không được vào. Tôi không quen biết ai trong đấy sẵn sàng xin giấy phép cho tôi. Thành thử tôi chỉ có thể phản đối qua điện thoại. Nhưng tại bộ phận nào?

Mới đầu tôi gọi đến phòng phụ trách nghệ thuật và văn học, được trả lời người ta không biết gì hết về lệnh cấm đối với tôi. Tôi nên hỏi tại phòng phụ trách việc công bố và xuất bản. Các đồng chí trong phòng này cũng không biết gì về vụ việc của tôi. Vì tôi đã bị khai trừ nên chỉ ủy ban Kiểm soát Trung ương mới có thẩm quyền. Văn phòng ủy ban giảng giải cho tôi rằng họ chỉ thụ lý những vấn đề thuộc về đảng tịch, chứ không về hoạt động nghề nghiệp.

Tôi bị khép tội mà không thể biết vì sao. Tôi bị kết án mà không biết ai đã kết án mình. Tôi không hề mơ sẽ có lúc lâm vào một tình thế khiến liên tưởng đến nhân vật Josef K. trong tác phẩm Vụ án của Kafka. Cũng giống anh chàng K. đạc điền muốn trình diện tại tòa lâu đài*, nhưng không lại gần đấy được một lần, trước sau tôi vẫn không được phép bước vào tòa nhà Trung ương Đảng. Tôi đành phải phụ thuộc vào điện thoại, vào các cô thư ký, những người thường viện một cớ nào đấy từ chối nối đường dây cho tôi với người tôi cần gặp.

Cuối cùng ủy ban Kiểm soát Trung ương bảo tôi hãy liên lạc với trưởng phòng nghệ thuật và văn học, nơi tôi khởi đầu mọi nỗ lực của mình. Tôi lại gọi cho ông ta lần nữa. Lần này ông xác nhận: đúng là có lệnh cấm công bố các bài viết của tôi, song từ Bộ Chính trị cơ. Nhưng tại sao? Vì những nguyên do ý thức hệ. Cấm suốt đời? Ông ta trả lời: “Đúng vậy.” Sao lại thế? về chuyện này tôi nên hỏi tại ủy ban Kiểm soát Trung ương. Khi đề cập đến Bộ Chính trị ông muốn tôi hiểu việc tôi phản đối với các trưởng phòng của Trung ương Đảng là vô ích, vì một cơ quan có thẩm quyền cao hơn nữa của Đảng, cao nhất, đã quyết định về chuyện này rồi. Ra là thế.

Tạm thời tôi vẫn còn là hội viên Hội Nhà văn Ba Lan. Tôi hỏi ông chủ tịch, tiểu thuyết gia và kịch tác gia Leon Kruczkowski mà tác phẩm chính đã được dịch sang tiếng Đức, tôi có thể gặp để trình bày vấn đề với ông không. Ông trả lời nghe rất bạo dạn: “Dĩ nhiên, ngay hôm nay, nếu ông muốn.” Không thể nào chấp nhận được, - ông bảo - việc người ta cấm một hội viên Hội Nhà văn hành nghề của mình. Ông sẽ can thiệp ngay với cấp cao nhất, nghĩa là với Bộ Chính trị. Một tuần sau ông ngao ngán bảo ông không đạt được gì hết thảy.

Lệnh cấm này còn hiệu lực khoảng một năm rưỡi nữa. Nhưng Hội Nhà văn chẳng có quyết định gì: tôi vẫn là hội viên với đầy đủ quyền hạn, dù không được phép in ấn. Có thể Hội muốn ngầm chứng tỏ không chấp nhận một sự can thiệp như thế của Đảng. Dẫu sao tôi vẫn biết ơn - ngày đó và ngay cả bây giờ - Hội Nhà văn. Vì đó là một niềm vui trong quãng thời gian đặc biệt đen tối của tôi.

Hè 1953, một tập sách mỏng của tôi được phát hành, dù có lệnh cấm nọ. Thật là một điều kỳ lạ. Ngay trước khi có lệnh cấm, một nhà xuất bản đã chuẩn bị phát hành một bài thuyết trình được ưa chuộng của tôi với số lượng lớn, mang nhan đề dài “Văn học tiến bộ Đức trong thời kỳ Quốc xã đen tối”. Rồi nhà xuất bản phải bỏ phát hành, việc này hoàn toàn không phù hợp với dự trù của họ. Sau nhiều nỗ lực kiên trì của nhà xuất bản, tập sách không đáng kể của tôi được phép phát hành - nhưng không được mang tên tôi. Vì tôi không chịu lấy bút hiệu (việc này đồng nghĩa với nhận tội trạng), người ta đã đi đến thỏa hiệp: thay vì tên tôi, trên bìa sách và trang đầu chỉ in hai chữ đầu “M.R.”.

Về mặt vật chất thì chúng tôi túng thiếu, vì lương Tosia không đủ. Chúng tôi sống trong một căn hộ hai phòng: một phòng cho con trai của chúng tôi, phòng kia là phòng ăn, phòng ngủ, đồng thời phòng tôi làm việc. Nói thêm là: sau một thời gian ngắn, bà quét dọn nhà không chịu làm tiếp nữa, với lý do: bà không thể làm việc trong một căn hộ mà người vợ ngày ngày đi làm, còn người chồng cứ ngồi nhà đọc tiểu thuyết.

Thỉnh thoảng chị tôi ở Luân Đôn - cũng chẳng dư dả gì - lại gửi cho một kiện hàng. Đó là chuyện thông thường. Hầu hết bạn bè tôi nhận được của bà con tại các nước Tây Âu những kiện hàng, chủ yếu là áo quần, vì ở Ba Lan không mua được áo quần chất lượng tốt. Ai không có người thân ở các nước tư bản phương Tây đành phải chịu.

Trong lúc khó khăn này, tình cờ tôi gặp may. Alfred Kantorowitz, một nhà báo ở Đông Berlin và giáo sư Đại học Humbold, đến thăm Warsaw. Chương trình tiếng Đức của Đài Phát thanh Ba Lan muốn truyền đi một buổi mạn đàm với ông. Người ta hỏi tôi có sẵn sàng trò chuyện với ông không. Tôi rất muốn, nhưng tôi phải nhắc nhở người của Đài Phát thanh rằng tôi không được phép công bố. Dĩ nhiên họ biết chuyện này và đã xin được phép đặc biệt rồi. Tuy nhiên, với hai điều kiện: tôi không được nêu tên mình và chương trình này không được truyền trực tiếp - hẳn người ta sợ tôi có thể đột nhiên nói điều khinh mạn về chế độ hoặc Chủ nghĩa Cộng sản.

Lần đầu tiên trong đời tôi bước vào một phòng phát thanh, lần đầu tiên trong đời tôi trông thấy một máy thu thanh. Người biên tập bảo tôi: “Khi đèn bật đỏ, ông bắt đầu; sau đúng mười lăm phút ông chấm dứt.” Đó là tất cả những gì tôi được chỉ dẫn. Buổi tọa đàm của tôi với Kantorowitz hẳn đã làm họ hài lòng, vì họ liên tục mời tôi những buổi trò chuyện truyền thanh tương tự với các khách Đức. Cho nên tôi luôn phỏng vấn các nhà văn, nhà báo, nhạc sĩ, nghệ sĩ sân khấu và người xuất bản. Thông thường họ đến từ CHDC Đức. Phần đông quả quyết rằng họ hâm mộ Warsaw và tất nhiên, họ yêu quý người Ba Lan.

Trong số những vị khách tôi vẫn còn nhớ có nhạc trưởng Heinz Bongartz, chỉ huy Dàn nhạc Giao hưởng Dresden. Tôi nảy ra sáng kiến không chỉ thu thanh buổi mạn đàm với ông, mà còn một trích đoạn buổi diễn tập của ông với các nghệ sĩ của Dàn nhạc Giao hưởng Warsaw. Trong chương trình có bản giao hưởng Đô trưởng của Schubert. Ngay sau đoạn tù và nổi tiếng ở chương đầu, Bongartz đã gõ que chỉ huy, không hài lòng: “Không được, các ông ơi, như thế không được đâu đấy. Điều mà các tù và ngân lên ở đây chính là sự cảm nhận lãng mạn Đức đối với thiên nhiên. Yêu cầu các ông thổi đoạn nhạc tuyệt vời này mạnh hơn, nhiệt tình hơn, nhiều cảm xúc hơn. Phải tròn trịa hơn và mạnh mẽ hơn. Đây, chỗ này, người ta phải thấy được cánh rừng Đức.” Trưởng dàn nhạc, giữ vai trò phiên dịch, đứng lên, quay qua nhóm tù và, nói bằng tiếng Ba Lan: “Tù và to lên.” Vì Bongartz đang ghi gì đấy lên bản nhạc phổ, nên không nhận thấy điều ông yêu cầu đã được dịch sang tiếng Ba Lan ngắn đến ngạc nhiên. Ông cho diễn đoạn ấy lần nữa và lại gõ que chỉ huy: “Thế đấy, các ông thổi tù và ạ, tuyệt vời, thật đúng như tôi muốn.” Những năm về sau, mỗi khi nghe các nhạc công của dàn nhạc phàn nàn về những nhạc trưởng lắm lời, tôi lại nhớ đến ông Bongartz và trưởng dàn nhạc người Ba Lan, đã chứng tỏ là bậc thầy trong việc tóm gọn: “Tù và to lên.”

Nhờ việc làm này với Đài Phát thanh, không phải không thú vị và cũng chẳng vất vả gì, chúng tôi có thể sống tàm tạm - tất nhiên là với lương của Tosia - trong thời gian tôi không được phép công bố gì. Nhưng trước sau tôi vẫn bị cấm, trước sau thái độ của những người quen biết tôi gặp trên đường phố hay trong nhà hát kịch vẫn không thể lường được. Có những người tôi chỉ quan hệ qua loa, nay chào tôi rất thân mật; những người khác (đông hơn) không muốn mạo hiểm, họ cố tránh cả trò chuyện với tôi qua điện thoại. Tôi phải bình tĩnh, tôi không thể để mặc chuyện này được, tôi phải làm gì đấy. Tôi lại viết thư cho Trung ương Đảng, lần này chỉ về lệnh cấm công bố. Một lần nữa, tôi không được trả lời.

Nhưng năm 1954, khoảng một năm sau khi Stalin chết, có những dấu hiệu đầu tiên của một phong trào trí thức Ba Lan chống chính quyền. Mới đầu dường như vô hại: tại một buổi họp của Hội Nhà văn, một sách giáo khoa - quyển sách hướng dẫn mới về lịch sử văn học Ba Lan - bị chỉ trích. Đánh chó nhưng thật ra dằn mặt chủ: nói về quyển sách giáo khoa, nhưng thật ra về cả đường lối văn hóa của Đảng. Rồi người ta nhanh chóng nói về sự “Rã băng” - mượn tên một tiểu thuyết quan trọng, nhưng không đáng kể về văn học của Ilya Ehrenburg.

Tôi cũng được lợi từ sự tự do hóa dần dần này. Mùa thu 1954, tôi gọi điện tới ủy ban Kiểm soát Trung ương Đảng, vờ hỏi có thay đổi gì không trong lệnh cấm phổ biến đối với tôi. Một đồng chí nào đấy đã ân cần bảo ngay hôm ấy sẽ cứu xét trường hợp của tôi. Lát sau người ta bảo tôi ngày mai đến trình diện đồng chí Z., một cán bộ có thế lực. Xem ra chuyện này có vẻ tốt.

Quả thật, tôi được Z. tiếp ngay. Nhưng không phải trong văn phòng của ông, mà đứng ngoài hành lang. Z., một người luống tuổi, gầy gò, hơi ủ rũ; sau này tôi nghe kể ông đã ở tù nhiều năm trong các trại tập trung Xô Viết. Ông bực bội bảo đã thẩm tra hồ sơ của tôi và không thấy lý do nào để cấm hành nghề cả. Tôi có thể công bố lại, kể từ bây giờ. Ông trả lời các câu hỏi của tôi bằng cách nhún vai: “Đó là một nhầm lẫn, một hiểu lầm.” Ông không thể hay không muốn giải thích thêm. Tôi không bao giờ được biết vì sao tôi bị cấm và tại sao lệnh này bị hủy sau hơn một năm rưỡi. Những người khác, bị giam giữ nhiều năm, cũng đã trải nghiệm tương tự. Ở nước Ba Lan thời Stalin là như thế đấy.

Nhưng thời kỳ của chủ nghĩa Stalin đâu phải đã chấm dứt. Nó còn tiếp tục, có điều rất chậm thôi: bên cạnh những tiến bộ có thất bại đủ loại. Ghế của các cán bộ văn hóa kỳ cựu vẫn còn vững chắc. Cả tôi cũng nhanh chóng cảm thấy. Trước lệnh cấm, một nhà xuất bản đặt tôi trình bày dễ hiểu về nền văn học Đức mới. Trong quyển này, tôi chỉ nên viết về những tác giả và tác phẩm sau 1945 được phổ biến bằng tiếng Ba Lan, nghĩa là không có Kafka hoặc Musil. Tôi không ham gì lắm, nhưng được trả không tệ - mà tôi đang cần tiền.

Bản thảo đã xong phần lớn thì lệnh cấm buộc tôi phải ngưng lại hết. Bây giờ tôi làm gấp cho xong. Nữ biên tập viên của nhà xuất bản, trẻ trung, xinh xắn, tóc đen, tỏ ra hài lòng, nhưng mỉm cười ranh mãnh bảo rằng tôi đã không viện dẫn lời Stalin một lần nào, tôi không trích dẫn ông ta, thậm chí không một lần nhắc đến. Tôi nhất thiết phải bổ sung. Nàng tiếp tục mỉm cười bảo đây là điều kiện của phía kiểm duyệt.

Chưa tờ báo hay tạp chí nào đòi hỏi tôi như thế, kể cả khi Stalin còn sống*. Có thể lắm, nàng biên tập viên xinh xắn đáp, nhưng đó là trước khi tôi bị cấm. Tôi mới hỏi: tôi phải dẫn lời Stalin bao nhiêu lần? Hẳn cô nàng đối tác hay châm biếm của tôi từng nhiều phen bị hỏi như thế rồi, nên đã trả lời ngay: ít nhất một lần cho một trăm trang, tổng cộng bốn lần. Tôi thực hiện ngay yêu cầu này thôi: tôi trích dẫn một câu nói chẳng có gì đặc sắc của Stalin về phương pháp biện chứng và một điện văn hoa mỹ Stalin gửi Pieck* và Ulbricht, tôi tóm tắt một truyện ngắn của Anna Seghers, trong đó có Stalin. Nhưng nàng biên tập viên xinh tươi thấy chưa đủ; nàng đòi hỏi, nhẹ nhàng thôi, rằng ở một chỗ khác, tôi không được chỉ trích dẫn suông, mà còn phải hết sức tán đồng - bắt buộc thế. Hôm sau tôi phải mang đến nàng lời trích dẫn cùng với lời bình của tôi (song phải rõ ràng). Chúng tôi hẹn gặp - điều không phải bất bình thường ở Warsaw bấy giờ - trong một quán cà phê.

Tôi chọn trong những bài viết của Stalin câu nói bất hủ năm 1942, rằng ta không được phép đồng nhất dân tộc Đức với bọn Quốc xã, vì lũ Hitler đến rồi đi, nhưng dân tộc Đức vẫn tồn tại. Ngay cả hôm nay tôi vẫn coi câu khẩu hiệu này - được bộ máy Xô Viết tuyên truyền hàng năm trường và nhờ đó mà có lẽ vô số tù binh Đức đã thoát chết - là xác đáng và rất quan trọng.

Nàng biên tập viên dễ mến của tôi cũng thích câu trích dẫn tôi chọn này. Chúng tôi mỉm cười với nhau, rồi uống vodka, rồi tôi vuốt ve nàng, và chúng tôi hiểu ý nhau. Nàng hỏi tôi, rõ ràng là châm chọc, muốn xem tủ sách hoặc bộ sưu tập tem của nàng không. Có, tôi đáp, tôi rất muốn xem, nhưng không nói rõ xem gì. Rồi bộ sưu tập tem không được nhắc đến nữa, tủ sách cũng không luôn. Nhưng chiếc giường của người chăm sóc tôi về chính trị rất rộng và tôi hoàn toàn không thất vọng. “Nhưng gương mặt nàng, tôi quả tình không còn nhớ nữa/ Tôi chỉ biết một điều: ngày đó tôi đã hôn khuôn mặt ấy.” Tôi vẫn thích nhớ tới nàng biên tập viên đã đòi tôi phải trích dẫn Stalin - với nét quyến rũ và hóm hỉnh.

Quyển sách của tôi xuất bản năm 1955, với nhan đề chẳng có gì hấp dẫn Từ lịch sử văn học Đức 1871-1954, bắt đầu từ Fontane và Hauptmann, tới Thomas và Heinrich Mann, Feuchtwanger, Arnold Zweig, Brecht, Anna Seghers. Tôi chẳng có lý do gì để tự hào về nó. Cho dù một vài chương, một vài đoạn dường như tạm được, ngày nay tôi vẫn thường đỏ mặt mỗi khi giở ra đọc lại.

Nói chung, đó là một công trình khá cẩu thả; tương tự nhiều bài viết của tôi cho đến năm 1955, nó cho thấy quá rõ chủ thuyết tai hại nào đã tác động lên tác giả - chính là chủ thuyết hiện thực xã hội chủ nghĩa. Đúng thế, sự nghiệp phê bình văn học của tôi cho tới khoảng năm 1955 mang dấu ấn của lý thuyết văn học mác xít và đương nhiên của cả lý thuyết văn học mác xít tầm thường. Có lẽ tôi nên nhắc lại rằng đó chính là thứ lý thuyết mà sau này, khoảng năm 1968, phe tả ở CHLB Đức hết lời nhấn mạnh đã phát hiện ra và ca ngợi.

Nhưng điều này kỳ lạ ư? Hồi đó, nghĩa là trong những năm 1952 đến 1955, tôi mới chập chững vào nghề, dĩ nhiên tôi cũng tự học làm nhà phê bình. Tôi chưa từng dự một seminar nào, chẳng có ai cố vấn, giúp đỡ hay cảnh báo tôi. Như mọi người mới vào nghề tôi cần một tấm gương. Tôi có thể tìm những tấm gương ấy ở đâu? Trong phê bình văn học Ba Lan, tất nhiên rồi, có điều nó cũng chịu ảnh hưởng nặng nề của chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa. Điều này càng đúng hơn với nền phê bình văn học CHDC Đức - nó thấp hơn hẳn so với Ba Lan.

Ngoài ra, khi tôi bắt đầu viết phê bình vào năm 1951, Ba Lan hoàn toàn bị tách biệt với thế giới phương Tây. Ngày nay, người ta chẳng còn chút hình dung nào về những hậu quả thực tiễn của bức màn sắt lên cuộc sống tinh thần ở các nước Đông Âu.

Người ta chỉ có được sách vở, báo chí và tập san tiếng Đức, khi chúng đã được phổ biến ở CHDC Đức. Mọi nỗ lực của tôi để có được những quyển sách chỉ xuất bản ở phương Tây trong những năm này - chẳng hạn của Kafka hay Musil hoặc những tác giả đương đại phương Tây - đều hoài công. Tôi không hề biết có tuần san Die Zeit, và nếu hồi đó có ai hỏi tôi về những nhà phê bình hàng đầu hoặc những nhà xuất bản văn học quan trọng ở CHLB Đức thì tôi chịu không nêu nổi dù chỉ một cái tên.

Mãi năm 1956, trong khuôn khổ cuộc đấu tranh với chủ nghĩa Stalin, tấm màn sắt mới thưa dần. Tôi lại được phép đi ra nước ngoài, tất nhiên mới đầu chỉ trong khối Đông Âu. Hè 1956, Tosia và tôi được tham dự chuyến “du khảo” sang Liên Xô do Hội Nhà văn Ba Lan tổ chức. Tuy nhiên chúng tôi đã phải vượt qua bao khó khăn không ngờ: cơ quan thẩm quyền không cấp hộ chiếu cho Tosia, vì chúng tôi không chứng minh được đã kết hôn tại phòng hộ tịch, mà chỉ có chứng nhận của giáo sĩ Do Thái cấp năm 1942 để cứu mạng sống của nàng. Trình bày rằng trong Getto ở Warsaw không có cách hôn phối nào khác và cho đến nay giấy chứng nhận này vẫn được chấp thuận cũng chẳng đi tới đâu.

Nhưng họ trấn an tôi: chuyện này tiến hành ở tòa án rất đơn giản, chỉ có điều kéo dài khoảng ba tháng thôi. Trong khi đó hai tuần sau sẽ bắt đầu chuyến đi sang Moscow và Leningrad. Đột nhiên tôi nảy ra một sáng kiến mà theo tôi gần như táo bạo. Tôi nói với viên chức ấy rằng nếu vợ tôi đây hoàn toàn không phải là vợ tôi, thì tôi có thể cưới vợ tôi chứ. Được chứ, ông ta trả lời, dĩ nhiên, miễn là chúng tôi có giấy khai sinh.

Hôm sau chúng tôi cưới nhau - một lần nữa. Hôn lễ được tiến hành nhậm lẹ dưới sự chủ trì của một viên chức còn trẻ và hóm hỉnh. Ông chúc chúng tôi mọi sự tốt lành và chúng tôi được rời phòng hộ tịch. Ra tới ngoài đường, chúng tôi nhìn nhau vừa hoang mang, vừa phiền muộn. Không, chúng tôi không vui, hẳn vì cả hai cùng nghĩ đến ngày 22 tháng Bảy năm 1942, khi người Do Thái ở Warsaw bắt đầu bị giết và chúng tôi cưới nhau lần đầu tiên. Chúng tôi lặng lẽ đi vài bước, không biết nên đi đâu, nên làm gì lúc này. Rồi tôi tĩnh trí lại và đã hôn Tosia. Nàng buồn bã nhìn tôi, khẽ nói: “Mình tìm một quán cà phê đi.”

Hai tuần sau, chúng tôi đáp xe lửa tới Moscow. Trong hành lý của chúng tôi, ngoài những thứ khác, có cả hai cuộn giấy vệ sinh. Bạn bè đã cười nhạo Tosia: họ bảo tại Moscow chúng tôi sẽ ở trong một khách sạn sang trọng dành cho người nước ngoài, chắc chắn sẽ không thiếu thứ ấy. Khi chúng tôi nhận phòng - rộng rãi khác thường và trang bị tuyệt vời - Tosia tò mò vào ngay phòng tắm. Nàng thấy ở đấy có rất nhiều bông, nhưng không có giấy vệ sinh. Hè 1956 là như thế đấy.

Chúng tôi ở Moscow và Leningrad mỗi nơi vài ngày, thăm thú mọi địa điểm người ta giới thiệu cho khách du lịch. Nhiều thứ đã gây ấn tượng lên chúng tôi, dĩ nhiên, nhưng chúng tôi cảm thấy nhẹ nhõm khi lên một chiếc tàu thủy Ba Lan ở Leningrad để về Gdingen. Hồi đó tôi tự hỏi tại sao một đất nước có những tiểu thuyết đã cho tôi nhiều kinh nghiệm văn học lớn nhất, không chỉ thời trẻ tuổi, lại vẫn xa lạ đối với tôi như thế. Tôi không tìm ra câu trả lời. Từ đó đã hơn bốn mươi năm qua, trong thời gian này chúng tôi rất hay tới Luân Đôn hay Paris, Rome hoặc Stockholm hay New York. Nhưng chúng tôi không bao giờ đến Moscow hay tới cái thành phố chắc chắn tuyệt vời nọ, nay đã trở về với cái tên St. Pertersburg như thời xưa kia, nữa.

Hai chuyến ra nước ngoài tiếp theo của tôi, nhờ biên giới Ba Lan được nói lỏng vào năm 1956, đã để lại trong tôi những kỷ niệm khác hẳn. Cả hai lần tôi đều sang CHDC Đức, đặc biệt Đông Berlin, từ năm 1949 tôi không ghé. Tôi đã tới thăm Arnold Zweig, Stefan Hermlin và vài văn sĩ khác tại các biệt thự, trong các căn hộ khang trang hoặc trong các ngôi nhà nghỉ hè xinh xắn của họ, đi xem các thứ hàng nhu yếu phẩm bày bán ở các cửa hàng, mua cho Tosia và con trai chúng tôi dăm ba thứ không thể có được ở Ba Lan, chủ yếu là quần áo. Mức sống ở Đông Berlin cao hơn hẳn ở Warsaw.

Rồi tôi đi xe qua Tây Berlin - lúc ấy chưa có bức tường; thấy thế, các đồng chí CHDC Đức không mấy hài lòng. So với hàng hóa ở đây, những thứ tôi mới vừa khâm phục ở Đông Berlin xem ra thật ít ỏi và nghèo nàn. Warsaw, Đông Berlin và Tây Berlin - vào năm 1956 - đó là ba bậc của mức sống. Một đồng nghiệp Ba Lan, tình cờ gặp trên Kurfürstendamm, đã bảo tôi: “Dân Ba Lan mình thắng cuộc chiến tranh, nhưng mà bọn Đức, mẹ kiếp, đã thắng cuộc hòa bình.”

Nhờ bức màn sắt nói lỏng mà tôi được quen biết một nhà văn Tây Đức; xin nói thêm đó là nhà văn Tây Đức đầu tiên trước đấy đã thăm nước Ba Lan Cộng sản. Sự quen biết này tuy không bao giờ trở thành tình bạn, song đã thành một mối giao tình khó khăn và không phải không phức tạp, kéo dài nhiều năm và đã có lúc diễn biến gần như đầy kịch tính.

Hôm ấy là một sáng Chủ nhật u ám và mưa cuối năm 1956. Tôi đứng trên thềm nhà ga chính vẫn còn trong tình trạng tiêu điều thảm hại của Warsaw, vốn là một ga hàng hóa trước kia, sốt ruột chờ chuyến tàu từ Berlin luôn đến muộn như mọi khi. Cuối cùng hai tác giả mà tôi nhân danh Hội Nhà văn Ba Lan đón chào cũng đã đến: Heinrich Böll*, mà ở Warsaw ít người biết, và bạn ông, nhà báo kiêm tác giả trào phúng Emst-Adolf Kunz, bút hiệu Philipp Wiebe mà chẳng ai biết gì về ông.

Tôi đưa hai ông đến khách sạn, rồi trong lúc ăn sáng thông báo với họ rằng Hội Nhà văn Ba Lan sẽ cố hết sức để họ có thể được thoải mái trong thời gian ngắn ngủi ở Warsaw và Krakau, cũng như đáp ứng các mong muốn của họ. Trước mắt, Böll chỉ có một mong muốn duy nhất, song rất bức xúc: ông muốn biết gần khách sạn có nhà thờ Thiên Chúa giáo nào không. Tôi cho ông biết rằng những nhà thờ đẹp nhất Warsaw và những nơi có tác phẩm nghệ thuật đáng xem nhất ở ngay quanh khách sạn. Nhưng Böll không quan tâm đến tác phẩm nghệ thuật, mà muốn đi dự kinh lễ ngay. Tôi nhầm lẫn, nên đã hơi ngạc nhiên.

Dù ở đâu, Warsaw hay Krakau, người ta đều nhã nhặn với ông. Vì người Ba Lan rất hiếu khách. Böll tỏ ra ngạc nhiên, nếu không nói đã xúc động. Chuyện gì diễn ra nơi hậu trường dĩ nhiên ông không biết: chuyến thăm viếng của ông đã khiến Hội Nhà văn Ba Lan điên đầu. Hội định tổ chức tiếp tân tại Nhà Văn hóa xinh đẹp ở Warsaw để tỏ lòng kính trọng Böll. Khoảng năm mươi tác giả được mời. Nhưng hết thảy đều khước từ. Tệ hơn nữa: họ nói thẳng không muốn nghe những lời bào chữa quanh. Tuy nhiên, một số người muốn biết về quá khứ gần đây của ông khách: ông thuộc vào những người di dân hay đào ngũ, ông từng ở tù hoặc trong trại tập trung hoặc ít nhất trong một đội lao công không? Khi được biết suốt cuộc chiến tranh ông chỉ là một lính Đức trơn, không hơn không kém, họ đã từ chối lời mời. Mới mười một năm sau Thế chiến II, các nhà văn Ba Lan không có nhu cầu chào mừng một người Đức. Để khách khỏi cảm thấy bị lăng mạ, buổi tiếp tân - dù đã được thông báo tổ chức tại hội trường của Hội - lập tức được chuyển sang một phòng khác nhỏ hơn. Ở đấy thì sự hiện diện của chỉ sáu, bảy người - toàn dịch giả và biên tập viên nhà xuất bản - sẽ bớt lộ liễu.

Chúng tôi muốn Böll cho biết về tình hình văn học Tây Đức gần đây. Những điều ông kể thật mộc mạc, khiêm tốn, nhiều lượng thông tin, nhưng chúng tôi không thấy có gì đặc biệt. Tuy nhiên, chúng tôi rất xúc động, thậm chí giật nảy mình trước lời lẽ của ông: một nhà văn từ CHLB Đức, ở Ba Lan bị mang tai tiếng là nước đeo đuổi phục thù, đã nói về văn học Đức đồng thời về tội lỗi của Đức, và mỗi câu nói khá giản dị, đôi khi vụng về của ông đều có sức thuyết phục. Ngay lập tức ông khách chẳng có gì trịnh trọng này đã giành được thiện cảm của cử tọa: ông không muốn đánh lừa ai - Chúng tôi cảm thấy nhà văn Đức này, người đã từng sáu năm khoác quân phục của quân đội Quốc xã, được thiên phú - thiên phú với sức thu hút đặc biệt không diễn tả nổi, như trong nhiều trường hợp tương tự.

Số người ít ỏi tham dự buổi gặp gỡ này đã rời Nhà Văn hóa trong lặng lẽ: họ đầy ấn tượng, song cũng khá bối rối. Chính Böll cũng nhanh chóng có đầy ấn tượng và hoàn toàn bối rối, song vì những nguyên do khác hẳn. Tôi đi dạo với Böll, tôi chỉ ông xem - tất nhiên vì ông yêu cầu - cảnh tàn phá của Warsaw gặp trên mỗi bước đi và tôi cũng chỉ ông xem sự tái thiết. Tôi cố bình luận thật lạnh lùng, còn Böll nói rất ít, ông chăm chú nghe. Tôi tin rằng ông đã rất đau khổ trong những giờ phút ấy.

Böll là người luôn sẵn sàng giúp đỡ - không phải nhà nghệ sĩ hay văn sĩ nào cũng thế cả đâu. Mùa xuân 1957, tôi muốn viếng thăm CHLB Đức* lần đầu tiên. Nhưng tôi không được cấp visa vào Đức. Trước việc này, Böll đã lập tức can thiệp với Bonn*, với Bộ Ngoại giao và nhiều cơ quan khác, tờ nhật báo Die Welt phẫn nộ phản đối trong một bài nhận định, người điều hành phe SPD (Dân chủ Xã hội) trong Quốc hội đòi bộ trưởng Nội vụ giải thích. Ba tháng sau tôi được cấp visa, nhưng không hề được biết tại sao mới đầu bị từ chối. Nghe đâu chỉ vì một tờ đơn điền không đầy đủ. Tháng Chạp năm 1957 chuyến đi dự trù từ lâu của tôi được thực hiện.

Năm 1958, khi tôi quyết định rời Ba Lan và, nếu được, định cư ở CHLB Đức, tôi phải xin hộ chiếu mới, vì hộ chiếu Ba Lan chỉ có hiệu lực cho một lần ra nước ngoài, khi về phải nộp lại. Hộ chiếu này cho phép tôi, nói theo văn từ chính thức, được ở CHLB Đức tối đa ba tháng để “nghiên cứu”.

Lần này cũng lại gặp trắc trở, nhưng không phải từ phía Đức. Vì cho những chuyến đi như thế này không được phép đổi ngoại tệ, nên nhà cầm quyền Ba Lan đòi tôi phải có giấy bảo lãnh của một công dân có tiếng tăm của CHLB Đức, cam kết chu cấp tài chính cho tôi sống ở Tây Âu, nếu cần. Tôi lại phải nhờ đến Böll, lúc ấy đang nghỉ ở Tessin - Thụy Sĩ. Ông gửi liền cho tôi giấy tờ tôi cần. Nhưng tôi không phải dùng tới nó, vì trong lúc đó Ba Lan đã lại một lần nữa thay đổi quy định về việc cấp hộ chiếu, về sau, khi tôi đã định cư ở CHLB Đức rồi, Böll không hề nhắc đến chuyện bảo lãnh này. Hẳn ông đã quên lâu rồi. Nhưng tôi vẫn còn giữ bức thư bảo lãnh ngày 8 tháng Năm năm 1956 của Heinrich Böll có cơ quan Nhà nước thị thực chữ ký.

Chúng tôi sống ở CHLB Đức chưa được bao lâu, Böll đã đến thăm chúng tôi ở Frankfurt, trong căn hộ hai phòng đồ đạc ít ỏi. Ông mang theo một bó hoa. Sau đó Tosia bảo tôi: “Böll là người Đức đầu tiên tặng em hoa đấy.” Và tôi thầm nghĩ: có thể Böll là người đầu tiên xứng danh người Đức.

Böll hỏi ngay chúng tôi cần tiền không và ông có thể giúp chúng tôi gì thêm nữa. Tôi không cần tiền. Chúng tôi sống không thừa thãi, nhưng sẽ là quá đáng, nếu bảo rằng chúng tôi bị thiếu thốn. Vì các bài viết của tôi được đăng nhưng nhuận bút thấp, hồi đó là bình thường, các bài viết của tôi cho đài phát thanh được truyền đi và nhuận bút cao, hồi đó cũng bình thường. Nghe thế, Böll nhìn tôi đăm đăm nói: “Trong những tuần lễ tới, như mọi người mới đến đây, ông sẽ phải đụng chạm nhiều với các cơ quan công quyền. Cơ quan công quyền Đức thường đòi có người chứng. Ông đừng quên: tôi là một người chứng tốt, luôn có mặt khi ông cần đến.” Và Böll mỉm cười ranh mãnh.

Böll không bao giờ nói về chuyện ông thường hay giúp người khác. Với ông, đó không phải là đề tài đáng đề cập đến. Chỉ một lần duy nhất ông bàn bạc với tôi về một hành động táo bạo: đưa một phụ nữ Tiệp, từ lâu không xin được phép xuất cảnh, bằng con đường phi pháp. Chúng tôi bàn nhiều khả năng. Ít ngày sau, Böll lái xe tới Praha rồi đưa người phụ nữ Tiệp kia qua biên giới, trước hết sang Nam Tư, với một hộ chiếu Đức giả. Từ đấy ông gửi cho tôi một bưu thiếp: “Báo ngắn thôi: chuyện tôi bàn với ông đã ổn rồi… Sau này sẽ kể chi tiết - có một điều chắc chắn: chúng ta đang sống trong một thế giới lạ lùng!”

Tôi đã viết nhiều về Böll, mới đầu năm 1957 ở Ba Lan, rồi từ năm 1958 ở CHLB Đức. Tôi đã ca ngợi ông, tôi đã chê không ít sách của ông. Có quá thường xuyên, quá nghiệt ngã không? Tôi không thể trả lời câu hỏi này, nhưng tôi biết rằng tôi chỉ gây đau đớn cho ông, khi tôi thấy cần phải làm thế. Và khi ấy, chính tôi cũng cảm thấy đau đớn. Từ trước tới nay tôi vẫn ngưỡng mộ vài truyện trào phúng và truyện ngắn của ông, trước hết là quyển Sự im lặng góp nhặt của Tiến sĩ Murkes [Doktor Murkes gesammeltes Schweigen]. Những tác phẩm chính của ông, nghĩa là tiểu thuyết, tôi không đánh giá cao mấy. Nói một cách thận trọng: tôi xa lạ với phần lớn. Tản văn của Wolfgang Koeppen hoặc Max Fritsch đã và đang gần gũi tôi hơn.

Quyển sách tôi viết về ông có nhan đề Hơn cả một nhà văn. Một số đồng nghiệp của tôi cho như thế không chỉ là khen ngợi. Bản thân Böll không thích được gọi là nhà đạo đức học, mà thích được gọi là nghệ sĩ. Có lần qua điện thoại tôi ca ngợi quan điểm của ông trong một tác phẩm mới nào đấy, ông bực bội đáp: “Những tư tưởng hay ho ở đất nước này miễn phí.”

Năm 1972, Viện Hàn lâm Hoàng gia Thụy Điển hỏi tôi thấy ai xứng đáng được giải Nobel Văn chương. Tôi không nghĩ ngợi lâu. Tôi nêu tên Heinrich Böll, nhà thuyết giáo với những nét hề và anh hề với phẩm cách linh mục, người gần như đột nhiên trở thành một Praeceptor Germaniae - người thầy của nước Đức, một ông thầy mà nước Đức chưa hề có được. Nhưng tôi không đánh giá quá cao ảnh hưởng của mình đâu; nếu tôi không đề cử Böll thì ông cũng vẫn được trao giải này thôi. Bởi vì sau đó tôi nhiều lần nhận được câu hỏi tương tự từ Stockholm. Tôi đã đề cử: Graham Greene, John Updike, Max Fritsch và Friedrich Dürrenmatt. Chẳng ai được giải cả.

Năm 1979, tôi đặc biệt không thích tiểu thuyết Sự phong tỏa chu đáo. Bài phê bình của tôi trên tờ Frankfurte Allgemeine mở đầu với những chữ: “Không, không gì có thể lay chuyển lòng ngưỡng mộ của tôi đối với Heinrich Böll. Kể cả tiểu thuyết Sự phong tỏa chu đáo.” Chính câu đầu này trong bài viết đã khiến ông rất bực bội và giận dữ trả lời tôi trên truyền hình. Những năm sau, chúng tôi nhiều lần thư từ với nhau, nhưng mãi tháng Mười năm 1983 mới gặp lại, trong buổi tiếp tân ở một khách sạn trên sông Rhin. Böll, lúc ấy rõ ràng đã bệnh nặng, vẫn sẵn sàng đọc bài diễn văn ca ngợi một nữ dịch giả Ba Lan.

Khi trông thấy tôi, ông liền bước tới, hỏi nửa đe dọa, nửa chân thành: “Mình bắt tay nhau nữa không đây?” Tôi đáp: “Có chứ, dĩ nhiên.” Nhưng ông không, chưa bắt tay tôi. Mà xích lại gần hơn nữa; tôi không biết ông muốn gì. Tôi bối rối chờ xem chuyện gì sẽ xảy ra. Tôi sẽ hết sức tránh chuyện tai tiếng. Nhưng không, Böll không làm gì tôi hết, mà chỉ thì thầm vào tai tôi một từ duy nhất xưa nay rất được dân Đức ưa chuộng: “Arschloch*” Rồi ông cười nói to: “Bây giờ mọi chuyện lại ổn cả.” Và ôm chầm lấy tôi.

Tôi học được từ Böll nhiều điều, kể cả nhận thức đơn giản rằng giữa một tác giả và một nhà phê bình chỉ có hòa bình hoặc thậm chí tình bạn, khi nhà phê bình không bao giờ viết về sách của tác giả ấy và tác giả dứt khoát mãi mãi chấp nhận.

Còn một điều hoàn toàn khác tôi không thể không nhắc tới ở đây. Tôi quen biết hai nhà văn Đức, cả hai đều đặc biệt chú trọng đến đạo Cơ Đốc của họ. Nhưng chỉ một người đã thuyết phục được tôi về đức tin chân thành, về sự chân thật không tì vết của mình: Heinrich Böll.

26

MỘT CHUYẾN ĐI NGHIÊN CỨU VỚI ĐỦ THỨ HẬU QUẢ

Tình hình chính trị sôi nổi ở Ba Lan vào tháng Mười năm 1956 đã đưa đến sự thay đổi quyền bính: Gomulka, không lâu trước đó còn bị cáo buộc theo “chủ nghĩa Tito”, “chủ nghĩa dân tộc” phải ngồi tù vài năm, bây giờ lại trở thành lãnh tụ Đảng Cộng sản. Gomulka liền hứa sẽ có tự do báo chí và văn học, khiến các nhà văn và nhà báo vui mừng, vì họ đã góp phần đáng kể vào thắng lợi của ông. Tuy nhiên vẫn còn kiểm duyệt và trước sau mọi văn bản đều vẫn phải nộp để cơ quan này chuẩn y. Song các ban biên tập và nhà xuất bản nhận lại được văn bản nguyên vẹn. Vì các nhân viên kiểm duyệt không nhận được chỉ thị nào của Ban Chấp hành Trung ương Đảng nên không biết phải bắt bẻ gì, thế là mọi văn bản đều được chấp nhận. Rõ ràng công việc kiểm duyệt là thừa và nghe đâu nay mai cơ quan này sẽ giải thể.

Nếu cơ quan này đằng nào cũng sẽ bị “nhát đâm chí tử”, thì có lẽ sẽ là khôn ngoan hơn - nhiều nhân viên kiểm duyệt nghĩ thế - nếu họ “tự sát công khai”; bằng cách ấy ít nhất cũng phục hồi được chút ít danh dự. Cho nên tại một buổi họp, chi bộ đảng của cơ quan kiểm duyệt đã quyết định yêu cầu Ban Chấp hành Trung ương Đảng giải tán cơ quan. Bức thư thỉnh nguyện sẽ được phổ biến trên báo. Nhưng việc này lại bị chính cơ quan kiểm duyệt cản trở. Một tình trạng nghịch lý, phi lý: cơ quan kiểm duyệt mong muốn được giải thể, song lại cấm phổ biến công khai điều này. Hẳn đó là điều cấm đoán quái lạ nhất trong lịch sử báo chí Ba Lan.

Nguyện vọng của họ không được đáp ứng, các nhà kiểm duyệt lại miệt mài thi hành nhiệm vụ. Giới lãnh đạo mới của Đảng hứa nhiều nhưng không thực hiện bao nhiêu. Chỉ sau một thời gian ngắn người ta có đầy đủ lý do gọi đó là “sự tái Stalin hóa”, dù chỉ từng bước, nhưng không thể không nhận thấy. Lại một đường lối mới? Đúng thế, nhưng đời sống văn học ít bị đụng chạm nhất. Cuối cùng, các nhà xuất bản Ba Lan cũng đã phát hành sách của tác giả Tây Đức và điều quy định vớ vẩn chỉ được điểm sách trên báo và tạp chí những tác phẩm đã dịch sang tiếng Ba Lan cũng hết giá trị.

Cho nên từ năm 1956 tôi có thể nỗ lực làm việc với văn học phương Tây. Tôi không chỉ viết về các nhà văn thế hệ trước, mà cả những đại biểu - còn chưa được biết ở Ba Lan - của văn học hậu chiến (như Frisch, Koeppen, Böll, Andersch, Martin Walser và Siegfried Lenz). Tôi cũng làm dịch giả (lần đầu tiên trong đời). Cùng với người bạn, nhà phê bình Ba Lan Andrzej Wirth, người sau này dạy tại các đại học Mỹ và năm 1982 thành lập tại Đại học Gießen (Tây Đức) Viện Khoa học Kịch nghệ ứng dụng và làm viện trưởng tới năm 1992, tôi đã dịch tác phẩm Lâu đài của Kafka theo bản của Max Brod và Bà tỉ phú về thăm quê [Der Besuch der alten Dame] của Dürrenmatt.

Nghĩa là hồi đó hoàn cảnh của tôi không tệ: tôi không bị phân biệt đối xử hoặc hoạnh họe. Quyết định khai trừ tôi ra khỏi Đảng được rút lại vào đầu năm 1957, nhưng tôi không biết, người ta không thông báo cho tôi, vì lý do nào đấy. Tôi cảm thấy rất rõ mình không bị tẩy chay nữa: giống những công dân khác, tôi được hưởng quyền tự do đi lại mới có được, được đi ra nước ngoài và bây giờ không chỉ giới hạn trong khối Đông Âu. Năm 1957, tôi sang Áo trước, rồi CHLB Đức.

Nhưng bầu không khí ở Ba Lan trở nên đáng sợ, nhất là với người Do Thái. Dù còn rất ít so với trước chiến tranh, họ vẫn đóng một vai trò lớn trong đời sống cộng đồng của nước Ba Lan Cộng sản. Bây giờ, vì Đảng (đặc biệt dưới sức ép của Liên Xô) ra sức kiềm chế những người ủng hộ và khởi xướng cho khuynh hướng “làm rã băng”, người ta cần những con dê tế thần. Người Do Thái, vốn - nói một cách dè dặt - không được ưa thích, nhất là người Do Thái trí thức, đặc biệt thích hợp cho việc này, như từ xưa tới nay. Người Do Thái cũng không thể không nhận thấy ngay sau khi được nhiều tự do hơn, người dân liền lộ rõ thái độ ác cảm cùng những thành kiến bài Do Thái dữ dội. Tệ hơn nữa: nhiều cán bộ lãnh đạo Đảng đã không ngần ngại kích động những ác cảm này, nhiều người khác chỉ khoanh tay nhìn. Người Do Thái đứng trước một tình huống mới: họ có thể di cư, trước hết về Israel. Nhưng chính quyền Ba Lan có cho phép hoặc khuyên khích họ đi không?

Chính tôi cũng hết sức hoang mang và cảm thấy bất ổn trước bầu không khí bài Do Thái đôi khi quá trớn này. Tôi tự hỏi còn định làm gì nữa trong cái đất nước tôi đã sinh ra nhưng không tự nguyện quay về. Tôi không giây phút nào quên nhờ ai mà tôi đã có thể sống sót khỏi cuộc Thế chiến II. Nhưng điều tôi đã cảm thấy khi trở lại Berlin lần đầu tiên sau chiến tranh, giờ đây, sau mười năm, lại rõ rệt hơn nữa: dù tôi công bố bằng tiếng Ba Lan nhiều đến đâu (dĩ nhiên luôn về văn học Đức), Ba Lan vẫn là một đất nước rất xa lạ đối với tôi. Nó có phải quê hương của tôi không nhỉ? Đã từ lâu tôi không tin vào Chủ nghĩa Cộng sản nữa rồi. Thế thì ở lại đây còn ý nghĩa gì không?

Những gì tôi viết năm 1957 và 1958 ở Ba Lan về sách Đức khiến tôi hoài nghi có nhắm đúng người đọc không, và không phải lần đầu. Chẳng hạn, tôi đã phổ biến một nghiên cứu khá dài về Hermann Hesse. Nhưng ai ở Ba Lan muốn được thông tin cặn kẽ và chính xác về ông, về con đường phát triển và tác phẩm của ông? Nay tôi nhận thấy khi viết những tiểu luận bằng tiếng Ba Lan, tôi đã nghĩ đến bạn đọc Đức rồi - dù lúc ấy tôi chưa thật rõ điều này.

Người Do Thái, Heinrich Heine nói, “biết rất rõ họ đã làm gì, khi Ngôi đền thứ hai cháy; họ bỏ lại những bình vàng chén bạc, những đài cắm nến và đèn”, chỉ cứu lấy Kinh thánh* và đem theo khi lưu vong. Kinh thánh này trở thành “Tổ quốc xách tay” của họ. Có lẽ mãi hồi đó tôi mới hiểu dứt khoát rằng tôi cũng có một “Tổ quốc xách tay”: đó là văn học, văn học Đức.

Câu hỏi tôi có nên rời Ba Lan sang Đức không nhanh chóng nhường chỗ cho một câu hỏi khác, thu hút mọi tâm trí của tôi. Tôi muốn nói tới vấn đề cụ thể: phải làm thế nào. Di dân sang Israel rồi tiếp tục tới Đức? Mạo hiểm quá. Vì tôi phải tính đến khả năng nhà cầm quyền Ba Lan từ chối đơn xin của tôi. Hậu quả dễ thấy trước: trong trường hợp này khả năng rất lớn là tôi sẽ lại bị cấm phổ biến bài viết. Tosia, đang làm trong Viện Ba Lan về các vấn đề quốc tế, không tránh khỏi mất việc. Thành ra nộp đơn xin di cư là hết sức nông nổi.

Chỉ có một cách duy nhất khác để rời khỏi nước Ba Lan Cộng sản: tôi phải cố xin bằng được phép lưu trú cho một chuyến thăm viếng ở CHLB Đức, một chuyến “du khảo”, rồi không trở lại Warsaw nữa. Nhưng không hy vọng nhà cầm quyền Ba Lan sẽ cho phép vợ con tôi cùng đi. Kế hoạch của tôi là để Tosia và Andrew Alexander, con trai chín tuổi của chúng tôi, sang với chị tôi bên Luân Đôn. Còn tôi sẽ đi Frankfurt (CHLB Đức). Chọn cách sang Tây Âu kiểu này có một trở ngại lớn: chúng tôi không thể mang theo đồ đạc, sách vở và số tài sản ít ỏi khác, có thể ngay cả áo quần mùa đông cũng không, vì sẽ bị nghi ngờ ngay. Thành ra việc này chỉ có thể thực hiện vào mùa xuân hoặc hè 1958. Chúng tôi sẽ phải bỏ lại tất cả mọi thứ có trong căn hộ ở Warsaw. Chúng tôi quyết tâm chịu mất mát. Nhưng nếu vượt mọi khó khăn đến được phương Tây thì chúng tôi sẽ sống ở đó bằng gì?

Tháng Chạp năm 1957 tôi được thăm CHLB Đức lần đầu tiên, ở Hamburg, Cologne, Frankfurt và Munich trong mươi, mười hai ngày. Tôi đã trò chuyện với nhiều nhà văn và nhà báo. Nhưng tôi không hé môi, cũng không bóng gió, với một ai về điều tôi nghĩ từng ngày, từng giờ ở CHLB Đức: quyết tâm cùng gia đình lìa bỏ thế giới Cộng sản càng sớm càng tốt và định cư tại một thành phố ở CHLB Đức. Trong khi hàn huyên với những quý ông thân mật, hết sức niềm nở này, tôi thầm nghĩ họ - người xuất bản giàu có, người phụ trách trang văn học một tờ báo quan trọng, nhà tiểu thuyết nổi danh - sẽ đối xử với mình thế nào, khi sang năm tôi tìm đến người này hoặc người nọ không còn với tư cách khách từ Warsaw, nhà phê bình có uy tín về sách Đức ở Ba Lan, mà một kẻ tị nạn cần trợ giúp, một nhà văn tay trắng tìm việc làm và miếng ăn.

Chuyến đi thăm dò vào tháng Chạp năm 1957 của tôi bắt đầu ở Hamburg. Ai đấy đã lưu ý Đài Phát thanh Bắc Đức (Norddeutscher Rundfunk) nên có một buổi phỏng vấn cặn kẽ tôi. Hợp ý tôi quá, vì số tiền Tây Đức tôi được phép đổi ở Warsaw chỉ đủ để trọ đêm ở các khách sạn rẻ tiền. Họ yêu cầu tôi chờ trước trụ sở Đài Phát thanh. Một người đàn ông rất trẻ, tóc vàng và hơi nhút nhát tiến lại. Anh sẽ phỏng vấn tôi. Một anh chàng mới vào nghề thế này có làm nên chuyện gì không đây? Nhưng anh đã nhanh chóng chứng tỏ là giàu kinh nghiệm và giỏi. Khoản thù lao cho tôi thật đáng kể.

Sau buổi phỏng vấn, anh tiện thể nói, như thể thân mật, rằng đã viết được hai, thậm chí ba quyển sách mỏng và không phải không có tiếng vang. Chuyện quyển thứ ba là một bestseller thật sự thì người thanh niên dè dặt này giữ kín. Ngày ấy cả hai chúng tôi đều không ngờ chỉ ít năm sau anh sẽ viết một trong những tiểu thuyết Đức thành công nhất sau 1945, quyển Bài học Đức. Tuy trời lạnh, chúng tôi vẫn cùng nhau đi dạo trên đường Rothenbaumchaussee, rồi Siegfried Lenz mời tôi ăn trưa vào hôm sau. Bữa ăn rất ngon, trò chuyện rôm rả. về Kafka. Tôi chăm chú nghe nên không chú ý đang ăn món gì. Tới lúc tráng miệng tôi mới chợt nhớ là nên khen bà chủ nhà đôi lời về món ăn cho phải phép: “Món schnitzel* ngon quá.” Một nhầm lẫn tai hại. Bàn ăn đột nhiên im bặt. Vì món tôi vừa ăn không phải schnitzel, mà bít tết hay sườn gì đấy. Tai hại thật.

Tôi vẫn thường nhớ đến chuyện hớ hênh này, suốt nhiều năm. Nhưng mỗi khi tôi bị chế nhạo đã nhầm lẫn một cách đáng kinh ngạc miếng bít tết với schnitzel (hoặc ngược lại) thì Lenz, một người độ lượng, luôn bênh vực tôi. Ông bảo lúc ấy chúng tôi đang trò chuyện về một đề tài lớn, về Franz Kafka. Hẳn Lenz ngụ ý trong hoàn cảnh ấy thì lỗi lầm của tôi là tha thứ được. Nhưng đến hôm nay Lenz vẫn chưa biết chính ông cũng đã nhầm. Vì trong lúc tôi ngồi ở bàn, ăn uống, trò chuyện với ông, tôi hoàn toàn chẳng nghĩ gì đến Kafka, mà nghĩ tới tương lai của mình ở Đức.

Tôi tự hỏi nếu vài tháng nữa tôi gõ cửa nhà ông xin giúp đỡ, người đàn ông trẻ tuổi này sẽ đối xử với tôi thế nào. Trong lúc tôi nói (không khác tôi giảng bài) về sự khốn khổ của Kafka vì đạo Do Thái, tôi trả lời câu hỏi đã tự đặt ra cho mình. Ông, người đàn ông trẻ hơi nhút nhát, tóc vàng này sẽ dẫn tôi tới tất cả những ai có khả năng thuê người ở Hamburg, những người xuất bản, những biên tập viên và những người trong đài phát thanh. Ông sẽ khẩn thiết gợi ý họ đặt tôi viết bài. Ông sẽ gửi thư cho đồng nghiệp ở Cologne, Frankfurt, Munich và Baden-Baden vì chuyện của tôi. Ông sẽ tư vấn tôi về mọi khía cạnh, sẽ âm thầm tặng tôi tiền, nhiều như tôi muốn. Tôi nghĩ: bao lâu ở đất nước này còn những người như Siegfried Lenz, tôi dám đến đây dù không một xu dính túi. Ở đây tôi sẽ không chết. Nhờ đâu mà tôi tin tưởng ở ông, người tôi mới gặp lần đầu sáng hôm qua? Tôi không rõ. Nhưng tôi biết chắc rằng tôi không nhầm, rằng mọi chuyện sẽ như tôi đã hình dung và hy vọng. Tôi sẽ không bao giờ quên điều ấy.

Nhưng tôi cũng biết đã khiến Siegfried Lenz bị tổn thương và ưu phiền khá lâu. Trong quyển Văn học Đức ở Tây và Đông của tôi xuất bản năm 1963, theo phép lịch sự, tôi dành một chương cho tác phẩm của ông, gồm những lời phê bình thân ái và trân trọng, song cả hoài nghi nữa. Viết khác là không được, tôi không thể để tình bạn làm sai lệch. Cho nên trọng tâm của chương viết về Siegfried Lenz mang luận điểm ông là một người viết truyện mà tài năng thể hiện trong truyện ngắn hoặc truyện vừa, trong tiểu thuyết ngược lại ít hơn hẳn. Ông là một động viên chạy cự li ngắn bẩm sinh, nhưng cứ nhất định phải chạy được cả cự ly dài.

Không người viết tiểu thuyết nào thích đọc những điều như thế. Nhắc tới những ví dụ nổi bật trong quá khứ cũng bằng thừa: Chekhov, Maupassant và Hemingway đều trội trong thể tường thuật ngắn hơn trong tiểu thuyết. Nêu các tác giả đương đại cũng bằng thừa, Marie Luise Kaschnitz hoặc Heinrich Böll cũng đều thế cả.

Chẳng lẽ khi viết về Lenz tôi nên che giấu quan điểm thật sự của mình ư, những quan điểm mà ngay tiểu thuyết Bài học Đức rất nổi tiếng, rất được ưa chuộng của chính Lenz cũng không phản bác được? Suốt nhiều năm, nhiều thập kỷ, hễ có cơ hội, nhất là vào những dịp kỷ niệm, tôi tuy thích viết và phát biểu về Lenz, nhưng tôi tránh không bao giờ bình luận về tác phẩm của ông trong một bài phê bình văn học nữa. Siegfried Lenz rất thông cảm với sự kiềm chế nghiêm ngặt này của tôi và tôi cảm ơn ông về điều ấy.

Từ Hamburg tôi đi xuống Cologne. Heinrich Böll chào đón tôi ở ga như một người bạn cũ. Ông hỏi tôi muốn thăm thú gì nơi thành phố quê hương của ông. Trước hết tôi muốn chiêm ngưỡng đại giáo đường. Ông tỏ ra hơi thất vọng, vì tôi cũng muốn như mọi khách du lịch khác. Ông bảo ở Cologne những nhà thờ Thiên Chúa giáo nhỏ mới đẹp và quan trọng hơn. Ngoài Lenz ra, Böll là người thứ hai mà sự hiện hữu đã khiến tôi nhìn lạc quan hơn về tương lai của mình tại CHLB Đức.

Ở Frankfurt, tôi gặp Siegfried Unseld, nhân viên một nhà xuất bản, vóc người khá vạm vỡ, dáng vẻ hơi thiếu tự tin và vụng về, nhưng đồng thời lại có năng lực và nhiều hoài bão. Ai đấy bảo tôi đó là đệ tử thân tín của Peter Suhrkamp, nghĩa là có cả một tương lai lớn phía trước. Danh thiếp cho thấy anh mang học vị tiến sĩ. Tôi hỏi thăm về luận án tiến sĩ của anh. Nếu người được hỏi là một nhà khoa học nhân văn thì kết quả luôn là một đề tài trò chuyện đáng hoan nghênh, tác động tốt tới bầu không khí, vì người được hỏi có thể tha hồ nói chẳng khó khăn gì. Người thanh niên vạm vỡ được Peter Suhrkamp bảo trợ cho tôi biết đề tài: Hermann Hesse. Chỉ lát sau chúng tôi đã trò chuyện thật sôi nổi. Đang trò chuyện rất thoải mái, đột nhiên, như bị quỷ ám, tôi nhận xét rằng trong những chuyện chính trị quả thật Hesse đôi khi ngây thơ đến bực mình, phải, tới mức khiến chán chường. Quyển Demian khá tai hại của ông, tôi nghĩ thế, xuất bản năm 1919, lúc ấy tuy chưa có Đảng Quốc xã Đức, song đã chứa đựng những động cơ quan trọng có thể bị hiểu hoặc hiểu nhầm là tư tưởng Quốc xã. Dĩ nhiên Unseld không muốn nghe những điều như thế và càng lúc càng phản bác một cách kiên quyết.

Có hai chuyện trước đấy tôi không biết. Một là: nhờ Hesse mà Unseld quen biết Suhrkamp và vì thế có được việc làm ở nhà xuất bản của ông này. Hai là: ngay bấy giờ Unseld đã chia các nhà văn trên thế giới thành hai nhóm - các tác giả cộng tác với Suhrkamp và những người còn lại. Dẫu sao trong buổi trò chuyện anh không bỏ lỡ một phút nào để quảng cáo cho nhà xuất bản bấy giờ chưa phải của anh.

Tôi tin rằng Unseld thích trò chuyện. Tôi cũng thích trò chuyện. Nhưng đôi khi, tôi e thế, Unseld cho rằng không thể hòa đồng với tôi. Đôi khi tôi có cảm tưởng khó ăn ý với ông. Sự cảm thông giữa hai chúng tôi bị ảnh hưởng xấu bởi mối quan tâm của cả hai tuy gần nhưng khác nhau: tôi đam mê văn học, Unseld đam mê sách. Có lẽ ông là nhà xuất bản lớn nhất của văn học Đức trong thế kỷ này. Nhưng không nhất thiết những nhà xuất bản lớn, thành công là những nhân vật gây thiện cảm và dường như không thể. Tôi không rút lại câu kết thúc bài viết năm 1984 nhân sinh nhật thứ sáu mươi của Unseld, trích dẫn của von Kleist: “Một kẻ như thế… suốt đời tôi chưa từng thấy.”

Hôm sau, tôi tới Đài Phát thanh Hessen, gặp Joachim Kaiser. Đó không phải một buổi trò chuyện bình thường trong văn phòng nhỏ đơn sơ của ông. Vì ông hiểu tôi ngay lập tức và tôi cũng hiểu ông. Mới biết nhau chưa đầy mười phút mà chúng tôi đã có thể trò chuyện như quen nhau mười năm rồi, nghĩa là với cách nói hết sức ngắn gọn mà người ta nên tránh nơi công cộng, vì thường sẽ đưa tới diễn nghĩa sai. Hồi đó, Kaiser đã mang tiếng xấu rồi: một đồng nghiệp cảnh báo tôi rằng ông kênh kiệu khác thường, hết sức kiêu căng và ra vẻ cái gì cũng biết. Một nhà phê bình điển hình, tôi nghĩ, hẳn rất uy tín. Khi chúng tôi trò chuyện ở Đài Phát thanh Hessen, ông chưa đầy ba mươi tuổi, song đã có được kinh nghiệm rằng thành công khiến người ta ganh tị và vinh quang khiến người ta hoài nghi. Kaiser không ngớt bị ganh ghét và tị hiềm suốt nhiều năm và nhiều thập kỷ. Song cũng được tán thưởng không ít. Ông là nhà phê bình âm nhạc bị người ta “đạo ý” thường xuyên nhất ở Trung Âu.

Cuối những năm 1970 tôi được Anfred Brendel mời ăn tối ở Luân Đôn. Mới đầu có món xúp. Tôi chưa kịp húp muỗng nào, chủ nhà đã nói dứt khoát: tay Kaiser là một nhà phê bình tồi. Tôi mới hỏi, có hơi châm chọc, ông ta đã nhận xét về buổi hòa nhạc mới nhất của Brendel ở Munich như thế nào? Không mấy tốt - hóa ra là thế.

Buổi tối ấy kéo dài, chúng tôi trò chuyện nhiều về âm nhạc, nhưng chủ nhà không nêu tên một nhà phê bình âm nhạc nào khác, ít năm sau tôi gặp lại Brendel ở Frankfurt, ông vừa mới điều khiển hòa nhạc ở Munich. Lại một buổi tối dài và trong suốt buổi trò chuyện, Brendel chỉ nêu tên một nhà phê bình âm nhạc Đức duy nhất, lần này rất kính trọng: Joachim Kaiser.

Từ Frankfurt tôi tới Munich. Ở đây tôi gặp hai nhân vật khác thường: Wolfgang Koeppen, một nhà văn lớn không muốn biết gì hết về đời sống văn học và Hans Werner Richter, một nhà văn kém nổi tiếng nhưng say mê đời sống văn học. Ngồi trên chuyến xe lửa trở lại Warsaw không lâu trước Giáng sinh năm 1957, tôi biết chắc chắn: tôi phải làm tất cả những gì làm được để rời khỏi Ba Lan và thế giới Cộng sản.

27

NGƯỜI ĐÀN ÔNG TRẺ VỚI BỘ RIA VĨ ĐẠI

Những tháng đầu năm 1958 là những tháng cuối cùng của tôi ở Ba Lan. Thật là một quãng thời gian lạ lùng và khích động. Nhiều bạn bè Do Thái của chúng tôi chuẩn bị di cư - phần lớn đi Israel. Bầu không khí chộn rộn sự chuẩn bị lên đường, nhưng buồn bã. Vì những người này, những người chỉ liên quan rất ít hoặc chẳng chút nào với đạo Do Thái đều tự coi mình là người Ba Lan. Và tất cả họ đều đặt nhiều kỳ vọng vào chủ nghĩa Cộng sản. Họ tin chắc sau khi vượt qua được nhiều khó khăn ban đầu, ở Ba Lan sẽ hình thành một Nhà nước công bằng, một xã hội có chỗ cho cả người Do Thái.

Nhưng họ đã thất vọng chua cay. Người ta cấp thiết cần họ trong những năm hậu chiến đầu tiên. Bây giờ không cần nữa và người ta hài lòng thấy họ rời khỏi Ba Lan. Hiện giờ họ chưa bị xua đuổi, mà mãi sau này, khoảng năm 1968, khi người Do Thái, trong đó có nhiều đảng viên và cả những người Cộng sản lão thành, bị xem là kẻ thù của nước Ba Lan mới và bị lên án là bọn “Zionist”*. Họ phải mừng, vì trên trái đất này có một quốc gia sẵn sàng nhận họ bất cứ lúc nào: Israel.

Trong những ngày này chúng tôi thường đến một trong những bến tàu nhà ga Warsaw vẫn còn tạm bợ và chưa được xây dựng lại để từ biệt bạn bè cùng người quen. Nhiều người hỏi chúng tôi bao giờ sẽ gặp lại nhau. Ngay cả những người không phải Do Thái, những người không bao giờ nghĩ đến chuyện di cư, đôi khi cũng hơi ngạc nhiên thấy chúng tôi chẳng hề có ý định rời khỏi Ba Lan - nhưng họ không hỏi thẳng. Chúng tôi cảnh giác, không nói hay làm gì có thể gây nghi ngờ rằng chúng tôi cũng định chuẩn bị lên đường, bắt đầu một cuộc đời mới ở phương Tây. Muốn kế hoạch này thành công, chúng tôi nhất thiết phải giữ bí mật. Không một ai, không bạn bè nào, kể cả đứa con trai chín tuổi của chúng tôi có thể đoán hoặc biết rằng chúng tôi không muốn trở về từ chuyến đi sang Anh và Đức diễn ra cùng lúc.

Sự di chuyển chỗ ở bí mật và cố ý này - dĩ nhiên không di chuyển đồ đạc và có rất ít hành lý để tránh nguy hiểm - đòi hỏi nhiều quyết định. Chỉ một mối lo chúng tôi không có, chỉ một việc không đòi hỏi chúng tôi quyết định: đó là làm gì với tiền bạc của chúng tôi. Chúng tôi không có tiền, chúng tôi thường xuyên làm ngày nào sống ngày ấy, luôn luôn chờ đồng lương, nhuận bút sắp tới. Không sung sướng gì, nhưng chúng tôi cũng không đến nỗi bởi thế mà quá khổ, có thể vì phần lớn bạn bè chúng tôi cũng ở trong cùng cảnh ngộ.

Nhưng chúng tôi lấy gì trang trải cho việc sinh nhai bên ngoài Ba Lan, dù ít ỏi nhất? Tạm thời tôi viết cho tờ Die Welt vài bài về kịch và văn hóa ở Warsaw và yêu cầu họ gửi nhuận bút cho tôi vào một tài khoản ở CHLB Đức. Chỉ đủ để chúng tôi sống được hai, tối đa ba tuần. Nhưng một khi đã ở Đức rồi thì chưa chắc tôi có thể tiếp tục công việc này. Liệu báo chí Tây Đức có chịu đăng bài phê bình của tôi không? Trước kia tôi có thử sơ sơ làm nhà phê bình bên CHDC Đức rồi: tạp chí Văn học Đức mới đã phổ biến vài bài của tôi trong những năm 1956 và 1957 mà chắc chắn họ thích. Không phải không có tiếng vang. Nhưng bên Tây Đức không ai đọc tờ này và bên đấy hẳn người ta đòi hỏi cao hơn nhiều. Nếu tôi không tìm được việc làm của một nhà phê bình - tôi đã tính tới khả năng này đấy chứ - thì có thể làm dịch giả từ tiếng Ba Lan chăng?

Thành ra tôi thấy cần mua ít nhất một quyển từ điển lớn Đức-Ba Lan và Ba Lan-Đức. Chỉ có một bộ đáng mua gồm bốn tập, rất tốt, phát hành ở Vienna năm 1904, nhưng đã hết sạch từ lâu rồi. Trong một hiệu sách cũ ở Warsaw tôi đã phải tốn nhiều tiền cho hai tập, còn hai tập kia không tìm thấy ở đâu. Mùa xuân 1958, Tosia và con trai chúng tôi đi nghỉ ngắn ngày ở vùng núi Riesengebirge - Đông Đức. Nhà văn Carl Hauptmann, anh của Gerhart Hauptmann, có một ngôi nhà ở Schreibemau, mọi người có thể vào thăm. Nàng chợt thấy trên một tấm kệ hai tập tôi đang vô cùng khao khát nọ. Nàng đã mặt dày mày dạn ăn cắp, ăn cắp cho tôi, cho tương lai của chúng tôi ở Đức. Những quyển từ điển này tôi không dùng tới bao giờ, nhưng vẫn còn giữ.

Đồng thời tôi tận dụng những tháng cuối cùng ở Ba Lan này để tìm hiểu đôi chút về việc phê bình văn học ở CHLB Đức. Bấy giờ tờ Frankfurte Allgemeine đã có một phóng viên thường trú ở Warsaw: Hansjakob Stehle. Chúng tôi giúp đỡ lẫn nhau để cùng có lợi: tôi giúp ông thích nghi với đời sống văn hóa ở Ba Lan, ông giúp tôi hiểu chuyện gì đang diễn ra ở Đức - và thỉnh thoảng cung cấp cho tôi báo Tây Đức, trước hết là tờ Frankfurte Allgemeine.

Trong tờ này tôi đọc trang văn học và đặc biệt chú trọng mục điểm sách. Tôi thấy chúng thật hay và thường được viết thật bóng bẩy, nhưng tự hỏi có thật cần thiết và thích đáng không, khi trình bày những quan niệm giản dị một cách trang trọng và kiểu cách đến thế. Phải chăng chỉ là tô điểm cho những lỗ hổng? Tôi lẳng lặng nghĩ: với chút may mắn, tôi có thể chọi được với những nhà phê bình này. Còn về văn học Đức đương đại thì tờ báo này không cung cấp được nhiều. Thành ra việc chẳng bao lâu nữa tôi sẽ có một cuộc gặp không bình thường, thật hợp ý tôi muốn.

Chuyện thế này: tháng Năm năm 1958 anh bạn Andrzej Wirth gọi điện cho tôi. Anh đang lo, yêu cầu tôi giúp. Số là anh đang chờ một người đàn ông trẻ tuổi đến từ CHLB Đức, ông ta không quen biết ai ở Warsaw. Cần phải chăm sóc con người tội nghiệp này một chút, mình anh - Wirth - không kham nổi. Liệu tôi có thể giúp anh bằng cách dành một buổi xế trưa cho người đó không. Tôi hoài nghi hỏi người ấy có phải nhà văn không. Wirth đáp rồi khắc biết. Dẫu sao người đàn ông này cũng đã hoàn thành hai vở kịch, một vở đã thất bại, vở kia chắc cũng sắp thôi. Anh bạn tôi cho rằng người đàn ông trẻ tuổi này sẽ không bao giờ soạn nổi một vở kịch ra hồn. Tuy nhiên dường như ông ta có tài, dù chưa thể nói được tài và khả năng gì.

Hôm sau tôi tới khách sạn Bristol, người khách chờ tôi ở đó vào khoảng ba giờ chiều. Giờ này tiền sảnh khách sạn vắng hoe, chẳng thấy bóng dáng nhà văn Tây Đức nào. Chỉ một ghế bành duy nhất đang có người ngồi, nhưng ông ta có vẻ như không thích hợp với khung cảnh ở đây. Vì hồi đó Bristol là khách sạn sang trọng duy nhất ở Warsaw, hầu như dành riêng cho khách nước ngoài - chỉ nhìn cách ăn mặc thôi đã thấy họ khác dân bản xứ. Người đàn ông trong ghế bành kia ngược lại, dè dặt mà nói, ăn mặc cẩu thả, râu ria không cạo. Dường như ông ta đang thiu thiu ngủ, một việc không bình thường trong tiền sảnh một khách sạn sang trọng.

Đột nhiên ông ta choàng dậy, bước về phía tôi. Tôi khiếp đảm. Nhưng không phải bộ ria chổi xể của ông ta đã khiến tôi sợ hãi, mà ánh mắt, một ánh mắt ngang ngạnh, trừng trừng, đờ đẫn, gần như điên dại. Người này, tôi thầm nghĩ, tôi không muốn gặp phải trên đường phố tối tăm, vì nếu ông ta không thủ khẩu súng lục trong túi quần, thì cũng một con dao. Trong lúc tôi còn đang bận độc thoại thầm, người đàn ông trẻ tuổi kia đã tự giới thiệu rất lịch sự. Xin làm sáng tỏ ngay về ánh mắt ngang ngạnh, đờ đẫn: ông ta đã uống cạn - tất nhiên hai giờ sau ông mới tiết lộ - một chai vodka lúc ăn trưa một mình.

Tôi đề nghị đi dạo. Ông ta đồng ý và chúng tôi cùng đi. Dù đã uống nhiều đến thế, ông ta không hề chân nam đá chân chiêu, mà bền bỉ vững bước cạnh tôi. Có điều ông ta tỏ vẻ hờ hững khi tôi chỉ ông xem nhiều thánh đường và dinh thự. Có lẽ ông ta bận bịu với chính bản thân và ngại trò chuyện. Tôi thấy có lẽ cần đổi đề tài, nên bảo muốn nghe quan điểm của ông ta về văn học hình thành ở CHLB Đức. Vì ông vẫn lầm lì và cau có, tôi mới thử nêu vài cái tên. Wolfgang Koeppen? vẫn tiếp tục im lặng, tôi cho rằng ông ta chưa đọc một dòng của Koeppen. Heinrich Böll? Một nụ cười chế giễu, song chắc chắn là độ lượng. Max Frisch? Tình tiết trong tiểu thuyết của nhà văn này đối với ông khách của tôi là quá thượng lưu. Alfred Andersch? Cái tên này đã khiến đối tác của tôi linh hoạt hẳn. Vì hồi đó tiểu thuyết Sansibar của Andersch rất thành công. Các văn sĩ đồng nghiệp không ưa như thế. Cô ả Do Thái chạy trốn tả trong Sansibar quá đẹp và thanh lịch. Nếu ả xấu xí và mặt mụn thì sẽ sao nào? Lúc ấy ả có ít được thương xót hơn không? Tôi khen ngợi quyển tiểu thuyết, còn người khách của tôi dường như không thích nghe lắm.

Rồi tôi thử với những tác giả thế hệ trước - từ Thomas Mann qua Hermann Hesse tới Robert Musil. Tôi có cảm tưởng ông bạn trẻ tuổi này chẳng biết gì về những nhà văn ấy. Dĩ nhiên, tôi đâu biết việc quá chén đã khiến ông buồn ngủ. Nhưng hẳn tôi biết làm cách nào để một nhà văn, hoặc muốn thành nhà văn, mở miệng quá đi chứ. Có một câu hỏi khiến ứng viên cứng đầu cứng cổ nhất cũng sẽ lên tiếng. Đó là: “Ông bạn hiện đang làm việc gì đấy?” Ông ta phun ra ngay. Ông ta đang viết tiểu thuyết. Tôi chẳng ngạc nhiên tí nào, vì suốt đời tôi biết rất ít văn sĩ Đức không trả lời đang viết tiểu thuyết khi được hỏi. Ông ta có muốn cho tôi biết chút ít về cốt truyện không? Ông ta muốn. Ông đang viết về câu chuyện của một người; chuyện khởi đầu vào những năm 1920 và kéo dài gần tới tận ngày nay. Ai thế? Một người lùn. Hừm. Lần cuối cùng tôi đọc về người lùn hồi tôi còn nhỏ, một chuyện cổ của Wilhelm Hauff. Sao nữa? - tôi hỏi mà không hề tò mò. Gã lùn này, ông ta kể, còn gù nữa. Sao cơ? Vừa lùn, vừa gù, thế có quá nhiều không? Gã lùn gù này, ông ta kể tiếp, là bệnh nhân trong một nhà thương điên.

Đến đây là quá đủ với tôi, tôi không muốn biết thêm về quyển tiểu thuyết dự kiến. Ngược lại, tôi thấy lo cho người khách mà tôi phải chăm sóc, nhất là vì ánh mắt của ông vẫn trừng trừng và điên dại. Tôi chắc chắn một điều: quyển tiểu thuyết ấy sẽ chẳng đi tới đâu. Tôi mất dần hứng thú trò chuyện với người khách Tây Đức không mấy lịch sự này. Tôi đưa ông về khách sạn. Chúng tôi chia tay và có lẽ cùng nghĩ như nhau: thật là một buổi xế trưa nhàm chán và vô bổ.

Không, nó không vô bổ, ít nhất với tôi. Cuối tháng Mười năm 1958 tôi gặp lại người đàn ông trẻ tuổi ấy. Tại buổi họp của “Nhóm 47” ở Großholzleute vùng Allgäu, ông ta - Günter Grass, đã đọc hai chương từ quyển Cái trống thiếc đang còn trong giai đoạn hình thành. Ngay từ đầu tôi đã chăm chú ghi chép - Hans Werner Richter nhớ như thế - nhưng ngừng hẳn sau mấy câu đầu tập tản văn này của Grass. Đúng thế, tôi thích hai chương ấy, chúng khiến tôi gần như say mê. Tôi cũng đã viết thế trong một bản tường thuật về buổi họp, ít lâu sau đăng trên tờ tuần báo Văn hóa ở Munich. Nhân đây nói thêm là tôi thích hai chương này hơn hẳn cả quyển tiểu thuyết được xuất bản vào năm sau, mà tôi đã có nhận xét hoài nghi, phải nói quá hoài nghi về nó. Tôi học được ở Großholzleute rằng không đáng nghe các nhà văn kể về bố cục câu chuyện họ đang viết. Nói chung ta không rút ra được gì từ những điều ấy. Vì những ý tưởng táo bạo và độc đáo thường cho ra những quyển sách thảm hại, còn những chủ đề có vẻ phi lý lại có thể sản sinh những tiểu thuyết tuyệt vời.

Buổi tối chúng tôi trò chuyện bên ly rượu vang. Ai đấy yêu cầu tôi kể đôi chút kinh nghiệm ở Warsaw thời bị Đức chiếm đóng. Để mọi người khỏi mất vui, vì những người ngồi đấy đều là lính trong lúc chiến tranh, có thể vài người từng ở Ba Lan, nên tôi chọn những sự kiện hết sức vô hại: tôi kể trong những giờ phút đen tối tôi đã làm người kể chuyện với những chất liệu lấy từ văn học thế giới như thế nào. Sau đó Grass hỏi tôi có định viết ra không. Vì tôi bảo không, nên ông xin phép được sử dụng vài chủ đề này. Nhiều năm sau, mãi 1972, Grass mới cho ra đời quyển Nhật ký của một con ốc, với những kinh nghiệm của tôi. Ông gán chúng cho một ông thầy giáo mang tên đùa cợt là “Zweifel - Hoài nghi”.

Khi gặp lại nhau tôi nói như thể tình cờ rằng tôi hẳn phải được chia nhuận bút của quyển Nhật ký của một con ốc chứ. Grass tái mặt, tay run run châm điếu thuốc. Để trấn an ông, tôi nhanh chóng đề nghị: tôi sẽ không đòi hỏi gì nữa nếu ông tặng tôi một bức đồ họa do chính ông vẽ. Grass đồng ý, nhẹ nhõm thấy rõ, và mời Tosia cùng tôi đến nhà riêng ở Wewelsfleth để tôi tự chọn; ông sẽ tự tay nấu ăn đãi chúng tôi. Tôi đồng ý, dù hơi rùng mình khi nhớ lại đã nhẹ dạ ăn món xúp do Grass nấu hè 1965 (nhân đám cưới của nhà ngữ văn Đức Walter Hollerer, người Berlin). Thật khủng khiếp. Tôi linh cảm sẽ lại tồi tệ như thế. Nhưng nghề nghiệp của nhà phê bình đòi hỏi lòng dũng cảm.

Ngày 27 tháng Năm năm 1973 chúng tôi đi từ Hamburg tới Wewelsfleth ở bang Schleswig-Holstein. Thật không đơn giản, vì để đến được đó phải qua một con sông, mà lại không có cầu. Chúng tôi phải phó thác mình cho người lái phà. Cuối cùng, chúng tôi đã tới nơi và tôi có thể chọn một bức đồ họa. Tôi lễ phép yêu cầu Grass đề tặng. Ông nghĩ ngợi chỉ một giây lát, rồi viết: “Tặng bạn tôi (Hoài nghi) Marcel Reich-Ranicki.” Gần như một trò chơi chữ.

Rồi ông mời chúng tôi món cá. Xin nói gọn: tôi ghét và sợ xương cá. Cho tới lúc ấy tôi vẫn không biết có những loại cá nhiều xương đến thế - tôi không thể loại trừ rằng trong trí nhớ của tôi số xương cứ tăng theo năm tháng. Dù sao đi nữa, vừa là cực hình nhưng cũng thật thú vị: Grass nấu xúp tồi, nhưng biết làm cá, món cá vừa nguy hiểm vừa ngon lành - và cả Tosia lẫn tôi đều không phải chịu chút xíu hậu quả không hay nào. Tuy nhiên, cũng có hậu quả đấy, nhưng loại khác. Những gì còn sót lại của con cá, đặc biệt là vô số xương, hôm sau được Grass vẽ. Chẳng bao lâu sau con cá này là trung tâm một tiểu thuyết của Grass. Đó là con cá bơn*.

Ở Wewelsfleth chúng tôi có nhắc lại những kỷ niệm về lần gặp gỡ ở Warsaw không, tôi không nhớ nữa. Mười lăm năm đã trôi qua, cuộc sống của chúng tôi, vai trò và hoàn cảnh của chúng tôi đã biến đổi hẳn. Grass đã từ một người mới vào nghề không tên tuổi và nghèo nàn trở thành một nhà văn nổi tiếng thế giới và, cũng phải thôi, giàu có. Còn tôi đã thành công dân CHLB Đức từ lâu và suốt gần mười bốn năm là nhà phê bình văn học thường trực duy nhất của tờ tuần báo có uy tín Die Zeit. Hơn nữa, điều này tôi không được phép nói với Grass, tôi đã ký hợp đồng cho một chức vụ mới, thú vị nhất trong đời sống văn học ở CHLB Đức - chức trưởng ban văn học của tờ Frankfurte Allgemeine.

Sau buổi gặp gỡ vô bổ, song lại rất quan trọng vì nó cung cấp thông tin, với Grass vào tháng Năm năm 1958 ở Warsaw, tôi chỉ còn ở đấy vài tuần nữa. Tôi hoàn toàn không vui mà thấy buồn. Cuộc chia tay âm thầm thật chẳng dễ dàng. Tôi không bao giờ coi mình là người Ba Lan, nửa Ba Lan cũng không, như đã nói với Grass ở Großholzleute. Cái gì gắn bó tôi - kể cả ngày nay - với Ba Lan? Đó là ngôn ngữ mà tôi vẫn còn thông thạo, là thơ của Ba Lan mà tôi yêu, chất thơ của chủ nghĩa lãng mạn, những vần thơ tuyệt vời của thế kỷ 20. Và Chopin, tất nhiên.

Nhưng không phải tôi khó từ biệt Ba Lan, mà là Warsaw. Gần hai mươi năm ở đây tôi đã trải nghiệm và chịu đựng, chịu đau khổ và thương yêu rất nhiều. Thương yêu? Đúng, tôi đã có quan hệ lâu dài và nghiêm túc, một tình bạn với một nhà nữ tâm lý học trẻ. Tôi rất yêu nàng. Khi nhớ tới câu chuyện tình này tôi hàm ơn hai người đàn bà - người kia chính là người đã chịu đựng nó. Thế còn cuộc sống vợ chồng của tôi? Có thể cuộc sống vợ chồng lại chứng tỏ được sự vững bền, chính vào lúc ta biết người bạn đời có quan hệ khác - ta đau khổ, dĩ nhiên rồi - nhưng ta gạt bỏ ngay ý nghĩ rằng điều này có thể thực sự phương hại đến cuộc sống lứa đôi. Cả Tosia và tôi đều đã từng có dịp hứng chịu những đau khổ và ý nghĩ như thế.

Thành ra cuộc chia ly với Warsaw tuy đầy cảm xúc, nhưng chúng tôi chỉ buồn rầu có hạn. Lo sợ đã lấn át nỗi buồn, lo không biết kế hoạch ra đi của chúng tôi thật sự sẽ thành công hay lại thất bại vào phút chót và lo trước tương lai đen tối. Nhưng tôi không giây phút nào hoài nghi quyết định rời khỏi Ba Lan của mình là không đúng đắn. Và chúng tôi nhất quyết sẽ không lìa xa nhau trong mọi tình huống. Tosia chỉ bay với con trai chúng tôi sang Luân Đôn, sau khi tôi nhận được hộ chiếu cho phép sang CHLB Đức. Cho đến phút cuối chúng tôi vẫn còn sợ bị thu lại hộ chiếu. Nhìn chiếc máy bay đưa vợ con tôi tới trạm trung chuyển Amsterdam khuất dần trên bầu trời, tôi tự hỏi bao giờ mới được gặp lại nhau. Ngay sau khi nhận được điện thoại của Tosia từ Luân Đôn, tôi liên lạc liền với một người bạn mà tôi hoàn toàn tin tưởng. Tuy nhiên, một ngày trước khi đi Frankfurt tôi mới cho anh biết về ý định sẽ không quay lại nữa. Tôi đưa anh chìa khóa căn hộ, nơi tôi phải để lại mọi thứ tôi sở hữu, trước hết là cái tủ sách rất đáng kể.

Hộ chiếu của tôi có hiệu lực chỉ cho một chuyến đi sang CHLB Đức và lưu lại đấy không quá 91 ngày. Dấu “ghi chú nhập cảnh” của Đức giới hạn 90 ngày. Hành lý tôi liều mang theo gồm một va li cỡ trung đựng áo quần, một chiếc cặp khá nặng đựng giấy tờ đủ loại (trong đó có tất cả những bài báo tôi đã phổ biến ở Ba Lan), dăm ba quyển sách và chiếc máy chữ cà tàng. Omnia mea mecum porto*. Phải, lúc ấy tôi không có gì khác ngoài chút hành lý ít ỏi này. Tất nhiên, tôi còn tiền mặt chứ: 500 đồng zloty mà chẳng ngân hàng nào ở CHLB Đức chịu nhận. Chúng vô giá trị. Ngoài ra, khoảng 20 mark, tiền Tây Đức. Thế cũng được. Phòng ngoại tệ của ngân hàng Nhà nước Ba Lan không cho phép tôi mang nhiều hơn.

Hải quan Ba Lan không gây khó khăn gì, chỉ ngờ vực săm soi chiếc máy chữ và nắn nót ghi vào hộ chiếu của tôi (“Hiệu Triumph”). Nhưng sau khi đã kiểm soát xong hết và các nhân viên hải quan xuống rồi mà tàu vẫn không chuyển bánh. Trong các toa chỉ lưa thưa vài hành khách, sân ga vắng tanh, sự yên lặng thật ghê rợn. Tôi sợ. Người ta sẽ lôi tôi xuống tàu và thậm chí bắt tôi? Mười lăm phút trôi qua, chẳng có gì thay đổi và tôi càng cảm thấy chịu không nổi sự yên lặng ấy. Nhưng rồi đột nhiên - vì chẳng nghe thấy lệnh hay một tiếng còi nào - con tàu chuyển bánh. Tôi không dám tin vào mắt mình: tàu đã chạy thật, rất chậm và rất êm, về hướng Tây.

Chỉ vài phút sau hành lý của tôi lại bị kiểm tra lần nữa - do hai nữ nhân viên hải quan mặt lạnh như tiền của CHDC Đức. Tôi rất muốn nói với họ điều xưa kia Heine từng nói với những viên chức Phổ kiểm tra ở biên giới:

Hỡi bọn ngu ngốc lục tìm trong hòm xiểng!

Các người sẽ chẳng phát hiện được gì đâu!

Vì những hàng lậu cùng đi,

Ta đã chất hết cả trong đầu.

Một lần nữa tôi chẳng có gì, hoàn toàn chẳng có gì, ngoại trừ món hành lý vô hình ấy, món hành lý văn học, nhất là văn học Đức.

PHẦN BỐN: 1958-1973

28

ĐƯỢC CÔNG NHẬN LÀ NGƯỜI ĐỨC

Ngày 21 tháng Bảy năm 1958, khi bước xuống tàu tại ga chính Frankfurt, tôi biết một chương mới của đời mình đã bắt đầu vào giây phút ấy và trên thềm ga ấy. Nhưng tôi không biết sẽ sống ở đâu và bằng gì ở Đức; tôi không hình dung được chuyện gì sẽ xảy đến với mình. Tôi chọn Frankfurt làm nơi trú chân đầu tiên vì vị trí trung tâm của nó; hơn nữa em trai út của mẹ tôi hiện sống ở đấy - ông cậu luật sư mê đua ngựa, thời chiến tranh từng phục vụ trong đạo quân lê dương. Tôi có thể tạm trú ở nhà ông.

Trước hết tôi phải lo chuyện kiếm sống. Nghĩa là phải đi tìm việc. Tôi muốn làm gì nào? Không còn nghi ngờ gì nữa: tôi muốn làm điều đã từng làm ở Ba Lan cho đến khi đó - ít nhất tôi muốn thử làm nhà phê bình văn học ở Đức. Có được không? Tôi hoàn toàn không dám chắc. Tôi không có cách nào khác hơn là gõ cửa nhiều nơi. Tôi phải tính đến khả năng thất bại, bị từ chối thẳng hoặc gián tiếp. Cái chính là phải thử, nếu cần thì nhiều lần. Vì lý do tài chính tôi phải hành động ngay lập tức, trước hết tại chỗ, nghĩa là ở Frankfurt.

Một tình trạng làm bẽ mặt? Phải, nhưng tôi không cảm thấy như thế. Mà một sự thách thức thì đúng hơn. Tôi nhất quyết không làm một kẻ lánh nạn hay một người di cư cần trợ giúp hay một kẻ cầu xin. Tôi đọc các trang văn học của những tờ báo lớn và tự nhủ: rồi mình sẽ cho họ thấy. Và dĩ nhiên phải bắt đầu với tờ báo lớn nhất. Vừa chân ướt chân ráo tới Frankfurt, tôi đã tìm ngay đến tờ Frankfurte Allgemeine, xin gặp Hans Schwab-Felisch phụ trách trang văn học. Ông thân mật và nói đúng vấn đề. Việc hai chúng tôi ngày trước đều từng học ở Berlin khiến buổi trò chuyện được dễ dàng.

Ông hỏi tôi có mang theo bản thảo nào không. Tôi lôi từ túi ra một bản. Đó là bài viết nhân dịp phát hành một quyển sách mới của Jaroslaw Iwaszkiewicz, một tác giả rất được quý trọng ở Ba Lan. Schwab-Felisch bắt đầu đọc, chậm rãi và kỹ càng. Rồi ông đọc lại lần nữa. Đoạn ông lãnh đạm nói như thể ngẫu nhiên: “Được đấy. Chúng tôi sẽ đăng nội trong tuần này.” Tôi hỏi: “Ông có định cắt bớt không?” Ông đáp gọn lọn: “Không.” Tôi cho ông biết ở Ba Lan tôi luôn lấy bút hiệu “Ranicki”, còn tên thật của tôi là Reich . Tôi nên ký tên cho bài viết của mình như thế nào bây giờ? Ông trả lời mau mắn: “Ông hãy làm như tôi, dùng tên kép, nhưng nhất thiết phải tên đơn âm trước, tên kia sau - vì lý do âm điệu thôi.” Rõ quá, tôi đáp không ngần ngừ: “Đồng ý, ông viết giúp vào đấy: Marcel Reich-Ranicki.”

Schwab-Felisch trả lời ông không phụ trách mục điểm sách, tôi phải gặp trưởng ban văn học của tờ Frankfurte Allgemeine, giáo sư Friedrich Sieburg. Ông nói ra cái tên này với nụ cười úp mở và châm biếm - tôi cảm thấy thế. Bấy giờ Sieburg được coi là nhà phê bình văn học đặc sắc và am hiểu nhất của Đức, đồng thời - như trong nghề này xưa nay luôn thế - là người gây tranh cãi nhiều nhất. Là một nhà văn và nhà báo rành rành bảo thủ, ông dứt khoát đối nghịch, nếu không nói là khinh bỉ nền văn học Đức mới, đặc biệt loại văn học mang ảnh hưởng tả khuynh.

Sieburg được nhiều người đọc và hâm mộ, nhưng cũng không thiếu đối thủ và kẻ thù gay gắt. Ông nổi tiếng về văn phong tuyệt vời: câu viết du dương, đồng thời luôn chuẩn xác; ông đặc biệt thích lối nói bình thường, mặt khác lại chuộng cách diễn đạt trang trọng, hơi cổ xưa, điều này càng làm tăng cái tiếng tăm được tâng bốc về văn phong của ông. Về quá khứ của ông trong “Đế chế thứ ba” có đủ loại tin đồn. Một điều chắc chăn là ông rất thoải mái trong thời gian ấy: lúc chiến tranh ông phục vụ chủ yếu trong ngành ngoại giao. Tôi có đủ lý do để nghi ngờ ông. Tôi biết rõ ông sẽ không trở thành người nâng đỡ tôi hoặc bạn của tôi.

Tại bang Württemberg*, Sieburg điều khiển công việc trong tờ Frankfurte Allgemeine bằng đường bưu điện hoặc điện thoại. Bình thường cứ mỗi hai tuần ông mới có mặt tại tòa soạn, vào thứ Ba. Schwab-Felisch báo cáo với ông về tôi. Buổi gặp Sieburg sẽ diễn ra vào thứ Ba tới, quãng ba giờ trưa. Ông mặc bộ đồ vải tweed lịch sự, nơi bàn tay ông tôi thấy một chiếc nhẫn đẹp, có thể nói là quá đẹp. Dường như Sieburg rất vội, thành ra gần như bất lịch sự. Cứ như thể sáng nay ông đến từ Luân Đôn, chiều có hẹn ở Lisbon và hôm sau ăn trưa ở Istanbul.

Cho nên ông đi ngay vào vấn đề. Tôi muốn viết gì cho tờ Frankfurte Allgemeine? Tôi nhận thấy rằng, tôi đáp, tác phẩm của các nhà văn CHDC Đức (tôi không nhớ đã dùng tên gọi này hay dùng từ “Zone - Vùng (bị chiếm đóng)”*) hoàn toàn không được giới thiệu trong phần văn học của ông. Sieburg sửng sốt. Hẳn ông cũng sẽ không kinh ngạc hơn nếu tôi bảo rằng tờ Frankfurte Allgemeine không quan tâm đến thơ Mông Cổ hoặc kịch Bulgarie.

Ông hỏi, không phải không đượm chút châm biếm, tôi đã nghĩ đến tác giả nào của “Zone”. Tôi đáp gần đây ở đấy vừa phát hành một tiểu thuyết mới của Arnold Zweig. Mặt Sieburg sáng lên: đúng, quả thật đó là một “đối tượng văn học”. Thật quá rõ ông nghĩ gì: tuy xuất bản ở Đông Berlin, nhưng tác phẩm của tác giả này đáng gọi là văn chương. Dẫu sao ông cũng đã gật đầu tán thành và yêu cầu tôi cho phòng thư ký của ông biết chính xác tên quyển sách và nhà xuất bản. Khi tôi nêu tên nhà xuất bản Aufbau, phòng thư ký yêu cầu tôi cho biết địa chỉ của nó. Năm 1958, người của tờ Frankfurte Allgemeine chưa biết gì hết về nhà xuất bản nổi tiếng và quan trọng nhất của CHDC Đức. Dẫu sao bài phê bình của tôi về tiểu thuyết Thời gian đã chín muồi của Arnold Zweig đã được in ngay đầu phụ trang của tờ Frankfurte Allgemeine cho Hội chợ sách vào tháng Chín năm 1958. Những tháng sau tôi viết thêm tám bài điểm sách nữa cho tờ báo này, tất cả đều được đăng ngay, không rút ngắn.

Thăm tờ Frankfurte Allgemeine xong, tôi đi ngay tới Hamburg để xem có thể làm gì ở đấy. Tại tòa soạn của tờ Die Welt - hồi đó hẳn là tờ báo quan trọng nhất Tây Đức, bên cạnh tờ Frankfurte Allgemeine* - tôi trò chuyện với trưởng trang văn học Georg Ramseger, một người dong dỏng, gân guốc, có vẻ thích người khác biết ông là cựu sĩ quan. Ông từng là sĩ quan trù bị mà. Chủ yếu tôi nhớ rằng ông là một người rất ba hoa. Nghe tôi trình bày xong, ông đứng lên, tư thế nghiêm như trong quân đội. Sau khi quay người với vẻ rất quân sự, ông kiểu cách mở chiếc tủ phía sau lưng, lôi hú họa - ít ra ông làm ra vẻ như thế - bốn, năm quyển sách, toàn tiểu thuyết của các tác giả Đông Âu. Chắc chắn không thể nào ngẫu nhiên được. Ông trao cho tôi với vẻ trịnh trọng, rồi nói với giọng khò khè mà âm điệu khiến tôi liên tưởng đến phòng ăn của sĩ quan: “Ông viết về mấy quyển này đi. Nếu hay, chúng tôi sẽ đăng. Nếu dở, chúng tôi không đăng. Đó là tất cả những gì tôi có thể làm được cho ông.” Tôi cũng không chờ đợi nhiều hơn. Trong ba năm tôi đã viết điểm sách, chú giải và không hiếm những bài nhận định chung về văn học cho tờ Die Welt.

Trong thời gian ngắn lưu lại Hamburg tôi đã nhận được nhiều lời khuyên của các chuyên gia về đời sống văn học ở CHLB Đức, tất nhiên đều với thiện ý. Có vài người bảo tôi: “Ở đây ông cần phải củng cố cho mình vị trí của một nhà phê bình văn học tiếng Slave*. Dần dà ông phải trở thành Giáo hoàng về các vấn đề của văn học Đông Âu.” Nhưng người khác lại cảnh báo: “Ông đừng để bị đẩy vào những góc văn học Ba Lan hay Slave. Vì ông sẽ không kiếm đủ tiền để sống đâu.”

Một lời khuyên khác hẳn mà tôi nhận được là của nhà báo Heinz Liepman, một người di cư trước đây, nay ở Hamburg. Ông bảo: “Tôi đã đọc hai bài viết của ông và tôi có thể nói để ông yên tâm: ông sẽ tiến thân được ở đất nước này, nhưng với một điều kiện. Ông cứ tin đi, tôi nhiều kinh nghiệm lắm. Trước thời Hitler tôi đã viết cho tờ Frankfurte Zeitung mà. Thế này nhé: ông phải thay đổi bút hiệu ngay. Với cái tên ‘Reich-Ranicki’ sẽ hỏng. Một là không ai nhớ nổi cái tên ấy, hai là không ai biết phải phát âm nó như thế nào. Tôi khẩn thiết kêu gọi ông hãy đổi tên đi và ngay hôm nay.”

Tôi chân thành cảm ơn lời khuyên và bảo sẽ suy nghĩ. Ba năm sau tôi gặp Liepman ở Zürich - ông đã sang sống bên Thụy Sĩ. Chúng tôi đi dọc bờ hồ trò chuyện. Đột nhiên, ông dừng lại và hỏi tôi: “Ông còn nhớ không nhỉ? Hồi đó ông đến thăm tôi ở Hamburg và tôi đã khuyên ông đổi tên ngay, kẻo sẽ hỏng sự nghiệp một nhà phê bình văn học. Ông còn nhớ lời tôi khuyên chứ?” “Còn”, tôi đáp, “dĩ nhiên.” Rồi Heinz Liepman trầm ngâm nói: “Ông thấy đấy, người ta có thể nhầm lẫn thế nào.”

Cả Siegfried Lenz cũng cho tôi một lời khuyên - và đó là lời khuyên quan trọng nhất. Lenz bảo với những bài phê bình văn học cho các tờ Die Welt và Frankfurte Allgemeine tôi có thể tạo được tên tuổi, nhưng với nhuận bút ít ỏi tôi không thể sống nổi, lại càng không với Tosia và Andrew, vì hai mẹ con sắp từ Luân Đôn tới Frankfurt. Tôi cần làm việc cho đài phát thanh, họ trả khá hơn nhiều. Ông dẫn tôi đi gặp hết trưởng phòng này đến trưởng phòng khác trong Đài Phát thanh Bắc Đức (NDR), ông gọi điện cho các trưởng ban chương trình phát thanh đêm, của các buổi dạ đàm và của các chương trình văn học. Ông muốn mở cho tôi mọi con đường và ông thường thành công.

Tôi không thiếu đơn đặt hàng, đến nỗi dám gửi trả lại chị tôi ngay lập tức một món tiền mà chị - bản thân chị cũng túng bấn - đã chuyển cho tôi. Ngoài ra tôi cũng không cần ở trọ nhà ông cậu nữa. Lúc ấy, Hansjakob Stehle, phái viên tại Warsaw của tờ Frankfurte Allgemeine, đang nghỉ phép năm tại quê nhà Frankfurt của ông. Ông hơi ngạc nhiên khi được tôi cho biết đã quyết định ở lại Tây Đức. Nghe thế, ông đã phản ứng tự phát - không phải bằng lời nói, mà bằng một hành động mà tôi vẫn nhớ như in: tôi sửng sốt thấy ông móc từ túi quần một bao da, đặt lên cái bàn con giữa hai chúng tôi, rồi đẩy nó về phía tôi: “Đây là chìa khóa căn hộ của tớ ở Frankfurt.” Tôi đã sung sướng nhận lời mời mọc này trong vài tuần lễ. Trong đời, tôi thường - tiếc thay - phải nghĩ đến câu ngạn ngữ rằng người bạn thật sự chính là người mà ta có thể tin cậy khi cùng quẫn. Số bạn bè ít ỏi của tôi từng là và vẫn là những người bạn tốt. Trong số đó có Hansjakob Stehle.

Tôi chỉ lo lắng về chuyện giấy phép lưu trú. Dấu “ghi chú nhập cảnh” của Đức sẽ hết giá trị vào tháng Mười năm 1958 và không thể gia hạn được, vì hộ chiếu Ba Lan của tôi cũng không có hiệu lực lâu hơn. Dĩ nhiên tôi có thể xin tị nạn chính trị. Chuyện đơn từ hẳn giải quyết cũng nhanh gọn thôi. Nhưng chắc chắn vụ việc của tôi sẽ được tung lên báo chí và bình thường trong những trường hợp như thế người ta sẽ chờ đợi, nếu không nói là đòi hỏi, tôi tường thuật tỉ mỉ những bằng chứng kết tội Đảng Cộng sản Ba Lan.

Nhưng tôi không muốn tham gia vào cuộc chiến tranh lạnh. Tôi đã kết thúc hoạt động của mình ở Ba Lan bằng những bài phê bình văn học và bắt đầu hoạt động của mình ở Đức cũng bằng những bài phê bình văn học. Sẽ vẫn thế thôi. Cho nên tôi mới liên lạc với cơ quan Ba Lan - lúc ấy Ba Lan chưa có lãnh sự quán - phụ trách CHLB Đức, với Phái bộ Quân sự ở Tây Berlin, nơi ngày trước tôi từng công tác: bởi tôi quyết định lưu lại Đức lâu hơn vì lý do nghề nghiệp, tôi yêu cầu được gia hạn hộ chiếu. Có thể dễ dàng hình dung về kết quả tôi sẽ nhận được: hoàn toàn không có câu trả lời nào, cho tới tận ngày nay. Tôi phải làm gì bây giờ?

Giống như nhân vật Monsieur Jourdain của Molière không biết rằng mình nói văn xuôi, tôi cũng không nghĩ ra được giải pháp đơn giản nhất: đó là xin quốc tịch Đức. Vì tôi đã tốt nghiệp một trường học Đức, thời “Đế chế thứ ba” bị trục xuất khỏi Đức rồi bị phát vãng nên, như sẽ thấy, hội đủ điều kiện nhập quốc tịch Đức. Tôi có quyền đòi được công nhận là người Đức. Tất nhiên còn phải thẩm định tôi có được xem là thuộc vào phạm vi văn hóa Đức không. Hai viên chức của một bộ từ Wiesbaden* đến trò chuyện khá lâu với tôi - không phải về Faust hay các truyện thơ của Schiller, mà về Bác sĩ Zhivago của Pasternak. Bấy giờ quyển tiểu thuyết Nga này - mới xuất bản bằng tiếng Đức - được nhiều người nói đến.

Sự việc kết thúc tốt đẹp, chúng tôi - Tosia và tôi - được công nhận là người Đức. Vài bạn bè thấy nên chia buồn với chúng tôi. Họ không thể hiểu rằng chúng tôi sung sướng vì cuối cùng đã có được hộ chiếu; chúng bảo vệ cuộc sống của chúng tôi và cho phép chúng tôi ra nước ngoài, miễn là có tiền mua vé. Nhà phê bình Willy Haas, người xuất bản tạp chí Thế giới văn học thời Cộng hòa Weimar, mới trở về được vài năm sau thời gian lưu vong ở Ấn Độ và bây giờ được coi như một “tượng đài cần bảo vệ” ở Hamburg, đã rầu rĩ hỏi CHLB Đức có gì khiến tôi hài lòng chứ. Tôi đáp: “Trước hết, người ta có thể rời khỏi nó bất cứ lúc nào.” Haas không nói nên lời, vì ông chưa hề sống trong một đất nước đối xử với dân như với tù nhân.

Với hộ chiếu mới trong túi áo chúng tôi đi vội tới văn phòng du lịch gần nhất. Chúng tôi muốn biết bay cách nào tới Luân Đôn rẻ nhất. Vì chúng tôi muốn gặp Andrew, bấy giờ đã mười tuổi, càng sớm càng tốt. Vừa mới chào mừng tôi xong, Andrew đã đòi tôi kể rõ đầu đuôi và trách móc tôi thậm tệ: lẽ ra tôi cứ việc cho nó biết về kế hoạch rời khỏi Ba Lan của chúng tôi, nó sẽ không tiết lộ với ai chuyện chúng tôi muốn ở lại Tây Âu. Tôi mới hỏi nếu biết thì nó làm được gì chứ. Andrew buồn rầu đáp, nếu biết thì nó sẽ mang theo gì đấy từ Warsaw, ừ, nhưng mang theo gì? Câu trả lời của nó khiến tôi sững sờ ở Warsaw nó đang đọc dở tiểu thuyết Quo vadis của Henryk Sienkiewicz, nó rất muốn mang theo đọc tiếp. Thằng bé mười tuổi này không tiếc nuối đồ chơi, mà một quyển sách. Ngay hôm ấy tôi đã mua cho nó quyển Quo vadis.

29

“NHÓM 47” VÀ ĐỆ NHẤT PHU NHÂN CỦA HỌ

Tại kỳ họp thường niên của “Nhóm 47” vào mùa thu 1958 ở Großholzleute, vùng Allgäu, chẳng ai quan tâm đến tôi. Phần đông mới gặp lại nhau từ kỳ họp năm trước, nên họ chúi vào hàn huyên. Thành ra chẳng ai chú ý tới một người khách đến từ Warsaw. Tuy nhiên, Wolfgang Weyrauch, một người viết truyện ngắn và làm thơ, đã đến gặp tôi, không phải vô duyên cớ. Cuối năm 1957, khi tôi ghé Hamburg, ông hỏi tôi có thể giúp được ông một việc không: số là Đài Phát thanh Ba Lan đã phát một vở kịch của ông, nhưng không muốn trả thù lao bằng ngoại tệ mạnh. Tôi can thiệp với Warsaw và ông đã nhận được món thù lao không nhỏ bằng tiền Tây Âu. Bây giờ ông hết lời cám ơn tôi đã giúp đỡ trong tình đồng nghiệp. Chúng tôi chuyện trò sôi nổi. Sau vài câu, tôi cho ông biết tôi sẽ không về lại Ba Lan nữa. Weyrauch hơi ngơ ngác nhìn tôi, viện cớ phải giải quyết một số việc, rồi quay đi luôn. Tôi không bao giờ gặp lại ông nữa. Những tác giả khác, nhất là những nhà văn “cánh tả”, cũng tránh xa tôi, khi nghe nói tôi định ở lại Tây Đức.

Ngay từ trước khi đến Großholzleute theo lời mời của Hans Werner Richter, tôi đã biết “Nhóm 47” là một tổ chức hết sức lạ lùng. Nó không có điều lệ lẫn ban lãnh đạo. Nó không phải liên đoàn, hội, câu lạc bộ hoặc hội liên hiệp. Nó không có danh sách thành viên. Ai thắc mắc sẽ được Richter trả lời: “Chỉ tôi biết người nào là thành viên, nhưng tôi không tiết lộ cho ai cả.”

Đã từ lâu tôi biết nhà văn là những người khó tính, nặng khuynh hướng cá nhân và thường là vô chính phủ. Cố gắng làm cho họ hòa hợp thường chỉ hoài công. Họ không chán ghét gì bằng sự xuất hiện của các đồng nghiệp trình bày tác phẩm của mình. Nhưng ở “Nhóm 47” này mọi sự khác hẳn; cách tổ chức của nó không rập theo khuôn mẫu, các kỳ họp cũng không gắn với một truyền thống nào. Ở đây, ta thấy ngay, mọi việc diễn ra đúng quy củ, ở đây thể hiện trật tự, trật tự kiểu Đức. Ai nấy tuân thủ một nghi thức đã được quy định rõ, dù không thành văn.

Sau khi một bài văn xuôi hoặc, hiếm hoi hơn, vài bài thơ được trình bày xong, sẽ không nghỉ mà tiếp ngay phần phê bình miệng tự phát; ai cũng có thể tham gia, còn tác giả hoàn toàn không được phép phản ứng lại, dù chỉ một lời. Có người cho như thế là tàn nhẫn. Nhưng, một là, không ai buộc phải trình bày tác phẩm của mình để bị phê bình, nếu không muốn. Hai là, những nhận xét vừa nêu ra đã bị những người tham dự khác, đặc biệt những nhà phê bình chuyên nghiệp, chất vấn, bổ sung và chỉnh sửa. Họ không hoan nghênh ý kiến phát biểu chung chung về văn chương hoặc về tác giả nào đấy. Phải theo sát văn bản. Bầu không khí trang nghiêm và căng thẳng, hiếm khi thoải mái.

Điều quan trọng nhất mà tất cả mọi người đều chấp nhận là đứng đầu “Nhóm 47” là một người đàn ông có toàn quyền quyết định, dù không ai bầu, dù không được ai ủy nhiệm: Hans Werner Richter. Ông lập ra nhóm này năm 1947. Khi tôi gặp nhóm vào năm 1958, Richter đã năm mươi tuổi, hơn phần lớn những thành viên khác khoảng mười đến hai mươi tuổi. Ông được công nhận là nhà tổ chức vui tính, người hướng dẫn buổi họp chín chắn, nhưng là ông chủ nhà nghỉ nghiêm khắc, sau hết là nhà độc tài. Ông quyết định mời ai dự kỳ họp, ai được trình bày bản thảo. Ông, Richter, có quyền cắt ngang mọi cuộc trình bày mà không cần nêu lý do; ông quyết định ai được nói, vào lúc nào và bao lâu trong buổi thảo luận và ông quyết định có trao giải của “Nhóm 47” hay không.

Mọi người tuân lệnh ông, kể cả những người thành danh từ lâu và những tác giả nổi tiếng. Ai không đồng ý, chỉ còn cách không đến dự. Năm 1964, tại kỳ họp ở Sigtuna, Thụy Điển, vào quãng giữa trưa, Richter bảo rằng phần trình bày đã tạm xong. Một số tham dự viên đứng ngay dậy. Richter liền nói: “Khoan, tôi có bảo nghỉ đâu nào.” Họ lại ngồi cả xuống như các học trò ngoan: Enzensberger, Erich Fried, Heißenbüttel, Hubert Fichte, Alexander Kluge và Jürgen Becker. Richter nhìn, nét mặt rõ ràng hả dạ, rồi nói gọn lỏn: “Nghỉ.” Ông lãnh đạo như thế đấy - kiên quyết và hóm hỉnh thoải mái và không trịnh trọng.

Dựa vào đâu ông có quyền uy? Gia đình ông bình thường thôi (bố ông làm nghề đánh cá), dường như không quan tâm đến việc dạy dỗ ông. Chính ông kể rằng kiến thức ông có được không phải qua chuyên cần học tập, nghiên cứu, mà phần lớn chúng tự đến với ông. Sở học của ông, cả về văn học, rất là ít ỏi. Ông là một nhà báo hơn là một nhà văn, nên thích chính trị hơn văn học. Các tiểu thuyết của Richter đều kém và bị quên lãng từ lâu. Ông không hiểu gì về nền văn học mới. Nhưng ông đủ khôn ngoan để có được những người tư vấn giỏi và gần như ông luôn làm theo lời khuyên lẫn cảnh báo của họ. Trong các buổi thảo luận ông tránh những phán xét về văn học. Tôi không bao giờ cưỡng nổi sự ngờ vực rằng với Richter các buổi trình bày chỉ là một điều đáng tiếc không thể tránh khỏi. Nhưng đúng là nhà văn nghiệp dư sôi nổi này say mê mọi sinh hoạt ngành nghề, dù với cách rất đáng phê phán và chính sự say mê này đã không ngừng cuốn ông vào những hoạt động quá mức cho đoàn thể. Cái ông cần không phải là văn chương, mà các tác giả; ông thích tâng bốc họ và giao du khéo léo với họ.

Ông có được những người trong “Nhóm 47” thật sự xem như một trí thức, một người viết truyện không? Phần lớn chắc là không. Nhưng ông lại rất được coi trọng - như sếp. Chính vì Richter không tự cho mình là nghệ sĩ, vì ông không thể viết hay và mãi chỉ là nhà văn không thành đạt, ông có thì giờ và ý thích tổ chức “Nhóm 47”, lèo lái nó và giữ nó tồn tại nhiều năm. Ông có được tiếng tăm và tầm quan trọng trong giới văn học chắc chắn không nhờ những tác phẩm và những bài báo càng ngày càng thưa thớt của mình, mà hoàn toàn nhờ sự hiện hữu của “Nhóm 47” cùng vai trò trung tâm và lãnh đạo của ông.

Hẳn cũng do tâm tính và quan niệm của Richter mà không hề có thứ gọi là văn chương của “Nhóm 47”. Những hiểu lầm đều do từ “Nhóm” đơn giản mà ra. Vì nó gây ấn tượng có một khuynh hướng, một trường phái hoặc một dòng văn học. Hoàn toàn không có điều đó. Có lẽ sẽ tốt hơn, nếu họ chọn một tên khác, chẳng hạn “Forum 47” hoặc “Studio 47” hoặc “Arena 47”. “Nhóm 47” này không phải là một hiện tượng văn học, mà đúng hơn chỉ là một hiện tượng (rất quan trọng) của cuộc sống văn học ở Tây Đức sau Thế chiến II. Nó chỉ là nơi tụ họp, không hơn không kém, một trung tâm của văn học tiếng Đức hoạt động ba ngày trong năm. Nó là một sân khấu thử nghiệm tối cần và nơi để các tài năng có thể trình diễn hằng năm.

Cách sinh hoạt của các kỳ họp thật khác thường: ta không được phép liếc qua một lần bản thảo được đưa ra thẩm định, mà phải phát biểu về một công trình văn học chỉ qua nghe đọc. Tôi thấy thật đáng ngờ và băn khoăn. Nhưng rồi tôi hiểu ngay rằng cách thức ấy chấp nhận được, thậm chí cần thiết, để có thể tạo điều kiện cho sự gặp gỡ như thế của các nhà văn.

Thính giả theo dõi bài đọc - dù hay dù dở - rất chăm chú. Nhiều người ghi chép. Tôi cũng làm cái việc tôi cho là hoàn toàn đương nhiên này: ghi những từ khóa và những diễn đạt lẻ tẻ rồi mạnh dạn xin phát biểu. Richter cho phép tôi nói. Dường như những gì tôi nói đã được tiếp nhận với sự quan tâm và thiện cảm.

Lần gặp gỡ tiếp đó của “Nhóm 47” vào tháng Mười năm 1959 không còn diễn ra tại một lữ quán khiêm nhường nữa, mà trong một lâu đài ở vùng núi Karwendelgebirge. Tôi nhận được đúng lúc giấy mời, mà thế giới văn học rất khao khát, của Richter. Thư ông viết khiến tôi ngạc nhiên: tôi nhất định phải đến, ông không thể thiếu người phê bình như tôi được, vì tôi đã đưa vào cuộc thảo luận một lối nói mới mà nhóm nhất thiết cần có.

Bức thư này gây ấn tượng với tôi, đã làm tôi gần như sung sướng. Vì Richter đã cố tâng bốc tôi chăng? Không chỉ thế. Ngay thời gian cuối ở Ba Lan, trước khi đi tôi đã đọc về một vài nhân vật được giải của “Nhóm”, như Ingeborg Bachmann, Ilse Aichinger, Heinrich Böll, Günter Eich và Martin Walser. Tôi biết tên nhiều tác giả đã có mặt ở Großholzleute như Hans Magnus Enzensberger hoặc Wolfgang Hildesheimer, chưa kể Günter Grass.

Nói chung, tôi cảm thấy hoàn toàn thoải mái, ít nhất không lạc lõng, trong nhóm văn sĩ Đức này. Giờ đây lại biết thêm từ Richter, rằng “Nhóm” đã chấp nhận tôi. Tôi hiểu thư ông như thế đấy. Tôi trở lại sống ở Đức chưa đầy một năm, đến nay vẫn còn cô độc, tuy nhiên đã biết mình thuộc về đâu. Tôi cho rằng đã tìm được một kiểu trú ẩn. Song le, xin nói ngay, tôi đã nhận định sai hoàn cảnh của mình: nhiều năm sau tôi phải thừa nhận rằng những mong muốn đã tạo nên tình cảm và suy nghĩ của mình.

Richter, trong hồi ký của ông xuất bản năm 1974, thấy cần phải chỉ ra rằng tại kỳ họp năm 1958 tôi đã ghi chép liền, dù mới tham dự lần đầu. Ông không tán thành việc ấy và bình luận: “Sự thích nghi với môi trường đã nhanh thế đấy.” Hẳn ông không hài lòng vì tôi đã ứng xử không giống những khách ngoại quốc khác của “Nhóm 47” - nói chung họ tự giới hạn trong vai trò của người quan sát thầm lặng.

Nhưng đồng thời, cũng năm 1958 ấy, Richter đã giới thiệu với tuần báo Văn hóa rằng tôi là phóng viên tại kỳ họp ở Großholzleute, trước hết hẳn vì ông chờ đợi ở tôi (không phải không chính đáng) một tường thuật thuận lợi về “Nhóm 47”, mà lúc ấy dư luận còn có nhiều ý kiến trái ngược. Trong bài viết, tôi gọi Richter là một nhà độc tài, dĩ nhiên chỉ đùa thôi, và viết thêm ngay: tuy chúng tôi chống lại mọi nền độc tài, song lại rất thích sự độc tài này.

Ông không thể nào quên câu ấy. Hai mươi tám năm sau, Richter đã nhắc đến nó trong quyển Trong tổ chức của loài bướm. Ông phật ý về một từ trong bài tôi tường thuật trên tuần báo Văn hóa và dường như nó đã khiến ông bực tức - nhưng đó không phải là từ “độc tài”. Vậy thì từ nào? Ông phản đối tôi đã cho phép mình dùng từ “chúng tôi”: “Reich-Ranicki viết ‘chúng tôi’, nghĩa là ông đã thuộc vào nhóm, hoàn toàn đương nhiên, cho dù tôi không nói gì tương ứng như thế cả.”

Năm 1986, khi đọc điều này, tôi mới hiểu sự nhầm lẫn của tôi, sự hiểu lầm của tôi ngày ấy mới lớn biết bao. Tôi vẫn đinh ninh Richter và những người của “Nhóm 47” đã coi tôi như một nhà phê bình mang đậm dấu ấn của văn học Đức và lĩnh vực hoạt động của tôi thuần túy là nền văn học Đức ấy thôi. Tôi có xứng đáng thuộc vào “Nhóm 47” chăng, tôi không rõ. Dẫu sao tôi cũng không có quyền đòi hỏi. Tuy nhiên, tôi tin mình có được một chỗ đứng, dù khiêm tốn nhất, trong đời sống văn học ở nước Đức hậu chiến.

Tôi xấu hổ thừa nhận sự thật khó ăn khó nói này: quả tình tôi đã nghĩ mình “hoàn toàn đương nhiên” thuộc vào nhóm. Từ “chúng tôi”, mà tôi đã khinh suất dùng, ám chỉ điều ấy và hẳn là tôi không có quyền. “Tôi đã lại mời ông ấy và còn mời mãi” - Hans Werner Richter nhớ lại - “nhưng ông ấy vẫn là người ngoài cuộc thế nào ấy, một người thuộc vào nhóm nhưng lại không thuộc vào. Tôi không thể giải thích tại sao lại thế hoặc vì sao tôi cảm thấy như thế.”

Richter không thể giải thích thật ư? Hay ông không muốn? Trong quyển Trong tổ chức của loài bướm, Richter đề cập đến chuyện tôi thoát Holocaust*, nhưng không một lần nhắc rằng tôi là người Do Thái. Trong quyển này có ba tiểu luận nữa về những người Do Thái đã tham gia “Nhóm 47”: Peter Weiss, Wolfgang Hildesheimer và Hans Mayer. Nhưng ở đây người ta cũng hoài công tìm từ “người Do Thái” hoặc một cách diễn đạt nào đấy ám chỉ đạo Do Thái - trong khi đây là những tác giả mà nhân cách cùng công trình văn học của họ chịu ảnh hưởng ở mức độ cao, cao nhất, bởi nguồn gốc Do Thái thiểu số của họ và bởi việc họ bị xua đuổi khỏi nước Đức.

Tôi không hề nghi ngờ Richter ác cảm với người Do Thái, dù chỉ mảy may. Nhưng ông cho rằng dứt khoát không đề cập đến đạo Do Thái của những người được ông phác họa chân dung kia là đúng đắn và cần thiết. Bốn mươi năm sau Thế chiến II, quan hệ của ông với người Do Thái vẫn lúng túng và bị ức chế. Điều này, tôi tin thế, là một sự kiện nữa đã khiến Richter thành một hình ảnh tiêu biểu của thời đại ông.

Trong những năm 1960, “Nhóm 47” càng thêm tầm quan trọng; vai trò của nó trong công luận càng rõ rệt thêm. Điều này có hai lý do liên quan với nhau: một là sự thành công của nhiều nhà văn được đồng nhất hóa với nhóm này, mặt khác, một sự kiện không thể bỏ qua là “Nhóm” bị coi là thiên tả này không ngớt bị công kích và phỉ báng, thường nhất bởi đảng Liên minh Dân chủ Thiên Chúa giáo (CDU).

Tháng Giêng năm 1963, một chính trị gia đảng CDU đã đi quá xa, khi gọi nhóm này là “Phòng lưu trữ văn bản bí mật của đế chế” - cao điểm của sự mạt sát công khai. Cách diễn đạt không ngừng được trích dẫn này, thậm chí còn đưa tới kiện tụng trước tòa, chính vì nó quá phi lý, đã khiến “Nhóm 47” nổi như cồn; hơn thế nữa: nó đã tạo nên huyền thoại cho nhóm. Việc Richter bướng bỉnh chống lại mọi cố gắng nhằm ràng buộc nhóm vào bất cứ chủ đề hoặc nguyên tắc nào, thậm chí vào một chương trình cũng đã góp phần vào huyền thoại nọ và sự thành công to lớn của “Nhóm”. Người ngoài không thể hiểu nổi việc ông, đã nhiều năm tích cực về chính trị, lại không coi - và dứt khoát không coi - nhóm là một tổ chức chính trị. Đầu thập niên 1960, khi Martin Walser muốn biến nhóm thành đội xung kích của Đảng Dân chủ Xã hội, lập tức xảy ra bất hòa nghiêm trọng giữa Walser và Richter. Kết quả: Walser đã phải rời khỏi nhóm.

Tuy Richter cầm trịch chắc trong tay, nhưng ông không quá khắt khe. Đôi khi ông cũng để sinh hoạt đi chệch khỏi những quy định bất thành văn. Tại sao Richter lại cho phép như thế? Để thỉnh thoảng nói lỏng chút ít chăng? Có thể. Nhưng dường như còn một nguyên do khác hẳn: Richter hành động thế chứ không làm khác, chính vì điều ấy phù hợp với ông, vì chút ít độc đoán làm ông vui thích, vì “Nhóm” này cũng là thứ tiêu khiển riêng của ông. Thành ra - chỉ giới hạn ở ví dụ này thôi - Ingeborg Bachmann đã được phép đóng một vai trò đối nghịch hẳn với những gì thông thường trong “Nhóm 47” và đúng ra không phù hợp với phong cách của nó - một vai trò được dành riêng cho cô.

Tôi gặp Ingeborg Bachmann* lần đầu năm 1959, tại kỳ họp ở lâu đài Elmau. Cô nổi tiếng từ lâu rồi. Năm 1953, 27 tuổi, cô được trao giải của “Nhóm 47”. Chẳng lẽ hồi đó người ta đã biết có thể đấy sẽ là nhà thơ nữ tiếng Đức nổi tiếng nhất thế kỷ 20 rồi ư? Dẫu sao người ta cũng đã đối xử với cô bằng sự trân trọng đặc biệt. Một điều nữa cũng chắc chắn, cô đã khiến nhiều người say mê, đặc biệt những trí thức thuộc nhiều lứa tuổi. Một số tờ báo gọi cô là “đệ nhất phu nhân” của “Nhóm 47”.

Tại lâu đài Elmau cô đọc tác phẩm tản văn Tất cả. Cô có vẻ căng thẳng và lơ đãng. Lúc sắp đọc, cô đánh rơi một phần bản thảo xuống đất. Ba đấng mày râu lao tới, nhanh nhẹn nhặt rồi cẩn thận đặt lên bàn của nhà thơ. Căn phòng lặng như tờ, vài người lo rằng cô sẽ không thốt nên lời. Nhưng cuối cùng cũng đã nghe thấy giọng của cô.

Nhưng phải cố gắng lắm mới hiểu được đôi chút. Ingeborg Bachmann đọc rất khẽ, có đoạn cô chỉ thì thầm, rụt rè và ngập ngừng. Rõ ràng cô lúng túng, bất lực và hơi rối trí. Cô khó đọc to được hay cô muốn qua thì thầm buộc mọi người hiện diện phải hết sức chú tâm và tuyệt đối yên lặng? Phải chăng cô đóng kịch - điều không ít người đã nghĩ, nhất là phụ nữ? Tôi thấy nghĩ thế là quá nặng. Tuy thành công nhưng cô rất thiếu tự tin và trong một số mặt cô là một người bị phương hại, bất hạnh, tìm che chở trong sự giả vờ. Trong số những người phát biểu tại buổi thảo luận rất đáng kính trọng tiếp theo đấy, có ba nhà phê bình (Walter Jens, Hans Mayer và tôi) đã diễn giải tính ngụ ngôn của tập Tất cả, mỗi người một cách. Ít lâu sau Ingeborg Bachmann dạy học và hướng dẫn seminar ở cương vị giảng viên thỉnh giảng về thi pháp ở Đại học Frankfurt. Một buổi, có người hỏi trong ba cách diễn giải tập Tất cả cô thích cách nào nhất. Cô thì thào trả lời: “Không thích cách nào cả.” Đó là tất cả những gì cô nói về đề tài này.

Lần trình bày kế tiếp của Ingeborg Bachmann trong “Nhóm 47” diễn ra vào tháng Mười năm 1961 tại lâu đài dùng vào mùa săn bắn Göhrde, vùng Lüneburge Heide. Tuy lại bị khủng hoảng khiến gần như không thể làm việc được, nhưng cô vẫn đang trên đường trở thành Primadonna assoluta* của thi ca đương đại Đức.

Cho nên Richter tha thiết muốn có sự tham dự của cô. Xế trưa Chủ nhật, cô sẽ đọc thơ để kết thúc kỳ họp, chỉ mình cô thôi, không thêm ai khác nữa. Nhưng lần ấy cô chỉ mang theo một bài thơ duy nhất, tương đối ngắn. Tuy vậy Richter vẫn nhất quyết tổ chức để Ingeborg Bachmann trình bày. So với lần trước ở lâu đài Elmau, lần trình bày này của cô đã trở thành một giờ mặc niệm, vô cùng tiến thoái lưỡng nan.

Cô đọc bài thơ Bạn lời ơi, gồm 37 câu, mở đầu bằng “Bạn lời ơi, hãy đứng dậy, theo tôi!” Tôi cho đây là một bài thơ hỏng, một bài thơ kém. Cô chỉ đọc trong vài phút, tiếp đó là cả một sự im lặng lạ lùng. Vì kính trọng? Hay đúng hơn vì lúng túng? Richter phản ứng ngay bằng cách tuyên bố: “Tôi đề nghị Ingeborg đọc bài thơ lần nữa.” Mọi người lặng lẽ tán thành, nhưng tự hỏi rồi sau đó sẽ thế nào. Sau lần đọc thứ hai, Richter khiến mọi người hiện diện sửng sốt với lời tuyên bố, không khác một mệnh lệnh, điều tôi chưa từng nghe tại một kỳ họp nào của “Nhóm 47” - “Tôi đề nghị”, ông nói, “chúng ta không phê bình bài thơ này.” Tại sao không? Vì chất lượng tuyệt vời của nó ư? Họa chăng chỉ nhà thơ nữ của chúng ta mới thật tin như thế.

Hay chúng tôi không được phép phê bình vì sự mơ hồ của bài thơ? Richter không buồn giải thích quyết định khác thường này của ông. Không ai phản đối, tôi cũng thế. Tôi cảm thấy sự im lặng rất là khó chịu. Cuối cùng mọi người đứng cả dậy rời khỏi phòng. Đột nhiên tôi thấy lẽ ra phải lên tiếng rằng bài thơ này không quá dở, đến nỗi miễn phải phê bình. Nhưng không nói lại là hay. Vì việc tránh cho bài thơ vụng về này khỏi bị phê bình thật ra không nhằm nói lên sự kính trọng (Richter muốn mọi người hiểu như thế về quyết định của ông), mà thể hiện lòng trắc ẩn âm thầm.

Tháng Tư năm 1965 tôi mới lại gặp Ingeborg Bachmann ở Berlin. Cô tỏ ra khá lạnh nhạt với tôi, có lẽ vì không mấy hài lòng với những gì tôi viết về cô cùng tác phẩm của cô trong quyển Văn học Đức ở Tây và Đông phát hành trước đó không lâu. Dẫu sao cô cũng đã tặng tôi quyển lời nhạc kịch cô viết cho vở ca nhạc kịch Huân tước trẻ của Hans Werner Henze mới ra mắt công chúng. Tôi yêu cầu cô viết vài lời đề tặng. Cô cho thế là vớ vẩn, nhưng nếu tôi khăng khăng muốn, cô sẽ làm như từng làm trong những trường hợp này; cô sẽ giở một trang nào đấy của quyển sách, rồi lấy bút bi chấm bừa vào một hàng chữ nào đấy, chứ không nhìn, đoạn dừng hàng chữ ấy làm đề từ. Tôi không có gì để phản đối. Khi cô đọc dòng chữ vừa chấm, cô sửng sốt và bối rối nhìn tôi. Hẳn cô không hài lòng với những gì cô sẽ dùng đề tặng tôi. Hàng chữ này thuộc màn hai của vở ca nhạc kịch: “Cầu thánh thần luôn khoan dung với bạn…” Ingeborg Bachmann chỉ khựng lại một khoảnh khắc, rồi viết “Cầu thánh thần luôn khoan dung với anh ấy…”

Tháng Mười hai năm 1968 tôi gặp lại cô ở Rome. Trước đấy tôi có buổi thuyết trình ở Viện Văn hóa Đức về một đề tài rất được ưa chuộng thời bấy giờ: “Vai trò của nhà văn ở nước Đức bị chia cắt”. Tại buổi tiếp tân tổ chức sau đó ở Đại Sứ quán CHLB Đức tôi ngạc nhiên thấy có cả Ingeborg Bachmann. Chỉ một lúc sau, chúng tôi đã nhất trí nhanh chóng rời khỏi buổi tiếp tân. Chúng tôi ngồi với nhau trong vài giờ, hết quán này đến quán khác, ở trung tâm thành phố. Lạ lùng sao tôi không nhớ chúng tôi đã trò chuyện những gì, nhưng nhớ rất rõ diện mạo cô. Trong ba năm, kể từ lần cuối cùng gặp nhau, Ingeborg Bachmann thay đổi rõ rệt: cô đã già hẳn, gương mặt đậm nét bệnh hoạn. Cô mặc bộ đồ hơi quá tươi, dường như rất đắt tiền mà theo tôi hơi ngắn quá. Cô trầm ngâm nói, đầy cân nhắc. Nhưng hơi mất tự chủ. Từ đấy tôi không gặp lại cô nữa.

Song, tôi còn có một kỷ niệm nữa với cô, dù theo kiểu khác. Hồi đó - tháng Ba năm 1971 - tôi dạy ở trường Đại học Stockholm, nhưng vẫn cộng tác với tờ Die Zeit. Tôi đang nỗ lực viết bài điểm sách về quyển Malina - tiểu thuyết đầu tay của Ingeborg Bachmann vừa xuất bản. Trước đó cô ngừng công bố suốt mười năm dài. Giới văn học ghi nhận kỹ càng những gián đoạn lặng lẽ đầy kịch tính như thế - người băn khoăn, kẻ thèm khát chuyện giật gân, nói chung tò mò. Vì phần lớn nhà văn đang gặp hoặc vừa trải qua hoặc sợ bị khủng hoảng. Cho nên họ khoái trá thưởng thức con khủng hoảng của đồng nghiệp.

Tôi đọc cuốn tiểu thuyết của cô như đọc bản bệnh lý viết dưới dạng thơ, như đọc bản nghiên cứu tâm lý của một người bị bệnh nặng. Tôi đọc Malina như đọc một quyển sách viết về Ingeborg Bachmann. Nhân vật nữ trong truyện nhận định rằng: “Tôi… không có khả năng sử dụng hợp lý thế giới này.” Nàng kể trong một bức thư về “Nỗi bất hạnh quái dị của tôi”. Tôi quy những nhận định này của nhân vật nữ trong truyện cho chính tác giả. Và ngày đó, tháng Ba năm 1971, tôi thấy Ingeborg Bachmann trên truyền hình trong căn phòng lẻ loi của tôi tại một khách sạn ở Stockholm. Rõ ràng cô đang cố gắng không né tránh những câu hỏi lễ độ của người phỏng vấn. Cô nói về “bệnh hoạn của đàn ông”. Cô bảo: “Vì đàn ông bị bệnh trầm kha… tất cả.” Tôi đọc trong Malina: “Nó trùm lên tôi, tôi mất trí rồi, tôi ngớ ngẩn rồi, tôi điên khùng rồi.”

Tôi rúng động. Tôi cảm thấy điều ấy, tôi đoán được điều ấy: điều gì đấy khủng khiếp sắp xảy đến với Ingeborg Bachmann, có thể là một kết cục đáng sợ, chắc sắp thôi. Một câu thơ xưa hiện la trong tâm trí tôi, không gạt đi được. Nó không ngớt quấy rầy tôi, trở thành nỗi ám ảnh. Câu thơ ấy như sau: “Tôi khát khao không can tội vào đấy.”

Tôi quyết định không viết tiếp bài phê bình người ta đang chờ mà tôi đã xong được một nửa. Tôi sẽ phải báo cho ban biên tập biết tôi thất bại trước tiểu thuyết này. Dieter E. Zimmer, bấy giờ phụ trách phần văn học của tờ Die Zeit, đã thông cảm với quyết định của tôi.

Khi Ingeborg Bachmann mất ngày 16 tháng Mười năm 1973 trong một tình huống chưa hề được làm sáng tỏ, tôi được yêu cầu viết điếu văn. Tôi kết thúc điếu văn bằng lời thừa nhận rằng một số bài thơ trong các tập Thời gian trì hoãn và Lời khẩn cầu của Con gấu lớn là những bài thơ tiếng Đức hay nhất của thế kỷ này. Tôi hối lỗi tự hỏi sao không hề nói điều ấy với Ingeborg Bachmann.

30

WALTER JENS HAY LÀ TÌNH BẠN

Việc tôi, từ sau kỳ họp vào mùa thu 1959, cảm thấy mình thuộc vào nhóm người quanh Hans Werner Richter, và “Nhóm 47” gần như một thứ quê hương - ít ra tôi đã khinh suất tưởng thế - liên quan đến một người tham dự mà ngày ấy tôi gặp lần đầu. Tình cờ ông ngồi không xa tôi mấy. Trước khi trao đổi những lời đầu tiên, chúng tôi đã trò chuyện về bản văn được trình bày rồi: ánh mắt chúng tôi chốc chốc lại gặp nhau. Trong một lần nghỉ chúng tôi đã bắt chuyện nhau. Và chúng tôi vẫn còn trò chuyện với nhau, suốt ba mươi năm. Tôi đang nói về Walter Jens*.

Một chứng bệnh từ thời thơ ấu đã in dấu lên nhân cách và tác phẩm của ông: bệnh suyễn. Nó khiến ông, như có lần ông kể, ngày ngày phải giành giật không khí. Tôi tin đã không quá lời khi bảo rằng không chỉ qua mỗi quyển sách của ông, dù quan trọng nhiều hay ít, mà trong một nghĩa sâu, ta đều nhận thấy sự ngạt thở từ những gì ông đã làm và đạt được. Tôi nghe kể rằng mẹ ông, một bà giáo, một phụ nữ khiêm tốn, song đồng thời lại nhiều tham vọng, đã quyết chí truyền hoài bão của mình cho cậu con trai bệnh tật. Nghe nói bà không ngừng bảo con: “Con là đứa tàn tật, vì thế con phải trở thành một người khổng lồ về trí tuệ.” Tính háo danh - có thể biến thành bệnh - vốn thuộc bản chất và tính cách của mỗi nhà văn, ngay từ đầu đã phát triển và được bền bỉ thúc đẩy một cách có hệ thống ở Walter Jens.

Nhu cầu này - ít nhất dường như thế - đã in dấu ấn lên mối quan hệ của ông với khoa học, văn học, chính trị và Giáo hội, phải, nó hẳn đã chi phối toàn bộ cuộc đời ông. Việc ông không chờ được năn nỉ lâu, mà mau mắn nhận chức vụ danh dự này khác, khiến nhiều đồng nghiệp sửng sốt, liên quan đến bệnh thích hư danh quá mức nọ. Nó từng là và cùng lúc hiện vẫn còn là hạnh phúc và bất hạnh của ông. Tôi tin rằng ông thường suy tư về quyết định của mình, trong thời chiến tranh, rằng học triết học kinh điển có đúng hay không. Jens đã nhanh chóng thấy bộ môn này không tạo được cho ông, thứ diễn đàn công cộng mà ông khẩn thiết cần và khao khát. Hẳn chính vì thế nên ngay từ năm 1950 ông đã liên lạc với Richter, muốn được tham dự kỳ họp của “Nhóm 47”.

Jens được mời, nhưng ông không hợp với nhóm người này. Ông là người dân sự duy nhất giữa đám cựu binh của quân đội Quốc xã. Hầu như tất cả bọn họ đều từ chế độ độc tài và chiến tranh trở về. Jens tuy cùng thế hệ, song vì mang bệnh suyễn nên ông chỉ chứng kiến và trải nghiệm cuộc chiến từ xa. “Chính khoảng cách ấy” - Hans Werner Richter nhớ lại - “đã phân biệt ông ấy với chúng tôi.” Hơn nữa, giữa những kẻ tự học này, Jens là người khoa bảng, lại giảng dạy tại Đại học Tübingen.

Richter cho rằng Jens đã phải cảm thấy mình là một “cơ thể lạ” trong “Nhóm 47”. Nhưng Richter, vốn giỏi nhận xét người, đã nhầm. Jens xưa nay vốn hầu như chỉ quan tâm đến người khác. Nhưng trong “Nhóm 47”, cũng như sau này trong những nhóm và môi trường khác, ông lại quá bận rộn với chính mình, đến nỗi thường chỉ thấy quan hệ của mình với môi trường chung quanh một cách hời hợt và vì thế đã ảo tưởng. Tôi nhận thấy khi thảo luận về việc trao giải thưởng cho Walter Jens, chính những người mà ông cho là bạn bè tận tụy của mình trong ban giám khảo lại thường kiên quyết chống lại ông. Việc ông tin rằng được người này người kia trọng thị, trong khi họ hoàn toàn không nhận xét tốt về ông, thật không phải hiếm.

Jens không chịu nhìn nhận mình bị cô lập trong “Nhóm 47”, thành ra ông chẳng thấy đau khổ gì. Tuy nhiên, có lẽ ông cũng hoan nghênh việc “Nhóm 47” có một lính mới; hắn không chỉ lẻ loi đơn độc, mà còn không chấp nhận gò bó. Tay lính mới này đã phát biểu về văn học Đức; hoàn cảnh của hắn tuy không thể so sánh với hoàn cảnh của Walter Jens, song cũng phần nào na ná. Tuy hai chúng tôi rõ ràng không giống nhau, nhưng câu nói của Richter về tôi - “ông ta vẫn là người ngoài cuộc thế nào ấy, một người thuộc vào mà cũng không hẳn thuộc vào” - cũng đúng với Jens.

Chẳng bao lâu sau giữa chúng tôi đã nảy nở một tình bạn và chỉ sau vài năm chúng tôi tin chắc nó sẽ không suy suyển. Mỗi khi hàn huyên về Hans Werner Richter, mà chúng tôi không hề tránh né hoài nghi lẫn phê phán, Jens luôn bảo rằng dẫu sao hai chúng tôi hàm ơn ông ta rất nhiều, vì không có ông ta hẳn chúng tôi sẽ không quen biết nhau hoặc có thể phải mãi nhiều năm sau. Có một lúc nào đấy tôi nói với Walter Jens rằng trong hai chúng tôi người chết sau sẽ viết điếu văn cho người đi trước. Jens đồng ý ngay và còn công khai xác nhận, sau khi chúng tôi đã mỗi người một ngả từ lâu.

Tình bạn của chúng tôi, ngày đó, thật khác thường, không chỉ vì nó là tình bằng hữu lâu dài và quan trọng hơn hẳn trong cuộc đời tôi, mà còn vì - tôi tin chắc thế - nó lạ lùng hơn cả. Chúng tôi gặp nhau tại các kỳ họp của “Nhóm 47”, rồi sau đó tại buổi tranh giải Ingeborg Bachmann tổ chức tại Klagenfurt. Chúng tôi cùng xuất hiện trong các buổi mạn đàm trên truyền hình, nhất là ở Berlin; thỉnh thoảng tôi đến Tübingen lên lớp và đôi khi Jens đến Hamburg hoặc Frankfurt, phần lớn vì lý do nghề nghiệp. Chúng tôi cùng vợ đi xem hội diễn ở Salzburg và Bayreuth. Nhưng thật ra cũng chỉ gặp nhau mỗi năm được vài lần thôi. Chất liệu chính của mối quan hệ này là một loại khác hẳn: trước khi người ta nghĩ ra tình dục qua điện đàm, chúng tôi đã thực hiện tình bằng hữu qua điện đàm từ lâu rồi.

Mới đầu chúng tôi gọi cho nhau mỗi tuần một lần, sau đó thường hơn và cuối cùng là mỗi ngày. Chúng tôi trò chuyện hai mươi, ba mươi phút, có lúc luôn một giờ hoặc lâu hơn. Những buổi trò chuyện diễn ra hàng thập kỷ này có lý do chính đáng: cả hai, Jens và tôi, đều cần trò chuyện, cần trao đổi thông tin và nhận định, cần thảo luận - tất nhiên vì những nguyên nhân khác nhau, liên quan đến tâm tính lẫn hoàn cảnh của chúng tôi lúc đó.

Từ năm 1959 đến năm 1973, vợ chồng tôi ở Hamburg và tôi phải chịu kiếp cô đơn: hết đọc lại viết, hết viết lại đọc. Mối quan hệ thân mật mà tôi hầu như không có, những lời khuyên nhủ thân tình mà tôi thường muốn nghe, những cảnh báo và cả những khích lệ thân tình mà tôi khao khát - tất cả những điều ấy tôi tìm thấy qua các cuộc điện đàm với Walter Jens. Tình trạng của Jens lúc này ở Tübingen như thế nào, giữa bao nhiêu đồng nghiệp và sinh viên, khác hẳn tôi ở Hamburg? Không, ở đấy ông không cô độc chút nào. Nhưng tôi hoàn toàn không vô lý, khi ngờ rằng ngay cả ở đấy ông cũng hơi cô đơn, tựa như trong “Nhóm 47”.

Có lẽ điều nhận xét quan trọng nhất về Jens lại là của chính ông. Trong một bài phỏng vấn in năm 1998 ông nhìn nhận mình “là một người có kinh nghiệm rời rạc”. Và: “Tôi không thích hợp với cuộc sống muôn màu muôn vẻ của nó. Tôi thiếu một tri giác về thực tế theo nghĩa rộng nhất.” Như thế Jens đã đồng thời thừa nhận điều mà các tiểu thuyết, các truyện ngắn, các vở kịch của ông thiếu, dù viết cho sân khấu, cho truyền hình hay cho đài phát thanh, đó là: cuộc sống trong muôn màu muôn vẻ của nó.

Ông thích trò chơi trác việt với đề tài và luận điểm, với câu hỏi và công thức, với tư tưởng, với truyền thống, chính xác hơn: với điều được lưu truyền. Nhưng không phải trò chơi của một nghệ sĩ, mà của một trí thức. Giống như tôi, Jens là một nhà văn trong quán cà phê nhưng không cần có quán. Quán cà phê của chúng tôi là chiếc máy điện thoại. Động lực của ông không phải là điều thấy qua giác quan mà qua biện luận. Cho nên những thử nghiệm mang tính sử thi và kịch của ông chẳng qua chỉ là bằng chứng của các luận điểm, không hơn không kém. Những trước tác quan trọng nhất của ông là các bài nói, khảo luận và luận thuyết.

Thành thử không phải ngẫu nhiên, mà thật ra rất hợp logic và rõ ràng, rằng trong công trình đồ sộ của ông không có những chuyện liên quan đến tình dục: “Quả thật tôi không hề ham muốn diễn tả điều ấy. Không, tôi không muốn viết về những chuyện liên quan đến tính dục.” Những đối thủ của ông cho rằng ông không phân biệt nổi một tẩu khúc của Bach với bài Dòng Danube xanh. Họ nói quá đáng. Nhưng mỗi khi hai chúng tôi nói về Wagner - cả về đề tài này Jens cũng nói rất thông minh và giàu kiến thức - tôi đều có cảm tưởng ông liều lĩnh diễn giải tác phẩm của Wagner, chứ không quan tâm đến âm nhạc: hẳn ông cho đó là phiền nhiễu hoặc ít nhất thừa thãi.

Jens cho rằng đặc điểm chính của mình là trí tò mò. Việc ông thiếu tri giác về thực tế và luôn cảm thấy tò mò ghê gớm, tò mò không che đậy và không bao giờ thỏa mãn, thoạt tiên có vẻ mâu thuẫn. Song thật ra điều này dẫn đến điều kia và tạo nên đặc điểm cơ bản của bản chất ông. Và chính đặc điểm cơ bản này đã khiến ông trở thành một đối tác đàm luận tuyệt vời và vô song. Dù tôi nói gì với ông, ông cũng đều đặt câu hỏi cho thấy ông đã chăm chú nghe và thật sự quan tâm đến đề tài ấy. Chỉ một lần ông bực dọc ngắt lời tôi: tôi hỏi ông ở Tübingen có mưa dễ sợ như ở Hamburg lúc này không. Ông không chịu nổi như thế: “Anh điên rồi à? Mình cần trò chuyện về thời tiết như bà mẹ vợ tôi ư?” Tuy nhiên có những lĩnh vực, nếu tôi nhớ không nhầm, ông luôn tránh không hỏi tôi: những điều tôi trải nghiệm ở Getto Warsaw, những kinh nghiệm của tôi trong Đảng Cộng sản Ba Lan và trong hoạt động đối ngoại.

Văn học và cuộc sống văn học - đó là đối tượng đàm luận của chúng tôi. Không bao giờ có chào và hỏi han (chẳng hạn về sức khỏe và tâm trạng) mà vào thẳng vấn đề, chẳng hạn: “Bài viết của Böll hoàn toàn không dở, nhưng biên tập chưa đủ.” Hoặc: “Bài của Andersch quá hời hợt, lẽ ra ông ta đừng viết.” Hoặc: “Bài phê bình những truyện của Bachmann là xuyên tạc.” Không cần phải nói đến bài nào trong những câu nói ngắn gọn này, vì chúng tôi biết bạn mình đọc những báo gì.

Chúng tôi thường nói với nhau về những quyển sắp viết. Có lần Jens đã lên kế hoạch cho một chuyên khảo về Lessing. Một dự án hoàn toàn hấp dẫn. Tiếc thay ông đã không viết nó. Trong một lần trò chuyện khác ông bảo: “Đã đến lúc viết một quyển mới về Schiller. Tôi tin rằng mình sẽ viết.” Ông lập tức phác thảo các chủ đề và nét đại cương. Hãy tin tôi: thật là một quyển sách đồ sộ. Chỉ đáng tiếc là nó không hề được hình thành. Một dự án Jens yêu thích, và luôn nhắc đi nhắc lại như một điệp khúc, được dành cho một tác giả mà cả hai chúng tôi đều trân trọng theo cách riêng của mỗi người, đó là Fontane. Jens nói say sưa và hóm hỉnh về dự định này. Nó không bao giờ được thực hiện là chuyện tất nhiên.

Jens rất quan tâm đến công việc của tôi. Tôi thấy thật là thú vị về mặt tâm lý, khi thỉnh thoảng ông lại động viên tôi làm những chuyện chính ông đã bỏ cuộc, chẳng hạn: “Có lẽ anh nên viết quyển sách đúng ra phải có từ lâu về Fontane.” Bất cứ lúc nào, khi tôi cần đặt tên cho một quyển sách hoặc tìm một cách diễn đạt gây ấn tượng sâu sắc cho một đề tài hoặc phân vân trong một chuyện nào đấy, ông luôn hết sức nỗ lực cố vấn tôi. Những góp ý của ông hầu như đều tốt, vâng, đều tuyệt vời cả. Có lần Jens bảo tôi, sau khi chúng tôi đã bất hòa từ lâu: “Mình hàm ơn nhau rất nhiều.” Không thể nào cân được điều ấy, nhưng tôi không thể không nghĩ rằng tôi hàm ơn ông nhiều hơn ông hàm ơn tôi.

Jens luôn khao khát tìm hiểu những người vượt ra ngoài khuôn khổ, những người có vấn đề, những kẻ chịu đau khổ và những kẻ khốn cùng. Ông quan tâm đến người nghiện rượu, nghiện thuốc, nghiện ma túy, người loạn thần kinh, người trầm uất, người đa sầu, cả những người luyến ái đồng tính nam hoặc nữ và những người bị bất lực, ông khao khát tìm hiểu họ. Ông muốn biết rõ về họ, về những khó khăn cùng mặc cảm của họ. Ông trân trọng cám ơn những gì tôi có thể cho ông biết trong vấn đề này. Ai gặp khó khăn đều có thể trông cậy vào lòng trắc ẩn của ông. Chỉ có điều ông không thích quan hệ trực tiếp với họ, tôi tin thế. Nói chung, ông hài lòng với những thông tin nhận được gián tiếp. Thỉnh thoảng, khi trò chuyện qua điện thoại, tôi lại trích lời khuyên của Mephisto: “Bạn yêu quý ơi, mọi lý thuyết đều xám xịt - Chỉ cây vàng của cuộc đời mới xanh tươi.” Ông tán thành, đương nhiên, nhưng trước hết ông đã và đang là một con người của lý thuyết, dù nó xám xịt đến đâu.

Jens thường hay đề cập đến một đề tài luôn lởn vởn trong tâm trí ông: ông biết có những người đàn ông tuy đã có gia đình nhưng thỉnh thoảng vẫn ngủ với người đàn bà khác. Ông không tán thành và căm ghét chuyện ấy, đương nhiên rồi. Trong những nhận xét của Jens về những hành động này - ngẫm cho cùng là khó hiểu đối với ông - luôn luôn có hai từ: “kinh tởm” và “bẩn thỉu”. Giả thử Jens lạc vào một nhà chứa - tất nhiên chỉ như một khách du lịch tò mò - và ở đây người ta hỏi ông muốn uống gì, rất có thể ông sẽ trả lời: “Trà cúc cam.”

Có lần một nhà thần học Do Thái đến Tübingen; Jens mời ông ta đến nhà ăn chiều. Dĩ nhiên phải đãi một người khách thế này những món koscher*. Nhưng thế nào là koscher? Jens gọi điện tức thì cho chuyên gia về Cựu Ước của Đại học Tübingen, nhờ góp ý. Ông này không chần chừ, giảng liền cho bạn đồng nghiệp về bao điều cấm kỵ phải lưu ý. Jens ghi tỉ mỉ mọi quy định. Cuối cùng, vị chuyên gia vui tính về Cựu Ước bảo: “Đồng nghiệp thân mến ơi, những gì tôi vừa nói với ông tất nhiên là hoàn cảnh khoảng hai nghìn năm trước. Nhưng ông đừng lo. Vì từ đó tới nay chẳng có gì thay đổi ở người Do Thái cả, ít nhất về luật ăn uống.”

Việc tình bạn của chúng tôi trong ba mươi năm lúc này lúc kia bị khủng hoảng là chuyện đương nhiên. Nhưng chúng tôi không bao giờ quên những gì có được từ nhau. Có những giai đoạn mà những cuộc mạn đàm qua điện thoại với Walter Jens là đỉnh cao trong cuộc đời tôi. Mùa thu 1990, khi mối quan hệ của chúng tôi bị xáo trộn và nguy hại nghiêm trọng, Jens đã viết cho tôi: “Hãy đọc đề từ, hãy đọc lần nữa bài tôi phát biểu về anh - chỉ điều ấy mới quan trọng…” Đề từ ông nhắc đến ấy như sau: “Tặng Marcel, trong tình bạn không thể tan vỡ, bất chấp mọi xáo động. Walter.”

Nhưng Jens đã nhầm, nhầm hoàn toàn. Tình bạn của chúng tôi đã chứng tỏ có thể tan vỡ và những ai đã nhẫn tâm góp phần làm nó tan vỡ hãy tự giải quyết với lương tâm của họ. Tuy nhiên, điều Jens viết cũng không sai hẳn. Vì kỷ niệm về những năm và những thập kỷ của tình bạn này không thể bị hủy diệt. Max Frisch đã viết trong quyển Montauk về quan hệ của ông với Ingeborg Bachmann: “Chúng tôi đã không vượt nổi thử thách cuối cùng, cả hai.”

31

VĂN HỌC LÀ CẢM GIÁC TỒN TẠI

Ngày ấy chúng tôi không có bàn ghế, màn cửa, chăn nệm, khăn tay, xoong chảo, radio và, khốn khổ hơn cả, không có tủ sách. Những quyển duy nhất chúng tôi có được là bốn tập đại từ điển Đức-Ba Lan hoàn toàn thừa thãi. Áo quần mang theo từ Ba Lan không đủ, nhất là vì đã phải bỏ lại đồ mùa đông ở Warsaw. Chúng tôi thuê lại một phòng nhỏ của một căn hộ ở Frankfurt. Nó là phòng khách, phòng ngủ lẫn phòng làm việc. Cũng không có bàn viết. Sau này một số người cho rằng chúng tôi đã được trải thảm đỏ chào mừng khi đến CHLB Đức. Làm gì có, mà chúng tôi cũng không chờ mong được thế. Cho đến nay tôi vẫn còn luôn ngạc nhiên rằng với hoàn cảnh sống khó khăn như vậy, ấy là nói một cách nhẹ nhàng, mà trong những năm đầu ở phương Tây chúng tôi chẳng hề hấn gì. Chúng tôi không hề không hài lòng mà cũng chẳng thất vọng chút nào.

Chúng tôi vui vẻ và ngày càng phấn khởi hơn. Vì tôi không phải vất vả tìm việc làm, như đã lo ngại. Hơn nữa tôi hoàn thành dễ dàng các bài báo được yêu cầu viết và luôn có đơn đặt hàng mới. “Siêng năng như y” - Lessing viết trong vở Nghệ thuật kịch Hamburg - “ai cũng được quyền khoe khoang thế.” Này nhé: trong sáu tháng đầu tiên ở CHLB Đức tôi đã viết 38 bài báo, gồm 15 bài cho tờ Die Welt và tờ Frankfurte Allgemeine, còn lại cho nhiều đài phát thanh khác nhau.

Các tờ báo, như đã nói, trả nhuận bút rất hẻo cho điểm sách và các bài tương tự, đài phát thanh trả khá hơn nhiều. Tuy vậy, trình độ các bài đăng báo của tôi cao hơn hẳn các bài để phát thanh. Tôi thấy khó diễn đạt kỹ lưỡng những bài phê bình dành cho người nghe bằng những bài viết cho các tờ báo hàng đầu đất nước này. Nói cách khác: tôi làm việc cho đài phát thanh chỉ vì một lý do - cần kiếm tiền gấp.

Đầu năm 1959, tôi đề nghị với tờ Die Welt một loạt bài về “chân dung” những tác giả nổi tiếng ở CHDC Đức. Sau này mới biết, vì các bài của tôi trên tờ Die Welt có nhiều người đọc, nên ban biên tập mới đồng ý với đề nghị ngông cuồng ấy của tôi, dù về cơ bản họ cho loạt bài này là không cần thiết. Chi tiết được thỏa thuận nhanh chóng. Khó khăn duy nhất là đặt tên cho loạt bài. Die Welt không chấp nhận cái tít “Văn sĩ từ CHDC Đức”, còn tôi không ưng đề nghị của họ “Văn sĩ trong vùng Xô Viết”. Cuối cùng chúng tôi thỏa hiệp với tiêu đề: “Những văn sĩ Đức sống bên kia sông Elbe”*.

Cho tới tháng Sáu năm 1959 đã xuất hiện tổng cộng 14 chân dung: từ Arnold Zweig, Anna Seghers, Ludwig Renn, Willi Bredel rồi Peter Hüchel, Stephan Hermlin đến Erwin Strittmatter và Franz Fühmann. Lời giới thiệu của tôi đã khai triển chủ đề này, rằng hình ảnh của nền văn học Đức đương đại bao gồm cả tác phẩm của những văn sĩ hành nghề bên kia sông Elbe. Bấy giờ, ý tướng bình thường này được coi là táo bạo. Năm 1960, tuyển tập của loạt bài này cũng phải thỏa hiệp về một cái tên (đúng là không may): Nơi ấy nước Đức cũng kể chuyện. Văn xuôi phía “bên kia”. Đó là tuyển tập đầu tiên về văn học CHDC Đức xuất bản tại Tây Đức. Đài Phát thanh Bắc Đức có tiếng là phóng khoáng cũng không thích mấy chữ “CHDC Đức”, nên loạt bài phát thanh tôi viết đều đặn cho đài này trong khoảng ba năm phải gọi là “Văn học ở Trung Đức”.

Tất nhiên, tôi cố gắng đối xử đàng hoàng và công bình với những tác giả này - họ phần lớn không hề được biết ở Tây Đức. Có điều thời bấy giờ chuyện này nào phải đương nhiên đâu. Có lẽ những người chép sử không hẳn hoàn toàn sai khi sau này họ viết rằng trong thời kỳ Đông-Tây đối đầu, ở CHLB Đức tôi là một người tiên phong cho chính sách giảm bớt căng thẳng. Thế nhưng tờ Die Welt vừa mới in xong loạt bài về các văn sĩ CHDC Đức, tờ Frankfurte Allgemeine liền chấm dứt cộng tác với tôi. Họ nhấn mạnh hoàn toàn không phải vì chất lượng các bài tôi viết cho tờ báo của họ. Thế phải chăng vì họ không hoan ngênh khuynh hướng loạt bài của tôi trên tờ Die Welt? Họ cũng bác bỏ luôn điều này, dù không mạnh mẽ.

Nguyên do ở Friedrich Sieburg, người thật ra chỉ lưu dụng tôi hơn là cất nhắc và thường không đồng ý cho tôi điểm những quyển sách quan trọng hơn. Ông không hài lòng thấy trong thời gian gần đây bài của tôi được đăng thường hơn trên tờ Die Welt cũng như được truyền trên đài phát thanh. Ông sợ rằng - tôi thật không thể tin nổi - phe cạnh tranh tìm cách xây dựng dần dần kẻ mới tới thành một kẻ đối đầu. Nghe kể ông đã nói với người phụ tá: “Anh đừng lo cho hắn. Loại như hắn không biết khoan nhượng đâu. Hắn sẽ dồn chúng ta vào chân tường đấy.” Loại như hắn - ông đã nghĩ gì nhỉ? Nhưng Sieburg, người mà ngay từ đầu tôi đã thấy có gì không ổn, có lý: tôi không thích hợp với tờ Frankfurte Allgemeine hồi đó. Tôi không chút thiện cảm với khuynh hướng rành rành bảo thủ và trang trọng đến mức cách lên gân như thế của tờ báo này.

Ngay cả văn phong của tôi cũng khiến tôi thành người lạ ở đó. Năm 1935, trong thư gửi Walter Hasenclever, Tucholsky khen một bài trên tờ Basle Nationalzeitung, nhưng theo ông “đã viết quá trau chuốt (như trong bếp của Sieburg: trong khi nơi khác dùng dầu thì họ dùng ngay xốt mayonnaise)”. Hồi đó tờ Frankfurte Allgemeine phần lớn hành văn như thế: rất thanh nhã, hơi rắc rối và đúng là thường hơi trau chuốt. Tôi viết chẳng hay hơn gì, tất nhiên rồi - nhưng không dùng xốt mayonnaise.

Thế là rõ: tờ Frankfurte Allgemeine không phải là đất dụng võ của tôi. Vậy chúng tôi ở lại Frankfurt làm gì? Tôi thích Hamburg hơn, khối lượng lớn công việc của tôi ở đấy - ngày càng thấy rõ hơn. Vì tờ Die Welt và Đài Phát thanh Bắc Đức đặt trụ sở ở đấy. Hơn nữa, ở Hamburg còn có một tờ báo đáng được gọi là diễn đàn trí thức của CHLB Đức, đồng thời là cơ quan ngôn luận của văn học hậu chiến Đức: tờ Die Zeit.

Khác với tờ Frankfurte Allgemeine, người ta được đọc trên tờ Die Zeit - điều này rất quan trọng đối với tôi - bài viết của những người di cư trước kia, như Theodor W. Adorno, Golo Mann, Hermann Kesten, Ludwig Marcuse, Robert Neumann và nhiều người khác nữa mà nay đã bị lãng quên. Tôi thuộc về tờ báo này, như tôi thấy; sớm muộn gì tôi cũng sẽ làm việc ở đấy, hy vọng thế. Tạm thời chưa: tôi không quen ai trong tờ Die Zeit và không ai trong ban biên tập chú ý đến tôi.

Hè 1959 chúng tôi dọn lên Hamburg, rồi sau một thời gian chờ đợi không lâu được cấp một căn hộ nhỏ. Hai phòng rưỡi là đủ cho ba người (con trai chúng tôi đã về ở với vợ chồng tôi) và phòng làm việc cho tôi. Có hơi chật, nhưng chúng tôi hài lòng. Xét kỹ thì tháng tháng chúng tôi sống khá hơn, nhất là nhờ nhuận bút của Đài Phát thanh chúng tôi đã có thể sắm sửa những đồ đạc cần thiết. Mùa thu 1959, tôi bất ngờ được tờ Die Welt ủy nhiệm - tôi cảm thấy đầy vinh dự - giới thiệu tiểu thuyết mới của Heinrich Böll, bấy giờ đã là nhà văn nổi tiếng nhất của văn học hậu chiến.

Ít tuần sau, điều tôi hằng ước ao và hy vọng đã tới: tờ Die Zeit muốn cộng tác thường xuyên với tôi. Họ yêu cầu tôi phê bình tác phẩm đầu tay thành công nhất trong năm và đã nhiều lần được nhiệt tình giới thiệu: quyển Cái trống thiếc của Günter Grass. Tôi đã viết một bài phê bình rất phiến diện; tôi đã dành cho tính thiếu thẩm mỹ cùng thói phóng đại của tác giả trẻ này và cho những chỗ yếu, những thiếu sót cùng những tì vết trong tác phẩm nhiều chỗ hơn hẳn cho những ưu điểm trong văn xuôi của ông - mà chắc chắn tôi đã xem nhẹ. Bài phê bình lập tức được đăng, không cắt xén.

Sau những bài về các tác phẩm của Böll và Grass tôi được nhìn nhận là nhà phê bình văn học - không nhất thiết từ phía các tác giả, mà từ phía các biên tập viên, những người thuê tôi viết. Từ đấy trở đi tôi đồng thời viết cho tờ Die Welt và tờ Die Zeit; ngoài điểm sách ra còn có những bài phê bình văn học rộng hơn và nhiều bài chú giải. Ngay năm 1960 - tôi mới ở Tây Đức được hai năm - tờ Die Zeit, trong một lần thăm dò dư luận, đã xếp tôi thuộc vào “những người điểm sách hàng đầu” của các nước nói tiếng Đức. Ở các nước ấy, kể từ tháng Mười năm 1961, những bài phê bình của tôi đều được nêu bật với tít phụ: “Marcel Reich-Ranicki đã nhận xét…” Sau bảy bài như thế, người ta bỏ tít phụ này. Dĩ nhiên vì các nhà phê bình khác cảm thấy bị thiệt thòi.

Khoảng cùng thời gian ấy, tờ Die Zeit dành cho mỗi số báo một chuyên mục đăng các chú giải và bình luận ngắn của tôi, gọi là mục “Đó và đây”. Loạt bài này có tiếng vang lớn đến nỗi “Chương trình Ba” của Đài Phát thanh Bắc Đức muốn truyền lại vào mỗi tối thứ Bảy, sau khi đã đăng trên tờ Die Zeit. Rudolf Walter Leonhardt, trưởng trang văn học của tờ Die Zeit, đã thỏa thuận trong thư trao đổi vào tháng Mười hai năm 1962 với các trưởng “Chương trình Ba” của Đài Phát thanh Bắc Đức và Đài Phát thanh Tự do Berlin, Rolf Liebermann và Enst Schnabel, rằng mục “Đó và đây” của tôi được hai cơ quan này cùng tiếp tục thực hiện. Nếu tôi không nhầm thì chưa từng có một sự hợp tác như thế giữa một tờ báo và một đài phát thanh.

Trước đó, cuối năm 1961, tôi đã hủy hợp đồng với tờ Die Welt. Đầu năm 1963, tôi đạt được điều mình mơ ước: tờ Die Zeit chính thức nhận tôi. Tôi không chỉ tháng tháng có đồng lương chắc chắn, mà còn được hưởng trợ cấp khi về hưu và bảo hiểm y tế. Còn công việc thì vẫn thế: tôi phải tiếp tục cung cấp bài và vẫn không đảm đương nhiệm vụ nào về biên tập. Nghe nói hồi đó tôi là nhà phê bình văn học duy nhất ở CHLB Đức được nhận làm nhân viên thực thụ - dĩ nhiên chỉ làm nhà phê bình thôi. Năm 1963, quyển sách đầu tiên của tôi, Văn học Đức ở Tây và Đông, được phát hành ở Tây Đức.

Tiếng vang của nó vượt hẳn niềm hy vọng cũng như nỗi lo ngại của tôi. Có nhiều nhận xét rất chi tiết, thân ái lẫn không thân ái, hâm mộ lẫn trí mạng. Nhưng không phải mức độ của chúng khiến tôi ngạc nhiên, mà vì những nhận xét tiêu cực, hoặc ít ra hoài nghi, nhiều hơn hẳn tôi chờ đợi.

Đầu năm 1964 tôi bắt đầu một loạt bài mới, tên là “Quán cà phê văn học”, cho phát thanh, được nhiều đài truyền cùng lúc, một phần được truyền hình. Thường thì truyền trực tiếp từ quán rượu Wolf ở Hannover, mà Gottfried Benn nhiều lần nhắc đến trong các tác phẩm của ông và đã từ lâu không còn nữa. Đó là những buổi mạn đàm khá dài, chỉ có ba người tham dự: Hans Mayer và tôi luôn có mặt, người thứ ba là khách mời, thường là một nhà văn nổi tiếng, đôi khi một nhà văn học sử. Chúng tôi trò chuyện về văn học, về đời sống văn học, đôi khi về những đề tài khác hẳn, chủ yếu là vấn đề thời sự.

Trong số khách mời có: Theodor W. Adorno, Rudolf Augstein, Enst Bloch, Heinrich Böll, Friedrich Dürrenmatt, Hans Magnus Enzensberger, Max Frisch, Günter Grass, Hans Werner Henze, Walter Jens, Wolfgang Koeppen, Siegfried Lenz, Hilde Spiel và Martin Walser. Phải công nhận quả là một danh sách đầy ấn tượng. Lần truyền thanh nào cũng kết thúc bằng câu của Brecht trong vở Người tốt ở Tứ Xuyên: chúng tôi “bàng hoàng nhìn tấm màn khép lại mà mọi câu hỏi vẫn còn bỏ ngỏ”. Vào những năm 1980, khi Đài Truyền hình Hai của Đức lập chương trình “Bộ tứ văn học”, tôi đã liên kết với “Quán cà phê văn học” của những năm 1960 và giữ lại câu của Brecht để kết thúc.

Ví dụ chót: một cô giáo trung học yêu cầu tôi giới thiệu vài truyện ngắn thích hợp làm bài viết cho kỳ thi tú tài. Tốt nhất là của các tác giả đương đại. Tôi đã đáp ứng điều cô mong muốn, song tự nghĩ: nhất định cô không phải là người duy nhất cần những truyện như vậy. Thế nên tôi mới tuyển ra một tập, đặt tên là Sự thật hư cấu, xuất bản năm 1965 và hàng tháng liền nằm trong danh sách bán chạy nhất. Tuyển tập này được khai triển thành một bộ năm tập truyện ngắn Đức của thế kỷ 20, đầy đủ chưa từng có.

Sao lại thế được? Ngày ấy thành công này tiếp nối thành công khác chăng? Phải chăng ngay trong những năm đầu tiên ở Đức tôi đã đi từ thắng lợi này đến thắng lợi khác? Thế là quá ư phóng đại. Dù sao cuộc sống thường ngày của tôi ở Hamburg chẳng có gì để hân hoan cả. Chúng tôi vẫn tiếp tục sống trong hai phòng rưỡi, nhờ ơn nhà xã hội - bấy giờ, với thu nhập của tôi, đừng mong xin được một căn hộ rộng rãi hơn. Cho đến nay tôi vẫn phải làm việc đủ bảy ngày một tuần. Dù đã sống ở Hamburg nhiều năm, chúng tôi vẫn thấy khá cô đơn trong thành phố này, nói chính xác hơn: cô lập.

Thành ra làm gì có chuyện hân hoan vui sướng - nhất là Tosia không được khỏe. Có những lúc khủng hoảng nghiêm trọng và triền miên. Tôi vô ơn chăng? Tất nhiên tôi biết mình đã thành công trong một thời gian ngắn. Tôi thật chẳng bao giờ dám ngờ: giấc mơ thời thanh xuân của tôi, được làm nhà phê bình văn học Đức trên nước Đức, đã thành hiện thực. Sao lại nhanh thế được? Người ta thường đặt cho tôi câu hỏi khó chịu này. Tôi thường né tránh, nhất là tôi không thật rõ mình có nhiệm vụ phải công khai trả lời chăng. Dẫu sao việc bình luận về công sức của chính mình, thậm chí ca ngợi, luôn không chỉ là liều lĩnh mà còn rất tai hại. Heinrich Heine đã có lý, khi viết trong “Lời thú tội”: “Tôi sẽ là một tên ngốc nghếch tự kiêu, nếu cứ trơ trẽn nêu bật những điều hay mà tôi có thể nói về mình.” Mặt khác sẽ là hèn nhát, nếu tôi cứ hoàn toàn lẩn tránh vấn đề khó xử này.

Sở dĩ tôi thành công nhanh chóng và - như một số người nhận xét, dù thiện ý hay xảo quyệt - đáng kinh ngạc là do đặc điểm trong cách phê bình của tôi. Vô tình hay hữu ý tôi đã tiếp thu một truyền thống bị bài xích công khai trong “Đế chế thứ ba” mà sau Thế chiến II các đồng nghiệp của tôi hoàn toàn không muốn hoặc ít đoái hoài. Đúng là tôi không biết một mẫu mực nào để cố công bắt chước. Nhưng tôi đã học được rất nhiều từ những nhà phê bình văn học lớn của Đức trong quá khứ, của Heine và Fontane, của Kerr và Polgar, của Jacobsohn và Tucholsky. Ngay cả hiện nay tôi vẫn còn học ở họ, nhất là những nhà phê bình lỗi lạc của phong trào lãng mạn Đức. Để tỏ lòng biết ơn, tôi không ngừng nhắc tới họ và trích dẫn họ.

Hết thảy họ đều làm việc cho báo chí và điều ấy đã tạo nên phong cách của họ. Họ nhắm tới cùng một đối tượng: công chúng. Đó không phải chuyện đương nhiên đâu, nhất là ở Đức, nơi mà việc đánh giá về văn học thường nằm trong tay các nhà khoa học và nhà văn - tất nhiên tôi không có gì để phản đối cả. Chỉ có điều các nhà khoa học viết cho các nhà khoa học và các nhà văn viết cho các nhà văn. Công chúng chẳng được gì sất. Giả thử không có Heine, Fontane và những người khác, tôi cũng vẫn chủ yếu viết cho bạn đọc, chứ không cho phường hội. Chỉ riêng tính khí của tôi cũng đã thúc đẩy tôi làm như thế.

Điều chính yếu là - Fontane từng nói - ít nhất người đọc phải hiểu được mình viết gì. Tôi cố làm cho câu văn của mình dễ hiểu bằng cách thường xuyên tra “Từ điển từ vay mượn của nước ngoài”, tìm từ tiếng Đức tương đương dùng thay cho những từ nước ngoài cứ luôn thúc ép ngòi bút của tôi. Để những điều mình muốn nói thành dễ hiểu, tôi thường mạn phép cường điệu. Tôi tin chắc các nhà phê bình giỏi luôn làm vấn đề trở thành đơn giản cho dễ hiểu; họ thường cường điệu tối đa điều muốn nói để nó trở thành rõ ràng và trong sáng. Người ta có thể trách cứ tôi đủ điều, song không thể trách tôi ngại nói “có” hoặc “không”. Nhiều bạn đọc biết ơn tôi, vì qua những bài phê bình của tôi họ có thể dễ dàng nhận thấy tôi hoan nghênh hoặc không tán thành một tác phẩm văn học mới.

Những nhà phê bình lớn trong quá khứ đã khích lệ và động viên tôi như thế đấy; họ đã ảnh hưởng tới tôi, tới quan niệm của tôi về vai trò và trách nhiệm của phê bình văn học cũng như việc thực hiện hằng ngày của tôi. Đôi khi tôi cũng tìm ở họ lời biện minh cho một vài quan điểm và cả cho việc thực hiện hằng ngày trong ngành nghề của chúng tôi: vào khoảng năm 1970 tôi quyết định soạn một quyển về chân dung các nhà phê bình văn học Đức quan trọng, từ Lessing tới ngày nay. Tôi muốn để nhiều thì giờ cho công việc này. Mới đầu tôi dự trù mười lăm tiểu luận, hẳn là cần mười năm. Cuối cùng lên tới hai mươi ba tiểu luận, kéo dài một phần tư thế kỷ. Mãi năm 1994, quyển Những luật sư của văn học mới hoàn thành và xuất bản.

Có người cho rằng quyển này tuy chứa đựng hai mươi ba chân dung, nhưng còn tiềm ẩn thêm cả chân dung nhà phê bình, người - vô tình hay cố ý - đã tự họa và tự thú: hình ảnh của tác giả. Tôi thích thú đọc điều ấy. Khi viết về người khác thì hoàn toàn không thể tránh khỏi đồng thời viết về chính mình. Không nghi ngờ gì nữa, điều này đặc biệt đúng với nhà phê bình, người đã bày tỏ quan điểm về những nhà phê bình khác và hầu như luôn cố gắng hé cho bạn đọc thấy ông ta chờ đợi và đòi hỏi gì từ giới của ông ta - nghĩa là từ chính ông ta.

Nhưng còn có một yếu tố hoàn toàn khác nữa có thể đã góp phần vào sự thành công của tôi với tư cách nhà phê bình. Dù sẽ có thể bị quy kết là kiêu căng, tôi vẫn muốn nói ra đây điều tôi vững tin: văn học là cảm giác tồn tại của tôi. Tôi cho rằng mọi quan điểm và nhận xét của mình về các nhà văn cùng tác phẩm, có thể cả những quyển kỳ quái và sai lầm, đã khiến tôi nhận thức được điều ấy. Cuối cùng quả là tình yêu văn học, đôi khi cuồng nhiệt ghê gớm, đã tạo điều kiện để nhà phê bình hành nghề của mình, thực hiện vai trò của mình. Và đôi khi có thể cũng chính tình yêu này giúp người khác chịu đựng nổi cá nhân nhà phê bình, thậm chí thấy mến, trong những trường hợp ngoại lệ. Nhắc lại bao nhiêu cũng không đủ: không có tình yêu văn học thì không có phê bình.

32

CANETTI, ADORNO, BERNHARD VÀ NHỮNG NGƯỜI KHÁC

Hoàn cảnh của tôi không tệ. Một số đồng nghiệp còn bảo thật đáng ganh tị, vì tôi là nhân viên chính thức của tờ Die Zeit, nhưng lại được hưởng những đặc quyền đặc lợi của một tác giả tự do. Thật vậy: tôi không cần phải đến phòng biên tập và tham dự các buổi họp. Tôi không cần phải giám định và sửa chữa bản thảo, không cần phải đọc bản in thử. Tôi chỉ cần viết, ngoài ra không còn nhiệm vụ nào nữa, người ta không chờ đợi gì khác ở tôi. Tôi muốn viết nhiều, viết ít tùy ý - đằng nào tôi cũng được trả lương.

Vâng, đúng là đặc quyền. Được thế là nhờ có Rudolf Walter Leonhardt, trưởng trang văn học của tờ Die Zeit, một người yêu văn học, nhưng không để say mê che lấp lý trí. Ông say mê thầm lặng. Tôi được Leonhardt nâng đỡ, vì ông thích cách phê bình văn học của tôi, song cũng vì một nguyên do khác: ban biên tập sớm nhận thấy các bài viết của tôi đã góp phần làm tăng ấn bản của tờ báo.

Ở tờ Die Zeit tôi không chỉ là nhà phê bình văn học, thỉnh thoảng tôi còn được phê bình kịch. Tôi chủ yếu viết nhận xét về các buổi công diễn lần đầu của những nhà soạn kịch Đức, như Peter Weiss, Günter Grass, Martin Walser, Tankred Dorst. Ngay cả khi tôi muốn phê bình về việc diễn một vở của Shakespeare hay một buổi công diễn lần đầu kịch của Chekhov, biên tập viên về sân khấu của tờ Die Zeit luôn tỏ ra hào hiệp: biên tập viên này, Hellmuth Karasek, nhường ngay cho tôi công việc hấp dẫn mà chính ông muốn nhận. Thỉnh thoảng tôi cũng viết về các vở ca nhạc kịch, đặc biệt về Wagner và Richard Strauss.

Tuy nhiên, lĩnh vực chính của tôi vẫn là phê bình văn học. Kể cả khi tôi viết về những nhà văn Nga từ Babel đến Solszenisyn và, thường xuyên hơn hẳn, về các văn sĩ Mỹ từ Hemingway tới Philip Roth, văn học tiếng Đức luôn giữ vị trí trung tâm và quan trọng. Tờ Die Zeit đã thỏa thuận để tôi tự do lựa chọn tác phẩm của các nhà văn Đức và chỉ sau khi được tôi cho biết, họ mới đưa những quyển còn lại cho người khác phê bình. Tôi không thể phàn nàn gì cả: ban biên tập đã giữ đúng thỏa thuận này.

Chỉ một lần, năm 1969, một quyển sách tôi định viết nhận xét đã được đưa cho một nhà phê bình khác, mà tôi không được hội ý. Tôi bực mình, nên tuy không quan tâm đặc biệt đến quyển sách chẳng mấy quan trọng ấy (đó là tập tản văn mỏng Kẻ thù của Reinhard Lettaus), tôi lập tức viết về nó trên một tờ báo khác, tờ Der Spiegel. Xem như lời cảnh cáo gửi đến ban biên tập tờ Die Zeit. Tôi công nhận: cộng tác với tôi thật không dễ.

Cho nên tôi muốn viết về ai thì viết. Tôi viết về những nhà văn hồi đó khá già, thuộc thế hệ sinh ra trước Thế chiến I, như Anna Seghers, Hermann Kesten, Friedrich Torberg, Wolfgang Koeppen, Max Frisch, Hans Erich Nossak và Peter Hüchel. Tôi phân tích về những nhà văn hồi đó thuộc thế hệ trung, như Hemrich Böll, Friedrich Dürrenmatt, Amo Schmidt, Günter Eich, Peter Weiss, Alfred Andersch, Wolfdietrich Schnurre, Erich Fried và Wolfgang Hildesheimer. Nhưng tôi mạn phép, với tất cả khiêm tốn, song không phải không hài lòng đôi chút, được lưu ý rằng tôi đã không dành bài phê bình nào cho một cây bút tản văn nổi tiếng của Đức, thường được hâm mộ và ca ngợi. Tôi muốn nói đến Ernst Jünger*. Tác phẩm của ông xa lạ đối với tôi. Tôi cảm thấy được quyền im lặng.

Tôi cũng đã im lặng trong một trường hợp khác, hoàn toàn không so sánh được. Tôi chưa từng nhận xét về Nelly Sachs* và thơ của bà. Nhưng tháng Hai năm 1965 tôi đã đến thăm bà ở Stockholm. Bạn bè ở Viện Goethe cảnh báo tôi: trò chuyện với bà khó lắm đấy và chẳng được gì đâu. Vì tình trạng tâm thần của bà rất đáng ngại và bà không mấy minh mẫn. Tôi kệ. Nelly Sachs sống ở một khu lao động của Stockholm, vẫn trong căn hộ chật hẹp trên tầng ba một ngôi nhà thuê mà bà được cấp năm 1940, sau khi chạy khỏi Đức. Ngay cả sau khi được trao giải Nobel năm 1966, bà vẫn ở trong căn hộ tồi tàn này - cho tới khi qua đời năm 1970. Người đàn bà nhỏ nhắn, thanh tú và duyên dáng này đáng tuổi mẹ tôi. Bà niềm nở chào tôi, tất nhiên niềm nở như thể chúng tôi đã quen biết nhau từ nhiều năm.

Khi hỏi về sức khỏe của bà, bà trả lời mau mắn và rất tường tận. Bà bảo không tệ lắm, chỉ có điều bà bị một tổ chức Quốc xã Đức bất hợp pháp ở Stockholm theo dõi và khủng bố. Nhưng đến nay bọn Quốc xã đã bị cảnh sát Thụy Điển giám sát, nên bà không còn bị trực tiếp đe dọa nữa. Tuy nhiên bà bị tổ chức Quốc xã này liên tục dùng sóng vô tuyến phá giấc ngủ, khiến có lúc bà hoàn toàn không chợp mắt được. Cảnh sát bó tay. Bà sẽ phải chịu mất ngủ, với bà đó là sự giày vò đáng sợ nhất, đến ngày nhắm mắt, bà chắc chắn thế.

Nelly Sachs bình thản kể cho tôi những điều này. Tôi chịu, không biết nói gì. Tôi không rõ người ta có cho bà biết rằng tôi lớn lên ở Berlin và những gì tôi đã phải trải qua sau này. Nhưng bà không hề đặt cho tôi một câu hỏi nào, bà không muốn biết gì về tôi hết thảy. Nelly Sachs chỉ bận tâm với chính mình, suốt buổi thăm viếng này bà chỉ nói về mình. Khi đổi từ chuyện bà bị theo dõi sang những chuyện khác, bà lại nói năng giản dị và chín chắn. Sau khoảng một giờ, tôi từ giã, Nelly Sachs tặng tôi một trong những quyển sách của bà, có đề hai câu thơ trong tác phẩm của bà mà tôi trích dẫn trong lúc trò chuyện khiến bà rất vui lòng: “Thay vì quê hương/chúng ta hãy giữ gìn sự chuyển hóa của thế giới.” Mới đầu tôi định viết một bài ngắn trên tờ Die Zeit về chuyến viếng thăm Nelly Sachs. Nhưng tôi không đủ sức nữa, đành bỏ cuộc.

Tôi cũng bỏ cuộc trước hai quyển tản văn của Thomas Bernhard*. Tôi đọc tiểu thuyết Băng giá của ông với cảm giác lẫn lộn: lôi cuốn và ấn tượng, song tôi hoang mang. Một tài năng lớn? Tôi không dám chắc về nhận xét của mình. Nhà phê bình, khi phân vân, cần phải tự giải quyết sự do dự của mình trước, tôi nghĩ thế, và chỉ được xuất hiện trước công chúng, khi tin đã có thể nói rõ ràng rằng theo quan niệm của ông, trong tác phẩm ấy diễn ra chuyện gì và như thế nào. Ở quyển tiếp theo của Bernhard, tập truyện ngắn Amras, tôi cũng đứng trước tình trạng khó xử ấy. Nay nghĩ lại ngày đó điều gì đã ngăn cản tôi viết về ông, thì chỉ có một từ duy nhất len lỏi trong đầu tôi: sợ. Tôi sợ không đủ khả năng phê bình tản văn của ông. Tôi tạm thời né tránh sách của Bernhard, giống như trong nhiều năm tôi đã ngần ngại nhận xét về Kafka.

Nhưng năm 1965, khi đọc truyện ngắn Người thợ mộc của ông trên tờ Neue Rundschau, quan điểm mâu thuẫn của tôi về nhà văn Áo trẻ này dứt khoát tiêu tan. Tác phẩm văn xuôi này cùng với truyện nhan đề Chiếc mũ lưỡi trai* khiến tôi xúc động và thương cảm hơn những quyển trước của Bernhard. Tôi quyết định từ nay trở đi sẽ chuyên chú tìm hiểu ông một cách có phê phán. Rồi tiểu thuyết Hoang mang và tuyển tập mỏng, nhưng nặng ký Tản văn được xuất bản. Bây giờ tôi không còn sợ Bernhard nữa chứ? Bây giờ tôi đủ bản lĩnh để viết về tác phẩm của ông rồi chứ? Thật đáng hoài nghi, khi bảo là đủ bản lĩnh. Năm 1827, Goethe nói với Eckermann: “Một sản phẩm thi ca càng không thể so sánh và không thể hiểu nổi bao nhiêu, càng tốt bấy nhiêu.” Tôi không thích câu này. Có thật Goethe đã nghĩ như thế? Hay nhà thơ chỉ muốn ám chỉ rằng sự không thể so sánh và không thể hiểu nổi ấy rất có thể hữu ích cho tác giả và tác phẩm của ông ta?

Thomas Bernhard cảm nhận và biết nhiều hơn hẳn việc ông có thể diễn tả thành lời. Chính vì thế ông đã có thể diễn tả những điều trong sách của ông. Nhưng tác phẩm của ông nổi bật bởi sự không toàn hảo thô lỗ và kiêu căng. Có lẽ ông đã bác bỏ ý tưởng rằng nhiệm vụ của ông là phải viết gì đấy tuyệt hảo, coi đó như là đòi hỏi vô lý hoặc trơ trẽn không thể chấp nhận. Ông chỉ chắp vá - và “cuồng tín quá trớn”. Văn của ông vẫn gò ép, kể cả khi ông kể với vẻ vô tư lự và thoải mái. Càng nghĩ mình hiểu, văn ông càng khiến tôi băn khoăn.

Nhưng những buổi mạn đàm của tôi với Bernhard lại không gò ép hoặc băn khoăn lo lắng, mà thường là chuyện phiếm thoải mái, chứ không căng thẳng. Tôi đã gặp ông nhiều lần: ở Berlin, Frankfurt, Salzburg và một lần, vào tháng Tám năm 1982, ở Ohlsdorf - vùng Thượng Áo. Hồi đó ông rất niềm nở. Lý do cũng dễ hiểu: trước đấy tôi đã nồng nhiệt phê bình những quyển tự truyện của ông: Nguyên do, Căn hầm và Hơi thở. Chúng tôi hàn huyên trong vài giờ, nhưng không ai kể mình đang làm gì. Tôi không muốn hỏi gì về công việc của ông. Ông cũng không hỏi tôi về văn học hoặc phê bình. Bernhard là một trong không ít nhà văn tạo nên văn học - tuyệt vời nữa chứ - nhưng lại không đặc biệt quan tâm đến nó.

Chúng tôi trò chuyện nhiều về âm nhạc; tuy Bernhard thích nhưng tôi tin rằng quan hệ của ông với âm nhạc không sâu đậm. Ông khá có khiếu thẩm mỹ về âm nhạc; những nhận xét tất yếu của ông, theo tôi thấy, thường kỳ quặc. Tuy nhiên, tôi nhận thấy ông không biết một số nhạc sĩ không phải không tiếng tăm. Trong suốt cuộc chuyện trò, tôi cho chạy máy ghi âm và ông không thấy thế là phiền hà. Những điều Bernhard nói với tôi thật lý thú, nhưng tôi thấy không tiện công bố, nên đã xóa cuộn băng ấy.

Trong nhà ông ở Ohlsdorf, mọi bức tường đều sơn trắng lóa, trong khi các cửa phòng và cửa sổ lại viền đen thui. Tổ ấm của ông thật huyền bí. Ai muốn, có thể tìm thấy sự tương phản màu sắc gay gắt này trong các tác phẩm của ông. Chúng sinh động nhờ sự căng thẳng đối kháng, nhất là giữa u sầu và hài hước. Bernhard là một người đa sầu cười nói, một kẻ hay bông đùa lo lắng. Ông là một nhà văn vui vẻ của sự rối trí và phá hủy, của suy tàn và sụp đổ, của phân rã và tiêu hủy.

Hồi đó, khi bắt đầu viết về Bernhard, vào những năm 1960, tôi rất hay viết trên tờ Die Zeit về tác phẩm của những nhà văn còn trẻ, mà tên tuổi gần như hoặc hoàn toàn chưa ai biết đến - chẳng hạn, xin nêu một vài người, Reinhard Baumgart, Jurek Becker, Peter Bichsei, Wolf Biermann, Rolf Dieter Brinkmann, Hubert Fichte, Alexander Kluge, Adolf Mushg, Ulrich Plenzdorf, Gabriele Wohnmann hoặc Wolf Wondratschek. Gần như toàn những bài ngợi khen đầy thiện cảm.

Tuy nhiên tôi sớm mang tiếng là một kẻ hung bạo, đánh đấm bừa bãi. Trong hoàn cảnh như thế, việc tôi chọn những bài phê bình tiêu cực của mình, xuất bản dưới tên Toàn là đáng chỉ trích thậm tệ không chắc đã thích đáng. Nhân tiện nói thêm, những bài này không hề nói về sách của những người mới vào nghề, mà của những tác giả chắc chắn đã thành đạt. Quyển này kết thúc bằng lời phê phán nặng nề nhất và triệt để nhất về việc làm của chính tôi - do Peter Handke viết. Toàn bộ việc này cần được hiểu như một đóng góp vào những thảo luận về văn học Đức cùng công việc phê bình trong những năm ấy và như một lời biện hộ cho sự phủ nhận, mà ẩn phía sau nó không gì khác hơn là sự tán thành kiên quyết.

Quyển này rất thành công, phát hành dưới bốn loại khác nhau và tái bản nhiều lần. Nhưng đã xảy ra một tình huống mà tôi không muốn: nó đã khiến thành kiến thêm nặng nề, thay vì giảm dần. Từ đó trở đi, khi nêu tên tôi trên báo ngày hay tạp chí, người ta lại thêm cái tên Toàn là đáng chỉ trích thậm tệ để trong ngoặc. Theo thời gian, quyển này trở thành thương hiệu không mấy thú vị của tôi, tuy trước và sau đó tôi đã xuất bản một số tác phẩm theo tôi quan trọng hơn nhiều. Tuy tôi đã viết nhiều, rất nhiều bài điểm sách tích cực, và tuy thỉnh thoảng đọc lại những bài phê bình cũ, tôi lại băn khoăn tự hỏi phải chăng mình quá thường sẵn sàng ngợi khen những quyển hoàn toàn không xứng đáng, tôi vẫn mang tiếng là một chuyên gia về những chê bai thậm tệ. Friedrich Dürrenmatt đã phác họa tôi cầm một chiếc bút máy thật to, ngồi xổm trên nhiều cái đầu, hẳn là đầu những nạn nhân của tôi. Bức họa có tên: “Nơi chứa hài cốt”.

Nhưng tôi không hề phàn nàn; tôi không được phép làm thế, chính vì tôi cũng thường hay mô tả đặc điểm các nhà văn bằng công thức. Chính họ cũng hoàn toàn không hài lòng, khi bị tôi - vô tình hay cố ý - dán cho nhãn hiệu. Tuy nhiên, hẳn người ta sẽ hiểu rằng tôi có nhu cầu đặt cạnh quyển Toàn là đáng chỉ trích thậm tệ một quyển ngược lại. Quyển này mang tên Toàn những lời ca ngợi xuất bản năm 1985. Ngoài ít bài viết nhân ngày sinh của một số người, nó chủ yếu gồm những bài phát biểu của tôi vào những dịp trao giải này giải nọ và vào những năm kỷ niệm - từ Ricarda Huch đến Hermann Burger. Song le, nó hoàn toàn chẳng giúp tôi được gì: tôi vẫn tiếp tục bị coi là một đao phủ văn học.

Trong một số năm tôi đã viết được nhiều quyển - và số sách xuất bản cho người khác còn nhiều hơn nữa - tôi thường được đọc những bài phê bình về tác phẩm của chính tôi. Trong số đó có nhiều, rất nhiều bài “đáng chỉ trích” gay gắt và hung hăng tột độ - không thể chờ đợi gì khác và cũng chẳng có gì ngạc nhiên. Tôi không phải không biết đến những đau đớn và khổ sở của những nhà văn bị tôi chê trách, nên tôi phải thông cảm với họ về hành động trả thù và sự bùng nổ của lòng căm ghét. Chỉ có điều, theo tôi, một số sự bùng nổ này đã vượt quá giới hạn của con người. Có thể chúng đáng được đề cập đến ở đây như những dấu hiệu trong đời sống văn học của chúng ta.

Năm 1961, tôi thân ái giới thiệu trên tờ Die Zeit nhà văn trẻ Rolf Dieter Brinkmann như một tài năng mới của văn xuôi Đức. Năm 1968, tôi nồng nhiệt khen ngợi tiểu thuyết đầu tay Không ai biết hơn của anh, cũng trên tờ Die Zeit. Tháng Mười một năm 1968, Brinkmann và tôi cùng dự diễn đàn của Viện Hàn lâm Nghệ thuật ở Berlin. Tôi gặp anh, lần đầu tiên, ngay trước buổi sinh hoạt. Tôi sửng sốt thấy anh giận dữ nhìn tôi. Tôi đâu ngờ anh định gây chuyện tai tiếng. Thảo luận chưa được bao lâu, anh đã không duyên cớ quát tôi: “Tôi không nên nói gì hết với ông, mà nên xách một khẩu súng máy tới đây bắn gục ông.” Cử tọa phẫn nộ, phẫn khích rời khỏi phòng. Thế là Brinkmann có được chuyện tai tiếng, hiển nhiên hợp với ý định của anh. Bà biên tập viên nhà xuất bản của anh cố an ủi tôi: “Với anh ấy thì ông đúng là hình tượng người cha, điều này bao gồm cả sự giết cha - ông nên thông cảm.” Tôi không thông cảm.

Peter Handke cũng mong tôi chết và sẽ không lấy làm tiếc. Trong quyển Bài học của cô Sainte-Victoire, xuất bản năm 1980, ông diễn tả tôi là một “con chó đầu đàn” sùi bọt mép, sủa nhặng xị, “như thể trong nó có gì đấy khốn kiếp quẩn quanh” và vì ở trong Getto nên “sự thèm khát cắn giết” của nó trở nên dữ dội hơn. Nhà thơ nữ xuất sắc Christa Reinig cũng đã hình dung - rất chi tiết - cái chết của tôi mà cô mong muốn. Để cho sáng tỏ, cần nói rằng: tôi chưa hề có một lời nào chống báng, mà đã nói nhiều điều tốt cho cô. Trong quyển Người đàn bà trong giếng của Christa Reinig, xuất bản năm 1984, bạn cô phàn nàn rằng anh không tiếp tục viết nổi, vì cứ mỗi câu anh lại phải nghĩ xem tôi sẽ nhận xét thế nào về tác phẩm của anh, mà anh định khoảng một năm sẽ xong. Christa Reinig trấn an anh bạn: “Tôi bảo: lúc ấy Reich-Ranicki ngỏm lâu rồi… Có thể do bị một chứng bệnh kín nào đấy giày vò. Loét ung thư, nhồi máu cơ tim, bệnh tâm thần. Tất cả có thể bùng ra trong tháng tới và rồi anh sẽ tha hồ viết như anh muốn. Anh cười tôi trẻ con. Không, dứt khoát không có chuyện ấy. Tôi bảo: thế thì hắn sẽ gặp một tai nạn giao thông, hắn sẽ bị xe cán hoặc bị một người vượt phía trong, cắt đường, cán bẹp gí.”

Lịch sử phê bình văn học, và không chỉ của văn học Đức, cho thấy những người hay phê bình nặng nề người khác sẽ đặc biệt bị công kích và chê trách thậm tệ. Có lẽ người ta thấy như thế là rất công bằng. Dẫu sao xưa nay phê bình vẫn là một nghề nguy hiểm: ai nghiêm túc với công việc này sẽ mạo hiểm nhiều, ai gieo gió phải tính đến khả năng sẽ gặt bão. Thành ra tôi không than van, không phàn nàn. Song tôi không giấu giếm rằng đã thất kinh trước sự tàn nhẫn trong một số lời lẽ nhắm vào tôi.

Phải chăng sự tàn nhẫn này của các nhà văn là do sự nhạy cảm, do tính kiêu căng của họ? Thomas Mann ích kỷ như con nít, nhạy cảm như cô ca sĩ chính trong một vở ca nhạc kịch và tự kiêu như một ca sĩ giọng nam cao. Nhưng ông cho rằng thái độ tự cho mình là trung tâm chính là tiền đề cho sức sáng tạo của ông: chỉ ai thấy mình là quan trọng mới chịu nỗ lực. Ông không ngần ngại bảo rằng tất cả những gì “có vẻ tốt đẹp và cao quý, như tâm hồn, nghệ thuật, đạo đức đều từ sự tự cho mình là quan trọng” mà ra. Vì các nhà văn cảm nhận mọi chuyện mãnh liệt hơn và dữ dội hơn người khác, nên họ phải chịu giày vò hơn người khác. Nhu cầu thường xuyên tự khẳng định của họ liên quan đến điều này. Thế là rõ, nhưng điều đáng ngạc nhiên là sự thành công, thậm chí thành công tầm cỡ thế giới, cũng chẳng khiến cho nhu cầu này giảm bớt chút nào.

Hẳn nỗi đau đớn của Goethe vì tương đối thất bại - từ Iphigenie đến Họ hàng chọn lọc - lớn hơn niềm hạnh phúc mà sự thành công tầm cỡ quốc tế đã đem lại cho ông. Thomas Mann thật sự thèm khát được ca ngợi, thèm khát được tán thưởng. Ông hoàn toàn không muốn biết đến những nhận xét phê phán về tác phẩm của mình, ông kiên quyết bắt nhà xuất bản, bà thư ký và những người trong gia đình giấu biệt những bài như thế. Vì chỉ chút phê bình cỏn con cũng khiến ông liền cảm thấy như bị xúc phạm cá nhân, nếu không nói là lăng mạ ghê gớm.

Các nhà văn mong muốn gì nơi những người nhận xét trước bàn dân thiên hạ về tác phẩm của họ? Năm 1955, khi tôi công bố bài viết về Arnold Zweig, rồi lại làm một hành động thừa thãi là gửi bài ấy đến ông, ông đã cám ơn tôi bằng giai thoại sau: “Một ngày nọ Heinrich Mann, Arthur Schnitzler cùng Hugo von Hofmannsthal đi dạo và trò chuyện về phê bình văn học bên hồ Starnberg. Hofmannsthal, khi được hỏi nghĩ gì về bài phê bình trong ngày, đã trả lời mẫu mực như sau: ‘Chúng ta phải được ca ngợi, chúng ta phải được ca ngợi, chúng ta phải được ca ngợi, được ca ngợi.’ ”Georg Lukács đã dành cả một bài viết tỉ mỉ về đề tài “Nhà văn và sự phê bình”. Sau quá trình suy nghĩ tinh tế, đôi khi rất phức tạp, ông đã khiến độc giả sửng sốt về điều phát hiện này: “Đối với nhà văn thì nói chung một bài phê bình ‘hay’ là bài ca ngợi ông ta và nói xấu đối thủ, bài phê bình ‘dở’ là bài chê bai ông ta và tán dương đối thủ.”

Martin Walser - một trong những nhà viết tiểu luận thông minh nhất của văn học Đức đương đại, một trong những trí thức gây kích thích nhất đồng thời cũng kỳ quặc nhất, người bịa chuyện khôn ngoan nhất nước Đức - biết rất rõ ông nói gì, khi nhanh nhảu bảo rằng nguyên mẫu của nhà văn là Psaphon, anh chàng chăn cừu Ai Cập, người đã dạy cho chim chóc líu lo ngợi ca anh ta. Sự nhạy cảm, tính kiêu ngạo và thói coi mình là quan trọng, tất cả những điều này tôi đều thấy nơi những nhà thơ như Erich Fried và Wolf Biermann mà tài năng chỉ thua kém mỗi sự tự đề cao mình. Điều này lại càng không thể không thấy nơi một tác giả khác thường về nhiều mặt như Elias Canetti*.

Tôi quen ông ở Frankfurt năm 1964. Chúng tôi hẹn sẽ gặp nhau trò chuyện dài ở Luân Đôn, nơi ông sống đã nhiều năm. Ít lâu sau tôi tới Luân Đôn và gọi liền cho ông. Ông tỏ ra mừng rỡ và rất lịch thiệp, nhưng trước hết muốn biết tôi ở lại đấy bao lâu. Ông rất vui, khi nghe tôi nói định sẽ ở hẳn một tuần. Ông cho biết tuy đang ở Luân Đôn, nhưng vừa mới rút vào một nơi bí mật, để tĩnh tâm. Thành ra ông rất cám ơn, nếu năm ngày sau tôi vui lòng gọi lại, trong khoảng từ 18 đến 19 giờ, vì chỉ lúc ấy ông mới nhấc điện thoại.

Nhưng Canetti yêu cầu tôi phải gọi theo một cách đặc biệt nhất định: sau khi quay số của ông, tôi phải chờ máy reo năm lần, rồi đặt ống nghe xuống, đoạn gọi lại lần nữa. Lần thứ hai này, sau năm lần chuông reo, ông sẽ nhấc máy. Ông thỏa thuận với bạn bè như thế. Nếu gọi khác, ông sẽ không nhấc máy. Tôi bảo sẽ làm như ông căn dặn. Nhưng tôi chỉ muốn được biết vừa rồi tôi gọi vào một thời điểm khác hẳn và ông trả lời ngay sau tiếng chuông đầu tiên là nghĩa làm sao. Ông trả lời thế nào, tôi không nhớ nữa.

Tôi đến thăm Canetti tại căn hộ khá khiêm tốn và không mấy rộng rãi ở khu Hampstead của Luân Đôn. Ông gây ấn tượng với tôi ngay tức thì. Ông vừa ân cần, vừa dễ mến, lại hay chuyện. Điều tôi chú ý nhất là sức thu hút đặc biệt của ông. Thỉnh thoảng tôi được gặp những diễn viên phát tiết ra tinh hoa như thế, nhưng văn sĩ thì quả là hiếm. Để tinh hoa phát tiết, các diễn viên cần một vai, một kịch bản; còn trong trò chuyện hằng ngày nó biến mất nhanh chóng. Canetti là tuýp người của hội thoại. Ông vừa mới mở miệng tán gẫu như thể dạy đời, ta đã bị con người ông lôi cuốn ngay. Người đàn ông thấp lùn, đẫy đà nhưng hoàn toàn không nặng nề này xứng đáng là một causeur* duyên dáng, tuyệt vời. Vẻ tự tin của ông không phải cường điệu, song ta không thể không thấy chút hơi hướng kịch. Cũng có thể vì tiếng Đức của ông mang âm hưởng tiếng Áo dễ thương. Cường điệu một chút: thật thú vị được nghe Canetti nói, bất kể chuyện gì.

Dĩ nhiên, chúng tôi trò chuyện về văn học. Ông hầu như không đọc tác giả đương đại nào. Ông nhìn nhận sự thiếu kiến thức này với vẻ bất chấp lẫn ngạo mạn. Trong những nhà văn tiếng Đức lớn nửa đầu thế kỷ 20 ông chỉ công nhận một số ít và sôi nổi nói về họ, đặc biệt là Kafka và Karl Kraus. Tuy Canetti rất lịch sự, nhưng ông sớm tỏ ra là người không chịu lắng nghe - có lẽ vì ông có nhiều, quá nhiều điều để nói và dường như, ngược với ấn tượng ông muốn tạo nên, ở Luân Đôn ông hoàn toàn không có nhiều người để trò chuyện. Cho nên Canetti không tránh khỏi đôi chút trịnh trọng khi nói về tác phẩm cùng đường đời của mình, khi phác họa cho khách những nhận xét về bản thân ông. Phần lớn những quyển nhật ký ông viết từ nhiều năm trước và nhiều ghi chép của ông chưa ai được đọc; để chắc chắn, nghĩa là để ngăn cản sự tiếp cận của những nhà báo suồng sã, những nhà phê bình cùng những kẻ tò mò khác, ông đã viết chúng bằng mật mã.

Tôi tự hỏi liệu có ai quan tâm nhường ấy tới những ghi chép này hay đó chỉ là, nói một cách bất kính, kiểu Canetti quen làm ra vẻ quan trọng, tương tự quy tắc ông đặt ra cho những người gọi điện tới ông. Thoạt thấy thì về hình ảnh cá nhân ông có những đặc điểm dường như không phù hợp với nhau - thói tự mãn mà ông không thể che giấu và nỗi cô đơn mà hiển nhiên ông đã tìm ở đó sự trú ẩn.

Hồi đó, khi chúng tôi gặp nhau nhiều lần vào tháng Mười hai năm 1964, ông vẫn còn bị xem là người ngoài cuộc trong những người ngoài cuộc ở Đức. Chỉ một vài tác phẩm của ông được xuất bản ở đây và cũng không nhiều người đọc. Lúc ấy ông chưa nhận được một giải và danh hiệu nào của Đức và Áo - sau này thì vô số, chưa kể giải Nobel. Ông chưa có được vai trò của một nhà tiên tri thế tục mà sau này ông diễn xuất với sức thu hút đặc biệt không gì sánh nổi; lúc ấy ở Đức người ta chưa nhận thấy tác dụng gây sùng bái toát ra từ tác phẩm và nhân cách của tác giả này.

Chúng tôi chia tay nhau rất mực thân ái. Hẳn Canetti hy vọng tìm thấy ở tôi một thành viên mới cho “giáo đoàn” bấy giờ phát triển rất chậm của ông. Tôi chắc chắn đã bị sức thu hút của ông mê hoặc, ít nhất tạm thời. Song le, sức thu hút mãnh liệt này giảm rõ rệt trong những năm sau đó và không phải vô duyên cớ. Chúng tôi gặp nhau vài lần nữa, nhưng tình bạn đã không nảy nở.

Năm 1967, tôi chuẩn bị ra một tuyển tập những nhận xét và bình luận về Heinrich Böll của nhiều nhà văn, triết gia và nhà báo. Trong những trường hợp như thế này luôn có không ít người nhận lời cũng như từ chối. Jaspers và Heidegger không thể tham gia, nhưng có nhiều người khác - từ Adorno, Rudolf Augstein rồi Lukács, Ludwig Markuse tới Martin Walser và Zuckmayer.

Tôi cũng yêu cầu Canetti viết về Böll, rất ngắn cũng được. Jaspers viết cho tôi, rằng ông chưa đọc một dòng nào của Böll và người ta phải giới hạn vào những gì cá nhân mình thấy là chủ yếu, thì mới có thể làm được đôi chút gì đấy. Canetti cũng trả lời tương tự, nhưng giọng văn khác hăn. Ông viết trong thư: “Tôi ở trong hoàn cảnh khó xử của một kẻ ngu dốt, chưa tìm hiểu đủ về tác phẩm của Böll. Lẽ ra tôi phải xấu hổ trước bảy triệu độc giả hiểu ông ấy rõ hơn tôi.” Rõ ràng châm biếm: Canetti muốn bảo rằng tôi đòi hỏi ông làm một việc không xứng đáng với ông.

Sau giai đoạn gần như hồ hởi ban đầu, quan hệ của chúng tôi lạnh nhạt thấy rõ, nhất là khi Canetti không hài lòng với bài phê bình đầu tiên về một trong những quyển sách của ông, tập tản văn du dương, mỏng mà quyến rũ Những tiếng nói của Marrakesch. Ông bảo tôi đã ca ngợi một tác phẩm thứ yếu, làm thiệt hại những tác phẩm chính của ông - không phải không có lý. Đã hơn sáu năm trôi qua từ lần ông từ chối đóng góp một bài về Böll, dù ngắn, trong lúc ấy tôi đã phụ trách phần văn học của tờ Frankfurter Allgemeine. Sắp tới 100 năm ngày sinh Hugo von Hofmannsthal. Tôi muốn kỷ niệm xứng đáng ngày này trên tờ báo. Tuy đã bị Canetti từ chối năm 1967, tôi lại bạo dạn tiếp xúc với ông lần nữa, hy vọng Hofmannsthal, khác Böll, là một đề tài tương xứng với yêu cầu của ông. Tôi viết cho ông một bức thư khúm núm, nếu tôi nhớ không nhầm. Song tôi phải thừa nhận đã ngạc nhiên trước sự trả lời mau mắn của ông. Ông cho biết mới từ “nơi trú ẩn ở thôn quê” trở về Luân Đôn và thấy thư của tôi: “Tôi ngạc nhiên không ít về bức thư này. Tôi cứ ngỡ ông biết tôi không viết cho báo chí (…) Tôi chỉ có thể viết được những gì tự mình thấy cần, chứ không thể do nhận lời đề nghị từ bên ngoài. Tôi phì cười trước ý tưởng viết gì đấy nhân dịp sinh nhật thứ 100 của người nào đó (…) Lại còn về Hofmannsthal, người chẳng hề có ý nghĩa gì đối với tôi, ngược lại, tôi cho là ông ấy đã được tâng bốc quá mức!”

Tôi những muốn nhắc Canetti rằng Heine và Fontane từng viết rất nhiều và rất thoải mái cho báo chí, cả Döblin và Musil nữa. Nhưng cuối cùng tôi thấy chẳng cần trao đổi thư từ về đề tài này và về công trình của Hofmannsthal, mà nên viết về hai tập tự truyện bao quát của ông hơn, tập Cái lưỡi cứu chuộc xuất bản năm 1977 và tập Cây đuốc trong tai năm 1980. Dĩ nhiên, trong các bài phê bình này tôi có nói rằng tự truyện của Canetti, nhờ sự tinh tế văn học và sự chín muồi nhân tính, đã vượt xa phần lớn, phải nói là hầu hết những sách khác, xuất bản bằng tiếng Đức trong thời gian ấy.

Song điều khiến tôi băn khoăn là Canetti dường như đã không mảy may cưỡng lại nhu cầu cách điệu hóa quá khứ của chính mình để dựng lên một huyền thoại cá nhân. Tôi cũng không thể không thắc mắc liệu ông có phải trả giá cho sự vô ưu, mà tôi lạ lẫm, và sự thản nhiên, mà tôi băn khoăn, bằng việc dứt khoát ngoảnh mặt lại với tất cả những điều ngày nay liên quan đến chúng ta và khiến chúng ta lo lắng. Liệu điều này có liên quan đến tính ích kỷ và ngạo mạn của ông, với thói “tự coi mình là quan trọng” đã được Thomas Mann gán cho một ý nghĩa hữu ích như thế? Trong những điều Canetti ghi chép có một câu không thể nào thẳng thắn hơn đã khiến tôi sửng sốt: ông thất vọng về phần lớn những nhà văn còn tại thế mà ông đã gặp. Điều này hẳn vì - Canetti thừa nhận - “có lẽ ta muốn là người duy nhất”.

Một người ích kỷ, kênh kiệu và “tự coi mình là quan trọng” đến mức khác thường có thể nêu ra ở đây để so sánh với Canetti, dù họ khác nhau một số điểm, là Theodor W. Adorno*. Gần bằng tuổi nhau (Canetti sinh năm 1905, Adorno 1903), cả hai đều là người Do Thái di cư, cả hai đều là những nhân vật có tài năng và tầm vóc xuất chúng, cả hai cùng có giới bạn đọc chủ yếu ở CHLB Đức. Adorno bất ngờ mất năm 1969, ở tuổi 65.

Vì sao ông không thọ hơn? Một câu hỏi lẩm cẩm. Song có thể đặt ra trong trường hợp này. Ông có thuộc vào những nhà tư tưởng quan trọng nhất thời đại của chúng ta không, tôi không thể phán quyết. Nhưng chắc chắn ông là một trong những triết gia và nhà phê bình văn học Đức thành công nhất. Những bài viết của ông có tiếng vang lớn khiến ông sung sướng. Đồng thời ông cũng chịu nhiều đau khổ, nhất là vào những năm cuối đời. Vì càng nổi tiếng, ông càng bị công kích thường hơn, đôi khi bị nhạo báng nữa, ông càng đau khổ hơn vì sự đố kỵ và ganh ghét của một số kẻ cùng thời.

Đợt tấn công ông dữ dội nhất xảy ra năm 1963. Một người trẻ tuổi dường như chẳng học hành gì và không thể hiểu nổi tư tưởng Adorno, thậm chí chẳng tìm hiểu, muốn làm tổn hại uy tín của ông. Hắn kiếm và cuối cùng tìm thấy cái hắn cần: một bài nhận xét của Adorno in năm 1934 trong tờ Công báo của ban lãnh đạo thanh niên Đế chế, trong đó ông tán thành nhưng bài đồng ca về thơ của Baldur von Schirach, thậm chí ông, cũng tán thành, trích dẫn một phát biểu của Goebbels. Lời cáo giác này đạt kết quả. Bấy giờ thiên hạ hò reo. Tất cả những kẻ từng ganh tị với Adorno, những kẻ cho rằng đã bị ông đối xử bất công, những kẻ không chịu nổi việc bị ông không thèm để ý tới, những kẻ từ lâu muốn trả thù. Giờ của những kẻ bị thiệt thòi, những kẻ thất bại và những kẻ tị hiềm đã đến. Tất nhiên, bài viết năm 1934 chẳng đẹp đẽ gì, song những điều cần nói về nó, tác giả đã nói cả rồi.

Nhưng tệ hại hơn hai ba câu hết sức đáng chê trách trong bài viết đó là niềm hân hoan của sự hả hê độc địa ghê tởm, của sự bỉ ổi trần trụi và - đâu thể nào khác được - của tư tưởng bài Do Thái hoàn toàn quen thuộc. Một lần nữa ta lại phải nghĩ đến câu nói của Hoffmann von Fallersleben, mà ở đất nước này nhắc bao lần cũng không đủ: “Kẻ vô lại nhất trong cả nước/ Luôn mãi là tên chỉ điểm.” Những cuộc công kích Adorno không hề giảm bớt trong những năm tiếp theo. Người ta không nề hà làm ông khó sống hơn. Nhưng dù có thể bị tổn thương thế nào, ông vẫn không lúng túng, mà tiếp tục sự nghiệp của mình - vì lợi ích của tất cả chúng ta.

Tôi gặp Adorno nhiều lần, ở Hamburg, Vienna và nhất là Frankfurt. Mỗi lần trò chuyện, dù qua loa, đều đáng chú ý, nhưng lần gặp đầu tiên đã để lại ấn tượng sâu đậm nhất trong tôi: đó là ngày 6 tháng Bảy năm 1966 tại Đài Phát thanh Hessen. Ông là khách của chương trình “Quán cà phê văn học”. Buổi thu thanh - ông đặt điều kiện và chúng tôi đồng ý - phải diễn ra ở Frankfurt, vào mười giờ sáng. Adorno đến đúng giờ, rất lễ độ, có lẽ lễ độ quá đáng. Tuy nhiên ông khiến chúng tôi, Hans Mayer và tôi, ngạc nhiên khi báo tin buồn rằng đúng hôm ấy ông lại không đủ khả năng trò chuyện. Ngày hôm trước ông quá sức căng thẳng, vâng, ông thú nhận đã phải uống thuốc kích thích mới có thể chịu đựng nổi các seminar và kỳ thi. Bây giờ ông mệt lử rồi, nên yêu cầu chúng tôi vui lòng trò chuyện với nhau, ông sẽ chỉ giới hạn với vài từ khóa và thỉnh thoảng nói chen vào thôi. Nghe cứ như một danh ca tuyên bố trong buổi tổng dượt bài “Lohengrin” ông ta rất tiếc chỉ có thể đánh dấu thôi.

Hans Mayer và tôi quyết định dứt khoát sẽ nhân ái hỗ trợ vị khách đáng tiếc đang khổ sở này. Thành ra tôi mới đặt cho vị học giả lớn đang khó ở một câu hỏi đơn giản, hẳn phải khiến ông hoan hỉ: người chưa hề đọc ông, hẳn cũng vẫn biết câu nói - thường bị trích sai - của ông, rằng sau vụ Auschwitz mà làm thơ là mọi rợ. Tôi muốn biết ông đã nghĩ gì về câu ấy. Adorno trả lời ngay và không ngắn. Ông càng giải thích lâu, tôi càng thích. Vì tôi hiểu hết - và đó là một cảm giác thú vị, điều mà tôi không thể luôn luôn ca ngợi khi đọc những bài viết của ông.

Rồi buổi trò chuyện diễn tiến như thế nào, tôi không nhớ nữa. Chỉ chắc chắn một điều: Mayer và tôi, nổi tiếng không phải là những kẻ lười mở miệng, lần ấy chẳng có gì nhiều để nói cả, vì vị khách của chúng tôi dường như quên bẵng mình quá mệt. Adorno nói không ngừng; không thể hãm ông lại và cũng không ngắt lời ông được.

Vừa thu băng xong, ông đã vội vàng thành thật hỏi: “Tôi nói có được không?” Được chứ, thậm chí rất hay. Ông có tự kiêu như một ca sĩ giọng nam cao chăng? Hẳn rồi. Nhưng trong nhiều năm, thậm chí nhiều thập kỷ, tôi đã gặp vô số tác giả tự kiêu, mà tài năng chẳng bao nhiêu. Thế thì tại sao lại phải bực mình một con người vĩ đại, mà tất cả chúng ta hàm ơn nhiều, vì sự ngạo mạn của ông?

Tính tự kiêu của Adorno và Canetti khác nhau không ít. Tính tự kiêu của Canetti liên quan đến tham vọng của ông về thực thi trách nhiệm của một công tố viên kiên quyết và một quan tòa cô đơn của thế giới. Tất nhiên vai trò tượng trưng này - mà ông khao khát và có lẽ đã nỗ lực tạo cho nó uy quyền của thầy tu, phải, uy quyền đường bệ - không thể định nghĩa chính xác, vì nó nằm trong lằn ranh rất mơ hồ giữa văn học và triết học, giữa nghệ thuật và tôn giáo, giữa sự phê bình nghiêm ngặt của thời đại và tư vấn cao quý về tâm lý cho đời sống. Canetti được ca ngợi là “đấng tiên tri ở Rustschuk”’*, một hình tượng huyền thoại gần như cổ xưa. Điều này không phải không khiến ông hài lòng.

Adorno không thế. Ông cũng muốn được tôn vinh - nhưng chủ yếu được tôn vinh là một người có thẩm quyền về tri thức và khoa học. Ông cũng thích có môn đồ. Nhưng ông không muốn ai mù quáng tin theo, mà hâm mộ có phê phán tư tưởng phê phán của ông. Sự tự sùng bái của Canetti đôi khi đã chuyển sang sự biến hình*. Adorno không quan tâm đến điều ấy. Động lực của ông không phải là tín ngưỡng, nó là sự khoe mẽ mà ông chẳng hề giấu giếm. Việc ông tham dự “Quán cà phê văn học” thể hiện sự tự mãn của ông. Thói ngạo mạn của Adorno tương tự thói ngạo mạn của một ca sĩ hoặc một diễn viên: ông không chờ đợi sự sùng bái thầm lặng, mà muốn được hoan nghênh nhiệt liệt. Dù sự khao khát được hài lòng của ông lớn đến đâu, trong đó vẫn tiềm ẩn chút gì đấy xóa đi ác cảm, khiến ta hiểu và cảm thông hơn so với sự kiêu ngạo của Canetti: ấy là sự bất lực. Trong nhu cầu được đồng tình của ông, trong nỗi khao khát liên tục được ca ngợi của ông có chút gì đấy gây xúc động, chút gì đấy trẻ con.

Không lâu sau buổi thu thanh tại “Quán cà phê văn học” của chúng tôi, Adorno hỏi tôi đã có dịp đọc quyển sách mới nhất của ông chưa. Tôi thành thật đáp rất tiếc chưa có dịp. Adorno thất vọng thấy rõ - cho tới nay tôi vẫn lấy làm tiếc không nói với ông rằng quyển ấy là một kiệt tác vô song. Ai biết được Adorno có viết nổi tác phẩm của mình chăng, nếu không có tính ngạo mạn trẻ con kia?

Có lẽ đôi khi chúng ta thiếu cảm thông với những nhược điểm nho nhỏ ở những con người vĩ đại. Người ta thường trích hai câu thơ ngắn kết thúc bài Gửi những kẻ hậu sinh của Brecht: “Hãy nhớ đến chúng tôi/ Với lòng khoan dung.” Đôi lúc tôi có cảm tưởng những lời này được tất cả những người đã góp phần vào văn học gửi đến chúng ta.

33

LỮ QUÁN PULVERMÜHLE VÀ CHIẾC MÁY TÍNH

Ngày 25 tháng Tám năm 1964, Tòa Đại hình ở Munich đã thẩm vấn tôi với tư cách nhân chứng trong vụ án xử Karl Wolff, nguyên Obergruppenführer* của bọn SS. Trước tiên tôi hỏi Viện Công tố, cơ quan triệu tôi đến, phải chăng họ nhầm lẫn, vì tôi chưa hề gặp Wolff, tham mưu trưởng của lãnh tụ SS Himmler, cũng không được biết gì về hoạt động của y. Viện Công tố ghi nhận, song vẫn muốn thẩm vấn tôi. Tôi cần khai về những hoàn cảnh trong Getto ở Warsaw. Có thể nào lái xe qua lại nhiều lần trên đường phố của “Khu dân cư Do Thái” mà không biết những gì ngày ngày diễn ra ở đấy?

Nhiều báo đăng lời chứng của tôi. Hệ quả là một nữ cộng tác viên Đài Phát thanh Bắc Đức đã yêu cầu phỏng vấn tôi về Getto. Chúng tôi gặp nhau ở Hamburg, trong quán cà phê “Funkeck” gần Đài Phát thanh. Cô phóng viên này, có lẽ chưa tới ba mươi tuổi, tuy không đẹp lắm, nhưng không phải không quyến rũ. Có thể nét quyến rũ ấy là do vẻ chân thật hiển hiện, dường như tương phản với tuổi trẻ của nàng. Nàng muốn thu băng buổi trò chuyện dài ba mươi phút. Nàng đặt ra những câu hỏi rõ ràng và thông minh, xoay quanh một vấn đề trung tâm: tại sao lại có thể xảy ra như thế được? Buổi thu băng không hề phải cắt ngang một lần nào. Xong xuôi, tôi sửng sốt thấy chúng tôi đã trò chuyện tới gần năm mươi phút. Cô cần gì nhiều đến thế? Nàng hơi lúng túng: một phần nàng hỏi vì quan tâm riêng. Tôi không trách nàng khát khao tìm hiểu. Tôi muốn biết đôi nét về nàng. Đột nhiên nàng rất vội vã. Tôi thấy mắt nàng rớm lệ. Tôi vội hỏi thêm: “Xin lỗi, tôi nghe không rõ tên cô - Meienberg à?” “Không, Meinhof, Ulrike Meinhof.”

Năm 1968, nghe tin Ulrike Meinhof, bấy giờ đã là một nhà báo tên tuổi, rút vào hoạt động bí mật, cùng Andreas Baader lập một nhóm khủng bố*, bị cảnh sát truy nã, cuối cùng bị bắt và năm 1976 tự tử trong tù, tôi không khỏi luôn nghĩ đến buổi trò chuyện tại quán cà phê “Funkeck”. Vì đâu Ulrike Meinhof, mà tôi không thể nào ngờ được về tương lai của nàng, đã in đậm trong ký ức của tôi đến thế? Phải chăng vì nàng là người đầu tiên tại CHLB Đức đã thanh khẩn muốn biết về những kinh nghiệm sống của tôi trong Getto Warsaw? Và có thể nào có mối quan hệ giữa mối quan tâm cháy bỏng của nàng về quá khứ của nước Đức với con đường đã đưa nàng tới sự khủng bố lẫn tội ác không?

Giữa những năm 1960, bầu không khí chính trị ở CHLB Đức thay đổi rõ rệt. Việc hai đảng lớn thành lập chính phủ liên hiệp vào năm 1966 đã tạo nên một hoàn cảnh mới hoàn toàn. Những lực lượng xã hội chủ nghĩa, mác xít và, trong một nghĩa rộng hơn, thế hệ trẻ thấy họ không được đại diện trong Quốc hội, đâm ra thất vọng và cảm thấy bị bỏ rơi. Trong những buổi thảo luận công khai, người ta chú ý đến hai khái niệm: “Đối lập bên ngoài nghị trường” và “Phong trào sinh viên”.

Tôi không thể thờ ơ với những gì đang diễn ra. Tất nhiên, tôi đứng về phía những người phấn đấu cho cải cách đại học triệt để và hoạt động hữu hiệu theo khẩu hiệu “Dưới lớp áo thụng* là mùi mốc của nghìn năm”. Dù một số cuộc thị uy của phong trào chính trị mới - liên quan đến phong trào năm 1968 và đã gây không ít hoang mang - không nghiêm chỉnh và thậm chí đôi khi gây ác cảm đến đâu đi nữa, nó vẫn đã tạo ra và thúc đẩy việc tranh luận về “Đế chế thứ ba”, một cuộc tranh luận theo lẽ đã phải diễn ra từ lâu, nhưng đến lúc ấy cùng lắm vẫn chỉ đủng đỉnh, nhất là về bọn Quốc xã, trong đời sống cộng đồng của CHLB Đức. Điều này đúng với chính trị, tư pháp và đặc biệt các đại học, cụ thể là khoa ngữ văn Đức, khoa y, khoa lịch sử nghệ thuật và âm nhạc học.

Tuy nhiên, cảm tình của tôi dành cho cuộc nổi loạn ồn ào và hỗn loạn này có giới hạn và sự hoài nghi của tôi ngày một lớn hơn. Dẫu sao tôi không dự buổi “Sit-in”, “Go-in” hay “Teach-in” nào, không cùng trải qua biến cố nào, không có mặt tại buổi hội thảo hay mít tinh nào, không tham gia cuộc biểu tình nào. Tôi thấy không ít những sự kiện này, nhưng chỉ trên màn ảnh truyền hình. Những người xách động hò hét, những loa phóng thanh huyên náo, những đoàn người bước đi trong đội hình dài dằng dặc, tất cả những thứ ấy tôi đã biết đủ và ghê tởm từ thời trẻ.

Những lý thuyết gia và lãnh tụ của cuộc nổi loạn đeo đuổi mục đích chính trị là chuyện đương nhiên. Nhưng những khẩu hiệu thường rất vần vè không ngừng được tuyên cáo không thể che giấu một tình hình thực tế khá đáng lo ngại: nền tảng của phong trào ồn ào này không chỉ chủ yếu dựa trên cảm tính, nếu không phải là trực giác. Những người tham gia phản đối những hoàn cảnh ở CHLB Đức mà họ đã chán ngấy từ lâu. Tuy nhiên, đối với phần đông những người này, đó chỉ là một sự phản đối mơ hồ chống lại cái mà họ kinh tởm gọi là “xã hội tư sản ổn định”, nghĩa là chống lại thế giới của cha chú họ. Cuộc nổi loạn này chống lại gì, thật đã rõ ràng; điều nó muốn đạt được kém rõ ràng hơn; còn đạt bằng cách nào thì hoàn toàn mù mờ.

Con cháu của giới phong lưu - họ không ngớt viện dẫn Marx với Engels - dường như đã chọn cách mạng làm hoạt động cho qua thì giờ thú vị trong lúc rảnh rỗi, làm thú tiêu khiển ít rủi ro. Những từ như “tư sản”, “vô sản”, “chủ nghĩa tư bản” và “bóc lột” thường xuyên được họ sử dụng và giải thích vô nghĩa. Những khái niệm “không tưởng” và “biện chứng” trở thành những câu thần chú, được họ sử dụng như những quân “J” trong ván bài. Chẳng bao lâu sau lộ rõ một sự không tương xứng tồi tệ giữa những mục đích cao ngất và khả năng hạn chế, giữa đại ngôn và sự lúng túng còn lớn hơn nữa.

Điều làm tôi quan tâm và ngạc nhiên nhất là vai trò của các nhà văn trong cuộc nổi loạn này. Nhiều người đã không ngần ngại tham gia một phong trào chính trị và xã hội, về cơ bản coi nhẹ quan hệ giữa nó với nghệ thuật và văn học. Nay các nhà văn không cần phải lên tiếng đại diện cho cá nhân, cũng như bảo vệ cá nhân trước những tổ chức và thế lực đã sử dụng và lạm dụng cá nhân ấy cho mục đích của chúng. Mà tốt hơn, văn học nên động viên cá nhân chủ yếu về chính trị. Nó phải phục vụ ý thức hệ như là công cụ, phải góp phần vào việc thay đổi thế giới đang được nỗ lực hướng tới. Những người lớn tiếng nhất đòi hỏi điều này, nghịch lý sao, lại là những người quan tâm nhất đến quyền tự trị của văn học: chính các nhà văn. Đối với tôi, những điều này thật quá quen thuộc. Tôi đã kinh nghiệm một lần và chưa lâu mấy - ở Ba Lan. Chẳng bao lâu sau tôi thật bất ngờ nhận được một bài học trực quan vui tươi lẫn buồn bã về những xu hướng mới nhất của tinh thần thời đại ở CHLB Đức.

Vào tháng Mười năm 1967, “Nhóm 47” họp tại lữ quán Pulvermühle nằm yên ả giữa Nuremberg và Bayreuth. Như thông lệ, các tác giả đọc cho mọi người nghe những tác phẩm mới của họ - trong đó có Günter Eich, Günter Grass, Siegfried Lenz, Jürgen Becker, Horst Bienek. Nhiều tác giả khác (như Dorst, Hildesheimer, Schnurre, Heißenbüttel, Wohmann, Kluge, Rühmkorf, Härtling) cũng đã đến và phần lớn tham gia vào việc nhận xét những bài được nghe đọc. “Nhóm 47” xưa nay là thế. Song không thể không thấy đôi chút khác thường: những bài đã đọc hầu hết phi chính trị và những tranh luận phê phán về chúng ít quan tâm đến nội dung, mà chủ yếu nhắm vào hình thức và ngôn từ. Lúc nghỉ giải lao đã diễn ra nhiều cuộc chuyện trò và thảo luận khác hẳn, phần lớn rất kích thích, mà trọng điểm rõ ràng là những vấn đề chính trị.

Khoảng giữa trưa, trong lúc đang lắng nghe một đoạn văn xuôi của nhà văn Thụy Điển Lars Gustafsson về con người vô chính phủ Bakunin, các tham dự viên chợt giật mình: tuy cửa sổ đóng kín chúng tôi vẫn nghe tiếng loa thật to, lặp đi lặp lại không mệt mỏi hai khẩu hiệu: “‘Nhóm 47’ là một con hổ giấy” và “Nhà thơ! Nhà thơ!” Dường như người ta cho bong bóng nổ giữa những lời hô nhạo báng ấy. Một anh chàng trẻ tuổi ăn mặc như hề xông vào phòng họp, tay cầm biểu ngữ: “Những ‘người đàng hoàng’ đang họp ở đây”. Anh ta nhanh chóng bị đẩy ra ngoài. Hans Werner Richter tuyên bố nghỉ một lúc. Mọi người đi ra, thấy một đám đông, phần lớn còn trẻ, cầm biểu ngữ, bích chương, loa phóng thanh. Đó là những sinh viên từ Đại học Erlangen gần đấy đến đây chỉ vì cuộc biểu tình này; một số mặc đồ của ngày hội giả trang. Cảnh tượng này lôi cuốn dân làng bên cạnh; không ít bà đã dẫn theo trẻ nhỏ.

Nhiều thành viên của buổi họp thích thú quan sát, nhưng cũng có người, nhất là những văn sĩ dứt khoát tả khuynh, như Martin Walser, Erich Fried và Reinhard Lettau, nôn nóng đối thoại với những người mang bích chương nhạo báng họ là “lão văn sĩ”. Họ vội vàng khẳng định cảm tình nồng nàn nhất đến những người biểu tình trẻ tuổi và sẵn sàng trò chuyện chân thành, đúng thế, trong tình anh em. Trong những lời phát biểu ngắn ngủi của các nhà văn luôn lặp đi lặp lại, như một điệp khúc, lời cam kết van vỉ: các bằng hữu, các bạn đồng hành, các đồng chí, chúng ta cùng ngồi trong một chiếc thuyền, cùng theo đuổi một mục tiêu. Các sinh viên liền phản ứng bằng lời hô: “Chúng tôi muốn thảo luận.”

Nhưng không có thảo luận - có lẽ vì người ta không thể biết được các sinh viên thực sự muốn thảo luận về vấn đề gì. Chỉ chắc chắn một điều: họ coi các văn sĩ trong “Nhóm 47” quá ít “tả khuynh” và đòi hỏi các nhà văn dấn thân hơn nữa vào chính trị, nhất là - như họ viết trong truyền đơn - chống lại “khuynh hướng khép vào kỷ luật trong diễn tiến toàn bộ của xã hội cuối thời kỳ tư bản chủ nghĩa”. Thay vì đối thoại với các nhà văn, những người biểu tình đã đốt sách: họ ném báo Bild* và nhiều ấn phẩm khác vào lửa.

Tôi đã viết ngay một bài ngắn cho tờ Die Zeit về kỳ họp này; một tuần sau thêm bài nữa, dài hơn nhiều. Trong hai bài này, giống những năm trước, tôi nhận xét về các bài đọc và những phê bình về chúng. Tôi đã phạm một thiếu sót lớn, mãi sau này mới hiểu ra: tôi không đề cập một lời nào đến cuộc biểu tình của các sinh viên. Tôi hoàn toàn coi nhẹ những chuyện đã diễn ra trước lữ quán Pulvermühle, cho đó là khôi hài và một số sự việc là ghê tởm. Tôi đã lờ đi trong các bài viết của mình, vì không muốn đi chệch khỏi điều theo tôi quan trọng hơn nhiều: văn học đương đại Đức mà tình trạng của nó vào năm 1967 đã được chính kỳ họp của “Nhóm 47” đột nhiên làm sáng tỏ.

Dù vụ đụng độ bất ngờ này ngớ ngẩn đến đâu, ta cũng không nên đánh giá sai đặc điểm mang tính báo trước của nó. Cuối những năm 1960, đầu 1970 đã diễn ra những vụ đáng chú ý tương tự, không ngừng cho thấy sự thiếu tự tin và lúng túng của nhiều trí thức: họ phần lớn sợ lâm vào tình trạng bế tắc; họ coi trọng lời kêu gọi khẩn thiết của những sinh viên đối lập và những người cùng chí hướng với các sinh viên. Một số nhà văn đã quả cảm đi tìm ngay chiến lũy. Phải chăng họ đã sao nhãng văn học để hiến thân mạnh hơn từ trước tới nay cho chính trị? Hay họ sở dĩ ráo riết tìm chốn náu thân nơi chính trị, chẳng qua chỉ vì họ không còn tiến bộ trong sáng tác?

Dẫu sao nền văn học hình thành vào thời ấy đã khiến tôi thất vọng. Nhưng tôi không có ý định từ bỏ nó. Tuy nhiên, tôi muốn chú tâm tới văn học Đức trước kia thường xuyên hơn là đến nay, nghĩa là với loại văn học trong khoảng cuối thế kỷ 19 và Thế chiến II.

Thế còn ban biên tập trang văn học của tờ Die Zeit thì sao? Họ vẫn đối xử với tôi thật tuyệt vời như bấy lâu nay: vô số ước muốn của tôi về điểm sách được thực hiện, họ luôn đáp ứng điều tôi yêu cầu. Tôi có thể viết bao nhiêu cũng được về những nhà văn lớn của Đức thuộc quá khứ gần. Cho nên tôi đã viết về Fontane và Thomas Mann, về Hofmannsthal và Schnitzler, về Döblin, Hermann Hesse và Arnold Zweig, về Horvath, Tucholsky và Joseph Roth. Từ đấy hình thành quyển sách mà tôi đã luôn có ý định: quyển Kiểm tra lại, xuất bản năm 1977.

Tôi cũng nhận được tác phẩm mới của những tác giả đương thời, mà tôi quan tâm, để phê bình, như Frisch, Dürrenmatt, Böll, Grass, Eich, Andersch, Johnson, Handke, Christa Wolff và Franz Fuhrmann. Khi tôi giao một bài dài quá mức về Arno Schmidt, mà chẳng phải nhân dịp gì, biên tập viên phụ trách văn học Dieter E. Zimmer khẽ rên một tiếng, nhưng vẫn in ngay, không cắt.

Khi tôi thích làm việc với văn xuôi của các nước Anglo-Saxon, tôi cũng nhận được ngay thứ mình muốn: sách của Hemingway, Graham Greene, Bellow, Malamud, John Updike và Philip Roth.

Thế còn thơ thì sao, đặc biệt thơ Đức? Năm 1967, trong một lần trao đổi ý kiến kéo dài gần hai tiếng qua điện thoại vào buổi tối, Rudolf Walter Leonhardt quả quyết rằng ông rất trân trọng và hâm mộ tôi, đặc biệt những bài phê bình tiểu thuyết, truyện ngắn và tiểu luận. Tôi không thích như thế, vì cảm thấy ngay ẩn ý chê bai. Leonhardt ám chỉ điệu rung tinh tế của thơ Đức yêu kiều hẳn không phải sở trường của tôi. Tôi đâu chịu để yên.

Sáng hôm sau tôi yêu cầu Dieter E. Zimmer cho tôi phê bình một tập thơ. Tôi điểm quyển Gạn hỏi của Günter Grass. Bài viết rất dài, đầy ca ngợi này vừa mới công bố, Erich Fried đã gọi cho tôi: thế là quá đáng, vì bài này của tôi rõ ràng “sùng bái cá nhân”. Hẳn ông cũng được phép chờ đợi tôi bình thơ của ông cặn kẽ như thế. Rồi mấy thi sĩ nữa. Họ không có nhu cầu lên tiếng về thơ của Grass có chất lượng hay không hoặc về bình luận của tôi, mà, giống như Fried, nhắc nhở tôi hãy đánh giá cao và cặn kẽ như thế về thơ của họ.

Thời gian cộng tác của tôi với tờ Die Zeit tuyệt vời chứ? Có và không. Trước sau tôi vẫn không cần phải đến phòng biên tập để làm việc. Trước sau điều này vẫn được xem như một ưu đãi đặc biệt hào phóng mà tôi cần biết ơn xứng đáng. Tôi luôn được nghe rằng người ta muốn tránh cho tôi công việc biên tập thường ngày vất vả và đôi khi nhàm chán, để tôi chuyên tâm viết những bài rất quan trọng cho tờ Die Zeit. Nghĩa là tôi không cần phải đến phòng biên tập; nhưng tôi có được phép đến đó không, người ta có mong muốn tôi ở đó không? Xưa nay tôi luôn gửi bản thảo qua bưu điện. Còn nếu gấp thì tôi tự mang đến, dễ mà. Nhưng rồi tôi nhanh chóng được báo đừng mất công gửi bản thảo nữa, một tài xế sẽ ghé qua lấy, và quả như thế thật. Hồi đó ban biên tập tờ Die Zeit họp một tuần hai lần: lần họp lớn có đủ các biên tập viên, người tập sự và người dự thính; còn lần họp nhỏ để các biên tập viên trang văn học chuẩn bị cho số báo kế tiếp. Họ chưa mời tôi lần nào và tôi cũng không muốn làm phiền. Thành thử trong mười bốn năm ở tờ Die Zeit tôi chưa hề dự một buổi họp nào.

Tôi đã tìm được điều mình khao khát: một nơi cư trú lâu dài - tuy nhiên chỉ cho công việc, chứ không cho cá nhân tôi. Tôi bị loại ra ngoài, tôi cảm thấy thế - và tôi càng viết lâu dài và thành công cho tờ Die Zeit, cảm giác này càng rõ ràng hơn. Tôi ngồi cách biệt và cô đơn trong căn hộ nhỏ của chúng tôi tại Niendorf, ngoại ô Hamburg, viết hết bài này đến bài khác. Phần lớn những quyển sách của tôi xuất bản trong những năm 1960 và 1970 - Văn học của những bước nhỏ: Các nhà văn Đức ngày nay, Toàn là đáng chỉ trích thậm tệ, Về những kẻ gây rối: Người Do Thái trong văn học Đức, Về văn học ở CHDC Đức - đã ra đời bằng cách ấy. Quan hệ của tôi với thế giới hầu như chỉ qua những cuộc trò chuyện bằng điện thoại. Nên tôi thích thú thỉnh thoảng được đi nơi này nơi nọ ở CHLB Đức hoặc những nước khác để thuyết trình. Cuộc sống độc thoại của tôi nhờ đấy giảm đi, ít nhất tạm thời.

Năm 1968 tôi dạy một học kỳ về văn học Đức tại Đại học Washington ở St. Louis. Nhiệm vụ của tôi không căng thẳng lắm, chỉ gồm lên lớp và hướng dẫn seminar. Vì tôi chưa bao giờ làm seminar nên mới hỏi một đồng nghiệp đã khá nhiều kinh nghiệm hàn lâm seminar là gì. Ông đáp bằng câu hỏi ngược lại: tôi hình dung seminar như thế nào? Tôi trả lời sôi nổi, nhưng hơi vụng về. Ông bảo, cần làm seminar hệt như thế đấy. Kỳ quái thật: một lần nữa tôi lại phải dạy người khác, mà chính mình lại chẳng học được gì.

Độc giả tờ Die Zeit không nhận ra sự vắng mặt của tôi, vì từ St. Louis tôi vẫn cung cấp bài cho ban biên tập, đặc biệt về những nhà văn Đức trẻ - từ Hubert Fichte tới Rolf Dieter Brinkmann. Khi trở về, tôi thấy chẳng có gì thay đổi đối với tôi và sẽ chẳng có gì thay đổi: người ta không cần tôi ở phòng biên tập, không muốn thấy tôi tại các buổi họp.

“Ngài sẵn lòng cho phép tôi kể hầu ngài một câu chuyện chứ?” nhà hiền giả Nathan hỏi Sultan Saladin như vậy. Thế thì tôi cũng mạn phép thêm vào đây một câu chuyện nhỏ. Nhiều năm trước ở Ba Lan có một người, một người Do Thái tên là Chajim Selig Slonimski. Ông sinh năm 1810 tại Bialystok và mất năm 1904 ở Warsaw. Thời trẻ ông chỉ nghiên cứu Talmud* và các tài liệu dành cho giáo sĩ Do Thái; về sau ông chuyên tâm học toán và thiên văn. Khoảng năm 1840 ông thiết kế thành công một chiếc máy tính. Tin về phát minh khác thường này đến tai Sa hoàng Nikolas L. Sa hoàng muốn thấy chiếc máy. Slonimski liền được mời tới Saint Petersburg bệ kiến Sa hoàng. Nhưng trước khi vào, người ta nhắc nhở ông chỉ được trả lời khi Sa hoàng hỏi, ngoài ra phải tuyệt đối im lặng. Buổi bệ kiến diễn ra tốt đẹp, nhưng rồi Sa hoàng hỏi làm thế nào để ngài tin được rằng chiếc máy làm tính đúng. Nhà toán học khúm núm đề nghị Sa hoàng cho một bài tính số học, rồi ngài hạ cố giải bài tính theo cách quen thuộc, nghĩa là với giấy và bút chì, còn ông sẽ thử với chiếc máy mới này. Sau đó ngài có thể so sánh kết quả. Sa hoàng thấy có lý. Hai con người địa vị chênh lệch này vừa mới bắt đầu tính, nhà phát minh ra chiếc máy đã kêu lên: “Thần có rồi.” Sa hoàng giận dữ ngước nhìn lên, vì có kẻ đã dám nói trước mặt ngài, dù không được hỏi. Bầu không khí trong phòng đột nhiên lạnh lẽo như băng. Sa hoàng bực bội lặng thinh, làm tiếp bài tính mà đối với ngài dường như quá vất vả. Cuối cùng Sa hoàng so sánh hai kết quả, rồi cau có nói cụt lủn nhưng rõ: “Máy tốt, còn người Do Thái xấu.” Tuy nhiên, năm 1844, Slonimski nhận được một giải thưởng quan trọng của Nga cho sự phát minh ra chiếc máy tính này. Ít lâu sau ông trở thành công dân danh dự của thành phố Saint Petersburg.

Câu chuyện này tôi nghe kể ở Luân Đôn năm 1948, từ nhà thơ kiêm nhà văn tiểu luận Ba Lan xuất sắc Antoni Slonimski, một hậu duệ của nhà toán học thế kỷ 19. Tôi không bao giờ quên và buồn thay thường cứ buộc phải nghĩ đến nó. Phải chăng tôi gặp ở tờ Die Zeit chuyện tương tự như Chajim Selig Slonimski xưa kia? Phải chăng lời của Sa hoàng Nga, chỉ phải đổi cho phù hợp thôi, cũng áp dụng cho tôi, nghĩa là: bản thảo tốt, người Do Thái xấu? Ngắn gọn: bài Do Thái?

Tương tự những người thuộc thiểu số khác, nhiều người Do Thái, trước những khó khăn gặp phải trong đời sống, đôi khi đã quá vội vàng quy trách nhiệm cho sự thiếu thiện cảm hoặc thù địch của môi trường không Do Thái chung quanh. Đáng buồn, nhưng có lẽ ta không nên quá trách cứ người Do Thái đã để cho sự ngờ vực lẫn lộn với tính nhạy cảm quá mức. Những phản ứng quá mức luôn có nguyên do của chúng, ở đây thật rõ ràng: đó là sự gây khó dễ và truy bức kéo dài nhiều trăm năm, nhiều nghìn năm.

Tôi kiên quyết phản bác điều nghi hoặc rằng thỉnh thoảng tôi đã gặp phải sự ác cảm bài Do Thái. Nhưng tôi không thể không ghi nhận rằng tuy đến nay tôi đã sống ở CHLB Đức mười, hai mươi năm hoặc lâu hơn nữa, được nhìn nhận nhiều về sự đóng góp, những nhật báo, những nhà xuất bản và các đài phát thanh ở đây đều muốn có bài của tôi và hoan hỉ công bố, nhưng họ chưa hề mời tôi một chức vụ nào, dù khiêm tốn nhất. Trong những năm ấy, các biên tập viên của tờ Die Zeit, kể cả những người chóp bu, đã được nhiều cơ quan khác mời chào nhiều chức vụ khác nhau. Ngoài ra, tôi sực nhớ, hồi đó tờ Die Zeit đã nhiều lần tăng cường số lượng nhân viên của ban biên tập trang văn học. Nhưng họ không muốn có tôi.

Trong một bức thư của Friedrich Schlegel hồi trẻ viết năm 1792 gửi người anh August Wilhem tôi thấy mấy câu thế này: “Từ lâu rồi em nhận thấy mình hầu như luôn tạo được cho thiên hạ ấn tượng gì. Người ta thấy em lý thú đấy, nhưng lại tránh xa… Người ta chỉ muốn nhìn em từ xa thôi, như một của hiếm nguy hiểm.” Nay điều này cũng đúng với tôi chăng? Trường hợp của tôi có gợi lại hoàn cảnh của nhà toán học Do Thái hoặc, thích đáng hơn, tới nỗi khổ tâm của nhà phê bình lớn, người Đức chứ không phải Do Thái, phàn nàn đã bị tránh né, chỉ được ngắm nhìn từ xa; nói thật đơn giản: ông không được ưa chuộng! Không nghi ngờ gì nữa: hoàn cảnh của tôi giống như của Friedrich Schlegel ngày trước - điều này chẳng liên quan gì đến đạo giáo và gốc gác Do Thái của tôi.

Năm 1996, tôi nhận được một quyển sách mà tính chính thức của nó không thể không thấy, mang tên “Thời gian trong tờ Die Zeit - 50 năm của một tuần báo”, với tên phụ là “Tuyển tập bài viết của nhiều tác giả và trình bày theo lịch sử thời gian”. Một thông tin ngắn và cụ thể trong đó đã khiến tôi sửng sốt. Trong thời gian tôi cộng tác với tờ Die Zeit - tin ấy viết - người ta đã suy nghĩ rất nhiều về việc có nên để tôi công tác trong ban biên tập. Nhưng các biên tập viên trang văn học - mãi bây giờ, năm 1996, tôi mới được biết -đã “hết sức phân vân, không rõ có chịu nổi một người biết sử dụng quyền hành, ngụy biện như thế chăng”. Tôi giật mình. Vì từ “ngụy biện” nghe chẳng mấy hay ho. Nó có nghĩa như “lý sự cùn” mà nay ít ai dùng, nhưng thường thấy trong giới báo chí hung hăng Quốc xã, nhất là các bài của Joseph Goebbels. Hắn hầu như luôn dùng từ này kèm với một tính từ - hoặc “ngụy biện kiểu Do Thái” hoặc “ngụy biện kiểu Do Thái - mác xít”. Tôi thú nhận không còn chắc hoàn cảnh mình giống nhà phê bình Đức thiên tài Friedrich Schlegel hay nhà phát minh Do Thái Chajim Selig Slonimski đã thiết kế ra máy tính.

Việc cộng tác của tôi với tờ Die Zeit hoàn toàn không có khuyết điểm gì. Nhưng vì không mảy may hy vọng được làm việc trong ban biên tập, nên tôi phải rời khỏi tờ báo này. Nhưng đi đâu? Tôi dứt khoát không quỵ lụy. Mặt khác, không thể chờ quá lâu, vì tôi đã ngoài năm mươi tuổi rồi. Lời mời từ Thụy Điển thật quá thích hợp: từ 1971 đến 1975 tôi dạy về văn học Đức mới, với tư cách giáo sư thỉnh giảng tại các Đại học Stockholm và Uppsala - mới đầu vài tháng, rồi mỗi năm vài tuần.

Năm 1972, lần đầu tiên trong đời tôi nhận được phần thưởng: bằng tiến sĩ danh dự của Đại học Uppsala. Buổi lễ diễn ra thật trọng thể: ngôi nhà thờ cổ, đáng kính của Uppsala gióng chuông, đại bác nổ rền, người ta đặt lên đầu tôi vòng nguyệt quế, hái từ một cây tương truyền được Linné* tự tay trồng gần trường đại học. Tôi rất xúc động - và ngẫm nghĩ về điều không phải một trường đại học Đức, mà của Thụy Điển, tưởng thưởng mình vì đã có công lao đối với văn học Tây Đức (theo lý do chính thức).

Cũng năm 1972, tôi thực hiện chuyến đi thuyết trình xa nhất trong đời - tới Úc và New Zealand. Bấy giờ tôi thôi cộng tác với tờ Die Zeit rồi và đã ký hợp đồng cho công việc mới, tất nhiên không ai được biết: trong năm ấy tôi sẽ đảm nhận vai trò phụ trách phần văn học của tờ Frankfurte Allgemeine.

PHẦN NĂM: 1973-1999

34

NGƯỜI KHÁCH DANH DỰ NHAM HIỂM

Tôi biết Joachim Fest* vào năm 1966 tại nhà những người bạn hiếu khách mà cả hai chúng tôi đều quen, ở ngoại ô Hamburg. Bấy giờ, ông làm việc cho Đài Phát thanh Bắc Đức, phụ trách chương trình truyền hình “Panorama”. Rồi thỉnh thoảng chúng tôi gặp nhau, đôi khi cùng đi xem kịch và thăm viếng qua lại. Dần dà chuyện này tạo nên sự gần gũi giữa hai chúng tôi, rồi trở thành một mối quan hệ khá khác thường, có thời là tình bạn; nó - nếu đó quả thật là tình bạn - cho thấy hai khía cạnh của Fest: nhiệt tình chân thành song dè dặt, hơi giữ ý. Tôi tin rằng ông khá tự hào về sự giữ ý này và - đối với tôi - ông chỉ từ từ hoặc không bao giờ bỏ được, vì không làm nổi hoặc không muốn.

Ít lâu sau,, chúng tôi tình cờ gặp nhau tại một khách sạn gần thành phố Baden-Baden. Chúng tôi đến đấy vì có cùng ước muốn: chủ yếu không phải để dưỡng sức, mà tạm nghỉ. Chúng tôi cần gián đọạn công việc thường ngày, ít nhất một thời gian ngắn. Thành ra chúng tôi thú vị ngồi ghế bành thoải mái trên sân hiên rộng rãi, ngắm nhìn phong cảnh nước Pháp thoáng hiện phía xa mờ. Chúng tôi nhanh chóng trò chuyện về những chiếc ghế nằm thoải mái có thiết kế xảo diệu mà Hans Castorp - một kỹ sư trẻ, rất có tài hùng biện từ Hamburg - thường nằm nghỉ tại một dưỡng đường ở Davos*. Quan hệ này còn kéo dài lâu, trong nhiều năm. Chúng tôi thường bắt đầu cuộc trò chuyện với Thomas Mann, rồi sau bao vòng vo, phần lớn qua Goethe, Heine, Fontane, Mozart, Schubert í và Wagner, lại trở về với Thomas Mann. Fest nắm vấn đề rất nhanh đã giúp chúng tôi trao đổi dễ dàng hơn; kiến thức của ông, đặc biệt về lĩnh vực âm nhạc, khiến tôi rất phấn khích và cuộc trò chuyện của chúng tôi lý thú, bất kể ở đâu và lúc nào. Tôi học được nhiều ở ông và có lẽ ông cũng học được ở tôi chút ít.

Tôi thích sự uyên bác của ông. Tuy nhiên, nó có những hạn chế lạ thường. Trong thế kỷ 20 này, về văn học, ông chỉ coi ba, bốn người đáng bậc kỳ tài, còn về âm nhạc ông không thèm biết tới, trừ rất ít ngoại lệ. Nhiều người trong chúng ta cũng thế mà. Có điều Fest bào chữa cho những thiếu sót về học vấn của mình một cách ương ngạnh như thể kênh kiệu khiến tôi sửng sốt: ông bảo chính tại các nhà văn và nhạc sĩ, nên họ mới có những tác phẩm không được ông biết đến và theo ông thì những gì họ đạt được chẳng có gì đáng kể, nếu không nói là đáng coi thường. Điều này khiến tôi hơi băn khoăn tự hỏi liệu trong sự phủ nhận dứt khoát này, trong sự ngoan cố đôi khi hống hách này tiềm ẩn chăng một nguy cơ nghiêm trọng. Nhưng tôi sung sướng vì tìm được một người trò chuyện tuyệt vời, nên tạm không cho những ý nghĩ ấy, những lo ngại nho nhỏ ấy là quan trọng.

Về lại Hamburg, chúng tôi gặp gỡ nhau thường xuyên hơn, trò chuyện qua điện thoại lâu hơn, nhất là vào chiều tối, khi đã mệt mỏi vì công việc viết lách căng thẳng và cô đơn, chúng tôi không khao khát được nghỉ ngơi mà được trao đổi thoải mái suy nghĩ về những vấn đề bận tâm trong ngày. Hồi đó tôi đang viết tập sách mỏng Về những kẻ gây rối. Người Do Thái trong văn học Đức, còn Fest đang viết một tác phẩm quan trọng về mọi khía cạnh, có nhan đề Hitler. Một tiểu sử.

Ngay trước khi tập chuyên khảo này kết thúc, chứ chưa cần in, Fest - với tư cách đồng chủ nhiệm tờ Frankfurte Allgemeine - đã được mời phụ trách phần văn hóa của tờ báo. Vẻ vang đấy, nhưng không đặc biệt hấp dẫn. Vì tờ Frankfurte Allgemeine không có chủ bút và phó chủ bút, nhưng lại có tới sáu hoặc, như hiện giờ, năm đồng chủ nhiệm. Và những nhân vật nổi tiếng thừa sức “độc diễn” này thường không hài lòng khi phải tham gia một nhóm năm hoặc sáu người.

Tuy nhiên, Fest có nhiều lý do, những lý do rất khác nhau, để nhận lời mời này. Ông báo cho tôi biết, đồng thời hỏi tôi có sẵn sàng bỏ tờ Die Zeit, cùng ông đến làm cho tờ Frankfurte Allgemeine, đảm nhận việc chỉ đạo ban biên tập văn học không. Tôi nào dám mong, nhưng đã không chần chừ trả lời ngay: sẵn sàng. Tờ Frankfurte Allgemeine không dễ dàng chấp nhận ý muốn này, không khác một điều kiện, của Fest. Nhưng rồi nó cũng được đáp ứng, đặc biệt vì các chủ nhiệm không ảo tưởng về lĩnh vực ấy: họ biết phần văn học, trước đây do Friedrich Sieburg chỉ đạo, đã giảm chất lượng từ lâu. Điều họ thấy không ổn nhất là Sieburg đã hành xử bất chấp độc giả.

Cuối tháng Tư năm 1973, tôi gặp giám đốc điều hành và chủ tịch hội đồng chủ nhiệm tại Frankfurt. Buổi gặp không diễn ra trong tòa soạn, mà để được kín đáo - tạm thời không ai nên biết tôi tham gia tờ Frankfurte Allgemeine - tại một khách sạn ở sân bay. Tôi đồng ý ngay với mọi điều kiện và chi tiết cụ thể họ đề nghị, chỉ yêu cầu nhấn mạnh trong hợp đồng rằng “lĩnh vực văn học và đời sống văn học” do tôi phụ trách và tôi “chịu trách nhiệm trực tiếp trước các chủ nhiệm”. Tôi đặc biệt chú trọng đến điều này, chứ hoàn toàn không muốn dưới quyền của trưởng trang văn học. Cùng với sự tham gia của tôi vào ban biên tập của tờ Frankfurte Allgemeine, khối văn hóa được chia làm hai lĩnh vực với hai người đứng đầu bình đẳng - trang văn học tổng quát do Günther Rühle chỉ đạo và lĩnh vực tác phẩm nghệ thuật. Điều tôi mong muốn đã được đáp ứng.

Fest hài lòng và tôi còn hài lòng hơn. Cuối cùng, khoảng mười lăm năm sau ngày trở lại Đức, tôi đã có được một chức vụ trong cuộc sống văn học ở đây, có thể đó là chức vụ quan trọng nhất. Từ lĩnh vực tác phẩm nghệ thuật của tờ báo, tôi sẽ - hy vọng thế - cho xây dựng thành một diễn đàn và một công cụ chất lượng cao nhất, miễn không nảy sinh những vấn đề ảnh hưởng xấu đến sự cộng tác giữa tôi với Fest. Tạm thời chưa có gì cho thấy sẽ như thế.

Đầu tháng Chín năm 1973, cuốn sách của Fest về Hitler xuất bản. Nhân dịp ấy, người xuất bản tập chuyên khảo này, Wolf Jobst Siedler, tổ chức một buổi tiếp tân lớn tại tư gia ở Berlin - Dahlem. Cả Tosia và tôi cũng được mời, chắc chắn theo đề nghị của Fest. Vừa đặt chân vào tiền sảnh căn hộ lịch sự rộng thênh thang, chúng tôi hết sức hào hứng nhìn qua khung cửa mở vào một trong những căn phòng; quang cảnh trông thấy ở đấy khiến chúng tôi hầu như ngạt thở: vài người đang trò chuyện rất phấn khích với một ông quãng gần bảy mươi tuổi đứng ở giữa, dáng đường bệ, tề chỉnh trong bộ com lê màu thẫm. Chủ nhà tỏ ra vô cùng lễ độ với ông ta, nếu không nói là kính cẩn. Trông có vẻ như Fest không phải là khách danh dự tại buổi tối này, mà là người đàn ông nom rất thiện cảm, điềm đạm kia.

Tosia tái mặt. Tôi cũng đột nhiên thấy nôn nao. Thế là rõ: giờ đây chúng tôi chỉ có hai khả năng - ở lại bất chấp người khách danh dự nọ hoặc lập tức phải rời khỏi ngôi biệt thự quý phái này, tất nhiên như thế sẽ gây tai tiếng. Tôi cân nhắc chớp nhoáng, nhưng chưa kịp làm gì thì sự việc đã ngã ngũ: Siedler lại gần chúng tôi, rồi, lịch sự nhưng dứt khoát, dẫn chúng tôi tới gặp người khách danh dự nọ. Ông ta tiến hai ba bước về phía chúng tôi, chào chúng tôi như những bạn cũ, phải, đúng như thế; ông ta chào chúng tôi rất thân ái.

Người đàn ông lịch thiệp này là một tội phạm, một trong những tội phạm chiến tranh khủng khiếp nhất trong lịch sử Đức. Y đã gây ra cái chết của vô số người. Cách đây chưa lâu y còn là một trong những tay chân thân tín và cộng tác gần gũi nhất của Adolf Hitler. Tòa án Quân sự Quốc tế Nuremberg đã kết án y 20 năm tù giam. Tôi đang nói về Albert Speer*.

Chúng tôi trò chuyện về những gì, tôi không nhớ nữa. Nhưng dù tôi nói gì, Speer cũng thân tình gật đầu tán đồng, như ngầm bảo: người đồng bào Do Thái này nói đúng, hoan nghênh người đồng bào Do Thái này. Trên một cái bàn, nếu tôi không nhầm, trên một tấm khăn nhung, là quyển sách được tổ chức chào mừng ở đấy - một quyển sách dày 1.200 trang.

Trên tấm bìa bọc sách màu đen in những chữ cái lớn màu trắng ngắn gọn tên quyển sách: Hitler. Tôi dám quả quyết rằng cách trình bày nọ gọi nên ấn tượng mà người ta không thể không nhận thấy về sự lâm li và vẻ đồ sộ. Speer ranh mãnh nhìn quyển sách được trịnh trọng “quàn” ở đó, rõ ràng với vẻ hài lòng, từ tốn nhấn mạnh: “Hẳn là Người hài lòng, hẳn là Người thích nó đấy.”

Tôi đã đờ người vì khiếp sợ chăng? Tôi đã quát mắng tên sát nhân hàng loạt đang đứng đấy nói đùa đầy kính cẩn về lãnh tụ của y và khiển trách y chăng? Không, tôi không làm gì cả, chỉ kinh hoàng câm lặng. Song tôi đã tự hỏi chủ nhà, người xuất bản và nhà báo Wolf Jobst Siedler, phải là loại người nào mà lại có thể mời Albert Speer và chúng tôi tới cùng một buổi, không cần nghĩ đến chuyện lưu ý chúng tôi sẽ gặp ai trong nhà ông.

Nhưng Siedler có liên quan gì đến tôi đâu? Ông ta không phải và sẽ chẳng bao giờ là bạn tôi. Song còn Fest đó; chắc chắn ông biết trong số những người khách tại buổi tiếp tân này có cả Speer. Tại sao ông không cảnh báo tôi hoặc ít nhất cho tôi biết? Tôi tin đã hiểu tại sao: có lẽ ông không hề nghĩ rằng tôi có thể, nói một cách thận trọng, băn khoăn khi bắt tay một trùm Quốc xã và ngồi cùng bàn với y.

Và tại sao ông không nghĩ tới điều này? Có thể vì Fest là một người mà tính vị kỷ đôi khi trở thành nhẫn tâm và hậu quả thường là thiếu sự quan tâm sâu sắc đến người khác. Bao phủ quanh ông là sự lạnh lùng, là lớp áo giáp mà ông dường như lệ thuộc vào. Vì ông cần nó, nên ông tự hào về nó. Phải chăng điều này liên quan đến thói giễu cợt cay độc? Tôi chưa hề hỏi Fest rằng ông có nghĩ mình là người hay giễu cợt cay độc không. Song tôi ngờ trong tất cả những gì bị trách móc, ông thích điều này hơn cả.

Buổi tối gặp Speer không phải là điềm lành đặc biệt cho việc tôi sắp cộng tác với Joachim Fest. Hơn thế nữa: nơi đây đã lờ mờ dấu vết báo trước sự bất đồng ý kiến trầm trọng sẽ xảy ra giữa chúng tôi nhiều năm sau; nơi đây đã mang sẵn mầm mống của mâu thuẫn này. Mùa thu 1973 tôi chưa hề nhận thấy tất cả những điều ấy, cùng lắm là linh cảm - và đã gạt qua một bên. Vì xung đột với Fest, đặc biệt ở thời điểm này, tôi chẳng muốn tí nào. Vì thế tôi cũng đã tránh không trao đổi với ông về buổi gặp gỡ ghê sợ này.

Ngày 2 tháng Mười hai năm 1973 tôi cùng Tosia đáp xe lửa từ Hamburg tới Frankfurt. Không chỉ hai chúng tôi. Trong cùng gian xe tới Frankfurt còn có người đồng chủ nhiệm của tờ Frankfurte Allgemeine, vừa mới được cử phụ trách khâu văn hóa. Giống như tôi, ông sẽ nhận công việc vào hôm sau.

35

MỞ ĐƯỜNG CHO THƠ

Ngày đau tiên của tôi tại tờ Frankfurte Allgemeine chẳng thú vị và thoải mái tí nào. Hầu như mọi biên tập viên và nữ thư ký của trang văn học đều không mảy may che đậy rằng họ không hoan nghênh sự hiện diện của tôi. Văn phòng dành cho tôi không được chăm sóc, bàn ghế thật thảm hại. Người ta làm thế để chào đón tôi ư? Nhưng tất cả những điều này không khiến tôi ngỡ ngàng gì lắm, hoàn toàn không làm tôi chán nản, hầu như không khiến tôi bực mình. Sự phản kháng rõ rệt này càng kích thích tôi. Tôi đang vui và ngày càng vui hơn.

Tôi tập trung bắt tay ngay vào việc: đọc cho thư ký viết thư, hiệu đính các bản thảo, nhất là gọi điện - trước hết với vài cộng tác viên tôi muốn giữ lại. Người đầu tiên tôi gọi là Günter Blöcker. Tôi cũng gọi cho những văn sĩ và nhà phê bình mà tôi hy vọng sẽ được họ cộng tác. Những bản thảo người tiền nhiệm của tôi để lại, chẳng nhiều nhặn mấy, xác nhận điều tôi đã biết trước: phần lớn viết kiểu cách và dài dòng, dường như chẳng cần độc giả hiểu.

Tôi phải tìm cộng tác viên mới càng sớm càng tốt. Nhưng tìm ở đâu? Trước hết tôi nghĩ đến những nhà văn nổi tiếng. Với tư cách nhà phê bình, họ có thể góp phần đáng kể vào sự hấp dẫn của trang văn học, chứ không chỉ vì tên tuổi của họ quen thuộc với bạn đọc. Quan trọng hơn nữa là văn phong riêng của họ sẽ làm trang văn học sôi nổi và sinh động hơn. Những người mỗi năm chỉ điểm sách một hoặc hai lần, nghĩa là những người thuộc loại phê bình nghiệp dư - nếu được phép gọi như thế - vì cả nể, sẵn sàng viết hơn hẳn các nhà phê bình chuyên nghiệp. Vì danh tiếng của những tác giả này không phụ thuộc vào công việc báo chí, một thứ nghề tay trái, mà vào các tiểu thuyết và tập thơ của họ. Vả lại, trong ngành văn học, không hiếm chuyện có qua có lại; từ bao đời nay người ta không lạ gì câu: “Anh gọi tôi là thi bá, tôi gọi anh là thi hào.” Người phê bình chuyên nghiệp chắc chắn không thẳng thắn hoặc cao thượng hơn người phê bình “xuân thu nhị kỳ”, nhưng vì phê bình là nghề chính của họ, nên nói chung họ không dám khinh suất kẻo ô danh vì những bài phê bình vớ vẩn viết do cả nể.

Tuy nhiên, tôi không ngần ngại mời một số tác giả cộng tác, những người chỉ thỉnh thoảng mới có thể viết hoặc muốn viết bài phê bình. Tôi không nỗ lực công cốc. Wolfgang Koeppen, Heinrich Böll, Golo Mann, Siegfried Lenz, Hermann Burger, Hans J. Fröhlich, Karl Krolow, Peter Rühmkopf và Günter Kunert đều đồng ý. Tôi không hề ân hận, chính vì những tác giả này đã nhanh chóng đem lại đôi chút huy hoàng cho trang của tờ Frankfurte Allgemeine, dù có một vài bài phê bình viết vì cả nể mà tôi không ngăn cản được.

Thế còn những giáo sư đại học? Thời bấy giờ nhiều chuyên gia ngữ văn Đức viết bằng một loại biệt ngữ mà theo họ như thế mới là khoa học, tuy thật ra nó ngụy khoa học. Các trước tác của họ đầy những từ lạ và cách diễn đạt chuyên nghiệp, thường không thật cần thiết, khó hiểu với phần lớn bạn đọc. Ngoài ra các bản thảo của họ đôi khi nồng nặc thứ mùi gây ác cảm: mùi phấn của các phòng seminar. Thành ra họ cần phải được “chỉnh huấn” kín đáo và kiên trì. Dần dà ít nhất mười lăm chuyên gia ngữ văn Đức hàn lâm, trước nay chưa hề hoặc họa hoằn mới viết cho báo, đã trở thành những nhà phê bình giỏi, thậm chí xuất sắc.

Câu hỏi đặt ra là phải chăng bằng cách này tôi bù đắp được cho mình việc ngày trước tôi bị ngăn cản đeo đuổi con đường đại học. Có thể, song tôi tin rằng việc mình làm này không gây phương hại cho tờ báo lẫn những chuyên gia ngữ văn Đức nọ. Có thể nói việc khắc phục mâu thuẫn gay gắt sẵn có và bất hạnh giữa ngữ văn của đại học Đức và của phê bình văn học, chủ yếu của phê bình trên báo chí, thuộc vào những thành tựu quan trọng nhất tôi đạt được trong mười lăm năm ở tờ Frankfurte Allgemeine.

Ở những nước Anglo-Saxon không có mâu thuẫn gay gắt này - ta có thể nhận thấy điều ấy qua bản thảo của những chuyên gia ngữ văn Đức gốc Đức hoặc Áo sống và giảng dạy nhiều năm ở đấy. Không cần thuyết phục họ rằng việc phê bình văn học trên báo chí tuy được phép và cần đòi hỏi mức độ cao hơn ở độc giả, điều này đúng, nhưng đồng thời phải dễ hiểu và càng dễ đọc càng tốt. Tôi đặc biệt thích những bài của các chuyên gia ngữ văn này - chẳng hạn Heinz Politzer, Peter Demetz, Gerhard Schulz hoặc Wolfgang Leppmann và Ruth Klüger sau này.

Chẳng bao lâu sau chúng tôi nhận được, hầu như mỗi ngày, bài vở của rất nhiều giáo sư thuộc nhiều ngành từ Đức, Áo và Thụy Sĩ tự ý gửi tới. Phần lớn không dùng được, không nhất thiết vì kém chất lượng, mà đôi khi vì những công trình hữu ích này được soạn thảo làm bài thuyết trình hoặc bài giảng cho sinh viên hoặc lời nói đầu cho sách - chính vì thế không hợp cho báo ngày. Tuy nhiên, chính một bài như thế, một lời bạt, đã khiến tôi chú ý đến một chuyên gia ngữ văn Đức khác thường.

Tháng Ba năm 1982 có kỷ niệm lần thứ 150 ngày Goethe mất. Nhân dịp này các nước nói tiếng Đức tràn ngập sách của Goethe và viết về Goethe được các nhà xuất bản tung ra. Không thể điểm hết nổi, cũng không thể lờ tất cả. Nên tôi quyết định viết một bài chung gồm đủ cả lời khuyên, chỉ dẫn và cảnh báo. Bài này bàn tối đa về mười quyển chọn lọc.

Trong số nhiều sách mới xuất bản có một quyển đồ sộ mang tên Goethe kể với tiêu đề khác thường “Truyện kể, truyện ngắn, bài tường thuật, cuộc phiêu lưu và lời thú nhận”. Tôi liền đọc lời bạt. Đoạn đầu viết đây là “một quyển sách cho các độc giả vô tư lự”, “cho những ai tò mò, cho những người có khả năng thích nghi muốn được một lần tự cảm nhận giọng văn kể lể này, bất chấp những quan niệm đang lan truyền về đại văn hào.”

Vừa đọc xong trang đầu, thậm chí có lẽ mới chỉ đoạn đầu, tôi đã yêu cầu cô thư ký hỏi ngay nhà xuất bản Artemis ở Zürich về người ấn hành quyển này, mà tôi chưa từng nghe tên, làm nghề gì và có thể tiếp xúc với ông ta ở đâu. Chưa đọc hết lời bạt, mà cứ sau mỗi trang tôi lại thấy thích hơn, tôi đã nhận được thông tin cần biết: người ấn hành quyển sách này về Goethe, Peter von Matt, là giáo sư chính thức về văn học Đức mới tại Đại học Zürich. Tôi thật không ngờ. Vì các giáo sư thực thụ thường không viết cho “các độc giả vô tư lự”, huống hồ cho những người không quan tâm đến “những quan niệm đang lan truyền về đại văn hào.” Tôi lập tức tin chắc đã tìm được một cộng tác viên mới, xuất sắc. Tôi không nhầm.

Phần bình thơ khiến tôi phải lo nghĩ. Những nhận xét về các tập thơ trên tờ Frankfurte Allgemeine và cả trên các tợ báo lớn khác thường rất cặn kẽ, uyên bác và có lẽ cũng công minh đấy, nhưng chúng (dĩ nhiên không luôn luôn, song phần lớn) vấp phải một khuyết điểm tai hại: chúng hơi nhàm chán, xin phép được nói như thế, và đôi khi vẫn vậy cho tới nay. Đừng trút mọi tội lỗi lên nhà phê bình, vì phần nào cũng do chất liệu nữa. Tất nhiên vẫn có thể viết nghiêm chỉnh lẫn lý thú về thơ mới, song thường rất khó. Thiếu ví dụ trích dẫn (phải nhiều) thì phê bình thơ chẳng có ý nghĩa gì. Mặt khác, chính những trích dẫn này lại thường khiến bài phê bình trở thành khó đọc.

Thời mạt vận cho thơ, Brecht đã đặt tên cho một bài thơ của ông như thế. Đó là vào những năm 1930. Từ ấy đến nay dường như chẳng có gì thay đổi. Thành ra phải làm gì đấy cho thơ, không chỉ một hoặc hai lần, mà liên tục. Nên tôi mới nảy ra ý định bổ sung cho mục bình thơ sẵn có bằng một mục xuất hiện đều đặn mỗi tuần. Mục này không giới thiệu cả tập thơ, mà từng bài riêng lẻ, từ mọi thời kỳ của thơ Đức. Các văn sĩ, các nhà văn học, các nhà thơ và nhà phê bình cần đóng vai trò diễn giải. Tôi không ngừng yêu cầu họ, tiếc thay không phải lúc nào cũng thành công, viết như cá nhân họ cảm nghĩ. Tập Hợp tuyển Frankfurt đã hình thành như thế đấy.

Mới đầu tờ Frankfurte Allgemeine tỏ ra ít mặn mà với dự án này của tôi, nhưng cũng không phản đối. Một trong những chủ nhiệm của báo, một biên tập viên kinh nghiệm và đa nghi, bảo rằng: “Nếu ông ấy tha thiết với việc này, hãy cứ để ông ấy làm. Mình chẳng mất bao nhiêu chỗ đâu mà, vì ông ấy chỉ làm được ba, bốn số là cùng.” Bài đầu tiên - về tác phẩm Nửa đêm của Goethe - đăng trên tờ Frankfurte Allgemeine ngày 15 tháng Sáu năm 1974. Bài giới thiệu của tôi mang tên “Mở đường cho thơ”.

Từ bấy đến nay trong Hợp tuyển này đã có gần 1.300 bài đóng góp của khoảng 350 tác giả và do 280 người bình giải. Nhiều người - xếp theo mẫu tự từ Rudolf Augstein đến Dieter E. Zimmer - làm việc với những báo khác, chủ yếu là các tờ Die Zeit, Der Spiegel, Süddeutsche Zeitung và Neue Zürche Zeitung. Tôi muốn Hợp tuyển Frankfurt, do tờ Frankfurte Allgemeine tạo điều kiện và phát hành, cũng được xem như là một thiết chế về tiếng Đức. Mọi người có đôi chút thẩm quyền về thơ Đức nên tham gia, bỏ qua sự cạnh tranh thường nhật.

Nhiều bạn đọc viết thư hoặc đôi khi gửi điện tín phản đối cách chọn lựa bài. Chúng tôi nên ngưng in những câu thơ khó hiểu của các thi sĩ đương thời, mà in nhiều hơn thơ của Hölderlin, Eichendorff và Mörike. Nhưng cũng có độc giả phàn nàn, rằng đã chán cứ phải đọc trong Hợp tuyển thơ của Hölderlin, Eichendorff và Mörike rồi, muốn đọc thơ hiện đại cơ. Thư bạn đọc chứng tỏ tôi chọn đúng hướng đi. Tôi rất coi trọng điều này: làm cho những người ái mộ thơ xưa quen với thơ của các tác giả đương thời, giúp cho những ai yêu thơ hiện đại nhớ lại thơ Đức của ngày trước. Nhưng cũng có những phàn nàn thuộc loại khác. Trước câu hỏi kiểu điện tín “Tại sao Goethe nhiều thế?”, tôi cũng trả lời kiểu điện tín: “Vì Frankfurt là sinh quán của nhà thơ.” Dần dà Hợp tuyển Frankfurt, được phát hành song song dưới dạng sách, trở thành một bộ sưu tập nho nhỏ (đến nay đã có 22 tập).

Thành thử trong một thời gian tương đối ngắn, trên tờ Frankfurte Allgemeine đã hình thành một diễn đàn lớn về văn học - chủ yếu cho phê bình, song cho cả thơ nữa - không chỉ được in trong phụ trang cuối tuần, mà còn trên trang văn học mỗi ngày, cho tiểu thuyết và truyện ngắn đăng nhiều kỳ, cho tường thuật và bình luận về đời sống văn học. Thỉnh thoảng người ta lại ca ngợi rằng những nỗ lực của tôi nhắm vào “cố gắng to lớn cũng như không tưởng biến văn học thành một sinh hoạt của quần chúng” và tôi đã đem lại cho nền phê bình văn học Đức tầm vóc của một thiết chế. Mình biết riêng với nhau thôi nhé: nói thế là quá phóng đại, tôi không ảo tưởng vậy đâu. Tuy nhiên, tôi vẫn thích nghe những nhận xét như thế, nhất là khi chúng - dù trịnh trọng đến đâu - cho thấy đôi nét về điều tôi thật sự muốn.

Sự kiện văn học bành trướng đến thế trên tờ Frankfurte Allgemeine không chỉ nhận được sự tán đồng của giới yêu chuộng văn học (không kể từ nhiều đồng nghiệp của tờ này). Tuy người ta gọi tôi là “nhà phê bình lớn” hoặc thậm chí “giáo hoàng văn học” thường xuyên hơn, nhưng hoàn toàn không chắc đó là một tên gọi thân mật và kính trọng hay một lời xỉ vả cay độc. Tôi không thể không nhận thấy cái biệt hiệu được dành cho mình này hàm ý khinh thường, chế nhạo. Tôi không thể tránh khỏi hoài nghi rằng mọi điều ca ngợi được dành cho mình cũng đồng thời là sự chê trách và quy trách nhiệm.

Càng thành công bao nhiêu, tôi càng cảm thấy thường xuyên hơn sự đố kỵ và ganh tị, đôi khi cả thù hằn ra mặt. Tôi đã đau khổ không ít. Song tôi mượn lời của Heine để tự an ủi rằng bị kẻ thù căm ghét chứng tỏ mình làm ăn không đến nỗi tồi. Chỉ vài năm sau thôi, người ta nói toạc rằng tôi thu tóm quá nhiều quyền hành. Thậm chí, một bộ phim truyền hình khá dài về tôi đã mở đầu bằng lời khẳng định trơ tráo rằng khâu văn học do tôi chỉ đạo trên tờ Frankfurte Allgemeine là trung tâm quyền lực lớn chưa từng có trong lịch sử văn học Đức.

Chắc chắn, từ “quyền lực” nghe chẳng tốt lành gì, người ta nghĩ ngay - không phải không chính đáng - đến sự lạm quyền và độc đoán. Mối thiện cảm nói chung sẽ không thiên về phía kẻ nắm quyền, mà về phía những người hứng chịu đau khổ, thậm chí nạn nhân. Đúng là tôi đã ra sức tập trung quyền hành vào tay mình như cần thiết - mà không chỉ cho việc biên tập. Việc tham gia của tôi vào đời sống văn học trong những năm ấy vượt hẳn khuôn khổ tờ Frankfurte Allgemeine: tôi là thành viên nhiều ban giám khảo, năm 1977, tôi là người đồng khởi xướng cuộc thi ở Klagenfurt tranh giải Ingeborg Bachmann và là người phát ngôn của giải này cho đến năm 1986.

Tuy nhiên, tôi xin được phép hỏi: thế là tốt hay xấu cho văn học? Tôi quản lý suốt mười lăm năm một lĩnh vực lớn nhường ấy trên tờ Frankfurte Allgemeine vì lợi ích của ai? Tôi cho rằng, và vẫn còn tin, vì lợi ích của văn học.

Tôi làm việc từ sáng sớm đến khuya - phần ở văn phòng, phần ở nhà. Hầu như tôi không có một cuối tuần nào rảnh rỗi, còn phép năm tôi chỉ miễn cưỡng lấy và chưa bao giờ lấy hết. Tôi chăm chỉ, vô cùng chăm chỉ. Tại sao thế? Không ai chờ đợi hoặc thậm chí đòi hỏi ở tôi. Nhiều việc tôi không cần phải làm thường xuyên và không nhất thiết phải tự làm, mà có thể giao cho người khác. Thế thì tại sao phải nỗ lực không ngừng, cố gắng hết sức? Vì văn học ư? Vâng, chắc chắn. Phải chăng tham vọng của tôi là kế tục truyền thống, mà tôi đã tiếp nối từ lâu, của người Do Thái trong lịch sử phê bình văn học Đức, ở một vị trí lãnh đạo và rất công khai, thậm chí có thể gọi là cố ý? Chắc chắn. Phải chăng đam mê của tôi liên quan đến nỗi khát khao một quê hương mà tôi từng thiếu thốn và tin rằng đã tìm thấy trong văn học Đức? Vâng và có lẽ ở mức cao hơn tôi tưởng.

Mọi câu trả lời này đều đúng, nhưng không câu nào thấu được cốt lõi. Nếu thành thật, tôi sẽ phải trả lời bằng một câu đơn giản gây thất vọng thế này: đằng sau sự làm việc cuồng nhiệt của tôi - tựu trung chỉ thế thôi - chẳng có gì khác hơn là sự thích thú mà công việc ở tờ Frankfurte Allgemeine đã tạo cho tôi, tôi không cường điệu khi bổ sung: ngày ngày tạo cho tôi. Ở đây, thú tiêu khiển và công việc, niềm đam mê và nghề nghiệp trùng hợp hoàn toàn.

Nhiều loạt bài phổ biến trên tờ Frankfurte Allgemeine xuất phát từ những lý do ít nhiều cá nhân của tôi. Xin giới hạn qua hai ví dụ. Những chuyện xảy ra ở Đức từ 1933 đến 1945, nhân danh nhân dân Đức, phản ánh thế nào trong cuộc đời những người bấy giờ là trẻ con hoặc thanh niên? Không phải tuy là, mà chính vì ngày ấy tôi cũng ở tuổi thiếu niên, nên chưa bao giờ bớt quan tâm tới câu nói này. Kết quả là loạt bài Thời tôi đi học trong Đế chế thứ ba. Hồi ức của các văn sĩ Đức, mà đến nay vẫn được dùng, dưới dạng sách, ở nhiều trường.

Một ví dụ khác: những tiểu thuyết Đức của nửa đầu thế kỷ 20, mà tôi đã đọc thời trẻ, ích lợi gì? Vì không đủ khả năng tự kiểm nghiệm những ấn tượng và kỷ niệm của mình trong mọi trường hợp, tôi đã nhờ các nhà báo, nhà phê bình và nhà khoa học trả lời. Kết quả là loạt bài Tiểu thuyết của hôm qua - hôm nay đọc gồm 125 tiểu thuyết, từ Xứ sở thần tiên (1900) của Heinrich Mann đến Cái chết của Virgil (1945) của Hermann Broch, để được thẩm định. Từ đó hình thành một bộ sách kim chỉ nam khác thường gồm ba tập về tiểu thuyết.

Thế việc nâng đỡ, thậm chí phát hiện tài năng trẻ thì sao? Việc này thật vất vả, phần lớn hoài công. Tuy nhiên tôi vẫn thấy thích, ít nhất có một trường hợp tôi không thể nào quên. Đầu tháng Tám năm 1979, tôi dự một buổi thảo luận truyền hình ở Vienna, về văn học phụ nữ, song không rõ người tổ chức nghĩ gì: văn học của phụ nữ, cho phụ nữ hay về phụ nữ?

Khi tôi tới nơi, ở đấy đã có bốn nàng sẵn sàng tranh cãi. Tôi vốn mang tiếng thù địch với sự bình quyền của phụ nữ, nếu không nói là kẻ thù của nữ giới, nên họ định sẽ xé tan xác tôi ngay trước ống kính truyền hình. Tôi cũng hung hăng, nhưng mối quan tâm của tôi về cuộc tranh luận sắp diễn ra đột nhiên tan biến, khi chợt thấy trong các đối tác của mình có một phụ nữ khác thường: duyên dáng và quyến rũ, lôi cuốn và khêu gợi, yêu kiều và thanh tú, nói gọn: tuyệt đẹp.

Tôi bị bỏ bùa đến nỗi hầu như không chú ý đến những nàng kia. Khi thảo luận tôi càng say đắm hơn: nàng ăn nói rất mực thông minh và hết sức thiện cảm, nàng đồng ý với mọi điều tôi nói. Buổi tranh luận biến thành một buổi đối thoại kín đáo về tình dục: mọi điều tôi nói là cho riêng nàng và mọi điều nàng nói, tôi cảm thấy thế, đều gửi đến tôi. Sau buổi truyền hình, nàng phải về khách sạn ngay. Nàng từ biệt tôi với những lời đầy ẩn ý: “Ông sẽ sớm nghe tin tôi đấy.” Quả thật, ít ngày sau tôi được thư mời của nàng, rồi bức thứ hai. Tôi gửi tặng nàng một trong những quyển sách của tôi, nhưng không trả lời cả hai bức thư. Để giải thích lý do về sự dè dặt này, tôi sẽ phải đi quá xa. Dẫu sao tôi không hề gặp lại nàng nữa. Nhưng xin bổ sung tên nàng: Lili Palmer.

Vì nàng vắng mặt quá nhanh, tôi mới bắt chuyện với một nàng khác, một nhà ngữ văn Đức, biên tập viên văn học tại Đài Phát thanh Bremen: chúng tôi trò chuyện những gì, tôi không nhớ nữa, song hẳn không nhiều lắm. “Chắc chắn cô có sẵn một quyển tiểu thuyết trong ngăn kéo,” - tôi châm chọc. “Không,” - nàng vênh váo - “nhưng thỉnh thoảng tôi làm thơ.” Tôi thật điên rồ, nên mới bảo: “Vậy lúc nào cô gửi cho tôi ít bài.” Thốt xong, tôi chỉ muốn nuốt lại. Đáng buồn là nàng cho rằng tôi yêu cầu nghiêm chỉnh. Ít lâu sau, tôi nhận được từ Bremen bốn bài thơ, có lẽ dở, thảm hại - kinh nghiệm lâu năm bảo tôi thế - kèm bức thư ngắn, rất ngắn, nhắc đến buổi trò chuyện ở Vienna.

Tôi đọc liền mấy bài thơ, thấy thích thú và xúc động. Từ khi làm cho tờ Frankfurte Allgemeine đến nay tôi chưa bao giờ gặp chuyện như thế này: một phụ nữ trẻ, chưa có tác phẩm nào được in, đã gửi cho tôi những bài thơ nhất định là công bố được, hơn nữa chúng chứng tỏ thơ Đức ngày nay được phép và có thể đẹp. Tôi quyết định công bố những bài thơ của tác giả xa lạ này trên tờ Frankfurte Allgemeine. Tôi gọi cho Ulrich Greiner, hồi đó ở trong ban biên tập văn học (về sau làm trưởng trang văn học của tờ Die Zeit), không cho ông biết về nhận xét của tôi, chỉ yêu cầu đọc bản thảo. Ông cấp tốc quay lại, như phấn khích, bảo: “In ngay tất cả.” Ông hỏi tên tác giả, vì không thấy trên bản thảo. Tôi không nhớ đã để thư cô ở đâu, tìm trong sọt giấy thấy một phong bì nhàu nát, nhưng còn đọc ra được: Ulla Hahn.

Tôi chưa bao giờ nhàm chán khi làm việc với tờ Frankfurte Allgemeine, trừ (khá thường xuyên) những lần họp lớn diễn ra mỗi hai tuần. Cần họp cho chuyện gì mới được chứ? Tôi được một chủ nhiệm thân tình giảng giải rằng vì những lý do chiến thuật, các biên tập viên thỉnh thoảng cần được dịp “xả bầu tâm sự”. Tuy nhiên, phần đông không tận dụng cơ hội này, họ muốn giữ miệng hơn. Tệ hơn nữa: một chủ nhiệm thích gạt qua một bên những phê bình của các biên tập viên (hiếm và thường được họ trình bày thận trọng) bằng bông đùa vớ vẩn. Những chủ nhiệm khác im lặng làm ngơ.

Tôi tham dự đều đặn những buổi họp này, hay phát biểu, dĩ nhiên phê phán, thỉnh thoảng nổi loạn chút ít. Nghe nói những ý kiến của tôi đã góp phần làm sinh động các buổi họp thường khá buồn ngủ. Các đồng nghiệp thích nghe tôi góp ý, còn các chủ nhiệm hoàn toàn không. Hầu như tôi chẳng thúc đẩy được gì. Cuối cùng tôi chán và thử tránh các buổi họp. Chắc chắn về lâu về dài người ta sẽ không chấp nhận chuyện vắng mặt này và đòi tôi đi họp lại.

Nhưng một lần nữa tôi lại nhầm to. Chỉ các đồng nghiệp muốn tôi đi họp lại thôi, còn các chủ nhiệm ngược lại dường như hài lòng; họ không cần trả lời những điều tôi hỏi nữa. Họ đã gạt bỏ được một kẻ phá rối.

Tuy nhiên, tôi vẫn làm được trong lĩnh vực của mình điều tôi muốn. Trong mười lăm năm ấy, không bài phê bình nào, không bài thơ nào, không thông báo nào, không một chút gì tôi thấy cần in lại không được in. Tôi đã thỏa thuận với Fest, rằng mọi tác giả của văn học Đức đương đại đều có thể được công bố trên tờ Frankfurte Allgemeine, độc lập với quan điểm chính trị của họ. Tôi là người quyết định ai được coi là đương đại. Fest đã giữ lời - và nếu tôi nhớ không nhầm thì tôi chưa từng phải nhắc ông về thỏa thuận này.

Càng ngày tôi càng cho đăng nhiều hơn tác phẩm của những tác giả thiên tả, dĩ nhiên cả Cộng sản. Các chủ nhiệm có tán thành chăng, tôi không rõ. Nhưng không người nào dám phàn nàn. Tháng Năm năm 1976, tôi đưa vào Hợp tuyển Frankfurt một bài thơ viết trong ngục thất của Peter Paul Zahl, bị kết án mười lăm năm tù vì tội khủng bố. Tôi yêu cầu Erich Fried viết diễn giải. Có người bảo: “Khuynh tả đến thế là hết mức rồi.” Ngay cả chuyện này cũng không có ai trong tờ Frankfurte Allgemeine phản đối.

Nghĩa là tôi được tự do vô giới hạn ở cương vị trưởng khâu văn học, và tự do này đã giúp tôi chịu đựng dễ dàng hơn một số chuyện mà tôi không ưa ở tờ báo. Nói thật tình: hồi đó, tuy ngày nào tôi cũng đọc tờ Frankfurte Allgemeine, song hầu như không ngoài trang văn học và, chỉ trong những trường hợp hãn hữu, bài xã luận chính. Nên tôi khỏi mất nhiều thì giờ và đỡ bực mình.

Liều lặp lại điều này: tôi biết rất rõ và không bao giờ quên nhờ ai mà tôi có được tự do ấy và đã tận dụng. Đó là Joachim Fest.

36

CHỈ CÓ THỂ LÀ THIÊN TÀI TRONG GIỜ LÀM VIỆC

Nếu được hỏi mười lăm năm ấy ai là cộng tác viên quan trọng và độc đáo nhất trong bộ phận văn học của tờ Frankfurte Allgemeine và gây ấn tượng sâu sắc nhất cho tôi về thứ tản văn mang tính phê bình, tôi sẽ không phải nghĩ ngợi lâu mà nói ngay đó là Wolfgang Koeppen*. Tôi cũng sẽ nói thêm ngay rằng trong thời gian ấy ông đã tạo cho tôi niềm vui cùng sự hài lòng lớn nhất - song cũng buồn phiền nhất.

Tác phẩm của Koeppen được du nhập vào Ba Lan rất muộn màng. Đầu tiên là tiểu thuyết Cái chết ở Rome. Tôi có, vì năm 1956 nó cũng được phát hành ở CHDC Đức, sau Tây Đức hai năm. Tôi làm tất cả những gì có thể để nó được dịch sang tiếng Ba Lan - và cuối năm 1957, khi ấn bản tiếng Ba Lan ra đời, tôi viết một bài điểm sách rất tỉ mỉ và nồng nhiệt. Điều khiến tôi đặc biệt say mê là vần điệu khêu gợi kỳ lạ của tập văn xuôi này, cách nói mới mẻ của nó. Có được một nhà văn như Koeppen, tương lai văn học hậu chiến Đức không còn đáng lo nữa - tôi nghĩ thế.

Khi đến Munich vào tháng Mười hai năm 1957, tôi muốn gặp Koeppen kỳ được. Hồi trẻ, trong tiểu thuyết Bức chân dung Dorian Gray của Oscar Wilde - người ngày đó tôi yêu thích, có những nhận định và những điều nghịch lý khiến tôi kinh ngạc, chẳng hạn câu này: “Những nghệ sĩ tài ba chỉ sống trong tác phẩm của họ thôi, do đó cá nhân họ chẳng có gì đáng quan tâm.” Tôi lại càng không rõ hơn, khi thấy ở Plutarch: “Hãy sùng bái nghệ thuật và khinh thường nghệ sĩ!” Ngày đó, ở Berlin tôi ngược lại rất vui, khi được một bạn học dẫn vào căn hộ của người cậu đi vắng, nhờ bạn tôi tưới hoa giúp. Vì ông cậu này là Friedrich Bischoff, một nhà văn chính cống, thi sĩ và nhà viết truyện ngắn của vùng Schlesien. Dù không được gặp ông, tôi vẫn sung sướng được vào căn hộ của ông, tha hồ ngắm nghía. Xin nói ngay: sự tò mò muốn gặp các văn sĩ nổi tiếng, nhất là nhu cầu được biết rõ hơn các tác giả những quyển sách tôi hâm mộ đã giảm rõ rệt theo thời gian.

Thế là vào tháng Mười hai năm 1957 tôi ngồi trong một nhà hàng ở Munich, thích thú sắp được trò chuyện với tác giả quyển Cái chết ở Rome. Tôi chờ đợi rằng con người ông sẽ giống tản văn nên thơ của ông, nghĩa là nghiêm ngặt và dữ dội, hơi tàn nhẫn và cay độc, dù thế nào cũng khá hừng hổ. Nhưng người đàn ông đang thận trọng tiến lại gần bàn của tôi lại tạo một ấn tượng khác hẳn.

Tôi ngỡ ông là một thầy giáo lão luyện đáng kính dạy tiếng Hy Lạp và lịch sử, được học trò cả nam lẫn nữ yêu quý và dạy học xong, ông viết một quyển sách về Perikles. Nhà văn ngồi cùng tôi chiều hôm ấy chẳng hùng hổ tí nào, cũng chẳng tự tin, hơi rụt rè nữa, nếu không nói là nhút nhát, rất thân ái và ân cần, nói năng nhỏ nhẹ và rất lịch thiệp. Koeppen trả lời những câu hỏi của tôi thật lễ độ, có lẽ lễ độ quá mức. Tôi hỏi ông hết câu này đến câu khác, không phải vì muốn biết nhiều về ông, mà để buổi trò chuyện khỏi “chết yểu”. Bất đắc dĩ tôi phải thú nhận rằng buổi trò chuyện mà tôi đặt nhiều hy vọng ấy đã nhanh chóng trở thành thất vọng.

Sau này cũng chẳng khá gì hơn. Chúng tôi gặp nhau không ít, thường ở Munich hoặc Frankfurt, nhưng tôi không thể nhớ đã có buổi trò chuyện nào giàu lượng thông tin và gây kích thích, dù chỉ một lần thôi. Trong thời gian Koeppen ở Berlin, nghĩa là trước chiến tranh, ông quen nhiều văn sĩ, nhà báo và diễn viên. Tôi quan tâm đến một số người, nên yêu cầu ông cho biết đôi chút về họ. Ông sẵn lòng, nhưng trong lúc bài điểm sách ngắn ngủi nhất hoặc bức thư nông cạn nhất cũng cho thấy chúng nói về nhà văn Koeppen, thì hầu như mọi điều tôi nghe được từ ông đều khá mờ nhạt và chẳng có gì đặc biệt. Koeppen không kể chuyện bằng miệng được. Cũng không thể ca tụng ông có sức thu hút đặc biệt. Oscar Wilde có lý chăng?

Ở Heinrich Mann - ông được Koeppen đánh giá cao, còn tôi ít hơn, có thể đó là vấn đề mang tính thế hệ - tôi tìm thấy nhận xét lạ thường này: “Không có thiên tài ngoài giờ làm việc. Những vĩ nhân trịnh trọng nhất của quá khứ cười đùa với bạn bè và nói chuyện tầm phào. Ta hãy theo giờ giấc của ta.” Đúng vậy, Koeppen diễn tả tuyệt vời, nhưng chỉ khi ông ngồi ở bàn với chiếc máy chữ trước mặt thôi, nghĩa là trong giờ làm việc.

Khi chúng tôi chia tay ở lần gặp nhau đầu tiên, ông tặng tôi một quyển Cái chết ở Rome của ông. Tôi vui, song vì lễ độ đã xin ông đề cho vài chữ. Koeppen có vẻ ngạc nhiên. Vâng, được thôi, nhưng không thể ào ào được, ông phải nghĩ chút đã. Rồi ông cười bối rối yêu cầu tôi thông cảm. Ông sẽ đem sách về, mai mang lại với đề từ. Tôi sửng sốt, nhưng tất nhiên đồng ý. Hai mươi bốn giờ sau Koeppen trao cho tôi, lần thứ hai, cuốn tiểu thuyết của ông. Song tôi không dám đọc đề từ trước mặt ông. Mãi khi về tới phòng mình ở khách sạn, vẫn đang khoác áo măng tô, tôi mới tò mò mở sách. Đề từ như sau: “Gửi ông Marcel Ranicki trong lời đề tặng thân ái.” Ký tên, ngày tháng. Tất cả chỉ có thế.

Nghĩa là để nghĩ ra những lời này Koeppen đã phải mang tiểu thuyết của mình về nhà cả một ngày trời. Thomas Mann, trong truyện ngắn Tristan, kể rằng nhà văn Detlev Spinell, một con người kỳ quặc, viết thư “chậm chạp rõ khốn khổ”. Và: “Nhìn ông, không thể không nghĩ nhà văn là người vất vả hơn mọi người khác trong việc viết lách.” Đọc đề từ “công thức” của Koeppen, hơn nữa lại sai sót - phải là “với lời đề tặng thân ái” hoặc “trong mối thiện cảm bằng hữu”* mới đúng - tôi hoàn toàn hiểu ông là một nhà văn kỳ quặc và khác thường thế nào.

Koeppen không hề là một tác giả đáng tin. cậy. Ông chưa bao giờ giữ đúng kỳ hạn và không hề áy náy khi làm tổn thương, bằng cách nhẹ nhàng nhưng dứt khoát, người đặt hàng hoặc tỉnh bơ bỏ rơi họ. Ông có được thiên tư độc đáo, song đồng thời lại nhu nhược, nặng phần trì trệ và thờ ơ. Thật khó ngờ: Koeppen, hầu như suốt đời hành nghề một nhà văn tự do, lại hiếm khi viết và lần nào cũng rất ngần ngại, nếu không nói cực chẳng đã. Ở Koeppen, tính bất khả tín và ý thức trách nhiệm liên quan chặt chẽ với nhau; việc cộng tác với ông đòi hỏi nhiều kiên nhẫn và đôi khi là cả một cực hình. Biết tài ông, các chủ xuất bản, các biên tập viên và các đài phát thanh không ngừng năn nỉ và nhắc nhở, thúc ép và cảnh cáo, dọa dẫm hoặc nịnh nọt ông vì tuyệt vọng - đôi khi cũng thành công. Nhưng đừng mong thuyết phục Koeppen giao bản thảo khi ông thấy chưa ổn.

Tất nhiên, khi bắt đầu làm cho tờ Frankfurte Allgemeine, tôi đã biết tất cả những điều này rồi. Nhưng tôi không ngại, ngược lại: tôi xem một trong những nhiệm vụ cấp thiết nhất là mời được Koeppen làm cộng tác viên cho bộ phận văn học. Tôi dụ dỗ ông không chỉ với nhuận bút hậu hĩnh, cao nhất ở tờ Frankfurte Allgemeine thời bấy giờ, mà cả với những đề tài có thể thúc đẩy ông - điều này dường như đã có tác dụng mạnh hơn.

Tôi yêu cầu Koeppen viết về Kleist, Kafka, Karl Kraus, về Thomas Mann, Robert Musil, về Döblin và Robert Walser và nhiều người khác. Ngắn cũng được, tôi bảo thế, cốt để ông viết mà. Viết loại này cho nhật báo ư? Phải nhân dịp gì chứ - nào khó khăn gì: lấy cớ ấn bản mới này, sách hình này, nhất là năm kỷ niệm. Hiếm khi Koeppen gửi bài đúng hạn. Ngay lúc vừa cộng tác, tôi đã thấy trong một bức thư thông báo khá ngạc nhiên này: “Xin ông vui lòng cảnh cáo tôi, thúc giục tôi, nhưng đừng quá mức.” Tôi đã phải thường xuyên làm như ông yêu cầu, phần lớn khẩn cấp qua điện tín hoặc điện thoại buộc ông giao bài. Cuối cùng bài cũng đã đến, bằng cách đọc qua điện thoại vào phút chót, vì bấy giờ chưa có máy Fax.

Dẫu sao, Koeppen không thuộc loại cộng tác viên gây phiền nhiễu, vừa gửi bài đi đã gọi tới ban biên tập yêu cầu gạch bỏ hai từ hoặc thêm ba từ. Ông không thay đổi một từ nào - mà cũng chẳng cần. Khi đọc bài ông viết về Grimmelshausen, Shelley, Flaubert hoặc Hemingway, tôi đều hài lòng và đôi khi gần như thống khoái. Tuy nhiên tôi sớm lo ngại rằng trong hoàn cảnh này - đối với ông là mới lạ - Koeppen không tiếp tục viết được pho tiểu thuyết mới mà ông đã nhiều lần tuyên bố trong mấy năm qua. Giờ đây ông ít nói về nó hơn, mà thường về một tập tản văn mỏng có tên Tuổi trẻ. Nhưng mỗi khi tôi hỏi về quyển kia, ông lại nại cớ bị các bài phê bình văn học chiếm mất quá nhiều thì giờ.

Thành thử tôi không còn cách nào khác hơn là giới hạn số bài đặt ông viết. Nhưng tôi chỉ có thể làm thế khi bảo đảm được cho ông những nguồn thu nhập đều đặn, để ông thoát khỏi những lo toan về vật chất. Tôi liền kêu gọi bốn nhà văn bấy giờ có lượng sách tiêu thụ rất cao, yêu cầu giúp đỡ. Đó là Max Frisch, Heinrich Böll, Günter Grass và Siegfried Lenz. Không ai từ chối; người nào cũng đã chuyển một khoản tiền họ thấy chấp nhận được (khá cao trong hai trường hợp) vào một tài khoản mang mật hiệu “Vì chim bồ câu cỏ”*. Song đưa số tiền đóng góp này cho Koeppen là hành động khinh suất. Chi tiêu có cân nhắc không phải tính của ông. Thành ra mỗi tháng ông nhận được từ tài khoản này một số tiền; tuy không đủ để sống, nhưng dẫu sao cũng tạo được nền tảng cho cuộc sống trưởng giả của ông trong một thời gian. Ông hỏi tôi tiền đó từ đâu ra, nhưng tôi có cảm tưởng ông không thật muốn biết. Và ông không hề được biết.

Việc trợ giúp âm thầm này đã thành công. Tuy ông không cho ra đời được tiểu thuyết mà nhiều người ngóng đợi, nhưng năm 1976, sau mười lăm năm gián đoạn, cuối cùng đã xuất hiện một tác phẩm khác của Koeppen: quyển tự truyện Tuổi trẻ thi vị. Đó là một mảnh từ nhiều mảnh. Tuy nhiên, nó vẫn là một khối toàn vẹn, nhờ văn phong - về ngôn ngữ lẫn sắc thái. Tôi thích quyển này không kém tác phẩm chính của ông, tiểu thuyết Chim bồ câu trong cỏ.

Koeppen gần gũi với tôi vì những lý do vượt quá chất lượng tản văn, theo tôi là đặc sắc, của ông. Khi được phỏng vấn, ông luôn trả lời: “Tôi không có quê hương.” Quả thật, ông không biết quê hương là gì, ở đâu ông cũng xa lạ. Nhưng ông không hoàn toàn cô độc. Ông luôn mang dấu ấn sâu đậm của văn học, nó là một bộ phận thường trực trong sự hiện hữu của ông. Ông không ngừng tìm kiếm ở đấy sự che chở và nơi trú ẩn; ở đấy ông tìm được điều ông cần: một chốn tương náu, dù chỉ tạm thời. Nhưng không gì bền vững hơn sự tạm thời - như người Pháp nói. Ông dành tình yêu cho những người sống cô độc, những kẻ bên lề, những người bị xúc phạm, những kẻ bị truy bức và những người bị tẩy chay. Ông là người đại diện, về thơ văn, của mọi giới thiểu số - từ người Do Thái đến người luyến ái đồng tính.

Và Koeppen gần gũi với tôi, vì tuy sinh ra ở Greifswald và lớn lên ở Đông Phổ*, nhưng con người lặng lẽ, giữ kẽ và không hề huênh hoang này lại đậm nét Berlin. Berlin ở trong âm điệu và nhịp độ của ngôn ngữ ông, trong cách diễn đạt chính xác và ở lòng thèm khát không bao giờ thỏa mãn về tin tức, mà ta có thể gọi là tính nghiện đọc báo. Có lẽ điều này cũng đúng với lòng say mê, luôn được giám sát và tiết chế bởi sự hoài nghi, của Koeppen; thiếu lòng say mê ấy ta không thể gắn bó lâu dài với văn học.

Ông không tin vào gì khác, ngoài văn học. Ông yêu quý các nhà văn và nghệ sĩ, ông cảm thấy ràng buộc với họ, ông cho mình là con nợ của họ. Ngoài họ ra, ông không biết thần thánh nào khác. Lòng sùng bái của ông bất di bất dịch, lòng biết ơn của ông khiến ta xúc động và phơi phới trẻ trung - kể cả khi đã cao tuổi.

Ngày 21 tháng Ba năm 1996, khi theo sau linh cữu của Wolfgang Koeppen tại nghĩa trang Nordfriedhof ở Munich, tôi biết rằng một quãng đời đáng kể của tôi đã chấm dứt.

37

GIA ĐÌNH NHÀ PHÙ THỦY*

Hôm ấy là ngày 13 tháng Tám năm 1955 tại thành phố biển Ustka, trước đó không lâu còn mang tên Stolpmünde. Nắng đẹp hầu như không tắt. Trời xanh như không thể xanh hơn. Biển Đông* yên ả, có thể nói là uy nghi. Tôi ngồi lọt trong chiếc ghế mây có mái che, đọc Goethe. Tôi đọc vì thích, song đồng thời cũng vì được đặt viết bài. Vâng, tôi được trả tiền để đọc, tuy không hậu hĩnh lắm. Tôi phải chuẩn bị một tuyển tập thơ của ông cho một nhà xuất bản ở Warsaw. Tôi thầm nghĩ: càng lớn tuổi (bấy giờ tôi đã 35 rồi) mình càng mê thơ Goethe, trong khi ngày trước, thuở nhỏ và niên thiếu, những bài ballad của Schiller đã khêu gợi tình yêu của mình với thơ Đức.

Tôi ngưng đọc một khoảnh khắc. Khi ngước nhìn lên, tôi thấy một cô gái tóc vàng chừng mười sáu, mười bảy tuổi, duyên dáng và dễ thương, đang nhanh nhẹn và thoải mái lại gần chiếc ghế của tôi. Mang cho tôi hai phong thư, cô gái mỉm cười tươi vui, như chắc mẩm rằng chúng chỉ có thể chứa đựng tin vui. Đoạn cô đỏm dáng khẽ nhún đầu gối rồi nhanh nhẹn chạy đi. Chiếc váy xanh nhạt, mỏng và rộng, bay phất phới.

Một trong hai phong bì có một bức thư gửi từ Thụy Sĩ, mở đầu như sau: “Được nhà tôi ủy thác - nhà tôi tiếc thay bị ốm, hiện nằm trong nhà thương của tổng* này, may mắn đã đỡ nhiều - tôi trả lời bức thư thân ái của ông viết ngày 9 tháng Bảy.” Bức thư ký tên: “Chào thân ái - Katia Mann.” Trong phong bì kia là bức điện tín của Đài Phát thanh Ba Lan ở Warsaw, nội dung như sau: “Thomas Mann mất hôm qua. Stop. Yêu cầu bài điếu văn mười lăm phút, nếu được trong hôm nay.” Tôi có choáng váng không? Mắt tôi có ứa lệ không? Hay tôi vẫn còn nghĩ đến cô bé xinh xinh trong chiếc váy xanh? Tôi không nhớ nữa. Song chắc chắn tôi cảm thấy cô quạnh. Vì tôi biết rằng ông, Thomas Mann, đã gây ấn tượng và ảnh hưởng lên tôi, thậm chí có thể đã để lại dấu ấn sâu hơn bất cứ nhà văn Đức nào khác của thế kỷ này. Tôi biết rằng kể từ Heine không có nhà văn nào tôi gắn bó ở mức cao và sâu đậm đến thế. Tôi ngồi chết điếng trong chiếc ghế.

Trước kia tôi được dạy trong một trường trung học Phổ rằng chống lại những gì nhu nhược và mềm yếu, những gì bi thương mới là nam nhi. Nếu sự nhu nhược, đa cảm ập đến thì ta phải tức khắc kiên quyết nhớ tới bổn phận. Nên tôi rảo bước về khu nhà nghỉ, tay cầm lá thư từ Zürich, bức điện tín từ Warsaw và tập thơ của Goethe. Phải viết ngay bài điếu văn mà người ta chờ đợi. Trời bỗng dưng trở chứng, gió lộng từ biển thổi vào. Dường như đột nhiên lạnh hơn.

Mãi tháng Tư năm 1967 tôi mới quen biết Katia Mann. Lần ấy tôi cùng Hans Mayer tới nhà của gia đình Mann ở vùng Kilchberg, ngay ranh giới thành phố Zürich, để thu thanh một buổi mạn đàm với Erika Mann cho chương trình “Quán cà phê văn học”. Ở cửa gắn bảng tên: “Ts. Thomas Mann”. Vâng, đúng vậy, tiến sĩ Thomas Mann. Trong tiền sảnh treo một số chứng từ lồng khung gợi nhớ đến giải Nobel cùng những giải khác và nhiều bằng tiến sĩ danh dự. Gia đình đã treo chúng ở đấy sau khi Thomas Mann qua đời, tôi nghĩ thế. Chúng tôi được mời vào phòng khách; qua ô cửa sổ rộng, cảnh hồ Zürich thật tuyệt vời.

Lát sau Katia Mann ra tiếp chúng tôi. Bà mặc chiếc áo xám thẫm, dài gần chấm đất, trông như một Domina* nghiêm khắc, như một nữ tu viện trưởng uy nghi. Hans Mayer cầm một bó hoa to, nhưng bà Mann hoàn toàn không muốn nhận. Bà nói khá xẵng: “Ông viết rằng tác phẩm cuối đời của nhà tôi kém giá trị.” Mayer, tay vẫn cầm bó hoa, lúng túng như một cậu học trò, vụng về ấp úng: “Nhưng thưa cụ, tôi xin cụ, vô cùng lễ độ xin cụ hãy cân nhắc cho…” liền bị Katia Mann ngắt lời tức thì: “Ông đừng cãi, ông Mayer ạ; ông viết rằng văn phong của Thomas Mann lúc cuối đời đã giảm sút. Ông nên biết hằng năm trên thế giới có nhiều luận án tiến sĩ viết về nhà tôi được trình và được in hơn về cái ông, cái ông Kafka.”

Mayer không thể trả lời được gì, vì lúc ấy cửa mở và Erika Mann, con gái của Thomas Mann, xuất hiện, người mà ông bố đã - mượn lời Wotan nói về Brünhilde* - gọi là một “đứa con ngông cuồng và tuyệt vời”. Nữ diễn viên một thời ấy mặc chiếc quần dài đen bằng lụa hoặc cũng có thể là gấm thêu kim tuyến. Bà chống nạng màu bạc. Từ năm 1958, xương bàn chân và xương hông của bà bị gãy vài chỗ, nên bà đi vào khá vất vả, song đồng thời lại tự hào và kiên quyết: đây là một người đàn bà tự tin, quyết tâm không che giấu hay vờ không biết trở ngại của mình, không, ngược lại bà còn muốn nhấn mạnh trở ngại ấy và qua đó tìm được ở nó một hiệu ứng phụ. Thoạt nhìn ta đã cảm nhận đây là một nhân vật khác thường. Ta vẫn còn thấy, thấy ngay Erika Mann, tuy đã ngoài sáu mươi, ngày trước đẹp và oai vệ như một nữ hoàng Amazon. Giờ đây đứng trước mặt tôi là hai nữ đại biểu của gia đình này, khác hẳn mọi gia đình ở vào thế kỷ của chúng ta. Tôi thầm nghĩ: dòng họ Windsor như thế nào đối với người Anh, dòng họ Mann cũng như thế với người Đức, ít nhất về mặt trí thức.

Chúng tôi cùng Erika Mann kéo sang một phòng bên cạnh, sẵn micro và những quyển sách bà định nói tới trong buổi truyền thanh. Chỉ chốc lát sau, chính chúng tôi thấy được rằng khi trò chuyện về văn học, Erika - từ năm 1947 đã giúp biên tập rất xuất sắc tác phẩm cuối đời của ông bố - trước sau vẫn nhạy bén và ứng phó nhanh, vẫn sôi nổi và thích tranh cãi. Bà kể, vẻ hả hê trắng trợn, đã kiện hai tờ báo Đức loan tin về cái gọi là quan hệ tình dục giữa bà với em trai, Klaus; bà thắng kiện và được đền đáng kể. Đôi khi người ta có cảm tưởng trong những năm sau này Erika, nữ chúa Amazon, đã trở thành một nữ thần báo oán. Nhưng người ta cũng hiểu rằng bà, người có thể yêu cuồng nhiệt và hẳn còn ghét cay ghét đắng thường hơn nữa, hiếm có dịp yêu thật sự - và bà cũng không mấy được ưa, ngay cả trong chính gia đình bà.

Mùa thu 1983, đài Ba của Truyền hình Đức đã chiếu một bộ phim tài liệu khá bao quát và nghiêm túc về Klaus Mann. Sau khi tôi viết trên tờ Frankfurte Allgemeine một bài đầy thiện cảm và trân trọng về bộ phim này, tôi nhận được của Monika Mann, sinh năm 1910, em gái của Klaus và Erika, một bức thư hơi rối rắm. Song chi tiết này thật rõ ràng: Monika chửi Erika là “mụ phù thủy” và khẳng định chị bà đã dính líu tới cái chết của Klaus. Thậm chí: dường như Erika đã gây ra việc tự sát của Klaus. Ít tháng sau, Monika gửi đến tôi một bài ngắn về quan hệ trong gia đình họ Mann để đăng trên tờ Frankfurte Allgemeine. Bài viết vẫn chủ yếu nhắm vào bà chị Erika, chẳng hạn câu: “Sự gần gũi, được nuôi dưỡng bằng cuồng si, của chị đối với bố đã biến chất thành ghen tuông.” Việc phổ biến một bài báo rõ ràng mang nội dung tố giác như thế là không thể.

Quan hệ của tôi với Michael, sinh năm 1919, con trai út của Thomas Mann, cũng không mấy vui, dù vì những nguyên nhân khác. Là nhạc công đàn violin và viola, không phải ông không thành công, nhưng vào khoảng năm bốn mươi tuổi ông chuyển sang ngành ngữ văn Đức và dạy tại Đại học California ở Berkeley. Năm 1974, tôi nảy ra ý tưởng không mấy may mắn (như sớm thấy) là yêu cầu ông viết một bài điểm sách cho tờ Frankfurte Allgemeine. Ông muốn nhận xét tập thơ của Wystan Hugh Auden mới xuất bản bằng tiếng Đức. Tôi tán thành; nhưng vừa nhận được bản thảo, Michael Mann đã gọi từ San Francisco để rút lại. Ít lâu sau, chúng tôi nhận được một bản mới của bài viết ngắn này. Nội dung nghèo nàn, văn phong luộm thuộm. Chúng tôi sửa từng li, từng tí rồi in. Đồng thời tôi hỏi Michael Mann, tất nhiên rất thận trọng, có muốn viết bài bằng tiếng Anh cho tờ Frankfurte Allgemeine không. Ông không chấp nhận, nhưng vẫn muốn tiếp tục điểm sách. Tôi cũng lơ luôn.

Tháng Mười năm 1974, tôi gặp ông ở Frankfurt. Tôi có cảm tưởng tâm lý ông bị rối loạn nặng. Ông chào tôi và những người có mặt ở đó bằng cách cúi thật thấp, đến nỗi nửa trên của cơ thể ông thành ra nằm ngang. Trong bức thư cuối cùng tôi nhận được (vào mùa thu 1976) ông mong gặp lại tôi vào mùa đông. Nhưng không được nữa. Michael Mann mất khuya ngày 31 tháng Mười hai 1976, rạng ngày 1 tháng Giêng năm 1977 ở Berkeley. Bản tin vắn tắt không cho biết chi tiết. Tôi liên lạc ngay với ông anh Golo Mann. Ông này xác nhận tin trên, cho biết nguyên nhân do tim ngưng hoạt động và yêu cầu chúng tôi miễn điếu tang hoặc đưa tin. Ông không muốn giải thích tại sao. Quả thật đã không có tờ báo Đức nào đưa tin này, trừ tờ Frankfurte Allgemeine. Trong bài điếu văn ngắn, tôi chủ yếu nhắc tới những công trình của Michael Mann về ngữ văn Đức.

Mãi sau này người ta mới biết rõ hơn về cái chết của ông. Được gia đình giao phó, ông chuẩn bị việc công bố những tập nhật ký của Thomas Mann từ năm 1918 đến 1921. Cuối tháng Mười hai năm 1976 ông hoàn thành. Cần ăn mừng chuyện này vào đêm giao thừa với bạn bè. Michael Mann đã mặc áo smoking và mọi người chuẩn bị đi. Nhưng ông quyết định nghỉ một lát, nên bảo mọi người cứ đi trước, ông sẽ tới sau.

Ông đã ở lại trong ngôi nhà gần San Francisco. Sáng hôm sau người ta tìm thấy ông ở đấy. Ông nằm trong phòng ngủ, vẫn mặc smoking, đắp tấm khăn choàng, chung quanh là hoa. Đèn vặn nhỏ. Ông đã mất. Giảo nghiệm cho biết rượu cùng thuốc an thần đã đưa tới cái chết. Trước đấy ông đã tự tử vài lần nhưng đều không thành. Bài cáo phó ngắn trên tờ San Francisco Chronicle kết thúc với những lời: “Sẽ không có mai táng.”

Tương tự vụ ông anh Klaus Mann tự vẫn năm 1949, ông bố Thomas Mann cũng bị bạn bè, người đương thời và những nhà văn học sử quy một phần trách nhiệm về cái chết của Michael Mann. Chắc chắn Michael, ngay từ nhỏ, đã phải đau khổ vì sự lạnh nhạt quá mức của ông bố. Ngay trong truyện ngắn Vô trật tự, sớm khổ đau viết năm 1925, Thomas Mann đã vẽ nên hình ảnh xấu, gần như tồi tệ của cậu bé Michael ngày ấy lên sáu. Tuy tôi chỉ quen biết sơ Michael, nhưng ông đã hằn sâu trong tâm khảm tôi, có thể vì nỗi bất hạnh của ông và nguyên nhân gây ra nó quá lớn và quá hiển nhiên, như thể dùng tay nắm được.

Golo Mann cũng phải hứng chịu số phận nặng nề và đáng sợ, số phận là con trai của Thomas Mann. Nhưng ông là người duy nhất trong ba người con trai đã ghi tâm lời ông bố, rằng không được để cho cái chết thống trị suy nghĩ của mình, nghĩa là phải chống lại sự cám dỗ tự quyết định giờ mình nhắm mắt lìa đời. Golo Mann mất năm 1994, thọ 85 tuổi. Nhờ bộ Lịch sử Đức thế kỷ 19 và 20 và quyển tiểu sử quả thật đồ sộ về Wallenstein*, ông đã trở thành nhà sử học Đức thành công nhất thế kỷ, được đồng nghiệp công nhận và trân trọng, được vô số độc giả hâm mộ, kể cả của những người vốn tránh xa những tác phẩm sử học. Tuy vậy ông là một người sống cô độc u buồn, suốt nhiều năm tự coi mình là kẻ bị ruồng bỏ và tẩy chay. Những năm về già, ông nổi tiếng và sung túc, nhưng đã trả lời câu hỏi “Ông muốn là người như thế nào?” trên phụ bản của tờ Frankfurte Allgemeine ngắn và rõ như sau: “Là người nào đấy hạnh phúc hơn tôi.”

Tôi quen Golo Mann ở Hamburg vào năm 1970. Nhưng quan hệ gần gũi hơn và liên tục hơn chỉ mới từ năm 1974, khi tôi tới tấp gửi thư thúc ép ông - việc mà tôi tiếp tục kiên gan và không mệt mỏi đến cuối những năm 1980. Tôi tha thiết được ông cộng tác tích cực cũng tương tự như với Wolfgang Koeppen, tuy nguyên nhân có khác: trên nhiều phương diện Golo Mann là tác giả lý tưởng cho khâu văn học của tờ Frankfurte Allgemeine. Vì kiến thức khác thường của ông, vì ông là một người thật sự thông thái? Không chỉ vì thế. Tôi cho rằng một trong những nhiệm vụ quan trọng nhất của mình là chủ biên một khâu văn học không chỉ dành cho các đồng nghiệp và chuyên gia, mà cho mọi người quan tâm đến văn học. Không như với một số cộng tác viên khác, tôi không bao giờ phải nhắc nhở Golo Mann bài ông viết cần nhắm đến ai. Vì mẫu mực của ông là Augustine, vị thánh mà ông bảo rằng đã biến được điều khó hiểu nhất thành dễ với người đọc.

Ông viết bài vở theo kiểu bài hát nói tự nhiên thoải mái, qua đó đạt mức cao nhất về sự sáng sủa, mạch lạc và rõ ràng - dường như hoàn toàn khác văn phong của ông bố. Song sự thật lại không hẳn thế: ngôn ngữ của Golo Mann chắc chắn đã phát triển dưới ảnh hưởng văn phong rất kiểu cách của Thomas Mann - dĩ nhiên ông chống lại, ý thức hoặc không, lối hành văn ấy, giống như ngay từ nhỏ ông đã chọn lối sống trái ngược với ông bố. Trong một cuộc điện đàm, khi chạm đến quan hệ với ông bố, ông bảo tôi: “Tôi từng mong bố tôi chết.” Tôi hoảng sợ, hơi phấn khích hỏi: “Ông có biết vừa nói gì không?” Golo đáp: “Có, đúng thế đấy. Tôi từng mong bố tôi chết. Không thể tránh được.” Mọi tác phẩm của ông, trừ quyển chuyên khảo về Friedrich von Gentz, ông chỉ có thể viết sau khi bố ông chết - lúc ấy ông đã 46 tuổi.

Chúng tôi gặp nhau ở Hamburg, Düsseldorf, Frankfurt và Zürich, nhưng không thường xuyên mấy. Ngược lại chúng tôi hay viết thư và điện thoại. Hai đề tài chính: văn học và gia đình họ Mann. Golo khen ngợi bài viết và sách của tôi, phản bác chỗ này chỗ nọ, nhưng khi những bài phê bình của tôi bàn về người trong gia đình ông, ông liền có một phản bác cơ bản, như đã xảy ra trong nhiều dịp khác nhau. Chẳng hạn ông viết cho tôi rằng mọi nhận định của tôi trong một tiểu luận về Klaus Mann đều đúng, nhưng toàn thể thì không: thiếu “thiện cảm”, về những bài tôi nhận xét từng tập Nhật ký của Thomas Mann, Golo cũng lặp lại lời trách cứ chung chung: quá ít thiện cảm, quá ít tình yêu.

Khi các nhà phê bình bàn luận về sách của bố ông, ông bực mình và cân nhắc có nên viết thư phản đối, nhưng thường lại thôi. Tuy nhiên, chính ông lại thích thú khi chê bai quyển này quyển nọ của Thomas Mann. Ông coi thường quyển Tonio Kröger, đoạn trò chuyện với Lisaweta không ổn tí nào, nó “vớ vẩn”. Ông giễu cợt hỏi tôi trong hai truyện ngắn tồi nhất của Thomas Mann - Tonio Kroger và Vô trật tự, sớm khổ đau - quyển nào dở hơn. Tôi không cho đó là nghiêm trọng. “Nghe ông nói thế này về sách của Thomas Mann”, tôi bảo, “người ta phải kết luận rằng ông cho Thomas Mann là một tác giả hết sức tồi, thậm chí chẳng tài cán gì.” Golo Mann phản đối ngay: không thể nói thế được, vì bộ tiểu thuyết về Joseph*, về tầm vóc và chất lượng, không khác Iliad và Odyssee. Vậy là chúng tôi lại đồng thuận, tôi nghĩ, và tôi có thể yên tâm ngủ được rồi.

Golo Mann thích kể những giai thoại về ông bố, phần lớn thuộc loại không tâng bốc. Tôi cũng kể ông nghe một câu chuyện mà vỡ lẽ ngay là ông chưa biết: chỉ ít tuần sau khi quyển Ngọn núi phù thủy xuất bản vào mùa thu 1924 đã xảy ra đủ thứ phiền toái, trong đó có chuyện liên quan tới Gerhart Hauptmann; ông ta bực mình và bị xúc phạm, vì thấy bị nhại và biếm họa qua hình ảnh nhân vật Mynheer Peeperkom trong tác phẩm ấy.

Thời gian này, Thomas Mann tạt qua Zürich, ghé vào một cửa hiệu thanh lịch bán đồ đàn ông trên Bahnhofstrasse, mà ông là khách hàng quen. Lúc ấy mới sáng sớm. Chủ tiệm xun xoe chào ông, song có vẻ hơi băn khoăn, hối hả xin lỗi rồi leo cầu thang lên tầng, ít phút sau ông ta quay xuống, cho Thomas Mann biết ở tầng trên hiện có một khách hàng khác, tiến sĩ Hauptmann. Tiến sĩ Mann có muốn gặp đồng nghiệp không? Thomas Mann đáp ngay: “Không, còn hơi sớm*.” Chủ tiệm lễ phép cúi đầu: “Tiến sĩ Hauptmann cũng nghĩ như thế.”

Golo Mann thích quá: “Quả là một giai thoại hay. Có điều từ đầu tới cuối là bịa đặt. Vì nếu có thật, thì Thomas Mann đã tra tấn chúng tôi vô số lần với câu chuyện này rồi.” Golo Mann đã nhầm. Chuyện suýt gặp nhau trong cửa hiệu bán đồ đàn ông ở Zürich có thật, nhưng mãi năm 1937 cơ.

Trong một lần trò chuyện lâu qua điện thoại - tháng Mười hai năm 1975 - chúng tôi trao đổi về bản năng giới tính của Thomas Mann. Golo bảo, như được biết, những cảm giác và suy nghĩ về luyến ái đồng tính hoàn toàn không phải xa lạ với Thomas Mann. Nhưng ông chưa từng luyến ái đồng tính. Cho rằng ông có quan hệ với “đĩ đực” là vô lý. Hoạt động luyến ái đồng tính của ông, theo Golo, “không bao giờ xuống dưới thắt lưng”. Rốt cuộc sự luyến ái đồng tính của ông chỉ giới hạn ở mức tuổi dậy thì. Có thể nói, Golo nghĩ thế, cuộc sống tình dục của Thomas Mann giống như của một viên tướng Phổ. Ông dè dặt và nhút nhát trước đàn bà. Chính vì thế thỉnh thoảng ông đã cần đến sự phục vụ của gái giang hồ.

Khi tôi hỏi về những bức thư gọi là riêng tư Thomas Mann gửi Klaus Mann đã bị gia đình, theo tin đồn, ngăn cản công bố, Golo Mann cho biết những phỏng đoán này là do không biết về quan hệ thật sự giữa cha và con trai mà ra. Không thể có những bức thư như thế, vì giữa Thomas và Klaus Mann không hề có sự thân mật. Ông bố đã “kinh tởm” sự luyến ái đồng tính của con trai Klaus; giữa hai cha con không hề có trao đổi ý kiến về chuyện này. Trong gia đình ông, Golo cho biết, có hai loại luyến ái đồng tính, một loại Mann và một loại Pringsheim - dòng họ của bà mẹ. Loại Mann thì nhút nhát và đầy ức chế lẫn mặc cảm, loại Pringsheim ngược lại tươi vui và lạc quan. Klaus thuộc truyền thống Pringsheim, riêng ông thiên nhiều hơn về truyền thống Mann u buồn và phức tạp.

Một lần chúng tôi đi dạo gần Kilchberg. Vì biết Golo Mann thuộc lòng vô số thơ, tôi yêu cầu ông đọc cho nghe vài bài. Mới đầu ông đọc thơ tiếng Latinh (của Horace và Ovid), rồi thơ Đức, của Heine, Eichendorf và hết bài này đến bài khác của Goethe. Tôi hỏi ông thấy Goethe thế nào. Ông bảo Goethe đối với ông cũng cần thiết như không khí chúng ta thở, như ánh sáng mà thiếu nó chúng ta không thể sống được. Rồi tôi nghe ông lặp đi lặp lại từ “Cám ơn”.

Không vòng vo, tôi hỏi về quan hệ của ông với Thomas Mann. Golo không né tránh, nhưng trả lời nhát gừng. Giờ đây tôi nghe những từ khác hẳn: sợ hãi, ghê tởm, chua chát, có lẽ cả thù ghét nữa. Khi chúng tôi đi qua nghĩa trang Kilchberg, ông đề nghị vào thăm mộ của Conrad Ferdinand Meyer. Thomas và Katia Mann cũng chôn trong nghĩa trang này, song ông không hề nhắc tới. Khi Golo Mann mất năm 1994, ông cũng được mai táng ở nghĩa trang Kilchberg, nhưng ông yêu cầu dứt khoát phải thật xa ngôi mộ bố mẹ ông. Quả thật mộ ông nằm sát bức tường nghĩa trang.

Trên đường trở lại Zürich, tôi nghĩ suốt đời chưa từng gặp ai chịu đau khổ đến thế vì người cha và hàm ơn thơ văn nhiều thế như Golo Mann, người con bất hạnh của một thiên tài và người hâm mộ hạnh phúc, người say mê cao quý của văn học.

38

MAX FRISCH HAY HIỆN THÂN CỦA VĂN HỌC ÂU CHÂU

Tôi vẫn nhớ rõ lần đầu gặp Max Frisch* vào tháng Mười năm 1964 tại khách sạn Luisenhof của Kastel ở Hannover. Hôm ấy đến lượt ông là khách trong chương trình “Quán cà phê văn học”. Tôi vui mừng, vì tuy không thích các vở kịch của Frisch (trừ vở Biedermann và những kẻ gây hỏa hoạn có tính chất khuyên răn, nhưng không có lời khuyên) song tôi mê tiểu thuyết và nhật ký của ông.

Vừa nhận phòng ở Luisenhof, tôi đã xuống ngay dưới nhà, hy vọng gặp một trong hai người tham gia chương trình. Từ hành lang tầng một tôi thấy trong tiền sảnh một ông đang đủng đỉnh đi lại, vẻ hơi buồn nản. Max Frisch đấy. Tôi đứng tại hành lang, quan sát ông một lúc: hóa ra cái ông lịch thiệp, nom trịnh trọng này, tôi nghĩ, là người đã viết các quyển Stiller và Homo Faber và nhờ ông mà chúng ta có được tập Nhật ký tuyệt vời đấy. Hiện thân của văn học thế giới? Không, tôi chợt nảy ra một từ khác, thoạt nghe khiêm tốn hơn: hiện thân của văn học Âu châu.

Tôi không ngần ngại đi tới chỗ ông và nhã nhặn tự giới thiệu. Vì tôi chắc chắn chẳng có gì không nên. Quả thật, vừa nghe tên tôi mặt ông đã tươi lên. Ông niềm nở siết chặt tay tôi; không chừng người đàn ông nổi tiếng này còn định ôm tôi ấy chứ, ai biết được. Dẫu sao ông cũng đã nói, không phải không trịnh trọng và như xúc động: “Cám ơn ông.” Vì tôi chỉ nghĩ sẽ được ông chào hỏi thân mật thôi, nên đã im lặng nhìn ông, đầy chờ đợi. Ông nhanh chóng nói thêm: “Rất cảm ơn về lời bênh vực của ông.” Cả hai chúng tôi đều xúc động cho đến lúc một trong hai người (tôi tin người đó là ông) tìm được một câu “giải thoát”, dù không đặc biệt gì lắm: “Mình vào quầy rượu đi.”

Nguyên nhân chuyện này chẳng có gì khó hiểu. Ít tuần trước buổi gặp này, tiểu thuyết Người ta bảo tên tôi là Gantenbein dày ngót năm trăm trang của Frisch xuất bản. Ông đã để tâm sức nhiều năm cho nó, nên dĩ nhiên bây giờ trên đời này ông chẳng quan tâm gì hơn nhận xét của dư luận. Ông không phải chờ lâu.

Tờ Die Zeit đăng một khảo luận tỉ mỉ của Hans Mayer, cựu chiến hữu của tôi, về Gantenbein. Học giả nổi tiếng này đã nói nhiều, toàn những điều quan trọng và soi sáng. Nhưng ông tuyệt nhiên không muốn trả lời câu hỏi chính ông đặt ra, rằng đây là tiểu thuyết hay hoặc dở. Ngay cậu học trò kém nhất lớp cũng hiểu như thế ông ngụ ý gì: dù nhà phê bình viết bao nhiêu về Gantenbein đi nữa, ông cũng không thấy nó có gì hay, ông dứt khoát không hoan nghênh.

Frisch không chỉ thất vọng, ông còn cảm thấy bàng hoàng và tổn thương. Vì trong thập niên 1960, ảnh hưởng và uy quyền của tờ Die Zeit rất lớn trong lĩnh vực phê bình văn học. Nhưng chỉ hai tuần sau, người ta được đọc bài phê bình thứ hai, cũng rất bao quát về Gantenbein. Do tôi viết. Tôi bênh vực quyển tiểu thuyết. Trong bài “Bênh vực Max Frisch” tôi công kích Hans Mayer rất nhiều.

Thế là tác giả của Gantenbein hài lòng gấp đôi: tôi ca ngợi quyển tiểu thuyết của ông và nêu nghi vấn về hết thảy luận cứ của Mayer. Chính bài phê bình này là lý do khiến Frisch đã chào hỏi tôi quá ư nồng nhiệt trong tiền sảnh khách sạn Luisenhof. Tôi ở trong nghề này đã đủ lâu để không ảo tưởng: nghĩa là tôi biết quan hệ giữa một tác giả với nhà phê bình hầu như luôn luôn tùy thuộc vào một sự kiện duy nhất - đó là nhà phê bình đánh giá tác giả ấy thế nào, nhất là tác phẩm mới nhất của ông ta (điều này đặc biệt quan trọng).

Sau bài bênh vực Gantenbein, Frisch có thiện cảm với tôi, tất nhiên rồi. Ông lại càng có thiện cảm, khi vào năm 1972 tôi ca ngợi Nhật ký 1966-1971, tập tản văn mới của ông. Tôi gọi Frisch là “Nhà văn kinh điển ngay giữa thời hiện tại của chúng ta.” Năm 1975, tôi còn viết nhiệt tình hơn về quyển Montauk của ông. Không loại trừ bấy giờ ông coi tôi là một nhà phê bình giỏi.

Tuy nhiên, quan hệ của chúng tôi không phải hoàn toàn trơn tru hoặc hòa hợp. Lý do quan trọng nhất: tôi rất muốn được Frisch thỉnh thoảng cộng tác cho trang văn học của tờ Frankfurte Allgemeine. Tôi viết thư cho ông, gọi điện, thỉnh thoảng gặp. Tôi luôn đề nghị với ông những đề tài theo tôi thấy đặc biệt hấp dẫn. Ông trả lời mau mắn và thân ái, nhưng luôn chỉ là nói quanh. Tôi không nhận được bản thảo nào của Frisch. Tôi bực mình, thậm chí coi là đã thất bại.

Nhưng năm 1977, Frisch gây bất ngờ cho tôi bằng một món quà: ông gửi tặng tôi một bản khắc axít tuyệt vời, chân dung ông, do Otto Dix vẽ. Món quà này, như ít lâu sau ông cho biết, để đền bù nỗi thất vọng ông đã nhiều lần gây cho tôi. Vấn đề là ông không thể chấp nhận những khía cạnh chính trị khác nhau trong tờ Frankfurte Allgemeine. Vì thế ông hoàn toàn không muốn viết cho báo này và trong tương lai cũng sẽ không.

Các nhà văn, dù nổi tiếng hay không, dù nhận lời hay không, không nhất thiết là những người đáng tin cậy. Thành ra Frisch lại gây bất ngờ cho tôi một lần nữa. Lần này, đầu 1978, bất chấp lời ông đã tuyên bố khiến tôi buồn rầu, là một bản thảo. Đó là một đoạn trích từ vở kịch Triptychon đến nay chưa được in hoặc trình diễn. Tôi mừng quá, nhưng chẳng được lâu: không thể phổ biến nó được. Tệ hơn nữa: trong cả vở Triptychon, dường như không có màn nào thích hợp để đăng trước trên tờ Frankfurte Allgemeine - điều này khiến tôi thất kinh. Nhân đây xin nói: chẳng bao lâu sau được rõ không nhà hát kịch nào ở CHLB Đức sẵn sàng trình diễn vở này. Cho đến nay không có gì thay đổi.

Tác phẩm tiếp theo của Frisch, truyện ngắn Con người xuất hiện ở Holozän, tôi cũng không thích, về quyển này, tôi lập tức thấy rõ, tôi không được phép phê bình. Rất mực quan tâm đến chủ đề, song tôi thấy truyện này xa lạ, xếp đặt quá vất vả. Tôi thiếu khả năng cảm nhận giọng điệu của nó, văn từ của nó chăng? Tôi không ân hận vì thấy nên im lặng đối với một số quyển sách; ngược lại, đã tự trách mình không im lặng trước một số tác phẩm. Vì bấy giờ tôi chọn cách không viết về truyện ngắn này, nên quan hệ dường như xa cách, nhưng đúng mực giữa Frisch và tôi không bị tổn thương - ít ra tạm thời.

Tôi thích nhớ lại lần đến thăm Frisch vào tháng Năm năm 1980 tại căn hộ nhỏ của ông trên đường Stocker ở Zürich. Nhưng quan trọng hơn và cũng nhiều hệ quả hơn là lần đến thăm tại căn hộ sau của ông, sáng sủa khác thường và rộng rãi, cũng ở trung tâm Zürich, trên đường Stadelhofer. Ông bảo chọn căn hộ này, vì mọi thứ ông cần đều ở gần - ông kể ra trước tiên là nhà thuốc. Theo ông thì căn hộ rất đẹp, nhưng việc xây một đường xe điện sát đấy khiến ông đâm lo. Ồn chịu không nổi. Tuy vậy ông vẫn mua, cũng vì ông khó tìm được một căn hộ thích hợp, chủ yếu vì tiếng tăm của ông. Sao thế nhỉ?

Frisch bảo nhiều người dân Zürich không muốn liên quan gì với ông, vì họ cho ông là một người cánh tả đấu tranh. Ông thoải mái công kích và nhục mạ dữ dội nước Thụy Sĩ. Ông giải thích rằng ông chỉ ràng buộc với đất nước này qua hộ chiếu thôi. Tôi chẳng chút tin lời ông. Vậy tại sao ông sống ở Zürich ư? Ông bảo có thể sống bất cứ nơi nào ông thích chứ, ông đã thử rồi, như mọi người biết, ở Berlin, New York và Rome. Nhưng Zürich vẫn là trung tâm sự hiện hữu của ông. Tôi cười bảo, cùng một lúc ông là mọi thứ: một tác giả Âu châu lịch duyệt, một nhà văn Thụy Sĩ đậm chất dân tộc và một người chọn thế giới làm nhà nhưng bám rễ ở quê hương. Frisch không phản bác.

Dù tôi nói gì, ông cũng rất vui vẻ. Tôi nhanh chóng được biết lý do: ông đang sáng tác một truyện ngắn mới và tin chắc đã tìm được chủ đề tuyệt vời. Tôi săn đón hỏi, không phải chỉ vì lịch sự, mà thật lòng muốn được biết rõ hơn và tôi không phải chờ lâu. Frisch mở một chai sâm banh rồi sôi nổi nói.

Số là gần đây ở Zürich đã diễn ra một vụ án hình sự khác thường, kéo dài vài tuần lễ. Ngày nào Frisch cũng đến dự. Những gì tôi được nghe về tiến trình và chi tiết của cuộc xét xử, về các bị cáo, các người chứng và các bồi thẩm thật là tuyệt diệu. Tôi không biết một câu chuyện nào lôi cuốn và thú vị hơn của Frisch. Một nhà viết truyện ngắn vĩ đại và lão luyện đã tìm được cho mình chủ đề thích hợp, lý tưởng. Tôi hoàn toàn chắc chắn. Tôi chúc mừng Frisch và nghĩ: tôi sẽ không thể nhanh chóng quên giờ trò chuyện này - vì câu chuyện ông kể ít nhất hết một giờ.

Tôi sốt ruột chờ mong quyển sách. Mùa xuân 1982 nó ra đời, mang tên Con yêu râu xanh. Nó không chỉ làm tôi thất vọng, mà thật sự kinh hoàng. Dường như quan hệ của Frisch với chủ đề của ông đã thay đổi. Ông không còn tin vào sức lôi cuốn của những nhân vật và động cơ ông đã gặp trong phòng xử của toà án Zürich nữa ư? Hay niềm tự tin của ông bị lung lay? Dù sao chăng nữa, bằng đủ thứ sửa đổi và cách trình bày xa lạ, ông đã tước đi tính trực tiếp và rành mạch của một câu chuyện kỳ dị và hồi hộp, một câu chuyện tự nó đủ nói lên tất cả, không cần thêm bớt. Bây giờ tôi không còn nghĩ rằng đó có thể tại tôi chủ quan (như sau khi đọc truyện Con người xuất hiện ở Holozän của ông). Nên tôi cũng không muốn tránh né. Tôi viết thẳng thắn đã nghĩ gì về quyển truyện mới này và cố lựa lời lẽ dịu dàng để bớt chua cay, nghĩa là bọc đường viên thuốc trách móc - một việc làm thường chỉ hoài công. Một lần nữa tôi lại nhớ tới câu nói trong vở Iphigenie, vì nó cũng đúng cho việc phê bình: Ta nói rất nhiều, chỉ hoài công/ Người kia chủ yếu chỉ nghe thấy một từ ‘không’.”

Những năm sau đó chúng tôi thỉnh thoảng trao đổi thư từ với nhau, nhưng mãi tháng Tư năm 1986 tôi mới gặp lại Frisch. Ông tới Frankfurt để trả lời câu hỏi của các nhà báo, sau buổi chiếu một bộ phim rất dài về ông, dưới tên Mạn đàm lúc tuổi già. Nhiều người được mời, nhưng đến chẳng bao nhiêu. Tôi cũng không tham dự, vì bận viết một bài phê bình tiểu thuyết Con chuột cái của Günter Grass và muốn hoàn tất cho trang văn học sắp tới của tờ Frankfurte Allgemeine.

Nhưng còn một lý do khác nữa: những buổi trình diễn như thế hầu như luôn luôn không nghiêm túc và khó ăn khó nói. Heiner Müller kiên quyết từ chối dự những buổi tiệc vào dịp công diễn đầu tiên, với lý do: “Tôi không muốn dối trá.” Tuy nhiên Müller đã có mặt tại bữa tiệc sau buổi công diễn lần đầu vở Tristan của ông vào năm 1993 ở Bayreuth. Phàm những người không muốn dùng lời lẽ dối trá thân ái để làm vui lòng các đồng nghiệp thèm khát được ca ngợi, khi đến lượt mình lại thường không ngần ngại cho những lời giả dối của kẻ xu nịnh là chân giá trị.

Vào buổi chiều, sau buổi chiếu phim Mạn đàm lúc tuổi già, tôi gặp Max Frisch tại tư thất của nhà xuất bản Siegfried Unseld. Ông chào hỏi tôi khác hẳn lần ở khách sạn Luisenhof tại Hannover: lãnh đạm, phải nói là lạnh lùng. Ông bực mình vì tôi vắng mặt tại buổi họp báo chăng? Có thể, nhưng ông đã nhanh chóng nói đến quyển Con yêu râu xanh và bài phê bình của tôi. Tôi thấy sắp có chuyện chẳng lành. Quả thật, Frisch tức giận gọi tôi là đồ “láo xược”; ông trở nên thô lỗ, thậm chí hung hăng.

Rồi ông bảo lỗi tại ông tất, ông đã sai lầm, lẽ ra ông không bao giờ nên tiết lộ cho tôi về nội dung quyển sách định viết. Bài phê bình không thiện chí của tôi (theo ông tất nhiên một chiều, phi lý và bất lương) chủ yếu là hậu quả của việc này. Nhưng tôi đã và vẫn tin chắc rằng khó lòng có nhận xét tốt đẹp hơn về quyển truyện, kể cả nếu không biết trước gì hết về chủ đề của nó. Và một lần nữa tôi đành phải chấp nhận rằng quan hệ của một tác giả với nhà phê bình tùy thuộc vào việc tác phẩm mới nhất của ông ta được nhà phê bình đánh giá thế nào.

Từ đấy tôi không hề gặp lại Frisch nữa. Mùa đông 1991, khi chuẩn bị quyển sách, trong đó tập trung nhiều bài quan trọng hơn tôi viết về ông, Frisch đã tự chọn những hình ảnh cho quyển ấy theo yêu cầu của nhà xuất bản. Khoảng hai tuần trước khi qua đời, ông nhận được sách và liền nồng nhiệt cám ơn tôi: ông vui mừng, Frisch bảo thế, vì sự khủng hoảng trong quan hệ giữa ông và tôi do bài phê bình quyển Con yêu râu xanh nay được giải tỏa và tôi đã trung thành - chữ ông dùng - với ông.

Không khí lần gặp gỡ cuối cùng buổi chiều tháng Tư năm 1986 khiến tôi không thể nói với Max Frisch một cách đơn giản về điều có lẽ đã không được rút ra đúng mức từ những bài phê bình của tôi, dù tán dương ông nồng nhiệt. Tôi muốn nói với ông rằng tôi hàm ơn ông rất nhiều và một số tác phẩm của ông không thể nào tách ra khỏi đời tôi, phải, tôi yêu quý chúng - các quyển Stiller, Homo Faber, Gantenbein, Montauk và đặc biệt hai tập Nhật ký. Hơn nữa: các tác phẩm của ông gần gũi với tôi hơn của Dürrenmatt hay Böll, Grass hay Uwe Johnson. Thế có nghĩa Frisch là nhà văn giỏi hơn ư? Không, không phải vì chuyện ấy, không phải vì sự so sánh tài năng.

Dù điều này tốt hay không đối với ông, đây là một sự thật: khác Dürrenmatt hoặc Böll, khác Grass hoặc Uwe Johnson, Frisch viết về vấn đề phức tạp cùng sự mâu thuẫn của trí thức và ông không ngừng hỏi ý kiến chúng ta, những trí thức từ tầng lớp có học tư sản. Hơn mọi nhà văn khác, Frisch thấu rõ tâm trạng của chúng ta, nhận biết lòng khao khát sống và khả năng yêu thương của chúng ta, sự yếu đuối và bất lực của chúng ta. Những điều chúng ta cảm thấy, phỏng đoán, suy nghĩ, hy vọng và lo sợ trong nhiều năm mà không biểu thị nổi - ông đã diễn tả và chỉ dẫn. Ông đã trước tác về thế giới của ông và của chúng ta, mà không lần nào thi vị hóa nó, ông luôn gợi lại trong trí nhớ của chúng ta cùng mọi người khác cá tính của ông và của chúng ta (không thể tránh từ này được nữa).

Cho nên chúng ta đã và đang có thể tìm thấy trong tác phẩm của ông, trong tác phẩm của nhà văn Âu châu Max Frisch điều tất cả chúng ta tìm kiếm trong văn học: nỗi đau khổ của chúng ta. Hoặc chính chúng ta. Ngày ấy tôi muốn nói với ông điều đó.

39

YEHUDI MENUHIN VÀ BỘ TỨ CHÚNG TÔI

Lần đầu tiên nghe tên Menuhin* - lúc ấy tôi còn bé và ở Berlin chưa lâu - tôi được nghe ngay chuyện về thần thánh: có ai đấy đã kể, vào khoảng năm 1930, trong phòng khách nhà chúng tôi, về buổi hòa tấu của cậu bé mười ba tuổi tại Nhà hát Giao hưởng Berlin và dẫn lời nhận xét của Albert Einstein về cách trình diễn của cậu: “Bây giờ tôi biết rằng có một vị Chúa trên trời.” Huyền thoại đã đi trước cậu bé kéo vĩ cầm này ngay từ đầu. Và cứ như thế: danh tiếng của nhà tiên tri với cây vĩ cầm, của bậc nghệ sĩ kỳ tài đem niềm an ủi đến cho lỗ tai và tâm hồn công chúng không ngừng tăng từ năm này qua năm khác. Tiềm ẩn sau lối nói khoa trương về ân sủng siêu phàm, như trong phần lớn trường hợp tương tự, không gì khác hơn là sự bất lực của những người muốn tiếp cận nghệ thuật này bằng từ ngữ.

Khoảng mười năm sau, khi Tosia và tôi đang phải sống lay lắt trong Getto, một người đàn ông trẻ nhắn qua một người quen biết cả hai bên rằng anh mời chúng tôi đến nhà vào lúc năm giờ chiều hôm sau, để nghe vài đĩa nhạc. Trong căn phòng chật chội của hai vợ chồng - anh chị chủ nhà không nhiều tuổi hơn chúng tôi - chừng bảy, tám người ngồi trên sàn. Chúng tôi nghe nhạc của Berlioz và Debussy. Rồi tôi như bị sét đánh: điều đã làm tôi hết sức mủi lòng và chấn động là một bản hòa tấu violin (chính xác hơn: chương đầu của bản hòa tấu) mà ngày đó tôi chưa biết - bản Concerto số 3, Sol trưởng của Mozart, do Menuhin biểu diễn. Tôi không nói nên lời. Đến nay tôi vẫn còn thích chương đầu của bản hòa tấu Sol trưởng này và tin rằng chưa từng có ai chơi hay hơn anh chàng Menuhin.

Trên đường về qua những con đường đông nghẹt và kinh tởm của Getto Warsaw, Tosia với tôi trò chuyện về các chủ nhà đáng mến. Chúng tôi ganh tị với họ. Vì họ có đĩa hát với bản hòa tấu violin Sol trưởng của Mozart và họ có - điều chúng tôi chỉ dám mơ - một cản phòng riêng, đồ đạc ít ỏi thôi, tất nhiên, nhưng được một cái giường. Hai chúng tôi nghĩ đến cùng điều ấy. Nếu tôi nhớ không nhầm, tôi đã trích đọc - bất chấp tiếng rao hàng inh ỏi không dứt của những người bán rong và người ăn xin - mấy câu thơ của Shakespeare bảo âm nhạc là thực phẩm của tình yêu.

Tôi thấy Menuhin lần đầu vào năm 1956 ở Warsaw. Nhờ sự hòa hoãn giữa hai phe Đông và Tây mà những nhạc sĩ và diễn viên lớn phương Tây có thể biểu diễn, ít nhất tạm thời, ở Ba Lan. Không thiếu một ai: từ Leonard Bernstein và Arthur Rubinstein đến Gérard Philipe và Laurence Olivier và Menuhin nữa. Buổi hòa nhạc của ông đầy ắp người; tại các hành lang Nhà hát Giao hưởng Warsaw mới được tái thiết chen chúc các nam nữ sinh viên trường cao đẳng âm nhạc, vì loại vé rẻ nhất chỉ có chỗ đứng. Cái sân khấu khổng lồ, đủ chỗ cho cả một dàn nhạc giao hưởng lớn và một ban hợp ca đông hơn nửa, lúc này hoàn toàn trống trơ. Không có cả một chiếc piano, vì chương trình chỉ gồm những bản sonata độc tấu của Bach và Bartók.

Menuhin nhanh nhẹn bước ra sân khấu. Sau tràng pháo tay chào mừng nồng nhiệt là sự im lặng huyền bí. Chúng tôi căng thẳng chờ âm thanh huyền thoại của ông, âm thanh mà chúng tôi chỉ được biết qua đĩa hát; giờ đây chúng tôi sắp sửa được nghe. Nhưng Menuhin hạ đàn xuống. Không ai hiểu tại sao ông chưa bắt đầu chơi, ông - lúc này cầm cây vĩ vui vẻ vẫy vẫy - còn muốn gì nữa đây. Hóa ra ông vẫy gọi những người đứng sát mấy bức tường và tại hành lang lên ngồi trên sàn sân khấu. Mọi người nghe theo, mới đầu ngập ngừng, rồi mỗi lúc một nhậm lẹ hơn. Hình ảnh này mãi đậm nét trong tôi: hàng trăm bạn trẻ ngồi trên sàn, ngước nhìn người đàn ông mảnh dẻ đứng chính giữa họ.

Tôi được trò chuyện với Yehudi Menuhin, thật là bất ngờ, vào đầu năm 1960. Lần ấy, tôi vào toa ăn trên chuyến xe lửa từ Cologne trở về Hamburg. Không thấy chiếc bàn trống nào, nhưng người phục vụ tìm được chỗ cho tôi ở một chiếc bàn đã có sẵn ba khách. Xem qua thực đơn xong, tôi nhìn người bên cạnh rồi cứng đờ người vì thất kinh, đến nỗi đã bất lịch sự hỏi: “Ông là ai?” Người bên cạnh thản nhiên đáp: “Yehudi Menuhin. Còn đây là em gái tôi, Hephzibah.” Ông ăn nói rất tự nhiên, chẳng có vẻ gì hợm hĩnh, làm bộ làm tịch.

Tôi còn nhớ hai câu đã hỏi Menuhin trên chuyến xe này. Tôi muốn biết theo ông ai là nghệ sĩ violin vĩ đại nhất đang tại thế. Ông đáp ngay: David Ojstrach, rồi nói thêm: “Trong ông có một nhà chơi vĩ cầm người Digan*, tất nhiên ông muốn nói tới tính sôi nổi, niềm vui khi biểu diễn và tính hoang dã của Ojstrach. Để tôi khỏi hiểu lầm, ông cười rằng trong mỗi nghệ sĩ violin vĩ đại đều tiềm ẩn một người Digan nho nhỏ. Rồi chúng tôi trò chuyện về tính đơn điệu của cuộc đời nhà nghệ sĩ kỳ tài. Hồi ấy, ông chu du từ thành phố này đến thành phố khác, tối nào cũng trình diễn một bản sonata của Beethoven và Brahms, cùng với cô em. Tôi hỏi ông, nếu hàng tuần liền như thế, liệu về lâu về dài có căng thẳng quá không và, tôi đặc biệt quan tâm đến điều này, có nhàm chán chăng. Menuhin ngẫm nghĩ một khoảnh khắc rồi trả lời rất giản dị, nếu không nói là không đặc sắc, nhưng tôi không bao giờ quên. Ông bảo: “Nếu tối nào ta cũng thật sự cố gắng thì sẽ không bao giờ nhàm chán cả.”

Mùa thu 1979 tôi làm một chuyến thuyết trình tại nhiều thành phố Trung Quốc: Bắc Kinh, Nam Kinh, Quảng Đông và Thượng Hải. Ở Nam Kinh, người ta bảo tôi nên đến thăm Vườn Thú. Hôm ấy trời u ám, song hàng nghìn người lớn lẫn trẻ em chen chúc trên các con đường và trước các chuồng thú. Đột nhiên họ xôn xao, quay khỏi chuồng thú, gọi nhau í ới và chỉ trỏ. Không nghi ngờ gì nữa, ở đây có sự kiện giật gân. Nhưng đó không phải sư tử hay hươu cao cổ hoặc tê giác. Sự kiện giật gân ấy là tôi. Tôi cạnh tranh với lũ hà mã và đám rắn khổng lồ. Người ta đi theo tôi, bao quanh tôi, chòng chọc nhìn tôi một cách tự nhiên; họ không thèm nhìn hổ hoặc lạc đà, mà sửng sốt theo tôi; họ công kênh con nhỏ để chúng nhìn tôi cho rõ: hiển nhiên chúng đang được dạy bảo về một sinh vật kỳ lạ từ một đất nước xa xôi. Sự kiện trên có lẽ còn giật gân hơn, nếu ngoại nhân da trắng này có mái tóc vàng.

Sự kiện tôi trải nghiệm ở Vườn Thú Nam Kinh hẳn sẽ không xảy ra ở Bắc Kinh hay Thượng Hải, vì bấy giờ hai nơi ấy đã có nhiều người da trắng rồi. Ở Bắc Kinh tôi đi cùng người thông dịch - do chính quyền chỉ định và lúc nào cũng kè kè bên tôi, không rời một phút - đến một cửa hàng đặc biệt. Ở đây phải trả bằng ngoại tệ phương Tây để mua hàng, chẳng hạn whisky hoặc Coca-Cola. Một người đàn ông da trắng - cũng có một người Trung Hoa đi kèm, chắc chắn cũng đóng vai thông dịch - tiến lại phía tôi. Yehudi Menuhin! Cuộc gặp gỡ tình cờ tại thành phố khổng lồ này khiến cả hai chúng tôi sửng sốt. Một lần nữa, tôi lại không thốt nên lời.

Tôi hỏi ông làm gì ở đây. Ông trả lời ngắn gọn: “Beethoven và Brahms với dàn nhạc địa phương.” Còn tôi làm gì ư? “Tôi thuyết trình về Goethe và Thomas Mann.” Menuhin im lặng, nhưng không lâu, rồi nói: “Ấy, chúng ta là người Do Thái mà.” Lát sau ông thêm: “Việc chúng ta đi hết nước này tới nước khác để quảng bá cùng trình diễn âm nhạc và văn học Đức là tốt và đúng thôi.” Chúng tôi trầm ngâm nhìn nhau, câm lặng và hẳn hơi rầu rĩ. Hai, ba ngày sau tôi nghe tin Menuhin biểu diễn nhạc Beethoven ở Hồng Kông. Giới phê bình bảo thời vàng son của ông qua rồi, ông chơi không tuyệt hảo như xưa nữa. Điều này có thể đúng. Nhưng sự tuyệt hảo chưa hề là chuyện của ông, mà là “tính thần thánh” Einstein từng nói đến.

Ngày 22 tháng Tư năm 1986, Menuhin tròn bảy mươi tuổi. Không lâu sau đó người ta tổ chức mừng ông thật tuyệt vời tại nhà hàng Redoute ở Bad Godesberg. Nhạc sĩ từ khắp nơi trên thế giới đã đến, cả những chính trị gia hàng đầu của Đức. Tôi được yêu cầu đọc một bài diễn văn ngắn. Tôi chọn chủ đề đã choán hết cả đời ông “Âm nhạc và đạo lý”. Âm nhạc, tôi nói, là một nữ thần, hơn nữa lại là nữ thần tuyệt vời nhất mà chúng ta biết. Nhưng tiếc thay, qua hàng trăm năm, hàng nghìn năm nàng đã phục vụ mọi kẻ muốn sử dụng nàng: những kẻ cầm quyền và những nhà chính trị, những nhà tư tưởng và tất nhiên cả những tu sĩ. Dù chúng ta khó lòng chấp nhận đến đâu, âm nhạc vẫn là một ả điếm, tuy có thể là một ả điếm hấp dẫn nhất từng có trên đời. Với âm nhạc người ta đã tạo nên lòng kính sợ Chúa, khêu gợi lòng yêu nước và thúc đẩy con người ra chiến trận, xông vào cái chết. Những người nô lệ đã hát ca, bọn giám sát họ cũng thế; những người tù trong các trại tập trung và bọn lính canh cũng đều hát ca. Những thanh niên cùng nghe với chúng tôi trong một căn phòng chật hẹp ở Getto Warsaw bản hòa tấu violin Sol trưởng của Mozart, do Yehudi Menuhin trình diễn, đều đã bị giết vì hơi ngạt. Mối quan hệ nhân quả giữa âm nhạc và đạo lý chẳng qua chỉ là một ước mơ đẹp, một định kiến nông nổi.

Thế còn Menuhin? Trong mọi tình huống và với tính nhất quán kiên định ông hiểu nghệ thuật và cuộc sống, âm nhạc và đạo lý là một thể thống nhất, hay nói đúng hơn: ông kiên quyết hiểu đó là một thể thống nhất. Ông luôn cổ xúy và đòi hỏi sự tổng hợp này, ông đã làm gương cho chúng ta hơn nửa thế kỷ. Ông đã cố dùng cây đàn violin như vũ khí chống lại sự bất công và khốn cùng trên trái đất này. Từ bé - ông thường kể - ông đã tin chắc rằng chaconne của Bach hoặc bản hòa tấu violin của Beethoven có thể làm cho con người trở nên khá hơn, tuy chưa thể gọi là người tốt. Tôi đoán ông vẫn thầm tin như thế cho đến khi ông nhắm mắt ngày 12 tháng Ba năm 1999.

Nhưng những nỗ lực thật sự cao quý, nhân hậu của Yehudi Menuhin không hao hao Don Quixote ư? Chẳng lẽ đúng là nhà nghệ sĩ của thế kỷ này vừa thiên tài vừa ngây thơ? Fontane nói về ông già Stechlin rằng ông “là một người đàn ông lẫn một đứa trẻ - điều tốt nhất mà chúng ta có thể là”. Menuhin cũng là một người đàn ông lẫn một đứa trẻ chăng? Cuối cùng ông đã đạt được gì?

Có lần Thomas Mann bị một nhà báo hỏi quá nhiều, ông nhẫn nại trả lời bằng một bức thư dài, trong đó có một câu khiến tôi chú ý: “Khó trả lời nhất là câu hỏi cuối cùng của ông về ‘mục đích thật sự’ của việc tôi làm. Tôi đáp đơn giản: niềm vui.” Có thể câu này cũng nói lên Menuhin đã giúp chúng ta đạt được điều gì: niềm vui, khoan khoái và hạnh phúc. Không hơn, không kém. Tôi, chúng ta cám ơn ông về việc ấy - với lòng ngưỡng mộ và kính trọng.

Tuy nhiên Mozart hoặc Schubert đã đạt được gì? Họ đã thay đổi được thế giới chăng? Có, chắc chắn, nhưng chỉ ở mức độ họ thêm sự nghiệp của mình vào thế giới hiện hữu. Chúng ta còn được một an ủi: chúng ta luôn chỉ biết điều mà âm nhạc không ngăn cản. Chúng ta không biết thế giới sẽ như thế nào, nếu không có âm nhạc. Điều này không đúng với thơ văn chăng? Đã bao giờ tôi hy vọng người ta có thể dùng văn học giáo dục con người hoặc thay đổi thế giới chưa?

Ai nắm tối thiểu khái lược lịch sử văn học sẽ không mắc phải những ảo tưởng như thế. Những bi kịch và kịch lịch sử của Shakespeare đã ngăn cản nổi một vụ sát nhân duy nhất nào chăng? Vở kịch Nathan, bậc hiền giả của Lessing ít nhất đã hạn chế được chủ nghĩa bài Do Thái không ngừng gia tăng vào thế kỷ 18 chăng? Vở Iphigenie của Goethe đã làm con người nhân đạo hơn chăng? Đã có một cá nhân đọc thơ của Goethe rồi trở nên cao thượng, hào hiệp và tốt chăng? Vở kịch Quan thanh tra của Gogol làm giảm được nạn hối lộ ở Nga thời Sa hoàng chăng? Strindberg đã thành công trong việc cải thiện cuộc sống vợ chồng của người dân chăng?

Hàng triệu người ở vô số nước đã xem các vở kịch của Bertolt Brecht. Song Max Frisch không tin sau đó có ai thay đổi, hoặc ít nhất xét lại, quan điểm chính trị của mình. Thậm chí Frisch còn không chắc Brecht đã tin tưởng vào tác dụng giáo dục trong các vở kịch của ông. Tại các lần diễn tập, Frisch có cảm tưởng rằng kể cả nếu có bằng chứng, rằng kịch của Brecht không đóng góp gì được vào sự thay đổi xã hội, thì cũng chẳng làm Brecht thấy bớt cần kịch.

Không, tôi chưa bao giờ thật sự nghĩ văn học cố chức năng giáo dục đáng kể, song tôi cho rằng cần có sự dấn thân, nghĩa là tuy các nhà văn không thay đổi được gì, nhưng họ cần thúc đẩy sự đổi thay - vì chính chất lượng tác phẩm của họ. Vào cuối những năm 1950 và cả đầu thập niên 1960, khi tôi đã sống và cầm bút ở CHLB Đức, điều đòi hỏi này được phơi bày ít nhiều rõ ràng qua cụm từ “phê phán xã hội” thỉnh thoảng lại xuất hiện trong các bài viết của tôi.

Tuy nhiên, 1968 và những năm kế tiếp, một sự thù địch mang màu sắc đấu tranh đối với nghệ thuật đã lan tràn ở Đức, khiến đời sống văn học trở nên ngột ngạt, vì thế trong các bài viết của tôi khái niệm “không tưởng”, mà hồi đó trở nên thời thượng, đã vắng bóng cùng với sự đòi hỏi về dấn thân, nền móng cơ bản của những tiểu thuyết và các vở kịch mới. Khi Thomas Mann viết Buddenbrooks, Proust viết Đi tìm thời gian đã mất và Kafka viết Vụ án, họ còn lâu mới nghĩ tới chuyện cải tạo xã hội bằng văn xuôi, thế nhưng họ đã tạo nên những tác phẩm mà trong thế kỷ của chúng ta chưa có tác phẩm nào hơn được. Tôi không trông mong gì ở một nền văn học muốn xoay chuyển thế giới; tôi không thể hình dung rằng sẽ có nó. Trừ phi người ta sẵn sàng từ bỏ chất lượng nghệ thuật và dùng văn học chỉ như hình thức gói ghém những chủ đề và hình ảnh chính trị hoặc ý thức hệ. Nhưng dĩ nhiên tôi không kể đến loại ấy.

Như mọi nhà phê bình, tôi muốn giáo dục, nhưng không phải các văn sĩ. Một nhà văn chấp nhận được giáo dục, thì không đáng được giáo dục. Tôi nhắm đến công chúng, đến độc giả. Nói thật đơn giản: tôi muốn giải thích cho họ tại sao những quyển sách theo tôi là hay đẹp lại hay đẹp, tôi muốn khuyến khích họ đọc những quyển ấy. Tôi không thể phàn nàn gì: những bài phê bình của tôi phần nhiều có ảnh hưởng tới công chúng như tôi mong muốn. Tuy nhiên, tôi thấy ảnh hưởng này chưa đủ, phải hơn nữa, chứ không thể chấp nhận việc một số quyển sách quan trọng, tuy có thể khó đọc, chỉ được một thiểu số biết tới.

Hè 1987, hai người đàn ông học thức của Đài Truyền hình Hai (ZDF) đến thăm tôi: Dieter Schwaezenau, hiện vẫn làm ở đấy, và Johannes Willms, đã phụ trách trang văn học của tờ Süddeutsche Zeitung từ lâu. Họ uống trà, uống ruợu mạnh và rất vui. Cuối cùng, lát sau, có thể do được hơi rượu khiến mạnh dạn, họ đi vào vấn đề: tôi có hứng thú thực hiện một chương trình văn học đều đặn cho đài ZDF không? Tôi đáp dứt khoát: không. Nhưng hai ông này lờ câu trả lời của tôi, ngược lại còn hỏi tôi hình dung chương trình này như thế nào. Tôi thầm nghĩ sẽ đặt ra đủ thứ điều kiện cho đến lúc họ phải ngán ngẩm bỏ cuộc.

Tôi khiêu khích rằng mỗi lần phải ít nhất 60 phút, 75 phút càng hay. Ngoài tôi ra, chỉ thêm ba người nữa thôi, không được hơn. Tôi sẽ đảm trách hai việc: dẫn chương trình đồng thời là một trong bốn người thảo luận. Hai ông khách không bối rối; được, họ gật đầu đồng ý.

Để chấm dứt buổi trò chuyện vô bổ này, tôi phải dùng đến súng hạng nặng: trong chương trình truyền hình này, tôi nói, không được giải thích tác phẩm bằng cách chiếu hình hoặc phim, không hát hò, không có cảnh từ các tiểu thuyết, không có cảnh các văn sĩ đọc tác phẩm của họ hoặc đi dạo trong công viên. Trên màn hình chỉ có bốn người đàm luận về các quyển sách và, tất nhiên, cả tranh cãi. Chỉ ai rành rẽ về truyền hình mới biết hai ông khách này đau khổ thế nào. Vì nguyên tắc hàng đầu của truyền hình là sự thống trị liên tục của thị giác. Tôi đã dám tỉnh bơ chống lại nó. Chắc chắn các ông khách thân ái này sẽ không nuốt nổi. Tôi căng thẳng chờ đợi họ phản úng: họ sẽ xanh mặt hay ngất xỉu ngay? Nhưng sự việc đã xảy ra khác hẳn. Các ông Schwaezenau và Willms hít hơi thật dài, cạn thêm ly rượu mạnh rồi khẽ nói: “Đồng ý.”

Hồi mới có truyền hình, thỉnh thoảng báo chí lại nói về “mối thù truyền kiếp” giữa màn hình và sách, truyền hình là “kẻ thù không đội trời chung của sách”. Tôi đã nhiều lần phản bác luận điểm này, chẳng hạn trên tờ Die Welt năm 1961, tôi hoàn toàn không tin có mối thù truyền kiếp ấy. Mà tôi đòi hỏi màn hình cùng sách liên kết và tin chắc cả hai bên cùng có lợi. Trong khi trò chuyện với hai người của ZDF, tôi tự hỏi rằng bất chấp tất cả, biết đâu lời mời bất ngờ này chẳng tiềm ẩn cơ may để tôi làm gì đấy cho văn học, nhất là quảng bá nó. Phải mạnh dạn thử thôi: vì chẳng mất gì, mà được thì - biết đâu đấy - không ít.

Chương trình “Bộ tứ văn học” mới này được truyền hình lần đầu ngày 25 tháng Ba năm 1988. Sigrid Löffler và Hellmuth Karasek có mặt ngay từ đầu. Dư luận, nói một cách thận trọng, thất vọng và phê bình cay nghiệt. Một trong những đồng nghiệp nổi tiếng của tôi phán ngắn gọn: vụ này ngỏm rồi, “Bộ tứ văn học” là đứa trẻ đẻ non.

Tôi muốn đạt được điều gì với “Bộ tứ văn học”? Nói cho cùng tôi chẳng muốn gì khác hơn như với bài phê bình trên giấy trắng mực đen: “Bộ tứ văn học” làm trung gian giữa các nhà văn và bạn đọc, giữa nghệ thuật và xã hội, giữa văn học và cuộc sống. Cứ cho rằng “Bộ tứ” này muốn đạt được như các bài phê bình trên báo ngày và tạp chí, nhưng nó phải dùng phương tiện khác. Vì nó hướng tới một công chúng khác, ít ra phần nào. Tôi luôn cho rằng mục tiêu lớn của phê bình là sự rành mạch và tôi nghĩ điều này càng đúng với truyền hình. Nghĩa là ở đây ta phải nói năng thật rõ ràng, đặc biệt dễ hiểu và diễn đạt sống động, vì có nhiều thứ khiến khán giả không chú ý vào lời ta nói - mái tóc bà Sigrid Löffler, áo vét của Hellmuth Karasek và ca vát của tôi. Tôi cũng thuyết phục được rằng tại các buổi mạn đàm về sách này sẽ không có đọc trích đoạn và cấm dùng giấy ghi chú để trình bày.

Có phải đó là chương trình tiêu khiển về văn học tôi dự kiến trong đầu không? Không, tôi không dự kiến, nhưng cũng chẳng cần phải tránh: nếu “Bộ tứ” làm nhiều khán giả thích, tôi rất vui. Quả thật, chúng tôi cũng muốn giúp vui và như thế là đi theo truyền thống của phê bình văn học Đức từ Lessing qua Heine, từ Fontane tới Kerr và Polgar. Ngoài ra, nhiệm vụ của chúng tôi không phải là mạn đàm về những đầu sách nào đấy, chỉ vì chúng đang được dư luận bàn tán. Nhưng chúng tôi sẽ rất vui, nếu dư luận chú ý đến những đầu sách được “Bộ tứ” đem ra thảo luận. Chúng tôi không theo danh sách sách bán chạy nhất. Nhưng chúng tôi hài lòng nếu những quyển mình đề nghị vào được danh sách ấy.

Công chúng của chương trình “Bộ tứ văn học” gồm độc giả và những người sành văn học và cả những người không muốn biết gì về nó. Tuy xa lạ với văn học, nhưng thỉnh thoảng họ vẫn xem, hẳn vì thích các buổi trò chuyện và có thể cả sự tranh cãi của chúng tôi. Dường như những khán giả ấy đã mua quyển này quyển nọ trong số những sách chúng tôi đã trao đổi và chính họ sửng sốt về sự quan tâm đột nhiên của mình. Tôi không giấu giếm đã đặc biệt lưu tâm đến những khán giả này. “Bộ tứ văn học” đã bị chê trách nhiều. Thường nghe nhất là chương trình này tầm thường, đôi khi “mỵ dân” và luôn hời hợt, không điều gì được biện luận hợp lý, trái lại tất cả đều đơn giản hóa. Những trách cứ như trên và nhiều nữa đều chính đáng cả - và tôi là người chịu trách nhiệm về những điều không hay và thiếu sót ấy.

Vì cho mỗi lần truyền hình luôn luôn có năm quyển được thảo luận, mỗi quyển trung bình được dành cho mười bốn đến mười lăm phút, nghĩa là mỗi người trong “Bộ tứ văn học” được khoảng ba phút rưỡi cho mỗi đầu sách. Trong ba phút rưỡi này phải cho biết đôi nét về đặc điểm của các tác giả, về đề tài và những vấn đề trong tác phẩm mới nhất của họ, về mô tip và các nhân vật, về thủ pháp nghệ thuật và đôi khi cả về khía cạnh thời sự, đặc biệt chính trị. Ngắn gọn: Trong chương trình “Bộ tứ văn học” các tác phẩm văn học có được phân tích nghiêm túc không? Không, không hề. Có đơn giản hóa không? Luôn luôn. Kết quả có hời hợt không? Có, thậm chí rất hời hợt. Chúng tôi chỉ có thể phác họa ấn tượng mình có được và chỉ có thể nói vắn tắt theo chúng tôi thấy thì những quyển sách ấy hay, dở ở điểm nào. Thành thử chúng tôi phải - điều này đúng cho ba thành viên thường trực của “Bộ tứ văn học” cũng như cho khách mời - từ bỏ, không hoàn toàn nhưng phần nào, tham vọng phê bình văn học của mình.

Có đáng không? Như chúng tôi nghe nói, trong lịch sử truyền hình Đức chưa có chương trình nào đã ảnh hưởng trực tiếp và mạnh mẽ lên việc tiêu thụ các tác phẩm văn học như “Bộ tứ văn học”, kể cả và đặc biệt là những quyển kén bạn đọc. Nhưng sự gây ảnh hưởng này chẳng lẽ là công việc, hoặc thậm chí bổn phận, của sự phê bình? Đúng và trong thời đại của chúng ta lại càng đúng hơn bao giờ hết. Vì ngày nay vấn đề chính yếu là giữ được công chúng. Nói cách khác: chúng tôi phải làm sao để khán giả khỏi bỏ đi, khỏi chạy theo những tiêu khiển khác, không nhất thiết kém đứng đắn, vào lúc nhàn cư.

Tôi cho rằng sẽ là rất bất công, nếu chỉ căn cứ trên chương trình “Bộ tứ văn học” để đánh giá thành tựu nghề nghiệp của tôi. Những gì tôi cần nói về văn học, trước kia cũng như bây giờ, đều có ở trong các bài tôi viết cho các báo, các tạp chí và trong các sách của tôi. Song điều tôi từng mong ước mà chưa bao giờ làm được, chưa bao giờ đạt được qua sách báo - đó là tác động rộng rãi tới công chúng - thì phải đợi tới lúc truyền hình tạo cho tôi cơ hội.

40

JOACHIM FEST, MARTIN WALSER VÀ “CUỐI MÙA CẤM SĂN BẮN”

Tôi có nên viết về cuộc tranh luận giữa các nhà sử học không? Có đáng nữa không? Từ đó đến nay đã mười ba năm qua rồi, vài người khá quan trọng từng tham gia tranh luận không còn nữa; bộ bách khoa toàn thư mới tuy dành cho cuộc tranh luận này một từ khóa, song đồng thời khẳng định nó vô bổ cho việc nghiên cứu. Chắc chắn là: điều trước đây ít nhất đã khích động giới trí thức Đức nay chính nó đã trở thành lịch sử. Nhưng người ta chưa quên được nó, cuộc tranh luận bất hạnh này.

Họ - những nhà sử học, xã hội học, chính trị học - cứ việc phân tích nó. Tôi không ở trong giới ấy, hồi đó tôi không tham gia tranh luận, thành thử hôm nay tôi không cần lên tiếng về vụ này; phải, bây giờ, sau mười ba năm, tôi được quyền im lặng.

Nhưng dù muốn dù không, tôi đã chịu đau khổ vì cuộc tranh luận gây hậu quả đáng tiếc này giữa các nhà sử học. Hồi đó tôi xấu hổ, vì nó xuất phát từ tờ Frankfurte Allgemeine và tờ báo đã đóng một vai trò chẳng danh giá gì trong vụ ấy. Hồi đó tôi xấu hổ, vì nó do Joachim Fest khêu gợi và có lúc đã sắp đặt. Tôi không thể nào nghĩ đến chuyện gạt bỏ cả hai, Joachim Fest và cuộc tranh luận giữa các nhà sử học, ra khỏi cuộc đời tôi.

Mùa thu 1985, vở kịch Rác rưởi, thành phố và sự chết của nhà làm phim và soạn kịch Rainer Werner Fassbinder định diễn ra mắt trên sân khấu nhỏ ở Frankfurt. Dư luận đã không ngớt chỉ trích vở kịch hung hăng bài Do Thái. Buổi diễn ra mắt không thành, vì các thành viên Cộng đồng Do Thái ở Frankfurt đã cố ý chiếm giữ sân khấu. Lúc ấy tôi ngồi trong phòng khán giả. Tôi điếng người kinh hoàng, lúng túng như phần lớn cử tọa, chủ yếu là những nhà phê bình, phóng viên, nhà báo.

Cuối cùng tôi quyết định can thiệp, dù ít hy vọng tới đâu. Tôi lên sân khấu, trao đổi với chủ tịch Cộng đồng Do Thái, Ignatz Bubis. Tôi bảo rằng các đại biểu Cộng đồng đã đạt mục đích rồi, qua việc chiếm giữ sân khấu suốt nhiều giờ. Buổi trình diễn bị ngăn cản, đồng thời như thế họ đã chứng tỏ một sự tự tin mới của người Do Thái. Bây giờ họ nên rời khỏi sân khấu, để các phóng viên từ nhiều thành phố lẫn nước ngoài có thể xem trình diễn mới là đúng. Bubis trả lời rằng ông và những người biểu tình kia (chủ yếu là những người luống tuổi, sống sót từ các trại tập trung) bị ràng buộc bởi nghị quyết của ban đại diện Cộng đồng. Việc can thiệp của tôi thế là hoài công và vô vọng.

Vở kịch của Fassbinder chẳng giá trị gì về văn học - một tác phẩm cẩu thả đáng chê trách. Tuy nhiên, tôi coi đó là một tư liệu thời đại đặc thù. Dù vụng về và thô lỗ đến đâu, nó cũng báo hiệu một vấn đề của người dân CHLB Đức: mối quan hệ với người Do Thái. Hồi đó người ta đã tạo ra những từ này “Cuối mùa cấm săn bắn”, để bảo rằng bây giờ là lúc nói cởi mở và thẳng thắn - nghĩa là không nể nang - về người Do Thái và vai trò của họ ở đất nước này.

Thoạt nhìn thì Fassbinder và những người ủng hộ ông ít hoặc chẳng liên quan gì tới cuộc tranh luận của các nhà sử học. Nhưng cuộc tranh luận này đã phản đối điều cấm kỵ đối với người dân CHLB Đức. Bài tham luận của Ernst Nolte, nhà sử học Berlin nay đã về hưu, khai mào cuộc tranh luận, cũng đã liên quan đến mối quan hệ với người Do Thái, chịu ảnh hưởng (dù không nêu rõ) của khẩu hiệu “Cuối mùa cấm săn bắn”. Cuộc tranh luận giữa các nhà sử học đã tiếp nối cuộc tranh luận về vở kịch của Fassbinder như thế đấy - dĩ nhiên bằng những phương tiện và trên bình diện khác hẳn.

Ngày 6 tháng Sáu năm 1986, tờ Frankfurte Allgemeine đăng bài tham luận của Nolte, dưới nhan đề “Một quá khứ không muốn kết thúc. Một bài nói được viết ra, nhưng không được phép đọc”. Theo lời dẫn nhập của ban biên tập thì bài này lẽ ra phải được trình bày tại “Hội thảo Römerberg” ở Frankfurt, nhưng ban tổ chức hội thảo đã rút lại lời mời, “vì lý do không rõ”. Điều khẳng định của nhan đề bài báo và lời dẫn nhập không đúng: Nolte hoàn toàn không bị ngăn cản đọc bài viết của ông, không ai rút lại lời mời. Ngay cách viết “vì lý do không rõ” đã cho thấy có chuyện không thật. Vì chỉ cần ban biên tập gọi điện cho Hội đồng Thành phố Frankfurt là đủ để làm rõ nội dung thư từ trao đổi giữa ban tổ chức hội thảo với Nolte.

Bài của Nolte, viết hết sức phức tạp và đôi lúc dùng biệt ngữ ngụy khoa học, chứa đựng hai ý tưởng đơn giản. Một là: sự kiện người Đức giết người Do Thái hoàn toàn không phải độc nhất, mà có thể so sánh được với những vụ tàn sát trong thế kỷ chúng ta.

Hai là: vụ Holocaust là hệ quả, nếu không phải sao chép của chế độ khủng bố Bôn-sê-vích, một biện pháp tự vệ kiểu Đức, có nghĩa đó là một phản ứng hiểu được - như Nolte nói bóng gió. Ông ta đã ra sức bênh vực chủ nghĩa Quốc xã, coi nhẹ tội ác của Đức như thế đấy và nếu được, đổ trách nhiệm cho người khác, đặc biệt là Liên Xô. Giọng điệu bài Do Thái trong bài viết này tuy được ngụy trang ít nhiều, nhưng khó lòng che đậy. Hiển nhiên Fest không nghĩ tới hoặc thấy không tiện đưa tôi xem bài viết của Nolte trước khi phổ biến, kiểu “chơi đẹp” mà nhiều năm cộng tác chặt chẽ giữa hai chúng tôi đòi hỏi.

Một số biên tập viên tờ Frankfurte Allgemeine tỏ ra hoang mang, số khác kinh hoàng. Chưa từng có chuyện như thế trên tờ báo này. Người ta phỏng đoán Fest cho đăng bài báo khiêu khích kia, chẳng qua chỉ để có dịp tung ra một bài trả đũa thuyết phục và đầy hiệu quả sẵn có trong ngăn kéo của ông. Chuyện này sở dĩ quan trọng, vì những chủ đề trong bài của Nolte tương ứng một cách đáng ngạc nhiên với những khẩu hiệu của bọn cực hữu, chưa kể lời hô hào (thường bài Do Thái) của đám người hay gặp nhau nơi bàn nhậu. Nhưng sự việc diễn ra khác hẳn: Fest không có phản ứng nào. Ngược lại, những bài gửi tới tờ Frankfurte Allgemeine phản bác bài báo xấu xa kia đều bị Fest từ chối đăng mà không nêu lý do. Vài đồng nghiệp thấy rằng tôi, chính tôi nhất thiết phải trả lời những ý kiến mơ hồ và vô trách nhiệm của Nolte. Tôi chỉ làm, nếu Fest yêu cầu. Nhưng không có chuyện ấy.

Mãi năm tuần sau người ta mới được đọc một bài luận chiến của Jürgen Habermas* chống lại Nolte cùng vài nhà sử học khác cũng có mong muốn tương tự: xét lại việc chép sử. Nhưng bài này không phổ biến trên tờ Frankfurte Allgemeine, mà trên tờ Die Zeit. Tờ Frankfurte Allgemeine chỉ đăng vài thư độc giả. Cuối cùng, mãi sau mười hai tuần, dù Fest không ngớt được nhắc nhở, tờ Frankfurte Allgemeine cũng có bài, lẽ ra đã phải có từ lâu, do chính Fest viết trả lời những chủ đề của Nolte. Chúng tôi không dám tin mắt mình: ông đã kiên quyết bênh vực và đồng tình với hầu hết luận điểm của Nolte; còn một vài phản bác không thể tránh được thì ông tỏ ra ngần ngại và rất miễn cưỡng. Từ đấy trở đi, trên báo giới Đức và nước ngoài, tên Fest thường đứng cạnh tên Nolte. “Từ lâu tôi đã đau lòng/ Thấy anh giao du với hạng người như thế!” - nàng Gretchen của Goethe đã nói với Faust.

Trên tờ Die Zeit, Eberhard Jäckel đã chỉ ra sự phi lý trong những tư tưởng của Nolte và sự tai hại trong bài bênh vực của Fest. Ta thở phào nhẹ nhõm được đấy. Rồi thêm nhiều bài khác nữa - chủ yếu trên tờ Die Zeit, nhưng cũng trên nhiều tờ khác, như Der Spiegel, Merkur, Frankfurte Rundschau và Neue Zürche Zeitung. Tờ Die Zeit bỗng dưng được hưởng vinh quang về báo chí và đạo lý. Thật lạ lùng: báo chí khắp nơi nói tới cuộc tranh luận mà tờ Frankfurte Allgemeine đã gây ra, còn chính nó lại im hơi lặng tiếng. Trang văn học của tờ báo này - nó hay tự hào (và thường có lý) về sự phóng khoáng và tự do - mất uy tín nặng nề, hiển nhiên do Joachim Fest. Không ít người cho rằng thanh danh tờ Frankfurte Allgemeine bị tổn hại và Fest đã tuột xuống đáy sự nghiệp của ông.

Diễn tiến tiếp theo của cuộc tranh luận giữa các nhà sử học không thuộc vào đây. Nhưng xin nói để vinh danh phần lớn các nhà sử học Đức đương đại: đòi hỏi xét lại hình ảnh lịch sử, mà Nolte và những người cùng tư tưởng nhắm tới, không thành công. Nhưng Nolte không hề thay đổi quan điểm, ngược lại ông ta vẫn công khai tung ra những khẳng định gay gắt và ngày một khủng khiếp hơn, khiến bọn cực hữu hài lòng. Chẳng hạn, ông ta tuyên bố rằng Hitler có quyền giam giữ và phát vãng mọi người Đức gốc Do Thái. Ông ta không ngần ngại so sánh người Do Thái với sâu bọ: về câu hỏi chính ông ta đặt ra, rằng bọn Quốc xã có đối xử tàn bạo với người Do Thái không, Nolte trả lời không, vì họ bị giết “không do ý đồ tàn bạo, giống như ta muốn tận diệt sâu bọ, nhưng không hề cố ý làm chúng đau đớn.”

Thậm chí tháng Mười hai năm 1998 Nolte còn ca ngợi đội quân vũ trang SS là “đỉnh cao của giới chiến binh” và mong người ta sẽ lấy “máu con tim” để viết lịch sử bọn này, “tuy, và chính vì, ta biết rằng những chiến công lớn đều gắn liền với thái độ cực đoan không nghĩa hiệp trong lòng, tới mức nào đấy thái độ ấy bộc phát, như giết những kẻ không thể tự vệ, đặc biệt bọn ‘thấp hèn’ và đám Do Thái.” Như thế, theo Nolte, sự kiện dùng hơi ngạt giết người Do Thái là một thái độ không nghĩa hiệp.

Hoài nghi sự minh mẫn của học giả này là sai ư? Năm 1994, khi Fest không làm chủ nhiệm tờ Frankfurte Allgemeine nữa, tờ báo này dứt khoát lấy quan điểm khác Nolte, viết rằng ông ta phản ánh “toàn bộ ảo tưởng tích lũy trong kiến thức về thời kỳ ông ta nghiên cứu.” Một ảo tưởng đôi lúc đã gần như điên cuồng. Nhưng nếu đó là điên cuồng, thì cũng rất bài bản - như viên tổng quản tài chính Polonius nói bâng quơ với Hamlet.

Thật đáng ngạc nhiên khi tôi quan tâm nhiều đến thế tới một nhân vật mờ ám, phải, đáng khinh của lịch sử Đức cận đại như Ernst Nolte. Nhưng ở đây không phải về ông ta, mà về Joachim Fest, về tôi. Trong những năm dài cộng tác vui vẻ và tốt đẹp trên nhiều phương diện chúng tôi đã có vô số lần trò chuyện - đặc biệt về Đế chế thứ ba và mọi thứ liên quan. Nếu tôi nhớ không nhầm, Fest chưa hề tìm cách bênh vực ra mặt tội ác của bọn Quốc xã và cũng không giảm thiểu. Nhưng ông rất thường so sánh. Ông luôn thích chỉ ra những vụ tàn sát của bọn độc tài khác. Câu “Stalin giết người không thua Hitler” là điệp khúc trong nhiều phát biểu của ông.

Fest muốn đánh đồng tội lỗi của Đức với tội ác của kẻ khác ư? Dĩ nhiên, ông phản đối về lý thuyết và nguyên tắc. Nhưng sự so sánh này không chỉ thường thấy trong những lời ông phát biểu, mà cả trong bài viết bênh vực Nolte. Không gì biểu thị thái độ của ông rõ ràng hơn sự kiện ông cho minh họa bài báo về tội tàn sát của Đúc bằng bức ảnh một núi sọ, mang tiêu đề: “Diệt chủng trước mắt mọi người, nhưng không được thế giới thừa nhận: Campuchia ngày nay.”

Trong những lần trò chuyện hầu như hằng ngày tôi đều không ngừng phản đối kiên quyết quan điểm như thế của Fest, song hẳn chưa đủ kiên quyết. Vì tôi chẳng đạt được gì: ngay cả những khẳng định tồi tệ của Nolte cũng không làm ông thay đổi lập trường. Cuối cùng, năm 1987, Nolte tuyên bố rằng “giải pháp triệt để về vấn đề người Do Thái” không phải của người Đức, mà đúng hơn “một công trình chung của giới phát xít và giới bài Do Thái Âu châu.” Ông ta nói khơi khơi, dù bọn phát xít Ý và Pháp không truy bức người Do Thái. Luận điểm của Nolte là do thiếu hiểu biết hay chúng ta phải đối mặt với sự cố tình quảng bá điều sai sự thật?

Fest cũng lặng thinh luôn về điểm này. Không thể chịu đựng được nữa, tôi quyết định phải làm rõ trắng đen. Tôi tới văn phòng Fest, hỏi ông có chấp nhận tuyên bố của Nolte không. Không, ông đáp sau một lúc suy nghĩ, Nolte đã hơi quá trớn. Ông sẽ phản đối điều sai sự thật hiển nhiên, khác nào bóp méo lịch sử này chứ? Đương nhiên, Fest nói, nhưng không phải bây giờ, vì có thể bị hiểu nhầm phải chờ nửa năm nữa. Fest hứa với tôi như thế. Sau sáu tháng, Fest bảo ông dứt khoát không tách rời quan điểm của Nolte, và khước từ cho tôi biết lý do. Sau đó Fest và tôi không trò chuyện với nhau suốt cả năm. Sự đồng thuận về chính trị và đạo lý giữa chúng tôi đối với Đế chế thứ ba và hệ quả của nó, cơ sở cho công việc của tôi tại tờ Frankfurte Allgemeine, vâng, thậm chí tất cả sự hiện hữu của tôi ở CHLB Đức - sự đồng thuận này đã bị Fest đập tan không cần thiết, phải nói là cố tình.

Một tình bạn mà tôi quý trọng, rất quý trọng đã chấm dứt. Sự kiện tiếng tăm của Fest, chủ yếu nhờ quyển sách xuất sắc ông viết về Hitler, bị thiệt hại nặng qua vụ này không an ủi được tôi. Tôi thường tự hỏi từ đâu có vai trò mờ ám của ông trong cuộc tranh luận giữa các nhà sử học. Chẳng lẽ ông thật lòng tin rằng người Đức bị đối xử bất công trong quan hệ với những tội ác của bọn Quốc xã? Có thể tìm thấy nguyên do trong lòng yêu nước của ông, trong niềm tự hào dân tộc đã khiến ông mờ mắt? Lòng yêu nước không có gì tiêu cực, nhưng nó thường khiến tôi hoài nghi. Vì chỉ một bước nữa là tới chủ nghĩa dân tộc, và giữa chủ nghĩa dân tộc với chủ nghĩa sô vanh cũng cách nhau chỉ một bước. Tôi thích câu nói của Nietzsche: đừng nên yêu hoặc ghét các dân tộc.

Hoặc thái độ cùng phương cách phản ứng của Fest là hệ quả của một quyết định khinh suất duy nhất có thể ông đã chọn mà không chú tâm thẩm định bản thảo của Nolte, rồi không muốn rút lại hoặc làm giảm nhẹ - dù có đủ thời gian? Có thể nào ông tin rằng tôi sẽ chấp nhận điều ông đã làm trong chuyện này? Chẳng lẽ ông tin rằng tôi sẽ chấp nhận việc tờ báo tôi đang cộng tác phủ nhận Holocaust là tác phẩm của người Đức? Không, tôi không tin. Nhưng hiển nhiên điều này không quan trọng đối với ông.

Vì đâu một số nhà văn, nhà báo và nhà sử học có thể âm thầm nhìn nhận những sai lầm họ gặp phải, nhưng không dám công khai thừa nhận? Có lẽ điều này liên quan đến một điểm yếu khiến họ xấu hổ, đó là họ thiếu uy quyền và lòng tự tin, nên họ nhất quyết muốn che đậy bằng thói tự cao tự đại, khiến sự tự chế ngự của họ bị hạn chế.

Điều này cũng đúng với Fest chăng? Sẽ là không thành thật, nếu tôi tránh né câu hỏi này. Nhưng còn một câu hỏi nữa dằn vặt tôi: có thể nào Joachim Fest hoàn toàn không ý thức về điều ông đã gây ra cho tôi, có thể nào đến nay ông vẫn chưa biết? Người tôi hàm ơn nhiều nhất lại đã gây cho tôi đau đớn nhiều nhất. Tôi không thể không tự hỏi, tôi không thể quên - điều này lẫn điều kia.

Tuy cuộc tranh luận giữa các nhà sử học hầu như không đem lại kết quả gì cho khoa học, song chắc chắn nó biểu lộ xu hướng thời đại, ít nhất phần nào. Quả thật, nó không chỉ đáp ứng nhu cầu của bọn cực hữu xét lại quan hệ với chủ nghĩa Quốc xã. Nhu cầu này mạnh đến đâu, điều này được thể hiện qua diễn từ* của Martin Walser tại nhà thờ thánh Paul ở Frankfurt vào mùa thu 1998. Sau vở kịch của Fassbinder và cuộc tranh luận giữa các nhà sử học, đây là lần khiêu khích thứ ba theo nghĩa của câu khẩu hiệu “Cuối mùa cấm săn bắn”.

Trong diễn từ này Walser quan tâm đến tội ác của thế kỷ, tội ác của người Đức (tất nhiên ông thận trọng tránh từ “tội ác”) và tội lỗi của người Đức (ông cũng không dùng từ “tội lỗi”). Ông băn khoăn trước câu hỏi chuyện gì đã xảy ra trong quá khứ và hôm nay chúng ta được phép, nên hoặc phải chọn thái độ nào.

Chẳng lẽ trong diễn từ gây tranh luận gay gắt hàng tháng trời này Walser đã khuyên hãy quay lưng với quá khứ Đức? Chẳng lẽ ông muốn khép lại chương Auschwitz và vạch dòng kết thúc đầy tai tiếng? Ông phủ nhận điều này. Nhưng chẳng lẽ Walser thật sự ngạc nhiên trước sự kiện nhiều người cùng thời đã hiểu như thế chứ không thể hiểu khác về diễn từ của ông, một diễn từ đầy diễn đạt mơ hồ, ám chỉ độc ác và những cáo buộc chẳng biết dành cho ai? Điều chắc chắn là ông đã không làm gì để tránh những hiểu nhầm có thể thấy trước, nếu gọi đó là hiểu nhầm. Ngược lại, việc ông ngang ngạnh ủng hộ thái độ quay lưng trước tội ác của bọn Quốc xã, dù muốn dù không, là lời kêu gọi người khác noi gương ông.

Walser đã nêu lên những ác cảm nguy hại nhất của người Đức, đã lặp lại những luận điệu được nghe tại các bàn nhậu và ông đã cung cấp những luận cứ mới cùng những cách diễn đạt mới cho các bàn nhậu ấy, cho bọn cực hữu và cho tất cả những ai không ưa người Do Thái vì những lý do khác nhau. Chẳng may dòng kẻ kết thúc của Walser không khác nào đường phân ranh giữa những người Đức cảm nhận diễn từ của ông như một “cú đánh giải thoát”, theo lời ông, và những công dân của đất nước này được đối tác quan trọng nhất của ông là Ignatz Bubis, chủ tịch Hội đồng Trung ương người Do Thái ở Đức, đại diện.

Tôi không giấu giếm rằng diễn từ của Walser đã khiến tôi tổn thương ghê gớm - nhất là vì nó được viết bởi một nhà văn có những tác phẩm mà tôi đã luôn bình luận từ 1957*. Nhưng việc nó được viết và đọc cũng có mặt hay. Vì diễn từ này, tương tự vở kịch của Fassbinder và cuộc tranh luận giữa các nhà sử học, đã nhắc nhở chúng tôi về không khí đạo lý và chính trị ở CHLB Đức.

Tiêu biểu cho không khí này là những ý kiến của Walser về đài tưởng niệm những người Do Thái ở châu Âu bị giết, sẽ dựng ở Berlin. Ông đã và vẫn phản đối đài tưởng niệm này. Tôi đã và không phản đối, cũng không ủng hộ. Tôi không cần đài tưởng niệm ấy; bố tôi, mẹ tôi, anh tôi và nhiều thân nhân cũng đã bị giết của tôi lại càng không cần. Tôi không hề nói một lời trong chuyện này.

Khi xây dựng xong đài tưởng niệm, tôi sẽ đến xem. Tôi sẽ cảm nhận nhiều không, tôi không biết, song chắc chắn không nhiều bằng tháng Mười hai năm 1970, khi tôi nhìn bức hình được báo chí thế giới truyền đi, hình Willy Brandt* quỳ trước tượng đài kỷ niệm của Getto Warsaw. Hồi đó tôi biết sẽ hàm ơn ông suốt đời.

Sau sự kiện Willy Brandt quỳ ở Warsaw, tôi gặp ông lần đầu tiên vào cuối tháng Giêng năm 1990 ở Nuremberg. Ông, lúc ấy đã bệnh nặng, đến để vinh danh Hermann Kesten, nhà văn di dân chín mươi tuổi, gốc Do Thái. Tôi cố bày tỏ lòng biết ơn Willy Brandt bằng những lời vụng về. Ông hỏi tôi sống sót ở đâu. Tôi hết sức ngắn gọn kể rằng tháng Chín 1942 Tosia và tôi cùng hàng nghìn người Do Thái khác bị dẫn đến chính quảng trường Warsaw, nơi hiện nay có đài tưởng niệm Getto. Ở đấy tôi thấy cha mẹ tôi lần cuối, trước khi họ bị tống lên xe lửa chạy tới Treblinka.

Khi tôi kết thúc lời kể ngắn ngủi này, ai đấy đã rưng rưng nước mắt. Willy Brandt hay tôi? Tôi không nhớ nữa. Nhưng tôi vẫn nhớ rất rõ đã nghĩ gì năm 1970, khi nhìn bức hình thủ tướng Đức quỳ. Lúc ấy tôi nghĩ rằng việc tôi quay lại và định cư ở Đức năm 1958 là không sai, là đúng và vở kịch của Fassbinder, cuộc tranh luận của các nhà sử học, diễn từ của Walser, toàn những dấu hiệu của xu hướng thời đại, không thay đổi được gì.

41

LÀ MỘT GIẤC MƠ

Hôm nay 12 tháng Ba năm 1999 là sinh nhật Tosia*, bắt đầu năm thứ tám mươi của nhà tôi. Trong nhà chỉ có hai vợ chồng, rất yên tĩnh, gần cuối xế trưa. Nhà tôi ngồi, như mọi khi, trên chiếc sofa đen, trước một trong những bức tường treo ảnh; sau lưng bà là chân dung Goethe, Kleist, Heine, Fontane, Thomas Mann, Kafka và Brecht. Trên chiếc tủ nhỏ cạnh sofa có vài tấm ảnh: Andrew, con trai chúng tôi, năm mươi tuổi, giáo sư toán Đại học Edinburgh và Carla, con gái của Andrew, sắp hai mươi tuổi, sinh viên khoa ngữ văn Anh tại đại học Luân Đôn.

Tôi ngồi đối diện Tosia và chẳng làm gì khác hơn đã làm trong phần lớn cuộc đời: đọc một tiểu thuyết Đức. Nhưng tôi không tập trung được mấy, nên đặt quyển truyện lên chiếc bàn thấp. Tôi bước ra ngoài ban công một lát; nó rộng rãi song chẳng mấy khi tôi dùng tới. Thời tiết dễ chịu. Mặt trời đang lặn, thật đẹp, có lẽ hơi quá đẹp, như mọi khi, một cảnh đẹp quá long trọng. Tuy ở đây đã hơn hai mươi bốn năm, song tôi không nhớ đã từng thấy mặt trời lặn từ ban công này. Tôi thờ ơ với thiên nhiên chăng? Không, chắc chắn không. Nhưng tôi cũng giống một số nhà văn Đức thôi - thiên nhiên làm tôi chóng chán. Ngay cả bây giờ tôi cũng thấy hơi bồn chồn nên ngập ngừng quay vào phòng sinh hoạt.

Tosia đang đọc một quyển sách Ba Lan, tập thơ của Julian Tuwim. Tôi ngồi xuống rất nhẹ nhàng, không muốn làm rộn bà. Bà đang tìm tuổi trẻ của bà, của chúng tôi trong tập thơ ấy? Chúng tôi sống với nhau sắp được sáu mươi năm. Chúng tôi không ngớt cố quên nỗi buồn và đẩy lui sợ hãi của mình; văn học không ngừng là nơi tị nạn, âm nhạc là chốn nương náu của chúng tôi. Hồi ở Getto đã thế, tới bây giờ cũng vẫn thế. Còn tình yêu thì sao? Đúng vậy, có những lúc Tosia đau khổ nhiều. Cũng có những lúc, tất nhiên ít hơn hẳn, tôi đau khổ. Khoảng tám trăm năm trước, Gottfried von Straßburg đã viết trong tác phẩm Tristan của ông: “Ai chưa từng đau khổ vì tình yêu/ sẽ chẳng bao giờ được tình yêu ban hạnh phúc”. Chúng tôi từng lắm khổ đau, nên được ban nhiều hạnh phúc. Song dù đã xảy ra điều gì, quan hệ của chúng tôi không mảy may suy suyển.

Vẫn rất im ắng, một hơi thở nhẹ cũng không nghe thấy. Tosia ngẩng lên từ quyển sách, mỉm cười nhìn tôi như muốn hỏi, như cảm thấy tôi có điều gì muốn nói với bà. “Mình có biết, hồi nãy ngoài ban công, nhìn mặt trời lặn, tôi định sẽ kết thúc quyển này với gì không?” “A,” bà vui vẻ hỏi: “Với gì?” - “Với một lời trích dẫn.” Rồi tôi ngừng. Nhà tôi lại mỉm cười, lần này hơi chế nhạo - theo tôi thấy: “Và mình cho rằng tôi sẽ ngạc nhiên? Nào, nói đi, mình trích dẫn gì?” - “Một câu đơn giản của Hofmannsthal,” tôi đáp. Bà hơi sốt ruột: “Vâng, nhưng câu gì chứ? Cho tôi biết đi mà.” Tôi ngần ngừ một lúc, rồi nói: “Quyển sách sẽ kết thúc với hai câu thơ này:

Là một giấc mơ, chứ không thể thật

Rằng hai chúng mình ở bên nhau.”

42

LỜI CẢM TẠ

Mỗi quyển sách đều có lý do hình thành của nó. Tất nhiên, trong phần lớn trường hợp, công chúng không hề quan tâm. Cho nên, chỉ xin nói vài lời: ý định về quyển tự truyện này đã có từ rất lâu - năm 1943. Hồi đó, ít ngày sau khi chúng tôi thoát khỏi Getto ở Warsaw, Tosia đã muốn tôi viết. Tôi không đáp ứng yêu cầu này; trong nhiều năm và nhiều thập niên tôi cũng đã cưỡng lại mong muốn của nhiều người, kể cả của con trai tôi Andrew Alexander Ranicki. Vì tôi sợ. Tôi không muốn sống lại mọi chuyện này một lần nữa trong đầu óc. Hơn nữa tôi sợ việc này quá sức.

Mãi nửa thế kỷ sau, nghĩa là năm 1993, tôi mới quyết định kể lại đời mình. Bây giờ quyển tự truyện đã xong, tôi cần phải cảm ơn những người đã kiên trì yêu cầu tôi viết quyển này, đã nhắc nhở và thúc ép, những người đã dõi theo sự hình thành của nó với lời khuyên và khuyên khích, với sự chờ mong và tò mò - đôi khi, may mắn thay, với đủ loại dặn dò. Tôi cảm ơn bạn bè và đồng nghiệp, đặc biệt là Ulrich Frank-Planitz, Volker Hage, Jochen Hieber, Hellmuth Karasek, Salomon Korn, Klara Obermüller, Rachel Salamander, Stephan Sattler, Frank Schirrmacher, Mathias Wegner và Ulrich Weinzierl.

Tôi cảm ơn ba tác giả ở Warsaw: Jan Koprowski, Hanna Krall và Andrej Szczypiorski cũng như ba viện khoa học Yad Vashem ở Jerusalem, Zydowski Instytut Historyczny ở Warsaw và Institut für Zeitgeschichte ở Munich. Cuối cùng, tôi đặc biệt cám ơn Franz-Heinrich Hackel, giám đốc Nhà xuất bản Deutsche Verlags-Anstalt, về sự tin cậy, gợi ý, lời khuyên, về sự sốt sắng và không mệt mỏi của ông. Sau hết tôi cám ơn Hannelore Mülller, bà thư ký đã nhiều năm kiên trì phụ tá tôi.

Hai câu thơ của Gottfried von Straßburg từ Tristan trong chương cuối quyển này tôi dẫn theo bản dịch* của Dieter Kühn. Những câu thơ của Wladyslaw Broniewski do tôi tự dịch.

M.R.-R.

Frankfurt am Main, tháng Bảy năm 1999

PHỤ LỤC: Getto Warsaw trong tranh của Teofila Reich-Ranicki

• “Nhóm 47”: do một số nhà văn thành lập năm 1947. (Mọi chú thích trong sách đều của người dịch - LCC.)

• Günter Grass: sinh năm 1927 ở Danzig (sau Thế chiến II thuộc về Ba Lan). Ngoài viết văn (tác phẩm nổi tiếng: Cái trống thiếc), ông còn điêu khắc và vẽ. Năm 1999, ông được trao tặng giải Nobel Văn chương.

• “Butterfly” trong tiếng Anh nghĩa là “bướm” (vai bà đã đóng trong vở opera).

• Những vùng này trước thuộc Phổ, sau Thế chiến II thuộc Ba Lan.

• Ngày linh thiêng trong đạo Do Thái, kể từ chiều thứ Sáu đến chiều thứ Bảy, dành riêng để cầu nguyện Chúa Trời. Do gốc gác gần nhau, đạo Thiên Chúa chọn ngày Chủ nhật là ngày giáo dân kiêng làm việc xác, chỉ chuyên tâm cầu nguyện, đạo Hồi chọn ngày thứ Sáu!

• Chủ nghĩa Zion: chủ nghĩa phục quốc Do Thái.

• Tiếng Yiddish: ngôn ngữ của người Do Thái ở Đông Âu, pha trộn tiếng Đức, tiếng Hebrew và tiếng bản địa.

• Veit Stoß (1450-1533): nhà điêu khắc gỗ nổi tiếng người Đức.

• Nikolaus Kopernikus (1473-1543): nhà thiên văn học người Ba Lan, đề ra thuyết nhật tâm.

• Dòng tu của các hiệp sĩ Đức: thành lập năm 1190, có ảnh hưởng lớn đến lịch sử và văn hóa vùng Bắc Đông Âu.

• Theo truyền thuyết thời Trung cổ, Gral là một vật thần kỳ có dạng cái chén hoặc cái ly hoặc viên đá.

• Thời kỳ đại khủng hoảng kinh tế thế giới.

• Otto von Bismarck (1815-1898): thủ tướng Đức, đã thống nhất nước Đức năm 1871.

• Sự tích bức tranh: Salome là cháu nội rất được cưng chiều của Herodes, vua Do Thái. Bị Johannes - Người rửa tội - làm phật ý, Salome đã xin Herodes cho đao phủ chém đầu ông (Tân ước).

• Karl May (1842-1912): nhà văn Đức nổi tiếng với bộ truyện đồ sộ Winnetou “tả như thật” về đời sống của người da đỏ Bắc Mỹ và khung cảnh ở đó, dù ông chưa từng đến đó.

• Erich Kästner (1899-1974): nhà văn Đức, viết nhiều truyện mang nội dung “phê phán xã hội” cho thiếu nhi.

• Thời gian Quốc xã nắm chính quyền ở Đức.

• Honoris causa (tiếng Latinh trong nguyên bản): vì lý do danh dự.

• Cộng hòa Weimar (1919-1933): cuối Thế chiến I, sau khi hoàng đế Wilhelm II thoái vị nước Đức thành lập nền Cộng hòa (1919). Sách sử gọi là “Cộng hòa Weimar” vì Quốc hội Đức thông qua Hiến pháp tại thành phố Weimar. Nền Cộng hòa này chấm dứt khi Hitler và đang Quốc xã nắm quyền (1933).

• Người ta nghi Quốc xã Đức đã cho đốt tòa nhà Nghị viện vào đêm 27 rạng 28.02.1933 để có cớ triệt hạ phe đối lập.

• Gestapo: viết tắt của Geheime Staatspolizei - Cảnh sát mật của Nhà nước.

• “Đế chế thứ ba”: sau Thế chiến II khái niệm này dùng chỉ giai đoạn Quốc xã cầm quyền ở Đức. Lịch sử nước Đức không có “Đế chế thứ nhất” cũng như “Đế chế thứ hai”. Đây là một khái niệm liên quan đến đạo Thiên Chúa.

• Tôn giáo của ông Moses: đạo Do Thái - Moses là người đã lãnh đạo dân Do Thái thoát khỏi ách nô lệ ở Ai Cập, đưa “dân Chúa” về Miền Đất Hứa và được Chúa Trời trao tận tay “Mười Điều Răn”.

• Không rõ ý tác giả! Thời cổ đại người Do Thái có vương quốc Judea, có đại đền Salomon nổi tiếng.

• Thora: năm sách ghi giới luật của Moses (năm quyển đầu trong Cựu ước) - sở dĩ gọi là “cuộn”, vì Thora - theo truyền thống - chép bằng tay trên cuộn giấy da thật dài. Nó được giữ gìn cẩn thận trong một cái ống. Người Do Thái coi trọng nó hơn cả tính mạng!

• SA: viết tắt của Sturmabteilung (Đội xung kích), một lực lượng bán quân sự của Quốc xã, mặc đồng phục nâu nên còn gọi là “Bọn áo nâu”.

• SS: viết tắt của Schutzstaffel (Đội cận vệ), mặc đồng phục đen nên còn gọi là “Bọn áo đen” mới đầu được thành lập để bảo vệ Hitler, sau thêm nhiệm vụ canh giữ các Trại tập trung và cả tham chiến (với Đội vũ trang SS).

• Đạo luật Nuremberg (còn gọi là Đạo luật chủng tộc) quy định, kể từ tháng Chín 1935, người Do Thái không được là công dân Đức nữa, cấm người Do Thái thành hôn với người mang dòng máu Đức hoặc dòng máu gần gũi.

• Sự kiện Kristallnacht (Đêm pha lê), đêm tàn sát người Do Thái trên khắp Đế chế, xảy ra vào đêm 9 rạng 10 tháng Mười một năm 1938 do Quốc xã Đức tổ chức. Nhiều giáo đường, nghĩa trang, cừa hàng, nhà ở của người Do Thái bị phá, 400 người Do Thái bị sát hại, 30.000 người bị giam vào trại tập trung.

• Tên một tổ chức thành lập năm 1895 của học sinh trung học vùng Berlin - Steglitz tiền thân của phong trào thanh niên du lịch Đức.

• Theodor Herzl (1860-1904): văn sĩ Do Thái, sinh ở Budapest. Dưới ảnh hưởng Dreyfus, ông đã đề xuất việc thành lập Nhà nước Israel.

• A. Dreyfus (1859-1935): gốc Do Thái, đại úy quân đội Pháp. Năm 1894, ông bị kết tội “phản quốc” (làm gián điệp cho Đức) và bị đày chung thân ra “đảo Quỷ” ở Cayenne. Dưới sức ép của dư luận, năm 1899 ông được ân xá, năm 1906 được trắng án và phục hồi danh dự.

• Rainer Maria Rilke (1875-1926): nhà thơ Áo, một trong những nhà thơ tiếng Đức lớn nhất của thế kỷ 20.

• Các câu thơ này đều tận cùng bằng âm “en”: “ein Sich-Begegnen und ein Sich-Erwählen, ein Abschiednehmen und ein Wiederfinden”. Và câu cuối: “Dort hat er eine alte Frau weinen gesehen.”

• “Con gái của trời cao” (“Himmelstochter”): ám chỉ điều cao quý nhất.

• Adolf Eichmann: Obersturmbannführer của SS (tương đương cấp bậc đại tá), phụ trách tổ chức phát vãng và liên đới trách nhiệm về việc Quốc xã giết khoảng 6 triệu người Do Thái trên những vùng đất châu Âu bị Đức chiếm đóng. Sau chiến tranh Eichmann trốn sang Argentina. Tháng Năm 1960, y bị Mật vụ Do Thái bắt cóc đưa về Israel, năm 1962 bị xử tử.

• Tuy đã có một đất nước Đức thống nhất từ năm 1871, nhưng nhiều vùng vẫn còn gắn bó với lịch sử của quá khứ, chẳng hạn, vì trước kia Berlin thuộc Phổ (một trong nhiều tiểu vương quốc) nên hiện nay một số người Berlin đôi khi vẫn coi mình - hoặc vẫn bị gọi - là người Phổ.

• Màu đồng phục của Đảng Quốc xã Đức, cho nên nó còn có tên “Đảng Nâu”.

• Tên chính thức của Đảng Quốc xã Đức.

• Tạm dịch: “Hitler muôn năm!”

• Oratorio là kịch bằng âm nhạc, dùng hát có nhạc đệm để kể lại những câu chuyện. Oratorio hầu như xuất hiện cùng một lúc với cantata và opera vào thế kỷ 16, 17. cấu trúc giữa các thể loại này có nhiều điểm tương đồng, cũng sử dụng aria, hát nói, dàn nhạc.

• Jakob Ludwig Felix Mendelssohn Bartholdy, hay được biết đơn giản là Felix Mendelssohn (1809-1847): nhà soạn nhạc, nghệ sĩ dương cầm, nghệ sĩ đại phong cầm, và chỉ huy dàn nhạc người Đức thuộc giai đoạn đầu thời kỳ âm nhạc lãng mạn.

• Arier (Aryan): tên gọi mà bọn Quốc xã dùng chỉ chủng tộc Đức, gọi là chủng tộc “Bắc Âu”.

• Neanderthal: một giống người tiền sử đã tuyệt chủng, tên khoa học là Homo sapien neanderthalensis - (gọi theo địa danh một thung lũng gần Dusseldorf (Đức), nơi phát hiện bộ xương vào năm 1856).

• Năm 1936, Olympic diễn ra ở Berlin.

• Màu đồng phục của SA và SS.

• Wilhelm Tell (1804): vở kịch cuối cùng của Schiller, kể về người anh hùng dân tộc Wilhelm Tell đã lãnh đạo nhân dân Thụy Sĩ đánh đuổi quân xâm lược Áo.

• Friedrich von Schiller (1759-1805): nhà thơ Đức, tác giả nhiều vở kịch nổi tiếng, như Những tên cướp, Don Carlos.

• Heinrich Heine (1797-1856): nhà thơ lớn của Đức, người Do Thái.

• Gotthold Ephrahim Lessing (1729-1781): tác giả vở Nathan, bậc hiền giả.

• Tên một vài tác phẩm của Gerhart Hauptmann.

• Thomas Mann (giải Nobel Văn chương 1929) và Heinrich Mann là anh em; Klaus Mann là con trai Thomas Mann.

• Franz Kafka (1883-1924): nhà văn Tiệp, gốc Do Thái, viết văn bằng tiếng Đức.

• Cả hai câu này đều cùng nghĩa: “Tôi không rõ, thế có nghĩa là gì!” Nếu đứng riêng thì câu sau đúng ngữ pháp Đức, vì động từ (“soll”) trong mệnh đề phụ phải nằm cuối; song thơ đòi hỏi vần điệu, nên không thể máy móc giữ ngữ pháp được.

• Kurt Tucholsky (1890-1935): nhà văn trào phúng.

• Vở ca kịch của Wagner, viết theo truyện cổ Đức Nibelung, không liên quan gì đến tác phẩm Hoàng hôn của các thần tượng của triết gia Nietzsche!

• Joseph Goebbels (1897-1945): Bộ trưởng Tuyên truyền Quốc xã. Khi Đức bại trận, đã tự sát cùng toàn gia đình.

• Hermann Göring (1893-1946): từng nhiều năm là nhân vật số 2 sau Hitler, giữ rất nhiều chức vụ quan trọng, như Bộ trưởng Nội vụ, Tư lệnh Không quân Đức. Bị Tòa án Quân sự Nuremberg xử từ hình vì tội ác chiến tranh, Göring đã tự sát.

• Richard Wagner (1813-1883): nhà soạn nhạc, kiêm nhạc trưởng, đạo diễn kịch và nhà lý luận âm nhạc người Đức nổi tiếng với các tác phẩm opera.

• Ouverture (gốc tiếng Pháp) nghĩa như Vorspiel (tiếng Đức): khúc mờ màn, khúc dạo đầu.

• Unter den Linden (Dưới hàng cây bồ đề): một trong những con đường nổi tiếng thanh lịch ở trung tâm Berlin, chạy qua cổng Brandenburg.

• Tác giả ám chỉ nhân vật Lotte, người yêu của Werther trong quyển tiểu thuyết Những nỗi đau của chàng Weither (1774) của Goethe. Đây chính là hình ảnh văn học của Charlotte (gọi tắt là Lotte) Kestner, nhũ danh Buff, người tình một mùa hè của chàng trai Goethe.

• Theodor Fontane (1819-1898): dược sĩ, nhà báo, nhà phê bình kịch, nhà văn Đức.

• Terzine: một thể thơ mỗi đoạn ba câu.

• Tác giả ám chỉ báo của “Tây Đức”.

• Dù họ đã lưu lạc hàng trăm năm hoặc lâu hơn nữa và đã Âu hóa, không ít người Do Thái vẫn mang trên gương mặt những nét đặc trưng khá rõ rệt của chủng tộc Semites: chẳng hạn mũi khoằm, tóc đen!

• Tác giả tên thật là Marcel Reich, sau mới thêm “Ranicki” (xem thêm ở một chương sau)

• Viết tắt của tiếng Đức “Jude/Jüdin”: người Do Thái (nam/nữ).

• Minna: tiếng lóng chỉ xe cảnh sát.

• Tatra: tên rặng núi ở biên giới Ba Lan và Séc - gồm hai vùng Tatra Cao và Tatra Thấp

• Trước Thế chiến II, người Do Thái ở Ba Lan đông nhất châu Âu.

• Áo dài gần tới mắt cá chân và rộng, thường có thắt lưng của đàn ông vùng Cận Đông, Trung Đông và Trung Á. Áo này hiện nay vẫn thịnh hành nơi đàn ông Do Thái chính giáo ở Mỹ và Israel.

• Về ngôn ngữ, tiếng Đức đại thể gồm ba vùng (dựa trên khẩu âm): Thượng, Trung và Hạ Đức. Khẩu âm Thượng Đức được coi là chuẩn.

• Bấy giờ Ba Lan là một hạt, một tỉnh của Đức, đứng đầu là một viên tổng trấn.

• Nằm bên Tây Berlin, một trong những con đường thi tứ nhất thành phố.

• Reichsgau: từ “Gau”, nay dường như không ai dùng nữa, chỉ một đơn vị hành chính lớn; Reich: đế chế.

• Vì thầy giáo này có quan niệm xa thực tế, nên được học trò đặt cho biệt danh “Traumulus” (Traum: giấc mơ).

• Tại các trại tập trung, họ bị bọn Quốc xã giết bằng hơi ngạt, rồi thiêu.

• Endlösung: giải pháp cuối cùng! Thời Quốc xã nó có thêm nghĩa mới “Kế hoạch tận diệt người Do Thái ở châu Âu”.

• Getto (hoặc ghetto): khu “biệt lập” trong một thành phố; người Do Thái bắt buộc phải cư ngụ trong đó.

• Năm 1516, người Do Thái ở Venice (Ý) bắt buộc phải sống trong một khu biệt lập gọi là gettore”.

• Ngôi sao sáu cánh do hai tam giác đều lồng ngược vào nhau.

• Còn có tên tiếng Đức là “Mit dem Paukenschlag - Vụ xì căng đan”, tiếng Anh: “Surprise”!

• Cấp bậc theo hệ thống tổ chức riêng của bọn SS (và SA), tương đương với thiếu tá.

• Vành đai Siegfried: tuyến phòng thủ của quân Đức ở mặt trận phía Tây (Pháp) vào cuối Thế chiến I.

• Treblinka: từ 1942 đến 1944 là trại tập trung của bọn SS ở Đông Nam Warsaw. Tại đây có khoảng 900.000 người Do Thái bị giết, trong đó hơn 300.000 người từ Getto.

• Tương đương cấp bậc hạ sĩ.

• Gedächtniskirche (nhà thờ tưởng niệm): một biểu tượng nổi tiếng của Berlin. Tên chính thức là Kaiser-Wilhelm-Gedächtniskirche (nhà thờ tường niệm Hoàng đế Wilhelm I). Nhà thờ được xây dựng năm 1891, cuối Thế chiến II trúng bom Đồng minh, cụt mất ngọn tháp, nhưng không được trùng tu, mà dùng làm tượng đài nhắc nhở đến chiến tranh (Kriegsmahnmal).

• Ám chỉ cuộc họp giữa Roosevelt, Stalin và Churchill ở Teheran (thủ đô Iran) cuối năm 1943 dự trù phối hợp quân sự ở chiến trường châu Âu năm 1944 và những việc cần tiến hành sau khi thắng Đức.

• Bolek nghe nhầm “Homburg” thành “Hamburg”.

• Tờ Sự thật - cơ quan ngôn luận của Đảng Cộng sản Liên Xô.

• Habsburg lá triều đại cuối cùng của đế chế Áo-Hung cho tới cuối Thế chiến I.

• Walter Ulbricht: Bí thư thứ nhất đầu tiên của Đảng Xã hội Thống nhất Đức (Đông Đức).

• Ngày 9.5.1945, Quốc xã Đức đầu hàng.

• Nhân vật Nathan trong vở Nathan, bậc hiền giả của Lessing.

• Gồm Mỹ, Liên Xô, Anh và Pháp.

• Nhiều họ Ba Lan mang chữ “ki” ở cuối, thí dụ Polanski…

• Sau khi nước Đức thống nhất, chính quyền Đức thành lập một cơ quan có nhiệm vụ hệ thống hóa, lưu trữ và bảo trì hồ sơ của Stasi - Bộ An ninh Đông Đức. Báo chí Đức đã lấy tên người đầu tiên phụ trách (bấy giờ là ông Gauck - nay là đương kim Tổng thống CHLB Đức) để gọi cơ quan này cho ngắn gọn.

• Tờ Văn hóa mới.

• Ai dám nói ngài “Giáo hoàng văn học Đức” không có khiếu hài hước chứ. :)) (GAGO)

• Anna Seghers (1900-1983): là nhà văn Cộng sản, thời Quốc xã bà phải lưu vong sang tận Mexico, năm 1946 trở lại Đông Đức.

• Đảng cầm quyền ở CHDC Đức từ khi Nhà nước này thành lập (1949) đến khi sụp đổ (1989).

• Bertolt Brecht (1898-1956) tên thật là Bert Brecht, nhà soạn kịch tiếng Đức nổi tiếng nhất nửa đầu thế kỷ 20.

• William chính là William Shakespeare - theo bản dịch tiếng Anh The author of himself của Ewald Osers (Widenfeld & Nicolson, London, 2001).

• Nhân vật K. trong tác phẩm Das Schloss [Lâu đài] của Franz Kafka.

• Ý nói giảm căng thẳng giữa hai khối Đông và Tây Âu.

• Hẳn tác giả cũng sẽ ngạc nhiên lắm nếu biết dù ở thế kỷ 21, những phần nói về chế độ Stalin trong một cuốn sách khoa học lịch - sử được phát hành ở VN - vẫn bị kiểm duyệt xóa. Cuốn này do một học giả Do Thái viết. (GG)

• Wilhelm Pieck (1876-1960): Chủ tịch nước đầu tiên của CHDC Đức.

• Heinrich Böll (1917-1985): một trong những nhà văn nổi tiếng nhất của nền văn học Đức hậu chiến, giải Nobel Văn chương 1972.

• Năm 1956 tác giả sang Tây Berlin, nhưng chưa phải đã sang CHLB Đức, vì bấy giờ Tây Berlin không thuộc lãnh thổ CHLB Đức (theo hiệp ước của bốn nước thắng trận).

• Bấy giờ các cơ quan hành chính của chính phủ CHLB Đức đặt ở Bonn.

• Đồ tồi.

• Đây là cuộn Thora của đạo Do Thái, không phải Kinh thánh của đạo Cơ Đốc.

• Schnitzel: khoanh thịt bê hay heo, to chừng hai bàn tay tẩm bột rán.

• “Zionist” ở đây có nghĩa là người theo chủ nghĩa bành trướng Do Thái.

• Butt (Con cá bơn): tên một tiểu thuyết của Günter Grass, ông được trao giải Nobel Văn chương năm 1999.

• Tiếng Latinh trong nguyên bản: Đó là tất cả những gì tôi được mang theo.

• Bang Württemberg là một trong những “láng giềng” của bang Hessen với thành phố Frankfurt (nơi tờ Frankfurte Allgemeine đặt trụ sở).

• Sau khi thua trận, nước Đức bị chia làm 4 “Zone” do 4 nước chiếm đóng: Mỹ, Liên Xô, Anh, Pháp. Tuy CHDC Đức (Đông Đức) được thành lập năm 1949, không ít người Tây Đức không dùng tên gọi chính thức này mà dùng từ “Zone” (ngụ ý CHDC Đức không phải là một Nhà nước có chủ quyền, mà lệ thuộc Liên Xô).

• Bấy giờ ở Tây Đức có 4 nhật báo đứng đắn phát hành khắp liên bang: tờ Frankfurte Allgemeine (ở Frankfurt), tờ Frankfurte Rundschau (ở Frankfurt), tờ Die Welt (ở Hamburg) và tờ Süddeutesche Zeitung (ở Munich) - bây giờ cũng vẫn thế.

• Slave: các dân tộc ở phía Đông, Đông Nam và Trung Âu.

• Thủ phủ hành chính của bang Hessen, nơi tác giả cư ngụ lúc bấy giờ.

• Holocaust (tiếng Hebrew): nạn tận diệt.

• Ingeborg Bachmann (1926-1973): người Áo, nổi tiếng là nhà thơ nữ tiếng Đức xuất sắc nhất thế kỷ 20.

• Primadonna assoluta (tiếng Ý trong nguyên bản): nữ nghệ sĩ đóng vai chính tuyệt đối.

• Walter Jens (1923-2013): văn sĩ, triết gia, giáo sư Đại học Tübingen.

• Koscher (tiếng Hebrew): tinh khiết theo quy định về ăn uống của giáo luật Do Thái.

• Sông Elbe chảy qua vùng Trung nước Đức ra biển Bắc. Trước ngày nước Đức thống nhất, khoảng 100km sông Elbe là ranh giới tự nhiên giữa CHLB Đức và CHDC Đức.

• Ernst Jünger (1895-1998): sĩ quan, nhà văn, triết gia, nổi tiếng với quyển Nhật ký dưới bom đạn.

• Nelly Sachs (1891-1970), nhà văn nữ Đức, gốc Do Thái. Năm 1940 bà phải trốn sang Thụy Điển. Giải Nobel Văn chương 1966.

• Thomas Bernhard (1931-1989): một trong những tác giả Áo nổi tiếng nhất thế giới của thế ky 20.

• Bản tiếng Anh nhầm “Die Mütze - Chiếc mũ lưỡi trai” với “Die Münze - đồng tiền (kim loại)” nên đã dịch thành The Coin.

• Elia Canetti (1905-1994): giải Nobel Văn chương 1981.

• Causeur (tiếng Pháp trong nguyên bản): người trò chuyện.

• Theodor W. Adorno (1903-1969): sống lưu vong từ 1934 đến 1949, giáo sư triết, nổi tiếng với “trường phái Frankfurt”.

• Rustschuk: sinh quán của Canetti, ở Bulgarie.

• Sự biến hình: theo nghĩa tôn giáo (Lễ Biến hình vào ngày 6 tháng Tám, tưởng nhớ lúc Chúa Giêsu xuất hiện trước ba môn đệ dưới dạng biến hình).

• Tương đương cấp tướng (giữa trung tướng và thượng tướng) trong quân đội Quốc xã.

• Nhóm Rote Armee Fraktion (RAF) - Tổ Xích vệ (giới truyền thông gọi là “Nhóm Baader-Meinhof”) thành lập năm 1970. Năm 1972, nhiều thành viên bị bắt. Những năm 1976, 1977 các nhân vật quan trọng nhất như Baader, Meinhof tự sát trong tù. Năm 1998, RAF tuyên bố giải thể.

• Các giáo sư đại học châu Âu thời Trung cổ khoác áo thụng không khác các thẩm phán nhiều nước phương Tây ngày nay.

• “Bild”-Zeitung: Báo “Anh” - tờ báo lá cải bảo thủ lớn nhất nước Đức (nếu không nói cả châu Âu) - mỗi ngày bán trên 2,5 triệu ấn bản.

• Tập hợp những giáo luật cổ và truyền thống Do Thái.

• Carl von Linné (1707-1778), bác sĩ, nhà nghiên cứu tự nhiên Thụy Điển, người đặt nền móng cho việc phân loại thảo mộc một cách khoa học (được gọi là “Hệ thống Linné”)

• Joachim Fest (7-2006): nhà văn, nhà sử học nổi tiếng, thường gây tranh luận vì quan điểm thiếu rõ ràng và không nhất quán đối với chế độ Quốc xã.

• Chi tiết trong tiểu thuyết Ngọn núi phù thủy của Thomas Mann.

• Albert Speer (1905-1981): được Hitler giao làm tổng công trình sư phụ trách xây dựng thủ đô Berlin mới của nước Đức. Speer còn là bộ trường Bộ Quân giới. Năm 1946, y bị Tòa án Quân sự Nuremberg kết án 20 năm tù vì tội ác chiến tranh.

• Wolfgang Koeppen (1906-1996): diễn viên, nhà viết kịch, nhà văn, nhà báo.

• Đây thuộc về ngữ nghĩa và văn phạm Đức, xin miễn giải thích.

• Mượn tên quyển tiểu thuyết Chim bồ câu trong cỏ của Koeppen.

• Đông Phổ là một dải khá lớn dọc bờ Biển Baltic, từ Danzig tới Königsberg (nay là Kaliningrad). Sau Thế chiến II phần bị cắt cho Ba Lan, phần cho Liên Xô (cũ).

• Mượn tên quyền tiểu thuyết Ngọn núi phù thủy [Der Zauberberg] nổi tiếng của Thomas Mann.

• “Biển Baltic” trong bản tiếng Anh.

• “Tổng” (Kanton): chỉ một bang của Thụy Sĩ.

• Domina (tiếng Latinh): nữ chúa.

• Brünhilde: một nhân vật trong truyện thần thoại Đức, bị thần Wotan (hay Odin) trừng phạt vì tội bất tuân.

• Một tư lệnh Đức lừng danh (phe Thiên Chúa giáo) trong cuộc Chiến tranh ba mươi năm (1618-1648).

• Bộ Joseph và những người anh gồm bốn quyển.

• Thomas Mann chơi chữ: “sớm” vừa có nghĩa “mới sáng sớm”, vừa có nghĩa chưa phải lúc nên gặp.

• Max Frisch (1911-1991): kiến trúc sư, nhà văn Thụy Sĩ.

• Yehudi Menuhin (1916-1999): nghệ sĩ violon Mỹ.

• Người Digan chơi đàn rất giỏi, chủ yếu violin; họ dường như là những nghệ sĩ bẩm sinh gồm đủ ba đặc tính Menuhin vừa kể.

• Jürgen Habermas (sinh năm 1929): một trong những triết gia đương đại nổi tiếng nhất, thuộc trường phái Frankfurt.

• Nhân dịp nhà văn Martin Walser (sinh năm 1927) được trao tặng Giải thường Hòa bình của ngành phát hành sách. [Đây là một giải thưởng quốc tế của Đức, vào dip Hội chợ sách ở Frankfurt. Trong số những người được giải từ 1949 đến nay có nhiều nhân vật nổi tiếng thế giới, như Albert Schweizer (giải Nobel Hòa bình 1952), Hermann Hesse (Nobel Văn chương 1946), Nelly Sachs (Nobel Văn chương 1966), Yehudi Manuhin (nghệ sĩ violon danh tiếng), Vaclav Havel (cựu tổng thống Tiệp Khắc), Orhan Pamuk (Nobel Văn chương 2006), Mario Vargas LLosa (Nobel Văn chương 2010).]

• Quan hệ của Martin Walser với Reich-Ranicki hẳn rất căng thẳng, nên năm 2002 Walser đã xuất bản quyển tiểu thuyết Cái chết của một nhà phê bình mà có lẽ người hiểu chuyện nào cũng đều phỏng đoán “nhà phê bình” nọ là ai.

• Willy Brandt (1913-1992): chính trị gia đảng Dân chủ Xã hội, cựu Thủ tướng CHLB Đức (1969-1974). Là nhà báo chống Quốc xã, ông phải lánh nạn sang Na Uy. Chính sách ngoại giao của ông với Đông Âu nhằm giảm căng thẳng, điển hình là sự kiện ngày 7.12.1970 ông quỳ gối trước tượng đài kỳ niệm những nạn nhân Getto Warsaw. Năm 1970, ông được trao giải Nobel Hòa bình.

• Bà Teofila (Tosia) Reich - Ranicki mất ngày 29.04.2011.

• Dịch từ tiếng Đức thời Trung cổ sang tiếng Đức đương đại.