THỊ DÂN

(Memoirs of a Saigonese)

Quốc Bảo

tản văn

Nhà xuất bản Hội Nhà Văn

Chụp bản gốc: Mai

Đánh máy: Mai, bigbug, hoanghoangyen

Ebook: bigbug

Ngày hoàn thành: 31/12/2010

* * * * *

PHẦN 1 - TÔI

MỞ

Trong album ảnh gia đình đã sờn rách mà mẹ tôi giữ gìn như một bảo vật, có một tấm ảnh tôi rất thích. Ảnh chụp người đàn bà quãng hai mươi, răng đen nhánh hạt huyền, áo dài phẳng phiu, vành khăn xếp nhung tròn xoe ngay ngắn trên đầu. Tay người đàn bà bế một bé gái. Bé gái gầy nhỏ, ánh nhìn long lanh như hàm răng người đàn bà. Ảnh đã cũ lắm, chụp vào khoảng đầu thập kỷ 40 của thế kỷ trước, nhiều vết xước và ố vàng ố nâu. Duy ánh nhìn của cả hai vẫn tươi tắn. Họ nhìn tôi, mỗi khi tôi lục ảnh ra xem. Ánh nhìn không bị máy ảnh – dẫu là loại máy cách đây gần trăm năm hay máy tiên tiến nhất thời nay – làm đông đặc lại. Ánh nhìn bồng bềnh, trôi thẳng vào mắt, vào tim người xem. Bé gái chừng lên ba; người bế là mẹ cô, không quá hai mươi tuổi.

Đó là mẹ tôi và bà ngoại tôi.

Nhiều lần khi xem ảnh, tôi đã hỏi mẹ tôi về thời điểm ấy, năm 1943 ở Thái Bình, quê mẹ. Hỏi xem chuyện gì đã xảy ra vào lúc đó; cảnh vật, đời sống, con người lúc đó ra sao; gia đình (đại gia đình thì đúng hơn; ông ngoại tôi có nhiều vợ và rất đông con) làm lụng sinh sống vui đùa giỗ tết như thế nào. Mẹ tôi kể nhiều lần, mà rồi tôi vẫn quên. Nhưng ánh nhìn của mẹ và bà tỏa ra từ bức ảnh cũ kỹ kia thì tôi nhớ. Như in.

Đấy là ánh mắt gia đình. Là ánh mắt mà tôi thừa hưởng. Ánh mắt buồn rầu, không hề tỏa sáng, chỉ long lanh và thoảng nghi hoặc. Khó thỏa hiệp với cuộc đời. Khó quên những vết thương. Khó quên những mặt người.

Một đôi lần ngày còn bé, tôi được giao chép lại vài trang gia phả, hoặc đơn giản hơn, cắt hình chân dung dán cho đúng tên người trong gia phả. Lạ một điều, khác hẳn với mẹ tôi, tôi không có niềm tự hào dòng họ. Không hề có, dù đã “bị” giáo dục cho phải có. Với tôi, tất cả giá trị nằm ở chính bản thân. Mình thụ hưởng và chịu trách nhiệm về cách sống của chính mình.

Tôi không xem đây là một dạng tự truyện, dù ở một ý nghĩa nào đó, có vẻ như vậy. Đơn giản, tôi chỉ ghi lại những gì chợt hiện, chợt nhớ, từ một vùng ký ức cô liêu và mờ tối của tôi, trải dọc bốn mươi năm sống, bốn mươi năm có mặt trên cuộc đời thương khó này.

Khi bắt tay vào viết đoạn văn đầu tiên, bức ảnh cũ của bà và mẹ tôi hiện ra trước mắt. Nếu muốn, tôi có thể viết như một kịch bản phim tư liệu. Tôi lại không chọn cách đó. Hình ảnh những người thân thương nhất chỉ làm nhiệm vụ một chất xúc tác, buộc tôi phải viết, phải nhớ, phải suy ngẫm. Cũng để tôi không được quên mình đã sinh ra, đã được nuôi dạy như thế nào; và nhờ/không nhờ những gì, tôi có phần đời hiện tại.

Nếu bạn có dịp đọc những gì tôi viết bên dưới, xin đừng cố liên kết chúng thành một câu chuyện có mở đầu có kết cuộc. Tôi viết những ý tứ rời, để tự nó, biến thành những mảnh đắp của một bức tranh khảm trừu tượng, vô hình tướng. Dẫu gì, cuộc đời tôi, cũng đã là một thứ vô hình tướng, không thể nắm bắt.

Không ít lần tôi đã tự hỏi, liệu quá khứ một con người có ảnh hưởng ở mức nào đối với những ngày sắp tới của người ấy. Dĩ nhiên, ai cũng hiểu đoạn đường ta bước qua cho ta kinh nghiệm để bước tiếp đoạn còn lại. Đoạn còn lại của tôi không dài, và bằng vào những gì đã diễn ra từ trước, tôi dám cam đoan rằng chẳng có kinh nghiệm quá khứ nào ứng dụng được cho tương lai. Đã vậy, tôi rất thích những điều không-biết-trước. Ngồi đoán già đoán non về hậu vận, không phải cung cách của tôi. Và như thế, thử hỏi việc nhớ lại, ghi lại mọi thứ mình đã nếm trải còn có ý nghĩa gì?

Tuy vậy, từ một cách suy nghĩ khác, đơn thuần cá nhân và không mong đợi chia sẻ, tôi lại muốn hồi tưởng lại tất cả. Vì sao như thế? Tôi nghĩ, với tư cách một người Saigon toàn tòng và bền bỉ, cuộc đời tôi cũng chính là hình mẫu cuộc đời thị dân cùng thế hệ. Tôi viết những gì xảy ra cho tôi, vô hình trung đã là viết hộ nhiều người. Những người cùng tuổi, cùng quê, cùng cảnh ngộ, thuộc về một thế hệ đặc biệt không giống với những thế hệ trước và sau nó.

Người Saigon. Tôi hãnh diện với cụm từ ấy.

Vậy, tôi đang làm một phác thảo thế hệ Saigon, thông qua những hồi ức riêng tư.

Ý nghĩa đó không nhằm biện bạch cho ý thích chủ quan mà tôi nhận là có. Có rất nhiều. Đầy ắp.

Thì ở mức độ ít cảm thông nhất, bạn cứ cho đây là những dòng kể lể của một kẻ yêu mình quá đáng...

ấu thơ

Tôi chào đời vào buổi chiều một ngày hạ, trong bảo sanh viện Đức Chính đường Cao Thắng. Bấy giờ, mẹ tôi đang làm dâu nhà chồng, sống trong một ngôi nhà nhỏ khu Bình Thới. Bố tôi làm việc mãi tận Phan Thiết; mẹ cũng có thời gian dạy học trên đó, một trường tiểu học ven biển. Mẹ tôi là giáo viên tiểu học, là chỗ dựa chính của bà ngoại tôi và cậu, người em trai duy nhất của mẹ. Bố tôi có một người em trai, khác tính, không theo binh nghiệp mà làm giáo sư Toán ở trường trung học. Chú thím đông con, cách sống cách nghĩ khá thực tế, không như bố tôi nghệ sĩ tính, bay bướm, giàu tình cảm. Họ nội tôi quê gốc Hà Nam, nguyên ông tổ có họ kép Trần-Nguyên, sau vì loạn lạc hay một lý do gì đó, đổi thành Bùi-Nguyên. Đến đời tôi, chỉ còn lại họ Bùi. Mẹ tôi quê gốc Thái Bình, chỉn chu từ thuở con gái, có ý thức giữ gìn gia phong một cách cao độ.

Bảo sanh viện Đức Chính là bệnh viện tư, nhỏ nhưng sạch sẽ. Tôi có dịp đi qua đó nhiều lần, mấy mươi năm sau nó mới bị biến thành phòng y tế của quận. Đường Cao Thắng là con đường tôi ưa thích hồi còn học trung học, đi học đàn, đi thăm ông bà nội, đi học thêm Toán Lý Hóa, đi cà phê cà pháo đều theo ngả đường này. Mẹ sinh xong, bác Huyên, một người anh họ của mẹ, đã nhờ ông cụ Đền Đức Thánh Trần chấm tử vi cho tôi ngay. Điều khiến cả nhà vui, đó là hai bàn tay tôi đều có chữ nhất, hứa hẹn thằng bé thông minh, làm nên chuyện.

[Nhưng đầy sóng gió.]

Mẹ tôi là một người tự trọng.

Đấy là điều tôi có thể khẳng định chẳng chút ngại ngần, mặc dù ngay từ nhỏ tôi đã phải tự hỏi, rằng tự trọng rốt cục là một phẩm hạnh hay là một lề thói lẽ ra cần phải bỏ đi, để ta sống nhẹ nhõm hơn.

Dĩ nhiên, tôi chưa bao giờ dám bỏ đi lòng tự trọng [để mà nhẹ nhõm]; song hiển nhiên tôi cũng chẳng thể nào học được cách thể hiện lòng tự trọng giống như mẹ tôi.

Nếu có người tặng mẹ tôi một món quà, bà sẽ tìm đủ cách tặng lại một món khác, bao giờ cũng có giá trị cao hơn thứ mình nhận. Đó không phải là cung cách trao đổi sòng phẳng theo kiểu bánh ít đi bánh quy lại [mẹ tôi có bao giờ biết buôn bán], mà như một biểu hiện đền đáp [có khi chẳng cần thiết lắm] tấm lòng người khác. Sâu thẳm trong hành động ấy, còn có một cái gì hơi sĩ diện, giấy rách giữ lề [gia đình tôi từng khá giả rồi sa sút], điều mà tôi - đứa con của bà - nhìn ra ngay và không hoàn toàn đồng tình.

Mẹ tôi rất nhạy cảm khi có điều gì động chạm đến mình, đến gia đình. Những dòng chữ trên báo về tôi có thể vô hại với độc giả, xem qua rồi thôi, đối với mẹ tôi lại vô cùng hệ trọng. Vô cùng, tôi phải nói như vậy. Theo bà, càng nổi tiếng càng phải tự trọng; châm ngôn này phải được thể hiện bằng cách đừng để ai nói động đến mình (!), phải lên tiếng cải chính ngay khi có điều thị phi không đúng - toàn những chuyện tôi có muốn bằng Trời cũng chẳng thể làm nổi!

Mười một tháng sau khi tôi ra đời, bố mất. Cái tang bố đẩy mẹ vào trạng thái trầm cảm dữ dội. Ngay sau đó, những hiềm khích xảy ra giữa mẹ và thím tôi, chị em dâu không hợp tính, không sống gần nhau được. Mẹ tôi cắn răng xin phép gia đình chồng ra ở riêng. Gia đình riêng đó gồm có mẹ, tôi, bà ngoại và cậu. Mẹ thuê một căn nhà lụp xụp khu Tôn Thất Hiệp, từ nhà thờ Thăng Long đi bộ vào mấy bước là tới. Tôi bập bẹ những tiếng nói đầu đời, bước những bước vụng dại đầu đời trong căn nhà nền xi măng tăm tối đó. Khoảng một năm sau, mẹ vay mượn mua được ngôi nhà nhỏ nguyên là garage, ngôi nhà bé tí bước ba bước chân là hết. Đó là ngôi nhà tôi sống từ lúc lên hai cho đến khi lập gia đình. Ngôi nhà như bảo tàng kỷ niệm.

Ngôi nhà tí hon ấy nguyên là garage cắt ra, như tôi đã nói, thành thử nhà chính sát cạnh thì to đẹp, dài rộng, còn nhà tôi thì chỉ vừa khoẻn đặt bàn chân. May là nó có lầu đúc. Lúc gia đình tôi dọn về, khu xóm còn vắng, yên tĩnh. Tôi cứ nhớ hoài những trưa hè oi ả, nằm ngủ trên những chiếc bàn học trò mẹ kê sát lại, tai văng vẳng nghe giọng cải lương từ radio nhà hàng xóm, bà ngoại nằm bên, phe phẩy quạt. Rồi nước ngập. Khu vực tôi ở, mấy mươi năm nay vẫn ngập mỗi khi mưa to - cứ nhìn đường Trần Quốc Toản, tức Ba tháng Hai, dọc từ Nhà hát Hòa Bình về đến Cây Gõ Phú Lâm thì biết. Nước tràn như sông. Khi nước ngập, mẹ bắt tôi "di tản" lên gác hoặc ngồi trên divan trông ra cửa sổ ngắm mưa, ngắm người lội bì bõm qua lại. Những mùa mưa quãng năm tôi mười tuổi, tôi đã đọc hết mấy bộ truyện Tàu, Tam Quốc Thủy Hử Đông Chu Hán Sở, trên chiếc divan ấy.

Trên gác, kê một chiếc giường đôi, nguyên là giường cưới của bố mẹ. Mẹ tôi giữ cái giường đó thật lâu, ngay cả khi nó đã bị mọt mối khoét thủng, mẹ vẫn thích giữ lại, không thải bỏ. Một kỷ vật nữa của mẹ là chiếc bàn phấn dán formica, bố tặng mẹ. Mậu Thân, một viên đạn lạc vào nhà, rơi trúng nắp bàn làm thủng một lỗ, vỡ hết gương bên trong. Mẹ cứ giữ, đi đâu cũng mang theo. Bây giờ chiếc bàn vẫn được kê một góc trong phòng mẹ, nơi căn hộ tôi đang ở. Tôi sẽ còn có dịp nói thêm về chiếc bàn này.

Khi tôi đã ra trường đi làm, và bà ngoại cũng đã mất, tôi không thoải mái khi sống ở nhà. Một mẹ một con, rất thương rất yêu, mà không gần được. Tôi đi thuê nhà ngoài, ở một mình, tự giặt giũ, ăn thì ra tiệm. Tôi đã biết giặt quần áo, rửa bát từ lúc bảy tuổi; cho đến khi lập gia đình, tôi vẫn là người giặt cho cả nhà, từ bà đến mẹ. Ra ở riêng thì tự do, nhưng cũng buồn. Nghĩ cảnh nhà cô quạnh, lại về. Mẹ nhường cho tôi tầng gác đúc bên trên, có thể sửa sang lại, lắp máy lạnh mà ở. Nhưng nhà xuống cấp quá rồi, tôi cũng chẳng muốn mua sắm gì. Cứ để tuềnh toàng thế. Tôi mua một tấm nệm mỏng, trải dưới sàn đá hoa nằm. Máy nghe nhạc, TV cũng đến năm tôi ngoài ba mươi mới tự mua được, xếp thành dãy dài sát tường. Giá sách cũng vậy. Máy ảnh, chân máy, đàn địch cũng vậy. Chừa ra một góc để nằm, cái bàn phấn của mẹ thành bàn viết, thế là có một “giang sơn”. Nhiều đêm trở trời, kiến vàng bò ra từng đàn từ khe tường nứt, tấn công xuống dưới nệm, tôi không ngủ được phải dậy cuốn chăn giũ nệm, phun thuốc diệt kiến. Cũng chỗ nằm, vì nệm rất mỏng và cứng, tôi làm chỗ tập yoga. Những bài nhập môn yoga được thực hành ở đó. Trên tường in đầy vết ngón chân khi tôi bắt đầu asana trồng chuối. Có mảng tường sạch, tôi dán các trang tạp chí lên, đặt đèn tập chụp lại tài liệu bằng ống kính macro. Căn gác nhỏ, thiếu tiện nghi nhưng gọn gàng ngăn nắp lắm. Nó không được sửa sang gì, kể cả miếng ván trần bị sụp và chuột làm tổ trên đó cũng để kệ, cho đến khi tôi dốc công ra đại tu vào đầu năm '99.

Tôi vẫn còn giữ lại được vài tấm ảnh chụp căn gác cũ với nguyên trạng của nó. Đó là ấu thơ tôi, niên thiếu tôi, khởi nghiệp tôi, cả một mảng đời dài tôi đó.

Tôi không có bạn bè trang lứa khi đi học. Thảng hoặc, những đứa em họ đến chơi, lúc ấy tôi mới có bạn vui đùa. Phần lớn thời gian ấu thơ tôi sống một mình. Chơi một mình, viết một mình, học một mình. Thói quen tự học đã được rèn giũa từ khi rất nhỏ như thế.

Những năm tiểu học ít lưu lại trong tâm trí tôi. Tôi chỉ nhớ vào quãng thời gian đó, có hai người đến nhà tôi trọ học. Một là Toàn, con lớn cô Bình, cô là em con chú bác với bố. Cô Bình chú Chí đều giàu có, họ gửi Toàn xuống nhà tôi để được mẹ tôi kèm cặp. Hai, là chị Hòa, con gái bác Hoản, thuộc họ hàng bên mẹ. Chị ở nhà tôi để tiện đi học trường Y. Lâu lâu, sáng chủ nhật, chú Chí lại đánh xe đến đón Toàn và tôi, đưa hai anh em đi ăn, đi ciné. Tình cảm họ hàng bên nội dành cho tôi rất tốt, có lẽ vì bố tôi là người được anh chị em thương quý.

Chú Nghĩa, chú ruột tôi, có một chiếc Honda dame giữ gìn kỹ, mới lắm. Lần nào chú ghé thăm cũng “tặng” thằng cháu ba thứ. Một, là được ngồi lên Honda, đeo kính râm, bấm còi tin tin như người lớn. Hai, là chụp mấy poses ảnh bằng chiếc máy cơ Asahi Pentax của chú. Ba, là hai chú cháu ra quán phở ông Lê đầu ngõ, chén mỗi người một bát tái chín. Album ảnh thời bé tôi còn giữ được, xem lại, thấy khung cảnh xóm ngõ thời xưa mộc mạc thanh bình thật thích. Không có ngôi nhà nào quá hai tầng. Những robinet bắt ngay trước nhà để rửa chân và cho hàng xóm câu. Ngày xưa, nhà tôi phải đi câu điện câu nước. Điện câu cùng dãy cách mấy căn, còn nước thì bắt vòi cao su băng qua đường, câu máy nước nhà đối diện. Tôi hồi nhỏ chuyên giành với bà việc cắm vòi, hứng nước, chờ nước đầy trong thùng phuy thì chạy đi tắt, cuốn vòi về.

Tiệm phở ông Lê tồn tại trước khi tôi ra đời, trải qua mấy thế hệ con rồi cháu, giờ đã nhượng cho đứa cháu rể. Tiệm không còn ngon như xưa, thành thứ phở bình dân ăn cốt no. Tôi ăn phở khắp Bắc Trung Nam, chưa thấy chỗ nào được phở tuyệt vời như phở ông Lê ngày bé, thứ trân hào mình chỉ được hưởng mỗi khi chú đến chơi, hoặc khi tôi cảm lạnh không muốn ăn cơm.

Tôi biết bố mất không phải do mẹ nói. Hồi tôi nhỏ, khi hỏi bố đâu, mẹ chỉ ậm ừ, rồi trả lời xuôi bố đi làm xa, bố đi Mỹ công tác, khi con lớn bố về. Tôi cũng không thấy có gì thắc mắc. Mãi đến gần ngày 30 tháng Tư, khi mẹ lục những vật dụng tùy thân của bố ra hủy bớt, tôi mới được mẹ khẳng định. Lúc ấy thì chẳng buồn. Chỉ cố tưởng tượng ra một hoàn cảnh khác: nếu mình có bố bên cạnh thì cuộc sống mình có như từ trước đến giờ không, có vui hơn không?

Từ đó trở đi, cho đến tận những năm tháng trưởng thành, tôi nuôi trong tâm khảm một hình bóng không định hình, là bố. Và hình thành một tình cảm cha con cũng từ hình bóng ấy. Không định hình. Không hơi ấm. Không tiếng nói. Tất cả đều chỉ tưởng tượng.

Tình phụ tử được gìn giữ bằng những mẩu chuyện thật ngắn mẹ kể về bố, khi bố ở Phan Thiết và mẹ dạy học ở Saigon, những dòng thư bố viết cho mẹ tràn đầy yêu thương như thế nào, những con đường nào của Saigon bố hay chở mẹ đi mỗi khi về phép. Tú Xương, Phan Thanh Giản, Lê Văn Duyệt. Thạch chè Hiển Khánh. Phở gà Hiền Vương. Áo trận. Thuốc lá 555. Xe Vespa. Kính Ray-Ban. Những tuyển tập nhạc bố mua. Những mối liên hệ xa và gần với giới văn nghệ. Những bước nhảy bay bướm ở hộp đêm. Tiếng Pháp trong nhật ký. Tous. Đó là bố tôi, hay nói cách khác, là những mảnh rời rạc vụn vỡ mà đứa trẻ là tôi bỏ cả tuổi thơ mình chắp lại cho thành hình. Nghĩa trang Quân đội, lần bốc mộ, tôi mười bảy. Những mảnh áo, mảnh lon còn chưa tiêu hết. Đó là bố tôi, người tôi yêu nhất, và ao ước trở thành nhất.

Ngày còn bé, tôi rất sợ những lần sinh nhật. Hình như bao nhiêu lần như một, tôi đều gặp những bất thường đúng lúc kỷ niệm ngày sinh. Lần thì ốm nặng, lần bị mẹ phạt, lần khác lại gặp những chuyện không vừa ý. Nhớ hồi sinh nhật lên năm, tôi bị sốt cao suốt mấy ngày, đúng ngày sinh nhật cũng không dậy nổi sau đêm trước mê sảng. Mở mắt thấy phòng tối mò, bà luôn đóng cửa tắt đèn để tôi không chói mắt khi bị ốm. Mẹ đem lên một cuốn sách mỏng khổ lớn và một hộp đồ chơi, của bác Oanh tặng. Bác là chị dâu luật sư Trịnh Đình Ban, nhà gần nhà tôi, đồng nghiệp của mẹ. Bác không có gia đình nên rất yêu các cháu, cả cháu ruột lẫn con bạn bè. Cuốn sách nhan đề Dictionnaire Illustré, dành cho trẻ em. Hộp đồ chơi là chiếc xe tăng có thể xoay mâm pháo, phun lửa và vượt chướng ngại vật. Tôi mân mê hai món quà đó trong khi miệng đắng vì thuốc trụ sinh, đầu óc tê dại. Phải hai hôm sau tôi mới mở chúng ra, khi đã bình phục hoàn toàn, “ăn giả bữa” như cách nói của gia đình tôi.

Cho đến giờ, tôi vẫn cam đoan rằng người đàn bà thực sự đẹp đẽ, gần gũi, thân thương nhất của tôi, là bà ngoại. Khi tôi ra đời, bà mới bốn lăm tuổi. Bà là vợ lẽ ông ngoại, vừa trẻ vừa đẹp, lại hiền dịu nhẫn nhịn, nên con riêng rất thương. Những bức ảnh chụp bà bế tôi, nụ cười tươi tắn răng đen nhánh đều tăm tắp, khăn nhung quấn đầu, trông thật ấm lòng. Bà mất năm 1996, chỉ ít lâu sau khi đứa con trai út, cậu H. của tôi, đưa vợ con sang Mỹ theo diện HO.

Hồi tôi còn nhỏ, mẹ hay đi dạy buổi chiều ở trường, sáng và tối dạy tư ở nhà. Học trò mẹ lớn hơn tôi cả, nên bỗng nhiên tôi có anh chị hàng tá, cũng vui. Các anh chị bày đủ trò chơi, từ xếp hình xếp chữ đến vẽ vời, đánh cờ. Cỡ bốn tuổi, tôi được chị Liên, một trong những học trò tư của mẹ, mời sang nhà ăn sinh nhật. Đó là ngôi biệt thự đầu cư xá Lê Đại Hành, phòng ốc nhiều miên man, sinh hoạt đúng kiểu trưởng giả Sài Gòn. Chỗ nào cũng thảm, đèn vàng lung linh, dương cầm thánh thót, ăn uống thìa dĩa sáng loáng như Tây. Tôi bấy giờ bé tẹo, vậy mà ấn tượng về không gian nhà chị Liên cứ nằm mãi trong trí. Ngôi biệt thự này về sau chính là cơ quan thường trú của Phương Nam Phim.

Mẹ tôi dạy lớp Nhất (lớp Năm bây giờ) từ khi ra trường đến lúc về hưu. Trước giải phóng, mẹ chuyên dạy luyện thi vào Đệ Thất (lớp Sáu). Nhờ chịu khó và đặc biệt nghiêm túc, mẹ có nhiều lứa học trò thành đạt. Đỗ vào Petrus Ký, Gia Long rất nhiều. Những người học trò ấy, về sau trưởng thành, con đàn cháu đống, vẫn đến nhà lễ Tết chân tình. Buổi trưa, mẹ dạy ở trường. Lúc mẹ đi dạy, tôi được tự do nhất, bà không la mắng bao giờ, lại sẵn sàng bao che cho những trò tinh quái của thằng cháu. Tôi xếp bàn sát nhau làm phản, trèo lên bày cờ tướng đánh, có khi đánh một mình cả buổi chiều. Rồi đi câu nước cho bà, nhặt rau, giã cua, rang đậu phọng. Làm thì ít nghịch thì nhiều. Đó là những khi cậu ở nơi đóng quân không về, nhà có mình tôi là... đàn ông, bà chiều hết mực.

Chưa tròn sáu tuổi, tôi đã được học nhạc lý, đàn mandolin. Đấy là do mẹ thấy tôi mê những nốt nhạc hơn cả chữ, cặm cụi kẻ kẻ vẽ vẽ theo báo Thiếu nhi, nên cho đi học. Tôi mê nhạc nhưng không ham tập đàn, vừa đau tay vừa chán. Có lần mẹ giận vì tôi chạy sang hàng xóm xem ké TV, không nhớ giờ tập đàn, tôi bị lôi về đét cho mấy roi mây quắn mông, cây đàn mandolin thì bị mẹ đập vỡ. Lần ấy tôi sợ điếng. Mãi về sau, cậu lựa lời nói khéo với mẹ, mẹ mới nguôi. Cậu lại mua cho tôi cây đàn mới.

Tôi vẫn nhớ như in những chuyện nhỏ, rất nhỏ, mà tôi chắc rằng người gây ra đã quên từ lâu.

[Chẳng hạn, tôi nhớ một buổi chiều mê xem Sơn Đông mãi võ về xóm biểu diễn, quên cả giờ cơm. Về nhà tối mịt, mẹ không nói một lời, đêm để tôi nằm một mình trên căn gác tối, vừa sợ bóng tối vừa sợ mẹ, cứ thập thò chỗ cầu thang ngó xuống xem bao giờ mẹ đi ngủ, muỗi đốt sưng hết người.

Chẳng hạn, tôi nhớ lần được bà khách đến nhà cho tiền. Nhà tôi không cho phép con cái nhận quà khách khi chưa được người lớn gật đầu, nên tôi cứ đứng như phỗng, không dám lấy. Bà khách thì cứ dúi tiền vào tay tôi bằng được. Giằng co hồi lâu, cậu tôi nổi nóng, mắng đuổi bà khách về. Bà ngượng, len lét quay ra. Tôi chẳng có gì để ngượng, nhưng thấy người lớn bỗng dưng nổi khùng vì những chuyện dở hơi như vậy, đâm hoang mang cực độ. Từ đó, mỗi lần có khách, tôi đều mượn cớ trốn vào góc nhà, không ra chào. Thói “sợ khách” còn giữ đến tận ngày nay.

Chẳng hạn, tôi được bà dì ép ăn no đến không thở được. Từ nhà dì về, tôi cứ ước ao cái bụng mình nổ tung cho nhẹ người. Đó là lần bội thực đầu tiên và duy nhất của tôi, và nó chứng minh cho câu ngạn ngữ “miếng ăn miếng nhục” một cách hùng hồn nhất.

Chẳng hạn, tôi bij ông thầy chính trị đuổi ra khỏi lớp khi trả lời câu hỏi “Các em học vì ai?” bằng “Em học vì em”. Đến giờ tôi vẫn không hiểu vì sao tôi bị đuổi.

Chẳng hạn, tôi chứng kiến bạn cùng lớp bị thầy hiệu phó đánh như tra tấn chỉ để “làm le” với cô giáo Pháp văn, người trong mộng của ông.]

Tôi học guitar cổ điển năm lên mười, tôi yêu guitar, yêu thực sự. Nhiều khi muốn bỏ mà không đành lòng.

Tuổi thơ tôi nhạt, không có nhiều biến động. Cũng có thể nói thế này, là tôi đã sống bình yên trong ngôi nhà tí hon ấy, cùng với bà ngoại và mẹ, nuôi dưỡng trong lòng một khát khao về bố. Ngôi nhà thiếu tiện nghi, không ti vi tủ lạnh, chỉ có một chiếc radio loại ấp chiến lượt hễ yếu pin là rè rè phát sợ, và một chiếc quạt máy lồng sắt loại để đầu giường. Rất thanh bần.

Tôi nhớ rất rõ lần bệnh nặng nhất của mình, năm mười một tuổi. Lúc bé, tôi hay sốt cao vì sưng amygdales, nhưng không lần nào ốm nặng như lần ấy. Tôi bị sốt xuất huyết, người cứ lả đi như cọng bún. Mỗi buổi trưa mẹ tôi đi dạy, tôi nằm vùi ở nhà đọc Đông Chu Liệt Quốc những khi tỉnh. Đêm thì mê man, nói lảm nhảm đủ thứ. Mẹ tôi đưa tôi nhập viện sau vài ngày cơn sốt không lui. Nhìn ánh mắt mẹ tôi, tôi biết bệnh tình mình không nhẹ chút nào, có thể đang nằm ở lằn ranh của sống chết. Tôi không cảm thấy sợ, chỉ muốn được về nhà, được gặp bạn bè, được cầm lại cây đàn cả tháng trước đó không đụng đến, được đọc tiếp đoạn dang dở trong Đông Chu. Người ta rút máu thử, để tôi nằm suốt ngày ở phòng đợi và suốt đêm ấy dưới sàn nhà vì hết chỗ. Mẹ tôi cho tôi uống thật nhiều nước, thứ nước suối Vĩnh Hảo mằn mặn ngang ngang,  phương cách tốt để chống chứng đặc máu gây ra bởi vi khuẩn xuất huyết. Tôi nằm mấy ngày liền, chẳng có thuốc gì đặc trị. Mẹ thì hằng đêm cầu khẩn Phật Trời trước cảnh những đứa bé cùng phòng nối nhau xuống nhà xác. Các anh chị họ thay nhau vào thăm, lên dây cót tinh thần khi tôi bị lấy máu liên tục. Đó là lần đau nặng gây ấn tượng nhất, tuy nó xảy ra khi tôi còn quá nhỏ. Về sau này, mỗi dịp cận kề cái chết, tôi hay mơ lại giấc mơ nằm viện ấy. Cơn đau nhức kinh niên ở vùng gáy cũng là một người bạn thân thiết không rời của tôi. Tôi không nhớ rõ bắt đầu bị từ bao giờ, nhưng nó không bao giờ khỏi. Trong một cơn căng thẳng, tôi không thấy đau. Nhưng khi đã cố sức vượt qua nó để lấy lại thăng bằng, cơn đau mới đến. Đến như một cơn lốc, cuốn xoáy. Không làm gì được, không muốn mở miệng, không thể ngủ. Cứ vậy, nó đeo bám tôi.

Nhưng dẫu sao, cũng đừng nên coi bệnh như một tai họa. Bệnh là biến cố giúp ta trông thấy chính mình, như một tấm gương. Khi khỏe mạnh, ta không nhận ra ta, hay ảo tưởng về ta. bệnh xóa đi ảo tưởng, phơi bày cho ta từng chi tiết cái hình hài thảm hại của ta. Trút được ảo tưởng, ta mới biết quý cuộc sống và biết cái tôi của mình chỉ là bé mọn.

đi học

Tôi được miễn tuổi, tức là vừa lên sáu là vào ngay lớp Hai. Trước đó, mẹ tôi đã chuẩn bị cho cậu con trai một ít tiếng Pháp vỡ lòng và dĩ nhiên, phải đọc thông viết thạo tiếng Việt. Tôi rất sợ những buổi rèn chữ: ở lớp dạy tư của mẹ ở nhà, tôi được xếp một chỗ cạnh cửa sổ, ngồi riêng một bàn; bên cửa sổ lúc nào cũng có những đứa trẻ xúm xít xem cô Nga dạy học. Ngòi lá tre chấm mực, giấy tốt, tôi học viết nét thanh nét đậm ê ẩm cả tay. Chữ nào hai ô rưỡi, chữ nào một ô rưỡi, nghiêng bao nhiêu là vừa, phải tập cho đến khi không cần dò dẫm, cứ hất bút lên kéo bút xuống là đúng kích cỡ. Vậy mà có những giai đoạn tiểu học, chữ tôi bỗng nhiên xấu đi đáng ngại, nghiêng hết sang bên trái như đoàn binh bị trúng phong. Khỏi nói cũng biết mẹ tôi phạt ra sao.

Lên cấp Hai, tôi mê môn Hóa. Đó là sau một cơn sốt nặng trước ngày lên lớp Bảy. Lúc đó, mọi thứ đều khan hiếm, bạn sẽ không có cách gì lập một phòng thí nghiệm ở nhà. Vậy mà tôi có. Gọi là “phòng”, thực chất chỉ một cái bàn thâm thấp, bằng gỗ tạp, bà xin ở đâu về, tróc sơn long đi hết. Tôi cải tạo lại, phủ khăn nylon lên. Ống nghiệm, pipette, đèn cồn, xin các anh chị tôi học Y. Tôi phá hỏng cả tủ thuốc gia đình để lấy đủ chai lọ đựng hóa chất. Tôi làm mọi thí nghiệm hóa trong khả năng cho phép, làm hư cả sàn gác vì acid, gây chập điện hàng chục lần và bị bỏng nặng hàng trăm lần. Trong tưởng tượng của tôi, nhà hóa học hiện ra như một kẻ có phép thuật, như nhà giả kim, chỉ lắc vài cái, cô đặc vài lần, là thế giới biến đổi tận bản chất. Chai lọ đều dán nhãn rất đẹp, viết tay rất công phu, và toàn viết theo tiếng Pháp: KCL thì ghi Chlorure de Potassium, KMnO4 thì Permanganate de Postassium. Tôi có một cách viết chữ nắn nót chuyên đề viết nhãn, không biết từ đâu mẹ hay gọi cách viết ấy là “khắc”. Chữ hơi nghiêng, serif đàng hoàng, nét đậm là do đồ lại, nhìn nhang nhác chữ máy tính bold-italic. Niềm say mê ngày càng lớn, đến độ mới lớp Tám tôi đã vòi mẹ mua cho cuốn “Hóa Chất Tinh Khiết”, một giáo trình Hóa vô cơ dịch từ tiếng Nga dành cho đại học! Có lần vớ được tờ báo cũ trước ngày giải phóng, thấy quảng cáo một tiệm bán dụng cụ phòng thí nghiệm mãi tận đường Trần Hưng Đạo quận 1, tôi xin bà ngoại (bà dễ tính hơn mẹ) đến địa chỉ đó. Hai bà cháu bắt xe bú đến nơi thì nhà đã đổi chủ, chẳng còn dấu tích gì của cửa hàng dụng cụ hóa học. L.A., cô bạn mà tôi yêu quý, mãi mãi yêu quý, trước khi đi Pháp đã đem tặng tôi một chồng sách thực hành thí nghiệm. Tôi giữ đam mê này đến gần hết trung học mới thôi.

Năm tôi lên lớp Mười rơi đúng vào năm đầu tiên có quy chế thi tốt nghiệp cấp Hai. Mẹ tôi mua cho mấy cây bút Bic đúng của Pháp để làm bài thi. Tôi học ngày học đêm, chưa bao giờ siêng năng như thế, và làm bài tốt, được 37 điểm cho bốn môn thi, được lên báo lần đầu tiên trong đời, được tuyển thẳng vào trường Hùng Vương. Tôi học cấp Ba hai năm đầu rất chăm chỉ, rồi biến đổi hẳn vào năm cuối. Thành một người khác.

Những người không rõ chuyện thường phán rằng sự thay đổi 180 độ này là do một cú sốc tình cảm. Tức là phải có một cô gái, một nàng nào đó khiên tôi yêu tuyệt vọng. Sự thực chẳng phải như vậy.

Nó đến từ nỗi cô đơn lạ lùng của một đứa trẻ vừa lớn vào đầu thập kỷ 80. Nó đên từ nỗi bất an của cả một thế hệ “quá độ” của Saigon.

Và chúng tối lao vào quán xá. Vào nhạc. Vào thuốc lá

Những tiệm cà phê ghế nệm giả da đường Võ Văn Tần, chúng tôi - tôi và bạn bè, vẫn gọi bằng tên cũ tiệm Trần Quý Cáp. Nhà phố hẹp, bàn gỗ, ghế nệm kê theo một chiều quay hết ra mặt đường. Nhạc từ băng magé, băng casette, đĩa nhựa vang lên từ những chiếc loa thùng cũ kỹ. The Eagles, Paul Anka, Olivia Newton-John, Barbra Streisand, The Bee Gees. Âm lượng đủ lớn để nghe được từng hơi thở người hát, từng tiếng vuốt dây guitar; và đủ nhỏ để ngồi cả buổi chiều không mệt. Chúng tôi thường ngồi vào chiều muộn, bỏ bữa tối ở nhà; hoặc có khi sáng sớm, cúp cua. Cà phê pha filtre, nhỏ vài giọt rum. Pall Mall không đầu lọc thơm ngát mùi mật ong. Lucky Strike không đầu lọc nức mùi nho. Chúng tôi ngồi đó, chia sẻ cùng nhau những tháng ngày âu lo choáng váng.

Không đứa nào đủ tiền để mua cả bao thuốc, nên chia nhau mỗi đứa mua một hiệu, vài điếu lẻ, để chung vào chiếc đĩa con lót ly, gọi là thuốc Liên hiệp quốc. Việt, Minh, Huynh, Vũ, Nghĩa, Toàn, Tiến (ôi thằng Tiến tội nghiệp chết trẻ). Chia nhau thuốc ngon nửa điếu. Chia nhau từng giọt đàn từng lời hát. Chia nhau những giọt nước mắt thầm của một thế hệ lỡ dở. Lỡ dở vì lý lịch. Hầu như đứa nào cũng có bố là sĩ quan chế độ cũ.

Không đứa nào có tình yêu. Không bao giờ có bóng hình một cô gái trong những chiều cà phê ấy.

Làm sao còn chỗ cho tình yêu, khi số phận đã an bài thành một sơ đồ đơn giản khủng khiếp: xong trung học – vào lính – biên giới – thương binh – thất nghiệp?

Cũng may, tâm trạng xấu không nằm kẹt trong đầu óc tôi, chắc nhờ tôi là kẻ lạc quan bẩm sinh. Tôi tìm thấy lối đi cho mình không lâu sau tuổi mười tám.

những ngôi trường

Tôi học trường Phú Thọ cho Tiểu học và cấp Hai, cấp Ba học Hùng Vương. Sau đó, là vào Cao Đẳng Sư Phạm.

Niềm tự hào nhất thời đi học, là tôi rất giỏi Toán.

Từ lớp Hai đến lớp Mười một, tôi luôn đứng đầu trường về học lực. Ở những năm tiểu học, tôi không có ước mơ gì đặc biệt, chỉ học hết những gì cần học ở trường, học thêm Pháp văn ở nhà và học Nhạc. Tôi có nhiều thì giờ cho việc vui đùa, chơi với còn mèo nhị thể rất đẹp và đọc truyện tranh (thời tôi, truyện tranh tiếng Pháp đang mốt, với Tintin và Spirou).

Lớp Chín, tôi học Chuyên Toán. Không học Phú Thọ mà chuyển sang trường Lữ Gia, thuộc cư xá Lữ Gia, gần nhà thầy Cù An Hưng dạy luyện thi Toán. Ở đó, chương trình học khác hẳn: giờ Toán chiếm tỷ lệ chính, các môn khác học lơ mơ. Lâu lâu lại được nghe Lê Bá Khánh Trình đến trường nói chuyện, trao đổi kinh nghiệm, khuyên nhủ dặn dò. Một người bạn học chung thời ấy, cùng vỡ đầu với những cách giải Toán quái đản, bá đạo nhất, là Nguyễn Anh Phong - gần đây tôi mới liên lạc. Phong học với tôi đến giữa năm lớp Mười một thì đi Mỹ, giờ đang nghiên cứu ngành Scientology. Một năm ở trường chuyên đem lại cho tôi hai điều lớn: một là, vận dụng tư duy logic vào mọi vấn đề và hai, chương trình chuyên Toán quốc gia là cách hữu hiệu nhất để cho ra đời những kẻ ... dở hơi.

Thầy Lê Cao Phan dạy tôi Pháp văn. Ông vốn là thầy của mẹ tôi ở trường Sư Phạm. Ông đa tài, ngoài tiếng Pháp, còn giỏi tiếng Anh, giỏi Nhạc, viết nhiều bài hát Phật giáo rất hay. Học lớp Tám, tôi tham gia đội văn nghệ trường, được thầy hướng dẫn, dàn dựng. Chính trong môi trường đó, tôi tiếp xúc với những bài hát “cách mạng” vốn còn rất xa lạ với tôi: nhạc Thanh Trúc, Phạm Trọng Cầu, Diệp Minh Tuyền, Trần Tiến.

Tôi đi học trường Hùng Vương thoạt đầu bằng xe đạp mini của mẹ, sau có người cho một chiến đòn dong (sườn ngang). Xe thủng lốp đứt thắng thường xuyên, cũng chẳng có tiền sửa. Khi nào hỏng thì đi bộ, hoặc bạn bè chở. Tuyết Vân ở gần nhà tôi, hai đứa thân thiết, ngày nào cũng gặp mà vẫn có chuyện để nói. Lúc đi học, Vân bị xem là femme fâtle, con trai cùng lứa không dám hó hé, vì Vân có người yêu lớn hơn rất nhiều. Đến lúc ra trường đi làm, mới hiểu Vân. Cô chịu khó, nhẫn nhịn, chân thành. Quý bạn vô cùng.

Lớp Mười một, tôi chính thức hút thuốc với sự đồng tình của cậu tôi. Dĩ nhiên vẫn là hút lén mẹ. Nhịn ăn sáng để mua thuốc lá. Tập ngồi quán. Đầu tiên là quán Khánh ở Trần Quốc Toản (Ba tháng Hai), chỗ ngã ba Nguyễn Kim nhìn sang. Không phải dạng quán sang với đèn màu lấp lánh, nhạc nhẽo xập xình. Khi quán Trần Quốc Toản vào thập kỉ tám mươi thế kỉ trước là điển hình cho dạng cà phê Saigon, thường dùng phòng khách những căn nhà mặt tiền làm quán, gian trong vẫn để ở. Ngăn cách “quán” với “nhà”, người ta thường đặt một quầy bar, trên chiếc ghế cao sau quầy thế nào cũng có một cô chủ mỏng mày hay hạt, tóc mướt như suối, mắt ướt như hồ. Vào tháng Mười, tôi đã nhịn ăn sáng lấy tiền đi cà phê, ở một trong các ngôi quán đó. Ghế bàn mây, lưa thưa vào bộ, khách không cùng nhóm ngồi cách nhau khá xa, ít bị làm phiền. Khách đến quán thường thanh niên, áo bỏ ngoài, khuy áo ngực bỏ trễ tràng, ngồi xuống là gác ngay chân lên bàn rất giang hồ, song lại hiền như đất. Chẳng ai nói năng gì thì phải. Dù đi thành nhóm, hay đơn độc một mình một bàn, người ta vẫn giữ yên lặng. Yên lặng với tách cà phê của mình - thứ cà phê được tinh tuyển, pha theo một công thức chắc cũng khá đặc biệt, thêm một đầu tăm bơ Brêtl hay một loại muối, đại khái thế - để mà dõi theo dòng xe cộ phía ngoài đường lớn, dõi theo ánh nhìn cô chủ xinh như tượng, dõi theo làn khối cố thả cho thậ tròn lên cao. Tôi đã bỏ những đồng tiền đầu để uống trong mô hình quán như vậy, ngồi cùng các thanh niên như vậy. Đặc trưng Saigon.

Cách học ngoại ngữ của tôi là thông qua một ngoại ngữ khác, không qua tiếng Việt. Tôi bắt đầu học tiếng Anh từ lớp Tám. Tôi dành nhiều thì giờ cho việc đọc sách hơn là tập đàn: gần như mọi thứ … vô phúc lọt vào tay tôi. Tôi đọc nhiều vô kể, từ tiểu sử danh nhân đến thần thoại Hy-La, từ các danh tác Âu Châu đến tiểu thuyết Việt, từ thơ đến tiểu luận, từ tâm lý học đến … tình dục học, từ Kim Dung đến Quỳnh Dao, từ tài liệu tuyên truyền y tế phát không đến Thi nhân Việt Nam.

Việc học phổ thông của tôi không nhiều thăng trầm để kể. Tôi cũng chưa hề nghĩ mình sẽ thành một nhạc sĩ  mai sau. Có lẽ tôi đã là một chuyên viên ngành Hóa ở một viện, một công ty nào đó nếu không trượt đại học Bách Khoa vì lý lịch.

Nhờ học miễn tuổi, tôi vào Cao đẳng Sư phạm ngành Nhạc vẫn đúng tuổi. Ba năm ở đó tuyệt vời. Đó là ba năm phấn đấu hết mình của tôi, tập đàn năm tiếng mỗi ngày, và chỉ trong năm đầu đã hạ quyết tâm thuộc lòng toàn bộ giáo trình lịch sử âm nhạc (tương đương giáo trình Đại học ở nhạc viện). Đậu vào thủ khoa và tốt nghiệp thủ khoa, tôi được trường giữ lại giảng dạy. Tôi đã dạy mười hai năm (1988 - 2000) nếu không kể đến việc đã được trợ giảng ngay từ lúc làm sinh viên năm thứ hai. Vì quá bận rộn với việc sản xuất âm nhạc, tôi nghỉ, nhưng vẫn hằng biết ơn môi trường đẹp đẽ đó.

Ở Cao đẳng Sư phạm, tôi viết những ca khúc đầu tay, soạn những bản nhạc cho guitar đầu tay, làm những bài thơ đầu tay, viết những bài báo đầu tay. Nhân tiện mở ngoặc nói thêm, tôi gần như không có bài hát nào về thời đi học. Còn thời gian rảnh, tôi đi làm thêm kiếm sống và kiếm cơ hội học thêm từ chính cuộc sống: họa sĩ thiết kế mẫu cho một công ty Pháp; vẽ bìa cho Nhà xuất bản Hội Nhà văn; giao du với các nhân vật trong giới văn nghệ Việt; dàn dựng chương trình văn nghệ cho cơ quan xí nghiệp và cả các giáo xứ. Tôi tự học nhiếp ảnh, tự học các kỹ năng âm nhạc đương đại từ sách vở, tài liệu mua được bằng tiền làm thêm. Tôi tâm niệm rằng không bao giờ được ngưng nghỉ việc học, phải học đến mãn đời. Học kiến thức đã đành, cái khó và quan trọng hơn nhiều là học cách ứng xử với đời sống.

Tôi không biết tôi nổi tiếng từ khi nào và hoàn toàn không quan tâm đến việc ấy. Tôi chỉ biết lặng lẽ làm việc, lặng lẽ và mạnh mẽ, làm bất kể điều gì mình có thể làm, bất kể việc gì mình biết chắc mình sẽ làm tốt, như cách sống của loài tằm, đã sống thì phải nhả tơ.

Tôi nhìn nhận rằng mình có nhiều đam mê; thế thì phải tìm cách bộc lộ nó, làm đầy nó mà đừng trở thành nạn nhân của nó. Làm cách nào? Phải bắt đam mê giúp mình tạo ra một cái gì đó. Tôi đam mê Tình yêu, thế thì hãy viết nó ra. Tôi đam mê Nhan sắc, thế thì hãy cầm lấy máy ảnh và chụp. Tôi đam mê Saigon, thế thì hãy ngợi ca nó suốt đời. Tôi đam mê Hiểu biết, thế thì không nên để đầu giường chỉ có mỗi chiếc đồng hồ báo thức.

Tôi không học để thành một nghệ sĩ. Chính niềm đam mê công việc, lòng sùng kính nghệ thuật và lòng thương mến đặc biệt dành cho thành phố mình sống đã nghệ-sĩ-hóa bản thân tôi.

một chuyến đi

Tôi bị một cơn tháo dạ bị thảm ngay khi xe đò rời bến xe miền Tây để xuống Châu Đốc. Vẫn là chứng rối loạn tiêu hóa tái đi tái lại vào những lúc căng thẳng, đặc biệt khi khởi đầu những chuyến đi có ý nghĩa đặc biệt nào đó. Cuối năm 1987, đường quốc lộ còn vắng, xa chạy nhanh, tôi ngồi thu lu trên băng ghế, tay chân quíu lại nén cơn đau, thầm mong sẽ đến một chỗ nghỉ tạm thật nhanh để đừng phải xảy ra một chuyện tồi tệ trong xe khách. Khách trong xe, phần nhiều dân buôn đường dài, nghĩ tôi trúng gió, kẻ xoa dầu người quay kính che chắn cho tôi; trong lúc ấy tôi vẫn ngồi thu lu như nén chặt mình thành một khối đá, thần trí tê dại, nhẩm đếm từ một đến mấy nghìn không còn biết. Xe dừng, đâu đó ven quốc lộ, tôi ào xuống, lao vào nhà dân, ấn tiền vào tay người đàn bà lớn tuổi đang trố mắt nhìn, rồi đi thẳng ra mảnh vườn phía sau. Xong việc, tôi khoát nước trong lu rửa mặt, gội cả đầu tóc đẫm mồ hôi, rồi cứ để nước ròng ròng thế, châm một điếu thuốc phì phèo … giải hạn. Yên tâm. Bụng dạ trống trơn thế này thì ta có thể lên trời.

Xe đến Châu Đốc, người dẫn đường bảo tôi theo chân ông đi bộ sâu vào một xã vùng ven, nơi người Khmer đông xấp xỉ người Việt. Có một cái lán dựng bằng nứa, trống tuềnh toàng giữa cánh đồng, bên trong kê hai dãy phản dài cũng bằng nứa, mà người dẫn đường bảo tôi vào cất túi xách, nón mũ rồi nằm nghỉ. Tiếng ca vọng đến từ một nơi rất gần, quán xá gì đó, giọng hát thảm thiết, con biết bây giờ mẹ chờ tin con. Tôi nằm vắt tay lên trán, nhớ nhà nước mắt đầm đìa. Tôi trèo xuống phản, ngó nghiêng ngó ngửa tìm, thấy ngôi quán đèn chớp xanh đỏ khi nắng còn chưa tắt, tôi ra đó ngồi hết buổi chiều.

Đêm đó, tôi ngủ trong khoang một chiếc đò neo bên sông.

Tôi hai mươi tuổi. Tôi rời gia đình, rời trường Cao đẳng, dấn vào chuyến đi tìm tương lai. Có thật tương lai tôi phải được tìm bằng cách này?

Đó là những ngày sau Giáng sinh 1987. Còn hơn tháng nữa là đến Tết. Tôi sẽ đón Tết ở đâu? Ở một cái lán nứa trong khi con biết bây giờ mẹ chờ tin con? Ở một nơi hoang vắng với những gương mặt xa lạ, nói một thứ tiếng xa lạ?

Tôi đặt chân vào đất Nam Vang ngay chiều hôm sau. Những người tổ chức chuyến đi dồn “khách hàng” lại trên một căn gác khá rộng, khang trang, có giường ngủ êm ấm, nơi ta có thể xem phim kiếm hiệp Hồng Kông phụ đề Khmer hoặc chơi domino cho qua thì giờ, cho đỡ nhớ nhà. Thỉnh thoảng cuồng chân cũng có thể đi bộ xuống nhà, loăng quăng ngắm phố xá, ghé chợ ngó nghiêng. Nếu học được mấy tiếng Khmer vỡ lòng, thì cứ thuê xích lô đưa mình đi thăm chùa Vàng, chùa Bạc. Nhưng ai bụng dạ nào mà đi chơi, mặt ai cũng buồn rười rượi hoặc là căng thẳng âu lo; tôi cho là công an có thể dễ dàng nhận ra chúng tôi trong một đám đông, nhận ra chúng tôi sang Nam Vang với mục đích gì. Với mục đích gì? Tìm tương lai. Ở đất Thái. Mục đích không thành. Hai mươi năm sau, nghĩ đến Thái tôi cứ cười thầm, sao hồi ấy mình phải thê thảm đến vậy cho một việc mà giờ đây chỉ cần vài trăm dollars với quyển hộ chiếu là xong. Mà tương lai gì ở đất ấy, ở những trại tị nạn đến hồi đóng cửa?

Chuyến đi không thành. Tôi trải qua non một tháng đi dọc hết nửa nước Campuchia, có hôm đi bộ bốn mươi cây số không nghỉ, đói, khát, tuyệt vọng. Tóc dài chấm vai, râu ria đầy mặt, nếm trải hết khổ ải, rồi trở về nhà lành lặn. Không lành lặn hoàn toàn, với gót chân bị vỡ. Không dễ dàng hoàn toàn, khi bỏ học không phép một lúc lâu rồi quay về trường. Nhưng không đến nỗi nào.

Tôi tốt nghiêjp mùa hè 1988, chính thức “vào đời”, với đủ mọi ý nghĩa cay đắng và ngọt ngào của nó. Vào đời.

căn phòng tôi đã ở

Nó rộng 2.8m, dài hơn 3m, tất nhiên bị hụt đi một khoảnh cho cầu thang. Nó lát gạch bông trắng đỏ, lợp mái tôn, trần carton bong sụp nhiều chỗ, để về đêm lũ chuột tha hồ bám đuôi nhau đu từ mái xuống, là một cuộc dạo chơi ngọt ngào.

Nó chính thức được “bàn giao” cho tôi sau khi gia đình cậu ruột tôi đã đi Mỹ, và nhất là sau khi bà ngoại tôi mất. Nhà chỉ còn hai mẹ con, mẹ dưới nhà, con trên gác.

Tôi ngồi viết bên chiếc bàn vốn là bàn phấn của mẹ, nhỏ hẹp, đặt xấp giấy với vài cuốn sách đã chật ních. Mặt bàn dán formica, có bản lề mở lên được, có một lỗ thủng phá vỡ tấm gương ốp bên trong. Mẹ tôi bảo đấy là do một viên đạc lạc năm Mậu Thân. Và đấy là kỷ vật, bố tặng mẹ.

Sách được xếp cả trong tủ áo - tôi đâu có nhiều quần áo để mà đầy được tủ - và chất chật cứng những dãy kệ đóng bằng gỗ tạp khiến chúng oằn cả xuống.

Không có tranh trên tường. Không có lịch. Tôi treo một chân dung L. do tôi chụp, bức ảnh màu chụp bằng máy Pentax Spotmatic.

Khi còn lấy việc kẻ nhạc thuê cho người ta in sách làm nguồn thu nhập gọi-là-chính, tôi đóng một cái bàn thấp không có mặt, có khung để đặt tấm kính lên, gắn đèn bên dưới. Thế là thành một “light box” để ta nhìn rõ từng nét một trên tờ giấy calque. Những hôm trở trời, thiêu thân bu đặc dưới bàn, rồi sáng hôm sau đến lượt từng đàn kiến kéo đến tha xác thiêu thân. Những con vật nhỏ xíu này gây phiền toái kinh khủng: chúng đậu vào đĩa mực tàu, bám vào ngòi bút kim, để lại những vệt xấu trên mặt giấy calque mà tôi phải dùng lưỡi lam cạo đi. Tôi thường trừ khử chúng bằng thuốc xịt, để rồi chính mình bị hơi thuốc đầu độc.

Những bài hát thời đầu, như “Em Về Tinh Khôi”, “Tàn Phai”, “Chờ Em Nơi Thềm Trăng” được viết ra rồi kẻ lại trên giấy calque nắn nót ngay trên chiếc “bàn đèn” ấy.

Năm 1998, tôi mới lắp máy lạnh cho căn gác. Nó trở nên dễ chịu hơn, tuy thế tôi không sắm giường vì quá chật, vẫn nằm ngủ ngay trên sàn, trải một tấm nệm mỏng. Năm ấy tôi băm mốt tuổi, vừa thoát khỏi cái nghèo.

Căn gác được sửa lại vào mùa xuân năm 1999, chuẩn bị cho gia đình riêng của tôi. Khi F. đến chơi, anh đã gọi ngôi nhà của tôi là cái máy ở, vì đầy máy móc thiết bị trong một không gian quá nhỏ. Tôi và L. rời khỏi đó năm 2000. Căn gác được dành cho Tommy mỗi dịp về thăm bà nội.

Tôi bảo, bố ở được mấy mươi năm, học hành, làm việc, nằm vùi khi yếu đau, ở đó cả.

Tôi bảo Tom, bố thành người ở đó.

tình yêu

Mối tình đầu của tôi xảy ra năm tôi mười ba tuổi. L.A., một cô bạn cùng lớp, đã học cùng tôi suốt ba năm trước khi cô xuất cảnh sang Pháp. Cô lai Pháp, tóc nâu, mắt nâu, dáng gầy guộc, đi đứng khoan thai, cử chỉ đoan trang, học piano thầy Nghiêm Phúc Phi và hát rất hay. Tôi không gọi cảm xúc của tôi dành cho cô là “rung động đầu đời”; tôi biết đấy là tình yêu. Tình yêu thực sự, nghiêm túc và quay quắt. sau khi cô ra ngoại quốc, tôi lục tìm tất cả những m ẩu giấy có chữ cô, gói gọn cất vào một chỗ bí mật, ngày nào cũng lấy ra đọc dù đã thuộc lòng. Và nhớ. Nhớ đến phát điên. Hai năm sau, chúng tôi trao đổi thư từ khá đều đặn – thời ấy, để có tiền quay tem máy gửi thư sang Pháp, tôi phải nhịn ăn. Mối tình đầu của tôi cứ bồng bềnh trôi, rồi bồng bềnh tan.

Khi những đứa trẻ lớn lên cùng nhau, chúng sẽ lưu giữ hình ảnh thuở nhỏ của nhau trong óc. Mấy mươi năm sau, chúng vẫn cứ tưởng tượng ra nhau như thuở lên mười. có nghĩa là nếu giờ đây L.A. có trở thành một bà mẹ béo một nách bốn con, thì tôi vẫn nhìn xuyên qua lớp vỏ đó để thấy lại làn tóc hung hung thuở nào, chiếc áo dài trắng lùng thùng của mỗi chiều đi lễ thuở nào, tiếng dương cầm cổ điển vọng ra từ căn phòng của ngôi nhà cư xá có cửa sát kéo thuở nào, không thể khác đi.

Năm 1988, tôi yêu Nh., bạn học rồi đồng nghiệp thời tôi mới đi dạy. một thiếu nữ Huế, đẹp quyến rũ, tài hoa và đào hoa. Nh. là đối tượng săn đuổi của nhiều chàng trai, vừa nội địa vừa Việt kiều. Chúng tôi có hơn một năm yêu, sâu đạm – hiểu theo mọi nghĩa, đầy nước mắt, những lần dọa tự tử, và một ít những cơn vui tràn trề.

Tôi thất tình năm hăm mốt tuổi. Tôi nhớ, lúc bấy giờ cả gia đình tôi sinh hoạt trong một căn phòng nhỏ hẹp, chỉ đủ kê một cái giường đơn cho mẹ và bà ngoại nằm ép vào nhau; và tôi, một chiếc ghế bố dã chiến. tôi chui vào man, dùng gối che xung quanh để ở ngoài không trông thấy gương mặt mình, rồi nằm sấp co ro, viết. Tôi viết đủ thứ bằng mộ tloaij mực đỏ tươi màu máu. Vừa viết vừa nhìn thấy nước mắt mình nhòe nhẹt trang giấy thành những vòng loang lổ đỏ. Nửa đêm, tôi vùng dậy, mở cửa ra sân. Người đi lại thưa thớt, những người nhặt rác lầm lũi, những gánh rong nhẹ bẫng, ánh đèn lờ nhờ tuôn từ đoi khung cửa còn thức. Tôi muốn gào lên trong đêm, nhưng không thể. Tôi tìm một lưỡi dao lam, cắt tay mình, ngiồi thụp xuống hiên nhà ngắm máu tứa ra từ da thịt. Thật ra việc này chẳng giúp ích được gì cho tôi. Tôi biết là phải cắt vào thái dương, cho máy chảy hết thì mới nhẹ người được. Thời Trung cổ, các thầy thuốc cũng trích máu bệnh nhân cho chảy ròng ròng, họ làm thế để người bệnh hạ huyết áp, thấy lâng lâng đỡ đau hơn. Nhưng tôi thương người thân. Tôi được nghe kể về một bác sĩ trẻ tự sát: anh cắt mạch máu, máu chảy tràn qua khe sàn gỗ, đọng thành vũng ở tầng dưới. Tôi không muốn mẹ tôi, bà ngoại tôi phải chứng kiến cảnh tượng thê thảm ấy.

(mất một hàng)

Và linh cảm một điều gì đó. Tôi đi nằm lại, nhắm mắt. Vì mệt quá, tôi thiếp đi, và mơ những giấc mơ ngắn không buồn bã. Rồi ngày tới. Tôi thức giấc và tự hỏi tại sao đêm không kéo dài vô tận để tôi có thể mơ cơn mơ không dứt kia, để tôi đừng phải bước ra phố, nhìn nắng mà đau đáu một bị kịch không ai san sẻ. Ngày vẫn tới. Tôi vẫn phải đối diện với nó. Tôi làm việc, đi đứng mà tưởng chừng vấn thấy phần hồn mình lơ lửng trên cao. Nó cười với tôi, như trêu ngươi. MÀY CHẾT RỒI, CHẾT THẬT RỒI! Tôi cố gượng sống, gượng ăn uống, gượng cười nói với người xung quanh. Rảnh được lúc nào, tôi lao vào viết như điên dại, đầy những cuốn sổ, cả một chồng sổ. Tôi không mướn tìm bạn thân vì chẳng thể để ai chịu đựng những lời kể lể than van của mình, có thể cả những giọt lệ thiếu kiềm chế. Tôi đơn độc, thở hít, ăn uống, và chịu sụ nhạo báng của chính phần hồn tôi lơ lửng trên kia.

Trong những đêm dài chờ đợi một người, tôi chỉ mong ngày sẽ không lên nữa. Sự chịu đựng trong đêm, tôi đã quen. Vì vậy, nó không đáng sợ bằng buổi sáng ngày mới, khi ấy, niền hy vọng cuối cùng là tìm gắp lại hình ảnh kia lại phải chịu nguy cơ sụp đổ. Điều ấy ghê gớm đến thế nào.

…Đã tưởng chẳng bao giờ tôi yêu được nữa.

Mọi người cứ nhất nhất tin rằng, được yêu là hạnh phúc. Thì đã hẳn. Dễ chịu biết bao khi ta nhận được sự chăm sóc, vỗ về từ một người. Nhưng tôi nghĩ khác mọt chút: Yêu được mới hạnh phúc, bất kể có được đáp lại hay không.

Tôi đã tưởng chẳng bao giờ tôi yêu được nữa, hậu quả cuả những sang chấn tâm lý nặng nề của hôn nhân và hậu-hôn-nhân. Tôi đã dồn hết năng lượng của mình cho công việc, cho những mối quan tâm bè bạn và cho con tôi. Thế mà một ngày kia, nàng đến.

Nàng giống hệt người nữ tôi hằng tưởng tượng ra đằng sau những bài hát của mình.

Tôi gọi nàng là The Hidden Princess. Cô công chúa giấu mặt. Đấy là lúc đầu. Giờ, nhiều người biết nàng, biết mặt biết tên.

Nàng hiển hiện trong mọi tác phẩm của tôi. Nàng yêu tôi lúc chưa tròn mười tám tuổi.

chú có thể add em được không?

Tết 2007, tôi mở máy tính ở mọt quán cà phê nhỏ ưa thích. Buổi sáng đẹp, nắng chói mắt, và quán rất vắng.

Trong mục Messages của Yahoo 360 blog, tôi nhận được một lời mời. Duy nhất. Ai mà đi lọ mọ blogging vào lúc tết nhất thế này?

Lời mời vỏn vẹn như sau:

Anh/chú có thể add em/cháu được không?

Câu nhắn ấy đã đẩy đời tôi sang một bước ngoặt.

Câu nhắn ấy là câu thần chú mở cánh cửa tình.

Bấy giờ là sáng mồng hai.

Tôi ít tin vào những mối quan hệ ảo trên mạng. Trong không gian ảo, ai cũng có thể biến hình tùy thích, vong thân tùy thích, tự mình hóa thành người khác, hoặc vô số người khác. Không gian điều khiển học có những tình cảm được quy định cho nó, bởi nó; và vì thế, không ít những tình thế dở khóc dở cười xảy ra khi những người quen nhau trên mạng gắp offline ngoài đời. Tôi coi không gian ảo như một thứ vũ hội hóa trang, hào hứng mà phù phiếm, diêm dúa mà giả tạo, như-thật mà chẳng thật. Chúng ta lạc rồi, em ạ, trong cái hội hóa trang này (lời ca Thí Masquerade của Burt Bacharach). Nhưng – dường như cuộc đời vẫn dành cho mọi thứ một vài ngoại lệ - tình yêu thật của tôi lại nảy nở từ mảnh đất ảo kia.

Đã có những người bỏ blog sau một thời gian hoặc dài hoặc ngắn. Họ vướng phải những khó chịu sinh ra bởi cái ảo, của chính họ hoặc của những người họ giao lưu với. Họ sợ. Họ sợ phải phơi bày những bí mật của mình cho người khác nhìn ngắm, sờ soạng, định giá, bình phẩm. Họ sợ phải đối mặt với những lời gièm pha, tị nhạnh, đối chất, thanh minh không đáng có. Họ không đủ kiên trì giữ thói quen biết blog hằng ngày, thậm chí hằng buổi, để vừa tự kiểm thảo vừa nhận những lời an ủi, khuyên giải, đồng cảm và cả khuyên răn từ những người bạn.

Chính tôi đây, cũng từng muốn bỏ blogging. X. là một người quen tôi ngoài đời. Chúng tôi thường gắp gỡ, trò chuyện. Phần lớn nội dung các cuộc trò chuyện được đưa lên blog của tôi. Bỗng một ngày nọ, X. phản ứng dữ dội, cho là tôi xuyên tạc, viết không đúng những lời phát biểu của anh. Tôi đồng ý xóa nội dung đã post, và đương nhiên, xóa cả một tình thân. Sau sự việc này, tôi chán đến mức không muốn gõ bất cứ chuyện gì có-vẻ-quan-trọng lên blog nữa. Người ta có thể nói năng rất bạo ngoài quán, nhưng vẫn sợ phát ngôn của mình bị đưa lên blog. Thì thôi.

Yahoo blog ngày trước cho phép bạn add 300 người vào Friends list. Cứ mở một blog, anh có thể có ba trăm người bạn mới. Nếu đủ thì giờ, đủ kiên nhẫn, đủ can đảm mở mười cái blog một lúc, anh tập hợp được ba nghìn người quanh anh. Một lượng khổng lồ đấy chứ! Chỉ có điều, tim anh đủ lớn để chứa chừng ấy tình cảm hay không, và đầu anh đủ tỉnh để giải quyết ba nghìn vụ rắc rối có thể xảy ra hay không?

Thỉnh thoảng rảnh rỗi, tôi thích bày những cuộc gặp offlien mời một số bạn bè bloggers đi uống cà phê. Từ những lần gặp như vậy, cái Thật được nuôi lớn. Tình cảm đã từng thể hiện qua blog có cơ hội để kiểm chứng, để cân nhắc. Liệu một người từng được ta yêu quý qua blog có thể tiếp tục được yêu quý khi gặp hắn ngoài đời? Liệu điều ta từng đoan chắc ngoài đời có còn nguyen giá trị khi đem ra mổ xẻ trên blog?

Làm blog, tôi có ba trăm người bạn. Và một tình yêu.

Cũng có rất nhiều cơ hội có ba trăm tình yêu – dĩ nhiên là ảo.

Tôi vẫn duy trì blogging chừng nào còn có thể. Nhưng chắc chắn, không sung sức như trước, vì bao nhiêu thì giờ rảnh có được, tôi phải dành cho tình yêu offline của tôi. Dẫu sao, tôi vẫn phải cảm ơn cái không gian ảo kia, vào một buổi sang đầu năm đầy nắng, đặt vào đôi cánh mong manh của chú chim xanh cyber một lời nhắn:

Chú/anh có thể add cháu/em được không?

Chỉ cần nhấn accept, bạn có một tình yêu.

Và để tình yêu ấy accept bạn, bạn mất một đời.

…Chúng tôi gặp nhau không lâu sau Tôiết, chiều ngày 22 tháng Hai. Nàng gần gũi, tự nhiên, không làm điệu làm bộ (như phần đông vẫn thế); và ngay buổi hẹn đầu tiên đó, chúng tôi đã nói chuyện suốt ba tiếng đồng hồ. Những lần hẹn sau nhặt hơn, còn bao nhiêu chuyện chưa nói cơ mà. Dạo hết phố phường Saigon với niềm háo hức của những đứa trẻ lần đầu được đi phố. Và rất nhiều tiếng cười.

Tôi chụp ảnh cho nàng, mới đầu chỉ cho vui, để kỷ niệm. Khi Dương Minh Long bảo tôi, anh nên nghĩ đến một cái gì đó căn cơ nghiêm túc, tôi mới bắt đầu loạt ảnh Musing on a Muse. Vừa chụp, vừa viết bài hát. Một phần tác phẩm đã được xuất bản dưới cái tên Q+B.

Mỗi năm, chúng tôi đều kỷ niệm ngày hẹn đầu, ngày 22 tháng Hai. Tôi và nàng sẽ nhớ ngày đó trong suốt phần đời còn lại, vì cả hai đều biết tìm được nhau là một cơ duyên chẳng thể nào tin được; và đời sống mỗi người sẽ vắng đi rất nhiều tiếng cười nếu không có duyên hạnh ngộ đó.

“Anh hơn em đến hai mươi tuổi, anh già,” nàng nói.

“Anh không già. Anh chỉ lớn hơn em thôi.”

“Già quá, lụ khụ.”

“Chúng ta đều phải già, chỉ có sớm hay muộn thôi.”

“Ừ, nhưng khi em năm mươi tuổi, anh lại trẻ ra đến ba mươi tuổi.”

“Sao vậy?”

“Vì khi ấy anh không phải già gấp đôi tuổi em như hiện giờ. Khi ấy anh mới có bảy mươi.”

ở nơi có chị Ý Nhi

Quãng thời gian nào ảnh hưởng lớn nhất đến sự trưởng thành của tôi? Thời ấu thơ, hay niên thiếu? Giai đoạn nào? Biến cố gì?

Đó là lúc tôi làm cho chi nhánh phía Nam Nhà xuất bản Hội Nhà văn, hai năm 1992-1993.

Còn nhớ rất rõ, buổi chiều muộn đầu năm 1992, một người khách hẹn tôi đến quán cà phê trụ sở Hội Văn nghệ, 81 Trần Quốc Thảo, để bàn công việc. Trong khoảng sân mờ tối, Bình đến. Anh là đại diện Nhà xuất bản Thuận Hóa, lại có mối quan hệ thân tình với Phong, con trai chị Ý Nhi trưởng đại diện phía Nam Nhà xuất bản Hội Nhà văn. Bình nhờ tôi ký ân cả nhạc lẫn lời các bài hát quốc tế thịnh hành để in nhạc bướm. Anh đưa vài cuộn băng cassette và một danh sách bài hát, chỉ có vậy thôi, còn tôi sẽ phải giao lại bản ghi nốt nhạc. Hai hôm sau, tôi đem những bản ghi đầu tiên đến chỗ anh, con hẻm nhỏ đường Hai Bà Trưng đối diện chợ Tân Định. Tôi còn nhớ tôi đã giao trước vài bản nhạc như “Another Day in Paradise”, “Imagine”, “Right Here Waiting”, “Happy New Year”. ở Nhà xuất bản, tôi gặp trực tiếp chị Ý Nhi cùng hai người con trai, Phong và Giao; có cả Hằng, học ở Nga về cùng Phong, nhà đường Nguyễn Thị Diệu. Cảm nghĩ đàu tiên của tôi về “êkíp” Phong-Hằng-Giao-Bình là họ rất liều lĩnh, dám nghĩ dám làm, bất chấp mọi thứ. Và tôi nhận lời cộng tác dài hạn với họ, không chỉ kẻ nhạc ghi nốt vài bài hát, mà còn thiết kế bìa sách và tổ chức xuất bản. Chị Ý Nhi, sau nay tôi gọi bằng cô, là nhà thơ nổi tiếng, táo bạo, lại vẫn đài các cảnh vẻ theo kiểu rất riêng. Chú Nguyễn Lộc chồng cô Nhi là giáo sư bên Tổng hợp Văn, giao tôi trình bày sách cho thầy Hoàng Như Mai. Tiếp đó, nhiều đầu sách khác liên tục rơi vào tay tôi: tập thơ Đoàn Huy Giao, tập thơ Mưa Nguồn của Bùi Giáng, hồi ký Vũ Hoàng Chương, tập nhạc Trần Quang Lộc. Thế là ngày ngày, tôi chia thời gian làm ba phần tưởi đỏ: đi dạy ở Cao đẳng Sư phạm, ghé Nhà xuất bản, đi sắp chữ.

Chỗ tôi hay ghé sắp chữ vi tính ở cạnh trường Sương Nguyệt Ánh góc Hòa Hảo – Ngô Gia Tự. Hồi ấy tôi nào có biết vi tính! Muốn kẻ chữ, phải cắt chữ mẫu trong tạp chí, dán lên giấy, rồi photocopy phóng to ba bốn lần, đem về đồ lại cho sắc nét, rồi chụp phim dương bản. Làm một cái bìa có vài chữ cũng mất mấy ngày trời. Rồi còn đi nhà in, canh màu, canh đóng xén, chở sách về Nhà xuất bản. Làm việc như mọi, mà thích thú vô kể. Lúc nào cũng ngất ngây cảm hứng. Có lúc, bọn Phong bày ra dịch truyện Nhật, Bảy Viên Ngọc Rồng, tôi cũng tham gia, lấy bút kim viết lời thoại tiếng Việt lên giấy mỏng rồi dán đè vào bản gốc tiếng Nhật. Ở trụ sở Nhà xuất bản, tôi giao thiệp khá đông các tay viết: Nguyễn Đình Toàn, Tô Thùy Yên, Bì Hoằng Vị, Phạm Thị Ngọc Liên, Ngô Thị Kim Cúc, Thảo Phương, Phan Đan, Thế Phong, Trần Quang Lộc, Bùi Giáng...

Tôi được vinh dự trình bày bìa và sắp chữ thi tập Mưa Nguồn của Bùi Giáng do chị Ý Nhi tổ chức tái bản năm 1993. Để làm được việc đó, ngoài việc gặp (trông thấy thì đúng hơn) Bùi Giáng ở nơi này nơi kia – quán cà phê Hội Âm nhạc, nhà anh Sơn, Nhà xuất bản – thì tôi phải đọc lại ông, trong một khoảng thời gian hạn chế. Mưa Nguồn (bản in lần đầu 1962). Bài Ca Quần Đảo, Sa Mạc Phát Tiết, Lá Hoa Cồn, Đi Vào Cõi Thơ; cả những dịch phẩm Hoàng Tử Bé và Hòa Âm Điền Dã.

Để có một cái nhìn riêng, một cảm xúc riêng.

Giọng thơ Bùi Giáng đẹp dị thường.

Vẻ đẹp của những thứ vô nghĩa. Của mông lung, hàm hồ. Của bất định.

“Ta sẽ đợi nghe đời em kể lại

Thuở xưa kia bờ nước ấy xưa kia

Ta sẽ đợi nghe đời em nói mãi

Bên đời ai vạn đợi đã chia lìa”

Cái thuở xưa kia, cái bờ nước ấy ra làm sao? Chẳng ai biết. Mà vẫn muốn nghe kể lại.

Toi cũng thường đến quá cà phê ở Tân Định của anh Huy Tưởng, một nhà thơ đồng hương với Bùi giáng, để nghe anh đọc theo trí nhớ:

“Rồi mai đi về xứ nào chẳng biết

Đỗ quang ơi và có lẽ quyên ôi

Đi lìa xa xứ sở của mặt trời”

[Sau này, năm 2004, khi Đỗ Quang bị lăng nhục phải tự sát, những lời gọi tuyệt vọng kia lại quay về trong trí tưởng tượng tôi. Như một lời sấm.]

1998, khi T. của báo Thể thao Văn hóa hỏi tôi (không phải phỏng vấn chính thức) thích đọc những ai, tôi có kể tên Bùi Giáng giữa những cái tên Phạm Công Thiện, Tuệ Sỹ, J. Huỳnh Văn. Bằng cái giọng nhấm nhẳng có vẻ khinh thị đặc trưng, T. bảo, “Anh thì lúc nào cũng bùi giáng bùi giáng!”

Ừ thì Bùi Giáng, chứ sao. Dĩ nhiên không phải “lúc nào cũng”. Nhưng làm sao sống một đời sống Saigon tròn đầy viên mãn mà không đọc Bùi Giáng, không đọc kiếm hiệp Kim Dung?!

Làm sao có thể bỏ qua bùi giáng khi bạn muốn viết lách? Hệt như làm sao có thể từ chối ngoại ngữ khi bạn muốn làm phiên dịch?

“Rồi mai đi về xứ nào chẳng biết

Những người em hãy ở lại bên đời

Nô hay đùa xin cứ mỉm hai môi.”

Cả đời Bùi Giáng có mấy vạn câu thơ, mà thực ra chỉ là một bài. Một bài trải dài trăm năm.

“Một bài thơ gieo suốt tự bao giờ.”

Tôi muốn viết về Saigon của tôi, mà vạn chữ vẫn chẳng đủ. Chẳng bao giờ đủ.

tôi với nghề báo

những mẩu tin văn nghệ đầu tiên do tôi viết được đăng tải trên tờ Văn nghệ Thành phố năm 1989. Ba năm sau đó, tôi tập tọng đi vào làng báo; nói chính xác hơn, là viết báo như một cộng tác viên thường xuyên của nhiều tờ. Mọi sự bắt đầu từ một ngẫu nhiên.

Năm 1992, tôi được giao việc tổ chức một chuyên san về nhạc trẻ. Tôi viết năm, sáu bài. Thế rồi vì một trục trặc nho nhỏ, chuyên san không bao giờ xuất hiện. Bản thảo không photocopy lại, đã giao cho biên tập, coi như mất. Bẵng đi một thời gian, Bình – lúc đó phụ trách Nhà xuất bản Thuận Hóa, nay là giám đốc Nhà xuất bản Văn nghệ, báo tôi biết là các bản thảo cũ nay đã được đăng. Đăng trên tờ nguyệt san đứng tên Bộ Văn hóa. Theo chỉ dẫn của Bình, tôi đến gặp anh Lâm Quốc Trung, chủ biên nguyệt san này.

Anh Trung, người nhỏ bé, gầy guộc, nhưng sức làm việc đáng nể. Anh coi sóc một lúc mấy tờ báo, vừa đặt bài vở, vừa làm maquette, vừa lo in ấn phát hành. Anh tiếp tôi rất niềm nở, tặng báo, trả nhuận bút, và đề nghị cộng tác trực tiếp với anh. Từ buổi tối hôm ấy, tôi chính thức nhận công việc của một người viết báo văn nghệ chuyên nghiệp.

Gu làm báo của anh Trung không mới, cách trình bày báo cũng thế, y như những tuần san trước 1975. Anh thích những bài viết sâu, kỹ, đầu đuôi ngay ngắn, giàu tư liệu, kiểu các tập san phổ biến kiến thức thịnh hành ở Saigon ngày trước. Viết kiểu ấy đòi hỏi sưu tra tư liệu rất nhiều, tiếp xúc với nhân vật lâu, tức là muốn viết được một bài 1.500 chữ cũng đổ mồ hôi sôi nước mắt. Tôi viết đủ thứ mảng: âm nhạc quốc tế, nghệ sĩ quốc nọi, phỏng vấn, tạp văn. Vì biết mức nhuận bút eo hẹp, anh Trung bảo tôi tham gia thêm các tuần báo, tạp chí khác cũng do anh phụ trách: Vũng Tàu Chủ nhật, VDT (Văn hóa – Du lịch – Thể thao), Điện ảnh Kịch trường. Giữ cả mục Ẩm thực Giải trí Mua sắm. Gặp mùa World Cup, thì viết cả thể thao. Tôi đã cộng tác mật thiết với anh suốt từ đầu năm 1992 đến hết 1997, viết cả nghìn bài báo lớn nhỏ. Cộng tác thêm bên Phụ nữ (thời anh Tô Hoàng), Tiền phong (Võ Hồng Thu và Ngân Hà), Sóng nhạc, Công giáo Dân tộc (Vũ Duy Giang), Người Lao động (Vũ Hoàng, Đoàn Thạch Biền), Lao động (Hoàng Hưng). In hai tập sách giới thiệu Nhạc trẻ nội ngoại.

Hồi đó, tôi chưa biết máy tính. Mọi bản thảo đều viết tay trên giấy ca rô một mặt, viết ngay ngắn để dễ đếm chữ. Chiếc máy ảnh để “tác nghiệp” đầu đời cũng anh Trung cho mượn, chiếc Pentax Spotmatic. Tôi vừa dạy ở Cao đẳng, vừa viết ngoài nên rất bận. Nghỉ giữa tiết, ra căng tin viết. Đêm khuya, bò ra sàn mà viết. Tư liệu nhạc nước ngoài thì cắt báo ra, lưu lại theo thư mục để dễ tra cứ. Rồi chụp ảnh, rửa ảnh. Năm năm viết cho anh Trung mới là làm báo thật sự, trong trường hợp tôi.

Tiền nhuận bút, tôi trích hơn nửa để mua tạp chí nước ngoài, mua băng đĩa. Chưa có Internet, chưa có dịch vụ thẻ tín dụng, tôi phải viết thư nhờ người thân ở ngoại quốc mua hộ tài liệu. Học nhạc thêm, để khỏi tụt hậu. Học cách viết sao cho hấp dẫ, đặc sắc; học tránh né những điều nhạy cảm.

1996, theo tiến cử của Lê Hải, tôi vào Tuổi tre cộng tác mảng âm nhạc. Được viết ngắn hơn, khỏe hơn. Môi trường làm việc cũng chuyên nghiệp hơn. Vào năm sau, tôi giúp anh Từ Huy tổ chức tờ Thế giới Âm nhạc, rồi bỏ hẳn, đi làm nhạc. Thỉnh thoảng, vui tay, viết vài ba mẩu ngắn ngắn cho anh Nguyễn Trọng chức bên tờ Tuổi trẻ Chủ nhật.

Tôi có chút ít ác cảm với nghề báo ở Việt Nam. Nó đoản hậu. Trong mảng văn hóa văn nghệ, điều tối kỵ của nhà báo là trở thành fan của nghệ sĩ. Bạn có thể thân thiết với họ, nhưng không bao giờ được là fan. Và bạn phải có thái độ trân quý đặc biệt dành cho các nhân vật, không được cá mè một lứa. Viết về văn nghệ khó không thua gì kinh tế, chính trị. Nhưng ai cũng tưởng dễ; và ai cũng muốn thông qua việc viết báo, được bước một chân vào thế giới nghệ sĩ. Tai hại!

Ba năm 2003-2005, tôi về làm tạp chí mạng Giai điệu Xanh, rồi cũng thôi vì chán.

2006, tôi có đúng ba tháng tổ chứuc bài cho trang Văn nghệ nhật báo Thể thao Ngày nay. Làm việc một cách nghiêm túc, tận tình, chuyên nghiệp. Rồi cũng thôi.

Chả để làm gì, nghững bài báo phù phiếm.

tại sao tôi, nhiếp ảnh

Trước năm 1994, tôi không biết gì, phải nói là hoàn toàn không biết gì, về nhiếp ảnh. Hiểu theo nghĩa không quan tâm, không tìm hiểu, không cho nhiếp ảnh là một nghệ thuật. Tôi cứ nghĩ, có khó gì khi làm một anh thợ ảnh, giơ máy lên bấm soạt soạt. Để đến cuộc phỏng vấn Dương Minh Long mà tôi thực hiện cho Văn hóa Nguyệt san, tôi mới được “mở mắt” – phải, chính xác là như vậy.

Chính xác là như vậy, khi Long, bằng cái tài chụp ảnh và cả tài nói về nhiếp ảnh, mở ra trước mắt tôi một thế giới kỳ bí, huyền nhiệm không thể tưởng tượng. Thế giới của những hạt hợp chất li ti hiện lên trên giấy ảnh, dưới thứ ánh sáng đỏ quạch mà ở đó, không màu gì ngoài đen và đỏ được phép tồn tại. Thế giới của những ống kính to nhỏ, những thân máy tinh xảo lạ lùng, của những cuốn phim kẹp trên day chờ khô. Nhưng cho dù đã biết...tôn trọng nhiếp ảnh, tôi vẫn là kẻ đứng ngoài, ở ngoài thế giới ấy. Mãi sau, vì yêu cầu cơm áo (phải, tôi làm báo thuần túy để có tiền bù vào khoản lương ít ỏi ở trường Cao đẳng Sư phạm), tôi mới đích thân cầm máy.

Tuấn, một bạn học cũ thời trung học, chỉ cho tôi bài học vỡ lòng kỹ thuật chụp ảnh trên cái máy Pentax Asahi Spotmatic với ống kính micro 105mm do “ông chủ” của tôi – anh Lâm Quốc Trung, người tổ chức bài vở các tờ Vũng Tàu Chủ nhật, Văn hóa Nguyệt san, Điện ảnh Kịch trường – cho mượn. Lúc ấy là buổi tối, Tuấn dành một giờ đồng hồ hco tôi. Và tôi thức trọn đêm đó để tập đi tập lại các thao tác, bởi sáng hôm sau phải bắt tay ngay vào việc. Có hai trách nhiệm được giao: một là chjp lại các pha đjep trong World Cup qua màn hình tivi; hai là chụp các ảnh cần thiết để minh họa cho bài viết của mình. Chuyện chụp ảnh bóng đá qua tivi là chuyện gần, tranh thủ mùa World Cup viết mấy mẩu tin là xong. Chuyện sau mới lâu dài, mới phải học nhiều, mới cực nhọc. Tôi vứt đi quãng mười cuốn phim vì nhòe nét, thiếu sáng, vì lắp phim không đúng, trước khi có những bức ảnh nho nhỏ đăng kèm bài.

Tôi mua rất nhiều sách giáo khoa về nhiếp ảnh từ hiệu sách cũ: các sách xuất bản trước năm 1975, dăm ba số tạp chí ngoại quốc. Lật từng trang, cắm mặt vào từng dòng chữ, từng bức ản. Autodidact. Tôi cắt tường tác phẩm Nguyễn Cao Đàm, Võ An Ninh, Dương Minh Long, Hẻni Cartier-Bresson, Ansel Adams, Helmut Newton, Man Ray, xếp vào tập riêng, lúc nào rảnh lại đem ra ngắm nghía, phân tích. Năm 1995, Dương Minh Long đưa tôi ra tiệm anh Mẫn ở Ngô Đức Kế, chọn giúp tôi chiếc Nikon FE để thay vào chiếc Pentax hỏng đo sáng và dẫu gì cũng phải trả lại anh Trung.

Nhà nhiếp ảnh gây cho tôi xúc cảm mạnh nhất, ngoài Long, là Roy DeCarava. ảnh đen trắng ánh sáng âm, ít tương phản, thang xám rất giàu, nhưng bao giờ cũng tối – cái tối khiến ta phải ngắm lâu hơn. Và càng ngắm càng thấy ra nhiều điều. Càng ngắm, cảm xúc càng dâng lên, đến độ ứa nước mắt.

Nhưng biết trăm, làm chưa chắc được một [nếu không phải vậy, các nhà phê bình đã thành sáng tác gia hết cả]; tôi vẫn chụp rất nhiều vì yêu cầu công việc mà hiếm khi nào áp dụng được điều mình học. Bởi vội vã. Bởi điều kiện không tốt. Bởi lười biếng. Mà lại luôn luôn có lý do để tự bào chữa: mình chụp tài tử thôi mà, mình chụp đăng báo thế cũng được rồi, mình có theo nghề này đâu, vân vân.

Mãi đến năm 2002, tôi mới sửa được những lầm lạc ấy. Mua một Hasselblad và tự bắt mình phải nghiêm túc. Mà quả tình, lúc ấy nghiêm túc cũng được rồi, bởi không còn sức ép nào cả. Không ai ép tôi phải chjp đại cho có ảnh minh họa bài. Tôi cũng chẳng mở salon ảnh viện thì chẳng ai xong vào bắt phải chụp. Tự do chụp cái mình thích, bằng chiếc máy mình yêu. Là nhiếp ảnh chân dùng và khỏa thân. Bằng Blad, Contax, Leica.

Trong ảnh chân dung, tôi nghĩ điều cốt yếu là thần thái, không khí bức ảnh phải tạo nên một tiết tấu như trong âm nhạc vậy. Êm ả, hay dữ dội. Đều đặn hay đảo phách. Dĩ nhiên nếu nhân vật thuộc dạng “có sẵn âm nhạc trong máu”, sẽ dễ đạt được điều mình mong muốn hơn. Tôi cũng chỉ chụp được một người khi bắt được cái tiết tấu làm nên cá tính người đó. Và dứt khoát máy phải cầm tay, không dùng chân máy, để hòa nhịp với đối tượng mình chụp.

Tôi thích nhiếp ảnh khỏa thân vì nó kể cho chúng ta những câu chuyện kỳ diệu: câu chuyện cá nhân được kể bằng xác thân [lưu ý, tôi rất ghét từ “cơ thể” sặc mùi giải phẫu học], một cách duyên dáng, không cần che giấu và không thể che giấu. Tôi vẫn thích ánh sáng tự nhiên hơn là đèn đóm trong studio. Một người – thậm chí một tĩnh vật -  đặt dưới ánh sáng studio luôn kể một câu chuyện giả. Tôi không ưa những lời nói dối. Hơn nữa, tôi muốn được trông thấy sự khác biết của các ảnh khi ánh sáng tự nhiên thay đổi.

Nếu bảo tôi kể ra những tên tuổi bậc thầy mà mình ngưỡng mộ, tôi e rằng danh sách cũng giông giống vô vàn danh sách mọi người vẫn dẫn ra trong trường hợp tương tự. Nhưng tôi không thể không nhắc ngay đến Roy DeCarava, Nobuyoshi Araki và Jean-Baptiste Mondino.

Những dòng lan man trên đây không có mục đích gì khác ngoài việc nhắc tôi nhớ: tôi đã từng yêu và vẫn đang yêu Nhiếp ảnh.

những đoạn rời cho Mondino

Nh. đặt mua dài hạn giúp tôi một năm Photo Pháp. Tôi cứ phải nhấn mạnh “Photo Pháp” chẳng phải muốn khoe khoang chuyện tiếng Tây, mà chỉ vì ấn bản Mỹ của Photo - tờ American Photo - sến và nhạt không chịu nổi so với bản gốc Pháp. Mở những trang báo còn thơm mực ở Thanh niên, vào giờ điểm tâm, tôi dừng lại trước một cái tên, một chân dung: bức ảnh tự chụp nhà nhiếp ảnh đội bonnet sùm sụp, gục mặt xuống ống ngắm Hasselblad. Ông tên là Jean-Baptiste Mondino. Cái tên đó, những bức ảnh trong series đó, kiểu ngắm từ trên xuống đó, đã ám ảnh tôi. Bấy giờ là năm 1998 và tôi còn đang cộng tác với Người đẹp Việt Nam mảng chân dung nhân vật và thời trang. Não tôi có một nếp hằn được đặt tên Mondino.

Những gì ông chụp, những gì ông nói về, đã thay đổi hoàn toàn quan niệm của tôi về nhiếp ảnh, về thời trang, về sự đổi thay của xã hội. Bạn biết đấy, năm 1998, tức là chỉ còn hai năm để bước vào một thiên niên kỷ mới.

“Trong thiên niên kỷ mới, sẽ không có những anh hùng. Không còn thần tượng. Người ta nhìn nhận thời trang như chính nó, tức là qua sự đổi thay từng giờ của nó, qua sự phù du của nó, chứ không còn qua trung gian các cô người mẫu. Sẽ không còn chỗ cho những cái tên đọng lại. Sẽ không có top models. Thời trang sống một đời sống khác: đời sống của màu sắc, chất liệu, hình khối, khuynh hướng bộc lộ sở thích cá nhân.”

Khi Mondino phát biểu những lời trên, Linda, Cindy, Claudia, Kate vẫn còn là thần tượng. Đúng như tiên đoán của ông, ngày nay không  còn ai biết mặt thuộc tên các cô người mẫu nữa rồi.

Jean-Baptiste Mondino sinh năm 1949, có ba mươi năm tuổi nghề. Người nghệ sĩ Pháp ấy đã có hàng chục nghìn bức ảnh được đăng tải, hàng trăm music videos được trình chiếu trên truyền hình. Ông là một trong năm người gây ảnh hưởng mạnh mẽ nhất đến công nghiệp thời trang và cả âm nhạc đại chúng, sau loạt videos làm cho Björk, Brian Ferry, Sting, David Bowie, Madonna, Jennifer Lopez, Tom Waits và Prince.

Các tìm hiểu của cá nhân tôi về Mondino sau khi biết ông trên Photo đã khiến tôi dần dần hiểu ra sự liên hệ mật thiết giữa nhạc techno với thời trang; và chính quan niệm này đã góp phần không nhỏ cho sự thành công của hình mẫu NTV Virus năm 2002. Nếu Ngô Thanh Vân cần chịu ơn một người, người đó không phải là tôi hay đạo diễn Jackie Chen, mà là Mondino.

Thế giới ảnh của Mondino có những vận động nội tại không ngưng nghỉ. Cho dù chụp rất tĩnh, người mẫu đứng yên hay ngồi cứng như pho tượng, vẫn cảm thấy họ biến đổi, hít thở, lớn lên, dịch chuyển. Chịu ảnh hưởng của chủ nghĩa siêu thực Philippe Halsman, cộngvới khả năng thích nghi vô cùng nhanh nhạy với thế giới 3D và kỹ thuật số, Mondino làm nên trường phái hậu hiện đại trong nhiếp ảnh thời trang, pha trộn không mệt mỏi các yếu tính tưởng chừng đã cùn mòn để tạo ra hiệu ứng mới: độ tương phản mạnh, cắt cúp táo bạo và sắc cạnh, dị hóa các chi tiết, dùng màu bạo liệt, đầu hài hước và giễu nhại. Mondino là một DJ trong nhiếp ảnh, với các beat nhạc không bao giờ chậm hơn 140bpm.

Và ông dùng Hasselblad. Từ ông, tôi mới mơ đến chiếc máy khổ vuông đó.

“Gương mặt người mẫu sớm muộn gì cũng trở nên vô nghĩa. Tại sao chúng ta không cắt xé, bóp méo, ‘giải phẫu thảm mỹ’ họ? Tại sao chúng ta không hiểu rằng thiên niên kỷ mới là thời đại của chủ nghĩa bộ lạc, nơi mà ai cũng như ai, nơi mà bất cứ người nào cũng trở thành người mẫu được? Xấu à? Thì đi giải phẫu thẩm mỹ. Sẽ không còn các ngôi sao, vì ai cũng trở thành sao được hết.”

Sự khác thường của thiên niên kỷ mới, nếu có thể gọi như vậy, là ở chỗ không còn các nhân vật trung tâm. Không còn anh hùng cá nhân. Chỉ có một “bộ lạc” theo cách gọi của Mondino, và theo cách nhìn nhận đó, truyền thông vô dụng. Thử nghĩ mà xem, khi không còn các thần tượng để chăm bẵm và lăng xê, khi ai cũng có thể tự tạo ra hình ảnh cá nhân theo ý mình, thì media còn giá trị gì nữa?

Mondinho hay dùng từ bộ lạc. Tôi nhẩm đi nhẩm lại từ đó, và chợt hiểu vì sao có trong tay đủ thứ thiết bị tối tân, Mondino vẫn dùng Blad. Vì thế giới tối tân mà chúng ta đang sống, hóa ra lại là thứ thế giới nguyên thủy nhất, sơ khai nhất, cổ điển nhất.

ước mơ

Mùa hè 1989, vào một buổi sáng Chủ nhật nắng đẹp, khoảng sân báo Tuổi trẻ kín như nêm bởi những chàng trai cô gái; nhiều người phải trèo lên hàng rào hoặc bám quanh lan can trên tầng một. Ngày hôm đó có một sự kiện đáng-là-sự-kiện: ra mắt các tập ca khúc của một loạt tên tuổi: Phú Quang, Thanh Tùng, Tôn Thất Lập, Trần Long Ẩn, Trương Tuyết Mai, hình như còn nữa mà tôi không nhớ hết.

Tôi cũng hòa trong đám đông Chủ nhật. Tôi đi cùng bạn gái, Nh.

Đó là một buổi giao lưu nhạc sĩ - công chúng tưng bừng và cảm động nhất mà tôi được dự.

Khi chúng tôi ghé quán cà phê sau đó, ngồi suốt buổi trưa (tôi còn nhớ đó là quán nhỏ ở tòa soạn báo Văn nghệ Thành phố), Nh. nói với tôi rằng cô mơ một ngày tôi cũng có những tác phẩm đủ nổi tiếng, đủ sức nặng để in thành tập.

Năm 1989, “gia tài” của tôi là ba ca khúc nghiệp dư, đầu tay: “Trường Xưa Tìm Lại”, “Hoài Niệm” và một bài nói về những đứa bé không nhà trong đêm giao thừa với cách viết rất… văn nghệ quần chúng. Tôi còn chưa có ý định sẽ sáng tác ca khúc nữa kia. Lúc ấy, tôi quan tâm đến các tác phẩm guitar cổ điển, truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp và Phạm Thị Hoài hơn. Phải hai năm sau, mới có “Em Về Tinh Khôi” và “Tàn Phai”.

Bây giờ, là hai mươi năm sau.

Nh., con gái một vị giáo sư trung học nổi tiếng, giờ đã con cái đề huề, chắc là đủ bận rộn để không còn nhớ điều ước có tính khích lệ thuở ấy.

Tôi thì nhớ. Bởi tôi đã đem câu nói có vẻ vu vơ, tình cờ đó làm mơ ước cho mình.

Dĩ nhiên bây giờ sẽ thật kệch cỡm nếu kể lai kể lịch tôi đã đạt được mơ ước thời trẻ như thế nào.

Nhưng tôi đã làm được nhiều việc. Đủ để mơ ước mình… không phải viết nhạc nữa.

Said. Done. Fulfilled.

Khi bạn gặp một chướng ngại, hãy nhớ đấy là thước đo ước mơ. Randy Pausch đã nói một câu gần với ý đó.

tận hưởng

“Em Về Tinh Khôi”, “Chờ Em Nơi Thềm Trăng”, “Em Về Tóc Xanh”, “Tàn Phai” được viết năm 1991; và được thu âm, lần lượt, vào các năm 1997, 1998, 1999 và 2003. Chi tiết trên gợi cho bạn ý nghĩ gì?

Đừng nói với tôi bài học về tính kiên nhẫn. Chúng ta đã được học nó rất kỹ trong những giờ công dân giáo dục.

Câu chuyện ở đây là: Hãy tận hưởng cuộc sống như chính nó là một bản giao hưởng.

Bạn đang nghe một tác phẩm giao hưởng từ dàn stereo nhà bạn. Có bao giờ bạn nhấn và giữ phím Fast forward để chạy đến đoạn kết, chỉ nghe riêng đoạn kết không? Hẳn là rất ít khi, nếu không muốn nói là không bao giờ.

Bạn sẽ nghe tuần tự, từ phút thứ 00:01 đến phút cuối cùng của bản nhạc.

Ở đó, đôi lần bạn ngừng thở. Khi âm nhạc ở vào sắc thái ppp (pianississimo, nghĩa là “êm nhất có thể”), bạn ngưng nhịp thở để có thể nghe được lời thì thần của kèn bassoon; và rồi lại ngưng thở một lần nữa khi sắc thái fff (fortississimo, “vô cùng mạnh”) đổ ập xuống như một dòng thác huy hoàng. Bạn tận hưởng từng giây, từng giây, từng giây một, có phải không?

Như cuộc đời. Bạn bước từng bước một, và tận hưởng cảm giác mặt đất đem lại cho bàn chân mình trong từng phút giây.

Năm 1991, nhạc sĩ Phạm Trọng Cầu (từ trần năm 1998) đưa tôi về phòng thu mini của anh đặt trong khuôn viên Hội Âm nhạc Thành phố Hồ Chí Minh để đảm trách một sô việc: tập bài hát mới cho các ca sĩ nhóm Dây Leo Xanh; giúp anh hòa âm và thu guitar một ít nhạc phẩm; đệm đàn cho Dây Leo Xanh hát trong các dịp sinh hoạt giao lưu văn nghệ. Trong môi trường đó, tôi viết những ca khúc của mình. Và chỉ đem ra “khoe” với các ca sĩ Kim Ngọc, Đạt Thịnh trong Dây Leo Xanh mà thôi, bởi khi anh Cầu xem bản thảo “Em Về Tinh Khôi”, tôi đã bị mắng - dĩ nhiên nửa thật nửa yêu - là “mày viết nhạc thì cầu kỳ mà lời thì cũ kỹ”. Xấp bản thảo của tôi nằm ngay ngắn trong ngăn kéo, đúng nghĩa đen. Có hề gì. Tôi đang tận hưởng những tháng ngày đó, bằng công việc chính là dạy guitar ở khoa Nhạc trường Cao đẳng Sư phạm, công việc phụ là giúp anh Cầu và phụ-phụ nữa, viết báo, kẻ nhạc cho các tập nhạc in và trình bày bìa sách. Vẫn cứ viết những ca khúc rồi xếp chúng ngay ngắn trong ngăn kéo. Có hề gì.

Năm 1996, tôi biên tập lời dẫn cho chương trình Điểm hẹn Âm nhạc tại Nhà hát Hòa Bình. Năm 1997, tôi biên tập và tham gia hòa âm đĩa Mùa Tình Yêu, nơi “Em Về Tinh Khôi” vang lên lần đầu qua giọng hát Khánh Du. Bạn Phan Mộng Thúy, bấy giờ là chủ nhiệm Phương Nam Phim, chính là người có công “tiến cử” tôi ở cả hai vai trò ấy.

Thế nghĩa là bạn đừng nghĩ bạn đang phải chờ đợi. Chúng ta hẳn quá quen với nỗi khổ khi ta cứ phải ngóng cổ chờ một điều gì. Không cần, không nên chờ đợi, mà hãy tận hưởng điều đang diễn ra.

hạnh phúc

Trước khi bắt tay vào thực hiện cuốn sách nhỏ này, tôi có một khoảng thời gian dừng lại, lặng thinh hoàn toàn, như vặn một cái đài về nấc off. Khoảng dừng ấy không dài lắm, vài tuần lễ. Thoạt tiên tôi định dành nó cho việc hồi nhớ những chặng đường chính mà tôi đã đặt chân, nhớ về những người thân, về bạn hữu, sắp xếp lại một “sơ đồ” dọc theo phần đời mấy mươi năm tôi từng có. Nhưng rồi, một ý nghĩ khác chợt đến, ban sơ chỉ là một đốm lửa khó thấy, dễ bỏ qua, thế mà từng giờ từng phút nó lớn dần lên. Đó là câu hỏi tôi đặt ra cho mình: Bao giờ thì mình hạnh phúc?

Bao giờ tôi mới hạnh phúc.

Bằng mọi giá, tôi phải có lời đáp cho câu hỏi ấy. Thật sớm. Vì không còn quỹ thì giờ để mà tiêu phí. Nhưng tôi không trả lời được.

Tôi đành dập tắt nó đi, để chuyên chú vào việc hồi tưởng như tôi đã kể ở trên.

Tôi nhìn lại những tháng ngày đã qua, từ khi thơ bé, và cảm thấy mình đã sống bằng toàn bộ sức lực mình có. Phải, dẫu thăng trầm, dẫu đau dẫu vui, tôi chưa bao giờ hoài nghi ý nghĩa cuộc sống mà ngược lại, cứ liên tục tận hiến cho nó. Để đền đáp, cuộc sống đã tỏa ra một thứ ánh sáng dịu dàng lên tâm hồn tôi, nhắc tôi nhớ rằng nó vẫn ở đó, bên tôi; nhắc tôi nhớ rằng bản thân cuộc sống là diệu kỳ, là món quà quý nhất cha mẹ đã ban cho, là điều vĩnh cửu dẫu thân xác mai này có tàn phai, bởi nó như một cuộc chạy tiếp sức không có vòng kết. Nó nhắc tôi đừng bao giờ quên những gì ta đã làm sẽ được vun đắp và nuôi lớn bởi thế hệ sau ta. Tôi thấy dễ chịu. Tôi thấy mãn nguyện.

Hóa ra, tôi đã hạnh phúc mà không hay.

Phải, tôi đã có hạnh phúc; nó đến trong khi tôi tận hưởng đời sống này ở một nơi chốn yêu thương. Một thành phố tuyệt vời.

Mỗi sớm mai, trong khi hít vào căng buồng phổi làn không khí còn chưa bị khói xe làm vẩn đục, tôi ngắm những mặt người quanh nơi tôi ở, những thị dân lâu đời hoặc mới nhập vào, tôi cười với họ và đón nhận nụ cười ở họ, thế rồi một thứ ánh sáng niềm vui nhè nhẹ boa phủ lấy tôi. Hóa ra. Tôi đã hạnh phúc đến thế.

Mỗi sớm mai, tôi ra quán, để viết. Viết ở quán có cái thú đặc biệt. Tôi không hiểu dạng nào, người yêu quán hay người yêu viết, sẽ hiểu thấu được cái thú đó hơn. Ở nhà, có thiếu gì đâu, mà vẫn không thích. Có khi mưa dầm cũng lướt thướt ra quán. Quán, ôi quán. Những khung cảnh quen thuộc, những gương mặt quen thuộc, thức uống quen thuộc, mà vẫn cứ là nơi chốn lạ lùng. Hóa ra, tôi đã hạnh phúc đến thế.

Mà nếu đã như vậy, chẳng có lý do gì để tôi vơi đi hạnh phúc trong chặng sống trước mặt, chặng sống mà tôi dùng để trao lại lá cờ tiếp sức cho những đồng đội trẻ. Cho con tôi. Cho những bạn trẻ. Một ít hạt mầm. Để họ lại, từ đấy, vun trồng và nuôi lớn, làm cho cuộc sông trở thành vĩnh cửu.

Tôi hạnh phúc.

PHẦN 2 – BẠN

khúc cầm dương sầu quý phái

Vũ Ngọc Giao rủ, mình ghé Joseph chơi đi.

Đó là một buổi tối đầu hạ oi nồng. Năm 1990.

Bằng chiếc Yamaha cũ kỹ ba ngày hỏng một lần, tôi chở Giao đi ngoắt ngoéo trong những con hẻm Lê Văn Sỹ rồi dừng trước một gian nhỏ. “Chào chú Giao, ba cháu ở ngoài xưởng”, giọng Huế. Chúng tôi vòng ra xưởng mộc của anh. Đó là Joseph. LÀ J. Huỳnh Văn trong những trang thơ. Là anh Hiến thợ mộc. Là người rũ bỏ tất cả - sở học, bằng cấp, công danh - để làm một kẻ vô danh. Mà lừng danh, trong tâm tưởng bè bạn. Mà thần tượng, trong tâm tưởng những người trẻ chúng tôi. Tên anh lẫy lừng, thơ anh vang vang trong đầu, giai thoại về anh lởn vởn trong giấc ngủ, trước khi tôi gặp anh lần ấy.

Đó là lần đầu. Chúng tôi ba người, uống bia hơi. Joseph không nói chuyện nghệ thuật. Bảo này, em biết không, anh mới đóng xong một cái divan chân quỳ, anh sung sướng lắm.

Sáng hôm sau, tôi ra hiệu sách cũ tìm thi tập Động Hoa Vàng của Phạm Thiên Thư, bản in lần thứ hai, để đọc lời bạt Joseph viết.

“Sáng tạo ở đây là tìm về được những chữ như thể đã luôn luôn có sẵn cái đẹp muôn nơi, muôn thuở mà thể thơ lục bát, với những yếu tính nghệ thuật chủ quan của nó, coi như có khả năng diễn tả thích hợp. Trong truyền thống cổ điển này, ý hướng văn chương của Động Hoa Vàng là viết những câu thơ ‘người đời mai đây có thể bỏ chúng, nhưng chúng không bao giờ bỏ người đời.’”

Mưa. Một sáng mưa khủng khiếp. Một cơn đại hồng thủy giữa Saigon. Tôi dắt xe lội bì bõm từ đường Nguyễn Trãi đoạn gần tượng Phù Đổng Thiên Vương, ra tận Hồ Tùng Mậu uống cà phê với Vũ Ngọc Giao. Hai anh em lại rủ nhau đến Joseph. Ướt lướt thướt và lạnh thấu xương, nên “sung sướng lắm” khi được Joseph mời đi nhậu thịt chó chợ Ông Tạ. Bấy giờ là chín giờ sáng. Chúng tôi ngồi lại đó đến tận bốn giờ chiều. Nói chuyện về những người bạn chung của anh Hiến và Giao, tôi không biết. Nói chuyện về Apollinaire, Verlaine, tôi biết. Nói chuyện về nhạc Cung Tiến, tôi vừa biết vừa không biết. Lắng nghe. Ngước nhìn gương mặt trầm mặc quý phái của anh. Lắng nghe. Và nghĩ, sao đời sống nhộn nhạo này còn giữ được một hiền nhân như thế.

Trên đường về, bằng giọng khản đặc và đẫm rượu, Giao đọc cho tôi nghe “tam bộ khúc” Mùa Cầm Xanh của Joseph: Cầm Dương Xanh, Cầm Hồ Xanh và Cầm Nguyệt Xanh Trầm Mình.

“Ôi khúc cầm dương sầu quý phái

Đàn ai, ngăn ngắt trời tây phương

Xanh đóa hồn tôi xanh lá lệ

Trong vườn tôi xanh đẫm tinh sương”

Đó là bốn câu trong Cầm Dương Xanh. Câu cuối “Mưa trầm xanh cầm mộ ngát xanh” đã ám ảnh tôi đến mức về sau khi viết ca khúc, tôi dùng rất nhiều lần hai từ “trầm” và “xanh”.

Khoảng terrace chật cứng người phía ngoài hội trường Nhà văn hóa Lao Động. Tôi đến nhận một giải nhỏ trao cho ca khúc “Mây Bao Dung”, một bài hát viết về Mẹ. Joseph đứng đó, giữa đám thi sĩ trẻ - Nguyễn Quốc Chánh, Bùi Chí Vinh, Trần Hữu Dũng, Diệp Hồng Phương, tôi nhớ mang máng vậy - và vẫy tôi.

“Em, ở trường hợp một người khá là trì độn, thì mất bao lâu để biết đàn guitar?”

“Anh định hỏi cho ai vậy anh Hiến?”

“Anh.”

“Anh đùa…”

“Không, anh nói thật. Anh không biết đàn, thật là buồn. Một năm, hai năm, hay năm năm, để biết đàn hả em?”

Joseph Huỳnh Văn Hiến qua đời đột ngột tháng Hai năm 1995, Lã Văn Cường đã phổ nhạc cả ba bài Cầm, tặng tôi một bản cassette. Tôi đánh mất không lâu sau đó.

Nhưng những dòng thơ chan chứa ấy đã nhập vào tôi. Hình ảnh hiền nhân ấy đã nhập vào tôi. Joseph, hiền từ, quý phái và rất mực kiêu hãnh.

“Ôi những người kiêu hãnh

chẳng ngày mai Đẹp tàn phai…”

người bạn vong niên

Nguyễn Đình Toàn là một người đáo để. Thật đáng buồn khi tính từ rất hay của tiếng Việt này gần như hoàn toàn bị báo giới lá cải thay thế bằng “đanh đá” - một từ vừa xấu vừa sai. Đáo để là không chịu nhường, luôn phản công bằng mọi giá; còn đanh đá là dữ dằn hàng tôm hàng cá. Năm năm gặp và nuôi dưỡng một tình thân vừa đủ với anh, tôi được nhiều dịp chứng kiến anh đáo để thế nào. Đáo để ở miệng lưỡi, mà hiền từ trong tâm.

Đó là giai đoạn tôi khởi đầu nghề tay trái là vẽ bìa sách cho Nhà xuất bản Hội Nhà văn chỗ chị Ý Nhi. Tôi gặp nhiều gương mặt văn nghệ Saigon trước 1975, như Tô Thùy Yên, Thế Phong, nhưng quý mến và gần gũi với Nguyễn Đình Toàn hơn hết. Những buổi sáng lê la cà phê tận cuối con hẻm cụt Hai Bà Trưng đối diện chợ Tân Định, ngay cổng một trường tiểu học. Những lần ghé thăm quán sách của anh khu Thị Nghè. Lần tụ hội có cả Trần Quang Lộc ở nhà Phạm THị Ngọc Liên, Chí Hòa. Những cuộc “gặp” gián tiếp qua con trai anh, Thức, bassist. Vài chuyến lên Làng Báo chí Thủ Đức. Và những câu chuyện, vô vàn những câu chuyện. Về chương trình lừng danh Nhạc Chủ Đề trên làn sóng điện đầu thập kỷ bảy mươi. Về Vũ Thành An. Về Khánh Ly. Về Lê Uyên Phương. Về Trịnh Công Sơn. Về những tập ca khúc bất hủ anh đặt lời Việt. Nguyễn Đình Toàn, tẩu thuốc cắn chặt, nụ cười hiền lành, giọng nói ấm áp và nhịp nói nhẩn nha, là đóm lửa nhóm lên trong tôi tình yêu Saigon. Saigon, với tất cả giá trị, hồn vía, sinh hoạt văn hóa, thẩm mỹ đặc trưng. Saigon mà anh Toàn và những người cùng thời đã yêu thương, gìn giữ với lòng can đảm - thậm chí lì lợm - của chiến binh.

Trong khoảng sân nhỏ nhà anh, có những buổi chiều tôi đã chơi đàn cho anh hát những đoản khúc anh vừa viết, nóng hổi và thơm mực. Đoản khúc, mười sáu trường canh ngắn ngủi. Đấy là những đoản thi được hát lên theo một giai điệu đẹp đẽ, cổ kính, không cố làm ra vẻ tiền phong. Uống cùng anh những tách trà sen mới pha thơm ngát, để nghe thêm nhiều câu chuyện Saigon. Saigon trong trí tưởng tôi lẽ ra chỉ mờ nhạt dạng hình, nay qua anh, trở nên sáng rõ, giàu chi tiết hơn bao giờ hết. Saigon được lọc lại, được cất giữ cẩn thận qua anh, để rồi truyền sang tôi qua làn khói Half ’n’ Half sực nức mùi rượu nho.

“Lá thốt lên lời cây

Gió lú đưa đường mây

Có yêu xin nhớ

ngày thơ ngây”

Ngày thơ ngây. Thời thơ ngây. Của tôi, của Saigon, đã được anh nhắc nhớ.

Làm sao có thể quên.

nhớ vũ ngọc giao

Không nhiều người biết đến anh, trừ “dân giang hồ”. Giang hồ là cái nhãn mà giới văn nghệ dán lên các nghệ sĩ không chính thống, không được giới thiệu một cách ngay ngắn tử tế trên đài trên sóng, hoạt động underground, quảng giao, kiến thức rộng, có thể có rất nhiều tác phẩm mà chẳng thèm công bố, mê rượu. Quả thật, Vũ Ngọc Giao là nghệ sĩ giang hồ thuộc loại “có số”, đến mức chỉ cần nghe đến tên, bạn bè văn giới đã có thể hình dung ngay ra một gương mặt gầy guộc khắc khổ mà đẹp như mặt Jesus, một tấm thân dài lừng lững gò trên chiếc xe đạp rong ruổi tứ phương, một đôi mắt buồn bã loang loáng nước, một giọng đọc thơ hào sảng ít ai bì kịp, và một tiếng đàn guitar thô vụng như là cố tình. Tôi có nhiều kỷ niệm riêng với Giao, khá nhiều; nhưng Giao quan trọng đối với tôi không phải vì điều đó, không hẳn vì điều đó. Điều quan trọng Giao làm cho tôi, là dẫn tôi đến với giới văn nghệ Saigon bằng những phương cách… giang hồ.

Tôi biết anh khá lâu trước khi quen nhau. Anh là một trong những người có công fuwngj ra Câu lạc bộ Guitar cổ điển Nhà văn hóa Phú Nhuận, cùng với Phùng Tuấn Vũ, Phùng Tuấn Khanh, Trần Văn Phú, và em trai Giao - Châu Đăng Khoa. Vũ Ngọc Giao không phải tên cha mẹ đặt, hẳn rồi; tên anh là Châu Đăng Giáo. Anh sinh năm 1952, tức là cùng trang lứa với Bảo Chấn, Trung Nghĩa. Nhà ở Bến Bình Đông quận 8 nơi mà vài lần tôi chở anh về trong cơn say lướt khướt. Tôi đã nghe anh đàn trong những đêm recitals Phú Nhuận, đã nghr thêm nhiều giai thoại về cái ngông cái chướng của Giao, trước khi chính thức quen biết anh - năm 1989.

Một thằng con trai ngoài hai mươi, vô danh, có một ít sáng tác đầu tay, một vài bài thơ con cóc làm trong lúc rảnh (quá nhiều lúc rảnh), được Giao dẫn đi gặp hầu hết các tên tuổi văn nghệ: Nguyễn Lương Vỵ, Nguyễn Tôn Nhan, Huy Tưởng, Phạm Thiên Thư, Ngô Nguyên Nhiễm, Phạm Mạnh Hiên, Joseph Huỳnh Văn, Bùi Giáng, Bùi Chí Vinh, Nguyễn Quốc Chánh, Thảo Phương, Nguyễn Đạt, Trương Tuyết Mai, Thảo Linh, Hồ Hữu Thủ, Doãn Quốc Sỹ, Đoàn Thạch Biền, Lý Quý Chung, Nguyễn Thị Minh Ngọc, Ngô Thị Kim Cúc (tôi kể theo một thứ tự ngẫu nhiên)… Được nghe Giao đem thơ hết người này đến người nọ ra đọc (anh thuộc rất nhiều thơ), nhờ đó tôi “khám phá” Du Từ Lê trong Tóc nồng hương trẻ dại, Ngực trầm hương ấu thơ để mà có hàng hàng trầm trong những bài hát sau đó; nhờ đó tôi mới có cảm hứng viết “Sông Của Giáng”, tiền thân của “Vàng Son”. Giao khích lệ tôi khi có những bài thơ đăng trên báo Văn nghệ Thành phố, đưa tôi đến gặp Đỗ Hoàng Tường nhờ vẽ bìa cho tập ca khúc Cõi Hồng của tôi (một dấu mốc quan trọng trong profile cá nhân); Giao cùng tôi tổ chức các đêm nhạc ở trường tôi dạy, ở nhà Văn hóa Thanh niên. Giao cho tôi cơ hội thấy lại, sống lại không khí sinh hoạt salon Saigon - rượu, âm nhạc, những câu chuyện nghệ thuật.

Giao có một ít ca khúc, làm theo lối thể nghiệm các thang âm ít dùng, khai thác quãng nghịch và hợp âm ngẫu nhiên. Ca khúc như thế không phổ biến được, chỉ để thỉnh thoảng hát cho bạn bè.

Điều quan trọng khiến tôi hàm ơn Giao nhất, là cho tôi thấy… chẳng có gì quan trọng trong chuyện văn nghệ cả. Làm hết sức hết mình, theo đuổi đến tận cùng cái mình yêu, nhưng không coi việc làm của mình là to tát, cần gìn giữ. Một tâm thế underground.

Thì giang hồ mà.

anh chấn

Vài năm trước, tôi có nói với vài bạn trẻ, là nếu phải chọn giữa một tập thể mười người phối khí với riêng anh Bảo Chấn, tôi chọn anh. Đó không hề là một kiểu phóng đại, bởi tôi ngưỡng mộ tài năng anh Chấn thực sự. Anh có quá nhiều thành tích để ngưỡng mộ. Anh làm nhạc trưởng kiêm phối khí kiêm keyboardist ban nhạc hòa tấu Chợ Đũi ròng rã bao nhiêu năm, chỉ huy toàn những quái kiệt như Phúc Hải (violin), Trần Vương Thạch (Violin), Trịnh Đại Bàng (trumpet), Lê Tấn Quốc (tenor sax), Quốc Vượng (bass), Hùng Tao Đàn (guitar), Thanh Sơn (trống), đêm nào cũng đầy đặn một repertoire hấp dẫn từ đầu chí cuối; mà nhạc mục lại có cả “Đường Tàu Mùa Xuân” chen vai thích cách với “Monti’s Czardas” mới là đáng nể. Hồi anh chơi ở Chợ Đũi, tôi còn đi học, một tuần dành dụm quà sáng và tiền dạy thêm lên tầng một cái phòng trà lộ thiên ngã tư Cách Mạng Tháng 8 - Võ Văn Tần ấy ba bốn bận, có khi còn đem cả giấy kẻ nhạc theo để ghi lại những passages hay. Anh Chấn viết cho kèn rất thiện nghệ, viết tổng phổ đàn dây chưa ai qua mặt được, lại có một quan niệm về âm nhạc rất thoáng, rất bay.

Tôi làm quen với anh giữa những năm 1997, tại sảnh trước rạp Rex, nơi anh chỉ huy một chương trình ca nhạc; đêm đó Thu Phương hát “Bên Em Là Biển Rộng”.

Tôi chào anh, xưng tên. Anh vỗ vai tôi thật thân ái, trời ơi, tôi thích ông lắm, mai mốt tụi mình cà phê đi.

Nhưng không có buổi cà phê nào vào cái “mai mốt” đó; anh chỉ giới thiệu tôi với Dương Thụ. Anh Thụ mới là người gặp tôi trước. Phải đến gần cuối năm, lúc tôi nhận biên tập đĩa Mùa Tình Yêu và muốn mời anh cùng hòa âm, tôi mới hẹn gặp anh. Thế rồi gặp nhau liên tục trong vòng hai năm. Anh làm việc rất hiệu quả vào quãng thời gian đó.

Sự dừng lại (gần như dừng hẳn) của anh hiện nay là điều đáng tiếc vô cùng cho nhạc pop Việt, theo ý tôi.

Mà nguyên cớ dẫn đến sự dừng lại, bỏ nghề của anh cũng đặc biệt. Anh từng là người đi đầu, bỏ xa bầy đoàn, đến chân một con thác bỗng nổi hứng ngồi nghỉ chờ mọi người. Rồi bầy đoàn cũng lếch thếch đến, cũng phải mò mẫm vượt qua ngọn thác. Khi người ta qua hết rồi, anh mới lững thững đứng dậy vượt thác; hỡi ôi, bây giờ ngọn thác không tồn tại nữa, như chưa từng tồn tại, mà chỉ thấy một miệng hố sâu. Sâu và tăm tối đến mức chả ai muốn - và dám - vượt qua. Đành đứng lại ở bờ bên này. Đành tự an ủi mình, lớn tuổi rồi, bon chen làm gì.

Thì đã hẳn, bon chen làm gì. Nhưng anh chưa đến tuổi được quyền lìa bỏ.

Không cần anh bon chen, nhưng em sẽ “bắt” anh làm việc, anh Chấn ạ.

Bởi nhạc Saigon có anh, là một diễm phúc.

vân

Sinh nhật Vân 3 tháng Sáu. Tôi, 30 tháng Sáu. Chỉ vì cái cớ nhỏ nhặt ấy mà hai đứa ngồi đàn hát “Tình Khúc Tháng Sáu” suốt mấy năm cuối trung học? Tháng Sáu nhạt mưa, mưa ướt mềm môi em… Dẫu sao “Tình Khúc Tháng Sáu” và “Mùa Thu Cho Em” cũng là vài bài hát của Ngô Thụy Miên có lời không đến nỗi vô nghĩa. Chúng tôi đều con một. Hoàn cảnh khá giống nhau. Nhưng đấy chỉ là một duyên cớ. Hình như những người chọn ban Pháp văn lãng mạn hơn bên Anh văn? Hình như chúng tôi phải có mặt bên nhau để mà sống hết những ngày trước mặt? Vân là người khiến tôi tin rằng có thể có một thứ tình giữa nam và nữ quyến luyến, bền chặt mà không nhất thiết phải là yêu.

Dưới tán lá trong sân nhà Vân, tôi đã đọc cho cô nghe những đoạn thuộc lòng trong Vòng Tay Học Trò của Nguyễn Thị Hoàng.

Dưới tán lá ấy, tôi đã thắp những điếu thuốc giấu người lớn trong khi lảm nhảm hát cho Vân nghe các đoạn điệp khúc của Christophe, Adamo, Polnareff, bài nọ xọ bài kia.

Thời hoa niên ngắn ngủi của chúng tôi đã trôi qua như thế. Cùng nhau.

Hà Tuyết Vân.

Mà không cùng nhau thì biết cùng ai, Vân nhỉ. Khi cả hai đứa đều thuộc về những phần số [bấy giờ tưởng như] không có ánh sáng tương lai.

Khi hai đứa đều bị chủ nghĩa lý lịch đè nặng trên vai. Khi hai đứa đều ngoảnh lại nhìn phía sau mà hoài vọng một Saigon xưa cũ. Vì không dám nhìn ra trước mặt. Vào giữa năm 2004, lúc mẹ tôi lâm bệnh vì ngày nào mở báo ra cũng thấy com mình bị truy đuổi tàn tệ như một tội phạm, Vân thường đến an ủi. Điều đó mãi sau tôi mới biết. Và thầm biết ơn Vân.

Tôi hầu  như không gặp lại các bạn học cũ. Nhưng tôi và Vân vẫn giữ liên lạc. Vẫn cố gắng ở trong tầm với của nhau.

Chúng tôi đã có chung một thuở hoa niên chẳng bao giờ quên được trong lòng một Saigon yêu thương.

đông

Mùa mưa 1998 ở rất lâu với Saigon. Hầu như chiều nào cũng mưa, mưa to và dai dẳng. Năm 1998, với riêng tôi, là quãng thời gian bận rộn nhất, khởi đầu với đĩa Môi Hồng Đào I ngay sau Tết và khép lại với đĩa thứ … 30. Không có ngày nghỉ, ngày trống. Mùa mưa, sau buổi thu âm, tôi thường ra một trong hai nơi: Monaco đường Pasteur, sát nách rạp Casino Saigon (tôi vẫn quen gọi cái tên trước 1975 của rạp Vinh Quang); hoặc Cây Tre đường Lê Quý Đôn. Tôi và Nguyễn Tri Phương Đông hay hẹn nhau ở Cây Tre, bất cứ buổi nào.

Tôi biết Đông qua Dương Minh Long. Chính xác là sau Cuộc Trò chuyện tháng Tư ’96 mà Long là đầu trò và Đông có ảnh tham gia. Đông và tôi gặp nhau thường xuyên hơn khi tôi nghỉ viết báo, chuyên tâm vào sản xuất/biên tập đĩa. Đĩa Môi Hồng Đào I đánh dấu bước chuyển chính thức, và tôi đã đề nghị Thúy (Phương Nam Phim) giao cho Đông thiết kế. Lúc đó, Đông thuê tầng dác căn nhà góc Nguyễn Văn Chiêm - Phạm Ngọc Thạch, công ty gì đó của Thành Đoàn thì phải, để làm văn phòng. Tôi đã đến đó, cùng Đông lựa ảnh cho booklet. Cùng bàn luận rất lý tưởng chủ nghĩa, mà trong thâm tâm cả hai đều biết chẳng thể nào thực hiện nổi, chẳng thể, ở Việt Nam. Rồi cà phê với nhau, có khi ngay quán cóc trước cửa Hãng phim Trẻ (Đông rất được chị Kim Phương, giám đốc Trẻ, “sủng ái”), khi thì ở Thiên Hà đường Tú Xương (cô chủ lấy tên mình đặt cho quán, chính là ái nữ nhà văn Nguyễn Thị Hoàng). Nhiều buổi sáng mưa bão, lóp ngóp ra Cây Tre điểm tâm. Cùng đi với nhau một chuyến dã ngoại chụp ảnh (Hầm Hô, Bình Định), để biết tài nghệ của makeup artist Như Thảo (về sau thành vợ Đông). Cùng xem với nhau một video ca nhạc, một bài báo. Cùng dán mắt vào màn hình Mac ở nhà Đông tận Gò Vấp, chỉnh chỉnh sửa sửa một bức ảnh, đổi font một đoạn text. Đông đã giới thiệu cho tôi cuốn tạp chí nhiếp ảnh/đồ họa hay nhất tôi từng biết: Not Only Black & White.

Năm 2000, lúc căn hộ tôi mới mua còn tuềnh toàng chưa ra làm sao, Đông đã ghé thăm. Để tôi được dịp khoe ngược lại với bạn mình những số B&W và Photo sưu tầm được.

Giờ, vợ chồng bạn đang ở Texas. Rất bận rộn, nghe chừng thế. Tôi cũng đang bận rộn, hình như vậy. Nhưng con mưa Saigon lảo đảo chiều cuối năm cứ như thể nối dài từ mùa mưa 1998, bắt tôi phải ghi lại ít dòng vội vã về bạn mình.

như

Công Tằng Tôn Nữ Quỳnh Như mười bảy tuổi khi tôi gặp cô lần đầu ở quán Nhạc sĩ. Từ Huy dẫn vào giới thiệu, cô bé này là cháu họ Bảo Phúc, thích hát, em xem xem giúp gì được cho cô ấy.

Tôi chẳng giúp gì cô ấy cả. Dạy cho cô vài bài guitar vỡ lòng. Chụp cho cô một ít ảnh. Như rất lười.

Hai năm sau, Như gọi cho tôi vào số điện thoại nhà. Cô nói, em muốn làm báo. Tôi ừ. Tôi bảo, em viết đi, anh sửa cho. Như có viết chút gì đó, đăng Phụ nữ. Tôi lại chụp cho cô ít ảnh. Như rất lười.

Nhưng Như chăm gặp tôi. Hầu như sáng nào hai anh em cũng ngồi với nhau ở Cây Tre. Nơi đó có những tàng cây hắt vào mặt bàn đá những đốm nắng vàng mướt, mặt bàn luôn ướt vì sương đọng trên cây cả đêm rơi xuống. Tôi uống cà phê với Như buổi sáng ở đó, rồi tôi rời khỏi đó đi làm, có khi trưa trở lại, có khi hẹn Như chiều tối. Tôi bảo Như, em làm thư ký cho anh đi. Như bảo, em lười lắm.

Tôi viết một loạt bài hát với cảm hứng từ Như. “Ngồi Hát Ca Bềnh Bồng”, “Giữ Lại Cho Ấu Thơ”, “Còn Ta Với Nồng Nàn”, “Cho Niềm Đau Chìm Xuống”, “Muộn Phiền Trong Mưa”, “Đừng Giấu Đi Trầm Hương”.

“Vì một lần yêu mà dốc hết thơ ngây tâm hồn

Còn lại giấc mơ trầm buồn”

(Ngồi Hát Ca Bềnh Bồng)

Mà tôi và Như đâu có yêu nhau.

Sau này, tôi gửi Như cho Bình, trưởng nhóm Cadillac. Cô cũng lười. Cô vào nhóm Sắc Màu hát cùng Minh Thư, lại lười để rồi chuyển hẳn sang điện ảnh. Nghệ danh Lâm Bảo Như.

Trong việc mới này, có vẻ như cô chăm chỉ hơn.

tiên

Trong một cuộc phỏng vấn trực tiếp tại Đài Phát thanh năm 2003, tôi nói:

“Tóc Tiên có lẽ là một hi vọng lớn. Cháu mười bốn tuổi, và tôi chỉ được nghe thoáng qua khi cháu hát trong cuộc thi Yo!, nhưng tôi thích. Mong rằng cháu sẽ trở thành một hiện tượng mới.”

Đó là lần đầu tiên tôi đề cập đến Tóc Tiên.

Vài tháng sau, những người tổ chức chính cuộc thi Yo! ấy mời tôi đến studio dựng bài “Tình Ca” cho một tốp thí sinh có điểm cao nhất. Tóc Tiên ở trong số ấy.

Tôi chính thức được nghe cháu hát. Trong một bài hát khó, vất vả.

Cũng phải bẵng đi một thời gian, ba năm, tôi mới được gia đình cháu mời biên tập, sáng tác và hòa âm đĩa đầu tay cho cháu. Nụ Cười Nắng Mai.

Lúc Tiên mười bảy tuổi. Trở thành một thiếu nữ Saigon đặc trưng.

[Trước đó, vào mùa Giáng sinh 2004, cháu đã gửi cho tôi một tấm ảnh cháu đang cười rất tươi với lời đề tặng: Đây là nụ cười nắng mai con để chú có nhiều niềm vui bắt đầu một ngày mới.]

Tiên có một giọng hát không đặc biệt lắm, nhưng lại bắt chước được rất nhiều phong cách. Của Thanh Lam, của Trần Thu Hà, của những thần tượng nào nữa mà cháu có riêng, tôi không rõ. Nhờ thế, Tiên hát được cả những bài đắng chát, ở ngoài trải nghiệm của cháu.

Ấy là về giọng. Còn khi lên sân khấu, Tiên có nhiều ưu điểm. Nụ cười đáng yêu, phong cách trẻ trung cuốn hút.

Có thể cháu sẽ còn gây một bất ngờ nào đó, ngoài tiên liệu của tôi.

those were the days

Mượn nhan đề một bài hát rất cũ, như một cái cớ.

Mà không chỉ là một cái cớ. Những ngày tươi đẹp đã qua, là có thật. Chúng nằm ngăn nắp ở đâu đó trong kho ký ức mờ tối, chờ ta rũ bụi cho chúng, đem chúng ra ánh sáng của ngày mới.

Như nửa tiếng đồng hồ ngồi với Mỹ Tâm trưa nay.

Đủ để những ngày tươi đẹp ấy thoát khỏi kho chứa, trùng trùng hiện về dưới thứ ánh sáng đùng đục của buổi trưa không nắng. Ở Highlands, tầng trệt Somerset.

Tôi không biết vì sao Tâm hẹn ở đó. Chắc cô có những kỷ niệm riêng. Với Lê Quang, Huỳnh Phúc Điền.

Tôi không có nhiều thứ đáng nhớ ở nơi ngày xưa từng là Ciao Café ấy. Tôi chỉ nhớ khi ngồi với Q., đầu năm 2007, hai đứa gặp Điền bàn bên cạnh. Có thể lần đó là lần cuối chúng tôi gặp Điền khỏe mạnh.

Tâm hỏi tôi, nếu nghĩ đến một kỷ niệm với cô, chuyện gì tôi sẽ nhớ đầu tiên.

Tôi đáp, đó là thời bé hát Cadillac. Nơi mà đêm nào anh cũng tạt qua, uống một chai bia, nói năm câu ba chuyện với mấy cậu học trò cũ Đức, Bình. Nơi mà anh đã đưa anh Jun Nguyen-Hatsushiba đến, ngồi trên gác, anh Jun đã đem handycam quay bé hát, chỉ để sau đó cho anh một lời khuyên là nên chọn cho bé một hình tượng như thế nào.

Dĩ nhiên còn nhiều kỷ niệm nữa. Người ta có thể có nhiều thứ để nhớ, vào một quãng đời tươi đẹp và thanh thản.

Vì người ta không có những điều cần phải quên.

Tôi nói với Tâm rằng những nhân vật ca hát xuất hiện sau năm 2003 có làm việc ít nhiều với tôi, tức là sau V., tôi không viết được gì về họ. Không phải không muốn viết. Cũng không hẳn không có chuyện để viết.

Nhưng bởi họ có những điều phải che giấu. Và ta phải thông cảm cho họ bằng cách đồng lõa.

Và họ có cả những điều cần phải khoe, nhưng với mục đích tự lăng xê hoặc tạo ra những tình huống kịch mùi mẫn.

Không thể nói những điều có thật, đó chẳng phải là bất hạnh ư?

Một buổi sáng tháng Ba năm 2001, tôi đưa Mỹ Tâm đến ảnh viện nhỏ của người bạn, mượn chỗ để chụp một loạt chân dung.

Tâm, bấy giờ, tóc nâu điểm những vệt highlight vàng do Thìn thiết kế, mạnh khỏe và thô ráp như vận động viên điền kinh. Nghĩ đến cái mà tôi gọi là “tiết tấu nội tại” của những người được chụp - trong trường hợp này là của Tâm - tôi quyết định sẽ chụp thật nhanh khi Tâm di chuyển, thay đổi tư thế. Cách chụp snap này giống như màn song tấu của hai nhạc công, phải hiểu nhau lắm mới làm được. Tôi đem chiếc Nikon FE với ống kính zoom 70-210mm series E đã rất cũ, với hai cuộn phim dương bản Fujichrome và hai cuộn đen trắng Ilford.

“Ngày vừa hai mươi

em ùa vào đời

Đời vừa hai mươi xanh lạ… “

Tiết tấu “Hai Mươi” tràn đầy trong Tâm, là thứ tiết tấu tôi đã “bắt được” từ trước đó, từ khi tôi đặt bút viết bài hát này. Cho Tâm.

Hai anh em mất khoảng hai giờ đồng hồ cho session chụp ảnh, rồi tôi đưa Tâm về. Tôi cũng đến studio bắt đầu ngày thu âm.

Những bức ảnh sau đó rửa ra, tôi đem tặng cho báo chí gần hết. Cả xấp ảnh tôi cầm theo trong chuyến ra Hà Nội cùng Tâm vào tháng Tư năm ấy, ai hỏi cũng cho. Cũng không có lúc nào dành thì giờ xem lại.

Khi là tập sách Mặt (2005), tôi scan một vài bức giao cho họa sĩ thiết kế. Rồi chìm luôn vào những công việc không tên, đinh ninh rằng chân dung Tâm cũng như chân dung bao nhiêu người khác mà tôi đã chụp mà thôi.

Mãi đến cách đây ít hôm, khi Tâm phone khoe sắp làm một photo book, tôi mới lục lọi đống lưu trữ cũ, đem phim ra xem lại. Và lập tức rơi vào một vùng cảm xúc rất khó tả.

Như thể khi dọn giá sách, bạn bắt gặp một tờ thư ố vàng rơi ra.

Như thể khi xỏ chân vào đôi giày bị bỏ quên trong góc tủ.

Như thể bạn đang xem một đoạn phim chạy ngược.

Như thể bạn vừa phát hiện ra sự thiêng liêng của nhiếp ảnh.

Đến độ tôi không nghĩ chính mình đã chụp những bức ảnh đó…

PHẦN 3 – SAIGON

bồ câu, trời xanh và mưa biếc

Từ nơi tôi ngồi, qua những ô cửa chớp màu nâu gụ lắp kính chạy dài suốt phần tường, tôi có thể trông thấy dàn bồ câu đậu chấp chới trên trụ đèn đường. Có bảy con tất cả [tôi tự hỏi, sao không phải là bốn mươi con?], châu đầu vào nhau, xòe đuôi thành cánh quạt ôm hết phần gờ sắt; từ xa, trụ đèn hệt như một thứ cây kỳ dị khẳng khiu trơ trọi mà ngọn trổ ra những chiếc lá nâu mập mạp [sao bồ câu con nào cũng mập?] lay động không ngớt. Nền trời Saigon xanh nhạt được điểm thêm những chấm nâu bồ câu, đáng yêu và đáng nhớ hơn hẳn. Khói thuốc Karelia tỏa xanh vào buổi sớm mai, espresso bỏng môi tỏa thơm những hồi ức. Hồi ức bốn mươi năm. Hồi ức Saigon. Cuốn phim đen trắng ố xước chạy chầm chậm, chầm chậm, có những chỗ đứt quãng lâu đến mức người trông rạp phải bật đèn phòng chiếu cho khán giả khỏi sốt ruột, để những đôi môi đang gắn chặt phải bẽ bàng buông lơi. Tôi đang lan man lải nhải cái gì ấy nhỉ? À, đấy là cảnh rạp ciné cuối thập niên bảy mươi, sáu chiếc quạt máy “tàn dư chế độ cũ” không đủ làm loãng khối không khí đặc nóng, nơi người ta chiếu những bộ phim chỉ nghe tên cũng đủ để quyết định không xem: Tôi lại nhảy qua vũng nước, tháng Tư có ba mươi ngày. Nơi người ra xếp rồng rắn hoặc chen lấn nhễ nhại để được vào, để hôn nhau trong khán phòng mờ tối, trong cái nóng hầm hập và tiếng cót két ghê răng của những chiếc ghế long đinh.

Lùi lại xa hơn, đầu những năm bảy mươi, thằng bé tôi được mẹ đưa đi xem Sans Famille ở rạp Quốc Tế gần chợ Thái Bình. Saigon khi ấy thưa người và rạp sạch thơm như khách sạn. Máy lạnh chạy rì rì rét cóng. Một buổi sáng được xem phim, được ăn kem để chiều vào lớp có đề tài nóng hổi mà kể cho bạn. Cũng rạp Quốc Tế này, lúc tôi vào cấp Ba, thỉnh thoảng cúp cua đi xem “ca nhạc quốc tế” toàn Bee Gees, ABBA chiếu từ đầu video phóng lên màn ảnh 100 inches, thì mọi thứ đã thay đổi hoàn toàn. Như trước đây không hề là rạp ấy, nơi chốn ấy. Hóa ra khi ta yêu thương tiếc nhớ một nơi chốn, một con người, thì chẳng phải yêu chính nó, mà yêu cái hình ảnh chính ta phản chiếu vào nơi chốn hay con người. Khi ảo ảnh đã khác vì tấm gương đã mờ đã nứt, ta không còn giữ được tình yêu cũ nữa.

Đã nhiều kẻ hỏi tôi, yêu Saigon vì lẽ gì, trong khi Saigon không có lịch sử đủ lâu, không có di tích, không hề thắng cảnh, đúng kiểu đo thị mới nhuôm nhoam, nhộn nhạo, nhìn đâu cũng khói và bụi và ồn ào và lai tạp. Saigon của tôi, quả tình có nhiều điểm ứng với cái nhan đề tuyệt vời của W. Faulkner, đầy sound và fury. Và means nothing. Nhưng nếu quan niệm như Stravinsky, âm nhạc không được biểu cảm, không được có nghĩa, không được nhu mì vỗ về, thì Saigon tôi đó, chính là thứ âm nhạc ấy. Là bản hòa âm đô thị xộc xệch lắp ghép chắp vá, đầy những nghịch âm, đầy tiết tấu phá bĩnh - mà lô cốt, miệng cống hờ ngay giữa đại lộ là một ví dụ; thay chiếc đồng hồ đẹp đẽ cổ kính bằng chiếc khác kỳ dị kệch cỡm là ví dụ thứ hai [có thể tìm được thêm cho đủ bốn mươi ví dụ] - nên đáng yêu vô ngần. Tôi nhấn mạnh, nên chứ không phải nhưng.

Saigon đẹp lắm ư? Tôi cho là Saigon không hề đẹp. Nó cũng không hề xấu. Nó ở đó, để người ta sống. Lúc nào người Saigon cũng vội vã sống, hăm hở sống, như thể ngày mai mọi thứ sẽ đổ sập. Mặc kệ Saigon đẹp xấu, hãy cứ sống. Tình yêu của người Saigon dành cho thành phố này chính là thứ tình yêu bày tỏ bằng khát vọng sống. Không cần ngắm, chỉ cần sống. Nhà cao tầng mọc lên nguy nga, kệ, cũng thế. Nước sông dềnh lên dơ dáy, đường đào nát năm này qua tháng nọ, kệ, cũng thế. Miễn là được sống, còn sống. Cách yêu thành phố của dân Saigon có vẻ gì đó giông giống cách yêu của những gã đàn ông. Được rồi, là quên hết xấu dep, quên hết phận sự ca ngơi, yêu chiều âu yếm. Kệ. Nàng ở đó, là được. Saigon cứ yên đó, là được.

Cả thế hệ chúng tôi đã được tạo ta cùng với thành phố này. Đã trải suốt bốn mươi năm đau khổ hạnh phúc cùng với nó. Đã là một phần của bản hòa âm xộc xệch kia.

Đường Đồng Khởi, tên cũ Tự Do, tên cũ hơn Catinat, đoạn từ Nhà hát xuôi về Ngô Đức Kế, là nơi tôi và người yêu đi dạo mỗi chiều. Đó cũng là đoạn phố tôi đã đi đến mòn chân vào năm 1996, khi nơi đây còn một cửa hiệu bán tạp chí ngoại quốc. Những hoàng hôn đầy gió và mưa màu biếc xuyên qua những tán lá. Nơi tôi ngồi đây, ít năm trước là chỗ trưng bày gốm sứ Minh long, giờ là tiệm cà phê của người Úc. Mọi thứ đã thay; và trong tương lai, lại có những biến thiên không thể đoán định. Nhưng bồ câu mập mạp trên trụ đèn, hoàng hôn gió, trời xanh nhạt và mưa biếc thì vĩnh cửu.

Saigon, Saigon của tôi, tiếng gọi thân thương này, thì vĩnh cửu.

ngồi quán cóc

Để nghe phố nói nỗi niềm mới lạ

Tiếng xe tiếng còi tôi nghe đường xá

Cả âm thanh

Của cuộc sống mọi người

Một nụ cười chạy ẩn giữa môi tươi

- Thơ Quách Thoại

Không một nơi chốn nào mang đầy đủ đặc tính Saigon bằng quán cóc ven đường. Tôi luôn luôn dành thì giờ lê la quán cóc. Và bao giờ cũng buổi sớm mai, khi bình minh vừa lên.

Bạn tôi bảo, quán cà phê cóc xập xệ mới là nơi tinh khí đất trời tụ hội. Ở đó, bao nhiêu hạng người đặc trưng cho nơi chốn, bao nhiêu hương vị đặc trưng cho địa phương, bao nhiêu cách nói, ánh nhìn, phép ứng xử đều bộc lộ hết. Tôi đã có nhiều dịp chứng nghiệm lời nói ấy.

Tại Campuchia, năm 1998, tôi hay vạ vật ở những quán cóc dọc quốc lộ. Con đường trải dài phía Tây nước này như một dải lụa choàng vào núi. Những chuyến xe ngược xuôi, phần nhiều là Kamaz của Nga. Những bóng người nâu đồng, xà rông kẻ sọc, ánh nhìn lo âu. Những câu nói ngân nga như hát. Những cách nhấn giọng âm “r” rào rạt một âm hưởng khó quên. Những giọng đọc từ cô phát ngôn viên radio xột xẹt, lao xao qua tần số ngắn. Những chiếc ghế mòn vẹt vì ngồi quá nhiều. Những biển hiệu “Đổ nước” là mát xe đường trường. Tất cả, tất cả hòa vào nhau thành một khúc hợp tấu thị/thính giác đầy hơi thở “đương đại”, đầy mùi đời sống, đầy địa phương tính, đầy văn hóa vùng miền. Mỗi lần ngồi quán sớm mai, là một dịp hít đầy buồng phổi những luồng sinh khí mới. Và lạ lẫm.

Cà phê Kontum rất ngon, ngon đậm, như một linh dược mà kẻ có phúc có phần mới được hưởng. Phúc phần ở đây, là sự mạnh yếu của chính quả tim bạn. Ngồi ngã ba đầu phố, nơi những cơn gió cao nguyên se sắt thổi, nhấp từng chút một, từng giọt một, thứ nước sánh quánh như mật pha bằng kiểu hấp cách thủy, lắng nghe nhịp tim tăng dần, tăng dần, rõ dần, rõ dần, trong lồng ngực, ấn ngón cái vào cổ tay bàn tay kia, đếm mạch đập buồng tim, hít hà xuýt xoa trước mỗi cơn gió lùa tung tóc tai áo xống, tưởng chẳng gì thú vị hơn. Lạc thú quả thật dễ tìm, và rẻ giật mình. Thiên đường dễ vào vậy sao?

Suốt bấy nhiêu năm sống ở Saigon, tôi đã lướt qua hầu như tất cả các quán cóc, ở những quận những huyện khác nhau, ở khu thị tứ hay vùng vắng vẻ tiêu điều nghĩa trang, ngày nắng ngày mưa, dưới bóng những tán dù che xanh đỏ hay tấm bạt màu chàm lỗ chỗ thủng. Mà bao giờ cũng như lần đầu ngồi quán. Bao giờ, cũng cảm giác mới mẻ ấy, cảm giác nôn nao ấy, cảm giác tò mò ấy, cảm giác khao khát ấy - thứ cảm giác lạ kỳ xuất hiện ngay khi động tay vào chồng ghế nhựa xếp cao ngần ngật để thu xếp một chỗ ngồi cho mình, self-service. Bao giờ ở quán cóc, tôi cũng gọi cà phê đá, dễ pha chế nhất. Cà phê đã được chuẩn bị sẵn trong các bình thủy, chỉ việc châm vào ly, quấy đường, đập đá. Đó là món an toàn nhất, vì “trang thiết bị” của quán chỉ có mỗi một cái kệ nhôm chất đầy ắp ly nhựa muỗng nhựa túi nylon thuốc lá chewing-gum vé số sổ nợ nước ngọt trà đá, lấy đâu ra bếp mà đun nước sôi làm cà phê nóng. Vậy mà, chỉ riêng món cà phê đá, mỗi nơi đã lại khác nhau lắm rồi.

Như ở Huế, tôi hay hé một quán nhỏ nằm trong sân Nhà Văn hóa. Ở đây, đá chỉ cho một mẩu nhỏ, phải gọi là cà phê nguội mới đúng. Ở Nha Trang, dọc biển, đá đập to. Ở Càn Thơ, Rạch Giá, Vĩnh Long, Châu Đốc, đá bào vụn đầy ăm ắp ly trông như xúc tuyết chèn vào. Và cả mùi vị cà phê cũng khác xa nhau, nhắm mắt cũng đoán được đấy là cà phê miền nào.

Như cà phê Hà Nội thường mặn, cà phê Vũng Tàu đắng, cà phê Quy Nhơn xay quá nhuyễn nê bao giờ cũng lạp xạp đầu lưỡi những vụn bột lọt phin, cà phê Huế thơm nồng. Ly tách cũng khác: miền lạnh phải pha ly thủy tinh rồi nhúng cách thủy để giữ ấm, miền nóng thì cứ ly nhựa bán ký mà đong. Rồi bản thân những câu chuyện gẫu quanh ghế ngồi cũng làm cho cà phê khác vị nhau. Cà phê cóc Saigon uống sớm là ngồi với cánh xe ôm, cánh chở hàng thuê. Cà phê cóc Huế cũng sớm tinh mơ, mà toàn sinh viên học sinh. Cà phê cóc Hà Nội, đúng ra phải gọi là quán chè chén, thì tập trung nhiều công chức đưa con đi học ghé vào. Tiếng nói, tiếng cười, cử chỉ, ánh mắt, mỗi nơi một khác, chúng ám hết vào cà phê; thì cà phê có khác vị nhau cũng là chuyện dễ hiểu.

Đừng bao giờ chọn quán sang trọng khi bạn mốn biết về một thành phố, một nơi chốn, và lại muốn lư giữ càng nhiều ký ức càng hay về nơi chốn ấy. Hãy ngồi cùng tôi, ở quán cóc. Nơi đây, Saigon. Và bao giờ cũng buổi sớm mai, khi bình minh vừa lên.

31 đông du

Có những nơi chốn gắn chặt với cuộc đời ta – tôi muốn nói, cả đời – dẫu nó chỉ là nới ta lướt qua trong một giai đoạn ngắn, vài tháng, vài năm.  31 Đông Du là một nơi chốn như vậy.

Lần đầu đến tiệm 31 Đông Du, là do lời mời ăn trưa của Trịnh Vĩnh Trinh. Tôi và L., vợ tôi lúc đó, đã dùng bữa trưa rất ngon với bò xốt tiêu xanh và salade russe, hàn huyên vui vẻ với anh Tuấn, chị Nguyệt Vy, Trinh cùng mấy người bạn nữa. Sau lần ấy, chỉ mình tôi trở lại. Trở lại gần như mỗi ngày, ngồi đúng một chỗ ngồi ở dãy bàn gian trước, nhìn ra cửa kính mà bên kia đường là đề Hồi. Đúng một chỗ ngồi ưa thích, sáng cũng như chiều muộn, cả những ngày giáp Tết. Anh Tuấn, em chị Dung chủ tiệm, đã gọi đùa chỗ ngồi ấy là “mobile office của Quốc Bảo”.

Thời đó, tôi chưa có laptop. Mỗi ngày đến “văn phòng”, tôi đem theo giấy trắng, giấy kẻ nhạc, một cuốn sách, máy ảnh. Rất nhiều bài phỏng vấn được thực hiện ở đó – tôi phỏng vấn các nhân vật và người ta phỏng vấn tôi. Một số bài hát trong đĩa Bình Yên được viết ở đó: “Tim Anh Trôi Về Em”, “Lan Xưa”, “Là Yêu Chưa Từng Yêu”. Nhiều mối quan hệ mở ra ở đó: Nguyễn Hưng Quốc, Trần Tấn Tài, Xuân Lai (người chị của chị Dung, giọng soprano cao vút như Thái Thanh)…

Và Vân. Hầu như toàn bộ ý tưởng đĩa NTV Virus ra đời ở đó. Với bánh mì bơ, nước cà rốt ép và cơm tay cầm.

Và Mỹ Tâm. Tôi đưa Tâm đến đó để cô ăn một chút trong khi tối tiếp khách, ký hợp đồng.

Và Lê Hiếu, Hồ Ngọc Hà. Và Thanh Phong, Thúy Bích. Và Đoan Trang.

Và Nguyễn Tri Phương Đông. Và Thái Feeling.

Tiệm là nơi tôi bấm máy lăn phim lần đầu những chiếc máy ảnh mới mua. Blad 501CM, Nikon F5, Contax AX, Konica Hexar RF, Rollei 35

Cô thu ngân của tiệm kiêm luôn nhiệm vụ giữ thư tín gửi tới hoặc tôi nhờ chuyển đi.

Hôm nọ hỏi thăm An, người cháu gọi chị Dung bằng dì, biết tiệm đã đổi ba đời chủ, giờ thành tiệm ăn. Thật tiếc.

Mà cũng chẳng nên tiếc làm gì. Nơi chốn đó đã đủ đầy trong tôi.

givral

Sau khi “Qua Ô Kính” được xuất bản (trong tập Những Ghi Chép Vụn, 2009), có người thách tôi viết thêm một bài nữa về Givral. Tôi nghĩ, viết gì bây giờ nhỉ, còn gì để viết không. Mà nếu không còn gì thì cũng hơi lạ. Một nơi chốn mình đã ngồi gần bốn mươi năm, chẳng lẽ chỉ viết được hơn nghìn chữ là hết?

Cậu phục vụ mặc đồng phục sơ mi đỏ lại gần, nhìn qua vai tôi.

“Anh xài iPhone lâu ghê ha. Mấy cái điện thoại khác thấy cứ vài ngày là đổi.”

“Ừ, iPhone giống Givral vậy đó. Không làm mình chán. Thân mà không chán.”

Tôi gọi một đĩa cơm gà có thứ nước xốt màu nâu đất óng ả. Lại thêm một cà phê nữa.

Chính ở đây, một trong những món ăn như vậy, đã là món “ruột” của V. Tôi thường ngắm hai bàn tay cô xếp dao cài vào nĩa khi ăn xong.

Thường tôi mất độ non tiếng đồng hồ cho một bài báo, một bản nhạc. Những người phục vụ quen mặt đã biết ý, sẵn sàng dành cho tôi mọt ghế nệm, một bàn riêng, kệ khách có khi đang phải đứng chờ lấy chỗ. Lần ngôi lâu nhất ở Givral của tôi là năm tiếng, từ bảy giờ sáng đến giữa trưa.

Hôm ấy, tôi hẹn Jun Nguyen-Hatsushiba để xem các footages phim ngắn anh làm, một trong nhiều dự án video mà tôi viết nhạc. Khi tôi đến, Jun đã ngồi đó, đang hí hoáy vẽ loằng ngoằng trên giấy ăn. Chúng tôi bàn công việc mất hai giờ, và Thái Feeling thì đợi ở bàn bên cạnh.

Thái cho tôi xem các layouts anh làm cho cuốn sách Mặt của tôi. Về sau, khi Mặt được in, là theo một layout khác. Nhưng tôi vẫn còn giữ cuốn sách in nháp trên giấy ảnh mà Thái làm cho tôi.

Giờ cuối cùng trong buổi cà phê dành cho Nhật Lệ, tức nhà báo Minh Thi. Cô phỏng vấn tôi khi đĩa Bình Yên vừa phát hành.

Tôi uống sau tách cà phê trong buổi hôm ấy. Và nếu trí nhớ của tôi đáng tinh, thì buổi tối cùng ngày, tôi còn đến Givral uống thêm một lượt cà phê nữa.

Ở Givral tôi hay gặp người quen. Hồi trước, là vợ chồng Cẩm Vân, Khắc Triệu. Rồi anh Trịnh Công Sơn, hoặc em trai anh, Xuân Tịnh. Sau này, khi Givral không cho để xe đằng trước mà phải gửi mãi tận đối diện khách sạn Rex, nhiều khách ngại. Tôi cũng ngại, không ghé thường. Mỗi lần gửi xe xong thì đi tắt xuyên qua Eden Mall, kể cũng chẳng xa xôi gì, mà vẫn ngại. Chắc tại Eden Mall không có gì hấp dẫn.

Khi tôi viết những dòng này, chính tại Givral, thông tin về sự giải thể của nó cùng tòa nhà Eden đã được xác nhận. Vậy, có thể sau này tôi chỉ còn viết về nơi chốn yêu dấu ấy như một phế tích. Mà chưa chắc đã còn gì gọi là “tích”

Từ nơi tôi ngồi nhìn ra qua ô kính, mấy du khách đang giơ máy chụp Nhà hát thành phố. Các cậu xe ôm đang hoa chân múa tay như trong phim câm, nhưng tôi có thể “nghe” được lời thoại.

Motorbike, sir, sir?

Fifty thousand dong, sir. Very cheap, very fast.

Tôi trải qua một buổi chiều ở đây, và có thể những buổi chiều kế tiếp, để hoàn tất tập sách Thị Dân.

Cà phê đen hôm nay pha đậm, hơi nồng vì nước pha không đủ độ nóng.

Tôi sẽ gọi thêm một tách nữa.

Một lát đây, tôi sẽ lại đi bộ xuyên qua Eden Mall, tay xách một túi bánh baguettes mua cho Tommy ăn sáng.

Có thể dùng lại rút ít tiền mặt ở trạm ATM của HSBC

Hay là ngày mai, tôi sẽ đi taxi ra Givral rồi bắt xe ôm very cheap very fast để về?

(Givral đã đóng cửa vĩnh viễn vào ngày 28/3/2010. Nơi này một thời gian nữa sẽ mọc lên một cao ốc.)

i-box

Khi tôi đến I-Box lần đầu, năm 2000, mặt trời sắp tắt và căn gác tối mờ ẩn hiện những khối đồ gỗ trong như một bức tranh siêu thực. Nhạc lounge vẳng ra từ dàn loa nhỏ xíu treo tường. Lúc đó tôi ngồi với Trịnh Vĩnh Trinh và có gặp Trinh, cô chủ quán. Hình như tôi có gọi vài món ăn nhẹ cho bữa chiều. Tiệm chưa đông như sau này, và tôi thích không khí vắng lặng, nhẹ nhõm của nó, cho dù đồ gỗ bày la liệt như thế cũng không hẳn nhẹ.

Bẵng đi nhiều năm tôi không ghé lại. Chính xác thì thỉnh thoảng tiện đường, cũng hẹn ai đó ở I-Box. Mỹ Tâm, vài lần. Thanh Lam và Lê Hiếu, vài lần. Phải đến năm 2007, khi tôi và Q. có cuộc hẹn đầu tiên ở đó, chúng tôi mới vào tiệm thường xuyên.

I-Box có những chiếc ghế nệm êm ái, nhưng thức uống rất thường. Nhạc lounge nghe vài lần là thuộc hết danh mục, được cái nhạc để nhỏ, không ồn. Khi tiệm đông vào giờ trưa, người ta có thể thấy những nhóm khách đến tiệm để ăn và để tán dông dài từ nhà đất đến đầu tư quy hoạch dô thị, không phải với mục đích làm ăn thực sự hay ký với nhau một hợp đồng, mà lòe người ngồi bàn bên cạnh là chính. I-Box có những người khách như vậy; và khi ấy, tôi thường tìm cho mình một chiếc bàn khuất sau tấm bình phong, gần lối lên gác, hoặc ngồi trên gác nếu ở đó không có quá nhiều những cặp tình nhân. Tôi đến quán nhiều lúc không phải vì thức ăn thức uống ngon , mà bởi không khí dễ chịu. Sự dễ chịu bị phá vỡ ngay lập tức nếu có những người khách không lịch sự.

Mà làm sao đòi hỏi khách nào cũng phải lịch sự, dù cho tôi có là chủ tiệm?

Wifi ở I-Box rất tốt, nên tôi hay nghĩ đến nơi này đầu tiên khi cầm trong tay một thứ gadget dùng thử. Một chiếc smartphone, một laptop mới. Các cô phục vụ nói rằng ở đây không cho chụp ảnh (chuỗi Highlands cũng có quy định kỳ dị và khó chịu như vậy) nhưng tôi vẫn chụp được nếu tôi thích. Với Leica, Nikon F3 và Haselblad, không có gì là không thể.

Bạn tôi, Dương Minh Long, rất thân với chủ tiệm, song đó không phải là lý do khiến tôi đặc biệt yêu thích I-Box. Tôi thích nó có lẽ vì từ đó có thể đi luồn ra phía sau, ăn tối ở Thanh niên. Tôi thích nó vì nhiều lúc tôi cần một giấc ngủ ngắn. Tối thích nó vì đó là quán hẹn của tôi và Q. Tôi thích nó vì có lần tôi nghe được câu chuyện sau đây từ bàn bên cạnh:

“Thằng bạn tao, vợ đi công tác, ở nhà bị giao việc đón con. Đến trường, cô giáo hỏi, con anh tên gì. Nó ngớ ra một hồi, nói tôi quên rồi, chỉ nhớ tên ở nhà của nó là Cún. Tôi có chứng minh nhân dân đây. Cô giáo nói không được, anh phải đọc chính xác họ tên con anh. Thằng ấy nói, tôi quên rồi, thôi cô cứ để tụi nhỏ chạy ra, đứa nào con tôi dứt khoát nó phải nhận ra tôi.”

giọng

Tôi không thích nói giọng Bắc khi giao tiếp với người Saigon. Thói quen này có lẽ đã hình thành mấy mươi năm trước, ở trường tiểu học. Ở nhà , mẹ tôi nói giọng Bắc, bà ngoại cũng vậy. Gia đình bên nội tôi cũng thế, không ai lai giọng Nam. Nhưng bạn bè tôi ít người gốc Bắc. Ngay cả khi gia đình còn giữ được tiếng nói của một quê hương cũ đã xa tít tắp, thì con cái vẫn cứ nói giọng Nam. Thành người Nam. Thành người Saigon.

Thực ra chẳng có cái giọng nào gọi là giọng Saigon. Bởi nó không phải tiếng miền Nam tinh chất. Nó đã được pha trộn, nhào nặn từ thứ tiếng Bắc do những người Bắc kỳ như mẹ tôi đem vào, với tiếng Nam kỳ lục tỉnh. Thành một kiểu giọng chẳng Bắc chẳng Nam. Âm sắc và độ cao thấp của ngữ điệu thì của người Bắc, mà phát âm thì lại Nam.

Con tôi cũng nói thứ tiếng pha đó. Chẳng trách được.

Trong khi đó, mẹ tôi giữ giọng như giữ gia bảo. Gần sáu mươi năm sống ở Saigon, giọng vẫn chẳng khác đi. Sau năm 1975, một nhánh họ tộc tôi từ Bắc vào, đến chơi nhà cứ trầm trồ, chị đi xa bao lâu mà vẫn đúng giọng Bắc ngày xưa, trong khi chúng em sống ngoài đó mà giọng lai tạp hết.

Tôi có thể nói đúng giọng Hà Nội của thời quá vãng. Nhưng ít khi dùng.

Trong sinh hoạt thường ngày, tôi thích giọng Saigon. Nó thân mật, phóng khoáng, khác với giọng Bắc nghiêm cẩn và tinh tế.

Giống như tiếng Anh của người Mỹ khác với của người Anh.

Tôi chọn thứ giọng ở giữa.

“Sao ông nói giọng không ra miền nào hết vậy?” Lư Trọng Văn hỏi.

“Anh không phải dân Saigon, không biết được đâu. Thôi để tôi nói giọng Bắc với anh.”

Thế thì tôi chẳng ra bảo thủ cũng chẳng ra cấp tiến. Tôi ở giữa.

Hồi trước, tôi có nhiều dịp soạn kịch bản cho MC đọc trong các chương trình giải trí hoặc hội nghị. Tôi nghiệm ra rằng phải dựa vào cách phát âm của MC mà viết. Không thể đặt câu văn Bắc vào miệng người Nam, và ngược lại. Chỉ khi bạn nói giọng Saigon, bạn mới có thể đọc cả hai thứ “hơi văn” đó.

Tôi rất yêu thứ giọng Hà Nội ấm áp, hào hoa của Nguyễn Đình Toàn; và tôi cũng yêu không kém kiểu giọng Saigon thật mộc, thật chân tình của Chung Vũ Thanh Uyên hay Lê Đỗ Quỳnh Hương.

tại sao saigon

Tôi tự hỏi mình sẽ làm được bao nhiều phần việc so với bây giờ, nếu sống ở một nơi chốn khác, một thành phố khác.

Điều thúc bách ghê gớm nhất cho thị dân Saigon là nhu cầu tiêu thụ. Saigon nuốt tiền rất ghê. Bấy nhiêu thôi cũng đủ bắt bạn phải làm việc, phải vận động.

Saigon có “không khí” làm việc. Bạn đừng thấy người Saigon tối ngày lê là quán xá, đừng thấy những quán cóc bên đường lúc nào cũng đông nghìn nghịt, mà cho rằng ở đây toàn kẻ lười biếng. Thị dân Saigon mê quán xá, mượn quán xá làm văn phòng, và cảm thấy quán là nơi dễ chịu nhất cho cuộc sống thường nhật. Thoát khỏi bốn bức tường nhà ở, thoát khỏi sự bí bách công sở.

Dĩ nhiên thành phố nào cũng có quán xá. Nhưng lạ một điều, tôi không thể nào làm việc được, suy nghĩ được ở những quán thuộc về một thành phố khác.

Đến đó, chỉ để uống, để giao tiếp. Đến đó một mình, tôi dễ sa vào cơn trầm cảm, chẳng bao giờ thoải mái để viết.

Bởi quán Saigon khác.

Chung quanh tôi, ngay lúc này đây, đầy tiếng ồn. Bàn bên có cuộc họp, nói rất to. Bàn đối diện, hai cô gái vừa ăn vừa đấu hót. Nhạc oang oang. Tôi gọi thêm một cà phê đen và vẫn viết.

Khi tôi có việc phải đến một miền đất không-phải-Saigon, tôi cảm thấy hết sức rõ là mình đang bị bật rễ. Dù cố gắng cách mấy, tôi không thể duy trì nhịp sống hằng ngày như vẫn từng. Tôi trôi nổi, mông lung, vật vờ ở nơi chốn mới; đến hơi thở của mình cũng khác lạ, cũng chuếnh choáng, cũng đầy ngậm ngùi. ở nhũng nơi có đủ cà phê ngon, rượu nồng và thuốc lá thơm, như Dalat, tôi vẫn cứ không phải là tôi. Thể nào trong đêm, tôi cũng sẽ thức giấc, mở cửa sô nhìn ra ngoài, lòng buồn một cơn buồn khó tả, héo hắt khó tả. Tôi là cái cây bị trốc rễ, đang phải tự uống thứ nhựa còn sót trong thân để sống. Sống những giờ khắc cuối.

Tôi sợ.

Saigon không bao giờ làm tôi sợ.

Sống trong lòng Saigon là được sống một cách yên lành, đầy dưỡng chất và đầy sự bảo vệ. Như bào thai trong tử cung mẹ.

Phải bứt ra khỏi thành phố này, thế nào tôi cũng khóc. Đứa bé khi buộc phải ra khỏi tử cung mẹ đã khóc, hệt như vậy.

Saigon Saigon Saigon Saigon Saigon. Tôi cảm ơn mẹ tôi đã cho tôi cuộc đời ở chính nơi đây, không phải bất cứ nơi nào ngoài nó.

PHẦN 4 ẢNH

......

.......

Trong một cuộc phỏng vấn, nhà văn Ý Paolo Giordano – tác giả Nỗi Cô Đơn Của Các Số Nguyên Tố, có nói đại ý rằng mỗi người đều đã trải nghiệm hết mọi cung bậc đời sống ngay trong thời thơ ấu; và chúng ta chỉ nếm lại những kỷ niệm ấy ở tuổi trưởng thành.

Ấu thơ tôi liệu có đúng như thế, tức là đã cho tôi nếm trải tất cả?

Hình như đúng. Mồ côi, cô độc, sợ hãi, nín lặng, ham muốn, ghen ghét, tập can đảm, cố gắng “vượt lên trên mình ngày hôm qua” như lời mẹ dạy. Hình như đúng. Hình như đủ.

Và nếu đã như thế, liệu có phải cuộc sống trưởng thành của tôi chẳng qu là chuyến quay về thời thơ ấu, là hành trình ngược thời gian để tìm lại mùi vị lần đầu?

Hình như đúng.

Khi ấy, nghệ thuật hẳn là cách duy nhất cho tôi lấy được vé tham dự cuộc hành hương về với êm ái và thiện tâm

Để sống như một đứa trẻ.

Đây là món quà tặng Mẹ tôi, vào năm bà bảy mươi tuổi.

Cho con trai tôi, Nhật Tuệ, chín tuổi. Năm năm nữa con sẽ đọc; bây giờ thì xem hình thôi nhé.

Cảm ơn những người thân, những người bạn, dù có mặt hay vắng trong cuốn sách, đã cùng tôi trải qua một đoạn đời, nuôi dưỡng lòng yêu thương thành phố trong tôi.

Cảm ơn Q., vì đã đến, ở lại bên tôi, để cùng sống vui và bình yên

Những bức ảnh đời sống đô thị trong sách được chụp bằng điện thoại Samsung Omnia HD

Khởi viết từ tháng Mười 2008. Hoàn tất Giáng sinh 2009