TUYỂN TẬP ĐẠM PHƯƠNG NỮ SỬ

LÊ THANH HIỀN

Sưu tầm, biên soạn, giới thiệu

Nhà xuất bản VĂN HỌC

Hà Nội - 1999

(Bản PDF của Website ebooks.vdcmedia)

Nguồn: Website Thư viện Trường Kỷ thuật Cao Thắng.

Chuyển sang PRC: Goldfish

Ngày hoàn thành: 13/09/2008

http://thuvien-ebook.com

MỤC LỤC

Vài lời thưa trước

Lời người biên soạn

PHẦN THỨ NHẤT: KHẢO CỨU

Gia đình – Giáo dục thường đàm

Bàn về vấn đề giáo dục con cái

Mấy lời nhắn nhủ bạn quần thoa

Phụ nữ dự gia đình

Gíao dục nhi đồng

PHẦN THỨ HAI: ĐỨC DỤC

Mở mang lý trí, soi sáng lương tâm, gây dựng nghị lực

Phát triển nhân phẩm

Trẻ đối với gia đình

Khuôn mẫu của cha mẹ và tập quán của con cái

PHẦN THỨ BA: TRÍ DỤC

Học vấn của trẻ em cần phải thực hành cách nào?

Ba phương pháp giáo dục và học vấn

PHẦN THỨ TƯ: THỂ DỤC

Một tinh thần tráng kiện trong một thân thể tráng kiện

Chơi đùa và thể thao

Những cuộc chơi trong nhà

“Con nhờ đức mẹ”

KIM TÚ CẦU – Bi tình tiểu thuyết

Vài lời thưa trước

Trên chuyên mục Chuyện Đông Chuyện Tây (Kiến thức ngày nay số 650, ngày 01.09.2008), tác giả Liêu Hân đã chỉ ra rằng Nữ sĩ Đạm Phương là người phụ nữ Việt Nam đầu tiên viết tiểu thuyết bằng chữ quốc ngữ: “Tiểu thuyết Kim tú cầu của bà xuất bản năm 1928, sau truyện Tây phương mỹ nhân của Nữ sĩ Huỳnh Thị Bảo Hoà một năm, nhưng Kim tú cầu đã nhiều kỳ trên báo Trung Bắc Tân Văn từ 25.5 đến 21.7.1923. (Đạm Phương nữ sử, Nguyễn Khoa Diệu Biên – Nguyễn Cửu Thọ biên soạn, Nxb Trẻ, TPHCM, 1995 và Tự điển Văn học bộ mới, Nxb Thế giới, 2004)”.

Tác giả Liêu Hân còn cho biết thêm: “Trong bài “Nữ sĩ Việt Nam” đăng trên báo Phụ Nữ Tân Văn (tháng 1.1934), Thiếu Sơn đã giới thiệu ba nữ sĩ tiền phong viết tiểu thuyết vào những năm 1920 theo thứ tự: Đạm Phương (Kim Tú Cầu, Hồng phấn tương tri), Nữ sĩ Huỳnh Thị Bảo Hoà (Tây phương mỹ nhân) và Phan Thị Bạch Vân (Nữ anh tài). Hai nữ sĩ trước đã được ghi vào Tự điển Văn học, còn nữ sĩ họ Phan (người chủ trương Nữ lưu Thơ quán Gò công từ 1928 đến 1930, phải ra toà bị phạt tiền và đóng cửa thư quán) nay không còn tác phẩm nào”.

Nữ sĩ Đạm Phương (1881-1947)

Trước đó, trong bài phóng vấn ông Lê Thanh Hiền với nhan đề Người phụ nữ viết tiểu thuyết đầu tiên của VN là ai? do Doãn Diễm thực hiện, đăng trên website Việt Nam Net, ngày 20/01/2005; nhà nghiên cứu Lê Thanh Hiền cho biết: “Tôi đã đọc bi tình tiểu thuyết Kim Tú Cầu của Đạm Phương nữ sử ngay trên bản công bố lần đầu của nó. Đó là trên Tạp chí Trung Bắc tân văn. Tiểu thuyết được in thành nhiều kỳ ở các số ra từ 25/5 đến 21/7 năm 1923. Hiện nay, tại Phòng báo chí - Thư viện quốc gia, vẫn còn lưu cả bộ Tạp chí Trung Bắc tân văn, từ số 1 đến số cuối cùng (các tờ báo trước cách mạng đều được lưu khá đầy đủ ở đây), nếu bạn muốn tìm có thể dễ dàng thấy các số mà tôi vừa nói. Năm 1928, nhà in Bảo tồn in lại toàn văn cuốn này. Trong cuốn Lược truyện tác gia Việt Nam tập 2, người chủ biên Trần Văn Giáp cũng chỉ nhắc đến lần in vào năm 1928 này, mà không biết rằng trước đó, năm 1923, tiểu thuyết đã được in rải trên tạp chí Trung Bắc tân văn.

Căn cứ của tôi là văn bản. Vậy tính thời điểm công bố lần đầu thì bà Đạm Phương nữ sử mới là người phụ nữ đầu tiên trong lịch sử Việt Nam viết tiểu thuyết bằng chữ quốc ngữ”.

Ngoài ra, qua “Lời người biện soạn” trong tác phẩm Tuyển tập Đạm Phương Nữ Sử chúng ta sắp đọc sau đây, ông Lê Thanh Hiền còn khẳng định Nữ sĩ Đạm Phương là:

“1. (…) Người phụ nữ Việt Nam đầu tiên thông thạo nhiều sinh ngữ như: Hán văn, Pháp văn, quốc văn... do đó bà cũng là người phụ nữ Việt Nam đầu tiên có tầm nhìn ra thế giới tiếp thu tinh hoa nhân loại như hệ lý luận tiến bộ về quy trình dưỡng dục trẻ thơ, hệ tư tưởng tiến bộ về nhân quyền: dân chủ, tự do, bình đẳng... và chuyển tải qua các phương tiện báo chí, văn sách, dịch thuật phổ biến cho đồng bào lạc hậu của nước mình. (…) là nữ tác gia dẫn đầu về số lượng tác phẩm gồm nhiều thể loại xuất bản trước năm 1945.

2. (…) nữ trí thức Việt Nam đầu tiên đặc biệt quan tâm đến sự dưỡng dục thế hệ trẻ thơ Việt Nam từ khi lọt lòng mẹ đến tuổi cắp sách tới trường. (…) Bà cũng phát hiện ra rằng người mẹ giữ vai trò hết sức quan trọng trong giai đoạn tiền phát triển ở trẻ thơ mà không người nào khác thay thế được vai trò người mẹ. Bà tâm huyết với những phát hiện này và nỗ lực nhiều năm khảo cứu biên soạn công trình Giáo dục nhi đồng ra đời năm 1942 có giá trị được coi như sách giáo khoa đầu tiên tặng các bà mẹ Việt Nam làm công cụ giáo dưỡng, giáo dục con em mình trong giai đoạn tiền phát triển. Đây là công trình có ý nghĩa nhất của bà Đạm Phương Nữ Sử cống hiến vào sự nghiệp giáo dục nhi đồng Việt Nam từ hồi đầu thế kỷ XX…

3. (…) người tổ chức Hội nữ công đầu tiên ở nước ta hoạt động mở mang giới chí. Tuy Hội nữ công chỉ ra đời ở một số thành phố hồi đầu thế kỷ và tồn tại trong một thời gian nhưng đã có ảnh hưởng chung và cất tiếng nói riêng, tiếng nói đại diện của phụ nữ Việt Nam đòi nhân quyền dưới chế độ thực dân, phong kiến cai trị”.

Trong bài phỏng vấn nêu trên, ông Lê Thanh Hiền còn cho biết thêm: “Tôi đã tập hợp khoảng 200 bài báo và khảo luận, tiểu thuyết, thơ văn của bà Đạm Phương, in thành Tuyển tập Đạm Phương nữ sử từ năm 1999 (NXB Văn học), trong đó cũng in toàn văn Kim Tú Cầu”.

Tuyển tập Đạm Phương Nữ Sử được Website ebooks.vdcmedia chia thành nhiều quyển và chuyển sang dạng PDF. Hiện nay tuyển tập này không còn lưu hành trên ebooks.vdcmedia nữa, nhưng trên Website Thư viện Trường Kỷ thuật Cao Thắng còn cung cấp bốn quyển: Quyển 1 (Phần thứ nhất: Khảo cứu); Quyển 2 (Phần thứ hai: Đức dục); Quyển 3 (Phần thứ ba: Trí dục và Phần thứ tư: Thể dục) và Quyển 4 (toàn văn bi tình tiểu thuyết Kim Tú Cầu và lời bàn của Nữ sĩ Đạm Phương).

Thay vì chuyển sang ebook dạng PRC từng quyển một, ở đây chúng tôi “gom” bốn quyển trên lại và thực hiện ebook này. Làm như vậy, chúng tôi nghĩ rằng việc quản lý “kho” ebook của chúng ta sẽ thuận lợi hơn.

Goldfish

LỜI NGƯỜI BIÊN SOẠN

Từ năm 1983, tôi bắt đầu khảo sát lại văn bản học nghệ thuật Chèo quá khứ tại các thư viện lớn trên địa bàn toàn quốc. Trước hết khảo sát các báo và tạp chí xuất bản trước năm 1945 thì thường gặp bút danh Đạm Phương Nữ Sử ở một số bài. Nhân đây tôi cũng xin thật lòng thưa rằng trong khi học ở cả ba cấp Đại học: Phổ thông, Đại học Sư phạm văn khoa và sau Đại học chưa từng được nghe giảng viên nào giới thiệu tác giả mang bút danh Đạm Phương Nữ Sử và văn phẩm của bà, vì vậy giai đoạn đầu tra cứu tôi sơ ý bỏ qua. Tiếp tục tra cứu vẫn gặp bút danh Đạm Phương Nữ Sử và thấy không thể đừng vì nhập môn thì phải theo tục. Từ đó mỗi khi gặp lại bút danh Đạm Phương Nữ Sử tôi ghi ký hiệu thư tịch vào trang riêng trong sổ tay tư liệu cá nhân. Đến năm 1997 hoàn tất ba công trình văn bản học nghệ thuật Chèo quá khứ, tôi mới dành thời gian mở sổ tay tư liệu tính đến bút danh Đạm Phương Nữ Sử. Thật bất ngờ, chỉ sơ bộ đã thấy ngót hai trăm bài báo đề cập tới nhiều lĩnh vực xã hội mang bút danh Đạm Phương Nữ Sử...

Tham khảo các sách công cụ như Lược truyện tác giả Việt Nam tập II Nxb Khoa học xã hội Hà Nội năm 1972, sách Từ điển văn hóa Việt Nam Nxb Văn hóa Hà Nội năm 1993 đều có danh mục Đạm Phương Nữ Sử. Tại Thư viện Quốc gia Hà Nội lưu 5 đầu sách của tác giả Đạm Phương Nữ Sử xuất bản trước năm 1945. Riêng công trình Giáo dục nhi đồng của Đạm Phương Nữ Sử nhà in Lê Cường - Hà Nội năm 1942 ghi đầu ra 4.000 cuốn, đến năm 1996 Nxb Thanh Hóa tái bản rút xuống 1.000 cuốn, khi dân số Việt Nam nay tăng gấp hơn ba lần. Mươi năm gần đây có sách Đạm Phương Nữ Sử của tác giả Cửu Thọ và Nguyễn Khoa Diệu Biên Nxb Trẻ thành phố Hồ Chí Minh ấn hành năm 1994 dày 344 trang khái quát giới thiệu gia phong, cuộc đời, sự nghiệp và dẫn một số bài thơ, bài văn ngắn của cố tác giả Đạm Phương Nữ Sử. Tạp chí Sông Hương số 12 tháng 4 năm 1985 có bài Với nữ sĩ Đạm Phương của tác giả Trần Thị Như Mân, Báo Phụ nữ Thủ đô số 22 (184) năm 1996 có bài Đạm Phương nhà báo nữ đầu thế kỷ của tác giả Cửu Thọ, Báo Văn hóa số ra ngày 21 tháng 8 năm 1994 có bài Nhớ nữ sĩ Đạm Phương của tác giả Lê Xuân Kỳ, Báo Đại đoàn kết số xuân 1998 có bài Đạm Phương người rung tiếng chuông đòi quyền sống của phụ nữ từ hồi đầu thế kỷ của tác giả Thế Thanh, Tạp chí Văn hóa nghệ thuật số 2-1998, Tạp chí Người làm báo Xứ Đông số 3-1998, Tạp chí Cánh buồm số 4-1998, Báo Văn hóa ra ngày 21 tháng 6 năm 1998 cùng có bài về Đạm Phương Nữ Sử của tác giả Lê Thanh Hiền. Nhìn chung nội dung các bài viết đều đề cao tư tưởng tiến bộ trong văn phẩm của Đạm Phương Nữ Sử, đồng thời khẳng định vai trò xã hội của bà là một danh sĩ kinh đô Huế hồi đầu thế kỷ XX yêu nước, trọng thị dân tộc, vừa tích cực dùng phương tiện báo chí truyền bá kiến thức dưỡng dục thế hệ trẻ Việt Nam, vừa nỗ lực vận động hướng nghiệp trong lực lượng nữ giới nhằm tạo cơ hội cho chị em có nghề phụ tự lao động cải thiện, nuôi dạy con cái và tổ chức gia đình sống tốt đẹp hơn. Trên đây là nguồn tư liệu ban đầu làm cơ sở cho chúng tôi tiến hành tìm hiểu thân thế, sự nghiệp và di sản của cố tác giả Đạm Phương Nữ Sử (1881-1947).

Đạm Phương Nữ Sử tên thật là Công Tôn Nữ Đồng Canh tự là Quý Lương sinh năm Tân Tỵ (1881) tại phủ Tôn Nhơn kinh đô Huế, thân phụ là Nguyễn Miên Triện (tức hoàng tử thứ 66 của vua Minh Mạng, thụ tước Hoàng Hóa Quận Vương) năm 1891 phụng chỉ vua Thành Thái dẫn sứ bộ triều đình Huế sang công vụ tại nước Cộng hòa Pháp.

Công Tôn Nữ Đồng Canh tuy sinh ra trong bối cảnh đất nước bị thực dân Pháp xâm lược, cai trị, nhưng con vua cháu chúa vẫn được thừa hưởng đặc quyền, đặc lợi và thừa hưởng truyền thống văn học, giáo dục tốt đẹp của hoàng tộc. Nhờ vậy, cả thời niên thiếu Công Tôn Nữ Đồng Canh được dưỡng dục, học hành nghiêm túc cả Hán văn, Pháp văn, quốc ngữ và vào phủ chúa học cầm, kỳ, thi, họa, thêu thùa, cắt may, nấu nướng... Đó là những kiến thức cơ bản sau chung đúc thành vốn văn hóa vững chắc cho Công Tôn Nữ Đồng Canh khi lớn lên vào đời bằng thực lực của chính mình.

Năm 1897 Công Tôn Nữ Đồng Canh 16 tuổi lập thân với ông nghè tập ấm Nguyễn Khoa Tùng (hậu duệ thứ 6 của Nguyễn Khoa Chiêm: 1659-1736, quê gốc Hải Dương, nay thuộc xã Lê Lợi - huyện An Hải - Hải Phòng, tác giả Nam triều công nghiệp diễn chí - tiểu thuyết lịch sử đầu tiên ở nước ta) (*). Ông bà sinh hạ được ba người con gái và ba người con trai đều giáo dục trưởng thành. Sau cả ba người con trai lần lượt ngã xuống trong sự nghiệp đấu tranh chống thực dân Pháp giải phóng dân tộc, trong đó có nhà lý luận Mác-xít tiền bối xuất sắc Hải Triều tức Nguyễn Khoa Văn. Tháng 8 năm 1931, Hải Triều cùng Trần Văn Giầu và một số Đảng viên thành lập chi bộ đầu tiên ở thành phố Sài Gòn, sau thành lập thành ủy Sài Gòn-chợ Lớn.

Năm 1918 Công Tôn Nữ Đồng Canh với bút danh Đạm Phương Nữ Sử xuất hiện trên các báo, tạp chí ở Bắc Kỳ và Nam Kỳ như: Nam Phong, Phụ Nữ thời đàm, Tiếng dân, Hữu Thanh, giữ chuyên mục Lời đàn bà trên Báo Thực nghiệp, làm trợ bút cho Báo Trung Bắc tân văn và giữ chuyên mục Văn đàn bà trên báo này từ 1919 đến năm 1928. Qua khảo sát, bước đầu thấy gần hai trăm bài báo bằng chữ quốc ngữ của bà Đạm Phương Nữ Sử đăng tải trên các báo và tạp chí. Phần lớn số bài đăng vào các năm: năm 1923 có 40 bài, năm 1924 có 35 bài, năm 1925 có 29 bài, năm 1926 có 28 bài. Bài đăng chủ yếu ở các báo: Trung Bắc tân văn với 129 bài đăng tải từ năm 1923 đến năm 1929, Hữu Thanh có 24 bài, Nam Phong có 15 bài. Trong khi ấy thấy trên báo, tạp chí còn đăng tải một số sáng tác của các nhà văn, nhà thơ bằng chữ Hán có dịch ra chữ quốc ngữ in kèm. Như thế cho thấy bà Đạm Phương Nữ Sử có vốn quốc ngữ phong phú và khả năng diễn đạt quốc ngữ thành thạo vượt lên ở vị trí ký giả hàng đầu về số lượng bài đăng báo một thời hồi đầu thế kỷ.

Bà Đạm Phương Nữ Sử lợi thế giàu vốn văn hóa và thông thạo mấy ngoại ngữ phổ biến như Hán văn, Pháp văn nên bà đọc nhiều, hiểu biết sâu, rộng, sớm tiếp cận tư tưởng tiến bộ nhân loại, đặc biệt là tư tưởng dân chủ, tự do, bình đẳng, nhân quyền của các nhà cách mạng tư sản dân chủ như Lương Khải Siêu). Tôn Dật Tiên (Trung Quốc), J.J. Rouseau (Pháp), cùng tiếp xúc với các bậc chí sĩ yêu nước như Phan Bội Châu, Phan Chu Trinh, Huỳnh Thúc Kháng và một số Đảng viên cộng sản tiền bối như Phan Đăng Lưu, Nguyễn Chí Diểu... dẫn tới bà Đạm Phương Nữ Sử tự chuyển hóa nhận thức, từ bỏ tư tưởng xuất thân phong kiến, đứng vào hàng ngũ những người trí thức tiến bộ của thời đại. Bà vận dụng tư tưởng tiến bộ của thời đại vào phương tiện báo chí góp phần vận động xã hội Việt Nam trì trệ hồi đầu thế kỷ XX.

Ba phần tư số bài báo của bà Đạm Phương Nữ Sử viết theo luận đề mang tinh thần duy vật có giá trị thuyết phục nhằm giáo dục hai đối tượng phụ nữ và nhi đồng chiếm số đông trong dân số Việt Nam, từng chịu nền giáo dục lạc hậu nặng nề, chưa từng được xã hội quan tâm giáo dục như một con người...

Trước hết bà Đạm Phương Nữ Sử phủ định lễ giáo phong kiến hà khắc ứng xử với người phụ nữ như nô lệ trong nhà, bà viết: Cha mẹ đặt đâu con ngồi đấy, bắt người đàn bà thủ tiết thờ chồng khi chồng chết, hạn chế học hành của phụ nữ đều phải vứt bỏ cùng với tam tòng tứ đức (đăng trên tờ Trung Bắc tân văn ngày 21/6/1926).

Bà Đạm Phương Nữ Sử cũng triệt để phê phán quan niệm cực đoan Nhân chi sơ tính bản thiện của nền nho học chính thống gieo vào nhận thức của người Việt Nam nói riêng và người phương Đông nói chung kéo dài hàng ngàn năm, tồn tại như một định đề. Ngược lại quan niệm cực đoan ấy, ở chương mở đầu cuốn sách Giáo dục nhi đồng của bà xuất bản năm 1942, bà đã viết: Trẻ con sinh ra không có gì là thiện mà cũng không có gì là ác cả, thiện ác đều do tập nhiễm của hoàn cảnh giáo dục sau này. Và ngay từ lúc trẻ chào đời, bà viết tiếp: Trẻ khi lọt lòng ra đã phải nhờ một người để nương tựa, để đùm bọc, nuôi nấng, người ấy là người mẹ. Và: Khuôn mặt người mẹ là quyển sách đầu tiên của đứa con...

Do nhận thức rõ vai trò quan trọng của người mẹ trong tiến trình hình thành nhân bản và phát triển thể chất của đứa con nên bà Đạm Phương Nữ Sử hết sức chú ý đến việc giáo dục người phụ nữ trong xã hội trước khi làm mẹ. Bà viết: Giáo dục phụ nữ là một cái vấn đề rất quan hệ cho một dân tộc tương lai. (M.Dugard) (đăng trên tờ Trung Bắc tân văn ngày 24-01-1924).

Sau đó trên nhiều tờ báo thời ấy bà Đạm Phương Nữ Sử đều có bài đề cập đến việc nữ học. Bà phân tích lợi ích của việc học giúp cho người phụ nữ mở mang kiến thức, hiểu được đạo lý làm người mà dạy bảo con cái, tham gia vào các công việc hữu ích xã hội, và nhấn mạnh: Nay vấn đề nữ học thật là một sự quan trọng nhất trong mấy ngàn năm của nước ta (đăng trên tờ Nam Phong số 43.1-1921).

Theo quan niệm của bà Đạm Phương Nữ Sử, người phụ nữ có học thức còn cần phải có lao động nghề nghiệp cụ thể để sống tự lập tránh phụ thuộc vào chồng con, thì đây cũng là cơ sở đầu tiên để tiến tới nữ quyền, bình đẳng với nam giới.

Bà Đạm Phương Nữ Sử còn nhiều bài báo đề cập những vấn đề khác trong đời sống phụ nữ Việt Nam, như bài: Tình cảm đàn bà, Bàn về chữ ái tình, Tự do hôn nhân, Về nữ ngôn, Về quản lý tài, Giáo dục con gái, Cách dạy con... cho thấy bà tư duy khá phong phú và sâu sắc về chủ đề giáo dục phụ nữ và nhi đồng.

Giáo dục phụ nữ và giáo dục nhi đồng là hai giai đoạn nối tiếp ở một quá trình thống nhất mang tính nhân quả. Muốn giáo dục nhi đồng hiệu quả thì người phụ nữ phải được giáo dục làm mẹ hoàn thiện trước. Đây là một cách nhìn mới cho sự phát triển của phụ nữ và nhi đồng Việt Nam mà bà Đạm Phương Nữ Sử đặt ra mặc dù lúc ấy xã hội Việt Nam đang bị chủ nghĩa thực dân và phong kiến thống trị. Bà nhắc lại lời cổ nhân để thấy rằng giáo dục nhi đồng là sự nghiệp lâu dài: Thập niên thọ mộc, Bách niên thọ nhân, nghĩa là: Mười năm trồng cây, trăm năm trồng người (đăng trên tờ Trung Bắc tân văn ngày 24-1-1924).

Bà Đạm Phương Nữ Sử còn dịch một số công trình có giá trị về giáo dục phụ nữ và nhi đồng ở nước ngoài giới thiệu trên báo chí hoặc xuất bản thành sách để phổ biến như: Gái trinh liệt và Gia đình giáo dục đàm (của Trung Quốc), Dưỡng trẻ con và Trường trẻ con (của Pháp), Vườn trẻ con (của Đức), Nhà trẻ con (của Ý)... là những kinh nghiệm quý báu cho Việt nam trong quá trình dưỡng dục thế hệ trẻ thơ.

Hiện nay bà Đạm Phương Nữ Sử còn một số công trình và tác phẩm như: Giáo dục nhi đồng, Phụ nữ dự gia đình, Nữ công thường thức (3 tập), Kim Tú Cầu (tình sử), Hồng phấn tương tri (truyện dài) và Đạm Phương Thi văn tập (gồm văn và thơ)... yên vị 60 năm trong các tàng thư quốc gia tại ba miền đất nước. Nay tiếp cận văn phẩm của bà dù ở báo hoặc sách đều thấy thấm đậm tình người, tình quê hương, tỏ lòng kính trọng những bậc chí sĩ yêu nước và mang khát vọng dân tộc tự cường cùng nỗi đau của một dân tộc Văn hiến chi bang mà mất quyền tự chủ...

Bà Đạm Phương Nữ Sử cũng là người sáng lập Hội nữ công học hội Huế năm 1926 và trực tiếp làm Hội trưởng. Bà thảo ra tôn chỉ, mục đích, nội quy và chương trình hoạt động của Hội. Đây là tổ chức phụ nữ phi chính phủ đầu tiên ở nước ta thời chính quyền thực dân thừa nhận. Hội thu hút nhiều hội viên từ ba miền đất nước và Lào vào sinh hoạt theo định kỳ hoặc thường xuyên. Chương trình sinh hoạt Hội có tổ chức học văn hóa, hội viên chưa biết chữ thì học từ a-b-c đến đọc thông viết được, người đã đọc thông viết thạo thì học theo chuyên đề văn-sử-địa để nâng cao hiểu biết. Sau cùng học đại cương về giáo dục phụ nữ, học cách nấu một số món ăn, học một số nghề thông dụng rồi phát triển thành nghề phụ mà kiếm sống, cung cấp một số tri thức và kinh nghiệm tổ chức gia đình, dạy con cái, đồng thời tạo điều kiện cho chị em rèn luyện làm quen với hoạt động tập thể mà tiến tới tham gia công việc xã hội. Hội lại được các bậc chí sĩ yêu nước như Phan Bội Châu, Huỳnh Thúc Kháng và các trí thức trẻ như Đào Duy Anh, Đoàn Nồng, Nguyễn Lân tham gia sinh hoạt đã nâng cao uy tín của Hội. Hoạt động của Hội được dư luận báo chí cổ vũ về xu hướng tiến bộ. Ảnh hưởng của Hội lan truyền ra tới Vinh, Thanh Hóa, Hà Nội, Hải Phòng, vào tới Nha Trang, Sài Gòn, Gia Định, Cần Thơ, Hội An. Hội nữ công Huế còn là chỗ dựa cho phong trào nữ học sinh trường Đồng Khánh và học sinh trường Quốc học Huế bãi khóa. Cùng ảnh hưởng của các con trai bà là Nguyễn Khoa Tú, Nguyễn Khoa Vĩ, Nguyễn Khoa Văn hoạt động trong tổ chức cộng sản và yêu nước bị lộ mà năm 1929 chính quyền thực dân Pháp ra lệnh cho chính phủ Nam Triều bắt bà Đạm Phương Nữ Sử giam hai tháng trong nhà tù. Và sau đó bà cũng trải mấy đận cầm lòng nuốt thầm nước mắt chịu nỗi đau riêng khi nhận tin các con trai lần lượt ngã xuống trên đường tranh đấu góp phần vào sự nghiệp giải phóng dân tộc.

Bà Đạm Phương Nữ Sử tạ thế ngày 10 tháng 12 năm 1947 khi đang tản cư tại Lạc Lâm, Thanh Hóa, hưởng thọ 66 tuổi.

Từ Công Nữ Đồng Canh sinh thành trong phủ chúa lầu son gác tía, đến Đạm Phương Nữ Sử nữ ký giả Việt Nam đầu tiên có cuộc đời, văn nghiệp và ba con trai cống hiến vào sự nghiệp độc lập của dân tộc và tiến bộ của đất nước Việt Nam, thế mà cuộc đời và văn nghiệp của bà bị thời gian phủ mờ một phần hai thế kỷ. Nay cần làm sáng tỏ những đóng góp của bà vào các lĩnh vực ngôn ngữ tiếng Việt, ngôn ngữ báo chí, văn, thơ, dịch thuật, đặc biệt là những công trình giá trị như: Giáo dục nhi đồng, Phụ nữ dự gia đình, Gia đình giáo dục thường đàm, cùng với hiệu quả trong những nỗ lực hoạt động xã hội của bà hồi đầu thế kỷ để kế thừa tinh hoa, như sinh thời bà viết: Người ta không phải như cây cỏ, nỡ nào để mục nát như cây cỏ (theo Trung Bắc tân văn số 10+11 tháng 7 năm 1924).

Một sự thật trong lịch sử Việt Nam dựng nước tính đến hết thế kỷ XIX, ta thấy số lượng nữ tướng xuất hiện nhiều hơn số lượng nữ sĩ. Có hai lý do: Một là quá trình Việt Nam dựng nước phải song song chống lại nhiều nước đến xâm lược với âm mưu đồng hóa cai trị, hai là suốt thời kỳ Việt Nam phong kiến giai cấp cầm quyền không hề quan tâm đến sự học vấn của phụ nữ. Vì thế mà trong số hơn 700 tác gia Hán, Nôm cả nước chỉ mới xác định được bảy nữ tác gia có một số điểm chung: cùng là thi sĩ, cùng xuất hiện thi phẩm tại kinh đô và trong đó bốn thi sĩ là công chúa. Mở đầu là công chúa Lê Ngọc Hân ở thế kỷ XVIII với thi phẩm Ai tư vãn xuất hiện ở kinh đô Phú Xuân khi chồng bà Hoàng đế Quang Trung qua đời (1792). Và trong số 64 công chúa của vua Minh Mạng có ba công chúa là Vĩnh Trình (tức Nguyệt Đình), Trịnh Thận (tức Mai Am), Tĩnh Hòa (tức Huệ Phố) trở thành thi sĩ từ kinh đô Huế, chiếm nửa số lượng nữ thi sĩ cả nước trong nhiều thế kỷ. Các sách công cụ còn cho biết thêm rằng cả ba công chúa thi sĩ kinh đô Huế này đều có sở trường âm nhạc, đã cùng sáng tác một số bài ca Huế lưu chuyển đến nay như bài ca điệu Phẩm tiết. Tiếp đến là Đoàn Thị Điểm với bản dịch Chinh phụ ngâm (khi chồng bà là ông Nguyễn Kiều đi sứ Trung Quốc) và Hồ Xuân Hương bà chúa thơ nôm cùng xuất hiện thi phẩm khi hai nữ sĩ này cư trú ở kinh đô Thăng Long. Riêng bà Huyện Thanh Quan (tức Nguyễn Thị Hinh) người kinh thành Thăng Long gửi tình vào thơ, gửi thơ vào cảnh trên nhiều vùng đất nước, trong đó có cả thi phẩm ra đời tại kinh đô Huế.

Sang đầu thế kỷ XX chữ quốc ngữ đã thay thế chữ Hán cùng với trường học mở ra ở các thành phố, thị xã và con gái những nhà giàu sang, nhà quan chức đã cắp sách đến trường, tuy vậy lực lượng nữ tác giả cả nước cũng không nhiều. Nếu tính những nữ tác giả tiêu biểu thời kỳ này thì có Sương Nguyệt Ánh (1864-1921), Đạm Phương Nữ Sử (1881-1947), Tương Phố (1896-1973), Nguyễn Thị Minh Khai (1910-1944), Vân Đài (1903-1964), Nguyễn Thị Kiên  (tức  Nguyễn  Thị  Manh  Manh?...),  Ngân  Giang,  Hằng Phương, Anh Thơ... Những nữ tác giả xuất hiện ở nửa đầu thế kỷ XX cũng phần đông là thi sĩ mà cuộc đời và tác phẩm được giới thiệu trong chương trình văn học cấp phổ thông hoặc Đại học văn khoa. Riêng cố tác gia Đạm Phương Nữ Sử có nhiều tác phẩm và đặc biệt là những công trình giá trị lại không thấy giới thiệu ở cấp học nào, bị bỏ quên...

Văn học Việt Nam tựu trung có hai tiêu chí: Một là Văn quý hồ tinh, hai là Văn dĩ tải đạo. Thực tế cho thấy từ 1945 trở về trước nữ văn sĩ Việt Nam vốn đã không nhiều, tác phẩm giá trị lại càng hiếm. Căn cứ vào di sản của cố tác gia Đạm Phương Nữ Sử với những công trình như: Giáo dục nhi đồng, Phụ nữ dự gia đình (3 tập, còn có tên là: Phụ nữ tân giáo khoa), Gia đình giáo dục thường đàm và Nữ công thường thức (3 tập). Mặc dù những công trình khoa học này ra đời từ hồi đầu thế kỷ, nhưng đến nay xét thấy vẫn còn giá trị đích thực với con người thời đại đang trong xu thế tìm về cội nguồn. Vì vậy xin kiến nghị:

1- Cần mở cuộc hội thảo khoa học về di sản của cố tác gia Đạm Phương Nữ Sử làm sáng tỏ giá trị trong di sản của bà không chỉ đóng góp vào sự tiến bộ văn hóa Việt Nam hồi đầu thế kỷ, mà còn là vốn quý hữu ích cho sự nghiệp giáo dục nhi đồng và phụ nữ Việt Nam hôm nay và mai sau...

2- Trên cơ sở thành quả cuộc hội thảo khoa học về di sản của cố tác gia Đạm Phương Nữ Sử, đề nghị đưa thành quả ấy cùng di sản của bà vào chương trình Đại học nhân văn quốc gia giới thiệu với sinh viên.

Từ đầu thế kỷ các công trình của cố tác gia Đạm Phương Nữ Sử đã thể hiện phương sách giáo dục tiến bộ và phương pháp chủ động hoàn thiện thiên chức người phụ nữ trước để khi làm mẹ giữ vai trò chủ thể vận dụng quy trình khoa học rèn luyện, dưỡng dục thế hệ trẻ thơ Việt Nam phát triển sinh lực dồi dào, có hiểu biết, có nhân cách và có khả năng đưa dân tộc tự cường. Vậy thiết nghĩ kiến nghị trên đây của chúng tôi thực sự phù hợp với nhu cầu xã hội đương đại, mong các cấp lãnh đạo trực thuộc Trung ương như Bộ Văn Hóa, Bộ Giáo dục và Đào tạo, Trung tâm nhân văn quốc gia, Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam, Ủy ban Bảo vệ bà mẹ và trẻ em, Ủy ban đồng đội Trung Ương, các cơ quan chuyên ngành như Viện Văn hóa, Viện Văn học, Viện Ngôn ngữ, các hội nghề như Hội Nhà văn, Hội Nhà báo... và Ủy ban nhân dân tỉnh Thừa Thiên Huế, cùng các cơ quan chức năng của địa phương sớm quan tâm đến kiến nghị này, cũng là sớm góp phần làm giàu thêm di sản dân tộc, và tăng thêm tiềm năng nội lực giáo dưỡng, giáo dục thế hệ trẻ Việt Nam, đồng thời góp phần làm đẹp thêm truyền thống phụ nữ Việt Nam và làm đẹp thêm lịch sử cố đô Huế.

Làm khảo cứu chắc không ai bỏ qua Tạp chí Nam Phong. Tôi cũng vậy, khảo sát Tạp chí Nam Phong nhằm tìm tư liệu về nghệ thuật Chèo quá khứ. Theo sổ lưu chiểu quốc gia, Tạp chí Nam Phong ra đời năm 1917 tồn tại đến năm 1934 là 17 năm ra được 208 số. Đây là cơ quan ngôn luận lớn sống lâu nhất thời Pháp chiếm nước ta, chuyên đăng bài về học thuật của những cây bút tầm cỡ. Nhưng đến nay tại Hà Nội không còn đủ 208 số Tạp chí Nam Phong, đã vậy nhiều số còn mất trang. Phải tra cứu Tạp chí Nam Phong trên Microfilm mới đủ số, đủ trang, trong đó lại tìm ra hai công trình khảo cứu về Tuồng. Công trình ra đời sớm nhất có tiêu đề Lược khảo về Tuồng hát An Nam của tác gia Đạm Phương Nữ Sử đăng trên Tạp chí Nam Phong số 76 tháng 10 năm 1923, khoảng 3500 chữ. Công trình thứ hai có tiêu đề Khảo về hát Tuồng, hát Chèo của tác gia Nguyễn Thúc Khiêm (năm sinh chưa rõ, liệt sĩ tại ngục Sơn La năm 1944) đăng trên Tạp chí Nam Phong số 144 tháng 11 năm 1929, phần viết về Tuồng cũng khoảng 3500 chữ. Hai công trình này tôi đã giới thiệu trên Tạp chí Văn hóa số tháng 9 năm 1996 và số tháng 2 năm 1998, nhằm công bố hóa di sản để những ai có nhu cầu dễ dàng tiếp cận. Tôi cũng phiên bản hai công trình này từ Tạp chí Nam Phong gửi tới Viện Sân khấu Việt Nam và Nhà hát Tuồng Trung ương. Sau đó ông Viện trưởng Viện Sân khấu Việt Nam bấy giờ là ông Hoàng Chương và ông Giám đốc Nhà hát Tuồng Trung ương bấy giờ là nghệ sĩ nhân dân Tiến Thọ đều hồi âm cho biết: ở cơ sở của hai ông không có lưu hai bài khảo cứu này và hai ông cũng chưa biết có mà đọc. Đó là sự đóng góp của tôi với nghệ thuật Tuồng nói chung và nghệ thuật Tuồng cố đô Huế nói riêng. Còn giá trị ở hai công trình khảo cứu nghệ thuật Tuồng xuất hiện hồi đầu thế kỷ của hai tác gia quá cố, tôi không dám đánh trống trước cửa nhà sấm xin dành để các vị làm Tuồng và nghiên cứu Tuồng đông đảo hiện hữu. Song nhờ có trong tay công trình Lược khảo về Tuồng hát An Nam của bà Đạm Phương Nữ Sử làm tiền để mà Viện Sân khấu liên kết với Sở Văn hóa-Thông tin tỉnh Trị Thiên Huế mở được cuộc Hội thảo các danh sĩ Huế với nghệ thuật Tuồng truyền thống Huế, tại cố đô Huế vào cuối tháng 8 năm 1998.

Công trình Lược khảo về Tuồng hát An Nam và công trình Khảo về hát Tuồng, hát Chèo là hai công trình khảo cứu sân khấu dân tộc đầu tiên thể hiện bằng chữ quốc ngữ từ đầu thế kỷ XX. Rất tiếc sau đó 75 năm các nhà khảo cứu sân khấu dân tộc ít ai biết tới hai công trình khảo cứu đó mà tiếp thu kế thừa, đã thế một số người lại lầm tưởng mình đi tiên phong trong lĩnh vực nghiên cứu sân khấu dân tộc ở thế kỷ này. Nhân đây, một lần nữa người sưu tầm giới thiệu rộng rãi với bạn đọc về địa chỉ hai công trình khảo cứu nghệ thuật Tuồng hồi đầu thế kỷ, khi tiếp cận chắc chắn sẽ thấy nhiều thông tin cũ và vẫn mới ở nghệ thuật Tuồng quá khứ cả hai khu vực: Tuồng dân gian (qua bài khảo cứu của Nguyễn Thúc Khiêm) và Tuồng cung đình Huế (qua bài khảo cứu của Đạm Phương Nữ Sử).

Bài dẫn luận này giới thiệu bà Đạm Phương Nữ Sử với cương vị là ký giả chủ yếu vào khoảng mười năm (1918-1929) viết gần hai trăm bài đăng các báo xuất bản trên địa bàn toàn quốc, trong đó ba phần tư số bài mang tính chuyên đề về phụ nữ, về nhi đồng, về giáo dục... Từ năm 1928 trở đi, bà chỉnh đốn những bài báo mang tính chuyên đề ấy sắp xếp đưa vào theo chủ đề của từng công trình. Do vậy trong vòng mười năm bà cho ra đời liên tiếp những công trình chuyên sâu, mỗi công trình hình thành một nhận thức mới cho con người, một tư tưởng mới cho xã hội. Những công trình này tồn tại hơn 70 năm chỉ tiếc rằng có thời gian dài nhân thân và sự nghiệp của bà bị lãng quên. Nay xu thế thời đại tìm về cội nguồn bản sắc văn hóa dân tộc, chúng ta với lòng cầu thiện sưu tầm những công trình của bà Đạm Phương Nữ Sử và tiếp cận nghiêm túc thì quả là di sản quý. Điều này nói lên rằng bà Đạm Phương Nữ Sử là bậc ký giả chiến lược có ý thức làm sách khảo cứu từ khi cầm bút và quán triệt ý thức làm sách này suốt thời kỳ làm ký giả. Bà để lại cho thế hệ sau một bài học kinh nghiệm đời nghề: Tích tiểu thành đại, lấy ngắn nuôi dài mà làm nên nghiệp lớn.

Bà Đạm Phương Nữ Sử tuy xuất hiện vào nửa đầu thế kỷ XX nhưng tiếp cận di sản của bà ta lại thấy trong lịch sử phụ nữ Việt Nam bà là nhân vật đi trước ở một số lĩnh vực xã hội:

1. Bà Đạm Phương Nữ Sử - Người phụ nữ Việt Nam đầu tiên thông thạo nhiều sinh ngữ như: Hán văn, Pháp văn, quốc văn... do đó bà cũng là người phụ nữ Việt Nam đầu tiên có tầm nhìn ra thế giới tiếp thu tinh hoa nhân loại như hệ lý luận tiến bộ về quy trình dưỡng dục trẻ thơ, hệ tư tưởng tiến bộ về nhân quyền: dân chủ, tự do, bình đẳng... và chuyển tải qua các phương tiện báo chí, văn sách, dịch thuật phổ biến cho đồng bào lạc hậu của nước mình. Cũng qua di sản còn thấy bà Đạm Phương Nữ Sử là nữ tác gia dẫn đầu về số lượng tác phẩm gồm nhiều thể loại xuất bản trước năm 1945.

2. Bà Đạm Phương Nữ Sử cũng là nữ trí thức Việt Nam đầu tiên đặc biệt quan tâm đến sự dưỡng dục thế hệ trẻ thơ Việt Nam từ khi lọt lòng mẹ đến tuổi cắp sách tới trường. Đây là giai đoạn tiền phát triển của mỗi trẻ thơ nói riêng và của thế hệ trẻ thơ nói chung mà nền giáo dục phong kiến Việt Nam tồn tại hàng nghìn năm cũng chưa từng đề cập tới. Bà cũng phát hiện ra rằng người mẹ giữ vai trò hết sức quan trọng trong giai đoạn tiền phát triển ở trẻ thơ mà không người nào khác thay thế được vai trò người mẹ. Bà tâm huyết với những phát hiện này và nỗ lực nhiều năm khảo cứu biên soạn công trình Giáo dục nhi đồng ra đời năm 1942 có giá trị được coi như sách giáo khoa đầu tiên tặng các bà mẹ Việt Nam làm công cụ giáo dưỡng, giáo dục con em mình trong giai đoạn tiền phát triển. Đây là công trình có ý nghĩa nhất của bà Đạm Phương Nữ Sử cống hiến vào sự nghiệp giáo dục nhi đồng Việt Nam từ hồi đầu thế kỷ XX, nay thấy còn hữu ích cho các cơ quan chức năng cùng các bậc làm mẹ, làm cha cùng các cô nuôi dạy trẻ trong việc giáo dục nhi đồng.

3. Bà Đạm Phương Nữ Sử cũng là người tổ chức Hội nữ công đầu tiên ở nước ta hoạt động mở mang giới chí. Tuy Hội nữ công chỉ ra đời ở một số thành phố hồi đầu thế kỷ và tồn tại trong một thời gian nhưng đã có ảnh hưởng chung và cất tiếng nói riêng, tiếng nói đại diện của phụ nữ Việt Nam đòi nhân quyền dưới chế độ thực dân, phong kiến cai trị.

Với những hoạt động và cống hiến trên đây, bà Đạm Phương Nữ Sử xứng đáng là nhân vật trí thức tiến bộ và yêu nước trong lịch sử cận đại Việt nam. Thân nhân (1) bà và di sản của bà là dấu son lưu thế.

Tuyển tập Đạm Phương Nữ Sử là tuyển chọn một số công trình và tác phẩm tiêu biểu trong di sản của bà do sự cố gắng của một cá nhân sưu tầm, chắc chắn còn nhiều khiếm khuyết mong độc giả chỉ giáo cho, chúng tôi xin lĩnh hội lời chỉ giáo và biết ơn độc giả.

Người làm Tuyển tập này cũng xin cảm ơn các tác giả: Cửu Thọ, Nguyễn Khoa Diệu Biên, Phạm Hồng Toàn, Nguyễn Đắc Xuân, Thế Thanh, Trần Thị Như Mân... có tài liệu mà chúng tôi tiếp thu. Xin chân thành cảm ơn Thư viện Quốc gia Hà Nội, Thư viện Viện Văn học Việt Nam, Thư viện Tổng hợp tỉnh Trị Thiên Huế, Thư viện Đại học Huế, Hội Văn học nghệ thuật Trị Thiên Huế... đã tạo điều kiện cho chúng tôi tra cứu và cung cấp cho chúng tôi tư liệu.

Hà Nội, mùa đông năm 1998.

-----------------

(*) Sách ra đời năm 1720. Năm 1984 dịch từ Hán văn sang Việt văn, tới nay tái bản ba lần, 1994 Nxb Hội nhà văn tái bản sách 632 trang khổ 13x19cm.

(1) Có lẽ từ “Nhân thân” đã bị gõ nhầm thành “Thân nhân” – (Goldfish)

PHẦN THỨ NHẤT

KHẢO CỨU

GIA ĐÌNH - GIÁO DỤC THƯỜNG ĐÀM

LỜI MỞ ĐẦU

Gần đây trong xã hội ta theo cái trào lưu của thế giới, nổi lên cái vấn đề phụ nữ giải phóng, làm cho các nhà hàng ngày để tâm về vấn đề xã hội, bâng khuâng suy nghĩ mãi. Có kẻ bảo: nam giới như nữ giới chúng ta, cùng chung một cảnh ngộ, chúng ta chỉ bàn chung một tiếng là giải phóng. Bỉ nhân xin lỗi, mà không thừa nhận cái ý tưởng sơ mơ ấy. Cũng đã biết: chúng ta cùng chung một cảnh ngộ như nhau, nhưng chúng ta cũng phải biết rằng: Cái tâm lý cái tính chất của nữ giới rất khác nam giới; mà nhất là cái cách chịu văn hóa cũ của hai bên vẫn khác xa nhau lắm. Nếu chưa thấu đạt mấy chỗ bí yếu trên kia, mà chỉ hô hào giải phóng theo cái quan niệm nam giới, thì bỉ nhân dám chắc rằng: chỉ một bộ phận phụ nữ về thiểu số hưởng lợi cái cuộc giải phóng ấy thôi, chớ toàn nữ giới vẫn còn ai trong chế độ cũ, như vậy thì không gọi là giải phóng được.

Cái tệ ấy, hiện nay một phần đông chị em trên thế giới đều bị cả rồi, xe trước đã đổ, đường sau ta nên tránh. Ta bình tâm mà hỏi thử: vì đâu mà xảy ra những cái duyên cớ ấy? Chẳng qua vì chúng ta muốn giải phóng phụ nữ, mà chúng ta không để tâm cải cách cái văn hóa cũ hiện đương chi phối cho phụ nữ ta đó. Cái văn hóa cũ có nhiều chỗ không thích hợp cho cái sự nhu yếu hiện tại của chị em chúng ta, vậythì nên phải cải cách đi, nhưng cải cách thế nào? Ấy là một câu hỏi rất hệ trọng rất khó khăn.

Nay ví có một bọn phụ nữ trí thức học vấn chưa tinh thông, mà dám đem một cái nền văn hóa mới chưa hiểu rõ đầu đuôi, đã vội đem cống hiến cho giađình xã hội. Đề xướng sự giải phóng cho đa số chị em còn mê muội, mà thay chân cho cái nền văn hóa cũ, thì may ra có thành công nhất thời, chớ thật cái thống khổ hiện tại của xã hội, cũng chắc không giảm bớt chút nào, là vì ta sùng bái hâm mộ cáiphong tục xã hội Âu, Mỹ; cái chế độ hôn nhân của họ, mà ta muốn mang hết thảy về thay đổi cho ta, đó chẳng những không hấp thụ được cái tinh hoa văn hóa họ, mà lại dằm cái cặn bã văn hóa của họ, mà hiện nay gia đình xã hội họ đều đương đau đớn khổ sở theo, như vậy là chị em chúng ta muốn tiến hóa, lại trở ra thoái hóa vậy.

Cái cựu văn hóa vẫn nhiều chỗ sai lạc thật, nhưng nó cũng có đào tạo một số phụ nữ về độc lập kinh tế, về hôn nhân mỹ mãn, về gia đình hòa lạc, từ mấy ngàn năm, như vậy là cái tinh chất văn hóa cũ không phải là toàn bậy cả. Vậy thì chị em ai là người chủ trương sự giải phóng cho nữ giới, phải nên lựa chọn cái tinh chất văn hóa cũ, cùng cái tinh chất của văn hóa mới, dung hòa thế nào cho hợp nhau, để đào tạo nên những người phụ nữ rất trung thành với nghĩa vụ của mình, rất thấu đạt cái địa vị của mình đối với gia đình, đối với xã hội. Cái phương châm giáo dục cho phụ nữ ta là nhắm với cái mục đích ấy mà tới vậy.

Vì những ý tưởng đó, mà quyển sách này ra đời, để cầu ý kiến của các chị em, những ai là người hữu tâm với xã hội, bổ cứu thêm cho thành một vấn đề hoàn toàn, là lợi cho cả nhân loại phụ nữ vị lai nữa vậy. Chớ như cứ hô hào phụ nữ giải phóng thời giải phóng làm sao? Được giải phóng rồi sẽ đi vào đâu? Làm những việc gì? Nếu cái nghi nghĩa ấy mà không giải quyết, thì thực không khác gì một bọn người mù mà dám dắt một bọn người không sáng suốt đi. Cái hiểm tượng không thể tả hết được, như lời ông Mã Dĩ Đằng (Marden) người nước Mỹ đã bài giải trong quyển Phụ nữ dự gia đình vậy. Cho nên sự giáo dục cần phải biết những điều thường thức trước, có thường thức, mới có cái tư cách thực tế xã hội, mà người ở về thời đại này, đều nên hiểu rõ cái chân lý ấy.

Tác giả TỰ TƯ

BÀN VỀ VẤN ĐỀ GIÁO DỤC CON GÁI

Giáo dục phụ nữ là một cái vấn đề

rất quan hệ cho một dân tộc tương lai

M.DUGARD

(L'éducation moderne des jeunes filles)

Vấn đề này là thuộc về luân lý, mật thiết quan hệ cho nhân tâm thế đạo, ai cũng có thể bàn đặng, mà ai cũng phải có chân thành ra công nghiên cứu quan sát thí nghiệm, rồi mới bàn nổi, mà bàn nổi thì thực hành cho đặng, nhiên hậu mới làm phương châm cho người noi theo. Vậy thì sự bàn giáo dục, là trước hết mình phải có giáo dục đó vậy. Song giáo dục đời xưa, cái phạm vi còn hẹp hòi, đã không hợp với trình độ tiến hóa ngày nay, gia dỉ sách vở giáo khoa phụ nữ, chỉ có mấy thiên nữ tắc, nữ huấn, giồi mài về đường đức hạnh thì đặng, chớ công cuộc đối với đạo xử thế, thì tuyệt nhiên chưa có, thể nào cũng phải tham bác thêm tây học giáo khoa mà bổ cứu những chỗ khuyết điểm của mình. Nhưng cái tư cách người mình thì còn thấp kém, nếu đem những vị quá bổ, là lời cao thượng mà dạy vẻ cho phẩm hạ thặng chi nhân, không những không tiến hóa nổi, mà lại phát ách ra, gây thêm tai hại cũng nên, đó lại là một điều quan hệ hết sức; ví như người có cái áo rách muốn vá, mà vá nên lựa thứ rẻ cho hợp với nguyên sắc, có xê xích một đôi tý coi còn đặng, nếu tham tấm gấm vóc tốt đẹp mà đặt vào chỗ lỗ lủng cái áo vải, thì coi sao cho vừa. Vậy nên sự mượn tư tưởng người, cũng phải suy xét lại bản cách mình cần cho hợp phép.

Cứ như ý tôi thiển nghĩ, hiện nay sự học vấn của con gái, phải nên châm chước theo quyển sách của ông Đu-ga (Dugard), mà lược đem những điều hợp với tư cách người mình, làm sao cho đường đức hạnh vẫn cứ noi theo nề nếp cũ, mà đường trí thức cần phải mở mang thêm. Lấy cái hiện trạng giữa xã hội mà nói, thì việc giáo dục bạn thiếu nữ bây giờ, là có hai cái trường học đều nên cần cả.

1. Là nhờ trường nữ học của nhà nước để đàoluyện tinh thần trí não, muốn cho khôn ngoan, thì phải có học.

2. Là trường học gia đình, thì ngày thường chamẹ phải rèn tập lấy khuôn phẩm hạnh cho con cái, người trí thức ai cũng hiểu rằng: sự học của con gái cần phải khai thông, vì người đàn bà cũng chung đúc khí thiên của núi sông mà nên người, nếu cứ thờ ơ, ăn hay ăn, làm hay làm, không biết suy nghĩ, cuộc đắc thất giữa thế gian, sự tiên trưởng trong gia đình, thì sống một cách không mạnh dạn, trọn đời phải chịu nhiều sự thiệt thòi, mà cũng quan hệ đến đường sinh hoạt của chủng tộc nữa.

Trong quyển sách của ông Mít-sờ-lê (Michelet) là một nhà văn học nước Pháp, có than cho cái thế thái nhân tình rằng: “Sự giáo dục của con gái ngày nay chưa có cái gì làm chuẩn đích, để cho họ sau ravới đời cho biết đạo xử thế”. Ấy cái sự giáo dục ở các nước văn minh người ta lo ngại như thế, vì cuộc đời ví như một cái bể rộng mênh mông, mà người đời ví như con thuyền đi trên mặt nước, có vững tay lái chèo, mới trông vượt sóng ra vời, ngộ khi ba đào phong vũ, cũng cho biết then máy mà đỡ gạt, mới sẽ tìm phương hướng mà đi, chóng mong đến bờ bến đặng.

Chiếc thuyền kia cho kiên cố, lái chèo vững vàng, là sức mạnh dạn; học thức rộng rãi, để đảm đang sự đời xảy tới cho mình, khu xử làm sao cho thỏa thiếp, là tới bờ bến, đạt đến mục đích vậy. Nay sự học con gái, mà cứ lanh quanh trong bếp nước, nồi cơm, thì chưa đủ tư cách làm một người ở đời.

Song hai trường học, thường hay phản đối nhau, vì người ở nhà trường, nhờ có học vấn, rộng đường nghe thấy, cho nên thạo tiếng ở đời, nhưng vị tất đã thạo làm công việc nhà, hay về đường lý tưởng, chưa khéo sự thực hành, mà lại lắm lúc thiên về văn chương cao thượng quá, mơ tưởng nhiều việc vọng ngoại hão huyền, sai lệch cái thói nết người con gái, không hợp với tình đời, mà xã hội sinh lời bài bác, cũng vì cớ ấy.

Cái bọn rú rú ở trong nhà, thì vẫn giữ được thói nết nhu mì; mà việc đời lại sơ sài mờ tối, chẳng biết đâu vào đâu, thành cao cửa kín, che mắt bưng tai, chỉ trông thấy xung quanh mình toàn là cảnh vui vẻ dễ dãi, làm cho mình chỉ biết có mình, chớ không còn trông thấy đặng ai. Ví có duyệt lịch mới hiểu thấu nhân tình, có mục kích mới hay suy nghiệm. Nỡ nào bó buộc trí khôn, để cho một hạng mơ màng nhân ảnh như người đi đêm, còn có điều gì nguy hiểm cho bằng?

Sự phản đối nhau về lẽ tập quán của hai tính tình; người ra đường đã từng trải, thường chê người ở nhà không biết lý thế. Kẻ ở nhà nhún nhường, dè dụt, lại chê kẻ ra đường là chán chường kiêu ngạo.

Nhưng tôi coi ra, thì bên nào cũng có cái tốt cái xấu hết thảy.

Vậy thì giáo dục một người con gái, phải nên gồm cả tôn chỉ của hai trường học, mới đủ tư cách một người hoàn toàn. Thế mà điều nào không hợp với tính tình, có khuy đến đức hạnh, thì nên tránh xa, đó là một điều tối yếu cho sự giáo dục vậy.

Nói về tính tình. - Muốn dạy cho người con gái, trước hết phải biết tính tình người con gái ra làm sao? Nhiên hậu mới đem cách dạy bảo cho đúng đắn; người con gái bẩm thụ nhu nhược, nên tính tình thường mỏng mảnh. Người đời hay chê rằng: 1 nhẹ dạ; 2 sơ xuất; 3 thóc mách; 4 tính hay ghen tuông.

Bốn cái tính đó là toàn tính xấu, vì nhẹ dạ hay tin người, lại hay nghi nan; hay đổi chủ ý, ai bảo sao cũng cho phải cả; sơ xuất thì làm việc gì không có mấu chốt, làm cũng như không, ít suy xét cho đến đầu đến đuôi; thóc mách là ưng tò mò nghe lỏm chuyện người ta, hay bàn bạc những điều hiểm hóc; ghen tuông là không ưng người hơn mình, hoặc bằng mình. Nhưng phần nhiều người có tính này, kẻ có tính khác, chớ cũng không nhất định người nào là người đủ cả bốn tính ấy, thế mà trong bốn tính ấy nếu có, tức là tính yếu mà sinh ra, nên nhân tính đó, biết cách lợi dụng thì cũng có lẽ xoay lại cái tính tốt, cũng không phải là không đặng.

LỢI DỤNG VỀ TÍNH TÌNH

Nguyên tính nhẹ dạ hay nghe là tính xấu, mà có thể đổi ra tính tốt, là vì người đã hay nghe, tất là dạy bảo rất dễ, ví cho theo về đường hay, thì chóng hay, mà hóa cho theo về đường dở thì mau dở; hay với dở, phần nhiều tại người đưa đường chỉ nẻo cho; nhẹ dạ thì hay cảm động, thấy sự đau đớn của người đời, mà cũng châu mày rơi lệ đặng, như thấy kẻ nghèo hèn bệnh tật cũng thương xót, thấy ai tai nạn cũng bâng khuâng, hay đem công giúp của đỡ đần cho nhau. Nhẹ dạ thì hay hóa ra tín ngưỡng tôn giáo. Tín ngưỡng tôn giáo thường có tính thành thật, dường ấy cũng là tính tốt; thường tình các người đàn bà con gái, hay có cái tính như thế cả. Tính sơ xuất là không hay suy nghĩ, dùng ra việc gì, cũng đều hại hết thảy, chỉ có một đều là giận ai cũng chẳng có giận đặng lâu, mình đã sơ xuất, tức là hay dung được người sơ xuất đối với mình.

Tục mình thường hay gọi những hạng người ấy là hạng người vô tâm; song phải biết tính ấy rất hay ngộ sự, đáng nên răn sợ lắm.

Tính thóc mách tuy khá ghét thật, việc mình thì nhác, việc bá ác thì siêng, chuyện người này đem nói với người khác; nhưng mà xét lại trong cái tính thóc mách ấy, lại có chứa cái ý tìm tòi dò xét: ấy là cái tính tinh tế, mà các nước văn minh bây giờ, người ta nghiên cứu nhiều khoa học, chẳng qua cũng là vì lẽ tìm tòi dò xét mà ra; nếu người đàn bà đã sẵn cái tính thóc mách, mà biết cách dùng cho chính đáng, thì cứ tìm tòi dò xét, lấy sự hay sự dở của mình của người, mà lựa lấy điều hay bỏ điều dở, lấy sự thật hơn dùng điều giả, thì thóc mách có hại gì đâu; huống hồ có hay thóc mách, mới hay khôn khéo. Những người đàn bà mình thường khéo bánh khéo trái, khôn cách ăn ý ở, đều là trong tính tình có hay dò xét tìm tòi hết thảy, chớ có phải dửng dưng vô sự, không để tâm chú ý vào một việc nào, thì làm sao hiểu sự lý ở đời cho đặng.

Tính ghen tuông, ai bảo ghen xằng, cho hư tâm hư tính, chớ ghen, biết ghen công việc người hơn, mình kém, tức là mình phải làm nên cho bằng người, vì có ghen hơn ghét kém, mới có tiến hóa, bằng như khôn khéo mặc ai, dại khờ mình trối kệ, có lẽ trọn đời cùng một cục bắt một hòn mà thôi.

Cái vận mệnh và cái kết quả. - Trên kia đã nói cái tính tình, thời nay lại bàn đến cái vận mệnh, và cái kết quả cho rõ ràng, rồi mới đem sự học bày tỏ cho có căn nguyên. Người con gái dầu sang, dầu hèn thế nào, tương lai cũng đều có đôi bạn gia thất như nhau, tục ngữ mình có câu: “Nồi tròn úp vung tròn, nồi méo úp vung méo”, nghĩa là: “Người sang làm bạn với người sang, người hèn làm bạn với người hèn”, khi đã có đôi bạn, tức là có gia thế, thì nghiễm nhiên làm một bà chủ phụ trong gia đình vậy; tục mình nói: “Lấy chồng gánh vác giang san nhà chồng”, là nhất thiết công việc lớn nhỏ chủ trương một tay mình; giàu cùng ăn, khó cùng chịu, từ cái địa vị làm người con gái, tiến lên cái địa vị làm người vợ, rồi kết cuộc đến làm người mẹ, sự vinh cũng vì chồng vì con mà vinh, sự nhục cũng vì chồng vì con mà chịu nhục; cái vận mệnh của người con gái đàn bà, chỉ quanh quẩn ở đó, cốt lấy gia đình làm nơi căn bản, nếu rời chỗ đó ra, dầu sang giàu cũng chưa chắc đã là đằm thắm hơn đặng.

Giáo dục là gì? Là để sắp sửa cho sẵn sàng tư cách ra đời, mà ra đời, thì lại tùy theo cái chức phận của từng hạng người đứng trong xã hội, mưu lấy sự hạnh phúc cho thân mình, cho nên đạo nho dạy rằng: đàn bà trọn đạo tam tòng (tại gia tòng phụ, xuất giá tòng phu, phu tử tòng tử) trong ba đường theo, là trọn cái bổn phận đàn bà con gái.

Song le, ở đời chỉ có một cái lý đương nhiên như thế, đàn bà con gái nào, cũng có chồng có con hết thảy, thì sự giáo dục chỉ nên dạy làm vợ, làm mẹ là đủ. Hiểm thay! Có người lại không gặp cảnh thuận ấy cho, hoặc góa bụa, hoặc có chồng có con mà không nhờ đặng chồng con cho, duyên lành phận ấm, còn phải man mác mật thân, lênh đênh chìm nổi, chẳng là không: còn gì hy vọng ở đời nữa ru! Ấy thế, nên sự giáo dục cần phải bàn rộng ra, để ai đứng về cảnh ngộ nào, cũng có thể làm hết bổn phận, mà cái giá trị ở đời, là để khen chung cho những người có làm, chớ không phải vì vận mệnh rủi ro mà mất giá trị đi đặng; có chồng có con cũng phải làm cho hết bổn phận, là bổn phận làm vợ làm mẹ; không chồng không con, cũng phải làm hết bổn phận, là bổn phận làm người, đã là người, thì sao cho đúng tư cách làm người, nết ăn ý ở, công việc xử trí, đều có thứ tự cả. Nói tóm lại làm người cốt phải biết đạo người, rồi mới biết đến làm người có những cái nghĩa vụ phải làm, có cái trách nhiệm làm sao? Cái địa vị thế nào? Mới lo toan gây dựng sự nghiệp, mà hưởng phần hạnh phúc vĩnh viễn vậy.

Làm người phải nên biết rằng: tấm thân đứng giữa vũ trụ, chẳng phải sinh không, không phải vô ích. Người đàn ông có bổn phận nghĩa vụ thế nào, người đàn bà cũng có bổn phận nghĩa vụ thế ấy, chỉ khác nhau có cái địa vị phần trong phần ngoài mà thôi; nhưng trong có ấm, ngoài mới êm, đó chính là một nghĩa tương đương vậy; thế mà sự giáo dục người con gái, lại không đặng chân thành như con trai, vì thân con trai có cái nghĩa trực tiếp với xã hội, mà con gái thì chỉ gián tiếp mà thôi. Người đàn ông có phò vua giúp nước, có làm ra nhiều tiền của, bao bọc cho cả gia đình, chớ như người đàn bà là phận phụ tòng, là phụng sự các việc nhỏ mọn, cho nên người ta khinh thường mà không kể. Cái phẩm giá vì thế mà hèn kém, tinh thần vì thế mà tiêu mòn.

Đối với xã hội, hình như một số người thừa vậy. Ừ! Số người thừa đó, chính xã hội gia đình cũng biết, thiệt mất biết bao nhiêu là tiền của công phu, vậy thì sự thiệt thòi đó, bởi vì không bình tĩnh mà xét, chớ tạo hóa đã sinh ra người, thì người nào lại không linh tính, vật gì là vật vô lý, vô dụng là bởi vì không học đó mà thôi. Học là cốt học lấy đạo lý, rồi sau mới học các nghề nghiệp. Xưa nay vì cái tập tục ràng buộc một ít, lại một phần vì cái quyền lợi riêng của từng người đè nén nhau, mà thành ra đàn bà con gái, cái trình độ trí thức tư tưởng, vì sự vô học mà cứ xuống thấp kém mãi, thành ra thiệt thòi chung cho cả nhân loại; nếu sự học mà không ngăn trở, thành tâm giáo dục cho đến nơi đến chốn, tự nhiên hiểu biết cái bổn phận làm người, chẳng phải là khỏi hệ lụy cho ai; hạng nữa người bên này cũng đủ tay chân, mặt mày, gan ruột như nhau, tức là cần phải có nghĩa vụ của mình mà làm. Cho nên muốn người đàn bà con gái biết làm hết bổn phận, thì người khai đạo phải hết bổn phận dạy dỗ trước.

Tôn chỉ sự giáo dục. - Cái tôn chỉ sự giáo dục, là để phát triển những cái năng lực, tính tự nhiên đã sẵn có, và bổ cứu cho những tính còn đương khuyết điểm. Tạo thành cái hạnh phúc cho cá nhân, mà cũng lợi ích chung cho cả đoàn thể vậy.

Ông Đu-ga (Dugard) nói rằng: “Người con gái thường có một cái tính ít hay phân biệt ra việc gì là tự ý vui lòng mà mình đề xướng lên, chớ không cần phải ai bắt buộc; lại thường hay sơ mơ quên cái bổn phận của mình, nếu như cái bổn phận ấy, chẳng có cái hình thức gì cho dễ cảm giác. Vậy thì nhà giáo dục cần phải đem cái thể lệ luân lý, bày tỏ một cách rõ ràng về hết thảy các phương diện, để cho phụ nữ dễ hiểu mà noi theo”.

Sự ít hay phân biệt, là vì thiếu cái chủ định, không có tính suy xét, mà đã không suy xét đặng, thì tự ý mình vui lòng mà làm, làm sai đường cũng thường, cho nên sự chủ định là nhờ có quan sát, kinh nghiệm lắm. Còn bổn phận không biết giữ, nên phải cần có dây ràng buộc mới yên chí mà làm, thế là phẩm người còn hèn kém. Vì sao? Là vì khi có ràng buộc, có khi không ràng buộc, tức là không chịu làm nữa.

Người ta tự phải biết bổn phận mà làm, thế mới chân thành với bổn phận, mà đã chân thành với bổn phận, là nhờ suy tưởng châu đáo, tự khắc soi thấy lương tâm bảo mình phải làm, chớ không vì vật dục cám dỗ, đến nỗi xao lãng được. Những người có minh tâm kiến tính, thì không được mấy kẻ, sách Nho nói rằng: “Bất giáo nhi thiện, phi thánh nhi hà? Giáo nhi hậu thiện, phi hiền nhi hà? Giáo diệc bất thiện, phi ngu nhi hà?” Nghĩa là: “chẳng dạy mà lành, không phải thánh thì sao? Dạy mà sau lành, chẳng hiền thì sao? Dạy cũng chẳng lành, không phải ngu thì sao?”

Cho nên sự giáo dục là cần cho những người tư cách sàn sàn như nhau, mà hạng người ấy, thì đều cần phải bắt buộc về cái thể lệ hình thức, nhiên hậu từ chỗ gần mà đến chỗ xa. Hiện xã hội ta, người đàn bà con gái, cũng chính ở về cái trình độ đó.

Người con gái sinh trưởng từ chốn gia đình, thế thì trường học gia đình là cái cội gốc, chỗ phát sinh tư tưởng của con người ta trước nhất, nếu gia đình mà thất giáo, là thiệt mất một nửa cái cảm giác linh tính về đường tinh thần.

Cái tôn chỉ sự giáo dục, con trai con gái như nhau, đều gồm cả ba điều: 1. Đức dục, 2. Trí dục, 3. Thể dục.

1. Đức dục là dạy cho biết đạo nghĩa luânthường, biết phân chia đường chính nẻo tà.

2. Trí dục là dạy cho biết mở mang trí não bằngcác khoa học, hiểu thấu các vật lý, tinh vi giữa đời.

3. Thể dục là dạy cho biết luyện tập sức vóc,mạnh khỏe, mới đảm đang công việc nổi.

Vả đức dục là quan hệ tâm tính con người, nên cần ở gia đình nhiều hơn ở nhà trường; người con gái có cái vẻ dịu dàng, sẵn tính êm đềm, dạy về đạo đức rất mau cảm hóa, như yêu cha mẹ, mến cảnh quê hương; là không ai dạy, mà người nào cũng giàu cái cảm tình ấy cả. Nay nhân cái tính sẵn có, mà mở mang cho thêm rộng mãi ra, như là: cái lòng mến danh dự, nhiệt thành với nghĩa vụ, ưa chuộng sự trung tính, đối với cha mẹ, đối với chồng con, đều có cái ái tình cho chân thực, thì cầm đặng một mối cảm tình rất xứng đáng. Sách Nho dạy rằng: “Phụ nhân tòng nhất nhi chung”. Nghĩa là: người đàn bà trọn đời thờ một chồng là danh chính. Trong gia đạo lấy hòa mục làm quí, không nên tranh biện những điều không đáng tranh biện, thuộc về khẩu khí vô vị, nên tìm những cách hòa bình trật tự, để làm cái gương tốt cho con cái noi theo, kẻ trên biết yêu người dưới, kẻ dưới biết vâng lời người trên, tục ngữ có câu: “Trong có ấm ngoài mới êm”, bao nhiêu những cái tính tình đằm thắm làm cho gia đình được vẻ vang, đều là cái đức nhàn nhã của người mẹ từ đó càng thấy rõ rệt vậy, lại còn ảnh hưởng đến xã hội, nhiều cái mầm lành mống tốt, như là biết thương yêu nhân loại, biết điều công đức nên làm.

Nhưng đức dục cần phải có trí dục, để suy cái lòng nhân ái, cho có những cái lý tưởng cao xa, và cũng giúp cho cái năng lực của sự đạo đức đặng chóng tăng tiến.

Xét như lời ông Vinet (Vi-nê) nói như sau này: “Người con gái cần có một đức dục, và trí dục rất bền chặt đúng đắn, để bổ cứu cho đường lý tưởng, biết lánh xa sự mơ mộng làm hại tâm tính”. Bà Rémusat (Rê-muy-gia) nói: “Phải cần tẩm bổ, tư dưỡng cho đàn bà con gái, biết tự soi sáng cái lương tâm của mình, mới dễ tìm đường mà đi”. Ông Gréart (Gờ-rê-a) nói: “Phải cần mở mang đường tư tưởng, và đường cảm giác, mà chớ nên xâm phạm đến những cái tính nết tốt lành của người đàn bà con gái đã sẵn có”.

Xem như những lời các nhà giáo dục học Thái tây mới kể trên đó, thời đủ hiểu rằng: người ta vẫn đồng ý đi về một con đường như nhau hết thảy. Về phần đức dục, nhờ ở gia đình hơn ở nhà trường, thời phần trí dục lại nhờ ở nhà trường hơn ở gia đình; vì những cái hoàn cảnh ở giữa xã hội, điều hay, sự dở là bài học của mình hết thảy, không những nhờ cái bài văn chương, luận thuyết phát trừ gai gốc trong lòng, mà đến điều nghe thấy, cũng làm cho mình biết thêm suy nghĩ.

Người con gái học ở nhà trường công khóa hai buổi, như là cách đọc sách, làm bài luận, vệ sinh học, cách trí học, sử ký học, địa dư học, toán học v.v... Theo như chương trình học ấy, mỗi món đều có lãnh hội nhiều ít, cũng là mở mang trí thức cho con người, nhưng vậy mà, giáo dục làm sao, cho có một cái giá trị rất mật thiết là biết suy lý, chớ không cần ký ức cho lắm.

Sách Nho có câu: “Độc thư quí minh lý” Đọc sách quý tại hiểu lý, chớ có phải đọc sách mà như chim kêu, chim vẹt học nói, không thực hành đặng, thì còn lợi ích gì; trí dục là nuôi dạy cái trí khôn, nhưng cái trí khôn của con người, khi còn non nớt chưa biết chi, lại khi trí khôn đã đầy đủ, phới phới mà bừng lên, có người thông minh dĩnh ngộ quá, thường hay thiên về một mặt lý tưởng rất cao xa, đến nỗi việc hiện tại nhãng bỏ hết, ấy đó vì không có lý tưởng cũng khổ, mà đến lý tưởng vung vinh ra quá, cũng hại cho đường hành động của con người, cho nên có chỗ phải hạn chế lại, có chỗ phải cổ lệ thêm. Ví dụ như: người đàn bà con gái là chủ, trinh tỉnh, hiền hòa là đẹp, mà nay ỷ mình tài trí, lại nảy ra những cái tính cao kỳ, cường quật thái quá, tức có hại cho trật tự, như thế cần phải có hạn chế mới được; còn cổ lệ, thời ví như có kẻ gặp việc hay do dự, không trí phán đoán, thường thấy việc đời trình bày ra, chỉ biết cái ngọn, mà không tường cái gốc, thấy việc phải trước con mắt, chớ không rõ cái trái ở sau lưng, xét công việc mà chỉ bằng ở một phương diện, thời lầm ngay, có khi ngộ sự mất cả quyền lợi của mình, có khi ngộ sự hại đến chung thân, vậy nên cổ lệ cho đường trí thức đặng sáng suốt, để đề phòng cái điều thị phi quấy nhiễu xung quanh mình, tự tìm lấy lẽ ngay thẳng mà đến, mới gây nên điều hạnh phúc cho mình; nghĩa là ở đời, ai cũng phải có quyền lợi, mới có giá trị ở đời. Dạy cho người đàn bà có trí dục, là vì bảo tồn cái thân giá của hoi, lại phải có nghị lực, mà ngăn ngừa cái dục vọng lại, kẻo nó thiên về đường tài lợi; hay là tình cảm không chính đáng, thời tổn khuy đức tốt đi vậy.

Đức dục, trí dục đã vậy, mà thể dục lại cần lắm, bởi vì người ta có sức khỏe mạnh, mới âu lo làm lụng nên đức nên trí, chớ sức lực đã gầy gò, muôn việc đều xếp lại một bên, có chi hơn mà còn có chi kém nữa. Ông Phờ-lơ-ry (Fleury) nói: “Cái sức lực của đàn bà con gái, là có quan hệ cho cả chủng tộc, vậy cho nên phải dạy thể dục cho họ, cũng như đàn ông, chỉ xê xích một vài lẽ không hợp với tư cách đó mà thôi” Bởi vì người đàn bà có thiên chức về đường sinh dục, mình có mạnh khỏe, sinh con mới béo tốt, tuy con mình, mà thực là dân nước, sự mạnh yếu, lợi hại ảnh hưởng đến đoàn thể xã hội.

Trong các khoa học ở nhà trường, về môn vệ sinh lại tối yếu cho phụ nữ nhiều lắm, nhưng thể dục lại không cần phải ở nhà trường, mà tự một mình luyện tập lấy cũng đặng, nghĩa là phải ra vào vận động, sửa đương việc này việc khác, để cho gân xương có chuyển, da thịt mới nở nang, khi làm người con gái, quần áo khăn đẫy của mình, xếp vuốt giặt ủi lấy cho có công việc mà làm; khi đi xe, có khi đi chân, để cho thư thả sức vóc, khí huyết lưu hành; khi có chồng con, thì săn sóc miếng ăn cho ngon lành, tắm rửa đứa con cho sạch sẽ, sai sửa chỉ vẽ công việc cho tôi đòi, thế là tập luyện thể dục, hà tất phải nhảy vòng ném quả, chạy rong mấy dạo, mới là thể dục. Đến như cái nguyên lý của đạo vệ sinh, thì cần phải học vấn mới hiểu, làm sao là đúng cách vệ sinh, làm sao là hại vệ sinh, vật gì ăn bổ, vật gì ăn không tiêu, uống làm sao có thứ nước độc, có thứ nước không độc, ăn thịt làm sao, có thứ nên ăn sống, có thứ nên ăn chín; nhà cửa chớ để ẩm thấp dơ bẩn, mà thở hớp nhiều thán khí, tức hay sinh bệnh; mương vườn chớ để ủ loạn uế tạp, sinh nhiều vi trùng, đều có hại cho sự vệ sinh của người ta v.v.. Người đàn bà biết đạo vệ sinh, lại lợi hơn đàn ông, vì người đàn bà chuyên trị công việc trong gia đình, từ sự phục thực, khởi cư, cho đến sinh con, nuôi con, lúc đau yếu tật bệnh, nâng niu nhắc nhủ, dạy vẽ bồ chì, mọi việc đều có điều độ, nói tóm lại đức dục, trí dục, thể dục, là lợi cho mình, mà lại lợi tại di truyền cho con cái về sau nữa.

Nếu những người con gái hiểu đặng các tính nết như thế không từ khó nhọc, chịu đảm nhận lấy, tự nhiên thấy cái giá trị của đời mình, đứng giữa vũ trụ, có góp một phần trách nhiệm nặng nề với xã hội vậy.

KẾT LUẬN

Những lời mà tôi nói đây, cũng không có gì cao xa cho lắm, chẳng qua là tôi đã cố công nghiên cứu, và thực hành trong mấy năm trời, mà bày tỏ ra, ước ao trong xã hội mình, nên lấy gia đình mà làm mô phạm cho lũ trẻ con, muốn giữ gìn cho phong hóa nước nhà, tất phải bồi đắp lấy nền gia đình giáo dục.

Kinh Thi nói: “Hóa thủy khuê môn, xuất tiên tự ngã” nghĩa là: “Hóa ra từ chỗ khuê môn làm đầu, do ta xướng lên trước” Nhưng người mình thì thường chăm dạy cho con gái về các chức phận tầm thường, nỡ bỏ quên cái đều cốt yếu, là có liên lạc với xã hội, dĩ chí những cái tấn đồi phong bại tục, hắn cứ lan rộng ra mãi, mà không trừ được cái gốc, phá được cái mơ mộng từ lúc mầm mống mới sinh, thời còn di hại cho nhân loại vị lai rất nhiều vậy.

Bà Ma-đờ-len Vi nê (Madeleine Vinet) nói: “Lấy sự quan sát và kinh nghiệm sự suy đồi trong xã hội, tuy có nhiều cớ nhưng cớ thứ nhất là sự giáo dục phụ nữ chưa được hoàn toàn, nhiều người cũng đều hiểu cái quan hệ của chức phận người đàn bà trong gia đình, mà lạ thay! Lạy sơ mơ về giáo dục con gái, chỉ lo dạy dỗ con trai, không biết rằng dạy con gái, cũng chính là dạy cho con trai đó”. Bà lại nói: “Những người có nhiệt tâm với thế đạo, đều công nhận rằng, cái thời đại này, là đương trải qua một sự suy đồi của luân lý, vì tuổi thiếu niên đương chính phải mắc nạn, bao nhiêu cái thông minh tính từ thiện, tính khoan dung, đều là công việc cần kíp mà xã hội lại đem làm ra sau, chỉ lo mưu những điều tiểu lợi vụn vặt, dùng hết tâm não vào các việc tàn ác đê tiện cả, thành ra mới mất cái tinh thần hoa mỹ đi”.

Cứ như lời bà nói, thì bất hạn về xã hội nào, mà người trong xã hội đều khuynh hướng trong vòng lợi dục lắm, lớn tranh theo lớn, nhỏ tranh theo nhỏ, xô đẩy nhau, chuộng lạ tham xinh, ưa sự tốt đẹp trước con mắt, còn trong lòng xấu xa mấy cũng chẳng kể, tàng ô nạp cấu, đến nỗi thanh danh tán tận, con trai không lấy trung hiếu làm đầu, con gái không lấy trinh tiết làm quý, bệnh của xã hội, mà thực là lỗi tại gia đình vì gia đình thiếu sự giáo dục, những đứa trẻ con ở dưới tay bà mẹ, chỉ hưởng được sự no ấm mát mẻ, còn phần tẩm bổ cho tinh thần, như trí dục, đức dục thì không có.

Chúng ta đọc sách Tàu, cũng từng nghe những bài nữ phạm dạy rằng: “nuôi con từ trong trứng, dạy con từ trong thai, ngày xưa bà Thái Nhâm, có mang vua Văn Vương, con mắt không xem sách độc hại, lỗ tai không nghe lời dâm ô, miệng không nói điều ngạo ngược, nằm không xiên mình, ngồi không lệch chiếu, chân đứng không co quẹo, đêm ngày tưởng tượng những điều lành; sau khi sinh vua Văn Vương, dạy một biết mười, nên một bậc thánh minh nhà Châu”.

Người ta khen bà Thái Nhâm khéo biết thai giáo; lấy theo cổ lể, những người đàn bà có mang, phải thận trọng trong lúc ăn ở, ăn vật gì cắt không ngay thẳng chẳng ăn, quả tử vị gì trái mùa chẳng ăn, tính nết không nên giận dữ, không nên quá vui, không nên quá buồn, gần sự lành, tránh sự ác, vì sợ cảm hóa cho đứa con trong bụng mình, mẹ cảm làm sao, con hóa làm vậy.

Đến nay nhiều người cho lời nói ấy là vu khoát, nhưng cứ như ý tôi, thì tôi nghĩ rằng: Cái đó cũng là một phần trong các nguyên lý của sự đức dục, vì chúng ta đã không chối được cái lý, đứa con cảm hóa với tính mẹ, thế thì sự cảm ấy tất nhiên phải có, mà có thì nên cho hô hấp lấy cái tính tốt, từ khi tiên thiên mới bẩm thụ, rồi sau mới bồi bổ hậu thiên, nhưng cổ nhân thành phác, xuất ra lời lẽ cũng thành phác. Ngày nay khoa học phát minh, luân lý, cách tri, chia thành môn loại, người ta nghiên cứu ra có nhiều lý thuyết rõ ràng hơn khi trước, còn chí như cái gốc đạo đức, thì không bao giờ thay đổi đi đặng, có học rộng biết nhiều, thì bàn bạc thêm cho phong phú nghĩa lý đó mà thôi. Ví dụ: Như chữ trung, trung với nước, trung với nghĩa vụ, trung với vua cũng là trung.

Ta lại nên xem xét những câu tục ngữ mình nói: “Con nhờ đức mẹ”. Câu cách ngôn Tây nói: “Cái vận mệnh của đứa con tạo ra bởi bà mẹ”. Tuy hai câu nghĩa rộng hẹp khác nhau, song cũng đều là buộc bà mẹ phải biết dạy con, mà dạy con thì phải bà mẹ hiền và có đức, con mới đặng nhờ, nếu mà mẹ chẳng hiền, thì đứa con sẽ ra làm sao?

Cho nên ông Ô-li-vờ Xé-ren-nê (Olive Schreiner) nói: “Chúng ta cũng có thể vãn hồi được sự suy đồi của xã hội, bởi vì cái linh hồn của những đứa trẻ con mới sinh, là một vật còn đương thuần túy, trong sạch, dễ cảm hóa, nếu chúng nó chịu dưới bóng một bà mẹ hiền, thì là cảm hóa theo vậy, dường ấy không cần phải ta thán chi nữa, chỉ nên dạy cho những người làm mẹ sau này đặng hiền, tức là đào tạo nên một xã hội tốt đẹp.

Ấy thế cho nên sự bồi đắp cho nền nữ học, cần khoáng trương thêm mãi, các nhà giáo dục chớ nên lấy sự biến cải mà vội ngã lòng, dầu sao cũng phải giữ lấy trật tự mối dường cho vững, con mình mà mình dạy, há lại không công hiệu nữa sao?

Một nhà biết dạy con về đương luân lý đạo ngãi, mười nhà, trăm nhà bắt chước, thành muôn ngàn nhà cũng hóa theo, phong thuần tục mỹ, là đều nhờ ở tính nết của những người con trai, con gái trong nước, biết noi theo đường chính mà ra.

MẤY LỜI NHẮN NHỦ BẠN QUẦN THOA

Chị em ta tuy người Bắc, kẻ Nam, cách xa đôi ngả, song cũng là một giống một nòi, cùng sinh trưởng trong một nước, sắc vàng in một màu da, người trong ba xứ ai mà khác ai, thế thời không cần phải nói đến sự thân ái, mà cũng đủ hiểu rằng phải có cái cảm tình liên lạc cùng nhau vậy.

Nay tôi tuy cô lậu phàm tư, nhưng có tấm lòng nhiệt thành cùng chủng loại, mà nhất là về đường chị em nữ giới chúng mình; trộm thấy cái quang cảnh sinh hoạt của đồng bạn, hình như còn lúng túng trong đám sương mù, chưa có mấy kẻ chịu để tâm suy xét, làm sao cho một ngày kia, cũng được cùng nhau hưởng cuộc hạnh phúc sáng suốt ở đời với người ta, bởi thế mà lòng những bâng khuâng, nhớ trước nghĩ sau, ăn làm sao, ở làm sao, công việc phải tính làm sao bây giờ?

Tất nhiên, cái con đường mà ta đã đi qua, đã khỏi được mấy đoạn khúc khuỷu rồi, nhưng cũng phải lo ngại về sau cho kẻ nối bước mình, mà cũng đáp đến con đường ấy thời sao? - Có phải cũng nên bàn bạc với nhau lời phải lẽ trái, chuyện cũ việc mới, châm chước bổ cứu vào, để cho khỏi sự lầm đàng lạc lối, chẳng là ích lợi chung ru? Nghĩa là kẻ đi trước phải thuật chuyện lại cùng người đi sau, chớ dẫu rằng trí thức lanh lợi của kẻ sau, lại có phần hơn kẻ trước, thời cũng không biết chừng được. Song dầu hay đến đâu, cũng không phải ai sinh ra, mà đã hiểu thấu được cả mọi lẽ, làm sao cũng phải nghe cho nhiều, thấy cho rộng, nhiên hậumới có nảy nở thêm ý kiến cao kỳ. Ấy đó là ý tôi muốn khuyên các chị em phải nên học hành, và trong sự học hành có hai cách: Một là về đường nghề nghiệp; hai là về sự khôn ngoan.

Vậy mà cách học khôn ngoan, thời lại có khi học thày chẳng tầy học bạn, mà bạn đây thì không cứ phải là người ở một bên nhà mình hay là một xóm một làng, qua lại chơi bời, chuyện trò mới gọi là bạn đâu; những bạn mà đã làm cho mình phải học, thời có khi trong một nhà, có khi xa ngàn vạn dặm; nếu mà hơi tiếng quen nhau, đạo đức mến nhau, thời xa cũng thành gần, gần lại thêm thân, mà tìm bạn cũng không phải là dễ và gặp bạn cũng không phải là khó, thế thời lấy cách gì mà tìm? - Phải nên lấy cái đức hạnh sáng suốt, mà làm chứng cho cái lương tâm, tức là tìm được bạn tốt ngay; còn lấy cách gì mà gặp bạn? - Thời phải cần đọc sách, đọc báo cho nhiều, đọc sách là để tham cầu nghĩa lý những việc đã qua; đọc báo là để giao thiệp với công việc hiện thời, đo lường những cái cơ quan sắp tới. Song le, trong một tờ báo cũng có nhiều sự phải trái, hay dở khác nhau, nên chi không có thể nhận được, ai ai cũng là bạn tốt của mình cả.

Nhưng mà lời Thánh có dạy rằng: “Ba người đều đi, ắt có kẻ làm thày cho mình, chọn người lành mà theo, còn người chẳng lành, thời mình xem đó đủ răn sợ mà chữa lỗi của mình lại”. Bởi thế nên tôi đã nói trên kia, trước hết phải có cái lòng đạo đức, rồi nhiên hậu tìm bạn mới không lầm. Người ta không bạn thì không ai khuyên nhủ lẽ phải, lẽ trái cho mình, mà nếu muốn có bạn lại không phân biệt được sự chính sự tà, chẳng cũng nguy hiểm lắm thay! Nói tóm lại, thì hiện thời chị em mình muốn cần cho có bạn, là sở dĩ để bàn tính về cái vấn đề chấn chỉnh nữ giới ta làm đầu, vì trong sự công, ngôn, hạnh, của chị em mình ngày nay còn đương khuyết điểm nhiều lắm. Nếu muốn chấn chỉnh thế tất phải cậy lời ngôn luận, mới gây nên cái mối cảm tình, mà lời ngôn luận không nhờ ở các báo quán làm tuyển dẫn cho, thời tư tưởng của chị em người trong ba xứ, biết làm sao cho hiểu thấu cái tâm tính của nhau được, nhưng muốn hiểu thấu cái tâm tính mà hòng khuyên bảo nhau, thì nên lấy lời trung hậu mà nói, và dựng nên những cái vấn đề cho có ích lợi, nghĩa lý cho có thiết thực, làm cho người nghe rất vui lòng, tự hiểu lấy sự nên làm cùng sự không nên làm. Nhất thiết không nên dùng những lời quá khắc, công kích lẫn nhau, bởi vì những cái thói xấu, là thuộc về một hạng người có, xưa nay cũng thế, chớ không phải toàn cả xã hội, những người đàn bà con gái nào cũng xấu hết thảy đâu, nếu không lựa lời mà nói, thời chi cho khỏi chếch mếch lòng nhau, dầu sau có lời hay ho cho lắm, vị tất đã công hiệu được.

Thế là lời trung cáo, xin chị em nghĩ cho.

CÁCH DẠY TRẺ CON

Trẻ con lên năm, lên bảy đã tiêm mở trí thức, từ đó phải nên tìm cách dạy dần, chớ để luống đến chín, mười, mười hai tuổi, thì bảo sao cho đặng, mà phép dạy trẻ con không phải học bài học viết mà thôi, phải đem những điều thường thức chỉ vẽ trước lại, tùy theo cái tính tình ham biết, ham hỏi mà dẫn dụ, đưa dắt tư tưởng tới, cho trí thức mở mang ra, một tuổi biết thêm một ít, “ăn ra vóc, học nên người” câu ngạn ngữ mình đã nói thế. Đành rằng ai cũng có lòng thương con, nhưng thương mà chớ chiều con quá thành ra con hư, mà cũng chớ có nghiêm khắc với con, làm bó buộc cái tri thức của nó. Chúng ta phải nên nhớ rằng: Đương độ tuổi trẻ của chúng ta ngày xưa, so với chúng nó bây giờ, cũng ngây ngây, ngờ ngờ, ăn theo, chạy dọi với người kẻ lớn, mà tập lần lên đó chăng; chúng ta lại suy kỹ cái buổi ấy, hạng trẻ như chúng ta, e có nhiều cái chưa sỏi sành bằng chúng nó bây giờ nữa. Vậy thì đủ biết đường tiến hóa tự nhiên của nhân loại, đã mỗi ngày mỗi mở mang rộng ra khác xưa; nên chi chúng ta chớ quên cái tập tục đè nén khinh thường trẻ con lắm, mà thành ra ngăn trở cái sáng suốt sau này. Lớp người mới sinh ra đây, tất phải để cho khôn ngoan hơn trước, nhiên hậu mới có hy vọng; lại chớ nên đem những điều dối trá mà phỉnh phờ nó, hoặc hành hạ tàn nhẫn chúng nó, làm khuất lấp các sự thật và trái với cái lương tâm, rồi chúng nó tiêm nhiễm ngay mà mình không biết đó thôi. Khôn lớn lên mới biết tổ ra sự gian tham tà vạy, làm nhiều sự tội ác, khi muốn trừ khử, thì đã muộn lắm rồi, chi bằng nhân lúc còn bé bỏng, mà dạy cho sự hiền lành, nhân đức, ngay thẳng, để uốn nắn cái tâm tính lần lần, dẫu trí thức có nảy nở, cái cội gốc đạo đức không thể quên đi đặng.

Chúng ta muốn dạy cho hắn lành, tức ta phải làm lành trước; ta muốn răn dạy cho hắn sợ, tự ta cũng đủ có pháp luật, làm cho nó phải chừa, hà tất phải viện những điều hão huyền; như chỉ ông hùm, ông kẹ mà trêu chúng nó, sau đã thành yên trí sợ ma, sợ quỉ, mà chẳng biết sợ cha mẹ nữa; còn lấy roi vọt mà dạy là một sự xuất ư bất đắc dĩ, chớ không nên dùng thường, vì trước là mất cái cảm tình yêu mến, sau là tê liệt cái nhân cách của chúng nó đi, cho nên trẻ con có đứa nào đánh đập, lại càng ngu độn nữa; chịu đánh mắng đã quen, không còn biết cái sự liêm sỉ là gì.

Bởi thế mà cách dạy trẻ con, phải đem cả mình làm gương dạy nữa, chứ không phải chỉ lời dạy mà thôi đâu, ví dụ như: Mình muốn cho con biết nghĩa luân lý, thế mình phải tôn kính kẻ trưởng thượng, thương yêu anh em, tử tế với bà con họ hàng, tự khắc chúng nó mỗi ngày mỗi thấy mà cảm hóa theo; nếu mình thường ngày thì cứ vận động những cái mưu kế lừa dối người đời, để thủ lợi, mà bảo con thì thành thực trung tín, cũng khó lắm thay! Vì trẻ con chẳng qua ít tri thức, ít tư tưởng, chớ không phải là vật vô tri, mà không biết cảm giác về điều hay thì chóng hay, cảm giác về điều dở thì chóng dở, cho nên sự giáo hóa khó là tại đó, phải lấy thân giáo trước, ngôn giáo sau, nhiên hậu mới công hiệu được.

BỔN PHẬN NGƯỜI CON GÁI ĐỐI VỚI CHA MẸ

“Hổ sinh ra phận má đào, ơn cha nghĩa mẹ kiếp nào trả xong”, thế là phận sự làm người con gái đối với cha mẹ, mong báo đáp được công ơn sinh thành rất là khó. Bởi vì từ khi tấm bé, trải bao phen nuôi nấng bồ chì, cho đến khi trưởng thành, nên vai nên vế, thời đã gả về nhà chồng; bao nhiêu công việc nhà mình, hình như không còn can thiệp gì đến; vậy cho nên đời xưa con gái lấy sự quạt nồng, đắp lạnh, chăm chỉ miếng ngon bùi, để thừa hoan tất hạ, làm cho cha mẹ được vui lòng, thời trong cái thời giờ ngắn ngủi ấy, nghĩ mà thương tiếc không cùng; không bì được với con trai, còn có nghĩa vụ lập thân giương danh, để cho vẻ vang dòng họ, và phụng sự cha mẹ suốt đời, cái trách nhiệm ấy không thoái thác cho ai được. Đã làm người, thời ai cũng phải biết đạo sự thân mới là con người.

Nhưng mà, phàm một người con thảo, đối với cha mẹ, thời dầu phụng dưỡng trân cam, xe muôn cỗ, thóc muôn chung chi đó nữa, mà bao giờ tấm lòng đồ báo cũng vẫn còn thiếu thốn, hình như chưa được thỏa mãn, lắm lúc cũng thường than thở, thế là tình nhụ mộ khiến vậy, chớ không phải là trai là gái có khác nhau. Nếu người con gái biết đạo sự thân, nên làm cho hết bổn phận của mình, trong khi ở nhà, thì giúp đỡ công việc cha mẹ, khi ra lấy chồng thì giữ đạo tề gia, chớ hổ đến người sở sinh, thế cũng là vẻ vang đến dòng họ; cha mẹ bao giờ cũng mong cho con được yên phận thất gia. Đạo làm con gái mong trọn vẹn chữ hiếu, nên thể tất tấm lòng hy vọng của người, mới là xứng nghĩa báo đáp.

Còn đến sự thần hôn, định tĩnh thời dù khi đã xuất giá, nếu gặp bước cảnh ngộ thuận tiện, cũng không nên nhãng bỏ cấp dưỡng, có nhiều người con gái, khi đã gả về nhà chồng thường hay tự mình nghĩ thầm rằng: “Mình là sẽ về làm con một nhà khác rồi, dù muốn yêu mến cha mẹ, cũng không sao được nữa, vì sợ người chồng không cho, và gia nương không bằng lòng”. Cái đó mới là một điều nghĩ lầm, nếu người chồng mà không cho người vợ yêu cha mẹ, thế thì họ cũng không biết yêu cha mẹ họ hay sao? Từ xưa đến nay không bao giờ có một người có lòng thảo với cha mẹ mình, mà lại trách người ta có lòng thảo với cha mẹ bao giờ... Chỉ e tự mình không muốn làm hết bổn phận đó mà thôi.

Đã đành rằng: con gái “xuất giá tòng phu”, nhưng đạo tòng phu có buộc người con gái quên gốc nguồn, thì sao gọi là luân lý đặng, chữ hiếu là phận sự của mọi người đối với cha mẹ, ai ai cũng vậy, lẽ nào cấm đoán những người đã có chồng lại không được yêu thương cha mẹ mình như khi trước. Theo như tục tình ở nước mình cũng có một đôi nhà hay dùng cách áp chế như thế, nhưng cái đó phải biết là một thói xấu, nên trừ tiệt đi mới được.

Xem như chuyện xưa chép lại, những người hiếu nữ bên Tàu, như nàng “Đề Danh” dâng thơ cứu cha, nàng “Mộc Lan” thay cha tòng quân, nàng “Dương Hương” nhảy xông vào đánh cọp, để cứu cho cha thoát khỏi cơn nguy, danh thơm tiếng tốt, ghi để nghìn thu, vậy cho nên trong sách Nhị thập tứ hiếu có câu rằng: “Chữ hiếu niệm cho tròn một tiết, thời suy ra trăm nết đều nên”, nghĩa là bách hạnh hiếu vi tiên.

NGHĨA VỤ CHA MẸ ĐỐI VỚI CON GÁI

Con đều là con cả, làm cha mẹ nên ăn ở cho công bình, nuôi dạy con trai thế nào, thời con gái cũng thế ấy, mới là phải đạo; vì rằng: người con gái của mình đó, tương lai sẽ làm vợ người, làm mẹ người khác; cái trách nhiệm ấy không phải là nhỏ, nếu không dạy thời thật là làm rối cho xã hội không biết bao nhiêu; trong khi làm con, thời là người con gái; đến kỳ lấy chồng, là người chủ phụ, có con cái ra là bà từ mẫu; hiền cổ đối với gia đình, đối với xã hội rất có quan hệ lắm thay. Huống hồ phong hóa từ chốn khuê môn làm đầu, từ trong mà ra ngoài, từ gần mà ra xa, trước có nhà tày, mà sau ngõ hầu mới mong nước trị.

Vậy mà nhiều người lấy sự dạy con gái, làm xem thường, xem khinh, không ai chịu để lòng chuyên cần săn sóc cho lắm; nuôi có, dạy không, ăn có, làm không, muốn sao được vậy; thường tình hay nghĩ rằng: Con gái lớn lên gả về nhà người, dù khôn dù dại đã có nhà chồng dạy bảo rồi, bất tất phải gia công cố sức kỳ cùng cho thêm nhọc.

Nếu thiên hạ ai ai cũng một tư tưởng như thế cả, thời người con gái khó lòng mà hưởng được sự gia đình giáo dục quí báu, chẳng hóa ra thiệt thòi thân phận lắm ru?!

Nói thế cũng có người bảo là quá, nhưng trộm thấy nhiều nhà quá yêu con, mà thành ra con hư, đến nỗi tam tòng tứ đức xiêu lạc mất hết. Ở nhà không có lòng thảo với cha mẹ, ra lấy chồng không yên phận thất gia, còn mong gì có con cái mà giáo dục cho ai nữa.

Than ôi! Phận gia đình giáo dục, chính là phận sự của người cha mẹ đối với con, mà con gái là thuộc về từ huấn gần hơn nghiêm huấn. Vậy cho nên lời ngạn ngữ có nói: “Con nhờ đức mẹ, con hư tại mẹ”. Thế thời làm người mẹ tất phải có một phần trọng yếu hơn là làm cha, muốn cho “chói rạng môn mi” thời phi mẫu giáo không sao hoàn toàn nhân cách được; trước khi mong ngành tươi, hoa đẹp, thời phải vun tưới mầm non chồi yếu, giữ gìn cho khỏi xiêu ngã, mà ngày sau người ăn quả cũng nhớ đến kẻ trồng cây.

Gián hoặc cũng có cây ngọt mà sinh ra trái đắng, nhưng số ấy bao giờ cũng về phần ít. Người trồng cây không nên lấy sự bấp bóng mà ngần ngại, chỉ nên làm cho trọn vẹn cái nghĩa vụ của mình là đúng, mà con cái về sau cũng khỏi lời oán trách rằng: “trọng nam, khinh nữ”.

ĐẠO VỢ CHỒNG

Phu phụ nhân chi đại luân, đạo vợ chồng là lớn nhất trong ngũ luân, nghĩa ấy ai ai cũng đã hiểu thừa ra, không cần phải vẽ rắn thêm chân làm gì. Nhưng cách ăn ở với nhau làm sao cho bách niên giai lão, đầu râu tóc bạc, thì cũng có nhiều nghĩa thâm thúy ở trong; vậy nên bàn qua sơ lược mấy lời, để những kẻ mới có chồng vợ coi chơi, cũng có bổ ích đôi chút.

Ôi! Đạo vợ chồng thương yêu nhau thời dễ, mà kinh nhường nhau thời khó, bởi vậy mà đời xưa mới có câu: “Tương kính như tân” là cắt làm gương cho những kẻ... Người ta sở dĩ khen bà Mạnh Quang và ông Lương Hồng cũng vì có một cái đức hạnh cân xứng với nhau, cho nên mới làm nên danh giá cao thượng như vậy.

Nay đạo vợ chồng chỉ lấy ái tình, mà không có kính giới, thời trật tự điên đảo, gia đình tất đến bối rối, khi yêu nhau, thì coi như ngọc côn, vàng lệ, khi ghét nhau, thì coi như cỏ nội hoa rừng; nhẹ thời tiếng qua tiếng lại, nặng đến xâu ẩu lẫn nhau, bất cố liêm sỉ; xem như thế, đủ biết chữ “kính” là quí biết bao nhiêu. Chồng biết thuận hòa, vợ biết kính trọng; trọng tình yêu mến, nên thường thường phải lấy lời phải lẽ trái mà khuyên nhau, không nên quá yêu mà sinh ra lờn dễ. Đã đành rằng: đạo vợ chồng phải có ái tình làm gốc, có yêu nhau mới làm bạn suốt đời với nhau, sống giữ nạc, thác giữ xương, hai người là một người; ăn chung bàn, nằm chung gối, vui buồn có nhau, giàu nghèo cùng chịu, thế thì ai còn nói ái tình không công hiệu được. Nhưng mà không biết tại làm sao? Có người chuyên dùng ái tình, không cần đến lễ nghĩa, thủy chung không được như nhất, sinh ra điều này sự kia, đến nỗi dở dang, mắc tiếng tiếu đàm, thiên hạ mỉa mai; ấy đó mới biết cái ái tình là một vật vẫn có ích cho người đời thật, mà cũng là một vật hay xui khiến người đời mê hoặc, chìm đắm hư hỏng cũng nhiều. Ví dụ: khi cái điệu thân ái đã buộc chặt hai người yêu nhau, thời cái ngoài vũ trụ, hình như không còn cái gì hơn nữa, thậm chí đến cha mẹ anh em, là người chí thân chí thiết, mà cũng có người nhẫn bỏ đi được, huống hồ là ai. Lại còn biết bao nhiêu sự gian nan trải qua những con đường nguy hiểm đến đâu, khi ái tình đã để vào, thì cũng coi như đi đất bằng, không nghi ngại chút nào cả; cái tình của người ta, khi đang thương yêu nhau, thì gắn bó nhường ấy, mà khi phai lạt, thì ra thế nào? Cái ái tình có khi thịnh có khi suy, thay đổi không chừng, nếu đã biến cải, thời cái ác cảm của nó cũng không phải là vừa đâu, sự phiền phức, như sóng lượn, như trở bàn tay, lòng người biết lấy chi so, mây so còn mỏng, giấy so còn dày, cái mùi chua cay ấy, tưởng trong thế gian, không phải là không có người đã từng nếm qua; phàm một vật gì, đã có năng lực làm ra được nhiều sự lợi ích, tất nhiên có làm ra nhiều sự tai hại hơn các vật tầm thường kia. Nay muốn giãi cho rõ cái ái tình, thời xem ngay như loài vật (sinh hữu định ngẫu) là toàn có ái tình hết thảy, nhưng ái tình của loài động vật, tất không có trật tự, không có quy củ, người ta có khác, bởi nhờ có luân lý, lễ nghĩa rất hay. Chớ như chỉ biết cái ái tình, khi sao nhãng ra, biết lấy gì mà ràng buộc nó lại, để cho vững bền lâu dài.

Trộm xét trong đạo vợ chồng, là phu phụ dĩ nghĩa hiệp, ái tình chẳng qua để dùng cho lúc thiếu niên, còn như vãn niên thời chỉ có ân nghĩa mặn mà, còn ái tình bây giờ, đã không phải là thời tiết nữa; nhưng nhân ái mà sinh ra ân, nhân tình mà sinh ra nghĩa. Vậy thì đạo vợ chồng, phải có cả ái tình ân nghĩa, thất gia mới hòa hợp vậy. Đôi thiếu niên duyên ưa cá nước, cái cảnh ngộ xinh đẹp biết là bao? Thế mà ở đời phải cho khéo. Ở đời tránh sao cho khỏi những sự ý ngoại xảy ra, hoặc đến cho người đàn ông, hoặc đến cho người đàn bà, mà nếu không thiện xử, xếp đặt cho thỏa mãn, thời cũng hại đến chữ hòa, nên phải suy đi xét lại, phỏng việc xảy ra có quan hệ thế nào, thiệt hại ra làm sao? Đáng chia lo cùng nhau, hay là nên can gián đóng cửa dạy nhau, kín đáo một cách..., chớ để người ngoài rõ biết tiêu hao. Cũng là một bài thuốc rất hay, chữa khỏi bệnh mà không dấu vết chút nào. Người có lầm lỗi đó, cũng nên mau mau hối quá tự tân, khá nhất bất khả tái; phàm những người tuổi trẻ khí huyết phương cương, lại càng gìn giữ cẩn thận cho lắm, chớ nên để trái ý nhau, thời việc nhà đến trễ nải, sự hạnh phúc chung thân của hai người, có nhiều điều ngăn trở.

Tục ngữ có câu: “Thuận vợ thuận chồng, tát bể đông cũng cạn” gia đạo nhờ đó mà hưng vượng, con cái dòm thấy người lớn ăn ở hòa thuận, kính nhường nhau mà bắt chước được điều hay lẽ phải, con hiền cháu thảo nhờ đó mà ra.

Nhưng khó lắm thay, bởi vì hai người ấy đều phải có một cái nghĩa vụ rất mật thiết đối với nhau, chớ như một người cũng không sao hoàn toàn cho đặng. Vậy cho nên đạo vợ chồng, trong khi kết hợp rồi, thời lại cần phải trau dồi đức hạnh hơn nữa, dù đàn ông, dù đàn bà, khi nào cũng giữ bổn phận của mình rất chính đáng, chớ cho ra ngoài phạm vi, mà cùng nhau chung hưởng cái hạnh phúc gia đình, là một phần thưởng lớn, tốt đẹp vô cùng, của ông tạo hóa đã để dành cho, vẻ vang thay! Xứng đáng thay!

NGƯỜI ĐÀN BÀ MUỐN GIỮ QUYỀN LỢI CHO MÌNH PHẢI NÊN CÓ MƯỜI ĐIỀU

1) Sửa mình cho ngay trong sạch.

2) Tính cần kiệm siêng năng làm công việc, chớ nên tiêu phí những sự vô ích.

3) Đối với chồng phải trọng nể nhau, đừng lấy tình thương yêu mà đem lòng hờn dễ, thường thường cứ coi nhau như một bậc khách quý, mặt mũi tươi cười mà chớ nên giỡn cợt, như phường son phấn gió trăng, nết na ỉu nhỉu mà không ai dám phạm điều vô lễ đến mình, mình phải giữ đạo làm vợ, để cho người ta phải giữ đạo làm chồng, hết lòng hết sức lo lắng công việc trong gia đình, làm sao cho người ta chịu công nhận cái phần nội tướng phải trông cậy ở mình.

4) Tình gia tộc, đối với cha mẹ chồng, anh em họ hàng nhà chồng, phải coi như anh em cha mẹ nhà mình, chớ có thấy người nghèo kẻ khó, sa sút thua mình mà khinh bỉ, hay là quê mùa dốt nát mà sinh lòng rẻ rúng, thì người yêu của mình cũng khó chịu thay.

5) Biết cách nuôi con, sinh con là nhờ lẽ tự nhiên của tạo hóa, không tự sức mình ưng muốn mà đặng, duy cái công nuôi dạy mới  thật là tự mình ưng muốn làm sao, thì đặng làm vậy. Cách nuôi trẻ con, giữ gìn lúc ăn uống, đau đớn; khôn lớn khuyên bảo học hành, luyện tập tính tình gây dựng nên nòi giống tốt lành, thay đỡ một phần trọng yếu cho người đàn ông.

6) Tính kín đáo, ngăn nắp, người đàn bà dẫu giàu sang đến bực nào, mà tính không kín đáo, để người ngoài khuy du vào việc nhà, tất sinh ra lời dèm pha, chê cười, vợ chồng giận dữ nhau, anh em chống báng nhau, gia đình xáo lộn bởi đó mà ra, còn không ngăn nắp thì mất trật tự đi, việc trước chưa làm, lại làm việc sau, kẻ sơ coi làm thân, kẻ thân mới coi làm sơ, việc đều có nhúng tay vào, mà mất còn không biết.

7) Đối với kẻ hầu, người ở trong nhà, bọn ấy là giúp việc cho mình, nên niệm công lao khinh trọng, chớ nhất luật coi giởi cũng như lếu, hay cũng như dở, mà thất nhân tâm.

8) Người ta ở đời, có nghề nghiệp mới có giá trị, không hạn nghề gì, cốt để mà tự vệ lấy thân mình, phòng khi lỡ bước sa chân, khỏi mất cái thể con người.

9) Đối với bạn bè, phải thành tín, làm người ai cũng có bạn, song phải lựa chọn bạn hiền mà chơi, kẻo nữa gần mực ắt đen, há chẳng quan hệ lắm sao?

10) Tài tích súc, đàn bà với con gái ra làm công việc, tuy không bằng đàn ông con trai mạnh dạn hơn, nhưng về phần vén khéo nhen nhúm, từng ly từng hào, lại kỹ càng tinh tế có xấp bội; bởi thế mới biết cái thiên chức đã phân chia rành rành, coi như gia đình nào hưng vượng, thực không lọt tay người đàn bà, vậy nên người đàn bà cần phải có tài tích súc. Người đàn bà mà trái cái luật ấy làm sai bổn phận, sẽ phải phạt mất quyền lợi ngay.

CON GÁI PHẢI NÊN TẬP VIÊC NHÀ CHO QUEN

Có gái mười hai tuổi đã dạy lần cho biết công việc trong nhà, dầu cho đi học trường, nhưng cũng phải biết thêm một món việc nhỏ nhặt trong nhà nữa, có thiệt hại gì, vì rằng tương lai người nào cũng phải có chủ trương một gia đình hết thảy, nếu biết văn chương mà không thực hành được công việc, thì hóa ra tư tưởng mênh mông, có văn mà không có chất, nói trời nói đất thời trúng, cách ăn cách ở ngô nghê, cái ngộ điểm ấy, không phải ngày xưa ta học chữ Tàu mà không mắc phải cái bệnh đó đâu, coi như đọc sách mười năm không ra xem vườn, lắm kẻ không biết phân biệt được con trâu hay con bò, một quan tiền không biết mấy đồng. Nay tân học đã không đến thế ấy nữa, thì sự học phải suy xét. Phàm người đã có học thức, thì việc gì giữa đời, cũng nên lãnh lược ít nhiều mới gọi là học phổ thông, đàn ông còn biết việc nhà cư xử, cách mua bán, cách nấu ăn, cách nuôi con, huống đàn bà bổn phận trong gia đình lại sơ lược đi, chẳng là bất lợi lắm ru? Vậy thì sự học của con gái, thiết tưởng phải chia ra làm hai phần: một phần luyện tập về tinh thần, cần phải đọc sách vở, một phần phải làm việc bằng tay chân, mới nhuần nhã công việc, mới thực hành hiệu nghiệm, nếu cứ biên bài lên trên mảnh giấy, cách nuôi con cho sạch sẽ, mà em út bên cạnh mình bẩn thỉu trối kệ, nói rằng vệ sinh, mà cách thức ăn uống phó mặc người ở, đồ ăn thức đựng không hợp với cách phòng bệnh, làm sao ăn vậy, ăn rồi lại đi, đi rồi về ăn, coi cái nhà như quán trọ một bữa, thì sự học không có ích lợi gì cho ai. Đọc câu “bác ái” thuộc lòng, mà cha mẹ anh em trong nhà, đã không quyến luyến nhau, thì còn thương yêu ai hơn nữa, chữ “bổn phận” viết mòn bút, mà thấy điều gì trái mắt cũng lơ đi, làm sao gọi là hết bổn phận đặng. Làm một người con gái trong nhà, tư cách gồm thanh biết thô hay nhiên hậu mới quý, nay muốn học tập công việc trong nhà, chi bằng qui củ sẵn của cha mẹ đã bày ra trước mắt mà mình luyện thục còn gì hay hơn.

Đành rằng làm nghề gì thì một nghề, chớ chẳng ai bắt cá cả hai tay bao giờ, nhưng đây có phải nghề kiếm tiền đâu, mà sợ sự vận động đến lao thân khổ tứ, đây là phép học khôn ngoan ngăn nắp làm việc cho mình, giúp công cho nhà, làm việc tức là học, học tức là làm việc, ví dụ như: thấy cha mẹ buôn bán hay làm nghề nghiệp gì, cũng để con mắt đến xem xét cho tường hiểu, cái cân lượng, cái thước đo, cân vàng khác cân bột, có cầm dây cân mới biết non già, thước mộc khác thước may, có so đến mới hay dài vắn, hoặc nhà có cúng kỵ, lễ mừng vui, làm bánh trái, làm mứt món, cũng thân hành phục dịch với người, đầu lạ sau quen; vải bô cắt quần áo, tính làm sao là lợi, làm sao là hại, có biết mới khỏi lầm. Nói tóm lại, trong đời việc gì kinh nghiệm rồi, thì toàn là có ích hết thảy, kịp đến khi khôn lớn tự mình suy xét, sổ sách chi tiêu, phỏng làm thế là rộng, hay thế là hẹp, cách liệu lý gia chánh, toàn nhờ những tay nội tướng, có kỷ cương cả, mà người kỷ cương thời là người siêng năng, siêng năng tự nhỏ tập lần lên, chớ đợi khi lớn tập sao cho nổi.

TRẺ CON TRONG NHÀ PHẢI NÊN DẠY CHO BIẾT THỨ TỰ CÁCH ĂN Ở

Dạy trẻ con cốt phải dạy cho biết sự sạch sẽ làm đầu vì đứa trẻ bao giờ cũng ham chơi, bất cố bẩn thỉu, mà sự bẩn thỉu quen, trước là hại đường vệ sinh cho thân thể, sau hại đến tâm tính của con người. Tây có câu phương ngôn nói rằng: “Sự sạch sẽ là mẹ đẻ sự sức khỏe”. Người bẩn thỉu quen, đến khi khôn lớn tâm tính cũng bẩn thỉu, quan hệ cho một đời người. Vậy thì điều sạch sẽ là điều thứ nhất trong nhà thường ngày; buổi mai sớm dậy, luyện cho trẻ con phải biết cách tự mình làm lấy như là phải súc miệng, phải rửa mặt, sáu bảy tuổi đã tập học hành, giờ ăn, giờ học đúng lệ cho quen, khi chơi cho có chừng có đổi, áo quần đừng để rách rưới, mỗi ngày phải tắm một lượt, khi đi ngủ nhắc rửa chân, cầm đồ ăn, tay phải cho sạch, nếu bẩn thỉu đừng cho ăn, tự khắc đứa trẻ con phải vâng theo lời dạy bảo.

Điều thứ hai: Muốn dạy cho tâm trí trẻ con được ngay thẳng, thì nhất thiết những vật gì của ai, không đặng tự tiện mà lấy đi, không xin phép với người lớn trước, hoặc tới nhà ai, cấm không cho bạ cây gì quả gì của người cũng hái, có đứa trẻ đã phá hại cây quả người ta, về nhà mách lại với mẹ, bà mẹ còn khen con giỏi, con tài, làm sao con lại hái đặng, như thế là trưởng thành cái tính tham lam cho trẻ con, thật tại người lớn cả, nguyên cái tính trẻ con có tham, cũng là tính tự nhiên, chớ không phải cố tham lam, cũng như cái tính ác, là ác tự nhiên, hãy xét những đứa mới biết thông hiểu thấy ai cầm vật gì cũng đòi, thấy con chim con chuột, hay cái hoa cái nụ, đã cầm lấy thì muốn xán đổ rứt xé cho hư hỏng mới chịu nghe, sao vật gì khi xin người ta đặng thì biết mừng, mà khi ném đi lại không biết tiếc, cái đó đủ chứng rằng trẻ con dầu tham dầu ác, đều không có cơ tâm hết thảy; tham ác một cách vô tâm, chỉ theo cái vật dục của đời sai khiến đó mà thôi.

Điều thứ ba: là có ngăn nắp những đồ dùng hay đồ chơi phải biết của quý của hèn, vật thanh, vật thô để phòng khi dùng cho có thứ tự, áo quần thường dùng, dạy cho biết để có nơi có chỗ, mấy cái cũng biết; đứa trẻ con đã đi học thì cái áo quần mặc đến nhà trường, cái nào mặc ở nhà phải nhất định, khi về đến nhà phải thay đổi ngay, chớ cho nằm ngồi dăn dó, tối ngủ phải kiếm chỗ mình thường nằm, chớ không đặng bạ đâu nằm đó; bữa ăn người lớn ngồi trên, người nhỏ ngồi dưới, không nên cho ăn nhiều, chỉ thường đủ phần, để tiêu hóa cho dễ, ăn lắm tức phát bệnh, vì ngon miệng no ruột không biết. Tục ngữ có câu: “Đói nhọc lo, no khó chịu”, những trẻ con thà đói, nghĩa là nhịn vài miếng chẳng làm sao, cố cho đầy bọc chứa, lách ách mang không nổi, tham thực cực thân, trẻ con đã hiểu đâu câu ấy.

Điều thứ tư: Tính trẻ con là thuộc tín, những người lớn đối với trẻ con, phàm cái gì đã hứa lời cho, tức thì phải giữ lời, ví dụ như nói cho đi xem hát, cho đồ chơi, cho vật ăn, vân vân... Không đặng tháo trộn đổi lời hứa của mình nói cho rồi lại không cho, làm cho đứa trẻ con nghi dạ một vài lần, cứ như thế sau dạy vẽ cũng không công hiệu gì nữa, vì hắn nghi lời nói ấy, chẳng qua cũng là lời nói phỉnh phờ, không có chắc chắn vào đâu, người lớn nói đặng, thì người nhỏ nói cũng đặng, lớn làm sao thì nhỏ bắt chước làm vậy. Lại còn nói với trẻ con, không nên nói chuyện ma quỉ, sự ấy là một sự mập mờ, không có bằng chứng đích xác, trẻ con trí thức còn non, thì nó yên trí là có ma quỉ, sống như người ta cả. Lắm nhà trẻ con thấy trời tối, cây rung lá đập sạt sạt, mà mất cả hồn vía, thậm chí ra trước thềm, sau hè nhà, cũng không dám đi, tin lắm sợ lắm, đều sinh tính yếu ớt ra cả.

Điều thứ năm: Đối với trẻ con, chớ nên quá yêu quá chiều, thì sinh tính lờn dễ, mà cũng chớ nên nghiêm khắc, đập đánh dọa nạt lắm, mất cái tình trìu mến của đứa trẻ con, cho nên bày sự thưởng phạt làm cho vui lòng, biết vâng lời thì thưởng, không biết vâng lời thì phạt, phạt quì, phạt đứng, không cho đồ ăn, thế là đủ, khi đương phạt không nên pha trò giỡn cợt, vì trẻ con thấy thế thành ra không sợ, khi đương thưởng, đừng nên lấy cớ lỗi trước mà kể lại, vì nếu có lỗi mà vẫn được thưởng, thì cái phần thưởng ấy chẳng có giá trị gì.

NGƯỜI GIÀU ĐỐI VỚI NGƯỜI NGHÈO

Chị em mình được sinh trưởng vào chỗ phú quí, hầu môn, vọng tộc, gác tíá lầu hồng, ngày đêm nhơ nhởn, biết đâu nỗi đời còn lắm kẻ khốn khổ, nhao nhao trên con đường trục lợi, cháy da phỏng trán, chưa chắc đã ấm no đủ nổi, bởi thế mà sự lân bần tuất lảo, phải nên mở rộng thiện tâm, cho người thua kém mình có chỗ hả hơi nở dạ. Phàm cái tính tình con người ta, thường khi đã có cái hạnh phúc đặc biệt hơn người, thời làm sao cho khỏi khí phách hăng hái, tuy không ngạo mạn lắm, nhưng cũng biệt thị, biệt đãi là mình khác người khác, khi đã biệt đãi, tất là sinh lòng oán thán, đối với người mình không quen biết nhau, thời họ cho là bọn khoe tiền khoe của, coi người có nửa con mắt, đối với kẻ bà con chúng bạn, thời thường hay mất lòng, thương điều hòa khí, cho nên trong cái cảnh lắm thóc nhiều tiền, tất phải nhún mình xuống một đôi tý, nói năng lựa nhời khiêm nhường, dầu có giúp đỡ cho ai, cũng đừng rẻ rúng người ta lắm, nhiên hậu mới là người thành đốc quân tử, vì rằng cái thanh danh của người giàu, đã làm cho chúng hàng tâm quy phục rồi, bất tất phải thi hành cái thái độ mi ngử, mục thính, mới thật là sang, bất tất phải bắt buộc người ta tiên ý thừa chí mình mới thật là trọng.

Phương chi cái dáng điệu con người nhà nghèo, lại dễ khiến cho người ta sinh chán lắm, những khi khúm núm vào cúi ra luồn, quyết làm nô lệ với đồng tiền một cách dẻo dai vô cùng, lại những khi ỷ lại thế lực người ta, mà coi mình như “tai nuốc”, không còn gan ruột, kẻ có đủ tai mắt sống ở trên đời dường ấy, đủ tỏ cho ai nấy đều biết, cái cảnh hướng thân phận khác nhau nhiều. Sách có câu: “Bần nhi vô siểm, phú nhi vô kiêu” nghĩa là: “Nghèo mà không nịnh, giàu mà không kiêu” là người tốt, nhưng mà giàu không kiêu còn dễ làm được, chớ nghèo mà không nịnh cũng khó lắm thay!

Vậy thì người giàu có, không nên ngược đãi kẻ dưới, và kẻ bần bách, đã thương tình đồng loại, cũng mất cái lòng hiếu sinh của trời đất, nếu mình có thi ân huệ cho người ta, thời càng danh dự vẻ vang cho mình, như gấm thêm hoa, ở hay thời gặp điều hay.

NGƯỜI NGHÈO ĐỐI VỚI NGƯỜI GIÀU

Ở đời gặp cảnh bần bách, thời trăm phần đều chịu thiệt hại hết thảy, không những cái hình thức đã thua sút, mà cái tinh thần cũng phải hao mòn dần đi, thường vì sự tiền của nó đè nén lấn lướt, làm cho khôn hóa ra dại, mạnh phải thành yếu, bởi vậy mới có câu ca rằng: “Nhân sinh duy tiền nhi dĩ, hết tiền tiêu tráng sĩ cũng là dư". Sự hạn chế của người nghèo đối với người giàu, hình như bĩ thứ đã lập thành một cái định lệ sẵn rồi, bất tất phải than thầm trách vụng làm gì cho nhọc, nhưng trong sự nghèo cũng có hai cách khác nhau, một đường là tiểu nhân, một đường là quân tử. Sách Nho dạy rằng: “Quân tử cố cùng, tiểu nhân cùng tư lạm hỷ”. Ấy thế là người nghèo quân tử thời biết thủ phận an nghiệp, không hay tham nhũng của người, nghèo mà liền chí, không thay đổi tính nết; còn đứa tiểu nhân nghèo, thường bức vì cảnh ngộ xui khiến, sinh lòng trớ trênh, lừa dối ăn trộm, ăn cướp, ăn chùng, ăn vụng, ăn nhờ, ăn xin, tổng quát bao nhiêu tiếng ăn, đều là thói xấu, ai mà mắc phải, thời là kẻ hèn.

Ôi! Nghèo mà được tiếng là người quân tử, thực là cũng một điều tối khó, trên con đường danh lợi, ai là chẳng bôn xu, mưu vọng; sống không thể chỉ hớp không khí trời, mà sống nổi, khi đã ra xong xanh với đời, tức là phải chịu sự đời ràng buộc, cho thân thể của người nghèo, đối với thân thể người giàu, gian nan là tại đó; nếu không có chí khí khẳng khái, cầm lòng cho vững, chi cho khỏi vì vật chất cám dỗ, say đắm, quên mất cái “thiên chân” của con người. Làm người nghèo mà giữ cho trọn cái nhân cách chỉ duy có cái lòng trong sạch sáng suốt, nhiên hậu người ta mới phục, mình đã không có thể tự lập lấy gian san nổi, thời không nên thấy thế giàu sang của người, mà lây lất cầu cho có đặng; cầu người ta, tất người ta kiêu với mình, cầu người ta thời phải dùng hết cơ tâm, xảo trá, kiểu hảnh mới được, như thế dầu có cũng không có danh dự gì, nên chi người ta ở đời, nên tùy phận giữ gìn, thành thực siêng năng, làm lụng công việc, biết điều phải chăng; thân tuy nghèo, mà danh vẫn không nghèo, đối với người giàu, há chẳng có một phần đặc sắc hay sao? Ai dám cho nghèo là toàn bậy hết cả? Ai dám cho giàu là toàn hay hết thảy?

NHỮNG THÓI XẤU NÊN TRÁNH XA

Sự ăn ở hàng ngày, có khi nhọc nhằn theo công việc, có khi thong thả ngồi chuyện trò; có khi buồn, có khi vui khi khoan khoái, mà ưng làm, khi bắt buộc mà phải làm, phần nhiều tính tình người ta, thời ưa sự dật lạc hơn sự lao động; thường muốn tránh cho khỏi cái nỗi lo nghĩ, để cho thân tâm được sung sướng, tay không muốn làm, mà hàm vẫn nhai, nhưng mà ngồi vậy ăn cũng chưa thích, lại còn tìm kiếm các cách tiêu khiển, nó mới phù với cái lòng sở dục cho. Trong các thứ giải buồn, như là ngâm nga, đàn địch, cũng là mua vui, xem hát, xem thuật, dạo núi chơi chùa, đó là các lối phong lưu tiêu khiển, của các bậc người phú quí danh giá, nhưng xét lại các trò chơi, thời bao giờ hại cũng nhiều, mà lợi vẫn có ít, thứ nhất là hại đánh bạc thứ nhì là cuộc hát xướng, thứ ba là đàn bà con gái còn đương thanh niên, mà lưu luyến các nơi chùa đền, ba điều đó thiệt có hại đến phong hóa, luân thường xã hội.

Nguyên ban đầu là mua vui, mà sau thời kỳ thực là mua buồn, mua phiền não, mua hổ thẹn. Người ta ở đời không phải một bộ máy làm việc, quanh năm chí tối, cứ lao động mãi, thế nào cũng phải có thì giờ rảnh rang, để di dưỡng tinh thần, tẩm bổ thân thể cho khỏe mạnh, mới còn có tư tưởng lo xa, nghĩ rộng đặng, chớ cặm cặm cụi cụi, chỉ ăn với làm mãi cho đến chết, thời ngẫm không còn thú vị gì, mà cũng chẳng có bổ ích cho ai, nhưng chơi phải lựa việc mà chơi, và không nên mê đắm lắm, thí dụ như đi dạo núi, hóng gió bể, xem hát, nói chuyện, là không hại, mà cũng còn không nên mê đắm thay! Huống hồ dụm năm dụm bảy lại, liền đêm suốt ngày, hết bạc đến cờ, hết tổ tôm đến xì lác, thiết tưởng như vậy, thì có phải mua vui đâu? Nói cho cùng đi, muốn lấy nghề ấy mà làm kế sinh nhai, cũng vị tất được giàu sang bền lâu; bao giờ người đánh bạc, mà có khởi gia phong, thì cũng vì cờ bạc mà tán gia bại sản. Sách có câu: “Bội nhập bội xuất”. Cái nghiệp duyên nó vẫn rành rành như thế, chỉ vì người ta không biết tỉnh ngộ đó mà thôi. Lại còn biết bao nhiêu là sự thiệt hại; trong nhà mà một người chủ phụ trị gia, ham mê cờ bạc, thì suốt nhà ấy, con cái đầy tớ cũng một thói một nết như nhau, công việc cũng bỏ, học hành trễ nải, bởi vì không có kẻ xướng xuất cho điều nên điều hư, chỉ làm hết việc trước mắt, là nấu cơm ra mà ăn, rồi kế thứ thì giở đến pho bài, quân cờ mà luyện tập, kẻ lớn chơi lớn, kẻ nhỏ chơi nhỏ, có bạc thời đánh bạc, có tiền thời đánh tiền, có áo quần thì đánh áo quần, khi hết thì đến vay tạm thuê mướn người ta, ký cho đến ngày la liệt mới chịu thôi, mà có phải đã thôi đâu, thôi là vì hết phương xây chạy cho có tiền, mà phải thôi, cập kỳ có lại đánh, bảo nhau rằng đánh để cho vui; nói như vậy, hình như trong thế gian không có thú vị gì hơn cái thú vị cờ bạc nữa hay sao?

Đó giai do tập quán mà sinh ra chìm đắm, cũng như người hát xướng, đêm nào không đi xem hát thời chịu không đặng. Có nhiều người nói chuyện với tôi rằng: “Lúc bận việc mà chưa tới rạp hát, tấtđêm đó ngủ không yên giấc”. Ôi! Phùng trường tác hý, là sự ngẫu nhiên mà chơi đó thôi, chớ công việc gì cần kíp đến nỗi quên ăn mất ngủ, nghĩ cũng ngán thay! Sự đi xem hát thời không hại lắm, nhưng mà quá nịch đi, thì cũng hại nhiều, vì thường thường công việc làm lụng, toàn dùng về buổi sáng mai, nếu thức đã quá canh, tài nào dậy cho sớm đặng; về đường kinh tế, về đường gia chính, một năm trù tính tại mùa xuân, một ngày thi thiết tại buổi tảo thần, nếu buổi tảo thần mà còn đương mơ màng giấc điệp, thời các công việc vận động, toàn phải ngăn trở, các nhà đủ ăn thừa dùng, không cần phải lo danh nghiệp tần tảo, nhưng há lại không nghĩ về sau cho con cái noi theo cái gương ấy mà làm; phỏng trong một xã hội, một nửa hạng người ấy, lấy đêm làm ngày, thì còn có nghề nghiệp sinh lý gì mà tiêu thụ với đời cho qua ngày tháng, phương chi, tùng lai phú quí, thái bán kiều dâm, do những chỗ xướng ca, mà sinh ra lắm điều càn dở, nợ duyên lăng líu, oanh yến dập dìu, nó xui giục cho tới tán hạnh thất tiết mới nghe, dễ thường mấy người ấy lại không biết chỗ hầm hố muốn tránh xa sao?

Song cái tình dục đã vương vấn vào, khó lòng mà tìm được lưỡi gươm thiêng mà dứt lìa cái dây oan nghiệt đó, cho nên đổ tiệm phòng vi, ngăn ngừa trước mới là kiến thức.

NGUỒN CÓ TRONG THỜI DÒNG MỚI SẠCH

Người ta nói rằng: “Muốn tô bồi cái nền giáo dục trong gia đình, cần phải luyện tập cái tư cách làm người cha mẹ trước”. Lời nói ấy chính phải, vì tục ngữ có câu: “Nguồn có trong thời dòng mới sạch”, là nghĩa như vậy, phàm đứa trẻ con ở trong nhà, từ sự ăn uống cho đến sự làm lụng, của cha mẹ, đều là cái bài học vỡ lòng của con trẻ trước nhất thuộc về đường vật chất như vậy, mà thuộc về đường tinh thần, thì cái máu gì hắn cũng sẽ đúc ra máu ấy. Ví dụ như: máu ngay thẳng, thời đúc nên con người ngay thẳng, máu gian tham, thì đúc nên con người gian tham, máu nóng sốt, máu nguội lạnh, cho đến máu uống rượu, máu đánh bạc, thiệt đều có di truyền hết thảy, cho nên người ta phải cẩn thận mà phòng nhàn lấy tâm tính của mình, vì những sự đã gây nên, bất hạn tốt xấu, đều có ảnh hưởng cho con cái về sau.

Có kẻ nói rằng: “Tâm tính con người hay thay đổi, khi còn ở trong nhà, thời theo khuôn phép của cha mẹ, còn khi ra ngoài thì tiêm nhiễm theo anh em chúng bạn mà thành ra quen thói cũng có, nhưng cái đó chẳng qua về phần ngoại cảm; người ta sở dĩ lo sợ cái bệnh căn ở trong cốt tủy mà sinh ra mới độc, chớ theo sự người ta cám dỗ, thời như muốn tránh xa lánh gửi, cũng còn khỏi được, nếu đã di truyền của cha mẹ, hay thì hay một đời, mà dở thì dở cả kiếp, vậy nên muốn giải quyết cái vấn đề này, trừ phi tự người lớn phải tu chỉnh lấy đã, rồi mới mong dạy dỗ con cái noi theo, vì cái đức cảm hóa ở chỗ gia đình là mạnh lắm, mà sự hành vi của người ta, thì gây nên từ lúc lên ba, lên bảy, dầu hay dầu dở mà đã in sâu vào não đứa trẻ con, khôn lớn muốn gọt rửa cho phai lạt là sự vạn nan; một người đã mất giáo dục từ thuở còn bé, tuy khôn lớn, nhờ có thày hay bạn tốt, đào luyện làm sao, thì tài trí có thể tăng tiến được, chí như tâm thuật cũng khó bổ cứu cho lại.

Lắm nhà trách con bất hiếu, bất mục, mà không chịu suy nguyên cái sự bất hiếu bất mục ấy từ đâu mà ra, nay những nhà than rằng: “Luân lý suy đồi, nhân tâm biến cải”, mà cũng không chịu suy nguyên sự phát nguyên cho rõ, thời dầu than thở cho lắm cũng chẳng ích gì. Muốn nhiệt tâm về đường giáo dục, mà bổ cứu cho phong hóa khỏi suy đồi, thì nên ai nấy tự lo lấy việc nuôi dạy con trẻ cho thành tâm, khi người con trai con gái đã nên vợ nên chồng, là sẽ làm cha mẹ cho lũ trẻ sau này, thì nên vì con mà để lại một cái sản nghiệp rất chính đáng, mà cái sản nghiệp ấy, không dễ đem tiêu phí đi đặng, là cái sản nghiệp gia đình giáo dục vậy, vun trồng lấy điều nhân nghĩa, thì hạnh phúc cho cả nòi giống chớ không phải chỉ một nhà mình có lợi ích mà thôi.

Cách ngôn có câu: “Làm cha mẹ nuôi con dạy con, ấy là để đền trả ơn cái xã hội của mình ở”. Vậy thời sự giáo dục trong gia đình, cũng một phần nghĩa vụ, không hết bổn phận là lỗi với lương tâm của mình, đối với con còn dối, thì còn đối với ai thiệt thà đặng; mình phải tôn cái quyền giáo dục của mình lên, thời tự mình không khi nào dám sai lạc điều lễ phép, mới làm cái gương tốt cho con.

Sách Nho có câu: “Chưởng qua đắc qua, chưởng đậu đắc đậu”, có đâu trồng đậu là sinh dưa khác thường.

CÁCH TRANG ĐIỂM CỦA NGƯỜI ĐÀN BÀ THẾ NÀO LÀ ĐẸP

Phụ dung, nghĩa là người đàn bà phải có làm tốt, song không nên thái quá, phí mất thời giờ vô ích, mà lại hình như giả dối; chỉ ham trau chuốt bề ngoài, không còn tưởng đến công việc khác nữa.

Cổ nhân có câu: “Nữ vô minh cảnh, bất khả dám diện”; “người con gái không có gương sáng, lấy gì mà soi mặt”. Thế là chuộng sự sạch sẽ đó thôi, vì mày mặt có vẻ vang, lòng dạ mới trong sạch ngay thẳng đặng. Trong khi trang điểm, vụ cần thanh khiết làm đầu; nhiều người con gái, nghĩ làm cách, làm tốt, là sự chuyên chính, có ý mài miệt trong sự làm tốt; nào là cạo mặt, kẻ mày, đánh lông cổ, vẹt tóc mai, làm cho ra dáng cực kỳ khéo, cực kỳ xinh; mà lại là cực kỳ khó coi hơn hết; bởi vì cạo gọt sắc sảo quá thì mất cái dáng điệu tự nhiên trời sinh, trời sinh mỗi người là mỗi khổ mặt, mặt tròn hay mặt dài, mặt đao đao, hay mặt đầy đặn; má bầu hay má núm đồng tiền, đều có cái vẻ xinh riêng một cách.

Sách có câu định bình cho người mỹ nhân nói rằng: “Nhân gian vô chính sắc, duyệt mục tức vi thù”. Nghĩa là: Trong thế gian không có sắc nào là sắc chính, chỉ tại ưa mắt người nào là đẹp; lại người đẹp bao giờ cũng có cái vẻ thiên sinh, thì mới đẹp, chớ như dồi phấn, đánh sáp, chẳng qua điểm nhiễm thêm chút xinh sắc, nếu dùng quá đậm, hóa ra như thợ bôi tượng, bằng không có trang điểm, lại tựa hồ mộc mọt hủ lậu, khả yểm, vậy thì cách làm tốt, yếu nghi nhả đạm thì xinh hơn hết, phàm người khuê các con nhà đại gia, sinh trưởng phú quý, mà biết cách nhún nhường, lại càng tỏ ra cái vẻ đoan trang kính trọng, hoa hòe sắc sảo, chẳng qua là bạn con hát con ca, phấn sức để làm trò chơi cho người du khách, chị em hà tất phải bắt chước cái lối thời trang ấy làm chi, cho nhẹ cái phẩm giá của mình đi.

TUY RẰNG:

Lược gương là phận quần thoa,

Sao cho chải chuốt nết na dịu dàng.

Giữ gìn vóc ngọc mình vàng,

Chữ “trinh” gấp mấy muôn ngàn chữ “dung”.

LỜI HỨA CỦA NGƯỜI TỬ TẾ CŨNG NHƯ LỜI THỀ

Lời hứa làm sao mà phải thận trọng như thế? Do bởi trong cái lời hứa có nhiều điều quan hệ công việc thành bại lắm. Phàm người tử tế lời nói có chừng đổi, việc làm có thứ tự, khi đã ra nói thì chắc chắn, không sai thất chút đỉnh, đã đem lòng giúp việc cho ai, không bao giờ không hết sức, vì trước có suy nghiệm, ngành ngọn cội rễ tất cả, sau mới dám hứa lời, cho nên lời nói ấy, cũng ví như lời thề vậy. Lời thề chẳng qua vụ có thần minh chứng giám để khỏi lo sự thay đổi, mà lời người tử tế nói là như rìu chém xuống đá, ngựa tứ không theo kịp, dẫu trung gian có sự gì ngăn trở, làm sao cũng phải cố gắng cho thành tựu cái kết quả, mà mình đã mở miệng nhận lấy cái trách nhiệm đó. Người ta băn khoăn theo mình, nếu mình mà lại ăn lời chẳng ra làm ngộ sự của người ta đó ư?

Huống ở đời với nhau, chỉ lấy có lời nói, mà sau thi thố ra các công việc, nay lại nói, nói không tin đặng, phỏng còn làm nên công việc gì, bởi thế mà phải giữ lời hứa cho lắm. Muốn giữ lời hứa cho vững vàng, phải nên biết trước cho có hai lẽ:

Một lẽ phải biết mình có đủ sức mà đảm đang đặng sự yêu cầu của người ta chăng, sự yêu cầu đó có lợi cho người ấy, mà có để phần thiệt hại lại cho kẻ khác không, làm sao tránh khỏi những điều ăn năn về sau, nhiên hậu mới dám hứa lời.

Lẽ thứ hai, phải biết người có sự cực chẳng đã, làm lấy không xong, mới phải đến nhờ mình, nếu mình đã nói giúp, sau lại không giúp, thì hình như lừa dối người ta, mà lại lừa dối cả lương tâm mình nữa.

Trong thế gian còn có điều gì thiết tha đau đớn cho bằng sự nói phải ra chẳng, gặp chăng hay chớ, như lũ hà rứa, khổ nào cho qua khổ ấy, nên suy bụng người cũng như bụng mình, mà chia lo với đồng loại, tự khắc phải giữ lời hứa, vả lại giữ đặng lời hứa cũng lợi cho mình, vì các sự nhố nhăng không dám xâm phạm đến mình, đều quái gở không đưa quấy nhiễu mình, mình là một người trung tín với lời hứa, người đời có thể trông mong đặng mình, còn gì sung sướng hơn.

Về đường giao thiệp bề ngoài đã thích hợp với đạo xử thế, lại cho đến các mối giấu ở trong lòng cũng thường thấy thỏa thiếp hơn, có nuôi đặng cái chí, quả quyết, là ở tính thành đốc mà ra, còn chứa đặng cái tình cảm khích nhiều, là tại mở cái trí suy xét rộng, nên chi người thành đốc toàn thị người cảm khích sâu xa, những người khinh lời hứa có lẽ bởi ít suy xét cho rộng, không trí quả quyết như đàn ông, nên tính thành đốc tựa hồ non đi, thành thử, họ cứ bảo lời hứa của đàn bà con gái chẳng ăn thua gì. Chúng ta phải nghiệm lại, nếu có hẳn như vậy, nên đổi ngay, lời hứa của người tử tế cũng như lời thề kia mà...

ĐÀN BÀ VỚI NGHỀ NGHIÊP

Muốn cho bên phe đàn bà con gái có giáo dục chính đáng nhân cách hoàn toàn, thời không phương dạy nào cho bằng học tập nghề nghiệp, nhưng nghề nghiệp của đàn bà con gái mình, xưa nay chỉ trừ nữ hồng chi ngoại, như thêu, dệt, may vá v.v... thì không còn gì đáng gọi là nghề nghiệp; vậy thì xưa nay sự giáo dục con gái, không có mấu chốt gì thảy. Nay nhờ Nhà nước có mở các trường nữ học, thì những người theo đòi bút nghiên, cũng đã có một ít được ra làm công này việc khác, như làm cô giáo, cô đỡ v.v.., nhưng số ấy cũng là hiếm lắm, vì các công sở không đủ dung nạp cho những người thi ra, dĩ trí phải lỡ làng công việc cũng nhiều; lại một hạng người vì cảnh ngộ nhà, vì tuổi lớn không theo kịp lên các trường trung đẳng, cao đẳng như chị em được, đành phải xoay về nghề khác. Song nghề khác thì như đã kể trên kia, ấy là một cái hiển tượng cho bọn thanh niên nữ lưu khó xuất đầu lộ diện với đời cho nổi. Vậy thì những người làm cha mẹ người sinh ra trước, há không để con mắt mà quan sát việc hiện tại, và việc tương lai, sẽ đặt đứa con em mình vào một cái địa vị nào, cho thân thế chúng nó khỏi trụy lạc, mà suốt đời đặng chung hưởng cuộc hạnh phúc của nhân loại, chớ như đời càng tiến tới, người khôn của khó, biết bao nhiêu là đàn bà con gái vì không nghề nghiệp, cùng túng mà trở ra làm điều nhục nhã, thương luân bại lý, chẳng còn gì là nhân cách nữa. Các nhà có chức trách giáo dục lẽ nào điềm nhiên tọa thị, mà không động tâm hay sao?

Theo phong tục ta, các nhà có con gái chỉ mong cho con khôn lớn thì gả chồng đã đủ rồi, chẳng cần dạy vẽ nghề nghiệp gì hết thảy, mà những người con gái ấy cũng yên trí rằng: mình không phải làm việc mà cũng được ăn, là sướng rồi, dĩ tri nghề nghiệp của đàn bà con gái đều khoáng phế cả, thợ thêu, thợ dệt, thợ may phó mặc cho đàn ông lãnh hết, mà đàn bà con gái thời ăn dưng ngồi rồi, nương tựa người ta mà sống, không còn biết cái phẩm giá mình ở đâu, có cái thiên chức làm sao, quan hệ với gia đình với xã hội thế nào? Dám đem cái thân hữu dụng mà làm thành ra vô dụng, để làm thiệt thòi chung cho một dân tộc, cái đó lỗi tại ai? Tuy vẫn lỗi tại người con gái đàn bà, nhưng cũng vì giáo dục, chỉ vẽ sai đường, mà thành ra cái hại cứ di truyền mãi mãi. Nhân đây xin giới thiệu với chị em một bài học hay của bà Gilmau (Rin-mô) người nước Mỹ có làm quyển sách Đàn bà với kinh tế bà nói một cách thảm trầm thiết thực lắm.

Bà cho là: “Trên thế giới mấy trăm vạn ức loài động vật, chỉ có đàn bà là hay theo đàn ông mà ăn nhờ, bởi vậy đàn bà trong loài người, phải kiếm được người chồng tử tế, mới có cái sinh kế của mình, thành ra loài người lại không được hưởng cái thú sinh hoạt tự do bằng loài động vật; cái nguyên nhân ác ấy là tại đàn bà, không có nghề nghiệp nhất định, không mưu độc lập được về đường kinh tế”. Ấy đại khái cái ý kiến của các người trí thức đời nay, thuộc về cái vấn đề đàn bà đối với nghề nghiệp có quan hệ thế nào?

Bà nghiên cứu ra nhiều lẽ rất hay, có quan hệ với nhân cách, quan hệ với sự giáo dục, quan hệ với sự hôn nhân; vì thế mà trước hết phải có học vấn chuyên môn, sau lại nhân chức nghiệp mà được trí thức ứng dụng, cho nên đàn bà phải có chức nghiệp mới có giáo dục hoàn toàn.

Bà lại chứng minh cho các lẽ rằng: “Đàn bà không phải toàn yếu đuối không làm được các nghề nghiệp, chỉ vì không làm thì không quen, nếu có làm thì được sức khỏe, không có nghề nghiệp gì, mà làm chướng ngại cho đàn bà không làm đặng; lại một lẽ là đàn bà đã có chức trọng yếu làm mẹ, thời lại càng phải có lịch duyệt, kinh nghiệm lắm mới có trí khôn khéo. Nuôi con không những biết cách nuôi, mà cần biết cách dạy hơn, nếu người đàn bà khờ dại, dầu ôm con cả ngày, cũng chẳng hợp phép nuôi con, tuy bận vì nghề nghiệp không chăm săn sóc con cái luôn luôn, nhưng biết cách nuôi, biết cách dạy, con trẻ đặng thêm tính nết hay tốt, sự nghề nghiệp thực có ích lợi cho đàn bà lắm thay!

Vậy thì chúng ta muốn tìm phương bổ cứu, cho khỏi khuyết điểm về đường giáo dục, mau mau phải chấn chỉnh “Nữ công”, mở rộng con đường thực nghiệp, cho kẻ có năng lực, được phát triển tài trí, mà ra đua chen với đời, giành giật lại một mối lợi quyền, chớ nên đóng cửa mà giam hãm một hạng người cũng đủ tay chân mày mặt như ai, mà luống chịu bề y phụ, để cầu ân huệ, không còn được hưởng cái hứng thú sinh học ít tự do.

VẤN ĐỀ HÔN GIÁ

Con trai khôn lớn cưới vợ, con gái khôn lớn gả chồng, lòng người làm người cha mẹ; bao giờ cũng ước ao như vậy mới phỉ nguyện, mới đẹp mặt; nhưng mà ở trong hay sinh xuất lắm điều trắc trở gớm ghê, hoặc con vì cha mẹ ép uổng, mà không được như ý mình kén chọn, hoặc tự mình ham bề tài sắc, bất cổ lễ nghĩa, trước lây lất mà sau sum họp với nhau; hoặc có kẻ nhắm mắt nhờ trời đưa đến đâu hay đến đấy không cần xem xét lo nghĩ. Nếu hôn giá mà thuộc về các lẽ như vậy, thời trong mười phần đã hỏng tám chín có dự, cho nên sự hôn giá là một sự trọng yếu của đời người hết sức. Người đời mà không được hưởng phần hạnh phúc trong gia đình, thời cũng giảm mất cái giá trị ở đời đi phần nửa vậy, nên cái điều kén chọn không có không đặng; phải để cho đôi bên có bằng lòng nhau, nhiên hậu cha mẹ nhân đó mà dò xét, nên chăng mới phán định.

Đạo vợ chồng dẫu trọng chữ ái tình, nhưng cũng phải coi theo công luận mới hợp nghĩa, ví bằng hai người ưng nhau, mà cha mẹ, anh em họ hàng không ai thuận cả, thì nào hai người từ hết thảy quyến thuộc, mà tìm riêng một cõi lạc thú được hay sao?

Còn như về phần cha mẹ, sự chọn dâu kén rể, tuy vẫn mình có quyền sắp đặt làm sao, con cái cũng phải theo làm vậy; song tự mình phải nên nghĩ cho chín, vả cưới dâu là cưới vợ cho con mình, gả chồng là gả con mình cho người rể, thế thời nên để cho đôi niên thiếu, có ưng tình ưa ý nhau, rồi sau ta sẽ tùy mà ứng liệu, chứ không nên ưng ý mình, mà chắc là hợp với tình ý của con, đôi bạn suốt đời của con, phải do lòng con kén chọn trước đã, cha mẹ chỉ nên cầm cái cân mà giống hơn kém, phân chia lẽ phải chăng đó mà thôi, vì người con chưa am hiểu thế tình bằng mình, sự hạnh phúc suốt đời của con có can hệ đến mình, nên không thể bỏ qua đi đặng.

Chính người con trai con gái cũng nên biết rằng: duyên phối hợp là tạo đoan nghĩa cả trăm năm, trong một đời mình, vui, buồn, cực, sướng, vì đó mà gây nên sự nghiệp về sau, nòi giống lâu dài, gia thế bền vững, có chăng cầu ngoài mà thành đặng du! Làm sao cũng trước gia đình, mà sau ra xã hội, những kẻ tuổi tác đương non nẻo, thường hay muốn cho toại cái tư dục của mình, ít có chiêm tiền cố hậu, biết đâu nóng lạnh thói đời, chưa mưa đã nắng, nợ tình duyên chưa thẳng đã dùi, mà mới thấy nhan sắc não nồng, chức quyền sang trọng, đã vội cho thế là xứng đáng, không coi phẩm hạnh làm chi. Cái phẩm hạnh mới là làm danh giá cho người đời nhiều hơn sắc đẹp tiền của, thế mà người đời, thường vì sắc đẹp tiền của che lấp con mắt, tối tăm cả lòng dạ, con trai kén vợ không cần có đức hạnh, còn mong gì con gái giữ vẹn tiết trinh, con gái gả chồng, không cần ở với người có phẩm tháo, thì trách nào con trai chẳng nhiều kẻ bạc tình, huống hồ đời bây giờ con trai con gái lại có quyền tự do kết hôn nữa.

Than ôi! Tự do kết hôn! Nguy hiểm thay cho nghĩa tự do kết hôn, về phần người nước văn minh cực điểm thì không ngại gì, chứ về phần người mới văn minh bề ngoài là hạng người còn thiểu học, đã không có trí sáng suốt dò xét người, giữ gìn mình, lại không để quyền cho cha mẹ săn sóc ngăn ngừa cho, ưng nhau thì lấy, ghét nhau thời bỏ; đạo vợ chồng mà coi như vật đồ chơi, thay đổi xem thường, cũng là vì không trọng chữ hôn giá, không chờ lệnh cha mẹ; không cần lời mối chước, phỏng còn thành lập gia thất làm sao?

Gần đây mục kích cái cảnh éo le của đời mà lo thay cho người đời, không những con trai tìm vợ đã khó, mà con gái kén chồng cũng chẳng phải là dễ đâu. Dám khuyên ai đó nên coi chừng việc trước mà ngẫm nghĩ điều sau, sửa sang tâm thuật cho chính, kẻo nữa lầm lỗi ăn năn không kịp.

Ôi! Đạo vợ chồng, là thánh nhân đã để đứng trước hàng ngũ luân, bởi vì có quan hệ đến chủng tộc, trong một nước, vợ chồng có hòa hảo, gia đạo mới thành, con cháu mới phồn thịnh tráng kiện. Vậy thì việc hôn giá chẳng nên thận trọng lắm ru?

SỰ TẢO GIÁ CŨNG LẮM ĐIỀU THIÊT HẠI

Bài trên đã nói về sự hôn giá, là nghĩa đôi bên muốn gả con, hoặc cưới vợ cho con, phải nên suy nghiệm cho kỹ càng. Nay chỉ bàn riêng về việc con gái lấy chồng sớm, thực là một điều không hay.

Đàn bà con gái nước ta, sở dĩ làm sao mà chịu sự hèn kém thua người, cũng là vì có một cái nguyên nhân, cần phải hiểu rõ mới đặng; cái nguyên nhân ấy, không phải tại người con gái làm ra trước, tưởng bởi người có trách nhiệm dạy bảo, không hay chỉ lối dẫn đường cho xứng đáng sáng suốt; nhiều người làm cha mẹ thường hay nghĩ rằng: Con gái nuôi khôn lớn độ mười lăm, mười bảy, thì nên định vợ gả chồng, sớm được chừng nào là hay chừng nấy để cho thỏa nguyện bình sinh của mình, vì thế mà có người từ thuở hoài thai, đã chí phúc giao hôn, hoặc mới để tóc đã kết duyên tần tấn, hai bên còn đương măng sữa cả, cha mẹ đã thông lời môi chước, tất tả lo hỏi lo cưới, miễn mình được yên việc, khỏi phải nhọc công xem sóc; còn phần lo liệu cho con lâu dài, hình như chờ có phúc mệnh ở trời, may thì gặp chỗ êm thấm, chớ không cần dự tính việc trở ngại về sau, thật là làm hại cho thân con mình, mà vị tất người khác đã khỏi thiệt hại lây theo nữa.

Ta thử suy xét cái tuổi non nớt của người con gái, mới chừng cập kê, là trí khôn mới mở, kiến văn còn hẹp, dù có học tập, cũng bất ngoại những sự nhỏ nhặt trong gia đình đó mà thôi; đến như sự đời, cách giao thiệp, cách ăn ở, việc buôn bán, công nghệ, thì lại càng mơ màng như giấc ngủ say, không biết đâu là phải là chẳng cả; nói tóm lại, là người con gái ấy chưa có đủ tư cách làm một người chủ phụ tề gia, ở nhà còn cần phải có cha mẹ chỉ bảo, ra lấy chồng cần có gia nương kiểm thúc luôn luôn, nói ra không đáng, chớ tuy một người có đủ tay chân, mày mặt mà hình như không cử động nổi, bao giờ cũng phải có người nâng đỡ ở bên cạnh, nhược bằng buông tung ra, thời cái hại lầm lỗi kể đâu cho xiết; mà chính thời buổi bây giờ, là thời buổi cạnh tranh tiến hóa, cha mẹ nào cũng không phép bảo thủ, được cái qui củ ngày xưa, đã có chồng vợ, thì tất nhiên phải tự do hành động, khôn sống mống chết, chớ không ai theo mãi mà chăm giữ gìn cho mình; hoặc đông, hoặc tây, hoặc nam, hoặc bắc, tùy theo cảnh ngộ mà làm ăn; nếu tay trung qui đã hèn yếu, đảm đương không nổi việc gia đình, thời chính là làm hại, cho sự nghiệp cả hai người suốt đời, mà sự biến cải nó còn xảy ra nhiều mối rắc rối ly dị nhau nữa, tình đời tráo trở, thân phận lỡ làng, bị người ta khinh phụ, miệng thế cười chê; phỏngngười làm cha mẹ nghĩ có đau lòng không? Ấy cái hại tảo giá là ghê gớm dường ấy, mà không những thế mà thôi, lại còn mấy điều cốt yếu nữa, cũng nên kể ra đây:

Điều thứ nhất. - Hại về đường vệ sinh, người con gái chưa đúng tuổi, khí huyết không sung túc, sinh con đẻ cái cũng gầy gò, không đặng sức khỏe bằng người, sách có câu: “Quyền mẫu sinh chùy nhi”, nghĩa là: Mẹ bằng nắm tay, sinh con bằng cái dùi. Dù có ra công lao dưỡng cho lắm, thì ví như bòn nặn hạt quả đã lép, nụ hoa đã yếu, giống ấy chắc là không tốt, còn mong nảy nở ra gì, người sinh trong đời cạnh tranh này, tiên thiên bẩm nhược, thì hại cho sự sinh hoạt của chủng tộc lắm.

Điều thứ hai. -Hại về đường giáo dục; có con mà không biết cách dạy con, chỉ biết cho con ăn uống, đặng mau khôn lớn, khác nào như nuôi chim nuôi gà vậy, phàm một đứa trẻ con, trước hết bắt chước cha mẹ, cách cử chỉ khuôn phép là phần trong gia đình, rồi sau mới theo đòi thày bạn học tập chuyên chính đặng, nếu cha mẹ đều là kẻ niên thiếu, duyệt lịch không có, tư tưởng cũng kém, tự cố bất hạ, còn mong giáo dục cho ai.

Điều thứ ba. -Hại về đường sinh kế; dù đàn bà, đàn ông, người nào cũng nên có một nghề nghiệp nắm chặt trong tay, mới mong đứng vững với đời nổi; mà sự học tập đó quí hồ tại lúc rảnh rang, nhờ có người chủ trương cho mình, rồi mới dùi mài nên nghề này nghiệp khác được, chớ đã tay bồng tay mang, thì khó bề thi thố được.

Vậy nên mong rằng: cái tệ tảo giá, thế nào cũng phải sửa đổi lại, để cho bọn đào tơ liễu yếu có thừa sức mà luyện tập lấy một ít trí thức, kiến văn, và trọng nhất là phải có chức nghiệp, ngõ hầu trên con đường tiến hóa ngày nay, cái trình độ con trai tiến lên bao nhiêu, thì trình độ con gái cũng dìu dắt lên được bấy nhiêu bậc nữa, bấy giờ sẽ nói đến việc kết tóc xe tơ cũng chưa muộn gì.

1928

sách giáo khoa ông Nam Sách, đức ông Ninh Thuận, đức ông Hoằng

PHỤ NỮ DỰ GIA ĐÌNH

CÁI QUAN NIÊM CỦA NGƯỜI ĐÀN BÀ ĐỐI VỚI GIA ĐÌNH

Trong một cái vòng sinh tụ, có già có trẻ, có trai có gái, có vợ chồng, cha mẹ, con cái, cháu chắt, quây quần với nhau, tức gọi là Gia đình. Bảo rằng Gia đình là cái ổ của con người ta, khi che mưa đỡ nắng, chia ngọt sớt bùi, trẻ cậy cha, già cậy con, anh em ruột thịt được đùm bọc dìu dắt phúc cùng nhau hưởng, họa cùng nhau lo, cái tình nghĩa Gia đình còn gì đằm thắm cho bằng! Bởi vậy mà đối với Gia đình ai cũng có đeo một cái cảm tình chan chứa; song cái cảm tình của người đàn ông cũng không nồng nàn cho bằng cái cảm tình của người đàn bà, vì người đàn bà thường tiếp xúc cái trạng thái vui buồn hàng ngày trông thấy, cùng các mối liên can trong một bộ máy sinh hoạt, bắt phải cảm giác mà sinh ra tư tưởng luôn luôn; - Tư tưởng mà thuộc về cảm giác, thì trong lòng ưng hy sinh hết thảy cả quyền lợi và danh dự cho chỗ mình đã yêu mến, cái đó cũng là lẽ tự nhiên. Gia dỉ cái chế độ xã hội lại nghiêm khắc ràng buộc thêm cho, nhất cử nhất động, người đàn bà không có cái gì là được tự chủ, chỉ nương nhờ người ta, và chịu người ta sử linh mà thôi. - Đã mấy ngàn năm theo một phong hóa, một luân lý, tuy đứng trong một cái phạm vi rất eo hẹp, song vì tập quán mà thành ra quên mình là khổ nhục, cho nên làm nô lệ quen, thì coi thong thả hơn làm chủ, bao nhiêu công việc giữa đời đành phó mặc cho ai! Cái trình độ trí thức đã không tốn thì phải thoái, càng lâu thì lại càng xuống đến cực điểm, trông thấy cái hiện trạng đàn bà con gái ta ngày nay thì biết; còn một số ít còn giữ được đôi chút nề nếp ngày xưa, như đối với Gia đình có cái quan niệm thuộc về luân lý, nhưng hạng ấy quá ư cẩn thủ, nhung nhủng như con sâu mùa hè, còn biết tiết đông là gì; còn một số nhiều thì theo phái duy tân, nhưng duy tân về phiến diện, làm mất hết tinh thần đạo đức cũ, theo vật dục cám dỗ, táng tận lương tâm, tính phù bạc thì nhiều, lòng trọng hậu thì ít. Đàn bà là gầy mối cho gia tộc, làm đầu cho nền phong hóa, nghĩ đến mà kinh khủng thay!

Trong bài ông Uông Tinh Vệ diễn thuyết tại một nữ học hiệu Trung Hoa có nói rằng: “Chị em theo phái đạo đức cũ cũng có cái đức tính tốt, là thường hoài bão một cái chủ nghĩa vị tha; đương ở nhà thì làm hạnh phúc cho cha, ra lấy chồng thì làm hạnh phúc cho chồng, theo con thì làm hạnh phúc cho con, trọn đời hy sinh hết thảy danh dự, tài sản cho người khác mà không biết tiếc, song cái chỗ không đáng hy sinh mà hy sinh, vì cha, vì chồng, vì con, là cá nhân, nếu đem hy sinh cái hạnh phúc của mình cho cá nhân, thì không bằng hy sinh cho quầnchúng mới là xứng đáng...”. Ấy thế mà có một hạng phụ nữ lại từ khước cả Gia đình liền Xã hội nữa thì sao? - Họ hy sinh cho cái dục tâm của họ, họ lấy chủ nghĩa khoái lạc làm mục đích, tháng ngày dung duổi, ăn trắng mặc trơn, ai khổ mặc ai, nhà nghèo nước yếu, chẳng có thương xót chút nào, những hạng người ấy, có lẽ họ đương đứng về thời kỳ phá hoại phải không? - Vậy thì sự kiến thiết sau này sẽ ra làm sao?

Người đời ai cũng hiểu câu: “Gia đình là trung tâm điểm của xã hội” nay chỗ cội gốc đã tàn phá, thì phỏng còn có sinh tồn được một cách phồn thịnh vững vàng không? Huống cái vật dục đã cám dỗ người ta đi xa cái điều chân lý, thì mình làm đều gì lợi cho mình là đều hay cả, dẫu có thiệt hại cho ai, than phiền thế nào cũng chẳng kể. Khi tấn tuồng đã diễn đến lớp duy lợi thị mạng, thì cha không còn đạo cha, con không còn đạo con, chồng không còn đạo chồng, vợ không còn đạo vợ, trên dưới đều dành lợi để sung sướng cho thân mình, rồi cốt nhục tương tàn, e phải có một ngày đến tiêu diệt hết thảy. Đó cũng do bởi thiếu cái lòng đạo đức, không trọng cái nghĩa gia tộc vậy; cho nên người đàn bà chịu cái thiên chức sinh dục, là lòng từ tâm bác ái tất phải có, cái nghĩa vụ đối với gia đình là một cái việc của bổn phận đó, không phải là không ảnh hưởng và gián tiếp với xã hội, vì người đàn bà nuôi dạy con, tức là rèn đúc nhân tài cho nước, giữ phần chức nghiệp là giúp nền kinh tế cho đời; theo như cái thuyết trên kia (trong bài diễn văn), là người ta không muốn lấy cái phạm vi gia đình làm giới hạn, mà ngăn trở cái sức hoạt động của phụ nữ lại, nên lấy cái tính tình đạo đức cố hữu của người đàn bà đã sẵn có cái chủ nghĩa vị tha, hy sinh cái hạnh phúc của mình mà làm hạnh phúc cho người, thì nên cân nhắc cái chỗ nặng nhẹ cho đúng, nghĩa là hy sinh cho xã hội, chớ không hy sinh cho cá nhân, huống hồ hy sinh cho dục tâm, thì lại hèn hạ lắm! Còn không phải bảo người đàn bà nhất thiết bỏ hết cái quan niệm đối với gia đình đâu, vì người đàn bà đối với gia đình cũng là một cái nhiệm vụ đương vi, không cần phải đến hy sinh hết thảy cái quyền lợi danh dự của mình, mà làm nô lệ cho ai, mình phải biết tự trọng cái nhân cách của mình, mình là một phần tử của xã hội mình là trụ cột của gia đình, nếu mình mà không độc lập nổi, thì thế nào chống đỡ cho nên một cái nhà đặng. Hèn gì mà các cái gia đình oằm oằm muốn đổ, thiệt ra là thiếu cái sức mạnh làm cột cái hết thảy.

Nay những người muốn đảm nhiệm cái chức trách trọng yếu, thì trừ việc tùng sự gia đình, ngoài lại phải có tùng sự chức nghiệp, vì chức nghiệp có thể phát huy những cái năng lực của con người ta; xưa nay đàn bà thua kém đàn ông chỉ vì không có chức nghiệp chính đáng, đại để vì đường sinh hoạt bị kinh tế áp bách, mà phải phụ tòng với đàn ông, lần lần thành ra ỷ lại, đàn bà đã xử về cái chỗ phụ tòng, thì quan hệ đến con cái sau này nữa, chớ chẳng một mình tự thân quan hệ mà thôi; Bà Ngãi Nhĩ Mạng nói: “Người đàn bà chỉ làm nô lệ cho đàn ông, thương yêu mà được sinh tồn, thì cái máu di truyền lại cho nòi giống quyết không sinh sản được đứa con mạnh dạn cứng cỏi, lý tưởng hoàn toàn” cho nên dẫu ít nữa cũng phải có cái chức nghiệp tương đương, đừng hại đến mẫu tính, mà thích hợp với tư cách đàn bà, thì không những cao cái vị trí của người đàn bà lên, mà đối với gia đình cũng chắc có nhiều phần mỹ mãn vậy.

VẤN ĐỀ NỮ HỌC

Về vấn đề nữ học, lâu nay quốc dân cũng đã nhiều nhà công nhận sự học của con gái là có ích lợi, cho nên trường nào trường nấy đông đúc học trò, đến không có chỗ cho học trò vào học nữa; tuy thế, việc đời cũng trớ trêu lắm nỗi, việc gì dẫu hay cho mấy, mà cũng có cái dở ở trong, việc gì dẫu dở cho mấy cũng có cái hay, ấy cái nguyên do khai đạo cho lời bình phẩm là tại đó, nhưng lấy bình tĩnh mà phán đoán, thì cái vấn đề nữ học sẽ giải quyết như sau này:

Đương buổi phong trào tiến hóa, dân trí khai thông, khoa học mở mang, trình độ thay đổi, người ta ở trong xã hội cũng ví như các thứ hoa cỏ, tùy thời tiết mà sinh trưởng đã không trái đặng lẽ tự nhiên của thời tiết, mà lại phải làm cho hợp với lẽ sinh trưởng ấy nữa.

Sự sinh trưởng của loài cây cỏ có đạo lý của loài cây cỏ, sự sinh trưởng của loài người có đạo lý củaloài người. Đã cùng một chủng tộc, một quốc gia, một thời đại sinh trưởng, thời cái cảm giác tư tưởng thế nào, hẳn cũng tương quan với nhau. Bởi vậy mà sự giáo dục học thức con trai làm sao, thời của con gái cũng phải có làm vậy.

Đứa con gái tương lai thành nhân cũng góp một phần tử với xã hội, vì người đàn bà có chịu cái thiên chức về sự sinh dục, gây nên nòi giống cho nhân loại; bổn phận người đàn bà lại có cái trách nhiệm nặng nề khó nhọc, gánh vác việc gia đình cho người đàn ông khỏi phần nội cố, mới rảnh ra mà liệu lực với bang quốc; cái trách nhiệm ấy, cái thiên chức ấy nếu không có học thức giáo dục, thì khó lòng làm cho trọn vẹn đặng.

Có người nói rằng: “Ngày xưa con gái không có học thức mấy chút, mà người mẹ hiền, người con thảo, người vợ thuận cũng không thiếu, ngày nay có học thức mà hay hư thân mất nết là nghĩa là sao?”

Xin thưa lại rằng: Cái đó tại phần giáo dục gia đình khuyết điểm hết thảy. Học đường giáo dục là cốt để giúp thêm tư tưởng tri thức cho người sau ra đời khỏi sự lầm lỗi, còn gia đình giáo dục là gây nên cái tâm tính cho con người; tâm tính với học thức không ăn thua gì với nhau, chỉ có quan hệ một điều là phải nhờ chỗ học thức mà nhắc tâm tính siêu việt lên cho nhẹ nhàng; nếu tâm tính đã hỏng, dẫu có học thức, lại càng như giúp sức cho cái dục vọng lên cao đó mà thôi. Đại để những người hẹp hòi độ lượng cũng vậy, có tại gì có học với không học, dầu bình sinh đọc suốt vạn quyển sách mà cái biển khốn câu chấp của mình là cũng bo bo giữ lấy một đời, không ai phá tan cái mê mộng ấy đặng; - cái mê mộng ấy đã không phá đi, thì không bao giờ có cái tư tưởng công bình ví như cái vấn đề nữ học ngày nay mà không giải quyết đặng là bởi những kẻ còn giữ ý kiến cố chấp, thì hay sinh lời bài bác, chẳng biết suy nghĩ làm sao cả, cái lòng thủ cựu ấy không hết, là cũng vì cái máu áp chế chưa tiêu.

Vả chăng nữ giới mà có học thức rộng, là lợi ích chung trong xã hội, chớ có riêng gì cho đàn bà con gái, mà để thiệt thòi cho ai đâu? Vì công việc có phân chia cũng đủ sức gánh vác hợp với thời thế, khỏi chậm trễ trở ngại bước đường tấn tới trong vòng sinh tụ này, há chẳng phương tiện lắm ru?!

Cách ngôn Tây có câu: “Nước nhà mà chịu sự thiệt hại, không gì bằng nữ học không sửa sang”.

Sao những người kiến thức trong nước mình không để tâm mà nghiên cứu về vấn đề ấy? Chính sách Tàu đã dịch ra: “Quốc gia thọ hại liệt, vô hữu quá ư nữ học chi bất tu”, của ông Á Lực Sĩ Đa Đức nói.

Ngày xưa chúng ta học Tàu, theo đạo đức cũ, ngày nay sự học của người Tàu họ đã cải cách nhiều, nên con trai con gái đều tiến bộ một cách nhanh chóng lạ thường. - Người mình cớ sao còn giữ tục cũ quen đè ép đàn bà con gái, không muốn trình độ giáo dục phụ nữ được lên cao nỡ nào hạn chế cái tinh thần tư tưởng của người ta lại, thực là vô nhân đạo, vô công lý vậy!

Cái vấn đề nữ học là rộng lắm thay! Về đường đạo đức tinh thần, về đường kinh tế thực nghiệp, có văn chương, có kiến thức, mới nghiên cứu được chân lý rõ ràng; tự mình phải vận động lấy cho mình, gây nên hạnh phúc sự nghiệp ở đời, chớ không phải ỷ lại vào người ta mà sống thì sao gọi là người đặng; - Dầu cho lấy chỗ gia đình làm cội gốc, song phải biết nghĩa vụ mình làm, là thuộc về bổn phận, chớ không phải nô lệ ai, phục tòng về đạo đức, chớ không phục tòng về oai quyền như thế sự học con gái mới đạt đến mục đích hoàn toàn.

Cổ thời nữ huấn lấy tứ đức, công, ngôn, dung, hạnh làm chủ, lại nói rằng: “Nữ tử vô tài tiện thị đức”. (Con gái không tài mới thiệt có đức), ấy là trọng đức chớ không trọng tài, song những bậc nữ văn học gia, như Ban chiêu Tục Dữ, bà Tạ Đạo Uẩn, Vịnh Nhứ, Tụng Tiêu, Phú Mính, đời chẳng thiếu chi bậc anh tài, từ Hán đến Đường, Tống, Nguyên, Minh, mỗi triều đại đều có xuất hiện hết thảy, lại những bực hiền lương phụ nữ về chánh trị gia, như Nữ trung Nghiêu Thuấn, Cân Quắc anh hùng, vận trù kế lớn, bàn luận mưu sâu, yêu nước, lợi nhà, cứu nạn đỡ khổ, kẻ thì giúp sức cho chồng nên tài lương ta, kẻ thì dạy con đèn sách, kiến nghiệp thụ công, trung tiết danh bêu, ngàn thu hải để, thì đủ biết sự học vấn phụ nữ có một cái hiện tượng bột hưng vậy. Thế mà vì chưa có ai đề xướng cho, chớ như nay đã phong khí mở mang, văn minh ngày tới, theo các cuộc vận động phụ nữ trong thế giới; đàn bà con gái Tàu để mà hăng hái thêm lên, đã nhiều kẻ từ bỏ chỗ phòng thêu gác tía, cắp sách tìm thày tìm bạn, ngoài muôn ngàn dặm, vượt bể trèo non, chẳng quản khó nhọc, là vì muốn hấp thụ tân học thức, tân đạo đức về tẩm bổ cho nền giáo dục nước nhà, bổ cứu những sự khuyết điểm xưa nay của mình, cho nên bây giờ gọi Nữ giáo dục gia, là toàn thị kẻ có chân tài thực học hết thảy; ngày nay nữ học phát đạt đó, tức là ngày sau sinh nở các hạng anh tuấn quốc dân, làm cho quốc gia hùng cường lên vậy.

Nước ta cũng là văn hiến chi bang, thế mà đến nay đạo đức suy vi, trình độ thiển bạc, nguyên nhân cũng vì thất giáo! Nên những kẻ lãnh trách nhiệm trọng đại, là cái trách nhiệm làm mẹ quốc dân, mà coi ra cái nhiệt tâm đối với nghĩa vụ đã thiếu, lại tài đức cũng không có, thì gia đình chưa chắc đứng đã vững, còn mong gì quốc gia xã hội nữa?

Mỗi vậy mà cái vấn đề nữ học là cái vấn đề quan trọng thứ nhất, cần phải chấn chỉnh ngay bây giờ, kẻo cái nền móng của cựu đạo đức đã lay chuyển, nếu không có tân đạo đức thay thế vào, thì một xã hội quần chúng sẽ ra làm sao?

Người nào đã có lòng nghĩ đến cuộc đời, chắc ai nấy cũng nên có tổ chức trong lòng rằng: Xã hội ta sau này tiến hay thoái; gia đình ta sau này thịnh hay suy, tức là bọn thiếu niên mà ta trông thấy trước con mắt chúng ta đây, mà chúng ta là người làm hướng đạo, lại là người làm cái bản lề, tiếp giáp văn minh mới cũ, trong khoảng thời đại đổi thay; cái nền nếp trước chưa phai lạt mấy, muốn duy trì lại, hay cần bồi bổ thêm cũng chưa đến muộn.

Ôi! Giáo dục đã là đào tạo ra một hạng người xứng đáng thì trước phải hiểu thấu tình thế của xã hội, và cái hiện trạng khổ thống của phụ nữ ra làm sao? Suy trước nghĩ sau, coi ngoài ngắm trong, có thể dung hòa được điều hay, mà đừng mất điều tinh túy xưa kia, bao nhiêu cái tập quán xấu xa, công việc hủ bại đời trước đã làm di hại cho đời nay, thì bây giờ không nên để cái lưu tệ lại cho người sau nữa. Bởi vậy mà cái vấn đề nữ học nên cần cổ lệ cho bọn thanh niên nữ tử đã có học thức, thì phải có tư tưởng dũng cảm mà phấn đấu với đời, cho kỳ toàn thắng thành công, không nên hoài nghi bất nhất, mà làm trở ngại con đường tự do sinh hoạt của mình.

GIA ĐÌNH GIÁO DỤC CẦN PHẢI LUYÊN TẬP TÂM TÍNH TRƯỚC

Bài trước đã nói về sự học vấn con gái cần phải có, để tẩm bổ cho tinh thần, còn tâm tính thì nhờ gia đình giáo dục bồi dưỡng cho, tự khắc người con gái học hành gồm đủ.

Nay xin giải nghĩa cái tâm tính của con người, rồi sẽ bổ cứu thêm sự giáo dục thì mới đúng.

Tâm tính là gì? - Tâm là làm chủ động của muôn việc ở trong, dẫu việc mãy mún mấy cũng đều thông suốt cả, rồi đo lường phải chăng mà đưa lần ra các cửa ngõ, như: tay, chân, mắt mũi, tai miệng lưỡi v.v...

Tính là tâm sinh, lấy lý tưởng của người xưa, bày tự dạng chữ tính trùng tâm bên chữ sinh thì đủ hiểu; Kinh Thi nói rằng: “Tập dữ tính thành” cái tính vì tập quen mà ra, lại sách triết lý Tây nói rằng: “Tính khí với tính nết khác nhau”. Tính khí dẫn đàng về nhân đức, nhưng mà tính khí, tính nết nhân đức đều khác nhau, tính khí bởi tự dưng lọt lòng mẹ, tính nết bởi tập quen tính thong dong mà ra; nhân đức thì bởi rèn luyện lần giúp làm việc lành cho dễ và bền chặt.

Lại giải thích cái tính khí có tính nóng, có tính hiền lành, có tính hay buồn, có tính ưa vui, tính hay giận, tính cứng đầu cứng cổ, tính sáng suốt, tính tối tâm v.v... Tính khí đổi được cũng hơi khó, chớ tính nết vì tiếp xúc các vật chất ở ngoài mà làm quen, thu vào trong tâm, hoặc hay hoặc dở không hạn, nhưng người nào cũng có lương tâm hết thảy, nếu biết suy xét, lấy nghị lực mà lôi kéo lại, đừng cho manh tâm về đường xấu, đừng cho nhiễm tính mà thành hư. Thế thì sự dạy vẽ, quyết phải dạy cho biết cách suy xét, mà phải có nghị lực chủ trì, chớ cho theo về cảm giác lắm, vì cảm giác hay thì hay, cảm giác nhiều sự dở thì dở, có người nói rằng: “Con tôi không dạy vẽ gì, mà tâm tính nó tự hay”, thế là sự cảm giác của nó được gặp sự thuận tiện tốt lành của xã hội, nhưng không được mấy kẻ như thế, ví dụ như cây cối trồng ra chỉ bỏ luống, nhờ khí hậu của trời đất, không cần phải gia phân tro bồi bổ mà tốt, là một sự ngẫu nhiên mà nên không phải thiện sách mà bắt chước đặng.

Đoạn trên đã kể tường tận sự tâm tính, vậy thì sự giáo dục nên thi hành làm sao? - Phải lấy sự dạy đứa trẻ con làm trước, dạy thì phải có dỗ, lần lần mà dạy, trước phải tôn cái sự dạy của mình, làm bổn phận cha mẹ phải dạy con cái cho nên, sau nữa tùy con mình mà cũng phải giữ cái nhân cách cho nó, chớ không nên bạn ăn bạ nói, muốn đánh muốn chửi khi nào cũng đặng, dù đứa trẻ con thơ dại cũng vậy, sự thi hình phạt là bất đắc dĩ đó thôi, chớ dùng luôn thì đứa trẻ con nhàm mà không sợ nữa, vả lại nhất nhất đều dùng trừng phạt, làm nhụt cái trí khôn của đứa trẻ con, không nảy nở tài năng ra đặng; cho nên phải nuôi cái tính một cách thong dong, chớ không nên bó buộc lắm, mà lại phải giữ gìn cái tính một cách cho điều hòa, chớ cho thiên về mặt nào cứ một mặt, đã thiên là tính xấu, sau khó chữa lại.

Phàm sự dạy là dạy cái tâm tính trước, khoan trau dồi bề ngoài vội, để cho còn lại cái tính tự nhiên mới quý mới thực thuần phác; dạy cho biết tại làm sao mà yêu cha mẹ, tại làm sao phải kính kẻ lớn, tại làm sao phải nhường nhau, tại làm sao phải trung tín v.v..

Vì rằng mình yêu cha mẹ là thiên tính, song phải hiểu sự yêu ấy đều trong các mối yêu thương hết thảy, biết yêu cha mẹ chân thành, thì suy ra các sự yêu khác toàn có đạo lý. Yêu cha mẹ là cảm công đức sinh thành, đau đớn vì con, khó nhọc vì con, trong thế gian không có sự yêu gì đằm thắm êm ái cho bằng cha mẹ yêu con, thì làm con nên đối với cha mẹ làm sao cho thỏa, sự thỏa tình với cha mẹ, tất phải làm cho hết bổn phận của mình, sau gặp việc khắc toàn làm hết bổn phận, thành một cái lòng từ tâm bác ái, lòng yêu thương ấy tất không giả dối nữa.

Tính kẻ lớn, là những kẻ già cả nhiều tuổi hơn mình, toàn coi như vai chú vai anh, vì sự nghe thấy từng trải, có thể chỉ giáo cho mình đặng nhiều sự ích lợi; nếu chào thưa mà làm đủ phép tắc bề ngoài, trong lòng không có ý phục tùng thì vô ích.

Nhường nhau, thì không đến tranh nhau, bên nào cũng đều giữ phép, thường tình anh em chúng bạn được hòa khí luôn, phải hiểu cho con trẻ biết lẽ phải, là mình muốn được tự do, nhưng cấm không cho phạm đến quyền tự do của kẻ khác.

Trung tín là ngay tin, trung tín là cái chốt của lòng người, mà cũng là cái chốt của muôn việc, nên luyện tập tâm tính, cần lót lòng hai chữ trung tín, vì không có trung tín thì sao cho bền chặt nghĩa liên lạc với nhau, dầu con trai con gái cũng vậy, tâm tính phải nhất luật như nhau chỉ riêng về phần chức nghiệp, tùy theo cái tính cách thông minh của con người mà giáo dục cho hợp phép, cái tính chất con gái sẵn có cái vẻ phong phú riêng, ưa sự nhỏ nhặt nên dạy cho biết cách làm việc có ngăn nắp cho quen, dầu cho có đi học trường, song ngày rảnh cũng nên cho dự biết việc nhà cửa đôi tý, và các việc lao động của ta làm, dầu con nhà sang giàu không phải làm lụng công việc nặng nhọc, chớ há lại không để con mắt qua mà quan sát cái tình hình lao động của người ta làm, cho mình rộng thêm một bài học vấn ru!? Vả sự đau đớn khốn nạn của người đời cũng nên hiểu lẽ hơn thiệt để suy xét cho quen, sau ra đối với đời, gặp cảnh thuận không nói làm chi, chớ cảnh nghịch cũng biết mà cư xử cho đỡ nỗi khó khăn mà mình đã biết trước, lại cốt nhất một điều, chớ nên quên sự giáo dục con gái, nếu rồi bỏ cái bổn phận trong gia đình, mà tìm đàng nào cho hơn, phải biết làm trọn nghĩa vụ mới là vinh, gia đình được phần lạc thú là danh giá, người làm cha mẹ phải thành tâm mà dạy dỗ cho con gái, có lẽ lại trọng hơn con trai nữa mới phải, thiết tưởng cái nghĩa lý là một cái của chung, đàng mẫu huấn ở xã hội mình đương thiếu, vì vậy mà các nhà học thức phải nên hết sức khai đạo nghĩa lý cho thông hiểu để gây nên cái kết quả về sau, hạng nhân loại tương lai, là ở trong tay những người có giáo dục, hay không giáo dục uốn nắn ra đó, các nhà giáo dục nghĩ sao?

TÌNH MẸ CON

Mẹ đối với con thường có cái mối cảm tình thương yêu gắn bó, bịn rịn không chừng, so với các mối thương yêu khác không còn đâu sánh kịp; khi con còn đương măng sữa, lòng mẹ ôm ấp, thân mẹ nhọc nhằn bên ướt mẹ nằm bên ráo phần con, miễn con đặng giấc ngủ say, sữa con bú đặng no đủ, chớ không ngại gì thân mẹ tồi tàn; dấn thân vào cảnh lam lũ, mà không biết là lam lũ, thường đối với con, còn như thiếu thốn chưa đặng bằng lòng. Một người đàn bà An Nam nuôi con thơ thực là công lao khó nhọc trăm chiều; con ăn chơi không nói làm chi ngộ như khi con đau ốm, thuốc thang mắt xét tay nâng, chân mòn gối mỏi, bồng bế năm canh, hát ru ráo cổ, trông nom mỏi mắt, chờ thấy con khôn lớn lên đặng tuổi nào, lòng mẹ khoan khoái lên đặng ngần nấy.

Từ khi nằm ngửa, cho đến khi biết lật biết bò, biết đi biết chạy, cái gan ruột tinh thần của người mẹ, bao giờ cũng chú trọng vào người con, như hình ảnh không rời, tục ngữ có câu: “Mẹ thương con bể hồ lai láng” thật thế; công mẹ nuôi con phủ phê rộng rãi, không biết đến đâu là bờ là bến nữa, nếu những người con mà biết công ơn cúc dục cù lao, thời chẳng khi nào còn dám trái đạo thờ thân.

Nay có kẻ viện lẽ nói rằng: “Làm cha mẹ thời phải nuôi con, y như muôn loài sinh con đều có ấp giữ, cho ăn cho bú hết thảy, cớ sao loài người lại đi kể công với con, buộc con phải biết đạo phụng sự cha mẹ?

Xin giải rằng: Người ta sở dĩ khác muôn vật, chỉ có đạo đức luân thường, loài người không phải chỉ ăn cho lớn, già rồi chết như súc vật đâu. Đã có chưởng tộc quốc gia, tức phải có nghĩa vụ, muốn làm trọn nghĩa vụ làm người, tức phải làm trọn đạo con đã, có biết trọng công đức, mới làm nổi công đức. Cách ngôn Tây có câu: “Ơn cha mẹ nước không thấm được, lửa không cháy được”. Thế thì con đối với cha mẹ tất mang một mối nợ rất lớn nghĩa phải báo đáp cho phu; dầu tài sản, tước vị, danh dự hết thảy đem ra mà trả, cũng chưa chắc đã cân xứng với tình thương yêu cho vừa, mà có một cách trả nổi, - thì chỉ duy cái tấm lòng của con ghi nhớ là đủ, vì con có biết ghi ơn nhớ nghĩa, thì còn truyền lại cho con, con con là cháu, cháu con là chắt, miên man bất tuyệt, cái dây đoàn thể gia tộc được bền lâu.

Tục tình con gái gần mẹ, thì thương mẹ hơn thương cha con trai theo cha, thì lại thương cha hơn thương mẹ, nhưng nói thế đều không hợp nghĩa cả; phàm con thương cha mẹ là suy công đức sinh thành, chớ như lấy điều gần gũi hay quyến luyến mà trìu mến, thì mất cái tinh thần đi rồi, vì con khôn lớn lên, chắc là gần gũi quyến luyến người khác nhiều nữa, chẳng là bỏ hết tình thâm cha mẹ đi sao? Hay là cha hiền mà mẹ không lành thời con cũng không thương hay sao? Người con đối với cha mẹ như nghĩa đối với trời đất, trời che đất chở mới có muôn loài, cha sinh mẹ dưỡng mới có thân mình, vậy hai bên cũng nặng hòa hai, có lẽ bên nào nặng hơn, nhẹ thua được.

NGƯỜI ĐÀN BÀ LÀ CHỦ GIA ĐÌNH

Gia đình là một cái cơ sở của người ta, ví như con chim có cái tổ; người đàn bà là chủ gia đình, nên cần phải cố công gắng sức, kinh doanh cho thành sự nghiệp, mỗi ngày cho có cơ rực rỡ thêm, nhiên hậu mới mong vững bền lâu dài đặng.

Người đàn ông nếu giàu có, làm nên quan sang, mà tay nội trợ không cần kiệm, thì công việc lộn xạo, cũng chẳng thành gia thế đặng.

Tục ngữ có câu: “Gái ngoan làm sang cho chồng”, là làm sang cái gì? Có phải trang điểm hoa hột, xe lên ngựa xuống, nay tiệc này mai tiệc khác là sang chăng? Có phải tiêu pha xài phí hết bạc trăm bạc ngàn là sang chăng? Khôn ngoan mà nhiều lời nhiều tiếng cũng không phải, khôn ngoan mà tâm địa nham hiểm cũng không phải. Cái nghĩa làm sang cho chồng, chỉ những công việc nhà biết chăm nom tươm tất, biết xếp đặt cho khéo, là tùy gia tư của từng hạng mà tiêu dùng, đừng hậu lắm, cũng đừng hà tiện lắm, hậu lắm thì có khi đến thiếu thốn, túng thế tất phải vay tạm của người ta, ấy thế là thất thể của chồng con; tiện lắm thì như là mình làm nô lệ cho đồng tiền, bo bo mà giữ của đời cũng ngu xuẩn, nào làm mất cái lạc thú của sự sống, nào hà hiếp, bóp lột da người cho mình được sung sướng, cho nên trừ ra sự lãng phí, thì nên kiệm ước, mà kiệm ước là để mà làm việc phải, tức là chồng được hiển sang, mới là xứng đáng. Câu ăn ở cho có thứ lớp, là một cái ăn với một cái ở, ăn uống chủ sự trong sạch, cho có chừng đổi, ở là ở với chồng với con, ở với chúng bạn, ở với người nhà, kẻ làm thuê, tình nghĩa ân oán làm sao cho đúng mới gọi là thứ lớp vậy. Đến những việc tế toái trong nhà thường thường cũng nên biết rằng: cái gì con mắt mình không trông tới nơi, thời khó đặng chỉnh tề, vì khi xem xét nếu không vừa ý, tự khắc mình phải sửa sang lại, nếu bà chủ đã thân hành, thì mọi người trong nhà đều bắt chước theo, tuy mình nhúng tay làm có một chút, mà sự lợi chu đáo được nhiều phần, người ta có câu nói rằng: “Nước chảy ào ào, không hao bằng lỗ mọt”, nghĩa là tiêu việc lớn mà có chừng, cũng không đến hại bằng mất mát từng khi từng có tiêu hao luôn luôn, thì cái đó mới là hại nhiều, đã gọi là người chủ trương trong gia đình, tất phải phiền nhọc đến trí não một phần, mà sự lao lực cũng không phải không có ngay đi đặng.

Gần đây người đàn bà trong xã hội mình có chia ra làm hai phái, nên lắm người thấy cái hiện tượng giữa đời mà nghĩ quanh nói quẩn, thấy những kẻ làm việc với nhà nước có lương bổng, mà cho là mình làm việc nhà không có giá trị chi; nói thế là lầm, phải biết rằng: mỗi người là một cái tính chất, công việc giữa đời, thì tùy theo từng cái tính chất người ta, người nghề nầy, kẻ nghề khác, người chủ việc giáo dục, kẻ chuyên sự kinh doanh, cho nên đã gọi là làm việc, thì làm việc gì cũng có lợi ích hết thảy, việc thì lợi cho nhà, việc thì ích cho nước, cái thói hay cần kiệm, nết tốt hiền hòa, cũng có ảnh hưởng cho xã hội lắm lắm, chúng ta nên suy xét cho kỹ, để vui lòng mà làm cho hết bổn phận.

PHẢI NÊN TIẾT KIÊM, NÊN TÍCH SÚC (1) MỚI MONG CƠ NGHIÊP VỮNG BỀN

Thời buổi cạnh tranh, nghề nghiệp buôn bán càng mở mang tiến bộ bao nhiêu, thời sự tiêu dùng ăn mặc lại càng rộng rãi xa phí bấy nhiêu; bởi sự xa phí, cho nên hóa vật mới tiêu thụ được nhiều, thời công nghệ cũng nhờ đó mà phát đạt. Song le công nghệ của mình thì chưa có mấy, mà chính người mình lại ít muốn dùng, cho nên có tiêu thụ nhiều đi nữa, chẳng qua chỉ làm cho đồ ngoại hóa đắt mà thôi, chớ thiệt không lợi ích chi cho ta hết cả. Còn như phép giao dịch thì cần phải có tư bản, có sáng tạo, ví dụ người ta làm ra được một kiểu lạ thức mới gì, thời mình cũng phải có một nghề nghiệp xứng đáng mà trao đổi lại; kẻ này ưa cái bền chặt của người kia, kẻ khác thích dùng cái tốt đẹp của người nọ, buôn ra bán vào, thế mới nên đua bơi so sánh với nhau mà tài nguyên cũng khỏi ngoại tiếc, thời hay biết là bao nhiêu.

Chớ như bây giờ chỉ khu khu hành hạ cái xác thịt, đổ mồ hôi, sôi nước mắt mới mong có đồng tiền vào tay được, mà cứ chuộng sự phô bày làm vẻ vang bề ngoài, còn bề trong thì hình như mòn mỏi tiêu hao hết thảy, tưởng cũng nên nghĩ lại mà tỉnh tiếc những sự lãng phí ấy đi, thời may cho nhà lợi cho nước biết là dường nào?!

Hồi tưởng lại nước ta khi xưa, nhà nào có năm mười mẫu ruộng, một đôi sở vườn, thâu cái hoa lợi trong một năm cũng tiêu dùng được chín mười người, rước thày cho con ăn học sung sướng, vãng lai thù tạc với làng xóm, với chúng bạn phủ phê, gần xa tiếng tăm nô nức đã cho là một bậc trung phú. Nay thử đem so sánh với người hiện thời làm công việc có lương bổng mà nói thời chẳng thấm vào đâu, thế mà xét lại, thời tựa hồ ít ai dư dụ, mà lại thiếu thốn là nghĩa làm sao? Cái cớ ấy chỉ vì không biết tiết kiệm, cho nên hóa ra nông nỗi như thế.

Có người nói rằng: khi trước người còn đương ít, vật giá rẻ hơn, bây giờ đông người đồ ăn thức mặc đắt đỏ gấp bội, cho nên sinh ra bần túng.

Nói như vậy cũng phải, song có một lẽ cãi lại, là vì ruộng ngũ cốc ta làm ra còn có năm được năm mất, thời số chi tiêu tất là không được thường như ruộng bút canh, không khi nào đại hạn, nước lụt cả, lấy số hơn mà bù số kém cũng như nhau hết thảy: Nói tóm lại thời cái lối không khéo tính liệu là không thể tránh đi đâu nữa.

Cổ nhân có câu: “Lượng nhập nhi xuất”, muốn có tư cơ vững bền, thì tất có tích súc, có tích súc mới có tiết kiệm, tiết kiệm không phải nghĩa lận sắc đâu, mà người đời thường lầm bảo rằng: các nhà trọc phú kia mới có thể làm được; chớ như bọn ta không tài nào làm được phải biết rằng: tiết kiệm là không xa phí quá độ, ăn mặc thích trung, hợp phép vệ sinh, tùy gia phong kiệm mà làm.

Lại có câu: “Tích thiểu thành đa tự phú nhiêu”, góp ít sinh nhiều mà giàu có, thời còn làm ra được lắm sự lợi ích cho mình cho người.

Trong một cái thời kỳ người ta ở đời, làm nên giàu sang danh tiếng chỉ độ ba mươi năm là buổi trung niên đó mà thôi, chớ như thiếu niên thời mắc học hành, lão niên thì sức đã kém, tư tưởng cũng ít, còn làm gì nên sự nghiệp lớn lao được, dù có biết tiết kiệm tích súc cũng không được bao lăm, chẳng qua là bòn nặn lượm lặt, những cái nhỏ mọn chứa đựng vừa cung dưỡng buổi tàn niên cho trọn một đời người, thì lúc bấy giờ dù không tiết kiệm cũng phải tiết kiệm. Còn như buổi trung niên, chí khí đương hăng hái lẫy lừng, gặp hội rồng mây, vùng vẫy cạnh tranh, biết bao nhiêu là sự vẻ vang xứng đáng; trong tay sẵn có đồng tiền, dù lòng thay trắng đổi đen khó gì, thế mà biết tiết kiệm biết tích súc, để mà làm điều phải điều chăng mới là quý.

Ôi! Hội trung gian quang cảnh bấy làm thì, người ta phải làm, làm sao lo liệu cho phu với ngày giờ, đừng ham mê chơi bời, mà hòng mong: thiên kim tân tận hoàn phục lai, thời e khó lòng cho được mãn nguyện lắm.

-----------------

(1) Tích súc: dành dụm, dồn chứa lại

VẤN ĐỀ LÝ TÀI

Tục ngữ có câu: “Tiền tài là huyết mạch”. Vậy thì người ta ở đời phải cần có của thì mới sống nổi, cũng ví như thân thể con người, mạch máu có châu lưu sung túc, nhiên hậu người ấy mới có sức khỏe, nếu mạch máu có chỗ đình tụ hay khô kiệt, thì phải bệnh ngay; còn dân sinh không có tiền của dụng độ thi thố giữa đời, thì có khác gì kẻ mắc phải bệnh ma mộc, thủ túc không cử động rồi, tuy sống cũng như chết, sống mà phải nương nhờ người ta, sống ấy cũng chẳng ích gì, cho nên tiền tài là huyết mạch, mà tiền tài lại là huyết mạch chung trong một nước nữa, bởi vậy trăm nghề khôn khéo, đua tranh nhau, trên mặt thị trường đều do vì cuộc lý tài mà ra cả; nếu cuộc lý tài đã vụng về thế là hại cho đường sinh hoạt cả xã hội, một người không chịu làm công việc, là phi duy hại riêng một người, một người cố công cùng sức kinh doanh thành ra sự nghiệp to lớn, mà có phải sự lợi ấy chỉ một mình người làm ra được hưởng lấy mà thôi đâu? Thật là còn nhiều sự ảnh hưởng đến cuộc chung cộng vậy. Vì sao? Là vì sự vận động trong toàn thể xã hội tất cần có nhiều tiền bạc làm đầu, có tiền mới có trí nảy nở ra nhiều công việc, mà người trong xứ ấy đều có nghề nghiệp mà làm ăn.

Lại có câu: “Tiền bạc đi trước, mực thước đi sau”. Có tiền của, thì lễ nghi mới kiêm bị, công ích công lợi cũng nhờ có thế mới xướng khởi mau được, vậy thời cái vấn đề lý tài lại gấp hơn các vấn đề khác thập bội; dầu đàn ông hay đàn bà đã sinh ra ở đời, tất có quan hệ với đời một cái nghĩa vụ, nếu đã biết nghĩa vụ phải làm, tất phải biết phương pháp lý tài rồi mới gánh vác nổi.

Lý tài nghĩa là phải làm cho ra của, mà lại phải hiểu cách dùng của, vậy sau có của mới làm ra nhiều của được:

1) Phải lao động mới làm ra tiền của.

2) Phải kiên tâm bền chí mà làm, chớ không nên nửa đường thấy việc khó khăn mà bỏ.

3) Phải tiết kiệm, ăn tiêu lấy số thường mà thôi, chớ không nên quá ư xa xỉ, phòng khi có chỗ bất cập.

4) Tích súc, làm ra bao nhiêu phải tính có cái ăn tiêu, có cái chứa để, dồn mỗi khi một ít, mà sau thành ra một số vốn lớn, ấy cái số vốn đó, mới xoay ra lắm phương ích lợi, hoặc cho con ăn học, hoặc khai khẩn ruộng đất, hoặc mở to cửa hàng buôn bán, hoặc khoáng trương công nghệ; trong tứ dân vẫn đời nào nước nào cũng có, song phải nhờ có tư bản dao rộng, thời mới chấn hưng phát đạt ra được.

Nếu muốn cho con đi du học đặng thành tài, mà tiền của không đủ, thì làm sao cho tốt nghiệp sự học đặng: muốn khoáng trương về đường công nghệ, mà tiền của không có thời lấy đâu mà dựng thành công xưởng lên nổi; nghề buôn mà không có vốn to, thời làm sao mà tranh thương với người cho lại, để thâu quyền lợi về tay người mình, nghề nông mà không có vốn cho to, lấy gì mà khai khẩn đồn điền những nơi hoang phế, bất quá làm lắt lẻo năm mười mẫu trong xóm làng, thời còn có sự nghiệp gì thấm kịp người sao. Suy thế thì biết ở đời không nên lãng phí tiền bạc, đồng tiền là hữu dụng biết bao nhiêu công việc. Phương chi thời buổi bây giờ, thế giới mở mang, người ta ngày càng khôn khéo lên mãi, công việc làm ăn, càng ngày càng khó khăn hơn lúc trước, nhân số sinh nở càng ngày càng đông; hãy thử xét một nhà, mà tính ra cả muôn nhà, tổng số chi dụng một năm bao nhiêu, có phải gấp bội khi trước không? Ví bằng tài sản không vận động tiến tới, thời tương lai e không khỏi cái cảnh tượng khuẩn bách tiếp chân. “Vi kim chi kế”, cái vấn đề lý tài tất phải cưỡng bách mới xong. Đã nói rằng Nam nữ giáo dục bình đẳng, thì không hạn nhà nào con trai hay con gái cũng đều cho học tập nghề nghiệp, có biết làm ra của, mới biết tiếc của, những nhà sang giàu cũng nên tập cách lao động cho quen: cách ngôn Tây có câu: “sự sinh nhai của người ta, ví như cái bánh lái vặn cho thuyền chạy, chớ có để cho nó trôi theo dòng nước chảy”. Đời đã khó kiếm tiền rồi, tất là phải run rủi nhau mà làm. Đàn bà con gái nước mình xưa nay cũng có siêng năng làm lụng, nhưng thuộc về bọn thôn quê lam lũ hết thảy, và bọn người hạ tiện làm thuê làm mướn đó mà thôi, còn phần nhiều người khuê các cái bệnh kiều dưỡng tập quán di hại đã lâu đời lắm, không mấy thuở chịu lao động. Thuộc về bọn hạ lưu, thời còn có vận động được cái gì tăng tiến tài sản bằng các nhà có tư bản và có trí thức được.

Gần đây, sự học con gái đã có biết theo về đường văn minh tiến bộ, nên cũng đã có nhiều nhà khuyên đại con đi sớm về tối làm lụng công việc cũng như con trai, nhưng mà phần nhiều vì sự cầu danh tiếng cho mình là kẻ thức thời, chớ không phải muốn lợi ích cho ai, thậm chí có người công việc làm lụng luôn luôn, mà gia đình không chấn hưng lên nổi, còn mong gì ảnh hưởng cho đời, nguyên do chỉ vì tiêu phí rộng rãi thái quá, làm ra bao nhiêu, ăn hết bấy nhiêu, bởi thế mà bao giờ chữ cần cũng phải có chữ kiệm đứng bên cạnh, cần kiệm rồi mới có tích súc, nếu cần mà không kiệm, chưa phải là nghĩa lý tài. Huống hồ bổn phận người đàn bà lại là chú trọng về hai chữ cần kiệm, sức người mình yếu đuối, kinh doanh khó kịp tay người làm một tiêu mười, chẳng bõ như người không làm.

Nói tóm lại, thì lý tài tất phải cần kiệm, chị em ta những người có học thức há chẳng nên cùng nhau giải quyết cái vấn đề ấy ru!?

LÝ GIA CHÁNH

Công việc trong một nhà dầu nhỏ dầu lớn, cũng phải có tay sắp đặt cho sành sỏi, thì công việc mới chạy, bởi vậy người đàn bà đã đứng về địa vị trong gia đình, tất phải biết phép trị gia, cái phương châm hành động là tùy theo gia tư vật lực mà thi thố cho hợp thức thích nghi, ví dụ như: nhà giàu thì có người làm lụng giúp sức với mình, công việc có cái làm bằng trí não, có cái làm bằng tay chân, mình làm cơ quan chủ động cho mọi người, thì bao gồm cả các bộ phận, cách chỉ huy phải xét theo nhân tài nhân lực mà sai khiến cho được thỏa thiếp, nếu không có bản lĩnh trù tính, thì rối như bòng bong việc nầy chưa làm đã sang việc khác. Kẻ biết buôn bán lại sai làm việc nhà lặt vặt, thì thiệt thòi công của họ đi; kẻ biết làm nghề nghiệp, mà sai đi làm ruộng đất, thì yếu ớt phải thua người, việc quen chẳng cho làm, việc không quen bắt người ta làm, tức là hư hỏng của mình hết thảy. Cho nên sách có câu: “Tùy tài lục dụng” nghĩa là: tùy theo tài mà dùng. Kẻ chủ trương cần phải tinh tế chỗ ấy lắm; lại phải biết cái trách nhiệm của mình là nặng nề hơn hết mọi người của mình sai khiến, về đường của cải, mình phải lo cho người nhà ăn no mặc ấm, về đường làm lụng phải săn sóc xem xét cho đủ công vừa việc mà làm, chớ để chỗ dư công, chỗ thiếu việc, mà người ta phàn nàn, về đường dạy bảo, thứ tự trên dưới cho phân minh, có ân thì phải có oai, để trừ các mối tệ xảy ra trong khi công việc của mình làm, đã gọi là làm việc, thì chính mình cũng là một phần, mà phần của mình lại là phần chủ trương, thì bất hạn công việc gì, con mắt người làm chủ cũng phải xem xét đến, rồi mới nghĩ ngợi nên chăng, bàn tính sửa sang cho càng thêm tốt đẹp, còn phú thác cho người nhà đứa ở, thì khi sai thất ăn năn làm sao cho kịp.

Trên kia đã nói về sự sắp đặt công việc, nay lại nói về các cái mối giao thiệp quan hệ về đường sinh hoạt với nhau, như là chẩn tuất, như là thù ứng vãng lai người trong làng nước, kẻ thuộc thân thích, khi nghèo ngặt tật bệnh, nghĩa vụ phải cứu giúp lẫn nhau, bởi thế mà cách làm ăn phải siêng năng mà để dành dụm lại, phòng các công ích công nghĩa nên làm.

Nói tóm lại, tài chính trong một nhà phải lường số thu nhập, để chia với số chi tiêu cho đủ, nhưng trong số chi tiêu, lại phải có để thêm một số tiền bất thường chi nữa nghĩa là cái số ăn mặc là thường số nào cũng thế, chớ cái số tiền chẩn tuất tật bệnh là thỉnh thoảng mới có, cho nên số tiền ấy không để dành riêng, thì lâm thời không có mà làm việc.

Người chủ trì việc gia chánh cần lấy sự tháo tát làm gốc vì có tháo tát, thì mới chấn hưng gia đạo, người ta đi vào một nhà nào, thấy cái quang cảnh trong nhà ấy, vợ chồng hòa thuận, con trai con gái đều học tập nghề nghiệp, người làm thuê làm mướn, sai khiến theo lề lối, đồ đạc bày biện trong nhà có thứ lớp, thế là gia chánh của người ấy tốt, còn gia chánh không tốt, thì vợ chồng không đồng lòng hợp sức lo ăn lo làm, con cái lêu lổng chơi bời, đày tớ biếng nhác trễ nải, kẻ trên không tin cậy được người dưới, kẻ dưới không vâng mệnh lệnh của người trên, ngoài sân cỏ mọc tận thềm, trong nhà ghế giường nghiêng ngửa, đồ ăn để lẫn với đồ mặc, cái tốt để chung với cái xấu, ấy là một cái gia đình bất tự trị, đã không tự trị nổi thì phải chịu người khác tới trị mình, nghĩa là người trong nhà ấy không được giáo dục tốt, trật tự nghiêm, thì chi cho khỏi làm quấy lây ra các mối can liên đến việc ngoài, hoặc vì bấn túng mà phải lường đảo, gian tham của người ta, quyến anh rũ én, bạc lận cờ gian, đều sinh ra kiện cáo, mắc vào pháp luật trừng trị hết thảy, nguyên nhân đều bởi những nhà không có gia chánh tốt. Bởi vậy mà người cầm dường mối phải là người có đủ tài đức lực lượng mới đảm nhiệm nổi.

LÀM SAO MÀ GỌI LÀ NGƯỜI LỊCH SỰ

Người lịch sự không phải là mặt hoa da tuyết, mày liễu má đào mà gọi là người lịch sự đặng. Vậy thì người lịch sự ra làm sao? Người lịch sự là cách ăn uống lịch sự, cách nói năng lịch sự, sắp đặt công việc nhà lịch sự, đối đãi cùng người đời lịch sự, nói tóm lại, là sự sự giai lịch mới gọi là người lịch sự vậy.

Người có nhan sắc là người xinh đẹp, chỉ ưa xem qua như cái hoa đào sắc hồng hớn hở, cười cợt gió đông, mà nhắm lại, thời tựa hồ vô vị, vì cái mùi thơm tho không có khiến người cũng lạt lẽo lần đi mà sinh ra chán.

Còn như người ăn ở lịch sự, thấy thì ưa, gần thì mến, ví dụ như một người đàn bà làm chủ trong một nhà, chỗ ăn chỗ ngồi có thứ tự, đồ ăn uống làm sạch sẽ, áo quần mặc vẻn vang, thức dùng đồ đựng tươm tất không lộn xộn, cái thanh dùng theo việc thanh, cái thô dùng theo việc thô, tuy hàng ngày đồ vật đem ra dùng để  ngang ngửa, chỗ này, chỗ nọ có, hoặc khách tới chơi nhà, làm sao cho khỏi di dịch đồ vật đi được, nhưng sau khi chiều tối, thời đã chùi quét dọn sửa sang lại như cũ, sáng mai là không cần phải nghĩ đến công việc ngày hôm qua nữa. Ấy đại khái sắp đặt việc nhà, cách lịch sự là thế.

Đến như lời nói: người thân khác, người sơ khác, người mà mình chưa thân lắm, không khi nào dám nói đến điều sâu xa; người mà mình đã thân thiết, thời không nên đem lời bợm bải mà nói; nói với người nhỏ hơn mình, thì phải dùng lời chính đáng, để cho khỏi sự lờn rẻ, nói với người lớn hơn mình, thì phải dịu dàng hòa nhã, để phòng có lời sơ suất người ta có thể dung thứ cho, và dạy vẽ lại cho mình, đối với tân khách không nên đem việc nhà mình ra mà nói, hoặc tự ngợi khen mình, hoặc tỏ bày điều uất ức sầu não của mình ra, làm cho người ta nghe cũng phải phiền lòng, mà kỳ thực không bổ ích gì cho mình cả; đối với người này không nên nói chuyện người khác, và không nên nói sự bí mật của người.

Cách ngôn Tây có câu: “Việc kín của người ta là của gởi, không phải chi của mình mà đem ra dùng hàng ngày được”. Nhưng cũng có chỗ muốn nói lại cùng người thân của mình để cho biết sự phải trái giám giới về ngày sau đừng nên lầm lỗi như thế nữa, mà khi nói, thì phải nói trống là có một việc xảy ra như thế, và có một hạng người làm như thế, một hạng người là nói chung cả, không phải chỉ riêng gì một mình người đã nói đó mà thôi, còn biết bao nhiêu người mà mình không biết cũng làm như vậy, thời nói sao cho xiết nên chi người nghe đó, dầu có nết xấu, thì họ tự đổi lỗi, mà không cán thán chi mình, nếu họ không có thói ấy, mà truyền thuyết lại cái lời của mình cùng người khác, tất người ta cho là lời nói ngay thẳng thiệt thà.

Dễ yêu đáng mến cho cái cách ăn ở lịch sự, không những tự mình thường được hòa nhan thuận khí cả đời không mất lòng ai, mà lại còn giúp thêm nhiều người đương gặp cảnh đau đớn lo nghĩ, cũng nhân cái lòng rộng rãi thể tất nhân tình của mình làm cho mọi người đều yên ủi hết thảy.

Song le, cái xinh đẹp của người đàn bà phần nhiều tự trời sinh ra, còn tốt hơn tự người trang sức lấy. Chí như cách ăn ở lịch sự do tâm tính vẫn có một ít thuộc về thiên tư, còn ra thì phải học tập ngôn từ đức hạnh về bổn phận người đàn bà, ấy cái cách học tập đó, mà cốt chủ về đường đức hạnh, nhiên hậu người đàn bà khôn khéo đến đâu, cũng không nên vượt qua cái vòng luân lý đạo nghĩa được, nếu không thế, thì cái trí thức tăng tiến bao nhiêu, là làm cho tai hại bấy nhiêu, vì ngoài mặt phớt phớt uốn giọng uốn lưỡi, lời nói như mật rót vào tai, mà trong lòng chứa đựng nham hiểm như con rắn độc, giết người không dao, có phải là sự phô bày ra đó, chính là muốn thiết một cái hầm hố để xỉa người ra ru? Cư tâm đến thế, là một người điêu toa xảo quyệt, đâu gọi là người lịch sự đặng.

CÁI TÍNH QUEN

Tục ngữ có câu: “An phắc quen tay, ngủ ngày quen mắt”. Không cứ việc gì phải hay là trái, nếu đã làm quen, thời cho việc ấy là nên làm hết thảy. Ta thử xét xem những người đánh cờ bạc cùng người làm ruộng đất, làm các công việc này khác, cái tính quen cũng như nhau cả. Người đánh cờ bạc không phải là không biết sự lỗi của mình, nhưng khi đã đánh quen, thì lấy sự đó là vui thích, đã lấy làm sự vui thích cho mình, thời dầu lời mỉa mai chê cười, hình như cũng chịu quen từ bao giờ rồi, sao cho đến ngày cùng kiệt, hết áo hết khăn, nhà tan cửa nát, công nợ tứ tung, kẻ lôi người kéo, họa chăng mới có chút ăn năn, thời đã muộn quá rồi, ấy mới biết một cái tính quen rất xấu vậy.

Nghề làm ruộng đất, không phải không biết sự cực khổ lao nhọc, dậy sớm thức khuya, xông pha sương nắng, cày ra được mẫu ruộng, bừa đi cào lại, đắp bờ phát cỏ, mấy cấy xuống cây lúa; khi gặt về nhà, còn phải trâu kéo người đập, sảy rơm phơi lúa, biết bao nhiêu công trình mới có hột gạo ra, đổ mồ hôi sôi nước mắt, chưa dễ đã thấy đồng tiền vào tay. Kể trong các nghề nghiệp, không nghề gì khó nhọc bằng nghề làm ruộng ở xứ mình, thế mà làm quen cũng không lấy gì làm phiền, mà lại như có thú thích riêng, là không phải lo nghĩ gì, làm xong việc là xong đó, ăn no ngủ kỹ, sẵn có gió mát giữa đồng, tha hồ khoái lạc, dầu lam lũ nhọc mệt, mà kết cục lại có bổ ích cho mình cho đời, thói quen như vậy rất xứng đáng. Người ngoài trông vào có phần không kham nổi, mà họ coi với nhau là thường.

Còn các nghề như đi buôn bán, hoặc làm công nghệ cũng thế, nếu ở nhà một ngày mà không làm đến cái việc của mình đã từng quen xưa nay, thời buồn không biết ra làm sao.

Người ở nể quen lấy sự làm việc làm khổ sở, người làm việc quen cho ở nể làm buồn rầu, giai do cái tính mình xui khiến cả, mà cũng một cái thói quen, nhưng xem ra lợi hại có khác nhau nhiều.

Vậy thì người ta trước phải suy nghĩ cho thấu đáo, hãy tập cái tính quen, chớ để cho theo điều tà tịch, thời thói quen ấy lại xoay về điều phải, sửa nên một người tốt đẹp rực rỡ biết là bao?

Cổ nhân có câu: “Tập cửu thành phong” thật không phải là một lời nói sai vậy.

TÍNH KIÊU NGẠO

Người ta đã có cái hơn người, thời thường hay tự phụ thế là cái biển tình xui khiến vậy; hoặc cậy bởi giàu sang hoặc ỷ vì tài trí, văn hay học rộng, nghĩ sâu nhớ xa, đều là có thể lấy đó mà làm cao, coi thấp các hạng người không bằng mình. Nhưng trong các thói kiêu ngạo đó, chỉ duy lấy sự giàu sang mà bảnh tán lấn lướt người, và những kẻ thiếu niên đắc chí, gầm mình thông thái, quãng kiến đa văn, mà khinh bỉ đồng bạn của mình, thìkhả ố hơn hết. Đến như học tài yêm bác, trí thức thông minh mà không ai biết cho, thường gặp cái cảnh ngộ không xứng đáng, cho nên hóa ra chán ngán thời còn khả thứ.

Nhưng nói tóm lại, thời không hạn bực nào, phàm cái ngạo, bao giờ cũng làm cho người ta oán giận hết thảy, nếu sự oán giận đã gây nên, thời nó lấp hết các con đường phải trái của mình, dù hay đến đâu người ta cũng cho là cuồng, không hợp đạo xử thế. Vậy cho nên ở đời muốn hoàn toàn nhân cách, trong khi giao thiệp phải thừa thượng tiếp hạ, ung dung hòa bình nhiên hậu người ta mới phục, mà cái giá trị của mình không mất đi đâu cả; không cứ ở chỗ phô bày mà tự người ta biết mới quý, hà tất phải làm ra mặt tự tôn tự đại mới là danh giá, cái đó là một cái hằng đức, ai ai cũng phải thế. Kinh có câu: “Bất hằng kỳ đức, hoặc thừa chi tu” nghĩa là: “Chẳng có cái đức thường, thì hoặc có kẻ đem sự hổ thẹn đến cho mình” thiết tưởng đàn ông kiêu ngạo đã không nên mà đàn bà chúng mình lại không nên lắm nữa, vì trong số nhiều người đàn bà, không đặng bao lăm người sung sướng, màn thêu trướng gấm, cửa kín nhà cao một phần; chân lấm tay bùn, quắn vai, dài gối, có chín mươi chín phần; cái ngạo của người đàn bà không tại khoe tài đua trí, mà tại lắm tiền nhiều của, con sang chồng quý, kẻ đỡ người nâng mà sinh kiêu ngạo, thấy người đồng bang với mình nhiều kẻ thua sút, hoặc cùng một họ, hoặc cùng một xứ, vào ra gặp nhau, chơi đùa với nhau, mà nay thời kẻ lên xe xuống ngựa, người thời tay xách nách mang, cái cảnh tượng ấy, mới thật dễ xem người có nửa con mắt.

Than ôi! Cái lòng phù bạc ấy, thật hại nhân nghĩa tổn đức hạnh biết bao nhiêu; giàu sang của mình, thì mình ăn mình nhờ, chớ có bổ ích cho đồng bạn chút nào, mà đem lòng khinh dễ nhau, dù kẻ hèn hạ làm thuê mướn cho mình, là cũng lấy của mua công người ta, chớ không dưng chưa mất tiền hoài cho ai, huống hồ người không can thiệp. Vả lại sự phú quý có phải sách gia truyền phụ thừa tử kế đâu, nó như mây nổi, như chiêm bao, mai còn tối hết, tụ tan không thường; người ta nên lấy lòng bác ái mà đãi nhân loại ví có tài đức như ông Châu công, mà kiêu mà lận, thì các điều hay khác cũng không đủ kể, huống chi bọn ta ngày nay càng không nên có cái tính ấy lắm.

TÍNH HAY TIN NHẢM

Trong lòng hay nghi hoặc thường hay tin nhảm, thế là yểu tính, mà đã yểu tính, thì công việc giữa đời đều phải lầm lẫn, vì mình không suy xét cho tường tận, chớ thực thì sự đời có cái nên tin, cũng có cái không đáng tin, nhất là về những sự ma quỷ đồng bóng, những người quen nghề buôn ông bán bà, lấy khói hương tàn, bát nước lã, mà làm kế sinh nhai, quyến dụ người ta, thực là khả bỉ hơn hết; mà tin nhảm như thế, hạng người tin rất thành thật là chỉ có bọn đàn bà con gái chúng ta, chớ đàn ông thì không mấy ai theo, vậy thì đủ hiểu là sự tin không chính đáng lắm. Có người nói rằng: “Ma quỷ hay bắt những người yếu bóng vía, đàn bà con gái phải có lễ thành cúng dâng mới yên”. Phải, yếu bóng vía tức là cái tính không mạnh dạn, không có gan nên mới sinh run sợ, chớ nếu đã có những tính vững vàng cứng cỏi như người đàn ông, thời sao lại chẳng tránh khỏi các sự rối rít bắt mình phải nghi hoặc; ăn cơm dương gian, nói chuyện âm phủ, tư tưởng rất là huyền hoặc vô cùng, có kẻ cúng bái đã quen, mỗi năm mỗi lễ, khi nhận việc nhà chưa kịp cúng bái, lại sinh ra nằm chiêm bao mộng huyễn, voi ngựa đuổi, ma quỷ đánh, khiến tinh thần mệt nhọc, vơ vẩn nhớ nghĩ những điều trái ngược đâu đâu, có phải là tự mình làm ra ma quỷ không? Chớ ma quỷ đâu lại ưng bắt nạt đàn bà mà sợ không dám xâm phạm đàn ông, ấy là vô lý. Còn việc ngưỡng mộ thần thánh là một điều hay, vì nhớ công đức ngày xưa, sống làm trung thần nghĩa sĩ, phò vua giúp nước, thác làm thần thánh cứu thế độ dân, non nước ghi dấu oai linh, sử sách lưu truyền danh hiệu, người đời nếu không ngưỡng mộ, thì không chính đặng cái lòng gian tham trong lúc ẩn vi, sinh ra mưu này kế khác mà toan hãm hại lẫn nhau, thì ai biết vào đâu, chỉ vì có ngưỡng mộ, có tỉ nghĩ, thì mới không dám làm điều bậy, thì đó lại là một lẽ rất hay; nhưng mà lòng người phần nhiều ít nghĩ như vậy; hoặc người tin có thần thánh, để cho mình, cho nên trong trường lễ cúng sinh ra nhiều sự lôi thôi, nào đồ vàng mã, nào tiền bạc, thức này thức kia, hình như một hàng buôn bán, mưu kế lừa dối, phỉnh phờ đủ cách, gái trai tấp nập, ong bướm nhộn nhàng, lại là thương phong bại tục không gì bằng, mà mạo độc quỷ thần một cách vô nghĩa quá!

Thiết tưởng cái quan niệm về sự lễ bái như thế, không những không đặng phúc, mà lại thêm tội nữa: không những đắc tội với quỷ thần, mà còn đắc tội với người dương thế nữa; vì đàn bà thường hay giấu chồng, giấu con mà đi cầu đồng cầu bóng, bỏ nhà bỏ cửa, không lo công việc làm ăn, tiền bạc hao tổn, sinh nghi sinh hoặc đủ chứng, ngày giờ trễ nải, rước lo rước nợ vào lòng, còn làm sao mà mưu sự hạnh phúc ở đời đặng.

CÁCH BẢO DƯỠNG CON TRẺ

Người đàn bà An Nam ta về sự thai nghén đã sơ suất, ít biết cách vệ sinh cho đúng phép, đến lúc bảo dưỡng con trẻ càng không có điều độ nữa, cho nên người mình sức mạnh không bằng người, ấy là một điều hại lớn cho nòi giống vậy. Nay xin trích dịch sách nuôi con trẻ của bà Juliette - Adam mấy đoạn như sau này, để nữ giới mình nhàn lãm, cũng có bổ ích về sự giáo dục gia đình, làm sao cho đoàn nhân loại hậu lai này phải cứng cát hơn trước, cần có nhiều sức khỏe mà đảm nhiệm công việc đời; còn nếu tinh thần sáng suốt đến đâu, mà bổ mưa bổ gió, trói gà không chặt, thời cũng chẳng làm gì; vả sự giúp nhà giúp nước đều phải có lực lưỡng hết thảy, mà cái phần trách nhiệm làm cho con trẻ mạnh dạn ra, không nhờ cái công các bà mẹ tạo thành, thời còn cậy ai? Các bà làm mẹ tưởng cũng lấy lòng lo xa nghĩ sâu, mà nên chú ý lắm vậy.

Nói về vệ sinh và luân lý:

1) Cái thân thể mạnh khỏe.

2) Trí não ngay thẳng.

3) Tấm lòng nhân đức.

Ấy là một phương giáo dục chính đáng, dầu ở về dân tộc nào, cũng không thay đổi được.

Người ta thường bảo rằng: “Cái tính trẻ con đều như nhau cả”. Câu ấy cũng có phần phải, mà cũng có một phần lầm, vì mỗi đứa trẻ con là có một tính khí, vậy thì nó phải khác đồng loại nó, song cái tính khí ấy không phải tỏ ra từ khi mới mọc răng, mà lắm khi một đứa trẻ con chẳng có tính cách gì hết, hình như hắn chỉ chịu cái ảnh hưởng ở ngoài đưa vào trong tâm não đó mà thôi; từ bảy tám tuổi trở lên mới hiện cái bản tính mình ra, nhưng mà nó có biết nó có một tính khí khác một bản chất đồng loại nó chăng nữa, song nó cũng vẫn còn một tính cách về đường luân lý, về đường trí thức của chung cả bọn trẻ con, nên nhiều kẻ dựa theo đó mà bảo rằng: những đứa trẻ con tính khí đều giống nhau cả, về đường thân thể cũng vậy, không phải từ lúc mới sinh ra, mà đứa trẻ nào cũng bẩm thụ khí huyết cường kiện như nhau đâu, cho đến về đường tinh thần cũng vậy, một đứa trẻ con có thiên tư, có sức lực cũng đều nhờ công gây dựng sau này, chớ không phải tỏ ra hết trước khi còn măng sữa, mà chính là lúc đã được một đống tuổi rồi, nên chúng tôi thiết tưởng trẻ con từ lúc mới biết đi, biết nói, cho đến lúc trẻ con biết tính chất mình, vì lúc ấy chính là một lúc người ta bỏ trẻ con vào đường cảm giác, liền theo với thiên tính mà khai đạo mọi đường nghe thấy lần ra, hay có mấy lời khuyên răn này, đều thiết dụng cho hết thảy cả trẻ con về đường vệ sinh, đường luân lý và về đường tinh thần, ích lợi về sự thở hớp không khí cho trong sạch.

Quan hệ trước hơn hết là phải để cho con trẻ thở hớp không khí cho nhiều, xem như trẻ con ở phố phường không bằng trẻ con ở nhà quê, cái không khí thảnh thơi không những làm cho mạnh bạo thêm, mà lại tập cho trẻ con biết chịu lạnh nóng, chịu mưa chịu nắng cho quen, sau lớn đỡ bớt ho hen đau đớn, các chứng cảm nhiễm khí ngoài, như nghẹt mũi, nóng đầu v.v...

Từ thuở nhỏ đã không quen nắng mưa, sau lớn khôn tất không chịu nổi, vậy nên phải để cho chúng nó chơi ngoài sân thềm, dầu sương nắng cũng không can gì, vì chúng nó dạn gió dạn sương chừng nào, thì mạnh khỏe chừng nấy, có sợ đi nữa là phòng những khi trẻ con đương chơi đương chạy mồ hôi ra đầy mình, mà uống nước lạnh vào, hay là đứng một chỗ gió to thì mới sinh bệnh thôi, vậy phải nên tập cho trẻ con biết cách ngăn ngừa lấy đem cái thói quen chỉ vẽ cho chúng tránh khỏi bệnh, khi đương nóng không nên cho lạnh vào; các khe cửa toàn gió độc chớ không có gió tốt, nên có thể làm cho mình sinh đau yếu được, nên phải kiêng trước thì hơn, chỉ đường lợi hại cho chúng nó hiểu, tự nhiên theo thói quen mà tránh khỏi.

NÓI VỀ CÁCH CHO TRẺ CON ĂN

Cho trẻ con ăn cho thực hết sức thường, mỗi ngày bốn buổi chớ sai, đừng ăn nhiều quá, đừng ăn ít quá, mới mong mạnh khỏe suốt đời.

Đồ ăn ít thịt

Một điều hại lớn là sự cho trẻ con ăn thịt, vì rằng nhai thịt không được nhỏ, thường hay nuốt lống thành không tiêu hóa nổi, muốn cho ăn thịt tất bảo nó phải nhai cho nhỏ hãy cho ăn.

Đừng dùng đồ gia vị

Trong đồ ăn trẻ con thì nhất thiết không nên bỏ đồ gia vị, muối cũng bỏ vừa mà thôi, vì muối đã làm cho trẻ con phải khát nước, uống nhiều nước làm cho tì vị phải sưng lên.

Phải nên dùng đồ trái

Về đồ ăn trẻ con, đồ trái cũng có một phần bổ, mà cũng có một phần quan hệ, tính trẻ con thường ưng ăn đồ trái, nhưng chớ có nên cho ăn những quả chưa chín, hay quả sâu thối, cứ cho thứ quả nên ăn chuối, lê, cam, quít, thái bình, đào, vì các quả ấy làm cho tì vị được xoay trở mau tiêu, mà lại mát khỏe cái bọc chứa, đồ chua thì ăn ít ít, buổi mai không nên cho ăn, tối lắm cũng không nên cho ăn.

Các phẩm vật đồ ăn của trẻ con đã bàn qua, thời nay nói đến cái lượng ăn thường ngày; người ta cho trẻ con ăn mỗi ngày bốn lần đó, song phải biết cho ăn cho đúng giờ, chớ không cho ăn vật gì ngoài mấy giờ ấy nữa, ăn phải có chừng, đừng nhiều đừng ít, nhưng phải tùy lượng của chúng nó, phải xem sóc cho kỹ, coi ăn có tiêu không, kẻo nữa ăn chừng nấy mà lại khó chịu, phải giảm bớt bữa ăn không thời phải đau tì vị.

NÓI VỀ ÁO QUẦN

Cho trẻ mặc áo quần, đừng nên chật hẹp và đồ nặng nề làm cho trẻ con mệt nhọc, mà thay đổi cái hình dạng đi, hai vai nặng nề khó chịu, lại đè nén cái ngực, làm cho mệt sự hô hấp nữa, còn đến như áo chật hẹp thì càng hại lắm, vì cái ngực phải bóp lại, cái lưng co lại nên đường mạnh khỏe cũng giảm đi nhiều, phải nên chú ý để cho trẻ con được thung dung luôn, vì có thảnh thơi nó mới lớn được; nơi cổ áo và nơi hông thì đừng nên buộc chặt lắm, vì máu chảy không thông cũng sinh ra nhiều bệnh, nên các bà mẹ có may áo cho con, phải chú ý đến các chỗ đó, cắt áo không phải dùng cho khéo để mà nhắm thôi, lại phải hợp với vệ sinh nữa, cốt nhất là cả thân thể con cho khỏi túng tiếu, và các bộ phận cũng được thảnh thơi mới là toàn vẹn vậy, cũng nên tập cho trẻ con mặc áo ấm về mùa mưa rét, lại đừng để cho trẻ con chịu lạnh quá hạn, cái gì quá hạn cũng không hay cả, còn như trông chừng mà đứa trẻ con chịu được, thời cũng không can chi, đến khi tắm rửa cho nó thì đừng dùng nước lạnh, vì dùng nước lạnh thì hay sinh chứng ho và cảm, phải nên dùng nước âm ấm, khi tắm rồi, thì lấy khăn lau cho khô nước, rồi mới mặc áo quần, phải cho nó tắm chỗ kín gió mới được.

CHO CON TRẺ NGỦ

Phải để cho trẻ con ngủ cho nhiều, vì không có cái gì làm cho chúng nó mau lớn bằng, song lại phải biết cho ngủ sớm, và dậy cũng cho sớm, như thế thì tiện cả hai bề, dậy sớm thì được hớp không khí trong sạch, ngủ sớm thì tránh khỏi phiền nhiễu kẻ lớn, nhưng đến lúc chúng nó gần lớn, thì đừng cho ngủ nhiều, vì sợ tập thói biếng nhác cho nó; lệ thường 9,10 tuổi nên giảm ngủ đi, song cũng tùy sức lực của đứa trẻ con, đến lúc ấy thì cho ngủ độ 8,9 giờ thì vừa, đến sớm mai phải thức dậy, nhưng có thức dậy cũng cho khéo, đừng nên quá hấp tấp hay hại trẻ con, vì có đứa trẻ con mê ngủ, dậy lật đật tinh thần bất định, bổ ngã vào giường vào ghế thì đau đớn chúng nó, nên chi phải nhẹ nhàng mà thức nó dậy, cho tỉnh táo rồi hãy đi ra chỗ khác; chỗ nằm của trẻ con phải để cái nệm hơi cứng, đừng nên cho nằm nệm lông, một cái nệm hơi cứng, làm cho nó cứng các tay chân, một cái giường mềm làm cho nó yếu và mỏi hai quả cật.

PHẢI NGĂN NGỪA NHỮNG THÓI XẤU CỦA TRẺ CON

Trong sự giáo dục trẻ con hàng ngày, người ta phải thường nên để tâm soi xét đến các việc cử động của trẻ con làm, mà điều gì sai thì chữa ngay, chớ để lâu lắm mới nói, mà ngăn ngừa, ấy là một sự lỗi lầm của kẻ lớn, vì sự sửa tính khí trẻ con nhỏ thì dễ hơn, và sớm thì mau công hiệu hơn; cha mẹ nào cũng hay yêu con, nhưng yêu con mà chớ nên chiều con lắm, nhiều người yêu con cho đến nỗi yêu cả cái tính nết xấu của con, bởi vậy mà con tập nhiều cái tính quen xấu xa, đến khi khôn lớn cũng vẫn còn mãi, cha mẹ mà không sợ trái ý con thì đừng để cho con nó muốn làm chi thì làm, tự nhiên lần lần nó phải theo có khuôn phép. Có kẻ tưởng rằng: chúng nó dại dột dầu có sai lỗi một đôi việc cũng không hại lắm, bởi đầu có một lỗi nhỏ, nhưng sau thành ra một cái tính khó chữa nên chiều con lắm là hại.

Trẻ con thường ưng đánh ưng chửi người ta để cho vui, muốn lấy cái chi thì đòi cho được, không thì khóc la để cho kẻ lớn phải đưa cho mau, đó cũng là một điều dở, cho nên đừng chiều nó, vì sợ sau này nó làm cái gì cũng tự ý cả mà làm như thế thì hư con liền; nhỏ không dạy đến lớn càng khó lắm, bấy giờ cha mẹ mới than thở, nghĩ lại mới biết là lỗi mình; những tính xấu cũng ví như cây cỏ mọc hoang, nếu để yên, rễ đã thâm bén xuống đất rồi, khó mà nhổ đi đặng.

Chúng ta lại nên xét, không bao giờ có một đứa trẻ con hỗn hào mà trở nên một người có phép tắc, một đứa bé khó chịu mà thành ra một người hiền lành, dầu có đi nữa cũng là một số ít; một đứa trẻ con nghịch ngợm, mà sau ra tử tế, thì cũng bắt chước được sự tử tế của kẻ khác, cũng không phải là nghĩa hóa theo người ta, hoặc nhờ cha mẹ ngăn ngừa, hoặc nhờ chúng bạn dìu dắt, lẽ ấy đã chắc chắn như thế, ta còn nghi ngại gì mà không kịp mau sửa dạy trẻ con?

Lại một đứa trẻ con mà đã không vâng lời cha mẹ, sau khi khôn lớn cũng khó mà tuân theo cái lý tưởng của nó. Phải biết cách mà ngăn ngừa con, cái gì về sự muốn của nó, khi nào mà sự muốn của nó trái với lẽ thường, thì cấm không cho làm như vậy, vài lần thì quen; nên tập cho nó các thói quen đè nén cái lòng muốn trong mình lại, lại phải dạy cho nó biết, người ta đưa cho một vật gì không phải vị nó, mà chính là một vật có ích cho nó, còn sau đã đưa cho trẻ con các vật nào đã không đáng đưa cho nó, dầu nó có đòi ta cũng chẳng cho, tự khắc nó hiểu không la khóc rầy rà nữa.

CHỚ NÊN LA RẦY LẮM

Cái tục đánh con, xã hội ta cũng bớt đi rồi, chúng ta cũng không bàn luận làm chi nữa.

Nhưng than ôi! Lệ thường thiên hạ hay trừng phạt con trẻ một cách rất vô lý, làm nhiều điều rất hại cho tinh thần con cái, hơn là một trận roi đòn nữa, nghĩa là thường hay rầy la con cái và ra bộ giận dữ luôn, thật là làm mất cả cảm tình của con, và cái oai quyền của cha mẹ quá ư nghiêm khắc lắm.

Trẻ con cũng tự phân biệt cái tính giận dữ và lời răn đe là khác nhau, đối với sự giận dữ chúng nó vẫn sợ hãi, hay điềm nhiên mà chịu, chớ không biết cái lỗi của mình đã thực như thế chưa? Nếu không có lời chia sự phải trái, nhiều khi nó lại khinh rẻ những tiếng nói, hay oán giận cái tiếng nói trong cơn giận dữ cũng có; lại chúng nó cũng hiểu rằng: sự giận dữ không qua là một lúc rồi cũng tan đi được, chớ chẳng lâu dài đâu, vậy nên giận dữ thiệt là vô ích.

Cha mẹ la rầy con về những cái lỗi thực có, chỉ nên lấy lý luận mà khai đạo cho và chỉ lấy một cái trừng, cái liếc nơi con mắt là đủ sửa lỗi chúng nó rồi, vạn bất đắc dĩ mà phải dùng đến lời nói, thì phải từ từ mà nói cho đúng đắn nghiêm trang, cho có vẻ bình tĩnh; trong khi chỉ rõ các cái tai hại về cái lỗi của chúng nó, thì phải làm cho nó hiểu để sau mà ăn năn, và không nên phàn nàn nó đã mắc lỗi, để nó tự hiểu mà răn đe lấy nó lần khác, chớ không sợ cái lỗi mà nó đã làm ra rồi.

Sau nữa khi giận dữ mà mắng con, thường dùng những tiếng thô bỉ tục tĩu, thế là mình làm nhục cái nhân cách của hắn, nhưng phải e dè cái chỗ hắn đã quen nghe lời la mắng, rồi lại đối đãi với kẻ khác, mà thành ra hư nết và lại hư cả tính cách đi hết thảy.

SỰ THƯỞNG PHẠT

Chớ nên thưởng trẻ con cái gì nó thích, để cho nó làm hết bổn phận, các bà mẹ thường cho nó bánh kẹo để nó học tập, đó là dạy cho nó tính hư ăn; muốn trẻ con một ngày kia thành người đúng đắn khôn ngoan, biết nghĩa lý làm người thì phải dạy cho chúng nó bớt cái lòng dục vọng đi, và sửa đổi tính ích kỷ đã, lại không nên làm sự trang hoàng bề ngoài cho tốt, để mua danh dự hão huyền; nay ta lấy tiền mà thưởng cho trẻ con, những việc nó làm rất phải lẽ, nếu lấy bánh kẹo mà mua bài học tập về việc gì, tự mình làm món thưởng công, trong tâm ta tựa hồ đã vẽ cho nó cái ấy là một vật tối quý, làm hạnh phúc cho đời người, gắng lấy mà làm sao cho kỳ được, mà không dùng cách lý luận cho chúng nó hiểu, vì sao mà được phần thưởng, vì sao mà phải phạt? Thời chẳng có hiệu quả gì cả; trẻ con chỉ lấy bánh lấy tiền làm mục đích chân thực của cái đời của nó sau này vậy.

Nói thế không phải cấm trẻ con những sự sung sướng trên đời, mà rất có ích cho nó về tinh thần và sức vóc mạnh dạn. Việc nuôi con theo lối hành trị là một sự phi lý, mà chiều con làm cho nó trưởng cái lòng dục vọng, lại càng tối vô lý nữa, vậy phải làm sao cho cái đời nó khi nào cũng có sự vui thú luôn, mà tức là phải biết làm việc bổn phận cho đầy đủ, chớ đừng vì cái ngoại lực bắt buộc mà phải làm, hãy cho nó nếm cái mùi sướng vừa thích hợp cái tuổi của nó, nhưng một điều tốt là tỏ cho nó hiểu cái tính hạnh tốt bấy lâu nay, nên mới được hưởng sự vui thú ấy, quyết không phải là phần thưởng vì một việc gì mà nó đã làm được, thì có lẽ khi nó không vui cái phần thưởng ấy, tất nhiên nó không cần làm.

Nói đến đây, chắc có kẻ bảo rằng: “Những trẻ con không cần thưởng phạt mà cũng nên tính nết tốt đặng”. Đó là một sự ít có, chớ phần nhiều lòng sợ phạt, dạ mong thưởng, là sự thường tình, mà sự thưởng phạt lại ảnh hưởng lớn cho trẻ con. Xưa nay hai cái tính tình ấy là hai cái quan yếu cho nhân loại, thời đại nào cũng vậy, huống hồ đối với trẻ consao trừ bỏ cái quan niệm ấy đặng? Đã không lấy lẽ gì mà bỏ một cách có giáo dục hiệu nghiệm như vậy, thì phải dùng một cách khôn khéo cho thỏa thích là hơn.

Người ta lầm mà dùng sự thưởng phạt bằng sự đánh đập rủa mắng, hoặc sự vui thú sung sướng, đều là một cách tối hại, gây nên cho trẻ con vô số điều hư dở, bây giờ chúng ta cần phải trừ tiệt.

Soạn 192

GIÁO DỤC NHI ĐỒNG

“CON NHỜ ĐỨC MẸ”

Tục ngữ Việt Nam

LỜI NÓI ĐẦU

Đến bây giờ mới nói đến vấn đề Giáo dục Nhi đồng kể ra cũng đã chậm lắm rồi. Nhưng chậm mà có, còn hơn không.

Tôi không thể giấu được sự bi quan khi nhìn đếnsự giáo dục gia đình của Việt Nam ta. Đọc quyển “Một nền giáo dục Việt Nam mới” tôi phải biểu tình một cách đau đớn với ông Thái Phỉ khi xem đến câu văn bi thiết của ông: “Nói đến sự giáo dục trong gia đình ở nước mình thì lại càng đáng chán lắm. Tôi có thể nói rằng ở nước Việt Nam này, gia đình giáo dục hầu như không có gì cả”.

Giáo dục gia đình đối với thiếu niên và thanh niên không có đã đành, đến giáo dục và tập dưỡng hạng nhi đồng từ lọt lòng mẹ đến tuổi đi trường, cũng không có hẳn.

Thật là một sự khuyết điểm có ảnh hưởng đến tương lai của một dân tộc.

Tục ngữ ta vẫn có câu: “Dạy con dạy thuở còn thơ” mà trong các gia đình nho học cũng thường lưu truyền thuyết “thai giáo” của Trung Hoa. Nhưng đấy chỉ là truyền khẩu, hư văn, chớ thực sự các bà mẹ ở nước ta đẻ con ra chỉ nhắm mắt phó cho đời, từ việc chăn nuôi đến sự dạy dỗ họ đều theo cái thành kiến trối kệ “trời sinh trời dưỡng”.

Vì thế, ta không nên phàn nàn khi thấy bao nhiêu trẻ con nước ta bị cái nạn “đa sinh thiểu dưỡng”, bao nhiêu tài hoa chớm nở đã chóng tàn, cả một thế hệ thanh niên bệnh tật, trụy lạc, lười biếng, nhu nhược, làm quốc gia chậm tiến, xã hội suy vi, chủng tộc hao mòn.

Sự giáo dục ngày xưa ở nước ta không phải là không có. Trong các gia đình thấm nhuần Khổng giáo, các bậc cha mẹ vẫn thường nói đến dạy con. Nhưng, trẻ con sống trong một khuôn khổ quá chật hẹp, quá nghiêm khắc, quá nệ cổ, nên trẻ không sao phát triển một cách hoàn toàn được. Vài câu châm ngôn luân thường đạo nghĩa của thánh hiền, với chiếc roi mây sẵn sàng treo trên vách, ấy là phương pháp giáo dục duy nhất, thì bảo làm sao mà đào tạo ra được những trang thanh niên cường tráng, mạo hiểm, có chí tiến thủ, có sức tháo vát, có kiến thức cho thiết thực và rộng rãi được chớ?

Đó là chuyện dậy con hồi xưa, còn đến ngày nay, chỉ nhìn đến cái lối “buông trôi” con cái của cha mẹ bây giờ, mà đau lòng nóng ruột.

Tôi cũng có thể nói theo như ông Thái Phỉ rằng: “Chưa thời buổi nào trẻ con Việt Nam mất dạy như thời buổi này”. Ngày xưa tuy giáo dục có chỗ không hoàn thiện nhưng vẫn còn có giáo dục. Các cụ cưa ở ta vẫn tự hào với câu: “giấy nát vẫn giữ lấy lề”. Đến các gia đình chúng ta ngày nay thì giấy cũng nát mà lề cũng bay.

Đối với các gia đình bình dân, sự túng bấn quanh năm, lo chạy ăn toát cả mồ hôi, còn công đâu mà lo nghĩ đến sự nuôi dạy con cái.

Còn các gia đình trung lưu thượng lưu, cha lo công việc suốt tuần, gặp ngày nghỉ thì chỉ tụ họp bè bạn để rượu thịt cờ bạc, còn các bà mẹ cũng chỉ lo đua chơi với chị em và bài bạc suốt ngày. Con cái đẻ ra bỏ bê tha ở nhà hoặc giao cho vú bõ tôi đòi chăm sóc. Con cái sống trong một bầu không khí lãnh đạm và cẩu thả đối với cha mẹ rất ít cảm tình lại tiêm nhiễm những nết hư tật xấu của hạng tôi tớ và chúng bạn ở đường sá.

Có gia đình trưởng giả lại thuê riêng những thày nhà nhưng phần nhiều những thày ấy chỉ lấy sự dạy con nhà chủ làm kế sinh nhai để lo toan bề đỗ đạt, nên đối với việc dạy chỉ qua loa cho xong việc. Chưa kể có hạng thày hạnh kiểm mập mờ quyến rũ con nhà chủ nhà điều hư hỏng. Thiếu niên là tương lai của quốc gia, hương hỏa của chủng tộc.

Thiếu niên nước ta như vậy, tương lai chúng ta ra sao? Không cần phải trả lời chỉ nghĩ đến cũng cay đắng lắm rồi.

Trước tình thế ấy, hỏi ai đã lưu tâm để ý bổ cứu chưa?

Tôi đặt câu hỏi, mà tôi biết không có câu đáp lại. Vì đã lâu tôi cố sưu tầm các sách về gia đình giáo dục, phụ nữ giáo dục, nhi đồng giáo dục Việt Nam, tôi vẫn không thấy được mấy quyển. Bên những loại tiểu thuyết diễm tình, lãng mạn, kiếm hiệp, trinh thám xuất bản tứ tung như nấm mọc để đầu độc những trí não non dại, nhiều cha mẹ thiệt lòng muốn dậy con, không biết tìm đâu cho ra một quyển sách để làm phương châm giáo dục cho con cái trong nhà.

Con chúng ta trở nên hư hỏng, là tội ở chúng ta, chúng ta không đổ chối cho ai được nữa.

Giờ này chính là giờ phải vãn cứu gấp. Chúng ta cần phải lo nghĩ để đặt lại những nền tảng của vấn đề giáo dục Việt Nam, chúng ta cần phải mở đường cho vấn đề Giáo dục nhi đồng.

Trước khi nói đến giáo dục thanh niên, hãy bàn đến giáo dục nhi đồng đã. Vì giáo dục nhi đồng chính là nền tảng cho tất cả các giáo dục. Nếu nhi đồng không có một giáo dục cho hoàn thiện thì chớ trông mong thiếu niên và thanh niên có giáo dục cho hoàn toàn.

Bản sách này ra đời có mục đích là giúp đường chỉ nẻo trong muôn một cho các ông cha bà mẹ muốn dậy con. Nó sẽ là người bạn của những bà mẹ hiền từ, rất thương con và muốn cho con nên người.

Đây là một công trình nghiên cứu đã lâu năm. Từ năm 1918 hồi phụ bút cho tờ Trung bắc tân văn giữ mục “Lời đàn bà” tôi đã nhiều lần đề cập đến. Tại Nữ công học hội Huế, thành lập đã 15 năm nay tôi cũng đã nhiều lần đem vấn đề dạy con để thảo luận với chị em.

Quyển sách này lại là công trình kinh nghiệm của cả một gia đình. Vì tôi là mẹ của một gia đình 11 con, và bà của một đại gia đình trên 30 cháu vừa nội vừa ngoại. Sự kinh nghiệm giữa bầy con cháu ấy đã đem đến cho tôi nhiều tài liệu rất thiết thực về giáo dục.

Sách này lại là công trình chung cộng của cả một gia đình, vì những con, rể, dâu, cháu tôi, hoặc làm đốc giáo, y sĩ, cô đỡ, thương nghiệp, văn sĩ, đã giúp tôi nhiều tài liệu về khoa học và triết học, và cùng cộng tác với tôi để sáng tác sách này về cả các phương diện: đức dục, trí dục và thể dục.

Khi sách ra đời, mong rằng nó sẽ giúp ích cho các cha mẹ để dạy con. Hơn thế nữa nó sẽ được một tiếng dội giữa các bậc trí thức tâm huyết hằng lưu tâm đến tiền đồ của nước nhà, gia công, chung sức để xây đắp lại cái nền móng của giáo dục gia đình Việt Nam càng ngày càng bền vững và tốt đẹp hơn,thì thật là quý hóa vô cùng. Ấy là hy vọng tối cao của tác giả.

Tôi lại cần nói thêm điều quan trọng này để chị em khi đọc sách tôi nên lưu ý: vấn đề nhi đồng giáo dục nó mật thiết liên can với vấn đề chăn nuôi con trẻ. Vì cơ thể và tinh thần trẻ con nó ăn dính với nhau, một sự vụng nuôi, không đúng phép vệ sinh, thiếu sữa và sự sạch sẽ, cho ăn bậy v.v.. đều ảnh hưởng ngay đến tinh thần của trẻ. Cho nên chăm dạy con, mà không nuôi con cho đúng phép, cũng là giáo dục hỏng.

Về cách chăn nuôi con cái trong chương trình các trường nữ học nhà nước đều có dạy. Tôi lại được xem các thứ sách phổ thông như: “Sản dục chỉ nam” của bác sĩ Nguyễn Văn Luyện, “Nói chuyện nuôi con” của bác sĩ Cao Xuân Cẩm, và gần đây quyển “Tuổi xanh” của bác sĩ Lê Hữu Mỹ đều có ý truyền bá các phương pháp khoa học phổ thông về sự chăn nuôi trẻ con. Những tài liệu thường thức và quý hóa ấy các chị em chớ bỏ qua.

Sách Giáo dục nhi đồng này chỉ nói qua về vấn đề nuôi con vì nó không phải là đề mục chính, vả lại nó thuộc về phạm vi chuyên môn của các vị y sĩ.

Tôi mong rằng các chị em sau khi đọc sách này nên tìm thêm các tài liệu chăn nuôi con trẻ, để bổ cứu thêm, thì sự nuôi dạy con cái của chị em mới được hoàn toàn.

Viết xong tại Huế ngày 29 Janvier 1942.

ĐẠM PHƯƠNG

CHƯƠNG I

NHỮNG NGUYÊN LÍ CĂN BẢN VỀ GIÁO DỤC NHI ĐỒNG

GIÁO DỤC NHI ĐỒNG LÀ MỘT NGHÊ THUẬT

Ai sinh con mà lại không thương. Tục ngữ có câu: “Con vua, vua dấu, con chấu, chấu thương” lòng cha mẹ thương con, nhất là tấm lòng thương của người mẹ thật là “bát ngát mênh mông như biển hồ lai láng”.

Nhưng thương con là một việc, mà dạy con lại là một việc, cha mẹ có thể hy sinh cho con rất nhiều, nhưng biết phương pháp dạy con nên người lại rất hiếm.

Giáo dục con trẻ là một nghệ thuật của những nghệ thuật. Đối với công trình nghệ thuật này, nhà nghệ sĩ không những phải có tài, có học mà nhất là phải có đức. Nói đến giáo dục con trẻ thì trước nhất người cha mẹ phải có giáo dục đã. Người kiến trúc sư nghèo khổ có thể phác họa một ngôi nhà nguy nga lộng lẫy, nhưng xưa nay tôi chưa từng thấy một người cha mẹ nào vô học, vô hạnh mà lại có thể nuôi dạy con cái trở nên người có học, có hạnh ba giờ.

Uốn một cây cảnh long, lân, quy, phượng chỉ cần một sự dụng công tiểu xảo. Tập luyện một con thú trong rạp xiếc, người chủ chỉ cần một chút ân và uy, tay cầm chiếc roi da, tay cầm miếng đường, thế là đủ lắm rồi. Đến như giáo dục một con người, dầu con người ấy còn trẻ thơ, vẫn là một công trình rất tinh vi và vĩ đại. Vì thể chất và tâm hồn của trẻ con linh động và phát triển vô cùng. Nhà giáo dục phải luôn luôn thăm dò, theo dõi sự linh động và phát triển ấy, để gieo những mầm mống đạo đức và ngăn đón sửa trị điều lầm lỗi. Lại còn phải mở mang tri thức, và gây dựng nghị lực để đưa đường chỉ nẻo cho sự phát triển của tài ba.

Tuy rằng giáo dục là một công trình công phu như thế, nhưng không phải là không làm nổi. Chỉ do ở lương tâm và sự chuyên cần của người cha mẹ là có thể thực hành được.

NHIỆM VỤ QUAN TRỌNG CỦA NGƯỜI MẸ

Trẻ khi lọt lòng ra đã phải nhờ một người để nương tựa để đùm bọc, nuôi nấng, người ấy là cha mẹ.

Nuôi dạy con là một trách nhiệm nặng nề và cao quý mà tạo hóa đã ủy thác cho cha mẹ. Vì thế từ thủa nằm nôi, trẻ đã in sâu hình ảnh của mẹ vào tâm trí, đã cảm thụ sự yêu thương và thừa nhận sự uy quyền của mẹ đối với mình.

Bao nhiêu tính hay đức tốt mà trẻ cảm nhiễm đều do ở người mẹ nhiều hơn ở cha, mà đến điều hư nết dở trẻ cũng bắt chước ở người mẹ. Cho nên không còn có một tội ác gì bằng một người mẹ đẻ con ra mà không chịu nuôi con, không chịu dạy con. Nó trái hẳn với lề luật của tạo hóa và lý lẽ của loài người.

Đối với giáo dục con trẻ, tôi vẫn không quên cái địa vị và nhiệm vụ của người cha. Trong gia đình người cha như một vị quốc trưởng của một quốc gia, giữ đường mối uy quyền cho gia đình. Người mẹ lại có cái nhiệm vụ của một vị thủ tướng. Người cha vì sự tần tảo làm ăn ở ngoài đời nên công việc nội trợ trong nhà, từ trật tự cho đến giáo dục và chăn nuôi con cái đều giao trong tay của người mẹ cả. Nước ta hồi xưa người đàn ông thường gọi vợ là “nội tướng”, bên Thụy Sĩ người chồng cũng gọi vợ là “chánh phủ của tôi” đều có ý nghĩa là thừ nhận địa vị quan trọng của người đàn bà đối với công việc cai quản công việc gia đình và giáo dục con cái. Sự cao quý và giá trị của người đàn bà và sự bình đẳng của người đàn bà đối với đàn ông chính ở địa hạt này. Những hạng đàn bà không chịu trông nom việc nhà, nuôi dạy con cái là tự hạ thể giá mình xuống hạng nô tì vậy.

Tuy biết mình là chủ chốt trong gia đình, một người mẹ thông minh bao giờ cũng nên nhớ rằng cha là một viên cố vấn quan trọng và đắc lực trong việc dạy con. Phải có sự hợp tác của cha mẹ trong việc dạy con. Trong các trường hợp khó khăn người mẹ cần phải hỏi ý kiến của cha. Chớ để cho con cái trông thấy sự xung đột giữa cha mẹ trong việc giáo dục. Vì khi con đã trông thấy sự xung đột ấy thì cha mẹ mất cả tín nhiệm, giáo dục không có hiệu lực nữa.

NHỮNG THÀNH KIẾN CÓ HẠI CHO GIÁO DỤC

Tất cả các bà mẹ sau khi con đã lọt lòng đều bâng khuâng tự hỏi: “Sau này con ta sẽ ra thế nào? Có sống lâu không? Mạnh khỏe không? Thông minh không? Có tháo vát không?” Trước những câu hỏi ấy vì chưa có một câu trả lời cho đích xác nên người ta đã dựa vào dị đoan huyền bí để giải quyết, người ta xem bói, xem tướng, cúng sao, cúng mụ, và thông thường hơn cả là người ta nhờ thày lập cho một lá số tử vi.

Ấy là một thành kiến có hại cho giáo dục. Một người mẹ thông minh bao giờ cũng nên đinh ninh rằng: không có một số mạng gì, một thần linh gì, một sao hạn gì có thể đánh dấu cái đời của con mình được. Trái lại chính mình đã đào tạo con mình cả thân thể lẫn tâm hồn. Đó là kết quả của sự nuôi dạy của mình làm sao, thì con nó ra làm vậy. Tục ngữ Tây có câu: “Chúng ta nuôi con sao thì nó ra thế”. Tục ngữ ta cũng có câu: “Trồng cây nào ăn quả ấy”.

Vì thế, người mẹ chớ nên tin nhảm ở mạng, ở thần linh, mà trái lại nên tìm những phương pháp giáo dục thích đáng để nuôi dạy con cái, chúng ta sẽ thấy những kết quả như ý.

Ngoài sự tin nhảm về số mạng và thần linh, người nước ta lại còn tin thuyết: “tiên thiên” và “thế truyền”. Thí dụ: một đứa con thường đau ốm, người ta đều quy cho ông bà cha mẹ mà ra, một đứa con hung dữ gian dối, người ta cũng đổ cả cho ông bà cha mẹ có hung giữ gian dối. Cái thuyết ấy vẫn trúng một phần. Nhưng tin hẳn là một định mệnh không di dịch nữa, không cải cách được, là sai. Vì dầu gặp một trẻ có một tiên thiên xấu, người ta vẫn sửa đổi được cái tiên thiên ấy, một trẻ bị một thế truyền dở người ta vẫn cải cách được thế truyền ấy. Cải tạo thân thể và tâm hồn, chính là công trình của khoa học, nếu tin tiên thiên và thế truyền như một định mệnh tất không tin ở hiệu lực của khoahọc và giáo dục nữa. Đã không tin ở khoa học và giáo dục thì làm sao nuôi dạy con cái nên người?

Con cái chúng ta chính là hình ảnh của chúng ta. Cả thể chất lẫn tinh thần, ta gọt đẽo nung đúc nó ra làm sao nó sẽ ra làm vậy, ta chớ nên phú cho một số mệnh nào, một tiên thiên nào, một thế truyền nào cả.

THÂN THỂ VÀ TÂM HỒN CỦA TRẺ CON

Nói đến giáo dục con trẻ thì cần phải biết thân thể và tâm hồn của con trẻ. Cái thân thể và tâm hồn ấy khác hẳn với người lớn, vì thân thể và tâm hồn trẻ con có một tính chất tạm thời, chờ một sự phát triển, chờ một sự biến chuyển, chờ một sự đào luyện.

Thân thể - Cái đầu của hài nhi so với thân mình là một khối to tướng. Trong năm đầu chu vi của đầu trẻ vẫn to hơn lồng ngực, thân mình cũng phát triển hơn chân tay, cặp chân quằng lại và bàn chân nhìn nhau. Từ hai năm rưỡi, khoảng đầu đến rốn dài hơn khoảng rốn đến chân. Từ ba năm trở lên thì khoảng dưới lại tiến hơn khoảng trên. Và đến năm thứ mười thì bắt đầu mới đều đặn như thân thể của người lớn.

Hình thể trẻ con khi lọt lòng mẹ dài độ 30 đến 50 phân tây, con trai có phần lớn hơn con gái. Cân nặng vào khoảng 3kg đến 3kg500. Được 4kg thì rất tốt. Không tới 2kg500 là trẻ con có bệnh của cha mẹ truyền sang. Người ta vẫn nuôi nấng được nhưng cần chăm sóc đặc biệt.

Xương đầu của hài nhi chưa líp với nhau, dưới các khớp xương đầu có một tấm màng nhện bao trùm lấy bộ não, thường đến năm thứ hai thì các khớp xương đầu mới líp hẳn lại. Những trẻ mạnh khỏe có thể líp trên thời gian ấy. Một năm đầu bộ não đã có thể nặng hơn ba lần khi mới đẻ, và trong bốn năm cơ thể to bốn lần hơn khi mới lọt lòng.

Mấy ngày đầu mới ra đời, hơi thở của trẻ rất ngắn và trái tim đập rất nhanh, nhiệt độ thường vào khoảng 37o2 đến 38o8 vì thế điểm sốt của hài nhi cao hơn người lớn.

Bộ phận trong thân thể của trẻ phát triển nhanh chóng hơn cả là bao tử. Sức chứa khi mới đẻ ra là 53 gram sữa, thế mà một tháng sau đã gấp đôi, đến hai tháng là gấp ba. Đến 6 tháng là gấp 6 lần. Vì thế người mẹ rất cẩn thận và chuyên cần trong việc cho trẻ ăn uống, phải làm sao theo sự phát triển mà cung cấp bữa ăn cho đúng và đủ, đủ, không thiếu thì trẻ mới được mạnh khỏe. Một phần lớn về bệnh tật của trẻ con là do ở sự ăn uống không đúng phép.

Xem thân thể của trẻ, ta thấy có tính chất và mỏng manh, vừa tạm thời giống như một cái mầm non mới nở, dễ héo tàn. Muốn gây dựng cái mầm mống ấy cần phải săn sóc rất công phu, kỹ lưỡng, chuyên cần.

Sự nuôi dưỡng không đúng phép ảnh hưởng rất lớn đến tinh thần của trẻ. Với một thân thể đau ốm bệnh hoạn thì không làm gì có một tinh thần cường tráng hoạt bát.

Tâm hồn - Nhờ có tâm hồn, thân thể mới hoạt động, nhờ có tâm hồn người mới suy nghĩ, cảm giác, phân biệt, ham muốn, thương yêu và giận ghét. Thân thể ảnh hưởng đến tâm hồn, mà tâm hồn cũng ảnh hưởng đến thân thể.

Con vật cũng có chút ít linh hồn vì nó biết cảm giác và hoạt động. Nhưng linh hồn của một con vật và tâm hồn của một con người nó khác nhau hẳn. Tâm hồn của người có nhiều sở năng mà linh hồn của vật không có. Trong các sở năng ấy có hai điều đáng lưu hơn cả là: lí trí và lương tâm. Với lí trí người ta có thể suy xét phân biệt được các sự vật, với lương tâm, người có thể làm điều thiện, tránh điều ác và gây dựng nhân phẩm của mình.

Trẻ mới sinh ra, lí trí và lương tâm chỉ như cái nụ còn ấp kín ở trong tâm hồn, phải chờ một thời kỳ mới đâm nhành nảy lá. Các tài năng của trẻ đều phụ thuộc sự phát triển các giác quan. Trẻ bắt đầu hiểu biết một việc gì phải do ở sự học nhìn, học nghe, học đi học nói và học cầm nắn.

Vì thế cần phải tập luyện, các giác quan của trẻ mới mở đường cho trí dục. Sự phát triển về lí trí lương tâm phải chậm lại đến một thời kỳ sau mới nảy nở hoàn toàn. Cũng có những trường hợp đặc biệt, tài năng nở sớm hơn sự phát triển của thân thể. Đó là “ca” của những kỳ đồng, của những tài ba xuất chúng. Chúng ta đã từng thấy có trẻ mới 10 tuổi, 12 tuổi, mà suy nghĩ hành động như người lớn, trong cơ thể vẫn hoàn toàn non dại.

Nhưng theo lẽ thường, sự phát triển của tinh thần vẫn chậm hơn cơ thể. Sự phát triển trái ngược lại là một sự bất thường. Những đóa hoa sớm nở thì chóng tàn. Người làm cha mẹ khi nhận thấy sự phát triển tinh thần của con sớm quá cũng cần lưu ý, chớ vội cho đó là một điều may mắn, vì có khi sự phát triển bất thường ấy là một bệnh tật dầu là bệnh tật về tinh thần.

TẬP DƯỠNG VÀ GIÁO DỤC KHÁC NHAU THẾ NÀO?

Giáo dục - Cây đến thời đơm hoa kết quả cũng phải trải qua một thời kỳ vun trồng bón xới, gieo mầm phát mộng đã. Vậy trí thức và đạo đức của người ta ẩn náu trong tâm hồn của trẻ thơ, cần phải bón xới mới nảy nở được. Chính nhờ giáo dục đã phát khởi cái mầm mống ấy. Nhưng than ôi, cũng nhiều khi vì giáo dục sai lầm, hoặc không có giáo dục gì cả, làm cho bao nhiêu mầm non nụ tốt bị dàu nát, ung thối trong lúc còn úp măng ngậm sữa.

Một hạt giống không thể bất kỳ đất nào cũng gieo mà có thể mọc lên cây tốt, phải có một vạt đất cho hoa màu, không khí cho điều hòa, có nắng, có nước, có ánh sáng cho đầy đủ, thì hạt giống mớiđâm lên những mầm xanh nụ tốt. Đối với trẻ cũng vậy, những tài năng ngủ trong tâm hồn của trẻ cũng cần phải vun xới tập luyện với những phương pháp thích hợp, thì trẻ mới phát triển được hoàn toàn.

Như chúng ta đã biết, sự phát triển tinh thần của trẻ nó đi dần dần theo với sự phát triển của các giác quan. Vậy muốn thực hành giáo dục một cách cho đúng nghĩa, thì phải chờ cho trẻ đến thời kỳ các giác quan phát triển hoàn toàn, trẻ đã tự chủ được lí trí, đã có ít nhiều thông minh trong lời nói và có nghị lực để tiếp nhận giáo dục. Vậy cái giai đoạn từ khi trẻ lọt lòng đến thời kỳ ấy ít nhất cũng 3 năm đến 5 năm, chúng ta phải dùng phương pháp gì để dạy con. Phương pháp ấy các nhà giáo dục Pháp gọi là phương pháp “Tập dưỡng” (le dressage).

Tập dưỡng - Tập dưỡng trẻ, không giống như tập dưỡng thú vật. Dầu con ngựa có khôn ngoan đến mấy, suốt đời cũng nằm trong vòng tập luyện dưới làn roi dọa nạt và miếng đường khuyến khích, nó không làm sao có được tia sáng thông minh và đủ nghị lực để tiếp nhận một giáo dục cao cấp.

Đối với trẻ em thì khác hẳn. Trẻ càng lớn lên bao nhiêu, sự cảm mến điều thiện, sự tránh sợ điều ác sẽ quyết định đời cho trẻ.

Một giáo dục tốt có mục đích là cho trẻ ham muốn và thực hành điều thiện mỹ. Trong khi trẻ còn thơ ấu, chưa có lí trí và nghị lực, thì chưa có thể nào tự ham muốn và thực hành điều thiện mỹ được, vì thế nên cần phải tập dưỡng. Tập dưỡng là một công trình của mẹ luyện tập cho, để dự bị cho con một ngày kia, có thể tự mình ham muốn và thực hành điều thiện mỹ.

Sự tập dưỡng thú vật là một công trình tập dưỡng suốt đời, sự tập dưỡng trẻ con là một công trình để mở đường cho một giáo dục chính thức. Tập dưỡng trẻ con chỉ một thời gian, từ lọt lòng đến 4,5 tuổi là cùng, qua giai đoạn ấy phải nhường bước cho các phương pháp giáo dục.

Trong thời kỳ thuần dưỡng người mẹ phải cương quyết và chuyên cần, phải thực hành cho đúng phương pháp nuôi trẻ, không bao giờ theo những thiên ý của mình làm sai lạc cả quy củ và phép tắc đã định.

Nghị lực và lý trí của trẻ khi mới lọt lòng chưa có nhưng dần dần trẻ lớn lên thì nghị lực và lý trí xuất hiện dần dần. Nếu khi nghị lực và lý trí xuất hiện mà gặp một cơ thể có trật tự và mạnh khỏe do một công trình tập dưỡng có phương pháp, nghị lực và lý trí của đứa trẻ sẽ phát triển rất mau và giúp đường cho giáo dục của mẹ rất dễ dàng. Trái lại khi nghị lực và lý trí xuất hiện gặp một cơ thể tập dưỡng sai phép vì sự nuông chiều và quá cưng của mẹ, lẽ tự nhiên lý trí và nghị lực ấy sẽ đến chỗ vô trật tự, và hư hỏng, giáo dục tiếp theo khó lòng mà cứu vãn nổi sự lầm nhỡ ấy.

MỘT PHƯƠNG PHÁP ĐỂ TẬP DƯỠNG VÀ GIÁO DỤC

Như chúng ta thấy tập dưỡng và giáo dục con trẻ rất công phu. Một người mẹ đã suốt ngày bận rộn theo việc chăn nuôi con cho hợp phép thì còn thì giờ đâu mà dạy dỗ con. Ta cũng thú thật không được mấy người đàn bà dù có chồng hết lòng giúp sức, cũng không thể tự phụ đã giáo dục con cái một cách hoàn toàn.

Tuy tập dưỡng và giáo dục con là một việc khó, những không phải là không làm được. Tạo hóa đã làm nhẹ cho chị em chúng ta nhiều lắm. Vì trong thời thơ ấu công việc nuôi dưỡng và giáo dục nó ăn nhịp với nhau. Một người mẹ biết cách nuôi dưỡng con cho phải phép tất là đào luyện tinh thần con được một phần lớn rồi vậy.

Nếu việc chăn nuôi và dạy dỗ con cái mà người mẹ biết cách thực hành cho có phương pháp và khôn khéo sẽ thấy công việc nuôi và dạy con vẫn giản tiện và dư rỗi thì giờ, chớ không đến nỗi bận rộn quá sức như ta lầm tưởng đâu.

Trong việc chăm nuôi và dạy dỗ con, tôi xin hiến các chị em phương pháp sau này rất đơn giản và hiệu nghiệm, nó bao gồm trong hai chữ: quy củ và chuyên cần.

Quy củ là chỉ vạch trước những đường lối, những phép tắc, những trật tự phải theo. Chuyên cần là chăm chỉ lưu tâm theo cho đúng những quy củ đã định.

Đầu tiên phải định một quy củ trong việc nuôi dạy con, rồi do quy củ ấy mà thực hành cho đúng, cho chuyên cần.

Khi đọc đến chữ “quy củ và chuyên cần” nghe nó nặng nề và khó khăn quá, kỳ thật, xét cho kỹ sẽ thấy nó đơn giản lắm. Nếu trong các gia đình cha mẹ thực hành đúng phương pháp ấy nó sẽ đem đến những kết quả rất quý hóa: là sự mạnh mẽ cả cơ thể lẫn tinh thần của con giữa một bầu không khí gia đình vui vẻ và êm thấm. Hơn thế nữa, nó làm cho người mẹ được rộng rãi thì giờ để sống một vài lúc theo ý muốn của mình. Khỏi sự bận rộn liên tiếp vì con cái.

Các chị em đã có chồng nên ghi vào lòng hai chữ: quy củ và chuyên cần.

TẬP DƯỠNG CON THEO QUY CỦ VÀ CHUYÊN CẦN

Muốn tập cho trẻ ngủ một giấc ngủ yên và không quấy rầy lúc đòi bú, chỉ cần sắp đặt chia những giờ cho bú cho có trật tự.

Biết rõ số lượng sữa cần phải cho trẻ bú trong một ngày rồi hạn định những thời khắc bú cho đúng. Khi có quy củ ấy rồi thì cứ theo vậy mà thực hành, không nên vì lẽ gì mà cho ăn thêm, chỉ làm hại sự tiêu hóa của trẻ, cũng không nên vì lẽ gì mà thay đổi giờ ăn, khi chúng ta đã chia thời giờ ấy đúng theo với sự tiêu hóa của trẻ trong thời kỳ ấy.

Cho ăn đúng phép, tã lót thay cho kỹ, áo quần ấm áp mà không tù túng, trẻ vẫn mạnh khỏe, thì dầu trẻ có la rầy cách gì ta cũng cứ để vậy. Một lúc trẻ hiểu biết sự vô hiệu của la rầy, trở lại điềm tĩnh vui chơi hoặc ngủ ngon lành để chờ một bữa bú đúng giờ sắp đến.

Nếu một người mẹ không quy củ, không chuyên cần, nuôi con theo kiểu buông trôi rỗi việc, bạ lúc nào cũng cho ăn, giờ nào cũng cho ngủ, vật gì cũng bỏ vào miệng trẻ, mỗi lần nghe trẻ khóc không cần xem xét vì lẽ gì chỉ nói một câu: “Thôi cho em bú miếng, hoặc thôi bồng em một tí” cái lối bú, bồng, nuôi dạy vô trật tự ấy kết quả rất tai hại. Sức khỏe của trẻ mỗi ngày một hao mòn, sự yên vui trong nhà không có. Hơn thế nó trưởng thành cho trẻ những tập quán rất xấu như khóc rầy nhè nhè, khóc đêm, đòi cho được, bú cho nhiều, ẵm bồng luôn tiếp.

Thường cha mẹ hay phiền trách con: “Đứa bé này sao mà cứng đầu đến thế” sự thật trẻ sinh ra không phải “cứng đầu” ngay.

Cái “cứng đầu” của nó là do cha mẹ đã tập dưỡng cho nó. Cha mẹ không biết theo phương pháp quy củ và chuyên cần, mà lại nuông chiều con một cách sai phép, nên con trở nên ương ngạnh cứng đầu, con không phục tùng cha mẹ, trái lại cha mẹ lại khuất phục trước những tính hư của con. Cái nạn “cứng đầu” là lỗi cha mà nhất là của mẹ tất cả.

KHI TRẺ NUÔI DẠY PHẢI PHÉP

Người mẹ được sung sướng luôn luôn thấy sự tươi tỉnh vui vẻ dễ thương của con, sướng một tầng nữa là mẹ thấy sự nuôi con không lấy gì là bận rộn và mất thì giờ cho lắm.

Mỗi lần trẻ mở mắt ra đã ríu rít nói chuyện một mình và yên thấm chờ bữa ăn đúng giờ. Mẹ sẽ ẵm trẻ vào lòng thay tã lót, lấy khăn lau mày mặt và hôn hít mơn trớn một vài phút, nhưng không làm cho trẻ nhọc mệt và bực mình. Đến giờ là cho trẻ bú, trẻ sẽ sung sướng vô cùng. Bú xong cứ đúng lệ bỏ vào nôi để tùy trẻ muốn nằm chơi hay bụm tay ngủ một giấc ngon lành. Người mẹ được thong thả đi làm các công việc khác hoặc nghỉ ngơi cho khỏe.

Tâm hồn trẻ con nuôi dạy theo cách ấy sẽ phát triển trong sự bình tĩnh và vui vẻ, thân hình lại khỏe mạnh chắc chắn, giữa sự thân yêu của cha mẹ. Lý trí của trẻ tuy còn ngủ trong lòng, nhưng bản năng của trẻ đã thừa nhận sự chỉ huy cai quản của mẹ là rất quý hóa và lợi ích cho trẻ. Tuy ý thức còn mơ màng, nhưng trẻ đã cảm giác xa xa lòng thương của mẹ và chịu uốn nắn theo những khuôn khổ, những quy củ của mẹ định. Khi lý trí và nghị lực của trẻ bắt đầu phát hiện, nhờ sự lập dưỡng trên, lý trí và nghị lực của trẻ không có sự xung đột với lý trí và nghị lực của mẹ. Sự giáo dục tiếp theo đó, nhờ sự hòa hợp của hai tâm hồn, hai nghị lực ấy nên sẽ dễ dàng mà tiến tới một cách tốt đẹp.

Trong cảnh nằm nôi, nếu trẻ đã có một chút tâm hồn cái tâm hồn ấy ăn nhập với tâm hồn của mẹ. Mà tâm hồn của mẹ, nghị lực của mẹ chỉ muốn đưa con đến điều thiện, tránh điều ác. Trẻ sẵn sàng tin những công việc cha mẹ làm cho trẻ, dầu trẻ không hiểu lý do, trẻ cũng biết chắc là vì sự lợi ích cho mình mà cha mẹ làm. Đối với trẻ, cha mẹ là hình ảnh của sự khôn ngoan và tình yêu dấu với đức công bình, chính trực. Sự phục tùng của trẻ đối với cha mẹ không có gì gọi là hèn hạ và cũng không giống tính chất khủng khiếp của sự phục tùng của các trẻ sống trong một gia đình nghiêm khắc mà không có giáo dục. Đây là một sự phục tùng lấy cảm hóa và tình yêu mà gây nên, thỏa thuận và vui vẻ để đi đến những nghĩa vụ cao quý của đời người.

Trẻ con nuôi dạy đúng phương pháp quy củ và chuyên cần sẽ trở nên những trẻ có đức hạnh, có nhân phẩm, và có sức khỏe đầy đủ để mưu hạnh phúc cho mình và cho mọi người.

NGƯỜI MẸ CÓ GIÁO DỤC MỚI GIÁO DỤC ĐƯỢC CON

Muốn giáo dục con, người mẹ cần phải có giáo dục đã. Người mẹ phải có tài, có đức, có năng lực, có học vấn, để khuyến khích, giải thích dẫn cụ con vào những đường ngay, lẽ phải, tránh những tính xấu tật hư.

Tuy mới lọt lòng ra trẻ chưa có kiến thức gì cho lắm, nhưng mẹ cần phải có đức, có học, có sự thông minh để tìm những cách thức tập luyện cho trẻ từ khi mang sữa.

Vì thế người mẹ muốn tập dưỡng con phải tập luyện mình, phải tự mình trừ bỏ những nết xấu, tật hư trau dồi những tính hay, đức quý, sắp đặt sự sống cho có trật tự và quy củ. Nói tóm lại là mẹ tự giáo dục mình trước khi giáo dục con.

Một người mẹ có lương tâm, nên xét mình có thiếu thốn, lầm chỗ nào phải bổ cứu gấp đi, thì mới xứng với cái phận sự làm mẹ một cách hoàn toàn. Chị em phải nên hăng hái, chớ có chán nản. Chúng ta vẫn biết nhiều khi chúng ta sinh trưởng ở một gia đình mà giáo dục sai lầm có thể làm cho ta có những sự lầm lỗi đáng tiếc, chúng ta lại bị hoàn cảnh xã hội bất thiện làm cho ta cảm nhiễm những tập quán không hay, và chúng lại thiếu sót, thua sút nhiều bề, tuy vậy, khi chúng ta nghĩ đến tương lai của con cái, chúng ta nghĩ đến trách nhiệm lớn lao và quý hóa của mình, thì chúng ta sẽ phấn chấn trong lòng, trau dồi đức hạnh, mở mang kiến thức để trở nên một người mẹ hiền. Cái đời quý hóa của chị em nhiều khi chị em còn dám hy sinh cho con cái thay, huống hồ là hy sinh một vài tật dở, tính xấu để cho con trở nên người đúng đắn về sau. Đức tính quan hệ hơn cả trong việc nuôi và dạy con là: làm cho đúng những công việc đã định, làm và chia thời giờ cho hợp để làm cho đúng. Những tính bê tha liều lẫn, làm lấy rồi, không trật tự, làm nửa chừng và chối kệ, nuông chiều cho xong chuyện, là những đức tính rất nguy hiểm trong sự nuôi dạy trẻ con. Một người mẹ tận tâm và thông minh, bao giờ cũng tránh xa những tính xấu ấy như tránh địch.

Làm chủ cai quản một gia đình, một người mẹ khôn ngoan biết xếp đặt việc nhà và nuôi dạy con cái cho có trật tự, quy củ và chuyên cần sẽ thấy cuộc đời dồi dào, vui vẻ, sung sướng, đem hạnh phúc đến cho chồng cho con và cho mình nữa.

Trái lại nếu để rối rắm, vô trật tự, thì gia đình đối với đàn bà chỉ là một cái địa ngục, mà mình tự tạo ra và chịu tất cả mọi hậu quả.

CƯƠNG QUYẾT VÀ HIỀN TỪ CỦA MẸ

Trong khi thi hành phương pháp tập dưỡng và giáo dục con trẻ, người mẹ cần phải có quy củ và chuyên cần. Vì lợi ích cho con, mẹ đã định một trật tự gì thì phải theo cho đúng, nhiều khi phải cương quyết thì mới có kết quả.

Nhưng thái độ cương quyết ấy khác xa với sự nghiêm khắc mà phần đông cha mẹ đã lạm dụng để cho con cái phải kinh khiếp mà phục tùng. Cha mẹ đã thi hành sai uy quyền của mình, kết quả tai hại thấy ngay trước mắt là: khi con cái đã bắt đầu có lý trí và nghị lực liền tìm cách để chống lại cái uy quyền ấy. Biết bao nhiêu là cha mẹ hàng ngày kêu trời kêu đất: “Sao con tôi mà ngang đầu cứng cổ quá, dạy dỗ không nổi”. Lỗi ấy là khi thơ ấu cha mẹ đã tỏ thái độ nghiêm khắc, độc đoán phi lý, tuy trẻ phải thừa nhận uy quyền chuyên chế ấy, cũng như uy quyền của người mạnh áp bức kẻ yếu, không cảm tình, không tín phục, đến một ngày trẻ có lý trí biết suy nghĩ và phán đoán trẻ trở lại không thừa nhận uy quyền và tín nhiệm cha mẹ nữa, sự xung đột trong gia đình giữa cha mẹ và con cái vì thế mà xảy ra.

Uy quyền của cha mẹ đối với con, bao giờ cũng phải có. Phải làm sao cho trẻ nhận thấy uy quyền ấy là vì tình yêu và lợi ích cho trẻ. Thực hành uy quyền ấy phải trong một không khí hiền từ và yêu thương thì trẻ mới cảm hóa và thừa nhận một cách chân thành.

Chúng ta nên nhớ rằng giáo dục hay tập dưỡng cũng thế, là một công trình lấy tình yêu và hiền từ làm phương châm để thực hành. Con cái chịu theo các huấn lệnh và quy củ của chúng ta là nhận thấy tấm lòng thương yêu và hiền từ của chúng ta, chứ không phải vì sự dọa nạt chửi mắng và bó buộc mà được. Chị em nên nhớ rằng cái công hiệu của sự dọa nạt và trói buộc chỉ nhất thời, chớ dạy dỗ lấy tình thương và hiền từ mà cảm hóa, sẽ hiệu lực suốt cả đời.

Học sách dạy nuôi con không phải là để cho chị em đem bao nhiêu nguyên tắc phiền phức lôi thôi trong sách để ràng buộc con cái nhất nhất phải theo cho đúng từng li từng tý một cách độc đoán. Một người mẹ thông minh bao giờ cũng tùy hoàn cảnh mà điều chỉnh cho thích hợp. Cốt nhất mình đã định thi hành một việc gì phải thi hành có quy củ và chuyên cần, mà trong sự thi hành ấy phải hiền từ và thương yêu.

Sự thực, nói đến hiền từ và thương yêu thì không mấy bà mẹ mà không có. Phần đông các bà mẹ đã quá hiền từ và thương yêu, nhất là hiền từ và thương yêu làm sai cả khuôn phép.

Trái lại tôi cũng đã từng thấy một số đông cha mẹ đã dọa nạt mắng chửi một cách phi lý trong khi con chưa có một tri thức cho rõ ràng. Tuy trong thời kỳ ấy, trẻ chưa có thể lấy lý trí và lời nói mà trả lời cho sự dọa nạt mắng chửi kia, nhưng hiểu, thì trẻ đã hiểu được một vài phần, những thái độ dữ tợn, lời nói ồn ào đã ăn sâu vào đầu óc non dại của trẻ, kết quả sẽ rất tai hại về sau.

Nhiều người mẹ đã đưa sự hiền từ đến chỗ nhu nhược. Đó là một sự lầm lớn. Hiền từ phải đi đôi với cương quyết thì hiền từ mới lợi ích cho giáo dục. Hiền từ không phải là một sức yếu, chính là một sức mạnh nó hấp dẫn, kích thích, mà không ồn ào hung bạo. Tạo hóa đã phú cho người mẹ đức tính hiền từ để dạy con trong thời thơ ấu.

Ta lấy tình thương mà dạy con, con ta sau này lớn lên cũng lấy tình thương mà ở với đời. Vũ trụ là gì? Không phải là nhờ một tấm lòng thương bát ngát mênh mông mà thành hay sao?

Đau đớn thay! Ác nghiệt thay! Những người mẹ đẻ con ra mà không lấy yêu thương và hiền từ mà nuôi dạy con.

CHƯƠNG II

CÁC GIÁC QUAN CỦA TRẺ VÀ KHUÔN PHÉP TẬP DƯỠNG

TRẺ MỚI RA ĐỜI VÀ SỰ PHÁT TRIỂN CỦA CÁC GIÁC QUAN

Trên, tôi đã nói sự phát triển các tài năng của trẻ là phụ thuộc ở sự phát triển các giác quan. Trẻ mới ra đời chưa có lí trí và nghị lực cho rõ ràng. Các lý trí và nghị lực của trẻ sẽ dần dần nảy nở theo với các giác quan của trẻ, khi trẻ tập nhìn, tập nghe, tập đi, tập nói, tập cầm. Giáo dục chính thức chỉ bắt đầu ở thời kỳ trẻ đã có lí trí và nghị lực đầy đủ, trước giai đoạn này phải tập dưỡng. Chắc chị em cũng đoán biết tập dưỡng cái gì? Chính là tập dưỡng cái giác quan của trẻ. Vì giác quan có tập dưỡng thì tài năng của trẻ mới phát triển, tập dưỡng các giác quan là dự bị cho giáo dục sau này mau có kết quả.

Trẻ mới lọt lòng mẹ và một con vật mới ra đời tính chất khác nhau lắm. Phá khỏi cái trứng, con gà con đã biết nhìn, nghe, đi theo mẹ để kiếm ăn, và nhiều khi đi xa mẹ nữa. Trái lại trẻ con ra đời, không dùng được các giác quan, tài năng của trẻ đều tiềm ẩn trong lòng. Tâm hồn và cơ thể của trẻ chưa có sự điều hòa liên lạc cho rõ ràng. Chúng ta đã từng thấy trẻ cầm một vật nóng trong tay chỉ biết khóc la mà không biết mở tay để bỏ vật nóngấy ra. Đó là vì trẻ chưa biết đúng các giác quan.

Trẻ lại không có những bản năng tiến bộ như loài vật. Nhưng trái lại loài vật suốt đời chỉ sống nhờ bản năng, chớ không có một tia sáng lí trí và nghị lực.

Lọt lòng ra cũng có bản năng, nhưng bản năng của trẻ chỉ giúp thí nghiệm và tập luyện các giác quan để đến sự phát triển lý trí và nghị lực. Giác quan dần dần phát triển thì trẻ cũng lần lần nhận thấy sự sống của bản thể mình và phân biệt được sự sống khác ở xung quanh mình.

Khi trẻ mới ra đời sự tập luyện các giác quan là một điều rất cần thiết để dự bị đến giáo dục chính thức.

Vị giác - Khi mới lọt lòng, vị giác của trẻ đã có, tuy rằng sự phân biệt mặn lạt, ngọt đắng đương còn lộn xộn. Khi trẻ úp mặt vào vú mẹ là cả lưỡi, cả mồm, đều hút một cách tự nhiên và vụng về, có khi trẻ mút cả vú cao su, ngón tay mà không phân biệt được với vú mẹ. Tuy trong ba bốn tháng đầu chỉ có miệng là giác quan, quan hệ mà thôi.

Vì miệng là giác quan quan hệ đầu tiên nên mẹ cần phải lưu ý về sự ăn uống của con nhiều lắm. Nếu cho ăn bậy, không đúng phép, đúng giờ, thiếu đủ bất thường sẽ ảnh hưởng lớn đến công việc giáo dục. Một trẻ cho ăn đúng phân lượng và thì giờ, sẽ khỏe mạnh và sẵn sàng đón tiếp giáo dục một cách có hiệu quả.

Khứu giác - Về khứu giác trẻ cũng phát đạt sớm vì khi bú, trẻ ngửi mùi không quen sẽ nhả ra ngay. Sự tập dưỡng giác quan này không có sự gì đáng nói lắm. Mẹ thường tập cho con phân biệt được những mùi hôi hám, dơ bẩn, bằng vẻ mặt khó chịu, bằng tiếng nói, để sau này trẻ tránh những vật gì không sạch sẽ và thối tha. Việc thứ nhất là mẹ phải giữ gìn đít con thật sạch sẽ, những tã lót, áo quần hằng ngày phải thay đổi luôn.

Thị giác - Mắt trẻ đầu tiên chỉ biết nhận ban ngày và ban đêm. Ba bốn ngày đầu, mắt trẻ đã biết theo ánh sáng đèn. Hai tháng đầu, cặp mắt chưa thể đồng theo nhau một chiều, có khi con này nhắm, con kia mở, hoặc con nhìn bên trái, con nhìn bên mặt. Vì những lẽ ấy, mấy tháng đầu người ta lầm tưởng trẻ có tật lé mắt. Cái hiện trạng ấy sẽ biến khi thị giác của trẻ đã phát triển.

Không nên để trẻ nằm trong nôi theo một chiều ra ánh sáng sẽ hại đến thị giác của trẻ. Cần phải thay đổi chiều nằm, khi bên trái, khi bên phải.

Qua đến tháng thứ hai, trẻ mới bắt đầu nhận được khuôn mặt của mẹ. Trẻ đã có cảm giác nhưng chưa suy nghĩ. Giai đoạn này rất quan hệ cho sự tập dưỡng và giáo dục, vì đã bắt đầu có sự liên lạc giữa hai tâm hồn của con và mẹ, những cái nhìn mau lẹ, những sắc mặt biến đổi, những nụ cười đều có ý nghĩa đối với con.

Qua tháng thứ ba, trẻ đã nhận được thân thể, chân tay và các vật quen biết xung quanh và cũng đã ưa nhìn các sắc màu, như màu đỏ chẳng hạn.

Qua tháng thứ sáu, đã nhận thấy các vật gần và xa, cái gần thì đưa tay nắm, cái xa với không được lại đòi.

Từ đấy sự nhận biết bản ngã của trẻ và ngoại vật đã dần dần rõ ràng thêm.

Thính giác - Thính giác của trẻ bắt đầu có khi nghe tiếng động đã biết giật mình hoặc quay đầu về phía có tiếng gọi.

Độ hai tháng thì trẻ đã biết nghe tiếng mẹ ru ngủ.

Qua ba tháng đã vui thích nghe ca hát, mơn trớn và tủi khóc khi nghe những tiếng mắng nạt. Trong tháng thứ ba nghe gọi đến tên đã biết trở mặt quay nhìn.

Đến tháng thứ năm đã nhận biết một cách rõ ràng lời khuyên dỗ, vui đùa, với lời la rầy quở mắng. Mẹ đã có một phương kế để làm cho con hiểu những ý tứ của mẹ.

Xúc giác - Trẻ mới sinh ra, xúc giác rất lờ mờ, tuy vậy cũng tiến rất nhanh. Nhưng cũng phải đến một năm rưỡi mới nảy nở đầy đủ.

Trong mấy tháng đầu trẻ chưa biết cầm, sờ, đụng nắm một vật gì mà hiểu biết được. Cũng như trẻ cảm giác một vật gì cũng không thể nào thổ lộ ra được. Những sự thư thái hoặc khó ở trong người trẻ không bày tỏ được. Vì thế mẹ cần phải luôn luôn lưu ý săn sóc trẻ để giảm bớt các điều khó chịu đi, như tã lót ẩm ướt, nằm một chiều, ruồi muỗi, rệp cắn, áo quần chật hẹp chiếc cúc áo gài sai v.v...

Sự bực bội khó chịu của trẻ nhiều khi là tại sự khuyết điểm tự nhiên của các cơ quan thân thể trẻ, vì thế muốn làm trẻ bớt bực bội la khóc, nên cho trẻ ngủ cho nhiều. Một cái may mắn mà tạo hóa đã phú cho trẻ trong năm đầu là trẻ ngủ rất ngon, và số giờ ngủ nhiều hơn số giờ thức. Để cho trẻ ngủ là cho trẻ mạnh khỏe và yên tĩnh để phát triển cơ thể và tinh thần. Nhiều người đã lầm tưởng trẻ rầy la là vì đói. Sự thật đói không làm cho trẻ rầy la bằng muốn ngủ mà ngủ không được.

Muốn phân biệt trẻ la vì đói hay ngủ thì chỉ có cách chia bữa ăn cho đúng giờ, và đúng lượng. Nếu đã cho trẻ ăn theo cách ấy mà còn la khóc là vì trẻ đói ngủ mà chưa được ngủ.

Lẽ tự nhiên trong khi trẻ ngủ không nên cười nói ồn ào quá hoặc mở cửa rầm rập. Tuy vậy cũng chỉ cần một sự yên lặng vừa vừa trẻ đã ngủ ngon lắm rồi.

Vận động tứ chi - Sự vận động chân tay thân hình đã có khi mới đẻ, các tay chân đã cử động. Ngón tay cũng mở ra nắm vào được và đã biết cầm những vật của mẹ đưa cho. Tay chân trẻ cần phải hoạt động luôn nên những áo quần tã lót của trẻ cần phải mở rộng rãi để cho trẻ dễ vận động theo ý muốn.

Qua tháng thứ tư, trẻ đã có thể vươn cánh tay ra nắm các vật, nhưng rất vụng về và đã nắm thì không chịu mở ra nữa.

Đến tháng thứ sáu, bảy thì đã vớ nắm các vật một cách dễ dàng và tự nhiên. Nhưng đã nắm đượclại hay đưa ngay vào miệng. Đối với trẻ miệng là cơ quan động nhất để cảm giác. Trong lúc này mẹ cần phải lưu ý đến những vật đưa cho trẻ. Nhiều người vô ý đã đưa những đồng xu hoặc cái đinh khuy, cùng các vật nhỏ nhặt, trẻ đã đưa vào mồm và nuốt vào cổ họng. Một sự nguy hiểm vô cùng. Không bao giờ đưa cho trẻ những vật sơn, nước thuốc độc, những vật sắc bén, dễ gẫy, những đồ nhỏ nhặt, phải nên nhớ các vật ấy có thể vào mồm trẻ cả. Mẹ lại nên tập cho trẻ không gặp vật gì cũng bỏ vào mồm. Muốn tránh cái tệ ấy thì việc thứ nhất không nên cho trẻ mút ngón tay hay các núm vú giả bằng cao su.

Thường độ ba, bốn tháng, trẻ đã biết lật và bò, năm sáu tháng đã biết ngồi. Không nên tập cho trẻ ngồi sớm làm hỏng xương lưng, có thể còm trụm xuống, cứ để tự nhiên cho trẻ muốn ngồi thì ngồi, chứ cha mẹ không nên vội vã buộc trẻ ngồi sớm quá. Từ tháng thứ sáu, bảy sắp đi trẻ ưa hoạt động liên tiếp lật, bò... cần nên lưu ý và dùng chiếc giường cao thành mới tránh khỏi ngã té có hại cho cơ thể.

SỰ NẢY NỞ CÁC TÀI NĂNG CỦA TRẺ

Trẻ từ lọt lòng đến sáu tháng thật khác nhau xa lắm. Vì đến sáu tháng trẻ đã biết được nhiều và hiểu nhiều lắm rồi. So với trạng thái giống như câm, mù, điếc đến sáu tháng trẻ đã biết phân biệt bản thể của mình khác với sự vật xung quanh mình, trẻ đã biết nhìn nhận cá vật, biết sờ nắn, biết hình dạng và sắc màu, đã phân biệt các thứ tiếng, biết thích các đồ chơi và với đồ chơi đã thí nghiệm những trò mới lạ.

Chính thời kỳ này ảnh hưởng rất lớn cho sự tập dưỡng và giáo dục của mẹ. Vì tâm hồn và cảm giác của trẻ đã bắt đầu nảy nở. Những tài năng của trẻ cũng lần lượt xuất hiện.

Quyển sách đầu tiên cần dạy cho trẻ học là quyển sách gì? Chính là khuôn mặt của mẹ, trên khuôn mặt ấy hàng ngày trẻ học được cái gì là cái mẹ bằng lòng, cái gì là cái mẹ không bằng lòng, cái gì là phải, là tốt, là vui vẻ, cái gì là trái, là xấu, là buồn bực. Những nụ cười, những khóe mắt, những đường trên trán, những nét nghiêm trang, những sắc vui vẻ đều có ý nghĩa đối với trẻ. Mẹ lấy quyển sách ấy mà dạy con đầu tiên. Cho đến lời nói, tuy trẻ không hiểu nghĩa lý gì, nhưng cũng nhận được ý tứ. Lời mơn trớn và tiếng nghiêm trang đều có sự phân biệt để cho trẻ dễ nhận. Nhiều khi mẹ chỉ cần nói đi nói lại một tiếng trong nhiều bận làm cho trẻ phải để ý và hiểu. Nhiều khi muốn ngăn đón hoặc không cho phép một việc gì mẹ chỉ dùng chữ “không được”, hoặc “im đi” một cách nghiêm trang cũng đủ làm cho trẻ hiểu là mẹ không bằng lòng việc ấy, miễn rằng những chữ ấy thường lắp đi lắp lại nhiều lần trong các trường hợp giông giống như thế.

Tuy vậy không nên dùng sự quát nạt ầm ĩ, một trẻ tập dưỡng khôn khéo chỉ một sự vắng cười của mẹ, một khóe mắt mở rộng, cũng đủ cho trẻ hiểu là mẹ không cho phép, mẹ không bằng lòng.

CHỚ NÊN XEM TRẺ NHƯ ĐỒ CHƠI

Muốn tập dưỡng cho có kết quả tốt thì cha mẹ nên tránh cái thói rất thông thường là xem trẻ như đồ chơi, như một con búp bê sống. Không những cha mẹ phải tránh các thói ấy mà cấm hẳn các bà con chúng bạn của cha mẹ chớ dùng cái thói ấy đối với trẻ.

Thường thường cha mẹ cợt giỡn với con để cho con vui, nhưng sau cha mẹ lại muốn cho con cợt giỡn để mua vui cho cha mẹ. Thường trẻ đến thời kỳ các giác quan và tài năng mới nảy nở, thái độ rất dễ thương và ngộ nghĩnh. Cha mẹ nào là cù kiết cho con cười, nào là treo cánh xách vai trẻ, nào là bồng ngược đưa ngang..., mỗi lần trẻ reo lên là cả nhà vui cười ầm ĩ. Cái lối chơi đùa ấy nguy hại cho trẻ vì hai lẽ sau này:

Một là chúng ta làm nhọc mệt và thương tổn đến thần kinh hệ của trẻ. Trong thời kỳ này, bộ thần kinh của trẻ cần phải có sự yên tĩnh và thăng bằng mới có thể làm cho cơ thể và tinh thần phát triển được.

Hai là trong khi chúng ta quá cợt đùa với trẻ, chúng ta làm cho trẻ “lờn mặt”, các nụ cười khóe mắt, sắc thái ở mặt đối với trẻ không có giá trị nữa.

Nhiều khi trêu cợt trái phép có thể nguy hại đến tính mệnh của trẻ. Tôi đã có thấy một người cha chơi xách nổi con đưa lên cao quá đầu rồi hạ xuống chân. Mỗi lần đưa lên hạ xuống như thế trẻ lại cười reo. Thích chí người cha làm luôn trong mười phút.Đến khi không nghe tiếng cười của con nữa, hạ con xuống thì đứa trẻ đã tím cả người, và ngốt thở, phải đi tìm thầy thuốc may mới cứu kịp.

Một lần nữa xin nhắc lại, cha mẹ chớ nên xem con như một đồ chơi.

YÊN TĨNH CẦN THIẾT CHO SỰ PHÁT TRIỂN

Một cơ thể và tinh thần còn non yếu như trẻ cần phải có yên tĩnh mới có thể phát triển được. Bao nhiêu thanh niên, thiếu niên tính tình gắt gỏng, ngơ ngẩn, cùn mằn là phần nhiều hồi trẻ thơ bị một thần kinh hệ xúc động quá sức, sự kích thích quá mạnh vào trí não còn mềm mỏng của trẻ, làm rung động cả tinh thần. Vì thế một người mẹ tập dưỡng con cho khéo là tìm kiếm sự yên tĩnh cho con. Tránh cho con những xúc động bất thường, những tiếng hét nặt, những lời mắng chửi, những sự kỳ lạ khủng khiếp, những bộ mặt cau có độc dữ và cũng không nên để cho trẻ phải khóc la ồn ào lắm. Những sự quấy rầy cũng thiệt hại cho thần kinh của trẻ, vì thế cần phải cho trẻ ăn đúng giờ và đủ bữa. Và không nên sắm sửa món ăn trước mắt trẻ, nên làm riêng rồi đúng giờ đưa đến.

Nếu từ khi nằm nôi, trẻ đã hưởng được sự yên tĩnh và tình yêu sáng suốt do mẹ cha nuôi và dạy một cách có quy củ và chuyên cần thì lớn lên trẻ sẽ mạnh khỏe và thông minh, cương nghị và hiền hậu.

Tôi vẫn biết rằng không làm sao mà trẻ có sự yên tĩnh luôn luôn, vì có khi trẻ đau ốm cần phải giải trí cho trẻ vui khuây. Tuy vậy, dầu mẹ có thấy con đau mà thương cũng không nên sửa đổi quy củ đã thi hành, phá mất những kết quả tốt đã tốn công phu tập dưỡng nên.

TẬP ĐI

Độ năm tháng trẻ đã ngồi, đến chín mười tháng đã đứng lựng chựng được. Thường trẻ níu ở cánh tay mẹ hoặc chân bàn ghế để tập đứng. Lúc này nên để cho trẻ tập đứng ở một chiếc đệm cho khỏi ngã đau. Khi đứng đã thẳng trẻ bắt đầu tập bước. Thường nhiều cha mẹ để cho bú bõ tập cho trẻ bước sớm quá. Trẻ tập bước sớm có hại, vì làm cho thành tật, hai ống chân quýnh lại, ống chân yếu quá không đỡ nổi thân hình. Nên để cho trẻ tự do, khi đã cứng chân thì tập đi. Mẹ chỉ cần đỡ sau lưng một tí là được. Hoặc tốt hơn là cho trẻ chơi trong một cái cũi bằng gỗ có song xung quanh để trẻ vịn mà đi lần. Có thể sắp các ghế ngồi gần với nhau để trẻ có thể chuyển đi lần cũng được. Những chiếc xe nhỏi đằng sau có cái vịn là một khí cụ tập cho trẻ vừa đi vừa đẩy rất tiện.

Trong thời kỳ tập đứng, tập đi, trẻ hay vận động tay chân rất dễ ngã, không nên để trẻ nằm ngồi ở chỗ cao. Khi trẻ đã biết đi lại hay chạy, rất dễ vấp té, nên để trẻ tập ở chỗ đất bằng phẳng và không có vật gì vấp váp nguy hiểm.

Những bước đầu của trẻ làm cho trẻ sung sướng lắm. Nếu mẹ và cha ngồi mỗi người một góc mà bảo trẻ đi bên này qua bên kia thì trẻ thích vô cùng.

TẬP NÓI

Qua đến tháng thứ hai, trẻ đã líu lo những tiếng chưa thành lời. Sớm nhất cũng đến tháng thứ mười trẻ mới lặp lại được một tiếng cuối cùng của một câu. Thí dụ: “đem em đi chơi”, trẻ chỉ nói được tiếng “chơi” mà thôi, và nhiều khi nói không sửa.

Tiếng dễ nhất mà trẻ nói đầu tiên là: má, ba, bà. Một sự sung sướng của cha mẹ khi con đã biết gọi đến tên của mình. Một vài tiếng nói của mẹ biết lắp đi lắp lại nhiều lần làm cho trẻ hiểu nghĩa tiếng ấy và nói theo. Thí dụ vừa ẵm trẻ đi ra sân vừa nói: “mũ, chơi”. Nói nhiều lần trẻ sẽ hiểu nghĩa và nói: “mũ chơi” nghĩa là: đội mũ đi chơi.

Những tiếng cần dùng nên dạy cho trẻ biết và quen dùng như: ăn, ngủ, chơi, đi...

Tuổi biết đi, tùy theo sức khỏe không chừng, thì tuổi biết nói cũng không chừng. Không nên dạy con đi sớm thì cũng không nên dạy cho nói sớm. Hãy chịu khó chờ cho các cơ quan của trẻ phát triển đã, không nên buộc trẻ phải nói, khi trẻ chưa đủ sức nói. Những trẻ nói sớm chưa chắc là trẻ thông minh. Người ta nghiệm những trẻ chậm nói là trẻ thông minh hơn.

Trẻ mới biết nói thường nói không sửa. Thí dụ chơi thì nói là “dơi”. Mẹ khi nghe nói lắp, nói sai phải sửa lại cho con nói cho đúng, dầu khi ấy con nói chưa được sửa, nhưng mẹ cứ lắp đi lắp lại nhiều lần rồi một ngày con nói cũng đúng. Nhiều người mẹ thấy con nói lắp vui tai, lại dùng lời lắp ấy để nói với con, sau lớn lên con quen thói thành nói không sửa.

Trong khi sửa cho con nói cho đúng phải sửa một cách ôn tồn, hiền hậu, nếu dùng lời gắt gỏng thì mọi sự đều hỏng.

Trẻ con biết nói, nhưng chưa có thể hiểu ý nghĩa của những lời nói ra. Trẻ chưa làm sao hiểu hết những lời ta nói cũng như không thể hiểu hết lời của trẻ nói ra. Trẻ có tính bắt chước rất tài tình và có thể lắp lại như một con vẹt những lời nói của người xung quanh mình. Đó là một cách chơi của trẻ. Từ lời nói đến sự hiểu vẫn còn xa lắm. Vì mẹ không nên cầm chắc khi trẻ đã biết nói là trẻ đã hiểu những lời nói của mình, hoặc tin những lời của trẻ nói là phát ở lòng ra.

Tôi đã từng thấy có người mẹ đối với trẻ mới hai tuổi mà khuyên mắng, trách rầy luôn mồm, chẳng khác nào như một người lớn vậy. Đến khi trẻ không vâng lời lại cho trẻ là cứng đầu cứng cổ, sự thật trẻ không hiểu một tí gì về lời mẹ nói.

Dầu trẻ đã biết nói, mẹ vẫn giữ phương pháp tập dưỡng đã dùng bấy lâu nay. Những sắc mặt của mẹ, cái nhìn, cái cười đều có ý nghĩa nhiều hơn một lời răn dậy. Những cách thức ăn, uống, chơi, ngủ đều theo quy củ và chuyên cần.

DÙNG LỜI NÓI ĐỂ DẠY TRẺ

Khi trẻ đã bập bẹ nói và đã nghe hiểu lời nói được chút ít, thì mẹ đã có thể dùng lời nói để dạy trẻ, trong những trường hợp dễ hiểu và dễ nhớ.

Phải nên kiếm những chữ, những ý rất dễ dàng và gọn gàng mà nói cho trẻ một vài câu, lắp đi lắp lại nhiều lần, thì mới có công hiệu. Chớ nói hằng dây hằng dải, lý sự cà kê, thì uổng công và tốn lời thôi, vì trẻ không có trí não đâu mà hiểu cho nhiều những lời ta nói.

Nói đạo đức, thiện ác với trẻ trong lúc này là vô bổ vì trẻ không hiểu, cần có việc làm để cho trẻ thấy nhiều hơn lời nói. Mẹ phải tự làm cho con thấy và dắt dìu con vào việc làm thì con dễ hiểu hơn. Đối với việc giáo dục trẻ trong lúc này chỉ cần tập cho trẻ làm điều thiện, lương tâm chớm nở của trẻ sẽ khuynh hướng về điều thiện. Các khuynh hướng ác bậy sẽ không phát sinh được. Không cần bày vẽ và cấm chỉ điều ác, chỉ gieo mầm thiện thì mầm ác không có nữa.

Lấy một ví dụ: Khi một trẻ há miệng ra cắn, hoặc đưa tay ra đánh ai, việc làm của trẻ không có nghĩa gì là ác, là bậy. Nếu ta chỉ cho trẻ việc ấy là ác là bậy, đó là chúng ta muốn cho trẻ hiểu việc ấy là ác là bậy, chớ thật tình trẻ không hiểu. Có khi chúng ta cứ để tự nhiên trẻ làm đi làm lại nhiều lần, sau lâu trưởng thành tính ác và bậy cho trẻ. Có người mẹ lại la mắng trẻ: “mày chớ cắn, màychớ đánh, mày là dữ, mày là ác”. Đó là chúng ta tự đem trẻ đặt vào cái địa vị ác dữ, chớ trẻ có hiểu việc làm ấy ác, dữ đâu! Gặp trường hợp ấy, ta chỉ cần sửa cho trẻ, việc bậy đổi ra một việc phải, việc dữ ra một việc hiền. Ta thấy trẻ cắn ai, ta chỉ nhẹ nhàng bảo: “Con hôn chị ấy một cái nào”, trẻ đánh ai, ta chỉ bảo: “Con thoa anh ấy một cái nào”. Hoặc đổi mặt hung dữ ra hiền lành: “Nào con cười đi nào”. Những nụ cười, những chiếc hôn, những chiếc thoa sẽ đổi cho cái đánh, cái cắn, cái bộ dạng hung dữ.

Nếu tập quen như thế thì mỗi khi xẩy ra một sự gì khác thường, mẹ chỉ nói một lời là trẻ thay đổi thái độ xấu xa ra hiền hậu, tức giận ra vui vẻ. Trẻ không cần biết việc ác, chỉ thấy và làm việc thiện do mẹ dìu dắt là việc ác không có nữa.

Tôi đã từng thấy rất đông cha mẹ tập dưỡng cho con, chỉ ưa trưởng ác hơn bồi thiện. Một trẻ chạy chơi đụng ngã, khóc lên. Mẹ vội chạy lại vừa bồng con vừa nói: “Thôi con nín đi để mẹ đánh cái ghế này làm cho con bổ” miệng nói tay đánh cái ghế vàchửi bới om sòm. Đó là mẹ tập cho con tính hung dữ, trả thù, vu cáo một cách phi lý.

Tôi lại gặp nhiều gia đình, cha mẹ nghe con bập bẹ chửi, do vú bõ tôi tớ dạy cho, đã không căn ngăn lại lấy làm vui thích và giục cho trẻ chửi thêm. Thậm chí lại bầy vẽ cho trẻ mắng cha mẹ làm một trò khôi hài. Đối với trẻ lời chửi mắng không có nghĩa gì, trẻ chỉ bắt chước nói chơi, lại thấy cha mẹ tỏ ý vui chơi, thì trẻ lại càng mắng chửi già. Đến sau này lớn lên trẻ vẫn giữ thói quen ấy, cha mẹ chớ có trách trẻ.

Khi nào gặp trẻ nói những tiếng thô tục, chửi mắng do người ngoài bầy vẽ bậy, cha mẹ phải nghiêm trang chớ tỏ vẻ vui cười, và mẹ phải nhìn con bằng một cách không bằng lòng. Trẻ sẽ hiểu đã nói một điều mà cha mẹ không muốn, lần sau sẽ không trở lại nữa. Một thái độ nghiêm trang cũng đủ cho trẻ sửa lỗi chớ không cần la mắng trẻ. Vì thật ra, trẻ không hiểu một tý gì về những lời trẻ đã nói.

Cha mẹ lại nghiêm nghị và ngăn cấm những tôi tớ, vú bõ không cho bầy vẽ những lời chửi mắng tục tĩu, cha mẹ tinh ý có thể nhận được những lời nói gì của trẻ là do miệng nào truyền sang mà ngăn cấm hẳn đi.

DẠY ĐIỀU PHẢI LÀ NGĂN ĐIỀU TRÁI

Trong phương pháp tập dưỡng và giáo dục nhi đồng nên nhớ rằng chỉ dạy điều phải, điều thiện tất là ngăn điều ác. Chúng ta không nên chờ đợi để ngăn cấm sửa trị điều trái, điều ác. Vì khi đã ngăn cấm sửa trị điều trái, điều bậy, là điều trái điều bậy đã không có chỗ đất để gieo vào rồi. Giữa một khoảng đất ta biết bón xới vun trồng các giống hoa thơm cỏ đẹp, thì những giống cỏ còi, cỏ cú không làm sao mọc lên nổi. Trong một gia đình mà cha mẹ dạy cho con những cử chỉ hiền hòa, những lời nói phép tắc, thì không làm gì có những thái độ hung hăng, lời nói thô tục.

Trẻ con khi nghe có sự ngăn cấm thì lại có tính thóc mách muốn vượt qua sự ngăn cấm ấy. Chẳng khác nào có xây đắp hàng rào thì trẻ lại muốn vượt qua hàng rào chơi. Nhiều cha mẹ cứ ngăn cấm con: “Cấm mày không được nói dối” mà trẻ vẫn nói dối như thường, là vì trong nhà có ai dạy cho trẻ nói thật đâu. Cha mẹ ăn ở với nhau không thật, đối với mọi người không thật và nhất là đối với trẻ không thật, thì bảo làm sao mà trẻ lại không nói dối.

Trước khi ta ngăn cấm con dối, thì hãy gieo vào lòng con những mầm thành thực, lương thiện đã.

Giáo dục bao giờ cũng là một công trình kiến thiết những sự cao quý tốt đẹp của người ta. Còn sự rào ngăn sửa trị điều hư tật xấu chỉ là phụ thuộc thôi. Khi đã dự bị cho trẻ những đức quý, tính tốt thì sự rào đón ngăn cấm chỉ là một việc thừa. Mà dầu gặp phải hoàn cảnh xấu xa, trẻ nhờ những đức tính quý hóa, làm cho trẻ không cảm nhiễm như bao trẻ khác không có giáo dục.

SỰ PHÂN BIỆT CỦA NGƯỜI VÀ CỦA TA

Mẹ đã tập dưỡng cho trẻ nhận biết cái gì là phải cái gì là trái, cái gì là cho phép, cái gì là cấm hẳn thì cũng phải dạy cho trẻ biết cái gì là của người, cái gì là của ta.

Có người cho trẻ có tính ích kỷ vì thấy bất kỳ vật gì trẻ cũng vơ về cho mình cả. Hiểu như thế là lầm. Vì khi trẻ mới lọt lòng đến thời kỳ có cảm giác, thì cảm giác đầu tiên của trẻ là chỉ mới nhận được cái bản thể của mình, và tìm cách để thỏa mãn những sự ước muốn và thiếu thốn của bản thể ấy. Đó là một cái bản năng rất tự nhiên, chính trẻ cũng không hiểu đó là tính tốt hay xấu. Trẻ thấy một vật gì, không cần biết vật ấy là của ai, chỉ cần đem về cho mình là được rồi. Từ 3 hoặc 4 tháng, trẻ đều vơ bỏ vào miệng, vì trong lúc ấy miệng là cơ quan cảm giác độc nhất. Trẻ chưa nhận thấy giới hạn giữa ta và người. Trẻ có thể cho vũ trụ là của trẻ cũng được. Tôi có đứa cháu thường gọi tôi: “Bà lấy cái mặt trăng xuống cho cháu chơi”. Đối với trẻ, trăng sao, sông núi, bất kỳ cái gì đó cũng như bày ra cho trẻ chơi và dùng tất cả.

Nếu cho trẻ tự do, trẻ có thể thâu tóm quơ góp về mình tất cả. Gặp cảnh này không nên la rầy trẻ, dầu trẻ biết nói rồi cũng thế. Cần phải dạy dỗ cắt nghĩa khôn khéo và dụ dỗ làm cho trẻ phân biệt được cái của ta và của người không có sự xâm lạm, chiếm đoạt ấy. Thí dụ trẻ đưa tay ra nắm một vật gì, vật ấy là của thì mẹ tỏ sắc vui cười như thường, nếu vật ấy là của người khác thì mẹ tỏ vẻ ngạc nhiên, hoặc dùng tiếng “khoan đã” hoặc tiếng “không được” nói một cách nghiêm mà không dữ. Hoặc vừa đưa tay chỉ vào vật ấy vừa nói: “không được, của ba, của anh hay của chị”. Chỉ vật ấy là sở hữu của người nào cho rõ ràng và đúng sự thực. Lời nói kiên quyết không do dự làm trẻ hiểu ngay. Nếu tay trẻ cứ nắm vật kia, mẹ có thể khẽ nhẹ vào tay trẻ, hoặc nói rõ vật ấy là của ai và lấy cất đi. Thái độ ấy có thể làm cho trẻ khóc, nhưng cứ để yên vậy một lần khác trẻ sẽ hiểu khóc không làm lay chuyển được mệnh lệnh của mẹ. Phải nhớ rằng gặp trường hợp ấy cần có một điệu bộ trầm tĩnh, không cau có giận dữ hoặc cười chê trẻ, vì đó là một sự dạy dỗ chứ không phải là hình phạt. Thường các món ăn, các đồ chơi đều chia từng phần và chỉ cho rõ phần nào của trẻ thì cho trẻ lấy, phần của các anh, chị, em và phần của cha, mẹ cho rõ ràng để trẻ nhận thấy của nào là của trẻ và của nào là của người khác.

Tập dưỡng trẻ theo cách ấy, lần lần trẻ sẽ phân biệt và kính trọng các sở hữu của trẻ khác, và trước khi lấy một vật gì cũng nhìn mẹ xem mẹ có bằng lòng không đã.

UY QUYỀN CỦA MẸ CẦN GIỮ GÌN

Một tiếng nói ảnh hưởng từ tuổi trẻ mà dùng ngay lúc còn thơ ấu mới hiệu nghiệm, chớ chờ đến lớn lên mà nói thì đã muộn rồi. Tiếng ấy là tiếng “không được” của mẹ. Một tiếng cương quyết làm cho trẻ phải thoái lui trước những ước muốn sai lầm hoặc hành vi trái phép. Tiếng “không được” ấy bao gồm tất cả uy quyền của mẹ. Cái uy quyền ấy phải có từ khi nằm nôi và gìn giữ cho đến lúc đã lớn.

Trẻ tin ở tấm lòng nhân từ của mẹ, cũng như trẻ tin ở lực lượng vô cùng của mẹ, ấy là một tin tưởng rất tự nhiên. Nhờ có tin tưởng ấy mà mẹ có uy quyền để dạy con. Chúng ta chớ nhu nhược làm mất tin tưởng quý hóa ấy, nhờ nó mà con chúng ta sau này mới nên người. Những cái gì ta đã nói “không được” là không được, không cho phép là không cho phép, không lưỡng lự thay đổi cách gì được nữa.

Chị em hãy xem một cảnh sau này: cơm nước xong trẻ ngồi chơi trên lòng bà nội. Bỗng trẻ nhìn một hộp giấy để trên bàn mà đòi. Đó là một sự khác thường. Mấy lâu không thấy trẻ đòi đường để trong hộp, sao hôm nay lại biết trong hộp có đường mà đòi? Nhất là trẻ cứ nhìn vào bà nội và nũng nịu, bà nội lại cười nụ với trẻ. Mẹ hiểu nguyên nhân rồi: Bà nội đã làm hư trẻ, có lẽ vắng mặt mẹ, bà nội đã mở hộp đường cho trẻ một viên vào mồm. Trước tình thế ấy mẹ không do dự gì, mẹ phải làm một việc cho có uy quyền là đến cất hộp đường vào tủ. Nếu trẻ khóc hãy đem đi nơi khác, không thiệt hại gì cả. Trẻ sẽ nhận mẹ là toàn quyền, cái gì mẹ không cho là không cho, trong việc nuôi và dạy con, mẹ giữ tất cả phép tắc, sai phép tắc là không được. Trái lại nếu mẹ nhượng bộ, cuộc nhượng bộ này sẽ kéo qua cuộc nhượng bộ khác cho đến sự thất bại hoàn toàn của tập dưỡng và giáo dục. Uy quyền của mẹ bị thương tổn là vì mẹ không biết giữ gìn.

Đối với trẻ cái gì cho là cho, không thì thôi, chớ không nên làm thái độ dối trá để lừa trẻ mà không cho. Chớ lầm tưởng trẻ chưa hiểu tiếng và còn khờ dại nên có thể đánh lừa được trẻ. Thí dụ: Có đĩa bánh ngọt ăn, mẹ đã chia phần, cái nào của trẻ, của cha, của anh, của chị. Trẻ ăn hết rồi, đòi nữa. Mẹ chỉ trả lời rõ ràng: “Con ăn hết rồi, cái này của ba, của các anh các chị”. Trẻ biết đòi vô hiệu không đòi thêm nữa. Trái lại, có người mẹ cất đĩa bánh đi và nói gắt: “Bánh hết rồi không còn nữa, đâu nào? ” Trẻ thấy bánh còn đó, mẹ lại cất đi mà nói hết, mẹ đã lừa dối trẻ. Mẹ sẽ mất hết tín nhiệm. Một lần khác trẻ xin gì mẹ không cho. Trẻ lại nghi là mẹ nói dối để lừa trẻ như các lần trước vậy. Khi con đã nghi cha mẹ nói dối thì không bao giờ nghe lời cha mẹ nữa.

CHỚ NÊN LÀM NHỌC TRẺ

Qua đến năm thứ hai là đến độ trẻ rất dễ thương đối với cha, mẹ và tất cả mọi người vì đã đến thời kỳ trẻ đi chập chững, biết nói thỏ thẻ, bắt chước người lớn làm các bộ tịch, dáng điệu ngộ nghĩnh, buồn cười. Chính cái tuổi ấy cha mẹ thường hay đem con đi chơi và đến đâu gặp ai cũng bắt trẻ làm trò để khoe con mình thông minh, đĩnh ngộ, nào là chào hỏi cúi đầu, vòng tay, dạ, xin, cám ơn, nào là lắp lại những câu hát, câu hò và làm lại những điệu bộ kỳ khôi. Quá lạm dụng lối trưng cho như thế rất có hại cho con. Con sẽ nhọc mệt, thương tổn đến thần kinh, nhất là khi con không muốn làm mà cha mẹ quyết ép con làm cho được.

Các bà mẹ nên nhớ cần để cho trẻ yên tĩnh mới giúp trẻ phát triển cơ thể và tinh thần một cách dễ dàng.

CHƯƠNG III

TỪ TẬP DƯỠNG ĐẾN GIÁO DỤC CHÍNH THỨC

GIÁO DỤC MÀ KHÔNG BỎ TẬP DƯỠNG

Tập dưỡng đến năm thứ ba thì phải nhường bước cho giáo dục chính thức. Trẻ không cần nâng đỡ sau lưng cũng đã biết chạy, biết nhảy, biết nói, biết suy nghĩ, ghi nhớ và phân biệt. Có khi trẻ chưa hiểu hết những lời trẻ nói ra, hoặc hiểu những lời chúng ta nói với trẻ, nhưng về các giác quan, các tài năng của trẻ thơ nhờ tập luyện khôn khéo nên đã tiến bộ rất nhiều, và đủ năng lực để tiếp nhận một giáo dụcchính thức. Đến ba tuổi là trẻ có một lý trí và lương tâm để nghe và làm theo những huấn lệnh, những lời khuyên bảo và dẫn dụ của ta.

Nhưng mở đường cho giáo dục chính thức không phải là bỏ tập dưỡng. Sự tập dưỡng có thể kế tiếp trong thời kỳ thiếu niên, thanh niên và trưởng thành, đều rất lợi ích, mẹ biết tập luyện cho con một cách thành thực, lớn lên con tự mình tập dưỡng lấy mình thành những tập quán hữu ích cho đời sống cả vật chất và tinh thần. Thí dụ: ưa sạch sẽ, ngủ dậy sớm, tập thể thao, có trật tự, ăn mặc chỉnh đốn...

Trong chương nói về tập quán của trẻ tôi đã trở lại vấn đề này.

GIÁO DỤC LÀ MỘT CÔNG TRÌNH CĂN CỨ Ở TÌNH THƯƠNG

Trong hai năm đầu tập dưỡng, mẹ đã thấy nhiều kết quả tốt; kết quả ấy sẽ giúp cho giáo dục bắt đầu từ năm thứ ba trở đi.

Nếu trong thời kỳ tập dưỡng mẹ theo đúng phương pháp “quy củ và chuyên cần” thì sự phát triển năng lực của trẻ sẽ ăn nhịp với ý chí của mẹ, không xảy ra sự xung đột, trẻ cảm giác cái gì mẹ muốn mới làm, cái gì mẹ không muốn là không làm. Lúc nào trẻ cũng muốn cho mẹ bằng lòng và những khi thấy mẹ thiếu những chiếc hôn yêu dấu, những nụ cười niềm nở là chắc có sự gì không phải đường, phải phép. Một sợi dây cảm tình chan chứa tình thương đã buộc chặt hai tâm hồn mẹ và con. Nếu không may sợi dây cảm tình ấy bị đứt đoạn thì không còn có giáo dục gì được nữa.

Trẻ con càng lớn càng nảy nở một đức tính rất hợp lý là đức tính tự lập. Cái đức tính tự lập ấy nhiều khi có thể đưa trẻ đến sự cứng đầu rắn cổ. Tính tự lập không phải là một tính bậy, nó biểu thị tinh thần và có thể trẻ đã phát triển và muốn thoát li những sự nâng đỡ dìu dắt. Nhưng trong khi trẻ chưa có một tinh thần đầy đủ, một cơ thể vững vàng thì sự tự lập của trẻ sẽ đưa đến chỗ hư hỏng, cứng cổ, làm liều, không nghe lời cha mẹ.

Trước sự nảy nở đức tính tự lập và nghị lực của trẻ, mẹ đối phó thế nào cho tính tự lập và nghị lực ấy vẫn giữ được bản chất tốt của nó, mà lại không xuyên qua đường hư hỏng? Có thể dùng lý sự để cảm hóa trẻ được không? Không thể nào được, vì tuổi trẻ còn non, chưa đủ sức hiểu lý sự một cách rành mạch.

Có thể dùng lời dọa nạt, võ lực mà có kết quả chăng? Cũng không được. Vì võ lực và dọa nạt chỉ áp bức trẻ nhất thời chứ không cảm hóa được trẻ. Chưa kể võ lực và dọa nạt làm thương tổn đến thần kinh và thân thể của trẻ.

Chỉ có một phương sách tối diệu giúp mẹ để giáo dục con ấy là tình thương, là cảm tình sâu sắc, chan chứa giữa mẹ và con, tình thương đã hóa ra lực lượng để mẹ dùng mà dạy con. Ví tình thương mà trẻ phục tùng, và tín nhiệm hoàn toàn ở mẹ. Lương tâm của trẻ chưa thành, mẹ chính là lương tâm của trẻ, ý chí của trẻ chưa đủ, mẹ chính là ý chí của trẻ, tâm hồn và nghị lực của trẻ có nảy nở cùng ăn nhịp với tâm hồn và nghị lực của mẹ, mẹ sẽ cầm cân nảy mực tất cả. Sự tự lập và nghị lực của trẻ sẽ không chống chọi với ý chí của mẹ cả. Trái lại, mẹ càng dìu dắt cho trẻ có một tinh thần tự lập mạnh mẽ có thể sau này sống một cách hiên ngang với đời.

Chúng ta nên nhớ: Giáo dục phải có tình thương, không có tình thương thì không có giáo dục.

GIÁO DỤC KHÔNG PHẢI LÀ UỐN MĂNG

Nhiều cha mẹ đã hiểu nghĩa giáo dục như uốn măng. Nên tục ngữ mới có câu: “Uốn tre uốn thủa còn măng” người ta ví trẻ mới lớn như búp măng, cần phải uốn nắn sớm mới dễ, để già thành tre thì khó mà sửa đổi.

Theo ý tôi thì tre không cần uốn, mà măng cũng không cần nắn. Cứ để cho măng mọc tự nhiên thành tre. Một búp măng mới vượt ra khỏi đất có đủ sinh khí và tinh lực, cứ để cho nó vượt lên một cách thẳng thắn, không nên uốn nắn một cách quanh co làm cho thân thể măng hư hỏng và mình tre gầy còm. Người trồng măng chỉ cần biết một điều, búp măng có mọc ở một đất tốt không? Cây măng đâm lên có ngay thẳng không? Có đụng chạm vào bụi bờ gì không? Thế là đủ rồi. Nếu có sự sai lạc thì sửa mình măng cho thẳng, còn sức mọc của măng cứ để cho tự do phát triển chứ không nên tù túng trói lại.

Đối với giáo dục của trẻ cũng thế, cứ để cho trẻ phát triển các năng lực của trẻ một cách tự do, không nên mỗi thứ rào đón ngăn cấm, tỏ vẻ quá sức. Trẻ mới ra đời tự nhiên đã có tính cương ngang, cha mẹ không nên cho đó là một hư tính mà vội bẻ gẫy đi. Sự cương ngang của trẻ là biểu hiện sự phát triển tự lập của trẻ, cha mẹ nên nuôi dưỡng cho trẻ sau này có lực lượng để xông pha với đời. Cha mẹ chỉ cần lưu ý sự cương ngang của trẻ, nghị lực của trẻ sẽ phát sinh ở một chỗ đất tốt hay xấu, nghĩa là chịu ảnh hưởng một giáo dục và tập dưỡng phải hay trái? Lại nên xem nghị lực và cương ngang ấy đi đến một sự cao quý hay đồi bại. Nếu cương ngang và nghị lực của trẻ quay về đường tội lỗi thì mẹ cần phải ngăn đón ngay. Còn không, thì cứ để cho trẻ phát triển tự nhiên dưới sự dìu dắt khôn khéo của ta. Giáo dục không phải là một công trình trói buộc người ta.

Giáo dục là một công trình bồi bổ để nảy nở tất cả những năng lực cao quý trong một người.

NHIÊM VỤ NGƯỜI CHA TRONG SỰ GIÁO DỤC

Khi trẻ lớn lên đến ba tuổi đã bắt đầu có những ý chí, những năng lực phát triển, mẹ cần phải có người giúp đỡ trong công việc giáo dục: Các người ấy là cha và các anh chị em trong nhà.

Nhiệm vụ giáo dục của cha trong thời kỳ một hai tuổi có thể sơ được, qua năm thứ ba thì đã đến thời kỳ quan trọng không thể qua được. Người cha nào bỏ qua nghĩa vụ ấy là một tội lớn. Người mẹ nào không thừa nhận nghĩa vụ ấy sau này sẽ hối hận không kịp.

Sự sống vật chất của trẻ phải nhờ cha mới có, sự sống tinh thần của trẻ cũng phải nhờ cha mới phát triển một cách đầy đủ. Tục ngữ ta có câu: “Con không cha như nhà không nóc”, nhà không nóc thì không thành nhà, dạy con mà không nhờ cha thì cũng không dạy nổi.

Nói thế tôi cũng còn phải nhớ đến cái trường hợp đau đớn trẻ mồ côi cha. Gặp cái tình cảnh thương tâm ấy người mẹ cần phải có can đảm, đủ nghị lực, để cáng đáng các nhiệm vụ của một người cha.

Giáo dục trẻ lên đến ba tuổi không phải là một công trình riêng gì của mẹ hay là của cha, mà chính là công trình chung của mẹ và cha. Cha mẹ cần phải bàn luận với nhau để tìm trong tư chất của mỗi con, cái gì giống mẹ, cái gì giống cha, rồi tìm phương pháp mà bổ khuyết cho cân phân. Sự xét đoán của mẹ cũng có khi lầm, sự phân biệt của mẹ cũng có khi sai, nên cần phải thảo luận, thương thuyết với nhau mới tìm được chân lý để dạy con.

Trẻ con thường tinh mắt, thính tai lắm nên có thể đoán biết được thái độ của mẹ, cái nào hợp ý, cái nào bất hợp ý, cái nào mẹ cho mà cha phản đối, cái nào cha cho mà mẹ không bằng lòng, trẻ sẽ dựa bên này chống bên kia, muốn tránh cái nạn ấy, trong sự giáo dục, cha mẹ trước mặt con bao giờ cũng tỏ thái độ hòa hợp và ăn ý.

Cho nên sự thuận hòa trong gia đình và tình thân yêu giữa vợ chồng là điều cốt yếu của sự giáo dục con cái.

GIA ĐÌNH CON MỘT

Trong sự giáo dục, ngoài mẹ cha ra còn có anh chị em. Trẻ đến ba tuổi thì thường cũng đã có một em, làm cho trẻ thấy mình có địa vị làm anh làm chị, nên sự khuyên bảo của mẹ cũng có phần dễ dàng hơn.

Vì thế trong gia đình con một thường trẻ khó dạy hơn. Cha mẹ quá nuông chiều, trẻ thấy mình là trung tâm điểm của cả nhà nên hóa ra hư tính. Sự lạm dụng thuốc thang và kiêng cữ quá, làm cho con không quen chịu đựng với thời tiết, nên hay đau ốm. Trẻ sức vóc yếu đuối, tinh thần nhu nhược và ích kỷ, cứng đầu, vì đòi gì được nấy.

Cái kết quả tai hại về sự nuôi dạy ấy sẽ làm đau đớn cho trẻ, khi trẻ ra giao thiệp với ngoài, đi vào trường hoặc đi chơi chỗ đông chúng bạn. Trẻ sẽ thấy mình bị gạt ra khỏi đoàn thể, vì sự yếu đuối, tính ích kỷ, cô lập, ngớ ngẩn, nên không mấy ai chịu chơi với trẻ.

Gặp một trường hợp gia đình con một, mẹ và cha muốn cho con nên người cần phải có một sự yêu thương săn sóc thông minh và khôn khéo. Chớ nên để sự nuông chiều xâm chiếm hết sự giáo dục. Phương pháp quy củ và chuyên cần vẫn là liều thuốc quý cho các bà mẹ chỉ có một con. Một tình thương sáng suốt với những sự quyết định kiên quyết và hiền từ sẽ có kết quả rất tốt.

CHƯƠNG IV

GIÁO DỤC TÙY TÂM LÝ ĐẶC BIÊT CỦA TRẺ CON

BIẾT RÕ TÂM LÝ MỚI DỄ DẠY DỖ

Muốn giáo dục trẻ thì việc thứ nhất là cần hiểu rõ tâm lý trẻ đã. Tuy rằng chúng ta đây trước kia cũng là trẻ con cả, nhưng chúng ta không làm sao biết hết những sự xảy ra trong tâm hồn trẻ. Dẫu ta có nhớ lại thời kỳ thơ ấu của ta, ta cũng chỉ giữ lại được những kỷ niệm vụn vặt, không để dùng mà so sánh và xét đoán được tâm lý của những trẻ ta nuôi dạy bây giờ.

Sự trực tiếp và quan sát của ta hàng ngày đối với trẻ cũng giúp ta được ít nhiều tài liệu để dạy trẻ nhưng thế cũng chưa đủ.

Vấn đề tâm lý của trẻ đã có nhiều nhà giáo dục, y sĩ, tâm lý học chuyên môn nghiên cứu đến. Chúng ta tuy không đủ thì giờ mà khảo cứu một cách tường tận nhưng trong khi dạy con, ta cũng cần hiểu các học giả ấy đã nói những gì để làm tài liệu trong sự giáo dục con cái ta.

Tâm lý học về con trẻ, rất lưu ý hai điều: Một là ý thức của trẻ không liên tiếp, hai là sức tưởng tượng của trẻ rất mạnh.

Ý THỨC KHÔNG LIÊN TIẾP CỦA TRẺ CON

Ý thức của trẻ không liên tiếp cho nên trẻ không nhận thấy thời gian một cách rõ ràng. Đối với chúng ta thời gian liên tiếp vô cùng tận, không ngừng đứng, không đứt đoạn, chỉ còn bản ngã là luôn còn mà thôi. Vì chúng ta nhận thấy trách nhiệm của chúng ta đối với những việc hôm qua năm trước, cũng như chúng ta biết công việc hôm nay và dự trữ việc chúng ta làm ngày mai.

Trái lại trẻ con không giống như thế. Con trẻ không biết thời gian có liên tiếp, con trẻ không nhận thấy sự sống của mình giữa thời gian. Trẻ chỉ nhận thấy hiện tại và sự sống hiện tại. Bao nhiêu cảm giác ý thức rộn ràng trên ám ảnh trẻ, làm cho trẻ không biết lấy quá khứ mà suy hiện tại, lấy hiện tại mà suy tương lai. Thời gian đối với trẻ vì thế mà không liên tiếp. Nếu mẹ la rầy trẻ một việc trẻ đã làm ngày hôm qua thì không có hiệu quả gì cả, vì hôm qua đối với trẻ là qua rồi. Một đêm xóa nhòa tất cả những việc trẻ đã làm hôm qua, trẻ lại trở nên một người mới để đối phó với những việc ngày nay. Những lời phiền trách về những công việc lầm lỗi của trẻ đã qua một hai ngày rồi là vô hiệu. Trông việc giáo dục trẻ, phải lấy hiện tại làm căn cứ thì trẻ mới hiểu được. Nếu trẻ làm một sự lầm lỗi phải chỉ bảo ngay chớ để qua rồi mà nhắc lại cũng chẳng có ích gì. Muốn dạy cho trẻ một việc, nên lấy những thí dụ, những hình ảnh, những cảnh tượng hiện có trước mắt, chớ kể chuyện đã qua, nói chuyện sắp tới, thì chẳng khác nước đổ đầu vịt chỉ uổng công và tốn lời nói.

TƯỞNG TƯỢNG CỦA TRẺ

Có chị em sẽ cho tôi nói không đúng, vì chị em nhận ở con mình một trí nhớ rất minh bạch. Có lần chị em đem trẻ đi xem vườn bách thú. Mãi đến tuần sau, trẻ con nhắc lại những hình dáng con khỉ, con voi. Sự thật đó không phải là trí nhớ hoàn toàn, nhất là trẻ chưa có trí nhớ để giữ gìn một cách có trật tự những huấn lệnh, những khuyên bảo như một người đã lớn tuổi. Khi trẻ nhìn con voi, con khỉ, không phải trí nhớ của trẻ đã làm việc, mà chính những hình dáng voi khỉ đã xúc động sức tưởng tượng rất mạnh của trẻ. Sự xúc động ấy đã để lại một hình ảnh như hình xi nê và có thể chiếu hình ra khi trẻ cần đến. Vẫn biết tưởng tượng là một phần của trí nhớ, nhưng phải là trí nhớ hoàn toàn, nhất là không phải trí nhớ về trách nhiệm.

Nhưng có chị em lại nói: “Có lần con tôi làm một việc tôi đã cấm, tôi la rầy qua loa, trẻ nhận lỗi, nhưng đến ngày mai lại tái phạm như thường, lần này tôi la rầy thật kịch liệt. Tôi nhận thấy từ đó, trẻ không làm việc tôi cấm nữa”. Sự thật không phải thế. Vì sao khi chị em la rầy con bằng một giọng hiền hòa không có kết quả, mà đến khi la kịch liệt lại được việc? Thế là vì lần la trước không ảnh hưởng gì vào trí nhớ của trẻ. Lần sau được việc là do ảnh hưởng vào sức tưởng tượng rất mạnh. Những vẻ mặt hung dữ, mặt đỏ, mắt trợn, trán nhăn, lời nói gắt gỏng... những hình ảnh ấy đã xúc động đến sức tưởng tượng của trẻ. Một lần sau khi trẻ muốn làm cái việc mẹ cấm, sức tưởng tượng sẽ diễn lại cả một tấn kịch hung dữ khó chịu của mẹ, vì thế mà trẻ không muốn làm nữa.

Một chứng cớ rõ ràng, là tôi thấy nhiều bà mẹ khi muốn cho con vâng lời, la hét đã chán mà không thấy hiệu quả, phải nhờ cậy những người mặt mày dữ tợn, phùng mang trợn má, làm cho trẻ phải theo. Đến khi trẻ không vâng lời lại phải kêugọi đến tên người ấy. Đó là các bà mẹ đã lợi dụng sức tưởng tượng của trẻ, để dọa nạt trẻ phải phục tùng. Không đợi nói chị em cũng vẫn biết rằng cách giáo dục ấy rất nguy hiểm vì nó làm hư hỏng bộ thần kinh của trẻ, luôn luôn sống trong sự kinh khủng, hãi hùng. Vả lại sức tưởng tượng của trẻ chỉ có hạn, nếu động mãi thì sức ấy sẽ cùn đi, sự dọa nạt la hét muốn có hiệu quả càng ngày càng phải dọa nạt la hét thêm. Biết bao nhiêu là gia đình cha mẹ muốn cho con vâng lời mà phải làm vang dậy hàng xóm điếc óc long tai. Nhưng sự dọa nạt la hét ấy cũng chỉ đến một giới hạn thôi. Đến một thời kỳ, cha mẹ dọa nạt la hét cách gì, trẻ cũng khôngchuyển nữa. Ấy là sức tưởng tượng của trẻ đã cùng kiệt vì cha mẹ đã lạm dụng nhiều lắm rồi.

Cho nên dầu trẻ đã biết nói rồi ta vẫn dùng phương pháp: cương quyết và hiền từ. Đối với trẻ sự vâng lời có ý thức chưa có, trẻ chưa có thể suy nghĩ: “Tôi vâng lời là vì nghĩa vụ của tôi”. Vì thế bất kỳ công việc gì mẹ cũng phải làm lấy và dậy cho trẻ làm, trẻ sẽ bắt chước theo. Khi làm sai ta không nên dùng lời nghiêm khắc, hung dữ đối với trẻ, thí dụ: “Cấm mày không được làm việc ấy” “mày làm hỏng tất cả”, “mày hư lắm”. Nếu nói một cách hiền hậu: “Con không nên làm thế, con nên làm thế này” và nói thì phải chỉ cách làm lại ngay, hoặc “con không nên nói thế, con nên nói thế này” và sửa lại câu nói cho đúng đắn cho trẻ. Nhất là không nên sai bảo trẻ làm việc quá sức mình, hoặc làm cho trẻ phải gia công nhiều quá. Cũng không nên dạy cho trẻ những câu khó nói, khó nhớ, khó hiểu làm hao tổn tinh thần của trẻ. Nếu biết làm việc đó, mà mẹ muốn cho làm thì mẹ phải giúp sức vào chứ không nên để trẻ làm một mình cho hư hỏng rồi la mắng trẻ.

MỞ MẮT MÀ CHIÊM BAO

Vì sức tưởng tượng rất mạnh và thay đổi rất nhanh chóng nên trẻ tuy mở mắt mà như nằm trong chiêm bao. Nhất là trẻ con từ 2-5 tuổi có tính cách ấy nhiều hơn cả. Giấc chiêm bao mà tính ấy làm cho trẻ nhận hoàn cảnh một cách khác chúng ta và làm cho trẻ vui thú say mê suốt ngày. Đối với trẻ, các vật gì đã có là sống cả, trẻ có thể cho các vật ấy biết ăn, biết nói, biết đi, biết đau đớn và ham muốn như trẻ vậy. Nước chảy, gió thổi, khói bay, tiếng đồng hồ tích tắc cho đến ghế, bàn, giường phản đối với trẻ là những vật sống và có thể trò chuyện vui đùa với trẻ.

Sức tưởng tượng giúp cho trẻ trong việc chơi đùa rất nhiều. Một mảnh gỗ trong thau nước đối với trẻ không phải là mảnh gỗ mà chính là một chiếc tàu thủy rất đẹp. Vì thế những đồ chơi của trẻ không cần thiết phải là những đồ chơi tỉ mỉ công phu, mà chỉ nên cho trẻ những đồ chơi làm cho trẻ tưởng tượng nhiều. Một cậu bé kia cha cho một con ngựa gỗ rất đẹp lại không thích, mà chỉ thích con ngựa “ba toong” của cha. Dùng chiếc ba toong làm con ngựa mới thần tình, trẻ thích tưởng tượng hơn sự thật.

Vì sự tưởng tượng của trẻ phát triển quá mạnh nên nhiều khi trẻ giống như người mơ ngủ. Trẻ nhận thấy một vài việc gì kỳ lạ xúc động sức tưởng tượng liền đi lấy và chắp nối với nhau, và gặp cơ hội là kể ra như những chuyện thật vậy. Gặp lúc ấy, mẹ chớ nên vội cho trẻ là nói dối. Trái lại, cần phân biệt trong câu chuyện của trẻ cái gì là đúng, cái gì là sai, cái gì trẻ đã chắp nối đầu gà đuôi vịt, thì nên chờ cơ hội mà chỉ dần cho trẻ hiểu.

NHỮNG CÂU HỎI LÔI THÔI

Sự tưởng tượng làm việc nhiều, nên trẻ gặp việcgì cũng muốn hỏi tại sao? Để làm gì? Của mọi sự, mọi vật trẻ gặp. Nhiều bà mẹ rất khó chịu vì những câu hỏi mắc mỏ lôi thôi ấy.

Đối với những câu hỏi lôi thôi của trẻ, mẹ nên trả lời tất cả. Hoặc trả lời một cách đúng sự thật nếu xét trẻ đủ sức hiểu. Hoặc trả lời trẻ qua một ý đồ không đúng hẳn câu hỏi. (Vì nếu trả lời đúng hẳn câu hỏi thì trẻ không hiểu). Những câu trả lời trẻ như thế vẫn được vừa ý trẻ mà không sai nghĩa. Nhất là mẹ không nên cau có, cằn nhằn đối với lời hỏi của trẻ “Không biết, chớ hỏi lôi thôi!” Sự bực bội cau có của mẹ làm cho trẻ không muốn hỏi nữa. Thiệt hại cho sự học của trẻ. Trái lại cũng không nên vong mạng, nói tầm bậy, một thời gian trẻ sẽ hiểu mẹ nói dối và không tín nhiệm ở giáo dục của mẹ nữa.

Một trẻ hỏi: “Mẹ ơi, vì sao con cá lội được, mẹ?”. Mẹ tươi cười đáp: “Vì con cá có vây đó, con không thấy à!”. Thế là một câu hỏi dễ trả lời. Nếu cậu bétò mò hỏi: “Mẹ ơi, sao mặt trời lại nóng?”. Đó là một câu hỏi khó, nếu cắt nghĩa cho đúng thì phải nói đến khoa học, trẻ không làm sao hiểu nổi. Tuy vậy mẹ không nên gắt gỏng với trẻ: “Nó nóng là nó nóng, tao biết a!” Hoặc “Mày hỏi lôi thôi lắm, đi chơi chỗ khác”. Dầu đối với câu hỏi khó, mẹ cũng trả lời, nhưng trả lời một cách chệch đi mà trẻ vẫn hiểu. Thí dụ: “Mặt trời nóng là vì nếu không nóng thì chim, chuột, cây cối và chúng ta đây chết rét tất cả”. Câu trả lời như thế tuy không chính vào câu hỏi, nhưng nó không sai nghĩa, không giả dối, và làm trẻ hiểu dễ dàng. Cậu bé tò mò sẽ vừa lòng ngay.

Nhiều khi trẻ lớn lên câu hỏi có phần khó khăn hơn, người mẹ tinh ý và muốn cho trẻ thương yêu và kính phục cha, thì trước những câu hỏi khó khănmẹ sẽ trả lời: “À, chuyện ấy, rồi ba về chúng ta sẽhỏi ba”. Đến bữa ăn, nếu có dịp tốt mẹ sẽ bảo trẻ đem chuyện ấy ra để ba giải đáp cho. Những câu chuyện gia đình như thế làm mở mang trí thức trẻ và tăng thêm tình yêu thương giữa con cái và cha mẹ cốt nhất là phải lựa những câu giải đáp gọn gàng dễ hiểu.

CÂU CHUYÊN THẦN TIÊN

Vì trí tưởng tượng của trẻ rất mạnh, nên khi một bầy cháu ngồi xúm xít quanh bà để nghe kể chuyện thần tiên, mấy cặp mắt tinh anh đều chăm chú nhìn vào cánh tay của bà: “Ngày xưa có một...” bầy cháu tuy khi ấy mở mắt nhìn bà hớp từng hơi nói, nhưng trong trí thì sức tưởng tượng đã diễn ra một tấn kịch rõ rệt như câu chuyện, chẳng khác nào như phim chiếu ảnh cứ lần lượt chiếu ra theo lời nói của bà. Vì thế những câu chuyện thần tiên thường làm cho trẻ ham mê vô cùng. Trẻ thấy mình như đã chứng kiến cả việc xảy ra trong câu chuyện. Mẹ cần kể chuyện cho trẻ nghe là một cách giải trí vừa vui thú vừa hữu ích. Phải cần lựa những chuyện dễ hiểu, hợp với trình độ trí thức của trẻ. Câu chuyện không cần phải dài và khúc mắc, cần ngắn mà có nghĩa, tránh những cảnh tượng hung dữ, khủng khiếp, giết người, máu chảy... làm cho rối loạn và ám ảnh tinh thần của trẻ. Những câu chuyện hung bạo, gian dối có thể làm cho trẻ bắt chước theo. Một nhà giáo dục kia đã kể cho tôi nghe câu chuyện sau này: Sau khi kể chuyện ngụ ngôn “con quạ và con chồn” cho một lớp học bé tí của tôi (nhà giáo dục) nghe, tôi hỏi cả lớp, trong con quạ và con chồn, các con thích con nào? Một cậu bé mặt mày sáng sủa đứng dậy nói: “con thích con chồn” Vì sao con thích con chồn? Tôi hỏi: con thích con chồn vì nó đã ăn được miếng bánh ngon!" Nếu La Fontaine tiên sinh sống lại chắc cũng phải lấy làm ngạc nhiên vô cùng khi thấy trẻ con ngày nay hiểu ngụ ngôn của tiên sinh như kiểu ấy, tiên sinh cũng lấy làm ái ngại nếu đem những ngụ ngôn ấy mà kể cho trẻ lên 6 nghe.

Chúng ta nên nhớ những chuyện kể cho trẻ nghe rất có ảnh hưởng vào tinh thần của trẻ, vì trong thời kỳ này sức tưởng tượng phát triển rất mạnh.

Ta cần phải lựa chọn kỹ những chuyện để kể cho trẻ nghe.

Càng lớn lên trẻ càng muốn biết những chuyện ta kể có đúng sự thật không? Trẻ đến thời kỳ hiểu biết, ta không nên dối trẻ nữa và chỉ cho trẻ thấy những câu ấy người ta đặt ra để dạy cho trẻ những bài học về luân lý. Thí dụ chuyện “Tấm Cám” là để dạy cho người ta ăn ở nhân đức phúc hậu thì sẽ gặp những sự may mắn, chuyện “Thằng bé tí hon Bút xê” là dạy một bài học về tính biết phòng xa và cẩn thận.

ÔNG BA BỊ

Nhiều cha mẹ đã lạm dụng một cách vô ý thức sức tưởng tượng của trẻ để dọa nạt trẻ, buộc trẻ phải vâng lời. La rầy hết hiệu quả, cha mẹ lại cậy đến người phùng mang trợn mắt cho con sợ. Tôi đã nói đến cái nguy hại của giáo dục ấy. Cha mẹ nếu không mượn người ngoài đến dọa con thì lại kể những chuyện ghê sợ, những hình tượng hung dữ để buộc con phải phục tùng: chuyện ông Ba Bị chín quai, mười hai con mắt, chuyện ông kẹ, ông hịm và ma quỷ v.v... đều nhắc đi nhắc lại nhiều lần. Sự dọa nạt ấy làm cho trẻ nhiều khi kinh khiếp quá mất trí khôn thiệt hại cho sự phát triển tinh thần và cơ thể của trẻ. Thường tính trẻ không biết sợ tối, chính tự cha mẹ dọa con: trong bóng tối có ông Ba Bị chực ăn con trẻ, nên trẻ thấy tối là kinh khiếp. Nhiều cha mẹ lại bỏ trẻ trong phòng tối, rồi dùng những tiếng ghê gớm làm cho trẻ thất vía.

Phải nên bỏ hẳn lối dạy con bằng cách dọa nạt ông Ba Bị, và bỏ phòng tối. Cấm tuyệt không cho người nhà kể những chuyện ma quỷ rùng rợn. Bất kỳ lúc nào mẹ nghe con nói chuyện ma quỷ phải cải chính ngay cho đó là chuyện nói láo và vô nghĩa lý.

PHẦN THỨ HAI

ĐỨC DỤC

CHƯƠNG I

MỞ MANG LÝ TRÍ, SOI SÁNG LƯƠNG TÂM,

GÂY DỰNG NGHỊ LỰC

NHÂN CHI SƠ TÍNH BẢN THIỆN

Nhiều học giả phương Tây cũng như phương Đông cho rằng loài người khi mới sinh ra đều thiện cả. Sở dĩ sau này sinh gian, ác, tà, dâm là do sự tập thành về sau. Trái lại cũng có một số học giả cho rằng bản tính của trẻ con chẳng có gì là thiện, có thể nói là ích kỷ, là vô tình, là hung dữ thì đúng hơn. La Fontaine nhà thơ ngụ ngôn Pháp từng than rằng: “Các tuổi ấy không tình thương”.

Hai quan niệm ấy đối với tôi là cực đoan cả. Theo thiển ý của tôi thì trẻ con không có gì là thiện mà cũng không có gì là ác cả. Thiện ác đều do sự tập nhiễm của hoàn cảnh và giáo dục sau này. Tâm hồn của trẻ là một mảnh giấy trắng tinh, trên mảnh giấy ấy nếu gặp nhà nghệ sĩ tài hoa sẽ phác họa ra những màu sắc rực rỡ, đẹp đẽ. Nếu gặp phải một tay vụng về, vũ phu, vô học, vô hạnh sẽ bôi nhòa những nét đen tối.

Vì thế trẻ con tốt hay hư là do tay của chúng ta cả. Khi trẻ mới lên hai tuổi, trẻ chưa có quan niệm gì về thiện và ác, về đạo đức và không đạo đức. Đối với trẻ chỉ có cái cho phép và cái không cho phép, cái làm vui cha mẹ và cái làm phiền cha mẹ. Khi làm một việc cấm sẽ bị trừng phạt, khi làm việc vui cha mẹ sẽ được sự âu yếm. Tóm lại là chỉ có lòng thương và lòng sợ hãi, chớ đạo đức, thiện ác là chuyện trẻ chưa hiểu và cũng có thể nói là trẻ chưa có. Trong thời kỳ này mẹ là tinh thần, là lương tâm của trẻ vậy. Cái gì mẹ cho phép hoặc mẹ bảo làm là điều thiện, điều phải, điều đạo đức, cái gì mẹ cấm hẳn là điều ác, điều trái, điều vô đạo.

Nhưng qua đến năm thứ ba, nhờ sự huấn luyện dần dần trẻ đã cảm giác một cách mơ hồ con người ta cần phải ăn ở một cách nhân từ, không nên làm hại ai cả, nên nói thành thật và đối đãi phép tắc với mọi người. Khi trẻ đã bắt đầu nhận những việc nên làm, và ghét sợ tránh những việc xấu xa, bậy bạ, lòng đạo đức của trẻ đã bắt đầu khởi nhóm.

LÒNG THIÊN ÁC CỦA TRẺ

Trong chương “giáo dục tùy tâm lý đặc biệt của con trẻ” tôi đã nói đến sự không liên tiếp trong ý thức của trẻ, trẻ không nhận thấy thời gian một cách cho rõ ràng, việc hôm qua không ăn dính với ngày nay, việc ngày nay không liên lạc với ngày mai. Vì lẽ đó cái lòng đạo đức và thiện ác của trẻ cũng lúc ẩn lúc hiện không chừng. Hãy xem thí dụ sau này:

Một trẻ mới ba tuổi tay cầm miếng bánh đương ăn, thấy một trẻ ăn mày đi qua, bộ rách rưới đói khát, trẻ lên ba tự cầm miếng bánh bẻ nửa cho trẻ ăn mày. Ấy là một việc thiện rõ ràng. Nhưng đến ngày mai, mẹ đã cho trẻ ăn bánh rồi, còn lại một phần để dành cho cha ở trên bàn, trong khi vắng mặt mẹ, trẻ đã rón rén nhìn miếng bánh do dự một tý, rồi không đè nổi lòng muốn, trẻ đã bò lên ghế ăn cả phần bánh của cha một cách lanh lẹ, trẻ đã làm việc tội lỗi một cách quá tự nhiên. Chỉ một việc ăn, trong hai ngày tiếp nhau, trẻ có thể làm hai việc khác nhau, một bên là làm phúc với người, một bên là sự bất hiếu với cha. Trường hợp ấy ta không nên lấy làm lạ, nếu như ta đã hiểu trẻ không có một ý thức liên tiếp. Trong khi ăn miếng bánh của cha, trẻ không cần nhờ đến việc làm phúc ngày hôm qua để đối chiếu. Bao nhiêu cảm giác về sự ngon lành vui thích khi ăn được miếng bánh, đã ám ảnh xúc động vào sức tưởng tượng của trẻ, trẻ vội vã ăn cho được miếng bánh để thỏa mãn sự ước muốn hiện tại, còn các suy nghĩ gì khác đều đánh dẹp một bên. Hiểu như thế ta mới biết tha thứ những lỗi lầm của trẻ, ta không nên phiền trách trẻ, mà chỉ cần dạy trẻ một cách khác để sửa đổi lại. Người mẹ nên nhớ rằng: dầu trẻ làm một lỗi lầm, lỗi lầm ấy cũng không đến nỗi quá nặng mà phải đối đãi với trẻ một cách nghiêm khắc, trái lại phải sửa dạy trẻ một cách hiền hòa. Từ cái ý thức không liên tiếp đến ý thức liên tiếp vẫn xa nhau, cha mẹ cần giúp trẻ nối sự liên tiếp ấy bằng cách thông minh và yêu dấu.

Trên tôi đã lấy một thí dụ về ý thức không liên tiếp mà trẻ có thể làm hai việc thiện ác không giống nhau. Dưới đây tôi kể lại một thí dụ về sự lỗi lầm của trẻ do trí tưởng tượng.

Chuyện này là một chuyện thật của con trai tôilà hồi lên 6 tuổi do tôi chứng kiến. Năm ấy tôi ở Đà Nẵng, một hôm tôi ngồi xem trong cửa kính bỗng thấy một viên sỏi ném vào giữa mặt kính, mặt kính rạn vỡ làm hai, tôi giật mình nhìn ra, thấy H.T đang đứng ngoài bờ đất tay cầm một chiếc ná cao su bộ tịch vừa bắn xong. Ngạc nhiên hơn nữa là tôi thấy em của H.T con gái tôi, mới lên ba tuổi, nằm sấp trên phản miệng cười, đầu đội một quả giấy vo tròn. Trước một hành động kỳ quái và nguy hiểm như thế, tôi kinh ngạc hết sức, nhưng gặp trường hợp như thế này tôi vẫn tỏ thái độ rất điềm tĩnh để tìm ra nguyên nhân vì sao con tôi đã làm một việc khác thường như thế. Tôi gọi H.T vào, thu cái súng cao su cất đi và buộc phải đứng ở tường. Khi ấy chị của H.T làm đốc giáo ở trường nữ học Đà Nẵng đi làm về. Tôi đem câu chuyện ra hỏi. Con gái lớn tôi cũng ngạc nhiên quá sức. Nhưng tinh ý đã tìm ra được nguyên nhân. Con gái tôi đã mở ra cho tôi một quyển sách chữ Pháp về loại văn tuyển, trong ấy có một hình vẽ một đứa trẻ trên đầu đội một quả cam và một dũng sĩ dương cung ra bắn. Ngày thường H.T. đã mở sách ấy ra xem hình và nhờ chị cắtnghĩa những hình ảnh cho nghe. Chị đã kể chuyện ông Guillau me Tell bắn trúng quả cam trên đầu con. Câu chuyện ấy đã ám ảnh trí tưởng tượng của con trai nhỏ tôi. Nó cũng có ý nghĩ: Nếu GuillaumeTell bắn trúng quả cam để trên đầu con, thì nó cũng có thể bắn trúng quả giấy để trên đầu em. Trí tưởng tượng ấy đã đưa đến một việc làm nguy hiểm và dại dột vô cùng. May mà viên sỏi vô tình không trúng mặt con gái mới lên hai tuổi của tôi.

Việc làm của H.T là rất nguy hiểm, nhưng theo ý tôi không có tội lỗi gì cả. Đứa con tôi đã bị lôi kéo bởi một trí tưởng tượng quá mạnh, nên đã làm một việc mà không cần xét việc ấy có nguy hiểm hay không, tội lỗi hay không? Nếu gặp việc này, tôi không chịu tìm rõ nguyên nhân, mà trừng phạt con tôi một cách nghiêm khắc thì thật là oan cho trẻ, giáo dục của tôi sẽ đi đến chỗ thất bại hoàn toàn.

Cha mẹ trước sự lầm lỗi của con, nên tìm cho ra nguyên do, rồi chỉ cần một sự dạy bảo cho minh bạch làm cho trẻ tỉnh ngộ, không cần phải la mắng ồn ào.

Chúng ta tùy theo sự phát triển của tâm hồn mà mở lần tấm lòng đạo đức cho trẻ. Nhưng ta không nhất thiết buộc trẻ mỗi hành động là một việc đạo đức. Chỉ khi nào trẻ đã nhận rõ thấy sự sống của mình, đã biết lấy quá khứ mà suy hiện tại, lấy hiện tại mà suy tương lai, đã nhận được trách nhiệm của các việc đã qua, và kết quả của những việc sắp đến, khi ấy chúng ta mới có thể giáo dục đạo đức một cách chính thức cho trẻ vậy.

SOI SÁNG LƯƠNG TÂM BẰNG CÁCH GIẢI THÍCH DẬY BẢO

Khi ta tính làm một việc gì, nếu việc ấy tốt thì lương tâm bảo: “làm đi”, nếu việc ấy bậy, lương tâm bảo: “chớ làm”, việc ấy vô hại, lương tâm bảo: “làm hay không tùy ý”.

Khi làm xong việc rồi, lương tâm lại sát hạch, nếu đúng việc phải, thì lương tâm thưởng ta bằng một sự vui vẻ trong tâm hồn. Nếu việc ấy là trái thì lương tâm phạt ta bằng một sự hối hận. Thế là lương tâm của người ta có hai phận sự: trước việc làm, lương tâm là một viên cố vấn, sau việc làm lương tâm là một quan tòa.

Muốn cho lương tâm của trẻ làm hai phận sự ấy, chúng ta cần phải giáo dục lương tâm cho trẻ. Giáo dục lương tâm nghĩa là thế nào? Nghĩa là đem ánh sáng vào tâm hồn của trẻ, cho trẻ nhận thấy nghĩa vụ của mình.

Giáo dục cho trẻ nhận thấy nghĩa vụ của mình cũng chưa đủ, còn phải dạy cho trẻ có đủ nghị lực để thực hành nghĩa vụ ấy.

Đem ánh sáng vào lương tâm của trẻ, nghĩa là dạy cho trẻ hiểu điều thiện, điều phải nên làm, dầu phải chịu khó, phải hy sinh cũng vậy. Lại cho trẻ nhận thấy điều bậy, điều ác làm xấu xa hèn hạ con người, cần phải tránh xa. Thường trẻ chưa hiểu nổi những việc trừu tượng tối nghĩa như thế, cần phải có thí dụ, có chứng cớ cho rõ ràng, và nhất là mẹ phải lấy làm gương cho trẻ noi theo. Một việc gì sai bảo trẻ phải nên nói rõ lý do vì sao mà phải làm. Những lời giải thích ấy phải ngăn ngắn và rõ ràng trẻ mới hiểu nổi. Nhiều cha mẹ nghe tôi nói, cần phải giải thích những lời sai bảo cho trẻ, lấy làm không vừa ý. Các ông bà ấy nghĩ: ta sai trẻ làm việc gì đều là việc phải cả, thì trẻ phải vâng lời, không cần phải giải thích lý do. Hiểu như thế thật là lầm. Trước hết các ông bà nên an tâm khi tôi bảo cắt nghĩa những lời sai bảo cho trẻ không phải là để cho trẻ có quyền thảo luận những lời ấy của chúng ta và tự do muốn làm hay không muốn làm cũng được. Đối với trẻ, việc ta bảo làm là phải làm, đó là kỷ luật của gia đình do sự tập dưỡng đúng theo nguyên tắc: quy củ và chuyên cần đã tập thành như thế. Cha mẹ bảo việc gì là con phải vâng lời điều ấy nhất định như vậy rồi. Nhưng đối với tôi có hai cách vâng lời: Một cách vâng lời sáng suốt thông minh, một cách vâng lời tối tăm ngu đần. Vâng lời thông minh sẽ đi đến chỗ trọng danh dự, tăng nhân phẩm và tinh thần tự lập, tự cường. Vâng lời ngu ngốc sẽ đưa đến chỗ nhu nhược, hèn nhát, mất hết cả nhân cách. Giữa hai sự vâng lời ấy, tôi tin chắc chị em muốn cho con cái vâng lời một cách thông minh.

Muốn cho con vâng lời một cách thông minh thì phải cắt nghĩa những lời sai bảo cho con hiểu. Có cắt nghĩa cho con thì mới mở mang trí thức, giúp cho con phán đoán, phân biệt các việc, các lẽ giữa đời. Cắt nghĩa cho con làm cho trẻ hiễu rõ tấm lòng thương yêu và săn sóc của cha mẹ, càng tín nhiệm uy quyền của cha mẹ là một uy quyền hoàn toàn lợi ích cho con. Con sẽ vâng lời cha mẹ một cách thành thực không một tý nào phản dối.

Tôi thường nghe nam nữ thanh niên nước ta hay than oán: “Gia đình áp bức, cha mẹ chuyên chế”. Sự xung đột giữa con cái và cha mẹ đó, một phần lớn là tại trong các gia đình sự đối đãi của cha mẹ đối với con cái như một viên tướng độc tài, hay chế độ nhà binh. Những lời sai bảo đưa ra không cần phải cắt nghĩa, buộc con phải làm. Con cái trong thời thơ ấu phải cúi đầu theo, nhưng đốm lửa bất bình đã nhen nhóm trong lòng, để đến trưởng thành hóa ra một trận hỏa tai lớn. Cái tai nạn ấy chính là lỗi ở chúng ta.

Sự cai quản con cái bằng cách giải thích những lời sai bảo không những là soi sáng lương tâm cho trẻ mà còn mở mang trí thức và tăng thêm tình thương yêu trong gia đình. Cha mẹ con cái sẽ hiểu biết nhau, anh chị em trong nhà cũng thêm hòa hợp, không khí trong nhà thêm đầm ấm, vui tươi.

ĐÀO LUYỆN NGHỊ LỰC

Đoạn trên tôi đã nói giáo dục lương tâm phải làm hai việc, một là soi sáng tâm hồn cho trẻ nhận thấy nghĩa vụ, hai là đào luyện nghị lực cho trẻ thực hành nghĩa vụ ấy. Hiểu biết trông thấy việc phải mà không làm, thì hiểu biết ấy, trông thấy ấy cũng chẳng ích lợi gì. Một lương tâm mà không nghị lực thì lương tâm ấy cũng bỏ đi. Đào luyện nghị lực cho trẻ là mở đường cho trẻ làm những nghĩa vụ cao quý của đời người.

Ta chớ hiểu lầm làm cho trẻ vâng lời, phục tùng là làm trẻ mất nghị lực. Theo cách vâng lời sáng suốt mà ta đã biết thì càng tăng thêm nghị lực cho trẻ. Trái lại cha mẹ hàng ngày đánh chửi quát tháo trẻ là một cách làm cho bao nhiêu nghị lực của trẻ phải tiêu tan.

Có cha mẹ nghĩ: con cái trong thời thơ ấu ngang tàng như ngựa không cương, đến thời kỳ giáo dục là phải đóng cương khép mỏ lại. Hiều như thế là cho giáo dục như một công trình ràng buộc người ta. Thật trái lại, giáo dục chính là một công trình để phát nở cơ thể, phát nở trí thức, phát nở đạo đức của con người. Sự ngang tàng như ngựa không cương! Không phải một nghị lực trời sinh ra mà chính là tại cha mẹ tập dưỡng sai phép từ thuở lọt lòng ra. “Đóng cương khép mỏ con” chỉ là một cách vãn cứu rất hung dữ một việc sai lầm của cha mẹ từ trước. Cái giáo dục bằng võ lực ấy sẽ làm cho con ngu đần, nhu nhược mất hết cả nghị lực để tiến thủ. Cho nên con cái nuôi dạy phải phép từ thủa nhỏ, thì nghị lực đã không xung đột với ý chí của cha mẹ, mà trở lại giúp cho trẻ làm hết phận sự làm người. Cha mẹ cần phải để cho nghị lực của trẻ phát triển chớ không nên cầm thúc lại.

Sự phát triển nghị lực của trẻ nhiều khi làm cho trẻ có tính ương ngạnh, căng cường cha mẹ không nên lấy thế mà lo. Nếu cha mẹ hằng săn sóc trẻ, yêu thương trẻ, thì những tính khí căng cường, ương ngạnh là những đức tính quý, để cho trẻ sau này đủ sức tự lập, và có chí tiến thủ, có gan mạo hiểm để ra xông pha với đời. Sự ương ngạnh, căng cường không bao giờ trở mặt lại mà đối đãi với cha mẹ, nếu cha mẹ đã biết tập luyện, giáo dục con theo phương pháp quy tắc mà chuyên cần, hiền từ mà cương quyết, từ thuở trẻ còn nằm nôi.

GIÁO DỤC NÊN DÙNG KẸO, DÙNG ROI, HAY DÙNG CẢ KẸO CẢ ROI

Một nhà giáo dục kia đã chứng kiến việc sau này:

Ba bà mẹ đã đến thăm một bà đốc giáo để nhờ bà giải quyết giùm một vấn đề quan hệ về việc dạy con.

Một bà mẹ nói: “Đối với tôi, giáo dục không trừng phạt, không nên dùng roi vọt, mà chỉ ân cần thưởng cho nhiều. Trẻ mới ra đời việc gì đối với trẻ cũng khó khăn lắm. Sao ta buộc trẻ làm những việc khó khăn ấy, đến khi trẻ làm không nổi ta lại la mắng đánh đập trẻ một cách tội nghiệp thế? Vả chăng có trừng phạt cũng chờ đến tuổi khôn lớn đã. Trong lúc trẻ còn nhỏ dại, những chiếc hôn, những đồ chơi, những kẹo bánh là khí cụ giáo dục của tôi. Tôi nhận thấy con tôi nhờ giáo dục kiểu ấy mà khôn lớn hoàn toàn và thương tôi hết sức”.

Một bà thứ hai nói: “Theo ý tôi, sự ân thưởng làm hư con. Trong lúc trẻ làm việc phải, thái độ vui vẻ bằng lòng của ta là phần thưởng đích đáng cho trẻ rồi. Cần gì phải luôn luôn đồ chơi bánh kẹo vàhôn hít làm cho trẻ nhàm mắt. Đến khi trẻ làm bậy thì cứ việc lấy chiếc roi dâu mà phết ít cái là mọi sự đều có trật tự. Đánh như thế không thiệt hại gì mà lại có kết quả tốt. Tục ngữ có câu: “Thương con cho roi cho vọt, ghét con cho ngọt cho bùi”. Con tôi có trừng phạt mới tiến tới có học và hạnh, không có điều gì oán tôi cả mà lại thương tôi hết sức".

Một bà thứ ba tiếp theo một cách vui vẻ: “Theo tôi, dầu đến việc dậy con cũng phải lấy nghĩa trung dung của thánh hiền. Hai bà đều cực đoan cả. Một bên thưởng mà không phạt, một bên phạt mà không thưởng. Theo tôi thì phải chiết trung giữa hai phương pháp ấy, tất kết quả sẽ tốt vô cùng. Cái gì đáng thưởng nên thưởng, cái gì cần phạt phải phạt, tôi dùng cả kẹo và cả roi, mà con cũng khôn lớn hoàn toàn và thương tôi không thua gì con các bà, có lẽ hơn nữa là khác”.

Rồi một bà đứng dậy hỏi: “Giữa ba phương pháp giáo dục ấy, ba chị em tôi đã tranh luận nhiều mà chưa rõ chân lý. Bà là một vị đốc giáo lão thành đã lưu tâm đến giáo dục nhi đồng, bà cho ba phương pháp ấy phương pháp nào thiệt là hữu ích để chị em chúng tôi lựa một cái làm phương châm.

Bà Đốc trang nghiêm ngẫm nghĩ một hồi rồi cười một cách khiêm nhượng:

- Thưa ba bà, tôi xin lỗi trước ba bà, tôi không được lịch sự lắm khi tôi phải thành thật mà nói rằng ba phương pháp của ba bà đều sai cả, có một phương pháp thứ tư này có phần hoàn toàn hơn.

- Phương pháp gì bà cho biết, chị em chúng tôi nóng nghe lắm.

- Mấy cô cậu con của quý bà giỏi lắm, học tiến tới lại biết yêu mến và vâng lời mẹ cha các bà đã dùng những phương pháp giản dị quá! Kẹo không roi, roi không kẹo, cả roi và cả kẹo. Tôi phục sự giản dị ấy. Nhưng thưa các bà, nếu các bà thử đi quá một thời gian mười năm về sau, khi các cô các cậu con của quý bà đều đến mười lăm, mười sáu tuổi, và nếu khi ấy các cô cậu làm luôn tiếp một dây những sự lầm lỗi, bậy bạ, khi ấy các bà sẽ dùng phương pháp gì mà dạy con? Có thể dùng kẹo, dùng roi, hay dùng cả kẹo cả roi mà được chăng?

Ba bà khách nhìn nhau một cách ngơ ngác. Vị nữ đốc giáo lão thành lại tiếp: “Cái roi và kẹo có kết quả, nhưng kết quả chỉ một thời gian thôi, đến một thời gian nữa thì không có ảnh hưởng gì. Uy quyền của cha mẹ cũng có thời hạn thôi, qua khỏi thời hạn ấy thì cuộc đời của con, con tự xử lấy. Giáo dục là phải làm sao cho con sau khi đã thoát ly uy quyền của cha mẹ có thể tự cư xử nên người đứng đắn có hạnh kiểm, có nhân phẩm. Nếu các bà chỉ tin ở hiệu lực của roi và kẹo, của sự thưởng và sự phạt, đến một ngày, roi kẹo, thưởng phạt không có giá trị nữa thì các bà sẽ làm sao?” Trong phòng khách khi ấy bao trùm một sự yên lặng đầy ý nghĩa. Vừa khi ấy dưới sông có tiếng còi tàu xà lúp bay lên. Bà đốc giáo nở một nụ cười vui vẻ tay chỉ chiếc xà lúp dưới sông và nói:

“Thưa các bà, con cái chúng ta hiện ở dưới quyền chúng ta, cũng như chiếc xà lúp kia kéo chiếc ghe đấy: khi uy quyền của cha mẹ qua rồi, cũng như chiếc xà lúp kia đã lìa chiếc ghe, để ghe tự xuôi ngược một mình. Tự đấy ghe phải xông pha với trời nước, nào bão táp, nào sóng vùi, nào hố cao, nào mù túi, ghe có thể vùi dập tan tành trong biển cả, nếu ghe không trở nên một chiếc xà lúp, nghĩa là có một bộ máy tự động, có một la bàn, có một bánh lái như xà lúp vậy.

“Nhưng chiếc ghe thì bao giờ cũng là chiếc ghe, chớ trẻ con của chúng ta sau này sẽ thành người lớn, muốn cho trẻ sau này có thể ngang dọc giữa đường đời xông pha với sóng gió, thắng nổi được các trở lực để đi đến bờ đến bến, thì trẻ cũng cần phải có một la bàn ấy là lý trí, một bánh lái ấy là lương tâm, và một động cơ ấy là nghị lực. Chuẩn bị chừng ấy khí cụ cho một con người không phải là công việc của một anh thợ chỉ đem vài bộ máy xuống lắp dưới thuyền là xong. Đây là một công trình lâu dài hàng tháng hàng năm ấy là công trình của giáo dục”.

“Vậy thưa các bà, giáo dục không phải chỉ dùng kẹo, dùng roi, dùng thưởng, dùng phạt, giáo dục phải mở mang lý trí, soi sáng lương tâm, và gây dựng nghị lực cho con nên người”.

“Lý trí con trẻ, không phải là không có, khi trẻ muốn lấy một vật gì trên bàn, biết đẩy chiếc ghế đến để leo lên, thế là trẻ đã có lý trí, nhưng lý trí của trẻ còn non dại lắm, chúng ta cần phải mở mang cho nó. Bất kỳ việc gì trẻ làm, việc gì ta sai bảo trẻ, việc gì trẻ lầm lỡ, ta đều cắt nghĩa rành mạch cho trẻ hiểu. Không cần phải lý thuyết giông dài phiền phức, chỉ cần những lời nói ngăn ngắn mà rõ ràng dễ hiểu, dễ nhớ. Nhờ thế từ nhỏ ta đã huấn luyện trẻ có một lý trí ngay thẳng và sáng suốt giúp trẻ lớn lên gặp việc gì cũng nhìn nhận, hiểu biết một cách phân minh và đứng đắn”.

“Lý trí mở mang thì lương tâm cũng cần phải soi sáng, tập cho trẻ tự mình can ngăn mình điều bậy, tự mình khuyến dụ mình điều hay, tất là soi sáng lương tâm cho trẻ. Nhưng khi trẻ tự biết lỗi và đến sám hối với cha mẹ; là một cơ hội rất tốt để luyện tập lương tâm cho trẻ, cha mẹ khi nghe những lời sám hối ấy phải tỏ lượng khoan hồng an ủi con đã ăn năn lỗi cũ thì phải làm sự phải để đền bù, có khi trẻ làm sự lầm lỗi mà thật tình không hiểu mình đã lầm, mình đã phạm tội. Trong những lúc ấy không nên la mắng con mà chỉ nên bày vẽ cho con hiểu để đề phòng khi khác. Dầu khi con thiệt làm điều sai ta cũng nên tránh những câu gắt gỏng dọa nạt. Nhiều khi cha mẹ đi đâu về thấy có sự bất như ý liền mắng to: “Đứa nào làm việc này tao đánh chết" hoặc “Quân nào dám đụng cái này, sẽ biết tay tao”. Trước sự dọa nạt ấy lẽ tự nhiên là có câu trả lời “Con không biết” “Không phải con”. Đó là cha mẹ đã buộc con phải nói láo, cha mẹ đã ép con phải đối với lương tâm. Gặp việc gì cũng nên điềm tĩnh ôn tồn mà tìm rõ nguyên nhân những lầm lỗi của trẻ, do đó mà chỉ bảo lần lần cho trẻ thấy, ăn sâu vào lòng những lời giảng dụ của ta. Bất đắc dĩ có khi phải dùng đến lời nghiêm trang, nhưng tránh những lời nguyền rủa hàm hồ bách khẩu. Về sau khi nghiêm trang lại phải trở lại hiền hậu khoan dung để cho trẻ nhận thấy lòng thương của mẹ cha.

“Săn sóc lương tâm, nhưng còn phải gây dựng nghị lực cho trẻ nữa thì giáo dục mới hoàn toàn. Trên tôi đã nói nghị lực như một cái động cơ của một chiếc tàu, dầu tàu có la bàn có bánh lái, mà không có động cơ cũng chẳng đi đâu được. Vậy người ta có lý trí, có lương tâm mà không có nghị lực cũng chẳng nên người. Nghị lực là động cơ, thì nghị lực cần phải cho mạnh. Với nghị lực, loài người đi đến những trình độ rất cao, các bậc hiền triết bác học, cho đến các vị anh hùng hào kiệt, đã nhờ nghị lực mà gây dựng biết bao nhiêu công trình vĩ đại. Nếu chúng ta đào luyện lý trí và lương tâm của trẻ theo phương pháp vừa kể trên thì nghị lực của trẻ càng ngày càng mạnh mẽ thêm, nghị lực ấy sẽ khuynh hướng về những việc lớn lao quý hóa của người ta. Nhưng trong khi ta gây dựng nghị lực ta chớ nên nài ép trẻ phải làm việc quá trình độ, quá lực lượng của trẻ. Một bộ động cơ mà mở máy chạy quá sức còn hỏng thay huống hồ là nghị lực của người ta. Cây chưa mọc thì làm sao mà đòi có trái, chim chưa đầy lông cánh thì làm sao mà bảo bay, vậy thì đối với trẻ con thơ ấu cha mẹ cũng chớ nên buộc những việc làm quá sức, quá giới hạn: Thí dụ: Nếu các bà biểu con các bà: Con đưa miếng bánh con ăn cho đứa nhỏ ăn xin kia, trẻ vâng lời nhưng ôm mặt khóc. Vâng lời là vì trẻ không muốn các bà phiền lòng, nhưng khóc, là vì trẻ thiệt tình không muốn cho miếng bánh, việc cho miếng bánh có hai đức tính lớn là làm phúc và hy sinh khoái lạc của mình, trẻ con đâu sẵn có những đức tính quý hóa ấy mà các bà buộc trẻ phải làm. Muốn cho trẻ có những nghị lực có thể nói là phi thường như vậy, cần phải dày công tập luyện, các bà đã tự làm gương cho trẻ xem và hằng giảng giải cho trẻ hiểu, thì trẻ mới đến một nghị lực cao quý như thế.

“Vì thế nên cha mẹ muốn cho con phải làm một việc gì cần phải xét thử việc ấy có vừa sức con làm không đã. Lượng việc làm với sức con có ngang nhau thì nghị lực mới phát triển được. Tôi đã chứng kiến một gia đình kia, cậu con trai mới lên sáu, cha mẹ buộc cho học đọc, học viết ám tả, đi đến đâu cũng khoe con mình là tài giỏi phi thường, sự kết quả rõ ràng trước mắt là qua đến mười lăm, mười sáu tuổi, trẻ ấy trở nên một thiếu niên ngớ ngẩn, ngu đần, sức học không tiến được nữa, đành phải bỏ trường. Kết quả tai hại ấy là vì cha mẹ đã nong nghị lực của con một cách phi lý.

Ba bà mẹ nghe đến đây lấy làm cảm động vô cùng, hết sức cám ơn bà đốc giáo đã cho một bài học rất quí hóa. Một bà nói: “Theo phương pháp giáo dục của bà, con chúng tôi sau này sẽ có một ”nhân phẩm hoàn toàn".

Bà đốc vui vẻ đáp: “Chính thế bà đã dùng chữ nhân phẩm rất phải. Có một nhân phẩm là gì? Là nhận rõ được việc phải ở đời, lại muốn làm việc phải ấy, và cố sức mà làm, la bàn, bánh lái, động cơ, hay là lý trí, lương tâm, nghị lực. Tôi thấy có trẻ em tuy còn bé mà đã có một nhân phẩm, mà trái lại tôi cũng thấy nhiều người đã lớn mà không có một chút nhân phẩm nào. Vì thế to đầu chưa hẳn đã hơn ai, có phải thế không các bà?”.

Nhà giáo dục lão thành đã kết thúc câu chuyện bằng một nụ cười rất ý nhị.

GIÁO DỤC VÀ ROI VỌT

Như trên tôi đã nói: giáo dục của mẹ là mở mang lý trí, soi sáng lương tâm và gây dựng nghị lực, sự giáo dục ấy thực hành trong một bầu không khí hiền từ và cương quyết, yêu thương và không nuông chiều. Giáo dục cách ấy làm cho các tập quán tốt, các đức quý, tính hay tràn chiếm cả tâm hồn trẻ, không để chỗ cho những khuynh hướng tội lỗi chen lấn vào.

Các bà mẹ nên nhớ giáo dục là cốt gieo những mầm mống tốt thì sự xấu xa tự nhiên không có nữa. Chớ không phải là như phần đông lầm tưởng dạy con chỉ có một cách là trừng phạt những nết hư tính xấu của con là đủ rồi.

Một vạt đất hoang vu, nếu ta cày cuốc xong rồi lại bỏ phứa cho tự nhiên thì cây cỏ lại tràn mọc lại. Nếu trên vạt đất đã cày cuốc ấy ta biết gieo những mầm tốt, giống quý, những cây quý sẽ mọc cao và lấn át những cỏ còi cỏ cú. Dầu sau này có năm ba cây cỏ tranh mọc bậy, nhà làm vườn siêng năng, chỉ tốn chút công nhổ qua là sạch.

Đối với tâm hồn của trẻ con cũng thế, nếu ta gieo trồng những mầm mống đạo đức thì tranh cỏ tội lỗi không mọc nổi. Ta không còn nhọc công mà la mắng trừng phạt, mà kêu trời van đất về những tội lỗi của con nữa. Mà dầu khi có một tội lỗi, những tội lỗi ấy cũng không bám chặt ăn sâu để ta phải dùng đến phương pháp quyết liệt mà tảo trừ.

Giáo dục là gây dựng sức khỏe cho tâm hồn, chớ không phải là theo chừng thầy thuốc để chữa bệnh tâm hồn, khi đã dùng đến thuốc là một sự bất đắc dĩ và cũng có thể nói tổn thương cho giáo dục nhiều lắm rồi. Xin chị em nhớ, trừng phạt là một sự vạn bất đắc dĩ chớ không phải là phương pháp quan trọng và linh diệu của giáo dục.

Sở dĩ tôi nhắc đi nhắc lại vấn đề này là vì giáo dục ở nước ta bị một thành kiến rất lầm là: “thương con cho roi cho vọt”. Không, thương con không nên cho roi cho vọt, thương con chỉ cần tập luyện và giáo dục cho con một cách có quy tắc và chuyên cần. Từ khi con mới lọt lòng, thương con chỉ cần lấy nghĩa lý mà mở mang lý trí, soi sáng lương tâm và gây dựng nghị lực cho con. Con các bà làm một sự lầm lỗi, các bà chỉ thay đổi thái độ hiền hậu ra nghiêm nghị, thay đổi lời nói yêu thương ra cương quyết, một cái nhìn, một câu nói ôn tồn mà đanh thép, cũng đủ làm cho trẻ phải hối quá, phải sửa mình. Vì con các bà đã đào luyện được một cách kỹ rồi. Các bà không cần phải dùng đến cái roi, cái tát làm xúc phạm đến tinh thần và thân thể của con.

SỰ TAI HẠI VỀ ĐÁNH CON

Đánh con có nhiều tai hại, một là làm thương đau đến thân thể của trẻ, hai là làm nguy hại đến tinh thần của trẻ. Y học đã chứng nhận những trẻ thủa nhỏ bị đánh, sau lớn lên thần kinh hệ bị hư hỏng có thể sinh ra những bệnh lãng trí, ngu đần, hoảng hốt v.v.. Sự đánh lại làm cho trẻ thay đổi tâm tính, vì bị đánh quá trẻ sinh liều lĩnh, lỳ lợm, hung dữ và gian dối. Tôi đã từng nghe trẻ con ngồi nói chuyện với nhau: “tao làm việc này ba tao sẽ đánh hai cái tát tai, thà tao chịu hai tát, tao làm cái này chơi đã”. Sự liều lĩnh đến thế cũng do cha mẹ chỉ dùng phương pháp đánh làm phương pháp giáo dục duy nhất.

Nhiều trẻ lại muốn tránh đòn, nên sinh ra nói láo, nói liều, vu oan, đổ lỗi cho trẻ khác, để trốn tránh hình phạt. Cha mẹ nghĩ khi dùng roi là để sửa đổi một tính xấu cho con, nhưng trái lại chính đã sắp đường cho bao nhiêu tính xấu khác cùng tới.

Đây là tôi chưa kể phần đông cha mẹ đánh con là chỉ chịu theo sự giận dỗi tức tối trong lòng, nên đánh đập con để hả cái uất khí ấy, chớ thật khôngcó một ý nghĩ gì về giáo dục. Đây tôi lại chưa kể có hạng cha mẹ đánh con chỉ vì tức tối với người ngoài, bà con hàng xóm, đem con ra làm dao làm thớt để cho dễ chửi người, cái lối đánh con ấy thật là một tội ác.

Trẻ con bị đánh mà phải phục tùng, cái phục tùng ấy không thật thà gì cả, đến một ngày trẻ không sợ đòn nữa là không phục tùng nữa. Biết bao nhiêu trẻ con ta hồi còn dưới quyền cha mẹ thì thật là không khuôn phép, cái khuôn phép vì sợ đòn, sợ mắng chửi, nhưng đến lớn lên lại luông tuồng phóng đãng vô cùng, chẳng qua là giáo dục của cha mẹ chỉ lấy võ lực mà kiềm trị, đến khi võ lực mất giá trị là như ngựa sổ cương cứ việc phóng đại vào những đường tội lỗi.

Giáo dục là lấy cảm hóa và tình yêu mà gieo mầm đạo đức vào tâm hồn con chớ giáo dục mà dùng võ lực bao giờ cũng đi đến chỗ thất bại.

NHỮNG LÝ THUYẾT BÊNH VỰC CHO VIÊC DÙNG ROI

Nhiều cha mẹ bênh vực cho thuyết dùng roi nói: trẻ con lớn lên, có tính ương ngạnh, cứng đầu phải dùng roi mới xong việc.

Tôi đã nói sự ương ngạnh cứng đầu của trẻ là do cha mẹ tạo ra cho con từ thủa nằm nôi. Sự tập dưỡng trái phép đã làm cho con chống lại với ý chí của mẹ cha. Nếu từ thủa còn thơ ấu, cha mẹ tập dưỡng cho con quy củ và chuyên cần, thì giữa cha mẹ và con cái không làm sao có sự xung đột. Cái nghị lực và tâm hồn của trẻ vừa chớm nở ra đã hòa hợp và ăn nhịp với nghị lực và tâm hồn của mẹ, cho đến lớn lên cũng thế, thì làm gì mà có sự ương ngạnh trái ngược, để cha mẹ phải dùng đến roi vọt.

Lại có cha mẹ cho rằng: Ngày nay con cái chúng ta hư hỏng là vì cha mẹ ít đánh con. Sự thật nhìn cho kỹ là trẻ con hư không phải cha mẹ ít đánh mà chính là cha mẹ không biết dạy con hoặc buông trôi con bỏ mặc cho nhà trường thày học, chớ không tự mình dạy con. Cái tình trạng buông trôi con ấy tôi đã nói rồi. Còn chuyện đánh con ít thì theo ý tôi người ta đã lầm thấy, theo tôi xét thì trong các gia đình ngày nay, người ta vẫn còn đánh con, nhưng đánh không phép tắc, không mẫu mực như các cụ đời xưa.

Những cái thụi, cái tát, cái cốc, bạ cầm vật gì trong tay cũng phang vào con, diễn ra trong gia đình lắm tấn kịch thương tâm mà kết quả chỉ đào sâu cái hào giữa cha mẹ và con cái, chớ không có ý nghĩa gì về giáo dục cả.

TRÁNH NHỮNG CÁI TÁT, CÁI CỐC THÌNH LÌNH

Nhiều cha mẹ tuy không hay đánh con nhưng bất kỳ lúc nào con làm sai điều gì, không cần phải nói, thừa con vô ý đánh một tát vào mặt hay cốc một cái trên đầu.

Cách trừng phạt ấy rất nguy hại. Vì cái lối tát và cốc thình lình ấy nó làm quen tay hóa ra một tập quán, bất kỳ việc lớn, việc nhỏ việc chưa phân phải trái cũng thình lình đánh một tát. Cái tát đối với trẻ hóa ra không giá trị gì cả vì nhàm quá. Nhưng tai hại tinh thần trẻ rất nhiều, hư hại đến thần kinh, làm giảm nhân phẩm của trẻ trước công chúng, và làm cho trẻ sinh lỳ lợm đối với trừng phạt.

PHƯƠNG THUỐC ĐẮNG CAY

Đứng trên nguyên tắc của sự giáo dục, chúng ta phải tránh xa hình phạt đụng đến thân thể của con trẻ, chúng ta chỉ dùng sự cảm hóa, sự dẫn dụ, sự giải thích sai bảo, sự kêu gọi đến lương tâm và nghị lực của trẻ để sửa mình. Nếu gặp một trường hợp trẻ tái phạm nhiều lần tỏ ra trẻ hiểu hết cả trách nhiệm của sự làm bậy mà vẫn cứ làm. Sau khi đã dùng đến phương kế cảnh cáo, khiển trách mà thấy không có kết quả, ta xét thấy trẻ đã phạm tội trong những lúc bình tĩnh và có ý thức, chớ không phải vì lơ đãng, vì xúc động hoặc vì một đau ốm gì về tinh thần.

Trước tình thế ấy ta có thể dùng roi đánh trẻ. Ta nên nhớ phương pháp ấy như một thang thuốc đắng cay khi ta dùng, ta có tin ở sự kết quả tốt cho trẻ mới nên dùng. Việc dùng nó là việc bất đắc dĩ, và rất đáng tiếc, ta phải tỏ cho trẻ nhận thấy như thế.

Lúc đánh trẻ ta phải điềm tĩnh, phải xét lòng không có một giận dữ, tức tối gì. Nghiêm trang ta đưa trẻ vào phòng riêng. Không cho một người nào can thiệp hoặc cười chê trẻ, vì ta đánh trẻ trước công chúng làm cho trẻ xấu hổ phạm đến lòng tự trọng của trẻ và có khi trẻ lại nhờ cậy người can ngăn giùm.

Tôi thấy có nhà, cha mới xách roi ra đánh con, chưa đánh mà con đã la hét vang nhà, đó là trẻ không phải la hét vì đánh đau, mà biết la hét sẽ có mẹ hoặc anh chị em đến can.

Đưa trẻ vào phòng riêng, ta nghiêm trang cắt nghĩa tội lỗi của trẻ sao cho rõ ràng là phương pháp cuối cùng ta phải dùng để đối với trẻ. Ta phải nói cho trẻ biết đánh trẻ là một sự rất đau lòng trong lòng ta, nhưng vì trẻ đã nhiều lần không chịu nghe lời, nên bây giờ phải chịu hình phạt nặng nề này.

Số roi đánh chỉ vài ba cái tùy theo lỗi nặng nhẹ, cốt ghi lại một kỷ niệm cho trẻ về sau. Trong khi đánh không nên nóng tiết quất bậy và dùng lời tục tĩu thô bạo.

Trừng phạt xong nên để cho trẻ yên tĩnh một thời gian. Khi sự bình tĩnh đã trở lại với tâm hồn, ta gọi riêng trẻ vào phòng hỏi trẻ đã biết hối hận và ăn năn hối lỗi chưa, ta lại nhắc lại một lần nữa là ta chỉ bất đắc dĩ mà dùng đến roi vọt, ta trông mong dùng lần này là lần cuối cùng, nếu trẻ biết nghe lời ta. Nếu trẻ thật tỏ lòng hối quá, ta nên âu yếm và an ủi trẻ, và tùy tình thế có thể hôn trẻ một cái để trẻ nhận thấy tấm lòng thương của cha mẹ và sự khoan dung của cha mẹ vô cùng.

Việc trừng phạt ấy qua rồi ta không nên nhắc lại cho ai biết cả. Trẻ sẽ cảm động và cám ơn ta vô cùng, vì thấy ta biết trọng danh dự và yêu thương trẻ luôn luôn.

Tôi đã nói giáo dục là cốt ở tình yêu và lòng cảm hóa, tôi đã công kích sự giáo dục dùng đến roi vọt. Thế mà tôi phải đưa một phương thuốc đắng cho chị em chẳng qua là tôi giả thiết một tình trạng ương ngạnh quá lẽ, phải dùng đến roi vọt một cách đáng tiếc.

Nếu một người mẹ theo đúng phương pháp giáo dục lấy nghĩa lý mở mang lý trí, soi sáng lương tâm và gây dựng nghị lực cho con cái giữa một bầu không khí thương yêu, hiền hậu và cương quyết thì không bao giờ phải dùng đến roi vọt là những khí cụ bao giờ cũng có hại đến thể chất và tinh thần của con trẻ.

Đánh trẻ là một vị thuốc đắng cay, thuốc đắng cay không nên dùng nhiều.

CHƯƠNG II

PHÁT TRIỂN NHÂN PHẨM

ĐẠO ĐỨC NÊN VUN TRỒNG, TẬT XẤU CẦN TRỪ BỎ

Khi trẻ đã có một lý trí, một lương tâm, một nghị lực, mẹ phải chăm lo phát triển nghị lực cho trẻ. Công việc năm thứ ba đã qua rồi, bây giờ ta bắt đầu vào năm thứ tư đến năm thứ bảy vậy.

Nhân phẩm của một con người gồm những đức tính quý hóa sau đây:

a. Trật tự

b. Tráng kiện

c. Thuần kính

d. Lương thiện

e. Chính trực

f. Nhân đức

Một chương trình giáo dục căn cứ để trao dồi các đức tính ấy thật to lớn vô cùng, không phải thực hành trong một hạng tuổi từ bốn đến bảy là xong và có kết quả được đầy đủ.

Đây là một công trình giáo dục suốt một đời người. Tuy vậy, nếu ta theo khuôn phép đã định mà dạy con bước từ bước đầu mà chắc chắn, vững vàng, thì không sợ sự vấp ngã về sau.

Giáo dục đào tạo cho trẻ không phải là lấy những bài lý thuyết luân lý dài dòng và khô khan mà dồn ép vào não con cái chúng ta.

Đây là một sự tập rèn lần hồi theo trình độ mà tiến tới, vui vẻ mà giảng dụ, yêu thương mà cảm hóa, trông gương mà bắt chước, không làm mệt trẻ, không làm cho trẻ chán nản và bực bội.

Với những hành vi ngôn ngữ hàng ngày xảy ra làm gương cho trẻ thấy, mẹ dùng lời nói vắn tắt và gọn gàng dễ hiểu, giải thích cho trẻ vì sao người ta muốn thành người có nhân phẩm thì phải có trật tự, phải tráng kiện, phải thuần kính, phải lương thiện, phải thành thực và phải nhân đức.

Ta phải mở mang lý trí cho trẻ hiểu những lời khuyên bảo của ta, ta lại soi sáng lương tâm cho trẻ nhận thấy điều phải và gây dựng nghị lực cho trẻ đủ sức làm việc phải.

Một công trình như thế cần phải săn sóc dụng công lắm mới có kết quả, vì đây không phải là người lớn mà toàn là các cô các cậu bé tí hon với những tâm lý đặc biệt của trẻ con.

Các bà mẹ không nên nghĩ rằng ngày một ngày hai mà thay đổi được tính tình và đức hạnh của con. Cần phải có thời gian và sự khôn ngoan khéo léo và theo cho đúng phương pháp mới thành công. Giáo dục là một nghệ thuật của những nghệ thuật.

Xin nhắc lại trong giai đoạn này trẻ chưa có quan niệm thời gian cho rõ ràng, ý thức của trẻ lúc hiện lúc ẩn không chừng, lại thêm trí não của trẻ bị sức tưởng tượng ám ảnh, nên tuy trẻ mở mắt mà như sống trong chiêm bao, hàng ngày đeo đuổi những mơ mộng đâu đâu. Vì những lẽ đó nhiều hành vi và ngôn ngữ của trẻ cứ trái ngược nhau, chưa có đường lối nào nhất định cả. Mẹ muốn giáo dục cho trẻ lúc này không cần phải nói nhiều, chỉ nói ít và cho rõ, nhất là lấy hiện tại làm căn cứ, trẻ vừa làm một việc gì lầm lỡ, thì phải dạy bảo ngay khi ấy chớ không nên để quá hạn khắc hoặc một ngày sau lại nhắc lại, chẳng ăn thua gì. Sự khuyên bảo cần ôn đi ôn lại nhiều lần thì trẻ mới ghi nhớ và tốt nhất là buổi tối sau khi cơm nước xong, gần đi ngủ, lúc ấy tinh thần của trẻ đã bình tĩnh, những tưởng tượng không xao xuyến trong lòng nữa, mẹ sẽ khuyên bảo một đôi lời rất âu yếm và có ý nghĩa nhưng sự lầm lỡ và ăn năn hối hận của trẻ. Cách ấy có kết quả rất tốt.

DẠY TRẺ CÓ TRẬT TỰ

Ai cũng thừa nhận không còn gì quý hóa và lợi ích bằng sự trật tự đối với đời sống của người ta. Và ai cũng công nhận trật tự phải rèn luyện từ hồicòn nhỏ. Đến khi đã trưởng thành, dầu muốn học lại tính trật tự cũng khó khăn lắm. Vì vậy ta cần dạy cho trẻ biết giữ trật tự khi còn nhỏ.

Có trật tự tức là biết giữ mỗi vật đúng chỗ của nó một cách sạch sẽ và dùng được, làm đúng thì giờ và đúng cách thức.

Địa điểm đúng, thời gian đúng, cách thức đúng là ba điều kiện của trật tự. Với trật tự người ta giữ gìn được mọi vật, trái lại vô trật tự sẽ làm hư hỏng, mất mát tất cả và phải tốn kém thay đổi luôn luôn. Với trật tự người ta đỡ tốn công phu và thì giờ, vô trật tự làm người ta mệt nhọc và tiêu phí thì giờ một cách vô ích.

Có biết giữ gìn trật tự trong đời sống vật chất thì mới có trật tự trong đời sống tinh thần. Một người hàng ngày sống bê tha lộn xộn thì trong lòng bề bộn tứ tung, đến khi gặp việc không biết nhìn vào đâu mà xoay xở.

Khi còn nhỏ mẹ đã phải tập luyện cho con sống có ngăn nắp thứ tự sạch sẽ, về quần áo đồ chơi, sách học đều phải sắp đặt có chỗ có nơi, làm gì cũng đúng giờ và đúng cách thức.

Mẹ muốn tập cho con có trật tự thì mẹ phải có trật tự trước đã, nhất là trật tự trong việc nuôi dạy con, có quy củ và chuyên cần. Thường trẻ lấy vật gì ra chơi, mẹ nhắc trẻ đem vật ấy trả lại chỗ cũ, không cho trẻ vứt bỏ tứ tung. Một cách mẹ dạy cho trẻ có trật tự là mẹ hằng khám xét trẻ xem những quần áo, đồ chơi của trẻ sắp đặt có ngăn nắp không và trù tính với trẻ những công việc nào nên làm trước, công việc nào nên làm sau cho đúng thời buổi.

Nếu trẻ làm một việc gì không trật tự thì trừng phạt bằng cách bắt sắp đặt việc ấy lại cho có trật tự, phải làm lại những việc đã lãng quên hoặc chậm chạp.

DẠY CHO TRẺ TRỞ NÊN TRÁNG KIÊN

Thân thể tráng kiện, tâm hồn tráng kiện là hai điều kiện của sự sống con người. Làm cho thân thể tráng kiện, tôi sẽ nói rõ về phần thể dục sau này, dưới đây tôi chỉ nói về sự tráng kiện của tinh thần và phương pháp giáo dục ấy.

Trong sự tráng kiện tinh thần có mấy điều: nghị lực bình tĩnh, can đảm và biết điều độ, chừng mực.

Nghị lực: Là cái lực lượng của tâm hồn đưa ta đến sự thiện và chống với sự ác.

Bình tĩnh: Làm cho ta không hồi hộp, xao xuyến mất trí trước sự xúc động, bất kỳ là phương diện nào.

Can đảm: Làm cho ta không lùi bước trước sự khó khăn, có khi dám đi qua những sự nguy hiểm nếu cần thiết.

Điều độ: Làm cho người ta giữ vững lòng trước những dục vọng, ăn uống, chơi bời.

Dạy cho trẻ những đức tính quý hóa về tráng kiện thì cũng phải đánh đổ những đức tính phản trái nó làm yếu đuối tâm hồn người ta, những đức tính ấy là:

Sợ hãi: Làm ta kinh khiếp quá chừng trước những nguy hiểm có sự thật hay là tưởng tượng. Sự kinh khiếp ấy làm cho người ta không tự chủ được mình khi bị một tai nạn gì ám ảnh. Nhiều người có tính sợ hãi tự nhiên không căn cứ vào hốt hoảng trước những việc rất thường tình. Sự sợ hãi quá sức của người mẹ rất ảnh hưởng cho con. Y học đã kinh nghiệm những sợ hãi thình lình và quá đáng có thể làm nguy đến con trong bào thai. Vì thế đối với đàn bà con gái cần phải tập sự dạn dĩ để trở nên những người mẹ can đảm về sau này.

Thường các gia đình người ta tập cho trẻ quen tính sợ hãi bằng cách dọa nạt, cho trẻ nhìn những mặt mày hung dữ, những thú vật kỳ dị, buộc trẻ đến gần những con vật ghê gớm, hoặc dọa nạt trẻ những chuyện ba bị, ma quỷ, bỏ trẻ vào phòng tối v.v... những cách ấy có khi làm cho trẻ sợ hãi quá đến đau tim, đau màng óc, đến loạn trí.

Lẽ thường một trẻ mạnh khoẻ không bao giờ biết sợ dầu đến trời tối. Trẻ bắt đầu sợ từ khi người ta dọa trẻ trong tối có ông này mụ khác rình chộp trẻ. Một gia đình hòa thuận vui vẻ, con cái đều tín nhiệm ở cha mẹ có một lực lượng vô cùng để bảo vệ cho con thì không sợ hãi điều gì cả nhất là sợ hãi do trí tưởng tượng gây lên.

Một trẻ nhìn ra sân tối, thấy những hình trắng phất phơ, trẻ sợ quá vì ban ngày một tên đầy tớ đã kể chuyện ma cho trẻ nghe. Người cha thấy thế liền cười và bảo: “Con sẽ buồn cười nếu biết các hình trắng ấy là hình gì? ” Ông vừa nói vừa điềm tĩnh cầm tay trẻ đi ra sân rút chiếc khăn bông mà người ta phơi mà bỏ quên trên dây.

Một cách đánh đổ sự sợ hãi của trẻ bằng việc làm điềm tĩnh của mình cấm không cho người khác kể cho trẻ nghe chuyện ma quỷ và khi nào nghe con nói chuyện ấy liền cải chính ngay cho là chuyện phi lý hoang đường.

Giận dữ: Giận dữ cũng là một sự thiếu tráng kiện về tinh thần, không biết dằn lòng và can đảm trước những phận sự khó khăn, lâu dài hoặc không vững trí trước những xúc động bực bội đau đớn.

Sự giận dữ của trẻ con phát ra bằng những tiếng la hét rầy rà. Một thái độ cương quyết, nghiêm trang của mẹ có thể chữa được tính ấy. Nếu trẻ nhận thấy la hét không rung chuyển được lòng cha mẹ, thì cũng không la hét nữa. Trái lại, mỗi lần la hét mỗi lần cha mẹ nhượng bộ thì trẻ càng la hét giận dữ thêm.

Một nhà giáo dục đã chứng nghiệm được việc sau này: Ông X có đứa con đòi gì được nấy. Mỗi lần đòi vật gì chưa kịp cho là la hét om xòm, ông X lại vội vã phải cho vật ấy. Một hôm nhà giáo dục đến thăm ông X cũng vừa gặp cảnh cậu bé đương diễn tấm kịch ấy. Nhà giáo dục liền bảo ông bà X: “Thôi mời ông bà qua phòng bên này để mặc tôi. Nhà giáo dục đến nói mấy lời khuyên bảo trẻ, cắt nghĩa vì lẽ gì không nên đòi thế, trẻ lại càng la hét thêm. Nhà giáo dục tỏ sắc mặt bất bình, lấy mấy món đồ chơi giữa bàn cho trẻ, rồi bỏ ra đóng cửa lại. Cả ông bà X và nhà giáo dục núp sau cửa và nhìn vào khe khóa. Trẻ khi ấy càng la rống và chạy quanh phòng giận dữ lắm. Bà X vì thương con muốn mở cửa để ẵm con cho xong việc, nhà giáo dục can bà lại bảo để xem kết quả ra làm sao đã.

Một vài phút sau cậu bé im tiếng và nhìn ở cửa sổ xem có ai, lại khóc hét lên vài tiếng để thử ai có để ý không, vẫn không thấy ai lên tiếng. Cậu bé lại chạy qua bên cửa thông với nhìn và khóc vài tiếng nữa cũng không thấy có người, biết là việc hét là vô hiệu quả, cậu bé bèn lấy tay lau nước mắt và chạy đến lấy đồ chơi ra chơi một mình rất tự nhiên. Xem đó ta thấy rằng con cái la hét một cách giận dữ là tại cha mẹ quá nuông chiều mà trở thành.

Khi trẻ la hét giận dữ, ta cứ điềm tĩnh lấy gương cho trẻ xem hình dáng xấu xa của mày mặt mình làm cho trẻ phải tỉnh ngộ, nếu trẻ quá hung hăng ta có thể để riêng trẻ đứng một chỗ. Ta khoan la mắng trẻ đã, chờ cho cơn giận dữ qua rồi hãy lấy lời ôn hòa nghiêm chỉnh mà chỉ cho trẻ thấy cái thái độ khiếm nhã và lỗi làm của trẻ, bảo trẻ phải xin lỗi những ai trẻ đã dùng tiếng nặng, lời vô lễ để nói. Nếu trong lúc giận trẻ đã đánh anh chị em, để trẻ nguôi cơn giận phải đàng hoàng và nghiêm trang xin lỗi những người ấy.

Lười biếng: là sự uể oải về tinh thần và thân thể, là sự nhu nhược, thiếu nghị lực làm cho người ta lo tránh những việc khó khăn và nặng nhọc. Lười biếng là một tật xấu làm người ta thiếu hăng hái và cẩn thận trong việc làm. Giữa thời đại cạnh tranh để kiếm sự sống này mà con cái mang cái tật lười biếng trong người thì làm sao mà tranh đua với đời, làm sao mà tiến hóa, làm sao mà thành công? Ngay tự năm đầu, ngay từ năm đầu người mẹ đã nhận thấy những tật xấu của con phải kiếm cách đánh đổ đi, thì lớn lên con mới khỏi mắc cái tật ấy.

Từ ba bốn tuổi tuy mẹ chưa giao cho con những việc nặng nề, khó khăn, nhưng bằng xem các công cuộc chơi bời của trẻ cũng có thể nhận thấy trẻ nào siêng năng, trẻ nào lười biếng. Có nhiều khi xét đoán sai lầm vì sự phát triển chênh lệch giữa cơ thể và tinh thần của trẻ. Thường những trẻ bụ mập quá, cơ thể phát triển lấn át sự phát triển tinh thần, sự hoạt động của trẻ có phần chậm chạp thua sút anh chị em, chúng ta chớ cho các trẻ lười biếng thành tật. Các năng lực tinh thần của trẻ tuy chậm lại, nhưng chờ một thời gian sau nó sẽ nảy nở một cách tốt đẹp. Nhiều khi sự chậm chạp ấy kéo đến 15 tuổi, cha mẹ chớ nên vội phàn nàn.

Có khi sự lười biếng do cha mẹ tạo cho con, bằng cách sai bảo dạy dỗ nhưng quá sức con. Trẻ làm không nổi sinh ra chán nản lười biếng. Lại có khi cha mẹ tập cho con lười biếng do những việc nhỏ nhặt cũng làm không để cho trẻ làm. Vì thế có hai hạng lười biếng, một hạng thật tình không ham thích gì cả, một hạng lười biếng vì không thấy không có việc gì mà làm.

Muốn chống tính lười biếng của trẻ phải: lượng việc làm cho vừa sức của trẻ, việc làm cho trẻ vui thích mà ham. Khi thành công việc gì, nên khen ngợi để kích thích các trẻ khác cùng đua tranh theo.

Lấy trẻ siêng năng làm gương mẫu của sự gắng công và can đảm.

Trừng phạt những khi lười biếng: Mới lần đầu thì chỉ lấy lời nghiêm chỉnh mà cảnh cáo. Qua lần thứ ba thì bắt làm tất cả hay một phần việc bỏ dở đang hay làm sai. Một điều quan trọng là trước một trẻ lười biếng ta khoan quyết đoán hạ một lời mắng: “Mày là đứa lười biếng”. Vì trẻ mới lười biếng, tính của trẻ con thay đổi được. Nay ta hạ một lời quyết liệt, trẻ sẽ đinh ninh mình là lười biếng không cần sửa chữa nữa. Ta chỉ dùng những chữ nhẹ nhàng: trẻ đã bỏ lỡ việc, trẻ không mến việc làm, trẻ thiếu can đảm, trẻ có thể làm được việc như mọi người nếu trẻ chịu gắng công v.v...

Tóm lại là cần dẫn dụ ôn hòa hơn là dùng lời xỉ vả.

Tham ăn: tham ăn là một tính rất thông thường của nhiều trẻ con. Nhưng tham lam quá độ trong việc ăn uống sẽ trở thành một tật xấu. Tôi thấy nhiều gia đình cho con ăn uống rất hồ đồ, có khi khách tới cho con vào ngồi cùng mâm dành món này đòi món kia, đồ ăn bỏ vào bát chê ít, chê nhiều, nước mắt nước mũi chan lộn với cơm canh thật là xấu hổ.

Sự ăn uống hồ đồ đã làm mất nhân cách của con mà làm thiệt hại cho bộ tiêu hóa của trẻ, chính là nguồn gốc của vô số bệnh tật.

Sự tham ăn của con là tại mẹ từ nhỏ không tập cho con đúng quy củ và chuyên cần, không phân chia bữa ăn cho đúng giờ, và thức ăn cho đầy đủ theo sức của trẻ. Lại tại nhiều gia đình ngoài các bữa ăn chính còn hay ăn hàng vặt làm tập cho trẻ thói ăn vặt và bạ đâu ăn đấy không còn kể giờ ngày và món ăn có hợp hay không. Tôi đã thấy một gia đình kia trẻ mới lên bốn tuổi mà cha mẹ vì gọi hàng trứng vịt lộn vào ăn, trẻ đòi quá cũng phải cho ăn. Sau phải nhờ y sĩ mới cứu sống bệnh bội thực của trẻ.

Có cha mẹ, khi con học hành giỏi lại thưởng một món quà ăn. Không nên làm thế, vì sự thưởng kiểu ấy làm mất giá trị của trẻ hóa ra một cách thích thú ích kỷ cho miệng trẻ trong chốc lát thôi. Nếu muốn cho trẻ ăn món quà cứ cho tự nhiên, còn khi cần thưởng thì nên làm một món ăn cho các trẻ cùng ăn, các anh chị em trẻ và chúng bạn đều được hưởng, mẹ sẽ cắt nghĩa vì thưởng cho trẻ nên có bữa tiệc này. Đó là một cách tăng tinh thần của trẻ nên, trẻ lấy làm sung sướng vô cùng. Mà chúng bạn, anh chị em trẻ cũng xem được gương tốt của trẻ mà phấn chí thêm.

Trong các bữa ăn thường mẹ phải dạy cho trẻ ngồi cho ngay thẳng, nghiêm trang lễ phép cầm bát đũa cho đúng đắn, khi ăn không được nói ngồm ngoàm, cười sặc sụa, nói lè nhè, hoặc hỷ mũi và nhổ nước miếng. Ăn cần nhai cho nhỏ từng miếng một và thủng thẳng mẹ bỏ vật gì ăn vật nấy không đòi hỏi lôi thôi.

Trẻ lớn ta thường giảng giải cho trẻ hiểu tham ăn là một tật xấu hạ nhân phẩm của người và ti tiện khi ra giao thiệp với mọi người, nhất là trong các tiệc tùng mà tham ăn thì thật là xấu hổ. Sự điều độ sẽ làm thêm sức mạnh cho người ta cả cơ thể lẫn tinh thần.

DẠY CHO TRẺ NÊN THUẦN KÍNH

Thuần kính là đức tính của người biết phục tùng lễ phép, dễ dạy, dễ bảo. Một trẻ thuần kính là một trẻ chịu đem nghị lực để cộng tác trong việc giáo dục của cha mẹ cho trẻ mau nên người đứng đắn. Một con vật thuần dễ dạy khác một trẻ em thuần kính.

Con vật thuần chỉ bị dạy, chớ một trẻ thuần kính có sự thông minh biết đem nghị lực giúp đỡ cha mẹ dạy trẻ và giúp đỡ cả thày học trong công trình giáo dục cho mau có kết quả tốt. Vì thế nên dầu cha mẹ và thày giáo khôn khéo đến thế nào, mà gặp một trẻ không thuần kính, thì cũng khó bề mà dạy dỗ lắm.

Cung kính và lễ phép: Sự thuần kính của trẻ làm cho trẻ phải kính trọng và lễ phép đối với cha mẹ và thày giáo. Cha mẹ đối với trẻ là bậc cao quý hơn cả. Thày giáo cũng thế, vì thày giáo có thể thế cha mẹ. Con kính trọng cha mẹ là vì tấm lòng thương yêu chớ không phải là sợ hãi. Con không muốn làm phiền lòng cha mẹ không phải vì sợ một hình phạt, mà vì tình yêu đã ràng buộc lẫn nhau.

Con cái khi xung đột với cha mẹ phải dùng lời nói thanh nhã, lịch sự, lễ phép. Trong câu nói không được dùng những tiếng cục cằn thô bỉ. Khi cha mẹ dạy bảo điều gì, con phải chăm chỉ nghe, không được cắt đoạn hoặc nói leo. Khi trả lời phải vui vẻ, thành thật, tránh lời gắt gỏng. Khi xin một vật gì, nhận một vật gì phải dùng chữ: “Xin nhớ” và “cảm ơn”. Khi đi ra, khi về nhà, đều phải thưa trình, xin phép hẳn hoi.

Lễ phép và kính trọng cha mẹ là nhiệm vụ tối cao của con, trẻ lại phải cung kính và lễ phép đối với người ngoài nhất là đối với người già cả, và lớn tuổi hơn trẻ. Buộc trẻ gặp ai cũng gọi “ông bà, anh chị” cho đúng đắn.

Phần nhiều trẻ con vô lễ và bất kính là tại trong gia đình cha mẹ ăn ở với nhau không lễ phép, và đối đãi với người ngoài cũng không lễ phép, mà nhất là cha mẹ không lễ phép với con cái. Thật thế, khi ta dạy trẻ phải kính trọng và lễ phép với ta, thì ta cũng phải tôn trọng trẻ. Cần phải có những lời từ tốn, nhã nhặn để nâng cao nhân phẩm của con.

Trái lại nhiều cha mẹ hay dùng với con những chữ: “Mày, tao, mi, tớ, đồ ranh, thằng khỉ”. Với bao nhiêu lời thô tục ấy thì làm sao mà trông con trở nên người lễ phép đối với cha mẹ hay người ngoài.

Trái lại tôi đã thấy nhiều gia đình buộc con nhiều lễ phép phiền phức quá, thành tập cho con những đức tính bề ngoài giả dối. Phục tùng: tục ngữ có câu “cá không ăn muối cá ươn, con không nghe lời cha mẹ trăm đường con hư”. Sự thuần kính của con là ở chỗ con biết phục tùng cha mẹ và thày giáo. Con có phục tùng thì sự giáo dục mới có hiệu quả, con phục tùng đã làm vui cha mẹ mà nhất là tự giúp mình trong sự bồi bổ thể chất và tinh thần. Cha mẹ phải chỉ cho con nhận thấy sự phục tùng và lợi ích cho trẻ về các phương diện.

Lên đến bốn tuổi thì trẻ đã biết dùng lời nói một cách rõ ràng, và đã hiểu những lời nói của ta. Cha mẹ cần phải giải thích cho con những cách ăn uống, cách thay áo quần, cách tập thể thao và chơi, cách ngủ cho yên tĩnh và đúng giờ v.v... trẻ có hiểu sự lợi ích của những lời khuyên bảo mới vâng lời một cách sáng suốt và hăng hái. Cũng như về phương diện tri thức và đạo đức, thì sự vâng lời của trẻ mới có hữu ích cho trẻ. Nhưng, như trước tôi đã nói, có hai cách phục tùng: một là phục tùng sáng suốt thông minh, hai là phục tùng mù quáng ngu đần. Cha mẹ muốn cho con có một nhân phẩm cao quý sau này, cần phải luyện cho con phục tùng thông minh sáng suốt. Phục tùng thông minh là hiểu biết vì lẽ gì mà phải phục tùng, lợi ích của sự phục tùng ấy ra thế nào? Cha mẹ khi sai bảo con một điều gì, tất phải cắt nghĩa lý do cho con rõ. Sự giải thích ấy làm cho con tín nhiệm ở cha mẹ. Dầu việc gì cần, cha mẹ không giải thích trẻ cũng bằng lòng.

Truyền lệnh ít, dẫn dụ nhiều: Một người mẹ thông minh thường ra lệnh ít mà dẫn dụ nhiều. Sự ra lệnh có ý nghĩa cưỡng bách. Khi lệnh đã truyền là phải làm không làm không được, làm sai làm bậy phải làm lại. Nếu không tuân lệnh thì phải trừng phạt ngay. Vì thế khi ra một lệnh gì, cần xem đi xét lại, thử trẻ có chịu tuân theo hay không. Nếu ra lệnh mà trẻ không tuân thì hại đến uy quyền của mẹ nhiều lắm. Cho nên:

1- Chỉ ra những lệnh mà trẻ có thể làm và phải làm.

2- Chỉ ra những lệnh khác với quy tắc hàng ngày.

Thí dụ quy tắc hàng ngày đã định ăn cơm xong đến 12 giờ phải nghỉ trưa. Đến giờ ấy mẹ không phải ra lệnh, chỉ nhắc: “Bây giờ đã đến giờ ngủ trưa”, thế là không có ý nghĩa ra lệnh mà chỉ nhắc nhỏ cho trẻ nhớ. Người mẹ chỉ dùng câu: “Hôm nay chúng ta phải...” Hay là: “bây giờ đã đến lúc phải...” là trẻ hiểu rồi.

Cái gì không thể dẫn dụ được mới phải dùng đến phương pháp ra lệnh. Đại để mẹ chỉ dẫn dụ: “Con làm việc ấy cha sẽ bằng lòng lắm”, hoặc “con sẽ làm vui lòng anh chị em con nếu con chịu khó làm việc ấy...” Những cách dẫn dụ ấy rất có hiệu quả, trẻ thấy sự âu yếm quanh mình, làm cho trẻ phấn khởi và làm theo, nên tránh những câu: “con làm việc này mẹ thưởng cho, con làm việc kia mẹ cám ơn lắm”. Những câu ấy nói ra làm cho trẻ nghĩ rằng làm một việc gì phải có thưởng, làm một việc gì là làm ơn cho trẻ, gặp cơ hội trẻ sẽ đòi thưởng và ơn ấy bằng cách vòi kẹo bánh, đồ chơi hoặc tiền bạc. Sự phục tùng của trẻ như thế làm mất hết cả nghĩa lý.

Ích lợi của dẫn dụ hơn lệnh là khi mẹ dẫn dụ mà trẻ không nghe, thì uy quyền của mẹ cũng không bị lay chuyển. Trẻ không nghe là lỗi ở trẻ không muốn làm vui cha mẹ, anh chị em, chớ không đụng gì đến uy quyền của mẹ cả.

Nghiêm cấm: ra lệnh chỉ cần trong các việc nghiêm cấm, không cho trẻ làm những việc có thiệt hại đến thể chất và tinh thần trẻ. Thí dụ ta nghiêm cấm hút thuốc, thì nhất định trẻ phải tuân lệnh không thể lay chuyển được. Vì những lệnh nghiêm cấm không thể dung tha được, không có thể cho phép được. Cho nên chỉ nên cấm những việc quan hệ, xét thật có sự nguy hại mà thôi. Trái lại những việc ta xét ra tuy có khi cấm mà cũng có khi dung thứ được, thì ta không nên quyết liệt cấm đoán, mà chỉ dùng phương pháp dẫn dụ thì hay hơn. Thí dụ: “cấm không được ăn vặt, ăn hàng”. Ta biết điều ấy có khi phải dung thứ hoặc đi đâu có người cho trẻ quà hoặc tự ta có khi cũng vui miệng mà ăn cái bánh hoặc trái cây mà phải cho trẻ, để trẻ vui, như thế mà ta ra lệnh “cấm tuyệt đối sự ăn vặt” thì có ngày ta sẽ phạm lệnh chớ không phải chỉ có trẻ mà thôi. Gặp trường hợp này ta chỉ dẫn dụ: “con không nên ăn vặt, vì ăn vặt hay đau bụng” hoặc “ai cho con ăn uống cái gì, con phải hỏi mẹ đã”.

Dọa nạt và hứa hẹn: thường cha mẹ muốn cho con phục tùng mệnh lệnh hay dùng lối dọa nạt và hứa hẹn ân thưởng, theo ý tôi lối dọa nạt và hứa hẹn ấy tránh đi được chừng nào quý chừng ấy, nhiều người nghĩ dạy con mà không dọa phạt vàhẹn thưởng thì con không làm. Đó là một cách giáo dục sai lầm. Vì nếu gặp khi không thể dùng sự thưởng phạt được, thí dụ khi con đau ốm, hoặc khi thưởng phạt mất giá trị, khi con đã khôn lớn, thì sự phục tùng cha mẹ sẽ không còn nữa. Mẹ nên dạy con vâng lời cha mẹ là vì lý trí, vì lương tâm, vì nghĩa vụ, đối với cha mẹ, đối với thân mình chớ không phải sợ phạt hay mong thưởng mà làm.

Lẽ tự nhiên phải có sự vui thích thì giáo dục mới phát triển, thỉnh thoảng ta cho trẻ dự tiệc chung với chúng bạn, tổ chức thành lễ trong gia đình, hoặc cho trẻ đi xem xiếc hoặc xem vườn thú, cho đồ chơi, cho sách học, cho đồ dùng. Nhưng các đồ cho ấy ta phải làm như một ân từ do tấm lòng thương của cha mẹ, chứ không nghĩ thưởng cho trẻ giỏi và cất phần của trẻ hư. Con cái có nhận thấy tấm lòng thương của cha mẹ, lại càng hăng hái phục tùng và tín nhiệm yêu thương cha mẹ hơn nữa. Có cha mẹ đối với con: “Mày đưa về một điểm tốt sẽ được một đồng, cuối tháng được một bản chứng khen sẽ đượcmười đồng”. Ấy là một sự buôn bán chứ không phải giáo dục.

Nhất là lời dọa nạt và hứa hẹn mà không biết giữ lời thì mất cả thể thống của cha mẹ và tín nhiệm của con cái. Thường nhiều cha mẹ hay dùng câu: “Rồi mày coi tao, để rồi mày biết tay tao”. Trẻ bị nghe quen những lời dọa nạt ấy không thèm để ý nữa, vì trẻ biết trước sẽ không có sự gì xảy đến, chẳng qua là một tiếng gió bay vậy thôi.

Hứa phạt hẹn thưởng mà không làm, đều hỏng cả. Một người mẹ khôn ngoan bao giờ cũng ít hẹn thưởng đến hứa phạt lại càng không có nữa. Trẻ con làm điều gì sai, cần phạt thì phạt ngay không thì thôi, chớ không nên hẹn để một lần khác hoặc ngày khác sẽ phạt.

Cãi lại và cứng cổ: Khi ta đã ra lệnh cho trẻ làm một việc gì là ta nhất định không cho phép cãi lại.

Nếu ta để cho trẻ dùng phương pháp ấy, sau này thành ra một lợi khí để chống ta. Sự giáo dục sẽ hỏng và uy quyền sẽ bị cứng cổ, chống cãi mất giá trị. Khi đã ra lệnh là phải làm, và sau khi làm trẻ có muốn hiểu lý do, ta sẽ giải thích sau. Hoặc ta để cho trẻ giãi bày ý nghĩ của mình, nhiều khi ta biết những ý nghĩ ấy sai lầm, ta cũng nên để cho trẻ phát biểu hết ý kiến theo đó mà ta sửa những sự nghĩ lầm của trẻ. Nhưng cũng công việc cắt nghĩa và giải thích ấy phải để lại sau. Khi ta đã ra một lệnh nghiêm ngặt ấy là trẻ phải làm đã. Ta có thể nói: “Con phải làm đi đã. Làm xong mẹ sẽ nói nghĩa lý cho mà nghe”.

Trong một gia đình có giáo dục, có trật tự, trẻ con thường vâng lời cha mẹ và làm theo các lời sai bảo không đợi phải hỏi lý lẽ gì, nhất là không có sự cứng cổ và cãi lại. Tuy vậy cha mẹ cũng không nên dùng phương pháp độc tài, mà thường ôn tồn và nghiêm chỉnh cắt nghĩa cho trẻ hiểu những huấn lệnh của cha mẹ ích lợi cho trẻ là thế nào?

Không phục tùng: Không phục tùng có nhiều cách, dưới đây xin kể một vài cách theo trình tự từ nhẹ đến nặng.

Lãng quên việc sai bảo: nếu trẻ lãng quên thì buộc trẻ phải nhớ làm lại việc đã lãng quên ấy.

Phạm đến một điều nghiêm cấm: phải sửa trị và đình chỉ những kết quả của sự phạm phép.

Ương ngạnh, ngang ngược, nổi loạn, chống trả lại cha mẹ đó là trường hợp can hệ cần phải trừng trị rất nghiêm để cắt đứt những tái phạm sau này.

Nhưng những sai phạm tội lớn lao như thế, ở các gia đình có giáo dục không bao giờ xảy ra. Nếu giữa cha mẹ và con cái mà đã đến sự xung đột quyết liệt như thế là tại cha mẹ không biết dạy con từ thuở nhỏ.

Sự lãng ý của trẻ đối với lời khuyên bảo của thày giáo và sự học hành ở trường cũng là một cách không vâng lời. Cha mẹ nên nghiệm xét sự lơ đãng ấy là có vì tật bệnh gì không, nếu không có tật bệnh thì cha mẹ phải sửa trị ngay con mới có hy vọng học hành tấn tới.

Trừng phạt khi không phục tùng: thường đối với những lỗi nhỏ, nếu mẹ thật có uy quyền, thì chỉ dùng một cái nhìn nghiêm trang, một nhíu mày, một tiếng bất bình mà nhã nhặn, cũng đủ làm cho trẻ phải hồi tỉnh, không cần dùng đến những trừng phạt lớn lao gì.

Gặp trường hợp nặng hơn một tý thì cũng chỉ dùng lối cảnh cáo cho nghiêm trang, ta để cho trẻ nghĩ một hai phút rồi ta sẽ nói: “Con có hiểu lời mẹ vừa nói đó không?” hoặc “lần sau con sẽ làm thế nào?...”

Đến một tội nặng hơn nữa thì phải dùng lời khiển trách. Trong những lời khiển trách đã phải dùng những tiếng cương quyết, nghiêm nghị hơn tỏ ra mẹ thật không bằng lòng. Trong một gia đình mà cha mẹ biết giữ uy quyền thì một lời khiển trách có giá trị hơn một làn roi. Sau khi khiển trách xong, nên để trẻ đứng yên một chỗ, bảo trẻ hãy suy nghĩ lại việc làm tội lỗi của mình. Và một thời gian sau, tùy theo lỗi nặng nhẹ ta hỏi trẻ sau này trẻ phải nên thế nào? Nếu gặp trẻ cứng đầu ương ngạnh quá thì ta để riêng trẻ ra và không cho anh chị em đến gần để trò chuyện hoặc người bà con thân thuộc đến xin tha cho trẻ. Nhớ là ta chỉ nên để trẻ đứng riêng một chỗ, chớ không nên đem trẻ bỏ phòng tối, phòng riêng như nhiều cha mẹ làm kinh khiếp trẻ.

Gặp trường hợp quá đặc biệt và sự ương ngạnh mới dùng đến roi vọt. Sự đánh trẻ là một tối kỵ, trong giáo dục ngày nay ít dùng hay không nên dùng lại càng tốt.

Thường trong những lời cảnh cáo, khiển trách, phải có một thái độ nghiêm trang mà lời nói phải ôn tồn, dầu cương quyết cũng không có vẻ khắt khe giận dữ, nhất là nên tránh những lời thô tục, những câu chửi bới, làm hạ nhân phẩm của con, và làm mất cả sự tôn nghiêm của cha mẹ.

Sự trừng phạt trẻ không nên diễn trước công chúng mà nên để ở trong nhà hoặc phòng riêng, làm cho trẻ nhận thấy cha mẹ muốn nâng đỡ nhân phẩm và danh dự của trẻ, trẻ lấy làm cảm phục và không mấy chốc sẽ quay về đường thiện. Sự khiển trách trẻ xong rồi, cũng không nên nhắc lại cho ai biết làm gì, trẻ sẽ hiểu cha mẹ bao giờ cũng bảo vệ danh giá cho con, con sẽ cảm ơn vô cùng. Khi trừng phạt trẻ, buộc trẻ phải làm lại những sự hư hỏng, xin lỗi những người trẻ đã làm sai, trong các công việc ấy phải buộc trẻ tự làm lấy, nhưng mẹ hay anh chị em cũng có thể giúp đỡ cho trẻ để việc cho mau hoàn thành và được như ý. Trẻ sẽ thấy cả nhà đều săn sóc cho trẻ, muốn cho trẻ ăn năn điều xấu và làm điều tốt.

Trong các lỗi không vâng lời của trẻ, có lỗi nặng và lỗi nhẹ, ta phải phân lượng cho đúng để dùng sự trừng phạt vừa phải, thì trừng phạt đối với trẻ mới có ý nghĩa. Thí dụ: Trong một gia đình kia, một trẻ lầm vỡ chiếc đĩa to, cả cha mẹ xúm lại chửi mắng đánh đập om sòm. Rồi cũng trẻ ấy trong một lúc khác đã nói câu dối trá độc ác để vu cáo người ta, người ta chỉ dùng một câu: “Mày có im đi không”. Câu nói rất ôn hòa có tiềm ý tán thành nữa. Xét cho đúng theo tội lỗi thì sự làm vỡ chiếc đĩa chỉ là một sự vụng về, chớ câu nói kia là một lỗi nặng đến đạo đức. Thật ra sự làm vỡ đĩa chỉ cần một sự cảnh cáo thường thôi, mà cần phải nghiêm trị những cách nói dõi hung ác để vu cáo cho kẻ khác.

Sự can thiệp của cha: Rất nhiều bà mẹ thường khinào con làm một việc gì không vâng lời liền nói: “Để cha mày về tao mách đánh chết”. Giáo dục ấy có hại hai điều: Một là trẻ thấy mẹ không đủ uy quyền cai quản trẻ, phải mượn đến thế lực của cha mới xong, hai là người cha trong gia đình hóa ra phận sự của một viên cảnh sát, chỉ chuyên môn la, đánh, chửi, trừng trị con cái, với một cái phận sự ấy, con chỉ biết sợ cha, chớ không thương cha nữa. Nhất là cha lại trị những việc mà trẻ không phạm lỗi gì với cha cả.

Mẹ đã nuôi dạy con, đã thương yêu con và đã thi ân cho con rất nhiều, thì mẹ cũng có toàn quyền để dạy dỗ con, khi con không vâng lời mẹ dạy. Mẹ có uy quyền trừng phạt mới có uy quyền giáo dục. Lẽ tự nhiên cũng phải có uy quyền của cha trong việc trừng trị con cái, nhưng chỉ nên dành cho cha những gì quan trọng, còn các việc bình thường xảy ra mẹ có thể tự xử trị lấy tất cả. Người cha đã mệt nhọc trong công việc làm ăn hàng ngày nuôi sống gia đình, ta không nên làm cho họ bận lòng về các việc lầm lỗi nhỏ của trẻ mà mẹ đủ quyền đủ sức để xử lý. Trong khi cha mẹ sum vầy, thường nên đem những công việc tốt đẹp của con ra làm câu chuyện để cha khuyến khích, khen ngợi thêm, thì hòa khí trong gia đình càng nảy nở, tình thân yêu giữa cha mẹ thêm mặn nồng.

DẠY CON TRỞ NÊN LƯƠNG THIÊN

Ý nghĩa chữ lương thiện rất rộng. Một người lương thiện là một người làm trọn nghĩa vụ đối với mình và đối với đồng loại từ đời công đến đời tư không có sự gì phải phàn nàn. Có thể nói là một người hoàn toàn đúng tư cách làm người. Hẹp hơn thế, thì thường ta hiểu nghĩa lương thiện là người chính trực, không bao giờ gian dối của ai, người biết giữ sự tinh khiết và trong thuần phong mỹ tục.

Chính trực: Người chính trực biết kính trọng các tài vật sở hữu của người khác, không bao giờ chịu gìn giữ, thâu chiếm những vật không phải của mình. Nếu vì mình mà có kẻ bị thiệt hại về một điều gì, thì người ấy đã lo nghĩ đền bù lại. Có chính trực mới có an ninh trong xã hội, có tín nhiệm trong sự giao thiệp về kinh tế và tinh thần. Cha mẹ phải dạy cho con đức tính chính trực khi lý trí và lương tâm của con đã bắt đầu nảy nở.

Dạy con kính trọng của người: Về tập dưỡng con, tôi đã nói cần tập dưỡng cho trẻ nhận biết cái gì là của mình, cái gì là của người, khi trẻ đã hiểu tiếng nói thì ta phải giảng giải cho rõ ràng vì lẽ gì ta không nên động đến đồ đạc, tài sản của người khác.

Các anh chị em trong nhà khi chơi chung có thể cho nhau mượn đồ chơi. Ta thường khuyên sự chung chơi tử tế ấy, nhưng ta nên cho trẻ hiểu, mỗi trẻ phải giữ đồ chơi của mình và không được xâm chiếm đồ chơi của kẻ khác. Tập cho trẻ tính biết giữ gìn đồ chơi không làm hư hỏng, lẽ tự nhiên cũng không được làm hư hỏng đồ chơi của kẻ khác cho mượn, phải giữ gìn tử tế và dùng xong giao trả phân minh.

Những lúc đem trẻ đi chơi đâu ta thường khuyên răn trước: “Con đi chơi đâu gặp vật gì của ai, chớ lấy về, dầu một cây diêm cũng chớ lấy nhé!”.

Nhiều trẻ thường nói: “Con được cái này, không biết của ai, nên con lấy”. Cha mẹ phải dạy cho trẻ dầu một vật gì vô chủ, mà mình đem về cho mình cũng là có lỗi. Vì vật ấy không phải của mình là mình không có quyền lấy.

Nếu gặp lúc trẻ vì quá thích, hoặc thèm ăn, hoặc thích chơi, mà lỡ đụng đến vật không phải của trẻ, thì cha mẹ nên cẩn thận, chớ dùng chữ thô bạo mà mắng trẻ thí dụ “mày ăn cắp, mày ăn trộm v.v...” cũng như đối với những tính khác khoan vội chỉ danh tính ngay, thí dụ trẻ lười biếng khoan gọi ngay là trẻ lười biếng. Vậy trẻ dầu đã xó lấy vật gì cũng khoan gọi trẻ là ăn cắp, ăn trộm. Gọi như thế đã giảm nhân phẩm của trẻ và làm cho trẻ đinh ninh mình có tính nết ấy không chối cãi làm gì nữa. Gặp lúc trẻ đã lỡ lấy ăn một món đồ gì, mẹ chỉ khiển trách ôn tồn mà cương quyết thí dụ: “Con ăn vật gì phải xin phép mẹ đã, sao con trái ý mẹ đến thế” hoặc “không phải món ăn mẹ cho sao con tự tiện ăn?”. Nếu trẻ lỡ lấy một vật gì, của gì, của ai đem về, sau khi khiển trách ta sẽ đem trẻ đến trả vật ấy cho người chủ và nói: “trẻ nó lỡ dại lấy vật này của bà, bây giờ nó ăn năn nên xin giao trả lại, và mẹ con tôi xin lỗi bà”. Một câu nói ấy trước mặt trẻ, cũng đủ cho trẻ lấy làm cảm động và lần sau không dám lấy vật gì của ai. Vì trẻ thấy khi trẻ lấy vật gì không những trẻ có lỗi mà mẹ cũng bị xấu theo.

Nếu trẻ hay tái phạm, có thể dùng cách rút đồ chơi của trẻ và giải nghĩa cho trẻ hiểu: “Mẹ cất bớt đồ chơi của con, vì muốn phạt con không nên xâm chiếm những đồ chơi của kẻ khác”.

Nên nhớ rằng chỉ xem lỗi trẻ như một sự lầm lỡ chớ không nên kết án trẻ như một tội nhân.

Tính cắp vặt của trẻ do mẹ tạo ra: Trẻ con khi lọt lòng ra, chưa có quan niệm giữa người và giữa mình trong một chương trên tôi đã nói: Giữa vũ trụ, trẻ thấy cái gì cũng là của mình tất cả. Đó là sự phát triển tự nhiên về bản ngã của con người trong mấy năm đầu như thế, đó không phải là một tính xấu hoặc tội lỗi gì. Càng lớn lên trí thức càng mở rộng ra, trẻ đã nhận được bản thể mình và hoàn cảnh xung quanh mình một cách rõ ràng hơn. Nhờ tập dưỡng và giáo dục, trẻ đã nhận thấy được giới hạn và quyền lợi của người. Nhờ sự giáo dục ấy mà trẻ trở nên chính trực, lương thiện.

Tôi thấy nhiều cha mẹ ít dạy con về chính trực. Con cái có đi chơi đâu, lấy của ai cái gì đem về, cha mẹ cũng làm lơ, chỉ hỏi một câu lấy lệ: “mày lấy cái này ở đâu” trẻ chỉ trả lời trống không: “con được ở ngoài đường” thế là yên việc. Thậm chí có nhà khen con là khôn ngoan biết tìm kiếm đồ chơi. Đây là một chuyện đã xảy ra: có nhà nọ vốn nhà tử tế, nhưng mỗi lần con đi chơi đâu về lượm được món gì cha mẹ đều vui vẻ. Lớn lên vai tuổi nữa, mỗi lần sai trẻ đi mua hàng vặt ở phố, về đến nhà kiểm lại cứ thấy dư ra một món đồ, hỏi trẻ trẻ nói “nhà hàng đưa nhầm” cả nhà lại lấy làm mừng. Sau đó không bao lâu trẻ phải bị đưa đến cảnh sát về tội “mua hàng lại ăn cắp thêm” cả gia đình đều bị xấu hổ không biết bao nhiêu mà kể. Thế là cái tội ăn cắp vặt của trẻ là do cha mẹ đã tạo ra cho trẻ rõ ràng vậy.

Lại nhiều cha mẹ, tuy con cái ngay thẳng nhưng thường tiền nong để sơ hở dễ kích thích trẻ, vì trẻ đã hiểu với đồng tiền có thể đổi được các món ăn và đồ chơi. Bắt đầu trẻ thử lấy một vài xu sau dần lấy đến bạc hào, bạc đồng. Cha mẹ khôn ngoan không bao giờ để những tiền bạc, và đồ ăn sơ hở có thể cám dỗ được trẻ con.

Làm phúc: muốn cho trẻ con biết trọng của người ta nên dạy con tính làm phúc. Khi làm phúc người ta đã thấy sự vui vẻ trong lòng và ngăn cản được sự bất chính gian xảo.

Sự tinh khiết và thuần phong mỹ tục: người lương thiện lại là người biết giữ gìn tinh khiết cho thân thể và cho tinh thần, biết trọng thuần phong mỹ tục cho xã hội và cho gia đình. Sự dâm ô phóng đãng là thù địch của người lương thiện. Cái dục tính có thể làm hư hại người ta chỉ vào tuổi dậy thì, nhưng cha mẹ biết phòng xa đã lo tập luyện con từ nhỏ để sau này tránh những khuynh hướng nguy hiểm đồi bại do chúng bạn lôi kéo. Cha mẹ nên khuyên con giữ gìn tinh khiết là danh dự của đời người và sức mạnh của tinh thần và thân thể. Cha mẹ phải luôn luôn săn sóc kỹ lưỡng các bộ phận sinh dục của trẻ con sạch sẽ, vệ sinh và tập cho trẻ tính cẩn thận, che đậy kín đáo. Trừ những khi cha mẹ tắm rửa cho, dạy cho trẻ cấm không cho ai sờ mó sỗ sàng.

Trước con cái cha mẹ cần phải giữ gìn lời nói không nên dùng những câu khôi hài khêu gợi dâm ô. Cấm không để cho người nhà được nói điều bậy bạ trước mặt trẻ. Trẻ lớn lên từ bảy tuổi phải cho ngủ riêng giường, anh em trai chị em gái phải phân biệt. Mẹ nên lưu ý lời nói của con, khi nghe một lời nói bậy, liền trừng mắt và cắt ngang câu chuyện. Chúng bạn của trẻ thường là một nỗi lo ngại cho cha mẹ, về phương diện này, cần phải lựa những trẻ thuần hậu cho con chơi.

DẠY CON NÊN THÀNH THỰC

Trong việc giáo dục, dạy cho trẻ đừng nói dối là một sự rất khó. Chúng ta nên theo những phương pháp dưới đây để giáo dục cho con cái chúng ta yêu chuộng và thực hành sự thật thà.

Sự thật thà: người thành thật là người biết yêu mến chân lý, là người thấy mình có lỗi lớn khi che đậy sự thật, hay xuyên trá sự thật để lừa dối kẻ khác. Người thành thật có sự ngay thẳng trong nghị lực và tâm hồn, nhận thấy trách nhiệm đối với lẽ phải, và tìm phương pháp để giãi bày lẽ phải ấy. Cái đức tính của hạng người ấy làm cho ai cũng yêu mến và muốn giao thiệp.

Trong khi ăn nói, người thật thà không bao giờ hàm hồ, cái gì chắc chắn thì nói chắc chắn. Chớ không để sự lầm lẫn cám dỗ rồi cũng đem người khác vào sự lầm lẫn của mình. Người thật thà nhiều khi phải hy sinh quyền lợi mình chứ không chịu đi trái với lẽ phải.

Sự thật thà đi đôi với sự kín đáo, kín đáo với thật thà làm sao cho nhiều người tín nhiệm và đã kín đáo thì những sự bí mật của người khác, không đáng nói không bao giờ nói ra.

Trái với tính thật thà là gian xảo, điêu toa, kiểu cách xuyên trá, lường đảo.

Trung thành: Người thật thà bao giờ cũng có tính chân thành. Vì trung thành là sự ngay thẳng có lý trí và nghị lực trong sự giao thiệp với mọi người. Người trung thành xem lời nói đã hứa với ai là như một lời thề, là một danh dự. Dầu chịu thiệt thòi, người trung thành không bao giờ bỏ danh dự để sai ước với ai.

Kiêu căng tự ái là phản trái của trung thành: Sự kiêu căng là một sự dối trá, vì người kiêu căng hay khoe khoang tự đắc những đức tính mình không có mà dù có đi nữa, khi những đức tính ấy đã đem ra khoe là nó đã giảm giá đi nhiều, chưa kể những đức tính ấy chỉ một mình người ấy độc quyền có mà thôi. Sự thật ở đời người ta có nhiều đức tính quý hơn thế nữa.

Lòng tự ái có nghĩa là muốn giữ thanh danh của mình, cảm động trước những lời phiền trách, lòng tự ái ấy có lợi cho giáo dục. Nhưng nếu lòng tự ái do tính kiêu căng thì rất đáng ghét. Nhận về mình tất cả điều hay lẽ phải, cho người khâm phục mình nhiều khi tài đức ấy vốn mình không có. Vì thế nên đã vội nóng mặt trước những lời phê bình chỉ trích của kẻ khác. Với lòng tự ái, người ta không tiến thủ được. Trẻ con có lòng tự ái sẽ khó dạy dỗ.

Tính khiêm tốn: Khiêm tốn chính là phương thuốc của kiêu căng và tự ái. Nó là đức tính của người thành thật, trung thực, người khiêm tốn không cần phô trương lòe loẹt hão, trái lại biết giữ gìn nhân cách của mình và nhã nhặn với mọi người.

Nói dối: Đoạn trên ta đã biết qua đức tính thành thật, bây giờ ta thử nhìn đến những phương pháp để dạy con yêu chuộng sự thành thật và tránh xa sự dối trá.

Đối với trẻ khi mới hai ba tuổi tiếng nói là để diễn đạt sự thành thật trong lòng của trẻ. Trẻ dùng lời nói để bênh vực quyền lợi nhỏ của mình. Sự ước muốn làm cho trẻ nhiều khi lo cho tới mục đích, không cần phải phân biệt những lời nói ra có đúng hay không, trẻ không bận lòng về những cách lựa lời nói phải trái. Vì những lẽ ấy sự nói dối của trẻ rất tự nhiên. Chính trẻ cũng không lưu tâm những lời nói ra có thật hay là không.

Mẹ cần phải dìu dắt cho trẻ nhận thấy lẽ phải, nhận thấy chân lý, chớ không nên mắng ngay vào mặt trẻ: “mày nói dối”. Trẻ có tính bắt chước rất mau. Nếu hàng ngày cha mẹ ăn nói một cách thành thật, không dối trá điêu toa trẻ sẽ bắt chước theo. Nhất là cha mẹ đối với trẻ lời nói đến việc làm phải thành thật không nên hứa liều, dọa bừa, cũng không nên tra mánh trẻ rằng chúng ta biết tất cả công việc trẻ làm (kỳ thật chúng ta không biết gì cả) chúng ta trả lời thành thật những câu hỏi, không nên đặt nghe hoặc kể chuyện hoang đường phi lý cho trẻ nghe.

Có nhiều cách nói dối: Trẻ nói dối có nhiều cách ta phải phân biệt cho kỹ mới tìm được cách để sửa trị.

Nói dối vì tưởng tượng: Nhiều khi sức tưởng tượng quá mạnh làm cho trẻ mở mắt mà như chiêm bao, nên trẻ sắp đặt những chuyện rất kỳ lạ để kể cho cha mẹ anh chị em nghe. Gặp trường hợp này chớ nên la mắng trẻ, chỉ ôn tồn kể cho trẻ thấy những chuyện trẻ kể là không đúng sự thật. Nếu trẻ trở đi trở lại nhiều lần, mẹ có thể hỏi: “Con nghĩ cho kỹ đã rồi nói, nói không đúng mẹ không nghe nữa”.

Nói dối vì mua vui: Nhiều khi vì nghịch ngợm trẻ nói dối để mua vui hoặc lừa người chơi. Gặp trường hợp này mẹ nên kể cho trẻ nghe chuyện thằng chăn trâu kêu cứu để lừa dân làng chạy ra chơi, lần sau nó đi tắm bị chìm, kêu cứu, người ta tưởng nó lừa chơi nên không ai chạy ra cả. Sự nói dối mua vui vẫn thiệt hại cho người nói dối.

Nói dối chính thức: Sự nói dối chính thức của trẻ có nhiều nguyên nhân, có khi vì sợ trừng phạt, vì muốn tránh lỗi, vì lợi, vì lười biếng. Khi trẻ nói dối để tránh một hình phạt cho em út hay anh chị, mẹ phải dạy cho trẻ nói dối như thế tuy là làm phúc nhưng vẫn bậy, vì trẻ không có quyền dấu lỗi cho kẻ khác mà lừa dối cha mẹ.

Sự nói dối để tránh lỗi thành tội gấp hai, một là lỗi không tránh mà thêm tội nói dối nữa. Thường vì sợ một hình phạt trẻ phải vội dấu sự thật đó là một sự đột nhiên không kịp suy nghĩ nên có thể dung thứ cho trẻ. Buộc trẻ phải suy nghĩ lại đã rồi sẽ trả lời khỏi mang tội nói dối với cha mẹ là một lỗi nặng hơn.

Nói dối vì quyền lợi để hưởng những danh lợi, là lối nói dối có tính toán, cần phải trừng phạt nặng hơn.

Nói dối để chữa lỗi về sự lười biếng của sự học hành, cần phải trừng phạt bằng cách học lại hoặc bằng cách làm lại những bài vở chưa thuộc, chưa làm xong.

Nói dối cố tật: Là sự nói dối do lòng ghen ghét và độc dữ mà sinh ra cũng có khi do sự sợ hãi và quyền lợi mà xui nên. Tội lỗi của mình, lại nói dối để đổ cho một người khác, quyền lợi của người ta, nói dối để chiếm đoạt về mình, những cách dối trá ấy vừa điêu xảo bất công và khiếp nhược. Khi người ta đến trình độ nói dối cố tật như thế thì thật là một điều không tốt vì nó tỏ ra con người ấy vừa thiếu lương tâm vừa tinh quái đốn mạt. Nếu ta chăm lo con cái ta một cách kỹ càng thời không bao giờ xảy ra một tai nạn như thế.

Cách trừng phạt về nói dối: Khi trẻ tỏ ra nói dối một cách chính thức thì mẹ tỏ ra thái độ vừa ngạc nhiên vừa khó chịu để trẻ nhận thấy sự dối trá là một điều xấu hổ cho gia đình. Mẹ sẽ nhìn con một cách ái ngại và hỏi: “Sao con dám nói một việc như thế, mà con biết là không đúng sự thật?”. Hoặc là: “Sao con dám nói xấu một người khác, mà mẹ tin người ấy không có điều xấu ấy?” Mẹ sẽ tin trước cho cha biết và đem trẻ đến trình với cha. Cha mẹ sẽ bàn rõ cho trẻ nghe những sự tai hại của lời nói dối ấy bằng những lời nghiêm nghị. Nếu gặp trường hợp nói dối quá đáng, cha mẹ có thể nghiêm cấm không cho anh chị em được gần chuyện trò với trẻ. Và bảo trẻ phải suy nghĩ lại một hôm rồi cha mẹ sẽ hỏi trẻ đã hiểu sự xấu hổ của lời dối trá và đã chịu hối hận ăn năn chưa?

Nếu vì nói dối mà thiệt hại đến ai thì phải bồi thường cho người ta và xin lỗi.

Kiêu ngạo, khoe khoang, làm tốt: Tính tự phụ kiêu ngạo là do ở sự quá tin sức mình tài mình và trở lại khinh miệt tất cả mọi người khác. Ta nên dạy cho trẻ chớ ỷ cậy tài mình, sức mình và tài ấy sức ấy chưa dễ hơn ai. Sự tự phụ và kiêu ngạo là đặc tính của người thấp kém, thiện cận, chỉ làm hạ thể giá của mình. Người học rộng tài cao, bao giờ cũng khiêm tốn vì người ta biết cái học, cái tài là vô cùng tận không ai dám chắc mình. Khiêm tốn chính là đức tính đã hoàn hảo của người quân tử, của bậc thánh hiền. Phải dạy cho con đức tính khiêm tốn để can ngăn tính kiêu ngạo khoe khoang.

Tính khoe khoang phần nhiều là học ở mẹ. Nếu mẹ không khoe khoang thì con cái không tập nhiễm tính ấy. Sự ăn mặc của con cái cần sạch sẽ, tươm tất, chỉnh đốn, không cần những đồ trang sức vàng bạc, xoa phấn đánh sáp cho con. Nhiều gia đình trưởng giả Việt Nam con đi đâu cho mang những kiềng vàng, khánh vàng, Plaque vàng... những cách trang sức ấy chỉ cốt hãnh diện với người ngoài, chứ rất thiệt hại cho tinh thần của con cái.

Cha mẹ cần nên dạy cho con trang điểm những đức tính quý cho tâm hồn, hơn là trang điểm những đồ vàng bạc bề ngoài chỉ hạ thế giá của con người đấy thôi.

DẠY TRẺ NÊN NHÂN ĐỨC

Nhân đức là đức tính của người có lòng thương người, biết nghĩ đến kẻ khác, thấy ai đau đớn sẵn lòng giúp đỡ, tùy tài sức, nhiều khi quên mình vì người. Người nhân đức làm cho ai cũng kính phục thương yêu.

Trái lại là đức tính ích kỷ, đức tính của những người chỉ biết mình không biết người, không bao giờ có lòng thương và cứu giúp kẻ khác. Chỉ thấy vì lợi cho mình mà ra sức giữ gìn hết của cải về mình, không đem cho ai một chút công một chút của. Người ích kỷ đi đến đâu người ta cũng khinh khi chán ghét.

Trẻ con khi mới ra đời, thiếu thốn đủ mọi sự, chưa có cách gì mà bù đắp sự thiếu thốn ấy. Bao nhiêu năng lực của trẻ xuất ra là để bù đắp cho sự thiếu thốn, ăn uống và thâu tóm hết. Nếu không thế thì trẻ làm sao mà sống nổi. Ta không thể nói trẻ là ngu khi trẻ chưa có lý trí, cũng như ta không thể nói là không có lòng thương người khi trẻ chưa có nghị lực và lương tâm cho rõ ràng. Nhiều cha mẹ phiền trách trẻ là ích kỷ là thiếu lòng thương, thật lầm vô cùng. Tấm lòng nhân ái của trẻ bắt đầu có khi lý trí nghị lực lương tâm của trẻ đã phát một vài tia sáng.

Nhân đức, hiền từ và khả ái: Tính ưa và ghét của trẻ phát sớm hơn cả nghị lực, thấy một vật gì trẻ ưa thì cười nắm, thấy vật gì ghét thì tránh mặt và khóc la. Sự ưa và ghét ấy là nguồn cơn của lòng nhân ái và tính ác cảm sau này. Tấm lòng thương yêu trẻ phát lộ trước đối với mẹ, hoặc người săn sóc trẻ. Phận sự của mẹ là mở rộng lòng thương yêu ấy ra, lan đến những người và vật khác, thí dụ: Thương cha, thương anh, chị em, thương người trong nhà, thương súc vật.

Lấy một ví dụ: Mẹ Nina cứ đến ngày chủ nhật lại cho tiền ăn mày, mỗi lần cho thế mẹ Nina bảo Nina cầm tiền ra phân phát cho từng người. Sau quen mỗi lần ăn mày tới không đợi phải nhắc, Nina đã vào xin tiền mẹ để cho ăn mày. Sự tập dưỡng ấy làm cho Nina biết thương người nghèo khổ và biết làm phúc.

Muốn dạy sự nhân đức cho con, mẹ cần phải nhân đức. Lòng của mẹ và việc làm của mẹ không phản trái nhau thì mới tập cho trẻ tính cao quý ấy được. Rất nhiều bà mẹ miệng thì nói nhân đức, đi chùa cúng phật, làm việc bố thí mà ở nhà lại hành hạ đầy tớ quá nghiệt, như thế thì dạy con nhân đức làm sao?

Sự khinh miệt người cực khổ, tật nguyền, lâm nguy, là một đức tính của kẻ vô lương tâm, đê mạt. Không bao giờ cho phép con được khinh miệt người khốn khổ, trái lại cần phải ra sức, ra tài giúp đỡ cho hạng người ấy, mới đáng gọi là người có nhân phẩm cao thượng.

Trong một chương trên tôi đã nói hiền từ là đức tính của mẹ dùng để dạy con. Giáo dục con trẻ là nhờ sự hiền từ của mẹ mà gây nên. Mẹ hiền từ thì con cũng hiền từ. Hiền từ không phải là nhu nhược hay khiếp nhược, hiền từ chính là một lực lượng làm thu phục được lòng người, do sự cảm mến và hòa thuận với mọi người.

Cư xử một cách khả ái là đức tính của người nhân đức hiền từ. Gặp việc giúp người không kể công, cư xử với ai cũng vui vẻ tử tế, niềm nở và có tình. Nhiều khi một lời nói, một câu hỏi thăm, một chút quà nhỏ mọn, một cuộc đi viếng thăm có thểcho mình thân thiện với mọi người. Đó là cái chìa khóa để mở tất cả những cánh cửa lòng. Một trẻ nhỏ thấy cha ngồi làm việc đã tối trời, liền đi khe khẽ đến vặn đèn điện lên cho cha, hoặc đến mở cánh cửa sổ cho ánh sáng vào. Việc tuy không có gì, nhưng rất dễ thương làm cho lòng cha thêm sung sướng bội phần. Mẹ hàng ngày nên dạy con có những cách ăn ở, cư xử cho khả ái, sau này con ra đời sẽ được mọi người thương mến.

Hung ác, dữ tợn, ghen tị, ích kỷ: Hung ác là một đức tính rất ghê tởm, vì người hung ác là người cố làm cho người và vật khác đau khổ mà lấy làm vui thích.

Sự hung ác chính thức đối với trẻ con ít có. Tuy vậy cha mẹ cần phải trông nom kỹ, khi thấy trẻ hành hạ các thú vật trong nhà, đánh mèo chó, giết chim bướm và thú vật vô hại, hoặc làm đau khổ các em út và bạn bè thì phải sửa trị ngay. Nếu cảnh cáo và khiển trách mà không có kết quả thì phải trừng phạt bằng cách đứng riêng không cho chơi với ai cả. Bảo trẻ phải suy nghĩ lại những hành động hung ác của mình để làm cho lương tâm phải day dứt. Mẹ có thể giúp trẻ hối quá bằng cách an ủi những người bị trẻ làm đau khổ, vỗ về các thú vật bị trẻ đánh đập. Nếu trẻ đã hối tỉnh, buộc trẻ phải xin lỗi những người trẻ đã làm đau đớn. Trẻ trông thấy thái độ lo lắng của mẹ vì tính hung ác của trẻ làm cho trẻ phải cảm động mà trở lại đường nhân đức.

Tính tinh nghịch cũng đi liền với tính hung ác. Vì tinh nghịch sẽ đi đến hung ác. Tinh nghịch một người bạn là cố ý làm cho người bạn phải khổ sở để nô đùa. Tinh nghịch có phần dễ hơn hung ác. Nếu tinh nghịch chỉ là một trò vui thì còn có thể dung được một vài phần, nếu quá lạm dụng thì phải cấm chỉ ngay. Mẹ phải xem trong các cuộc chơi đùa của trẻ có cái gì có vẻ tinh nghịch và hung ác thì chớ cho chơi.

Dữ tợn: Dữ tợn cũng như hung ác làm đau đớn người ta để thỏa thích mình. Nhưng dữ tợn khác với hung ác, dữ tợn do sự xúc cảm gì mà sinh ra một cách tự nhiên trong chốc lát. Chớ không phải như hung ác là tiềm tâm, sắp đặt tính toán trước để hại người cho thỏa thích.

Nhiều khi trẻ vì ai chọc tức nên nổi nóng đánh đá liều lĩnh, hoặc trẻ tật nguyền bị người ta mỉa mai nên sinh ra dữ tợn, gặp những trường hợp ấy nên dung thứ cho trẻ và phải sửa đổi hoàn cảnh cho trẻ gặp những bạn tử tế hiền hậu thì tính dữ tợn sẽ không có nữa.

Trái lại dữ tợn để hại người cần phải trừng phạt như trẻ hung ác.

Cha mẹ thường tập hung dữ cho con: Tính hung dữ của con là do cha mẹ tập dưỡng. Nếu trẻ sinh ra gặp một gia đình mà cha mẹ thường xung đột nhau, nhiều khi dùng đến tay đấm miệng chửi và ném quăng đồ đạc, thì một trăm phần trăm, thế nào concũng trở nên hung dữ. Đánh đập người khác trước mặt con, đều là dạy cho trẻ hung dữ cả. Đánh con tàn nhẫn không kể lý do, gặp khi con ngã lại đến đập ghế, đập bàn, đập đất, đều là cách dạy hung dữ cho trẻ.

Sự ghen tị: Sự ghen tỵ ở trẻ con phần nhiều xẩy ra giữa anh chị em trong nhà cùng chúng bạn. Cha mẹ cần phải xử trí với con cái trong nhà cho công bằng, chớ nên quá thương đứa này ruồng rẫy đứa kia, và dạy cho con ăn ở nhân đức với mọi người thìtính ghen tỵ không có nữa. Đói với sự ghen tỵ không nên la rầy con quá đáng, chỉ cần cho con thấy những lý lẽ gì người khác có tài, có vật dụng ấy mà mình không có. Nếu vì ghen tỵ mà trẻ làm nên tội lỗi khác thì cần phải sửa trị theo lối khác.

Dạy con làm phúc đức tất là thắng lòng ích kỷ: Sự ích kỷ nó ăn sâu vào lòng người ta, cho ra không phải là dễ. Muốn tập cho con không ích kỷ phải tập từ nhỏ. Dạy cho con quen việc làm phúc là thắng được ích kỷ. Phúc đức là do ở lòng thương người, nhưng thương người chưa đủ, còn phải có nghị lực giúp ích cho người nữa mới hoàn toàn. Phúc đức phải căn cứ ở tình cảm và lực lượng ở tâm hồn. Cái tình cảm ấy cái lực lượng ấy có thể đem người đến những hành động rất hào hiệp anh hùng, quên cả mình vì đồng loại, một thú hy sinh cao quý vô cùng.

Trẻ còn nhiều khi thấy một con chim chết trong một lồng động lòng đều rơi nước mắt, thì trẻ con ấy cũng có thể dạy cho một ngày kia phải rơi nước mắt trước sự đau khổ của người và vì người mà ra tay cứu giúp. Đấy là do mẹ biết đem tấm lòng nhân ái của mình mà truyền thổi qua tâm hồn của con từ thuở còn thơ. Ta không nên vội nói tính ích kỷ là bản tính trong thâm tâm của người ta, khó lòng mà sửa đổi. Sửa đổi hay không là tự ta cả. Chị em hãy dạy cho con cái chị em ăn ở nhân đức, làm việc từ thiện tự nhiên chúng nó sẽ không ích kỷ nữa. Nếu ở đời ta đã từng thấy có người biết quên mình vì nghĩa vụ, biết quên mình vì đồng loại, vì tổ quốc, thì ta cũng tin chắc rằng tính ích kỷ không phải là không đánh đổ được.

CHƯƠNG III

TRẺ ĐỐI VỚI GIA ĐÌNH

SỰ HIẾU ĐỄ CỦA CON CÁI ĐỐI VỚI CHA MẸ

Sợi dây liên lạc trong gia đình là tình thương yêu của cha mẹ đối với con cái, và con cái đối với cha mẹ. Cha mẹ có thương yêu con mới nuôi dạy con cả thân thể và tâm hồn. Vì lẽ đó cái nghĩa vụ tối cao của con là phải thương yêu cha mẹ hết lòng hết sức. Tấm lòng thương yêu ấu buộc con phải: kính trọng, vâng lời và giúp đỡ lại cha mẹ. Nghĩa của chữ hiếu chỉ bao gồm trong ba cái nghĩa vụ lớn lao ấy.

Sự kính trọng làm cho trẻ phải nể sợ cha mẹ, không phải là nể sợ vì la mắng hoặc trừng phạt mà nể sợ vì tình yêu. Con nhà có giáo dục bao giờ cũng lo sợ làm cho cha mẹ phải buồn lòng.

Sự vâng lời cũng có nghĩa là trẻ vì thương cha mẹ, nhưng trẻ cũng nhận thấy vâng lời nó lại có lợi cho sự phát triển của trẻ cả vật chất lẫn tinh thần. Dầu vì vâng lời mà trẻ phải ra công tốn sức, phải hy sinh thiệt thòi chút đỉnh, trẻ cũng sẵn sàng vâng lời cha mẹ, để cha mẹ được vui lòng.

Giúp đỡ cha mẹ trong công việc hàng ngày là phận sự của trẻ đã lớn tuổi. Tuy vậy ngay từ mấy năm đầu mẹ cần phải tập luyện con trước. Nên sai bảo con làm việc nhỏ nhặt xem có hăng hái vui lòng không. Bắt đầu phải tìm những việc nhẹ nhàng thì trẻ mới vui vẻ và ham muốn làm. Nếu giao trẻ công việc khó khăn nặng nhọc quá, trẻ sẽ chán nản và từ đó thấy việc là tránh, dầu giúp cha mẹ cũng thế.

ANH CHỊ VÀ EM ÚT

Anh chị phải bao bọc cho em út và thường làm gương tốt cho em. Anh chị phải cộng tác với cha mẹ để nuôi dạy những em út còn trẻ tuổi. Khi cha mẹ mất sớm anh chị phải giữ cái địa vị và nghĩa vụ của cha mẹ. Thiếu chi gia đình mồ côi, chỉ nhờ lòng thương của anh hay chị lao tâm tốn sức đã gây dựng cho em út nên những người xứng đáng vô cùng. Cái tình của anh chị em rất quan hệ cho sự giáo dục của cha mẹ. Một người anh có tính tốt sẽ ảnh hưởng cho giáo dục của em. Cũng như ảnh hưởng phản trái của em đối với anh vậy.

Dưới đây là một cảnh tôi đã thấy về sự giáo dục giữa anh chị em, do một người mẹ khôn khéo biết cách sắp đặt.

Một em bé đã năm tuổi có tính liều lẫn không chịu vâng lời mẹ, em bé ấy cũng có một em nhỏ mới lên ba cũng bắt chước theo chị mà ngỗ nghịch. Tuy vậy hai chị em vẫn thương yêu nhau. Người mẹ một hôm gọi em bé năm tuổi vào phòng riêng, nói một cách nghiêm trang mà âu yếm: “Mẹ thấy em con tuy mới ba tuổi mà đã có tính ngỗ nghịch không biết vâng lời mẹ, mẹ lấy làm lo lắm, vì sau này em sẽ trở nên một người hư hỏng thì xấu hổ cho cả nhà. Con bây giờ đã lớn tuổi, mẹ nhờ con dạy dùm em bé cho mẹ với và khuyên răn em nên vâng lời mẹ thì tốt lắm”. Trẻ tuy mới lên năm, nghe mẹ nói thế lấy làm cảm động và sung sướng được mẹ giao cho một việc quan trọng, từ đó sửa mình cho trở nên một vai chị rất đàng hoàng, bằng vâng lời mẹ và dạy bảo khuyên răn em cũng vâng lời mẹ. Hai chị em tự cảm hóa lấy nhau, mẹ chỉ bày vẽ lần lần mà công việc gì cũng xong xuôi cả. Người mẹ khôn ngoan ấy đã khéo sắp đặt giáo dục giữa anh chị em của trẻ một cách rất có hiệu quả. Thật đáng khen thay.

Sự xung đột giữa anh chị em: Trong một gia đình có giáo dục thì sự xung đột giữa anh chị em không bao giờ đến quyết liệt. Sự cai quản hiền từ mà cương quyết của mẹ, không dung tha những lời nguyền rủa, những câu chế nhạo làm mất hòa thì giữa anh chị em. Những sự phạm phép ấy sẽ bị khiển trách nghiêm trang và buộc phải xin lỗi đàng hoàng.

Nhưng khi vắng mặt mẹ mà nghe có sự ồn ào xung đột, mẹ can thiệp ngay, nếu có trẻ bị thương đau rõ ràng thì cần phải có sự phân xử và định tội để trừng phạt. Nếu xét không có sự gì to lớn thì mẹ chỉ cần can hai, đường ra, và không cho bên nào phải cả, mẹ đều cho là trái tất cả, vì anh chị em một nhà tử tế bao giờ cũng biết hòa thuận thương yêu nhau, nhân nhượng cho nhau. Mẹ có thể buộc mỗi trẻ phải đứng riêng ra để suy nghĩ thái độ không tốt của mình, và trước khi đi ngủ, hoặc tha phạt, mẹ hỏi các trẻ để hòa thuận với nhau chưa, bắt tay và xin lỗi trước mặt mẹ.

Trong các cuộc xung đột mẹ phải tránh các tật bênh vực trẻ ít tuổi nhất, sự bênh vực ấy làm cho trẻ ít tuổi trở nên ngỗ nghịch rất khó chịu, và gieo mãi sự bất hòa giữa anh chị em. Mẹ nên công bằng và khiển trách tất thảy thì hay hơn.

NHỮNG HÀI HƯỚC NGHỊCH NGỢM

Trẻ con nào lại không hài hước nghịch ngợm, đó là bản tính của tuổi trẻ. Cha mẹ không nên nhất thiết cấm đoán. Sự hài hòa nghịch ngợm có khi là biểu hiện của sức khỏe. Một trẻ cả ngày khư khư ngồi một chỗ không nói, không chạy nhảy phần nhiều bị đau ốm một bộ phận nào trong cơ thể.

Nhưng sự hài hước nghịch ngợm giữa anh chị em cần có một giới hạn, khi quá cái giới hạn của sự đùa chơi vô hại, khi nghịch ngợm đã làm cho người ta phải đau khổ, hoặc đụng đến lễ phép của gia đình thì cần phải cấm chỉ ngay. Nếu tái phạm phải nghiêm phạt.

Nhiều người lớn lại chơi với trẻ quá ngang bậc, nên trẻ lờn mặt và trở tính nghịch ngợm vô lễ. Đó là vì sự quá thân tình, gặp trường hợp ấy mẹ chỉ cần cảnh cáo trẻ một vài câu nghiêm trang tất trẻ sẽ hồi tỉnh, nếu trẻ tái phạm, thì lần sau không cho phép trẻ được đến chơi gần với người lớn nữa.

TÌNH YÊU CỦA CHA MẸ ĐỐI VỚI CON CÁI PHẢI CÔNG BẰNG CÂN PHÂN

Cha mẹ thăm nom và thương yêu con cái phải công bằng, không nên cứng đứa này lơ đứa kia, và săn sóc không công bằng là nguồn gốc của biết bao nhiêu sự xung đột giữa các anh chị em trong gia đình.

Một ngọn đèn thắp giữa nhà, người nào cũng hưởng một phần của ánh sáng chung ấy. Tình yêu của cha mẹ cũng như ánh sáng ngọn đèn kia, các con đều chung hưởng không khinh bên nào, trọng bên nào, mới có thể giữ được hòa khí trong gia đình và tình yêu giữa anh chị em.

Sự thiên vị gây ra oán hờn và ghen tị trong lòng của trẻ. Nhiều người thuở nhỏ cha mẹ nghiêm khắc mà không oán. Trái lại thiếu chi người dầu đã trưởng thành mà còn oán hận cha mẹ ăn ở ngày xưa với con cái không được công bằng, đến khi đã ra đời giữa anh em cứ giữ luôn luôn sự bất hòa bởi có ảnh hưởng sự thiên vị của cha mẹ ngày trước.

Lẽ thường những đứa con khôn ngoan, thông minh hiếu học và đức hạnh thế nào cha mẹ cũng có thiện cảm và ưu đãi hơn để khuyến khích trẻ mỗi ngày mỗi tiến bộ thêm. Nhưng sự thiện cảm và ưu đãi ấy phải rất cẩn thận. Chớ nên quá khen ngợi trẻ khôn ngoan để chê bai trẻ không được hoàn toàn, sự khen ngợi và bênh vực quá đáng sẽ giao sự ghen tỵ và hờn giận cho trẻ bị thua sút và có khi tăng sự kiêu căng tự phụ của trẻ được lời khen. Nhất là cha mẹ tránh lối so sánh để khiển trách con, thí dụ: “Mày thua em mày nhiều lắm” hoặc: “Mày trông chị mày mà không biết xấu” hoặc: “Việc này nếu anh mày làm sẽ không đến nỗi hỏng như thế”. Nếu trong đám con ta có đứa nào làm việc lỗi lầm hư hỏng, thì ta cứ theo việc ấy mà cảnh cáo, khiển trách, trừng phạt cho đúng là được rồi, không cần phải lấy trẻ này ví trẻ kia, là một phương pháp giáo dục không hay.

Sự ưu đãi liên tiếp làm cho sự trừng phạt nổi bật lên, một trẻ thấy mẹ cứ khen tặng anh mình, còn mình thì cứ bị la rầy, dầu việc khen tặng là đúng, la rầy là phải, trẻ cũng cứ nghĩ và nói rằng: “Ở nhà người ta chỉ thương anh mà ghét tôi”. Sự ưu đãi của cha mẹ cần phải cẩn thận.

Một người mẹ khôn ngoan, thấy trong đám con mình, có trẻ thua sút về tất cả phương diện thể chất, trí thức, và đạo đức lại càng nên chăm nom săn sóc hơn. Nhờ có sự săn sóc ấy mới thay đổi được tính tình, nâng đỡ được sự thua sút thấp kém của trẻ. Tuy gặp khi phải nghiêm trị sự lỗi lầm, nhưng bình thường lại cần phải có sự âu yếm, làm cho trẻ cảm cái lòng khoan dung và thương yêu của cha mẹ, trẻ mới bỏ đường tội lỗi mà qua đường đức hạnh. Một trẻ tính tình đã hung dữ, cha mẹ lại đối đãi khắc nghiệt, sau tính hung dữ đã không đổi mà lại lập thêm tính khắc nghiệt đối với mọi người. Sự hung dữ của trẻ là một bệnh của tâm hồn, chứng bệnh ấy cần phải có thuốc trị: liều thuốc thần hiệu hơn cả là tình yêu của cha mẹ.

Những trẻ khỏe mạnh cả tâm hồn và thể chất thì cần gì mà phải dùng thuốc. Cha mẹ chớ thấy hư hỏng mà bạc đãi, trái lại cần gia tâm nâng đỡ, và hết lòng thương yêu thì trẻ mới có thể bỏ tà quy chính được.

Trong các trẻ sanh sau đẻ muộn, các trẻ tật nguyền, bệnh hoạn, cần phải ưu đãi và chăm nom kỹ lưỡng hơn cả. Sự ưu đãi chăm nom ấy không có nghĩa lý gì là thiên vị, vì trẻ sinh sau cần phải đùm bọc nhiều mới có thể khôn lớn, trẻ đau ốm tật nguyền, đã chịu nhiều sự đau khổ, cần phải có sự an ủi để chia sẻ bớt sự buồn rầu. Cả gia đình phải cộng tác giúp đỡ cho hạng trẻ ấy và không có sự phiền trách ghen tỵ gì.

QUÝ TRỌNG VÀ THƯƠNG YÊU CON GÁI CŨNG NHƯ CON TRAI

Một quan niệm vừa bất công vừa hủ bại của người phương Đông là: Trọng nam khinh nữ. Những tà thuyết: “Nhất nam viết hữu, thập nữ viết vô” rất lưu truyền trong nhân gian. Thậm chí người ta lấy sự đẻ con gái trong gia đình là một điềm rủi. Vì thế nên những con gái sinh ra người ta ít quý trọng, ít thương yêu, ít chăm nom và ít dạy dỗ.

Ngày nay trong xã hội Việt Nam ta cũng còn có nhiều gia đình giữ cái thành kiến vô nhân đạo ấy.

Không cần phải đem lịch sử ra để làm chứng xã hội ngày xưa đã từng trải qua chế độ mẫu quyền, không cần đem khoa học ra để chứng nhận người đàn bà cũng có đủ năng lực về trí thức và đạo đức như người đàn ông và còn có chỗ hơn nữa là khác. Ta chỉ xét về một phương diện người mà thôi. Con gái hay con trai cũng là người, cớ sao có sự phân biệt hủ lậu như thế. Hơn thế nữa tạo hóa đã ủy thác cho người đàn bà cái nhiệm vụ rất vĩ đại là sinh con, nuôi con, và dạy con. Chỉ một cái nhiệm vụ ấy cũng đủ nâng cao địa vị của người đàn bà đối với xã hội. Mà cũng vì cái nhiệm vụ ấy mà người đàn bà được hưởng nhiều quyền lợi về chăm sóc, bảo vệ và giáo dục đặc biệt.

Người ta muốn cho con cháu sau này trở nên mạnh khỏe và có trí dục, đức dục hoàn toàn, ấy thế mà họ lại không săn sóc giáo dục cho phụ nữ, chẳng khác nào họ muốn ăn quả cho ngon mà không chịu vun trồng cỗi rễ, thật là mâu thuẫn và phi lý hết sức. Ấy thế mà đã thiếu chi người ôm sự mâu thuẫn và phi lý ấy một cách rất tự nhiên.

Con gái hay con trai cũng là con tất cả. Cha mẹ nên quý trọng thương yêu như nhau. Hơn thế, các bà mẹ nên nhớ đối với con gái cần phải có săn sóc đặc biệt hơn, giáo dục kỹ lưỡng hơn để dự bị cho trẻ cái phận sự rất lớn lao sau này là phận sự làm mẹ: sinh con, nuôi con và dạy con. Đó là trách nhiệm tối quan hệ của sự sinh tồn của chủng tộc mà chưa một người đàn ông nào dẫu ích kỷ đến mấy, cũng không nghĩ đến sự dành phần!

ĐỐI VỚI ÔNG BÀ VÀ THỜ PHỤNG TỔ TIÊN

Ông bà: Ông bà là người sinh ra cha mẹ, đối với trẻ có xa đi một tầng, nhưng tình yêu vẫn không ít. Biết bao nhiêu là người còn nhớ lại một cách cảm động với cái cảnh bà nội ẵm mình vào lòng, ru ngủ trên chiếc võng ngày hè buổi trưa, hoặc những mẩu truyện cổ tích vô cùng lý thú do ông ngoại kể cho các cháu nghe dưới bóng đèn, giữa một đêm đông giá lạnh.

Lòng thương của ông bà đối với cháu vô cùng thì cháu cũng có nghĩa vụ đối với ông bà là lòng thương yêu và cung kính, sự thương yêu và cung kính ấy do cha mẹ tập dạy cho con từ thủa nhỏ.

Trong cuộc đời đã về chiều của ông bà, không có gì sung sướng có được một bầy cháu ngoan ngoãn ríu rít ở bên, nhưng cha mẹ nên nhớ rằng: ông bà đối với cháu chỉ có tình thương thôi. Cái phận sự dưỡng dục của ông bà đã qua rồi, bây giờ chỉ cần thương cháu thật nhiều trước khi nhắm mắt cuối cùng. Sự thương yêu ấy nhiều khi đến chỗ nuông chiều, sắp đường cho trẻ trở nên hư tính ngỗ nghịch, vòi vĩnh làm sai cả quy tắc trong gia đình. Cha mẹ cần phải lưu ý luôn luôn khi nào thấy có sự nuông chiều sai phép, mẹ chỉ cần can thiệp, hiền từ, mà nghiêm trang, không cho trẻ đi quá giới hạn. Phải làm cho trẻ nhận thấy quyền cai quản và dạy trẻ là ở trong tay mẹ, trẻ không thể tự tiện được. Còn đối với ông bà chỉ cần một nụ cười lễ phép để xin lỗi là ông bà hiểu ý ngay. Dầu một đôi khi sự can thiệp ấy làm cho trẻ phải khóc cũng không sao cả, lần khác trẻ sẽ hiểu khóc để vòi tầm bậy là vô hiệu hóa trước uy quyền của mẹ.

Sự nuôi trẻ là phận sự chính thức của cha mẹ, không chịu nuôi lấy con mà lại giao phó cho ông bà chăm sóc, thật là một tội lỗi lớn lao vậy.

Thờ phụng tổ tiên: Sự thờ phụng tổ tiên là nền tảng của văn hóa Việt Nam. Đối với thế giới, thì ta có thể nói dân tộc ta là một dân tộc không vong tổ, trên thế giới chưa có nước nào thờ cúng ông bà một cách thành kính như dân tộc ta.

Nhưng sự thờ phụng ấy đã lạm dụng một cách sai lạc cả ý nghĩa, hoặc người ta quá khuynh hướng về dị đoan, diễn những tuồng lễ bái phiền phức, đốt những áo mũ vàng bạc, bằng giấy, hoặc người ta lấy ngày lễ bái tổ tiên làm những ngày hội, yến ẩm linh đình để khoa trương với hàng xóm và trả nợ miệng. Cái tinh thần cao quý của sự thờ phụng tổ tiên có lẽ không mấy người lưu ý.

Ngày nay cần phải xóa bỏ cái tình trạng tệ lậu ấy. Mà muốn vậy thì ngay từ bây giờ cần phải dạy dỗ cho con cái nhận thấy những ngày kỵ, giỗ ông bà không phải là ngày yến tiệc để họp nhau ăn uống, hoặc là ngày đốt vàng bạc giấy để ông bà phù hộ cho.

Trái lại phải chỉ cho trẻ nhận thấy ngày cúng bái ông bà để tỏ lòng thành kính và biết ơn ông bà đã gây dựng cho chúng ta ngày nay. Chúng ta nhờ cái phúc ấm của tiền nhân khéo tu nhân tích đức, khéo kinh doanh bồi dưỡng để nuôi dạy chúng ta nên người xứng đáng. Bây giờ gặp ngày huý nhật của tổ tiên, một bình hoa cho đẹp, một đỉnh trầm cho thơm, ta nhớ lại cái thời dĩ vãng của các ngài để tỏ lòng thương mến và biết ơn của ta.

Không nên làm những bữa tiệc linh đình, mà chỉ cần cử hành lễ một cách nghiêm trang thành kính, mẹ hay cha, họp các con cháu lại rồi kể những sự nghiệp và đức độ của ông hoặc bà trước để làm gương tốt cho con. Mỗi gia đình nên lập một quyển gia phả riêng để con cái đọc qua cho hiểu biết mới sinh lòng cảm mến và kinh phục tổ tiên. Tình thân gia đình nhờ thế càng tăng cao, một sợi dây vô hình nhưng mãnh liệt sẽ trói buộc các tâm hồn từ ông bà đã qua rồi, đến cha mẹ và con cháu thành một khối, không có một lực lượng gì chia rẽ được.

Giáo dục trẻ biết thờ phụng tổ tiên như thế mới có nghĩa và lợi ích.

CHƯƠNG IV

KHUÔN MẪU CỦA CHA MẸ VÀ TẬP QUÁN CỦA CON CÁI

GIA PHONG

Tôi đã nói đi nói lại nhiều lần về sự giáo dục của con cái không phải những lời giảng dụ suông mà lời nói phải kèm theo việc làm một cách cho rõ ràng minh bạch thì giáo dục mới có ý nghĩa và hiệu lực. Cha mẹ nói nhân nghĩa với con mà tự mình không làm việc nghĩa, nói chuyện lương thiện với con mà tự mình không làm lương thiện thì bao nhiêu lời đạo đức luân lý, chỉ là câu chuyện gió thổi cửa trống.

Hành vi cử chỉ của cha mẹ chính là khuôn mẫu vô cùng giá trị, hơn hết thảy những lý thuyết dông dài.

Cái nghĩa “gia phong” ở nước ta chính là bao gồm trong những hành vi cử chỉ của cha mẹ đối với nhau, đối với con cái và đối với mọi người làm chuẩn đích. Trẻ con sinh trưởng trong gia đình có một gia phong tốt thì bắt chước mà trở nên đức hạnh hoàn toàn. Cái ảnh hưởng của gia phong đối với giáo dục con trẻ rất quan trọng. Trẻ có tính bắt chước rất mau lẹ. Nhiều khi làm các việc bắt chước ấy một cách rất vô ý thức. Nhưng lý trí của trẻ mỗi ngày mỗi phát triển, sự bắt chước ban đầu thì vô ý thức nhưng sau thành ý thức, trẻ sẽ làm hoài. Nếu cha mẹ có hành vi ngôn ngữ tốt thì trẻ cũng bắt chước theo, trái lại nếu hành vi ngôn ngữ xấu thì trẻ cũng bắt chước theo điều xấu.

Cha mẹ nên nhớ rằng bao nhiêu hành vi, cử chỉ ngôn ngữ của mình trước mặt con cái không mất đi đâu cả, các cô cậu sẽ ghi vào quyển sổ lòng và một ngày kia sẽ trả lại cho cha mẹ một cách không ngờ, và có khi rất hối hận và đau đớn nữa, nếu trong quyển sổ lòng ấy các cô các cậu toàn ghi chép những cái không hay.

Thường đi đâu gặp đứa trẻ hư người ta mắng “Cha làm sao con làm vậy” câu tục ngữ ấy chứng tỏ cái khuôn mẫu của cha mẹ đối với con cái rất là quan hệ cho việc giáo dục con.

Cha mẹ muốn làm mực thước cho con thì phải luôn luôn kiểm điểm hành vi cử chỉ, ngôn ngữ của mình, trước con cái, phải bỏ bao nhiêu tật hư nết xấu, đáng làm, làm ngay, việc không đáng làm, không bao giờ làm. Việc đáng nói, nói ngay, việc không đáng nói không bao giờ nói. Cha mẹ trong khi dạy con phải tự mình dạy mình vậy.

Dưới đây tôi lượm một ít ngôn ngữ cử chỉ trong các gia đình thường xảy ra, nhưng cha mẹ không lưu ý là có ảnh hưởng đến giáo dục của con cái.

CHA MẸ ĐỐI VỚI NHAU

Xung đột và mắng nhiếc: Trong nhiều gia đình nhiều cha mẹ vì giận nhau nên sinh ra xung đột, hay mắng chửi nhau trước mặt con cái, ban đầu thì mày tao, mi, tớ, rồi đến con bò con khỉ, cuối cùng đến quăng chén bát, đồ đạc và dùng đến đấm đá cào cấu. Tấn thảm kịch ấy ảnh hưởng nặng nề vào đầu óc của trẻ. Không trách gì trẻ cũng học đòi theo những sự hung dữ ấy và sẽ diễn lại trong các gia đình sau này.

Tôi thấy một gia đình kia chồng giận vợ, không chửi mắng gì nặng nề, nhưng cứ lắp đi lắp lại câu: “Đồ ngu, không biết xấu với con” một câu mắng ấy làm cho người mẹ mất hết giá thể đối với con, thì bảo làm sao mẹ còn có uy quyền và tôn nghiêm mà dạy con cho nổi.

Diễu cợt và lời nói bất chính: Khi giận thì chửi mắng hung hăng, khi vui, lại dùng những lời giễu cợt, đùa bỡn tục tĩu, những lời nói sỗ sàng trước mặt con. Cái thái độ ấy khêu gợi cho con nhiều ý nghĩa tội lỗi.

Vẫn biết giữa vợ chồng tình yêu là một điều đáng quý, nhưng yêu đương cần phải lễ độ và dè dặt, kín đáo thì yêu đương mới đằm thắm chân chính. Vả chăng những thái độ sỗ sàng mà diễn trước mặt con cái là tai hại vô cùng.

Tôi thấy hai vợ chồng nói trước mặt con: “Cậu có ba mươi sáu nhân tình” chồng trả lời: “Mợ là một sư tử Hà Đông”. Tuy là câu khôi hài, nhưng lọt vào tai con, thì còn gì là thể thống của cha mẹ.

Thường các gia đình Âu châu vợ chồng thường có phòng riêng, con cái có phòng riêng, ta cũng nên bắt chước tập tục ấy.

Bàn việc bối rối trong nhà: Trẻ còn nhỏ dại, cha mẹ gặp việc quan hệ, hay bối rối không nên cho trẻ biết. Vợ chồng bàn tính với nhau riêng ra thì lợi hơn. Trẻ nhỏ dại, không thể giúp ích gì cho cha mẹ, trái lại, sự trù tính của cha mẹ nhập vào trí trẻ, thêm sức tưởng tượng của trẻ phóng đại ra làm cho trẻ thêm cảm xúc, lo lắng sợ hãi một cách vô ích.

Nhiều khi trẻ không quen tính kín mật, thường đem những câu chuyện nhà nói với chúng bạn hàng xóm và còn nói sai là khác nữa, nhiều công việc quan hệ trong gia đình bị thất bại cùng vì tại cha mẹ sơ hở để cho con trẻ còn nhỏ dại biết. Cái lỗi ấy là tại cha mẹ không biết giữ gìn kín đáo trước mặt con.

CHA MẸ ĐỐI VỚI CON CÁI

Cha mẹ phải cẩn thận trong lời nói đối với trẻ. Nên nhớ lời nào đáng nói ngay, lời nào không đáng nói thì đừng nói. Nên tránh thành kiến: “trẻ không biết gì”. Một lời nói hớ, nói dối, bịa đặt hay liều lẫn sẽ ảnh hưởng ngay. Vì trẻ đều ghi những câu nói của cha mẹ có cơ hội là đem ra thí nghiệm, những sự gian dối, bịa đặt sẽ lộ ra ngay.

Dưới đây là một thí dụ có thực: một trẻ lên năm, mới có một em lên một. Trẻ lên năm hỏi mẹ: “Mẹ ơi em nhỏ mẹ đẻ đâu ra đấy”. Mẹ cười trả lời: - “Mẹ đẻ ở nách này”. Câu nói ấy đã làm sai lạc lý trí của trẻ trong một thời gian đến mười năm, thiệt là bậy bạ lắm.

Tôi thường nghe người Âu châu hay gạt trẻ bằng câu: “Mẹ lượm em nhỏ trong vườn cải su ấy”. Theo ý tôi, không nên đặt để mà nói những chuyện hoang đường với trẻ như thế.

Nếu trẻ hỏi những câu mà ta xét trả lời cho đúng trẻ chưa hiểu được thì chỉ cắt ngang câu hỏi: “Để con lớn rồi mẹ dạy cho”.

Cắt ngang câu chuyện còn tốt hơn là đặt bày dối trẻ.

Những cách nói chơi không nên nói: Nhiều cha mẹ hay nói chơi với con: “Mày không phải con tao, mày là con ăn mày” hay là: “mày là con mụ X. bên hàng xóm” (lẽ cố nhiên mụ X ấy rất khổ sở), hoặc “mày là con mụ vú v.v...”

Những câu nói chơi ấy lặp đi lặp lại nhiều lần làm cho lòng trẻ hoang mang không biết thực hay hư thế nào, thiệt hại cho tinh thần của trẻ không phải là ít.

Lại rất đông gia đình con mới lên năm sáu tuổi, các cha mẹ vì giao du với nhau, nên thường con trai con gái cặp đôi với nhau “con là dâu ông này”. “Mày là rể bà kia”. Những cách cặp đôi ấy không có nghĩa lý gì, chỉ là câu chuyện chơi, nhưng nói đi nói lại nhiều lần làm in sâu vào trí trẻ. Mỗi ngày trẻ mỗi lớn, những ý nghĩ ấy cũng lớn theo, làm cho trẻ mất sự ngay thẳng trong lòng, và sự tự nhiên trong cử chỉ.

Tôi lại thấy có bà mẹ thường nói với con: “Mẹ cho con cái này, ba về thì giấu đi nhé”. Đó là một cách mẹ dạy cho con nói láo và còn làm cho trẻ hiểu giữa mẹ với cha bất đồng ý kiến. Hơn thế nữa có thể gây sự ác cảm của con đối với cha. Vì trẻ sẽ nghĩ: “Sao mẹ cho mà cha lại không cho, thế là mẹ thương mà cha không thương vậy”.

Sự can thiệp sai lầm của mẹ: Thường khi trẻ bị lỗi, mẹ đã giao sự trừng phạt cho cha, thì cứ điềm tĩnh tự nhiên để cho cha làm phận sự không nên can thiệp một cách trái phép làm mất hết ý nghĩa giáo dục. Tôi thấy có gia đình cha đánh con một vài tát, mẹ ra ôm con và mắng lại chồng trẻ được thể khóc la om sòm. Trẻ không phải vì đau mà khóc, mà chính là lấy cớ tiếng khóc la để cản trở hình phạt và phát lộ sự tức tối uất ức về hình phạt. Vẫn biết rằng giáo dục, mà dùng roi vọt và tát tai là không phải giáo dục, nhưng nếu người cha có sự lỡ tay ấy mẹ chỉ can ngăn phiền trách trong lúc vắng vẻ. Chớ giữa cuộc ấy mà người mẹ can thiệp vào thì sẽ làm trẻ không kính phục và thương yêu cha nữa. Tai hại về sau không phải là nhỏ.

Mẹ chỉ cần phải can thiệp gặp lúc sự nóng giận của cha đã quá giới hạn của lý trí và hành động của cha có phương hại rõ ràng cho cơ thể của trẻ. Còn bình thường thì không nên can thiệp bậy làm hư tính trẻ. Trái lại mẹ cần giúp cho trẻ trong việc xin lỗi cha, tỏ sự ăn năn và hối hận để cha tha thứ cho. Sự can thiệp khôn khéo ấy làm cho trẻ cảm động và cha cũng hạ được cơn tức giận bất thường.

Mắng con và khen con: Trẻ con vẫn có phẩm giá của trẻ con, và cũng có lòng biết hổ thẹn. Dầu khi làm việc lầm lỗi cũng cần trách phạt trẻ trong chỗ vắng người. Nhất là giữa công chúng không nên làm tổn hại đến phẩm giá của trẻ. Có biết trọng phẩm giá và giữ lòng hổ thẹn cho trẻ, thì trẻ mới có thể tiến bộ cả đạo đức lẫn kiến thức.

Một bầy trẻ đương chơi, lỡ một trẻ tiểu tiện trong quần, mẹ đến mắng ngay câu: “Con bò, đã lớn mà không biết xấu”. Trẻ xấu hổ phát khóc lên và từ đó không dám ra chỗ đông người nữa.

Trái lại, có cha mẹ dắt con đi đâu lại khen lấy khen để con thế này thế khác. Gặp ai tán tụng con mình thì vui mừng, gặp lời phê bình thì tỏ ý tức giận. Cả lối ưa khen và tránh chê đó, tạo cho con tính tự phụ xấc láo với mọi người rất khả ố, mà lợi ích thì không có gì cả.

Hứa và làm: Cha mẹ đã hứa với con một lời gì thì phải làm lời ấy, chứ không nên hứa liều lẫn, càn bậy rồi làm hay không làm cũng được. Mẹ có biết trọng lời hứa đối với con, thì con mới trọng lời hứa đối với mẹ.

Hai mẹ con ngồi nói chuyện với nhau: “con ra ngoài kia chơi, lát nữa mẹ cho con cái bánh”. Nhưng cái “lát nữa” chỉ là một lời hứa hão, trẻ biết rồi nên không lấy làm lạ. Lần khác con đòi một vật gì, mẹ túng thế phải cho và bảo: “Mẹ cho con lần này lần sau chớ đòi nhé”. Trẻ: “dạ” một tiếng rất chắc chắn. Nhưng “lần sau đến, trẻ lại đòi như thường. Lần trước mẹ hứa cho lại không cho, thì lần này con cũng nuốt lời hứa lại, là một sự thường tình.

Tốt hơn cả trong việc dạy con là ít hứa chừng nào tốt chừng ấy. Muốn cho con món gì, muốn trừng trị con lỗi gì, cứ làm ngay, không nên hẹn qua một ngày khác mất cả giá trị.

Cho và không cho: Cha mẹ đối với con phải có thái độ cương quyết và hiền từ. Cái gì đã cho là cho liền, cái gì xét không thể cho được là nhất định không cho. Không cho phải giải thích vắn tắt mà rõ ràng cho trẻ hiểu vì lẽ gì mà cha mẹ không thể cho được.

Việc mình đã giải quyết không cho thì phải từ khước ngay, không nên để chần chừ, do dự làm cho trẻ mong mỏi bực bội đau khổ trong lòng. Nhiều trẻ khi mới xin một việc gì thì không khóc nhưng nói đi nói lại nhiều lần, nước mắt phải trào ra.

Khi cha mẹ nói không cho rồi, thì van lớn, kêu khóc cách gì cũng không cho.

Có nhiều cha mẹ thiệt lòng không muốn cho con ăn một món quà bậy nhưng trẻ cứ van khóc hoài cầm lòng không được hoặc bị quấy rầy quá, đành phải nhượng bộ cho trẻ. Sự nhượng bộ này kéo qua sự nhượng bộ khác, trẻ đã được nước là cứ việc tiến tới, gặp việc gì trẻ xin mà chưa kịp cho là lăn nhào ra khóc la om sòm.

Tôi đã có dịp thấy một gia đình kia, trẻ con cứ chờ khi cha mẹ tiếp khách là chạy ra đòi hỏi rầy rà để xin tiền và bánh kẹo, mẹ cha túng thế lại phải cho. Cái tấn kịch vô giáo dục ấy cứ diễn ra quanh năm trước mặt khách lạ, thật chán hết sức.

Trẻ con thường lựa dịp đòi hỏi, lúc cha mẹ bận rộn, hay vui vẻ, hoặc lúc trẻ vừa mới đau dậy. Dầu gặp một trường hợp nào cha mẹ biết dạy con cũng cần phải giữ kỷ luật của gia đình, cái gì đáng cho là cho, cái gì không đáng cho là nhất định không cho.

Những thái độ do dự, nhượng bộ, những cách nửa cho nửa không (mẹ cho lần này lần sau không được đòi v.v...) chỉ làm cho kỷ luật gia đình bị tổn hại. Nhiều cha mẹ hiểu lầm: Con còn nhỏ dại, chiều nó một vài lần, đến lớn nó sẽ liệu, sự thật đã một lần chiều là phải chiều mãi từ nhỏ, sau đến lớncũng thế. Đến lúc cha mẹ muốn cương quyết với con thì sự đã muộn lắm rồi.

“Làm cái này mẹ cho bánh”: Một tập quán rất phổ thông của nhiều cha mẹ là mỗi khi sai khiến con một vật gì là đem quà bánh và tiền bạc ra để làm mồi. Ngày nào trẻ cũng nghe những câu tương tự như thế này: “Con nín đi mẹ cho bánh”. “Con đi chơi rồi mẹ cho kẹo”, “Con chào bà rồi bà cho xu”.

Sự lạm dụng quà bánh và tiền bạc như thế làm cho trẻ nhận thấy giữa cha mẹ và trẻ có một sự buôn bán, đổi chác và thuê mượn, trẻ vì ham mê bánh kẹo tiền bạc mà làm chớ không phải vâng lời cha mẹ vì lương tâm và nghĩa vụ.

Thậm chí tôi thấy có gia đình con cái mặc cả với cha mẹ quà bánh tiền nong rồi mới chịu vâng lời.

Khi nào cha mẹ muốn cho một món gì không cần phải buộc trẻ làm việc này việc khác rồi mới cho. Cách cho tự nhiên mới làm cho trẻ cảm động tấm lòng thương của cha mẹ. Còn sự ân thưởng sau khi việc làm xong, hoặc cho một món quà để buộc trẻ làm việc, cách ấy làm cho trẻ nghĩ các món thưởng, món quà quyền lợi của trẻ. Một lần khác không cho, không thưởng là không làm.

Ngôn ngữ và cử chỉ: Tóm lại trong sự giáo dục ngôn ngữ và cử chỉ phải ăn nhịp với nhau, nhất là đối với trẻ con, ngôn ngữ ít cần thiết bằng cử chỉ, vì trẻ con nghe lời nói ít hiểu bằng việc làm. Trẻ chỉ trông vào hành vi cử chỉ của cha mẹ để tu sửa tính tình và tập luyện nhân phẩm. Dầu cha mẹ nói hay ho cách gì, mà cử chỉ bậy đối với mọi người, thì chớ trông mong con trở nên người đứng đắn.

NHỮNG TẬP QUÁN CẦN LUYÊN CHO TRẺ

Sự giáo dục thành thuộc và chuyên cần có thể gieo cho con những tập quán rất tốt và ngăn đón những hành vi và cám dỗ xấu. Dưới đây tôi sẽ kể một cách vắn tắt những tập quán rất cần thiết cho đời sống vật chất và tinh thần của trẻ.

Luyện tập cho trẻ những tập quán tốt là lợi ích vô cùng, và khi những đức tính đã thành lập ra tập quán thì đỡ cho sự kiểm điểm của cha mẹ rất nhiều. Những lúc vắng mẹ hoặc đến thời kỳ trẻ đã khôn lớn ra khỏi gia đình, cái ảnh hưởng của tập quán tốt có quyền yên tâm để con ở nhà một mình, cũng như đã lớn đi học ở trường, ở ký túc xá, cha mẹ có thể tin con có đủ khí giới để đối phó với hoàn cảnh, nói một cách khác, là trẻ có một tập quán tốt để chống với sự cám dỗ, những khuynh hướng xấu xa của một hoàn cảnh nào.

Tôi có đứa cháu nội, dầu đi đến đâu ai cho ăn vật gì cũng chỉ cầm tay, và đem về hỏi mẹ có bằnglòng cho ăn mới ăn. Đó là một tập quán do mẹ nó dạy không được ăn bậy, và ai cho phải về hỏi mẹ đã.

Những cha mẹ nên nhớ: tập quán cũng truyền nhiễm cha mẹ có tập quán tốt thì con mới có tập quán tốt, cha mẹ có tập quán xấu thì con cũng có tập quán xấu.

MỘT SỐ TẬP QUÁN CẦN PHẢI LUYÊN CHO TRẺ

Đối với mình:

- Ưa nước, ưa ánh sáng, ưa không khí

- Cắt móng tay và cắt tóc.

- Không mút tay.

- Thay quần áo và ăn mặc chỉnh đốn.

- Ngủ dậy sớm, và ngủ đúng giờ.

- Mỗi ngày nên tập thở năm phút, thích thể thao.

- Ăn, nhai thật nhỏ, không ăn bậy, thấy người lớn ăn lảng đi chỗ khác. Ăn đúng giờ.

- Đồ ăn rơi xuống rồi không lượm lên ăn.

- Trước khi ăn rửa tay.

- Không bao giờ đụng đến rượu và thuốc lá.

- Mỗi ngày đi đại tiện một lần.

- Đi đâu ai cho ăn món gì, phải xin phép mẹ.

- Đồ chơi, áo quần sách vở sắp đặt có trật tự

- Không chơi một trò gì có tính chất ăn thua tiền bạc.

- Ham học cũng như ham chơi.

- Không sợ bóng tối.

Đối với cha mẹ và anh chị em:

- Đi đâu xin phép cha mẹ, làm việc gì hỏi ý kiến cha mẹ.

- Cha mẹ sai bảo việc gì, vui vẻ làm cho mau lẹ, mau tay, nhanh miệng.

- Giúp đỡ cha mẹ những việc nhỏ nhặt trong nhà.

- Hòa thuận, thân yêu trong anh em.

Đối với mọi người:

- Không nói dối và giấu vật gì, việc gì với cha mẹ hoặc người khác.

- Không lấy vật gì của ai, dầu một cây diêm mà không được phép.

- Tươi cười, vui vẻ và giúp đỡ cho mọi người.

- Không nói leo trước cha mẹ và khách vào nhà.

- Chào người lớn vào nhà, và người quen ở đường.

- Kính trọng và vâng lời thầy như kính trọng và vâng lời cha mẹ.

- Thảo tâm chia đồ chơi, bớt đồ ăn cho chúng bạn và trẻ em nghèo.

- Kính trọng và giúp đỡ người già cả và nghèo khổ, hoạn nạn. Lễ phép với mọi người.

- Không nói lời thô bỉ, câu chửi mắng tục tĩu.

- Không làm đau đớn các thú vật, dầu cắt đuôi một con chuồn chuồn.

Những tập quán trên có thể tập luyện từ nằm nôi cho đến trưởng thành. Tùy theo trình độ phát triển của trí thức trẻ mà luyện dần. Lớn lên cái tập quán ấy thành ra một bản tính thứ hai của trẻ. Trẻ sẽ hành động một cách tự nhiên không cần phải suy nghĩ. Những tập quán ấy đã ăn nhập vào tâm thần của trẻ làm thành một khối duy nhất.

Tôi đã từng thấy có người ra làm những việc công ích cho xã hội một cách rất tự nhiên, không so đo tính hơn thiệt, cũng không bày vẽ khoe khoang. Họ làm việc cho đời, cũng như làm việc cho nhà, cho bản thân họ vậy, trình độ giác ngộ đạo đức đến đó mới thật là cao. Ấy cũng nhờ những tập quán tốt đẹp mà gia đình họ đào luyện cho họ từ thuở còn thơ ấu.

Muốn cho con chúng ta sau này được hoàn toàn về tất cả các phương diện: thể dục, đức dục và trí dục, hãy chuẩn bị cho con cái chúng ta những tập quán tốt.

PHẦN THỨ BA

TRÍ DỤC

CHƯƠNG I

HỌC VẤN CỦA TRẺ EM CẦN PHẢI THỰC HÀNH CÁCH THẾ NÀO?

CẦN PHẢI NUÔI DƯỠNG SỨC HỌC CHO TRẺ

Trẻ càng lớn lên, trình độ thông minh của trẻ cũng lớn thêm, lương tâm và nghị lực của trẻ phát triển thì lý trí cũng phải phát triển theo. Học vấn của trẻ có thể thực hành từ bốn, năm tuổi sắp đi, nhưng cần phải có phương pháp cho khôn khéo và khoa học thì sự học vấn ấy mới có tấn ích. Trái lại, thực hành những phương pháp sai lầm có thể làm hư hỏng cả trí não tinh thần con trẻ, không thông minh thêm mà lại hóa ngu đần, chậm lụt mất hết cả tương lai.

Một người mẹ có học vấn và có thì giờ thì ngoài việc chăm nuôi và bồi bổ đức dục, nên mở mang trí dục cho trẻ nữa, giáo dục của mẹ như thế mới được hoàn toàn.

Nhưng nếu vì sự trở ngại gì mà phải giao sự học vấn của con cho một trường mẫu giáo, mẹ cũng biết qua cách thức về trí dục, để hàng ngày kiểm soát sự học vấn của con ở trường có tiến bộ không, và công việc giáo dục của thầy giáo có được như ý không.

Cái tuổi từ bốn đến bảy, không phải là tuổi đi trường để chất chứa những kiến thức cao xa và khoa học chính thức. Thời gian này là chỉ đặt trí não của trẻ đủ năng lực để tiếp nhận một học vấn sau này.

Trong thời gian bốn tuổi đến bảy tuổi không nên ép trẻ phải ráng sức về trí não quá. Tuy sự ráng sức ấy có thể thấy những kết quả trước mắt, nhưng nó sẽ ảnh hưởng rất tai hại về tương lai.

Một đứa trẻ mới mười hai tuổi, cha mẹ làm thợ buộc nó khuân vác gạch đá, nó làm được cả. Người ta khen trẻ có sức làm như người lớn. Nhưng không mấy hôm trẻ đã quằn vai sụn xương sống trở nên người tàn tật. Đối với sự học của một trẻ năm tuổi cũng vậy. Nếu cha mẹ buộc trẻ theo những chương trình học của lớp sơ đẳng trẻ có thể theo kịp trong một thời gian, nhưng không bao lâu nghị lực và trí thức của trẻ bị căng thẳng quá, trẻ phải kiệt lực. Tinh thần của trẻ bị cùn lại; sức học của trẻ từ đó không thể nào tiến được nữa. Thế là tinh thần của trẻ cũng bị tàn tật vậy.

Một bà mẹ đem con đến trường xin vào học, khoe với ông đốc: “Thưa ngài con tôi mới năm tuổi mà đãbiết đọc chữ thông lắm, và đã biết làm tính”. Ông đốc vội vàng trả lời: “Thưa bà, tôi xin lỗi và, thực là một sự rất đáng tiếc”. Nhà giáo dục đầy kinh nghiệm ấy đã hiểu thấu nghĩa" những trái chín non bao giờ cũng là trái chua chát" vậy.

NHỮNG NGUYÊN NHÂN LẦM LỖI CỦA TRẺ

Những nguyên nhân lầm lỗi của trẻ trong sự phán đoán và lý luận rất nhiều. Chẳng qua những sở năng của trẻ chưa luyện tập, sự chú ý còn thiếu, sự quan sát và suy nghĩ còn ít, chưa kinh nghiệm, vô số những việc chưa từng thấy, từng biết. Vì bao nhiêu lẽ đó là không lấy làm lạ khi thấy trẻ hiểu sai, tính nhầm.

Vì thế, trong khoảng bốn tuổi đến bảy tuổi, sự mở mang trí thức của trẻ phải thực hành khôn khéo, không nên cầu trẻ học và làm những việc không đủ sức, chưa đến trình độ, không nên buộc trẻ phải xuất tất cả lực, dầu trẻ thật có những năng lực ấy. Trong lúc này tinh thần của trẻ như một cái mầm vừa thoát hạt giống, nếu gặp tay vụng về không biết vun xới, mầm cây sẽ héo dần không kịp nẩy lá đâm hoa.

MỘT TRẺ SÁU TUỔI CẦN BIẾT NHỮNG GÌ?

Tiềm dưỡng sức trẻ như thế, có thiệt hại gì cho sự học vấn của trẻ không? Không, không thiệt hại gì cả. Trái lại lợi nhiều là khác. Dầu qua đến năm thứ sáu trẻ vẫn chưa biết đọc, biết viết, tương lai của trẻ cũng không bị hư hỏng gì cả. Sự quan hệ về học vấn của trẻ không phải ở năm nào trẻ bắt đầu học, mà chính là ở trình độ học vấn của trẻ đến bậc nào sau khi thôi học.

Cốt nhất là đến sáu tuổi trẻ có một thân thể khỏe mạnh chắc chắn và một tinh thần sáng suốt, tươi tốt, thì dầu lúc ấy trẻ chưa biết A - B gì, nhưng sau trẻ sẽ học một cách thông minh và tấn ích vô cùng. Cha mẹ nên nhớ rằng: chớ ham cho con học sớm mà nên dự bị làm sao cho con có sức học được lâu dài và cao hơn. Một nhà giáo dục lão thành kia đã nói một câu rất ý vị sau này: “Tôi không muốn học trò (thanh niên) có một đầu óc chất đầy kiến thức, tôi chỉ trông họ có một đầu óc đầy đủ năng lực”. Một đầu óc mà các sở năng về trí thức có thể phát triển một cách mạnh mẽ giữa một bầu không khí yên vui và triển vọng sáng sủa.

Chương trình học vấn rất tốt cho trẻ trong giai đoạn từ 4 đến 5 tuổi, dầu ở gia đình hay trường học cũng thế, không cần phải bài vở phiền phức, mà chỉ cần những tập sách vẽ cho đẹp để cho trẻ nhận thấy những sự vật xung quanh mình. Dạy cho trẻ tập luyện và sử dụng các giác quan, tập hát, tập nói, tập nhìn, tập đi, tập cầm, tập nghe, tập phân biệt người và vật trong hoàn cảnh của trẻ.

Sự học ấy mẹ chỉ cần hướng dẫn rồi tự trẻ có thể học lấy một mình rất có hiệu quả. Một nhà giáo dục và tâm lý đã nói: “Cái tuổi mà trẻ học được nhiều và mau hiểu hơn cả là tuổi trẻ không có thầy”. Lời nói thiệt chí lí quá!

BẢN SÁT HẠCH ĐỂ BIẾT TRÌNH ĐỘ TRÍ THỨC CỦA TRẺ

Muốn thực hành học vấn cho trẻ, cần phải hiểu trình độ trí thức của trẻ đến bậc nào? Các nhà sinh lý và tâm lý học ngày nay đã đặt ra một bản sát hạch để xét trình độ trí thức của trẻ đến được trình độ trí thức của trẻ mới có thể tìm được những học vấn vừa phải mà dạy cho trẻ. Dưới đây là một bản sát hạch của nhà tâm lý học đã đặt ra để sát hạch những trẻ từ ba tháng đến bảy tuổi:

3 tháng: Một cái nhìn có chú ý.

6 tháng: Để ý đến các thứ tiếng. Sau khi thấy vật gì hoặc sờ vật gì, biết ngả tay ra nắm.

1 tuổi: Nhận biết đồ ăn.

2 tuổi: Biết đi, sai làm được một việc; đã biết nói và chỉ các món cần thiết tự nhiên (thí dụ chỉ cơm ăn, nước uống).

3 tuổi: Biết chỉ lỗ mũi, con mắt và miệng trẻ; lắp được hai số, đếm và chỉ những người và vật trong một bức vẽ; nói được tên mình, lắp được sáu tiếng.

4 tuổi: Biết chỉ mình trai hay gái, biết chỉ một chìa khóa, một cái dao, một đồng xu; lắp được ba số; so sánh hai đường và nhận được đường nào dài đường nào ngắn.

5 tuổi: So sánh hai hộp và phân biệt được hộp nào nặng, hộp nào nhẹ; chép một hình vuông, lắp lại một câu có mười tiếng, đếm được bốn xu thường; sắp được một trò chơi gồm hai miếng.

6 tuổi: Nhận biết tay mặt tay trái; lắp lại một câu có 16 tiếng; so sánh và chỉ được cái xấu và cái đẹp. Giải nghĩa sự ích lợi các đồ dùng ở trong nhà; làm được ba việc sai bảo; nói được tuổi của mình; chỉ và phân biệt được buổi mai và buổi chiều.

7 tuổi: Nhận thấy sự thiếu sót trong một bức vẽ, đếm được các ngón tay; chép lại được một câu viết; chép lại một hình thoi, lặp lại năm chữ số: giải được một hình vẽ, đếm được mười ba đồng xu thường; chỉ được bốn đồng tiền tệ khác nhau.

KHÍ CHẤT CỦA TRẺ CON

Với bản sát hạch, chúng ta biết được trình độ trí thức trẻ em, nhưng thế cũng chưa đủ, ta còn phải biết khí chất của trẻ ra làm sao nữa thì ta mới có thể đưa đường cho sự học vấn của con một cách có hiệu quả. Ta lại biết cơ thể của trẻ rất ảnh hưởng đến tinh thần và không một cơ thể nào giống một cơ thể nào. Nên không làm gì mà có trẻ giống nhau hẳn.

Ngày xưa các nhà giáo dục hay chia trẻ con ra làm bốn hạng, lấy khí chất làm căn cứ: 1 - hạng khí chất hay kích thích và não cân (cảm động mau); 2 - hạng khí chất sung túc về huyết mạch (giận mau); 3- hạng khí chất sung túc và gan mật (cau có); 4- hạng khí chất sung túc về hạch huyết (buồn rầu).

Các nhà giáo dục ngày nay lại chia ra làm bốn hạng lấy cơ thể làm căn cứ: 1- hạng về thần kinh, 2- hạng về hô hấp; 3- hạng về tiêu hóa, 4- hạng về cân dục.

Hạng thần kinh dáng người mảnh khảnh, trán rộng và mũi nở rộng, mắt sáng hơn cả, tuy vậy mày mặt vẫn thùy mị dễ coi.

Hạng hô hấp, khổ mặt rộng ở giữa hai khoảng lưỡng quyền, mũi nở rộng, lồng ngực nới rộng và thuôn dài.

Hạng tiêu hóa, khổ mặt rộng ở dưới mà trên đầu tóp lại như quả đào, miệng rộng, hàm to, và khoảng bụng lớn hơn lồng ngực.

Hạng cân dục, có một đầu trung bình, hình cân đối cổ cứng vững, bắp thịt trong cơ thể nẩy nở đều.

Trong bốn hạng ấy thì hạng thần kinh và cân dục có nhiều tương lai về học vấn hơn cả, hạng thần kinh về phương diện trí thức, hạng cân dục về phương diện sức khỏe. Còn hai dạng hô hấp và tiêu hóa vì các cơ quan hô hấp và tiêu hóa phát triển quá thành lấn át sự phát triển của các cơ quan khác, vì thế sự tiến bộ của trẻ bị chậm đi nhiều. Tuy vậy giáo dục chuyên cần của cha mẹ biết cách sửa đổi sự bất bình quân ấy. Đối với hạng hô hấp, cần phải dạy cho trẻ tập thể dục thể thao và đối với hạng tiêu hóa, cần phải trông nom cách thức ăn uống, cho có phương pháp, cũng có thể làm cho các cơ quan trong người trẻ phát triển một cách quân bình. Tuy tính chất hô hấp và tiêu hóa cũng vẫn còn, nhưng toàn cơ thể cũng chịu ảnh hưởng ít nhiều của sự tập luyện chuyên cần của cha mẹ.

Hạng cân dục, nhờ có sức khỏe nên sau này sẽ đủ sức chịu đựng các sự mệt nhọc về học hành. Cha mẹ nên chịu khó chờ đợi, một thời gian trẻ sẽ phát triển về tinh thần một cách mạnh mẽ như thể chất của trẻ vậy. Cha mẹ chỉ cần chăm sóc làm sao cho sự phát triển các bắp thịt không lấn át cả sự phát triển về lý trí. Trong mấy năm đầu, nhiều khi lên đến 10, 12 tuổi, trẻ có vẻ như lười biếng, cha mẹ không nên lấy thế mà lo. Sau này trẻ còn đủ sức tiến nữa. Cha mẹ chỉ cần sắp đặt trước một con đường tốt cho con đi, nghĩa là nuôi dạy cho có quy củ và chuyên cần.

Hạng thần kinh, có nhiều năng lực về trí thức, sau này có nhiều hy vọng học lên những trình độ cao. Nhưng trong thời thơ ấu cha mẹ lại cần nuôi dưỡng sức học cho trẻ. Không nên thấy con thông minh mà buộc con phải học sớm, và ráng sức con. Nhiều khi trẻ có thể làm được, học được nhiều cái khó, nhưng một thời gian sức trẻ sẽ chậm đi và kếtquả không tiến được nữa. Đó là lỗi cha mẹ, cần tập luyện thể thao cho trẻ. Trẻ có một sức mạnh khỏe thì sau này mới chịu đựng nổi những sự khó nhọc về tinh thần mà trẻ rất có nhiều năng lực.

CHƯƠNG II

BA PHƯƠNG PHÁP GIÁO DỤC VÀ HỌC VẤN

Ý NGHĨA CỦA BA PHƯƠNG PHÁP

Ý nghĩa chung của ba phương pháp giáo dục từ ba đến sáu, bảy tuổi là chớ nên xem trẻ như một học sinh chính thức. Trong thời kỳ ấy không cần ra những bài vở nhiều cho trẻ, không bắt trẻ ngồi yên một chỗ. Trái lại nên giúp cho tính ưa hoạt động của trẻ, bằng những cách chơi đùa mà tập luyện các sở năng và giác quan của trẻ. Ấy là thời kỳ chơi mà học. Sắp đặt những cách chơi thế nào mà hữu ích cho sự phát triển cơ thể lẫn tinh thần của trẻ, có là tất cả chương trình giáo dục học vấn của trẻ trong mấy năm đầu.

VƯỜN TRẺ CỦA FROEBEL

Froebel là một nhà bác học nước Đức, sinh năm 1780. Suốt đời ông phụng sự cho một tôn chỉ rất cao quý là: Tìm kiếm một phương pháp giáo dục mẫugiáo cho thật có hiệu quả. Đến năm mười ba tuổi, trong khi đứng nhìn trẻ con chơi quả cầu, ông đã phát minh ra được một phương pháp dạy trẻ rất quý hóa. Phương pháp của ông được thế giới công nhận là rất lợi ích cho sự giáo dục. Mãi đến ngày nay trên một trăm năm rồi mà khắp các trường họcÂu Mỹ người ta đều thực hành phương pháp của ông, hoặc trong các lớp mẫu giáo, trong các nhà trẻ, trong các vườn trẻ. Người ta cũng có thể đem dùng để dậy trẻ trong gia đình, nếu cha mẹ không muốn đưa trẻ đến một cơ quan giáo dục nào.

Phương pháp của ông có bốn đặc điểm sau này:

1- Sự hoạt động làm cho trẻ phát triển một cách rất lợi ích ấy là: trò chơi.

2- Nơi thuận tiện cho sự hoạt động ấy là: vườn trẻ.

3- Những “món quà” đầu tiên cho trẻ chơi là: những khối hình tròn, hình quả cầu, khối hình ống tròn, khối hình vuông.

4- Với những quà cho trẻ, sẽ dạy cho trẻ những cách chơi cho có thứ tự liên tiếp nhau một cách có ý nghĩa.

Chúng ta hãy giải thích bốn đặc điểm ấy: Trò chơi trẻ con chơi là một cách rất tự nhiên, như nước chảy, gió thổi. Nếu trẻ không chơi sẽ thấy tù túng, giam cầm cả thân thể và tâm hồn của trẻ. Không chơi trẻ không làm sao mà giao tiếp với hoàn cảnh xung quanh mình. Trái lại chơi đùa cái bản thể của trẻ bộc lộ ra một cách rõ ràng, nhờ đó mà ta bồi bổ những chỗ khuyết điểm và gây dựng những cái đã có rồi. Chiều theo tính ham chơi của trẻ mà mở mang trí thức và đạo đức cho trẻ, đó là bốn phương pháp giáo dục của Froebel.

Vườn trẻ: Hoàn cảnh rất thuận tiện cho trẻ vừa chơi vừa học là: vườn trẻ.

Froebel khi tìm ra được chữ “Vườn trẻ” lấy làm thích chí, vì chữ vườn có ý nghĩa vừa là vun trồng bồi dưỡng cây cối từ khi còn gieo mộng đến độ đâm hoa kết trái. Một nhà giáo dục trong một vườn trẻ cũng như một nhà làm vườn, chỉ khác một điều: nhà làm vườn vun trồng cây, còn nhà giáo dục đào luyện người. Các nữ giáo viên trong cái cơ quan giáo dục ấy cũng thường gọi là “viên nữ” (jardinières). Trẻ con ngoài những giờ chơi các đồ chơi do cô giáo dạy cho, còn tập là vườn, trồng cây, gieo mầm làm đất. Ngoài những thì giờ ấy ra trẻ lại tập hát.

Những đồ chơi cho trẻ: Những “đồ chơi” là những vật ta cho trẻ dùng chơi và để tập luyện thân thể và trí não. Đồ chơi thứ nhất là một quả cầu mềm bằng len mùi, có thể dùng chơi được nhiều cách vừa chơi vừa hát cho nhịp nhàng. Tiên sinh có soạn những bài hát để vừa hát vừa tung cầu rất vui và có ý nghĩa.

Những đồ chơi thứ hai: là những khối cầu, những khối ống tròn, những khối hình vuông, toàn bằng gỗ. Những đồ chơi ấy có thể cầm nắm, đưa lên quây quanh, nhận được hình thức, biết được nặng nhẹ, tập cho trẻ về cách dùng các giác quan, mắt, tay và bắp thịt. Khi đưa ba khối ra cho trẻ cũng đủ cho trẻ nhận thấy ba hình khác nhau.

Ngoài bốn đồ chơi trên lại còn có thể cho trẻ những khối gỗ vuông do bốn khối cắt đều và góp lại. Những khối hình viên gạch gộp lại, và những mảnh gỗ vuông tam giác, lục giác, những cây ngắn và dài, những vòng tròn, những vòng nửa.

Với bao nhiêu đồ chơi ấy có thể chuyển biến ra vô số là trò chơi rất vui cho trẻ và có ích cho sự học vấn và quan sát của trẻ. Ngoài các đồ chơi và trò chơi kể trên, trong vườn trẻ lại còn dạy cho trẻ: nặn các hình tượng bằng thứ bột không bẩn tay, đan các tấm đệm nhỏ bằng giấy ngũ sắc, dệt bằng cọng rơm, may vá, xếp giấy, cắt dán v.v...

Ở Âu Mỹ người ta đã xuất bản nhiều sách về các kiểu mẫu theo phương pháp Froebel. Ngày nay các trường học trẻ có dạy môn thủ công cũng phần nhiều chịu ảnh hưởng phương pháp của Froebel vậy.

Trung tâm ý: Một phần lớn thì giờ trong vườn trẻ là để học các môn cách trí thường thức. Nghĩa là những cuộc nói chuyện có chọn lọc kỹ lưỡng mà trong các giác quan: mắt mũi, tay chân. Câu chuyện rất đơn giản, thường thức và dễ hiểu, cốt mở rộng kiến thức của trẻ. Câu chuyện phải lấy một Trung tâm ý rồi theo trung tâm ý ấy mà kéo dài ra một tràng chuyện kế tiếp nhau cái này qua cái kia và hết ngày này đến ngày khác. Tuy vậy vẫn quanh quẩn vào một ý chính. Như thể ta không làm tản lạc ý của trẻ đi, trái lại làm cho trẻ chú ý vào một vấn đề nhất định, một vấn đề trung tâm cho tất cả các vấn đề.

Ở chốn thôn quê, trong ruộng vườn thiếu gì những trung tâm ý. Một “cô giáo” khôn khéo sẽ lựa những vật xung quanh trẻ làm trung tâm ý. Trong các đồ chơi của trẻ: “Gỗ, giấy, rơm, các món ăn, quần áo, cây cối, đồ làm vườn” đều sắp đặt thành những trung tâm ý để kể cho trẻ nghe.

Thí dụ: Nhân có một việc gì đụng đến chuyện cơm. Ta lấy hột cơm làm trung tâm chú ý, rồi từ cơm qua gạo, từ gạo qua lúa, từ lúa qua đồng bằng, sông nước, trâu bò, người làm ruộng, kẻ chăn trâu, mùa màng thời tiết, các khí cụ làm ruộng, bao nhiêu cảnh ấy, vật ấy ta lần lượt cho trẻ xem tận mặt, bắt tận tay, câu chuyện sẽ kế tiếp hàng ngày này qua ngày khác mà chỉ quanh quẩn một trung tâm ý là hột cơm, để tập trung ý của trẻ vào một vấn đề duy nhất. Khi nào hết trung tâm ý này lại kiếm những trung tâm ý khác để nói chuyện với trẻ.

TINH THẦN TRONG VƯỜN TRẺ

Tóm lại ta thấy trong vườn trẻ trẻ luôn luôn hoạt động, vui vẻ, yên tĩnh và có trật tự. Ngày nào trẻ cũng có tiến bộ được chút ít. Một kỷ luật mà ai cũng vui lòng theo vì không có gì là bó buộc. Thói quen đã làm cho trẻ tín nhiệm cô giáo như một bà mẹ. Trẻ sẽ quen với đức tính vâng lời, một sự vâng lời không hèn hạ. Hằng ngày phải chung sức góp việc với nhau trong các trò chơi hữu ích, trẻ tập quen được đức tính giúp đỡ, hỗ trợ nhau, những tính ích kỷ lười biếng, ganh tị vì thế mà phải tiêu ma.

KHI RA KHỎI VƯỜN TRẺ

Một nữ giáo viên đã từng thấy khi trẻ ra khỏi vườn trẻ, tuy trẻ chưa biết đọc biết viết, nhưng trẻ đã biết được nhiều chuyện lắm, vì trẻ đã có giác quan tập luyện rất thành thục, trẻ đã chuẩn bị đầy đủ về sự đọc, sự viết rồi. Nếu đưa cho trẻ một cái bút, cho trẻ quyển sách, trẻ sẽ đuổi kịp chúng bạn và không bao lâu sẽ vượt quá nữa, vì trẻ đã có một công trình tu luyện trước rất công phu: Năng lực trí thức của trẻ đã được bồi dưỡng mạnh mẽ, trẻ có thể chịu đựng được những sự lao nhọc về học hành. Bao nhiêu công trình tu dưỡng ở vườn trẻ bây giờ đã thấy có kết quả rõ ràng.

NHÀ TRẺ CỦA NỮ BÁC SĨ MONTESSORI

Montessori là một nữ bác sĩ về y học của đại học La Mã. Đến năm 1898 nghĩa là mới cách đây trên 96 năm bà mới khuynh hướng về vấn đề giáo dục. Phương pháp giáo dục của bà căn cứ vào khoa học do kinh nghiệm về y học mà phát minh ra. Phương pháp ấy đã được các nhà tâm lý học, các nhà giáo dục khắp thế giới rất tán thành. Người ta đã đem phương pháp của bà thực hành trong các “nhà trẻ” thấy được nhiều kết quả rất mỹ mãn.

Theo ý bà sự sai lầm của giáo dục ngày nay là ép buộc trẻ theo đuổi cho kịp một chương trình đã định trong chừng ấy tháng, chừng ấy năm. Giáo dục đối với học trò như chiếc xe lửa với các toa. Đầu máy không cần biết toa xe có máy móc kỹ lưỡng hay không chỉ đi cho tới đích, cho kịp thì giờ đã định, trong khi ấy các toa xe vẫn bỏ sót rải rác dọc đường. Cuối năm thầy giáo hết chương trình, còn học trò có hưởng được gì không, mặc kệ.

Theo bà Montessori, nên để cho trẻ làm những việc mà trẻ có thể làm được. Sự khôn khéo của bà là ở chỗ nhận thấy được những cái mà mỗi trẻ có thể làm, có thể học được. Bà nói rằng trẻ sở dĩ chậm tiến là vì cha mẹ, thầy giáo không biết cho trẻ rút lui một vài bước để lấy đà, trước khi đi tới. Sự rút lui để có sức mà vượt tới một cách mạnh và nhanh là một sự khôn khéo của giáo cụ Montessori. Chỉ có bước đường đầu là bước quan hệ hơn cả.

Ấy thế mà tôi thấy rất đông cha mẹ Việt Nam ta đã ép sự học của trẻ quá sức, nhiều khi sức trẻ chưa đến trình độ ấy. Thậm chí người ta cứ mỗi năm chỉ lo đi vận động các thầy cô giáo và hiệu trưởng để cho con lên lớp, không cần biết sức con có đến trình độ học vấn ấy không? Chúng ta hãy nên xem gương của Montessori để bồi dưỡng sức cho con.

NHÀ TRẺ ĐẦU TIÊN THÀNH LẬP Ở LA MÃ

Năm 1907 mới bắt đầu lập ở La Mã (Ý) “một nhà trẻ” (Casa des Bambins). Montessori dùng chữ “nhà trẻ” để phân biệt với “vườn trẻ” của Froebel. Vì ở “vườn trẻ” là người ta vun trồng trẻ con, sẵn có một “cô giáo” luôn luôn bồi bổ vun xới cho các nhành cây quý hóa ấy mau đơm hoa kết trái. Trái lại “nhà trẻ” của bà Montessori có ý nghĩa không phải là nhà để cho trẻ con mà chính là của trẻ con. Trẻ con ở trong “nhà trẻ” sẽ thấy là nhà của mình như cha và mẹ có nhà riêng vậy.

Trong “nhà trẻ” người ta theo nguyên tắc để cho trẻ được tự do sống. Vì thế mới nhận được sự phát lộ tự nhiên tính chất trẻ. Có thấy tính chất của trẻ mới thi hành giáo dục một cách hiệu nghiệm.

Khi chơi thì tổ chức chung, đến lúc học thì phải dạy riêng từng trẻ một, tùy theo tâm lý và sở năng của từng trẻ một. Mỗi trẻ có một bàn ghế riêng không chung đụng.

TỰ DO VÀ KỶ LUẬT

Tại nhà trẻ, người ta để cho trẻ sống tự do, nhưng sự sống tự do ấy không phải là không có kỷ luật. Các bà bảo mẫu đã dạy cho trẻ theo một kỷ luật sáng suốt tự hiểu biết và tự tìm lấy cách sống, chớ không phải trói buộc trẻ. Khi dùng đến sự nghiêm cấm là lúc cần thấy trẻ đụng đến những việc vô ích hoặc có hại. Trong gia đình các bà mẹ vì quá đùm bọc trẻ, làm cho trẻ luôn phụ thuộc mẹ cha. Ở “nhà trẻ” người ta tập cho trẻ sống tự lập từ sự ăn uống, thay áo quần, sự sạch sẽ, cho đến chơi đùa đều để cho trẻ tự tổ chức lấy. Sự sinh hoạt ấy sau này sẽ tập cho trẻ sống đời tự lập rất cần thiết.

KHÔNG THƯỞNG MÀ CŨNG KHÔNG PHẠT

Trong “nhà trẻ” sự thưởng và phạt đều bỏ. Đây tôi xin trích ra một đoạn về vấn đề này: “Trong nhà trẻ” khi các người giúp tôi và tôi trông thấy một trẻ phá rầy chúng bạn hoặc không chịu nghe lời khuyên bảo của tôi, tôi liền nhờ y sĩ khám ngay trẻ ấy ốm đau gì không, dầu trẻ bề ngoài mạnh khỏe như thường. Chúng tôi lại để riêng một cái bàn nhỏ và ghế nhỏ trong một góc phòng nhìn ra chỗ đông trẻ chơi. Chúng tôi buộc trẻ bị lỗi ngồi riêng ra, và cho trẻ đủ các thứ đồ chơi mà trẻ muốn. Cách ngồi riêng ấy làm cho trẻ đằm tính xuống. Vì trong lúc ấy trẻ nhìn thấy toàn thể các chúng bạn mình, cách thức họ đương chơi đùa, trật tự và sự phục tùng của chúng bạn, làm cho trẻ giác ngộ. Ấy là một bài học cho trẻ thấy rõ ràng, các bà bảo mẫu không cần phải dùng lời nói mà trẻ tự hiểu. Lần hồi trẻ nhận thấy sự lợi ích được đứng ngồi, ăn chơi chung với bạn. Từ đó về sau trẻ cảm hối một cách rất tự nhiên và lấy làm sung sướng khi được phép trở về với anh em, và lấy làm tự đắc khi làm được việc như anh chị em khác. Trẻ lại càng thương mến tôi và các cô giáo".

BÀI HỌC THEO CÁ NHÂN

Những bài học không phải dạy chung theo đám đông trẻ, mà tùy theo tâm lý và trình độ của mỗi trẻ mà dạy những bài vừa hợp với sức.

Bài học có tính chất ngắn ngủi, giản dị, không cần phải nhiều lời, nhiều tiếng chỉ cần những sự xác thực dễ hiểu, để cho trẻ tự hiểu nhiều, tự thí nghiệm nhiều hơn là sự bày vẽ từng ly từng tý.

Dưới đây là một thí dụ về một cách dạy trẻ về sự nhận biết màu sắc:

Lần thứ nhất: chỉ cho trẻ: “Cái này là màu đỏ, cái kia là màu xanh”.

Lần thứ hai: Bây giờ ta hỏi trẻ: “Em đưa cho ta cái nào đỏ, cái nào xanh”. Đó là sự nhận biết.

Lần thứ ba: Đến sự nhớ biết: “Cái này là màu gì” (trẻ con phải trả lời cho đúng từng màu).

NHỮNG GIÁO CỤ ĐỂ DẠY TRẺ CỦA BÀ MONTESSORI

Những giáo cụ dạy trẻ của bà Montessori khác với Froebel. Những giáo cụ của bà là những mảnh gỗ, hoặc khối gỗ có thể chồng chất với nhau có thứ tự như cái tháp hay cái tam cấp, những tấm bia cắt hình chữ nhật, hình vuông, tròn, tam giác v.v... những khuôn gỗ có đóng các miếng vải, có gài nút, đính khuy thắt giây để cho trẻ dùng cách tháo, cởi cho quen tay. Những khối nặng nhẹ để trẻ quen lượng được sức nặng nhẹ của các vật.

Khi đem các khối hình ra, xóa đi và bảo trẻ sắp lại cho có thứ tự, hoặc bịt mắt mà sờ và nói được hình các vật, nhờ thế trẻ sẽ ghi nhớ trong não hình các vật.

Lại dùng giấy bìa cắt chữ ra, hoặc viết chữ lên giấy bằng hồ rồi rải mặt cưa lên để thành chữ nổi. Dạy cho trẻ mỗi thứ chữ, rồi lại bưng mắt trẻ và bảo trẻ sờ để nói từng chữ một, cách ấy làm cho trẻ ghi nhớ hình chữ vào trí.

Ngoài các nhóm chơi mà học ấy trẻ lại họp lại để làm những trò chơi chung hoặc để tập thể thao, hoặc làm đất trông cây. Trong khi chơi chung, cô giáo có thì giờ lại đi dậy riêng cho từng trẻ một.

Bài học yên lặng: Montessrori lại đặt riêng ra những bài học yên lặng tập luyện trẻ về thính giác, tĩnh tâm và chú ý. Bài học ấy bảo trẻ đứng im lặng để nghe tiếng tích tắc của một cái đồng hồ, nghe được nhiều tiếng nhỏ tý mà bình thường trẻ quá rộn ràng không thể nào nghe nổi. Montessori phu nhân nói: “Tôi đã nhận thấy trẻ rất vui vẻ theo kỷ luật. Tôi gọi các trẻ nhìn vào tôi. Tôi đứng im ở giữa phòng như không có tôi ở đây, các trẻ theo tôi mà im phăng phắc. Chúng tôi nhận thấy sự yên tĩnh khác thường. Bao nhiêu sinh hoạt rộn rịp trong phòng đều dần dần tiêu tan thành như một phòng không có người. Khi ấy chúng tôi nghe tiếng đồng hồ tích tắc trên vách, tiếng ấy càng ngày càng cao lên khi sự im lặng đã đến tuyệt đối. Ngoài sân bay vào những tiếng chim, tiếng bước đi của một trẻ nhỏ. Các trẻ của tôi đều ngạc nhiên và cảm động vô cùng. Tôi ra hiệu: “Hãy nhắm mắt lại mà nghe một tiếng gọi”. Tôi đi nhẹ qua bên kia phòng và dùng một tiếng gọi tý ty mà xa xăm để gọi tên của một trẻ. Trẻ nào nghe được tên liền rón rén qua bên kia phòng và ôm tôi sung sướng quá sức. Cách chơi ấy tinh hảo đến những trẻ ba tuổi mà cũng vui lòng yên tĩnh để chờ gọi đến tên mình giữa một phòng 40 trẻ. Với bài học yên tĩnh, tôi nhận thấy tâm hồn của trẻ cũng thích những cuộc chơi có vui thú về tinh thần".

Ta xem cách dạy trẻ của Montessori là rất tài tình khôn khéo. Uy quyền các cô giáo vẫn có mà trẻ vẫn được hoàn toàn sinh hoạt tự do, muốn làm gì thì làm, muốn chơi gì thì chơi. Những trẻ đã biết, chỉ làm và chơi những cái gì vô hại và hữu ích, cái gì các cô giáo bằng lòng.

TRƯỜNG MẪU GIÁO CỦA NƯỚC PHÁP

Ngoài hai phương pháp giáo dục và học vấn của nhi đồng do Froebel và Montessori chủ trương, ở nước Pháp còn thực hành phương pháp giáo dục con trẻ bằng cách tổ chức những trường mẫu giáo, rất được thế giới tán dương.

Chính phủ Pháp rất lưu ý đến giáo dục con trẻ nên những sắc lệnh của Bộ Giáo dục Pháp về vấn đề ấy rất phân minh và có ý nghĩa. Tôi xin trích ra một đoạn sau:

“Mục đích của Trường mẫu giáo là để cho trẻ con dưới tuổi đi trường chính thức (từ 2 đến 6 tuổi) được có chỗ đến tập luyện và nhờ sự săn sóc cần thiết để phát triển cơ thể, trí thức và đạo đức”.

“Trường mẫu giáo không phải là một trường học đúng như nghĩa của nó, mà chỉ là một chỗ để trẻ tránh các tai nạn của đường phố và tai nạn buồn vắng ở các nhà không sạch sẽ”.

“Giá trị của bà giáo trường mẫu giáo không phải là ở sự dạy tập trẻ cho nhiều, mà ở tấm lòng thương yêu và biết chăm nom săn sóc cho trẻ cả sức khỏe và tinh thần”.

Ta xem các huấn lệnh của Bộ giáo dục đó thì thấy rằng trường mẫu giáo không phải là chỗ để mà dậy học cho trẻ, mà chỉ là cơ quan để dự bị cho trẻ đủ năng lực sau này có thể vào các trường chính thức. Các bà giáo cần có nghĩa vụ là thương yêu trẻ và chăm nom trẻ, giúp đỡ trẻ, mở mang tinh thần và cơ thể.

Bà Kergomard, một nhà giáo dục con trẻ rất danh tiếng ở nước Pháp đã được chính phủ uỷ cho chức tổng thanh tra các trường mẫu giáo, đã tuyên bố: “Thật là trái với luân lý khi người ta bắt những trẻ con còn non nớt nhận một món ăn mà nó không thể tiêu hóa được, cũng trái với luân lý khi người ta dạy cho trẻ con học đọc trong lúc nó nói chưa sõi. Trường mẫu giáo không phải là trường dạy học mà chính là trường để dưỡng dục”.

NHỮNG CÔNG VIÊC TRONG TRƯỜNG MẪU GIÁO

Trong trường mẫu giáo người ta phần nhiều dạy cho trẻ chơi đùa có ý nghĩa, tập hát, tập thể thao tập theo các phương pháp của Froebel và Montessori. Nhiều cha mẹ cho con đến các trường như thế đều lấy làm ngạc nhiên sao con chưa học vần, học đọc. Cha mẹ không hiểu rằng ở mẫu giáo người ta chỉ nuôi dưỡng sức trẻ để đến một ngày trẻ phát triển cho được hoàn toàn.

Bà Kergomard khuyên các bà Đốc các trường mẫu giáo nên lưu ý đến ảnh hưởng tai hại của giáo dục xấu bậy ở gia đình hoặc xã hội đối với trẻ. Phận sự của các bà giáo trường mẫu giáo là phải cải cách những tập quán, đức tính xấu do gia đình đã đào tạo cho trẻ. Kergomard phu nhân nói: “Muốn cải tạo một tâm hồn trẻ cho có hiệu quả không phải chỉ là cho trẻ ghê sợ sự tội lỗi mà chính làm cho trẻ cảm hóa, yêu mến và thực hành điều đạo đức. Những thói hư nết xấu cũng như bệnh truyền nhiễm, trẻ con cần phải tránh xa và không biết đến. Những đức quý tính hay cũng truyền nhiễm cần phải gieo trồng cho trẻ, và bày vẽ cho trẻ thực hành những đức tính ấy”.

Bà Kergomard lại đưa ra một ít thí dụ về những chuyện không nên kể cho trẻ con nghe: “Một đứa trẻ mỗi ngày mẹ nó cho một xu, qua đường gặp bầy trẻ khác rủ đánh bạc thua sạch. Ngày mai trẻ lại đánh lại thua nữa. Ban đầu đánh một xu, sau đánh cả tiền mẹ nó giao cho nó đi mua hàng”. Một câu chuyện như thế là có ý răn dạy trẻ không nên đánh bạc, nhưng cái mục đích luân lý ấy đã không có ảnh hưởng đối với tâm hồn còn ngây thơ của trẻ. Trái lại, cái hành động ăn cắp tiền của mẹ lại làm cho trẻ mau hiểu, và cảm hóa, bắt chước làm theo. Trong trí trẻ thường đã có ý nghĩ: với xu hào có thể đổi được bánh kẹo, nay có đứa trẻ kia đã mở mối cho trẻ hiểu cách để lấy được tiền của mẹ vậy.

Cho nên trong câu chuyện kể cho con nghe không nên lấy việc ác để răn điều thiện, mà chính là cần lấy điều thiện làm đề mục để ngăn chặn sự ác có thể tới.

THƯỞNG VÀ PHẠT TRONG TRƯỜNG MẪU GIÁO

Đối với sự thưởng và phạt trong trường mẫu giáo cũng giống như trong nhà trẻ của Montessori. Bà Kergomard nói: “Phần đông các trẻ con tới trường mẫu giáo từ ba tuổi đến sáu tuổi”. Vậy các tuổi ấy có nên trừng phạt không? Không, không nên dùng sự trừng phạt chính thức.

Bà đốc trưởng chỉ can ngăn không cho trẻ làm những việc gì hại cho trẻ hoặc cho người khác. Chớ có chán nản trong sự can ngăn ấy. Với sự kiên trì của các bà giáo, trẻ sẽ mất dần tính xấu và tập nhiễm tính tốt. Những trẻ khó chịu, ồn ào, dữ tợn, bắt đứng riêng ra, trẻ làm nũng, cứ tự nhiên chớ có can thiệp. Khi trẻ thấy sự cô quạnh của mình và muốn trở lại vui vẻ với chúng bạn thì nên tiếp đãi niềm nở an ủi trẻ vào trẻ nên ăn năn những việc lầm lỗi, trẻ sẽ sung sướng trong lòng. Những trẻ lười biếng sẽ không được chơi chung nếu, không chung sức với trẻ khác. Trẻ ích kỷ không muốn chia phần với bạn khác, thì lại không được hưởng các phần chia.

Về thưởng bà cũng không tán thành. Trong trường mẫu giáo cho trẻ chơi đùa là thưởng cho trẻ rồi. Sự thưởng nhiều quá sinh vô giá trị, và làm cho các trẻ ganh tị lẫn nhau. Nếu cần cho trẻ món gì thì tốt hơn cả là những món trẻ làm ra như xếp, đan, may, vẽ có cái gì khá, chứng tỏ công của trẻ, thì phát cho trẻ đem về làm quà cho mẹ cha. Trẻ sẽ vui sướng, mà mẹ cha cũng bằng lòng.

TÍNH YÊU TRẺ

Bà Kergomard lại khuyên các cô giáo nên thương yêu trẻ trong trường như con ruột mình. Trẻ sẽ thương yêu lại cô giáo như yêu mẹ vậy. Trẻ thương yêu cha mẹ và thầy là vì tấm lòng yêu và sự tận tâm của thầy và cha mẹ đối với trẻ. Sự tín nhiệm và phục tùng của trẻ cũng do tình yêu ấy.

Ta xem bao nhiêu ý kiến của bà Tổng thanh tra của các nhà trường mẫu giáo ở Pháp, đủ thấy rằng những nguyên tắc giáo dục mẫu giáo ở nước Pháp rất hoàn hảo.

PHẦN THỨ TƯ

THỂ DỤC

CHƯƠNG I

MỘT TÂM HỒN TRÁNG KIỆN TRONG MỘT THÂN THỂ TRÁNG KIỆN

MỘT CÁI VỐN TO LỚN VÀ QUÝ HÓA HƠN CẢ

Một sự sai lầm rất lớn trong việc giáo dục nước ta hồi xưa là khinh rẻ sức khỏe của trẻ con. Cha mẹ chỉ muốn dậy con điều nhân nghĩa mà không cần lưu ý đến sự tập luyện cho con có một thân hình mạnh khỏe.

Cha mẹ không nhận thấy rằng dẫu xuất tiền trăm bạc ngàn để bồi bổ cho con về trí thức về đạo đức, sắm sửa cho con về áo quần dày mũ, mà không gây dựng cho con có một bộ ngực cho vững vàng, với những bắp thịt nở nang thì bao nhiêu tiền của bao nhiêu công trình đều đổ xuống sông tất cả.

Sức khỏe chính là cái vốn to lớn và quý hóa hơn cả của đời ta. Không những là cái vốn của gia đình mà thôi, lại còn là cái vốn của quốc gia và chủng tộc nữa.

Đi qua một làng mà thấy con dân trong làng mặt xanh nanh vàng, chân teo bụng ỏng thì cũng có thể đoán biết tương lai của làng ấy ra thế nào? Đến một nước mà thấy đám thanh niên ấy mặt xanh, má hóp ngực lép, lưng còng cũng đủ hiểu hậu vận nước ấy sẽ đi đến đâu?

Với một tấm thân bạc nhược và ốm đau thì dầu thông hiểu thiên kinh vạn quyển cũng chẳng làm nên công cán gì.

Chị em muốn cho con cái sau này có thể phát triển tinh thần một cách mạnh mẽ, có thể trau dồi đạo đức một cách hoàn toàn, hưởng được hạnh phúc của sự sống, và trở nên người hữu dụng cho đời thì trước hết chị em hãy tập luyện cho con cái trở nên người khỏe mạnh đã.

Muốn tập luyện cho con được mạnh mẽ phải có phương pháp. Quyển sách này đã nói đến đức độ trí dục, thì cũng phải nói qua đến thể dục, thì sự giáo dục nhi đồng mới được hoàn toàn.

THỂ THAO

Trẻ con khi đến trường học tất chịu sự tập luyện thể thao ở trường nhưng từ 3 tuổi đến 6 tuổi còn ở trong gia đình, trẻ cũng cần tập luyện thân thể.

Nuôi con theo đúng phép vệ sinh, cho ăn uống cho hợp lý là sự cần thiết cho sức khỏe. Nhưng thế cũng chưa đủ, vì các cơ quan trong thân thể như hô hấp, tuần hoàn, tiêu hóa, và cân dục v.v.. phải có sự vận động thể thao mới phát triển một cách điều hòa và lợi ích cho sức khỏe.

Muốn cho các cơ quan ấy đều phát triển điều hòa, cần phải tập cho trẻ các môn thể thao cần thiết từ khi trẻ còn nhỏ. Mẹ cần phải biết qua các phương pháp về thể dục để tập luyện cho con. Ở các nước khác, người ta có tổ chức các cơ quan giáo dục như vườn trẻ, nhà trẻ, trường trẻ, nên sẵn cô giáo chuyên môn tập luyện cho trẻ. Cha mẹ ở nhà đã đỡ được công việc ấy.

TẬP HÔ HẤP

Tôi có thể nói: “Phần đông đàn bà Việt Nam ta không biết thở”, câu nói ấy nghe như đột ngột mà chính sự thật như vậy. Người ta nói: “Thở là một sự tự nhiên sao lại nói không biết? Và cần gì lại phải tập thở”. Thật ra người ta thở bậy lắm, vì họ chưa tập thở bao giờ. Những hơi thở rất ngắn, lồng ngực không nở, bộ phổi làm việc rất ít, không khí vào không đủ. Ấy là nguyên nhân của biết bao nhiêu là bệnh tật nguy hiểm mà đứng đầu là bệnh ho lao.

Tập thở phải làm thế nào? Là hít một số không khí, khá nhiều vào phổi. Máu trong quả tim sau khi tuần hoàn khắp thân thể sẽ vào phổi, nhờ không khí ấy làm cho trong sạch. Máu lại trở nên quả tim để đem sinh lực cho thân. Không khí trong phổi sau khi lọc máu xong, trở nên thán khí, cần phải tống mạnh ra khỏi cơ thể bằng cách thở ra. Trong khi thở, thường người ta hít vào và thở ra bằng mũi. Khi tập thở cần hít vào cho lâu bằng mũi và thở ra cho mạnh bằng miệng để đuổi cho hết thán khí ra.

TẬP CHO TRẺ THỞ

Lựa những khoảng trống có không khí trong sạch, nếu ở nhà thì cần mở cửa, hoặc ra sân, lại nên lựa buổi sáng, lúc trẻ vừa chơi xong, trước khi đi tắm, nên tập thở cho trẻ.

Người mẹ tập cho trẻ hít không khí vào như cầm một hoa thơm mà hít vậy. Cần hít thủng thẳng và lâu. Khi tập thở ra bằng miệng như kiểu thổi vào ngọn đèn hay đúng hơn: thổi cháo cho mau nguội vậy. Trẻ nghe nói thở như một trò chơi “hít hoa” và “thổi cháo” thì lấy làm thích vui lắm. Mẹ sẽ thở theo với trẻ. Hai mẹ con đứng trước sàn hoặc cửa sổ mở ra, chân chúm lại, người đứng thẳng rồi mẹ bảo: Tập chơi “hít hoa, thổi cháo” nào? Khi thở ra thì bỏ vai lại như thường, thở ra phải cho mạnh để đuổi thán khí ra cho hết.

Từ 6 hoặc 7 tuổi có thể vẽ cho trẻ tập thở kèm theo với sự vận động chân tay và thân hình. Khi hít vào đưa dần dần tay lên thẳng theo thân hình, ngửng cổ và cằm, nhón chân lên. Khi thở ra hạ tay xuống, hơi cúi cổ xuống và đứng chân xuống. Mỗi lần tập thở độ 5 phút là vừa.

Mỗi ngày dầu bận công việc gì cũng nên tập cho trẻ thở ít nhất là một lần. Đi chơi đâu gặp chỗ mát mẻ rộng rãi nên bảo trẻ thở vài cái là một liều thuốc bổ phổi rất thần hiệu.

PHƯƠNG PHÁP THỂ THAO HEBERT VÀ THỤY ĐIỂN

Ngày nay người ta chia ra làm hai phương pháp thể thao, một phương pháp của giáo sư Hebert mà người ta cũng thường gọi là phương pháp tự nhiên và phương pháp tập luyện theo kiểu cách ThụyĐiển.

Phương pháp Hebert: Phương pháp này chỉ để cho người ta tập luyện một cách tự nhiên. Nghĩa là tập cho người ta đi, chạy, nhảy, leo v.v... cũng như chim bay cá lội vậy. Bao nhiêu cử động của người ta hàng ngày đều được phát triển, đó là phương pháp của nhà giáo về thể thao rất được hâm mộ vậy.

Phương pháp Hebert được các nhà giáo dục trẻ con lưu ý vì nó thích hợp với tuổi trẻ là tuổi ưa chạy nhảy một cách tự nhiên. Các bà mẹ cần để cho con chơi tự do, chỉ ngăn những cuộc chơi nguy hiểm cho thân thể trẻ. Nếu gặp trẻ lười biếng cần kích thích cho trẻ chạy nhảy nô đùa. Nếu thấy trẻ đã mệt thì nên đình cuộc chơi để cho trẻ nghỉ độ 15 phút rồi cho trẻ tắm, lấy khăn tắm lau khô thân thể, có rượu hoặc dầu xoa cho ấm và mặc quần áo ấm vào kẻo cảm lạnh.

Nhiều cha mẹ thấy con chạy nhảy nô đùa lại cấm, thiệt là một sự hiểu lầm rất có hại. Tuy trẻ không hiểu thể thao là gì, nhưng trong khi trẻ chạy nhảy chơi đùa đó, trẻ đã phát triển các cơ quan trong người, trẻ đã tập thể thao tự nhiên mà không biết. Cha mẹ không nên cấm đoán trẻ, trái lại giúp cho sự chạy nhảy chơi đùa của trẻ, miễn sự chơi đùa ấy không nguy hiểm.

Phương pháp Thụy Điển: Phương pháp ThụyĐiển cốt ở sự luyện thân thể tay chân theo những cử động nhất định và thứ tự. Cách tập luyện ấy có khi phải dùng công cụ, khi không dùng, tùy theomôn thể thao. Đối với trẻ từ 3 tuổi đến 6 tuổi, phương pháp Thụy Điển không thiết dụng lắm. Vì những cử động đều đều ấy làm cho trẻ mau chán, và dùng khí cụ cho trẻ tập lại càng không nên. Từ 3 đến 6 tuổi nên dùng phương pháp Hebert, bày vẽ cho trẻ chạy nhảy, leo trèo, đi v.v... Tự nhiên khi trẻ vui, đã vui thích trẻ mới ham làm. Từ 7 tuổi trở lên mới nên dậy trẻ theo phương pháp Thụy Điển sẽ thấy có kết quả tốt.

CHƯƠNG II

CHƠI ĐÙA VÀ THỂ THAO

CHƠI ĐÙA RẤT CẦN THIẾT CHO TRẺ

Chơi đùa là việc rất tự nhiên và cần thiết cho trẻ. Đối với người lớn sự chơi đùa là một công việcmất thì giờ. Đối với trẻ chơi đùa vừa lợi ích vừa vui. Trong khi chơi không những làm cho trẻ sung sướng, say mê mà còn làm cho các bắp thịt, phổi, tim cả trí não đều hoạt động. Một trẻ mạnh khỏe trong một ngày có thể: đi, chạy, trèo, ném quả bóng, đẩy xe, nhẩy qua bờ cỏ, và đấm đá. Bao nhiêu cử động ấy cũng đủ làm cho trẻ mạnh khỏe, chóng lớn bền bỉ và chịu đựng được sự thay đổi của khí trời khi lạnh nóng thất thường... Giáo sư Georges Hébert, nhà chuyên môn thể thao tự nhiên đã từng nói: “Những cuộc chơi đùa của trẻ con là tổng hợp các cử động rất cần thiết và lợi ích cho sức khỏe”.

Những trẻ ở nhà có vườn sân rộng, những trẻ ở thôn quê là được hưởng nhiều thuận lợi cho các cuộc chơi đùa ấy. Nếu ở thành phố thì cha mẹ cần cho trẻ đến các công viên hoặc khoảng đất trống để chơi mỗi ngày vài giờ.

Trong khi trẻ chơi, mẹ cứ tự nhiên cho trẻ tìm lấy cách chơi vừa ý. Nếu được nhiều trẻ cùng chung tổ chức cuộc chơi lại càng vui thú. Mẹ chỉ xem cuộc chơi nào nguy hiểm thì ngăn cấm mà thôi.

Nhưng trong thời buổi chơi cũng dành 15 phút để mẹ dự vào tập cho trẻ những trò chơi hữu ích về thể thao. Khi trẻ chơi một mình lại được mẹ dự vào thì lấy làm sung sướng lắm.

Trong cuộc chơi có ý nghĩa, nếu mẹ bận việc có thể giao cho anh chị đã trưởng thành thay thế, miễn mẹ đã bày vẽ trước cách thức.

Trong khi chơi cần phải vui vẻ, dầu trẻ có cười la ồn ào cũng nên dung thứ. Vì sự cười lại cũng giúp ích một phần cho bộ phận hô hấp.

VÀI KIỂU CHƠI CÓ Ý TẬP LUYÊN

1) Đi: Đi là môn thể thao đặc biệt của trẻ con. Vì trẻ con có đi mới dựng thẳng được xương sống, mới lưu thông được huyết mạch, mới tiêu hóa đượcđồ ăn trong dạ dày. Đi lại tập cho trẻ tính siêng năng hoạt động.Ở nước ta con cái nhà giàu cả ngày ngồi trên ghế, phản, đi đâu kẻ ẵm người bồng, kết quả rất tai hại cho thể chất và tinh thần của con.

Thường trong nhà ra sân, đi dạo vườn hoa, đi trường, đi thăm láng giềng nên cho trẻ đi tự nhiên. Chỉ khi nào thấy trẻ đã nhọc hoặc đường xá gồ ghề mới phải ẵm trẻ.

Tập cho trẻ đi nhiều cách, đi thường, người cho thẳng bước cho đều, vừa đi vừa hát cho đúng nhịp.

Bà Montessori lại bầy cho trẻ đi trên một đường gạch. Lấy một viên phấn vạch trên nền, hoặc lấy cây vạch trên đất rồi bảo trẻ đi cho đúng trên đường ấy. Cách tập đi này làm cho trẻ luyện bước chân cho đều và tập quen các giác quan về phương hướng và sự thăng bằng. Trẻ đi cách này rất hữu ích và thích vui hết sức.

Ngoài hai cách đi trên, lại vẽ cho trẻ đi chà cò, hết chân phải đến chân trái, vừa đi vừa đẩy ghế, đẩy xe hoặc kéo xe cần thiết.

2- Chạy: Chạy là một sự tập luyện rất tốt, trẻ bao giờ cũng thích chạy. Mẹ sẽ dạy cho trẻ chạy bước một, chạy sải, chạy trên đầu ngón chân, chạy trong một cái vòng có để các đồ vật vừa chạy vừa tránh cho khỏi đụng, chạy đuổi theo vòng (trẻ thường gọi là đi xe máy).

Nếu được nhiều trẻ thì chơi ú tìm. Chơi ú tìm là món chơi chạy trẻ thích lắm. Chạy bắt, chạy đuổi, chạy đổi bốn cây, chạy đi chạy về chợ v.v..

Về cách chạy trẻ gái lại thích nắm tay nhau để chạy vòng tròn, vừa chạy vừa hát cho đúng nhịp. Mẹ nên dạy cho trẻ những bài hát ngắn có nhịp để trẻ vừa chạy tròn vừa hát.

3- Nhảy: Là một món tập luyện rất cần và nên dậy sớm: Ba tuổi có thể dạy cho trẻ nhảy được. Sự tiến bộ sẽ thấy rất mau vì món nhẩy cũng là một món trẻ rất thích. Nên nhớ phải dạy trẻ đi nhảy xuống phải chúm đầu ngón chân, chớ không xuống đầu gót sẽ hại cơ thể. Nhảy có thể dạy nhiều cách: đứng cao nhảy xuống. Để trẻ trên một ghế rất thấp hoặc trên một bậc gạch thấp rồi bảo trẻ nhảy xuống, nhảy cao, nhảy xa. Mỗi lần nhảy nên ghi thước tấc để trẻ nhận thấy sự tiến bộ của mình.

Những cách đánh mạng, đánh đáo, năm tiền liền quan, là những cách nhảy rất hữu ích nên dạy cho trẻ chơi.

Những trẻ gái, cũng như trẻ trai, nên tập nhảy vòng giây. Cách nhảy ấy lợi cho cơ thể nhưng phải nhớ nhảy nhúm đầu ngón chân.

Ném: Ném quả bóng, tay mặt đến tay trái, đưa hai tay lên đầu để ném.

Bà Montessori có bày một cách ném bóng rất hữu ích: Là lấy dây treo một quả bóng ở giữa nhà. Bốn năm trẻ bắc ghế ngồi xung quanh rồi ném bóng cho nhau bắt. Cách chơi ấy vừa chủ động được tay và làm trẻ được luyện tinh mắt.

Xô đẩy: Hai trẻ bằng tuổi chống tay nhau để đẩy. Cách chơi này cần phải có mẹ chăm nom vì có thể xẩy ra sự xung đột.

Làm vườn: Các trẻ nào cha mẹ có vườn nhà, nên để dành riêng một khoảnh nhỏ bé cho trẻ tập làm vườn, lại sắm dụng cụ cho trẻ: cuốc, cào, bình tưới v.v.. Không sung sướng và lợi ích gì bằng dạy cho trẻ làm đất trồng cây. Món chơi này vừa làm cho bắp thịt nở nang mà còn dạy cho trẻ học những môn cách trí về thực vật học, tự nhiên học một cách rất lợi ích và dễ hiểu. Từ ba tuổi trở lên trẻ đã say mê công việc làm vườn con của mình.

PHÒNG SỰ CẢM LẠNH

Trẻ con thường sau buổi chơi hay đổ mồ hôi nhiều. Mẹ phải coi chừng trẻ có thể cảm lạnh. Trong những lúc ấy cần phải lấy khăn ấm lau người cho trẻ và thay áo ấm, cho trẻ uống nước ấm và không đứng giữa ngọn gió lùa.

Những trường hợp tập cho trẻ chơi ở giữa những khoảng trời rộng rãi, không khí đầy đủ, trẻ sẽ dần dần dạn dĩ với thời tiết, không mấy khi cảm hàn và chảy nước mũi.

Sự tập luyện có điều độ, cách chơi có ý nghĩa do mẹ bày vẽ, sẽ làm cho trẻ ăn ngon ngủ yên, sức khỏe mỗi ngày mỗi tiến thêm, và tinh thần cũng thêm sáng suốt.

CHƯƠNG III

NHỮNG CUỘC CHƠI TRONG NHÀ

SỰ CẦN THIẾT CỦA CHƠI TRONG NHÀ

Chơi trong nhà không được tiện về sự phát triển thân thể của trẻ con, vì không được chỗ rộng rãi, không đủ không khí.

Nhưng gặp ngày mưa gió hoặc ở chỗ thành thị trẻ không ra ngoài được cũng cần phải biết cách bày vẽ cho trẻ chơi. Sự chơi là đời sống của trẻ, nhờ chơi mà trẻ hiểu biết được hoàn cảnh và vũ trụ, những tên tuổi các vật, những hình thức, những sắc màu, cùng sự lợi ích và công dụng của các vật, đều nhờ chơi mà trẻ mới phát minh ra.

Nhờ chơi mà trẻ bắt chước được hành động của người lớn, trở nên khôn khéo, chăm chỉ, hoạt bát. Nếu chơi chung với chúng bạn trẻ sẽ quen với những tính như: giúp người, biết trọng quyền lợi người, biết nhịn nhục và chịu khó. Sự chơi làm cho trẻ mở mang trí não, sáng suốt tinh thần. Một việc gì ta nói với trẻ, trẻ không hiểu ấy thế mà lấy trò chơi ra để giảng dạy việc ấy thì trẻ hiểu ngay. Vì thế ngoài những trò chơi ngoài trời phần nhiều lợi ích cho sự phát triển thân thể, còn nên tổ chức và dạy cho trẻ chơi trong nhà có lợi ích cho trẻ về trí thức và đạo đức.

Trong các cơ quan giáo dục thiếu nhi có sẵn những người chuyên bày vẽ cho trẻ chơi, ở nước ta không có, các bà mẹ nên biết nhiều cách chơi lợi ích để dạy cho con chơi.

ĐỒ CHƠI VÀ CÁCH CHƠI

Trong mỗi nhà nên để dành riêng một chỗ cho trẻ chơi. Dầu nhà chật hẹp thế nào cũng nên dành riêng một góc cho trẻ chơi. Không nữa cũng phải có một hộp, hoặc một ngăn kéo, một cái kê để cho trẻ sắp những đồ chơi có thứ tự. Sự tập cho trẻ chơi và cất đồ chơi có thứ tự là tập cho trẻ tính trật tự và không xài phí.

Đối với trẻ còn nằm nôi có thể cho những quả bóng màu, những búp bê, những thú vật bằng cao su không sơn men vì trẻ có thể cắn ngậm những sơn men vào mồm. Chớ nên cho trẻ những vật nhỏ nhặt đinh khuy đinh cúc đồng xu, những vật nhọn sắc, vật nặng, vật dễ cháy. Vật có sơn nước thuốc độc, hoặc những hình vật ghê gớm làm cho trẻ phải kinh sợ.

Khi trẻ đã biết đi, cần cho trẻ những chiếc xe gỗ, những khối vuông, tròn, hình ống, những mảnh gỗ hoặc giấy bìa màu ngũ sắc, hình tam giác, bát giác v.v... tóm lại là những đồ chơi của Froebel và Montessori. Những đồ chơi này dạy cho trẻ tập luyện các giác quan.

Đối với trẻ trong thời kỳ này, vật gì cũng là đồ chơi tất cả. Với sức tưởng tượng của trẻ cái gì trẻ cũng có thể biến thành những hình thức, những nhân vật được cả. Một chiếc ba tông của cha có thể là con ngựa bạch thảo đẹp. Mẹ chỉ cần chỉ qua cho trẻ hiểu là trẻ có thể một mình chơi suốt ngày.

Nhưng trẻ mỗi ngày một lớn, vật gì chơi lâu cũng nhàm, trẻ sẽ bỏ vất đi, đến khi không có đồ chơi lại chạy theo mẹ để vòi ăn hoặc vào đúng một góc để mút tay là những tập quán rất xấu.

Mẹ muốn tránh cái tật ấy cần có mấy điều sau này: Một là không nên cho trẻ chơi tất cả đồ chơi một lần, nhiều quá làm tản mạn trí não của trẻ, trẻ sẽ không chú ý chơi một vật gì cho lâu và cho kỹ. Các đồ chơi mau vất bỏ, mau chán. Nên lần lượt cho trẻ chơi từng đồ chơi một. Mẹ cũng không nên quá dự vào việc chơi của trẻ, vì ý nghĩ và cách chơi của ta khác xa với ý nghĩ của trẻ. Tư dự vào quá làm cho trẻ chán nản và không ham chơi nữa.

Hai là nên theo trình độ tiến tới của trẻ mà cho những đồ chơi cho thích hợp tất trẻ không chán. Trẻ bao giờ cũng cần phải thấy những đồ chơi mới hợp với trí não luôn luôn tiến tới của trẻ.

Ba là những đồ chơi của trẻ, khi thấy chán, mẹ nên cất vào tủ trong một thời gian sẽ đưa ra cho trẻ chơi lại, trẻ sẽ càng thích hơn nữa.

Bốn là nên cho đông trẻ chơi chung với nhau góp đồ chơi với nhau mà chơi, sự chơi chung ấy làm cho trẻ thêm sáng kiến hay, tập được nhiều tư cách về đoàn thể, và trẻ lại không nhàm chán đồ chơi.

NHỮNG TRÒ CHƠI CÓ Ý NGHĨA GIÁO DỤC

Trong các trò chơi có thứ đồ chơi rất bổ ích cho sự học vấn và giáo dục của trẻ. Các bà mẹ cần nên biết một ít để dạy cho con chơi.

1) Những cuộc chơi lợi ích cho giác quan: Chơi lôtô bằng màu sắc. Xâu các hạt gỗ bằng mầu (dùng chỉ thép chớ dùng kim). Chơi bao bít (lấy chiếc bao vải bỏ các đồ vật vào trong, bảo trẻ đưa tay sờ nắn, nói đúng tên rồi kéo ra). Bịt mắt nhận tiếng người, ngửi chai không mà nhận được mùi nước hoa, rượu, dấm v.v...

2) Những cách chơi lợi ích cho sự khôn khéo và lanh lẹ: Đu bò bốn tay chân, nhái ếch, dồi quả bóng qua chiếc vòng, dồi quả bóng trúng chiếc chuông treo trên tường, xây tháp bằng khối gỗ, làm các cửa bằng cây diêm và khối gỗ, để vật trên đầu đi không đổ.

3) Những cách chơi lợi ích cho trí nhớ và tưởng tượng: Cắt nghĩa các hình ảnh, làm bộ điệu như trong hình vẽ. Chơi lôtô (dùng những vật trẻ thường dùng và quen thấy). Phân biệt cái nặng nhẹ, dài ngắn, và cao thấp của các vật. Chơi bộ điệu. (Bảo trẻ nhìn một bộ điệu của mình rồi bảo trẻ quay lưng lại, mình thay đổi bộ điệu đi rồi bảo trẻ chỉ sự thay đổi ấy ở đâu) chơi hình ảnh trên tường trắng (dùng tay sắp cách hình đầu cho con cua, con chim v.v...)

4) Những cách chơi lợi ích cho tính ngăn nắp sạch sẽ trật tự: Tất cả cách chơi về búp bê ăn, mặc, tắm, rửa cho búp bê. Khi búp bê đau thầy thuốc tới, đi nhẹ, nói nhỏ, sắp đặt thuốc và kim tiêm v.v... Mẹ bày cho trẻ chơi búp bê cho khôn khéo là cách tập cho trẻ phận sự làm mẹ sau này. (1)

6) Những cách chơi lợi ích cho tính cương quyết, kiên chí, chú ý, cẩn thận: Bao nhiêu cách chơi mà trẻ ham thích và có mẹ chỉ bảo rõ ràng đều có thể luyện cho các tính tình cao quý ấy. Những cách chơi về các mảnh gỗ hình vuông, hình chữ nhật, tam giác để xây nhà, cầu, tháp, tam cấp, nhà thờ.

Những cách thắt dây nhiều kiểu, những đồ sắt có thể tháo rời chắp nối để làm các máy xe nhỏ đều có thể tập cho trẻ các tính đã kể ở trên.

Sau cách chơi trên kết quả rất lợi ích cho trẻ, các bà mẹ không nên bỏ qua. Vì nó không tốn kém gì cả. Mỗi ngày dậy cho trẻ độ 15 phút đến 1 giờ mà ảnh hưởng đến tinh thần của trẻ không phải là ít.

NHỮNG CÁCH CHƠI CỦA TRẺ TỪ NĂM ĐẾN BẢY TUỔI

Trẻ khi lên đến sáu bảy tuổi, sự nhu cầu mỗi ngày mỗi nhiều, tư tưởng thêm rộng rãi, sự hiểu biết cũng đã khá đã biết làm việc chút ít, khôn khéo và chăm chỉ. Tuy vậy trẻ vẫn còn thích chơi nhất là được chơi chung với chúng bạn, anh chị em. Vì thế mẹ nên cho trẻ chơi chung và lựa bạn cho trẻ chơi.

Trong nhà, trẻ đã biết cầm kéo, cầm bút chì ngũ sắc, cầm bút vẽ, bôi hồ, cầm búa, kim. Mẹ nên dạy cho trẻ cách chơi về cắt, vẽ, dán, đóng đinh làm hộp, đan rổ, làm lồng chim v.v.. trẻ sẽ ham thích hết sức.

Các trẻ gái sẽ may, đan len, nấu ăn, buôn bán, đi chợ v.v... Và cũng đã đến lúc trẻ biết hát, mẹ nên dạy cho trẻ hát những bài hát ngắn điệu vui vẻ thanh tao.

Hát là một trò chơi rất lợi ích cho trẻ, vì hát vừa làm nở nang bộ hô hấp vừa sảng khoái tinh thần lại tập giác quan mỹ thuật cho trẻ.

Trong lúc này trẻ cũng đã biết đọc những mẩu chuyện thần tiên ngăn ngắn, nghe mẹ kể những câu chuyện liễu trai. Mẹ phải cần lựa chọn kỹ lưỡng những chuyện cho trẻ xem hoặc kể cho trẻ nghe. Nên nhớ trẻ có thể cảm nhận những ác tính rất dễ. Nên để cho trẻ xem những chuyện có ý gieo điều thiện để ngăn điều ác thì lợi hơn bày điều ác để khuyến điều thiện.

Về đồ chơi của trẻ gái thì búp bê vẫn là món quà tuyệt diệu. Mẹ sẽ cho trẻ đủ tài liệu để trẻ sắm ăn sắm mặc và nôi nệm mùng màn v.v... cho búp bê.

Đối với trẻ trai thì những quà về các thứ máy, xe ô tô, tàu hỏa, tàu thủy, hoặc lính chì, lính gỗ, súng trường, súng lục, cờ vạn quốc.

Nên cấm những đồ chơi nguy hiểm như pháo, đồ sắt nhọn, những đồ chơi đã qua tay người đau ốm những đồ chơi thường truyền qua miệng như còi và kèn.

Các trẻ có thể họp lại để chơi cuộc diễn kịch, đối thoại, hát, đánh lô tô, qua ngựa.

Thường cha mẹ hay đem trẻ từ 5 tuổi lên 7 tuổi đi xem hát xem chiếu bóng là một sự lầm lớn. Không khí trong phòng không thích hợp với cơ quan còn non nớt của trẻ. Vả lại tinh thần của trẻ cũng còn yếu đuối không nên để những cảnh ly kỳ xúc động, có hại cho thần kinh của trẻ nhiều.

Thỉnh thoảng hoặc có đoàn xiếc thú vật đến nên cho trẻ đi xem, hoặc cho trẻ đi xem vườn bách thú là một sự giải trí rất tốt.

NÊN ĐỂ CHO TRẺ CHƠI

Từ nằm nôi lên đến 7 tuổi, sự chơi của trẻ là sự học. Vì thế mẹ nên để cho trẻ chơi. Trẻ có chơi mới có lớn, lớn cả cơ thể, lớn cả tâm hồn.

Bao giờ các cha mẹ cũng nên nhớ câu tục ngữ này: “Một tâm hồn tráng kiện trong một thân thể tráng kiện”. Thân thể mà bạc nhược thì tâm hồn cũng suy vi.

Muốn cho trẻ có một thân thể tráng kiện phải tập thể thao cho trẻ, và bày vẽ cho trẻ chơi một cách lợi ích và ý nghĩa.

KẾT LUẬN

“CON NHỜ ĐỨC MẸ”

LÊN BẢY

Ngày tháng thoi đưa không mấy chốc trẻ mới eo eo vừa nằm nôi đỏ, mà nay đã lên bảy rồi, chững chạc đi trường, chiếc cặp sách đeo sau lưng, nhởn nhơ đuổi theo bầy bướm trắng.

Người mẹ không thể không mừng thầm khi thấy bao nhiêu công trình, bao nhiêu hy sinh đã đào tạo con nên một hình hài mạnh mẽ, một trí não thông minh và một nhân phẩm cao quý.

Tập dưỡng đúng quy tắc và chuyên cần, giáo dục lấy tình yêu sáng suốt, hiền từ mà cương quyết, gieo điều thiện để ngăn điều ác, luyện thân thể để nâng tri thức và đạo đức, cái công trình giáo dục ấy đã đơm hoa kết quả một cách rực rỡ vẻ vang trước mặt mẹ.

Đứa con thương quý hóa của chúng ta, như một nụ tầm xuân đã đến thời kỳ trổ sắc gieo hương, với đời, đến bảy tuổi, con ta đã đi trường với tất cả sự vẻ vang và tín nhiệm của ta.

Tuy vậy người mẹ không khỏi một chút lo ngại, vì từ đây con đi trường, con giao thiệp với đời, ngoài cha mẹ ra, còn có chúng bạn, con còn có thầy học. Cái ảnh hưởng độc quyền của mẹ trong gia đình sẽ bị chia rẽ. Gặp ảnh hưởng tốt thì không nói làm gì, chớ đụng phải ảnh hưởng xấu thì thật là một sự thất vọng cho biết bao nhiêu công trình gây dựng bấy lâu nay. Cái tuổi vào trường chính là một khúc quanh rất nguy hiểm cho đời trẻ, bao nhiêu tập dưỡng của cha mẹ sẽ bị thất bại nếu trẻ không gặp thày hay, bạn tốt.

Trước cái tình thế ấy người mẹ phải thế nào?

TĂNG ẢNH HƯỞNG CỦA GIA ĐÌNH

Chính giai đoạn này người mẹ cần phải tăng ảnhhưởng của gia đình. Ảnh hưởng cả gia đình mạnh mẽ tất có thể ngăn cản những ảnh hưởng xấu của ngoài xã hội. Người mẹ không nên trong lúc này nhãng bỏ phận sự của mình cho là đã xong rồi, trái lại cần phải trông nom kỹ lưỡng hơn nữa.

Người cha lại nên nhận thấy lúc này là phận sự chính thức của mình trong việc dạy con. Từ khi trẻ còn nằm nôi đến 7 tuổi, trẻ phần nhiều phụ thuộc cả tinh thần và thân thể của người mẹ. Nhưng bắt đầu bẩy tuổi trở lên, người cha cần phải gánh một phần lớn trong việc dạy con và nuôi con. Cha thường giao thiệp với đời, kiến thức rộng, biết xã giao, biết danh dự, biết lẽ phải, biết hy sinh cho những ý nghĩa cao quý ở đời, cha phải đảm đương việc dạy con, để thổi vào linh hồn của con những ý nghĩa mới của đời người, những đức hạnh mới của sự sống, không những sự sống trong gia đình mà còn sự sống giữa xã hội nữa.

Giai đoạn từ bảy tuổi trở đi người cha nào không chịu chăm lo dạy con là một tội ác vô cùng sau hối hận không kịp nữa.

Từ bảy tuổi trở đi cha mẹ không chăm nom dạy con chẳng khác nào tục ngữ ta có câu: “thả trâu vào rừng rậm”. Sau này con cái hư hỏng là tội lỗi của cha mẹ tất cả, không đổ trách nhiệm cho ai được.

Một gia đình giáo dục con cái cho thật vững vàng có thể làm cho con cái không cảm nhiễm nết hư tật xấu từ xã hội truyền cho.

Một nhà giáo dục Mỹ, bà Fischer đã nói: “Nếu chúng ta cho con cái chúng ta một không khí gia đình như ý, thì bao nhiêu cuộc thử thách, thí nghiệm ở trường học, ở xã hội không hại gì cho trẻ cả. Trái lại nếu trẻ bị một gia đình giáo dục xấu, thì dầu trường học có gây dựng, cải cách gì, trẻ cũng không làm sao trở nên tốt được”. Câu nói thật chí lý vô cùng.

Một không khí gia đình tốt nghĩa là thế nào? Chính là tình thương yêu sáng suốt của cha mẹ mà kết thành. Khi trẻ đã có lý trí mà nhận thấy được lòng thương và sự chăm nom của cha mẹ thì lấy làm sung sướng và cảm mến vô cùng. Sự cảm mến ấy làm cho trẻ phục tùng một cách tự nhiên uy quyền tinh thần của mẹ và cha. Sự phục tùng ấy làm cho trẻ không bao giờ muốn làm phiền cha mẹ đã thương yêu mình nhất trong đời này. Tình yêu con là một sức mạnh vô cùng, cha mẹ chỉ lấy tình yêu sáng suốt để dắt dìu con trên đường đời, tránh những sự lỗi lầm, để đi đến những mục đích lớn lao.

MỘT CẢNH ĐỜI RỰC RỠ TRƯỚC MẮT TA

Muôn hoa đua nở, chim trên cành hòa điệu để ca ngợi vừng đông rực rỡ chói lọi một phương trời.

Con cái ta lớn lên, tươi sáng như vừng đông kia vậy!

Ta có thể tưởng tượng đến thân hình vạm vỡ của con ta ở sân vận động, sự mềm mại của con ta trong bể bơi.

Ta lại tưởng đến sức học tấn tới của con ta trong các lớp, bài vở thuộc thành, thầy giáo khen ngợi, con ta đã biết viết luận văn, giải toán học, phê bình chuyện anh hùng trong lịch sử, so sánh các nước phú cường của năm châu.

Hơn thế nữa, ta lại thấy con ta những đức tính mới mẻ. Với sự trọng danh dự hơn cả bản thể, con ta đã có lòng yêu đời một cách tha thiết, biết hy sinh giúp kẻ yếu hèn và người hoạn nạn, trọng xã hội hơn cá nhân, vụ công ích hơn tư lợi và cao quý hơn cả là đối với loài người và muôn vật dồi dào một tấm lòng bác ái mênh mông.

Con cái ta mà đến trình độ thể dục, trí dục, đức dục cao quý như thế là nhờ ở giáo dục chuyên cần và có phương pháp của chúng ta.

Muốn đến cái đích giáo dục ấy thì giáo dục con trẻ chính là nền tảng đầu tiên. Nền tảng có vững chắc mới có thể kiến thiết được những công trình vĩ đại nguy nga. Ngoài giáo dục con trẻ, còn phải có giáo dục thiếu niên và thanh niên. Giáo dục con trẻ chỉ mới xây nền đắp móng.

HỠI CÁC BÀ MẸ VIÊT NAM

Các chị em đã cầm vận mệnh con cái trong tay. Cuộc sống vật chất cũng như tinh thần của con trẻ đều do sự đào tạo dìu dắt của các chị em. Do đó, chị em hãy lưu ý đến phận sự cao quí và trọng đại của mình.

Vẫn biết rằng địa vị của người cha trong gia đình không phải là nhỏ, và trách nhiệm họ không phải là ít nhưng chỉ là người giữ đường mối uy quyền trong gia đình mà thôi. Còn chị em ta phần lớn đều phải dạy dỗ và chăm sóc con trẻ từ lọt lòng cho đến sáu bảy tuổi. Nếu ai không làm phận sự ấy là một tội ác không thể tưởng tượng được. Lỡ lầm trong phận sự ấy là một di họa rất đau đớn về sau.

Tạo hóa đã cho chị em các đặc quyền sinh đẻ con thì tạo hóa cũng phú cho chị em cái đức độ để nuôi dạy con.

Tục ngữ ta có câu: “Con nhờ đức mẹ”, chị em hãy ghi vào lòng và tôi xin mượn câu tục ngữ này để đặt dấu chấm hết ở quyển sách này mà tôi muốn cống hiến tất cả cho các bà mẹ Việt Nam yêu mến của tôi.

Viết xong tại Huế ngày 29 Janvier. 1942

---------------

(1) Trong bản nguồn không có tiểu mục 5) – (Goldfish)

KIM TÚ CẦU

BI TÌNH TIỂU THUYẾT

I

Đêm Trung thu ở chốn đô thành, vừng trăng vằng vặc sáng quắc như ban ngày, gió đưa ngành quế ngào ngạt hương bay; trong một cảnh hoa viên kia; lầu, đài, trì, tạ cây cối riềm rà, cách sang quí hình như bồng lai, lãng uyển, thấp thoáng lại có bóng hồng vào ra; khi vin hoa vít liễu, khi nhắm bóng soi hình, lúc lại dựa mình bên khúc lan can, bắt mặt trông lên chị hằng mà lâm nhâm khẩn niệm mấy điều tâm sự.

Nói thế tuy chưa hiểu thấu nguồn cơn, song đã biết ngay là một người con gái có vương mối tơ tình quyến luyến, bi thu, sầu xuân, chi đây, nên mới tả ra cái cảnh tượng như thế.

Người con gái ấy là ai? Tức là cô Kim Tú Cầu, người chủ động trong chuyện này vậy.

Hồi ba, bốn mươi năm về trước, ở xứ Kinh (1), thuộc về con đường Đông Ba, đi xuống dạng Ao Hồ, ngả Tả Duệ, thời phần nhiều phủ đệ các đức ông đức bà ở rất đông, nhà cửa, lầu đài chồng chập, nào rạp hát, trường gà, đua ngựa, đánh quần; cuộc chơi đầy tháng, thiên hạ nô nức đi xem, hồng đua tía nở, nơi nơi trải gấm phơi là, thiệt là một cảnh thái bình dật lạc biết bao?! Ngoài phương dân điền cư theo đó, thời cũng toàn là phú quí trâm anh hết thảy, chớ nhà tầm thường thôn dã, không bao giờ lẫn vào trong đám phồn hoa đô hội đó mà ở được.

Cô Tú Cầu là con gái một vị hưu quan, nên chi cái thái độ nhà cô cũng có phần đặc sắc trong hàng danh giá lắm; huống chi cái tư dung của cô Tú Cầu không nói nguyệt thẹn hoa nhường, nhạn sa cá nép, mà thành ra lời nói phỏng; chỉ xin độc giả nhận ngay câu chuyện trên này đã kể; cảnh ấy người ấy, có lẽ cũng không khác gì một bức tranh họa nàng Thôi Oanh Oanh, đứng dưới mái tây sương đợi chờ trăng lên vậy. Thế đã rõ dáng con người yểu điệu tài tình, bất tất phải tả ra, vì tả ra thì chỉ sợ nét bút chưa tinh, làm mất cái phong vận của một người giai nhân thời e không đáng.

Tính cô Tú Cầu trầm mặc, ít cười, ít nói, mỗi khi trước gió, dưới trăng, hay ngậm ngùi, tư tưởng, thường lại tỷ mình như một đóa hoa phù dung, muôn ngàn người thấy cũng yêu, nhưng không biết ai là kẻ chung tình, trăm năm dầu tính cuộc vuông tròn, thời cũng phải dò cho đến ngọn nguồn lạch sông.

Người đến dạm hỏi cô thời đông, mà chưa nơi nào là xứng ý cả, chỉ có chàng Ngọc Lan là anh em cô cậu cùng Tú Cầu thời người đã phong nhã thanh tú, mà lại đa tình hơn hết.

Tú Cầu cùng Ngọc Lan từ bé cùng học với nhau một trường; hai cha mẹ đều lấy tình thân qua cát, không tỵ hiềm nghi, cho hai người qua lại chơi đùa với nhau, hơi tiếng quen nhau, ý tứ biết nhau. Kịp đến khi khôn lớn, thì lại càng thân mật bội phần. Khi bài thơ, khi cung đàn, vận hòa tri kỷ, tỏ ý cầu thân, tuy chưa phượng chạ loan chung, song đã tất giao gắn bó; vì thế mà hai bên hôn sự cha mẹ ép nài, nơi nào cũng không chịu lời hết thảy, mà tự hai người nói ra, cũng không dám đường đột; vì hồi bấy giờ còn ở trong phạm vi bó buộc, gia pháp tối nghiêm, quyền sắp đặt ở cha mẹ, con cái chưa dễ bày lời kén chọn mong mỏi của mình đặng.

Sự đâu sóng gió bất kỳ, dịp vừa tiết hạ khứ, thu lai, chàng Ngọc Lan bận vì việc nhà phải đi Quảng Nghĩa, thời nàng Tú Cầu lại có kẻ đến nói hôn sự, phụ thân cô rất bằng lòng, mà cô thời thối thác không chịu, bà mẹ cô phong văn chuyện kín của hai người ít nhiều, bèn mới thuật lại cho thân phụ cô biết, cái nguyên do vì thế mà thành ra ngăn trở, phụ thân cô là người cố chấp bình sinh hay tin thuật số, trước có bói quẻ tử vi cho con gái, sau này định lấy một người chồng vinh hoa hết sức. “Lập công khổn ngoại, phả hữu trọng quyền”, mà bây giờ người đến nói đây, lại là một vị tước quan, chắc ngôi mạng phụ đường đường không sai, vì vậy mà ông quyết định một lời, lấy câu nghiêm huấn dạy rằng:

“Thân con là của cha mẹ, giá kê tùy kê, giá khuyển tùy khuyển, huống hồ là ta đã kén lựa nhiều phen, mới chọn được chỗ xứng đáng, trao tơ phải lứa, gieo cầu vừa đôi; thời không được trái mệnh lệnh của ta, thành ra con bất hiếu đó, con ạ!”

Tú Cầu cúi đầu khóc nức nở không nói năng gì, bà phu nhân biết ý, bèn liệu lời khuyên giải mà nói: Nhà ta đã “mấy đời quan tước linh đình, con gái cũng lấy chồng nhất nhì phẩm hết thẩy, đi võng đều từ trong trứng mà đi ra, cho nên cái nề nếp không thể thay đổi được, nay con muốn kết duyên cùng Ngọc Lan, hắn chẳng qua là một tên học trò danh tiếng, chớ đã làm chi nên nổi, vẻ vang cho nhà ta đặng, phụ thân con thời già rồi, em con còn dại, làm sao cũng cần người giúp đỡ, dìu dắt chúng nó lên vài cấp, mới mong kế nối quan chức về sau; lại chính con đào thơ liễu yếu, cha mẹ nưng niu như hòn ngọc báu trên tay, nay tuy gả cho người quyến thuộc, song cũng không khỏi làm dâu làm con người ta, nay tiếng này, mai tiếng nọ, con chịu làm sao cho nổi, ở nhà với cha mẹ thời không hề nhúng tay làm một việc gì, đến khi chịu khó, chịu nhọc, gánh vác lấy việc nhà người ta, nếu không kham, chi khỏi nặng nhẹ, làm thêm đau lòng cho cha mẹ”.

Tú Cầu nghe lời song thân tái tam cạn tiếng, đinh ninh thời ban đầu nàng nhất định không chịu, song sau cũng phải miễn cưỡng vâng lời, về đến phòng thêu của nàng, một mình khoảng vắng canh chầy, đàng xa nghĩ nỗi may rủi, rủi may, sau này không biết thế nào? Mà đương sợ người đâu gặp gỡ làm chi, để cho tình duyên lăng líu, chưa thẳng đã dùn, mình không phụ bạc người ta, cũng như phụ bạc; thế nào cái tin này cũng lọt vào tai chàng Ngọc Lan, chàng biết cho ta là không thể nào trái lệnh cha mẹ được, mà dung thứ cho ta, chẳng nói làm chi, nếu chàng khăng khăng một niềm đau đớn thảm sầu, trách ta lỗi hẹn, thời ta cũng liều tính mạng cho cam với tình.

II

Đoạn chàng Ngọc Lan ở quê nhà nửa năm trở ra, lại chính ngày thân nghinh cô Tú Cầu, vu qui nhà Vương thị, họ hàng đông đủ, kẻ quý người sang, lễ vật uy nghi, trước sau rộn rịp, quân hầu toàn áo đỏ, nón dấu, một đám rước dâu rất linh đình, ai xem thấy cũng tấm tắc khen ngợi; tiếng cười reo, tiếng pháo nổ, vang dậy một vùng trời; trong đám hàng trăm nghìn người đương vui vẻ, bỗng có một tiếng thở dài nghe rất cảm động, ai nấy lấy làm lạ, quay đầu mà nhìn xem, có kẻ nhận ra mặt người thương tâm ảo não, tức là chàng Ngọc Lan vậy; rồi tiếp đến đám rước đi qua, tiếng sanh ca diều dặt, xe ngựa ồn ào, không còn ai biết kẻ đau đớn ấy đi về đâu mất; còn nàng Tú Cầu từ khi đẹp phận thất gia, không bao lâu chi đó, vị quan tước ấy được thiên bổ ra tỉnh ngoài. Dịp đâu may mắn lạ thường! Tiểu Vũ lại bắt được mấy tên giặc cướp, bèn thăng thưởng luôn hai ba trật, danh dự càng nổi, sự nghiệp càng to, chính phù hợp với quẻ bói của phụ thân cô Kim Tú Cầu khi trước, cho nên ông tự phụ lắm, đi đến đâu cũng khoe khoang với chúng bạn rằng: mình tinh thuật số. Ông nguyên có hai người con trai là em cô Tú Cầu, người lớn tên là Kim Hậu, người nhỏ tên là Kim Lộc, tuổi độ 14, 15 hiện nay cũng có cho đi học trường trong thành, nhưng tính hai cậu lười biếng, chỉ ham đua tranh cách ăn chơi sang sướng, nay đàn mai hát, tối rượu sớm trà, lạ chi các nhà thế phiệt, thường nghĩ mình sinh trưởng phú quí, của nước tiền non, chẳng chơi cũng thiệt, còn mình là nhờ cái vinh quang mình rọi xuống, cũng nên cho chúng nó nếm trải các mùi khoái lạc trên đời. “Biết sống đến mai, mà để củ khoai đến sáng”.

Ấy cái tập quán hơi tiếng của nhà sang là thế; ít ai muốn kèm thúc con cái học hành, về đường chính kinh, tập luyện những cách lao động cho quen dầu có một vài người biết lo biết làm đôi tý, thời họ đều cười, cho là bọn cằm cụi điều xá nô. Bởi thế, nên cái sự nghiệp mỗi một đời người trước kinh doanh ra, lại có một đời người khác kế thứ chung lung nhau mà phá đổ, hình như cái thiên chức của người sau, tất phải tuân theo công lệ sẵn, không phải chỉ một nhà họ Kim mà thôi... Trong khoản giữa, chừng mười lăm năm trở về đây, đã thấy một nhà cửa nguy nga như kia, mà nay cái vẻ điêu tàn như thế, khiến người bàng quan đi ngang qua đó, tất phải chạnh lòng cảm kim truy tích, thương tiếc cho ai, “Dấu xưa xe ngựa hồn thu thảo, nền cũ lâu đài bóng tịch dương”.

III

Ở núi Hương Sơn Thanh Hóa, có một cảnh chùa sư nữ, làm trên đỉnh núi, hoa cỏ đìu hiu, rừng cây thanh vắng, xung quanh làng xóm đều xa cả, chỉ có con sông nho nhỏ chảy trước cửa tam quan; thường ngày có các chuyến thuyền buôn qua lại đó mà thôi, trong chùa chỉ bốn năm dì vãi, với một bà sư cụ... Một hôm chuông trống mới xong, thì bỗng thấy một người con gái, tuổi chừng 19, 20 gõ cửa bước vào, phục xuống lạy vái khóc kêu cầu cứu, bà sư cụ kinh ngạc, hỏi han sự thể làm sao, nàng nức nở khóc thưa rằng: “Tôi là con gái nhà lương gia, xảy lự sự tai nạn, theo thân phụ đi về quê nhà, đến giữa đường gặp kẻ cướp giật, tiền của lấy hết, xô đẩy xuống sông, khi cha con phân rẽ, thời không hiểu sống chết dường nào? Một mình tôi trôi nổi đến đây, dám nhờ lượng rộng từ bi, thương kẻ cô khổ lưu lạc, may sau trùng phùng dầu họa có khi, ân đức ấy muôn đời ghi tạc”.

Bà sư nhìn người con gái, áo quần lướt mướt, nhưng xem ra dáng con người phết thói, cũng dủ lòng yêu, dạy rằng: “Ở đây cửa phật cũng không hẹp gì, nhưng muối dưa cực khổ, e nàng không kham nổi, thế mà tạm nương náu một vài tuần cũng đặng, rồi dò hỏi tin tức, sẽ nhắn thân quyến đưa về.

Người con gái mừng rỡ, lau nước mắt, theo xuống lều sau mà sấy quần áo.

Bà sư bảo các vãi lấy cơm nước cho người con gái ăn; bát cơm với một quả cà muối, nàng bưng bát cơm ăn, lại nghe có tiếng gõ cửa mạnh, người trong chùa ai nấy chăm mắt nhìn nàng... Người con gái lại phục xuống gối bà sư mà khóc xin nhờ cứu giúp.Người con gái nói: Ấy chúng đuổi theo con đó, trăm lạy bà lấy lời che chở mà cứu sống cho.

Bà sư vội vàng lấy tay khoác nàng vào phòng trong, khóa chặt cửa lại, đi ra mở cửa thuyền viện mà tiếp khách.

Bà sư nói: Mô phật, đêm hôm tối tăm, các ngài hỏi việc gì? Thời thấy một người đàn ông sồ sộ đứng ngay mình nói to lên rằng: Nhà sư có biết một người đàn bà trẻ tuổi ẩn mặc vào đây không?

Bà sư nói: Thưa không có đến.

Người đàn ông nói: Nó thực vào đây khi nãy, ai cũng nói như vậy, có lẽ nhà sư giấu ta chăng?

Bà sư nói: Mô phật, xin ngài cứ cho người soát thử xem.

Người đàn ông nóng nảy, chạy lui chạy tới mấy bước, rồi nói rằng: Vậy thời ta sang tả ngạn bên kia sông đuổi bắt nó đã, nếu không được, ta lui về nhờ nhà sư chỉ hộ cho, vừa nói vừa chạy ra cửa Tam quan, nghe tiếng người đi theo xát xát rất đông, ồn ào vang dậy dưới bến. Các dì vãi trong chùa đều thất sắc, duy một bà sư già ngồi điềm nhiên không nói câu gì, cũng không hỏi han gì nàng nữa, lần hết chuỗi hạt bồ đề rồi tắt đèn đi ngủ.

Sáng mai dậy sớm, bà cho gọi người đàn bà trẻ tuổi đến một nơi tịnh thất, bà ngắm nghía nàng hồi lâu, quả nhiên xinh đẹp lạ thường, cười mà nói rằng: Sự tình nàng thế nào, thời kể thật tôi nghe, rồi tôi bày kế giúp nàng, chớ như ở đây không được lâu rồi, vì cái người hôm qua vừa đi tìm nàng, đó là chính một tên đại bợm ở tỉnh thành này, hắn gian hiểm lại quá bọn trộm cướp kia nữa.

Người đàn bà trẻ tuổi nước mắt dầm dề thưa rằng: Tôi tên là Kim Tú Cầu, quê ở đất Kinh, vợ kế thất quan đề đốc Mổ. Khi quan tôi thất lộc, thời các ngài đồng liêu đưa ra tạm quyền táng ở làng Thọ Hạc, để đợi người nhà ra hầu linh cữu về; đất khách quê người, chiếc thân bồ liễu; hồi trước còn quan tôi, thì kẻ tới người lui tấp nập, đến bây giờ đều vắng vẻ, không ai là kẻ đoái hoài, nếu có, thời những kẻ dụng tâm trục lợi, bòn hót của cải, khi thời quyến anh rủ én, trò chuyện nhố nhăng, tôi không bằng lòng, mới định làm nhà một bên mộ địa mà ở, nhân thế, lũ ác thiếu khi chỗ vắng vẻ, thường ngày nhũng nhiễu, lắm cách không thể chịu được, bất đắc dĩ tôi phải thưa quan trừng trị, nào ngờ sự kết oán với tiểu nhân, thành ra di họa, lụy đến ngày nay.

Bà sư nói: Sau thời chúng nó làm sao? Bởi bà vụng liệu, không thiên cư về tỉnh, mà nương dựa với các bậc nhân hào, người ta giúp sức cho.

Tú Cầu thở dài mà nói rằng: Thưa cụ, con cũng nghĩ thế; tự quân ác thiếu phái phách, về sau con bèn dọn đồ vật về ở ngụ với hai ông bà phán, dè đâu, quan lớn thì nghĩ tình xưa sau hết sức tử tế; ở được mươi ngày liền thấy ý bà phán đổi khác, lấy lẽ nọ điều kia mà giam cầm đứa ở, con sợ mang điều hổ thẹn với người đời, lại phải lui về chốn cũ, hơn luồn cúi người ta, tất tủi đến chồng nơi chín suối.

Than ôi! Đến đoạn này là cơ nguy hiểm của con đã dồn dập mà tới đây; lúc từ tạ hai ông bà phán, dọn đồ về đến nơi; đày tớ ly tán, tâm tình khác xưa, không theo chỉ cử của mình, tiền của mất mát, đồ vật hao mòn, lấy làm khổ sở quá; có người thích thuộc ở Nghệ An, viết thơ cho con, bảo sang đó mà ở, nấn ná đợi tin, cho qua ngày tháng; hôm ấy con định mướn thuyền đem hết gia tư xuống yên trí mà đi; nào hay bữa cơm xong, thuyền mới xuôi sóng, thời đánh giấc say mê ngủ thiếp không biết, kịp đến khi tỉnh giấc dậy, tớ đầy đâu hết, tiền của đều không, một mình ngồi trong chiếc thuyền con, thấy hai người khách lạ, đương chén thù chén tạc với nhau, lại buông lời trêu ghẹo, lắm tiếng khó nghe, con định thần nghĩ mãi giờ lâu, vẫn mơ màng còn tưởng mình ở trong giấc mộng, bỗng nghe có mấy tiếng chuông chùa, mà nhận ra là sự thật, hãi hùng xiết bao, ngảnh đầu trông lên trời, thấy mấy ngôi sao lấp loáng; quanh mình hiu hắt, gió thảm sông sầu, nghĩ thân phận không sao thoát khỏi tay đứa gian ác, sống nhục thác vinh, bề nào cũng tính cho xong một bề, mới gieo mình giữa dòng nước chảy, ngờ đâu số còn nặng nợ má đào, người dầu muốn thác, trời nào đã cho.

Bà sư nghe lọt mấy lời, cũng động lòng rơi lụy, mà phủ ủy Tú Cầu rằng: Người ta sinh ở đời, tránh sao cho khỏi sự bĩ thái tuần hoàn, mà cũng do bởi nghiệp duyên kiếp trước, nên mới đền bồi ngày nay; bà nên sớm mau sám hối, qui y cửa Phật, rồi cũng được giải thoát tai nạn.

Tú Cầu nghe nói, cũng chắp tay niệm Phật, xin sư dẫn đến trước Tam bảo lễ Phật, rồi cầu thế pháp qui y; hôm sau sư lại vời nàng đến mà nói rằng: Tôi rất yêu bà, nay tôi muốn giúp bà một kế để tránh khỏi tai ương; số là tôi có người đạo huynh tu hành nhiều năm, trường trai khổ hạnh, tính nghiêm giới luật, trụ trì một cảnh chùa rất tĩnh mịch, ít người lai vãng, có lẽ yên lặng hơn đây, nếu sang đó ở tạm ít lâu, rồi sau sẽ liệu đường khứ tựu cũng nên; Tú Cầu cúi đầu thầm nghĩ, trót đã sa cơ lưu lạc, biết đâu họa phúc mà lường, thôi thì nghe đâu mà đặng chốn an nhàn, khỏi nỗi linh đinh là quí, liền ứa nước mắt mà thưa rằng: Nhờ ơn cụ tái sinh đức lớn, phận hèn chẳng dám tự chủ, chỉ xin vâng mạng mà thôi.

Sư nói: Nam mô A di đà Phật, tôi cho tiểu đạo này đưa bà sang bên Linh Ẩn tự mà ở, kẻo đây quân trộm cướp nó đã rình mò, e nay mai không khỏi lậu tiếng chúng nó biết, thành ra sự hiềm khích cho nhà chùa, mà thân bà cũng có nhiều việc không yên ổn nữa.

Tú Cầu cảm tạ ơn sư, rồi nghiêng mình làm lễ, rón rén theo tiểu đạo, nơi con đường nho nhỏ trong rừng mà đi, cây cối um tùm sỏi đá lởm chởm, người tiểu đạo thì đi quen chân, không lấy làm khó nhọc. Chỉ duy nàng Tú Cầu thời mỗi bước mỗi thở than, ngập ngừng đi không nổi, vì xưa nay bàn chân ngà ngọc không từng bỏ giày dép ra khỏi, nay gặp cảnh truân chuyên, trăm chiều thảm não, ruột tầm muốn đứt, bước đường thêm đau.

Người tiểu đạo nói: Thưa bà, gắng tới, kẻo từ đây sang đó còn xa lắm, đủng đỉnh thế này, thì xế bóng mặt trời chưa chắc tới nơi. Tú Cầu thở dài không nói gì, lại gượng gạo đi, đi được mấy bước, lại đứng rên rỉ hồi lâu.

Người tiểu đạo nói: Kìa cái lều tranh bên đường, chúng ta hãy đi cho mau, tới đó tạm nghỉ cũng đặng.

Tú Cầu nói: Nhà ai thế?

Tiểu đạo cười nói rằng: Lều tranh của bọn làm đất rẫy đấy.

Tú Cầu nói: Ừ, chúng ta vào đó xin bát nước uống kẻo khát lắm.

Tiểu đạo cười sặc sặc lên mà nói rằng: Bà khát nước lắm à? Ở đó làm chi có nước, lều không bỏ trống, tối lại mới có người đến canh thôi.

Tú Cầu ngơ ngẩn hồi lâu, nghĩ lại cũng tự mình buồn cười cho mình, vì không bao giờ bước chân ra ngoài, nên không biết cái thú thôn trang ăn làm, lời nói chẳng dập dạn vào đâu.

Khi hai người vào lều tranh, ngồi trên một cái chõng tre thấp thấp, một bên lại có đống tro, vài ba ống trúc để ngang để ngửa dưới đất.

Tiểu đạo chỉ đống rạ cho Tú Cầu coi, bưng miệng mà cười.

Tú Cầu nói: Cái gì thế?

Tiểu đạo nói: Rạ để đun nước đó.

Tú Cầu nhìn quanh bốn mặt, thấy những cây cao bụi rậm núi non lố nhố, hãi hùng trong dạ, hồi tưởng cái thân thế mình vinh hoa phú quí, như một giấc mộng đêm xuân. Song thân góc bể chân trời, có hay con đến nỗi này gian nan, biết ngày nào thân oan cho hả dạ, biết ngày nào tái hội gia hương, bèo mây tan tác, đất khách bơ vơ, nghĩ thôi sụt sùi lụy nhỏ đôi hàng; trong khoảng yên lặng, bỗng có tiếng ve kêu ríu rít, vượn hát véo von, hòa lẫn với tiếng than tiếng khóc của nàng, cảnh sắc càng thêm thảm đạm.

Tiểu đạo nói: Bà nên bớt cơn phiền não, ráng dậy mà đi, Ở đây đường sá quạnh quẽ, sợ quân phá rẫy nó hỗn hào, không tiện đình trú lâu đặng. Tú Cầu nghe nói, càng giật mình kinh hãi, như con chim bị ná, sợ quàng mũi tên, chân run lẩy bẩy, bước thấp bước cao theo người tiểu đạo, quanh co dặm nọ, lối kia mồ hôi nước mắt, ảo não không chừng, đi mãi đến khi mặt trời gác bóng chênh chênh, mới trông thấy cửa già lam trước mặt, thời nàng Tú Cầu đã mỏi lụy hai đầu gối, không thể đứng nổi, bèn ngồi xuống gốc cây cổ thụ mà thở, nói với tiểu đạo rằng: Mệt quá, cho tôi nghỉ một lát, rồi sẽ vào chùa.

Người tiểu đạo vẫn còn khỏe sức, chạy lui chạy tới, nói cười như thường, tìm các thứ quả từ trong núi mà ăn, lại đưa ra mời nàng, nàng cũng nể mất lòng cầm lấy, nhưng bấy giờ trong lòng nàng đau đớn từng khúc ruột, phần thì thảm về nỗi phận mình lưu lạc, phần thì khổ nỗi dầm sương dãi nắng, đạp sỏi dầy sành, gót sen lấm láp, phá rách mấy chỗ, máu chảy lềnh lang, xót xa khó nổi đứng ngồi.

Hóa nhi thiệt khéo nỡ lòng, làm chi vò thúy, vầy hồng thêm thương.

IV

Hai người còn đương ngồi dưới gốc cây, chợt nghe sau lưng có tiếng hỏi rằng: Hai người có biết lối ra đường cái đâu? Xin chỉ cho với, nàng và người tiểu đạo quay đầu lại nhìn, thì là một kẻ du khách phương xa đi đến, người ấy ăn mặc kiểu kinh, đội nón gò găng, chân đi giày dừa, mình mặc áo the đen, trạng mạo cũng phong nhã tuấn tú. Nàng Tú Cầu bấm tay người tiểu đạo, không trả lời ra sao cả.

Khách lại hỏi: Hai chị em cô có biết làng này là làng gì? Chùa ấy của ai?

Người tiểu đạo lấy tay chỉ vào trong dậu tre, nói rằng: Chùa tên Linh Ẩn, sư cụ trụ trì ở đấy cũng người kinh sư.

Người du khách mừng rỡ nói rằng: Có phải sư Đại Thiệu không?

Lời nói chưa dứt, thì thấy một ông cụ già tóc bạc da mồi, mặt mũi phương phi, tay chống cái gậy trúc, lững thững trong cửa chùa bước ra.

Người tiểu đạo vội vàng chắp tay Nam mô Phật, bước tới mấy bước, bạch sư rằng: Tiểu ở am ngoài,vâng lịnh sư trưởng đưa người này vào bái yết Đại sư, và có bức vân tiên trình đặng ngài hiểu, ông sư già cầm lấy cái giấy xem xong, bảo hai người vào chùa.

Người du khách cũng hớn hở lại gần thi lễ, thưa rằng: Tôi tên là Vi Văn, nhân tòng công vụ đến tỉnh lỵ này, gần hai tháng nay, ngày trước ra đi, nghiêm thân có dặn, phải tìm quí thúc mà hầu thăm, cho biết khởi cư cận trạng, kẻo tấm lòng hoài vọng rất lâu.

Sư già lấy tay che ngang mày, nheo lại một con mắt, nhìn người du khách nói rằng: Vi Văn, Vi Văn sao ta lại lửng cái tên Vi Văn đi kìa.

Người du khách lại nói: Thưa chú, cháu là trưởng quan Hàn Vũ sứ đây chú ạ. Sư cụ cười to bèn nói rằng: Té ra cháu nhà đây! Cháu ôi! Những tưởng núi sông cách trở, không hay hội ngộ có ngày. Tốt a! Cháu diện mạo khôi ngô, giống anh như hệt, năm nay phương niên bao nhiêu rồi?

Vi Văn đáp: Dạ thưa 24 tuổi.

Sư cụ cầm lấy tay Vi Văn dắt về nơi tịnh thất, trò chuyện hồi lâu, mới bày tiệc cơm chay, hai chú cháu ăn xong đi nghỉ.

Khi Vi Văn một mình thong thả, nằm trong phòng khách, chuông lầu mới giục, thỏ bạc dòm sang, tình cảnh đâu đâu, nó xảy khêu ra mối tưởng tượng, bâng khuâng tấc dạ, giấc điệp khôn yên. Cái người con gái ban chiều, là người chi chi, mà xem phong vận thanh tân khác tục, nét mặt dàu dàu như có vẻ bi thảm, sóng thu lai láng, màu xuân ướm đượm, thực có cái vẻ đáng yêu, làm cho người ta không thể nguôi lòng đi được, bây giờ biết tính làm sao cho thấu nổi nguồn cơn, nếu có cơ giúp giùm cho nàng, ta cũng quyết ra tay tháo cũi sổ lồng như chơi, nghĩ thôi lại buồn, buồn lại muốn đi, rảo bước trước thềm, ngắm trông phong cảnh, bốn bề tòng im bóng rợp núi dựng quanh hè, tiếng ve dài dặc nghe thêm thảm, mặt nguyệt tròn um ngắm dễ thương.

Ngay dưới mái hiên nhà hậu, phưởng phất cũng có một người, đương than thân tủi phận bùi ngùi, thấy trăng mà lại thẹn lời non sông, thời cái bóng chàng Vi Văn bỗng liện qua trước mắt, làm cho người ấy phải giật mình trở lại.

Khi chàng Vi Văn nghe tiếng đóng cửa rất mạnh, mới hiểu là người con gái rảo bước ngang qua, trong lòng lấy làm tiếc, vì không ngờ mà bỗng lại gặp, song gặp lại không hỏi han được câu gì, chốc lại phân rẽ, đòi đoạn bức tức, chua xót biết bao? Ngồi suốt canh thâu, trông cho đến sáng rõ mặt để lại yết kiến sư cụ, mà dò hỏi cái tông tích của nàng. Khi sư cụ đã đưa cái thơ của bà sư nữ ra cho chàng coi, thời chàng tâm sinh nhất kế, nói với sư rằng: Người này thật con gái quan Kim thị lang, vốn nhà sang quí, chẳng may gặp bước gian nan, tưởng tình đồng xứ, cũng nên cứu vớt lấy kẻ lưu ly; cứ như lời của vị sư nữ đã giới thiệu nàng cho quí thúc biết, là cốt để tìm lối đưa nàng về Kinh, nay đã gặp cháu đây, cháu xin hết sức giúp cho, thông tin cho song thân nàng biết, để khiến người nhà ra đón nàng về, kẻo chầy ngày lại biến cớ khác, chốn am thuyền không phải là chỗ những người tuổi trẻ ở được lâu.

Sư cụ cho là phải, mới gọi nàng ra mà bảo rằng: Bà sư Minh Tân muốn giữ nàng ở đây, là cốt chờ đợi tin tức, có dịp nào để đưa nàng về; vậy nhân cháu già cũng người thành thực, biết yêu đãi kẻ đồng xứ với nhau, nàng nên viết một phong thư gởi về quí phủ, hoặc trong một vài tháng may ra có cơ hồi phản cố hương chăng.

Tú Cầu mừng quá, cúi đầu lạy tạ sư cụ và Vi Văn, Vi Văn đứng dậy đáp lễ, Tú Cầu khóc thưa rằng: Nhờ ơn tế độ, vớt người trầm luân, nếu nắm xương tàn mà đặng thấy tử phần có phen, đều là đội công đức của hai ngài hết thảy.

Sư cụ lại bảo người đồng tử đưa bút nghiên cho Tú Cầu, nàng tiếp lấy, đứng dựa bên thư án, tay thảo một thiên gia tín, xếp lại tử tế, bước tới chỗ Vi Văn ngồi, khúm núm trình lên thưa rằng: Trót đã thi ân cứu tử, xin cho trịnh trọng một lời, kẻo tôi đã nhiều ngày đau đớn biệt ly, e không sống nổi mà đợi ngày hậu hội.

Vi Văn tổn tạ đáp lễ, cầm lấy cái thơ bỏ vào túi áo, lại thung dung ngồi xuống. Tú Cầu đi vào hiên sau; Hai chú cháu lại kể chuyện hàn huyên việc nhà, đến sáng hôm sau Vi Văn cáo từ.

V

Nguyên Vi Văn cũng là con nhà dòng dõi thư hương, cha mẹ chàng sinh được hai người con, một trai một gái, chàng là anh trưởng, em gái tên gọi Thố Nhi mươi mười lăm tuổi, nhan sắc nhã đạm, từ bé thường theo chàng học hành, tinh thông sách sử, tính lanh lợi, biết xem sóc công việc trong nhà; hồi Vi Văn tập ấm thụ, bổ ra làm quan ở Thanh, phụ thân cho đi theo với Vi Văn; vì trong nhà phụ thân chàng còn có người tiểu thiếp hầu hạ. Bà thân mẫu chàng sớm mất, cho nên tình yêu mến của đôi ngành đường đệ rất đỗi đậm đà, bao nhiêu việc gì lớn nhỏ Vi Văn cũng đều cho Thố Nhi biết để thương nghị với nhau.

Hồi Vi Văn biệt cảnh chùa Linh Ẩn, về đến nhà, nhất nhất đều thuật lại cho Thố Nhi nghe, và tỏ ra ý quyến luyến Tú Cầu, khen ngợi tư dung nàng xinh đẹp thế nào, phẩm tài nàng mẫn thiệp thế nào, tay cầm quản bút không phải nghĩ ngợi, viết chữ như bay, cách phỏng trâm hoa, tài phen vịnh nhứ; một đoạn nói như hoa như gấm, làm cho nàng Thố Nhi tức quá, chỉ mong trong giây phút được thấy mặt một phen mới thỏa, Vi Văn lại nói: Nếu tiểu muội muốn gặp nàng thì thậm dễ, chỉ nên tính kế làm sao mà lưu nàng cùng nhau sum họp một nhà, thêm được một người bạn tốt, khi học tập kim chỉ, khi xướng họa văn chương, chẳng là hay biết bao?

Thố Nhi cười rằng: Tục ngữ có câu: “Muốn cho chắc, lại dắt cho người”; cũng phải đó.

Vi Văn nói: Thố Nhi em ơi! Em không nên ngờ lời nói của anh là không đích đáng đâu? Anh không phải mê đắm một người tầm bậy đâu, bản thân xưa nay là một người lân tài tuất nạn vậy.

Thố Nhi nói: Cái lòng lân tài ấy, thời em cũng xin biểu đồng tình với anh, song lân tài là lân tài làm sao kia, chớ như chúng ta mời nàng về đây, sau còn có điều gì biệt ngại nữa không?

Vi Văn nói: Em bất tất phải đa tâm, việc gì đã có anh đây đảm đang hết thảy, chỉ cậy em một điều, không biết em có nhận lời cho chăng?

Thố Nhi nói: Xin anh cứ nói, việc có thể làm được, khi nào em lại dám trái ý anh.

Vi Văn cười nói: Mươi hôm nữa chúng ta cùng nhau lên hầu chú, sẽ nói như thế... như thế...

Thố Nhi cười rồi gật đầu.

Cách độ mươi hôm, hai anh em cùng đi, đi được ba dặm đường, thời phải để cáng võng lại một bên quán trọ, rồi kéo nhau bộ hành một đổi mới tới cửa chùa; sư cụ tiếp đãi hai anh em Vi Văn rất tử tế, mà các người trong chùa cũng đều thành thật hoan nghênh.

Nàng Tú Cầu nghe nói cái thư của mình đã gởi về Kinh rồi, thì thầm cảm thịnh tình của Vi Văn không biết mấy, lại gia dỉ thấy Thố Nhi ân cần luyến ái, một điều xưng chị, hai điều xưng em, ngọt ngào như mật rót vào tai, nhận ngay Thố Nhi là người tri kỷ, bèn đem hết tâm sự mà nói với nàng, không còn giấu giếm chút nào, Thố Nhi biết được cái đoạn nhân duyên trước của Kim Tú Cầu, là xuất ư sự bất đắc dĩ, chớ chưa phải thực kẻ tâm đầu ý hợp của nàng, cho nên mỗi khi nhớ đến nỗi riêng, riêng những ngậm ngùi cho duyên; tuy đã ôm đàn bước qua thuyền khác, mà lòng vẫn còn hối hận đau ngầm hôm mai, kịp đến lúc hoạn nạn, lại càng nguôi hết cái sự phú quí của nhà họ Vương, vì thế mà Thố Nhi ngôn thính kế tùng, ngày hôm sau, Thố Nhi bảo Vi Văn về trước, sửa soạn nhà cửa, rồi hãy lên đón hai chị em về.

Vi Văn mãn tâm hoan hỷ, tưởng là sự đã đầu cơ, cá tràn vào lưới, không dè khi chàng sắp đặt yên rồi trở lên, thời thấy phong cảnh đìu hiu, mọi người trong chùa đều than thở mở miệng không ra hơi, chỉ trông nhau mà gạt nước mắt, có ý sắng sốt lạ thường, đồ vật bỏ nghiêng ngửa đòi nơi không ai dọn dẹp hết thảy.

Vi Văn kinh sợ thất sắc, hỏi ra mới biết một sự kỳ họa, mới xảy ra trong đêm hôm qua, hồi chàng vừa mới bước khỏi sơn tự. Số là quân sơn khấu làm sao dò xét được nàng Tú Cầu là người quốc sắc, và lại là con nhà cự tộc, muốn bắt nàng để sung chức “áp trại phu nhân”, hay là huyền giải thưởng bắt chuộc, cũng có một món tiền to, bởi vậy mà cái dây oan trái lại buộc cho người hồng nhan; khi bọn côn đồ sấn vào lều sau, chủ ý tróc hoạch nàng, may đâu lại được cả nàng Thố Nhi, thời thích quá. Tú Cầu xem thấy cảnh khốn bức, đã không phương đào tỵ cho đặng, toan bề tìm lối quyên sinh, bọn ấy gạt đi mà rằng: Nàng không nên tính quẩn như thế, cái chùa này cũng vỡ tan theo mất lại hại lây đến tính mệnh mấy người trong chùa thời sao? Vì chúng tôi đi có vâng mệnh trại chủ, phải bảo toàn ngọc thể, để đưa về chờ người định đoạt, nhược bằng có sai thất đều gì, thời chúng tôi phải tội lỗi hết thảy.

Tú Cầu nghe nói khóc òa lên, bỗng lại thấy sư cụ và các người trong chùa, đều vái lạy cầu xin đừng phá táng đất già lam, thời nàng rất động lòng, nghĩ lại sinh ra đến cơ sự này, là tại bởi cái oan nghiệp của mình gây nên, tai biến cho cõi thanh tịnh, khiến các kẻ tiểu chúng vô cớ thọ họa, sao cho đành lòng, mới dũng cảm mà nói to lên rằng: Ơi các chú, các chú chỉ bắt ta thôi, thì được, ta cũng bằng lòng mà đi, nhưng trước khi đi, ta xin không được ai quấy nhiễu trong chùa một cái gì hết, vì ta đã liều mình mà bảo hộ cho tất cả tính mệnh tài sản của mọi người đây.

Bọn cướp cười nói rằng: Phải lắm.

Tú Cầu lại thấy Thố Nhi đứng một bên mình, đương run lẩy bẩy, khóc nức khóc nở, bèn vội vàng nói: Người thiếu nữ này là cháu vị lão tăng, xin dung thứ cho, kẻ tội nghiệp quá.

Bọn cướp nói: Phu nhân chớ ngại, trại chủ là người rộng lượng, nếu đã tin cậy phu nhân, thì không có việc gì là không cầu đặng; bây giờ hãy để cho tiểu thư theo cùng cho có bạn, sau nếu có lệnh, chúng tôi xin đưa về trả lại; nói xong lập tức phò hai nàng lên ngựa, một đoàn kéo đi, từ hồi canh ba, cho đến trưa mai.

VI

Vi Văn mới đến, độ đường đất đi cũng chưa xa, chàng liền phi ngựa đuổi theo, mãi đến chiều tối, cũng chưa tìm ra tung tích, đối ngọn rừng xanh, rơi hàng lệ trắng, mà phải lui bước, về đến nhà ngã ngất người ra, mê mẩn tâm thần, ba bốn ngày cơm cháo ăn không đặng, chàng tự vấn tâm, ăn năn không kịp, tình thâm cốt nhục, thảm thiết biết bao, thân hành đến cửa thượng ty minh oan cho em, nhưng đã trót tháng mà không ra mối, chàng tức giận đầy ruột, buông lời đê xúc, nhiều tiếng bất bình, lại phải quan trên quở trách một phen rất nặng; còn như việc nàng Tú Cầu khi trước, thời xét ra mới biết, không phải nhà họ Kim thiếu chi thế lực, mà đến nỗi một nàng con gái như vàng như ngọc, mà lại vợ một ông quan danh giá như kia, đến khi người của đều mất, há kẻ thân thuộc cam tâm bỏ qua đi hay sao, song vì không thể làm sao cho đặng. Người mình xưa nay đã không có cái tư cách trinh thám, việc lại ưng làm lấy rồi lần cho qua, chỉ lấy việc trước mắt mà nói, có người bảo rằng: Việc nàng Tú Cầu, là bởi nàng quá tin người, nên họ mới lừa cho, tuổi tác còn non, không cam phận ở góa, nên thâu tóm tiền của trốn đi, giả vu cho trộm cướp cũng có, một đồn thành hai, năm đồn thành mười; bởi vậy mà song thân nàng tin ngờ không nhất định, bối rối thương con, buồn rầu thành ra ốm nặng, kế thứ từ trần. Việc nhà họ Kim bây giờ đã thấy sa sút, vì hai người con trai là Kim Hậu và Kim Lộc, từ khi được hưởng cái di sản để lại, ăn chơi phá tán, không bao lâu mà cửa nhà tan nát, vườn ruộng sạch sanh, mỗi cậu còn lại một bệnh là bệnh phong lưu, ăn thuốc phiện, và nghiền rượu.

Trong khoảng vài ba năm, bần cùng vô sở y ỷ, phải tìm phương xa mà lánh mình; còn khi trước những nhà thân thuộc với nhà họ Kim, sang trọng như thế, mà nay mười nhà đã đến bảy tám nhà đạo bạc như thế cả. Chỉ có một người ngoại thích là chàng Ngọc Lan, thời hiện nay sang quí lạ thường, thi đỗ cử nhân, sung chức hàn lâm, vẻ vang mày mặt, vinh hiển mẹ cha.

Duyên vì cái lòng phẫn khích của chàng, mà gây nên cái sự nghiệp ngày nay. Hồi ở Quảng Nghĩa, được cái tin đau đớn của nàng Tú Cầu phân trần với mình, thời nghĩ thầm phận mỏng cánh chuồn, không thể lấy tình nghĩa mà địch lại với kim tiền cho nổi, làm sao rồi cũng bị thế lực kim tiền lấn phần hơn; nên chi chàng không oán trách chi nàng; vì cha mẹ nàng ép uổng nàng mà sinh ra nông nỗi thế, nhưng xót lòng nóng ruột, chỉ muốn ra cho thấy mặt người yêu lần cuối cùng mà thôi, nhưng hiểm thay! Nửa đường lại gặp lễ thân nghinh, sự uyên bay thúy rẻ, chẳng đặng một lời, trách nào mà chàng chẳng khô héo từng lá gan, căm tức ông trời xanh kia, sao ở hậu bĩ, bạc thử chi lắm tá! Ở đời thế ra chỉ có hai chữ thế lợi là mạnh hơn hết, bà con không có thế lợi, thời không mặn nồng, tình duyên không có thế lợi, tình duyên không gắn bó, cho đến khi giao thiệp với ai, mà không có thế lực kim tiền, câu nói cũng tựa hồ vô vị kia nữa mà.

Ôi! Ta sinh ra đời, chưa được bao lâu mà đã trót vì hai chữ thế lợi làm hạn chế ta đến như vậy, nếu đã phải thù với thế lợi, tất lấy thế lợi trả thù mới xong.

Trong khoảng hai ba năm trời, lao thần tiêu tứ, có công dùi mài, đeo đuổi về đường tiến thủ, khi đã thành danh, thiếu chi kẻ đến cầu hôn, chàng thảy chối từ, sinh lòng ghét bỏ hết thảy mọi người đàn bà trong thế gian.

Năm ấy nhân quan Kinh lược ra Bắc Kỳ, chàng được tạm bổ tùy phái; đi đường bộ ra kinh qua tỉnh Nghệ An, thời ngài có lưu lại đó mấy hôm, thừa dịp rảnh rang, bèn rảo bước ra chơi phường phố, phong cảnh xứ Hoan Châu cũng là một nơi đô hội thị trường, đủ các hạng người, ngựa xe qua lại như thoi dệt, như tên bay, tối lại lộ đăng sáng choang, chẳng kém trăng trời, người du khách, nam thanh nữ tú, tụm ba, tụm năm, chen chúc dưới bóng liễu dương, hai bên vệ đường đi lại không dứt. Chàng Ngọc Lan đương thơ thẩn nhìn sau ngó trước, bỗng có người vỗ vào vai nói rằng: Anh lâu ngày còn nhớ tôi chăng? Ngọc Lan quay đầu lại, thì là một người bạn đồng song với mình thuở nhỏ, là chàng Vi Văn. Hai người bèn bắt tay nhau mừng rỡ.

Ngọc Lan hỏi: Hiền khế nghe như ở Thanh Hóa, nhân sao lại hạnh ngộ chốn này?

Vi Văn nói: Thưa anh, từ chia tay Nam Phố, gian quan luống những ngậm ngùi, riêng tưởng công đèn sách mấy thu dư, thì đường danh lợi cũng nên nếm mùi chua ngọt với người ta chớ, nào ngờ bể hoạn sóng to gió cả, bao phen gắng gổ tay chèo, nhưng không địch nổi cuồng đào nộ lãng, thôi thì đành phận phải cuốn dây từ đó, cuộc đua chen xin gác ngoài vòng, nay em đã mảng vui theo thú yên hà, mai làm bạn tác, hạc làm người quen, tệ xá cũng gần đây, xin nhân huynh chiếu cố.

Ngọc Lan vâng lời theo bạn.

Nhà Vi Văn thanh tịnh u nhã, bài trí một cách đạm bạc vô cùng, gian giữa treo bốn bức cổ họa thủy mạc, trên giá sách đủ các thứ tạp chí, nhật báo đông tây; bên tả bích, huyền mấy cây đàn, nào nguyệt, nào tranh, nào tỳ, nào nhị, vài cặp ống: địch có, sáo có, tiêu có; bên hữu bích có cửa nguyệt động, trông ra vườn hoa, đồng bọc vài đứa pha nước châm đóm, trông cũng ra chiều phong lưu.

Ngọc Lan nói: Anh đã định bề gia thất chưa?

Vi Văn nói: Thưa chưa, vì việc nhà còn bận chút chưa xong, bèo mây tan hợp, sớm ở chiều đi, công việc không làm, buôn bán không có, thời còn cưới vợ về mà làm gì?

Ngọc Lan nói: Thế ra anh cũng không định ở đây lâu, vậy còn kinh doanh nhà cửa làm chi cho phiền.

Vi Văn nói: Thưa anh, em có học nghề làm thuốc bắc, nếu không có nhà thời không tiện chỗ cho quan khách đến chẩn mạch.

Ngọc Lan nói: Hay lắm! Sách có câu: “Bất vi lương tướng, tắc vi lương y”, anh thật là người có ích cho xã hội vậy.

Vi Văn nói: Nhân huynh khéo đặt chuyện ra lắm! Chớ tiểu đệ làm thế này, chẳng qua cũng sự tạm hành công đức, chưa đã thực chi mà quá dự, làm cho thêm phần hổ thẹn.

Ngọc Lan nói: Cớ sao vậy?

Vi Văn thổn thức hồi lâu rồi nói: Em có một sự bí mật đau khổ trong lòng; duyên vì có hai người con gái mắc quân gian tế cướp mất đã lâu ngày, tung tích vắng teo, nên đệ phải ẩn tích giang hồ, mà quyết dò xét cho ra, khi lâm hắc, lúc thị thành, mượn cái nghề làm thuốc, cho quen được nhiều người, mỗi khi đi lại để thám thính tin tức, khỏi ai nghi oan chi mình, việc ấy trừ nơi anh, thì em không dám giấu giếm chút nào, xin anh đừng tiết lộ cho ai biết.

Ngọc Lan nghe nói có hai người con gái mắc nạn, thời vội vàng hỏi tánh danh, để phòng khi có cơ hội do thám giúp cho bạn chăng.

Vi Văn kể ra đầu đuôi câu chuyện chưa xong, chợt thấy Ngọc Lan biến sắc, cử chỉ thất thố, tay chân run lẩy bẩy, đánh rơi cái chén nước trà xuống đất.

Vi Văn lấy làm lạ, bèn hỏi: Sao nhân huynh lại cảm động đến như thế?

Ngọc Lan chẳng chịu nói, gạn mãi, chỉ thấy than thở suốt giờ.

Vi Văn nói: Việc gì bí mật đến đâu, tôi đều không giấu anh, nay anh lại ngờ cho tôi là người không kín đáo, nỡ phụ tấm lòng của tôi lắm ru?!

Ngọc Lan toan mở miệng nói, nước mắt lại trào dầm dề, liền gạt đi mà gượng nói rằng: Hiền khế ơi! Nàng Tú Cầu là người bạn của tôi, là người yêu mến của tôi suốt đời đó, hiền khế ạ, tuy hai chúng tôi không được gặp gỡ nhau, cũng bởi song thân nàng tham tài vụng tính, chớ nàng thì chỉ quyết theo tôi, đinh ninh một dạ, nhưng tôi không muốn để cho nàng trái đạo làm con, nên lúc đó tôi có viết thư phúc lại cho nàng, khuyên nàng phải theo lời sở sinh sở định, bây giờ gương vỡ, bình tan, thật cha làm rối chuyện con, nhưng tôi cũng không phải là không có lỗi, vì bảy thước đường đường nam tử, lại không có can đảm, binh vực được một kẻ yếu đuối phụ nhân, đã trót yêu mình, mà không biết lo toan mưu kế giúp đỡ lẫn nhau, nỡ nào vùi lấp bể ái nguồn ân, làm như khách lộ bàng, thì còn ra gì; Ôi! Cái thân nàng khổ nhục đến thế là cùng, còn tôi, tôi quyết cứu nàng mới thôi. Nói xong vỗ tay vào bàn, khóc dào như mưa.

VII

Vi Văn sửng sốt như mộng mới tỉnh, rồi cũng thiết tha tỏ ra ý chia sầu cùng bạn. Hai người nói chuyện đương mặn nồng, bỗng nghe đồng hồ đánh mười một tiếng. Ngọc Lan đứng dậy cáo từ, Vi Văn đưa bạn ra đến cửa mới lui vào. Còn một mình chàng Ngọc Lan lủi thủi vừa đi vừa nghĩ, nghĩ đến nguồn cơn mà thẹn với trời xanh, tưởng nông nỗi mà giận cùng trăng bạc, tráo trác sinh chi chuyện quái, trước đã muốn dứt đi, nay hóa lại vương mang, là vương mang làm sao rứa hử? Hay thử sinh nó muốn chôn ta vào đám tình thiên hậu hải này mãi hay sao? Một đoạn tư tưởng còn phân vân, chưa giải quyết, thốt nhiên trước mắt ngang qua thấy một cỗ xe song mã hai người ngồi, đèn xe đương sáng choang, thình lình tắt hết một lần, người đánh xe phải bước xuống sửa đèn, trên xe hai người chủ cũng bước sống đi dạo xem trăng.

Hôm đó chính vào độ rằm tháng tám, cho nên đêm càng khuya trăng lại càng tỏ; Ngọc Lan đầu kia đi lại, xáp mặt hai người nọ, tình cờ ngoảnh mặt nhìn lên, thấy một người tác đã trung niên, còn người thiếu niên trạng mạo tuấn tú lạ thường, và cái dáng điệu hơi quen quen, nhưng không nhớ ra là ai, hình như mình đã có gặp nhiều lần thì phải; chàng mới định thần chú mục người thiếu niên, người thiếu niên cũng như có ý hội; cặp mắt rất tinh thần, lóng la, lóng lánh, lại nghiễm nhiên như một người con gái, làm cho chàng hồn xiêu phách lạc, nửa ngờ nửa tin, thời xe đã đốt đèn, hai người chủ đều lên xe, đánh ngựa đi thẳng.

Ngọc Lan luống cuống kêu lên rằng! Đó chẳng phải là nàng Tú Cầu, thời là ai nữa? Chao ôi! Cái gì lạ vậy! Có phải là tôi ở trong ảo tưởng mộng mị, cớ sao cảnh tượng lại mê ly đến dường này. Chàng cúi đầu nghĩ thầm một mình lại nói rằng: Không, không phải mộng mị, đào say thắm đã in thú vị, liễu hờn xanh lại giống phong quang lắm nữa mà! Chà, chà dẫu người thiếu niên này mà là con gái, thời cũng không phải là nàng Tú Cầu, vì nàng Tú Cầu đã trải phong trần đày đọa, có đâu lại còn được tươi tốt như xưa, mà không phải nàng nữa, thời còn là ai? Ai mà được nhan sắc tuyệt vời như vậy, nếu quả là nàng, thì người đi theo đó, chẳng phải là đứa thù nghịch của nàng chăng? Sao ta chẳng bắt lấy mà hỏi, thật tiếc, tiếc làm sao là tiếc. Đương câu nghĩ chưa xong, bên tai văng vẳng lại nghe có tiếng Vi Văn kêu: Có cái quạt ngà của anh quên lại nhà em, xin dừng bước mà lấy. Ngọc Lan giơ tay tiếp lấy cái quạt ngà; nguyên hồi nãy lật đật ra đi, nên bỏ rơi lại, bèn nói cám ơn anh, vậy chớ hiền khế còn có đi đâu nữa không? Chớ sá chi vật mọn, mà anh phải lật đật như vậy. À! Vừa rồi tôi thấy cái xe song mã đi qua, anh có gặp chăng? Ai ngồi trong xe thế?

Vi Văn nói: Phải, tôi cũng gặp, song không nhận biết là ai.

Ngọc Lan bèn thuật lại cho Vi Văn nghe, Vi Văn cười nói rằng: Thiên hạ người giống người cũng thường, lẽ nào lại có việc quái lạ như thế.

Ngọc Lan nói: Người này dẫu đàn ông, thì Liễu Trương Tự hình kia cũng khó ví, mà xem Xương Tôn mặt nọ cũng khôn bì, tôi quên đi anh ạ; có một điều là dễ nhận ra lắm, khi hoảng hốt lại bỏ qua đi mất, số là nàng Tú Cầu có một nốt ruồi son bên cạnh tai, thuở đồng niên chơi đùa với nhau, tôi cợt nàng, gọi là “nhất điểm hồng”, có ý ví nàng như hoa lan nhất điểm hồng vậy, nếu bây giờ gặp mặt, thử hô nhất điểm hồng xem người ấy có ứng không thời biết ngay.

Vi Văn nói: Trước mặt lại để lầm qua một việc rất đáng tiếc; thôi vậy hãy để vậy đã, anh về ngụ sở, tôi còn phải đến thăm người bệnh đã hẹn, cũng ở gần dẫy phố cửa đông đây.

VIII

Ngọc Lan cùng dắt tay nhau đủng đỉnh đi, lần hết ngõ hạnh, lại ngang qua vườn đào, trông đám cây cối im lặng, tờ mờ những ngọn đèn xuyên qua cửa mạch các dãy nhà gạch, thực vắng vẻ lạnh lùng, một đôi chỗ còn có tiếng học trò học, nhưng cũng đã nghê nga ra cảnh đêm khuya mỏi mệt, còn những tiếng gió thổi reo reo, dế ngâm thoãng thoãng, trong bụi tre già, thì càng thêm sầu uất nữa. Trên con đường cái quan, chỉ có hai người vừa đi vừa khảo chuyện đó mà thôi; đoạn lại rẽ ra ngã ba cửa đông mới, phố xá trùng điệp, lầu trà quán rượu bây giờ cũng vắng khách lại qua, phố dọc hàng ngang, đều thấy cửa gài then đóng.

Vi Văn nói với bạn rằng: Quá canh rồi, e em đến thăm nhà kia không tiện nữa, vậy anh có muốn em đưa anh về ngụ sở luôn thể, em xin theo hầu.

Ngọc Lan nói: Vâng, hiền khế sẵn lòng tôi cám ơn lắm; Vi Văn lại dắt tay Ngọc Lan rẽ qua con đường vào thành, đi chưa mấy lúc, chợt thấy một cỗ xe ngựa để sẵn bên vệ đường, nhà ấy cửa mở, đèn thắp sáng choang, người nói xôn xao, hình như yến tiệc gì vậy. Khi hai người đi ngang qua trước cửa, thời Ngọc Lan chú ý nhận kỹ, thấy có bốn người ngồi ăn uống vừa xong, đày tớ đương dọn dẹp, đoạn Ngọc Lan nhìn cỗ xe, thì ra cỗ xe mình mới gặp ở chặng đường khi nãy, bèn bấm tay Vi Văn mà nói thầm, anh có biết cái phố này của ai không? Vi Văn nói: Đó là một hiệu buôn của người Trung Hoa.

Ngọc Lan nói: Cỗ xe để bên đường, chính là cỗ xe em mới gặp mà nói với anh đó, chúng ta nên đứng lại đây, chờ xem động tĩnh ra thế nào anh hè!

Vi Văn nghĩ trong bụng rằng: ta đã nóng về công chuyện ấy, coi ra anh này lại gấp bằng ba, chốc lại thấy Ngọc Lan bấm Vi Văn mà nói rằng: Ấy! Ấy quả nhiên tề, gã thiếu niên, gã thiếu niên!

Vi Văn chăm nhìn vào trong nhà, chỉ thấy có bốn người đều trạc lớn tuổi hết thảy, có ai là gã thiếu niên đâu, vừa toan muốn hỏi, thì Ngọc Lan lại nói: Ôi! Coi như gã ốm thì phải, mặt mũi dàu dàu ra thế này.

Vi Văn hãi hùng nói: Quái lạ! Hay anh này mơ ngủ chăng? Chớ nào có gã thiếu niên đâu.

Ngọc Lan nói: Gã đau đớn lắm! Tội nghiệp chưa, Ngọc Lan lại kề miệng vào tai Vi Văn nói: Kìa! Kìa! (tay chỉ vào nhà), Vi Văn quay đầu chăm mặt Ngọc Lan xem có phải chàng phát cuồng lòa mắt đi chăng; Ngọc Lan nói: Vậy thì anh quáng thật, không trông xa được hay sao? Kìa trông bức cửa kính trên gác, có phải gã thiếu niên đó không?

Vi Văn mới ngẩng đầu trông lên thì dưới ngọn đèn sáng choang, quả có một người thiếu niên xinh đẹp làm sao, đương nằm trên một cái ghế phô tơi ở trên nhà gác trông ra ngoài đường, song dáng người có vẻ buồn rầu, chốc chốc lại nhăn mày, nước mắt như còn ướm đượm chảy quanh tròng, thời kêu lên một tiếng, phải rồi! Ôi! Phải rồi! May! May! Đó rồi chớ còn ai. Tiếng nói vừa dứt, bỗng có một người xồng xộc trong cửa chạy ra, lại tiếp nghe có tiếng người trong nhà kêu trở lại; lão Đại, chủ nhân còn dặn người phải lấy thuốc nữa. Nghe!

Khi ấy thời thấy mọi người trong nhà xôn xao, kẻ bước lên thang gác, kẻ sắp sửa dọn bàn ăn.

Người tên là lão Đại băn khoăn chạy vào rồi lại chạy trở ra, miệng lẩm bẩm nói thầm rằng: Bây giờ thầy bà ở đâu, mà biểu mời biểu rước, rộn tinh rộn tang, thực bực mình quá sức!

Vi Văn nghe lọt mừng rỡ khôn xiết, nói nhỏ với Ngọc Lan rằng: Cơ hội khả thừa rồi, bèn gọi lão Đại lại mà hỏi rằng: Có phải chủ nhân khiến người tìm thầy thuốc chăng? Ở quí hiệu có ai cảm mạo?

Lão Đại thấy Vi Văn, thời nhận ngay là ông thầy thuốc, mừng mà nói rằng: Thế ra tiên sinh ở đây, châu ôi! May cho tôi quá! Số là người bạn với chủ nhân ở phương xa lại chơi, ngẫu cảm phong sương, cũng không lấy gì làm nặng, nhưng không có thuốc chữa gấp, đặng đi bây giờ.

Vi Văn nói: Được, tôi xin giúp cho, liền bảo lão Đại vào thông tin trước, để chủ nhân có triệu tôi sẽ ứng hầu.

Lão Đại bước vào trong phòng, giây phút liền trở ra đưa hai người vào, thời thấy người chủ mặt mũi vậm vạp, trạc độ bốn mươi bước ra tiếp khách, trà nước tiếp đãi xong, thời để Ngọc Lan ngồi lại gian giữa mà chơi, còn chủ nhân tự một mình đưa Vi Văn lên gác thăm bệnh, chủ nhân vừa đi vừa nói: Người bạn tôi bẩm chất bạc nhược, không khác gì đàn bà con gái mấy chút, y là con một nhà giàu có sinh bình không từng đi chơi đâu xa, nay nhân theo tôi du lịch các tỉnh, vừa mệt nhọc lại trở nước, vậy nên sốt lắm, nhiệt độ lên đến bốn mươi, nhờ tiên sinh châm chước chữa cho mau khỏi, tôi xin hậu tạ.

Vi Văn nói: Vâng, vâng, trong lòng lấy làm nghi hoặc, nhưng vẫn làm bộ trấn tĩnh; kịp đến tầng gác trên, chủ nhân vặn khóa cửa bước vào, thời có một người nữ tỳ cầm cây đèn sáp đưa đường, hai người dắt tay đi quanh cạnh phòng, chợt thấy bên cạnh phòng kia có một cái giường treo bức trướng bố vi trắng, ngoài có mấy cái ghế bành ngồi, người thiếu niên đương nằm trên cái ghế phô tơi, sắc mặt xanh nhợt, mắt nhắm thiu thiu ngủ.

Chủ nhân se sẽ đi đến bên cạnh, giơ tay vuốt ve một hồi, đánh tỉnh giấc dậy, xem dáng chủ nhân trân trọng người thiếu niên một cách lạ thường.

Vi Văn lòng càng thêm nghi nữa, khi chàng thiếu niên mơ màng mới tỉnh, thì nghe hỏi rằng: Làm cái gì thế! Khó chịu trong mình lắm, thôi, La Vinh, đi ra đi; chủ nhân cười mơn nói rằng: Không hề chi, công tử cứ yên tâm, tôi đã cho mời tiên sinh đến điều trị đây, trong một vài hôm thì khỏi bệnh.

Thiếu niên nghe nói bèn mở bừng mắt nhìn lên, rồi ríu ríu nhắm lại. Chủ nhân lấy tay vẫy Vi Văn ra một bên, bảo xem mạch thử ra làm sao, lại dặn nhỏ bảo đừng cho bệnh nhân biết, và đừng nói chuyện gì, đừng hỏi han gì.

Vi Văn gật đầu, y như phép chẩn mạch, lại quan sát hình sắc một hồi, rồi liền ghé qua bên kia mà đứng, chủ nhân rón rén lại hỏi nhỏ, Vi Văn gật đầu tỏ ra ý có cách chữa được.

Chủ nhân hỏi: Bây giờ định khai phái, hay là lấy thuốc tại nhà tiên sinh?

Vi Văn nói: Có thuốc linh đơn rất hay, bây giờ cần nước nóng lập tức, uống xong trùm chăn kín sẽ bớt.

Chủ nhân bảo đứa thị tỳ đi đun nước nóng, và dọn giường nằm, còn tự mình cũng băng xăng sửa cái này cái khác, mở cửa phòng bên cạnh đi vào, còn Vi Văn một mình ngồi trên ghế bành, bắt mặt trông qua chàng thiếu niên, một lát lại thấy chàng rên rỉ, chốc lại trở mình; trong lòng Vi Văn hồi ấy mừng sợ bối rối, nghĩ người này còn đương tỉnh, muốn dò thử câu chuyện, bèn mượn chữ vô tình mà nói; dầu ai nghe cũng chẳng can gì; Vi Văn chú mục vào chàng mà nói rằng: “Nhất điểm hồng”, “Nhất điểm hồng”! Kìa! Kìa! “Nhất điểm hồng”!

Chàng thiếu niên thất kinh, hoảng hốt ngồi phắt dậy, trong phòng chủ nhân lại bước ra, chủ nhân thấy thiếu niên đã tỉnh, mừng lắm! Vội vàng bước tới đỡ chàng thiếu niên vào giường nằm, nói rằng: Hãy khoan dậy, để uống thuốc đã.

Thiếu niên không nói gì, cứ nằm yên, bây giờ đôi mắt trừng trừng không chớp, mồ hôi toát ra như mưa, thần sắc sớn sác, như ngây như dại, làm cho chủ nhân cũng phát hoảng theo, trông Vi Văn mà hỏi rằng: Sao công tử sửng sốt như thế, có điều gì nhờ tiên sinh bảo cho.

Vi Văn nói: Thưa không, xin ngài phải gấp gấp cho nước nóng mau thì tốt hơn.

Chủ nhân nói: Được, được, tôi xin đi ngay bây giờ.

Vi Văn nghe tiếng giày đi đã xa, bèn se sẽ tới gần chàng thiếu niên mà hỏi rằng: “Nhứt điểm hồng” Than ôi! “Nhứt điểm hồng”.

Chàng thiếu niên bỗng trào nước mắt lai láng, tay chân run cầm cập.

Vi Văn càng tin là thật, mừng quá, nhưng sợ chủ nhân thấy tình cảnh thế sinh nghi, bèn hỏi nhỏ rằng: Thưa nàng, sự tình đau đớn, trót mấy năm thừa, bây giờ một lời kể sao cho xiết, Vi Văn tôi dám hỏi lai lịch Thố Nhi ra làm sao? Xin quí nương bảo giúp.

Thiếu niên lau nước mắt mà nói rằng: Ngài vẫn mạnh giỏi, tôi vì người em ngài mà nhục nhã không biết bao cơ, nay đoạn trường sẻ rút tên ra, có chăng là cũng nhân cơ hội này. Nhà ngài có gần đây không? Hiện tại Ngọc Lan cũng có ở đây nữa phải không?

Vi Văn nói: Thưa phải, câu chuyện mới đáp được một tiếng, thời nghe dấu giày đã giậm sạt sạt ở từ cầu thang dưới bước lên, hai người khoác tay nhau bảo im lặng.

Vi Văn lại cứ ngồi như chỗ khi trước.

Chủ nhân cùng đứa thị tỳ xách nước đi vào phòng, Vi Văn trách sao chậm chạp như thế, làm bộ vội vã mở túi lấy thuốc, hòa nước, băng xăng vừa nghiền vừa tán, rồi đưa chủ nhân bưng đến cho thiếu niên uống. Vi Văn nói: Phải nên để công tử tĩnh dưỡng vài ba hôm, đừng cho ra gió, và người thăm viếng vãng lai cũng nên cấm chỉ đi, thời nhiên hậu bệnh mới giảm.

Chủ nhân cảm tạ, đưa Vi Văn xuống gác, hẹn tối mai đúng chín giờ sẽ lại đây, và có cho thuốc gì cũng xin bảo trước, kẻo tôi còn bận nhiều việc, ban ngày không có ở nhà.

IX

Vi Văn vâng lời, cùng Ngọc Lan cáo từ ra về, hai người thuật chuyện với nhau.

Ngọc Lan nói với Vi Văn rằng: Cứ như lời anh nói, em coi ý nàng cũng bất đắc kỳ chí lắm, sợ nhất đón Thố Nhi trở về đến nhà, thời e chúng ta không được gặp mặt nàng nữa thôi.

Vi Văn thời trong lòng mừng rỡ quá chừng, vì bấy lâu đương trông đợi tin tức em mình, mà nay nghe được cơ hội trùng phùng, rất phỉ nguyện ước ao, nay nghe Ngọc Lan nói vậy, thời cũng nói đưa mấy câu rằng: Không có lẽ, nàng là người bản tính nhu nhược, chắc không có lẽ lại tiềm đoản kiến đâu, mà anh ngại, song nói thế, mà Ngọc Lan vẫn cứ khư khư trông mong cho gặp mặt Tú Cầu một phen mới thỏa; nay nghe câu nói của nàng, đoạn trường sẽ rút tên ra, thế là nàng định quyết tuyệt, không cầu tái hội, cái hy vọng của mình chẳng cũng trôi mất hết ru? Đêm ấy chàng không ngủ được, sáng mai lại phải vào công thự; trông cho tới ngày giờ đã hẹn, mới cùng Vi Văn lại đến hiệu Đồng Lợi. Trông mãi trông hoài, ngày giờ càng dài đằng đẵng, ngồi đứng không yên, chốc lại ra nom bóng mặt trời, chốc lại vào coi đồng hồ, vì cái giờ khắc ấy, mà ai cho một ngàn vàng, biểu hai người ấy đi lấy, quyết không ai chịu đi, chỉ chăm chăm mà đợi cho đến chín giờ tối, khi ấy mới khoan khoái lòng dạ, dắt tay nhau ra phố, hồi vô đến nơi hỏi chủ nhân, thời có người thơ ký ở phố đó, nói đi vắng rồi, hai người đều hỏi: Đi bao giờ về? Có dặn chi chúng tôi không? Bịnh nhân đã khỏi chưa?

Người thơ ký nói: Có để lại phong thơ giao lão Đại đưa cho ngài, nhưng mà lão Đại mới đi đâu khỏi, lát nữa tiên sinh đến đây mới có.

Hai người hỏi: Thế thì chủ nhân và chàng thiếu niên công tử bây giờ không có đây nữa hay sao?

Người thơ ký nói: Không ở đây nữa, y có sở đồn điền trên kia, và buôn bán các tỉnh đường trong, một năm, năm bảy tháng mới về chơi ở đây một vài bữa đó mà thôi.

Hai người nghe nói, như sét đánh vào đầu, tái cả mặt mày; hồi lâu Vi Văn mới nói nhỏ với Ngọc Lan rằng: Chúng ta chờ lão Đại về đây sẽ tính, bây giờ không nên tiết lộ cho bọn họ biết.

Ngọc Lan nói: Hay là cái tình cảnh tối hôm qua, anh làm sao không được kín đáo, cho nên hắn nghi, mà đem nàng tránh mặt đi chỗ khác.

Vi Văn cũng nói nhỏ lại rằng: Không, tôi quyết rằng hắn không biết, nhưng người chủ nhân đó thật là chính người lạ phương xa mới đến, em ở đây đã lâu, mà chưa từng thấy khi nào, cho nên hoặc giả nó đi đó cũng là sự ngẫu nhiên. Hai người còn đương thầm thì nói nhỏ với nhau, thời lão Đại đi vào, thi lễ chào hai người, rồi đi lại đường tủ, kéo cái ngăn ra lấy thơ đưa cho Vi Văn mà nói rằng: Ông chủ đồn điền có đưa cái thơ cho tôi dâng ngài.

Vi Văn tiếp lấy thơ xé ra đọc, chỉ có hai hàng chữ, vắn tắt nói rằng: Số bạc 5$ này, tôi xin tạ ơn ngài, dám trông ngài nhận lấy, tôi rất cảm tạ, kỳ sau có dịp rảnh, tôi sẽ đến hầu ngài. Dưới ký tên là Lam Điền chủ nhân bái.

Vi Văn đưa thơ cho Ngọc Lan coi, rồi hai người buồn bực cùng nhau ra về, khi đi đường cứ bức tức không muốn về nhà, bèn đem nhau đến chỗ khoảng vắng để ngồi bàn bạc.

Vi Văn nói: Việc đâu tráo trở kỳ dị không chừng, ta gặp nàng, hay là chiêm bao mơ tưởng, người ta hay là ma quỉ, mà điên đảo, đảo điên, làm cho trí khôn mất hết, em ngồi đây mà hình như một đống xương khô, tinh thần rối loạn hết anh ạ, nói xong thì gục đầu bên gốc cây mà thở dài.

Ngọc Lan cũng chứa chan nỗi thảm mà nói rằng: Việc đã xoay ra vậy, dầu chúng ta phiền não cũng chẳng ích gì, chi bằng không gặp phương này lại tìm chước khác, cố công tìm sao cho ra manh mối mới nghe.

Vi Văn nói: Tôi bây giờ tư tưởng bối rối, chẳng còn nghĩ ngợi đặng điều gì, xin anh có diệu kế chi thì bảo giúp cho.

Ngọc Lan nói: Anh có thể kêu lão Đại đến đây được không?

Vi Văn nói: Đặng, tôi kêu thì nó đến ngay, vì tháng trước tôi có chữa thuốc cho vợ nó, mà tôi không lấy tiền.

Ngọc Lan nói: Thế thì hay lắm! Anh mau mau trở lại gọi lão Đại lại đây, may ra việc này có thành công, cũng phải nhờ sức hắn một phần.

Vi Văn đứng dậy ra đi, không bao lâu lão Đại cũng đến.

Ngọc Lan đưa mắt cho Vi Văn, Vi Văn hiểu ý, liền vỗ về lão Đại một cách tử tế, nói rằng: Chúng tôi muốn biết người chủ nhân hôm trước mà ở tại hiệu ngươi làm việc, để nhờ ông chủ ấy một điều, ngươi gắng giúp công thành sự, chúng ta xin hậu tạ.

Lão Đại nói: Thưa ngài muốn hỏi điều gì?

Vi Văn nói: Chủ nhân ấy tên họ là gì? Quê quán ở đâu? Sở đồn điền và có cần dùng người làm việc, ngươi nên giới thiệu cho người bạn của ta đây, phỏng có chỗ dùng công, quyết không quên ngươi đó.

Lão Đại nói: Người ấy quê quán tên tuổi tôi không được rõ, nhưng tôi xin hết lòng dò xem tin tức, sẽ bẩm lại với ngài.

Vi Văn nói: này 5$ của chủ nhân tặng cho ta, ta không muốn lãnh, song không biết trả lại cho ai, bây giờ ngươi làm ơn việc ấy, cái quà diên ngân ngươi phải thâu lấy cho bằng lòng ta.

Lão Đại nói: Không dám lãnh sự quá hậu như vậy.

Vi Văn nói: Nếu ngươi không nhận số bạc ấy, thì ta không dám nhờ cậy việc gì hết.

Lão Đại nói: Thưa ngài, nhà chúng tôi rất đội ơn ngài giúp đỡ cho khỏi tật bịnh, công đức chưa chút báo đền, nay ngài đã có việc cần dùng đến, tôi lẽ nào từ chối, nhưng tôi biết đặng chừng nào xin thưa chừng nấy, vả người ấy tôi cũng có biết được nhiều ít tung tích, hình như bí mật lắm, hành tung không định nơi nào, nghe như va cũng bức lo về việc nhà làm sao đó, đôi khi lại thương thuyết với chủ nhân tôi, định muốn đi xa, mà chủ nhân tôi có can đón không cho đi, cho nên chừng năm bảy bữa nữa, va cũng đến tại hiệu, giải quyết cái vấn đề ấy, còn người thiếu niên đồng hành với va, cũng tựa hồ có việc gì lôi thôi ở trong, thường không muốn cho kẻ đồng bạn biết; khi ăn uống cũng biệt đãi riêng ra một phòng, chẳng hề giao tiếp với ai.

Vi Văn nói: Lão Đại ơi! Hiện chúng ta có điều hồ nghi về việc đó, vì ta xem gã thiếu niên cử động đã giống người bản xứ, ngôn từ khác hẳn kẻ kiều cư, thế nào không biết tại làm sao, kết giao với ông chủ đồn điền rất là thân mật. Ngọc Lan cũng nói tiếp đến, phải, con mắt anh thực tinh đời, phù hợp với ý tôi lắm. Nhưng thôi chuyện ấy hãy khoan, bàn bạc làm chi, chỉ nhờ lão Đại phỏng vấn lần lần rồi đây cũng hiểu.

Lão Đại nói: Dạ, tôi xin làm cho hai người thỏa dạ tin cậy.

X

Vi Văn cùng Ngọc Lan hết sức khen ngợi, hôm ấy không có việc gì, vài ngày sau mới nghe tin báo rằng: sở đồn điền ấy sắp vỡ, ông chủ tên là La Vinh hiện nay đã trốn về Vân Nam, nghe đâu vì người vợ cả ghen tuông làm sao, phóng hỏa đốt nhà, thôn dân liên lụy nhiều chỗ hắn sợ quan bắt, nên đã đào tị. Lại có tin rằng: nhà La Vinh nguyên có hai người thơ ký, nay bỗng thấy một người tự tử ở trong tư thất chàng, còn một người vắng tanh hình dạng, tìm mãi chưa ra.

Vi Văn được tin như thế vội vàng thương nghị với Ngọc Lan, hai người quyết kế đăng trình, trông tới tận chỗ thực tích mà dò xét. Ngựa vừa thắng yên, gót toan nhẹ bước, thốt nhiên trước thềm, một người bước vào, kêu to lên rằng: Nhà anh Vi Văn ở đây phải không?

Vi Văn và Ngọc Lan giật mình đều nói: Phải, phải. Người ấy mình mặc áo vắn, chân đi không dép, tuy phục sức nam nhi, mà dáng dịu dàng ẻo lả, có phết thói con gái.

Ngọc Lan sáng tính, đoán ngay là nàng Thố Nhi còn Vi Văn đứng ngập ngừng muốn hỏi, thời người ấy xây mặt vào vách mà hỏi: Anh Vi Văn ôi! Có chỗ nào kín đáo cho tôi hỏi một câu chuyện rất cần.

Vi Văn khi ấy mới tỉnh ngộ, ôm đầu người ấy khóc mà nói rằng: Chao ôi! Em tôi đã về đây! Trời ôi! Mấy năm lưu lạc, mỗi người một phương, ai ngờ còn đặng có ngày đoàn viên. Hai anh em mừng mừng, tủi tủi, kể lể hàn huyên. Bây giờ một mình chàng Ngọc Lan trông thấy tình cảnh lại động lòng muốn hỏi han, mà chưa dám hỏi, liền nghe Vi Văn giới thiệu mình cho em gái biết, mới bước tới chào nàng.

Thố Nhi đỏ hồng hai má, trông dáng hổ thẹn, lại nghe Vi Văn nói tiếp, vậy chớ nàng Tú Cầu ở đâu? Quí huynh đây là người quen biết với nàng đó em ạ.

Thố Nhi nghe hỏi, lụy tuông lã chã, nói không ra tiếng, hồi lâu thở dài nói rằng: Nàng là ân nhân của em, em mà được miệng cọp sống thừa, toàn nhờ cái trí thức của nàng, than ôi! Đến ngày hoan hội, kẻ mất người còn, trong cơn hoạn nạn thời chung vai thích cánh, nói đến đây hai chàng đều nhớn nhác đứng dậy hỏi: Vậy ra nàng Tú Cầu đã quyên trần rồi hay sao?

Thố Nhi khóc òa lên, không nói đặng câu gì nữa. Ngọc Lan cũng ngất người té ngã ra bên cái ghế, may sao Vi Văn lanh tay đỡ đặng, mới phò chàng nằm lên trên bức ván ngựa. Chập chờn cơn tỉnh cơn mê, hồn mai phưởng phất, bóng quế mơ màng, chợt thấy người thị giả đưa cái thiếp danh mời chàng.

Ngọc Lan xem tên đề “Phù dung thành chủ” kính bạch, thời ngần ngại không muốn đi, người thị giả thôi thúc năm bảy lần, chàng mới chịu rời gót; đường đi vọi vọi, hết núi lại sông, cầu dài sáu nhịp, cây mọc đôi hàng, đoạn lại lầu đài chồng chập, cửa rộng nhà cao, ngoài tường liễu nhủ thướt tha, tiếng chim gọi bạn như xa như gần.

Khi qua đến đó, người thị giả đứng ngừng lại, mà mời chàng vào, chàng Ngọc Lan bắt mặt trông lên biển đề trên cửa, thấy có ba chữ: “Hội Phương viên”, kinh ngạc nói thầm rằng: Chỗ này là chỗ nào? Mà cái tên lại giống như cái vườn nhà họ Kim khi trước, vả lại cái phong cảnh vừa qua mắt, cũng giống như cái phong cảnh chốn thần kinh, quái thật, ta đi đây là đi đâu? Từ ngày nàng Tú Cầu viễn biệt đến giờ, là mình không mấy khi lai vãng, sợ nữa thấy cảnh nhớ người, vũ kim truy tích, biết bao nhiêu tình thê thảm vì ai, nay cớ gì lại đưa ta vào đây, có khi... Ừ đi thì đi, chớ ngại làm sao. Chàng cứ thong thả bước theo người thị giả, lần lượt đến trước thềm bạch thạch một tòa cổ viện, sáo bỏ sát đất, ba gian thanh vắng nghiêm trang, hai bên có hai dãy hồi lang, lại có huyền các thứ quái điểu trông rất vui mắt, lại các thứ hoa, nở đầy bồn chậu, mùi hương thoang thoảng trận gió bay qua, ngào ngạt êm ái, một cái phong cảnh vật đáng nên thơ, mới biết quê môn cũng nhiều vận sự thật.

Chàng Ngọc Lan cứ đi đi, lại lại, ngó quanh ngó quẩn, nghĩ trước nghĩ sau; chợt trông lại sau lưng, bỗng vắng người thị giả, lấy làm lạ, chưa kịp hỏi han, thời trong rèm như có tiếng người chào thưa, tiếng rất trong trẻo, nói rằng: Tôi kính chào người, đã chẳng sai lời ước hẹn, hạ cố hàn gia, vậy xin cùng nhau cạn chén trà lam, cho thiếp bày lời tâm sự với nào.

Ngọc Lan chưa kịp trả lời, đã thấy người trong sáo bước ra, chính là nàng Tú Cầu vậy, giơ tay đẩy chàng vào nhà, miệng cười tủm tỉm, mặt ngọc vui tươi, mười phần xuân ước gầy một vài phân, mà cái sóng sắc của con người đa tình ở chân mày khóe mắt cũng còn chưa bao giờ phai lạt đi được.

Khi hai người cầm tay dài vắn thở than, bao nhiêu đoạn thảm tình thương, kể không xiết kể, Ngọc Lan nói: Ở đời có lúc tiến, có lúc thường, chấp kinh cũng phải có khi tòng quyền, nàng không nên lấy thế làm phiền, tưởng túc duyên chưa dứt, mới có ngày nay, dầu đem duyên cầm sắt mà đổi ra cầm kỳ, là lòng này cũng vẫn ao ước xưa nay như vậy.

Tú Cầu dàu dàu nét mặt không nói.

Ngọc Lan lại nói: Nàng nghi cho tôi phải không? Tôi xin thề cho nàng vững dạ.

Tú Cầu nói: Thưa chàng, không phải như thế, thiếp trộm nghĩ: Đã đem vào bật bố kinh, đạo tòng phu lấy chữ trinh làm đầu, nay mạng bạc đã không được phục sự quân tử, phong trần lưu lạc lại làm điếm nhục gia phong, sống có danh dự mới mong sự sống, nếu danh dự đã mất, thì dầu người yêu ta bao nhiêu, mà lòng ta xấu hổ lại càng sâu thêm bấy nhiêu. Nghĩ nào còn mong tái hội nữa.

Ngọc Lan nói: Thế thì nàng chẳng phụ lòng tôi lắm sao? Vì nàng mà tôi trải trăm cay ngàn đắng, tóc xanh muốn bạc, lòng khổ hóa tro cũng nên, ví ngày nào cũng như ngày nào thế thôi, thà rằng: trước sau thì cũng một lần...

Tú Cầu không để cho chàng nói hết lời, vội vàng ngăn lại mà nói rằng: Hay cho người tình lang của tôi chưa? Xưa nay chúng ta yêu nhau một cách rất khác hẳn mọi kẻ tầm thường biết bao? Xin chàng nhớ lại, cái kết quả dở dang đây dầu thế nào, mà cũng vì cái sơ tâm của ta chính đáng, không dám để trái gia pháp, chết với tư tình, tư dục, chết một cách không phân minh, sợ tội với trời đất, mà không dám chết, đến bây giờ thiếp đành thân phận, chớ danh giá chàng sao? Há phải kẻ ăn xổi ở thì, mà không lo sự kiến công thọ nghiệp, lập thân nam tử, nỡ hư sinh nhất thế, tình si ai có khen gì Vĩ sinh (2).

Ngọc Lan cúi đầu thầm nghĩ mấy lời nhưng cũng không nguôi được tấm lòng luyến ái đối với nàng, bèn nói: Nàng Tú Cầu ơi! Tôi yêu nàng, tôi không muốn trái ý nàng chút nào, sao nàng lại nói bạc tệ, còn định bảo tôi đến đây làm gì.

Tú Cầu nói: Thưa chàng, thiếp rất cảm thịnh tình lang quân lắm! Không đợi phải cạn tiếng đinh ninh, mới là biết nhau. Tuy tình luyến ái đến cực điểm, mà vẫn đem về đường chính, để cho thiên hạ, si nam, oan nữ, ngõ hầu biết cái chí khuynh hướng của chúng ta, mà đổi cái tà tâm vọng niệm, không nên vì sự cẩu hiệp mà nên gia đạo được. Thiếp với chàng dầu có ái tình, song không phạm đến lễ nghĩa, vận mạng có ghen ghét, mà lương tâm thật không quở trách khi nào; nhưng từ ngộ biến đến giờ, tưởng cái lịch sử ấy, chàng còn chưa rõ, nhân đây kể qua mà nghe cho biết: số là trong chùa gặp lũ cướp bóc, nào phải là ai xa lạ, chính thằng bạc ác Lỗ Thâm, nguyên bọn ác thiếu khi trước, nó thường hay dòm giỏ của cải, những người thất cơ lỡ vận, đàn bà con gái, ai có nhan sắc, tìm mưu hãm hại, như thiếp là đã bao phen khổ sở vì hắn, kết cuộc hắn còn làm nghề bán thịt buôn người. Khi hai chị em tôi đã mắc vào lưới, thì quyết liều mình ba bốn thứ, song chúng giữ gìn rất cẩn mật, không tài nào thoát nổi. Một hôm Thố Nhi bị chúng treo lên hỏi tội, tôi sợ quá, phải lấy mình che chở cho nàng, xin thứ phạt, từ sau không dám trốn tránh, khinh sanh nữa, hắn đắc thế, mới ép gả tôi cho tên Ngô thương 1000 lượng bạc, Thố Nhi làm con nuôi, lấy giá 500. Lão La ấy là một người đắm sắc, còn người vợ thì hay ghen và dữ; lão sợ ở không yên, mới dọn hết gia sản trở về đất đồng bằng; chưa bao lâu, lại phải dời sang tỉnh khác, một năm đổi chỗ có năm bẩy lượt; còn chị em tôi thời phải hóa trang đổi phục, áo quần ra dạng nam nhi; khi trèo non lặn suối, vượt bể qua vời, không định nơi nào là nơi trú tức, ngày tháng dật dờ, lắm lúc cũng buồn cho thân phận, chua chát nỗi tình đời, đã không biết sống là vui, nhưng thương hại cho Thố Nhi, đầu xanh đã tội tình chi, mà phải đày đọa, nên tôi phải dần dà kiếm cách cho nàng thoát thân.

Hồi được tin Vi Văn tại lầu khách sạn, lại gặp dịp con đố phụ hành hung, phá tan cảnh điền gia trang, người trong nhà ấy đều phải tìm phương trốn tránh hết thảy, thiếp mới góp nhặt cho Thố Nhi một ít nữ trang, và đưa cho một phong thơ, dặn ra đến nẻo vắng sẽ mở đọc, còn thiếp thì... nói đến đó thì ngừng lại không nói nữa.

Ngọc Lan giật mình nói rằng: Còn nàng thì sao? Thế ra nàng không còn ở chốn nhân gian này nữa phải không?

Tú Cầu ủ mặt buồn thiu, gượng cười nói: phải, nhưng mà không can gì, chàng đừng sợ, thiếp dốc lòng vì nghĩa, dẫu thác cũng vui lòng. Nay vời chàng đến đây, là muốn trao một mối chỉ hồng, cho hai họ đặng phỉ nguyền giai lão lấy vợ không nên chọn sắc đẹp, nết na mới là người hạnh phúc gia đình, Thố Nhi mẫn thiệp thông minh, chắc là giúp cho chàng một tay nội trướng rất vững. Đành đi, để cho thiếp đặng trả chút nghĩa chàng, đôi ta vĩnh biệt, trân trọng mấy lời.

Ngọc Lan cảm động, bèn khóc rống lên một tiếng rất to, chợt tỉnh giấc dậy, thì thấy bên mình ngồi quanh Vi Văn, Thố Nhi cùng hai đứa gia đinh đương thoa bóp tay chân, thuốc thang chực giữ, ai nấy thấy cơn hội tỉnh, mừng rỡ khôn xiết, kẻ gọi người thưa, đổ thang vâng thuốc, giờ lâu nghe khoẻ sức chàng mới ngồi dựa bên ghế, nhớ lại hồi trong mộng ảo, ngắm qua nàng Thố Nhi, thấy đã thay áo đổi xiêm, đoan trang một người con gái, tác trung tung không gầy không béo, tuy không sắc sảo như ai, (ai là chỉ Tú Cầu) song cũng có duyên đằm thắm, đoái coi lại Vi Văn, thời thấy ân cần lo lắng khuyên dỗ hết đều, mà phải nể lòng, đem tình sâu trả tình sâu, thôi thì lấp thảm dập sầu cho qua.

Khi ấy mới cùng nhau sắp đặt hành lý, đều trở về cố hương, muôn ngàn dặm thẳng lòng thêm bận, năm bảy năm dư luống để thương.

Dầu cho lý đổi thay đào Càng âu duyên mới càng dào nghĩa xưa.

LỜI BÀN CỦA TÁC GIẢ

Xét trong một đoạn lịch sử của nàng Kim Tú Cầu, thì không có điều gì lạ, để cho người xem đáng khen hay là đáng chê. Ban đầu thì con gái lớn lên gả chồng, kết cuộc chồng chết, gia sản bị lừa gạt, mà phải lưu lạc đất khách quê người, kịp đến gian nhân cướp bóc, đem bán cho người Hoa kiều, phải tay vợ cả nồng nàng, rồi tự tử; chuyện tầm thường như vậy, tưởng không nên ghi chép làm chi, song có một cái bi quan về phong tục về thời đại, có ảnh hưởng và quan hệ cho phụ nữ nước ta rất nhiều. Vì lấy cái tư cách nàng Tú Cầu, không phải là một đứa con gái lẳng lơ, mà cảnh ngộ tráo chắc, gặp sự ruổi ro cho đáng, thế thì tại ai xui khiến? Chớ như nghe lời cha mẹ là hiếu, cứu giúp bạn bè là nghĩa, sống thác phân minh, chẳng có hối hận đều gì, là chí khí; dẫu cho bậc trượng phu xử trí việc đời, há chẳng phải cũng ngần ấy mà thôi ư?

Giả sử phong tục thuần tuý, giáo dục chính đáng, đâu có những người làm cha mẹ hủ bại đi tin thuật số; trọng sự lợi danh, mà làm rối duyên con. Nếu mà thời đại thanh bình, pháp luật nghiêm minh, đâu có những sự trái phép, diễn ra giữa chốn tỉnh thành, gian cướp tứ tung, mà quan gia không tìm phương nã trị, để một người đàn bà con gái, con nhà trâm anh, vợ người chức tước, mà tiền của mất sạch thân thế phiêu lưu, không ai nhìn đến, có oan mà không chỗ kêu, bơ vơ sóng dập gió vùi, ở trong một cái hoàn cảnh hắc ắm, phần thì gia đình chôn lấp, phần thời xã hội vày vò. Sinh thân người con gái đàn bà hồi bấy giờ, chẳng còn có công lý, tự chủ gì hết thảy, đau đớn thay! Khốc hại thay? Những người làm cha mẹ há chẳng nên lấy đó mà làm gương hay sao?

Nhân nói đến đây, chợt nhớ lại những câu chuyện hôn thú mà cũng thuộc về cái thời đại lúc ấy, như nhà nào có con gái đẹp, mà các bậc quyền môn quí hộ đã dòm dỏ đến, thời dầu gả hầu như mười hai cũng phải gả, bất kể chỗ ấy là thiên đường hay là địa ngục, bất kể đứa con gái có ưng hay không, cha mẹ chỉ nhắm mắt gả liều, cốt là được giữ vững thân danh của mình, lây lất mà hưởng sự sung sướng cũng nên. Tuy không có ý hại con, mà thật là phạm một điều luật giết con vậy. Đê tiện tàn nhẫn không gì cho bằng. So với chuyện Kim Tú Cầu này cũng là một phái người như nhau. Phong tục suy đồi, nhân tình điên đảo chính do các gia đình trong xã hội tạo nhân ra cả. Bởi vậy nên phải kíp mau bỏ hết những cái tập quán xấu xa ấy đi, mới mong vãn hồi vận mạng, mà tạo thành phúc quả cho những nhân loại vị lai vậy.

-------------------

(1) Xứ Kinh: chỉ kinh đô Huế

(2) Vĩ Sinh là anh chàng si tình hẹn người đẹp dưới chân cầu, mưa to nàng không đến, thủy triều lên, chàng ta vì giữ chữ tín không bỏ đi nên chết đuối (Goldfish).