Chu Lai, cứ như chỗ tôi biết...
Xuân Ba
... Dai d ẳng làm sao những đêm ấy, bây giờ vẫn mồn một trong tâm trí con đường đất lồi lõm chạy qua làng tôi nối với ga Lèn ngược lên nữa là Kim Tân, Phố Cát là Rịa. Nho Quan cứ đêm đêm tầm mười, mười một giờ cứ rầm rịch, thậm thịch hoặc rào rào bước chân của những đơn vị bộ đội hành quân vào nam. Nhiều đêm choàng thức bởi chợt thoảng âm thanh thình thịch hoặc rào rào ấy, hay tiếng lanh canh rất khẽ của đôi thùng gánh nước mà mẹ tôi trong chân Hội mẹ chiến sĩ đang sửa soạn mỗi mẹ một gánh, hàng trăm gánh nước vối như thế, đêm nào cũng vậy mang ra đường "úy lạo" bộ đội. Khối đêm say ngủ không biết bảnh mắt ra đường thấy trên nền đường hun hun dài tít tắp mà đất bột đóng dày tới mấy phân hằn lớp lớp dấu dép đúc, dấu giày... Chỗ đặt những gánh nước vối đêm qua còn vương vài lớp giấy bóng bọc bao lương khô 701, 702. Rồi mùa đông năm 1966, một đại đội tân binh đã dừng lại trú hẳn trong cái làng Lon rậm rịt tre pheo muỗm quéo của tôi gần bảy tháng để huấn luyện đi B. Tổ "tam tam" đóng quân tại nhà tôi là ba chàng trai người bắc. Trong đó có một người thấp đậm tóc xoăn má phúng phính nhưng mỗi sáng lại thấy mờ xanh những vệt chân râu mới cạo. Mẹ tôi nói "anh này hỗn râu..." Chậu cơm lấy về từ bếp đại đội nhoáng cái đã hết... Mẹ tôi thương các anh sức ăn sức ngủ thi thoảng lại góp cho tổ "tam tam" nồi sắn luộc hay dong riềng. Cái anh "hỗn râu" được bọn trẻ trong làng mê tít, ngoài tài kể chuyện, nhất là chuyện Hà Nội, khi ấy với chúng tôi cứ vời vợi xa, lại còn hát khá hay bằng cái giọng trầm khàn khàn. Tôi khoái và nhớ một bài địch vận có đoạn "Quay về đi thôi hỡi anh người lính cộng hòa. Trong lòng anh có nghe bao lời ca. Khoác súng trên vai lòng anh có khi nào mơ tới tương lai mơ đến một ngày mai...". Một lần tôi thấy anh "hỗn râu" ấy khóc. Mà khóc tức tưởi. Ai dỗ cũng chẳng nín. Nước mắt nước mũi đầm đìa mắt đỏ ngầu, ngó sợ lắm... Ðó là lần bốn chiếc F.105 "Thần sấm sét" phát hiện một đám ma ở làng Hoành, làng Giành diễu dọc sông Mã sát với làng tôi, đã thay nhau bổ nhào xuống cắt bom phóng rốc-két gần nửa giờ đồng hồ. Cả đại đội tân binh được lệnh án binh bất động trong khe núi sau làng cấm "động thủ" bởi ngoài đại đội tân binh sát nơi ném bom còn cả một sư đoàn đang làm nhiệm vụ huấn luyện đóng quân rải suốt mười lăm cây số lên tận Thạch Thành. Anh "hỗn râu" cứ nức nở "trời ơi, hắn bổ nhào trông to như cái thuyền mà đành ghìm súng nằm im xem chúng giết đồng bào mình". Trận oanh tạc ấy đã làm chết ngót trăm thường dân vô tội của hai làng... Bảy tháng sau, tôi không biết anh "hỗn râu" cùng đơn vị đi những nơi nào về phía chiến trường. Hơn hai mươi năm sau, tôi đã gặp lại anh "hỗn râu" ngày ấy ở Hà Nội. Ðó là nhà văn Chu Lai...
... Cả đại đội đóng quân ở làng tôi ngày ấy, nghe Chu Lai nói đâu như bây giờ chỉ còn không đến một phần ba. "Thôi mày hỏi mà làm gì, nhắc lại làm gì, buồn bỏ mẹ!". Tôi sợ sệt kính cẩn lướt mắt lên cái giá sách nhà anh bày đầy những tác phẩm lớn nhỏ thứ dày thứ mỏng của hơn chục nhà xuất bản những truyện ngắn, tiểu thuyết của tác giả Chu Lai. Nhưng nghe nhà văn mắng như thở hắt ra như thế lại thấy thân gần như ngày nào anh "hỗn râu" với giọng khàn khàn "quay về đi thôi hỡi anh người lính cộng hòa...". Trước thì chả nói làm chi kể cả thời gian "đứt quãng" thì tới giờ cũng có mười mấy năm gần Chu Lai. Gần chứ không thân, có lẽ tôi chẳng phải "dạng" để Chu Lai bỡn cợt hay trút tâm sự gan ruột về nghề nghiệp? Ngồi với nhau kể cũng kha khá nhưng chưa có cuộc nhậu nào Chu Lai ngồi đến đầu đến đũa hay "mút mùa" bởi chỉ một hai ly là mắt trước mắt sau đã chẳng thấy đâu cả. "Lão ấy chuồn về viết đấy mà. Tiếc công tiếc việc lắm. Quần quật như cái thằng thợ cày thèm đất nay được chia ruộng khoán...". Ông Lê Lựu đồng hương với Chu Lai vống lên rõ hơn giữa mâm trong một cuộc nhậu. Một ông khác hấp háy cặp mắt vốn kèm nhèm "Sao cứ thấy Chu Lai giễu Lê Lựu khi viết khổ sở như anh nông dân Phủ Khoái đi cày?". Lê Lựu hê hê "ối giời ơi, Chu Lai mới đích thị là thợ cày chính hiệu...". Hóa ra ngồi với ối người, Chu Lai đều có kiểu vội vội vàng vàng ấy... Người nói Chu Lai tửu lượng kém nhưng quả tội chưa thấy Chu Lai méo tiếng bao giờ... Kém thì phải méo nhanh chứ? Nhưng có lẽ Lê Lựu "đọc" đúng vị? Nhớ hồi mới gặp lại, thấy kiểu vê rồi nạp thuốc lào rất chi là rề rà cả cái chất giọng khủng khỉnh rằng tao đang chán đang ngấy đang muốn mửa mọi thứ ra đây... Giữa những hơi thuốc lào khói cuồn cuộn như một màn đất núi che lấp cái đầu bù xù xoăn tít bỗng bật ra cái chất giọng trầm khàn cố hữu "cứ nghĩ câu của Withman mà thấy khiếp rằng nghề văn là cái nghề hằng ngày lấy bút làm thìa múc óc ra ăn"! Tôi giật thột, có khi lão này sắp bỏ viết đến nơi! Nhưng nói zậy mà đâu phải zậy... Bẵng đi một dạo từ hồi "lão" thở hắt ra như thế, thấy dân đọc "sôi" lên với Vòng tròn bội bạc rồi Phố (có lẽ được liệt vào loại hiếm khi nhà văn Chu Lai được độc giả "biên tập" lại tên sách, ít ai gọi là Phố mà người ta quen gọi là Phố nhà binh), v.v. Chớ nghe Chu nói, hãy ngó Chu làm. Có anh viết khẳng khái thế... Nhiều bận có đảo qua nhà Chu Lai thấy cửa giả im ỉm khóa. Ðích là vắng nhà rồi. Nhưng một bận đang tần ngần trước ổ khóa, tôi thoảng thấy giọng khàn khàn vọng từ tầng trên rồi xoảng, một cái chùm chìa thảy xuống. Thì ra đóng trái cửa lại mà "cày"! Rồi mặc cho tôi nhâm nhi ly rượu thuốc hay đọc vớ vẩn chi đó, Chu Lai với chiếc quần cộc và trần trùng trục hệt một gã ếch khổng lồ bám rịt lấy chiếc máy vi tính mổ lia mổ lịa... Tôi chưa bao giờ chứng kiến cái cảnh Chu Lai say sưa hay cao đàm khoát luận với ai đó hay cuộc gặp nhỏ hay lớn về thứ gì sắp viết hoặc đang viết dù tiểu thuyết, một bài báo hay truyện ngắn như một số người viết tôi thường thấy... Nói trước bước không qua hay sợ xui? Những anh nào yếu bóng vía hay có ý đồ xông vào trường văn trận bút nghe Chu tiên sinh thở hắt ra như thế thì chuẩn bị tinh thần để vứt bút đi là vừa. Mà Chu Lai lại thuộc dạng "hoạt ngôn" nữa mới chết. Chu Lai chỉ cởi mở trong những cuộc mời hay ngẫu hứng trong cuộc gặp hẹp, thậm chí con cà con kê những gì đã qua tức là những cuốn sách đã viết dù chưa in. Con gái tôi học ở một trường phổ thông cơ sở một lần trường mời nhà văn đến nói chuyện về nhà cứ xuýt xoa "Bác nhà văn Chu Lai hay lắm bố ơi... mà bố có biết bác ấy không?". Lần đó hình như Chu Lai nói về vốn sống và thực tế để viết Nắng đồng bằng...

Lâu r ồi tôi đâm "đóng khung" cái ý nghĩ là có lẽ ngoài việc viết, nghề viết ra Chu Lai không biết làm gì khác nói đúng hơn là không có "hứng" nào khác thì phải? Có vẻ như chẳng hề bị câu thúc bởi sự mưu sinh, hai vợ chồng lương đại tá, nhõn một anh con giai đang tu nghiệp ở một trường đại học, trời cho ở tầm sắp lục tuần mà còn vập vạp sung túc như thế tội chi mà không tung tẩy đâu đó cho đã!? Bập vào việc viết rồi mà rên rẩm ca cẩm thở hắt ra mãi như vậy, giễu mình giễu luôn cái nghề mãi như thế để làm gì? Thôi thì nếu là cái bệnh thì cũng là bệnh vô hại. Vả chăng, như người ta nói gì nhỉ, ở độ thâm hậu mà không ý thức về sự thâm hậu ấy mới là thâm hậu na ná như một "biến tướng" của Thiền là "vô ngã"! Hay là Chu Lai đang tập Thiền? Nói loăng quăng vậy thôi, thâm hậu đâu tôi chẳng biết như tuế tóa chơi chơi đôi khi cả sự thở hắt cả ra như thế nhưng lúc nào cũng hiển hiện sờ sờ một Chu Lai tất bật nghiêm cẩn trong việc viết. Chả biết khi dựng những cuốn tiểu thuyết tày tặn thì nhọc nhằn, tất tả ra sao chứ nhớ hồi còn Bộ Nội thương, cái hồi bao cấp khốn khó ấy. Bộ mời mấy anh em đi viết cho họ một tập sách. Phàn "bập" vào những việc kiểu ta trái như thế, tôi thấy không ít người cứ ở nhà "chế tác phẩm" ra từ những bản báo cáo tài liệu dày cộp có sẵn, nhưng Chu Lai hai lần, một bận đi xe của Bộ một bận cưỡi xe máy mấy trăm cây số đến tận nơi có điển hình rồi lỳ ở đấy cả tuần hỏi han ghi chép... Rồi sách ra, không biết đọc có kỹ không mà ông Bộ trưởng thở dài "chao ôi, cái nghề mình tưởng đã biết đã hiểu tới nhàm hóa ra khi đọc vẫn thấy lạ thấy hồi hộp..." Lần ấy ở một trại viết Ðồ Sơn, khi đi mắt tôi nhìn rõ mười mươi là Chu Lai đã đưa "thành phẩm" cho ông phụ trách rồi mà có đêm thiếp hẳn đi được một giấc, trở dậy tôi vẫn thấy phòng anh đèn sáng rất khuya... Phòng bên thì Lê Lựu, với lối viết khó nhọc cố hữu đang xoài người trên giường mà "cày". Phòng bên nữa thì âm thanh bàn phím chiếc máy vi tính xách tay của Trần Ðăng Khoa thi thoảng lại lạch xạch... Tôi ngán ngẩm, quả là Trời đày mấy lão này, đêm biển mát mẻ thế này mà... Ghé qua phòng Chu Lai kéo điếu thuốc lào, tôi ngạc nhiên thấy bản thảo tập bút ký mà tôi thấy anh đã đưa đang được tác giả "khảo" lại... "mà vẫn chưa thấy vừa ý - rồi Chu Lai thở dài nhăn nhở cười - đeo cái tên nó nhục thế đấy...".

Nghiêm c ẩn thì hẳn phải nhọc nhằn vất vả chứ chẳng thể nào chơi chơi tài tử như có một anh đã vênh váo cao đàm khoát luận hẳn hoi trên một diễn đàn là "tôi chỉ cần ngồi nhà ngó qua cửa sổ đã thấy ối tình huống, khối chất liệu..." (!?) Cuốn tiểu thuyết Cuộc đời dài lắm là khối người đang cầm trên tay, tôi biết Chu Lai tất tả với nó nhiều năm... Một bận tôi được theo Chu Lai về vùng cao-su miền Ðông Nam Bộ, nơi địa bàn quen thuộc những năm đánh Mỹ của đại đội trưởng đặc công Chu Lai mà nhiều lúc anh thường tặc lưỡi "cái anh viết phải có một mảnh đất một nơi quen thuộc để đi đi về về... Có lẽ vùng này khéo mà là nơi ấy của mình...". Vùng này Chu Lai có một người bạn thân từ những năm trận mạc. Ðó là Hà Nguyên Cát nay đang giữ trọng trách lo công ăn việc làm của mấy nghìn con người, Tổng Giám đốc Công ty Cao-su Phú Riềng. Chuyện làm ăn nếu cho "ra môn ra khoai" trong thời buổi kinh tế thị trường có mà vô khối việc phải bàn từ giờ cho đến... mai hậu! Hay, dở, tốt xấu, xuống chó lên voi, lận đận, hanh thông... mà ở ông bạn Hà Nguyên Cát gần như hội đủ. Nhiều lần tới lui về miền đất ấy, mà sao phải lắm lần như vậy vì không thỏa mãn với những bài báo, những bút ký mình đã viết, thậm chí cả một truyện dài có tên là Gió xanh nữa... Và sau hết, Chu Lai biết vượt thoát khỏi những "mệnh yểu" của những ghi chép tân văn "công nghiệp hóa" lên cho cái trục nam châm khổng lồ nhân tình thế thái, nhân văn nhân bản xoay tít làm hạt nhân để vô vàn chi tiết tình huống đeo bám, thăng hoa thành Cuộc đời dài lắm.

C ực nhọc vất vả thay cho những người viết đã "trót" quăng ra trước mình những cái "mốc" mà quãng đời còn lại phải hì hụi, phải tất tả để vượt qua chính những cái mốc ấy... Ðã "trót" thuộc, "trót" quen với Nắng đồng bằng, Phố nhà binh, Vòng tròn bội bạc, v.v. nếu bây chừ có việc thiên hạ sắc mắc khắt khe với Chu Lai thì cũng là điều không mấy lạ! Cũng như có ai đó phàn nàn là Chu Lai "cực đoan" hay "nổi đóa" khi trực tiếp "can dự" chứng kiến những tình huống bạn viết hay bạn đọc đòi hỏi khắt khe ấy... Bởi tôi trộm nghĩ, Chu Lai có quyền "bảo vệ, minh chứng" cho việc lao động nghiêm cẩn nhọc nhằn của mình chứ nhỉ?