Bản Việt Ngữ

Tặng Thạch Thảo

Vincent

BÌA SAU

Sử liệu Trung Quốc và Nhật Bản cho biết trước khi sang Nhật định cư vào năm 1658, Chu Thuấn Thủy đã nhiều lần theo tàu buôn đến Việt Nam. Trong khoảng thời gian ở nước ta, không những sở học của Chu chẳng có ai nhận chân được giá trị, thậm chí có lúc Chu còn bị quản thúc và suýt mất mạng. Chắc hắn vì thế nên Chu đã từ giã Việt Nam để sang định cư ở Nhật với tư cách là một học giả về Nho học. Trước khi rời Việt Nam, Chu có viết một ký sự về khoảng thời gian bị câu lưu và phục dịch cho phủ chúa Nguyễn ở đất Thuận Quảng (Thuận Hóa - Quảng Nam). Tập ký sự này được viết vào năm 1657 và mang tên An Nam cung dịch kỷ sự (Ký sự phục dịch ở An Nam). Sau khi sang Nhật, Chu được nhiều người mến mộ tài năng nên đã có dịp thi thổ sở học của mình và đóng góp lớn vào việc nghiên cứu, phát triển Nho học trong nước Nhật lúc bấy giờ. Cho đến ngày nay, ở Trung Quốc và Nhật Bản, tên tuổi của Chu còn được nhắc nhở đến khá nhiều, trong lúc đó ở Việt Nam không mấy ai biết đến. Trên thực tế, cùng với tập Hải ngoại kỷ sự của nhà sư Trung Quốc Thích Đại Sán và cuốn Xứ Đàng Trong năm 1621 của Christoforo Borri, An Nam cung dịch kỷ sự là một sử liệu độc đáo cung cấp cho ta nhiều thông tin bổ ích về tình hình ở đất Thuận Quảng nói riêng cũng như Đàng Trong nói chung vào thế kỷ XVII.

Tay gập trước

CHU THUẤN THỦY

(1600-1682)

Chu Thuấn Thủy người Dư Diêu, tỉnh Chiết Giang, sinh năm 1600, tên thật là Chi Du, hiệu là Thuấn Thủy. Ông là di thần, trưng sĩ của nhà Minh, rời Trung Quốc, sang Nhật Bản, Việt Nam và các nước Đông Nam Á khác vì không chịu thần phục nhà Thanh. Ông đó đến Đàng Trong (Việt Nam) 5 lần, giai đoạn 1646-1658. Năm 1658, ông rời Đàng Trong sang Nhật Bản, được đón tiếp như tân khách. Tại đây, ông đã đem sở học của mỡnh để truyền bá Nho học, đóng góp cho đến khi tạ thể (năm 1682).

KÝ SỰ PHỤC DỊCH Ở AN NAM

Chu Thuấn Thủy

––––––––

Bản quyền tác phẩm đã được bảo hộ. Mọi hình thức sao chép, phát tán nội dung trong cuốn sách này khi chưa có sự đồng ý bằng văn bản của đơn vị xuất bản là vi phạm Luật Xuất bản và Luật Sở hữu trí tuệ Việt Nam

Chu Thuấn Thủy

KÝ SỰ PHỤC DỊCH Ở AN NAM

(An Nam Cung Dịch Kỷ Sự)

Vĩnh Sinh dịch

Nhà Xuất Bản Khoa Học Xã Hội

dtBooks

LỜI GIỚI THIỆU CỦA NGƯỜI DỊCH

1. Đôi nét về thân thế của Chu Thuấn Thủy

Vào giữa thế kỷ XVII, sau khi người Mãn Thanh lên nắm quyền ở Trung Quốc, nhiều trung thần của nhà Minh không chịu thần phục nhà Thanh bỏ trốn sang Nhật Bản, Đại Việt cùng các nước Đông Nam Á khác nhằm mưu tìm cơ hội khôi phục nhà Minh. Trong số những Minh thần này, có một trưng sĩ[1] tên là Chu Thuấn Thủy rất đáng được chú ý.

Sử liệu Trung Quốc và Nhật Bản cho biết trước khi sang Nhật định cư vào năm 1658, Chu đã nhiều lần theo tàu buôn đến Đại Việt. Trong khoảng thời gian ở nước ta, không những sở học của Chu chẳng có ai nhận chân được giá trị, thậm chí có lúc Chu còn bị quản thúc và suýt mất mạng. Chắc hẳn vì thế nên Chu đã từ giã Đại Việt để sang định cư ở Nhật với tư cách là một học giả về Nho học. Trước khi rời Đại Việt, Chu có viết một ký sự về khoảng thời gian bị câu lưu và phục dịch cho phủ chúa Nguyễn ở đất Thuận - Quảng (Thuận Hóa - Quảng Nam). Tập ký sự này được viết vào năm 1657 và mang tên An Nam cung dịch kỷ sự (Ký sự phục dịch ở An Nam). Sau khi sang Nhật, Chu được nhiều người mến mộ tài năng nên đã có dịp thi thố sở học của mình và đóng góp lớn vào việc nghiên cứu, phát triển Nho học trong nước Nhật lúc bấy giờ. Cho đến ngày nay, ở Trung Quốc và Nhật Bản, tên tuổi của Chu còn được nhắc nhở đến khá nhiều, trong lúc đó ở Việt Nam không mấy ai biết đến[2]. Trên thực tế, cùng với tập Hải ngoại kỷ sự của nhà sư Trung Quốc Thích Đại Sán[3] và cuốn Xứ Đàng Trong năm 1621 của Christoforo Borri[4], An Nam cung dịch kỷ sự là một sử liệu độc đáo cung cấp cho ta nhiều thông tin bổ ích về tình hình ở đất Thuận-Quảng nói riêng cũng như Đàng Trong nói chung vào thế kỷ XVII.

Chu người Dư Diêu (cùng quê với Vương Dương Minh) tỉnh Chiết Giang, sinh năm 1600, vào đời Vạn Lịch nhà Minh. Tên thật của Chu là Chi Du, hiệu là Thuấn Thủy, tổ tiên hình như có liên hệ với Minh Thái Tổ Chu Nguyên Chương. Vì chán cảnh quan trường thối nát, Chu hồi trẻ đã nuôi chí giúp đời (kinh thế tế dân) và nhất quyết không chịu đi thi, chỉ theo thầy đọc sách ở Tùng Giang Phủ (Nam Kinh). Tuy không đi thi, nhưng sở học và tài năng của Chu được xa gần đánh giá rất cao. Năm 1638, Chu được Học chính giám sát ngự sử ở Tô Tùng (Tô Châu và Tùng Giang) chọn là nhân vật “văn võ toàn tài đệ nhất” và tiến cử lên Bộ Lễ làm “ân cống sinh”. Thượng thư Bộ Lễ lúc bấy giờ sau khi đọc bài viết của Chu, khen là bài viết hay nhất từ khi nhà Minh được khai sáng (khai quốc lai đệ nhất).

Khi quân phản loạn của Lý Tự Thành công phá Bắc Kinh (1644), Minh Nghệ Tôn phải thắt cổ tự tử, di thần nhà Minh là Sử Khả Pháp lập Phúc vương Do Tùng (tức Hoàng Quang đế) ở Nam Kinh. Có điều lạ là lúc này Chu được Phúc vương vời ra giúp hơn mười lần nhưng lần nào Chu cũng nhất mực khước từ, đến nỗi phải bị hạch tội là không giữ lễ quân thần. Phải chăng Chu muốn giữ một tư thế độc lập trong nỗ lực phục hồi nhà Minh? Sau khi Phúc vương bị quân Thanh bắt sống (1645), nhóm Trương Quốc Duy lập Lỗ vương Dĩ Hải làm Giám quốc ở Chiêu Hưng. Chính Giám quốc Lỗ vương là người đã ban chiếu ân xá cho Chu vào năm 1657.Tuy Chu không bao giờ giải thích vì sao trong khoảng 12 năm từ năm 1646 cho đến năm 1658, Chu đã từ Chu Sơn (Chiết Giang) bôn ba sang An Nam (chủ yếu chỉ miền Thuận - Quảng lúc bấy giờ) ít nhất 5 lần và Nhật Bản (Nagasaki) 7 lần, ta có thể phỏng đoán rằng mục đích các chuyến đi của Chu là để tìm cách yểm trợ phong trào “bài Thanh phục Minh” ở miền Nam Trung Quốc.

Căn cứ trên những tài liệu Trung Quốc và Nhật Bản, Chu đã đến Đàng Trong 5 lần sau đây:

(1) Năm 1646, từ Nagasaki - An Nam, về Chu Sơn;

(2) Năm 1651, từ Chu Sơn - An Nam;

(3) Năm 1652, từ Nagasaki - An Nam, bị bệnh;

(4) Năm 1653, từ An Nam - Nagasaki (tháng 7), từ Nagasaki - An Nam (tháng 12);

(5) Năm 1654, từ An Nam - Nagasaki (tháng Giêng), từ Nagasaki - An Nam, bị thổ huyết rồi lưu trú tại Việt Nam; năm 1656: từ An Nam định đi Áo Môn, nhưng không đi được, tiếp tục ở lại An Nam; năm 1657: bị giam giữ, sau khi được thả về bị thổ huyết nặng; năm 1658: từ An Nam đi Nagasaki (vào mùa hè).

Trong 5 lần đến Đàng Trong, thời gian Chu lưu trú lâu nhất là khoảng 4 năm từ năm 1654 cho đến năm 1658. An Nam cung dịch kỷ sự là “hồi ký” của Chu viết về những sự việc xảy ra vào năm 1657 trong khoảng thời gian hai tháng rưỡi kể từ khi Chu bị quản thúc ở Hội An (ngày 3 tháng 2 âm lịch, tức ngày 17 tháng 3 năm 1657), kế đó được chuyển ra bản doanh của chúa Nguyễn ở Dinh Cát (thuộc đất Thuận Hóa lúc bấy giờ, nay là huyện Triệu Phong, tỉnh Quảng Trị), cho đến khi được cho về lại Hội An vào ngày 21 tháng 4 âm lịch (tức ngày 2 tháng 6 năm 1657). Vị “Quốc vương” mà Chu thường nhắc đến trong An Nam cung dịch kỷ sự là chúa Nguyễn, hay nói rõ hơn là chúa Nguyễn Phúc Tần (Chúa Hiền), người cai quản Đàng Trong từ năm 1648 đến năm 1687.

Căn cứ theo thư Chu gửi Giám quốc Lỗ vương sau khi về lại Hội An vào đầu tháng 6 năm 1657, lúc này Chu bị thổ huyết không ngừng, mãi sang hè năm sau (1658), Chu mới hồi phục để theo tàu buôn trở sang Nagasaki. Tại đây, Chu gặp được tri kỷ là Andô Shuyaku (Seian), gia nhân của Yanagawahan (han giống như là một lãnh địa). Andô mến tài Chu, ngỏ ý mời Chu làm thầy. Nhưng lúc đó, nghe tin Trịnh Thành Công đã cử quân Bắc phạt và đang uy hiếp Nam Kinh, Chu trở về Hạ Môn (tháng 10 năm 1658), cùng con thứ là Chu Đại Hàm gia nhập hàng ngũ kháng Thanh. Rủi ro cho Chu, Đại Hàm bị bệnh chết bất thình lình, và sau đó chẳng bao lâu lực lượng kháng Thanh đại bại ở Nam Kinh (tháng 7 năm 1659), bản thân Trịnh Thành Công phải rút lui về đảo Kim Môn.

Tháng 10 năm 1659, Chu quyết định trở lại Nagasaki, Andô Shuyaku không những giúp Chu xin giấy phép cư trú đặc biệt mà còn tự trích ra một nửa bổng lộc của mình để giúp Chu. Qua sự khuyến khích của Andô, Chu viết tập Dương cửu thuật lược[5] (1661), kể lại nguyên nhân vì sao nhà Minh gặp họa mất nước.

Ở Nagasaki được 5 năm, Chu được tiến cử làm tân khách của Mito-han, một trong ba lãnh địa lớn nhất ở Nhật dưới thời tướng quân Tokugawa (Đức Xuyên). Daimyô (giống như lãnh chúa) của Mito-han lúc bấy giờ là Tokugawa Mitsukuni (Đức Xuyên Quang Quốc, 1628-1700), người chủ trì việc biên soạn bộ Dai Nihon shi (Đại Nhật Bản sử) đồ sộ, bộ sử gồm có đến 397 cuốn này trên thực tế phải đến năm 1906 mới hoàn tất[6]. Mitsukuni cũng là người chủ xướng học phái Mito (Mito-gaku), một học phái có ảnh hưởng sâu đậm đến những shishi (chí sĩ) trong phong trào yêu nước dẫn đến Minh Trị duy tân.

Ở Mito, Chu có may mắn là được Mitsukuni đối đãi hết lòng. Để đền ơn tri ngộ, Chu quyết định ở lại Mito và đem sở học của mình ra đóng góp cho đến khi tạ thế (1682). Chu có lần đã bộc lộ tâm tình của mình như sau: “Nếu người Nhật Bản mà tin tôi đến thế, tôi sẽ đem hết sức mình để giúp đất nước này”[7]. Có thể nói rằng những lý tưởng mà Chu vẫn hằng ấp ủ để mong có ngày thực hiện ở Trung Quốc nay Chu có dịp đem ra thi thố trên đất Phù Tang. Mộ của Chu nay vẫn còn ở huyện Ibaragi (Mitohan ngày trước), bia mộ có đề “Minh trưng quân tử Chu Tử mộ” (Mộ của Chu Tử, người quân tử mưu đồ khôi phục nhà Minh), đúng theo nguyện vọng của Chu từ khi còn luân lạc ở Việt Nam.

Lúc sinh thời, Chu giao du rộng rãi với các học giả trong học phái Mito, và đã góp phần không nhỏ vào việc trao đổi học thuật giữa Nhật Bản và Trung Quốc lúc bấy giờ. Về học vấn và tư tưởng, Chu đặc biệt chú trọng lối học thực hành (thực học) theo truyền thống Nho học của miền Giang Chiết (Giang Tô và Chiết Giang). Chu xem những lối học không mang lại lợi ích cho đời, cho dầu hào nhoáng đến đâu chăng nữa, cũng không khác gì đồ bỏ. Trong bức thư trả lời câu hỏi của Andô Shuyaku về “phương pháp đọc sách và viết văn”, Chu đáp: “Điều đáng quý trong học vấn là thực hành. Nhan Hồi[8] tuy học một biết mười, nhưng điều quan trọng là ông đứng đầu về đức hạnh”[9]. Ngoài ra, Chu cũng đã từng căn dặn môn đệ: “Trên đường học vấn, những người chỉ muốn lập danh thì chẳng có ích gì. Phải áp dụng ngay cho chính bản thân mình”[10]. Mitsukuni có lần đã viết về tinh thần thực học của Chu như sau: “Cái học của tiên sinh nhấn mạnh về ‘kinh bang tế thế’. Giả sử nếu cần biến một vùng đất hoang thành phố thị, phải tập hợp sĩ nông công thương, thì một tay tiên sinh có thể cáng đáng để xây dựng nên phố thị. Thay vì thi thư lễ nhạc’, tiên sinh thích nghiên cứu và tìm hiểu sâu sắc về cách canh tác ruộng nương và cách xây dựng nhà cửa, cách làm rượu, làm tương… Tiên sinh có thể dạy người ta bất cứ loại gì”[11]. Cái thực học của Chu so với cái học để thi cử rỗng tuếch ở Trung Quốc và Việt Nam lúc bấy giờ thì phải nói là cách xa nhau một trời một vực.

2. Nội dung An Nam cung dịch kỷ sự

Chu cho biết là Chu nhận được hịch chiêu mộ người “biết chữ” của “Quốc vương” và ra trình diện ngày 3 tháng 2 năm 1657, Chu bị tống giam và bị đối đãi như “tù giặc nước ngoài bị bắt sống” (khấu lỗ). Sau đó, khi được dẫn đến nha môn, quan ra lệnh cho Chu làm một bài thơ khẩu hứng rồi viết lên giấy. Chu khăng khăng không chịu làm thơ, dùng bút giải thích là vì “cảnh nước mất nhà tan” và “không cam bím tóc” theo nhà Thanh nên Chu mới trốn sang Nước ta, “ruột gan nóng như lửa đốt, làm thơ sao đặng”.

Khi biết Chu là “cống sĩ” (giống như “trưng sĩ”, nhưng trưng sĩ là cách gọi tổng quát), quan có ý xem thường, cho học lực của Chu không thể nào đọ được các vị khoa bảng nhà mình.

Ngày 8 tháng 2, Chu được đưa đến “Ngoại dinh sa” (Dinh Cát) để “mệnh kiến Quốc vương”. Vì Chu có ghi là Chu rời Hội An ngày hôm trước (mồng 7 tháng 2), như vậy có lẽ Chu đã được dẫn từ Hội An ra Dinh Cát bằng thuyền.

Chu kể lại rằng hôm yết kiến Quốc vương, “tất cả văn võ đại thần tụ tập ở mái phải của cửa chính; ngoài ra lính gác có vài ngàn người, tay cầm đao cung kính xếp thành hình tròn”. Đến trước Chúa, Chu viết trên tấm lụa đã trải ra sẵn hai chữ “đốn thủ” (xin kính cẩn cúi đầu). Quan hầu đứng cạnh Chúa thấy Chu chỉ viết “đốn thủ” nhưng không chịu lạy, bèn dùng gậy viết lên cát chữ “bái” (lạy đi!). Chu mượn gậy, viết thêm trên chữ “bái” một chữ “bất”, tức là “bất bái” (không lạy). Các quan văn võ nổi trận lôi đình, bảo Chu “cậy thế Trung Quốc là nước lớn, khinh nhờn nước nhỏ”, xin Chúa cho giết Chu. Chu trả lời: “Tôi sang đây một mình, làm sao dám chống lại Quốc vương. Vì tôi thực sự nghĩ là tôi không thể lạy, và không dám vì sợ uy thế mà vượt lễ… Hôm nay nếu vì giữ lễ mà chết mà giữ lễ [với chúa cũ là Giám quốc Lỗ vương], thì tôi sẽ ngậm cười nơi chín suối…”.

Trong Thượng Giám quốc Lỗ vương tạ ân tấu sớ (Sớ tạ ơn tâu lên Giám quốc Lỗ vương) thảo sau khi được thả về Hội An và nhận được chiếu ân xá của Giám quốc, Chu giải thích rõ hơn lý do vì sao không chịu lạy Chúa Nguyễn: “Thần nhiều lần nhận được chiếu sắc vời làm trưng sĩ của quốc gia, khác với những quan viên tầm thường khác, nếu quỳ gối lạy trước triều đình của một nước vị khai (di triều) thì sẽ làm nhục quốc điển. Quốc vương không biết nghi lễ đó, nổi giận muốn giết thần”[12].

Cũng cần nói thêm là ở Hội An, Chu không ở phố Khách mà cư ngụ ở phố Nhật, thuê nhà chung với ba người Nhật. Chủ nhà là Gombê (Quyền binh vệ), cũng là người Nhật. Sáng sớm trước khi bị dẫn ra Dinh Cát, Chu tắm gội sạch sẽ, rồi căn dặn cặn kẽ người nhà phải làm gì khi trong trường hợp bị giết mà không về lại Hội An. Khi bị hăm dọa chém đầu vì không chịu lạy, Chu yêu cầu Lê Sĩ Khôi là sau khi giết Chu nếu được thì xây một tấm bia bên mộ khắc mấy chữ “Minh trưng quân tử Chu mỗ chi mộ” (Mộ của người họ Chu, người quân tử được nhà Minh vời ra giúp).

Vẫn theo lời thuật lại của Chu, sau đó Quốc vương mật sai người vào Hội An nhiều lần để điều tra xem lời khai của Chu có đúng sự thật hay không. Khi biết rõ là Chu không có tội tình gì, các quan phủ Chúa mới bỏ ý định giết Chu. Sau đó đến ngày 19 tháng 2, Chu được thư của Chúa mời Chu ra giúp, trong thư có câu: “Thái Công [Vọng, tức Khương Tử Nha] xưa phò nhà Chu dựng nên nghiệp vương, Trần Bình giúp nhà Hán [Lưu Bang Hán Cao Tổ) hưng khởi”. Nhưng đối với Chu, lúc này thì đã cạn tàu ráo máng. Bởi vậy, trong thư trả lời viết cùng ngày hôm đó, Chu từ chối lời mời của chúa Nguyễn.

Tuy vậy, sang ngày 20 tháng 2, Chu nhận viết thay chúa Nguyễn một bài hịch kêu gọi người tài cán ra giúp để chống lại quân giặc (lỗ). Bài hịch này mang tên là “Đại An Nam Quốc vương thử” (Thư viết thay cho An Nam Quốc vương). Ta biết rằng vào lúc này chúa Nguyễn Phúc Tần một mặt vừa đánh nhau với Chiêm Thành ở vùng Phú Yên, một mặt đang tiếp tục cuộc chiến dai dẳng với quân chúa Trịnh Toàn ở vùng Hà Tĩnh, Nghệ An. Chữ “lỗ” dùng ở đây chắc hẳn để chỉ quân chúa Trịnh.

Chu kể lại là khi từ Dinh Cát về lại Hội An thì đồ đạc trong phòng Chu bị kẻ trộm vào lấy sạch, không còn gì cả. Trong khi hàng xóm láng giềng ai cũng đinh ninh chủ nhà là thủ phạm, Chu vẫn một mực không chút tỏ ý nghi kỵ Gombê. Sau khi điều tra biết Gombê là người vô tội, lúc bấy giờ hàng xóm mới khen Chu không phải là người tầm thường. Trong khoảng thời gian này, Chu bị thổ huyết không ngừng, đến mùa hè năm sau (1658), Chu mới hồi phục để theo tàu buôn trở sang Nagasaki. Tập ký sự của Chu thuật lại chuyện cho đến thời điểm này.

3. Vài nhận xét về An Nam cung dịch kỷ sự

An Nam cung dịch kỷ sự là một sử liệu độc đáo trên nhiều mặt. Tác giả Chu Thuấn Thủy là một học giả có tầm cỡ, lại có nhãn quan của một người có chí kinh luân hằng ấp ủ mộng “bài Thanh phục Minh”. Thêm vào đó, Chu đã từng cư ngụ ở đất Thuận - Quảng nhiều lần trong khoảng 12 năm từ năm 1646 cho đến năm 1658. Bởi thế, lối quan sát và nhận định của Chu về tình hình học thuật, xã hội và chính trị của Đàng Trong, cũng như những điều Chu nhận xét về một số nhân vật mà Chu đã từng tiếp xúc trong thời gian bị câu lưu mang nét sống động của một người có óc quan sát chứ không phải là những lời bình phẩm chung chung của một khách bàng quan.

Người đọc không nhất thiết sẽ đồng ý với tất cả những nhận xét của Chu. Thậm chí, một vài nhận xét của Chu có thể làm độc giả người Việt không mấy hài lòng. Chu là một nhà trí thức tuy khá am tường về Việt Nam nhưng ưu tiên của Chu là “bài Thanh phục Minh”, khác với hoài bão với những người Việt trên bước đường Nam tiến. Tuy nhiên, ý nghĩa của An Nam cung dịch kỷ sự là tập ký sự này cho ta một bức tranh về tình hình Đàng Trong vào thế kỷ XVII với một số nét chấm phá mới mẻ. Chính vì thế, việc phân tích và đánh giá An Nam cung dịch kỷ sự không phải đơn giản, đòi hỏi người đọc có thái độ muốn bình tâm tìm hiểu một cách khách quan về những nhận xét của Chu trong thời gian bị quản thúc ở Hội An và Thuận Hóa.

Với tư cách là “trưng sĩ”, Chu trên thực tế là một trí thức hàng đầu của nhà Minh. Tuy sang Việt Nam lánh nạn, Chu không những là một di thần của nhà Minh mà còn là một trí thức tiêu biểu trong vận động “bài Thanh phục Minh” ở Trung Quốc, Việt Nam và Nhật Bản. Theo trật tự Đông Á trước thời cận đại với Trung Quốc là trung tâm, chỉ có người trị vì ở Trung Quốc mới được xưng là “hoàng đế”, còn vua của các nước trên vòng ngoại vi của Trung Quốc như Việt Nam, Triều Tiên chỉ được xưng hay gọi là “vương” (trên nguyên tắc phải được hoàng đế Trung Quốc sắc phong) trong các quan hệ chính thức với Trung Quốc. Chu xem mình nếu đã là “trưng sĩ”, là “tôi” của “hoàng đế” Trung Quốc, thì không thể lạy vua An Nam - một nước mà theo “trật tự thế giới của Trung Quốc” chỉ là một phiên quốc. Chu cho rằng việc bắt Chu lạy là trái với “lễ nghi” trong quan hệ sắc phong và triều cống giữa Trung Quốc với các nước “phên giậu” láng giềng. Trong tập ký sự, Chu nhắc đi nhắc lại chữ “lễ” nhiều lần chính vì Chu muốn nhấn mạnh điểm này. Trong khi đó, các quan sai của phủ chúa Nguyễn khi thấy Chu không chịu lạy vị chúa của mình đã cho rằng Chu đã “cậy thế Trung Quốc là nước lớn” nên không chịu lạy. Ngày trước, khi những sứ thần của Trung Quốc chính thức sang thăm viếng Việt Nam, vì các nghi lễ tiếp đón đã quy định sẵn nên có lẽ không mấy khi xảy ra những trường hợp phức tạp như thế này. Tuy nhiên, khi Chu trình diện với chúa Nguyễn, vấn đề nghi lễ trở nên gay cấn đến cực độ, bởi lẽ trong khi phủ chúa Nguyễn chỉ xem Chu như một người “biết chữ” (thức tự) có thể tuyển mộ để giúp về việc thảo văn thư chữ Hán, Chu lại tự coi mình như là một trí thức đại diện của phong trào phục Minh. Vì đứng trên lập trường đó nên Chu đã xem nhiệm vụ hàng đầu của chúa Nguyễn là phải giúp Chu trong nỗ lực khôi phục nhà Minh, trong khi mối quan tâm trước mắt của chúa Nguyễn - như chúng ta đã biết - là một mặt tiếp tục cuộc tranh hùng dai dẳng với chúa Trịnh ở Đàng Ngoài, một mặt mở mang bờ cõi ở phương Nam.

Nhìn trên quan điểm về nghi thức ngoại giao, những khác biệt về nhãn quan và ngộ nhận về lập trường giữa Chu và các quan sai trong phủ chúa Nguyễn là một trường hợp độc đáo cần được nghiên cứu và thảo luận kỹ càng hơn. Có điều khá rõ ràng là khi sang Nhật, không những Chu đã không bị bắt lạy mà còn được trọng vọng, Mitsukuni đã tiếp Chu như một quốc sư. Trong một bức thư gửi về Trung Quốc, Chu đã viết về Mitsukuni như sau: “Ông đầy đức độ và lòng dũng cảm, thông minh, và có văn hóa cao. Ông không ngần ngại theo lời khuyên của kẻ dưới… Giá có một vị chúa như vậy ở Trung Quốc, với sự giúp đỡ của những người có tài năng, ông ta có thể xây dựng một xã hội hòa hợp và thanh bình không mấy khó khăn”[13]. Tìm được đất dụng võ, Chu quyết định ở lại Nhật suốt hơn hai mươi năm cho đến lúc tạ thế để truyền bá Nho học. Về điểm này, trong phần kết luận của bài giới thiệu về Chu Thuấn Thủy khoảng hơn nửa thế kỷ trước, học giả Quán Chi Đào Trinh Nhất đã đưa ra nhận xét chí lý như sau:

“[… Người nước ta] tiếc một ông thầy chân nho đến ở nhà mình 12 năm ròng rã, mà nhà nho mình thuở ấy không ai biết lợi dụng khải phát được điều gì, để cho ông thầy đâm chán, đem theo cái đạo học cao xa đi xứ khác mất. Cứ xem bọn nhà nho nước Nhật ở thế kỷ XVII tôn sùng họ Chu rồi sau mới biết Khổng học một cách khác hơn”[14].

Ngoài ra, qua tập ký sự của Chu Thuấn Thủy, chúng ta có thể tìm thấy những thông tin bổ ích khác về tình hình Đàng Trong giữa thế kỷ XVII. Chẳng hạn về ngôn ngữ, Chu cho biết một số cách xưng hô trong phủ Chúa mà từ trước đến nay không thấy ghi lại trong các tư liệu Việt Nam. Dựa theo các chú thích về cả hai mặt nghĩa và âm của tác giả, ta biết chúa Nguyễn tự xưng là tau (tức là tao) khi nói chuyện với quần thần; hoặc giả chữ mi (tức là mày) cũng là cách gọi phổ biến của người trên với người dưới, không những trong dân gian mà cả trong phủ Chúa.

Chu còn cho chúng ta thấy đôi nét về cộng đồng người Hoa và người Nhật ở Hội An, tình hình học thuật, thư mục những sách chữ Hán ở Đàng Trong lúc bấy giờ. Tập ký sự của Chu còn đề cập đến tình trạng thích bói toán, khuynh hướng chuộng bằng cấp hư danh, đánh giá người theo khả năng làm thơ phú chứ không chú trọng đến thực học trong phủ Chúa lúc bấy giờ[15]. Điều này khác hẳn thái độ của chúa Sãi khi thu dụng Đào Duy Từ chỉ mới cách đấy có hai đời chúa.

Khuynh hướng kỳ thị trong việc sử dụng nhân tài nước ngoài - không những của chúa Nguyễn mà của các triều đại Việt Nam nói chung - đều biểu hiện một thái độ đa nghi co mình lại. Chính vì thiếu ý thức tuyển dụng và nung đúc nhân tài nhằm xây dựng một nền thịnh trị lâu dài cho đất nước, nên một nhân vật có tầm cỡ như Chu Thuấn Thủy vẫn không tìm được đất dụng võ ở Việt Nam, phải đợi cho đến khi họ Chu sang Nhật mới có thể phát huy được sở học và tài năng của mình. Bài học lịch sử này vẫn còn đáng được cho chúng ta ngày nay suy ngẫm.

4. Văn bản

Người dịch đã được xem 3 ấn bản An Nam cung dịch kỷ sự. (1) ấn bản trong Chu Thuấn Thủy tập (tập Thượng) do Chu Khiêm Chi chỉnh lý (Trung Hoa Thư cục, Bắc Kinh, 1981); (2) ấn bản trong Chu Thuấn Thủy toàn tập (quyển 1) do Dương Gia Lạc chủ biên (Thế giới Thư cục, Đài Bắc, 1956); (3) ấn bản do Trần Kinh Hòa hiệu đính và in lại trong bài “Chu Thuấn Thủy ‘An Nam cung dịch kỷ sự tiên chú” đăng trong tập san Hương Cảng Trung văn Đại học Trung Quốc Văn hóa Nghiên cứu sở Học báo (1968).

Chúng tôi khi dịch đã chủ yếu dựa trên ấn bản (1), đồng thời tham khảo các ấn bản (2) và (3). Ấn bản (1) dựa trên bản in trong Shu Shunsui zenshu (Chu Thuấn Thủy toàn tập) (Bunkaidô, Tokyo, 1912); ấn bản này và ấn bản (3) có một số chú thích bổ ích mà chúng tôi đã tham khảo. Tuy nhiên, khoảng hơn 90% những chú thích trong bản dịch quốc ngữ là do sự tra khảo của chúng tôi.

KÝ SỰ PHỤC DỊCH Ở AN NAM

––––

An Nam Cung Dịch Kỷ Sự

TỰA

[của Chu Thuấn Thủy]

Tôi lấy làm hổ thẹn là nước Trung Hoa ta đang bị suy vong, rợ ngoài vào chiếm quyền. Trời vốn đã không cho Du này tài thao lược để trị loạn, vậy Du làm sao dám đảm đương trách nhiệm đó. Bởi vậy, Du trốn sang nước ngoài, lưu ly đã mười ba năm nay, vượt biển từ nước này sang nước nọ, chịu đựng muôn vàn khổ cực, những mong đất trời tươi sáng lại, đất lún chìm rồi lại trổi lên.

Đột nhiên có hịch của An Nam Quốc vương[16] chiêu vời kẻ hèn này. Khi thấy hịch đó, Du mới nghĩ đến lễ quân thần [17] vốn có từ ngàn năm nay, nếu không chết thì không thể nào bày tỏ được lễ đó. Nhưng nếu chết im lặng thì không làm sáng tỏ được tấm lòng của thần, bởi vậy thần không thể không đến triều đình An Nam để biện bạch. Huống nữa, nếu mối thù lớn[18] chưa báo thì làm sao Du có thể chết một cách vô nghĩa”[19]. Bởi vậy thái độ của Du là không kiêu mà cũng không hèn, lấy lễ để làm sáng tỏ. Quốc vương là người có kiến thức và kinh nghiệm (thức tập) phiến diện và nông cạn, nhưng tài khí lại gần như cao minh. Đám sàm phu lộng hành, cực lực thổi phồng lên, các nguyên thần thì lại câm miệng không nói một lời. Du một mình chống trả lại công kích từ bốn phía. Những áp lực Du chịu đựng còn lớn hơn Vệ Luật[20], lời than thở của Du chẳng có ai nghe tựa như Lý Lăng[21]. Mặc dầu chịu đựng thử thách trong mười một ngày, Du không hề dám xem nhẹ, nhưng cái khí nuôi dưỡng sĩ phu từ ba trăm năm[22] nay cũng không được phát triển toàn vẹn như ý muốn.

Mỗi ngày Du đã cẩn thận ghi lại những lời vấn đáp, những hoạt động, những thư từ rồi gom lại thành một tập. Dù đã cắt bớt một số câu hỏi của các quan mà Chu thấy rườm rà và không quan trọng. Du cũng đã giấu đi một số chuyện cơ mật nhằm bảo vệ bí mật cho họ[23]. Tử Khanh[24] phụng đi sứ mà phải chịu đói rét, Hồng Hạo[25] cũng vì thế rồi bị đày lên núi đá lạnh lẽo. Tiết liệt của hai người cao quý xiết bao! Vì Du không phải là quan chức của triều đình nên không cần thiết phải ghi lại các công chuyện. Nhưng vì chuyện có dính líu đến đất nước nên Du không dám không ghi. Du ghi lại tập An Nam cung dịch kỷ sự chính là vì vậy.

KÝ SỰ

[I] Viên Cai Phủ[26] vào ngày 29 tháng Giêng năm Đinh Dậu (1657) nhận được lệnh của Quốc vương ra hịch chiêu mộ người biết chữ, nhưng lại dập đi không công bố. Đến mồng 3 tháng Hai, đột nhiên họ bắt giam tạm thời những người biết chữ và đối đãi với những người này như giặc nước ngoài. Trong tiếng Phúc Kiến chữ “Chu” đọc rất gần với chữ “Châu”, nên họ quản thúc nhầm Châu Tướng công. Châu Thuật Nam[27] không biết làm thế nào.

Trước khi đi Châu dặn dò vợ con là sau khi mình chết thì phải làm gì. Khi được thả về nhà, Châu như người cõi chết được sống lại trở về. Khí thế như lửa của quan quân Cai Phủ làm mọi người phải kinh sợ.

Đến hồi Du bị bắt, không có lấy một lời giải thích vì sao. Sau đó một thời gian, quan sai bắt làm một bài thơ ngay trước mặt rồi viết ra [trên giấy]. Du không chịu làm thơ, chỉ viết: “Tôi, Chu Chi Du người Dư Diêu, Chiết Giang, ký tịch[28] Tùng Giang, Nam Trực Lệ. Khi người Trung Quốc chịu cảnh nước mất nhà tan, trời nghiêng đất ngả, tôi không cam bím tóc theo giặc [Mãn Thanh], nên mới chạy trốn sang quý quốc từ 12 năm nay, lìa bỏ mồ mả cha ông, để lại vợ con. Khí giặc vẫn không suy, người Minh chúng tôi khó lòng về lại. Lòng tôi tan nát, ruột gan nóng như lửa đốt, làm thơ sao đặng. Xin coi điều tôi khai là đúng với sự thật”. Những người khác cũng không làm thơ, họ nhờ Du viết giúp lời khai, nhưng cũng chỉ khác lời khai của Du đôi chút, không hiểu vì sao.

[II] Cai Phủ mặt giận dữ, la the thé: “Ngoài những người này ra còn có bao nhiêu người biết chữ nữa? Kêu lại đây nhanh lên đi. Không được phép đến trình với bề trên trực tiếp đó!” Du cãi lại, nói: “Chuyện này là chuyện của phủ, có bao nhiêu người biết chữ, bao người không biết chữ, người cai quản còn không hay biết thì làm sao chúng tôi biết được. Nếu cấp trên biết nguyên do câu chuyện, tự nhiên sẽ cử người có trách nhiệm đến lo, đây đâu phải là việc của chúng tôi”.

[III] Cai Phủ ra lệnh sai người quản thúc chúng tôi gần như giam lỏng. Du mới nói như sau: “Chuyện này chẳng phải là chuyện nhất thời, tại sao lại không cho chúng tôi ăn uống? Nhà cửa chúng tôi, ai trông nom bây giờ đây? Hành lý cần thiết cho chúng tôi, ai sẽ mang lại?”. Viên quan cứng miệng không đáp lại được. Sau đó thả cho chúng tôi về, nhưng hạ lệnh người ở cùng nhà xem chừng tôi từ bên ngoài và sai người thám thính suốt đêm. Du đoán không có cách gì tự trốn thoát được, nên hoàn toàn không nghĩ đến chuyện mua chuộc họ. Lúc bấy giờ Du muốn tự tử, để khỏi phải chịu nhục hơn nữa. Nhưng nghĩ người ngu xuẩn vô tri sẽ cho là Du vì hoảng sợ nên mới chọn cái chết, vậy phải đến chết ngay trước mặt Quốc vương thì sự tình mới được minh bạch. Bạn bè thân thiết đến tiễn đưa Du. Trong đó có Sogoro[29] vì không hiểu sự tình, gạn hỏi căn nguyên, nhưng Du sợ nếu nói rồi anh hoảng sợ thì lại sinh ra những chi tiết phức tạp, bèn đặt bày ra chuyện khác để giải thích cho xong.

[IV] Trong hai ngày liền tôi đi đến Chiêm Thượng[30] nhiều bận để gặp Ông Nghè Bạ[31] và các nha môn. Nghè Bạ là người thay trấn thủ vương[32]. Thay vì danh thiếp, Du trình lá thư của triều đình đặc biệt vời Du làm ân cống sinh. Du không đi tìm gặp những nha môn ở cấp dưới. Các viên quan nhỏ không biết điều, bắt Du ngồi ở ghế thấp hơn họ, nhưng Du cũng không cãi cọ.

[V] [Mồng 4 tháng 2] Hôm mồng 3 [tháng Hai], nửa đêm Du được thả về; hôm mồng 4, Du rời nhà khi trời còn tảng sáng, về nhà lúc xế chiều. Đến lúc canh hai, bị giục đi, không kịp sửa soạn mang theo hành lý, và cũng không có thì giờ viết thư gửi gia đình. Chỗ cư ngụ của Du không có người canh giữ, bạn bè thân thiết không dám nhận lời ủy thác, về sau Du bị mất trộm cũng vì vậy.

[VI] [Mồng 5 tháng 2] Hôm mồng 5, Du trước hết đi Hán Nê[33], quan từ các nơi tề tựu, đến nửa đêm, có lệnh truyền dẫn Du đi, cấm những người khác không được đi cùng. Đến nơi, các quan cứ ngồi yên, không giữ lễ. Sau khi Du đã đi vào chỗ ngồi hàng trên (thượng tọa), quan sai hỏi: “Tệ Chúa (chữ này theo tiếng Hoa có nghĩa là Đại vương) vời (‘trưng’) các học giả, ông nghĩ thế nào?”. Du mới đáp: “Thiên tử mới được dùng chữ ‘trưng’, cho dầu Đại vương có lấy được hết đất Đông Kinh[34] đi nữa thì cũng phải xin lại ngôi vị đó từ Trung Quốc, bất quá chỉ là vua một nước chư hầu (hầu vương) của một vùng đất hoang mới chiếm, làm sao có thể dùng được chữ ‘trưng’!” Quan sai gật đầu nói: “Phải! Phải! Phải!” (chữ này bình thanh, tiếng Hoa có nghĩa là “thị! thị! thị” (phải! phải! phải!)] tám chín lần liên tiếp”.

Quan sai hỏi: “Cống sĩ so với cử nhân và tiến sĩ, bên nào lớn hơn?”. Du đoán ý của viên quan là xem trọng tiến sĩ, vì trước đó Du đã từng bị một vị tiến sĩ đến đó làm nhục. Du mới nhân cơ hội phản công, trả lời:

“Quý quốc không hiểu ý nghĩa của việc thi cử nên mới hỏi như vậy. Cống sĩ là biệt danh của cử nhân, bởi vậy người ta thường nói ‘Cống sĩ của khoa… gì đó’. Giữa cống sinh và cử nhân tiến sĩ cũng có khác biệt, nhưng vấn đề không phải chỗ lớn nhỏ.

Ở triều đình nước chúng tôi lúc đầu trọng ‘cống’, kể từ đời Thành Hóa (1465) và Hoằng Trị (1488) [nhà Minh] lại trọng thi cử, như vậy là có hai lối. Ngay như cống sinh cũng đã bất đồng: có tuyển cống, có ân cống, có bạt cống, có tuế cống, có chuẩn cống, lệ cống cao thấp khác nhau. Theo chế độ trong nước vào lúc ban đầu, ngoại xá thăng lên nội xá, nội xá thăng lên thượng xá, khi sức học được tích trữ lần lượt sẽ được nhận vào Suất tính đường[35]. Một khi đủ điểm, những người giỏi sẽ được cử vào làm trong cung (Cung chiêm), thầy dạy học (Phường dụ) những người thành tích không tốt (liệt) ra làm Khoa đạo[36], Gián quan[37]. Hoặc cũng có những nhân tài vốn làm về thuế hộ, những người hiền lương phương chính, hay những bậc kỳ nho (học giả lão thành), được phong làm những chức lớn hơn. Trịnh Thực[38] lúc mới ra đã làm Bố chánh, Nghiêm Chấn[39] khi mới mặc áo quan lần đầu tiên đã làm đến Thượng thư.

Khi mới đỗ tiến sĩ, hoặc được bổ làm Tả úy, so với cống sinh thì thấp hơn nhiều. Duy vào đời Thành Hóa, vì ngân sách bảo vệ biên thùy thiếu hụt, nên mới cho các bác sĩ[40], học trò trẻ cùng những thường dân tuấn tú đóng thóc để được nhận vào Thành quân[41]. Sau đó chế độ đóng thóc được bãi bỏ, bắt đầu từ đó chỉ coi trọng thi cử, nhưng vẫn có người muốn giữ cân bằng, chủ trương đồng thời ‘dùng ba lối một lần (tam đồ tịnh dụng)’; nhưng rốt cuộc, chỉ có thi cử được trọng”.

Lại có người hỏi: “Làm thế nào để thu chọn sĩ phu?”. Du đáp: “Quan lại đời Châu do Khanh đại phu tiến cử hoặc do các nước chư hầu triều cống Thiên tử. [Những người này được phong là Tư mã, tức Tiến sĩ; từ Tư mã thăng lên Tư đồ, tức Tuấn sĩ. Sau đó, xét theo đức độ để ban tước, theo năng lực bổ làm quan - quả là một chế độ ưu việt.

Đời Hán dùng cách tuyển chọn. Những thí sinh được tiến cử trả lời 10 câu hỏi về Kinh, nếu làm được 5 câu thì được cho đỗ - cách tuyển chọn này gần với đời Châu nhất. Nhờ vậy tuyển chọn được nhiều người, và những học giả thông hiểu kinh thuật này được kính trọng ở triều đình.

Đời Đường bắt sĩ tử thi làm phú và làm thơ luật (luật thi), bắt đầu hỏi về những điều có tính cách chạm trổ vẽ vời, những người sĩ tử có chí khinh thị lối thi cử này.

Đời Tống bắt sĩ tử thi làm luận sách, ngoài ra còn cho thi Minh kinh, Binh pháp (thao kiềm)[42], Hoằng từ[43], Mậu tài[44], v.v…

Trường một, làm 3 bài giải thích về Tứ thư và 4 bài về Kinh, cộng lại 7 bài. Trường hai, 1 bài luận, 1 bài về chiếu biểu, 5 bài về phán. Người đỗ thi Hương, thủ khoa gọi là Giải nguyên, sau đó là Kinh khôi, những người khác là Cử nhân. Người đỗ thi Hội, thủ khoa là Hội nguyên, sau đó là Hội khôi, những người khác là Tiến sĩ. Thi Đình có một đề về sách, quan Ma khám tiến trình, quan Đài tư đọc quyển, Thiên tử ra đề. Đỗ đầu đệ nhất giáp gọi là Trạng nguyên, đỗ thứ hai gọi là Bảng nhãn, đỗ thứ ba gọi là Thám hoa. Đệ nhị giáp và đệ tam giáp gọi là Tiến sĩ và Đồng Tiến sĩ xuất thân. Đỗ nhiều thì có 400 người, đỗ ít thì 300 người. Lúc đầu mới có thi cử, chỉ lấy có 100. Bốn khoa thi Hương mở vào các năm Tý, Ngọ, Mão, Dậu. Bốn khoa thi Hội mở vào các năm Thìn, Tuất, Sửu, Mùi”.

Hỏi: “Nếu vậy thì tại sao lại có Trạng nguyên Khoa Quý Tỵ?”. Du trả lời, viết: “Vì Hoàng đế Vĩnh Lạc phải thân chinh đi đánh giặc, Hoàng Thái tử làm Giám quốc ở Nam Đô (Nam Kinh], Thái Tôn làm Giám quốc ở Bắc Kinh, vì sợ hiềm tỵ nên hai người không muốn trực tiếp đứng ra chọn người, bởi vậy mới đình lại, khoa thi Nhâm Thìn vì thế mới trở thành khoa Quý Tỵ”. Có người nói: “Phải! Phải! Phải!”. Một người bên cạnh nói: “Thái sư đúng là văn võ toàn tài”. Du trả lời: “Ở đây nhân quý vị hỏi tôi mới trả lời, bất quá chỉ là những chuyện cổ kim trong lòng bàn tay. Người mà không có sách nào mà chẳng đọc, ngoài ra còn biết dùng binh giỏi mới gọi là văn võ toàn tài. Còn tôi không dám nhận danh hiệu đó”.

[VII] [Mồng 8 tháng 2] Ngày mồng 8 đến Dinh Cát (chữ Hán viết là Ngoại Dinh sa, giọng đọc tiếng An Nam giống như hai chữ “lăng giáp”[45], đấy là chỗ Quốc vương đóng quân. Gặp Ông Cai Tàu[46]. Trình danh thiếp giống như trước.

[VIII] (Mồng 8 tháng 2] Hôm nay gửi thư cho Ông Cai Tàu. (Thư viết như sau:]

Chi Du gửi thân ở quý quốc tức cũng giống như thứ dân (người thường dân). Điều này có nghĩa là “thứ dân được triệu làm gì tức phải đi làm việc đó”. Nhưng vì tôi chưa từng biết khi gặp Đại vương thì phải theo đúng lễ nghi thế nào, nên tôi mới thoái thác, nghĩ rằng không gặp thì hay hơn. [Ngày xưa] có câu “Quân dục kiến chi, chiêu chi tức bất vãng kiến chỉ” (Vua muốn gặp, mời đến gặp nhưng không đi gặp), đó cũng là một cách giữ lễ. Việc này vì người của hai ba nước[47] đều quan sát và lắng nghe nên không phải là chuyện nhỏ.

Chi Du vốn xuất thân có gốc gác đàng hoàng”[48], nhưng thôi bất cần phải nói chuyện xưa. Gần đây Chu được chiếu đặc biệt của nước Đại Minh vời ra giúp, người ba nước thảy đều biết chuyện đó. Giả sử Chi Du hấp tấp đi lạy [Đại vương], nếu Đại vương là người biết chữ “nghĩa” tôi vừa nói, tất sẽ cười Chi Du không phải là con người: Chi Du tiếc thân, sợ thế mà xem thường Đại vương, Du làm sao tránh được tội đó? Nếu đột nhiên Du đi yết kiến mà không lạy, tuy như vậy cũng đã quá đủ chứng tỏ địa vị cao đại của Đại vương, nhưng lỡ trong trường hợp Đại vương đã quen tập tục người ta quỳ lạy khi yết kiến, mà không biết đến cái lẽ vì sao không lạy, rồi nổi giận, tất muôn người cũng sẽ hòa theo. Chi Du một mình ở nước ngoài, làm sao chịu được họa đó.

Từ lâu tôi đã nghe Các hạ là người cao minh đại độ, thông hiểu quốc lễ, am tường sự việc, cúi xin Ông vui lòng giải thích sự tình trước với Đại Vương, sau đó tôi sẽ xin yết kiến. Nỗi niềm này của Chi Du không dám nhờ ai truyền đạt, bất đắc dĩ phải viết thư, mong Ông thứ lỗi! Mong Ông thứ lỗi!

Thư đề ngày hôm đó, Chu Chi Du xin kính cẩn cúi đầu.

[IX] (Mồng 8 tháng 2) Cai Tàu vào trình chuyện lại với Quốc vương, Quốc vương truyền lệnh gặp Du ngay hôm đó.

Tất cả văn võ đại thần tụ tập ở mái phải của cửa chính; ngoài ra, những lính gác có vài ngàn người, tay cầm đao, cung kính xếp thành hình tròn. Trong khi muôn người đang trố mắt nhìn, có lệnh truyền bảo Du đi nhanh lên. Du vẫn khoan thai bước từ từ vào cửa. Lính gác quát lớn, nhưng Chu vẫn không đổi thái độ.

Khi thấy Quốc vương, Du lập tức trình tấm danh thiếp giống như trước, chỉ viết thêm 4 chữ “bổn niên chính nguyệt” (tháng Giêng năm nay), và sau đó thêm vào 2 chữ “đốn thủ” (xin kính cẩn cúi đầu). Các đại lão kéo Du ra một bên gặp riêng, không giữ lễ cho cả hai đàng.

[X] [Mồng 8 tháng 2] Du nói với Ông Đấu: “Khi gặp Quốc vương và Cai Tàu, giống như từ trước đến nay, tôi sẽ giữ “lễ” là không lạy”. Du nói với những người đồng sự[49] và các người hầu là hôm nay Du sẽ liều chết tranh đấu, vậy xin cẩn thận đừng theo tôi mà bị liên lụy! Tôi muốn nói điều này cho ông biết trước nhưng lại sợ là ông sẽ hoảng lên. Người có sẵn sàng chết thì mới có thể không chịu lạy”.

Thế rồi người họ Ông lạy trước. Du đứng thẳng người cạnh bên. Quan hầu sau khi đọc xong báo cáo, đến trước Du ra lệnh bắt Du lạy. Du giả vờ không hiểu. Quan hầu lấy gậy của lính gác viết lên cát một chữ “bái” (lạy đi). Du tức thời mượn chiếc gậy viết thêm một chữ “bất” trên chữ “bái” [bất bái: không lạy]. Quan hầu núm tay áo Du, bắt Du lạy. Du gạt tay ra. Quốc vương đại nộ, ra lệnh người hầu cầm trường đao lôi Du đi ra phía tây. Du không mảy may để ý đến sự giận dữ, tự mình bước đi, rồi nói với những người đồng sự:

“Các ông theo tôi làm gì? Tôi đi lần này nếu may mắn lắm là bị bắt giam. Ở nước này khi bắt người giam thì sẽ đòi tiền công khai, và số tiền lớn lắm. Tôi chỉ muốn chọn cái chết. Các ông đã lạy rồi, như vậy là vô sự, không cần phải theo tôi, chỉ cần đứng nhìn từ xa quan sát là được rồi. Ví thử đi lần này mà chết, thì ngược lại công chuyện sẽ minh bạch”.

Du cởi áo mới tặng cho người đi theo, xong sửa lại bộ áo cũ (bận bên trong], chẳng biết mình đang đi tới chỗ Cai Tàu.

[XI] (Mồng 8 tháng 2] Các tướng lãnh, quan tể tướng, văn võ đại thần từ khắp nơi về đều nổi giận, nói rằng Du cậy thế Trung Quốc là nước lớn, khinh nhờn nước nhỏ. Họ đồng thanh xin Quốc vương đem Du ra chém. Cai Tàu họp bàn với họ, đến chiều tối mới về.

Những người đồng sự với Du thảy đều lạy, duy chỉ có Du là chắp tay chào. Vì Du không phải là người Phúc Kiến hay Quảng Đông[50] nên họ mới phái y quan Lê Sĩ Khôi đến dùng lẽ hơn thiệt khuyến dụ, nói: “Không lạy tức sẽ bị họa bất lường đấy!”. Du đáp: “Tôi sang đây một mình, làm sao dám chống lại Quốc vương. Vì tôi thật sự nghĩ là tôi không thể lạy, và không dám vì sợ uy thế mà vượt lễ”. Đêm đó nói qua nói lại nhiều lần, đến nửa đêm vẫn chưa xong.

Lê nói: “Không lạy thì chắc chắn là sẽ bị chém. Ở đây cách chém người rất tàn khốc, vì sao ông lại xem nhẹ tính mạng đến thế?” Những người đồng hành cũng mắng nhiếc tôi thậm tệ.

Du mệt lả người, cất giọng đáp: “Hôm qua khi từ Hội An đến đây, tôi đã chào vĩnh biệt bạn bè thân thiết, không phải đến đây mới chọn cái chết. Hôm nay nếu vì giữ lễ mà chết, thì tôi sẽ ngậm cười nơi chín suối. Hà tất các ông phải nói nhiều lời”. Lê phần tức giận phần cám cảnh cho Du, nói: “Nếu ý chí của ông đã kiên quyết như vậy, tôi khỏi cần nói gì nữa”. Sau đó, Lê báo cáo lại với Cai Tàu.

[XII] (Mồng 9 tháng 2] Sáng hôm sau Du dậy sớm. Du tự múc nước dưới cửa sổ, tắm gội sạch sẽ, thay y phục, rồi gom một núm đất lại, cúi đầu lạy về phương Bắc để chào vĩnh biệt. Khi trời sáng, những người khác cũng đã thức dậy. Du nhờ Rikugo[51] lo giúp việc nhà: “Bán hết đồ trong nhà, hoàn lại cho Yazaemon[52] 40 lượng 8 tiền bạc, chủ nhà Gombê[53] 30 lượng bạc, khoản tiền còn dư Rikugo dùng làm lộ phí. Đem hành lý áo quần gửi Sogoro. Trong phòng có để sắc chiếu của hoàng đế, nhớ lạy xin phép, giữ gìn tử tế đặng đem sang Nhật. Nếu có người nhà sang thì nói đã đi rồi”.

Sau khi dàn xếp xong xuôi, Du nói với y quan họ Lê: “Tôi là trưng sĩ[54] của Đại Minh. Từ 180 năm nay, đây là lần đầu tiên quốc điển [ý nói chế độ trưng sĩ] được áp dụng lại. Chắc hẳn ông không hiểu trưng sĩ là gì. Năm Sùng Trinh thứ 17 (1644) và năm Hoằng Hóa nguyên niên (1645) được triều đình vời ra (trưng) cả thảy hai lần, nhưng tôi đã khước từ. Đến tháng 4, tôi được phong Phó sứ, kiêm Binh bộ Lang trung, coi 480.000 quân của Phương Quốc Công. Tôi lại khước từ. Sau đó vì quân giặc ngoài vào nên tôi phải lánh chạy sang đây, bởi vậy tôi không thể lạy. Tôi ra nước ngoài đã được 13 năm, dẫu khi nằm mơ tôi cũng không tiết lộ ra ngoài một chữ [về lai lịch của mình]. Ngay cả tiểu đồng tôi cũng không đem từ quê tôi [gia hương] sang đây. Tôi giao du nhiều nơi, nhưng tôi không cho một ai biết [gốc gác tôi]. Hôm nay tôi sắp chết, nên không thể không nói một lời. Sau khi tôi chết, kính mong ông vui lòng đi vào Hội An, nói cho những người bạn không-phải-người-Phúc-Kiến-hay-Quảng-Đông (ngoại giang) của tôi một lời cho họ biết. Sau khi tôi chết, tôi đoán là các ông không ai dám hốt xương tôi, nhưng nếu được xin đề hàng chữ: ‘Minh trưng quân Chu mỗ chi mộ’ (Mộ ông họ Chu, trưng sĩ của nhà Minh)”.

[XIII] (Mồng 9 tháng 2) Cả nước Giao Chỉ[55] đại nộ, muốn chém đầu Du. Cho đến ngay những người thường ngày thân mật, nay cũng nhân cơ hội này mà nước đục thả câu[56], nói xấu Du để nịnh nọt quan trên; hoặc giả câm miệng lại như “ve sầu lúc trời lạnh” (hàn thiền) để tránh tai họa. Cũng có hai, ba người không công kích tôi nhưng họ cũng không dám lên tiếng bênh vực. Duy chỉ có người Nhật nức nỏm khen Du và lấy làm lạ.

Hôm đó có người họ Lý tên là Diệu Phố vừa đến. Cai Tàu ra đón tiếp, nói: “Tôi không thể tin trên thế gian có người điên đến như thế này!”. Lý nói: “Tôi không biết người ấy, phải gặp mới biết, chuyện này chắc phải có nguyên do”. Cách trả lời và lời nói của người này rất thành thực và minh bạch.

Cai Tàu lại cho gọi Du đến gặp mặt, hỏi: “Trung sĩ là gì?”. Du đáp: “Ngôn ngữ bất đồng, cho tôi giấy bút để viết”. Du lập tức viết như sau: “Sùng Chính năm thứ 17 (1644) tôi được vời ra nhưng tôi khước từ. Hoằng Quang nguyên niên (1645) tôi lại được vời, nhưng cũng từ chối. Lần thứ ba, ngay khi tôi được phong làm Thị hình Án sát sứ Tư phúc sứ ở Giang Tây và các vùng khác, kiêm Binh bộ chức Phương thanh lý tư lang trung, coi quân đội của Kinh quốc công Phương Quốc An, tôi cũng khước từ nốt. Các quan trong nội các, huân chấn, khoa đạo, v.v… thay nhau buộc tội Du, trách Du chống lại lệnh triều đình, không hiểu lễ vua tôi (quân thần). Khi bản điều trần vừa mới nộp lên, Du tức thời đang đêm chạy trốn ra bờ biển, suốt mấy tháng trường đề kỵ[57] không kiếm ra Du.

Sau đó nhân vì giặc ngoài vào chiếm quyền, Chi Du không kịp từ giã người nhà, đơn thân sang Nhật Bản đã 13 năm, và sang quý quốc từ 12 năm nay, chịu biết bao nhiêu khổ cực không thể bút nào tả xiết. Làm sao Du với thân phận nhỏ nhoi như thế này lại dám kiêu ngạo với Đại vương, để tự mang lấy họa chết chém? Nay nếu Đại vương không thấy chuyện không lạy là để giữ lễ rồi đùng đùng nổi giận, Du biết nói sao đây? [Quý vị] có thể giết tôi, có thể hạ ngục tôi, hay có thể giam giữ tôi, nhưng một điều độc nhất tôi không thể chấp nhận là bắt tôi lạy.

Tháng Giêng năm nay có sắc thư [ân xá] của Giám quốc Lỗ vương, tôi có giữ bản sao chính thức, khỏi phải nói rườm ra”.

Du khi viết khi nói, vừa nói vừa cười, trước sau vẫn không biểu lộ vẻ kinh sợ. Cai Tàu quay lại đàng sau nói với vợ: “Tay hảo hán đấy!”.

[XIV] (Mồng 9, 10 tháng 2] Từ hôm đó cho đến ngày sau, Quốc vương cả thảy 5 lần phái người vào Hội An để điều tra sự thật. Những người này được phái đi riêng rẽ, người trước kẻ sau không cùng một lần, và không được phép gặp nhau. May cho Du là trong những người này không có một ai đến nhà Cai Phủ nên không có vấn đề gì.

[XV] (Ngày 10, 11, 12, 13 tháng 2] Các quan cấp lớn nhỏ khác nhau không ngớt đến gặp Du để vấn nạn, hết câu này đến câu khác. Người nào vừa đến cũng tức thời công kích Du, và tuyệt nhiên không đả động đến những người đồng sự. Những người đồng sự thừa cơ trốn đi ra ngoài. Về sau, lối xử sự này trở thành một thói quen và họ chỉ đứng quan sát từ xa. Du trở thành mục tiêu chú ý duy nhất! Khi về, những người đồng sự trách Du: “Phải lấy lời tùy cơ ứng đối, cứ bạ gì nói vậy loạn xị lên, hà tất phải cứ cãi lý để rồi phải gặp đi gặp lại mất công! Suốt ngày khô môi rát lưỡi, không biết ông lấy khí lực đó ở đâu ra?” Du giả vờ cảm ơn, nói: “Tôi hiểu rồi”. Nhưng rồi ai đến gặp Du cũng phải giữ “lễ”, và Du khi trả lời cũng hết sức giữ chữ “thành” như thường lệ.

Hôm kia có một thiếu niên, chức cấp nhỏ, trông có vẻ dương dương tự đắc dẫn một số người lại gặp Du. Du đã gặp người này trước đó. Anh ta hỏi: “Tiên sinh có thể giải thích cho tôi “Thiên căn nguyệt quật”[58] (gốc rễ của trời và hang của mặt trăng) là gì không?” Du trả lời: “Tau[59] không biết”.

Anh ta hỏi: “Vì sao lại không biết?”. Du đáp: “Không biết là không biết, còn phải có lý do hay sao? Mi[60] không biết là Trung Quốc lớn như thế nào, học vấn sâu xa như biển bởi vậy mới có chữ “học hải” (biển học). Sách của Trung Quốc nhiều như mồ hôi trâu [hãn ngưu), có thể chứa đầy nhà. Người học năm xe[61] sách vẫn chưa đủ, bởi vậy làm sao đọc cho hết được? Huống nữa, tau xa nhà đã 13 năm nay, không đọc sách sử, không rờ đến sách[62] nên không khỏi ngỡ ngàng”.

Người này đổi sắc mặt, xin lỗi: “Tiểu khả[63] không hiểu đến lý đó, duy chỉ mong Tiên sinh giải thích để làm sáng tỏ chỗ ngu muội của tôi, đâu dám vấn nạn [hỏi khó]”. Du đáp: “Mà vấn nạn cũng không sao. Thiệu Nghiêu Phu[64], Trình Phu Tử[65] dùng những danh từ đó để nói tỷ dụ, giống như thơ Lý Thái Bạch có câu ‘Triều du Tam sơn, mộ khế Ngũ nhạc’ (Sáng dạo chơi Tam sơn, chiều nghỉ ngơi ở Ngũ nhạc), làm sao giải thích được?”.

Người đứng bên cạnh thuộc Cục Trị lịch[66] nói nhỏ trách anh ta: “Ông thấy anh kiêu ngạo và vô lễ nên mới không chịu giải thích đấy. Khi thì ông nói “vi biên” (dây nối thẻ tre (sách ngày xưa)] khi thì ông nói “Thiệu, Trình”[67], khi thì ông nói về thơ, làm sao ông không hiểu được?”. Rồi người này cố yêu cầu tôi giải thích.

Du đáp, viết: “Hà đồ lạc thư[68], các phương vị, các chỗ, tiền thiên hậu thiên, đều có ghi rõ không thiếu không thừa”. Du lại nói tiếp: “Trên dưới bốn bên, tả hữu trước sau, phối hợp ít nhiều, đều có số 9, 4966, hoa liễu đầy thành”[69]. Anh ta cười, nói: “Đúng là không biết”. Người làm ở Cục Trị lịch nói: “1 với 8 là 9, 2 với 7 là 9, 3 với 6, 4 với 5 thảy đều là 9, làm sao không phải là “36 cung?”. Nói xong hai người rụt rè rút lui.

[XVI] [Ngày 14 tháng 2] Ngày 14 Cai Tàu lại phái quan đến có ý khuyên Du. Du dẫn tích Vi Tổ Tư[70] lạy chúa của nước Hạ là Hách Liên Bột Bột rồi bị Bột Bột nổi giận đem ra chém làm ví dụ. Viên quan suy nghĩ, có vẻ không tin, tìm sách sử ra xem, đọc xong rồi báo cáo lại với Cai Tàu. Sau đó trở lại xem tờ giấy Du viết khai lúc trước, rồi bắt Du viết lại trên một tờ giấy khác. Du không chịu viết, chỉ nói thêm: “Đại vương tình cờ được một kẻ sĩ đến đây, nhưng không bàn luận được về chuyện đại sự quốc gia thiên hạ mà chỉ có nói đến một chuyện nhỏ nhoi là lạy hay không lạy. Tôi sợ là người ở xa sẽ nghe đến chuyện này rồi sẽ dựa vào đó mà đánh giá Đại vương. Nếu Đại vương biết đãi sĩ thì tiếng tốt sẽ để lại muôn đời, nhưng Đại vương lại không nghĩ đến tiếng tốt nên mới trách tôi là không lạy. Nếu tôi lạy thì nào có ai biết đâu? Điều gì quan trọng hơn: tiếng tốt để lại cho thiên hạ đời sau hay chuyện lạy? Du giữ lễ mà chết, thì có chết Du cũng không ân hận, xin các bậc cao minh hiểu giúp cho”. Nói xong, Du viết bằng chữ lớn “Độc thánh hiền thư, sở học hà sự?” (Đọc sách thánh hiền để học cái gì?) cả thảy có đến mười mấy lần.

[XVII] [Ngày 14 tháng 2] Cùng lúc đó có một viên quan văn đến, viết hỏi: “Thái sư trên có biết thiên văn, dưới có biết địa lý, giữa có hiểu nhân sự chăng?”. Du trả lời: “Kẻ hèn này ít học, tri thức lại chẳng bao nhiêu, làm sao có thể biết thiên văn địa lý? Về thực lý và thực sự của tam tài[71] thì có biết chút đỉnh một hai điều. Nếu Đại vương lấy hết lễ mà đến đây chỉ giáo, chắc kẻ hèn này có thể giúp Đại vương về những việc lớn của quốc gia. Còn nếu không theo lễ mà dùng uy lực để cưỡng bức, kẻ hèn này sẽ đưa cổ ra chờ chém, ngoài ra không có lời gì khác”. Viên quan này tắc lưỡi bỏ đi.

Trước đó, phần đông những người đến thường gọi Du là “Tiên sinh”, khi trả lời Du gọi họ bằng “Túc hạ”, và tự xưng bằng “Tau”[72]. Nhân viên quan văn gọi Du là “Thái sư”, Du mới tự xưng là “Kẻ hèn”, sau đó ai cũng gọi Du bằng “Thái sư” rồi tự xưng bằng “Tiểu tử” và “Tiểu khả”. Riêng chỉ có bào đệ của Quốc vương gọi Du bằng “Tôn sư” và tự xưng là “Tiểu mỗ”.

[XVIII) [Ngày 14 tháng 2] Cai Phủ nghe chuyện này, đột nhiên nổi giận, lập tức lên thuyền đi Dinh Cát gặp Quốc vương. Cai Phủ muốn bỏ tiền hối lộ thật nhiều để có ứng viện từ bên trong, nhằm giết Du cho thỏa chí. Vừa lúc đó Quốc vương nhân có việc khác phái người đến gặp Cai Phủ ở Thuận Hóa, cách Dinh Cát chẳng bao xa. Vì có việc khẩn cấp, Cai Phủ đang đêm phải trở về lại [Hội An] gấp, nên không thi hành được kế hoạch. Đến khi xong việc, Cai Phủ đang đêm trở lại - đi về mất khoảng vài ngày. Lúc đó nghi lễ đã định cả rồi, nên [ông ta] không xuống tay (hạ thủ) được, tuy lòng căm giận vẫn chưa nguôi. Thế mới biết việc sống chết đều là số mệnh, không phải chuyện con người có thể sắp đặt hay định đoạt.

[XIX] [Ngày 15, 16 tháng 2] Sau ngày 15, các quan đến gặp Du đều giữ nghi lễ long trọng, tựa hồ như khi yết kiến Quốc vương hay các trọng thần, có điều là không phải lạy Du.

Cai Phủ cho thuyền đậu ở bến sông, thấy mặt Du suốt ngày, nhưng không làm gì được, tuy trong lòng tức giận nhưng không dám nói gì.

Lúc Lê y quan làm thông dịch, vì đàm thoại bằng miệng có chỗ không rõ ràng, nên các lời vấn đáp chủ yếu là bút đàm. Những gì viết xong có người tức thời trình cho vua (Vương) xem, vậy có thể biết là những người này do Vua phái đến. Có lúc người ta trả lại những giấy mà Du đã viết, có khi người ta mang đi luôn. Lúc đầu họ đến để điều tra Du, đi đi về về không ngớt.

Du xa nhà đã hơn 13 năm, tuyệt nhiên không hề vui cười. Lúc bấy giờ các người đồng sự và những người giúp không ai là không đổ lỗi cho Du, Du không biết kêu than với ai. Thêm vào đó, tại Du cứ nghe những lời ta thán chỉ trích, mắt Du cứ thấy những khuôn mặt oán giận. Bất đắc dĩ Du mới gượng cười khi gặp người ta để khỏi bị nghi ngờ.

Trước đó, Du nghe nói là ở nước này sách sử rất hiếm hoi, không có gì ghi lại chứng cớ, nên có chết đi sợ không minh bạch. Nhưng sau đó vì biết rằng nước này cũng có nhiều sách, nên Du thấy thư thái hơn [vì cho dầu Du có chết đi cũng có người ghi lại lý do vì sao Du chết trong sử sách].

[XX] (Ngày 17 tháng 2] Ngày 17, sau khi Du thảo sớ xong, đưa cho Vương Phượng. Ngoài chuyện ứng tiếp người ta, không có chuyện gì khác. Từ sáng đến chiều chỉ sửa áo, ngồi chỉnh tề đợi lệnh [của Quốc vương].

[XXI] (Ngày 18 tháng 2] Đến ngày 18, những người trước đây được phái đi (Hội An] đều trở về báo cáo. Họ chẳng tìm ra được gì nên cũng không thể nhân danh gì [để hại Chu] được.

[XXII] [Ngày 8-18 tháng 2] Trong khoảng 10 ngày, ngày nào cũng có người bị chém ở phía tây chỗ Du cư ngụ. Người nào cũng trước hết bị chặt đầu, sau đó lấy xương thịt làm mắm. Gân, xương, ruột và bao tử vung vãi khắp nơi; quạ, diều hâu, chó, lợn tranh nhau đến ăn. Máu nhuộm bùn, cát; thịt người hóa thành mồi cho súc vật. Quang cảnh dã man tàn khốc chỉ nhằm hư trương uy vũ. Và mục tiêu bất quá là làm cho Du khiếp sợ!

[XXIII] [Ngày 19 tháng 2] Quốc vương tuy không biết đại nghĩa[73] nhưng rất hiếu danh[74]. Nhưng vì không thể có lý do gì nên không thể giết bừa (đàn sát) Du. Ngày 19 có thư của Quốc vương, ra lệnh Du làm quan cho nước này. Trong thư có câu: “Thái Công [Vọng][75]ngày xưa phò Châu dựng nên nghiệp vương, Trần Bình[76] giúp nhà Hán hưng khởi”. Chu trả lời ngay hôm đó, những ý tứ khác đã có ghi trong thư đáp (Quốc vương).

Thư trả lời An Nam Quốc vương:

Tôi để hết tâm trí đọc một lần, rồi đọc lại hai ba bận lá thư mà nguyên thần đã chịu nhún mình trao lại cho tôi. Tuy trong thư chữ nghĩa (tự nghĩa) và câu văn (cú ngữ) có nhiều chỗ là chữ An Nam[77], so với chữ Trung Hoa không giống nhau, nhưng nội dung từ đầu chí cuối rõ ràng, và tôi hiểu rõ tất cả. Chi Du chỉ sợ mình vô đức vô tài, làm sao dám sánh với những anh hùng hào kiệt ngày xưa?

Về sách lược an bang tế thế và tinh thần trị nước của Nghiêu Thuấn thì Chi Du tuy vẫn thường đọc nhiều, nhưng chưa từng thực hành. Còn về chuyện “tuấn kiệt phải thức thời, v.v…” và so sánh với những người khác thì Chi Du tuyệt nhiên không dám nhận.

Trộm nghe Đại vương tư chất siêu phàm, hành động hợp với đạo nghĩa, những năm trước đây đã từng cư xử sự việc có đức có lễ, ngay cả những hiền vương ngày xưa hà tất đã hơn! Gần đây, thừa mệnh đến đây [Dinh Cát] phục dịch được 10 ngày nay, mới biết rõ Đại vương làm việc ngay cả ban đêm[78], ngày đêm quên ăn quên ngủ, làm đơn giản và rõ ràng (giản minh) những việc cơ yếu, huấn luyện binh lính tinh nhuệ và cần mẫn (tinh cần), qua đó biết rằng ngày thắng lợi trong việc thảo trừ quân đại ác sẽ chẳng còn lâu.

Còn về việc Đại vương nói là “cái khéo của việc dụng binh là ở quân hình (hình thế của binh lính)” (dụng binh chi diệu, tại hồ quân hình) thì ngày xưa không có câu này. Chắc ai đó muốn dạy đời (sư tâm) nên mới tự sáng tạo (độc tạo) ra, tôi ngu độn nên không hiểu được. Nói đến quân hình tức là nói về thám thính (chấp thứ), trù liệu, giản đơn hóa, huấn luyện, xử trí, rút lui (xả)[79] và thu tập. Vậy là nói về thực lực quân sự (quân thực), chứ không phải nói về “cái khéo dụng binh” (dụng binh chi diệu). “Cái khéo dụng binh” ở mức cao nhất là “danh”, thứ đến là “thanh”, thứ đến là “tình”, và “hình” lại còn thấp hơn nữa! Vì “hình” thì lộ hiện ra và “thể” thì có giới hạn nên “hình” ở mức thấp nhất, đúng như có người nói là “có hình hiện ra tất địch sẽ theo ngay”. Nguyên địch không biết tấn công ta vào chỗ nào, không biết phòng ngự chỗ nào, do đó ta có thể biến hóa; (nhưng nếu ta lộ “hình”], ta có thể gây nên nhiều lầm lỗi, vì địch sẽ tiến thoái và phòng ngự theo ta. Hư hư thực thực, biến hóa vô lường, vờ cho địch xem “hình”, nhưng thực sự không có hình nào thấy được.

Nay Đại vương khởi binh để rửa nhục, chính nghĩa ở về phía Đại vương. Làm rõ (chính) điều đó tức là “danh”, dương cao[80] điều đó tức là “thanh”, làm điều đó trở thành ý chí của dân chúng tức là “tình”, dân chúng sống trong vùng địch ta thán, sẽ tự mình đứng lên ca múa đón quân của Đại vương. Nếu địch không tự lượng mình mà dẫn quân đến giao chiến tất sẽ bị đau đòn rồi băng hoại. Hà tất phải liệu giảm quân phí, “ngũ vi bội công”[81] để khắc phục địch làm gì. Điều tốt nhất trong muôn điều là dùng người hiền (dụng hiền), như trong dụ [Đại vương] đã có nhắc đến Thái Công[82] và Trần Bình[83]. Du tuy không dám đảm đương trách nhiệm đó, nhưng trộm mượn chuyện của họ để làm sáng tỏ[84] điều Du muốn nói.

Thái Công là một ông già ở nước Ân, làm thế nào mà nước Châu có được Thái Công để làm nên nghiệp vương? Trần Bình là người nước Ngụy, đã từng làm quan cho nước Ngụy và nước Sở, tại sao Trần Bình đã bỏ Sở về Hán, để rồi cả Sở lẫn Ngụy đều bị diệt vong? Xem thế mới biết là trời sinh anh kiệt, phú cho họ thần minh hơn cả những người tài cán khác, cho họ tính khẳng khái và chí khí hào tráng - làm sao có thể bỏ phí họ cho thối ra như đọt măng, hay để họ tiêu tán như bèo bọt? Nếu họ không lên Bắc giúp Hồ thì cũng chạy về Nam giúp Việt[85]. May mắn là Đại vương quan tâm đến việc dùng người hiền, không để cho họ đi giúp cho nước địch.

Với tài lạ (dị tài) thiên phú, Đại vương sẽ có người hiền phò tá, quy thuận dân chúng trong nước, mở mang [bờ cõi] bên ngoài, việc trị nước chắc chắn sẽ không khó khăn. Vì không phải là người hiền, mà lại cũng không có chí đó, Du chỉ trốn sang quý quốc để mưu toàn tính mạng từ khi nhà Minh bị họa trời, chứ hoàn toàn không có ý đồ nào khác. Như ai cũng biết, nay Trung Hoa đang bị loạn lạc; Du chỉ mong dựa vào quý quốc, hoàng thiên hậu thổ chứng giám cho lòng Du. Nếu Đại vương không dựa trên lý do vô lễ mà chém tôi, nhưng lại nghi tôi có ý gì khác thì đã làm tổn thương cái chí của nghĩa sĩ, tức là cũng giống như giết tôi.

Nếu ngày nào đó, trời giúp nước Đại Minh, con cháu và tôi tớ nhà Minh được phấn phát căm thù kẻ định mà đuổi họ ra, bình địch giặc từ phương Bắc, Du sẽ dựa vào sự yểm hộ tinh thần (linh) của Đại vương mà về quê cũ, đứng trong hàng ngũ của những người chức tước thấp hèn[86] Du sẽ ráng hết sức bên trong thì phò tá Đại Minh, và với sức còn lại, bên ngoài sẽ giúp đỡ quý quốc. Làm như vậy là vừa bảo tồn cả hai bên và vừa có lợi cho cả hai đàng. Du sẽ giải thích vì sao quý quốc đang bị chia hai, thuyết phục cho triều đình [Trung Quốc] hiểu lý do vì sao [Quốc vương] cần được giáng phong, khiến thánh chúa [Hoàng đế Trung Quốc] thấy rõ xa vạn dặm nhằm quý quốc muôn đời có thể duy trì địa vị phiên quốc, hàng năm triều cống và giữ chức vương. Thay vì bắt Du ra sức làm việc tại quý quốc, như vậy không phải tốt hơn hay sao? Kinh thi có nói: “Vĩnh dĩ vi hảo” (Lâu dài là tốt nhất)[87], há không phải là việc đó hay sao?

Du thừa mệnh Quốc vương thảo thư này để đáp lời, không chú trọng đến văn chương cho lắm, Du cũng chưa hỏi ai về quốc húy, có gì xin Ngài lượng thứ.

Thư đề ngày hôm đó, Chu Chi Du kính cẩn cúi đầu.

[XXIV] (Ngày 20 tháng 2] Ngày 20, thay Quốc vương viết thư phúc đáp:

Thư viết thay An Nam Quốc vương:

Trộm nghe những bậc thánh triết tất phải nhân thời cơ mà lập công, những người hiền trí và cao quý sẽ chính danh rồi trị loạn, nhân cơ gặp hội, để cùng sánh vai làm việc. Nay tôi gặp cảnh trong nhà tương tranh để gây nhiều nỗi khó khăn cho đất nước. Người con trai trưởng của tiên vương bị nhốt trong biệt cung, đồng minh của bọn loạn tặc được sủng ái rồi giao nắm tất cả những chức vụ có trách nhiệm. Cốt nhục tương tàn, đọc sách sử thời xưa tôi không khỏi thấy buồn, tình nghĩa ngày trước nay chẳng được đoái hoài. Những người có chí đau lòng, nghĩa sĩ chẳng được ai an ủi, vỗ về.

May nay có Mỗ quan[88], trong bụng thông cổ kim, tay nắm phong lôi, lên ngựa đuổi giặc chạy, xuống ngựa thảo văn chương, văn sự ung dung phong nhã, võ bị khiến quân mọi rợ sợ hãi. Được mệnh trời cho tài lạ trị thế, bậc tuấn kiệt sinh ra để sửa thời. Nay xã tắc đang bị tàn phá, nhân dân đồ thán, quyền hành bị soán cướp, nước ngụy Tân[89] được lập đã bốn đời[90], ai là người vùng lên ở đất Xuân Lăng[91] ngày nay? Có người chắc hẳn hãy còn nhút nhát (thư) giấu mình, nhưng phải phấn phát vùng lên cho thỏa chí nam nhi (hùng)!

Nay xem địch đang có biến lớn, chỉ một trận thì đổi thay trăm sự [dĩ đồ nhất cử bách toàn]. Nhận được mật thư, tôi không thể không để tay lên trán [cảm thấy mình may mắn]. Tôi biết Mỗ quan hết lòng vì nước, dốc chí cần vương để đất nước rạng rỡ lâu dài và thần dân cùng được vui mừng.

Lương quốc [công][92] phản Châu về với Đường, Phần Dương [vương][93] diệt An Lộc Sơn rồi giết Sử Tư Minh. Trông ngày nay nào có kém xưa!

Hà Vô Kỵ[94] giống hệt người cậu; Lưu Hạ Bì (Lưu Bị) há không phải là kẻ anh hào sao? Ai ai phải đều phấn chấn đứng lên đồng minh lại.

Mỗ sẽ động viên quần chúng để dấy binh vì công chứ không phải vì của. May nhờ được sự trợ giúp của các quan nên có thể khích lệ nước nhằm chống kẻ thù chung. Hãy cùng dẫn con cái cùng đi, không một ai muốn ở lại. Hãy lên đàn thề trước dân chúng, cùng tranh nhau đi trước. Nhờ lòng căm thù sâu sắc, sự nghiệp trung hưng sẽ được chóng thành. Hãy không để cho kẻ địch nhòm ngó ngay bên hông, hoàn thành việc thống nhất đất nước (vô khuyết chi kim âu).

Mỗ sẽ xuất kỳ giành lấy thắng lợi, kẻ địch phải chuẩn bị nhiều mặt tất bị phân tán sức lực. Mỗ quan bên trong sẽ gây nhiễu loạn, bên ngoài sẽ ứng viện, địch phòng thủ phía này tất sẽ thất bại phía kia.

Nay địch đã tập trung đông đảo ngay trước mắt, việc lập công sẽ nhanh chóng như trở bàn tay. Hãy phất cờ lập công cho khí trung nghĩa tràn đầy càn khôn. Người có công sẽ được phong tước, ban chén kim bôi, tổ tiên sẽ được thơm lây, phúc trạch lưu truyền cho con cháu. Đấy không phải là sự nghiệp vĩ đại của đại trượng phu hay niềm vui thú của kỳ nam tử hay sao?

Vì bận quân vụ nên thảo thư này rất vội vàng, ngày hội ngộ không xa, lúc đó sẽ nói chuyện nhiều.

Tóm tắt khác[95]:

Trung hiếu là đại tiết trong thiên hạ, việc soán nghịch là tội lớn ngàn đời. Bởi vậy, tất cả chúng sinh, không ai không biết cái “nghĩa” của điều đó. “Có người” (mỗ nhân) xuất thân thật là hàn vi, nhưng tâm địa giống như loài kiêu kính[96]. Được giao việc chăn ngựa, nhưng xem ra cũng không được như Phi Tử[97] ở Vị Thành đời Tần, lại cậy công rồi cuối cùng tự xem mình như Nhượng Trọng[98]. Việc dấy binh ở Tấn Dương[99] vốn không phải là chuyện tốt đẹp trong nghĩa vua tôi, nhưng lời thề ước ở Đài Thành[100] cũng chính vì không thể nhẫn tâm nhìn vua bị giam phế.

Khi loài cáo vào đầy trong thành thì thành sẽ sụp đổ! Khi chuột đến gần cái vại thì phải đuổi chuột đi bằng không làm sao có thể tránh cho cái vại kia khỏi vỡ? Bốn đời ông, cha, con, cháu thảy đều ác đức, lũ lòng lang dạ thú lại còn phù trợ chúng cho đến ngày nay. Mượn danh nghĩa lâu ngày mà không trả lại[101], sao biết được là chuyện giành ngôi không có thật? Dùng lăng trì[102] xử người mà không thương tiếc, xưa nay chưa hề từng nghe thấy.

Làm cho dân không biết cái nghĩa của mệnh trời[103] thật là có ý muốn giết muôn dân.

[XXV] (Ngày 20 tháng 2] Cùng ngày hôm đó, Du đi thăm Ông Nghè Bạ[104], tức là Tể tướng ở nước này. Ông là nguyên huân nổi tiếng giống như Văn Lộ Công [đời Tống], tuổi trên tám mươi, mày rậm, tóc bạc phơ. Du dùng một danh thiếp giống như trước, ông ta dùng hai tay đưa cao lên đỉnh đầu (nhìn lên thì thấy tóc lòi ra ngoài mũ), chấp hai tay lại cao hơn trán. Lê y quan giải thích: “Cách chào này dành riêng cho những người được kính trọng nhất, không còn có cách nào biểu lộ ý kính trọng hơn thế nữa”.

Những đại lão nguyên thần ai cũng tỏ vẻ khiêm tốn, mặc dầu trong đó cũng có người trước đây muốn giết Du, đúng như câu “Thực tang thậm, hoài hảo âm” (ăn mất hạt dâu rồi mà lại còn ca hát véo von)”[105].

[XXVI] (Mồng 3 tháng 3] Thử [sức làm bài] phú về “Kiên xác”.

Mồng 3 tháng 3, không có gì làm ngồi u uất, thỉnh thoảng nghe tiếng động vọng lại vào tai, quấy loạn thần tư[106]. Vừa lúc đó Quốc vương phái người đến, viết một chữ “xác” [như trong chữ “chính xác”]. Du đoán ý gián tiếp muốn nói gì, bèn liệt cử: “Kiên xác”, “đích xác”, “xác luận”, v.v… Sau đó Quốc vương mới lấy “kiên xác” làm đề và ra lệnh cho Du làm một bài phú. Phú viết:

Năm Đinh Dậu (1657), thượng tị[107] tháng Ba, nhân phục dịch vương gia, đến nơi cô liêu quảng dã. Tre chết khô mà ngũ cốc lại nhiều[108]. Chẳng phải là nơi kết bạn Lan Đình[109] có nước trong chảy xiết[110], ngồi nhớ chốn xưa đất trời xanh mát.

Một mình ngồi giữa bốn bức tường không, tựa quả bầu nằm che dưới cỏ. Nào đâu phải là đào lý hương viên, trao đổi văn với ai cho thỏa? Bóng hình thê thảm, một mình ngồi đối trăng với bóng! Bốn bề nay chỉ có một mình ta, giữ nếp cũ có ai chăng tá?

Có người khấp khểnh bước cao bước thấp, tay cầm đàn ngồi dưới góc nhà. Chân gác lên đùi, đàn dựng thẳng lên, kéo dây vào bụng dạo lên một khúc.

Đàn âm điệu lạ, chẳng tơ chẳng trúc; răng thưa lệ ứa, nửa ca nửa khóc; tuy không đủ làm sảng khoái lòng ta, nhưng cũng phá phút giây thận độc[111].

Nguồn cảm hứng bỗng từ đâu bừng dậy, mơ chén ngọc rồi ta cạn cốc. Cơm nước rau nay hẳn đã trễ rồi, cạn chén quang bôi rồi nghe tiếng thịt; thân già nua mà thấy lòng hưng phấn, cầm hoa đẹp nơi miền tuyền cốc.

Vừa lúc đó có khách từ ngoài đến, quyết hỏi tôi những chuyện lạ kỳ. Trên dòng chữ đề có thêm tranh vẽ, ý muốn hỏi tôi về chữ “xác”.

Tôi bèn lấy Thuyết văn[112] đem ra giải nghĩa, tìm chứng cớ rồi mới phân chia. Ý chí đã kiên xác thì không đổi, lời nói minh xác thì không thay! Nói cười vui vẻ, xin thơ xin phú; đề thơ “Xác luận”, ý không rời rạc; đề phú “Kiên xác”, chẳng chuộng văn từ.

Chu Tử[Chu Chi Du] sửa áo ngồi lại thẳng người, đáp viết: “Ô hay! Ô hay! Khách lạ sao đặt câu hỏi này? “Xác” ư “xác” ư! Dựa trên học lực, “vi” [tinh vi] ư “vi” ư! Trích lý cho tinh. “Xác” là do “kiên” mà có, “kiên” không thể trình bày cùng “xác”. “Kiên” che mất “cố” “cố” che thiển “lậu”, nhưng “xác” không liên hệ với “cố” “lậu”. Từ trăm năm nay dẫu không còn nguyên, tuy có đổi cũng không thành mới.

Đạo, đức ngang nhau, không thay thế được; thân dù lâm nguy, không người thân thiết. Giả sử không thấy được rõ tinh vi, làm sao mà cảm được tinh thần? Dầu cố nhuộm đen, không do sắc trắng. Dầu có mài giũa, sao đổi được thuần? Biểu tượng bằng tiếng khanh khanh (chanh chát)[113] chắc nịch; khanh khanh là “ngôn tất tín, hành tất quả” [nói là tin, và làm thì có kết quả]. Xác là dầu cho chẳng nói hạn kỳ, nhưng không bỏ bê hay chểnh mảng; thi hành mà không nói hạn kỳ, nhưng vẫn không sai đường lệch lạc. Khao khao (cộp cộp)[114] trong sáng phẩm chất. Khao khao là không ngừng cẩn thận giữ nguyên, không có sẽ không còn hoàn hảo. “Xác nhiên” là không lập lờ phải trái (thị phi); cố gắng làm sao cho sáng tỏ, dẫu Đông Tây chạm nhau không vỡ.

Vậy “xác nhiên” có phải là “trinh” chăng? “Trinh” vốn cũng đủ để làm sự việc, đến cuối không đổi, lúc đầu không bối rối. Vậy phải chăng “trinh” có nghĩa như “chân”? “Chất” và “thực” không chút gì giả dối, lấy một chữ “thành” đối với mọi người.

“Nước lũ lắng ngưng, nước trong hiện ra; mây khói tan đi, lộ cảnh sắc lộng lẫy của núi non về chiều”, tôi dùng câu trên đây để nghĩ sâu về nguồn gốc chữ “xác”.

“Sơn cao nguyệt tiểu, thủy lạc thạch xuất” (Núi cao trăng bé, nước ngưng chảy thấy đá), tôi dùng câu này để định cái lý của “xác”.

“Trừng chi bất thanh, hào chi bất trọc” (làm sạch cũng không trong, làm dơ cũng không đục), tôi dùng câu này để cảm nhận tinh thần của “xác”.

“Sự vật đổi dời như nước dưới sông, một đi không trở lại; mặt trăng khi đầy khi khuyết, nhưng vóc dạng nào có đổi thay, do đó tôi không thể đo lường chiều sâu chiều rộng của “xác”.

Đi đi về về bận bịu, cần phải ung dung tự tại, không lo không lẫn, tỉnh táo tự tin. Nếu tìm ở người xưa, Quách Lâm Tông[115] và Thân Đồ Bàn[116] rất gần như thế. Lâm Tông “cứng rắn” (xác) không đổi lập trường, được xa gần mến mộ; Thân Đồ khỏi bị phê bình, giữ thế “siêu trinh”. Nếu lòng “tin” không vững mạnh thì không tốt, làm sao có thể không trở thành mềm đuối như da thuộc hay mỡ? Nhưng điều họ vẫn chưa đạt được là “vô ý vô tất” [không tự định trước và không quá câu nệ] nhằm tùy thời mà thay đổi, biến biến hóa hóa, thần thông không có cách gì lường được. Người biết quyền biến có thể đi xa hơn. “Chí thành” [hết sức thành thật] là căn bản để có thể biến hóa. Đã có kinh nghiệm tin vào việc tốt thì làm toàn vẹn hơn. Do những tia sáng gần như thiêng liêng mà làm chăm chú hơn. Điều tôi muốn thấy ở quân tử ngày nay là dựa trên những điều tôi vừa nói mà xuất, xử, nhanh chậm tùy nghi.

Bài phú do di thần nước Đại Minh Chu Chi Du vừa viết trong nhà trọ ở Dinh Cát, nước Giao Chỉ.

[XXVII] (Ngày 5 tháng 3] Người họ Lý nhiều lần bảo Du nên đem gia quyến sang, Cai Tàu muốn xây phủ đệ cho Du. Du trả lời, viết: “Du rời nhà 13 năm nay, tuyệt nhiên không tỳ thiếp, làm gì có gia quyến? Sau khi phục dịch xong sẽ xin cáo về chứ không ở lại, xây phủ đệ làm gì?”.

Đầu ngày mồng 5, đột nhiên được cung cấp, Du cực lực chối từ. Cai Tàu bảo Du: “Từ chối mãi thì bất tiện, tôi cũng không dám thay ông trình lên trên đâu. Nhận đi cho khỏi lo”.

Tháng sau[117], Du định xin từ giã sớm, nhưng Cai Tàu hết sức ngăn cản.

[XXVIII] [Ngày Sơ Cát tháng 4] Cáo thị gửi văn võ bá quan trên dưới:

Nhà nho ở Trung Quốc nói chung chia làm hai loại. Loại thứ nhất là học sĩ, biết nhiều về những lời nói và việc làm của người trước, nhưng về hành động họ có chỗ chưa đạt. Họ là những người như trong chiếu đời Hán có nói đến: “Hiểu biết thấu đáo điển cố ngày xưa, học rộng biết nhiều”. Loại thứ hai là hiền sĩ, chuyên chú về tu thân và hành động, tuy văn tài có chỗ chưa đủ. Họ là những người như chiếu đời Hán có nói là: “Hiền lương phương chính, hiếu đễ, ra sức làm ruộng”.

Có người kiêm cả hai mặt: bên trong thì hội đủ nhân nghĩa lễ trí, bên ngoài thì có thể biểu lộ cung kính, ôn văn. Những người này đúng là (tài sản) quý nhất (chí bảo) của quốc gia, của hiếm nhất (thượng trân) của thánh đế minh vương. Vua dùng họ tức được an phú tôn vinh, con cháu và học trò của họ cũng sẽ làm theo và trở thành hiếu đễ trung tín. Vì thế dầu có cho họ hưởng bổng lộc vạn chung cũng không phải là thừa, cho họ mười cỗ xe cũng không phải là xa xỉ, cho họ mặc áo triều phục thêu đẹp đẽ cũng không thấy quá hoa hòe, gọi họ là “thượng phụ” hay “trọng phụ” cũng không là quá lẽ. Vì sao vậy? Nếu đạo được tôn kính và đức được thịnh, tức là [hành động] đúng và không có gì phải hổ thẹn. Khoảng cách giữa vua tôi (quân thần) chỉ có một chữ đức và một chữ tâm. Tất cả sẽ vui vẻ đứng lên. Thời cho họ có được chí để làm nên. Nếu thiên hạ không có đạo, tức họ sẽ đem giấu ngay hoài bão và kiến thức vào trong bụng, hoặc đi cày, hoặc làm đồ gốm, hoặc đi câu, hoặc đi xây nhà, không ai cấm đoán gì được, khỏi phải hạ mình đi theo kẻ khác.

Gần đây Trung Quốc bị tao loạn, trời nghiêng đất ngả, giặc ngoài vào xáo động, khiến đất tanh hôi. Du vì nghĩa mà không chết, muốn ẩn thân nhưng không có chỗ. Nghe Khưu Văn Trang[118] nói “An Nam, Triều Tiên là những nước biết lễ nghi (tri lễ)” nên mới chạy trốn sang đây. Du không phải là người đầu tiên, Thái Công, Bá Di[119] ngày trước đã từng sang ở Đông Hải, Bắc Hải để chờ thiên hạ. Nay quý quốc không thể gia ân huệ cho tôi thì đành vậy. Nhưng tại sao chư quân từ trên xuống dưới lại cứ đến đòi xem tướng số. Hỏi thật không nhằm chỗ, đến cuối cùng cũng không biết là đã làm nhục Du. Người coi tướng (tướng sĩ), người xem sao (tinh sĩ) đông biết bao nhiêu mà đếm cho hết! Trong tứ dân[120] và chín học phái[121], họ (người coi tướng và người xem sao] là hạng người thấp hèn nhất. So họ với nhà nho có đức nghĩa, khác xa một trời một vực, như đen với trắng, như nước với lửa, hoàn toàn tương phản.

Du đã sang đến đây, [người] quý quốc khinh thường và làm nhục, vậy túc hạ sẽ ra sao? Việc làm không đúng theo với chữ nghĩa, giả sử người khác nghe đến họ sẽ nói là [người] quý quốc tuyệt nhiên không biết đọc sách. Huống hồ là chuyện tôn hiền kính sĩ!

Còn như chuyện thiên văn địa lý, những người tinh thông việc này là những người kỹ thuật. Đấy không phải là cái đạo của thánh hiền, đại học, hoặc kinh sách để trị quốc bình thiên hạ.

[Người] quý quốc đọc những chuyện như Tam quốc diễn nghĩa[122] hoặc Phong thần[123] mà cả tin là chuyện thật, cứ đến đây hỏi tôi chuyện này sang chuyện khác mãi không thôi. Tựa như bỏ vàng ngọc mà chọn gạch đá, nhổ lúa xanh mà trồng cỏ tranh, không hiểu cái gì phải lấy, cái gì phải bỏ.

Du lại viết: “Thiên văn là chuyện thần tử hỏi đến, Du là kẻ xa đến không dám lạm bàn. Từ đây về sau xin đừng lặp lại nữa”.

Tháng Tư, ngày Sơ Cát, Chu Chi Du bạch.

[XXIX] (Ngày 13 tháng 4] Viết giữ làm tài liệu:

Ngày mồng 6 tháng 4, một người không biết làm chức quan gì đến hỏi nghĩa lý của cổ văn. Nhân Lê tiên sinh không tiện thông dịch, ông lấy giấy bút ra viết: “Tôi muốn hỏi nghĩa của hai câu “Trồng cây quất ở miền Bắc, gieo hạt sen ở trên đồi”. Tôi trả lời viết: “Cây quýt trồng ở miền Nam là cây sợ lạnh, quá phía bắc sông Hoài thì cây trở thành cây chanh gai[124]. ‘Hoa ngẫu’ (hoa sen) tức là ‘phù cừ’ [tên riêng của hoa sen], nay gọi là ‘hà hoa’ [một tên khác của hoa sen] nếu trồng ở đồi cao thì làm sao sống được? Vậy cả hai câu đều có ý là “không đúng nơi đúng chỗ”.

Viên quan lại hỏi: “Chặt cây nhược[125] để chắn Mông tỷ[126] và ‘Chim diều hâu bay lên trời’ có nghĩa là gì?” Tôi giải thích chi tiết, ông ta vui vẻ tán tụng. Ông lại viết: “[Người] An Nam giải thích quá sơ lược chăng?”. Tôi trả lời, viết: “Sơ lược thì không sao, chỉ sợ hoàn toàn khác nghĩa thôi”.

Lê viết: “Ông này [viên quan đến hỏi] rất hiếu học, nhà có nhiều sách”. Tôi mới hỏi, viết: “Tôn phủ[127] có nhiều sách cổ chăng?”. Viên quan trả lời, đáp: “Có ít nhiều đủ đọc”. Tôi hỏi ông có các sách như sau chăng: Thông giám cương mục, Tiền Hậu Hán thư, Nhị thập sử, Sử ký, Văn hiến thông khảo, Kỷ sự bổn mạt, Tiềm xác loại thư, Phạn thư, Tạng thu và Cổ văn kỳ thưởng, Hồng tảo, v.v… Viên quan đáp: “Đủ cả, duy tập Hồng tảo[128] thì không có”. Tôi nói: “An Nam không có sách, tôi xa nhà mười ba năm nay, không đọc sách, cảm thấy thiếu thốn. Thế này thì tốt quá, hôm nào tôi sẽ xin phép mượn hai bộ xem cho đỡ buồn”.

Chủ thuyền Uông Nhị Cung và Lê tiên sinh cười nói: “Thế này thì không còn cô độc nữa”. Viên quan đến hỏi chuyện viết: “Tiểu mỗ xin mời tôn sư đến chơi tệ gia cho vui”. Tôi cũng nhận lời. Nhưng hôm đó trời mưa nên không đi được.

Sang ngày mồng 8, Cai Phủ ra lệnh cho Uông Nhị Cung đến tìm tờ giấy tôi viết, không rõ để làm gì. Sau đó một hai hôm, chủ thuyền Uông trở lại, nhưng giấy đã bị [Cai Phủ] lấy mất rồi. Cai Phủ vốn không biết sách vở, những chuyện giải thích như thế này, càng tuyệt nhiên không thích; ông ta lấy giấy xem xong rồi đem đi luôn, chắc có thâm ý gì đó. Nên lấy trường hợp mẹ của Từ Thứ gây lỗi lầm cho chính mình để làm gương[129].

Tôi ghi đầu đuôi câu chuyện ở đây vì sợ lâu ngày sẽ quên mất đi.

Ngày 13 tháng 4, Chu Chi Du cẩn chí.

[XXX] Bào đệ của Quốc vương đến. Quốc vương nghe biết được chuyện đó, bảo Lê y quan: “Đấy là một vị đại nhân, đại tài học, đại học vấn, tên tiểu tử biết gì mà đến đó? Sao nó dám đến chỗ đó? Lớn gan thật. Nó chẳng biết đạo lý, chẳng biết xấu hổ”[130].

[XXXI] Nghe Đại vương gọi Chu bằng “đại nhân”, Du nghĩ là Đại vương vẫn còn chưa bằng lòng [với lời giải thích của Chu về chuyện không lạy]. Chu mới đến hỏi người thân tín của Đại vương là Trương y quan - nhũ danh là Quế Quan. Trương bảo: “Không có chuyện đó đâu. Đại vương đã từng hoan hỷ bảo chúng tôi như sau: Bậc cao nhân đó. Không biết trong bụng ông ta nghĩ như thế nào chứ có chuyện gì hỏi thì không có cái gì mà ông không biết. Ông là người cao kiến. Ở nước An Nam chúng ta không có người như vậy đã đành, mà ngay ở nước Đại Minh người được như thế sợ cũng rất hiếm. Đại vương không có vấn đề gì với ông đâu”.

Hôm đó, Trương chấp lễ rất khiêm tốn, và chào hỏi Du một cách rất tôn kính. Ông này trước đây chính là người đã giận dữ muốn chém Du.

[XXXII] [Ngày 21 tháng 4] Thư viết từ biệt Quốc vương ngày 21 tháng Tư. (Nhân trước đó một hôm Đại vương có sai người đem đến cuốn Tiểu học[131] và những sách khác):

Giới thiệu tên tuổi giống như trước. Từ tạ Đại vương các hạ:

Tôi được nghe căn bản trị bình trước tiên là việc giáo dục [hiệu học]. Tức giả sử ngay trong thời có chiến tranh, nhất định cũng cần phải có cả văn lẫn võ. Hán Thế tổ[132] bỏ khí giới để bàn về học vấn [nghệ], cho ngựa nghỉ mà luận văn, đại nghiệp được hưng thịnh, sáng tỏ gần như thời xưa. Ngụy Vũ[133] cầm ngang ngọn giáo, tay vỗ đùi, không rời yên ngựa, miệng vẫn ngâm: “Xuân Hạ đọc sách, Thu Đông săn bắn (xạ liệp)”. Vì vậy, khanh sĩ đã đành, mà ngay làm chúa của người ta[134] cũng phải biết cái đạo đọc và giảng sách, cũng như kinh trị nước![135]

Lữ Tử Minh[136] đến trung niên mới bắt đầu học, cuối cùng lấy được Kinh Châu[137]. Đỗ Nguyên Khải[138] say sưa đọc Tả truyện, rốt cuộc bình định được nước Ngô. Bác Lục[139] tận trung với chúa, nhưng vì thiếu học (vô thuật) nên sau khi chết bị đời sau cười. Lai Công[140] là kẻ tuấn kiệt anh tài, đọc truyện Bác Lục lấy Ích Châu xong mới biết mình bị mỉa mai. Vậy hiền tương lương tướng, phải coi trọng việc tập lễ và đọc sách. Huống hồ là vừa phải bắt gian, vừa âm thầm xây dựng xóm làng phồn thịnh mà nếu không dựa vào kinh thuật, làm sao giải quyết được nghi vấn?

Vì mới bắt đầu, tự nhiên cần phải thay đổi lớn [việc học]. Hôm qua có người hỏi về di điển, tất sắp dưỡng dục người tài, đó là việc kiến tạo văn minh, dạy phong tục cho thuần hậu. Đấy chính là thịnh nghiệp của hiền vương ngày trước, từ đó sẽ lưu truyền tiếng tốt muôn đời.

Theo ý Du, Ngũ kinh[141], Tam sử[142], Thất quốc[143], Lục triều[144], nay không cần gấp, có thể đợi đến ngày sau.

[Những sách này] hoặc là từ và ý quá sâu sắc, hoặc là học vấn quá thâm uyên, hoặc là luận bàn ngang dọc, riêng rẽ, hay tổng hợp để nói lên bản sắc riêng, hoặc là lời lẽ nguyệt lộ phong tuyết quá văn hoa.

Từ dưới lên trên phải học; tốt nhất là học cái gần nhất. Du xem kỹ mục lục những sách, nhân thấy có cuốn Tiểu học. Cuốn này tập hợp những điều tinh yếu của các nhà hiền triết ngày xưa nhằm hướng dẫn người mới học vào cửa đức. Nếu có bản khắc của [nhà xuất bản] Thập Trúc Trai chú giải bởi Trần Tuyển người Quảng Đông thì đấy là bản tốt nhất, đúng là vật hiếm trong nước. [Sách Tiểu học dạy] trọng vua, kính cha mẹ, lời lời vàng ngọc, kính mình trọng người, chữ chữ phân minh. Giả sử nếu dùng sách này để dạy người trong nước thì chắc chắn sẽ mang lại nhiều lợi ích cho quân thượng.

Trong thư mục có cuốn Hiếu kinh[145]. Cuốn này giải thích sai lầm về nguồn gốc chữ. Đến cuốn Trung kinh[146], do những người bán sách xuất bản, chữ dùng đã không nhã nhặn, mà lại giải nghĩa lẫn lộn. Vì cuốn này do Mã Dung[147] biên soạn, không như kinh sách của thánh hiền ngày trước. Ai muốn lập ngôn, thì phải xét xem hành động người ấy. Mã Dung là Thái thú Nam Quận, nhưng lấy trộm của công để làm của riêng, sách do ông ta sửa đổi để làm lẫn lộn việc học, làm sao có thể cảm hóa được lòng thành kính? Vậy xin tuyệt đối không dùng để khỏi làm dơ văn lâm [rừng học].

Lòng nhớ Ngài vô hạn, xin viết vài dòng này để thay lời từ biệt.

Thư đề ngày hôm đó. Chi Du xin cúi đầu chào.

[XXXIII] Du về đến Hội An, đồ đạc trong nhà bị kẻ trộm vào lấy sạch trơn. Nhìn thấy cái lưỡi [của mình] hãy còn nguyên. Đồ quý giá không còn gì cả.

Người ở cũng đã đi đâu mất. Bếp núc không dùng được. Cảnh sắc trông quá ư thảm đạm.

Những người bạn thân đều tin chắc chắn chủ nhà đã lấy trộm và nói là họ có chứng cớ rõ ràng. Về hình tích của ông, họ nói có hai chuyện khả nghi. Chìa khóa đã giao cho chủ nhà, kẻ trộm lại dùng chìa khóa mở cửa vào, đó là chúng cớ thứ nhất. Hôm trước ngày mất trộm, có thư nói là không có ai xem nhà, thế rồi đêm sau bị mất trộm, đó là chứng cứ thứ hai. Du hoàn toàn không nghiên cứu sự việc, chỉ viết thư cho quan trấn thủ trong vùng, nói như sau: “Cha con người chủ nhà vào khoảng thời gian kẻ trộm vào đã đi xa lo chuyện buôn bán, chỉ để một người đàn bà ở lại coi nhà, làm sao họ có đủ thì giờ về kịp lúc đó được? Kẻ trộm biết rõ những chi tiết trong nhà, nên mới thắp đèn lồng suốt đêm lục lạo đồ đạc, chỉ để lại những cuốn giấy vàng[148] và tấm thảm xanh”…[149]

Du tuyệt nhiên không nhắc đến chủ nhà một tiếng, mà còn giãi bày giúp cho chủ nhà. Người ta ai cũng cười, cho là Du ngu. Sau đó, biết là chủ nhà hoàn toàn không có dính líu đến việc này, người ta mới tắc lưỡi ca tụng nói là người thường không thể làm chuyện như thế được.

[XXXIV] Khi Du từ tạ Quốc vương về (Hội An], các quan không biết việc ấy. Sau khi về rồi văn võ bá quan không ai mà không tỏ ý tiếc nuối. Cai Tàu sai người đến cho Du biết chuyện này (có những lời khen tụng đi xa sự thật, nên Du không dám ghi lại đây), và tỏ ý muốn Du trở lại [Dinh Cát], nhưng Du không chịu. Lúc ban đầu tất cả đều có ý muốn giết Du, về sau ai cũng kính yêu [kính ái] Du - không có ai khác như thế cả.

Còn những người thừa cơ ném đá, họ lấy làm ngạc nhiên và xem đó là chuyện lạ. Lúc đầu Du là con chim cú [si hào] không có bạn nên bất đắc dĩ phải giả đò làm con tu hú [cưu][150]. Những kẻ thức giả không ai có ý muốn sửa đổi (tình hình).

[XXXV] Sớ tâu lên Giám quốc Lỗ vương:

Thần, Chu Chi Du - ân cống sinh được đặc biệt vời theo phụng sắc, xin tâu:

Vì thần thân bị câu lưu, xin dám nói lên nỗi đau khổ. Trong sớ ngày 17 tháng Hai thần đã tâu lên rõ mọi việc về chuyện thần chống lại lễ nghi đối với An Nam Quốc vương. Sau đó hai ngày, [Quốc vương] gửi trọng thần tín cẩn đến gặp thần lúc đầu để hỏi về việc nước của họ. Thần theo ý họ mà ráng sức trả lời thành thật và họ rất hoan hỷ. Bởi đây là chuyện có liên hệ đến cơ mật của nước họ, nên thần không dám viết lên đây.

Ngày 3 tháng Ba, [Quốc vương] phái người đến thử thần làm bài phú “Kiên xác”. Sau đó, [Quốc vương] nhiều lần phái thân thích cùng các quan văn võ đến chỗ thần ở, khiêm tốn hỏi thần nhiều chuyện. Thần viết trả lời họ. Khi nhận được giấy trả lời, họ lấy làm hoan hỷ.

Ngày 21 tháng Tư, nghe chỗ cư ngụ bị trộm vào lấy sạch đồ, áo mão không còn gì cả, thần xin phép Quốc vương trở về Hội An, Quốc vương cảm tạ và luyến tiếc. Tình cảm đáng tiếc ban đầu hình như cũng đã tiêu tan. Tuy là nước nhỏ, nhưng khí kiêu ngạo, học vấn nông cạn, kiến thức có giới hạn, tuy có thể tuyển chọn được người tài năng trong nước Dạ Lang[151] của mình, nhưng không tránh được vẻ ếch ngồi đáy giếng. [Quốc vương] muốn khuất phục thần nhưng sợ tổn thương danh vọng, muốn chấp nhận thần nhưng trong bụng hổ thẹn với quần thần, nên cam tâm để mất người, vậy làm sao biết cách lễ sĩ [dùng người có tài từ bên ngoài như Chu]? Do đó, Quốc vương đâm ra lưỡng lự nghi ngờ, không quyết được. Cho đến nay vẫn chưa gặp mặt thần[152], và cũng không nói rõ là sẽ cho thần về hay không.

Mỗi lần đưa mắt trông theo những con thuyền hướng về quê cũ, lòng thần lại thấy đứt ruột. Thêm vào đó hành lý đã mất sạch, áo rách giày bung, người giúp việc cũng đã trốn chạy, thần cô đơn một mình một bóng, da thịt khô cằn, hình dung tiều tụy, mỗi ngày dài tựa như một năm. Đến năm sau vào ngày này thần chắc da thịt sẽ bị rã rời nơi cống lạch, huống hồ làm sao có thể trông được ánh sáng của Chúa thượng đặng trung hưng nghiệp lớn!

Chúa thượng tất không nỡ bỏ thần ở ngoài, thần cúi xin Chúa thượng nói rõ là Chúa thượng đang tìm kiếm thần, họ tất không dám giữ (câu lưu) thần lại. Thần ngồi đây mà lòng ở nơi nào, khi đi chẳng biết đang hướng về đâu.

Thần gấp gáp thảo sớ này để xin trần tình lại, cúi mong chứng giám.

Giám quốc Lỗ, ngày 27 tháng Năm năm Đinh Dậu (1657). Ân cống sinh Chu Chi Du.

Tái bút: Từ mồng 3 tháng Sáu, sau khi được bái lĩnh thư, ngày nào cũng bị thổ huyết. Tựa như bắn nhạn ở Thượng Lâm, nghĩ rằng sớ của thần đang được đọc ở triều đình. Chăn dê ở Bắc Hải, quyết không để cho tinh kỳ rơi vào tay nước dưới [hạ quốc]. Đôi lời buồn bã, một tấm lòng thành, viết thêm vài lời, thần lại càng cảm thấy đau đớn.

LỜI BẠT
AN NAM CUNG DỊCH KỶ SỰ

Càn khôn lật đổ, sinh ra chuyện bị thảm lạ an thường. Đất nước đầy giặc ngoài, ai người còn sống sót. Vào Thu năm Quý Tỵ, Dị cùng tiên sinh gặp nhau ở nơi hải giác thiên nhai, cùng trú chân tại nhà của Dĩnh Xuyên cư sĩ. Cuối đông tiên sinh đột nhiên đi về Nam, chia tay đôi ngã, thoáng chốc đã có tám năm. Mùa Đông Giáp Ngọ, Dị vào cửa Thiền, cho khách cao niên đến trú. Đến Thu Ất Mùi, trên đường du hành đến Kyoto nơi đất khách, như con hạc trời lẻ bóng không biết sẽ bay về đâu. Răng vàng tóc bạc, biết khó có duyên tái ngộ. Vào khoảng hè năm Mậu Tuất, tiên sinh ứng lời vời của Giám quốc, sang Nagasaki (Trường Kỳ), Dị lúc đó đang đi ngắm cảnh ở Đông Vũ[153], cách nhau có 3 ngàn dặm, chỉ muốn nói đôi lời an ủi, mà không thể gặp mặt. Dầu chỉ muốn thấy nửa mặt[154], mà cũng chỉ đành gặp nhau trong mộng. Xuân Kỷ Hợi, Dị vì phải dưỡng bệnh về lại Nagasaki, lại được thư của tiên sinh có lời trân trọng nhắn nhủ; núi cao bể rộng, xa xôi đất trời, thế mà tiên sinh trong lòng vẫn lo đau đáu cho bỉ nhân. Vì chứng bệnh không có cách gì chữa trị, Dị đóng cửa không tiếp khách, tu dưỡng tâm thần. Hè năm nay đột nhiên tiên sinh lại xuất hiện, được gặp mặt mấy lần; nếu không phải là duyên trời đưa đẩy thì làm sao có thể gặp nhau lại được?

Dưới ánh nắng trong vườn, cùng nhau tâm sự, đến khi nghe tiên sinh nhắc đến An Nam [cung dịch] kỷ sự, Dị mới xin đọc. Đọc xong, Dị không khỏi không cảm thấy vui mừng, nên mới viết:

Chao ôi! Chính khí trong trời đất tụ lại ở một người quân tử như thế này! Ngày xưa Tử Khanh [Tô Vũ] gặp Thuyền Vu [vua Hung Nô] nhưng vì có lệnh vua [quân mệnh] nên quyết giữ tiết không chịu khuất phục. Ngày nay tiên sinh là vong thần [của nhà Minh] lưu lạc nơi đất khách, nhưng vẫn nêu [trung] nghĩa, không chịu uốn mình, liều chết dùng lời lẽ biện luận, dùng chí khí đua tranh, lòng vững chắc như vàng đá. Từ trước đến nay, từ trên xuống dưới, chưa hề nghe có chuyện như vậy, và cũng chưa hề nghe có người nào như thế! Dẫu biết mình cô lập, ý chí của tiên sinh lại càng bền vững, ung dung từng bước, khiến cho nước chưa mở mang (hoang duệ) phải biết đến tiết nghĩa cao xa, không vì mất nước (quốc phá) mà không giữ được uy phong cao cả ở Trung Quốc và các nước bên ngoài. Có thể gọi tiên sinh là lá cờ tiết nghĩa đệ nhất. Những người phương xa từ giận dữ trở thành vui mừng, từ kiêu ngạo trở nên khiêm tốn. Tiên sinh lại viết bài phú, lời lẽ tựa như vàng ngọc, không nhuốm chút bụi trần, lòng phiêu diêu bay về quê cũ. Là người được vời ra ba lần, tiên sinh dẫu trong một ngày cũng đã chẳng phụ ánh sáng của triều đình!

Ngày nay có những người Trung Quốc cởi mũ của triều đình mà để tóc đuôi chuột[155], vận áo đơm khuy nút bên tay trái[156], tay áo để dài theo kiểu móng ngựa[157], cam làm phận tôi tớ cho người Mãn Thanh, đọc truyện An Nam cung dịch kỷ sự hẳn không thể cúi đầu rơi lệ. Tử Do[158] có nói: “Chớ thẹn không được như người, vấn đề là phải biết người có [những đức tính] gì”. Câu nói đó ngày nay có nghĩa như thế nào?

Tính Dị Thích Độc Lập

Nguyên tác chữ Hán

AN NAM CUNG DỊCH KỶ SỰ
安南供役紀事

朱舜水集

安南供役紀事

自敘

姨我中夏淪胥 外夷閩位,天既不賦瑜以定亂之咯,瑜何忍復生其任運之心。是以直播異邦 流 唯一十三載`間關瀚海`茹茶百千萬端,庶幾天日再明,沉州復陸。乃忽有安南國王檄召區區,相見之 際,遂為千古臣節所關,不死不足以申禮;然徒死亦不足以明心,不得不親至其往返辯折°況瑜大势 未復,又何肯輕喪於溝渠?故不亢不撓,以譬曉。國王之識局於偏;而才氣頗近高明。讒夫張, 極力煽其焰;元臣箝口,無或措一辭獨力支撑,四面叢射°逼勒有甚乎衛律,嗟嘆無聞于李陵。雖十一 日磨厲之鋒,不敢輕試;而三百年養士之氣,未得大伸。謹將逐日問答、行路、書札,绿爲一卷。艾其諸 臣問難,嫌於繁冗也隱其行間機務,爲彼慎密也。子卿以奉使困飢雪窖洪皓以迎請流遞冷山,節烈 尚矣!瑜則無所奉也。無所奉則不必記;然關於國也~關於國則不敢不記。因誌之日安南供役纪事 云爾。

一、該府於丁酉年正月廿九日奉國王檄檄取識字之人,故壓不發。至次月初三日,一時掩捕,如擒寇 O｢邦｣字水户本糗作｢那｣從享保本、馬存本改。

卷 二

虜。閩音｢朱」與｢周｣相近`誔呼周相公。周述南手足無措,遂以後事囑其妻子而往,放歸如獲更 生,其勢燄之懾人也如此。捕至今不言所以。久之差官面試作詩寫字°瑜不作詩,但書:｢朱之瑜,浙 江餘姚人,南直松江籍。因中國折柱缺维,天傾日喪,不甘薙髮從虜,逃避貴邦,至今一十二年, 栾捐墳墓妻子。虜氛未滅,國族難歸。潰耄憂焚,作詩無取。所供是實。｣餘人概不作詩,紹瑜具 供,但小異耳,不知何解。

一、該府作色厲聲,恐嚇之云:｢此外更有何人通文理?速速報來~到上邊去說,做不得。｣諸人寂然。瑜 抗辭答之云:｢此是該府事,何人通文理,何人不通文理,該管者豈有不知?我豈知道?若上邊覺 察出來,自有人承當,何與我事?

一、該府令人看守,勢同軟監。瑜語云:「此非一日之事,豈有不飲食之理?且我寓中,誰人炤管? 應帶行李,誰人收拾?語塞然後放歸。隨差班役,諭令居停伴守外,復差人竟夜遊徼。瑜度必不 能自脱`亳無賄囑求免之意。此時卽欲自裁,方不受其餘;又念愚人無知,謂是驚懼而死。故須 至彼,死於國王之前,方得明白。親友來送者,瑜已作死别。吕蘇吾不解,根究其意,瑜慮其恐怖, 别生枝節”遂更端其説。

一、兩日内連往占上見翁儀簿及各該衙門儀簿、署鎮土王,用一欽奉敕書特召恩貢生某名帖。以下衙 門,燊不具刺。小官無知,坐瑜於别席,亦不與較。

一、初三夜半方歸,初四晨去暮返。二鼓促行,寓中行李不容收拾,卽一纸别家之書,亦冗不及寫。本 卷二 安南供役紀事

一五

朱舜水集

六

寓無人看管,親友不敢受託~後致被盗,由此也。 35些塞不事 或豆類 一、初五日,先至旱泥~各處差官齊集~夜半傳發,惟傳瑜一人,餘人禁勿往。至彼,差官俱坐定,不 爲禮。瑜竟入上坐,差官云:｢茹主 猶言大王也。徵諸儒,如何議論?｣瑜應聲答云:｢天子方得言徵, 大王卽盡有東京土地,而中國盡復其位號~不過荒服一諸侯王耳,何敢言徵!」差官點頭曰:『派! 派!派!｣平槃猶率言是是是也。述说八九聲。

差官曰:｢貢士與舉人、進士孰大?瑜料其意重在進士。先時有進士至彼,曾受其困辱,故迎機 折之曰:｢貴國不知科目之義,故云爾。貢士便是舉人之别名,故稱日某科貢士。若貢生便與舉人 進士有分别矣。至於大小 ²則不在此論。我朝國初重貢、弘以後單重甲科,謂之兩榜。即如賁 生,亦有不同:有選貢、有恩貢、有拔貢、有歲、有准貢、例貢高下之不等。國初之制,外舍升内舍, 内舍升上舍。成均積分,累升率性堂。分數既滿,優者入爲宫、坊論,劣者出爲科道、諫官。又有 税户人材、賢良方正、耆儒等名目,除授更優。鄭提起家政,嚴震釋褐拜尚書。進士初授,或 爲縣佐尉”似未得與之頡頑。惟成化朝以邊儲匮乏,許令博士弟子員及民間俊秀輸粟入成均。後 來積分之制遂廢,始單重甲科`卽有調停之者,曰｢三途並用』,終不勝甲科之貴矣。」 三后个 或問取士法。答曰:｢周官卿大夫察舉,而侯國貢之天子,升之司馬,日進士;司馬升之司徒,日俊 士。然後考铬而命爵,因能而授官,其制尚矣。漢朝以選舉,公車貼大經十道,得五篇通,最近 古“故得人爲最多,而經術之士,重於朝廷。唐朝試士以甲賦律詩,始爲雕蟲小技有志之士鄙之。

宋朝試士以論策,此外各有明經、郭鈴、宏辭、茂才等科。明朝以制義。第一塲,四書義三,經義 四,合七篇。第二塲論一首,詔皓表内科查道。判五道。三塲,策五道。鄉試中式者爲解元、經魁、 舉人。會試中式者爲會元、會魁、進士。廷試策壹道,磨勘進呈,台司讀卷,天子標題。第一甲第 一名狀元~二名榜眼~三名探花。第二甲、三甲爲進士、同進士出身。多則四百名,少則三百名。 國初亦有中一百名之時。子、午、卯、酉爲鄉試四科辰、戌、丑、未爲會試四科。問曰:｢既如此,如 何有癸巳科狀元?｣曰:｢此永樂以虜警親征,皇太子監國於南都太孫監國於北京,避嫌不敢臨軒 策士,故遲廷試之期,原是壬辰科進士。｣曰:｢派!派!派!｣旁一人曰:｢太師真文武全才。｣曰:｢此 因下問而奉答,不過古今掌故耳。若於書無所不讀,而又知兵善用,方是文武全才,不肖安敢 當此。」

一、初八日至外營沙。安南音陵甲.爲國王屯兵之所見翁該艚º帖同前。核糖者,亦管唐人及總理船隻本務,以该

伯月之.

一、本日投翁該膻書。 之瑜託身貴國,誼同庶人「庶人召之役則往役｣義也。但未諳相見大王之 何如。承役而退,以不見爲美。所謂｢君欲見之,召之則不往見之｣,亦義也。此兩三國人之所觀 璐,非細故也。之瑜出身自有本末,遠不必言,近日新膺大明敕書特召,三國之人之所通知。若使 僕僕參拜儻大王明於斯義,必且笑之瑜爲非人。惜身畏勢而輕褻大王,瑜罪何?若突然長揖 不拜~雖甚足以明大王之大之高,萬一大王習見拜跪之常,未察不拜之是橙,逆見嗔怒,必萬口同 安南供役纪事

七

26

<

朱舜水集

叱以和之。之瑜異國孤身,豈不立致奇禍?久阳閣下高明大通國 暢事務伏乞先申 明,然後敢見。之瑜此情必無一人敢爲傳達,不得已託之筆札,幸恕幸恕!郎日,朱之瑜頓首載 拜慎餘。

一、該艚入啟國王,卽日命見。文武大臣盡集大門内右廂,其餘侍班肅然,持刀環立者數千人。又非九 賓見客~萬目共注。奉命之人,傳呼迫促°瑜及門不趨,徐徐步入。侍班大喝,瑜不爲動。見國王,立 致一名帖,與前帖同,但前加｢本年正月」四字,後加｢頓首」二字°諸大老屏人面見彼此不相爲橙。 一、語同事翁斗曰:｢見國王及該從來無不拜之禮。今與公各班相見我今日以死生争之,慎無隨我 以累公!先時欲言,恐公震怖。公若捨得死,則不拜可耳。」於是翁姓者先拜。瑜直立於旁。差官 啟事畢:來就瑜,令拜,瑜作不解狀。舉侍班之仗,於沙中劃一「拜｣字”瑜郎借其仗,於｢拜｣上加 ↑｢不｣字。差官牽瑜袖按抑令拜,瑜揮而脱之。國王大怒,令長刀手押出西行。瑜毫無顧盼,揮 手卽行。語同行者曰:「爾何故隨我?我此去至好是下監。彼國監禁:公行需索,所費萬端,我 止辦一死。 爾輩已拜,無事,不須隨行,但遠战之可也。若此去便殺,倒得乾净。」因解身上衣 與之,惟整束舊衣同去,不知其赴該艚所也。

一、將相文武大臣通國震怒瑜挾中國之勢,欺陵小國共啟國王必殺瑜°該

抵暮方歸。

同事者拜畢,瑜仍前一揖。因瑜外江人,隨發醫官黎仕魁⑥ 家,令黎醫官委曲勸諭,云:｢不拜則禍

⊕编者按:｢架 ｣ 字水户本原作｢悠｣馬存本同,扯下文改。途,不盲

不測。｣答云:｢瑜隻身至此,豈敢抗大王!不可拜,又不敢畏威越。｣是夜往復再三,夜分不 已。云:｢不拜則必殺無疑。此間殺人極慘酷,何不自愛至此?｣同行者俱極力排詆,瑜勞倦已極, 聲答云:｢前日從會安來,與親友俱作死别是非至此方拌一死。今日守而死,含笑入地矣。何必 多言。」黎亦憤亦憐,乃云:「既堅意如此,再不必言。」遂復該船。

一、次日黎明而起,自取其牖下水洗沐更衣,撮土向北拜辭訖。唉天明,餘人盡起,將家事囑托陸 五:｢竇寓中所有之物,彌左衛門銀四十兩八錢,寓主權兵衛房租銀三十兩,餘者與汝作盤費。帶 來衣服行李,盡附吕蘇吾日。内樓供奉香拜上,仔细收好帶至日本。待家下有人來,附去。｣ 囑畢`對黎醫官云:｢我大明徵士也。此國家百八十年來未之曠典。公應不解徵士爲何名我於 崇禎十七年、弘光元年,前後被徵二次,不就。四月間即授副使,兼兵部郎中,監方國公軍四十八 萬,復不拜。後以虜變逋逃來此。誼不可拜王,是以不拜。我來外國十三年,郎夢寐中,不漏一字。 所隨童僕俱非家鄉帶來,故各處交遊,無一人知者。今日死矣,不得不一言。我死後,乞公至會安, 與外江諸友一言以明之。死後,料爾輩不敢收骨,如可收,乞題曰:｢明徼君朱某之墓。｣J 一、交趾通國大怒~磨厲以須°卽中國之人,無不交口唾罵。平素往還親暱者,或隨機下石以求媚,或縮 腩寒蟬以避祸。即有二三人不相攻詆,然無或敢評险一語者,惟日本諸人嘖嘖稱奇耳。本日有李 姓字耀浦者適至²該艚迎謂之曰:｢不信世間有如此狂人｣李云:｢未識其人,一見方知,此必有故 ⊕编者按:原作｢蘇五吕」據上文統一作「吕环吾」。

卷二 安南供役纪事

一九

朱舜水集

矣。｣所對之言甚直,空谷之音,此人而已!該艚復呼阶面問:｢徵士云何?｣且云:｢言語不明白,授 紙筆令寫。｣瑜卽寫:｢崇禎十七年,被徵不就。弘光元年復徵,又不就。第三次竟除授江西等處提 刑按察使司副使,兼兵部職方清吏司郎中監荆國公方國安軍,復不拜。於是閣部、勳鎮、科道等 官交章論劾之瑜『偃蹇不奉朝命,無人臣禮｣。章甫上,瑜卽星夜遁逃海濱數月不見缇骑。已後 遂有逆虞之變。之瑜不别家人,隻身前來日本,已十三年,至貴國已十二年~受苦不可盡言。豈敢 以藐藐之身,驕傲大王,自取殺身之禍哉?今大王不察不拜之是橙,赫然震怒瑜又何言!殺之可 也監禁可也,拘留可也,顧獨不可拜耳。本年正月欽奉監國魯王勅書,别有腊黄,不再贅。瑜或 書或語談笑而道,了無驚怖之色。該艚回顧其妻曰:｢好漢子。」

一、本日至次日,國王五次密密差人至會安,察訪事實。隔别前後差人,不許會同。幸諸人無一至該 府家計無所施。

一、大小官員,紛然問難逐日踵相接也。其來者直入攻喻,绝不及於同事者,同事者因得乘機逸去。其 後習以爲常”竟遠避以伺之,瑜始爲孤注矣!歸則讓瑜云:｢隨口應附同他混帳。何必根極理要; 與之往復周旋!终日唇枯舌燥~那有如許精神?瑜佯謝之曰:｢已喻。然來者必接以橙,答者必竭 其誠,如故也。一日有一下僚年少意自矜偕數人來其人已再至矣。問曰:｢｢天根、月窟｣先 生解來。」曰:｢我不知。」我音岛,大王及尊者自稱之詞。曰:｢如何不知?｣曰:｢不知便不知,却又有個如 何?你你音迷,呼录挽者之辭,不知中國之大,學問之深,如海一般,故曰學海。中國書籍之多,汗牛充

五車不足道也。豈能盡讀?況去家十三年,目不靚杳史:韋编久绝,玆手生疏。其人改容謝之 曰:｢小可未達其理,唯願先生明解以開茅塞;不敢問難。｣曰:｢問難何妨。邵堯夫、程夫子託名引 喻固自不知,卽如李太白詩,朝遊三山;夕怼五嶽｣,此亦可解乎?旁一人治曆局者,私咎之曰: 「見渠倨傲無禮,故拒绝之。一曰韋编:一日邵、程,一曰詩,豈是不知｣其人固請之,答曰:｢河圖 洛書”方位各居;先天後天,無缺無餘。｣又曰:｢上下四旁,左右前後,少多配合,各得其九,四九六 六,盈城花柳。｣其人喜曰:｢果是不知。治曆者曰:｢一八爲九~二七爲九三六、四五皆九,豈非『三 十六宫』。」於是逡巡而退。

一、十四日,該腈又復差官 瑜引韋祖思拜夏主赫連勃勃勃勃怒而殺之爲比。差官沉吟不信 史書與看,將書復該。復來索前所寫者再寫一纸。瑜不寫,但復云:｢大王偶得一士人到此,不能 與之商略天下國家之大務;而顧屑屑於拜跪之間,竊恐聞之遠方,有以窥大王之深也。以大王下 士,千古美名~美名不居,而必責瑜之一拜拜 人誰知之?孰與美名傳之天下後世之爲大乎? 瑜守橙而死死無所恨,乞高明亮之。」其末大書「讀聖賢書、所學何事｣十數而已。 一、同時又一文官至寫云:｢太師上知天文下知地理,中識人事乎?｣曰:｢不肖寡學薄識,烏足以知天 文地理?至於三才之實理實事,稍稍竊聞一二。儻大王盡禮而來教:必能佐大王國家之大務;若 不循橙而强以威逼~ 不肖延頸待戮,更無他説也。｣本官咋舌而去。前此來者多稱「先生｣,瑜答云 「足下」。自稱曰「我」。安南音岛,岛者,國王與上人自尊之辭,猶恭言本部本院也。因其人稱太師,瑜自稱曰「不 卷二 安南供役纪事

111

朱舜水集

二 三

肖」。已後無不稱｢太師｣自稱曰｢ 小子、小可｣。惟介弟一人,稱瑜曰｢尊師｣自稱曰｢小某｣。 一、該府聞其事,勃然大怒,立時登舟來至外營沙`見國王欲重賄奥援`期必殺瑜以快其志。適國王以 他事差人相遇於順化,去營沙咫尺矣。因有緊急事務,星夜促回,計不得行。及完事,行來至, 往返又復數日。議橙已定~無可下手,衡恨不绝。可見死生有命,非人謀之所得施也。 一、自十五已後,各官來見者,橙貌隆重,如見其國王及尊官之橙,止於不拜耳。該府泊舟河下逐日親 見無可如何,敢怒而不敢言。因黎醫官作通事”言語亦不明辨。大凡問答供用書寫,寫畢卽將去 復王~可見俱從王所差來。或將原紙送還,或竟持去。前來刺探者,時刻不绝。瑜去家十餘年,久 绝歡笑~至是同事及從行莫不怪瑜舛錯`無可告訴`抑且嗟歎詆毀之聲不絕於耳,怨怒之色時接於 目”不得已逢人便笑了無憂疑。先是聞彼國載籍杳然未有印證死不得白旋知其國多書,便可 暢意舒發矣。

一、十七日草疏已就~封附王鳳。酬對之外,别無他事,惟有整襟危坐旦夕俟命。

一、前所差人,十八日盡來回復:察訪無所得,無可借以爲名。

一、十日之内,逐日殺人於瑜寓西。莫不先梟其首次將骨肉爲鹈筋骸腸胃,抛撒滿塲,以致烏鳶犬 豕,兢來就食。血染泥沙,肉飽異類。夷風慘刻,惟以張威。其意不過使瑜驚懼耳!

一、國王雖不知大義~然頗好名,既無名色,不便擅殺。十九日遂致一書,令瑜仕於其國,有｢太公佐周

而周王~陳平在漢而漢興」等語。是日卽答之餘意錯見於答者之中。

復安南國王書 猥元臣領翰札,捧城面讀,一再至三。雖中間字義句語,多係安南國書,與 中夏自不同文;然前後詞旨明白,洞然俱曉。傀之瑜無德無才,豈敢自比鷹揚之哲,六出之英? 於康濟阜安之路,堯、舜君民之懷,居恒誦習,未見施爲。若夫識時在乎俊傑,多端獎借,無一敢 承。竊聞大王超世之姿,動合於道。往年處分諸事,有德有禮,古之賢王,何以過之!近以承命執 役來此旬日,灼知中夜求衣,旰忘食,簡明機務:精勒訓練於以削平大憨,銘勳復辟,在於指顧 間已。

若所謂｢用兵之~在乎形｣古無其詞。或者師心而獨造,愚所未喻,未敢曲意以相狗。夫 軍形者,就刺、料、簡、練、處、舍、收藏而言耳。 是卽所謂軍實而非用兵之妙也。用兵之梦,太 上以名,鸵次之,情次之,形斯下矣!至於形見勢拙,此又其最下者也。即日形之敵必從之,此正敵 不知其所攻,不知其所守,徒因我多方誤以爲進退~以爲防禦耳。虚虚實實,變化生心,示之以 形,非真有形之可見也。

今大王復笨雪耻之師,真義兵也°正之即爲名,揚之卽爲聲,通於衆志郎爲情。彼之百姓,身居 塗炭,自應前歌後舞以迎王師。若不自量而來,戰則亦角摧而崩爾。何必料簡實,五倍攻而 後克哉?然其善之善者,則在乎用賢,卽舉來諭所云太公、陳平。瑜雖未敢當其任,竊得借以發明 其说。

太公,殷之老也,何以周得之而王?陳平,魏之產也,亦嘗事魏與楚矣,何以去楚適漠楚、魏

安南供役纪事

11111

11

朱舜水集

随之以亡?可見天生英哲,既錫之以神明;適種之才,必資之以感憤。豪壯之氣,何能與阻撼共 腐,而流沫同消哉?不北走胡,必南走越矣。幸大王意周,毋使其外資敵國也。

以大王天授異才得賢而輔内歸萬姓外展故土,則有拱揖指壓而治耳。若瑜既非其人亦無 其志,徒以天禍明室遁逃邦苟全性命`别無他圖。如日中華喪亂,遂欲委質於貴國,皇天后 土,實鑒此心。大王不以無袖誅之,而復以此傷義士之志,是猶與於殺之矣。儒異日者,天夷 徳,神孫良翰,憤敵愾擞搶靖胡虜,瑜藉大王 歸桑梓獲陪下士之班,當竭其全力,

内佐大明;以其餘者外匡貴國。所爲兩利而供存者此也。奉賁國攜貳之端,降封之故,昌言於 朝致聖主明見萬里使貴國世修維,歲貢王,寧不實於阶之竭蹶貴邦哉?詩曰:｢永以爲好｣ 其斯之謂與!承裁答,草率不文,請國諱原亮。即日,朱之瑜頓首再拜。

一、二十日代國王答書。别見

一、郎日拜儀部,彼國之宰相也。元稹德,如文潞公然。年八十餘,寵眉皓髮。瑜用一單名帖如前彼 用兩手升於頂,見必披髮加帽,合掌上舉過其額。黎云:斯禮爲至尊而無以加矣。然其大老元臣, 俱甚謙謹卽前之欲殺瑜者,所謂｢食桑葚,懷好音｣也。

一、試堅確賦 三月初三日,鬱鬱枯坐,偶以不入耳之聲,濁亂神思。適國王遣人,寫一｢確｣字來問。 余意其風之也,聊舉｢堅確｣、｢的確｣、｢確論｣等解。遂將｢堅確｣爲題,令余作賦。賦曰:

歲在丁酉,三月上巳,余以執役王家,來兹廣漠之野。叢枯穀茂,侧竹枯死推级荣茂彼神

菱格辗相假,故云热”非修禊之蘭亭;流湍激,寓南濁流迅驰、懷萬壑之冷冷。 塊然環堵之中,匏也 茅茨之下;異桃李之芳園,奚文章之相假。形凄影其,何對月兮三人;己獨人皆存流風乎一我。

迺有白叟龍錘 躑躅踟蹰 ²抱持樂器就坐隅。方跗空中,一角直矗;拳匏外向,孤絃内腹。 彈撥難調`非絲非竹。齒疎淚,疑歌疑哭。不足以陶我神情,適足以擾我慎獨。忽逸興遄飛, 慕觥籌兮相逐。飯蔬水兮愆期況流觞而聽肉。身枯槁兮神馳`芳蘭兮川谷。

- 於焉有客外至,是非問奇,杳掌布蛊確字謹持”余迺舉說文而解義,攷證據兮紛披。志意堅確 ↓ 兮不忒,話言明確兮罔移。於是言笑燕燕,乞賦乞詩º詩題確論,意不支離°賦志堅確,不競文日辭。 朱子肅襟危坐而答曰:｢嗚呼噫嘻!客何而及乎此也?確乎確乎!學力所成;微乎微乎! 析理斯精。確則由堅而致堅不能並確而陳。堅之蔽固固之蔽陋”而確不與固陋兮爲鄰。歷百年 而非故,忽媺代而非新。道同德媲`磨之不去;身處傾危招之不親。非晰精微於觀火,曷能當震撼 而凝神?涅之緇之莫污其白;磨焉磷焉,孰漓其淳?經經者其象乎。砰砰者,言必信,行必果。確 然者,言不期而自無遊行”行不期而自無偏頗°曉曉者其質乎。磽磽者,保護之而僅完擊剥之而旋 缺°確然者,是非眩之而益明~東西街之而不決。然則其貞乎?貞固足以任事,終不渝而始不諒。意 者其真乎?質與實而無僞~與一而皆當。「潦水盡而寒潭~煙光凝而暮山紫」吾以探確之源。 「山高月小,水落石出｣,吾以定確之理。澄之不清淆之不濁｣吾遊夫確之神。逝者如斯,而未嘗 日编者按:「文」字水户本、馬浮本均誤｢支｣據文

卷二 安南供役纪事

二五

朱舜水集

二六

往,盈虚者如彼,而卒莫消長｣,吾又莫測夫確之底裏。往來冲冲,允執其中;不憂不惑,请醒自得 求之古人,郭林宗、申屠蟠庶幾近之。林宗確乎不拔爲世宗師;申屠免於評論,超卓之姿。若夫信 之不篇,守之不善,幾何不如韋而如脂?然而所未至者,毋意毋必,與世推移;變變化化是不可知。 蓋可權者與立之深造”而至誠者能化之根基。既已歷善信而充實,盍亦由光輝幾聖神而孳孳。乃所 願者時中之君子措之仕止久速而咸宜。 大明遺民朱之瑜魯嶼甫賦於交趾國外營沙之旅次。 一、李姓者,累次諭令取家眷,該艚要造府第。答云:｢去家十三年,绝無婢妾,何有家眷?瑜役畢告歸, 必不留此,甲第何爲?初五日忽致供给,瑜力辭之,該船諭云:｢再辭不便,某亦不敢代啓,第受之 無憂也。｣次月~瑜先期往辭,該艚力禀而止。今按,次月疑當作次日,

一、榜示文武大小臣工 中國之儒,大要有二:其一曰學士,多識前言往行而行誼或有未至,漢詔所 謂｢淹通墳典,博學宏辭｣是也。其一曰賢士,專務修身行己,而文采或有不足~漢詔所謂｢賢良方 正、孝弟力田｣是也。二者罕能兼之。有能兼之者,仁義禮智積於中,恭敬温文發乎外,斯國家 之至寶,而聖帝明王之上珍也。其君用之則安富尊榮,其子弟從之則孝弟忠信。是故食祿萬鍾 而不爲登;後車十乘~而不爲侈;交衣黼黻,竟己不華;尚父、仲父,尊己不爲過。何也?道尊德 盛,當之而無愧色。君臣之間,一德一心,都俞喜起,斯得志於時者之所爲也。若夫天下無道則 卷而懷之。或耕或陶~或釣或築,無往不可,蓋未有貶損以徇人者。

近以中國喪亂,天崩地裂,逆虜千常,率土腥穢。遠人義不死,欲隱無所聞之丘文莊公云:

｢安南、朝鲜`知禮之國｣是以遁逃至此°太公、伯夷幽居東海、北海以待天下”非創也°今贵國不能 嘉惠遠人,斯亦已矣!奈何貴賤諸君來此”或有問相者問所非宜,終不知爲褻客。夫相士、星士, 何足比數!四民九流之中,最爲下品,較之德義之儒”不但天地懸绝,亦且如白黑水火,全全相反。 遠人業已至此;貴國輕之褻之,將如足下何?但義所不當出耳!使他人聞之,謂貴國爲絕不知讀 書之旨也。況能尊賢敬士乎?卽如天文地理,其精者不過技術之士,亦非聖賢大學之道,治國平 天下之經;而貴國讀三國演義、封神等記信爲實然勤勤問此,譬猶舍金玉而寶瓦礫,嘉禾而養 荑稗也,亦甚失取舍之義矣!又云:天文非臣子之所得同,亦非遠人之所敢言,已後幸勿再及。 四月初吉大明遗民朱之瑜白。

一、留札存案 四月初六日~不知是何官職”來問古文中義理因居停黎先生傳說不便,索紙筆,寫｢植 橘柚於玄朔,蒂華藕於修陵｣二句問義。答云:｢橘植於南方,其性畏寒,過淮則化而爲枳。華竊 者,芙蕖也,卽今之荷花。若栽於高岡之上,豈能榮茂?二語總言託非其所。來官寫云:｢好好!」 又問「折若木而閉濛汜」及「鳶飛戾天」一節書義。敷衍條暢,大悦稱誦。復云:｢安南解釋甚朴 略。｣答曰:｢朴略不妨,只恐全然不是耳。｣黎云:｢此公極好學,家有多書。｣余問云:｢尊府古書多 否?答曰:「少少足備觀覽。」余問通鑑綱目、前後漢、廿一史、史記、文獻通考、紀事本末、潛確類 書、焚香、藏書及古文奇賞、鸿藻等書。答云:｢俱有。惟鸿藻無有。｣余言:｢安南無書,遠人離家十 三年不見書史,生疏極矣。如此甚好~改日斗膽借二部來看,以消岑寂。｣復顧船主汪二官,黎先 卷二 安南供役纪事

119

朱舜水集

未

生笑語云:｢如此便不孤苦了。｣來官復寫云:｢小某敢請尊師到賤家,以助一樂。｣余亦允諾。因天 雨,未往。初八日,該府忽令汪二官來索此紙~不知何故?後一二日,開船回去~竟不附違。該府 案不知杳,此等解釋又绝非所好,去一看,竟爾帶回,此中必有深意。若徐庶之母自誤其身可 鑒也。恐久而遺忘,故此以誌其顛末云。 四月十三日朱之瑜謹記。

一、介弟至,國王聞之,謂黎醫官云:!這是大人,大才學,大學問,伊小子曉得甚麽?如何敢至其所? 有此大膽!伊又章密道理,章密臭貨。」聿密者,華言不織也;奥貨者”华言羞耻也。

一、瑜疑大人之説,似未釋然。往問其親暱張醫官乳名注官。云:｢無之,對吾等歡喜稱道曰:｢商人, 我不知其胸中,但去問的,無有不知。這見高得緊的人,我安南自然没有,便是大明,如此人者,恐 怕也少。毫無绷芥之嫌。｣是日,張執橙甚而稱謂甚尊,卽向之攘臂怒駡”首欲殺瑜者也。 一、四月廿一日辭別國王書先一日以小學諸書來問~因及之。 名帖同前。 辭謝大王閣下:恭聞治平之本, 教學爲先;即使時有戰争,亦必兼資文武。漢世祖投戈講藝息 論文,大業中興,獨光近古。魏武 帝手嘗横槊,髀不離鞍猶謂｢春夏讀書,秋冬射獵｣。故知講讀之道,乃是君國之經;卿士亦然, 惟人主!因叫王宮武將不必讀蛮,故云然”吕子明中年涉學,遂取荆州;杜元凱左氏癖耽,终平吴國。博 陸精忠浴日,無術後世之譏;萊公駿烈撐天讀傳取益州之謂。是則賢相良將,咸實習被知書。 況乎成方挾奸,陰昌邑,非經術,何以稽疑?在乎作新自然丕變。昨者,講求遺典,必將養育 時髦,於是人文化成教興俗厚;洵千古賢王之盛業,而萬代流聞之美名也。

瑜謂五經、三史,七國六朝,尚可從容,唉諸異日。或詞旨深奥,或問學淵源或縱横捭凹以矜 奇 ” 或月露風雪而淡藻~下學上達,近裏攸宜。詳觀目録諸書,偶見小學一部彙往哲傳心之秘迺 初學入德之門。儻是十竹齋所鐫,粵陳選所註,最爲善本,洵是國珍。致君顯親,言言金石;敬身 明倫`字字著龜。若使立教於國中,必多利益於君上。但列孝經,或乖訓詁;迨夫忠經合刻,益是 書賈所爲。語不雅馴,義多舛驳;缘是馬融纂輯,原非先聖遺經。然欲立言,必須考行。馬融為南 郡太守,尚且狼藉贓私。其窗束閣奎章豈能感發誠敬?固宜斥绝,勿文林。無限依依,言 代别。卽日,之瑜頓首再拜。

一、瑜歸至會安寓中:盗竊落空。視舌雖存,瞻貂已弊º蒼頭遠逝;黔突難炊色甚慘淡。親友確言,是 居停所爲”顯有證據。然形跡可疑者二鎖鑰交於寓主,今套鎖直入,一也。先日有書,言無人看 寓,是夕失盗二也。瑜一概不究,但遺攝鎮土王云:｢寓主父子,前後遠出經營,單遺一婦看家,鞭 短何能及馬?盜賊洞知虛實,張燈竟夜搜羅顧惟黄卷存,更有青蚝儼在。」 諸物俱空穹遗失一蚝,故舉 此瓜笑耳.绝不及居停一字”復爲申解。諸人笑以後事發,竟與寓主無涉。諸人方纔嗟歎,謂 非常人所能。

一、瑜辭王而歸,各官不及知。歸後,文武百官無不傾心思慕。該艙差人競來傳説譽之每過其實,不 敢自奉其辭,咸冀再往而不可得。然初時皆欲殺瑜,則各相敬愛,無一人自異。向之乘機下石 者咸相驚詫以爲異事。维時鸱鸮無伍~不得不化而爲橋,至於識者,猶惜匡術之眼爾。

安南供役纪事

二九

iC

朱舜水集

一、代安南國王書 蓋聞聖哲必因時以建功,賢智貴正名而戡亂。乘機遘會,溉釜同袍。慨我遭家 不造,以致遺國多艱。先王之冢子,幽之於别宫;蟊賊之宗盟,寵之以重任。牛骨五具,讀前史而 興悲;密水一盂,在今而罔恤?此有志之所切齒,而義士之所撫心也。

恭惟某官,胸羅今古,掌握風雷。上馬擊賊徒,下馬草露布;文事則雍容犧象,武備則首足萊 夷。真命世之逸才,匡時之俊傑。撫兹社稷丘墟~民人塗炭僞新之竊四世春陵之舉事幾人? 飢或守雌而伏,自當憤發爲雄。乃者,審敵觀變,似圖一舉百全,比得秘函,不禁手額。知某官倦 惓爲國`切切勤王國祚長,臣民胥慶。梁國反周爲唐,汾陽殓安誅史。方之今日,豈讓古人? 但何無忌酷似其舅,劉下邳豈非人豪?凡我同盟,咸宜共奮。

某動衆興師,矢公非富。幸羣工之協贊,勵率土而同仇。與子偕行,無敢或後。登壇誓衆競 欲争先。乘茲敵愾之城,立奏中興之缝。靖彼睡夠之卧榻;完兹無缺之金甌。某出奇制勝;彼備 多則力分:某官内擾外援敵防此則失彼。虜聚目中,成指,使常銘翼輔之勳,乾坤正忠義 之氣。列土分茅錫圭卣光榮增於祖考,福澤流於子孫。豈非大丈夫之偉烈,而奇男子之愉快 哉!臣您軍務草率裁槭,會晤非遥瞻言有日。

又節略 蓋忠孝者,天下之大節;而篡逆者,千古之罪魁。故凡含生負氣之倫,莫不共明斯義。 某人者,地實寒微,心懷枭獍。厮養牧園,尚不類於汧渭之非;怙寵矜功,遂自比於逐戎之襄仲。 晉陽興甲~本不爲臣子之美名;而臺城誓師²正不忍於君父之幽逼。狐冗城而姑息~ 城矣!鼠

近器而弗投器可全乎?祖父子孫,其惡封狐狼,日長其殘。久假不歸,烏知非有?凌遲

罔恤`振古所無。使斯民不知三統之義,實迺殺萬姓之心。

上監國魯王謝恩奏疏

奉劝特召恩貢生臣朱之瑜奏:爲守被殉節,謹陳始末缘由,兼謝天恩事。臣於崇禎十七年蒙 恩特徵,不就。弘光元年,復徵,又不就。卽授江西按察使司副使,兼兵部職方清吏司郎中、監鎮 臣方國安軍,復不拜。後聞臺省交章論劾大指論臣｢偃蹇不奉朝命,無人臣禮｣。臣卽星夜逃避海 濱。及臣在舟山,銓臣、按臣見臣不肯任事,又見臣誓不降虜,萬死一生奉臣孝廉。臣止之而不 及^卽當按臣前草表懇辭。後輔臣不知,擬旨云:｢朱之瑜果否的係貢生?該部確察具奏。」輔臣與 臣同里閉”其弟張玉堂與臣同入泮宫,豈不知臣之詳,意蓋有爲耳!臣見此時事不可爲,深自 匿,绝不以前事上聞,非敢故爲欺。

辛卯年七月,預避虜難,從舟山復至安南。累年急欲歸覲,多方未遂。每恨衣帶之水,邈焉河、 惯。去年委曲求濟方附一舟°意謂秋末冬初,便可瞻拜彤⊕ `伏陳衷曲。臣數年海外經營謂可 得當以報朝廷,當與藩臣悉心商確不意姦人梗,其船出至海口半月而不果行。復收安南憤結 欲绝。至本年正月十四日,日本船回~有主上監國魯九年三月黄绫勅諭一道特召臣還。臣以亵 服不敢拜命。星夜草瓶處士巾衣 ²謹擇十六吉日,又不敢於公所行禮,即於私寓恭設香案開叩 C｢形」字各本均鸪作「思｣據文藝改。

卷二 安南供役紀事

111 1

11111

朱舜水集

頭謝恩畢,敛此欸遵。臣此時已促裝,擬於廿一日往暹羅,亦輾轉以求達也。因暹羅更在西南 恐主上未察臣苦心疑爲私背旨,故捧敕驚懼,即止不行。雖臣無節義文章之重,足副主上夢寐 延佇之求;至於犬馬戀主之城,回天衡命之志,未嘗一刻少弛也。静侯夏閻附船前去日本 復從 日本~方達思明。所以紆廻其道者,臣之苦衷,不便明言。人見臣如此,競詆狂惑。不意二月初 三日~安南國王於該管衙門檄取一二知文識字之人,前去應一時之役。當塗喜得關要,中臣不念 國體,遂將臣名開送,立逼登舟。来人不知,多爲慶幸。臣與平日往還諸人,已作死别。初八日, 至國王屯兵之所,日外營秒。先見該艚,手致一書,隨見國王,臣具一｢飲奉勅畫恃召恩貢生頓首 拜｣名帖。臣屢被詔勅”在國家爲徵士,與尋常官員不同,何敢屈膝夷廷,以辱國典?故長揖不拜 者禮也。國王不知是禮,怒欲殺臣。臣挺然竟行就戮,毫無顧盼邂廻。該艙令人往復勸諭,懇切 詳明。臣言愈遜,臣志愈堅,夜分不已,終無一字游移。次日辯折仍前。該艙云:｢好漢子。｣十四 日,復遣人來~慰臣怵臣,得臣一拜即止。臣對如初,但言｢讀聖賢書所學何事｣而已°至今十日,其 怒未衰。忌臣者多,料無生理。臣恐一時白刃加頸;不及拜疏陳謹將始末缘由,上座宸聽,臣 郎含笑入地矣。所恨者,臣之幡然去國跡似潔身;今謀之十年,方喜得當。意欲恢弘祖業酬君 父,以佐勞臣:一旦迺爲意外之事而死,不能上報太祖高皇帝以及主上²臣死有餘贅耳!

至臣祖宗墳墓飄零,幼女死忠孝最爲幽慘此臣家事私,不敢瑣陳將逐日問答、行 略、書札别録附聞惟祈杳鑒草莽之臣,不諳章奏之,罔知忌諱死罪死罪!臣拜疏,静一

死,别無他說。昔蘇武尚有一李陵爲知己~臣之孤苦何可勝言!十日之内,逐日殺人莫不先梟其 首從而禽肉葅肝~夷風刻,惟以張威~示知草菅,使臣驚懼。臣死之後,骸骨無敢收取,自鸱 鳶犬豕之所咀嚼~臣亦不憂。伏願主上爲國愛身爲國愛人,勵精旰食, 虚己尊賢,選才任能,勿疑 勿直盧黄,勒勳長白,大拯日 陸沈之神州,修復汙之陵廟,始終勿替君臣一心。臣無任瞻 天仰聖,激切屏營之至!謹具疏稱謝以聞。監國魯丁酉年貳月拾柒日,恩貢生臣朱之瑜具。 上監國魯王奏疏

奉勃特召恩貢生臣朱之瑜奏,爲臣身被拘留瞻言永號事。臣與安南國王抗禮一事,已詳具於 二月十七日疏中。後二日,始以本事遣其心腹重臣就問。臣卽據其來意,竭誠相答,遂爾歡然大 加讚賞。因關彼國機密,不敢聞奏。三月三日,遣人來試堅確赋。已後腰 其文武戚屬就臣寓 所;虚心質問,隨手批答。得答卽喜。四月廿一日,臣聞客寓被盗席捲,衣祿俱空,謁歸會安十 分稱揚羨慕,或者夙憾已銷。但國小氣驕學淺識陋`頗能拔萃於夜郎”不免觀天而坐井。欲屈臣 則恐損其名望~欲就臣則内慚其從官。甘心失人,安知禮士?是以辗轉持疑委難自決°至今尚未 親見,又不明言違行。使臣目送歸舟,血枯腸斷。况資裝俱竭,肘見履穿。僮僕遁逃,伶仃孤苦, 肌膚憔悴,形容枯槁,迨日如歲。若至明年此日~誠恐雞骨支離,久填溝壑,況能光楠主上大業中

⊕编者按:｢拯｣ 字水户本、馬浮本均尴作｢極与據世界本改”

O｢遣｣字水户本、馬浮本均作｢道与據享保本改。

卷二 安南供役纪事

111111

三部

朱舜水集

興!儒主上必不忍棄臣於外~乞勅藩臣~明言索取,彼必不敢再復拘留。臣坐則意馳~行則忽忽不 知其所往。率率草疏再陳,伏祈宸签。監國魯丁酉年伍月貳拾柒日、恩貢生臣朱之瑜具。

讀書尾附, 自六月初三拜書之後,連日嘔血不止,上林射雁應已展帛於中朝;北海乳羝毋 使落旄於下國。寥寥數語,耿耿丹衷~楮尾言,撫膺增痛。

附:監國魯王敕

監國魯王敕諭貢生朱之瑜,昔宋相陳宜中託諭占城,去而不返,背君苟免,史氏譏之。蓋時雖 不可爲明聖賢大道者,當盡回天衡命之志;若忽然遠去,天下事伊誰任乎?予國家運丁陽九, 线胝猶存重光可待。況祖宗功德,不泯人心。中興局面,應遠過於晉宋。且今陜、蜀、黔、楚悉 入版圖。西粤久尊正朔,即閩、粤、江、浙,亦正在纷纭舉動間。非若景炎之代,勢處其窮。故宜 中不復,亦不聞有命往召其退也。爾矯矯不折,遠避忘家。陽武之椎,尚堪再試;終軍之請登 竟忘情!予夢寐求賢,延佇以待。兹特敕召爾可卽言旋,前來佐予恢興事業當資爾節義文 章。毋安幸免,梁滞他邦。欽哉。特敕。監國魯九年三月.

.45 按:今井弘裤、安積覺撰舜水先生行實云:先生慎密”自晦其身,微胖,雖門人未與之宮及。殁後發遺,有匣肩甚 因”乃於其中得此枚云*日

日此按語摊馬浮本增。

跋安南供役紀事

釋獨立性易

乾坤亟覆,出奇常;大地握荷存跡。歲癸巳秋,易與先生天涯把臂,共寄足於穎川居士 之門。冬秒先生遽以南服分行,翩翩振手,一瞬目間竟成八载。甲午冬,易自改觀安禪,爲容客老 乙未秋。遊行神~飄然異國野孤蹤,不靳東西南北。齒黄變白,缘難再親。頃戊戌夏,先生 應監召問渡長崎易時曠觀東武~三千里外”荷出慰言縷縷者,不勝肉骨;卽欲半面襟期,附之 神馳而夢越矣。己亥春;易以養病還崎,又復附書珍重,山高海闊;地遠天空,而先生倦倦於鄙人 者若是。自患脚根病癫,乃爾閉關,究心摸索。今夏忽逢先生再臨到几何面,非天與作當莫 能焉。圆光一隙:屢屢傾心。至聞有安南紀事,再至請幸出披讀爲不勝嘉歎。曰:

於戲!夫天之正氣锺夫君子者是哉!昔子卿持節單于而不屈者,爲有君命也。今先生以通 臣客軌,執義自高~不爲罄折,死亡不顧言奪氣争,铮铮鐡石,今古上下,無其事:無其人!自視孤 虚一命”益挫益堅得俾從容履蹈,使荒裔知有凜凜大節,不因國破,全斯中外高風,可稱今古第 一義轍。悠悠遐屬轉盛怒爲歡心~折矜持爲下走。復自作賦答書,金玉其徼,不受毫末之鹰。 然返楫~三聘徵君先生爲不負明光於一日矣。今者一羣夏屬,裂峨冠而鼠尾,祖左衽而馬蹄~臣 甘狐貉視此紀事,能不垂頭而自泣否!子輿氏曰:｢不恥不若人,何若人有。」今日爲何如?

卷二 安南供役紀事

三五

CHÚ THÍCH

[1] (Người có tài được tiến cử ra giúp triều đình chứ không qua đường thi cử)

[2] (Quán Chi (Đào Trinh Nhất) là học giả Việt Nam đầu tiên nhắc đến Chu Thuấn Thủy và An Nam cung dịch kỷ sự (Đào quân viết nhầm là An Nam cung dịch ký). Xem Quán Chi, “Chu Thuấn Thủy 12 năm ở nước Nam”, Trung Bắc chủ nhật, số 79 (21 tháng 9 năm 1941). Bài viết của Quán Chi mặc dầu có một số chi tiết không chính xác, nhưng có điểm tích cực là đã mạnh dạn gióng lên tiếng chuông thức tỉnh độc giả về thái độ thủ cựu, bài ngoại của sĩ phu Việt Nam đương thời)

[3] (Nguyễn Phương và Nguyễn Duy Bột dịch, Viện Đại học Huế, 1963)

[4] (Do Hồng Nhuệ Nguyễn Khắc Xuyên và Nguyễn Nghị dịch và chú thích, NXB. Thành phố Hồ Chí Minh, 1998)

[5] (Có khi gọi là Trung nguyên dương cửu thuật lược. “Dương cửu” lấy từ câu “dương ách ngũ, âm ách tứ” (dương có 5 tai ách và âm có 4 tai ách, tổng hợp tất cả tai ách âm dương thành 9 dùng để chỉ “tai ách” hay “tai họa”. Văn Thiên Tường đời Tống trong Chính khí ca, có câu: “Hỡi ôi! Tôi đang gặp dương củu”)

[6] (Đương thời, tiếng tăm của Mitsukuni còn lẫy lừng hơn cả Shôgun (Tướng quân))

[7] (Inaba Kunzan, “Shu Shunsui no gakufû to seishin” (Phong cách học hành và tinh thần của Chu Thuấn Thủy), trong Shu Shunsui (Chu Thuấn Thủy) do Hội Kỷ niệm Chu Thuấn Thủy biên soạn và xuất bản, Tokyo, 1912, tr. 51.)

[8] (Tức Nhan Uyên (514-483 trước Công nguyên), học trò giỏi của Khổng Phu Tử, trong cảnh hàn vi bao giờ cũng vui vẻ, an bần lạc đạo)

[9] (“Đáp An Đông Thủ Ước vấn bát điều” (Trả lời tám câu hỏi của Andô Shuyaku), Chu Thuấn Thủy tập, tập Thượng, Trung Hoa Thư cục, Bắc Kinh, 1981, tr. 369)

[10] (“Thuấn Thủy tiên sinh hành thực” (Những hành động trên thực tế của Thuấn Thủy tiên sinh), Chu Thuấn Thủy tập, tập Hạ, Trung Hoa Thư cục, Bắc Kinh, 1981, tr. 624)

[11] (Inaba Kunzan, “Shu Shunsui no gakufû to seishin”, bài đã dẫn, tr. 46. Theo học giả Ishihara Michihiro, Chu rất sành về hương liệu và có thể phân biệt 12 loại hương liệu ở Chiêm Thành/Việt Nam (tốc hương, hoàng thục hương, nghệ hương, long não, v.v…) một cách rành mạch (Xem bài “Shu Shunsui juni kô” (Mười hai khảo sát về Chu Thuấn Thủy trong Ibaragi Daigaku Bunrigakubu Kiyô, 1964, tr. 4-5). Tương truyền sau khi định cư ở Nhật, Chu cũng là người đầu tiên ở Nhật giới thiệu cách làm sơn mài của Việt Nam.)

[12] (Chu Thuấn Thủy tập, tập Hạ, sđd, tr. 32.)

[13] (Xem Julia Ching, “Chu Shun-shui, 1600-82”, Monumenta Nipponica, tập XXX, số 2, tr. 186.)

[14] (Quán Chi, “Chu Thuấn Thủy 12 năm ở nước Nam”, bài đã dẫn, tr. 14.)

[15] (Trước đó, trong một bức thư viết gửi chúa Nguyễn Hoàng thay cho một thương nhân Nhật Bản, Fujiwara Seika có ý trách là Chúa quá xem trọng văn thơ và xem nhẹ những người buôn bán. Xem “Thư gửi An Nam Quốc vương”, trong Fujiuara Seika shú (Tuyển tập Fujiwara Seika), tập I, sđd, tr. 125-126.)

[16] (Lúc Chu Thuấn Thủy viết ký sự này (1657), vị chúa Nguyễn ở miền Nam là Nguyễn Phúc Tần, tức chúa Hiền (1648-1687). Trong bài này, khi Chu gọi chúa Hiền là “An Nam Quốc vương”, khi gọi là “Quốc vương”, khi gọi là “Vương” hay “Đại vương”.)

[17] (Ngụ ý nói lễ quân thần của Chu đối với nhà Minh: Chu đã là tôi của Đại Minh thì không thể ra thờ vua An Nam - một nước trong trật tự của thế giới Trung Quốc (China’s world order) chỉ là một phiên quốc. Phiên quốc có quan hệ triều cống đối với Trung Quốc và vua của phiên quốc trên nguyên tắc phải được hoàng đế của Trung Quốc phong vương.)

[18] (Nguyên văn là “đại cừu”, ý nói mối thù của Chu đối với nhà Thanh do người Mãn Châu nắm quyền.)

[19] (Nguyên văn là “câu cừ” (cống lạch); tức là chết một cách vô nghĩa ở ngoài cống lạch.)

[20] (Người đời Hán, phụ thân vốn người Hồ ở Trường Thủy. Lớn lên ở đất Hán, kết bạn với Lý Diên Niên. Qua lời giới thiệu của Diên Niên, được triều đình cử đi sứ ở Hung Nô, khi trở về thì Diên Niên đã bị triều đình giết, Vệ Luật phải chạy trốn sang Hung Nô. Được Hung Nô truy phong làm Đinh Dương vương. (Tiền Hán thư, 54).)

[21] (Lý Lăng (?-74 trước Công nguyên). Người đời Hán, tự là Thiếu Khanh. Từ trẻ đã được cử làm Thị trung Kiến chương giám. Giỏi nghề bắn cung và có tính thương người. Đời Hán Vũ đế được phong làm Kỵ đô úy, dẫn năm ngàn kỵ binh dũng cảm đi đánh Hồ. Sức địch không nổi, phải hàng giặc. Vua bắt tội, chỉ có Tư Mã Thiên cho đó là hành động của kẻ biết thức thời. (Tiền Hán thư, 54; Sử ký, 109).)

[22] (Nhà Minh kéo dài gần ba trăm năm, từ năm 1368 đến năm 1644, và Chu xem mình là thần tử của nhà Minh. Câu này có ngụ ý là tuy trên nguyên tắc Chu không chịu khuất phục những nghi lễ của phủ chúa Nguyễn, nhưng Chu mềm mỏng trong cách ứng xử.)

[23] (Ngoài việc giúp chúa Hiền viết thư, không rõ Chu đã giúp những việc gì khác cho chính quyền chúa Nguyễn. Trong bức thư thay lời chúa Hiền viết cho một nhân vật có lẽ có địa vị quan trọng trong chính quyền chúa Trịnh (bức thư được dịch giới thiệu trong phần sau), Chu chỉ để là Mỗ Quan (có nghĩa là “Quan-có-tên-nhưng-không-tiện-nói-ra)”. Theo Chen Ching-ho (Trần Kinh Hòa), người này có tên là Phạm Hữu Lễ ở Cao Bằng. Xem Chen Ching-ho, “Chu Thuấn Thủy “An Nam cung dịch kỷ sự tiên chú” (An Nam cung dịch ký sự của Chu Thuấn Thủy: Giới thiệu và chú thích) đăng ở tập san Hương Cảng Trung văn Đại học Trung Quốc Văn hóa Nghiên cứu sở Học báo, 1968, tr. 238.)

[24] (Hiệu của Tô Vũ đời Hán. Người đất Đỗ Lăng, làm Trung lang tướng đời Hán Vũ đế. Đi sứ sang Hung Nô, bị giam trong hang đá ba ngày không cho ăn uống. Tô Vũ nhờ lấy sương đọng trên cờ uống thấm giọng nên không chết. Thuyền Vu (vua Hung Nô) tưởng Tô Vũ là thần nên không dám giết hại, đày Tô lên Bắc Hải chăn dê. Mười chín năm sau, khi Thuyền Vu giảng hòa với nhà Hán, Tô Vũ mới được tha về. Được Hán Tuyên đế phong làm Quan Nội hầu và cho người vẽ hình Tôn Vũ ở Kỳ Lân các. (Tiền Hán thư, 54).)

[25] (Người đất Thẩm Dương đời Tống. Tự là Quang Bật, tiến sĩ đời Chính Hòa. Đi sứ ở nước Kim, bị giữ lại 15 năm. (Tống sử, 373).)

[26] (Về hệ thống hành chính, kinh tế và quân sự ở Quảng Nam dưới thời chúa Nguyễn, Lê Quý Đôn có ghi như sau: “phía hữu xứ Quảng Nam lại thông với các nước phiên, về đường biển thì cách tỉnh Phúc Kiến, tỉnh Quảng Đông không đến ba, bốn ngày, cho nên thuyền buôn từ trước đến hội tụ ở đấy… Khi họ Nguyễn cát cứ, thu được thuế thuyền rất nhiều. Đặt cai tàu, tri tào mỗi chức một viên, cai bạ tàu, tri bạ tàu, cai phủ tàu, ký lục tàu, thủ tàu nội, mỗi chức hai viên, cai phòng 6 người, lệnh sử 30 người, toàn súng binh 50 người, lính tàu 4 đội 70 người, thông sự 7 người”. Xem Lê Quý Đôn, Lê Quý Đôn toàn tập, tập I: Phủ biên tạp lục, NXB. Khoa học xã hội, Hà Nội, 1977, tr. 231.)

[27] (Chen Ching-ho (Trần Kinh Hòa) đã có nhận xét đáng chú ý: Theo Chu Thuấn Thủy, trong tiếng Phúc Kiến “chữ Chu đọc gần chữ Châu”, vậy có nghĩa Cai Phủ là người Phúc Kiến và Châu không phải là người Phúc Kiến. Ngoài ra, Châu bị bắt rồi được thả về liền, vậy Châu không ở trong diện những người “biết chữ”, từ đó Chen kết luận Châu là “một thương khách không phải người Phúc Kiến”. Xem Chen Ching-ho, “Chu Thuấn Thủy “An Nam cung dịch kỷ sự tiên chú”, bài đã dẫn, tr. 225-226.)

[28] (Dùng một nơi nào đó khai làm nguyên quán của mình chứ không phải là nguyên quán thật sự.)

[29] (Người Nhật, âm chữ Hán là Tô Ngũ Lữ, nguyên văn viết nhầm là Lữ Tô Ngũ. Trên bia Phổ Đà Sơn Linh Trung Phật Bi (dựng năm 1640) ở Động Hoa Nghiêm thuộc Ngũ Hành Sơn có khắc rằng Tống Ngũ Lang (đọc theo âm Nhật là Sôgoro), ở phố Nhật Bản (Nhật Bản doanh) đã cúng 100 quan tiền. Theo Ishihara Michiharu, nhà nghiên cứu về Chu Thuấn Thủy ở Nhật, Tống Ngũ Lang và Tô Ngũ Lữ là một người. Tên của Sôgoro cũng được nhắc đến trong các bài nghiên cứu sau đây: Sallet, “Les Montagnes de marbre” trong Bulletin des Amis du Vieux Hué, 11è Année, 1924; Kuroita Katsumi, “Nanyô ni okeru Nihon kankei shiryô iseki ni tsuite” (Về những tư liệu và di tích liên quan đến Nhật Bản ở Đông Nam Á) (Bài nói chuyện ở Keimei-kai, lần thứ 27) và “Annan Fudasan Ryôchûbutsu no hi ni tsuite” (Vè bia Linh Trung Phật, Phổ Đà Sơn ở An Nam); Matsumoto Nobuhiro, “Annan Fudasan Ryôchûbutsu hichû no ichiNihonjinmei” (Về tên một người Nhật trên bia Linh Trung Phật ở Phổ Đà Sơn, An Nam) (Shigaku Zasshi, 40-41). Xem Ishihara Michiharu, Shu Shun-sui (Chu Thuấn Thủy), Yoshikawa Kôbunkan, Tokyo, 1961, tr. 59-60.)

[30] (Vào giữa thế kỷ XVII lúc Chu Thuấn Thủy ở Thuận-Quảng người ngoại quốc gọi Quảng Nam là Province de Thiam (Chiêm), và dinh của chúa Nguyễn ở Quảng Nam cũng được gọi là Dinh Chiêm. Theo Chen Ching-ho, Chiêm Thượng chính là Chiêm Trấn Thượng, tức Dinh Chiêm. Xem Chen Ching-ho, “Chu Thuấn Thủy “An Nam cung dịch kỷ sự” tiên chú, bài đã dẫn, tr. 227.)

[31] (Nguyên văn chữ Hán là “Ông Nghi Bộ”. Theo Chen Ching-ho, vì những người đỗ tiến sĩ hay được hàm Hàn lâm được gọi là Ông Nghè. Ông Nghè Bạ là tên gọi tắt của Ông Nghè và Cai Bạ. Một số sách tiếng nước ngoài viết vào khoảng thời này cũng có nhắc đến chữ Ông Nghè Bộ. Xem Chen Ching-ho, “Chu Thuấn Thủy “An Nam cung dịch ký sự” tiên chú”, bài đã dẫn, tr. 227-228 (Chen viết là Cai Bộ thay vì Cai Bạ).)

[32] (Theo Đại Nam nhất thống chí, khi “Thái Tổ Gia Dụ Hoàng Đế năm thứ 45 (Lê Hoằng Định năm thứ hai; 1602) đặt dinh Quảng Nam, đặt Trấn thủ, Cai bạc và Ký lục [ở] ba phủ Thăng Hoa, Tư Nghĩa và Hoài Nhân…” (xem phần “Dụng đặt và diễn cách” ở tỉnh Quảng Nam, Quốc sử quán triều Nguyễn biên soạn, Đại Nam nhất thống chí, tập 2, NXB. Thuận Hóa, Huế, 1992, tr. 333; Chen Ching-ho, “Chu Thuấn Thủy ‘An Nam cung dịch kỷ sự’ tiên chú”, bài đã dẫn, tr. 228.)

[33] (Theo Chu Thuấn Thủy, Hán Nê là một trạm nằm trên đường bộ và đường biển giữa Hội An và Dinh Cát ở Quảng Trị ngày nay. Hán Nê chắc hẳn là Cửa Hàn ngày nay. Xem Chen Ching-ho, “Chu Thuấn Thủy ‘An Nam cung dịch kỷ sự’ tiên chú”, bài đã dẫn, tr. 228.)

[34] (Hiểu theo nghĩa là vùng dưới quyền kiểm soát của chúa Trịnh.)

[35] (“Suất tính” là làm theo thiên tính (Kinh lễ, “Trung dung”). Suất tính đường có chức năng gần giống như Quốc tử giám.)

[36] (Chỉ Lục khoa cấp sự trung của Đô sát viện hoặc Giám sát sứ Thập ngũ đạo (15 đạo).)

[37] (Viên quan có bổn phận can ngăn vua khi thấy vua có lỗi lầm.)

[38] (Người đất Mân Huyện đời Tống. Đỗ Tiến sĩ dưới triều Quang Tông, sau làm đến Hình bộ Thị lang. (Tống Nguyên học án, 97).)

[39] (Người đất Lam Đình đời Đường, tự là Hà Văn. Có công dẹp nội loạn, được phong làm Hộ bộ Thượng thư. Về sau được phong Bằng Dực Quận vương (Đường thư, 158).)

[40] (Ở đây chỉ chung những người học rộng.)

[41] (Tên gọi Đại học đời Châu: “Chỉnh thành” những chỗ thiếu sót và làm “quân bình” những chỗ chưa đạt.)

[42] (Binh pháp ngày xưa có hai cuốn Lục thao và Ngọc kiềm từ đó Thao kiềm trở thành tên gọi tắt của Binh pháp.)

[43] (Tên một môn thi chọn quan lại đời Đường, giống như Bác học hoằng từ, gồm có các loại: Văn hiến thông khảo, Tuyển cử khảo, Hiền lương phương chính.)

[44] (Người tài giỏi. Ở đây có nghĩa là tên một môn thi chọn cử sĩ, giải thích kinh thư của thánh nhân. Hán Vũ đế cho thi 4 loại, vừa học vừa hành, ai giỏi được tuyển dụng. Đời Đường có 6 loại: Tú tài, Minh kinh, Tiến sĩ, Minh pháp, Thư, Toán. Đến đời Tống Thần Tông bỏ Minh kinh, dùng Kinh nghĩa, Luận sách làm tiêu chuẩn chọn cử sĩ.)

[45] (Tiếng Trung Hoa (Bắc Kinh) đọc “lăng giáp” là “ying-chia”, gần với tiếng Việt là “Dinh Cát” (chữ Dinh đọc theo giọng miền Trung). Theo Phủ biên tạp lục của Lê Quý Đôn, Chính Dinh của chúa Nguyễn lúc bấy giờ ở Phú Xuân, và dinh ngoài là Dinh Cát ở xã Ái Tử, huyện Đăng Xương (thuộc đất Thuận Hóa lúc bấy giờ, nay là huyện Triệu Phong, tỉnh Quảng Trị). Xem Lê Quý Đôn, Phủ biên tạp lục, sđd, tr. 109, 144-145.)

[46] (Cai Tàu là người cai quản những người Hoa và coi xem những việc tàu bè, tức Cai Bạ. [Lời chú của Chu Thuấn Thủy]. (Xem giải thích có liên quan đến Cai Tàu trong chú về Cai Phủ ở phần trên.)

[47] (Ý Chu muốn nói người Việt, người Hoa và người Nhật ở Hội An.)

[48] (Có người cho rằng tổ tiên Chu là họ hàng của Chu Nguyên Chương, người sáng lập ra nhà Minh.)

[49] (Nguyên văn là “đồng sự giả”, chắc hẳn Chu muốn chỉ những người Hoa (chủ yếu là người Phúc Kiến và Quảng Đông) cùng đi một lần với Chu.)

[50] (Nguyên văn là “ngoại giang nhân“, tiếng Phúc Kiến và tiếng Quảng Đông để chỉ người không cùng tỉnh (đọc là wai-cheng-jen). Trong bài đã dẫn ở trên, Chen Ching-họ cho rằng từ này chỉ có người Phúc Kiến dùng, nhưng trên thực tế người Quảng Đông cũng dùng để chỉ người ngoài tỉnh. Xem Dai Kanua daijiten (Đại Hán Hòa từ điển), cuốn 3, do Morohashi Tetsuji (Chu Kiều Triệt Thứ) biên soạn, Taishukan, Tokyo, 1984, tr. 323.)

[51] (Người Nhật, chữ Hán viết là Lục Ngũ.)

[52] (Người Nhật, chữ Hán viết là Di Tá Vệ Môn.)

[53] (Người Nhật, chữ Hán viết là Quyền Binh Vệ.)

[54] (Người giỏi về học vấn và có đức hạnh được chiếu của vua vời ra giúp triều đình nhưng từ chối không nhận.)

[55] (Tên Trung Quốc gọi nước Việt Nam thời cổ đại. Có lẽ ở đây Chu dùng lối nói thậm xưng.)

[56] (Nguyên văn là “đầu thạch” (ném đá), tức là gọi tắt 4 chữ “đầu tỉnh hạ thạch” (ném đá xuống giếng), có nghĩa như “nước đục thả câu”.)

[57] (Thuộc Cẩm Y vệ, thành lập dưới triều Vĩnh Lạc nhà Minh, giống như cảnh sát ngày nay.)

[58] (“Thiên căn” có nghĩa là nguồn gốc của vạn vật trong thiên nhiên; “nguyệt quật” là “hang đá trong mặt trăng”, nghĩa bóng là nơi mặt trăng mọc hay miền đất phía tây (như trong câu “Tây du nguyệt quật, đông tiện Phù Tang”, có nghĩa là “vượt qua Nguyệt quật phía tây và đến gần Phù Tang phía đông”).)

[59] Du dùng từ có nghĩa là “ngẩ” [tôi] nhưng có âm giống như chữ “đảo” (hòn đảo) trong tiếng Hoa (tức là tao]; đó là tiếng Đại vương hay những người được kính trọng dùng để tự xưng. [Lời chú của Chu](Chu cũng có thể xưng “tao”, nhưng vì trong các trường hợp khác Chu thường phiên âm Nôm theo giọng miền Trung nên chúng tôi dịch là “tau”, có âm cũng gần giống như “tao” trong tiếng Hoa khi đọc chữ “đảo”.).

[60] Du dùng từ có nghĩa là “nễ” (tiếng gọi người khác] nhưng có âm giống với chữ “mê” trong tiếng Hoa (tức là mi, “mi” là tiếng miền Trung có nghĩa là “mày”]; tiếng gọi những người thấp nhất trong xã hội. [Lời chú của Chu).

[61] (Nguyên văn là “ ngũ xa”, lấy từ thành ngữ “học phú ngũ xa” (học rộng đến năm xe sách), giống như trong tiếng Việt Nam thường nói “học hết ba bồ chữ”.)

[62] (Nguyên văn là “vi biên cửu tuyệt” (Xa rời hẳn dây nối thẻ tre), lấy ý từ câu “Khổng Tử độc Dịch, vi biên tam tuyệt” (Khổng Tử đọc Kinh dịch, dây nối sách đứt ba lần). Ngày xưa sách viết trên thẻ tre, những thẻ tre của một cuốn sách được nối lại bằng một sợi dây, Khổng Tử đọc Kinh dịch, đọc đi đọc lại Kinh dịch, kỹ đến nỗi sợi dây nối những thẻ tre đứt đến ba lần. Vậy “vi biên cửu tuyệt” có nghĩa là “lâu ngày không đọc sách”.)

[63] (Cách tự xưng khiêm tốn.)

[64] (Tức Thiệu Ung, là người đất Thẩm Dương đời Tống. Theo cha xuống Hà Nam. Học đồ thư và tinh thông Dịch số. Tự xưng là An Lạc tiên sinh và gọi học phái của mình là Bách Nguyên học phái.)

[65] (Không rõ Chu muốn chỉ Trình Di hay anh là Trình Hạo, hai đại nho đời Tống. Có lẽ ở đây Chu muốn nói đến Trình Di, người bình sinh lấy chân thành làm gốc, nghiên cứu điều gì cũng cho cùng cực lý lẽ, và đã chú thích Kinh dịch và Kinh Xuân thu. (Tống sử, 427).)

[66] (Cơ quan lo về việc chỉnh đốn lịch số.)

[67] (Viết tắt của Thiệu Nghiêu Phu và Trình Phu Tử ở đoạn trên.)

[68] (Đồ thư đặt căn bản cho Chu Dịch và Hồng phạm cửu trù, sách tổ của sấm ký và số lý. “Hà đồ” là bản đồ trên lưng con long mã ở sông Hoàng Hà, “lạc thư” là bài văn trên lưng con rùa thần xuất hiện trên sông Lạc Thủy sau một trận lụt lớn vào đời vua Vũ nhà Hạ.)

[69] (Ở đây có lẽ Chu đã “nói loạn xị lên”, giống như lời khuyên của những người đồng sự.)

[70] (Tức Vi Huyền, người đất Kinh Triệu nước Hạ đời Ngũ Hồ. Ở ẩn, thông kinh sử, tuy được triều đình vời ra nhiều lần nhưng từ chối. Khi Hách Liên Bột Bột vào Trường An, trung Vi ra làm, Vi lại chịu ra. Bột Bột nổi giận, nói hồi trước Vi không chịu lạy vua của mình mà nay lại khứng chịu lạy Bột Bột, thế thì sử sách về sau sẽ cho Bột Bột là kẻ dùng người không biết lễ, rồi đem giết Vi. (Lương thư, 12))

[71] (Tức thiên văn, địa lý và nhân sự.)

[72] (Tiếng An Nam có âm giống như chữ “đảo (hòn đảo)” trong tiếng Hoa (tức là tao). “Tao” (tau) là từ Quốc vương hay những người được kính trọng dùng để tự xưng, giống như các chữ “Bổn bộ” hay “Bổn viện” trong tiếng Hoa. (Lời chú của Chu) (Giống lời chú ở đoạn trước nhưng có thêm hai ví dụ trong tiếng Hoa.).

[73] (“Đại nghĩa” ở đây là nghĩa lớn đối với nhà Minh. Theo lối nhìn của Chu, An Nam là phiên quốc của Trung Hoa, vậy khi nhà Minh bị nước ngoài (Mãn Thanh) vào chiếm thì phải có nghĩa vụ giúp những di thần nhà Minh (như Chu) chống lại nhà Thanh.)

[74] (Nên hiểu theo nghĩa của Nho giáo. Chu muốn trách chúa Hiền chỉ lo chuyện mình (trong cuộc Trịnh - Nguyễn phân tranh cũng như trong cuộc mở mang bờ cõi) mà không nghĩ đến việc giúp khôi phục lại nhà Minh.)

[75] (Tức Khương Tử Nha, thánh tướng đời nhà Châu. Tên chữ là Lã Vọng, thuở hàn vi thường ngồi câu ở bờ sông Vị (Vị Thủy). Đến năm 80 tuổi, được Châu Văn vương rước về làm Tướng quốc, điều binh khiển tướng diệt Trụ.)

[76] (Người ở đất Dương Vũ đời Hán, phò Hán Cao tổ là Lưu Bang, được phong tước Khúc Nghịch hầu. Đời vua Hán Huệ đế cùng Châu Bột trừ mấy người họ Lưu làm loạn, nhờ đó mà nhà Hán giữ vững được cơ nghiệp.)

[77] (Chắc hẳn lá thư này dùng nhiều chữ Nôm và nhiều nơi viết theo cú pháp tiếng Việt.)

[78] (Nguyên văn là “dạ trưng cầu y” (ban đêm tìm áo mặc để thức dậy làm việc).)

[79] (Chữ này nếu đọc là “xá” thì có nghĩa là nhà cửa, không rõ Chu muốn dùng theo nghĩa nào. Theo nội dung của câu văn, người dịch phỏng đoán Chu đã dùng theo nghĩa “rút lui” (xả).)

[80] (Danh từ dùng ngày nay là “tuyên truyền”.)

[81] (Trong phép dụng binh ngày xưa, người ta cho rằng nếu quân nhà mạnh gấp năm lần quân địch thì nên bao vây (ngũ vi), nếu mạnh gấp hai lần địch thì nên tấn công (bội công). Chu muốn nói là nếu có danh chính ngôn thuận, thì không đánh cũng thắng (bất chiến tự nhiên thành), hà tất phải đánh làm gì.)

[82] (Tức Khương Tử Nha, tên chữ là Lã Vọng. Lúc chưa gặp thời thường ngồi câu ở bờ sông Vị. Đến năm 80 tuổi, được Văn vương nhà Châu vời ra làm Tướng quốc. Tử Nha điều binh khiển tướng diệt Trụ, giúp nhà Châu giữ cơ nghiệp lâu dài.)

[83] (Người đất Dương Vũ đời Hán, lúc nhỏ nhà nghèo, nhưng rất ham học. Lớn lên phò Lưu Bang, bày nhiều kế hay, lập nên nhiều công trạng, được phong làm Khúc Nghịch hầu.)

[84] (Nguyên văn là “phát minh” nhưng có nghĩa là “làm sáng tỏ” chứ không có nghĩa như chữ “phát minh” dùng ngày nay.)

[85] (Việt ở đây chỉ cả các vùng Phúc Kiến, Quảng Đông và Quảng Tây. Theo thế giới quan truyền thống của Trung Quốc, Hồ cũng như Việt đều là những dân tộc kém mở mang, mọi rợ.)

[86] (Lối nói khiêm tốn.)

[87] (Trong Kinh thi có 3 bài thơ dùng 4 chữ “vĩnh dĩ vi hảo”: (1) Đầu ngã dĩ mộc qua/Báo chi dĩ quỳnh cư [ngọc đeo tay]/Phi báo dã/Vĩnh dĩ vi hảo dã (Người cho tôi chậu mộc qua/Tôi đem tặng lại quỳnh cư ngọc này/Ngọc kia sao trả ơn dày/Chỉ mong hiếu thảo từ nay vĩnh hằng); (2) Đầu ngã dĩ mộc đào/Báo chi dĩ quỳnh dao/Phi báo dài Vĩnh dĩ vi hảo dã (Người cho tôi một cành đào/Tôi đem tặng lại quỳnh dao ngọc này/Quỳnh dao sao trả ơn dày/Chỉ mong hiếu hảo từ nay vĩnh hằng); (3) Đầu ngã dĩ mộc lý/Báo chi dĩ quỳnh cửu (ngọc pha sắc huyền]/ Phi báo dã/Vĩnh dĩ vi hảo dã (Người cho cây mận đầy hoa/Tôi xin tặng lại ngọc pha sắc huyền/Ngọc kia sao trả ơn dày/Chi mong hiếu hảo từ nay vĩnh hằng). Xem chương “Mộc qua”, phần “Vệ phong” (Thơ ca nước Vệ) trong Kinh thi. Bộ Kinh thi người dịch đã sử dụng là Shikyô (Kinh thi), tập Thượng, Takada Shinji biên soạn, Shueisha, Tokyo, 1981, tr. 259-260.)

[88] (Tức “Quan-có-tên-không-tiện-nói-ra”. Chu muốn giấu tên chắc hẳn nhằm giữ bí mật cho chúa Nguyễn. Theo Chen Ching-ho, vị quan này là Phạm Hữu Lễ. Xem chú trong phần “Tựa [của Chu Thuấn Thủy]”.)

[89] (Tên nước do Vương Mãn lập vào cuối đời tiền Hán. Vương Mãn lập mưu đem gả con gái cho vua Bình đế, sau đó phế Đông Cung soán ngôi làm vua. Sau một đời (vỏn vẹn 15 năm, từ năm 8 đến năm 22) Vương bị Lưu Tú là tôn thất nhà Hán diệt Tú lập nhà Đông Hán lấy hiệu là Hán Thế tổ.)

[90] (Ở đây chắc hẳn Chu thay lời chúa Hiền để ám chỉ nhà Trịnh. Bốn đời nhà Trịnh cho đến năm 1657 (khi Chu thảo thư này) là: Trịnh Kiểm, Trịnh Tùng, Trịnh Tráng và Trịnh Tạc.)

[91] (Nơi Lưu Tú dấy binh diệt Vương Mãng.)

[92] (Tức Địch Nhân Kiệt. Người đất Thái Nguyên, tự là Hoài Anh, làm quan đến chức Pháp Tào triều Tắc Thiên Võ hậu. Đời vua Trung tông được phong làm Lương quốc công. Nổi tiếng là người con chí hiếu, làm quan nổi tiếng minh chánh, hết lòng tiến cử nhân tài ra giúp nước.)

[93] (Tức Quách Tử Nghi, người đất Hoa Châu đời Đường, dẹp loạn An Lộc Sơn và Sử Tư Minh, được phong làm Phần Dương vương, chăm lo việc nước trong suốt 20 năm. Vua Đức tông tôn Quách làm Thượng phụ. (Đường thư, 137; Cựu Đường thư, 120).)

[94] (Người đất Đàm đời Tấn. Có chí lớn từ nhỏ, làm quan đến chức Quảng Võ tướng quân. Khi Hoàn Huyền định soán ngôi vua, cùng Lưu Dụ Đẳng cử nghĩa binh phá tan quân phản loạn. Được phong làm An thành quận Khai quốc hầu.)

[95] (Khi thay lời chúa Hiền viết thư, có lẽ Chu đã viết thêm phần này với lời lẽ khác để chúa Hiển tùy ý lựa chọn.)

[96] (Tương truyền, chim kiêu và con kính đều ăn thịt mẹ, bởi vậy ngày xưa thường ví những người con bất hiếu như loài kiêu kính. Ám chỉ chúa Trịnh.)

[97] (Vua Hiếu vương nhà Châu giao cho Phi Tử nuôi ngựa, nhờ nuôi giỏi nên ngựa được sinh đẻ rất nhiều. Được cho lập ấp ở Tần, lấy hiệu là Tần Doanh. Người được phong đầu tiên ở đất Tần. (Sử ký, 5).)

[98] (Người nước Lỗ thời Xuân thu. Thờ Hy Công và Văn Công, lên đến chức Khanh. Khi Văn Công mất, phế Thái tử cùng bè lũ gian ác xung quanh nhằm lập người con thứ của vua lên ngôi, tức là Tuyên Công.)

[99] (Nơi Triệu Ưởng, tức Triệu Giản Tử, người nước Tấn khởi binh dẹp loạn thần xung quanh vua vào thời Xuân thu Chiến quốc. Sau được vua Định Công phong làm Tể tướng.)

[100] (Nơi vua ở.)

[101] (Có lẽ muốn ám chỉ việc chúa Trịnh mượn danh nghĩa phò vua Lê.)

[102] (Một loại tử hình tàn khốc, lúc đầu cắt rời tứ chi (hai tay hai chân), sau đó cắt cổ.)

[103] (Nguyên văn là “tam thống”, tức là “thiên thống, địa thống và nhân thống” bắt đầu từ ba đời Hạ, Ân, Châu. Ở đây có nghĩa như “thiên mệnh” (mệnh trời).)

[104] (Chen Ching-ho phỏng đoán nhân vật này là Vũ Đình Phương. Xem Chen Ching-ho, “Chu Thuấn Thủy ‘An Nam cung dịch kỷ sự’ tiên chú”, bài đã dẫn, tr. 232.)

[105] (Nguyên văn trong Kinh thi là “Thực ngã tàng thậm, hoài ngã hão âm” (chương “Lỗ tụng”, phần “Phán thủy”), có nghĩa là con chim cú đã ăn hết những quả dâu trong vườn mà lại còn ca lên cho chủ nhà nghe tiếng khiến bực mình thêm. Ý muốn nói người không thật tình, giả dối.)

[106] (Rời hình thức để tinh thần bay bổng. Người xưa có câu: “Hình tại giang hải, tâm tồn ngụy khuyết chi hạ, thần tư chi vị dã” (Hình xác ở trên sông biển mà tinh thần ở dưới cửa song khuyết của cung vua, đấy là thần tư).)

[107] (Ngày tị đầu tháng Ba (tức ngày mồng ba) gọi là Thượng tị.)

[108] (Ngụ ý là tre khô chết cả, chỉ có ngũ cốc mọc nhiều, trái hẳn với Trung Quốc. [Chú của người biên tập nguyên văn]. (Một chi tiết nhỏ nhưng đáng chú ý là vào đầu thập niên 30 của thế kỷ XX, khi Nguyễn Trọng Thuật trên đường từ Hà Nội vào Huế, ông vẫn có nhận xét tương tự. “từ Hà Tĩnh trở về Bắc, dân làng ở đông, làng đều trồng tre bao ngoài… Còn từ Quảng Bình trở về Nam thì khác cả. Làng mạc, trừ vùng Thừa Thiên gần kinh thành ra, thì ít có chỗ trồng tre” (Người chú thích nhấn mạnh). Xem “Địa thế và dân sinh xứ Huế”, trong Văn học Việt Nam, Dương Quảng Hàm biên soạn, sđd, tr.215.)

[109] (Tên một cái đình trên sông Lan Chử thuộc tỉnh Chiết Giang. Tương truyền, ngày xưa Vương Hi Chi thường cùng bạn ngâm thơ ở Lan Đình, Vương có làm bài “Lan Đình tự”, viết chữ rất đẹp. Do đó, người ta gọi Lan Đình là tập thiếp của Vương Hi Chi. Ngụ ý của Lan Đình ở đây là chỗ bàn luận văn chương với bè bạn. “Bạn Lan Đình” có nghĩa là “bạn văn thơ”.)

[110] (Ngụ ý ở nước Nam “nước đục chảy nhanh”. [Chú của người biên tập nguyên văn).

[111] (Một cách ngồi tập trung ý chí của các nhà nho.)

[112] (Tức Thuyết văn giải tự, bộ sách 15 cuốn (có khi in thành 30 cuốn) do Hứa Thận đời Hán soạn, hoàn tất năm 100 sau Công nguyên. Dựa theo văn tự thời đó, sách giải thích về tự hình, ý nghĩa và âm thanh.)

[113] (Tiếng kim loại chạm nhau. Không hiểu tại sao một người học rộng như Chu lại xem “khanh khanh” là tượng trung cho chữ “tín”, bởi lẽ trong Luận ngữ, “khanh khanh” biểu tượng cho sự thấp hèn (xem “Hiến vấn”), hoặc kẻ tiểu nhân (xem “Tử Lộ”).)

[114] (Tiếng đá chạm nhau.)

[115] (Tức Quách Thái, người đất Giới Hưu đời Hậu Hán. Tinh thông điển cố, đệ tử tìm theo học có đến hàng ngàn, danh tiếng nổi khắp kinh sư. Khi rời kinh về cố lý, bạn bè học giả ra tiễn đưa có đến hàng ngàn cỗ xe. (Hậu Hán thư, 98).)

[116] (Người đất Trần Lưu đời Hậu Hán. Tự là Tử Long. Nhà nghèo, vừa làm thợ sơn mài, vừa dốc chỉ học hành. Tinh thông Ngũ kinh, khi biết nhà Hán sắp suy vong, bèn lánh mình ở ẩn.)

[117] “Tháng sau” chắc đã nhầm, đúng ra phải là “Ngày sau”. [Chú của người biên tập nguyên văn].

[118] (Tức Khưu Tuấn, người đất Quỳnh Sơn, đời Minh. Tự là Trọng Thám (còn gọi là Văn Trang). Đỗ tiến sĩ đời Cảnh Thái, làm quan đến chức Văn uyên các Đại học sĩ. Tinh thông Tống học (Chu Tử học), có nhiều trước tác về Chu Tử học, Gia lễ nghĩa tiết, v.v… (Minh sử, 181).)

[119] (Con vua Cô Trúc. Khi Châu Võ vương khởi binh phạt Trụ, cùng em là Thúc Tề cản ngăn, viện cớ là phận bề tôi mà vấn tội vua là bất trung. Khi Võ vương lập nên nhà Châu, Bá Di và Thúc Tề lên núi Thú Dương ở ẩn, sống bằng rau vi, không chịu ăn thóc nhà Châu, cuối cùng chết đói.)

[120] (Tức sĩ nông công thương.)

[121] (Nguyễn văn là “cửu lưu”, tức chín học phái tiêu biểu đời Tiền Tần: Nho gia, Đạo gia, Âm dương gia, Pháp gia, Danh gia, Mặc gia, Tung hoành gia, Tạp gia, Nông gia. Địa vị của những người dùng thiên văn lịch số để bói toán (Âm dương gia) tuy thấp so với Nho gia, nhưng so với các học phái khác thì không đến nỗi thấp như Chu nói.)

[122] (Gọi tắt của Tam quốc chí thông tục diễn nghĩa, toàn bộ có 240 cuốn và 112 hồi, nói về những sự việc xảy ra trong khoảng 97 năm từ triều Linh đế đời Hậu Hán cho đến triều Vũ đế đời Tấn. La Quán Trung đời Minh thường được gọi là soạn giả, nhưng hình như nguyên bản của Tam quốc chí diễn nghĩa có từ đời Đường hay đời Tống. Sau đó sách có thêm lời bàn của Mao Tôn Cương và lời tựa của Kim Thánh Thán. Thường được xem là cuốn truyện hay nhất (đệ nhất tài tử thư).)

[123] (Tức Phong thần diễn nghĩa, chủ yếu là một truyện tưởng tượng nhưng được lồng trong một bối cảnh lịch sử. Hứa Trọng Lâm (mất khoảng năm 1566) thường được xem là tác giả (cũng có ý kiến cho rằng soạn giả là đạo sĩ Lục Tây Tinh, 1520- 16013).)

[124] (Một cách nói khác là “Cây quýt ở nam sông Hoài trồng nếu đem ở phía bắc sông Hoài sẽ trở thành cây chanh gai”, ngụ ý nói tính tình con người có thể tùy theo cảnh ngộ mà thay đổi.)

[125] (Một loại tre có lá lớn như lá cọ dùng để lợp nhà. Theo Sơn hải kinh, “nhược mộc” là nơi mặt trời mọc.)

[126] (Theo Kinh thi, chương “Cam lộc” phần “Đại nhã”, “Mông tỷ” là nơi mặt trời lặn. Hai câu viên quan hỏi như vậy đều có nghĩa là “trở về nguồn”.)

[127] (Tên gọi tư dinh của những người có chức tước một cách kính trọng ngày xưa.)

[128] (“Hồng” có nghĩa như “đại” (lớn), “tảo” là văn chương. Có lẽ là tên một cuốn sách giải thích về văn chương.)

[129] (Từ Thứ muốn thờ Lưu Bị, nhưng Tào Tháo nhất mực muốn dụ Từ về với mình. Tào Tháo khôn khéo mua chuộc được mẹ của Từ Thứ, bà viết thư tạ ơn, không ngờ Tào Tháo lấy thư này để sai người giả chữ của bà viết thư cho Từ Thứ nói dối là bà đang bị bệnh. Từ Thứ không ngờ đó là mưu mô của Tào Tháo, đi thăm mẹ, rồi bị cưỡng bức ở luôn tại nước Ngụy. Ngụ ý của đoạn này là Chu sợ Cai Phủ sai người giả tuồng chữ của Chu nhằm ám hại Chu.)

[130] ([Chu phiên âm “chẳng biết” bằng chữ Hán là “chương mật” và “xấu hổ” bằng “xú hóa” rồi chú như sau]. “Chương mật” theo tiếng Hoa có nghĩa là “vô thức” chẳng biết), “xú hóa” tiếng Hoa có nghĩa là “tu sỉ” [xấu hổ).

[131] (Tên bộ sách có 6 cuốn, cựu bản ghi là do Chu Tử soạn, nhưng thật ra do môn nhân là Lưu Tử Trùng soạn dưới sự chỉ giáo của Chu Tử. Sách chia làm 2 phần “Nội”, “Ngoại”. Phần “Nội” có các mục Lập giáo, Minh luân, Kính thân, Kê cổ (khảo xét chuyện cổ); phần “Ngoại” có 2 mục Gia ngôn và Thiện hành, và có những tiết như Sái tảo (dùng nước rửa sạch), ứng đối, tiến thoái, cùng những câu cách ngôn về đạo đức tu thân và trung thần hiếu tử.)

[132] (Tức Quang Vũ đế khởi binh chống Vương Mãng ở Xuân Lăng, sáng lập nhà Đông Hán.)

[133] (Tức Tào Tháo.)

[134] (Nguyên văn là “nhân chủ”.)

[135] (Nhân Quốc vương nói võ tướng không cần phải đọc sách, Du mới nói như vậy. [Lời chú của Chu Thuấn Thủy].)

[136] (Tức Lữ Mông (178-220), theo nhà Ngô, bắt được Quan Vũ.)

[137] (Tức Hồ Bắc ngày nay.)

[138] (Tức Đỗ Dự (222-284), người nước Tấn, giữ các chức trọng yếu như Thượng thư, Trấn Nam Đại tướng quân, Đô đốc Kinh Châu. Có công bình định nước Ngô, được phong làm Đương Dương Huyện hầu. Sau khi lập được nhiều võ công, chuyên nghiên cứu kinh sách. Trước tác gồm có: Tả Thị Kinh truyện tập giải, Thích lệ, Minh hội đồ, Xuân Thu trường lịch. (Tấn thư, 34).)

[139] (Tức Hoắc Quang, người đất Bình Dương đời Hán. Tự là Tử Mạnh, làm Phụng xa đô úy, Đại tư mã Đại tướng quân, và được phong Bác Lục hầu. Giỏi về nội trị cũng như ngoại trị, nhưng bị người đời mỉa mai là người không có học hành (bất học) nên không hiểu những lý lẽ lớn. (Tiền Hán thư, 68).)

[140] (Viết tắt của Lai quốc công, tức Khấu Chuẩn, người đất Hạ Bang đời Tống. Tự là Bình Trọng, từ trẻ nổi tiếng thông minh. Đỗ tiến sĩ đời Thái tông, được vua trọng dụng, phong làm Lai quốc công. (Tống sử, 281).)

[141] (Năm loại Kinh thư. Dịch, Thư, Thi, Lễ, Xuân thu (nguyên ban đầu có 6 kinh, nhưng từ khi mất Kinh Nhạc, chỉ còn lại Ngũ kinh).)

[142] (Ba cuốn sử. Vào thời Lục triều, đó là: Sử ký, Hán thư và Đông quan Hán ký. Sau đời Đường, Tam sử chỉ Sử ký, Hán thư và Hậu Hán thư. Có khi chỉ Chiến quốc sách, Sử ký và Hán thư, hoặc Kinh Thư, Kinh Thi và Xuân thu.)

[143] (Bảy nước thời Chiến quốc: Tần, Sở, Tề, Yên, Hàn, Ngụy, Triệu.)

[144] (Chỉ 6 nước đóng đô ở Kiến Khang kể từ nước Ngô thời Tam quốc: Ngô, Đông Tấn, Tống, Tề, Lương, Trần. Trong văn học sử, Lục triều chỉ từ Ngụy đời Tam quốc, kinh qua đời Nam Bắc Triều cho đến đời Tùy.)

[145] (Một sách kinh điển của Nho giáo, nói về đạo hiếu. Không rõ ai là soạn giả, có người cho là Tăng Tử hay môn đệ của Tăng Tử.)

[146] (Tên sách, cựu bản do Mã Dung đời Hán soạn, Trịnh Huyền chú thích. Mô phỏng theo Hiếu kinh, Trung kinh được chia làm 28 chương, nói về chữ trung của thần (tôi) đối với quân (vua).)

[147] (Mã Dung (79-166), người đất Phù Phong đời Hậu Hán. Người có nhiều tài lạ, dưới triều An đế được vời làm Lang Trung. Đệ tử có nhiều hơn ngàn người. Giỏi nghề đàn trống. Mặc dầu là Nho gia, tương truyền có khi Mã đang dạy đệ tử, đàng sau nhà cho nữ nhạc (giống như ả đào) hát xướng.)

[148] (Thường có nghĩa là sách, vì những cuốn sách ngày xưa thường có bìa vàng. Hoặc giả Chu muốn nói các bản ân chiếu mà Du còn giữ.)

[149] Đồ đạc bị lấy sạch, chỉ còn để lại tấm thảm xanh, Du cố cười gượng. [Lời chú của Chu Thuấn Thủy].

[150] (Ý nói con chim cú lớn mà phải đóng vai con chim tu hú là con chim nhỏ.)

[151] (Tên một nước phía tây nam của Trung Quốc vào đời Hán, nay ở thượng nguồn sông Hữu Giang tỉnh Quảng Tây. Theo sử Trung Quốc, sau khi Trung Quốc chinh phục được Nam Việt và các dị tộc vùng Tây Nam (năm 111 trước Công nguyên), Dạ Lang bị cải thành huyện, gọi là Dạ Lang huyện. Sau đó, nhân vì Dạ Lang có thế lực lớn nhất ở miền Tây Nam, Dạ Lang hầu được nhà Hán phong tước vương, gọi là Dạ Lang vương. Dạ Lang vương trở nên quá tự cao tự đại, nên khi gặp sứ giả nhà Hán mới có cuộc tranh luận về nước Dạ Lang so với Trung Quốc bên nào lớn bên nào nhỏ (Sử ký, Tây Nam di truyện). Vì vậy, trong chữ Hán, những người tuy chỉ giỏi nhất trong những người tầm thường mà đâm ra kiêu ngạo được gọi là “Dạ Lang tự đại”, có nghĩa giống như “ếch ngồi đáy giếng” trong tiếng Việt.)

[152] (Ở phần trên, Chu nói là có yết kiến chúa Hiền ở Dinh Cát.)

[153] (Một tên gọi của Edo (Giang Hộ), tức Tokyo ngày nay.)

[154] (Một lối diễn tả trong chữ Hán xưa.)

[155] (Tức tóc bím của người Mãn Châu.)

[156] (Áo của người Hán vốn đơm nút từ giữa cổ áo đi xuống, áo người Mãn Thanh đơm nút chéo từ ngực sang vai trái rồi đi thẳng xuống hông. (Cách ăn bận của người Trung Quốc ngày nay một phần chịu ảnh hưởng của người Mãn Thanh).)

[157] (Hai tay áo người Mãn Thanh thường cuốn lên, nhưng khi gặp vua quan có thể buông trùng ra bao trùm cả hai bàn tay để quỳ xuống đất lạy, bởi vậy mới có tên là tay áo “mã đề” (móng ngựa).)

[158] (Tức Tử Lộ, học trò của Khổng Tử. Được cử sang nước vệ, chết trong loạn Nam Tử.)