TchyA (Đái Đức Tuấn)

Tình Sơn Nữ

Thông tin ebook

Tên truyện : Tình Sơn Nữ

Tác giả : TchyA (Đái Đức Tuấn)

Thể loại : Văn học trong nước

----------------------------------

Nguồn : http://vnthuquan.net

Đánh máy (vnthuquan.net) : Trieuminhquanchua , hoacomay , phunhongloan , hibi , fish

Convert (TVE) : santseiya

Ngày hoàn thành : 24/08/2007

Nơi hoàn thành : Hà Nội

http://www.thuvien-ebook.com

Mục Lục

Chương I

Chương II

Chương III

Chương IV

Chương V

Chương VI

Chương VII

Chương VIII

Chương IX

Chương X

Chương XI

Chương XII

Chương XIII

Chương XIV

Chương XV

Chương XVI

Chương XVII

Chương XVIII

Chương XIX

Chương XX

Chương XXI

Chương XXII

Chương XXIII

Chương XXIV

Chương I

Một đêm, Hàm ngủ ở nhà một dân Thái Đen Bản Bắc (1)[BXH1]  chàng thao thức không sao chớp mắt nổi vừa lạ non, lạ nước vừa lạ phong tục tập quán.
Suốt đêm chàng để tay vắt ngang trán nghe những âm thanh của núi rừng Việt Bắc. Cái "lần" nước ở ngoài hiên réo the thé buốt đến mang tai. Dưới gầm nhà, đàn trâu khục khặc xua ruồi muỗi, đập sừng vào cột canh cách, hơi thở phì phì mệt nhọc.
Xa xa tiếng chim rừng hú não nề: " Bắc Quang, Bắc Mục, Hà Giang nước độc".
Tiếng thác reo bên suối ồ ồ hoà lẫn với muôn nghìn âm thanh khác nghe lạnh gáy.
Nghe mãi những tiếng ấy đã quen tai, chàng miên man suy nghĩ chuyện khác. Đang mung lung ở hiện tại, rồi quay về tương lai, cuối cùng tưởng đến câu chuyện xảy ra ban chiều khi mới đến nơi này.
Nàng sơn nữ Thái Đen ban chiều ấy, có thái độ, hình dáng mềm mại quá chừng.
Chàng quên sao được người sơn nữ ấy. Bóng dáng nàng đang quay cuồng rõ ràng trong trí óc. Bộ y phục chẽn xanh đen mầu chàm, cúc áo bướm bạc, chiếc khăn quấn mươi vòng trên mớ tóc mây đen. Thắt lưng đỏ và đôi xà tích bạc lủng lẳng cùng với con dao díp bạc nhỏ nhắn xinh xắn kèm bên mấy đồng hào ván dùi lỗ.
Nhớ nhất là khuôn mặt trái xoan, đôi mắt đen nhánh, hàng môi thắm tươi, hàm răng trắng đều đặn; đến nỗi chàng phải vì đôi mắt đen đẹp tuyệt diệu ấy là phản ảnh của dẫy núi xanh lơ trùng điệp; má hồng tươi vui như muôn ánh nắng bình minh tráng lệ gác bên sườn núi phía đông. Sẵn một tâm hồn trong trắng, chất phác như giòng suối nước dội bên ghềnh!
Nụ cười chào đón gieo trên đôi môi chúm chím đọng sương buổi mai đẹp trời khi mời chàng xơi nước chè.
Bữa cơm đầu trên đất Thái Đen rất ngon lành mặc dầu đặc biệt không có một hạt cơm tẻ.
Những "coóng" cơm xôi trắng trong rất thơm cặp theo mấy xiếp cá nướng với một núi măng đắng chất ở giữa mâm và có bát muối nhỏ để chấm thay nước mắm.
Chủ nhà là một gia đình giàu có, phong lưu trong bản. Qua mấy chục vựa thóc, nhiều gia súc, cách ăn ở xử sự cho khách lạ đánh giá họ cấp bậc nào?
Bộ mặt dắn dỏi, ăn nói nghiêm nghị tử tế của ông chủ trong lúc nói chuyện với Hàm vẫn diễn đều đều trước mặt chàng linh động.
- Ông ở đâu đến đây ạ. Nếu chúng tôi không đoán lầm thì ở về Nam Định, Thái Bình bị một cơn khủng hoảng về nạn đói?
- Vâng, đúng như vậy ạ. Quê chúng tôi ở Hành Thiện, Xuân Trường, Nam Định.
Tưởng đến lời đáp ấy, Hàm quên những câu xã giao khác tiếp theo, chàng liền nhớ đến cảnh tượng quê chàng với bộ mặt cau có.
Năm nay, quân phát xít quá bạo tàn gây cho dân miền châu thổ lao lung về cuộc sống. Ruộng nương, nhà cửa, tốt đẹp hây hẩy như tuổi cô gái quê bừng sức sống mười tám bị bom đạn chúng đốt phá, đem súng về làng đe giết nếu không trồng đay gai.
Hôm chàng ở tỉnh về quê, giữa đường gặp mẹ. Bà cụ ôm mặt khóc hu hu thảm thê kể lể với chàng câu chuyện giặc phá làng, cắt lúa đang xanh.
Lòng người thanh niên đầy sinh khí nóng như lửa, mặt đỏ bừng chạy ra chạy vào căm hờn oán giận hiện rõ trên nét mặt. Chàng phải thốt thành lời cho đỡ xót xa:
- Quân bạo tàn, người da vàng còn hại lẫn nhau, thế mà chúng còn lớn tiếng tuyên truyền rầm rộ loài da trắng mới dã man độc ác!
Nạn đói lan tràn khắp mọi nơi từ đầu làng cuối xóm. Phú nông di cư lên tỉnh tránh nạn cướp bóc xâu xé, bám riết của kẻ nghèo đói đòi hỏi. Trung nông đem bán những đồ đạc thường dùng hàng ngày hoặc gánh gồng tếch xéo vô Trung, lên mạn ngược Thượng du miền Bắc kiếm miếng ăn cho qua ngày, đoạn tháng, bụng đói dày vò.
Khổ sở nhất là những anh bần nông từ xưa tới nay đã chịu đói khó quen nên cố nằm lì ở quê nhà tần tảo. Họ rủ nhau ra vườn dược, ven ruộng bờ lau nhặt rau sam, rau má độn cơm.
Những đứa trẻ nhoai nhoai lìa bố mẹ tìm cách sống bằng cách đào củ chuối hoặc củ sen ở các đầm ao nhai ngau ngáu rất ngon lành.
Chúng trông thấy chàng ở tỉnh về với con mắt lăm le ăn thịt; chẳng còn kiêng nể như mọi lần khác.
Về đến đây, óc chàng chợt nghĩ ra một câu chuyện mà không hiểu ai nói hoặc nghe lỏm ở đâu: chó ăn thịt người ở quê lân cận.
Trong làng có một gia đình nghèo nhất là bác Xã. Nhà bác bần bách nhất gồm có vợ, hai con và bốn mẹ con chó đen mới đẻ núp ở túp lều hoang cạnh ven sông Ninh Cơ. Trong lúc đói khát ấy, thằng con út bác mới sinh được vài tháng bị ốm rất nặng nề. Chẳng phải nhờ ông thầy thuốc bắt mạch để tìm căn bệnh, vợ chồng bác cũng biết nguyên do:
- Nhà nó ạ, con nó đói quá khéo chết lả mất thôi. Tôi phải ở nhà trông con, nhà nó đi lùng xem có gì ăn không?
Một ngày ròng rã, bác xã trai lang thang khắp mọi nơi từ hang hốc cây hoặc bãi cát ven sông để lần kiếm con cá, cái rau, nhưng khi về cũng chẳng có đến một cái gì. Bác vò đầu gào:
- Con nhỏ ta chiều nay sẽ ra sao? Nếu không kiếm được một tí gì cho mẹ nó ăn? Trời ơi! Lấy sữa đâu cho nó bú!
Bác hình dung tới hai bầu sữa của vợ chỉ là cái bong bóng khô khan nhăn nhó chẳng có đến giọt sữa. Đứa bé cố thò mồm nhai nhầu nát cả hai bên vú chẳng còn hút được một mảy may chất sống. Đầu óc bác rối bù đang lo kế xoay xở.
Nhìn quanh quất chẳng có gì đáng lấy được, ngoài bốn mẹ con chó đen trung thành gầy guộc lông rụn sát vào chân da chạy theo chân bác. Không còn nghĩ ngợi gì hơn, bác cầm dao quắm dài cán đập chết mấy con chó con đem vào bụi cây thui chín xách về nhà.
Con chó Mực đen thấy chủ đập chết con mình, nó lồng lộn nhe răng nhe lợi kêu ầm ĩ rồi cắp đuôi chạy mất. Bác biết nó đau đớn lắm và nói một mình:
- Thôi, mày oán tao làm gì? Con tao sắp chết rồi chẳng có gì cho mẹ nó ăn nên tao phải làm liều.
Quay về nhà, con bác đã chết cứng đờ trên tay vợ bác. Bác chẳng còn biết cách nào ngăn cản dòng nước mắt đã bao ngày chịu nỗi đớn đau trút ra để khóc đứa con và cảnh nước loạn ly. Bác đem xác con lấp ở bên lề chiếc hố nhỏ cạnh nhà.
Ngày hôm sau, vợ dậy sớm ra mả con thì đống đất mới bị xoá lộn. Mả mới chỉ còn là một cái hố rỗng, xác con đã biến đâu mất. Bác hớt hãi khóc bù lu, bù loa về gọi chồng.
Cả hai bổ đi tìm khắp mọi nơi từng bụi cây, tùm ruối chẳng thấy đâu, mãi sau bắt gặp con chó mẹ đang nhai đầu đứa con bác ngay ở dưới gốc bòng (2)[BXH2] .
Hàm nghĩ đến đây, chàng thở dài buồn bã, não nề nghĩ: Thì ra người ăn con chó, và chó mẹ lại ăn xơi "con" người.
Và cho đến thân chàng cũng không kém chật vật. Ròng rã nửa tháng trời, Hàm gặp đói khát bao nhiêu lần ở dọc đường. Đã biết nhiều đêm ngủ không nhà, nằm bên xác người chết bên đường bốc mùi hôi tanh, xú uế, khủng khiếp!
Những hàm răng người tử nạn trắng tinh nhe trên bộ mặt xũng tím bám đầy ruồi nhặng. Đâu đâu cũng rải rắc xác chết, ở làng Hành Thiện, quê chàng cũng như các nơi lân cận cùng chung một cảnh.
Ngay cả con đường tầu Hà Nội Lào Kay, có chỗ chất năm bảy thây đủ mặt già, trẻ, lớn, nhoai nhoai; có lẽ chết cả nhà vì đói!
Con đường tầu đã  trở nên lối đi của trăm nghìn ruồi nhặng. Tiếng vo ve đú đởn của chúng reo hò hả hê như muôn tiếng hô của đoàn quân chiến thắng.
Nhìn bao nhiêu cảnh diễn ra, chàng không còn đủ tâm lực nghĩ thêm nữa; cố nhắm mắt chờ giấc ngủ, nhưng nào quên được! Nó cứ gan lì bám riết ám ảnh.
Trong đó có một giây vô hình khuyến khích bọn trai trẻ còn sống sót lại, phải cùng nhau đoàn kết chống bọn tham tàn, ác độc, đang tâm giày xéo, gây hiểm hoạ cho dân Việt.
Chàng có một cảm giác như oan hồn xác chết hàng triệu người kia đang nhìn oán trách chàng, cũng như bao thanh niên chỉ than hoài qua cửa miệng!
Bỗng nhiên lửa ở bếp giữa nhà lập loè, mỗi lúc sáng hơn. Chàng nhìn rõ cô sơn nữ vừa tơ tưởng đang đậy xôi cơm. Chàng chép miệng:
- Trời gần về sáng. Chú ta sắp dậy! Hôm nay ông ấy đem thóc gạo về quê. Ta là một vật bán được mấy gánh nhỉ.
Rũ chăn đứng dậy ra sân trước mặt, chàng bắt gặp nàng:
- Thày không ngủ ngon giấc à? Sao dậy sớm thế!
- Cô không dậy sớm hơn tôi là gì đấy? Tôi lạ nhà nên không sao chợp mắt được!
- Tôi quen rồi! Thầy bì sao được!
Dứt lời, nàng đứng dậy ra hiên rót nước nóng mời khách lạ rửa mặt. Đồng thời có tiếng khục khặc, húng hắng ho báo hiệu chú chàng cũng đã dậy.
- Này cháu, hôm nay chú xuôi đây. Ông chủ hứa sẽ cho ta hai tạ gạo. May lắm, không thì chú phải ở lại mấy hôm xay lại chậm. Ở nhà, trông một phút một giây đợi gạo đem về. Cháu cố ở cho vui lòng ông bà để đáp lại công ơn.
Thày để em cháu sống sót về sau này, đó là công của cháu cả. Dốc một lòng làm việc và coi ông bà cũng như cha mẹ, anh chị như hai chị nhà.
Hàm tự nhủ:" Đời ta đáng giá hai tạ gạo hoặc nói khác đi vì nó ta đã phải nhận hai cha, đôi mẹ".

Chương II

Mấy hôm nay, chàng chưa phải mó máy một công việc nào cả. Như lời ông chủ nói với chàng, mới đến còn lạ nên phải nghỉ ngơi ít lâu cho quen nước đã.
Nước miền thượng du rất độc, sương muối buổi sáng nhức đầu, lắm ma thiêng, hùm beo thú dữ. Cho nên những người đã lên rừng về mỗi người đã đặt cho một tên khác nhau, nào nói ma thiêng nước độc, rừng xanh núi đỏ hổ báo nhiều như châu chấu.
Mỗi buổi sáng tinh sương, gia đình từ người lớn, người bé, ai nấy đều có một việc ở ngoài đồng. Ở nhà chỉ có nàng sơn nữ dệt cửi thêu thùa, nấu cơm, đun nước. Chẳng biết nói chuyện với ai ngoài nàng ra Hàm đành bạo dạn bắt lời:
- Cô dệt cửi đấy à?
- Vâng ạ. Thầy ngồi chơi.
- Sao cô thuộc tiếng chúng tôi thế, ở đây người ta đồn rằng dân Thái không thạo kia mà!
Nàng mỉm cười, tay gỡ sợi chỉ rối và miệng thỏ thẻ đáp:
- Cái đó cũng đúng, nhưng có nhiều người biết sõi tiếng Việt. Còn em không sõi tiếng Việt cho lắm, nhưng cũng nói tạm được. Trước kia em vẫn ra chợ Yên Bái mua đồ ăn.
- Cô vẫn đi chợ Yên Bái đấy à? Dạo này tỉnh buồn bã lắm!
- Thế ư? Thày đã qua, ở đấy em em đang theo học trường “ École de Garcons”.
Hàm ngạc nhiên và không hiểu gia đình này làm chức gì mà văn minh thế. Chàng đáp:
- Hẳn nào, cô sõi là phải. Tôi không ngờ… Thưa cô, ông nhà làm gì ạ?
- Bố em trước là ông Châu và bây giờ đương giữ chức Bang.
Hàm vui vẻ hẳn lên và chàng tự khen lúc vừa rồi sao đã mạnh bạo hỏi được câu ấy và nàng lại trả lời rất chu đáo.
- Ông nhà cũng là một bậc quan quách. Tôi rất cảm ơn cô đã cho tôi hay; hôm qua ông nhà đi đâu đó ạ? Cô có thể cho tôi rõ được chăng?
Chàng hỏi xong, hai mắt dán thẳng vào mặt nàng đợi trả lời. Nhưng đó cũng chỉ là một cớ, lý do chính đáng được nhìn nàng tự nhiên. Chàng cũng chẳng hiểu tại sao hỏi một câu dớ dẩn và vô ích như vậy?
Nàng cũng ngoan ngoãn đáp một cách tự nhiên và đầy đủ:
- Bố em ra Nghĩa lộ thăm anh em, ít lâu về thôi. Thầy cần việc gì đấy? Chắc thầy hỏi ba em có dặn gì phải không?
Hàm thấy câu chuyện vô lý mà lại hóa ra buồn cười, chàng nhận lời xem ra sao?
- Vâng, đúng thế ạ! Tôi định hỏi cô nhưng không ngờ lại được cô cho biết.
Nói xong, tự nhiên vô cớ, lòng chàng sung sướng và cởi mở như lá cờ bay trước gió.
- Bố em dặn nói với Thày cứ an tâm nghỉ ngơi, dưỡng sức ít ngày nữa. Vì đi như thế xa lắm, ròng rã một tháng trời, chồn chân, mỏi gối, mệt nhọc nhiều nên cần phải ở nhà. Lúc nãy, em trông thấy Thày làm việc nên đã định bảo, nhưng lại ngại.
Thật vậy, Hàm nhận rằng mình đến đây ở làm việc cho người ta để rồi chẳng làm được công việc nào mà bày thêm, thực không an tâm.
Chàng không trả lời nhưng nghĩ mãi bóp trán tư lự, để cố tìm một câu chuyện nói với nàng sơn nữ, ấy thế cứ bí rì rì mới bực bội làm sao!
Hàm vẫn im lặng hoài và thời gian chạy nhanh như ngựa vía, bầu không khí càng tẻ nhạt. Nàng sơn nữ bèn tìm cách phá tan:
- Chắc quê thày ở tỉnh. Và hiện giờ thày học gần thi chưa ạ?
- Tôi học ở trên Hải Phòng đáng lẽ ra năm nay thi nếu không bị gián đoạn.
- Thi gì ạ?
- Bằng Thành Chung!
Không thấy nàng nói thêm gì, chàng chẳng hiểu cô này có biết hay không? Chắc hẳn là hiểu chứ lúc nãy cô ấy còn biết “ École de Garcons” cơ mà, Thành Chung thường nôm na là cái bằng Diplôme lẽ nào lại chẳng hay?
Cuối cùng chàng đoán chắc cô này không biết nên hỏi mớm:
- Cô cũng học ở tỉnh rồi đấy chứ? Chắc hẳn là đã qua hết các bậc ở lớp Yên Bái rồi?
Chàng nghĩ một mình, cô ta có học ở Yên Bái chăng nữa cũng chỉ hết bậc tiểu học là cùng cực.
Đúng như lời Hàm đoán, nàng không hiểu nổi “Thành Chung” là cái gì, cấp bậc nào, kém hay cao hơn em nàng? Nàng có được ra Yên Bái học đâu? Ngoài hai năm trời học tiếng Thái đen ra? Péng, tên nàng, chẳng được học thêm một vần quốc ngữ.
Không hãnh diện hão, vốn ưa thực thà, nàng trả lời thẳng thắn:
- Em không được ra tỉnh học đâu, chỉ ở nhà thôi thày ạ.
Hàm cười thầm và nhất định có dịp để phóng đại những chuyện học hành với cô này. Chàng liền vớ dịp may để che lấp những công việc quê mà chàng chẳng biết làm, và chung quy đổ lỗi cho sự học hỏi cả.
- Ấy tôi đi học nên sao nhãng việc nhà quê nên bây giờ chẳng hiểu một ly gì cả. Cho nấu nồi cơm cũng chẳng hay, cày chẳng biết, thật cái đời học sinh không làm nên thân là đúng lắm! Ngày tháng chỉ ăn nhờ bố mẹ anh chị em, đầu tháng, chậm tiền ăn học một tí là thúc giục cuống lên và cho đến hôm nay phải lìa gia đình nên mới khổ!
Péng thương hại và nàng cố tìm lời an ủi, khuyên nhủ:
- Việc làm dễ thôi thày ạ, lâu ngày nó quen cả. Tuy chẳng biết cày bừa, nhưng thày mở lớp dạy chúng tôi học tiếng Việt là đủ rồi.
- Cô muốn gì, chứ việc học tôi rất sẵn sàng đem sự hiểu biết để dạy. Liệu chừng ở đây có nhiều người theo học không cô?
- Có ạ. À! Em quên mất, tên thày là gì, chốc nữa em còn bảo người nhà lên phủ lấy thẻ?
- Vâng, như vậy thật là hoan hỉ. Tên tôi là Ngô Mạnh Hàm sinh ngày …...... ở Hành Thiện, Xuân Trường, Nam Định, con ông và bà…………. Thôi tôi biên vào giấy cho dễ nhớ.
Viết xong, chàng đưa cho nàng và hỏi:
- Chết, một tí nữa tôi quên tên cô để dễ hỏi khi có một việc cần gọi.
- Péng!
Chàng nhẩm đi nhẩm lại theo sau:
- Péng, Péng…
Péng phì cười, nhưng nhanh và tỉnh hơn nàng lấy chiếc khăn trên đầu che miệng. Rồi nàng chợt nhớ tới giờ làm cơm cho người nhà ở đồng về ăn nên đứng dậy, khép nép chắp tay nói:
- Mời thày đi nghỉ, em xin phép ra xôi cơm, trưa đến nơi rồi ạ!
Chõ cơm xôi trắng ngần, đầy hương vị ngạt ngào tỏa hơi cạnh bên người thái nữ, Hàm lặng nhìn tha thiết, mến thương.

Chương III

Tuy mắc tiếng là con nhà quê, một chánh tổng làng Hành Thiện nhiều nhà cửa ruộng nương, Hàm chẳng bao giờ biết đến một công việc đồng áng.
Cũng như chàng đã thú nhận với Péng hôm vừa đấy, từ thuở nhỏ cho tới ngày hai mươi mốt tuổi đầu, chàng thanh niên chỉ ở ngoài tỉnh.
Thường một đôi khi, những ngày rỗi rãi hoặc buổi lễ nghi, chủ nhật, chàng mới về qua quê nhà thăm bố mẹ, anh em, họ hàng và cũng là một dịp lấy tiền lên tỉnh tiêu xài.
Ngày hôm nay, lần đầu tiên ra ngoài đồng làm việc, chàng hết sức lúng túng và ngượng nghịu.
Péng đã biết trước, nàng phải nghỉ việc dệt cửi để ra đồng với chàng trong cuộc bầu bạn hay chỉ dẫn công việc làm cho người bạn mới.
Cả nhà Péng, ngoài bố nàng lọc lõi tiếng Việt ra, còn mẹ, anh em họ hàng ở nhà ít người hiểu tiếng Việt, nếu có biết chăng nữa cũng chỉ lõm bõm những câu chào thường lệ: "Thưa Ông, Bà hoặc chào Ông, Bà khoẻ mạnh chứ, cảm ơn nhiều" thế là hết!
Péng bảo chàng:
- Em bảo có sai đâu, bố dặn cứ ở nhà chơi đã không nghe; thích ra đồng làm việc, bây giờ thày biết làm công việc gì?
Dứt lời, nàng nhìn chàng, anh chàng này đứng yên không nói năng, nàng lại bảo:
- Thôi thày cầm con dao này phạt cỏ ven bờ nhé lần đầu chưa quen lâu dần sẽ dễ hết. Chắc chắn sẽ phải phồng tay rồi sau mới nắm chặt cán.
- Vâng.
Chàng đứng thẳng người giơ con dao lưỡi cong phạt cỏ, chẳng may đưa ngay vào ống chân, lưỡi dao sáng loáng lại vừa mài nên vết thương khá sâu.
Máu chảy lênh láng Hàm không dám kêu và cũng chẳng bảo cho ai hay. Mỗi lúc máu loang một nhiều rộng hơn, nên một người đàn bà trông thấy. Bà ta gọi Péng, nàng chạy vội lại hốt hoảng hỏi:
- Sao thày không gọi em. Chết thật để máu chảy nhiều thế này à!
Nàng xé thắt lưng buộc cho chàng. Hàm cảm động.
- Có đau lắm không thày, thôi em đưa thày về nhà nhé.
Hàm cười đáp:
- Cảm ơn cô, tôi không đau lắm đâu có đứt tay mới hay thuốc.
Rồi chàng lại cầm dao phát ven ruộng mặc dầu nàng hết sức can ngăn.
Péng không đi xa nữa. Nàng luôn luôn đứng bên cạnh chàng trò chuyện:
- Ở quê nhà thày việc cày bừa chắc là khác đây?
- Vâng, đúng thế.
Vừa đau chân vừa thẹn không biết làm công việc Hàm tự gắt gỏng với mình, nên chàng không muốn bắt chuyện. Chàng chỉ vâng hay gật đầu bất cứ kết thúc một câu chuyện gì cũng vậy.
Đoán được nỗi buồn tẻ tràn ngập trên nét mặt người khách lạ. Péng cố sức làm cho chàng vui.
Nàng lên ven ruộng hái sim ngoã mời chàng ăn và hết sức chiều chuộng.
- Thày xơi thử với em một miếng nào, ngọt lắm thày ạ. Cứ mỗi buổi sau khi đi làm về em thường lên rừng hái sim ăn, đôi khi ăn nhiều quá về chẳng muốn ăn cơm nữa.
Hàm cầm quả sim rừng rồi nhìn mãi chẳng hiểu ăn ra sao, bóc vỏ hoặc ăn cái. Muốn quay hỏi nhưng lại tự ái, sợ người ta chê mình là ngốc và nhất là lời bình phẩm ấy lại thốt tự miệng người đẹp.
- Thày ăn đi.
- Vâng.
- Thày cứ bỏ con dao xuống ven ruộng ấy ăn đã nào. Sao thày chăm thế. Ăn cả vỏ thày ạ.
Dứt lời Péng cầm con dao đặt ra ven ruộng và đưa sim liên tiếp cho chàng.
Mấy người bừa ruộng thỉnh thoảng lại nhìn chàng khúc khích cười và bảo khẽ nhau:
- Thật là làm ruộng một mùa có khác, chưa ra ruộng đã đứt chân, chưa tới rừng đã mất dao. Làm gì được cái ngữ người ấy.
Hàm chẳng biết họ nói những gì, song chàng cũng thầm đoán được bọn kia chê bai việc làm của chàng. Hơn thế nữa, sau khi bọn ấy nói xong Péng mắng thì lại đúng nữa. Quay lại chàng, Péng nói tránh đi:
- Ấy bọn người nhà cứ phải mắng họ mới chịu làm, thày ạ. Cả buổi chú nào cũng nói chuyện đùa với nhau được.
Ăn xong Péng thắt vỏ dao vào thắt lưng và quay lại cười trước khi nói với Hàm:
- Thày cầm dao đi chơi với em.
- Vâng.
Hàm chỉ biết vâng lệnh làm theo lời tiểu chủ. Nàng đưa chàng đi qua những cánh đồng, khi đến ruộng nhà, nàng chỉ bảo:
- Đây là ruộng nhà thày ạ. Một năm chỉ cấy một vụ mà đủ ăn phong lưu lắm.
Chàng nhìn theo tay nàng trỏ. Đó là một cánh đồng dài vô tận vút cánh cò bay. Những thửa ruộng đã bừa hai lượt mới cấy trông như những con sông nhỏ đục làu.
Chàng hỏi nàng:
- Ruộng nhà nhiều quá nhỉ. Những thửa ruộng này do các cụ ngày xưa để lại hay về sau mới có.
Péng nhìn chàng với cặp mắt tinh nhanh và thầm phục anh chàng này gớm lắm đây. Nàng trả lời rất khéo:
- Ruộng của ông cha để lại cũng có một phần thày ạ và ruộng mới người ta cầm ít lâu không có tiền chuộc trở thành của mình.
Tuy Hàm không nói ra như vậy là bóc lột e làm mất lòng nàng, nhưng chàng thầm nghĩ vấn đề cầm cố ruộng nương ở nhà quê thật nhẫn tâm. Còn gì đau đớn hơn nữa. Ruộng cầm với giá quá rẻ để lấy một số tiền khi túng bấn, ít lâu sau không có tiền chuộc là mất.
Cho nên những thằng giàu cứ nhiều của mãi lên và những thằng bần nông mỗi ngày một lụn bại, là đúng lắm.
Chàng nói sang chuyện khác:
- Ruộng đây tốt đấy nhỉ, lúa ngập đầu người, có nói phong lưu cũng không lấy gì làm lạ.
Péng tiếp thêm:
- Sẵn nước nên dễ cày cấy lắm.
Một cái mương kia cũng đủ cung cấp nước cho tất cả cánh đồng này. Đàn bà con gái ở đây ít người biết làm công việc đồng áng, họ chỉ ở nhà dệt cửi thêu thùa thôi, phần nhiều đàn ông đảm nhiệm cả.
Hàm cười và nhìn nàng:
- Thế tại sao cô lại tháo vát công việc đồng áng như vậy.
- Vì em thích thày ạ. Tuy nhà có nhưng sau này nghèo không biết làm ăn thì chết đói chứ. Thôi chúng mình về đi thày ạ. Còn lên trên đầu khe thăm bẫy. Thày có đau chơn lắm không? Có thể đi được chứ?
- Được cô ạ.
Cả hai người lại dắt nhau theo con đường nhỏ lên miền Bắc. Qua những lối heo hút, dốc đá dài thẳng tắp, Hàm thấy mình yếu đuối trước núi rừng.
Nhìn trước mặt, người bạn đường của chàng leo nhanh như vượn. Trong khoảnh khắc nàng đã vượt qua. Nàng thấy chàng vất vả khó nhọc nên đưa dây bắt lên. Hàm thẹn đỏ mặt, chính lúc ấy con người nam nhi hầu như đã bay đi từ lâu mà không hay.
Vượt cái đèo tổn sức lực ấy đã đến chỗ bẫy chim chuột. Hàng nghìn chiếc bẫy dài quá tầm mắt chạy vụt rất xa; không biết đi đến đâu mới hết. Và trong một phút quên mệt nhọc chàng reo lên khi thấy một con vật nằm dưới bẫy.
- Kìa một con chuột rừng nhe răng dưới cạm.
Qua một vài chiếc nữa Hàm lại reo lên:
- Cô này lại một con gà gô còn sống nhưng gẫy cánh và đang đập phì phạch ở bẫy kia.
Tuy nhiên Péng cũng biết trước được rồi nhìn thấy chiếc bẫy sập tất nhiên phải có một con vật thiệt thân.
Nàng lại reo thêm:
- Này thày ơi! Một chú gà rừng nữa chết đây này.
Hàm trêu:
- Cô Péng nhỉ, chẳng thấy một nàng nào chết cả?
Cả hai phá lên cười. Nhận rõ chàng thích nên nàng lại khơi thêm:
- Còn nhiều lắm thày ạ, hôm nay thày đi tất nhiên phải được nhiều.
Hai nụ cười gặp nhau thêm phần thân mật và giải bằng được bao nhiêu lòng mà dùng lời không diễn tả nổi.
Nàng bảo chàng:
- Chúng mình đi nhanh lên thày ạ, kẻo về muộn đấy. Thày đau chân cứ vịn vào vai em mà đi.

Chương IV

Thời gian qua ở đây cũng đủ khá lâu. Buổi nay chàng ra đồng làm việc đã thấy quen và vui vẻ hơn. Chàng cho đó là một bổn phận nên đem cả lòng tận tâm hăng hái ra làm.
Péng bảo Hàm:
- Dạo này thày làm ruộng đã giỏi lắm rồi, đắp bờ đã khéo chẳng kém gì con trai trong làng đâu. Dân làng vẫn gửi lời khen thày đấy.
- Thật không Péng?
- Thật đấy. Ừ mà dạo này Hàm phải nói tiếng Thái nhé. Hàm thuộc tiếng em rồi cơ mà.
Hàm nhìn nàng và nàng cũng nhìn chàng nũng nịu:
- Được rồi tôi sẽ chiều cô nhé. Thích chí lớn phổng lên rồi đấy!
Hàm thích đùa cợt với Péng, người con gái quen chàng, quen từ thuở đầu mới tới. Có đôi khi chàng tự hỏi lòng mình đã yêu cô con gái hạt ngọc kia rồi chăng?
Chàng kiểm điểm những ký ức nhận thấy mình vô lý hết sức. Một đôi lúc Péng cười đùa với người trai tráng trong làng, chàng thấy khó chịu và bực bội vô ngần. Chàng tự nhủ:
- Cái thằng này buồn cười nhỉ, người ta có phải là người yêu của mình quái đâu mà giận dỗi suông. Người ta nói chuyện với ai thì mặc, tại sao lại bực tức một cách vô lý điên cuồng như thế?
Lúc nói chuyện với nàng, chàng thấy yêu đời hơn và cũng là một khích lệ đáng quý. Mẩu chuyện tuy nhạt nhẽo đến đâu, nhưng lúc có hai người cũng trở thành hay ho và hứng thú. Chàng nhận xét thấy cử chỉ và hành động của Péng rất thân mật mỗi khi đối diện với chàng: " Có lẽ cả hai chúng ta yêu nhau rồi mà không biết." Chàng quyết định buổi chiều hôm ấy sẽ nói rõ cho nàng hiểu như vậy. Chàng vừa đi vừa nhẩm : " Có lẽ chúng ta yêu nhau mất rồi mà không biết". Dứt lời chàng ngoảnh lại phía sau nhìn như sợ ai nghe mất.
Chàng cứ bối rối tự hỏi lòng mình, đắn đo xem có nên mào đầu như vậy hay không? Hoặc là quá tình tứ và cô ấy mắng cho thì sẽ đối phó ra sao? Chẳng lẽ nào như thế được, nàng săn sóc mình khác hẳn buổi đầu. Từ một mẩu cơm lam lót dạ, hoặc chậu nước nóng rửa mặt về những buổi chiều đông giá rét nàng đều tỏ ra một người vợ ngoan ngoãn, hiền hậu, đáng yêu và thuỳ mị. Nhất định phen này lấy nàng làm vợ. Người sơn cước chiều chồng thì còn gì bằng nữa. Có thể như người đàn bà Nhật đã từng chiếm ưu điểm ấy.
Người Thái đẹp lắm chứ! Búp tay thon thon duyên dáng và đáng yêu lắm. Không phải cái đẹp giả tạo như những nàng thiếu nữ kinh thành; nhờ son, phấn, nước hoa, mà đẹp với dáng mộc mạc thơm tho hơn nhiều.
Chàng đang miên man hướng ý nghĩ về tương lai thì bỗng có tiếng người âu yếm gọi:
- Thày ơi! Chiều nay về sớm nhé! Chúng mình còn đi chơi xem gõ cồn... Đẹp giời mùa thu mà không đi chơi cũng phí mất cái tuổi xuân!
Mới thoạt nghe Hàm đã cho rằng người con gái đường rừng ấy quá lãng mạn; nhưng về sau mới hiểu những lời nói hai nghĩa ấy, chỉ có một nghĩa thành thật mà thôi.
Cả hai trở về nhà vào lúc mặt trời lặn, rồi họ rủ nhau xuống nhà người chú ruột sơn nữ.
Ông Bang, bố Péng, bảo Hàm:
- Hôm nay thày đi chơi xem gõ cồn cho vui. Ở dưới xuôi ta không có trò chơi ấy.
Đôi bạn dắt nhau đi trên con đường làng gồ ghề, lắm lúc lại bùn lầy nữa. Hàm bảo nàng:
- Đường ở đây chẳng bao giờ khô ráo cả.
- Vâng.
Hàm thấy người yêu chiều nay nói ít đi, và nếu có trả lời thì cũng chỉ là cái bóng của chàng, trước đây bất cứ kết thúc của câu chuyện hay hoặc dở chỉ gật gù hoặc vâng là cùng. Chàng cũng không hiểu lý do nàng buồn. Sau bao lần chàng cố can đảm để hỏi:
- Cô Péng sao hôm nay buồn tệ! Cô cho tôi biết được chăng? Nếu có thể chúng mình cùng bàn luận.
Yên lặng trong một phút, nàng ngước mặt nhìn chàng và câu đáp tỏ vẻ cảm động chứa chan:
- Péng có một câu chuyện này muốn hỏi Hàm nhưng liệu Hàm có trả nhời không? Hứa đi nào! Hứa đi! Péng sẽ nhờ Hàm cho biết ý kiến!
Tâm trạng chàng lúc bây giờ cũng chẳng khác gì nàng: lòng yêu đương đang muốn biểu lộ; song chưa ai dám nói ra bằng lời vì sợ rằng quá trắng trợn. Chàng biết Péng rất có ý tứ không muốn thú nhận trước, nhưng lần này tình yêu đã quá nặng, nàng không thể ngăn cản được nữa. Nhất định nàng phải nói. Chàng mừng hơn; trong lòng thúc dục "nhận đi". Hàm gật đầu:
- Péng kể cho Hàm nghe nào.
Nàng rụt rè mãi mới dám nói:
- Trước đây có một người Việt vào bản Bắc làm ăn cũng như Hàm bây giờ, nhà ấy có một cô con gái rất xinh. Sau một thời gian cả hai người trở nên thân mật và cuối cùng yêu nhau. Péng đố thày biết họ có lấy được nhau không nào?
Hàm đáp:
- Việc họ lấy nhau hay không Hàm biết làm sao được? Péng cứ kể hết đầu đuôi câu chuyện cho Hàm nghe.
- Anh ấy trước kia yêu người sơn nữ bao nhiêu rồi sau lại chán bấy nhiêu. Buổi đầu hứa hẹn ngày cưới nồng nàn cuối cùng lại bỏ bẵng chạy theo người con gái khác. Hàm xem có buồn cười không? Nếu vào trường hợp của Hàm thì việc ấy sẽ định liệu ra sao? Và một khi đã yêu, có bao giờ để xảy ra như vậy không?
Hàm cười, chàng thầm khen người sơn nữ ấy rất khéo léo trong việc dò xét tâm lý tình yêu. Nàng thử đem một thí dụ tương tợ ra ướm hỏi để mong lời đáp lại sẽ là câu trả nhời trực tiếp cho đời nàng. Chàng tự nhủ: "Cô gái này nhận xét tinh tế lắm, giỏi đấy...! Ít nhất câu hỏi nàng cũng phải nung nấu biết bao nhiêu đêm trường."
Mắt nàng vẫn nhìn thẳng mong đợi chàng trả lời. Nhưng lâu quá nàng phải dục:
- Kìa anh (chết... thày) trả lời em đi.
Chàng dằn giọng từng câu một rất mạch lạc:
- Em (xin lỗi tôi quên, cô Péng) câu chuyện của Péng vừa kể rất hay nhưng tiếc rằng không phải của chúng mình nên tôi chẳng có ý kiến nào để phát biểu cả. Nếu nó là chuyện của chúng mình thì chắc Péng hoặc tôi đã phải tự bàn từ lâu rồi... Tiếc rằng không phải của ...
Péng ngắt lời đặt tay lên vai chàng âu yếm bảo:
- Anh! Em dư hiểu lòng anh rồi. Chúng ta cùng yêu nhau anh ạ! Péng muốn rằng từ giờ trở đi đừng ai dấu nhau một điều gì nhé. Hàm cứ gọi em Péng là em cũng được. Em thích nghe chữ em hơn chữ noọng nhiều.
Đôi bạn cảm thông với nhau qua mẩu chuyện, tất cả tình yêu chứa chất bao ngày trong một phút đã bộc lộ. Họ rảo bước nhanh hơn và tiến về phía đầu làng.

Chương V

Đến nhà người quen vừa sẩm tối. Tiếng gõ cốm ở ngoài hiên đổ hồi mạnh hơn và tất cả trai gái trong làng đều có mặt.
Những nàng sơn nữ còn son trẻ thường búi tóc dưới gáy để khỏi nhầm lẫn với những cô sắp sang sông hoặc có chồng rồi.
Những người này búi tóc ở đỉnh đầu. Ngay Péng cũng vậy, nàng đi bên chàng với búi tóc trên đỉnh đầu; đã có phút làm chàng ngạc nhiên.
Nàng dẫn chàng đến chỗ "đuống" giã cốm và kể:
- Người Thái rất tự nhiên lựa chọn người yêu anh ạ. Chẳng hạn như em, khi yêu ai, gia đình không có quyền ngăn cấm hoặc gây điều cản trở. Nhưng chỉ phải tội là ở rể ba năm thôi anh ạ.
- Thế thì khắt khe đấy, tục lệ người Thái là của người Việt ngày xưa. Ngay cả chữ viết cũng thế, có một nhà khảo cứu đã tuyên bố rằng đó là chữ cổ của người Việt Nam.
- Cùng một giống nòi cả đấy anh nhỉ?
- Lẽ dĩ nhiên.
Péng lại hỏi gặng thêm:
- Anh này, như vậy người Thái lấy được người Việt chứ!
Chàng nhìn nàng rồi trong phút quá yêu đương, chàng hôn khẽ lên mái tóc thốt những lời trìu mến:
- Em tôi gớm lắm kia đấy!
Péng lại nói tiếp câu chuyện cưới xin của người Thái:
- Em biết nói làm sao, khắt khe ư! Tuỳ người thôi anh ạ. Ở đây nghèo nàn hoặc giàu có đều dễ lấy vợ cả. Tất cả mọi người đàn ông có quyền sử dụng luật của trời đất đã đặt sẵn cho; con trai lấy vợ, con gái lấy chồng, không giàu nghèo chi hết. Muốn có lúa thì hai vợ chồng ra đồng mà cày bừa. Muốn giàu có thì căn cơ rồi chẳng bao lâu giời sẽ cho. Người con trai muốn lấy vợ, trước hết phải đặt lễ ăn hỏi. Tục lệ như nhau cả, em chắc thế, người Việt xưa phải có một thời kỳ như thế. Bây giờ có khác nữa chỉ một sự thay đổi nhỏ mà thôi. Nhà trai đem ba chục thước vải chàm xanh, hai trăm quả cau non, một vài nghìn lá trầu không, lá bánh dẻo, đôi vòng tay bằng bạc, một chiếc vòng cổ, mười hai chiếc nhẫn và đôi gà thiến béo. Xong bữa đó, người con giai đến nhà bố vợ gửi rể trong ba năm giời. Chàng rể phải làm tất cả những công việc của nhà vợ. Việc đồng áng như cày bừa, nhổ mạ, đốn củi, phá móng làm rẫy... Ở rể xong, chàng rể làm một bữa cưới đón cô dâu về nhà chồng.
Hàm nói đùa:
- Em Péng, nếu anh lấy vợ trên này liệu có gửi rể rất phiền phức, người Việt đã bỏ hủ tục ấy rất phải. Trong ba năm giời, thời gian gần gụi nhiều quá e khi lấy nhau về sẽ không hoà thuận sinh ra chán chường có thể tan vỡ .
Péng xua tay ngăn lại, nàng thấy quan điểm của Hàm vừa trình bày khác nên nàng nói như cướp lời:
- Anh nhầm rồi, em cho thời gian chưa cưới là quãng đời sung sướng nhất. Các cụ vẫn thường kể lại tục gửi rể rất có lợi. Trước kia con nhà giàu có thường hay ỷ lại vào tiền của cha mẹ để lại nên không chịu học hành và làm ăn. Của nhiều như núi tiêu rồi cũng cạn, vợ nheo nhóc, con cái khổ sở không được đảm bảo đời sống. Do lẽ ấy đặt ra tục gửi rể ba năm và trong thời kỳ này cô dâu chú rể không được chung màn xẻ gối.
Hàm tặc lưỡi, nhún vai tỏ vẻ sợ cái kiếp ở rể, nếu một khi chàng lấy vợ nơi này.
Và Péng đoán được, nên nàng tiếp nhời luôn:
- Nhưng anh thì không sợ việc gửi rể đâu. Bố mẹ đã biết công việc làm của anh rồi. Bây giờ nếu có cưới vợ chăng nữa thì việc ấy rất dễ dàng, chỉ gửi con trâu một tuổi thay ở rể. Bố mẹ kính mến anh lắm đấy.
Trong óc chàng lúc ấy luôn luôn suy nghĩ sau khi nghe người yêu mình giải thích tục lệ cưới xin.
Người Thái cũng văn minh lắm, họ có một văn hóa riêng biệt và nhất là tình đoàn kết lại rất keo chặt. Họ sống rất thiết thực và sự tương trợ giữa kẻ nghèo, và đó là một hành động đáng để cho người bốn phương kính phục.
Không phải như kiểu lòng thương đồng bào như trọc phú tỉnh thành, môi miệng, họ giúp hẳn về tiền tài thóc lúa.
Thường trong một làng, không có một ai nghèo khổ tột bực. Ít nhất họ cũng có một cái nhà và mấy mẫu ruộng để cung cấp cho gia đình vợ con. Khi một đôi vợ chồng son trẻ ra ở riêng, cần làm nhà thì chỉ việc lên rừng đốn cột và sắm sẵn những dụng cụ thiết yếu. Rồi họ đi mời dân làng cho mỗi người một nhà đến làm giúp, ăn cơm nhà.
Khi nhà cửa xong xuôi, nếu vợ chồng giàu có sẽ mổ lợn, giết gà làm một bữa tiệc “lên nhà mới” để thết anh em, dân làng. Nếu một khi nghèo túng việc ấy được miễn.
Trong bữa tiệc “lên nhà mới” những người đến ăn cỗ phải đem gà, vịt, rượu, gạo đến mừng.
Chàng tặc lưỡi nhủ: “ Chẳng bù cho dân tỉnh thành một chút, người sơn cước quý nhau, trái lại người ở tỉnh thù ghét nhau. Dân núi thờ chủ nghĩa đoàn kết, thời dân thành thị chạy theo chủ nghĩa cá nhân khoái lạc”!
Bỗng Péng chạy từ phía trong nhà ra, nàng bảo chàng:
- Kìa! Anh nghĩ gì thế? Ông bác em mời vào chơi đấy.
Chàng gật đầu theo nàng vào nhà trong, lúc ấy người bác nàng chắp tay vái chào trọng vọng mời chàng ngồi lên sập xơi nước.
Phía gần bếp, những cô nàng học trò của chàng cúi đầu chào; địa vị trở nên quan trọng giữa đám người dân đông đúc.
Bác Péng được tiếp thầy giáo làng cũng đã là vinh dự rồi và hơn nữa người ấy lại sắp thành cháu rể tương lai, nên càng quý trọng.
- Mời thày xơi nước.
- Ông để mặc cháu.
- Thày nói tiếng chúng tôi sành sỏi lắm rồi. Có thể gửi rể ở đây được đó. Thày đã ưa cô nào chưa? Tôi làm mối hộ nhé.
Nói xong, chủ nhân nhìn đứa cháu gái, má hồng ửng đỏ hơn chứng nhận nàng đã thẹn.
- Vâng ạ, thế còn gì hơn, trăm sự phải nhờ ông cả.

Chương VI

Tối hôm sau, ông giáo ra đình làng dạy học. Trong lúc ông giáo còn ở phía đằng xa, các cô học trò tủm tỉm cười và bảo nhau:
- Thầy giáo đi với Péng trông tốt đôi đấy. Chắc họ yêu nhau lắm đấy nhỉ. Đi đâu cũng có nhau. Hôm nọ tao bắt gặp cả hai đi ra đồng làm việc. Thầy giáo chăm chỉ làm lụng đấy.
Một cô khác trả nhời:
- Đúng rồi, không chăm làm ăn, gửi rể làng này sao được?
Cô khác bấm bạn sẽ nói:
- Thôi tôi xin các cô đừng bàn tán nhiều, thầy sắp đến rồi.
Từ ngày đến đây, Hàm đem tất cả những điều gì ích lợi hấp thụ được ở tỉnh thành đều áp dụng vào làng này cả.
Ngay từ lúc chưa có lệnh bắt buộc mở lớp học bình dân, chàng đã đứng lên mở lớp trưa, tối dạy người làng chữ Việt, Thái.
Lúc đầu, ông giáo chỉ biết nói tiếng Việt, ít lâu sau nhờ người yêu dạy, chàng đã biết cả hai thứ chữ. Đôi khi Péng cũng đến dạy thay chàng môn thổ ngữ.
Là những thứ chữ ngòng – ngoèo gồm có hơn hai mươi chữ cái nào là “tua ló, lua có, mạy kha” v.v…cũng như a, b, c…của ta vậy. Chữ Thái học chóng biết; trong một vài tháng đã đọc được các mặt chữ.
Nhất là Hàm, chàng đã thạo tiếng Thái, hàng ngày nói như thổ dân; việc học chữ càng  chóng vánh, đến nỗi người yêu của chàng không ngờ!
Cô giáo riêng của Hàm đã phải kêu:
- Học trò khá lắm, viết đẹp hơn cả cô giáo rồi đấy!
Người Thái cũng chịu khó học hỏi, họ rất ham học tiếng Việt. Những cô gái Thái khi đã biết đọc, họ thường mua sách xem thêm.
Mỗi lần gánh gió ra chợ Vân - Hội hoặc Đan - Thượng (Yên Bái), thế nào lúc trở về họ cố mua được những tập truyện cổ tích như “Hoàng Trừu – ca, Tấm Cám”. Một đôi chỗ không hiểu, họ đã có ông giáo chỉ dẫn.
Chàng còn nhớ một lần, cô Ngăn, một học sinh đến nhà Péng để hỏi chàng, tay cầm quyển Hoàng - Trừu mỏng dính:
- Thày ạ, sao truyện này hay thế. Noọng muốn đọc mãi vui thích quá đi mất. Quả thầy còn câu chuyện gì hay không? Nhớ bảo Noọng nhé, để khi nào ra chợ bán thóc sẽ có dịp dể mua.
Chàng cũng thấy hứng khởi, thầm mừng việc làm có kết quả. Xưa nay đã biết bao nhiêu năm, dân Việt Nam bị quân Tàu xâm lăng và cố sức đồng hoá dân ta bằng văn học. Và bây giờ tuy không có ý nghĩ ấy, chàng chỉ hy vọng gây cho người Thái và Việt yêu nhau hơn, hiểu biết và quý mến, không muốn có một sự phân chia tách bạch.
Chàng thường nói chuyện với các học sinh già, trẻ, lớn, bé, nhoai nhoai rằng:
- Tôi chỉ muốn người Thái và người Việt sống với nhau thân mật, không bao giờ thù hằn gây lòng chia rẽ. Người Thái là người Việt ngày xưa, cùng chung một phong tục tập quán, chữ viết cổ(3)[BXH3] , thì không một lẽ nào có thể coi nhau như thù địch được. Người Thái còn giữ phong tục gửi rể, trước đây người Việt chưa văn minh cũng có tục ấy. Người Thái bây giờ tôn sùng đạo phật, tin tưởng vô biên, người Việt cũng vậy. Người Thái có tình đoàn kết tương thân tưong ái, kẻ giàu có sẵn sàng giúp đỡ người nghèo để cùng nhau chung sống, người Việt cũng thế. Tại sao người Thái và người Việt còn bị một giống người đứng trung gian làm cho hai phái ghét nhau. Nhưng giờ đây tôi tin rằng không còn nữa. Những mưu mô ấy chẳng qua do quân xâm lăng đặt ra để hòng hai bên tự tiêu diệt lẫn nhau.
Chàng lợi dụng bất cứ một cơ hội nào cũng nói chuyện về tình đoàn kết. Người sơn cước như Mường, Mán, Thái Đen, Thái Trắng, Lô Lô, v.v…đều là ngưòi Việt cả. Bao nhiêu tục lệ họ là của  người Việt ngày xưa còn tồn tại.
Người Mường, Mán thực sự là người Việt trăm phần trăm. Qua lời nói, cách ăn ở, đều giống hệt. Tiếng Mường như tiếng Việt tuy nặng hơn một chút. Chẳng hạn như người Việt nói ăn cơm thì người Mường đọc nặng hơn: “ạn cơm”, đi chơi thì “đi ủn”, mẹ thì “mế” v.v…
Người Mán ăn mặc cách thức đều tương tự. Đàn ông đội khăn nhiễu tam giang, cũng ở nhà đất và phong tục ăn uống cũng chẳng khác gì.
Người Việt bây giờ, một phần đông là người nhà quê vẫn có nhiều tính chất giống người sơn cước.Tỷ dụ như những cuộc hôn nhân ít có cuộc ly dị. Người sơn cước còn hơn thế nữa, cho một trăm đám cưới thì rất ít khi có cuộc bỏ nhau. Còn người tỉnh thành chỉ là một số nhỏ không đáng kể, nhiều sư lố lăng chẳng qua bắt chước những sự đua đòi ngoại lai nhập cảng.
- Chiếng sáy (chào thầy), chiếng ý (chào chị).
Những tiếng chào của học trò ồn ào khiến hai người lúng túng. Chàng và nàng đứng yên một chỗ - cúi đầu đáp lại tất cả đi vào đình học hỏi.
Là một ngôi đình bốn bề gió thổi lùa, bàn ghế bằng lương nứa, bảng đen là cánh cửa đình. Phấn là những cục “đá thối”. Học trò đủ các loại chăm chú học tập. Những nét mặt đạo mạo của các cụ già, nét mặt ngây thơ các cô cậu nhoai nhoai, nét mặt láu lỉnh đáng yêu của các nàng sơn nữ, những nét mặt cương quyết của thanh niên hiện dưới đèn dầu leo lét.
Trên những chiếc bàn, sách vở giấy gió, bút mực nội hoá, mọi người quên tất cả việc đồng áng, để đôi mắt nhìn thầy giáo đứng bên bảng đang chỉ dẫn họ học tập.

Chương VII

- Hôm nay anh và em đi “duốc cá” khe Lũng nhé.
- Ừ! Thế em đi chặt lá cói trước đi. Anh còn dặm lại mấy cái rổ đã nhé. Đi với ai nữa?
- Cô Ngăn.
Dứt lời Péng chạy vào nhà lấy vỏ dao rồi ton ton chạy ra vệ suối chặt gánh lá cói.
Xuống tới suối, nàng gặp Ngăn đi lên phía nhà. Nàng hỏi:
- Mày đi đâu? Không chặt lá à?
- Xong rồi. Mày đi đi, tao lên nhà nhờ thầy dặm “ớp” đây.
- Đi với tao đã nào.
- Thôi mày đi một mình vậy, tí nữa tao xuống ngay bây giờ.
Dứt lời Péng đi thẳng và Ngăn về nhà. Ngăn thầm nghĩ: “Hôm nay ta phải nói chuyện ấy cho thầy hết mới được”. Ngăn cũng yêu Hàm, một chàng thanh niên thân hình mập mạp, cương tính và đẹp trai. Đã bao nhiêu lần, nàng mê mải những câu chuyện duyên dáng của chàng hoặc lời giảng dạy sang sảng trong lớp học.
Lúc nào nàng củng tỏ ra chăm chỉ học tập và luôn luôn tìm hiểu phong tục Việt: Nàng hy vọng sẽ được chàng chú ý và rồi mai đây biết đâu nàng chẳng được cùng chàng chung sống. Có đôi lúc nàng tự nhủ: “Anh ấy yêu Péng rồi thì sao?”. Đôi lúc Ngăn ướm hỏi thì Péng nhất định dấu diếm. Một lần, nàng nghi ngờ Péng và Hàm yêu nhau thực sự. Péng búi tóc ở đỉnh đầu.
Nàng chạy vào gốc cây nhìn xung quanh không có ai, rũ bộ tóc mây rồi quấn lên đỉnh đầu đến chỗ Hàm đang dặm “rổ”.
Chàng ngạc nhiên hỏi:
- Hôm nay cô Ngăn định báo tin cho tôi ăn cỗ chắc?
Ngăn thấy vui vui và trả nhời:
- Em đùa đấy, chưa lấy ai đâu anh ạ.
- Thế cô chẳng sợ người ta cười à? Nếu sau này không có thật.
- Chẳng sao ạ.
Nàng định tâm sẽ bộc lộ cho chàng biết, nhưng rồi trong một phút, nàng lại thấy có sự thay đổi “ Có lẽ Hàm yêu Péng thật, thôi ta không nên bộc lộ nữa. Để dành riêng tình đằm thắm cho kẻ đã đi trước.”
Xong, nàng rũ tóc rồi lại búi xuống gáy.
Trong lúc ấy, Péng vừa kịp về nhà gọi tất cả mọi người đi duốc cá.
Péng bảo hai người:
- Trời hôm nay nắng đấy, đi duốc cá ở Khe Lũng nhất định phải được nhiều. Vì dạo này lắm tôm, cá quá đi mất. Hôm qua mấy thằng bé chăn trâu về bảo vậy.
Ngăn không để ý đến lời chị họ nói, nàng hơi buồn và nghĩ lao lung những chuyện cá nhân giữa hai người.
Hàm không biết nên hỏi đùa:
- Kìa Ngăn, Péng nói có đúng không! Có thật hay cô ấy nói dối đấy?
- Không biết thày ạ, em thấy hơi nhức đầu.
Péng bảo chàng:
- Thôi mặc nó, chúng mình đừng ép nó nói nhiều.
Hàm gật đầu, chàng nói lãng sang câu chuyện khác:
- Nắng rừng đẹp đấy, này nhìn xem, nhũng tia nắng long lanh chiếu xuống rừng như mặt đất loang lổ. Anh thích những cảnh tưọng đó lắm. Chẳng hiểu sao tình quê và tình rừng quyến rũ anh thế. Anh có thể quên được những cảnh tỉnh thành đáng tởm, xa lánh các cô nàng kiều diễm, quyến rũ, cuộc sống khắt khe, bầu không khí chật hẹp. Về miền rừng, anh thấy cuộc sống phóng khoáng, tinh thần trong sạch và lành mạnh.
Péng nhìn chàng thân mật:
- Em cũng nghĩ thế. Nhưng anh ạ, em muốn anh ở đây với Péng mãi mãi.
Hàm hiểu lắm! Con gái yêu ai, ít khi người thiếu nữ quên được tình yêu sẵn có. Họ không nghĩ gì hơn nữa! Cho nên bất cứ câu chuyện gì, Péng cũng đả động đến mối yêu đương của hai người.
Chàng gật đầu. Péng ngước mắt hỏi:
- Ngày anh học ở tỉnh. Anh đã…
- Làm sao?
Mãi Péng mới nói nốt:
-…Yêu ai chưa? Em hỏi thật đấy.
Thế rồi nàng cười. Lòng vui mừng hể hả. Rồi cả ba bắt đầu leo dốc.
Péng bảo:
- Bắt đền anh đấy: hôm nọ anh đưa em đi xem bẫy đã phải chèo dốc. Buổi nay lại chèo dốc. Anh đi nhanh thế. Anh phải kéo em lên dốc với nào!
Ngăn đi bên cạnh. Nàng nghe người chị làm nũng, nàng tức bực không chịu được. Nàng mắng yêu trong nỗi khổ tâm:
- Gớm! Péng! Sao mày lại quấy anh thế!
Hàm nghe rõ câu chuyện hai người. Chàng liên tưởng đến phong tục người Âu cũng giống hệt người Thái về cách xưng hô. Chàng bảo Ngăn:
- Người Thái xưng hô giống hệt Tây.
- Cái gì hở thầy! Giống làm sao?
- Chẳng hạn, Tây xưng hô thân mật dùng tao mày thì người Thái cũng thế.
Nàng cau mày:
- Em không biết Tây Tàu gì cả. Người Thái có bao giờ tiếp xúc với họ đâu, mà thầy bảo giống hệt họ.
Hàm bảo:
- Thôi, xin lỗi nhé. Tôi chót nhỡ nhời.
Chàng ngưng lời. Điểm giống nhau chẳng qua chỉ là sự tự nhiên mà có, chưa chắc ai đã bắt chước của ai? Chàng hiểu mình thiên lệch ngu độn, Thái Tày đồng một tập tục ấy, chàng lại cho Thái bắt chước Âu chẳng qua sự ghép bắt chước ấy, cho Thái theo Âu bởi Âu văn minh; “Cái” gì văn minh của nước văn minh vẫn là điều hay!
Ngăn vẫn nói chuyện. Nàng chỉ tay, miệng thốt lời căm giận:
- Em ghét lắm rồi. Trước đây một ông quan đến “bản” này, bố Péng làm quan Châu chiều chuộng họ quá đáng! Nào là nửa đêm lùng con gái đẹp “xoè” múa cho họ xem! Lại định bắt cả em nữa kia chứ.
Hàm cười:
- Các thiếu nữ xoè múa cho quan xem được thưởng tiền cơ mà! Sao cô lại ghét?
Ngăn bĩu môi:
- Tiền mà làm gì? Họ coi rẻ mình như bèo ấy? Xoè dạc người, mệt xác, thế mà họ thưởng tiền như ăn mày. Cầm tờ giấy bạc ném xuống đất, không thèm đưa tận tay. Thầy bảo họ tử tế gì?
Péng nhìn hai người nói truyện với nhau, nàng rất ghen tức. Tuy nhiên nàng cũng không muốn ngắt câu truyện của họ nên lãng bằng cách bước thoăn thoắt lên trước.
Khi tới khe Lũng, nàng gọi hai người:
- Đến rồi, Ngăn gánh lá cói xuống đây giã chứ!
Hai gánh lá cói đặt trên bãi sỏi chất thành đống.
Hàm chạy lên bụi chặt ba cây gỗ nhỏ vạt nhọn dùng làm chày giã.
Cả ba thi nhau trong công việc. Những tiếng chày nhanh nhanh, đều đều, gây niềm vui phấn khởi. Péng bảo:
- Giã khoẻ nhé. Lát nữa nước cói tan chảy xuống khe, vô số cá say.
Nói xong, nàng giơ chày thật cao giã mạnh. Ngăn nói đùa:
- Con gái có khác!
- Mày thì không? Ra giọng bà cụ, tao ghét lắm!
Ngăn trêu trọc thầy giáo:
- Em khen thầy vậy nhé. Thầy giã khoẻ lắm! Con giai mà.
Hàm thèn thẹn tự nhủ: “Ngăn nói táo bạo quá”.
Péng nun vào:
- Con giai mà giã thua con gái thì ngượng chết!
Câu truyện vui, lời nói bông đùa đều đều trong gần tiếng đồng hố, lá cói nhỏ như cám. Péng bảo Hàm:
- Anh đem cái “nắn” (4)[BXH4]  này xuống đặt ở dưới kia nhé không cá nó ngửi thấy mùi cói, chạy xuôi hết. Hôm nay thế nào cũng được nhiều. Em thấy ở vũng kia hàng đàn cơ đấy! Anh nhớ đặt dưới vũng mới ăn thua.
Hàm gật đầu.
Còn hai nàng, đấy cối lá cói xuống luồng nước. Ngăn tát nước ở suối lên để cho những vũng nước cói chảy theo giòng.
Mầu nước xanh biếc trôi theo nước suối trong veo, pha trộn với nhau. Nước cới chảy tới đâu, cá ngoi lên tới đó.
Péng vỗ tay reo:
- Cá nhiều lắm!
Không thấy Ngăn đáp, nàng gọi Hàm:
- Anh đặt “nắn” xong chưa?
Rồi nàng bỏ Ngăn, chạy lại chỗ Hàm. Hàm vẫn chưa bê đá xong. Ca ngửi thấy mùi lá cới chạy xuôi tán loạn. Péng bảo:
- Anh không biết làm rồi! Cá đi hết mất.
Nàng cầm nắn chạy xuôi và chỉ trong một lát, bê đá đặt nắn xong xuôi. Hàm nhìn phục sự quen của nàng. Chàng khen:
- Em tôi nhanh nhẹn thật!
Quay đi, quay lại, cả hai tự động sát gần nhau. Nàng thủ thỉ:
- Anh sợ Ngăn biết à! Việc quái gì, nó ở đây, anh cứ đàng hoàng trò chuyện. Chẳng sợ ai cả.
- Nhưng anh ngại. Tuy phong tục tự nhiên. Không gì khốn khổ hơn thấy đôi trai gái yêu nhau qua cái hôn nồng nàn, mà Ngăn lẻ loi, cô độc!
Ngăn biết, nàng im lặng. Mặc dầu nàng cảm thấy xót xa. Péng cười, nhận lời Hàm nói đúng tâm trạng.
Cả hai đi lên chỗ Ngăn. Ngăn gạt nỗi buồn:
- Đợi một lát nữa hãy “súc” cá. Bây giờ chúng ta lên rừng lấy chuối ăn đã.
Péng hỏi:
-  Thế hôm nọ mày có lên đây à? Chắc mày chặt chuối rừng đem dấm phải không. Đã lâu chưa mà chắc chín?
Ngăn nguýt:
- Mày tưởng tao dốt đấy phải không? Tao đã lấy lá soan ủ hai buồng. Mấy hôm rồi phải chín chứ!
- Chắc gì còn? Ngưòi ta lên đấy, thấy chẳng ăn rồi. Họ lại bỏ cho mày?
- Thì mày cứ đi với tao; tin là có.
Hai người theo chân Ngăn dách vào lối rậm rạp. Ngăn cầm dao phạt lá dong tìm lối đi và sục sạo trong hồi lâu:
- Đây rồi. Còn cả hai nhé!
Vừa nói xong, nàng cầm dao khều ra. Cả hai nải quả mập mạp và chín mầu vàng!
Hàm khen:
- Ngăn khéo chọn buồng tốt nhỉ. À, hôm này để làm lễ ăn hỏi cô Ngăn nhé. Lúc nãy tôi thấy…
- Thôi đừng nói nữa thầy ạ. Ăn đi đã!
Biết Ngăn không muốn nhắc lại câu chuyện buồn. Chàng im lặng, tôn trọng. Chàng nói đùa Péng:
- Đùa Ngăn một tí, ấy thế mà chút nữa nàng giận và giận thì mất phần ăn!
- Phần đây, thày ăn đi nhé!
Cả hai người đều bóc chuối. Chuối rừng già có hột, thơm, ngon. Mỗi người ăn hết một nải mười quả đã tặc lưỡi nhìn nhau. Hàm tỏ vẻ luyến tiếc:
- Trông ngon quá mà không tài nào ăn thêm được nữa. Hay là chúng mình  chặt ra mà gánh về!
- Phải đấy.
Ngăn đồng ý, nàng rút dao chặt, xâu thành gánh.
- Quay về thôi, có lẽ cá chết nổi lên nhiều lắm rồi.
Péng bảo Ngăn, nàng quay gót. Vừa đến chỗ giã cới lúc nãy, Ngăn reo:
- Y như rằng bao nhiêu cá mương ngoi đầu sặc lá cới.
Ngăn chạy xuống suối. Cầm rổ vớt cá chảng cần bảo Péng và Hàm nữa. Cả hai người cũng chẳng gọi Ngăn nữa; họ đã xuống suối xúc cá và ca khúc hát yêu đời.
Ngăn đi thẳng xuống phía dưới mặc cho Hàm và Péng ở lại sau.
Trong lúc ấy, Hàm và Péng tự do trò chuyện.
- Những cuộc bắt cá thế này thích đấy nhỉ?
Trong một phút, Hàm tưởng đến cuộc đời tương lai sống ở rừng núi. Chàng đáp:
- Ừ! Thú thật! Chúng ta làm ruộng lấy thóc giã gạo; lên khe duốc cá,có thức ăn. Chủng ta thở bầu không khí rộng, mát mẻ; vui vẻ, say sưa bên em chiều chồng. Chao ôi! đời đẹp quá!
Péng cảm thấy lòng hồi hộp. Phải chăng cả hai cùng chung thở nhịp yêu đương. Chàng nhắn nhủ:
- Péng ơi! Buổi nay đẹp quá! Khi anh nhìn thấy em cười. Anh sẽ ở đây mãi mãi, hưởng cuộc đời thanh thoảng như nắng chiều thu bên suối.
Péng lắng tai nghe, cảm thấy đời nàng đắm đuối giây phút của tuổi xuân!
Trên nguồn thác nước vẫn reo những tiếng ngọt ngào. Chim chóc ca điệu hót nhịp nhàng. Muôn hoa lá nở tung như đón chào đôi trẻ lạc vào suối mơ!

Chương VIII

Đã lâu nay, Péng làm việc nhà chăm chỉ. Miệng lúc nào cũng tươi tắn, ít khi nàng gắt gỏng, to tiếng với bất cứ một ai trong nhà.
Người nhà, người cửa, anh em phải kêu vì sung sướng! Họ bảo nhau:
- Dạo này Péng lại vui quá, hiền lành và lại tốt hơn mọi khi một bậc. Hôm nọ thím Păn chăn lợn vô ý đập chết một con nhỏ vì quá bực tức, nóng giận nó sổ vào ăn. Péng không hề nói năng một nhời. Nó còn bảo thím Păn rằng đem ra suối vứt đi, lần sau cẩn thận hơn.
Cháu gái thím Păn đáp:
- Đúng đấy! Chắc là đổi tính rồi. Xưa nó ác lắm, bây giờ tao mến nó, bởi nó hiền lành. Thầy giáo cũng mến nó!
Thím Păn ở đâu bước vào:
- Nhất định rồi. Mày không biết à? Sắp được ăn cưới đấy. Nó đang bắt đầu thêu gối, thùa chăn màu. Đẹp đến nỗi nhìn có thể dại mắt! Trước nó dặn tao nuôi mấy con lợn tám chín yến để mổ làm lễ ăn hỏi. Mấy con to nhất bên chuồng gần gốc cao ấy. Bây giờ hai ba tạ rồi.
Cháu thím Păn ngẩn người hỏi:
- Sướng nhỉ? Mấy con?
- Năm.
Thầy giáo tốt số đấy. Chúng nó ở trong làng khen thầy đẹp giai và hay trêu ghẹo lắm. Hôm nọ tao nghe thấy con Ngăn, con Tó bàn nhau như thế này: “thầy giáo ấy có lấy năm bẩy vợ. Tao trông thấy cũng muốn thương”.
Thím Păn muốn tỏ mình là người hiểu biết, lên mặt:
- Mày bảo lấy thế nào được nhiều vợ. Chúng mày không biết phong tục người Kinh. Người con giai không bao giờ được lấy nhiều vợ. Ngay “ma” nhà nó cũng không nghe rối. Nó làm cho ốm, đau, chứ mày tưởng!
Đứa cháu nhìn thím nó, mắt tròn xoe kinh ngạc:
- Thế kia á?
- Phải rồi.
- Ai bảo mày mà biết phong tục người ta?
- Sao lại không biết à. Từ bé đến lúc con gái tao vẫn thường gánh gió ra chợ bán biết bao nhiêu bận. Tao đã được nghe người ta nói lại chứ sao?
Đứa cháu lại hỏi tiếp mọt cách buồn cười:
- Này, mày có tin nó lấy được thầy giáo không. Theo tao, người Kinh và người Thái…?
- Mày nói dở lắm. Người nào mà không lấy được nhau. Đần đận như mày có khác. Ngu quá, tao không nói truyện nữa.
Rồi thím vùng vằng vào nhà, mặc đứa cháu gái ở lại. Péng nghe thấy có tiếng gắt gỏng, chạy ra hỏi:
- Đứa nào vừa cãi nhau đấy?
- Không đâu.
Đứa cháu thím Păn chối đay đảy khiến nàng phải hỏi đứa khác:
- Chừ! Mày nói cho tao nghe đứa nào vừa cãi nhau? Tao nghe thấy có đứa nào mắng nhau ngu độn cơ mà?
Cháu thím Păn và thằng Chừ nhìn nhau chưa kịp đáp, Péng thúc giục:
- Mầy có nói không?
- Thím Păn mắng Păn đấy mà.
- Tại sao thế? Tao ở trong nhà không ngủ được!
Chừ tiếp:
- Nó nói chuyện với thím Păn rằng người Thái và người Kinh không lấy được nhau. Thế rồi thím nó to tiếng.
- Nói ai? Ở đâu?
Chừ thẹn đỏ mặt không dám trả nhời. Nó nhìn Péng, rồi đáp:
- Nó nói…
Péng thẹn; và hiểu nó nói mình. Nhưng nàng cũng muốn cho nó nói:
- Mày cứ nói.
- Nó bảo Péng và thầy giáo không lấy được nhau?
Nghe dứt, Péng buột miệng cười sung sướng, bước qua ngưỡng cửa vào nhà.

Chương IX

Mấy ngày liền, Péng chạy hớt hãi đi khắp mọi nơi. Thầy mo đến cúng cho Hàm. Chàng đã nằm liệt giường ròng rã ba bốn ngày trời. Cơn sốt nặng, liên miên mấy tiếng đồng hố, người nóng ran như lửa. Cả nhà ông Bang lo ngay ngáy. Người khổ tâm nhất là Péng.
Lúc thấy chàng tỉnh, nỗi vui hiện lên trên nét mặt, khi chàng rên hoặc quằn quại trên giường bệnh, nàng lau nước mắt chạy vòng quanh; thỉnh thoảng chảy trên gò má hồng. Nàng hỏi:
- Anh đã đỡ chưa? Ăn cháo gà Péng đi nấu nhé!
Hàm lắc đầu hoài. Đôi lúc thiêm thiếp hoặc tỉnh giấc, nàng vẫn ngồi bên săn sóc.
Lúc tỉnh táo, chàng thấy Péng ngồi bên. Đôi mắt đẹp lo âu lúc nào cũng nhìn lên trần nhà, miệng khấn vái cầu cho chàng chóng khỏi.
Chàng nhìn nàng thương mến. Chàng cố gắng nói cho Péng biết rằng không có ma qủi nào ám ảnh chàng cả. Còn ốm chẳng qua là không chịu nổi thuỷ thổ, nước độc thôi. Đã mấy đêm chàng phải nghe thầy mo “leng cheng” cúng vái, khó chịu vô cùng.
Ông bà Bang, Péng, cả cậu em mới ở tỉnh về cũng không ngớt buồn bã. Chẳng có lúc nào những người ấy không nhắc đến tên chàng.
Bà Bang thúc giục Péng lên bản Dạ mời thầy mo khác về cúng. Bà bảo con gái:
- Này mày có biết nhà ông mo Sin bản Dạ không. Mày cưỡi ngựa đi ngay nhé. Nhớ bảo thằng Chừ đi theo cho có bạn đường.
Khi đến nơi nhớ bảo ông mo Sin phải xuống ngay lập tức không được chậm chễ một phút.
Péng nhóm niềm hi vọng. Chắc ông mo này cũng giỏi lắm nên mẹ ta mới bắt đi mời ngay.Nàng luôn luôn tự hỏi không biết chàng bị ma nào quở phạt mà ốm lâu thế hoặc là hôm nọ đi duốc cá ở khe Lũng chăng?
Đúng rồi, ở vũng ấy có cái đu, chàng leo lên nghịch ngợm bị quở phạt.
Hai con ngựa vẫn phóng như bay trên con đường bản Dạ.
Trời tối đen. Péng cầm chiếc đèn ba bin bấm cho thằng Chừ đi trước. Thỉnh thoảng nó quay lại, định nói truyện vui thì nàng lại hỏi:
- Câu truyện có cần không?
- Không, không cần lắm.
- Thúc ngựa nhanh lên. Đừng truyện trò gì cả.
Hơn ba tiếng đồng hồ, vào khoảng mười giờ tối cả hai đã đến bản Dạ. Ở đây là dân Mường nên làm việc rất chăm chỉ, chưa nhà nào đi ngủ cả.
Péng thúc ngựa qua làng và những người ở đấy bảo nhau:
- Sao con quan Bang đến đây tối thế nhỉ. Chắc có việc gì quan trọng đây?
- Có lẽ lắm, tôi thấy hai người phóng ngựa rất nhanh chắc là có việc cần gọi ông Tạo Mường.
Nàng vừa tới điếm canh, một anh lính gát ra ngoài vái chào cung kính, thưa:
- Quan Bang có vịêc gì cần đấy ạ?
- Nhà mo Sin?
Sẵn ngựa của Chừ còn ngồi được ở phía sau. Anh lính nhẩy lên đưa nàng tới nhà ông mo và dân chúng các bản lân cận đồn là thầy phù thuỷ cao tay bắt ma rất tài tình.
Bất cứ là ai bị một bệnh gì trầm trọng đến đâu ông ta cũng gọi bệnh rất giỏi. Ông ta bảo bệnh nhân chết nhất định người ấy chết, và nói sống thì y như nhời vậy.
Ông mo Sin đã được nhiều người nể phục. Người ta lại còn nói rằng xưa kia ông sang bên Tàu học ngành phù thuỷ và sẵn có ma chài, ma bói, tướng số, địa lý khiến cho bao nhêu người đã làm to tát nhờ đặt mồ mả.
Và hơn nữa, ông bói rất đúng. Có một lần, một quan phủ trị dân, tính tình ác độc, tróc nã, hà hiếp đến tai ông mo. Sau khi bói ông hứa với mọi người rằng quan phủ ấy sẽ phải đổi đi nơi khác, trong một ngày rất gần đây.
Trong cuộc chuyển đồ đạc thế nào cũng có mấy con ngựa thố vàng, bạc bị ngã xuống vực sâu mất ít nhiều.
Ít lâu sau đúng như lời ông nói, quan phủ phải đổi ra Yên Bái và đến dốc Ba – Khe, ngựa lăn xuống đèo đình.
Ông mo lại còn là một tay chài người rất giỏi, những người ác độc, ông có thể dùng thuật chài làm chết (5)[BXH5] . Tướng số ông rất thông thạo, nói đâu ra đấy, biết được tất cả vận mạng tiền hậu vận. Ai đã làm những gì, ông nói rõ vanh vách như đi sát với quá vãng họ.
Nhất là bắt mạch đất để đặt mồ mả thì rất tài tình. Chẳng hạn như nhà ông Bang xưa kia rất nghèo nàn, mặc dầu anh em làm quan.
Khi ông tới đặt mồ mả được ít lâu, con cháu làm ăn khá giả, tốt đẹp, nối chức quan Châu Bang.
Bỗng anh lính gát nhẩy xuống ngựa, kính cẩn nói với nàng:
- Nhà ông mo Sin đây ạ.
Nàng gật đầu và gõ cổng vào. Chính ông mo Sin già lụ khụ ra mở cổng và thoáng nhìn đã biết nàng là ai rồi.
- Cháu về đây có việc gì cần đấy? Nửa đêm gà gáy cũng chịu khó lần mò đến gọi bác. Cháu vào nhà uống nước đã.
Péng hớt hãi từ chối nói:
- Thưa ông, bố mẹ cháu mời ông đi ngay cứu sống mạng người. Hiện anh cháu đang ốm liệt giường, liệt chiếu, cơm cháo không ăn.
Ông đưa mắt ra trời nhìn tư lự và trong một phút sau, ông hỏi căn bệnh:
- Anh ấy ốm về bệnh gì, cháu có biết không? Nhức đầu ư, hoặc sốt rét hay làm sao?
Nàng chắp tay cung kính luôn luôn đáp sát lời ông mo.
- Được rồi, tôi đi ngay.
Ông vào nhà, sai người xuống thắng yên ngựa. Trong lúc ấy ông ta gói một ít thuốc Nam mang theo.
Chiếc đàn bầu, cái tráp lớn. Đó là những dụng cụ để chữa người ốm trên miền Việt Bắc.

Chương X

Trước khi ông mo Sin và Péng về đến nhà bà Bang đã sắp sẵn cỗ bàn cúng.
Trên chiếc mâm gỗ cao ba chân đặt ở buồng thờ ma Hóng, hai con gà sống mái luộc chín đặt trong cái đĩa trên mâm gạo đầy.
Một đĩa trầu cau têm sẵn, hai đồng tiền trinh đặt ngay bên bó hương đen.
Thầy mo mở tráp ra cầm quạt phe phẩy, miệng khấn vái những bài tiéng Mường.
- Ho ói là! Pạn, pán, pan, a à! Ê à, ho ói la, pán, pan, a à!
Xong thầy mo lại gẩy đàn từng tứng tưng lúc lên bổng khi xuống trầm, thanh thanh, đùng đục rất ăn nhịp với những tiếng pạn pán pan.
Bệnh nhân nằm ngay bên cạnh mâm thầy cúng rất khổ tai. Chàng vừa nhức đầu lại phải nghe những tiếng đàn hát sặc sụa nặng nề. Mỗi lúc chàng mở mắt ra, Péng ngồi bên cạnh với cặp mắt thương xót. Hai má hồng của nàng kém tươi hơn, đôi mắt huyền đen xưa , nay đã vơi sắc đẹp quyến rũ và nhường cho một khối buồn bao rộng.
Mỗi lúc thấy chàng mở mắt, nàng lại săn đón hỏi:
- Anh đã đỡ nhiều chưa? Thầy mo Sin đến cúng cho anh đấy. Thầy bảo rằng anh bị gió cảm và ma quở phạt. Nhưng sẽ khỏi ngay anh ạ, không lâu đâu.
Hàm gật đầu và sẽ đáp:
- Anh sắp khỏi rồi, đỡ nhiều.
Rồi chàng lại ngủ và trong khi ấy Péng ra ngoài bếp sắc thuốc lại cho chàng. Nàng đem thuốc đến, lấy quạt thổi gần nguội đợi cho đến lúc Hàm thức giấc mới có cơ hội mời:
- Anh Hàm! Uống thuốc đi cho chóng khỏi bệnh. Lá “cơm kìa” sắc đấy anh ạ. Anh uống một ngụm nhé!
Lời nói của người yêu ngọt ngào không đắng như liều thuốc “cơm kìa” nọ.
Lúc uống vào, chàng sặc sụa muốn nôn ra nhưng lời nói của người yêu đã làm chàng cố nhắm mắt nuốt:
- Thuốc ngọt lắm anh ạ, không đắng đâu, chắc miệng anh đắng đấy thôi.
Péng cũng biết mình đã nói dối người yêu, lá “cơm kìa” là một thứ lá xanh như màu chàm thường hay mọc ở những chố đất ẩm bên bờ suối. “Cơm kìa” một thứ ký – ninh thổ xứ. Những người đường xuôi lên mạn ngược ốm đau đều phải uống thuốc đó.
Có một lần, theo như mẹ nàng bảo rằng Hàm ốm vì không quen thuỷ thổ cần lấy run đất lam với nước lá ổi uống. Nhưng nàng chưa áp dụng.
- Ực, ực.
- Hết rồi! Anh nằm nghỉ đi.
Péng phủ chăn cho người yêu rồi nàng đi ra phía ngoài.
Bỗng mo Sìn gọi nàng:
- Péng ở lại đây.
Nàng chạy đến và thầy cúng bảo:
- Ta đứt dây đàn, con tìm đâu được giây mới bây giờ. Ta e…
Péng đã toan lấy khăn lau mắt, nàng hiểu trước câu nói kia sẽ là một điềm gở. Nàng chạy đi lấy giây đàn trong tâm tự hỏi: “có lẽ đứt thì độc lắm đấy.”
Nàng định quay lại để hỏi ông mo Sin xem rằng có bao giờ đàn đứt không? Và có, ở trong trường hợp nào? Người ốm sẽ ra sao? Nàng quay gót lại được mấy bước rồi lại nghĩ: Ta hãy đi lấy dây đàn đã rồi lúc về hỏi cũng không sao?
Lúc đã lấy được đem về, nàng chạy ba chân, bốn cẳng tới nhà vội vã trèo lên thang chẳng may bước hụt. Nàng ngã lăn xuống đất, ống chân trái tím bằng đồng bạc ván quan xoè.
Nàng lại đứng dậy và quên đau khi nghĩ rằng việc cần nhất là hỏi thầy Mo kết qủa đứt dây đàn.
Nàng vẫn hớt hãi chạy vào nhà, những dát sàn buồng bị nện mạnh nên vang động thành tiếng “thùng, thùng” bật dậy như giường lò xo.
- Con lấy được rồi đấy à?
- Vâng, thưa thầy. Có bao giờ đứt dây đàn mà… Không?
Chợt nghĩ lúc nãy nhỡ nhời, thầy Mo đính chính:
- Con không lo. Lúc nãy thầy bảo rằng có lẽ e chậm thời gian thôi. Còn bệnh của anh con sắp khỏi rồi. Con ngoan và chăm chỉ lắm. Trời đất sẽ đền công.
Tuy nàng không phải là bệnh nhân, những lời nói kia làm nàng vô cùng sung sướng và tin lời thầy thuốc tuyệt đối.
Nàng chạy vào thăm chàng. Đôi mắt nhìn người yêu không chớp như nán chờ từng một giây phút. Hàm mở mắt thức giấc để nghe nàng nói chuyện.
Thấy mồ hôi đẫm ướt trên trán, nàng lấy tay khẽ lau và chàng tỉnh giấc cặp mắt nhìn thấy Péng chan chứa tình yêu. Chưa kịp để cho Hàm nói, nàng đã hỏi han:
- Anh thấy người ra sao?
- Khỏi rồi.
- Em sướng quá!
Nàng kể cho chàng nghe những lời thầy mo dặn, cả hai tin tưởng yêu đời Péng lắng nghe Hàm nói được câu chuyện đầu:
- Péng ạ, hôm nay anh cũng thấy đỡ nhiều lắm, hơn mọi ngày. Anh thấy thích ăn cháo và thèm cơm lắm. Anh kể chuyện cho em nghe cơn sốt hôm nọ sợ quá!
Đầu anh lúc nào cũng nóng bưng bưng và khó chịu hết sức. Nhìn lên đỉnh màn, mắt anh nhận thấy rất nhiều cảnh tượng lạ. Chỉ cần một cái chấm đen rất nhỏ trong một phút nó đã biến thành nhiều vòng lớn…rồi như doạ nạt.
Mỗi lúc nhắm mắt, anh lại càng hoảng hồn. Bao nhiêu ma mãnh, tay người to lớn tát anh và đến nỗi lúc mở mắt mới biết mình qua một cơn khóc lóc hoài!
- Anh nói nhiều quá hãy nghỉ ngơi đã, hôm nào anh khỏi chúng ta sẽ nói những câu chuyện lý thú và hay ho.
Nàng bảo chàng:
- Anh nằm nghỉ nhé, em ra xem cháo chín chưa.
Hàm đã gần khỏi, chàng nghĩ đến chuyện tương lai. Không ngờ Péng lại chịu khó đến thế, ta ốm tuy có hại nhưng biết được lòng cô mình!
Nàng rất khéo chiều chuộng bệnh nhân  chẳng khác gì một nữ y tá. Tay mát như thạch, mỗi khi đặt lên trán chàng thấy đê mê sung sướng và cảm động: “ Người con gái quan châu ấy đẹp tính và cả người, biết ăn ở với mọi người còn hơn bao nhiêu thiếu nữ tỉnh thành. Nàng đã dung hoà được cả những đức tính của người tỉnh, khéo chiều chồng và thêm vào đấy, tính tình chất phác, thực thà, lễ độ không lắc léo như mọi người xa hoa của đất đế đô. Ta có một người vợ đẹp như vậy, thật cũng phải nói rằng tốt số và hiếm có”.

Chương XI

Hàm đã gần bình phục hẳn. Mấy hôm nay chàng đã đi đi, lại lại đứng ngồi như thường lệ.
Péng luôn luôn để ý đến chàng bất cứ một công việc nhỏ nhặt nào đi nữa. Nhà nàng ban ngày đều ra đồng làm việc, ông Bang đi Nghĩa Lộ họp từ mấy hôm nay. Mẹ nàng ra ngoài đồng trông nom công việc. Em nàng ra tỉnh học. Và ở nhà chỉ còn nàng và Hàm. Mỗi lúc chàng chạy ra ngoài gió, nàng lại can ngăn:
- Em biết anh thèm ngắm phong cảnh hay nhìn nơi khoáng đãng lắm! Nhưng chưa khỏi hẳn sợ gió máy đấy.
Hàm nghe lời nàng và nhất là khi người ấy lại săn sóc chàng hơn cả chính thân họ thì lại càng cảm động. Chàng nghe lời Péng.
Lúc chàng bước vào nhà, Péng nói truyện với Hàm trong bầu không khí gia đình:
- Gió độc lắm! Gió rừng thiêng cơ mà! Ốm lại nguy lắm! Chúng mình đều không muốn thế cả.
Hàm thầm nghĩ: “Thật là người yêu lý tưởng nay chàng lại có thể thực hiện được ở trên đất Thái.”
Nếu bảo nàng tham của cải để yêu chàng thì cũng là một điều vô lý hết sức. Với hai bàn tay trắng đem thân lên đây đổi lấy vài tạ gạo; làm gì còn có tiền của để nàng ham mê.
Hoặc nói rằng nhà chàng xưa kia giàu có thì lại càng mơ hồ vô cùng. Nàng có biết đâu cơ đồ gây dựng ở chân trời góc bể xa xôi nào?
Thử đặt lại tình yêu của chàng bắt gốc từ đâu? Nếu không là tính tình và nhân cách của chàng.
Ngẫm tới đây, Hàm thấy đời đẹp lên vô cùng. Chàng đã tự kiêu trong một phút, người yêu của chàng cảm phục và tương lai sáng lạn. Chàng nói một mình:
“Ta đã hơn nhiều người rồi đấy nhé, ngay đến cả con những thằng nhà giàu có, trọc phú”
Các cô yêu chàng biết đâu chẳng là ham tiền của, cái túi bạc đầy phè phỡn, yêu bộ quần áo đẹp bên ngoài hào nhoáng, chắc đâu đã yêu thực cái tính tình hoặc như chàng chẳng hạn.
Chàng bảo người yêu:
- Anh lúc nào cũng nhớ em, một người luôn luôn săn sóc đến anh có lúc lại quên cả chính bản thân.
Péng nhìn chồng sắp cưới đầy hạnh phúc.
Rồi nàng kể chuyện co chàng nghe:
- Anh ạ, hôm anh ốm, thày Mo Sìn đến đây cúng Ma Then trong ba đêm liền. Thày Mo là một phù thủy cao tay nên những con Ma trêu ghẹo anh đều sợ cả. Chẳng thế, con ma khe Lũng làm anh ốm, thày biết ngay và sau một tuần cúng, nó thả vía anh về nên mới chóng khỏi đấy. Có phải hôm ấy anh nghịch đu của nó không?
Hàm không tin như vậy.
Nhưng chàng muốn làm đẹp lòng người yêu nên chàng cứ gật đầu hoài và bảo một mình rằng:
“Vợ ta có tin như vậy thì đó là một thường tính của những người thổ dân hay có”.
Người sơn cước tin một đấng thiêng liêng “Ma” như tòa án công lý của người thành thị. Mỗi khi họ làm điều gì sai lầm, họ sợ đấng thiêng liêng ấy biết và trừng trị, hoặc trái lại làm điều hay tin đấng sẽ biết công lao.
Có như vậy, dân chúng mới khỏi làm nhiều điều ác quái hay nhẫn tâm với nhau. Cho nên ở trên miền núi rất ít xảy ra những cuộc đổ máu hoặc ghen ghét nhau.
Ngoài ra lại còn có những ông đứng lên xưng lên là “Ma Chài”, Ma Hóng để thay mặt đấng thiêng liêng trừng trị kẻ ác tâm.
Chàng cũng lấy làm lạ chẳng hiểu Ma Chài tự đâu sinh ra, có đôi lúc tin là sự thật.
Nó có thể giết chết rất dễ dàng những kẻ hay cướp của hay chém giết người. Chỉ một cái kim hoặc hòn đá nhọn chài vào bụng là xong.
Điều ấy thực hay sai không cần biết rõ; chỉ hiểu là một phương sách reo rắc sự yên lành cho dân chúng sống trong chốn xa công lý.

Chương XII

Sau khi được tin thày giáo khỏi hẳn, cụ Bang tiếp nên học trò mới có dịp đến thăm.
Ngăn dẫn bọn họ vào chào bằng những câu cố ý bắt chàng phải hiểu và nhận nó là sự thực:
- Hôm nọ em đến thăm thày thì chẳng may thày ngủ nên không dám hỏi, lại phải quay về nhà. Trong mấy hôm chỉ được mỗi một lần gặp thày và hôm ấy thày lại mệt. Bây giờ thày khỏi rồi chứ!
- Vâng cảm ơn em và các bạn đã đến thăm tôi.
Và theo sau chàng là một đoàn người gồm đủ bà già, thanh niên, cậu bé, thiếu nữ đến nhao nhao chúc tụng.
“Chiếng sáy”!
Sau một lúc hỏi han và được biết ít lâu nữa thày giáo lại tiếp tục đi dạy học, họ rất vui mừng.
Họ ra về tất cả, duy chỉ có Ngăn ở lại chơi.
Nàng hỏi:
- Thày đã thấy trong người khỏe khoắn chưa? Bao giờ có tin mừng? Tháng sau hay bao giờ cưới cho em ăn cỗ.
Hàm chẳng biết nói ra sao, chàng lại suy nghĩ nhiều. Cưới xin, ngoài thân chú rễ ra, chàng không còn một đồng tiền để sắm lễ. Tất cả để nhà gái chịu cả.
Chàng thẹn và nhất là trong phút ấy rất dút dát. Chàng chậm rãi trả nhời:
- Cái đó, tôi cũng chưa biết được.
Ngăn cũng tinh ranh nói những câu mà chàng tưởng chừng nàng nhìn thấu tâm trạng mình:
- Thày ạ, ở đây người con giai như thày rất dễ lấy vợ. Chẳng hạn nhà giai vắng mặt ở đây, lẽ tất nhiên nhà gái phải xuất hết mọi thứ: gạo, rượu, lợn, gà, trâu, bò để làm tiệc. Nhà giai ở đây, điều ấy không nói nữa, họ sẽ phải tự lo lấy. Em xem nhà Péng rất quý thày, nên chẳng phải bận tâm lo nghĩ đâu. Năm sáu con lợn, Péng đã nuôi sẵn, gà, vịt, giã gạo nếp trắng tinh để sửa soạn cho ngày cưới linh đình của thày.
Hàm không nói năng gì, chàng chỉ lắng nghe một cách ngoan ngoãn, như lời người trên kể co chàng nghe truyện cổ tích.
Ngăn cũng yêu chàng tha thiết nhưng khi đã biết Péng yêu trước nên nàng đành cắn răng chịu đựng.
Ngăn là con một vị chánh tổng bên làng lân cận. Bố nàng xưa nay có tiếng là người ác độc khoét tiền của dân chúng để làm giàu.
Trước kia, nhà nàng rất nghèo, nhưng sau khi được ông Bang giúp đỡ tiền nong và chạy chức chánh tổng. Từ ngày ấy trở đi, nhà nàng giàu có.
Mẹ nàng là em gái ông Bang, một người rất hiền hậu và chiều chuộng chồng. Khi bố nàng đã có chức tước, danh vọng trong làng, tổng thì lại sinh ra mê mẩn gái tơ trong hạt.
Chức chánh tổng trong một nơi hẻo lánh miền thượng du rất to tát. Mỗi khi nghe thấy ông chánh tổng sắp đến kinh lý, tất cả dân làng phải sửa soạn phục dịch.
Hàng trăm phu phen làm đường, sửa sang cầu cống chắc chắn, kết cổng hoa đón rước.
Nếu chẳng may cho một làng nào mà gãy cầu cống, ông chánh ngã thì lại càng tai hại. Làng ấy sẽ bị tội nặng.
Cuộc đi kinh lý làng Đỗng, bố nàng vào nhà lý trưởng đánh chén và thưởng thức cuộc múa xòe.
Trong lúc uống chè, bố nàng nhìn thấy một người con gái rất đẹp, rồi hỏi ra mới biết là con gái ông lý.
Từ lúc ấy trở đi, bố nàng quý mến ông lý vô ngần, bao nhiêu dự định đánh đổ trước đây đều tan ra mây khói.
Ông lý cũng mừng rỡ thấy cụ Chánh săn sóc, quý mến, chiều chuộng không như mọi lần hục hặc đe dọa tước chức.
Rồi sau hết con gái ông được cụ chánh muốn dùng làm vợ hai. Ông ta bảo với mọi người:
- Hèn nào, cụ chánh quý tôi quá! Không bù cho lúc trước, bây giờ câu nào cũng xưng hô: “Thưa bố, thưa mẹ...”
Ngăn nghĩ rằng hoàn cảnh của gia đình, rồi liên tưởng đến tương lai của nàng.
Nếu không yêu được Hàm trước nghĩa là không được chiếm làm vợ cả, cũng phải chiếm địa vị cô vợ hai.
Sau bao nhiêu ngày nàng cương quyết sẽ tỏ bày với chàng, nhưng chưa một lần nào làm nổi.
Hôm nay nàng ướm hỏi:
- Thày ạ, người con giai có chức tước ở đây rất được nhiều người con gái mến chuộng. Như bố em xưa kia nghèo nàn lấy một vợ, khi làm chánh tổng lại cưới thêm vợ hai. Hôm nọ thày sang em chơi chẳng khen đẹp là gì đấy! Em hỏi thật thày nhé, thày có thích lấy vợ hai không? Em sẽ làm mối người ấy cho.
Hàm sững sốt và chàng hiểu lòng Ngăn lắm. Đã biết bao nhiêu lần, người con gái này đã nhìn chàng bằng cặp mắt ướt át say sưa, đắm đuối.
Chàng đã yêu Péng nên không thể nào đáp lại lòng yêu của người thiếu nữ trinh trắng kia được.
Đứng vào trong vòng hiểm hóc, thật là khó trả nhời, biết nói năng ra sao? Nếu chàng chối từ e Ngăn thất vọng quá mạnh mẽ nếu nhận chàng e gia đình sau này sẽ kém vẻ hòa thuận và cũng là một phương tiện gián tiếp phụ lòng người yêu trung thành buổi đầu.
Bóp óc trầm ngâm một lát, chàng trả nhời:
- Ngăn cứ để cho tôi thong thả suy nghĩ, một vợ còn sợ chết đói đấy. Tôi rất hân hạnh được cô môi giới vợ hai, nhưng bây giờ chưa thể định đoạt nổi. Tôi cưới Péng trước đã. Dầu sao, việc này cũng cần Péng đóng một vai quan trọng.
Ngăn ra về mang một nguồn hy vọng sẽ trở thành người vợ hai.

Chương XIII

Ngăn mừng rỡ có dịp thổ lộ bầu tâm sự của nàng về việc làm vợ Hàm.
Nàng cố gắng tìm cơ hội rủ Péng đi hái rau cải để có dịp ướm hỏi. Và ít lâu sau, nàng đã rủ được Péng ra đồng với nàng:
- Mày ạ, tao muốn nói với mày câu chuyện này, mày có bằng lòng nghe không?
Péng chẳng hiểu truyện gì mà em nàng ại úp mở như vậy. Tại sao nó lại hỏi ý kiến trước khi nói là ra sao? Và rồi nàng cũng chiều em nên gật đầu để lắng tai nghe câu chuyện bí mật ấy.
Ngăn đĩnh đạc nói truyện:
- Hôm tao đến chơi với thày thì mày đi vắng. Tao đem câu truyện bố tao lấy hai vợ cho thày nghe và rồi hỏi ý kiến thày có thích bắt chước không?
Nói đến chỗ này, nàng ngắt quãng rồi nhìn vào mặt Péng để tìm câu trả nhời im lìm không phát động bằng lời nói, nhưng bằng cử chỉ, hành động rất rõ rệt trên nét mặt.
Péng vẫn yên lặng, Ngăn lại tiếp:
- Thày ấy bảo rằng để lấy mày đã rồi hỏi ý kiến mày. Nếu ưng thuận mày nhớ bảo tao.
Péng hiểu câu chuyện Ngăn nói. Nàng em họ cũng yêu Hàm, nhưng chắc chắn rằng đi bước sau nên phải nhường cho chị đi trước.
Péng không ngu độn, nàng cũng ưa chồng một, vợ một, cuộc sống sẽ êm ả nhiều. Song, nếu em họ nàng muốn vậy, Péng cũng phải bằng lòng để khỏi cho Ngăn đau đớn và làng nước chê bai ích kỷ, ghen tuông. Như vậy phong tục tập quán Thái mai mỉa là kẻ không tốt, nhất là người vợ hai của Hàm là em gái họ.
Sau lúc suy luận kỹ càng, nàng trả lời:
- Ừ, để việc của tao xong đã hãy lo đến mày. Tao và mày cùng chung sống với nó còn vui vẻ hơn người ngoài. Mày cũng yêu nó nhưng liệu nó có yêu mày không?
Ngăn gật đầu với bao niềm tâm tư cởi mở nàng vỗ vai chị họ cảm tạ.

Chương XIV

Hôm vừa rồi, ông Bang thúc giục chàng chọn ngày tốt để làm lễ ăn hỏi.
Ông bà nhạc đã cho con rể biết sẽ miễn nghỉ tục gửi rể và còn tiệc tùng trong tất cả buổi ăn hỏi, cưới xin đều do nhà gái lo liệu, cung cấp.
Ông chánh tổng, bố Ngăn đứng lên thay mặt nhà trai trong cuộc lễ ăn hỏi Péng.
Chàng nhận lời và trong khi ấy, người đứng bên chàng mừng rơn, đôi má hồng chứng tỏ Péng thẹn thùng.
Vào một ngày thu êm dịu, nhà ông Bang bắt đầu bận rộn từ buổi sớm mai.
Người nhà, người hàng xóm, anh em, dân làng đến làm giúp rất đông trong buổi này.
Có nhà đem đến một đôi gà, chai rượu, yến gạo, bánh trái góp thêm phần vui mừng thầy giáo làng lấy vợ.
Mười hai cái lều chạy dài liên tiếp nhau dùng để tiếp khách trong buổi tiệc sắp tới.
Ngăn, Tó và mấy cô bạn đến têm trầu giúp Péng từ sáng đến trưa không ngớt tay. Một rổ trầu cau đặt ở giữa bàn tiếp các bà, các cô đến thăm.
Năm con lợn hơn một tạ trước đây, thêm vào đấy con nghé và con bò không kể gà vịt, ngan ngổng. Những người làm lòng lợn phải kêu lên rằng:
- Từ xưa tới nay chưa có bữa ăn hỏi nào to như thế !
Trai gái làng đến dự đủ mặt, họ ăn uống cười đùa, mừng cô dâu, chú rể, tiếng ấy gây một hợp âm đến vang trời dậy đất. Và bữa tiệc cưới ấy cũng lại là một dịp tốt cho con giai con gái làm quen nhau và rồi ra cũng có những bữa tiệc tương tự.
Bà chánh tổng, mẹ Ngăn, sau khi ăn uống no say, bà khề khà ra chỗ cô dâu, chú rể nói:
- Này các con cháu ạ, đám cưới của chúng con do Trời đứng chủ cuộc nên mới vĩ đại như vậy. Chịu khó mà ăn ở với nhau để khỏi phụ công người dân làng đến phục dịch. Hình như tao nghe đâu chồng mày sắp lấy vợ hai.
Những tiếng vỗ tay nổ ran và rồi để có người nói vọng lên :
- Chúng ta sắp được chén một bữa ăn hỏi nữa, thày giáo lại lấy vợ hai cơ mà.
Các chàng thanh niên, các cô thiếu nữ chú mừng cô dâu chú rể đến nỗi hai người này đáp lời đến khản tiếng.
Péng hãnh diện và rất sung sướng với dân làng. Lòng nàng lúc ấy nhẹ lắng hình như bao niềm hân hoan đều dồn cả vào trong một phút đó.
Buổi chiều, tất cả mọi người ra về, những người còn ở lại ăn bữa nữa là thân thích họ hàng.
Ngăn, cô vợ hai tương lai của Hàm cố vui gượng gạo, nàng mong từng giây để cho ngầy nào... làng này cũng tấp nập ăn cưới nàng.
Nàng cứ tự hỏi như vậy ?
Có một giây lát nàng nghĩ rất ngộ nghĩnh: “Giá thử cưới hai vợ một lúc tốt biết là bao!”
Nàng cố vui, song vẫn không thể giấu nổi tất cả mọi người. Tó, cô bạn gái của Ngăn và Péng hỏi nàng:
- Tại sao hôm nay ngày vui của chúng nó thì mày lại bồn như đi đưa ma, tao biết rồi!
Nàng chỉ ầm ừ trả nhời thường lệ:
- Tao vẫn vui đấy chứ, thế mày nhìn thấy tao buồn à!

*

Qua hôm trước, ngày ăn hỏi linh đình bao nhiêu, cho đến hôm nay, người nhà dọn dẹp rất khổ sở bấy nhiêu.
Còn gì khổ sở và chán chường hơn là sau bữa tiệc, còn lại rác rướng, cốc chén, bát, đĩa, bày bừa.
Trong bảy ngày ròng rã, ba bốn người làm hợp lực thu dọn mới xong xuôi. Păn bảo thằng Chừ rằng:
- Ấy chúng nó ăn một bữa hỏi còn bận cho chúng mình năm bảy ngày, nếu đúng như bà chánh nói, còn một bữa hỏi nữa thì chết mất. Mày xem rác chất đống như đầu người,dọn dẹp có khổ không?
Chừ tần ngần, nó vẫn làm việc, miệng đáp nhời, tay thu dọn:
- Nó cũng tốt đấy chư, Péng chẳng hứa cho chúng mình tiền là gì? Thày giáo bảo rằng là nhờ chúng mình xếp dọn đấy thôi.
Thím Păn càu nhàu nói:
- Nhưng mà được mồt lời khen của chúng nó thì mình khổ còng lưng, bưng rác đổ.
Còn Păn từ lúc nghe mẹ nó nói, và thằng Chừ nói chuyện đến bây giờ nó mới lên tiếng:
- Thế nó không cho tiền và nhờ vả, chúng mày không phải làm đấy?

Chương XV

- Ba tháng nữa thì anh lại có một cuộc cứơi linh đình đấy! Anh liệu mà thu xếp công việc. Hàm có ra tỉnh chơi không ? Hôm vừa rồi bố mẹ em bảo rằng hỏi ý anh? Và cũng là nhân một dịp hai chúng ta ra thăm em.
- Ừ ! Phải, thằng em hôm nọ không về dự cuộc lễ ăn hỏi chúng mình, thực là một điều đáng tiếc. Hình như nó ham học lắm thì phải. Thư của nó đâu rồi, nó viết bằng tiếng Thái à?
- Không đâu, anh ạ, nó viết tiếng Việt đấy. Nó có dặn trong thư rằng nó trông giấy ủy quyền của anh lắm đấy. Đây anh xem đi.
Péng nói xong, đưa tay vào túi áo dút bức thư ra cho người yêu. Hàm đọc:

Yên Bái, ngày...tháng...năm19..
Thưa anh chị,
Em vừa nhận được tin anh chị cho biết đến ngày hôm vừa rồi về nhà để dự cuộc vui nhất trong đời chị Péng em. Song, em đã thất lời, ông giám thị lưu trú trường em khắt khe quá anh ạ. Anh xem như thế này quả là ác số một.
Em đưa giấy của anh chị mời về ăn tiệc cưới, ông ấy bảo rằng không có "giấy phép" của bố mẹ. Ông ấy còn đưa ra những giả thiết và bảo em:
- Mày muốn về nhà nên nhờ ai viết giấy xin phép chứ, nếu thật anh chị mày ăn cưới thì phải có giấy của bố mẹ. Khi mày vào đây, bố mẹ mày có ký giấy nhận với chúng tao rằng chỉ cho về một khi sẵn giấy của cha mẹ hoặc ủy quỳên. Vả lại mày gần đi thi Sẹc-ti-phi-ca thì lại càng không có lợi nữa. Mày đang chăm học ấy thế mà vì bữa ăn hỏi, bỏ mấy ngày học không tiếc ư?
Người ta sống trên đời này để học chứ không phải để ăn một bữa cỗ. Bữa này chưa lấy gì làm to tát, nó chỉ là bữa sính lễ, đến kỳ cưới thật sự mày về cũng chưa lấy gì làm muộn mằn.
Đây anh Hàm xem, em còn nói đùa vào đâu được nữa. Vậy em chỉ còn biết gửi thư chúc anh chị luôn luôn vui vẻ chung sống với nhau một cuộc đời hạnh phúc
Phần thưởng quí giá nhất của em ở trong lưu trữ là anh nên gửi thư cho em luôn.
Anh có hiểu thấu tình cảnh buồn bã trong lưu trú không? Chắc anh đã qua rồi. Ăn cơm, học bài, tập thể dục, đi ngủ, nghĩa là con người phải theo lệnh của cái còi sắt và anh giám thị cay nghiệt.
Yên Bái bây giờ cũng vui anh ạ! Buổi sáng sớm có kèn nhạc diễn qua phố xá vào khoảng bây giờ trong lúc sương muối còn bay ngập trên các mái nhà.
Em dậy sớm lắm, và rất đúng giờ, dạo này em luyện tập thân hình rất vạm vỡ, và hy vọng sẽ chiếm được giải thưởng kỳ thi lực sĩ học sinh cuối năm.
Thư dài lắm rồi, em xin chúc anh chị vui vẻ. Nhớ ngày cưới phải báo tin cho em và bảo ba, mẹ em gửi cả giấy ủy quyền. Em gửi lời chúc Thày mẹ và cả nhà.
BẠC CẦM HONG.

Hàm bỏ lá thư xuống nương sắn rồi nhìn người yêu:
- Thằng Hong nó trách chúng mình đây. Anh cũng quên khuấy đi  mất! Đáng lẽ phải gửi giấy ủy quyền thì nó mới được về.
Péng chẳng hiểu giấy ủy quyền là gì nên nàng hỏi người yêu:
- Em chẳng hiểu giấy ủy quyền là gì?
- Là giấy thay măt của bố mẹ; chẳng hạn bây giờ bố mẹ muốn cho thằng Hong về thì bố hay mẹ phải ra tận đấy đón. Nếu không đi được bố hay mẹ phải viết giấy ủy quyền cho em hay anh ra đón về.
- Thế ông chánh ra hôm nọ cũng không được về à?
- Họ biết ông chánh là ai? Nếu ngoài địa phận này ra. Ông chánh cũng phải có giấy ủy quyền của bố mẹ mới đón được em về.
- Nó còn ít tuổi gì cho cam, mười hai tuổi đầu rồi. Em cứ tưởng rằng ai ra đón cũng được .
- Em dốt lắm.
Péng quay lại nhìn chàng, vẻ trách móc:
- Em có dốt mới phải hỏi anh nếu không thì đã...
Hàm thấy mình cau có vô lý hết sức. Chàng phải nói lãng:
- Péng ạ, chiều nay ngồi bên nương sắn với em thật là quên tất cả bao nỗi lo âu trong sự vất vả thường ngày. Em là người khích lệ anh trong những lúc buồn bã âm thầm. Có phải đúng như thế chăng?
- Em cũng thấy vậy, chúng ta đều khuyến khích lẫn nhau.
- Chẳng thế người ta sinh ra gia đình làm gì chứ? Phải không Péng?
- Vâng
Cả hai ngồi cho đến lúc bóng hoàn hôn rũ xuống, mặt trời lấp ló bên trơi tây mới trở lại nhà.
Đôi vợ chồng bắt tay nhau thong thả bước đều.

Chương XVI

Mùa hè ở trên thượng du rất dễ chịu và mát mẻ. Thường thường nhiệt độ chỉ lên tới một độ ấm áp, ít khi nắng quá quắt như miền xuôi.
Không khí trong sạch, nhè nhẹ, do đó người sơn cước không cần phải đi đâu nghỉ mát, họ ở chính đất họ là đầy đủ qua những ngày hè.
Péng đang lúi húi mài dao, bỗng nàng ngoảnh mặt lên rồi gọi Hàm:
- Hàm ơi ! Nóng quá, chúng mình đi lên rừng đẫu củi rồi tắm.
Có tiếng vọng từ trên nhà xuống đáp lại:
- Thế Péng đã mài dao cho Hàm và Chừ chưa?
- Rồi, dao Hàm em mài, còn thằng Chừ nó mài lấy. Sắc như nước ấy, hôm nay anh tha hồ chặt đóm nhanh.
Tiếng chân người nện hùynh huỵch trên dát nhà, dần dần tới cầu thang.
Khi trông thấy Péng, Hàm nhe răng cười:
- Cám ơn em nhé! Em tôi mài dao đến nỗi mặt đỏ nhừ như anh em Lưu Bị.
Nàng chưa bao giờ được nghe tên lạ nên hỏi:
- Lưu Bị là cái gì hử anh?
Biết mình trót nhỡ nhời ví mặt nàng đỏ nhừ như anh em Lưu Bị nên chàng nói tránh đi.
- Không, anh bảo em mặt đỏ nhừ, thế thôi.
- Anh nói đỏ nhừ như anh em Lưu Bị. Em hỏi anh lại không nói. Anh còn chối cãi sao được? Thôi không giảng giải cho em nghe thời lần sau nhất định em chẳng bảo anh một cái gì nữa. Anh đã hứa với em điều gì chóng quên thế!
Chàng đành gật đầu để đối phương bằng lòng .
- Được rồi, anh sẽ nhớ và trả nhời cho em hiểu. Thôi em gọi thằng Chừ rồi chúng ta cùng đi và anh sẽ nói cho mà nghe.
Mặt Péng vui lên, nàng không phụng phịu và giận dỗi nữa.
Ba bóng người trải dài trên sườn đường, ngược với ánh mặt trời phía tây.
Ai cũng có vỏ dao đeo bên mình, thỉnh thoảng vang lên canh cách. Péng nói đùa:
- Anh lấy lá cây vo tròn cài vào hai bên sườn dao tránh tiếng kêu ấy đi, kêu giống như đuôi ông Hùm gõ vào cây nứa. Anh không biết à, ông Hùm ngủ trưa, đuôi bao giờ cũng gõ tanh tách vào cây nứa giống như cái dao của anh kêu đấy.
- Thế à?
Bỗng nàng chợt nhớ ra điều gì rồi nàng nhăn nhó kêu:
- Anh tệ lắm, hứa cái gì lại quên béng ngay được.
Hàm giả tảng lờ không biết ngước mắt nhìn trời, cảnh rừng suy nghĩ.
Còn thằng Chừ rũ ra cười:
- À, anh nhớ ra rồi, anh quên trả nhời em về mặt đỏ nhừ như anh em Lưu Bị. Bây giờ kể đến nhé!
- Ngày xưa bên Tàu có ba người ký kết với nhau làm anh em. Họ quý nhau như ruột thịt. Lưu Bị  là anh và hai người kia là Quan Công và Trương Phi.
Lưu Bị là anh rất giỏi giang, đa mưu lắm kế, còn hai người em dư sức vô mưu. Trong số ấy, Quan Công là người tính nóng như lửa, mặt lúc nào cũng đỏ nhừ nên anh vừa ví mặt em giống quan Công là thế ấy.
Nàng ngẩn người ra lặng tai nghe rất chăm chú. Khi thấy Hàm ngừng kể, nàng hỏi:
- Có thế thôi à, chuyện có hay không anh? Bao giờ em được về xuôi, quê anh để xem truỵên thú lắm nhỉ. Nhưng anh có cho em về theo không? Hay là anh lại nói dối em.
Thằng Chừ thỉnh thoảng mới nghe lỏm được một vài tiếng, nó chẳng hiểu gì hết.
Péng nhìn thương hại và bảo người yêu:
- Chúng mình tha hồ nói chuyện, nó chẳng hiểu chi hết. Tỷ dụ chúng ta bàn nhau chuyện cười nó cũng chỉ đành lắc đầu nhìn thôi. Tại vì chúng ta nói tiếng Việt.
Hàm lặng lẽ không nói năng, chàng thầm nghĩ lại: Ờ, người đàn bà con gái thực tế lắm, ngay cả đến người Thái cũng vậy. Họ yêu đều có mục đích, yêu rồi nghĩ đến ngày cưới xin, lập gia đình.
Từ ngày có người yêu, ta cảm thấy rằng bất cứ lúc nào người yêu của ta cũng nói chuyện đến hôn nhân, cưới xin, ngày vui đẹp nhất của hai người.
Còn đàn ông, như mình chẳng hạn rất ít khi nghĩ tới. Phải chăng ái tình chưa phải là một mục tiêu chánh trong đời. Đàn ông còn nghĩ đến nhiều điều quan trọng khác hay sao? Đàn ông cho tình yêu chỉ là một điều giải trí trong lúc sầu muộn, chẳng thế Khái Hưng nói rằng: đố tìm thấy một người đàn ông nào trinh trắng trong xã hội. Thật là chí lý.
Có nhiều người khi được yêu và luc người yêu nói đến ngày cưới, họ lại rùng mình sợ hãi như cọp đuổi. Như vậy nghĩ họ cũng có lý và nghĩ lại cũng lãi là ý tưởng phá hoại.
Ta yêu đàn bà ư? Luc đầu say lắm; nhưng tại sao lúc đề cập đến hôn nhân lại sợ là tại sao? Dã được yêu, họ thấy rằng đã đưa vào vòng suy nghĩ, nào là cơm áo cho vợ, làm cách gì cho vợ con đủ ăn, đủ mặc, đủ diện bằng người.
Nếu chồng có thiếu thốn một chút, bà vợ réo lên những tiếng kinh khủng của tàu bay trước khi nhả bom.
Xã hội tỉnh thành rất ít người đàn bà chịu thương, chịu khó đi làm để cùng chung nỗi lo nghĩ của chồng con. Đa số ra chỉ trông mong vào chồng con đi làm về lấy tiềng ăn diện.
Mùa hè như bây giờ ư? Trong lúc các đức lang quân lúi húi làm việc vất vả trong các công sở hay ngoài ánh mặt trời gay gắt, thì các bà vợ ngồi nhà với buồng quạt máy để chát phấn, bôi vôi vào mặt, mặc quần áo mỏng như tờ hở hênh da thịt phô diễu qua các phố phường.
Khi chồng về nào có được nghỉ ngơi. Vợ làm nũng kêu mệt nhọc, mặc dầu khi vắng chồng các bà đã chén thập cẩm. Chồng sợ hãi hốt hoảng bỏ cơm nứơc, chạy đi mời đốc-tơ hoặc y tá đến khám bệnh và săn sóc vợ rất chu đáo.
Như thế, hỏi rằng người con giai ở tỉnh thành sợ lấy vợ cũng là điều có lý hẳn hòi, ta không nên chỉ trích họ quá đáng! Có đi vào vòng ấy mới hiểu cho tình cảnh người đó!
Yêu mà không hái lấy tình yêu lại là phá hoại. Thật cũng là một điều khó suy nghĩ. Nếu yêu một người đàn bà ư? Khi đã được đền đáp lại rồi mà lãng quên ngày cưới cũng mắc một trọng tội với đàn bà. Họ sẽ cho ta là đùa với tình yêu.
Và không những thế, họ sẽ gán cho bạn giai một danh từ rất ghê gớm “chưa đủ bản năng để đảm bảo tình yêu”, hoặc danh từ của bạn giai vẫn tự gán cho mình là “phá hoại tình yêu”
Trong lúc đôi bên gần nhau có khác nào lửa kề rơm lâu ngày cũng bén; sẽ xảy ra nhiều tội lỗi trong lúc tình yêu quá bồng bột.
Do lẽ đó phải có ngày cưới xin ngay, khi cả hai bên đã yêu nhau.
Hàm nhớ lại những mẩu tâm tình của các bạn học chàng ở tỉnh thành xưa, mỗi lúc đi chơi với nhau ở các nơi chùa chiền hoặc những nơi thắng cảnh.
Hàm vẫn cho tư tưởng mình sống là với dĩ vãng, nhưng tuy khi đó Péng không để cho chàng yên lặng và bắt quay về với nàng.
- Hàm ! Em khó hiểu anh quá đi mất! Có lắm khi em nói chuyện anh chẳng để ý gì cả. Anh mải miết nghĩ ở đâu đâu, chẳng hạn như lúc vừa rồi, anh lặng lẽ nghĩ điều gì ấy? Nói cho em nghe nếu không em quay về nhà đây. Em không đi chặt củi với anh nữa.
Thằng Chừ chẳng hiểu đầu đuôi ra sao, nhưng nó cũng nhận thấy hai người qua những cử chỉ đối với nhau. Nó kết luận. Cả hai có điều gì xích mích với nhau.
Nó chạy lại bảo Péng:
- Tại sao Péng lại giận dỗi người tháy giáo như vậy. Có điều gì không bằng lòng, nói tao nghe nhé. Hôm nọ tao thấy Péng yêu thầy lắm cơ mà!
Péng đang giận dỗi cũng phải bật cười và không hiểu tại sao cái thừng đần độn nhất, hôm nay nói những câu rất chững chạc và khôi hài hết sức.
Hàm trả nhời gắt gỏng:
- Tôi đang bận nghĩ, tại sao Péng lại cấm tôi yên lặng suy nghĩ. Tôi vẫn nghe chuyện em kể là được rồi chứ gì.
Péng nhăn nhó đáp:
- Nhưng mà anh phải cười nói hoặc tỏ ra những cử chỉ để Péng nhận thấy kia!
Dứt lời, nàng quay lại với thái độ khủng khẳng, Hàm ví nàng như đứa bé giận dỗi mỗi khi tranh quà cả bố mẹ so sánh phần hơn kém.
Chàng cứ để mặc Péng đi và bảo Chừ:
- Mày cứ mặc cho Péng quay về, tao và mày đi lấy củi đóm cũng được rồi.
Nó không nghe nhời chàng chừng một lát rồi chạy theo Péng gọi:
- Péng, thày bảo tao mời Péng quay lại với thày đấy. Ai lại bỏ hai người để về một mình. Về nhà không sợ người ta cười à?
- Không, mày bảo thày lại đây đón tao kia.
Hàm lắng tai nghe, chàng bật cười. Rồi chàng tiến lại phía Péng:
- Thôi Hàm xin lỗi rồi, Hàm sẽ nghe những câu chuyện của Péng kể và để cho Péng nhận thấy qua cử chỉ.
Nàng cười khanh khách như tiếng khướu hót. Rồi nàng lại còn chế riễu Hàm.
- Người ta mới đùa có thế mà đã phải sợ rồi. Thôi em nói đùa đấy, lúc nãy Hàm nghĩ gì phải nói cho em nghe.
Hàm suy nghĩ một lát, chàng nhận định cơ hội trong việc tìm hiểu tâm lý nàng. Chàng gật đầu kể:
- Trong khi chờ Péng nói, nhờ lời của Péng, Hàm đã nhớ tới câu chuyện yêu đương của nngười con trai đối với các nàng thiếu nữ ở tỉnh thành.
Péng vỗ tay:
- Hay quá! Thế anh nói ngay cho em nghe .
Nàng vui qua nên chẳng giữ ý tứ chi thế, nàng nhảy múa ngay ở dọc đường và hát hổng như một đứa bé đang trong tuổi thơ ngây bồng bột, không bao giờ làm một việc gì lại sợ người khác chê cười mình.
- Ở tỉnh thành, con giai rất sợ lấy vợ. Họ cho rằng khi đã được các cô yêu thường hay làm nũng nịu. Từng một đồng tiền mảnh quần, tấm áo, đồng phấn sáp, đều trông mong vào chồng con, không bao giờ họ chịu tự làm lấy để tiêu pha cả. Trong lúc chồng con làm ăn mửa mặt, vợ phá phách ăn không ngồi rồi.
Péng bĩu môi đáp:
- Thế đáng ghét lắm anh ạ. Đàn bà cũng là một người trong gia đình. Họ phải gánh vác công việc nhà đỡ chồng con; không một lẽ nào chồng đi làm toát mồ hôi, vợ ở nhà ăn bám. Người chúng em không ưa một chút nào đâu. Anh xem ở làng em chẳng có một ai măc bệnh ấy. Đàn bà lười nhất họ cũng còn biết giúp đỡ những việc thường nhất như dệt cửi may quần áo cho chồng con.
Hàm trêu tức nàng:
- Còn em đấy, mai sau anh mới tin rằng điều ấy có thực. Bay giờ em nói hay cho người làng em sao mà chẳng được nhỉ.
- Từ ngày anh đến làng này, thế chẳng thu thập tìm hiểu được một tí gì về người dân à? Anh dốt lắm, em nói thực đấy .
Hàm không tưởng câu đáp của Péng là hiểm hóc và đắng cay như vậy.
Hàm cười, cái cười chứa bao nỗi tức bực.
Rồi hàm bảo Péng:
- Câu nói của Péng làm anh bực lắm, nhưng cũng rất phục tài sâu sắc ý nghĩa.
Nàng cũng không muốn đáp lại hoặc nhận lời khen kia, nàng quay về nói câu chuyện của người sơn nữ Bản Bắc.
- Anh biết đấy, bất cứ một người đàn bà bào khi đi lấy chồng rồi đều làm việc chăm chỉ. Họ luôn luôn đi sát với chồng để chung sức làm mọi việc đồng ánh, làm nương rẫy. Anh có bao giờ trông thấy người chồng nào mới cưới vợ đi làm một mình không.
- Vâng, tôi công nhận đúng. Thôi chúng ta lên rừng chặt củi đã tới hôm nọ rồi.
- Tắm đã, nước trong như lọc, mát thế kia, ai không tắm cũng dại. Anh Hàm nghe em một tí nào.
Hàm bác lời đề nghị của Péng rất khéo léo:
- Em ạ, lên rừng chặt củi đã. Bây giờ em tắm rồi sau khi lấy củi xong lại phải tắm một lần nữa cũng tội. Theo anh, một khi tắm rồi, tức là mọi công việc xong xuôi, chứ tắm rồi mà phài đi đẵn củi thì bực lắm.
- Phải đấy.
Cả ba lên rừng. Mỗi người đi theo một lối, nhưng bao giờ cũng gần nhau cách độ năm sáu thước là tột bực.
Nếu một ai đi quá xa rất có thể sợ sự nguy hiểm xay ra mà không ai biết. Ở trên rừng hổ báo rất sẵn, bất cứ một nơi nào rậm rạp, cây cỏ mọc um tùm.
Péng bảo Hàm:
- Anh đừng đi xa chúng em nhé; chỗ này củi tốt lắm. Nứa khô như vậy chắc đem ngay được. Mai nhà ta sửa soạn bữa tiệc để mời các người nhổ mạ giúp và ngày kia mời các cô, các bà đến cấy không lấy công ăn uống.
Hàm ngạc nhiên đáp:
- Thế à! Sao em không bảo anh.
- Em nói anh có thèm nghe đâu. Chẳng thế lúc nãy em phải cau có, giận dỗi với anh.
- Ai bắt em giận?
- Lúc em giận anh, em càng thấy yêu anh nhiều.
Hàm vẫn vừa đóm vẫn lăng tai nghe Péng nói chuyện:
- Mỗi năm về vụ cấy, hoắc vụ gặt, nhà ta đều phải nhờ dân làng làm giúp đấy. Ruộng nương nhiều không làm thế chẳng bao giờ xong được. Chắc anh cho rằng làm ruộng theo một kiểu lạ lùng đấy nhỉ? Hôm nọ anh hỏi thằng Chừ là: “tại sao ruộng nhà bừa kỹ thế mà lại không nhổ mạ cấy là thế nào”. Nó nói chuyện với em như vậy.
Hàm ngắt lời:
- Hôm nọ, nó cũng trả nhời anh, nhưng không rõ ràng, anh có hiểu được đâu? Bây giờ em nói anh hiểu rồi.
- Mấy chục thửa ruộng làm sẵn để đấy, mạ có sẵn thì đem trầu cau đi mời dân làng đến nhổ mạ rồi cấy giúp cho một buổi. Hàng trăm người làm giúp, chỉ non một buổi là xong xuôi tất cả.
- Như vậy cũng tiện đấy em nhỉ. Và chắc chỉ có nhà quan lại mới lại mới được hương tập quán như vậy.
- Hôm ấy vui lắm, nhiều nam, nữ đến làm giúp. Ngăn, mẹ em đem trầu đi mời từ sáng sớm hôm qua. Anh không thấy mẹ về ăn cơm trưa đấy thôi.
Tiếng động phát ra rừng vắng mỗi lúc một vang thêm. Chừ chẳng nói chuyện với ai hết, nó thui thủi chặt đóm và hát nghêu ngao.
Một lát sau, nó đã chặt xong được ba bó củi lớn lao xuống suối. Lúc bấy giờ nó mới đi tìm Péng để hỏi chuyện:
- Tao được ba rồi, Péng được mấy mà nói nhiều chuyện thế
- Ba
- Thế thầy giáo đâu, được bằng mày chứ.
- Ờ, ba rồi!
- Lấy thêm ba bó nữa chúng mình đi đóng mảng.
- Mày đi chặt nốt đi.
Thằng Chừ lại lủi thủi vào rừng. Nó chặt củi và kéo đến nỗi cành cây sồi rung chuyển như gió bão thổi.
Péng bảo Hàm:
- Thằng Chừ chịu khó lắm Hàm ạ. Nó làm nhanh lắm, đã xong ba bó củi rồi đấy nhe. Nó hỏi chúng mình bằn nó chưa và sao nói nhiều chuyện thế!
Hàm khen thêm:
- Đừng khinh nó ngu dốt đâu, lắm lúc nói ăn người phải biết đấy. Nó ở với nhà ta đã lâu chưa? Anh chẳng thấy nó về thăm quê quán lần nào cả.
Péng trả nhời và cũng là một dịp kể cho chàng nghe câu chuyện gia đình của nó.
- Nó có bố cũng hóa ra chẳn có bố. Mẹ nó chết đi, nó mới lên ba, lên bốn tuổi. Được đi săn sóc thày mẹ cho đến lúc nó lên chín, mười thồi bố nó đi lấy người vợ kế. Làm ăn sa sút, sưu cao, thuế nặng, không đóng được cả thuế thân, dân làng phải đem con hắn đi bán lấy ba đồng bạc. Anh tuấn tráng làng Đỗng, tức là cách làng ta vài chục cây số về phía nam, chỗ có nhiều tôm đem nó đến nhà nói với bố để nó ở đời đời kiếp kiếp với giá ba đồng
- Từ lúc nó trở nên vật sở hữu của nhà em, sao Péng không cho phép nó về thăm gia đình. Em phải biết rằng tình phụ tử rất nặng.
Chàng nói lên bộ đạo đức, khiến cho Péng hơi khó chịu:
- Sao anh lại bảo em không cho nó về thăm gia đình? Em cấm nó bao giờ đâu? Hôm nọ em bảo cho tiền về thăm nhà nó trả nhời đén Tết hẵng hay. Nó nói như thế này:
“Có bố, nhưng bố lấy người khác rồi. Nó bán tao đi để lấy tiền thì Tết tao mới về thăm nhà một lần thôi. Ngáy thường miễn cho tao đi thăm. Nó còn nói thêm: tình bố con đã được trả bằng ba đồng rồi” nó cũng có hiểu lầm, hôm mùng một vừa rồi nó xin phép bố em về bản Đõng thăm mả mẹ và nhân tiên đén chào bà dì. Bố em thường bảo nó rằng phải chịu thương chịu khó làm ăn, lúc nhớn sẽ cưới vợ rồi cho ra ở riêng.
- Chắc thế nào bố chẳng chia ruộng cho nó.
- Có chứ! Các cô trong làng yêu nó lắm đấy nhé. Chẳng tốt số lắm sao!
- Ừ, trời cũng có mắt không ai ở với ai. Nó đã chịu nhiều điều khổ ải, trời phải phú cho nó một vài đặc tính để còn hy vọng sống với đời chứ! Và những đặc tính ấy rất hiếm người được ban.
Péng gật đầu, tay bó củi, miệng vẫn kể chuyện với người chồng:
- Hôm nào anh rỗi phải kể chuyện quê anh cho em nghe. Nhớ rằng mai sau em về làm dâu không biết cách ăn, cách làm ở quê anh, người ta cười em thì sao?
- Em đang nói chuyện về thằng Chừ với anh chưa xong mà em nói lảng sang chuyện khác.
- Có anh ạ. Nhưng trước hết ta phải nghe chuyện của hai người đã rồi mới bàn đến chuyện người khác.
- Em tôi cãi là giỏi lắm. Ví dụ nếu em vào trường hợp ấy lại bù lu, bù loa làm nũng quấy rầy, giận dỗi. Thôi, anh không nói đến chuyện ấy nữa, cần cắt đứt để xuống suối tắm và đóng mảng thôi.
- Anh xong rồi.
- Ừ! Cả sáu bó tất cả.
- Em cũng thế!
Rồi nàng lên tiếng gọi thằng Chừ:
- Xong chưa?
- Xong rồi, có lên đây ăn ngõa thì đến. Ở đây cày ngõa ngọt lắm thày, Péng ạ.
Péng nhìn Hàm nói:
- Thằng ấy nhanh thật. Có thả nó ra đời chẳng bao giờ chịu chết đói.
- Anh cũng thấy thế. Bất cứ một người nào ở đây, dù nhớn, bé, từ bảy, tám tuổi trở lên cũng đã biết một công viêc tói thiểu để sinh sống. Khi chúng lên sáu, bẩy, chúng đã biết chăn trâu kiếm miếng cơm, manh quàn tấm áo ấm thân. Từ mười tuổi trở lên, chúng đã có thể cầm nổi cái bừa gỗ theo sau con trâu. Ngoài ra, hơn cái tuổi ấy, chúng hết cày bừa, nhổ mạ, lên rừng chặt củi, làm nương rẫy sống. Như vậy rất ít người ở đây đi vào con đường thất nghiệp, nghèo đói.
Câu chuyện của Hàm bị đứt ngay khi Chừ đến với mấy quả ngõa chín. Nó bảo hai người:
- Đây là phần hai người đay. Ăn đi rồi còn tắm táp và đóng mảng về. Trời tối rồi.
- Láo nào! Mặt trời còn cách núi một con sào, thong thả cũng kịp chán.
Péng nói xong, nàng cầm hai quả ngõa boc vỏ đưa cho Hàm.
Cả bọn ngồi trên mõm đá ăn ngõa, hai chân buông thõng xuống nước suối trong mát.

Chương XVII

Từ buổi chiều hôm sau, nhà ông Bang bắt đầu bận rộn sửa soạn cỗ bàn cho những người nhổ mạ đến ăn.
Bà Bang bảo Hàm:
- Con ở nhà bảo chúng nó mổ mấy con vịt, vài con gà để thết bọn người nhổ mạ nhé! Mẹ, Péng, Ngăn còn phải đi vào các bản mời thêm người mai đến cấy giúp.
Nói xong, bà Bang ra đi với hai nàng sơn nữ, cháu, con, tuổi đôi tám đẹp như hoa.
Hàm nhìn bóng cả ba người khuất sau con đường làng, chàng trở vào gọi thằng Chừ, thím Păn:
- Chiều rồi, hai người đã đun nước sôi chưa để còn luộc gà, vịt làm cơm thết các bạn nhổ mạ giúp.
- Làm mấy con hở thầy, con chẳng biết mổ con nào nên đợi thầy đấy.
Hàm gọi nó lên và hỏi:
- Sao mày không gọi tao thân mật như mọi người: nghĩa là mày gọi Péng thế nào thời tao cũng như vậy.
Nó ngần ngừ mãi mới trả nhời:
- Người ở cùng một làng với nhau mới dám gọi láo lếu thế. Còn như thầy là người ở phương xa tới đây làm ơn cho làng nứơc, ai lại dám nói thế sợ trái lễ đạo. Thầy đã dạy dân làng học. Biết bao nhiêu người dốt cũng đã thành người tốt, biết đọc, biết viết, không một ai quên ơn ấy. Con đi mổ gà vịt rồi thầy đứng bên cạnh nói chuyện nhé. Chúng con sẽ kể chuyện cho thầy nghe nhiều cái hay.
Hàm gật đầu, chàng cũng cần tiếp xúc chuyện trò với nó một buổi xem sao. Thực ra bao nhiêu lần cũng đi làm ruộng, làm nương, hoặc củi nhưng chưa bao giờ được nói chuyện riêng với nó.
Nó vừa vặt lông vịt vừa kể cho Hàm nghe:
- Cái hôm thầy ốm, Ngăn sang đây thăm thầy khóc lóc mãi. Cô ấy bảo chúng con rằng: Nếu mà thầy chết, cô ta sẽ chết mất thôi. Cô ta yêu thầy lắm đây!
Hàm trố mắt như ngạc nhiên:
- Thật à! Chừ biết nhiều chuyện hay đấy nhỉ. Nói cho tao nghe, lát nữa tao sẽ kể cho mày câu chuyện ông Bang nói mầy với tao.
Hôm nay, nó thấy vui vẻ và chính nó cũng không hiểu sao vậy.
Hàm hỏi nó:
- Năm nay Chừ bao nhiêu tuổi rồi. Hôm nọ quan Bang, Péng cũng nói chuyện nhiều về Chừ đấy.
- Gì hở thầy? Thầy nói cho con nghe nhé.
- Hôm qua, trong lúc Péng và tao đang chặt đóm rồi nghe thấy Chừ gọi ăn ngõa. Péng bảo với tao rằng: "Chừ ngoan lắm, rất chịu khó làm việc, ông Bang hứa sẽ cưới vợ, chia ruộng đất cho Chừ làm ăn".
Nét mặt nó vui lên, nó cười và bảo Hàm:
- Cảm ơn thầy nhé. Quan Bang nói thật ư?
- Thật đấy, tao không bao giờ nói sai đâu.
Nó đáp:
- Con sợ thế thôi, chứ bao giờ thầy lại nói sai. Thế con sung sướng quá.
Hàm khuyến khích nó thêm lên:
- Cố làm ăn đi! Nhiều cô cảm Chừ lắm kia ấy.
Nó nhanh nhẹn hơn lên, sau khi làm lòng xong mấy con gà, vịt. Rồi nó bảo Hàm:
- Thày ở nhà bắc chõ xôi lên cho con nhé. Phải hai, ba chõ mới đủ ăn. Con xuống suối mổ gà với chúng nó đây.
- Ừ! Chừ cứ đi xuống suối mổ vịt gà, tôi ở nhà sẽ xôi cơm cho.

*

Péng và Ngăn đã về nhà, chàng không thấy bà nhạc đâu nên hỏi phủ đầu:
- Mẹ đâu? Péng!
Không để cho chị họ trả nhời, Ngăn đáp:
- Mẹ vợ Hàm còn vào trong khe. Thắm mời ông bà Giáo cựu mai đến ăn cỗ.
Chàng chưa bao giờ được nghe thấy tên ông bà ấy nên hỏi.
- Ông bà Giáo cựu nào?
- Thế Hàm không biết à? Họ sống ở đấy lâu đời lắm rồi. Chồng bà ta cũng là một người Kinh
Péng tiếp ngắt lời em gái:
- Anh đã làm xong chưa ra đây em bảo cái này hay lắm.
Hàm cũng hiểu được ý tưởng của Péng không muốn để chàng và Ngăn nói chuyện, từ lúc về nàng chưa được bắt chuyện với Hàm.
- Hôm nay Péng đi vào các làng mạc mời dân làng đến cấy hộ, người ta cứ hỏi em đến bao giờ mới cưới. Họ khen bữa ăn hỏi hôm nọ to tát lắm.
- Thích quá nhỉ! Chúng ta được mọi người chú ý. Em có thấy vui không?
- Có ạ.
Ngăn gọi:
- Péng và Hàm đâu, ra ngoài này nói chuyện cho vui, ai lại thì thầm như thế! Khách đến chơi cứ quên thôi.
Hàm đáp:
- Người nhà cả, mới dám quên Ngăn đấy thôi. Còn người lạ không dám tiếp thế đâu. Thôi, khách quen hãy nán lòng chờ một chú đã, vì đang mắc dở câu chuyện.
Ngăn chạy vào buồng và hỏi Péng:
- Xôi được rồi, mày ra cho vào cóong đi. Tao muốn nói chuyện với Hàm.
Péng đi ra và đáp:
- Ừ!
Ngăn bảo Hàm:
- Hôm nay anh ở nhà có mệt không? Phải xôi mấy chõ cơm cơ mà. Péng và em cứ bảo nhau ở dọc đường: thầy giáo chiều nay có làm xong bữa cơm cho anh em nhổ mạ ăn đấy không.
- Ngăn nói như Hàm chẳng biết làm đấy. Những buổi đầu thì như vậy thật, nhưng bay giờ đã khác rồi.
Cả hai cùng cười. Ngăn thỏ thẻ nói với người yêu:
- Em muốn cho mùa thu chóng tới để anh cưới Péng rồi còn làm lễ ăn hỏi em chứ!
- Vâng, Péng cũng bằng lòng đấy.
- Péng bảo em rồi.

*

Bọn người nhổ mạ cho ông Bang đã về nhà ăn cơm tối. Péng nhìn thấy bọn họ từ xa nên đã vội bảo nhau:
- Ngăn, Hàm, họ đến nơi rồi! Xong cả chưa? Chúng mình đi ăn cơm đã để còn tiếp họ chứ. Anh Hàm ở lại ăn sau còn ngồi uống rượu với họ. Nhớ rằng hôm nay có cả các cô, nhất định Hàm bị họ chuốc rượu.
Ngăn nhìn người chồng tương lai rồi bênh vực:
- Nhưng Hàm biết uống rượu rồi cơ mà. Sợ gì nữa, chỉ ngại các cô ấy không đủ sức tiếp thôi.
- Chào thầy.
Mấy chàng thanh niên vẫn là hoc trò Hàm nên bất cứ họ gặp Hàm ở đâu cũng tỏ ra cung kính. Hàm hỏi chuyện họ:
- Các anh có mệt không ?
- Không thầy ạ, có gì đâu, mỗi người nhổ mạ hết sáu bó lạt (300 mạ). Chúng con đã cho gánh ra ngoài ruộng cả rồi. Mai thầy ra xem, vui lắm nhé. Các cô nhổ mạ hôm nay khen thầy đấy.
- Chiếng sáy (Chào thầy).
- Các em vào ăn cơm.
Đồng thời lúc ấy Péng, Ngăn ra thay mặt tiếp đãi bọn thiếu nữ.

Chương XVIII

Từ sáng tinh mơ, trong khi hai người giáp mặt còn chưa trông thấy nhau thời Ngăn, Péng, Hàm, Chừ, thím Păn và một bọn nam nữ nhổ mạ chiều qua đã có mặt ở ruộng.
Péng bảo Hàm:
- Anh xem phải đẩy mảng chở mạ ra giữa ruộng cho họ cấy đấy. Anh bảo cả máy ông học trò kia nữa nhé, tất cả phải bốn mảng mới đủ được. Thửa ruộng to nhất làng dành cho ông Bang từ ngà lên chức quan Châu. Nó dài từ phía bắcc cánh đồng giải gần tới phương nam. Người ta bảo rằng đo được chừng hai chục mẫu. Nó ở vào giữa cánh đồng, hàng năm không cần thả cá giống, tự nhiên cá ở ruộng khác đến ở đây rất nhiều. Phải chăng loài cá cũng biết chọn nơi mát mẻ, rộng lớn ở chăng? Về cuối tháng sáu, khi tháo khan, nhà ông Bang phải mất rất nhiều công thao thức mấy đêm trường mới tháo cạn nổi. Số cá hàng năm cân được có tới mươi tạ. Những con cá chép lớn bằng chiếc quạt mo, cá nhỡ, nho nhỏ, cũng tới vài trăm cân và nhỏ nhất bằng bàn tay. Cá béo ngậy mỡ, ăn một con đã thấy chán .
Một cô gái làng gọi Péng:
- Mai kia, thày giáo và mày tha hồ ăn cá ruộng to nhất làng. Thật là mày tốt số vô cùng. Tao chúc cho chúng mày hưởng mãi mãi.
- Cảm ơn! Này gần sáng rồi, mày đã têm giầu xong . Có được hai nghìn miếng không? Hoặc mày về nhà tao lấy thêm giầu không ra đây để tao têm vậy.
Cô bạn Péng đứng nhìn đống trầu không to lớn, rồi tần ngần đáp:
- Thôi đủ rồi đấy, tao thấy nhiều lắm rồi.
Bỗng Ngăn gọi Hàm:
- Hàm chổ mảng mạ về phía bắc này. Ở đây chưa có mạ đâu.
Và nàng chợt nghĩ ra, phía bắc hay cạn nước phải trồng lúa nếp "quả vải" nên nàng lại gọi thêm mổt lần nữa:
- Anh Hàm đem quả vải lên đây.
Trong khi ấy Péng cũng gọi Hàm:
- Anh đem mảng mạ "lúa gà gáy" thật tốt xuống xưới này. Ổ đây cần nhiều mạ tốt lắm, ít nhất cao một thước.
Hàm bảo mấy người bạn chở mạ quả vải lên cho Ngăn và chính chàng chổ đến cho Péng.
Péng thấy Hàm, nàng âu yếm bảo:
- Chóng quá anh ạ, mới ngày nào chúng ta còn e thẹn, ôm nay đã gần…
- ...Ngày cưới rồi chứ gì? Sao lúc nào Péng cũng bắt anh cùng nghĩ tối việc ấy hay sao? Bây giờ em hãy tạm gác nó đã. Trời gần sáng, các cô, các bà ấy ra cấy mà thiếu mạ thì các cô cứ bị mắng như tát nước vào mặt.
Péng nhìn chàng lườm yêu, ngúyt chiều lòng:
- Xong cả rồi anh ạ. Em muốn gọi anh đem lên chỉ là đùa thôi, hoặc đề phòng khi thiếu! Ở đây nhiều lắm rồi.
- Thật là cô mình lăm chuyện.
- À! Ngăn nó gọi anh đem mạ lên trên ấy, anh đã mang chưa?
- Chưa, những anh đã bảo mấy người khác chuyền lên trên ấy rồi. Thôi, em cứ chia mạ nhiều đi, anh lên trên ấy một chút.
- Vâng.
Chàng đẩy chiếc mảng đầy mạ lên phía trên, đồng thời Péng nhìn theo không chớp.

*

Các cô, các bà ăn mặc rất gọn ghẽ đã tới ruộng cấy. Khi gần tới ruộng lớn, họ gọi cô dâu chú rể:
- Péng đâu, thầy giáo đâu? Đã chia mạ và đầy mảng chuối xong chưa? Năm nay lúa tốt bằng đầu người là ít, xem mạ cũng thấy rồi. Phải, mùa cưới năm nay của thầy cô, trời phải phù hộ cho lúa tốt để làm cưới to tát chứ!
Một bà già khác nhai trầu xong khề khà tiếp nhời:
- Thầy giáo ơi! Bao giờ cưới vợ nhớ đến mời già nhé! Năm nay già sẽ cấy mạ thật mau để thóc chặt bồ
Quay lại bà ta hỏi Péng:
- Cháu ơi! Mẹ đâu rồi bảo xuống cấy lấy may đi để cho chị em còn cấy chứ! Già chỉ lo hôm nay nắng to quá, cấy không xong thì các cháu tha hồ mà khó nhọc. Bây giờ mỗi người đến cấy giúp chỉ làm hộ vài phút, sau cũng bằng các cháu làm hằng buổi.
Péng vâng lời vừa dứt, bà Bang cũng vừa đến, Péng bảo bà cụ:
- Mẹ cháu tới đây rồi.
Sau lúc bà Bang bước chân xuống ruộng cấy lấy may tất cả đều cấy theo.
Hàng mấy trăm người lố nhố cúi lòm khòm ra tay cấy chẳng mấy lúc thửa ruộng nhỏ dần đi, lúa mỗi lúc một kín ruộng.
Bà Bang mời họ lên bờ ăn giầu, uống nước. Một lát nghỉ ngơi xong , họ lại tiếp tục cấy nốt thửa ruộng lớn và các khu ruộng lân cận.
Trong khi các bà các cô cấy, những chàng thanh niên tung mạ sẵn trên thửa ruộng trống.
Hàm bảo mấy người bạn:
- Hôm nay người đến cấy giúp đông đảo không thể đểm được. Chắc năm nào cũng vui nhỉ.
Một bạn đáp:
- Vụ cấy năm nay vui nhất đấy thày ạ. Có lẽ ai nấy đều mến thầy nên mới đến đông như vậy. Lúc nãy bà Bang bảo rằng có nhiều người chưa kịp mồi họ cũng đến cấy giúp.
Bỗng Péng ở đâu lại, nàng bảo chàng:
- Anh Hàm ơi! Lắm cá quá anh ạ. Ruộng to ấy mà, cá chạy ở chỗ nước sâu lúa vừa cấy nằm dạt xuống với nhau. Thôi anh về nhà với em đi, chúng mình còn xem họ sửa soạn tiệc tùng chứ! Chẳng biết thằng Chừ, thím Păn đã mổ xong lợn, gà chưa?
- Em về đi! Anh ở lại đây để xem chứ!
- Không, anh về với Péng đi.
Nể người yêu, Hàm chào mấy người bạn ở lại, rồi cả hai về nhà.
Khi thấy hai người, Chừ gọi:
- Xong rồi thày ạ, bà Bang bảo pha lộn cho vào chão luộc.
- Chừ làm đi. Bảo Péng đi gọt khoai vàng nấu canh nhé.
Tất cả nhà ai nấy đều cuống quýt việc làm, mấy người chuyên ngồi chẻ tăm cho khách ăn.
Péng nấu canh khoai và hôm nay Hàm phải đóng vai chủ bếp.
Ông bà Bang giao cho chàng nấu vài món lạ để dân làng lạ miệng thưởng thức.
Hàng yến miên được đưa ra ngâm nước đợi cuốn lấy những thớ thịt chân giò lợn chiếc xanh lớn.
Péng nói đùa:
- Hôm nay thế nào cũng có nhiều người không biết gắp miến ăn đâu. Họ phải kêu như nó đấy, rồi anh xem. Anh bảo cắt nhỏ ra.
- Ừ. Nếu họ không gắp được, thìa sẽ giúp họ ăn miến một cách dễ dàng. Hôm nay còn lắm món ăn khó gắp đấy. Chẳng hạn món khoai vang hầm với thịt vịt. Anh đố em dùng đũa gắp được?
- Đúng rồi, anh tinh ý nhỉ? Em với anh đi ăn cơm trước đã đói lắm rồi Hàm ạ.
Nàng nói xong, quay lại lấy "cóong" cơm xôi và múc canh, thái thịt sắp ra mâm.
Hàm gọi Chừ, thím Pắn cùng ăn. Chừ bảo Hàm:
- Thày ạ, dạo này thày khỏe lắm rồi. Hôm nào con đưa thày về làng con xem mò tôm. Ở đấy có nhiều tôm lắm thà ạ.
Péng tán đồng:
- Phải đấy, anh ạ! Làng Đỗng ấy mà! Nhất là về mùa cạn, tôm ở đấy lên đẻ rất nhiều. Đêm đêm dân làng vẫn soi đóm đến nơi vợt. Có người được hàng tạ trở lên vào lúc nó lên đẻ nhiều. Dạo này thằng Chừ mến thày giáo nó lắm.
Nó cười và nói:
- Thày giáo người ta mà lại không quý à! Chẳng hạn chồng mày đấy, mày có quý không?
Péng nhìn Hàm và khen Chừ:
- Thằng ấy dạo này dốc tính ra sao ấy? Nói câu nào cũng cứng rắn và sâu sắc mới chết chứ!
Hàm gật đầu, chàng nhớ lại hôm vừa qua, nó được nghe câu chuyện ông Bang hứa sẽ cưới vợ, chia ruộng cho nó nên sự chăm chỉ, làm việc hoặc tinh nhanh càng tăng gấp bội phần.
Nó ăn vội vàng đứng lên rồi quay lại bảo hai người:
- Con đi giải chiếu sắp sửa mâm bát đây. thày nhìn xem họ cấy gần xong hết cả rồi.

*

Hơn năm chục chiếc chiếu cạp đều giả trên sàn nhà đón mấy trăm khach đến cấy lúa giúp ăn uống.
Trong một lúc, Chừ đã giải xong chiếu, dọn gần trăm cỗ. Nó chạy ra bảo Péng:
- Tao làm xong ngay. Mày xem có nhanh không?
- Giỏi lắm, bao giờ mày cưới vợ thì lại càng nhanh nữa.
Nó quay lại nhìn Péng rồi đáp:
- Bao giờ bữa cưới của mày cũng trước tao rồi. Mày phải bảo rằng: hôm nào tiệc cưới tao, mày phải làm nhanh hơn thế mới đúng.
Dứt lời nó cười hóm hỉnh. Péng bảo:
- Mày lắm trò hay đấy! Thày giáo đi đâu rồi?
- Thày ra ruộng với Ngăn rồi. Lúc nãy thày dặn tao bảo mày trông nhà và cơm nước. Thày ra đồng vì mẹ mày gọi.
- Thày có bảo bao giờ về không? Hay mày trông nhà, tao ra ngoài ấy một lát thôi.
Nó vùng vằng và trêu tức Péng:
- Mày nhớ chồng thế cơ à. Chồng mày vừa ra ngoài đồng đã phải chạy theo ra rồi. Ở nhà lát nữa chồng mày về.
Péng thẹn biết mình nhỡ nhời nên cũng không nhắc lại nữa. Nàng không muốn nó đứng đấy nên sa:
- Chừ ơi! Maỳ ra cho xôi vào cóong đi, không nguội hết rồi. Bảo thím Păn khiêng mấy cóong rượu buộc vào cột nhà đi.
Péng đứng bên lề cửa sổ nhìn xuống ruộng đang cấy dở dang và tự nhủ:
"Chẳng biết bao giờ cho hết mùa hè để lúa trổ bông, cho mùa cưới tới".
Ngày cưới, đối với các cô con gái đã qua thời kỳ lễ ăn hỏi rất lâu. Họ chỉ mong mỏi ngay tháng lứơt qua rất chóng vánh, nhanh như bay để rồi họ cùng với người yêu chung hưởng cụôc đời mà từ khi biết yêu vẫn hằng mong mỏi, ước ao.
Trong óc nàng lúc ấy, chất bao nhiêu hình ảnh đẹp nhỏm dậy.
Nàng nhìn cái nhà mới của vợ chồng nàng bên kia suối rồi nói một mình:
"Trông đẹp đấy, hai vơ chồng ở vừa vặn lắm."
Đã lâu nay ông bà Bang đã sắp sẵn cho hai người ra ở riêng.
Ông bà mua dụng cụ rồi nhờ dân làn dựng hộ ngôi nhà bảy gian, hai trái, cột gỗ thọ, lợp ván thông rất xinh xắn
Xung quanh nhà rào cánh xẻ rất chắc chắn. Phía trước giồng hoa và đằng sau nhà có ba gian nhà phụ để buộc trâu bò và để thóc lúa. Bên cạnh hai trái nhà có hai cây hồng cẩm, hoa mầu đỏ sậm thường nở về mùa xuân, hoa thơm phức.
Nàng nhớ lại hôm nọ vợ chồng nàng đến thăm rồi Hàn bảo nàng:
- Nhà đẹp, người đẹp, cùng nhau chung sống bên dòng suối mơ. Thật là một ước vọng có thể thực hiện được trên miền núi rừng này.
Peng hy vọng rằng mai đây vợ chồng nàng sẽ vui sướng ăn ở với nhau qua một thời trẻ trung tươi đẹp.
Nhìn thấy bọn thợ cấy lên bờ rửa chân tay, nàng quay vào nhà.

Chương XIX

Buổi sáng một ngày cuối thu, Péng dậy sớm nhất nhà. Nàng hì hục xôi cơm và nướng lại mấy xếp cá cho những người đi gặt.
Hàm cũng dậy sớm chẳng kém nàng mấy chút. Chàng cũng thích đi gặt với mọi người.
Péng hỏi người yêu :
- Hôm nay anh cùng đi gặt với em nhé, cho nó vui vẻ. Gặt cánh đồng lúa tốt nhất anh tha hồ mà thích. Em bảo cho anh biết trước, các cô ở trong làng khen anh chăm chỉ làm việc lắm. Hôm em đi hái rau với Ngân gặp Tó, Tón và mấy cô bạn gửi nhời em bảo anh thế này: "Có nhời nhắn với thầy giáo, lúa năm nay tốt là nhờ công của thày đấy."
- Anh cũng định đi gặt nên mới dậy sớm đấy chứ! Không hiểu tại sao anh thấy hơi buồn một chút.
Nàng yên lặng cho củi vào bếp rồi mãi sau mới lên tiếng hỏi:
- Anh buồn gì thế? Có thể nói cho em nghe được không ?Hoặc là Ngăn nói điều gì anh không bằng lòng fải không ?
- Không em ạ! Anh thấy nhớ quê hương quá, nhất là cái buồn thu về, anh không sao quên được cánh đồng lúa bát ngát kéo thẳng tới ven sông. Quê anh ở Nam Định xa lắm. Anh có về thì lâu lên một chút. Chùa, đình làng anh đẹp lắm.
Péng tiếp nhời:
- Em biết rồi! Làng Hành Thiện quê của bao người trước đây đã đem bao nhiêu vàng, bạc đổi thóc lúa nhà em đem về xuôi. Họ nói rằng chùa chiền ở đấy đẹp lắm. Làng bao bọc bởi phụ lưu sông Ninh Cơ phải không anh? Những người đàn bà Hành Thiện có một đặc tính riêng sau khi ăn cơm xong cầm đũa chùi miệng.
- Em giỏi quá nhận xét đúng đấy.
Trong lúc ấy Péng vẫn nhìn ánh lửa, nàng ngồi đối diện với Hàm. Qua nét mặt nàng có vẻ buồn, tư lự, mãi sau nàng mới nói:
- Em cũng thấy hơi buồn nếu anh về xuôi. Liệu anh có thể cho em theo về được không?
- Được lắm, một mình em thôi nhé!
Trời đã sáng hẳn, cơm xôi chín tới, cá nướng xong xuôi, các cô thợ gặt cũng vừa kịp tới. Họ gọi Péng từ dưới cổng vọng lên:
- Đi thôi! Trời sáng lắm rồi.
Péng gọi họ lên ăn cơm lót dạ rồi cùng ra đồng. Nàng khoe với cả bọn: hôm nay thấy giáo cũng đi gặt. Rồi nàng bảo họ:
- Cứ lên đây đã.
Có tiếng đáp lại:
- Thì cùng lên nào.
Tó trả lời xong nàng chạy lên nhà, trong lúc ấy cả hai cùng ra cửa đón. Hàm bào:
- Tó, kin khảu cón (Tó ơi ăn cơm đã).
Tất cả mươi người đi gặt lấy còng nhà Péng đều lên nhà ăn uống.
Sau bữa cơm vui vẻ họ gọi nàng và thày giáo đi gặt:
- Péng, sáy, pay. (Péng ơi, thày ơi, đi thôi).

*

Ra tới đồng Péng bảo Hàm:
- Hái đây, anh tập gặt đi. Anh phải gặt từng bông một rồi tuốt vỏ lúa; cứ hai nắm chặt tay thì anh gọi em lại bó cho thành một "hoa".
Chàng gật đầu làm theo lời người yêu. Phần nhiều lúa mạn ngược là lúa nếp. Họ thường gặt bằng hái nhỏ cả.
Tay phải cầm hái nhỏ, tay trái vơ lúa trong một lúc khá lâu, chàng đã gặt liền được bốn nắm chặt tay, hai hoa lúa rồi mới gọi Péng:
- Péng ơi ! Lại bó hộ nào.
Tó gặt cạnh đó lên tiếng:
- Thôi thầy để đấy noọng buộc cho. Chị Péng ở mãi xa kia kìa. Có lại thì mất nhiều thời giờ.
Đúng ra, đó chỉ là một lẽ, nàng sơn nữ này cũng muốn làm quen với chàng trong những cuộc nói chuyện hoặc được nghe chàng kể những chuyện lạ và hay. Ngăn cùng đi gặt nên cũng có dịp nói đùa:
- Cái người "keo" này gặt nhanh đấy "Noọng" cứ tưởng mới được một hoa, nhìn ra đã thấy gấp đôi rồi. Cố gặt lên nhe!
- Vâng tôi xin nghe theo lời cô sơn nữ sắp đi lấy chồng.
- Ai bảo thày thế?
- Người ta chứ còn ai.
Ngăn thẹn đỏ mặt vì Tó trêu thêm:
- Thày ạ, thế mà cô ấy còn nói dối "Noọng" đấy. Nay mai sắp sửa làm vợ lẻ một quan to.
Hàm lắng tai nghe và cũng ngạc nhiên không hiểu sao Tó lại biết chuyện ấy. "Là vợ hai quan to" mà Tó vừa nói đây ám chỉ trực tiếp vào chàng.
Vừa vặn lúc ấy Péng đến chỗ các cô và Hàm đang gặt. Trước khi hỏi chàng, nàng mỉm cười:
- Anh gặt chậm đấy nhé! Chúng em gặt một buổi sớm ít nhất phải được hai mươi bốn hoa. Anh mới được bốn hoa thôi à. Để em gặt đỡ nhé.
Hàm đáp:
- Lúc nãy cô Ngăn khen tôi gật nhanh, bây giờ em lại chê gặt chậm. Thế thi biết nghe lời ai là phải.
Tó xen thêm:
- Thì nghe cả hai người cũng được chớ sao.
Hàm nghe không rõ tưởng rằng cô gái kia bảo chàng lấy hai vợ cũng được, nếu không có Ngăn gọi, nhất định chàng hỏi lại thì buổi nay phải cười vỡ bụng.
- Thày ơi! Có ai lên hỏi thày đấy. Một người mặc quần áo nâu mà trước đây đi với thày.
Ngăn báo tin cho chàng biết. Một hy vọng lớn. Tim chàng đập mạnh. Chàng sung sướng vô hạn. Chú chàng lên chơi thì chàng lại có cớ chính đáng về thăm quê quán. Làng Hành Thiện lúc đó hiện ra trước mắt chàng rõ mồn một. Làng Hành Thiện hình như một con cá chép, đầu và đuôi có miếu có chùa. Làng có lũy tre xanh bao bọc. Chỗ kia là nhà chàng không biết rằng cha mẹ anh em còn sống cả hay không ? Tất cả những điều ấy sẽ được trả lời trên môi chú chàng. Chàng chạy vội lại chỗ bóng người quần áo nâu kia rồi hớt hãi gọi lớn từ đằng xa.
- Chú mới lên đấy ạ.
- Vâng! Cháu cũng đi gặt. Độ này chịu khó làm ăn quá nhỉ !
Chàng cảm thấy lời nói kia sao lại hằn học ngay từ buổi đầu và nếu không nhầm thì là mai mỉa. Nhưng chàng cứ đáp lời thản nhiên:
- Thưa chú, hoàn cảnh xã hội tạo nên con người cháu tháo vát, làm lụng.
- Thôi! Chúng ta cùng về cả. Chú sẽ nói chuyện nhà cho cháu hay.
Pếng chạy lại rồi chào người chú họ của chàng, cũng là chú họ tương lại của nàng.
Hàm giới thiệu Péng với chú:
- Đây là con ông Bang, chắc chú chưa quên và cũng là người vợ tương lai của cháu.
Người chú bỗng tái mét mặt đi, trong  một lát mới trấn tĩnh được. Ông ta bảo Péng:
- Tôi xin phép cô, chúng tôi về nhà một chút.
Péng chắp tay trịnh trọng thưa lại:
- Thưa ông, để cháu đưa về ạ.
Cả ba người đi trên bờ ruộng, không một ai nói năng gì. Mỗi người đều nghĩ riêng.
Péng hơi buồn vì chuyến này Hàm sẽ xa nàng một thời gian, dù chỉ là một ngày cũng dài lắm.
Hàm đang thắc mắc về hành động của chú mình vừa qua. Bao nhiêu câu hỏi quay lộn trong óc: "Có lẽ chú ta lên đây báo tin về nhà lấy vợ. Đúng rồi, khi nghe ta giới thiệu Péng là vợ tương lai, mặt chú tái mét trong một vài phút mới trấn tĩnh lại được. Hay là có việc gì quan trọng xảy ra".
Chú Hàm cũng nghĩ một nẻo. Cái thằng cháu ở trên nay hơn một năm giời, đã chóng quên quê cha đất tổ để rồi yêu con ông chủ. Thật là nó quá nhẫn tâm.
Chẳng biết trong thời gian ấy có bao nhiêu việc quan trong xảy ra từ việc nhà cho đến việc nước.
Gia đình Hàm đã biến chuyển. Bà cụ đã mất đi vì không chịu được nạn đói kém hoành hành.
Khi chú Hàm đem chàng lên miền thượng du để bán lấy một số thóc thì bà cụ đã qua đời. Ông cụ phều phào hết hơi vì đã đói lâu ngày:
- B……..à……..nó…ch……ết rồi.
Sẵn gạo chú Hàm thổi nấu cho ông cụ ăn nhưng rồi chẳng hiểu ra sao được một ít lâu, ông cụ lăn ra chết. Và trong lúc ấy làng nước còn sót lại cũng bị chết một phần đông. Người ta bảo nhau là "chết no".
Hai chị gái chàng bị một số lính ở phủ về bắt đem đi đâu mất.
Mãi về sau này, có người làng cho biết tin: chúng hành hạ bằng trò dã man, bắt hai chị em chàng làm vợ toàn đội.
Bốn cái làng trong một lúc, gia đình chàng còn đứa em giai lên sáu tuổi sống sót.
Việc nước, quân Nhật đã đầu hành Đồng Minh nên chàng có thể trở về nhà nhận lấy số ruộng của cha mẹ để lại.
Chú Hàm suy nghĩ mãi có nên để cho cháu biết những tin đó không?
Suốt được đường, chú chàng luôn luôn tìm điều lợi hại.
- Đến nhà rồi chú ạ. Kia là bà mẹ tương lai của cháu đấy.
Chú Hàm chào bạ cụ rất kính cẩn và thưa:
- Chúng cháu ở dưới quê lên thăm cháu nó. Được nó cho biết ơn hai cụ rất nhiều.
Bà Bang ngắt lời và  bảo Péng :
- Con nói thạo mời ông lên nhà chơi.
Sau khi mời chú người vào sập, Hàm lắng tai nghe kể chuyện tình hình quê nhà.
Péng ngồi ở ngoài bếp lắng tai nghe, đôi khi cũng không thông câu chuyện, nàng cũng đoán được qua nét mặt hơi buồn của người chồng tương lai. Mỗi lúc ông chủ gằn giọng nói, Hàm xót như bụng quặn đau. Chàng cố mím môi lại để nén chịu. Nếu không phải là chàng trai sắt đá, buổi nay đã phải chảy máu mắt.
Bố chết, mẹ chết, hai chị chết, gia đình chết, chỉ còn một người em và ta đang chết dở.
Chàng mơ tưởng lại quê chàng, êm đẹp biết là bao! Con sông bao bọc quanh làng, có miếu đẹp, chùa cổ kính. Nhưng còn để mà làm gì? Nếu chùa bỏ hoang, ruộng đã chôn bao xác người, sông đã uống bao nhiêu máu, miếu đã mất bả đồng và nhà cửa đã bốc mùi xú uế, cỏ mọc xanh um.
Và cái tang đau đớn nhất cho riêng chàng là gia đình đã gần tiệt nọc.
Péng đem ấm nước ra pha chè. Đồng thời lợi dụng nhìn sắc mặt hai chú cháu. Nét mặt của hai người tiêu biểu cho bao dân chúng Thái Bình, Nam Định đã khổ ải vì nạn đói vừa qua. Péng đoán như vậy. Nét mặt họ đầy những uất ức.
Péng không dám hỏi ngay vì sợ chỉ gây cho Hàm nỗi đau đớn xót xa. Nàng nghĩ một mình:
Thôi cứ để cho vết thương ấy dịu đã rồi hãy xoa thuốc thì mới đỡ đau. Nếu khơi ra bây giờ chỉ thêm chảy nhiều máu.
Nàng ra ngoài hiên giả vờ giã cối gạo, mặc cho hai chú cháu tự do đàm luận.
Bà Bang đi vào vừa tới cửa, nàng níu áo lại van nài:
- Mẹ đừng vào vội, để cho anh con nói chuyện tự nhiên. Anh con đang buồn bã vì không biết hai chú cháu nói chuyện gì đó. Con chỉ hiểu hình như gia đình anh con tan nát.
Nói xong nàng gục đầu xuống cối. Bà mẹ chẳng hiểu rõ đầu đuôi câu chuyện ra sao.

Chương XX

Đêm ấy, hai chú cháu Hàm đi ngủ sớm hơn tất cả nhà. Bà Bang đợi cho cả nhà đi ngủ rồi gọi con ra chỗ vắng hỏi:
- Péng, tại sao lúc nãy con khóc có việc gì cho bố mẹ biết để còn liệu chứ!
Hai mắt Péng đỏ ngầu, nàng thưa:
- Người nhà anh con bị hại gần hết, bố, mẹ, hai chị đều qua đời.
- Thôi, biết làm sao được khi việc ấy đã xảy ra rồi. Bây giờ mày nghĩ thế nào?
Nàng khẽ đáp:
- Con bối rối nên chưa nghĩ ra sao cả. Đợi anh con nói chuyện đã.
Thấy con mình buồn cũng không muốn hỏi gạn và nếu có khuyên nhủ nàng lại càng khóc to. Ba đành đi ngủ. Còn Péng thao thức khóc ậm ực trong chăn.
Vào khoảng nửa đêm, đoán như vậy, khi sương muối đã làm chủ nơi rừng rú phủ kín khắp nơi nơi. Tất cả mọi vật đều im hơi lặng tiếng thì có tiếng động ở ngoài nhà và bóng đen thẳng tiến vào chỗ nàng ngủ.
Bóng đến gần, nàng nhận rõ được người yêu nên nàng chạy ra. Cả hai cùng ra ngoài hiên.
Péng vẫn khóc. Hàm dỗ mãi nàng mới chịu nín, chàng gặn hỏi:
- Sao em lại khóc? Anh buồn lắm! Việc của anh đáng để cho anh khóc, nhưng nào anh có mất một giọt nước mắt nào đâu? Anh biết tình em đối với anh ra sao rồi; qua những ngày ở lại đây. Đừng khóc nữa anh mới kể truyện cho nghe.
Nàng ngước mắt nhìn chàng nhờ ánh trăng hạ tuần lờ mờ chiếu xuống.
- Vâng.
- Quê anh tan nát rồi, còn đâu nữa! Bố mẹ, hai chị anh đã chết! Thế là hết! Còn anh và đứa em dại, anh sẽ làm gì để gây lại cơ đồ?
Nàng nghẹn ngào chửi rủa:
- Chỉ vì quân phiệt Nhật ác tâm phá hại dân ta.
- Anh sẽ về quê ngay sáng mai.
- Anh đi sửa soạn đi. Em không dám giữ anh vì chẳng nỡ nào ngăn cản một việc vô lý thế! Em vẫn nhớ anh và yêu mãi mãi. Tiệc cưới hôm nọ chứng tỏ em đã là bạn của anh.
Nàng nói xong bưng mặt khóc.
- Em khóc làm gì! Để anh thêm xót, phải chăng em phản đối anh gián tiếp việc về quê. Anh quyết phải đi; trước khi quay lại đây cùng em hưởng ngày cưới đẹp đẽ. Khi đã cưới, ta trở về quê anh sống cuộc đời thôn dã.
- Em chỉ sợ rằng người ta cười em thôi.
- Không đâu! Anh chẳng còn bố mẹ chồng, anh chị em chi hết, trừ chú bé em út. Chúng ta sẽ được tự do hơn nhiều.
Mắt nàng sáng hơn lên, cầm khăn lau nước mắt; ròi lặng thinh nghe chồng kể truyện. Nhưng bỗng nàng ngắt quãng và bảo chàng:
- Em vào báo tin cho mẹ biết đã!
- Khoan! Để anh còn nghỉ lại xem sao? Bố vắng nhà chưa về.
Rồi chàng suy luận trong một lát, chàng quyết định đợi ông Bang về đã trước khi xuôi. Hàm bảo người sơn nữ:
- Chậm một phút nữa, anh đã làm một việc thiếu suy xét. Phải đợi bố về hãy hay.
- Phải đấy.
Cả hai quay vào nhà, trong khi ấy gà gáy đổ hồi.

Chương XXI

Hai hôm sau, khi chú Hàm đến đây, ông Bang ở nghĩa lộ về nhà. Vừa kịp tới suối khe Dung, một khe nước trong, mát lạnh uốn quanh Bản Bắc, thì con gái ông đã ra đón vừa dắt tay bố vừa kể chuyện chồng nàng sắp phải xuôi. Nàng đem những lý do mà đã được Hàm kể lại trình bày cho ông Bang hay. Bố nàng cũng buồn lây và bảo con:
- Phải để cho anh ấy về chứ! Bố mẹ, chị, gia đình người ta chết gần hết xót lắm! Sao mày không bảo anh về sớm đợi bố làm gì?
Nàng nũng nịu đáp:
- Nhưng anh ấy bảo đợi bố về.
Hai bố con lững thững trèo dốc, theo sau là tên lính dõng dắt ngựa.
Sau khi gặp chú Hàm và được nghe thông câu chuyện gia đình con rễ tương lai, ông bà Bang đều cảm động hết sức:
- Ông ạ, cháu nó có hiếu với bố mẹ đẻ thì rồi cái hiếu ấy mới đến chúng tôi sau.
Chú Hàm nghe câu nói đanh thép của ông Bang với niềm cảm phục lòng tốt của hai ông bà.
Vài chục ngựa trong làng sửa soạn ở dưới suối để tiễn chú cháu Hàm về quê. Dân làng bỏ hẳn một công để đưa người con rể quan Bang về quê thăm nhà.
Bộ mặt vui vẻ của buổi ăn hỏi ngày nào đã biến theo thời gian và giờ này đổi thành ủ rũ, u buồn và cảm động đến khóc mếu.
Qua dốc Bản Phưa, nơi gianh giới Làng Bửu với lang Chấn Thịnh, họ quay về sau những câu chào tha thiết, cảm động, nhớ tiếc:
- Chiếng sáy pay đui Mướng keo!
Péng bảo chàng:
- Anh xem người ta “chào anh về đất kinh” có quyến luyến không?
Chàng gật đầu và lặng nhìn bọn họ. Trong lúc ấy chàng thấy Tón, Tó, Ngăn và bà chánh cơm nắm, cơm gói đưa chàng ra bến đò Vân Hội.
Khi đến đây, bà bảo con gái, cô Ngăn:
- Có lẽ anh mày về chuyến này lâu đấy. Péng chẳng nói rằng nhà cửa anh ấy tan nát hết là gì? Sao mày cứ khóc mãi; nó đi thì nó lại về. Nếu một khi lâu về mày cũng chung một nỗi buồn như nó, có phải một mình mày chịu đâu?
Hai cô bạn đi bên Ngăn hết sức khuyên; nhưng Ngăn không thể ngăn nổi nước mắt tiễn biệt nhớ nhung.
Péng và thím Păn, thằng Chừ tiễn Hàm và chú chàng xa nhất! ga Đoan Thượng, nơi con tàu hỏa sẽ đưa chàng về chốn xa miền rừng núi.
Qua buổi chiều ở lại để rồi xa nhau, Hàm và Péng rủ nhau ra phố chợ chơi bời và tâm sự.
Đôi vợ chồng trẻ dẫn nhau qua chợ Đoan Thượng chỉ là một vật kỳ lạ cho những người ở đấy bình phẩm:
- Hai anh chị “lai” đẹp đôi đấy chứ. Trông thằng chồng có vẻ học thức đấy, nhưng tại sao nó lại rước cô vợ Thái về xuôi.
Péng bảo chàng:
- Người ta đang nói chúng mình đấy.
- Mặc họ. Việc mình mình làm, anh không quan tâm đến những lời bình phẩm đó.
Péng nghe chàng và đề cập đến chuyện xảy đến:
- Anh ạ, chỉ trong mấy tiếng đồng hồ nữa anh và em sẽ phải xa nhau nhiều quá.
Nói đến đây nàng lại sụt sùi khóc lóc. Nàng lại hỏi người yêu:
- Thế bao giờ anh lên đón em?
- Anh sẽ lên đón em một ngày rất gần đây, chỉ ngoài tết ra thôi em ạ. Bây giờ đã đầu mùa đông rồi.
- Lâu quá, một ngày em còn thấy dài huống chi ba tháng.
- Thôi em chịu khó vậy. Em anh có thể chịu đựng được mọi việc gai góc to lớn hơn nhiều, huống chi việc nhỏ mọn này.
- Quê anh có đẹp không? Có giống Bản Bắc chúng ta một điểm nào không?
- Có phụ lưu sông Ninh Cơ chạy quanh làng chẳng khác gì suối khe Dung chạy quanh làng.
- Thế thì vui đấy nhỉ. Anh nhớ chóng lên đón em. Tình của chúng ta có trời đất núi sông chứng nhận đấy nhé.
Hàm nhìn đồng hồ, sắp đến chuyến tàu 8 giờ đêm, chàng bảo Péng:
- Thôi, anh sắp phải ra ga chờ tàu rồi. Chúng ta về nhà rủ chú cùng đi một thể và cũng là một dịp cho thím Păn và Chừ được ngắm xe hỏa.
Péng gật đầu tán thành ý kiến của chồng; cả hai rảo bước trên con đường quay về nhà trọ.

*

Đợi mãi con tàu xuôi, Hàm bảo nàng:
- Hôm nay tàu về muộn quá em ạ.
Tâm trạng Hàm muốn xuôi nên trong một phút chậm lại chàng cũng thấy nóng lòng sốt ruột.
Còn Péng, nàng ưa thời gian quay lại một quãng xa về quá khứ để nàng có dịp lâu với chàng.
Hai thái cực, hai ý tưởng đồng dị, Péng giả nhời.
- Em lại sợ tàu về sớm vì nó sẽ mang anh đi; nghĩa là em phải lẻ loi cô độc.
Chàng cố tìm một câu an ủi để người vợ tương lai của chàng tin tưởng. Bỗng chàng vui hẳn lên, trong lòng hứng khởi nói thao thao bất tuyệt:
- Em ạ, nếu chúng ta cứ gần với nhau mãi; e rằng không sung sướng bằng xa nhau trong một thời gian lại gặp. Em thử tưởng tượng đợi ngày anh trở lại có vui biết bao nhiêu! Khoảng thời gian xa cách, em nhớ đến anh, em tin tưởng hy vọng khi anh lên cũng như anh tin ngày gặp em; như vậy cả hai đều hy vọng. Người ta phải sống về hy vọng; có hy vọng người ta mới ham sống. Riêng anh, xa em trong lòng anh mong mỏi ngày về Bản Bắc để đặt chân trước tiên lên suối khe Dung, nước trong xanh; quay lại nhà em bao niềm vui sướng. Em và anh lại được cùng nhau ngồi bên nương sắn hưởng ngày cưới tươi đẹp dưới ánh trăng rừng. Anh chỉ lấy một vợ, người ấy là em. Hy vọng ấy sẽ giúp cả hai chúng ta. Cười lên nào!
Con tàu vừa rú còi tới ga Đoan Thượng. Người xếp ga chạy ra cầm chiếc cờ đỏ vẫy. Con tàu rú một hồi còi cuối cùng rối dừng lại trước ga.
Hành khách tranh nhau xuống lên đông đúc, tấp nập, nhộn nhịp.
Hàm theo chú bước lên toa tàu hạng nhất, phía sau một người sơn nữ nhìn không chớp mắt. Nàng muốn rằng con tàu cứ đỗ mãi cho nàng nhìn mãi người yêu.
Thím Păn và thằng Chừ đập tay vào người nàng để hỏi:
- Thầy giáo ngồi ở chỗ kia đẹp quá! Tay vịn ra ngoài hay đấy nhỉ.
Nàng hất tay nó xuống không nói năng câu nào.
Ngu đần như nó, khi ấy cũng biết chủ đang buồn bã.
Mười phút sau, con tàu rú mạnh lần cuối rồi chuyển bánh trong khi ấy nước mắt người sơn nữ đua nhau chảy ướt đầm chiếc khăn tay.
Nàng nấc lên những tiếng nghẹn ngào và nhìn con tàu khuất dần vào con đường xa vút.
Chiếc khăn ướt vẫn phe phẩy dưới bầu không khí đen tối như cố gọi kẻ gục đầu trên toa tàu quay lại.
Thím Păn bảo nàng:
- Tối rồi, mưa đấy, chúng ta về nhà trọ ngủ kẻo khuya rồi!
Péng xúc động mạnh quá, nàng nấc mạnh khiến hai người nhà tưởng bị cảm gió đêm mưa.

Chương XXII

Về đến làng Hành Thiện, quê Hàm, chàng thấy đã thay đổi rất nhiều.
Những bờ tre bên xóm đã xơ xác cụt ngọn, lá úa vàng và ngã đổ gục lên những mái nhà vắng người.
Ruộng lúa mọc đầy cỏ gà xanh um, tươi tốt ngập đầu người như rừng cỏ.
Hàm bảo chú chàng:
- Cỏ gà xanh nhờ thây người chết đó chú ạ! Xương thịt của con người còn thứ phân bón nào hơn!
- Ừ, có lẽ như thế.
Hai chú cháu vẫn mạnh bước trên con đường làng lát gạch quanh co.
Bỗng nhiên, Hàm hỏi chú:
- Nhà của cháu chú làm rồi à!
- Ừ, nếu không thì bấy giờ cháu về chỉ còn đống gạch vụn và vườn hoang. Chú đưa thím đến ở cho vui.
Thằng Hoàn dạo này gầy đi nhiều, nó luôn hỏi anh nó đâu?
- Lúc cháu đi nó mới lên bốn.
- Phải.
Vừa đến cổng, đàn con chú họ Hàm chạy ra hỏi:
- Bố! quà của con đâu?
Khi nhìn thấy người lạ, nó không nhận được anh Hàm nên cả thẹn chạy nép vào sau cổng; quên cả vòi vĩnh bố con về!
Gần đấy, có một đứa trẻ lên năm, sáu; mặt mũi nhem nhuốc đứng một chỗ mặt buồn thiu lẳng lặng nhìn các anh có bố!
Hàm trông thấy em mình, chàng gọi:
- Hoàn!
- Dạ
Nó chạy ra và mãi cũng chưa nhận được, chú Hàm bảo:
- Anh Hàm mày kia kìa. Tao đi đón tận miền thượng du, rừng xanh núi đỏ về đấy.
Nó chạy ra nắm lấy tay và tất cả những đứa bé khác thấy thế nên bạo dạn hơn.

Chương XXIII

Chẳng được mấy chốc ở nhà, hôm nay đã hết ba tháng  trời đông và qua một cái Tết ở quê.
Trời về mùa xuân ấm áp, chim, loài vật đều có đôi xây dựng tổ ấm. Chàng bảo chú :
- Cháu sắp phải lên trên ấy kẻo vợ cháu mong.
Chú Hàm không bằng lòng và nhất là thím càng muốn cho cháu ở nhà để làm mối cho cái Thôn, cháu gái bà vợ.
- Anh Hàm ở nhà còn phải lên rừng thiên, núi đỏ làm gì cho khổ thân. Người ta mong về xuôi chẳng được, mình lại chạy lên.
Anh muốn lấy vợ, cái Thôn bên cạnh xinh bằng Trời ấy! Anh này lên rừng sinh ra mê gái Thổ Mán. Chắc nó cho ăn bùa mê rồi.
Quay sang bên chồng, bà vợ nói thêm :
- Nhà trông con vợ anh ấy có xinh không mà thích lên rừng ?
- Xấu chứ đẹp gì ? Bằng sao được cái Thôn.
Hàm vẫn im lặng suy nghĩ tới người vợ tương lai của chàng trên núi rừng thượng du ; thì bà thím tưởng cháu nghe lời mình nên thuyết phục thêm :
- Sảy cha còn chú, anh nên nghe chú anh mới được. Anh phải hiểu rằng trong gia đình còn ai nữa. Hơn nữa anh là con trưởng và em Hoàn còn bé bỏng. Anh phải gây dựng cho chính phân anh và cho nó nữa chứ ! Anh lên trên ấy thì có khổ cho thằng bé không ?
Hàm không muốn làm cho chú thím thất vọng, nên chàng lầm lừ chạy ra ngoài đồng rong chơi.
Hoàn chạy theo anh và bảo :
- Bố chết, mẹ chết, hai chị Dung và Quế cũng chết. Bây giờ anh đi đâu nữa !
Nhìn đứa em thơ dại sáu tuổi đầu chít bốn cái tang lớn và chịu bao nhiêu nỗi đắng cay  của thời loạn.
Chàng thương em khôn cùng, Hàm cuối xuống nhất bổng em và bảo :
- Em tôi đen đúa quá, ít lâu nữa anh đón chị dâu người Thái về, em sẽ được săn sóc chu đáo hơn.

Chương XXIV

Mấy ngày liền mưa tầm tã, không ngớt. Hàm nhìn lên trời phải kêu lên :
- Ông trời gớm quá ! Lúc người ta định đi thì mưa như trút. Biết bao giờ để sang đò mới ngược ?
Trong khi ấy, chú chàng chạy ở đồng về hổn hển bảo cháu :
- Quân đội Tàu tràn sang  đây làm gì mà đông ghê phát rợn người lên ! Chúng đóng ở trên phủ cháu ạ. Thanh niên như cháu mà lảng vảng qua đấy chỉ phải gò lưng khiêng đồ đạc.
Và rồi chiến tranh tiếp diễn khắp nơi nơi, con đường lên Bản Bắc bị mắc nghẽn.
Hàm nhìn sông Ninh Cơ tự nhủ lòng :
- Con sông Ninh Cơ hình như chảy ngược mang mối tình trong trắng ấy quay về với miền Việt Bắc.

-- Hết --

[BXH1](1): Nghĩa lộ.

[BXH2](2): Tôi phỏng ý của một truyện mà quên tên tác giả, xin bạn đọc chỉ dùm.

[BXH3](3) Theo Ngô Thúc Địch trong bài diễn thuyết “Địa vị Hán- Văn trong Việt Ngữ”.

[BXH4](4) Người Thái gọi “nắn” là “đó”. Tiếng Thái là “tháy”

[BXH5](5) Đón xem cuốn “Truyện lạ xứ Mường” sẽ hiểu rõ hơn