trinh cong son

Nguyễn Thanh Ty

Về Một Quãng Đời
của Trịnh Công Sơn

(Minh chứng về một vụ đánh cắp tư liệu văn học)

Nội dung:

- Giới Thiệu...                                     Lê Thanh Tâm
- Về Một Quãng Đời của Trịnh Công Sơn...                Nguyễn Thanh Ty
- Trịnh Công Sơn với cao nguyên bụi đỏ sương...       Nguyễn Đắc Xuân
- Giao Điểm trả lời thư của ông Nguyễn Thanh Ty... Giao Điểm
- Thư của. . . . . . . . .                      Nguyễn Đắc Xuân
- Đạo Văn hay Đạo Tư Liệu...             Lê Tùng Minh
- Nhận Định Về Việc Đạo Văn của Nguyễn Đắc Xuân...                    Tuệ Chương
- Nói Thêm Về Huế (mạn đàm)...    Lê Thanh Tâm, Nguyễn Thanh Ty và Tuệ Chương
- Phụ Lục: Thư của Nguyễn Tiến Lãng, Trần Văn Ngọc
- Vài hình ảnh có sự góp mặt  của Trịnh Công Sơn thời thanh xuân

Giới Thiệu

Tôi vốn dĩ không phải là một nhà văn hay nhà thơ mà chỉ là người yêu thích văn nghệ và ái mộ những chân tài hoạt động trong lãnh vực nầy.

Từ những lý do đó, tôi tham gia hầu hết các buổi sinh hoạt công cộng của các anh chị em văn nghệ sĩ và cũng có lần không ngần ngại đứng ra điều hành hay giới thiệu văn tài của vài anh chị em đang cự ngụ tại Boston, Massachusetts. Và cũng vì lòng yêu thích và ái mộ đó, tôi lại dính líu đến điều tôi gọi là ‘Vụ Án Văn Nghệ’ về bài ký sự của một người bạn bút danh là Nguyễn Thanh Ty.

Sau khi Trịnh Công Sơn qua đời, trong quan hệ bạn bè, tôi được biết tác giả Nguyễn Thanh Ty có một thời gian lâu dài sống chung với người nhạc sĩ họ Trịnh nầy. Đó là thời gian hai người học chung khóa 1 trường Sư Phạm Qui Nhơn (1962-64). Không những thế, do sự tình cờ của cuộc đời đưa đẩy, cả hai đều được bổ dụng về nhận việc tại Ty Tiểu Học Lâm Đồng, thị xã Bảo Lộc (B’Lao), lại thuê nhà ở chung, ăn chung, vui chơi với nhau qua một thời gian dài từ 1964 đến 1967. Mùa hè năm đó, cả hai đều nhận được lệnh động viên của Bộ Quốc Phòng rồi họ chia tay nhau, người mạnh dạn lên đường nhập ngũ, người trốn lính.

Theo dư luận trong số những người yêu nhạc Trịnh Công Sơn, không mấy ai biết tới quá trình của ông khi ông còn trẻ, hình như ông dấu thật kín thời gian ông học ở trường Sư Phạm Qui Nhơn và nhất là thời gian dạy học ở trường sơ cấp Bảo An, thuc Ty Tiểu Học Lâm Đồng. Nhưng đó lại là thời gian quan trọng trong cuộc đời sáng tác của Trịnh Công Sơn, sự nghiệp ông trưởng thành ở đó, phát triển cao độ ở đó, để đến khi ông về sống ở Sài Gòn thì trở  thành người danh tiếng. Thời gian nầy chính là lúc Nguyễn Thanh Ty sống gần gủi Trịnh Công Sơn, ăn một mâm nằm một chiếu. Nguyễn Thanh Ty không những tham gia những trò vui đùa giải trí, thậm chí cả yêu đương, những suy nghĩ thắc mắc về con người, - nói theo nghĩa đen - về cuộc sống và cả phần nội tâm, về thân phận dân tộc, dù nhiều khi Trịnh Công Sơn muốn dấu kín những gì trong tư duy ông đối với các bạn bè sống chung trong một mái nhà; nhưng cũng khó dấu được khi mỗi sáng, vừa mở mắt ra là họ đã thấy nhau.

Giai đoạn quan trọng nầy trong cuộc đời một nghệ sĩ thiên tài như Trịnh Công Sơn cần được viết lại, mô tả lại cho mọi người cùng biết để sau nầy, những ai cần tìm hiểu, nghiên cứu có thêm phần tư liệu để xét suy cho tới ngành ngọn vấn đề. Cũng may mắn thay, Nguyễn Thanh Ty là người có trí nhớ tuyệt vời! Ông đã mô tả lại cuộc sống chung của họ rất sống động, y như sự thật đã diễn ra vậy!

Bên cạnh đó, sau khi Trịnh Công Sơn qua đời, không ít người viết báo, đăng đàn diễn thuyết, tự vẽ vời mình ra như những ‘bạn thân’, ‘đồng chí’, thậm chí cả ‘đồng tịch đồng sàng’. Mục đích của họ là muốn mượn xác chết Trịnh Công Sơn như một ngọn đèn để thắp sáng họ lên, kể lễ công trạng như là người che mưa che nắng cho nhạc sĩ họ Trịnh, là người thắp sáng tư duy của Trịnh, dẫn dắt người nhạc sĩ nầy tiến bước vào một thời kỳ mới huy hoàng trong sự nghiệp sáng tác của ông, nâng họ Trịnh lên thành một thiên tài, làm như họ chính là người tạo ra thiên tài ấy. Đó là đám ruồi xanh bu quanh xác chết Trịnh Công Sơn chưa kịp chôn để kiếm chút hơi tanh tưởi.

Từ những nhận định như thế, tôi không ngần ngại thúc đẩy, khuyến khích, thậm chí đôi khi lấy tình bè bạn ra ‘năn nỉ’ tác giả Nguyễn Thanh Ty viết thiên ký sự ‘Về  Một Quãng Đời Của  Trịnh Công Sơn’

Khi viết chưa xong, và vì tác giả Nguyễn Thanh Ty cũng không mấy nhiệt tình trong việc phổ biến, và do một sự tình cờ, nhà văn Trần Doãn Nho xin phép lấy một đoạn, đoạn quan trọng nhứt -thời gian Nguyễn Thanh Ty và Trịnh Công Sơn sống chung ở Bảo Lc/1964-1967- để đăng trên tạp chí Văn Học số 186/187 tháng 10 và 11/2001, ấn hành tại California. Theo ông Lê Tùng Minh, tờ Văn Học nầy là do ông Nguyễn Mộng Giác chủ trương, và đã được phép lưu hành theo diện ‘bán công khai’ ở trong nước.

Hơn hai tháng sau, tháng 1/2002 độc giả thấy xuất hiện bài viết ‘Trịnh Công Sơn với cao nguyên bụi  đỏ sương mù’ do ông Nguyễn Đắc Xuân viết trên tạp chí ‘Kiến Thức Ngày Nay’, số  410, ngày 1/1/2002. Đồng thời bài viết nầy cũng xuất hiện trên mạng lưới Giao Điểm.

Dĩ nhiên, ông Nguyễn Thanh Ty lên tiếng về việc trùng lập chi tiết sự kiện đến đ khít khao giữa bài viết của Nguyễn Thanh Ty và Nguyễn Đắc Xuân. Nói rõ ra, Nguyễn Đắc Xuân đã lấy cắp tư liệu trong bài viết của Nguyễn Thanh Ty để ‘xào nấu’ lại thành bài của ông. Nghi vấn nầy được Nguyễn Thanh Ty đặt ra với Giao Điểm điện tử. Không chút ngần ngại, ông Nguyễn Văn Hóa, người lãnh đạo mạng lưới Giao Điểm điện tử nầy lên tiếng bênh vực Nguyễn Đắc Xuân, đã kích Nguyễn Thanh Ty với những lời lẽ hồ đồ, thiếu lịch sự tối thiểu của một người đứng đầu một cơ quan ngôn luận trong một thế giới văn minh mà quyền tự do báo chí được xem là quyền thứ tư. Đồng thời, cũng để ‘hiệp đồng đánh địch’, Giao Điểm điện tử cũng cho đăng bài ‘cải chính’ của nhà văn Cộng Sản Nguyễn Đắc Xuân mà lời lẽ như thế nào từ phía miệng lưỡi Cộng Sản, không cần nói ra, độc giả cũng biết cả rồi.

Tới đây, có người đâm ra sợ... Cộng Sản, muốn rút chân ra vì đã lỡ bước vào, nhưng cũng không ít người ‘Giữa đường dẫu thấy bất bằng mà tha.’ Sự việc như thế nào, xin mời độc giả đọc tiếp những trang sách sau đây, từ khi câu chuyện bắt đầu.

Tôi không đồng ý với vài anh em, cho rằng ‘nghĩa tử là nghĩa tận’, hãy để yên cho người nằm dưới mộ, và những gì họ viết về hiện tượng văn học nầy được xem như đầy đủ, và sẽ không bàn gì thêm gì nữa dù biết chắc sẽ có lời ong tiếng ve. Dù sao, tôi vẫn phải chấp thuận ý kiến của số đông.

Boston, những ngày đầu Xuân năm Tỵ.
Lê Thanh Tâm

Về Một Quãng Đời Của  Trịnh Công Sơn

Nguyễn Thanh Ty

Trịnh Công Sơn đã nằm xuống. Cát bụi trở về với cát bụi. Xong một kiếp người. Nhưng đằng sau ông, vấn đề vẫn chưa xong. Người khen ông rất nhiều. Kẻ chê ông cũng lắm. Dù khen hay chê, mọi người đều phải công nhận tài năng âm nhạc của ông. Cái đó đã hẵn. Không bàn ở đây. Vấn đề đang tranh cải được đặt ra ở đây: Trịnh Công Sơn có là Cộng Sản hay không? Hay chỉ là nạn nhân đi giữa hai lằn đạn? Như ông Trịnh Cung và một số người đã nêu!

Người viết bài này có dịp gần gũi và sống chung với Trịnh Công Sơn một thời gian, từ năm 1962 đến 1967, nên biết được đôi điều về cuộc đời thường của nhạc sĩ họ Trịnh này. Nhân ngày ông qua đời, mt số thân hữu yêu cầu tôi viết lại những kỷ niệm vui buồn với người quá cố để anh em hiểu thêm về một thiên tài âm nhạc. Và luận xem thử Trịnh Công Sơn có là Cộng sản hay thiên Cộng hoặc đi giữa?

Tôi chưa hề viết văn. Mong rằng những dòng thô thiển dưới đây giúp ích được phần nào cho những ai thích sưu tầm tài liệu về cuộc đời người nghệ sĩ tài hoa bạc mệnh này. Miễn chấp cho chuyện chữ nghĩa.

Theo chỗ tôi biết, trong số những người viết về cuộc đời của nhạc sĩ họ Trịnh trong thời gian dạy học, chỉ có bốn người mới có thể có nhiều tài liệu sống về Trịnh Công Sơn, còn hầu hết đều cưỡi ngựa xem hoa, hoặc cặm cụi mày mò, đào xới trong các bài viết của nhiều người, cóp chỗ này một ít, chỗ kia vài chi tiết và đem các ca từ của họ Trịnh ra, sợi tóc chẻ làm tám, rồi dùng ngòi bút thần kỳ hô phong, hoán vũ, tô lục, chuốc hồng mà thôi.

Bốn người đó là: Hoàng Phủ Ngọc Tường - Khánh Ly - Trịnh Cung - Đinh Cường. Thời gian Trịnh công Sơn còn sống, báo chí hải ngoại viết rất nhiều về người nhạc sĩ này, cả khen lẫn chê, nhiều khi đến độ gay gắt. Tôi cố tìm đọc những bài của ông Đinh Cường để xem lập trường của ông, nhưng không thấy. Mới đây ông Nguyễn Văn Liễu tức họa sĩ Trịnh Cung có phát biểu một số điều tại Cali trong dịp tưởng niệm Trịnh Công Sơn. Trong đó có một số sự việc ông không phản ảnh đúng sự thật. Tôi nghĩ rằng ông quên hoặc ông suy diễn.

Mãi đến khi tờ Hợp Lưu, số 59, phụ trang đặc biệt Trịnh Công Sơn ‘Một cõi đi về’, tôi mới được đọc một bài duy nhất của ông Đinh Cường. Cả hai ông Trịnh Cung và Đinh Cường đều nói là bạn lâu năm với Trịnh Công Sơn, từng cưu mang, chia ngọt, xẻ bùi cùng nhau cho đến ngày nhạc sĩ họ Trịnh từ giã cuộc đời. Nhưng tuyệt nhiên, người ta không thấy hai ông đả động gì tới vấn đề Trịnh Công Sơn có là Cộng Sản hay không?

Ca sĩ Khánh Ly hết lời ca tụng người nhạc sĩ này là điều đương nhiên, dễ hiểu. Nếu không có nhạc Trịnh Công Sơn chắp cánh cho Khánh Ly bay cao, thì suốt đời Khánh Ly chỉ là một cô bé ‘nhếch nhác’, như lời ông Cung mô tả, ở tại Đà Lạt mà thôi. Ngược lại, nếu nhạc Trịnh Công Sơn không nhờ Khánh Ly ‘lăng xê chùa’ trên Đài Phát Thanh Đà Lạt, ròng rã ba năm liền, từ 1964 đến 1967, và ‘đi chân đất’ về Sài Gòn hát miễn phí cho sinh viên nghe thì liệu nhạc của họ Trịnh có được phổ biến rng rãi như ngày nay không? Cần nhắc ở đây là trước 1964, từ cái thuở mới mười bảy tuổi, Trịnh Công Sơn đã có những bản nhạc rất hay như ‘Ướt Mi’, ‘Thương Một Người’, ‘Biển Nhớ’, ‘Nhìn Những Mùa Thu Đi’ mà nào có tăm tiếng gì. Có chăng là những bạn bè trong giới Sư phạm hoặc một vài thân hữu chuyền tay nhau hát!

Người có thẩm quyền nhất để giải đáp thắc mắc của nhiều người liệu Trịnh Công Sơn có là Cộng Sản hay không chính là Hoàng Phủ Ngọc Tường. Nhưng đến giờ này, tôi không thấy ông lên tiếng xác nhận. Hoặc có mà tôi không biết chăng?

Hai Năm Tại Trường Sư Phạm Qui Nhơn 1962-1964

Tôi học chung một khóa Sư phạm với Trịnh Công Sơn. Khóa I, ngày 22 tháng 4 năm 1962, khóa đầu tiên được mở ra tại thành phố Qui Nhơn, tỉnh Bình Định. Tên gọi khóa học là ‘Thường Xuyên’, học hai năm, để phân biệt với ‘Khóa Cấp tốc’, học mt năm. Tiêu chuẩn tối thiểu để nộp đơn là Tú Tài I. Tuy nhiên khóa đầu tiên ấy đa số đã có Tú Tài II. Mt vài người đã có một, hai chứng chỉ Đại học. Sĩ số giáo sinh là ba trăm người. Đa phần là người Huế, tỷ lệ có lẽ chiếm 60%. Số còn lại rãi rác ở các tỉnh Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định, Phú Yên, Khánh Hòa... lên tận các tỉnh cao nguyên Đà Lạt, Lâm Đồng, PleiKu, KonTum...

Trịnh Công Sơn theo ban Pháp văn. Tôi theo ban Anh văn. Hiệu trưởng là thầy Đinh Thành Chương. Ông này rất tôn sùng tổng thống Ngô Đình Diệm. Mỗi sáng thứ hai, chào cờ, Ông thường có những bài phát biểu trước giáo sinh, ca tụng công đức Ngô Chí Sĩ hết lời. Ngược lại, em Ông, giáo sư Đinh Thành Bài lại thiên Cộng. Trong những giờ dạy Sư phạm lý thuyết, thầy thường xen vào những lời ca ngợi chế độ Cộng Sản.

Năm 1963, phong trào Phật Giáo nổi lên, lật đổ chính quyền Ngô Đình Diệm. Một nhóm giáo sinh tổ chức tố khổ thầy Đinh Thành Chương, buộc Ông phải từ chức. Trịnh Công Sơn cũng bị lôi kéo theo trong vụ này. Mấy tuần sau, Bộ Giáo Dục phải bổ nhiệm giáo sư Mẫn mới từ Hoa Kỳ về, thay thế thầy Chương, nội vụ mới êm.

Còn nhớ, ngày nhập học đầu tiên, thầy Đoàn Nhật Tấn, dạy môn tâm lý giáo dục, đọc tặng học trò hai câu thơ:

Dưa leo chấm với cá kèo,
Bởi con nhà nghèo mới học Normal!
(Sư phạm)

Đúng vậy! Đa số chúng tôi lúc ấy đều là con nhà nghèo. Hoặc học hành dang dở, hoặc cha mẹ không đủ khả năng tài chánh để gửi con ra Huế hay vào Sài Gòn tiếp tục học lên Đại học. Vì vậy chúng tôi đều cố thi vào Sư phạm để chắc chắn rằng sau hai năm sẽ có công ăn việc làm cho bản thân và có thể giúp gia đình. Tưởng cũng nên nói rõ ở đây tại sao chúng tôi cố thi vào Sư phạm. Thời gian đó hai ngành Y Tế và Giáo dục rất thiếu nhân viên. Khóa nào vừa đào tạo xong là được bổ nhiệm đi làm ngay. Trong khi các ngành khác như Công Chánh, Nông-Lâm-Súc, Kỹ Thuật Phú Thọ... ra trường, nằm nhà mấy năm vẫn chưa được bổ nhiệm.

Có một nghi vấn ở đây: Không biết ông Trịnh Cung vịn vào đâu mà bảo rằng Trịnh Công Sơn vào được trường Sư phạm Qui Nhơn để núp bóng là nhờ hai ông Tường và Kha giúp đỡ. Có lẽ ông Cung đã nghe ông Tường, ông Kha hay là Sơn kể lại chăng?

Nói thêm một chút về chuyện thi vào Sư phạm. Đề thi thật ra không khó, nhưng để lọt được vào cửa ải, mỗi thí sinh phải chọi lại ít nhất mười đối thủ. Tính từ Quảng Trị, Trung Trung Phần đến miền cao nguyên hơn mười bốn tỉnh, Bộ chỉ chọn có ba trăm người. Vậy theo tiết lộ của ông Cung, người ta nghĩ đến hai vấn đề:

1/ Ông Tường hoặc ông Kha đã thi dùm cho Sơn? Hoặc hai ông có chân trong Ban Giám khảo, chấm cho Sơn đậu?

- Tại sao lại phải vào trường Sư Phạm núp bóng mà không là Trường Cao Đẳng Mỹ Thuật Huế? Nơi mà ông Cung với ông Cường theo học.

Ông Đinh Cường từng xác nhận là Sơn có tài hi họa, vậy thì thi vào Mỹ thuật có khó khăn gì, thi chi vào Sư phạm để phải nhờ đến sự giúp đỡ của hai ông Tường và Kha?

Thứ nữa, ông Cung chê nghề dạy học không xứng đáng với tài năng của Sơn (lúc ấy?). Và ông còn cho biết đã cưu mang Sơn.

Tôi không biết ông nói chữ ‘cưu mang’ với một nghĩa nào. Theo chỗ tôi biết, đem chỉ số lương ra so sánh thì lương của Sơn phải hơn hẵn.

2/ Trịnh Công Sơn vào Sư Phạm để núp bóng. Cả hai ông Cung và Cường đều nói như thế. Vậy Trịnh Công Sơn vào Sư Phạm để núp ai? Và núp cái gì? Sẽ có hai giải thích được đặt ra cho hai chữ ‘núp bóng’

a/  Sơn vào Sư Phạm để tạm thời trốn lính.

b/ Hoàng Phủ Ngọc Tường, Ngô Kha, Nguyễn Văn Liễu (Trịnh Cung) và Đinh Cường đã có mưu đồ gài Sơn vào Sư Phạm để thực hiện sách lược ‘học đường vận’?

Giải thích một: không vững. Lúc đó Sơn đã có Tú Tài I. Đâu phải ở vào trường hợp ‘Rớt tú tài anh đi trung sĩ’. Sơn có thể theo học bất cứ một trường Trung Học tư nào để thi lấy Tú Tài II vẫn được hoãn dịch theo luật định. Nếu cuối năm, thi hỏng, thì a-lê, mời anh vào Thủ Đức, vác Garant M1 đi ‘ắc ê’ chín tháng quân trường. Sau đó mang lon chuẩn úy, đi ‘mút chỉ cà tha’, bốn vùng chiến thuật, trả nợ nước non. Còn nếu anh bợ được cái Tú Tài II, thì anh cứ tà tà lên Đại Học. Chí ít cũng được hoãn dịch bốn năm nữa. Chính phủ Việt Nam Cộng Hòa đâu có chủ trương lùa hết trẻ, già, trai, gái, lớn, bé đi ‘Xẻ dọc Trường Sơn đi cứu nước’ như ở miền Bắc.

Ông Cường nói vì tình hình, thời cuộc lúc đó... lại càng khiên cưỡng. Những ai sinh từ năm 1940 trở về trước đều biết rất rõ rằng: Miền nam được hưởng một thời gian mấy năm rất thanh bình, kể từ ngày Ông Diệm chấp chánh (54-63) cho đến lúc Ông bị đám ‘Thập nhị Sứ quân’ giết.

Giải thích hai: có lẽ thuyết phục hơn, nếu xét theo bề dày ‘thành tích’ Sơn đã cúc cung tận tụy, phục vụ chế độ sau tháng Tư, bảy lăm. Nhưng suốt những tháng, năm sống chung với Sơn, tôi không thấy Sơn có một hành đng cụ thể nào khả dĩ gọi là có vẽ ‘Việt Cộng’. Trừ khoảng thời gian giữa năm 1965, Sơn nhận được nhiều thư  từ của ông Hoàng Phủ Ngọc Tường và tiếp theo là những cuộc gặp gỡ, tiếp xúc bí mật tại một trang trại ở Phim Nôm, gần Tùng Nghĩa, Đà Lạt với một nhân vật, Sơn dấu tên. Sau đó, Sơn mới vội vã sáng tác tập ‘Ca Khúc Da Vàng’ trong vòng có ba tháng hè năm 1965.

Loại trừ hai giải thích trên, Sơn vào Sư phạm với một lý do hết sức đơn giản là:

Dưa leo chấm với cá kèo.
Bởi con nhà nghèo mới học ‘Sư phạm’.

(Cái sĩ diện hão của đa số người Huế cứ mơ về một thời vàng son làm ‘ôn’ làm ‘mệ’ cố che dấu cái hiện tại suy tàn đã đành. Còn ông Liễu là dân Nha Trang - Cầu Đá - Chụt chính tông mà cũng lập lờ ‘đánh bùn sang ao’ quả là chuyện lạ)

Nhắc lại hai câu thơ của thầy Đoàn Nhật Tấn đã dẫn nhập để thấy rằng lúc ấy nhà Sơn đang lâm vào cảnh ngặt nghèo. Cha bị tai nạn mất sớm, gia đình khánh kiệt. Má Sơn phải chật vật lắm mới nuôi nỗi đàn con còn nhỏ dại. Sơn là con trưởng, phải bỏ dở chương trình học để lấy nốt cái Bac II Philosophie, về lại Huế để phụ giúp mẹ. Sư phạm Qui Nhơn là con đường ngắn nhất có thể giúp Sơn đạt được ý nguyện này. Những ngày mưa gió ủ ê, đất nhão, không đi ra ngoài được, nằm khoèo ở nhà, Sơn tỉ tê kể cho tôi nghe về cuộc đời của Sơn nhiều buồn vui lẫn lộn. Trong đó có cả điều thất vọng và thất tình về cô Diễm. Từ đó mới có bài ca thất tình diễm lệ ‘Diễm xưa’.

Dù bất cứ ai, vô tình hay hữu ý, che dấu hay huyền thoại hóa Trịnh Công Sơn trong giai đoạn học Sư phạm và dạy học bằng những lý do rất ‘mờ mờ, ão ão’ để đánh hỏa mù dư luận với mục đích thần tượng hóa đời thường của một nghệ sĩ, cũng cần cơm ăn, áo mặc... như mọi người, đều không giúp ích gì được trong việc cung cấp tài liệu để viết lại tiểu sử một người nghệ sĩ tài ba được nhiều người mến mộ. Có khi lại phản tác dụng.

Trường Sư Phạm và trường Kỹ Thuật Qui Nhơn được ngân sách Mỹ tài trợ, xây cất rất qui mô và tân kỳ. Hai trường nằm gần nhau tại Khu Sáu, sát bờ biển, khoảng giưã đường từ phố Gia Long đến Ghềnh Ráng, nơi thi sĩ Hàn Mặc Tử an nghỉ giấc ngàn thu. Qua khỏi Ghềnh Ráng là làng Qui Hòa, làng dành riêng cho người mắc bệnh cùi. Ở đó có nhiều bà ‘xơ’ hy sinh một đời, tận tụy chăm sóc cho bệnh nhân.

Lúc bấy giờ, 1962, thành phố Qui Nhơn hãy còn tiêu điều xơ xác. Ngay con đường chính Gia Long, chạy dài từ Núi Mt (Ga xe lửa) đến bến cảng hãy còn nhiều ngôi nhà vô chủ, đổ nát hoang tàn trong chiến tranh chưa có ai dọn dẹp. Đường Lê Lợi chạy từ trung tâm phố thẳng ra biển còn rất nhiều nhà tranh, vách lá.

Vẽ lại một vài hình ảnh cũ để cho thấy chính phủ lúc ấy có dụng ý khi cho xây cất hai ngôi trường đồ sộ tại đây. Mỗi năm hai trường qui tụ hơn mt ngàn giáo sinh và học sinh kỹ thuật khắp nơi đổ về. Nền kinh tế tại đây đã nhanh chóng phục hồi.

Để quảng bá rộng rãi cho nhiều nơi biết về trường Sư Phạm, Ban Giám Đốc nhà trường cho thành lập một ban văn nghệ. Trịnh Công Sơn được bầu làm trưởng ban, chịu trách nhiệm tổng quát. Thanh Hải, phó ban thứ nhất, trách nhiệm về nhạc. Võ Văn Phòng, phó ban thứ hai, trách nhiệm về kịch. Một vỡ kịch thơ dài 45 phút nhan đề ‘Tiếng Cười Bao Tự’ được dàn dựng. Tôi được chọn để thổi sáo đệm thơ. Nhân dịp này tôi mới biết và quen với Trịnh Công Sơn.

Một chương trình đại qui mô gồm đủ các tiết mục ca, múa, nhạc, kịch được Ban Văn nghệ hoạch định. Thêm vào đó là một tổ phụ trách ánh sáng. (Lúc đó rất hiện đại và tân kỳ. Dùng đèn chiếu slide làm hậu cảnh thay đổi mỗi màn trình diễn khác nhau. Dùng đèn quay, chớp chớp đổi màu rất đẹp mắt)

Buổi trình diễn được ra mắt đúng ngày ‘Song Thất’ năm đó, chứ không phải ngày mãn khóa như ông Đinh Cường nói.

Trong thời gian này, Trịnh Công Sơn sáng tác trường ca ‘Tiếng Hát Dã Tràng’ hay gọi gọn hơn là ‘Dã Tràng Ca’ để làm tiết mục mở màn. Đây là tiết mục công phu và đặc sắc nhất. Ban hợp xướng gồm năm mươi người gồm nam lẫn nữ do Sơn thử giọng tất cả các mầm non văn nghệ và chọn lọc. Anh đã khổ công tập ráo riết trong ba tháng trời, xen kẻ giữa những giờ học, và đã thành công vượt mức trước sự ngạc nhiên đầy thích thú và khen ngợi của quan khách và công chúng. Tiếng vỗ tay đã kéo dài rất lâu.

Rất tiếc, tôi không có chân trong ban hợp xướng, nên không thuộc trường ca này. Chỉ nhớ lõm bõm vài câu, xin ghi lại cho vui.

Tiếng Hát Dã Tràng hay Dã Tràng Ca.

(Tiếng vọng)     Dã tràng... Dã tràng... Dã tràng...
Dã tràng xe cát biển Đông... Dã tràng xe cát hoài công...
(Tiếng trống Bass dồn dập, thúc dục):
Trùng dương ơi... Trùng dương ơi vỗ sóng vào bờ...
....(quên)...
Thôi... còn gì nữa đâu... Còn gì nữa đâu... Đời lên cơn đau! Xuân, Hạ, Thu, Đông bốn mùa làm rét mướt... Tôi gọi tên tôi giữa nước non ngàn...

Tôi chỉ nhớ đại khái vậy. Hiện nay, tại thành phố Lawrence, Mass, có anh Nguyễn Văn Tấn, Cali có chị Hồ Thị Nghị trước ở trong ban hợp xướng, chắc còn nhớ. Bốn mươi năm đã qua rồi, còn gì!

Cũng trong thời gian học Sư Phạm, Sơn còn sáng tác thêm những nhạc phẩm khác như ‘Biển Nhớ’, ‘Nhìn Những Mùa Thu Đi’, ‘Nắng Thủy Tinh’. Hầu như tất cả giáo sinh đều biết và ngâm nga những bài này. Ngoài ra Sơn cũng sáng tác một vài bài vui, ngắn để chúng tôi khi đi thực tập tại các trường dạy cho các em hát.

Tôi xin ghi lại đây một bài tượng trưng:

Ông Tiên vui

Ông Tiên vui,
Ông có cái râu dài.
Đêm ông thường ngủ yên trên đỉnh mây.
Ông Tiên vui,
Ông thường hay nhắc đến.
Chốn thiên đình chẳng có tháng ngày vui.
Ông Tiên vui,
Ông có cái căn nhà.
Trên ngọn đồi hằng đêm Ông ghé qua.
Hôm em lên,
Ông chợt đi đâu vắng!
Lúc em về, em buồn đến ngẩn ngơ.

Xin nhắc lại ở đây, Qui Nhơn lúc ấy còn nghèo lắm. Cả thành phố có mỗi quán kem duy nhất, vừa bán kem, vừa bán cà phê, thuốc lá, bia, trà. Đó là quán Phi Điệp, nằm trên đường Phan Bi Châu, đối diện với hội trường Qui Nhơn, nơi đã trình diễn văn nghệ.

Mỗi buổi chiều, chúng tôi, anh chị em nào có chút tiền còm thì kéo nhau vào quán, kêu bình trà, ngồi nhâm nhi nghe nhạc. Khá một chút nữa thì kêu một chai bia với tô bò viên gân, ngầu pín của ông Ba Tàu đậu xe trước quán. Thế là sang lắm rồi. Anh chị nào ‘bô xu’ thì ra biển ngồi ngắm trăng suông. Biển Qui Nhơn là biển bùn nên cát ở đó có màu vàng xỉn trông dơ dáy, không trắng như cát biển Nha Trang. Dọc theo bờ biển là một hàng dương, chạy dài từ khu quân sự đến bệnh viện Nguyễn Huệ. Trước bệnh viện là xóm chài. Bờ biển không có một lều quán hay kiosque nào. Ông Đinh Cường nói cùng Trịnh Công Sơn và Bích Khê ra đó uống cà phê ngắm trăng là nói nhầm.

Ba Năm Tại B’lao (Bảo Lc, Lâm Đồng)

Sau hai năm, mãn khóa, chúng tôi tốt nghiệp ra trường. Tôi và Trịnh Công Sơn cùng bốn giáo sinh khác là Lê Thị Ngọc Trinh (Huế), Nguyễn Văn Sang, Trương Khắc Nhượng, Đỗ Thị Nghiên (NhaTrang) cùng được bổ nhiệm chung mt sư vụ lệnh, đáo nhậm nhiệm sở Ty Tiểu học Lâm Đồng. Sự vụ lệnh mang số 961-GD/NV/38/SVL tạm thời tuyển bổ do Ông Nguyễn Hữu Quyến, Xử Lý Thường Vụ Hiệu Trưởng Trường Sư Phạm ký ngày 14 tháng 8 năm 1964.

Sau hai năm tập sự, chúng tôi được điều chỉnh tuyển dụng bằng Nghị Định mang số 596-GD/NV/BC/QĐ do XLTV Đổng Lý Văn Phòng, Phụ Tá Chuyên Môn, Phạm Văn Thuật ký ngày 6/5/1966.

Đến năm 1967, chúng tôi mới được chính thức bổ dụng bằng Nghị Định mang số 687/GD/NV/3B/NĐ kể từ ngày 01/9/1966 do T.U.N Ủy Viên Giáo Dục Đổng Lý Văn phòng Huỳnh Ngọc Anh ký ngày 7/4/ 1967.

Với chỉ số lương 320 cộng thêm phụ cấp đắt đỏ vùng cao lúc bấy giờ, chúng tôi lãnh được năm ngàn hai trăm đồng ($5.200) mỗi tháng, tương đương với hai lạng rưỡi vàng Kim Thành. Vật giá lại rất rẽ. Tiền ăn, ở mỗi tháng chỉ hết 600 đồng. Chai bia Con Cọp 3 đồng.  Mt dĩa thịt bò lúc lắc bốn người ăn giá 7 đồng. Tô phở 3 đồng. Cà phê loại ngon, một ly/1 đồng. Cơm bữa với ba món, 6 đồng. Thời gian từ 1964 đến 1967, chúng tôi sống sung sướng, tiêu pha rng rãi mà vẫn còn rủng rỉnh.

Tôi từ Nha Trang lên, theo đường Nha Trang-Đà Lạt-Bảo Lộc. Trịnh Công Sơn, từ Huế bay vào Sài Gòn, rồi từ Sài Gòn đi xe đò lên Bảo Lộc.

Không hẹn mà gặp lại nhau trên bến xe vắng vẻ, thưa thớt bóng người. Lâu lâu mới thấy dăm người Thượng lầm lũi nối đuôi  nhau, lặng lẽ rảo bước về một bản làng nào đó. Chúng tôi nhìn nhau, lòng thầm nghĩ: Trời ơi! Cái thiên đường mà mình tưởng tượng khi nắm trong tay tờ Sự Vụ Lệnh là đây sao?  B’lao - Bảo lộc là đây sao? Một phố quận vào chiều thứ sáu sao mà vắng lặng, buồn hiu hắt. Chuyến xe cuối cùng đổ khách xuống đây rồi lẫn mất. Ai cũng tản mác về nhà. Chỉ còn trơ lại Sơn và tôi, trơ trọi, cô độc. Trời lại đang mưa lâm râm, lành lạnh. Hai chúng tôi, mỗi người một va li quần áo nhẹ tênh. Lang thang tìm người hỏi đường đến Ty Tiểu Học Lâm Đồng. Lúc bấy giờ, thị xã Đà Lạt thuộc tỉnh Tuyên Đức. Lâm Đồng là mt tỉnh chỉ có vỏn vẹn hai quận là Djiring (Di Linh) và B’lao (Bảo Lộc). Trước năm 1960, Tòa Hành Chánh đặt ở Di Linh. Sau dời về Bảo Lộc được mấy năm, trước khi chúng tôi đến.

Khi chúng tôi tìm được đến Ty Tiểu Học thì trời đã sụp tối mặc dù chưa tới sáu giờ. Sương mù bốc lên từ mặt đất, bay là là dưới chân. Ty chỉ cách bến xe non nửa cây số. May mắn, lúc ấy bác lao công đang khóa cửa chuẩn bị ra về. Khi biết chúng tôi là giáo viên mới đổi đến, bác ân cần mời chúng tôi theo bác.

- Mấy thầy cũng may! - Bác nói - Chút nữa là tôi về rồi. Mai thứ bảy Ty nghỉ. Mấy thầy biết trọ nơi đâu. Đi theo tôi, tôi sẽ giới thiệu hai thầy với mấy ông giáo cũng vừa mới đổi tới đây mấy hôm trước.

Chúng tôi theo chân Bác vào ngõ Tiên Dung (gọi là ngõ Tiên Dung vì đầu ngõ có tiệm chụp hình mang tên ấy). Đi sâu vào khoảng hai trăm thước, con hẽm hẹp, trơn trợt vì cơn mưa buổi chiều, xoai xoãi lên dốc dần. Bác dừng chân trước mt căn nhà mái tole, vách ván. Trong nhà vẳng ra tiếng cười nói vui nhn của đám đông. Bác cai bước vào trước. Tiếng huyên náo im bặt. Bác ra hiệu cho chúng tôi vào nhà. Trong nhà chỉ có một chiếc giường gỗ khá rộng. Trên giường bốn mạng đang nằm, ngồi lổn nhổn. Mọi người nhìn bác cai chờ đợi. Bác đưa tay về chúng tôi rồi hướng về mt anh lớn nhất trong đám giới thiệu:

- Thầy Lãng à! Mấy thầy này mới đổi tới hồi chiều. Ty đóng cửa rồi, không trình diện được. Thầy giúp dùm cho mấy thẩy ở tạm qua đêm được không? Nhà tôi chật quá, không có chỗ ngủ.

Lãng tung chăn, ngồi dậy, giọng hơi cà lăm:

- Thế à! Được... được! Bác cứ về! Để... để tụi này thu xếp.

Sau khi bác cai quay lưng ra khỏi cửa, tôi với Sơn sực nhớ ra chưa nói lời nào cám ơn sự giúp đỡ của bác, bèn vi nói vói theo:

- Cám ơn bác nghe!

Không thấy tiếng trả lời. Có lẽ bác đã đi khá xa. Chợt Lãng lên tiếng:

- Ối giời! Nhà bác ấy cũng gần ngay đây thôi! Sáng mai, thế nào bác ấy cũng sang đây. Các anh vào đây đã. Sao cứ đứng mãi thế. Để... để cái va li vào góc này!

Chúng tôi theo lời anh đem hành lý đặt vào góc nhà. Thế rồi cả bốn người bu quanh hỏi thăm rối rít.

- Sư Phạm Qui Nhơn hả?

- Vâng!

- À, có anh Sang cũng Sư Phạm Qui Nhơn đây, mới trình diện hôm kia. Còn bọn này Sư Phạm Sài Gòn. Cũng lên trước mấy ngày thôi.

Tôi nhìn qua Sang. Cũng dân Nha Trang, nhưng tôi chưa gặp mặt lần nào tại Qui Nhơn. Sang ốm và cao như cây tre miễu. Nước da đen nhẽm. Mắt tròn xoe, tròng trắng nhiều hơn tròng đen. Còn hai người kia mới thoạt nhìn cứ tưởng là hai anh em. Cả hai đều tròn lẵn, chắc nịch. Da mặt hồng hào, bóng lưỡng. Một anh tên là Nguyễn Đức Hinh, nãy giờ chỉ đứng nhìn chúng tôi cười cười, không nói gì, nét mặt lộ vẽ thân thiện. Còn anh kia là Đỗ Danh Đạo, người hoạt bát, nói năng vui vẻ. Anh giới thiệu với chúng tôi người này, người nọ bằng một giọng đặc biệt Bắc pha Sài Gòn nghe rất tếu:

- Ông này là Nguyễn Tiến Lãng, -anh chỉ tay về phía đầu giường, Lãng đang quấn mền, ngồi dựa lưng vào vách.- Lãng là thổ địa kỳ cựu sáu năm ở đây, có biệt danh là ông Trùm. Đang dạy tại trường Nam Bảo Lộc.

Có lẽ đoán được sự thắc mắc của chúng tôi qua nét mặt ngơ ngác, Đạo giải thích:

- Sở dĩ ông Lãng lên tới chức Ông Trùm là vì ông ở đây lâu, thổ nhưỡng Lâm Đồng tặng cho ông bệnh sốt rét kinh niên. Cứ tới năm giờ chiều là ông phải trùm mền, xoa dầu Nhị Thiên Đường. Ngày nắng hay ngày mưa cũng đều đặn.

Mọi người cười rộ lên qua lời tếu của Đạo. Quay qua cặp mập và ốm ngồi cạnh nhau, Đạo tiếp:

- Còn hai ông này là Sang và Hinh, đang làm vua một cõi tại Lạc An, cách đây bảy cây số. Một tuần về phố một lần để du hí. Tạm trú tại ‘am’ của em và bác Lãng.

Không khí dần dần cởi mở, thân mật. Chúng tôi thấy ấm lòng và quên ngay nỗi buồn nặng nề buổi chiều, mới cách đây có hai tiếng đồng hồ. Chợt Hinh lên tiếng:

- Này ông, ông giới thiệu người khác lung tung, sao ông không nói gì về ông hết?

Đạo đỏ mặt rần lên, phất tay lia lịa:

- Thôi tha cho nhà em, nhà em đâu có gì để mà nói!

Nhưng Hinh đâu có chịu tha:

- Hai anh nè! Hắn là Đỗ Danh Đạo, tự là Đạo Sữa. Hôm mẹ hắn dẫn hắn lên đây giao cho bác Lãng trông nom, có dặn dò bác Lãng nhắc chừng hắn uống đều đặn mỗi ngày ba lần sữa, sữa Guigoze chính hiệu bà Lang Trọc đấy.

Nói xong, anh chỉ cho chúng tôi thấy hai thùng sữa tổ bố nằm dưới gầm bàn.

Thoáng chốc, chúng tôi thấy gần gũi và thân tình như đã quen nhau tự bao giờ. Mọi người dục chúng tôi đi tắm rữa rồi dẫn đi ăn tối. Đi ngược lại hẽm Tiên Dung. Phía bên kia đường là quán ăn Ngọc Hương, nằm bên phải đầu cầu. Buổi chiều, lầm lũi theo bác cai nên chúng tôi không để ý. Cầu có tên là Cầu Đất, vì bên dưới không có sông hay suối gì cả. Người ta dùng xe ủi, ủi đất lấp đầy mt quãng, nối liền hai trái đồi, thành mt lối đi, hai bên có thành che chắn cho khỏi ngã xuống hố, trông giống như cây cầu. Sương buổi tối đã dâng lên dầy đặc. Cả phố Bảo Lộc thắp thoáng ẩn hiện trong sương giống như cảnh tiên bồng trong xi nê. Quán ăn Ngọc Hương lập lòe ánh điện, văng vẳng tiếng nhạc phát ra, nghe như lúc gần lúc xa. Còn nhớ hình như bản ‘Những Bước Chân Âm Thầm’. Vì lời ca, tiếng nhạc với cái khung cảnh lúc bấy giờ nó hòa nhập vào lòng người lần đầu tiên đặt chân lên miền cao nguyên, sơn cước... Trước mắt tôi, một cảnh trí hoàn toàn lạ lẫm, đầy huyền ão và thơ mộng mà từ thuở nhỏ đến giờ, sống ở miền gió biển, cát trắng, sóng vỗ quanh năm, tôi chưa từng được thấy. Có chăng cũng chỉ là tưởng tượng ra những hình ảnh mơ hồ qua bản nhạc ‘Ai Lên Xứ Hoa Đào’ của nhạc sĩ Hoàng Nguyên mà thôi.

Những hình ảnh buổi chiều đứng co ro nơi bến xe vắng ngắt bóng người, nó ảm đạm thê lương bao nhiêu, bây giờ trở thành thơ mộng, lãng mạn bấy nhiêu. Nào con đường đất đỏ quanh co lẫn khuất dần trong ngõ vắng. Nào sương mù là là bay từng đám dưới chân. Nào những con đường lên dốc, xuống dốc khiến những mái nhà trồi lên, hụp xuống theo, y như những con thuyền tròng trành lượn theo giợn sóng xa xa ngoài biển.

Đang đói suốt một ngày đi đường, tôi và Sơn, vèo một cái, mỗi người đã ăn hết một dĩa cơm sườn nướng một cách ngon lành. Trong lúc mọi người đang nhâm nhi cà phê, nghe nhạc. Họ đã ăn từ chiều. Chúng tôi tiếp tục uống cà phê và trò chuyện. Sơn ít nói, chỉ ngồi nghe. Thỉnh thoảng góp vài câu gọi là. Có lẽ lần đầu còn giữ kẽ chăng? Ba anh: Lãng, Hinh, Đạo chốc chốc lại ngó chăm chăm vào Sơn, nửa như tò mò, nửa như quan sát. Phải chăng cái phong thái nghệ sĩ của Sơn đã gây cho người ta cái ấn tượng đầu tiên? Đối với tôi hay Sang, cái hình ảnh Trịnh Công Sơn, với một khuôn mặt ngăm đen, đôi mắt nhỏ mơ màng sau cặp kính cận khổ lớn, gọng đồi mồi che gần hết nửa khuôn mặt, trong hai năm học tại Qui Nhơn đã quá quen thuộc. Nhưng giờ đây, với những người bạn mới, chân chỉ hạt bột, mới rời ghế nhà trường, lần đầu tiên bước chân ra ngoài xã hội thì hình ảnh một ngươi nghệ sĩ như Sơn tự nhiên với mái tóc thưa, hơi dài, cái trán hói cao, đôi kính cận to quá khổ, hàng ria mép lưa thưa, vừa như râu, vừa như lông, mãnh và mịn khiến người ta thấy lạ nhưng ưa nhìn và có cảm tình ngay.

Gần chín giờ, mọi người dục về. Tôi và Sơn muốn nán lại chút nữa để được hưởng thêm cái hương vị ngọt ngào, đậm đà kỷ niệm của ngày đầu tiên đặt chân lên xứ Thượng. Nhưng anh Lãng cho biết, đúng chín giờ là nhà máy điện sẽ cúp.

Đêm đó, chúng tôi trãi chiếu, chăn xuống thềm nhà, năm người bạn trẻ, trừ anh Lãng nằm trên giường, tuổi sàng sàng từ hai bốn đến hai sáu, cùng nhau trao đổi những chuyện quê hương đi dần từ  Sài Gòn ra đến Huế rồi thiếp vào giấc ngủ. Lúc bừng mắt dậy đã chín giờ sáng.

Sáng thứ Hai, trình diện tại Ty để chờ bổ nhiệm, chúng tôi gặp hầu hết các bạn khác từ các nơi cũng đã đến từ thứ Bảy, Chủ Nhật. Sư phạm Qui Nhơn đủ mặt: Lê Thị Ngọc Trinh, Đỗ Thị Nghiên, Trương Khắc Nhượng. Sư phạm Sài Gòn: Nam có Nguyễn Hảo Tâm, Nguyễn Văn Ba, Nguyễn Văn Tâm, Trần Văn Nghị. Nữ có: các cô Nguyệt, Châu, Hải, Trang ... Sư phạm Long An chỉ có một ngoe là Ngô Thanh Bạch.

Ty Trưởng đương nhiệm là Ông Trương Cảnh Ngôn, sắp về hưu. Đỗ Thị Nghiên, Trương Khắc Nhượng, Nguyễn Hảo Tâm và tôi cùng được bổ nhiệm về trường Tân Bùi, xứ Tân Bùi, cách trung tâm Bảo Lộc chừng năm cây số. Lê Thị Ngọc Trinh bổ về trường Nữ Bảo Lc ngay trung tâm phố. Nguyễn Văn Ba phụ chân kế toán tại Ty. Riêng Trịnh Công Sơn được ‘biệt nhãn’ hơn bổ về một trường Sơ Cấp Thượng, ở sát nách Ty, chừng non cây số. Với chức vụ là Trưởng Giáo. (Xin ghi chú ở đây, theo qui chế Bộ Giáo Dục bấy giờ: một trường chỉ có lớp bốn trở xuống gọi là trường Sơ cấp. Đứng đầu là Trưởng Giáo, phải dạy lớp và không có phụ cấp chức vụ 200$. Trường từ năm lớp trở lên mới được gọi là trường Tiểu học. Đứng đầu là Hiệu Trưởng có phụ cấp chức vụ, vẫn phải đứng lớp. Truờng có từ mười lớp trở lên, Hiệu Trưởng mới được miễn dạy).

Ngạch chúng tôi là Giáo Học Bổ Túc, chỉ số lương tập sự là 320, ngân sách do Bộ Quốc Gia Giáo Dục đài thọ, như đã nói ở trên.

Sau khi phân bổ xong, Ty cho chúng tôi được nghỉ một tuần để thu xếp nơi ăn chốn ở. Thứ hai tuần tới sẽ trình diện nhiệm sở mới.

Khi về đến nhà, chúng tôi bò lăn ra cười với cái chức Trưởng giáo của Sơn. Lần đầu nghe tới chức Trưởng Giáo, ai cũng liên tưởng tới chức Trưởng Lão Hộ Pháp trong Ma Giáo, truyện chưởng Kim Dung.

Mấy ngày thong thả, tôi và Sơn đi dạo khắp nơi để tìm nhà trọ. Thật đúng như lời của một bản nhạc ‘đi dăm phút đã trở về chốn cũ...’ Phố Bảo Lộc nằm dọc theo quốc lộ, chỉ có một đoạn ngắn chưa đầy nửa cây số. Bắt đầu từ trường Nông Lâm Súc, chạy thoai thoải xuống dốc, đến cuối dốc là mt cái hồ nước, trông giống như cái lòng chão là hết. Lên dốc, hai bên là những đồi trà ngút ngàn. Lâm Đồng là xứ trà. Xưa kia B’Lao do người Pháp khai khẩn trồng trà và chế biến trà. Họ có nhiều trang trại lớn và có cả sân bay tư nhân. Năm chúng tôi được bổ về đây thì chỉ còn hai người Pháp già lấy vợ Việt Nam là còn ở lại. Những trại chủ khác đã bán lại cơ sở cho người Việt hoặc bỏ hoang để về nước vì không chịu nổi Việt Cộng thu thuế.

Bảo Lc là đọc theo âm Việt của tên Thượng là B’Lao. Năm 1954, ông Diệm đưa số người Bắc di cư lên đây khẩn hoang lập nghiệp. Họ toàn là người Công Giáo. Dẫn đầu là một cha xứ. Người xứ nào ở ngoài Bắc thuộc làng gì thì lên đây qui tụ lại thành một xứ, lấy tên làng mình ghép thêm chữ Tân để thành tên của xứ mình. Ví dụ: làng Bùi Chu thành Tân Bùi. Theo thứ tự, hướng từ Định Quán lên cao dần, qua khỏi khu vực sông La Ngà là đèo Ma Đa Gui, ranh giới tỉnh Lâm Đồng. Quận Bảo Lc bắt đầu từ xứ Tân Bùi. Tiếp theo là Tân Hà. Phố Bảo Lộc nằm giữa. Rồi đến Tân Thanh, Tân Phát. Xa vào tận buôn Thượng còn thêm Tân Rai và Tân Lú. Tôi chưa đến đó bao giờ. Chỉ đọc thấy trên bản đồ hành chánh. Mỗi xứ đạo do một cha xứ cai quản, cả phần hồn lẫn phần xác. Phụ tá có các ông trùm. Xứ có lực lượng vũ trang riêng để tự vệ an ninh và đánh trả Việt Cộng. Chung quanh xứ bảo bọc bởi hàng rào tre kiên cố. Kẻ lạ muốn vào xứ phải có người trong xứ quen và hướng dẫn. Xứ được xây dựng theo đồ hình bát quái. Trung tâm là nhà thờ. Dưới mỗi nhà đều có đường hầm ăn thông với đường hầm chính dẫn tới nhà thờ. Đường hầm được đào và xây dựng rất rộng rãi, chắc chắn. Suốt những năm ông Diệm chấp chánh, không một tên du kích nào dám bén mãng đến quấy rối. Nghe nói lúc đầu cũng có vài tên cố xâm nhập nhưng đều bị giáo dân tóm cổ tức khắc. Trong khi đó, tại trung tâm phố, khu tập trung đông đảo dân Nam, Ngãi, Bình, Phú, Thừa Thiên theo đạo Phật đa số thì Việt Cng lại dễ dàng trà trộn rãi truyền đơn và treo cờ. Kể từ năm 1964, khi chúng tôi dạy học tại đây, trở về sau, những chính quyền kế tiếp không chú trọng đến kế hoạch ấp chiến lược nữa, thu hồi toàn bộ vũ khí của các xứ, nên vấn đề an ninh lỏng lẽo dần.

Trở lại chuyện chúng tôi đi tìm nhà trọ. Suốt mấy ngày, Sơn và tôi lang thang khắp ngõ để tìm nhà thuê, nhưng không nơi nào vừa ý. Nhất là nhà vệ sinh thì khiếp quá. Tất cả các nhà đều đào hố xí sau vườn. Gác ngang miệng hố là hai thanh gỗ. Che chung quanh bằng những tấm cót tre. Không có mái che. Ngày mưa phải đi nón lá mà ngồi. Nhặng xanh hằng ngàn con bay vù vù từ dưới hố lên, bu cả vào người. Dòi bọ trắng nhởn to bằng đầu đũa, bò lổn nhổn khắp mặt đất. Eo ơi! Còn những ngày nắng oi nồng, cái mùi xú uế từ dưới xông lên càng khiếp đảm.

Trong lúc loay hoay tìm nhà, có ai đó mách chúng tôi, ở về phía Ty Công Chánh có ngôi biệt thự vừa xây xong, chủ nhà muốn cho thuê nhưng hơi đắt. Sơn và tôi đến ngay. Nhà rất đẹp, tọa lạc trên một khu quang đãng, thoáng tầm nhìn. Chung quanh hàng rào bao bọc, phía trước có cổng. Nhà có ba phòng ngủ, một phòng khách. Nhà bếp rộng chia làm hai, một nửa là bếp, một nửa là phòng tắm và vệ sinh. Chủ nhà là một người đàn bà tuổi trạc độ ba mươi, người mãnh dẽ. Bà hiện là Trưởng Phòng Kế Toán của Ty Công Chánh Lâm Đồng. Bà sống với đứa con gái nhỏ sáu tuổi tên Đào. Chồng bà đang làm việc ở Sài Gòn, bà cho biết. Sau khi nói chuyện độ dăm phút, chúng tôi bằng lòng thuê toàn bộ căn nhà, trừ một phòng cho bà và đứa con gái để ở, với giá 1.200 đồng. Nếu muốn ăn cơm tháng thì bà nấu luôn cho. Ngày ba bữa, mỗi người trả thêm ba trăm đồng. Chúng tôi ra về với lòng thơ thới vì đã tìm được nơi ăn ở vừa ý. Trên đường về Sơn cứ lẩm bẩm: Đàn bà mà tên Phi lại lót Thị, Thị Phi... Thị Phi! Sơn tủm tỉm cười một mình. Tôi biết Sơn đang nghĩ gì về bà chủ nhà trẻ, sống một mình.

Chúng tôi rủ thêm hai người bạn nữa để chia bớt phòng và chia bớt tiền. Hai anh Nguyễn Hảo Tâm và Nguyễn Văn Ba đến xem nhà và đồng ý ngay. Sơn và tôi có công tìm nhà, nên được ưu tiên ở căn phòng trước, có cửa sổ quay ra mặt đường. Tâm và Ba ở căn kế. Bà chủ nhà căn trong cùng. Ba phòng ăn thông ra phòng khách. Phòng khách có cửa hông thông với nhà bếp. Từ lúc chúng tôi về ở, trừ những lúc dọn cơm cho chúng tôi hay những lúc đi làm chạm mặt ở phòng khách, bà chủ cùng đứa con gái đóng cửa im ỉm, nói chuyện rầm rì ở trong buồng, ít khi ló mặt ra ngoài. Mấy tháng sau, bà thuê được một cô người làm. Cô này độ chừng hơn hai mươi, có da thịt, tính tình hiền hậu, hơi quê mùa nhưng dễ thương. Cô giúp bà chủ đi chợ nấu ăn cho chúng tôi. Cô ngủ ở nhà bếp.

Nhớ lại một mẫu chuyện vui. Có lần bà chủ nghỉ phép nửa tháng về Sài Gòn với gia đình, bà yêu cầu chúng tôi tìm chỗ ăn tạm trong thời gian này. (lúc đó chưa có cô giúp việc) Bốn chúng tôi thay phiên nhau đi chợ nấu ăn mỗi người một ngày. Sở dĩ chúng tôi không đi ăn tiệm là vì hai lý do. Thứ nhất là làm biếng đi xa. Từ nhà đến tiệm ăn xa hơn đến chợ. Thứ hai, có cơ hội để thử mình có khả năng tự lực cánh sinh hay không? Đầu tiên, tôi xung phong trước. Bữa ăn có cá chiên dầm mắm tỏi ớt, chắm với dưa leo, rau sống, xà lách. Hội đồng chấm điểm: Tạm được! Ngày thứ hai, Nguyễn Văn Ba. Thịt ba chỉ kho hột vịt ăn với dưa cải và cà pháo muối mặn. Điểm: Khá. Đêm đó chúng tôi lục đục thức dậy uống nước và đi tiểu suốt. Nguyễn Hảo Tâm người Sài Gòn, giả giọng Bắc của Ba, ngâm ư ử chọc Văn Ba:

Em ơi! Mở cửa cho anh ra!
Kẻo anh chết khát trong vại cà nhà em!

Ngày thứ ba, Hảo Tâm vác chiếc bụng phệ đi chợ. Vậy mà thoáng cái đã về, xăn tay áo vào bếp. Trưa hôm đó chúng tôi được thưởng thức món hột vịt luc, dầm xì dầu ớt chanh, chấm với giá chua, rau sống. Sơn rên rỉ : Chắc cái rô bi nê nước của bà chủ nhà đêm nay hư quá! Văn Ba được dịp trả thù câu chọc tối qua của Hảo Tâm:

- Này ông Tâm! Cái câu ‘Kẻo anh chết khát trong hủ giá chua nhà em’ tối nay đọc nghe trúc trắc quá, ông ráng sửa lại nghe cho êm tai nhá!

Tâm cười giả lả:

- Nè... nè tráng miệng với chuối bồ hương đi! Ngon lắm đó.

Ngày thứ tư đến lượt Sơn. Anh rũ tôi đi cho có bạn. Hóa ra anh chàng mắc cỡ. Anh thủ sẵn trong túi hồi nào không hay một cái bao bằng giấy xi măng. Miệng ngậm ống vố phì phèo, tay chắp sau đít, anh lững thững vào chợ như người đi dạo cảnh. Tôi theo sau không ý kiến, mắt đảo quanh đám người Thượng, xem họ mua bán đổi chác những thổ sản mang từ trên núi xuống. Nhiều nhất là phong lan. Nhưng chỉ là những loại thường như hoàng lan, hoàng điệp, hàm rồng, long tu, địa lan... Mấy thứ này rẽ tiền. Chỉ năm, mười đồng một nhánh. Tháng đầu tôi ham, mua về treo đầy trong phòng. Song nó cứ rũ ra, chết dần. Có người bày cách, phải treo nó ngoài trời cho có đủ sương và nắng gió nó mới sống. Tôi làm theo. Nhưng mấy chục nhánh cũng lần lượt héo sầu, đổi sang màu vàng rồi chết khô. Có lẽ nó nhớ bạn, nhớ rừng chăng?

Sơn xăm xăm đi tới hàng đồ khô, gia vị và nói với bà bán hàng:

- Bà cho tôi một chục trứng gà, một ít củ hành và tỏi. Tính hết bao nhiêu?

Bà bán hàng nói giá tiền và hỏi lại:

- Cậu có cái gì đựng không? Đi chợ mà đi hai tay không vậy?

Sơn nhanh nhẹn rút trong túi quần ra cái bị giấy xi măng đưa cho bà bán hàng và nói:

- Bà bỏ hết vô đây là được rồi.

Trả tiền xong, Sơn quành qua hàng thịt mua mt miếng thịt ba chỉ. Trở lại hàng rau mua thêm mấy trái cà chua.

- Xong! Ông thấy tôi có nghề không? Sơn hỏi tôi mà không cần câu trả lời.

Vừa về đến nhà đã thấy hai chàng Tâm và Ba chờ sẵn.

- Nào! Bữa nay coi anh chàng nhạc sĩ của mình nấu nướng ra làm sao!

Sơn cười hì hì:

- Được rồi! Mấy ông vô hết trong này coi tôi trổ tài nghe.

Sơn vào bếp chỉ huy ba chúng tôi, người này lt vỏ hành, tỏi, người kia rửa cà, thái lát mỏng, người nọ cắt thịt ba chỉ thành sợi như chiếc đũa. Chúng tôi làm theo răm rắp. Mọi việc đâu vào đấy. Và giục Sơn ra tay vì trời đã khá trưa rồi. Sơn bắt đầu đổ dầu chiên vào chão. Trong khi chờ đợi dầu nóng, Sơn giảng giải cách làm các món:

- Các ông sẽ được thưởng thức món hột gà ‘ốp la’ và hột gà đổ chả nghe! (Sơn thường đệm tiếng ‘nghe’ ở cuối câu rất nhẹ và rất dễ thương) Phải đợi dầu thật nóng, bốc khói, rồi khử dầu bằng vài tép tỏi đập dập cho thơm - Sơn nói tiếp:

- Bây giờ mấy ông coi nghe!

Sơn cầm lấy một trứng gà bằng hai tay, vừa làm vừa giảng tiếp:

- Mình phải cầm trứng bằng tám ngón tay như thế này, từ ngón trỏ đến ngón út, hai ngón tay cái bấm vào trứng để bóp quả trứng. Nè! Chú ý nè!

Chúng tôi ngó theo bàn tay Sơn, những ngón tay thuôn dài đang ôm lấy quả trứng. Những ngón tay khô, xương và da. Phải cho có thêm một ít thịt thì bàn tay Sơn chắc đẹp không thua gì bàn tay con gái. Sơn bóp mạnh hai ngón tay. Lòng trắng, lòng đỏ trứng gà thay vì lọt vào chão, lại vọt xuống đất đánh ‘bạch’ mt tiếng. Một trứng đi đời. Sơn bào chữa:

- Tại tôi bóp mạnh quá!

Chúng tôi khuyến khích:

- Làm lại! Làm lại!

Sơn làm thêm hai lần nữa, tình trạng vẫn y như cũ. Mt đống trứng nhầy nhụa dưới chân. Ba la lên:

- Thôi! Thôi! Ông Sơn ơi, làm ơn tránh ra cho chúng tôi làm. Mà ông có biết làm không thì bảo?

Sơn nói:

- Hồi nhỏ tôi thấy má tôi làm như vậy mà!

Tâm hỏi lại:

- Mà ông đã làm thử lần nào chưa?

- Chưa!

- Vậy mà cũng bày!

Tôi chọc quê Sơn bằng cách hát nhại ‘Dã Tràng Ca’: ‘Thôi! Còn gì nữa đâu! Còn gì nữa đâu! Mà không ăn rau...’

Sơn nổi cáu, xì nẹt:

- Thôi cha! Cha sửa lời làm hư hết bản nhạc của tôi đó cha.

Sau đó chúng tôi đập hết những trứng còn lại vào trong một cái tô lớn. Trộn thêm đường, hành củ, cà chua, thịt ba chỉ, tiêu, xì dầu đánh đều lên thành một món hổ lốn, đổ vào chảo thành hai lượt cho mau chín và không bị cháy phía dưới. Không ngờ bữa cơm ấy lại vui và ngon ra phết. Ai nấy vừa ăn vừa nhắc lại cảnh Sơn bóp trứng mà cười. Dứt bữa ăn, Sơn trịnh trọng đứng lên tuyên bố:

- Bắt đầu chiều nay đi ăn cơm tiệm!

Không ngờ cái lệnh vô tình ấy lại hợp cả cho chúng tôi. Không ai bảo ai, cả ba chúng tôi đồng thanh vừa cười, vừa hô to:

- Ăn cơm tiệm! Đã đảo đi chợ!

Những ngày chúng tôi sống chung với nhau trong ‘ngôi biệt thự’ của bà Trần Thị Phi thật là vui nhộn. Cũng chính trong căn phòng có khung cửa sổ ngó ra con đường đất đỏ của căn nhà này, Trịnh Công Sơn đã sáng tác các nhạc phẩm để đời: ‘Chiều Mt Mình Qua Phố’, ‘Lời Buồn Thánh’, ‘Vết Lăn Trầm’- và ‘Ca Khúc Da Vàng.’

Ngày Lãnh Lương Đầu Đời

Mới ngày nào vừa trình diện để nhận nhiệm sở, thoáng cái đã đến cuối tháng lãnh lương. Ngày lãnh lương đầu tiên trong đời, chúng tôi ai nấy đều háo hức đến Ty thật sớm để được ký tên vào sổ lương. Tôi ký tên và nghĩ đến một món tiền lớn do chính tay mình làm ra. Món tiền mà từ xưa tới nay, tôi chưa hề được cầm trong tay. Hai năm trọ học ở Qui Nhơn, cha mẹ tôi phải khó nhọc lắm mới chắt chiu được sáu trăm đồng hàng tháng gửi cho tôi chi tiêu. Có tháng chậm tới ngày thứ mười mà tôi vẫn không dám viết thư dục vì tôi hiểu rõ hoàn cảnh của  tôi: Con nhà nghèo.

Trong khi chúng tôi nôn nao chờ đợi được gọi tên vào phòng kế toán để lãnh tiền thì anh Thành, phát ngân viên, cứ đủng đỉnh hút thuốc lào. Tiếng kêu rít rít của cái nỏ cầy càng thêm sốt ruột. Lại thêm mấy ngụm trà Tàu khề khà nữa chứ.

Tiếng Nguyễn Đức Tín, giáo viên trường Cng Đồng Thượng, một tay lâu năm trong nghề, rất hoạt kê và lém lĩnh vang lên:

- Bố Thành ơi! Ra tay làm phúc cho chúng em nhờ tí! Cả tháng nay chưa có hột cơm nào trong bụng cả. Hôm nay em về trễ, có mà vào nhà bằng đít.

Giai thoại về anh chàng Tín này rất nhiều. Chuyện nào cũng cười vỡ bụng. Có dịp sẽ kể. Khi mọi người đã cầm trong tay cái phong bì dày cộm có ghi tên mình, Tín thòng thêm một câu chót trước khi ra khỏi cửa Ty:

- Này bố Thành! Em bảo nhé! Cứ thuốc lào nhiều vào! Hai cái má hóp như hai cái hố ấy. Người cứ quắt như cái tăm, bà Thành không cho tí chút thì đừng bảo Tín này không nói trước nhá!

Nói xong, Tín cười hềnh hệch. Ra khỏi Ty, Sơn sãi chân đi thật lẹ. Sơn cao, chân dài. Tôi thấp, chân ngắn, nên phải nhảy ba bước mt mới kịp. Vừa thở, vừa kêu:

- Ông Sơn! Về nhà chớ đi đâu mà ông đi như ma đuổi vậy! Từ từ chờ tôi với chứ!

Sơn không đáp cứ cắm đầu đi thẳng. Vừa vào phòng, Sơn khóa trái cửa lại. Tôi nhạc nhiên chờ xem anh chàng làm cái gì đây. Sơn để nguyên quần áo, giày vớ, nằm vật ngữa ra đi văng, tay rút trong túi quần ra cái phòng bì tiền lương lúc nãy, xé phong bì, nắm hết xấp tiền 5.200 đồng, gồm giấy năm đồng, mười đồng, năm chục đồng tung lên trên trần nhà. Giấy bạc mới tinh, phát ngân viên Thành vừa lãnh từ Kho bạc ra, rơi lả tả xuống người Sơn, rơi xuống đi-văng. Sơn hốt lên, tung trở lại. Sơn cười sằng sặc. Sơn cười ha hả. Tiếng cười nghe là lạ. Nó pha lẫn niềm vui và nỗi phẫn hận. Rồi Sơn chửi thề:

- Đù mạ mi! Đù mạ mi! Tiền! Tiền!

Đó là lần đầu tiên tôi nghe Sơn chửi thề. Và cũng là lần duy nhất suốt ba năm sống chung với nhau.

Tôi để mặc Sơn được tự do trong những giây phút ấy. Tôi không muốn gây một tiếng động nào để quấy rầy Sơn đang đắm chìm trong thế giới riêng của mình.

Tôi yên lặng đếm tiền của mình một cách chậm rãi. Từng tờ, từng tờ. Tôi để cho mười đầu ngón tay của mình cảm nhận hoàn toàn cái cảm giác đê mê, sung sướng đang run lên từng chặp với những tiếng kêu sột soạt của những tờ bạc mới tinh nguyên chạm vào nhau. Cái âm thanh nghe sao mà hấp dẫn. Cái mùi giấy bạc mới sao mà quyến rũ thế! Đầu tôi phác hoạ ra một chương trình mau lẹ: Hãy trích ra ba ngàn đồng, ra ngay Bưu điện mua một cái ‘măng đa’ gửi liền về cho Má để Má mừng. Chắc Má sẽ vui lắm khi nhận được tiền do thằng con gửi về. Thằng con do bà nuôi nấng, chắt chiu, dành dụm từng đồng, từng cắc của gánh hàng đè nặng lên vai bà ngày ngày, cho con ăn học. Hôm nay có lẽ bà sẽ sung sướng và hãnh diện âm thầm, không tỏ lộ cùng ai: Con bà đã trở thành ông giáo!

Chiều hôm đó tất cả chúng tôi không ăn cơm nhà. Phải tự khao cho mình mt chầu linh đình mới được. Tại nhà hàng Ngọc Hương (bây giờ ông bà chủ quen mặt chúng tôi quá rồi) có mặt đông đủ các ông giáo trẻ vừa mới có được một thành tích: ‘Một tháng công vụ’ Chúng tôi uống bia. Tín gọi nhà hàng ơi ới:

- Này ông bà chủ! Cho một két bia ‘ông Tây Cà lồ’ nhé! Bia thật lạnh đấy!

Bia ‘ông Tây Cà lồ’ mà Tín gọi là bia Con Cọp, loại chai lớn. Tín có những từ ngữ thật đặc biệt để gọi các vật hay những việc nghe rất buồn cười. Có lần anh ta mời Sơn và tôi đến nhà chơi. Anh ta nói oang oang giữa đám đông đang bù khú:

- Này! Xin thưa với các cụ! Hôm nay em xin phép các cụ cho em ‘rước’ hai ông anh này đến ‘am’ em chơi, làm mấy ‘ve’.  Xin các cụ đừng ‘à uôm’ gì cả nhớ!

Đêm đó chúng tôi ăn uống tưng bừng. Cười nói hả hê. Chín giờ, điện cúp. Chúng tôi ra về, bá vai nhau đi khệnh khạng, xiên xẹo giữa phố vắng, dày đặc sương mù. Đến cuối dốc cầu, xếp hàng ngang, vạch quần, vừa đi, vừa tè, vẽ thành rồng rắn, loang lỗ trên mặt đường nhựa.

Ôi một thời tuổi trẻ vô tư, hồn nhiên!

Một Thầy, Một Cô, Một Con Chó Cái!

Tôi không hình dung được lúc ông Cao bá Quát làm giáo thụ ở Quốc Oai cái cảnh nó ra làm sao, mà ông tả oán bằng những câu thê thảm:

Một thầy, một cô, một chó cái,
Học trò dăm đứa, nửa người,
nửa ngợm, nửa đười ươi!

Nhưng cái cảnh ông trưởng giáo Sơn ngồi dạy học ở ngôi trường Sơ cấp Thượng thì thật bi hài. Mỗi buổi sáng, cái hoạt cảnh ông đi dạy đã là buồn cười rồi. Tôi và Sơn có điểm giống nhau là không thích đeo đồng hồ. Tôi dạy buổi chiều nên tha hồ nằm nướng trên giường. Sơn dạy buổi sáng, phải dạy sớm lúc bảy giờ để đến trường. Những ngày có mặt trời thì nhìn bóng nắng, độ giờ mà đi.

Những ngày sương mù hay mưa dầm thì lắng nghe tiếng kèn đồng chào cờ của mt đồn lính nào đó, rất xa vọng lại văng vẵng. Te te... tò tí te... tò tí te... là Sơn xỏ vi chiếc áo sơ mi ka ki vàng cụt tay, (Chiếc áo này tôi thấy từ lúc còn ở trường Sư phạm) đôi giầy Ba-Ta màu nâu. Nách kẹp cuốn vở soạn bài cuộn tròn, miệng ngậm ống vố, chân sải bương bã đến trường. Trường không xa lắm. Cách nhà non nửa cây số. Sơn lội bộ hàng ngày trên con đường đất đỏ, càng lúc càng lên dốc. Ngày nắng thì bụi đỏ mù trời. Ngày mưa đất nhão, nhèm nhẹp. Đi một lúc thì phải tìm một khúc cây hay hòn đá bên đường để gạt bớt lớp đất nhão dính vào đế giày càng lúc càng nặng. (Quảng đường này ông Trịnh Cung tưởng tượng ra dài đến mấy cây số, Sơn phải gò lưng đạp xe đạp đến trường). Có hôm, Sơn ngồi chờ mãi vẫn không nghe thấy tiếng kèn đồng giục giã tò te, tí te, cứ ôm đàn tìm nốt nhạc. Đến khi sương tan, mặt trời ló ra thì đã trưa rồi. Ba chân bốn cẳng, Sơn phóng như ngựa phi đến trường. Nửa giờ sau, thấy anh ta đủng đỉnh ra về. Tôi hỏi:

- Ủa! Không dạy à?

- Học trò đâu mà dạy? Sơn trả lời tỉnh khô. Tôi vẫn chưa hết thắc mắc:

- Vậy thì chúng nó không đi học à?

- Không biết! Nhưng có lẽ chúng nó thấy không có thầy nên tự động ra về. Tôi đoán vậy.

- Nè ông Sơn! Trường ông sát nách Ty. Coi chừng Thanh tra Lương đi kiểm soát bất tử thì chết không kịp ngáp đó nghe!

Tôi nhắc chừng. Sơn vẫn nói cứng:

- A! Tôi đâu có cho phép. Chúng nó tự động về là lỗi của chúng. Đâu phải lỗi tại tôi.

Đến nước này thì tôi chào thua, hết cãi.

Một hôm, tôi bỗng nảy ý định đến xem ngôi trường của ông trưởng giáo Sơn nó ra làm sao.

Leo hết con dốc ngắn, ngôi trường hiện ra trên một khoảng đất trống. Xung quanh trơ trọi, không một cây cối gì cả. Trường được ngăn đôi thành hai lớp học. Mái tranh, vách đất, không cửa nẻo. Trong lớp một bàn vuông cho Thầy, sáu bộ bàn ghế dài cho trò. Trên vách treo một tấm bảng đen đã bạc thếch chính giữa. Chắc trải nhiều năm tháng không ai buồn sơn lại. Bụi đỏ bám khắp nơi. Từ vách đến bàn ghế thầy lẫn trò. Tôi đến đó khoảng mười giờ. Học trò hầu hết là các em bé người Thượng. Chỉ xen lẫn vài em người Kinh. Có lẽ là con em của những gia đình lính đóng đồn gần đó. Tất cả đều bẩn thỉu. Có đứa ở trần, đánh độc một chiếc quần xà lõn. Có đứa cũng đủ bộ. Nhưng màu đất đỏ đã nhum từ ống quần trở lên, lâu ngày không còn nhận ra màu gì nữa.

Có lẽ là giờ ra chơi. Thầy Sơn đang ngồi tư lự. Miệng ngậm ống vố, mắt nhìn lơ đãng về cánh rừng xa xa. Mặc cho đám học trò nhỏ làm gì thì làm. Một túm đang gò lưng trên bàn, méo mồm, méo miệng nắn nót viết bài. Một tụm đang bò lê bắn bi dưới đất. Cuối lớp có vài đứa đang dựa lưng vào vách, há mồm ngủ.

Thấy tôi vào, Sơn cười méo miệng:

- Tới đây chi cha?

- Tới coi ông trưởng giáo làm ăn ra sao cho biết! Tôi cười cười.

- Còn ông già Thống đâu?

- Ông Thống dạy buổi chiều.

- Trường có mấy lớp anh Sơn?

- Ba. Tôi dạy lớp ba. Ông Thống lớp một và hai.

- Học sinh đông không?

- Thì ông thấy đó. Bữa nào không đi hái trà thì được hai chục. Bữa nào cha mẹ nó cần thêm nhân công thì lớp mươi, mười lăm đứa.

Những đứa học trò thấy người lạ thì trố mắt nhìn. Sơn gõ gõ cây thước lên bàn làm hiệu. Đám học trò ngưng hẵn cuộc chơi, chờ lệnh thầy. Sơn nói:

- Hôm nay thầy có khách. Cho các em về sớm.

Đám trẻ con hớn hở ra mặt, vội thu sách vở, ùa ra cửa. Trong giây lát, tất cả trở về trong yên lặng. Sơn ngồi trầm ngâm, nán lại thêm mt chút nữa, đão mắt nhìn quanh mt vòng, rồi tặc lưỡi đứng lên. Hai chúng tôi yên lặng xuống đồi. Trong thâm tâm, có lẽ mỗi người đang theo đuổi những ý nghĩ khác nhau. Sơn nghĩ gì? Tôi không biết. Riêng tôi thì nghĩ: May cho ông thi sĩ họ Cao ngày xưa. Ngồi dạy học ở nơi khỉ ho cò gáy, còn có một cô, một chó cái an ủi. Ngày nay ông nhạc sĩ họ Trịnh cũng ngồi dạy học ở một nơi y như vậy mà không có gì bầu bạn, ngoài một nỗi buồn cô quạnh!

Trên đường về, tôi gợi ý với Sơn, nên nhập hai buổi thành một, để có thêm ông già Thống cho vui. Sơn cho là ý hay.

Chiều nay tôi phải bàn với ông Thống mới được.

Ông Già Thống: Con Ngựa Già Của Trưởng Giáo Trịnh

Sau khoảng vài tháng đầu niên khóa 64-65, ông Trương Cảnh Ngôn về hưu. Ông Lê Cao Lợi, một vị thanh tra kỳ cựu, có tu nghiệp ở Mỹ một thời gian, được Bộ đề cử chức Ty Trưởng thay ông Ngôn. Thời gian này là thời kỳ vàng son của Trịnh Công Sơn. Ông Lợi, người trung niên, có tâm hồn văn nghệ, thích thơ, nhạc, nên đối với một nghệ sĩ như Sơn, Ông dành cho nhiều dễ dãi. Đôi lúc nhắm mắt làm ngơ cho Sơn dùng thì giờ dạy học làm việc riêng của mình. Điều này đã khiến cho một vài giáo viên già, lâu năm trong nghề, so bì.

Khi chúng tôi đặt chân lên Bảo Lộc, trời đã vào thu. Những tháng đầu còn lạ nước, lạ cái, không biết đi đâu, làm gì cho hết thì giờ. Vì chỉ dạy có một buổi, chúng tôi có suốt những buổi chiều lang thang. Cứ hết ‘những bước chân âm thầm’ trong khuôn viên trường Nông Lâm Súc, im lìm vắng vẽ với những tàn cây sao, cây gõ, cây gụ... cao vút tận trời xanh, lại đến đoạn đường Quốc Lộ chạy xuyên qua con phố Bảo Lộc lèo tèo vài quán ăn dọc đường ngắn củn. Chúng tôi lại đi vòng vòng bờ hồ cho đến khi chiều xuống hẳn. Sương mù bắt đầu xuất hiện trên mặt hồ. Ban đầu mỏng rồi đầy dần, đầy dần cho đến lúc che khuất hẳn một chòm cây giữa hồ. Chỉ còn thấy một thân cây chết khô với những cành khẳng khiu vươn lên trơ trọi giữa trời mây. Đến lúc đó, ai cũng cảm thấy mỏi chân. Và muốn vào quán ngồi nhâm nhi cà phê hoặc làm vài chai bia, nghe nhạc, chờ tối để về nhà tìm giấc ngủ. Trong cái không gian và thời gian đó, Trịnh Công Sơn đã cảm hứng sáng tác nhạc phẩm ‘Chiều Một Mình Qua Phố’.

Một điều đặc biệt rất lạ là suốt thời gian ba năm làm nhạc tại Bảo Lc, những nhạc phẩm ‘Chiều Mt Mình Qua Phố’, ‘Lời Buồn Thánh’, ‘Vết Lăn Trầm’, ‘Tiếng Hát Dạ Lan’ và tập ‘Ca Khúc Da Vàng’ Sơn đều đi mượn đàn của bạn. Mặc dù đã có tiền nặng túi, Sơn vẫn không có nỗi cây đàn. Hay Sơn không muốn mua? Cây đàn đã giúp Sơn ghi lại những nốt nhạc mà Sơn thai nghén trong lúc đi dạy hoặc lang thang với chúng tôi ban ngày. Tối về chúng tôi say trong giấc ngủ thì Sơn say sưa ôm đàn dò lại những âm thanh chập chờn ẩn hiện trong đầu. Đó là cây đàn ghi ta của cô giáo Đỗ Thị Nghiên.

Sau những đêm như thế, Sơn phờ phạc hẵn. Sáng ra, giỏ rác đầy tràn những giấy nháp. Sơn chép vi những dòng nhạc vừa xuất hiện trong đầu rồi chợt biến. Vo tròn, ném, lại dò tìm. Sơn sợ làm ồn giấc ngủ của tôi, nên phải chận phím để tạo những âm thanh câm.

Như trên đã nói, trước đó, Sơn đã có nhiều nhạc phẩm hay nhưng chỉ chuyền tay nhau hát trong chốn bạn bè. Có lẽ không có điều kiện hay vì lý do nào đó, Sơn không thể xuất bản để phổ biến rộng rãi. Cho đến khi ở tại Bảo Lộc, sau khi hoàn chỉnh nhạc phẩm ‘Chiều Một Mình Qua Phố’, Sơn quyết định mang đứa con của mình về Sài Gòn, tìm nhà xuất bản.

Sơn ở rịt tại Sài Gòn gần ba tuần lễ.

Ông giáo già Tạ Văn Thống chạy chiếc xe gắn máy hiệu Sach, cũ kỹ, già nua không thua gì tuổi đời của ông, đến chỗ chúng tôi trọ, tìm thầy Sơn.

- Thầy ơi! Thầy có biết thầy Sơn ở đâu không? Ông hỏi tôi.

Ông ấy về Sài Gòn rồi! Ông ta không nói gì với ông sao? Tôi đáp. Ông Thống không trả lời tôi, chỉ ôm đầu rền rĩ.

- Ối giời ôi! Tôi chết mất! Thế này thì tôi chết mất! Mt mình tôi phải ôm ba lớp suốt ba tuần nay.

Ông lại hỏi tôi:

- Thầy có biết lúc nào ông ấy về không?

- Không! Không thể nào biết được bác Thống ạ!

- Thế thì tôi chết mất!

Ông vừa chào tôi, vừa rền rĩ, thất thểu dắt xe ra ngõ. Tôi nhìn theo, ái ngại cho tuổi già của ông. Vài năm nữa là về hưu, nên ông cố gắng đeo cái nghề này trong chốn đèo heo, hút gió để mong được chút tiền hưu, an hưởng tuổi già. Tình trạng này sẽ còn tái diễn dài dài. Và ông vẫn sẽ phải ôm ba lớp mà ca cẩm, rên rĩ như mọi bận. Chúng tôi gọi đùa sau lưng ông là ‘Con Ngựa Già Của Trưởng Giáo Trịnh’. Nhại lại nhan đề một truyện ngắn.

Nhạc Phẩm Đầu Tiên Được Ấn Hành

Mấy ngày sau Sơn về, mặt mày bơ phờ, hốc hác. Tôi kể chuyện ông già Thống đi tìm. Sơn nói sẽ xin lỗi sau. Xong, Sơn ngủ vùi suốt ngày hôm đó. Hôm sau, Sơn vui vẻ kể cho tôi nghe đầu đuôi câu chuyện về nhạc phẩm ‘Chiều Một Mình Qua Phố’.  Sơn kể:

- Mình bán cho cha Duy Khánh. Chả trả có ba ngàn đồng bạc. Mình nài thêm, chả nói: ‘Nhạc Phạm Duy là đắt nhứt mà cũng chỉ tới năm ngàn là cùng, ông là nhạc sĩ mới, giá vậy là cao lắm rồi’.

Sơn tặc lưỡi nói tiếp:

- Thôi cũng được, nhưng tiếc một điều là chả làm hư bản nhạc của mình. Mình bán đứt bản quyền rồi đâu còn ý kiến chi được!

Tôi thắc mắc:

- Hư là hư làm sao?

- Nhạc của mình thuc loại êm, nhẹ, diễn tả nổi buồn của những ngày lang thang trên phố vắng, đìu hiu, quạnh quẽ, mà chả cứ rống lên như bò rống!

Sơn giả điệu bộ và giọng Duy Khánh, lấy tay nắm lấy da cổ họng giựt giựt miệng rống lên ‘Chiều một mình qua phố... ố...ố...ố...’ Tôi không sao nín cười được. Nhân đó, Sơn giải nghĩa cho tôi nghe về việc in ấn, tác quyền, phát hành, gom tiền... rất nhiều giai đoạn nhiêu khê. Tác giả một nhạc phẩm hay một tiểu thuyết không thể nào tự mình làm được các việc đó, nên bị các nhà xuất bản bắt chẹt, đành phải bán bản quyền cho họ. Bấy giờ tôi mới vỡ ra. Lâu nay tôi cứ ngỡ các ông văn sĩ, nhạc sĩ có sách, có nhạc được in ra, đem bán khắp nơi, chắc hẳn là giàu lắm. Này nhé, cứ tính nhẩm thì thấy ngay: một bản nhạc giá 7$ x một triệu bản = 7 triệu đồng. Triệu phú rồi còn gì! Té ra, sự thật, ông nhạc sĩ nhà mình ôm có ba ngàn đồng bạc đi ăn nhậu, nhảy đầm với đám bạn mấy ngày hết sạch! Còn phía nhà xuất bản thì sao? Ông Duy Khánh của ta đem in ra chỉ có 1.500 bản, gởi các đại lý khắp nước bán dùm, họ ăn hoa hồng 35%. Gần cả nửa năm sau chưa gom hết tiền về.

Dịp này, Sơn cũng kể cho tôi nghe về hai người bạn ở Sài Gòn mà Sơn thường về ở chung, đi ăn, đi nhảy với nhau. Đó là Trịnh Cung và Đinh Cường. Đến giờ phút này tôi vẫn chưa có dịp gặp và biết Đinh Cường. (Trừ những tấm hình trên Net). Trịnh Cung thì tôi thấy mặt một lần khi ông ta ghé thăm Sơn tại Bảo Lộc, nơi phòng chúng tôi đang ở. Khoảng đầu năm 1965 thì phải! Hình ảnh của hai ông Trịnh thật là tương phản. Ông Trịnh nhạc sĩ thì xuề xoà, giản dị trong bộ đồ, áo kaki vàng bỏ vô quần tergal, với đôi giầy Ba-Ta màu nâu muôn thuở. (Sau này có may thêm hai áo sơ mi, một nâu, mt trắng bằng vải Nil France) Dạo ấy Sơn có biệt danh do chúng tôi đặt là ‘Chàng nghệ sĩ nhứt y nhứt quởn’. Có lẽ một năm Sơn mới đi hớt tóc một lần, tôi nghĩ vậy, vì không bao giờ thấy Sơn có đầu tóc mới. Vẫn mái tóc thưa, mềm chạy dài xuống gáy. Hàng râu mép hung hung nâu. Không phải râu, cũng không phải lông. Khi dài thì Sơn lấy kéo cắt bớt. Hàng râu cằm lại càng khiêm nhường. Từ sợi nọ sang sợi kia có thể mắc võng được. Tôi thường đùa với Sơn như vậy. Còn ông Trịnh họa sĩ thì rất đỏm dáng trong b âu phục thời trang. Áo veston xẻ hông, cà vạt, giầy da bóng láng. Ông có bộ râu quai nón rất rậm, che kín gần hết khuôn mặt, chỉ chừa một khoảng nhỏ từ trán xuống mũi.

Lần thứ hai tôi gặp lại ông là tháng 6 năm 1967. Tổng động viên, tôi vào Thủ Đức. Lúc ấy ông đang mang lon Thiếu Úy, làm huấn luyện viên. Lần thứ ba, giữa năm 1970, tôi gặp lại cả hai ông Trịnh tại phòng triễn lãm tranh được tổ chức trong ngôi biệt thự Văn Hóa Pháp, đường Yersin Nha Trang. Lần ấy, Sơn không nhìn thấy tôi hay không còn nhận ra tôi, tôi không biết. Nhưng lúc ấy Sơn đang bận rộn bắt tay người này, cười nói với người kia. Cả một đám đông đang quây xung quanh. Tôi không tiện và cũng không thể len vào để nói mấy câu nhìn bạn. Sơn vẫn xuề xòa trong bộ âu phục thường. Ông họa sĩ vẫn đóng khung còm lê, cà vạt. Tối hôm đó nằm mơ, tôi thấy Sơn đến thăm tôi tại căn phòng có cửa sổ ngó ra con đường đất đỏ, trong ngôi nhà của bà Trần Thị Phi và hai chúng tôi đến Câu Lạc Bộ Lâm Đồng uống cà phê. Nhưng sương chiều cứ là là bay, che khuất khuôn mặt Sơn. Tôi cố nhìn nhưng vẫn không thấy rõ nét.

Trở lại câu chuyện ‘Chiều Một Mình Qua Phố’. Sơn hỏi tôi:

- Có nghe ông Lợi nói gì về tôi không?

- Không biết! Nhưng ông đi lâu quá, tôi e cũng đã đến tai ông ta rồi.

- Làm sao bây giờ?

Sơn có vẽ hơi lo. Tôi trấn an:

- Không sao đâu! Chiều nay ông lên Ty, cười cầu tài một phát. Nói vài lời xin lỗi rồi tặng ổng bản nhạc là xong ngay.

Sơn thở phào nhẹ nhỏm. Sơn rút trong cặp ra hai bản nhạc, ký tặng ông Lợi một bản, tôi một bản. Bản đặc biệt in trên giấy láng, hai lớp. Hình bìa màu nâu, vẽ chàng nghệ sĩ tay trái xách đàn, tay phải vắt áo khoác trên vai, đang lầm lũi xuống con đường dốc. Hình bìa này chắc không phải do ông Cường hoặc ông Cung vẽ. Nét vẽ chân phương không lập dị như thường thấy của hai ông. Sơn ký cả họ lẫn tên và chữ lót dài từ đầu này đến đầu kia của bản nhạc theo chiều đứng. Cái gạch ngang chữ T trên đầu kéo dài che hết ba chữ Trịnh Công Sơn. Không có hình con cá như ông Cường nói. Tôi làm thầy bói nói mò:

- Chữ ký ông đẹp. Tiếc thay cái gạch dài quá, che hết cuc đời của ông, e rằng không được tốt!

Sơn cười:

- Thôi cha! Bày đặt coi tướng số, tử vi hả?

Chiều hôm đó, từ Ty về, Sơn hớn hở khoe với tôi:

- Lúc mới vô Ty, mấy nhân viên văn phòng ái ngại nhìn tôi, chắc thế nào cũng bị ông Lợi quạt một trận tơi bời vì ti bỏ nhiệm sở. Tôi cũng hơi lo. Nhưng lúc gặp ổng trong văn phòng riêng, tôi xìa bản nhạc ra trước và nói mấy câu phân bua lý do vắng mặt cùng lời xin lỗi. Ổng cầm bản nhạc, chăm chú xem, không nói gì. Lúc đó tôi hơi yên tâm. Cuối cùng ông ta nói:

- Cám ơn anh bản nhạc. Nhưng từ rày về sau đừng bỏ trường nữa. Tôi nghiệp cho ông Thống. Và tôi cũng khó đối xử với các nhân viên khác. Về lãnh vực âm nhạc, mong anh thành công nhiều hơn.

Cô Nữ Sinh Tên Ngà, Tiếng Kèn Đồng Và ‘Lời Buồn Thánh’

Khoảng đầu tháng tư năm 1965, chúng tôi đau buồn tiễn biệt người bạn trẻ Nguyễn Văn Ba về bên kia thế giới. Căn nhà chỉ còn ba người. Nguyễn Hảo Tâm ở mt mình để được yên tĩnh học, mong lấy nốt chứng chỉ Văn khoa cuối cùng.

Ba là người ngoan đạo. Mỗi buổi sáng, đúng năm giờ, dứt hồi chuông đầu là anh đã ra khỏi nhà để đến nhà thờ dự lễ nhứt. Trong khi chúng tôi còn quấn kỹ trong chăn. Rất chăm chỉ, rất đều đặn, anh không bỏ sót một ngày, dù mưa hay bão.

Hôm anh về Sài Gòn để thăm gia đình, Việt Cộng đắp mô ở đoạn đường đèo Madagui. Trên chiếc xe đò Minh Tâm, tám chỗ ngồi, có một cha xứ ở Tân Phát cùng đi. Không một ai dám xuống xe để gỡ mô. Cha xứ nóng lòng về Sài Gòn gấp, không thể chờ quân đi đến phá mô như mọi bận, nên Cha tự tay xuống gỡ. Mô chỉ là một đống đất hoặc vài tảng đá. Có khi là một thân cây chắn giữa đường, trên phủ cành lá um tùm. Bên dưới gài lựu đạn hoặc mìn. Có khi chỉ là nghi trang, mục đích làm trở ngại giao thông, gây khó khăn cho dân chúng đi lại làm ăn mà thôi. Lần này mô rất sơ sài, chỉ dăm ba cục đá, một ít đất, vài nhánh cây phủ lên trên. Trông không có vẽ gì ghê rợn như mọi lần. Chừng năm, mười phút dọn dẹp là xe có thể lưu thông được. Thấy Cha Xứ xuống xe gỡ mô, Ba cản lại:

- Cha cứ ngồi trong xe. Mình con xuống gỡ là được rồi!

Ba kéo gần hết các nhánh cây ra khỏi mô. Thấy không động tịnh gì. Mọi người thở phào nhẹ nhõm. Nãy giờ cứ lên ruột. Tài xế nổ máy xe, chuẩn bị lăn bánh. Ầm! một quả lựu đạn nội hóa phát nổ. Ba vật ngữa ra, chết liền tại chỗ. Cả xe bàng hoàng, khủng khiếp. Không một ai nhúc nhích. Mấy phút sau, cha xứ và vài hành khách rụt rè xuống xe, lại gần Ba, khiêng anh về. Xe chạy ngược lại Bảo Lộc.

Khi hay tin, chúng tôi sững sốt, nghẹn ngào. Vi vã đến thăm anh tại nhà thương Bảo Lộc. Anh nằm trong nhà xác. Thần thái như đang ngủ. Thi thể không một vết thương. Nhân viên y tế cho biết chỉ có một mãnh duy nhất trúng ngay tim. Năm ấy anh mới có hai mươi bốn tuổi, tuổi vừa mới biết yêu. Tình yêu mới chớm nở với người đẹp Bùi Thị Lan, nữ thư ký trong Ty. Một cái chết tức tửi, oan uổng, phi lý.

Sau cái chết của Nguyễn Văn Ba, Sơn đâm rét, không dám về Sài Gòn hàng tuần nữa. Trước đó, cứ trưa thứ sáu, sau khi tan trường, Sơn đi thẳng ra bến xe, lấy vé về Sài Gòn. Xe nhỏ Minh Tâm, chỉ bốn tiếng đồng hồ là Sơn đã ‘tiếu ngạo’ ở thành phố hoa lệ. Mười hai giờ trưa Chúa Nhật, Sơn lại lên xe đò, đánh một giấc. Năm giờ chiều đã có mặt tại quán cà phê Ngọc Trang.

Những ngày bó gối nằm nhà, Sơn thường ngồi tư lự trước bàn viết duy nhất dành cho cả hai soạn bài, nhìn đăm đắm ra con đường đất đỏ. Mùa này bông lau nở trắng khắp nơi. Lau trắng dọc theo con đường dốc chạy dài từ trong buôn ra tới quốc lộ, băng ngang trước nhà chúng tôi. Buổi chiều, gió nồm thổi nhẹ từng cơn, lướt qua rừng lau, xô chúng ngã nghiêng xuống, rồi chúng bật dậy, tạo thành những âm thanh xào xạc nhè nhẹ, đều đều, buồn buồn. Chiều xuống dần. Những vạt nắng cuối cùng chiếu xiên trên những ngọn bông lau, lấp lánh sáng ngời. Gió lắng dần. Không gian trở nên im ắng, tĩnh mịch. Chợt tiếng kèn đồng xa xa vẳng lại, lúc nghe, lúc mất. Thật hắt hiu buồn. Đó là lúc cô nữ sinh hàng xóm, cô Ngà, đúng giờ đi lễ chiều. Chuông nhà thờ đang vang vang, dồn dập từng hồi, thúc dục con chiên đến giáo đường.

Thật đúng như tên đặt, da cô trắng ngà. Người mãnh mai với mái tóc thề chấm ngang vai, với khuôn mặt phảng phất nhiều nét như Đức mẹ Maria. Rất dịu dàng trong dáng đi. Mỗi buổi chiều cô đi lễ, đều đi ngang nhà chúng tôi. Hai tay ấp quyển Thánh Kinh trước ngực, đầu hơi cuối xuống, lặng lẽ, khoan thai bước. Đã bao lâu rồi? Cái hình ảnh rất đẹp ấy, cái màu áo dài trắng nổi bật trên nền đất đỏ, thấp thoáng ẩn hiện trong đám lau trắng, đã đi ngang nhà chúng tôi bao nhiêu chiều rồi mà chúng tôi không hề hay biết. Thật uổng phí! Chẳng là, cứ ba giờ chiều, chúng tôi đã túc trực quanh mấy cái bàn bi da để dành chỗ rồi chơi cho đến khi tắt điện mới mò về, thì làm sao có thì giờ để biết bên hàng xóm có người đẹp. Cái tên Ngà, mãi về sau, theo dõi, lắng nghe mấy đứa em cô gọi, mới biết.

Từ ngày Nguyễn Văn Ba chết, chúng tôi buồn vì thiếu vắng một người bạn, nên không còn hứng thú trong những buổi lang thang nữa. Ngồi nhà suốt một tuần nên mới phát hiện ra bên hàng dậu có người ngọc. Cả ba: Sơn, Tâm và tôi bắt đầu theo đuổi. Nhưng cả ba đều không thành công. Chúng tôi đều bỏ cuộc nửa chừng. Lý do: Tuổi trẻ ham chơi không để phí nhiều thì giờ để đeo đuổi. Thứ nữa là sĩ diện, quan trên trông xuống, người ta trông vào. Thầy giáo mà đi chọc gái thì ê càng quá.

Tuy nhiên, với tâm hồn nhạy cảm của người nghệ sĩ, Sơn đã thành công khi đưa tất cả những âm thanh mơ hồ của ngàn lau, của tiếng kèn đồng, tiếng chuông nhà thờ cùng dáng yểu điệu của cô Ngà, hòa nhập với gió chiều nhè nhẹ, để cấu thành chất liệu tuyệt vời tạo nên nhạc phẩm ‘Lời Buồn Thánh’.

Đôi Nét Về Trịnh Công Sơn

Trịnh Công Sơn có vẽ người nghệ sĩ tự nhiên với mái tóc thưa, bồng bềnh, không chải chuốt hoặc cố làm dáng như các bạn văn nghệ của anh. Anh không bao giờ cạo mặt. Nếu ai nhìn kỹ khuôn mặt anh, sẽ thấy đầy những lông măng. Có lần tôi tò mò hỏi anh về chuyện hớt tóc, cạo râu, anh cho biết: Mỗi khi thấy lưỡi dao cạo bén ngót của ông thợ cạo là bắt rùng mình. Nghĩ ngay đến cảnh đang nằm ngửa cổ chờ cạo râu thì ông thợ cạo đưa một đường ngọt xớt, đứt lìa cuống họng. Sơn không nói vì sao lại có cái ám ảnh ghê rợn đó.

Sơn rất gầy, thường xuyên ở mức bốn mươi ký lô, mặc dù anh cao hơn tôi. Nhất là mỗi năm sắp đến kỳ nghỉ hè, đám giáo viên lại nhận được giấy gọi nhập ngũ, Sơn nhịn đói, thức khuya, uống cà phê đen, đậm, hút thuốc lá liên tục để xuống cân. Sau mt tháng, Sơn rạc hẵn, trông rất tiều tụy. Thảm não đến ti nghiệp. Sơn chỉ còn ba mươi hai ký lô, dưới ‘pi nhê’ để đi lính. Ngược lại với Sơn, chúng tôi ăn nhậu thả dàn cho thỏa những ngày còn ung dung tự tại. Sợ chó gì! Đi lính thì đi! Thiên hạ đi lính chết cả à? Sống chết phải có số chứ! Mới vừa đây thôi. Việt Cộng pháo kích vào quận, một trái hỏa tiển rơi nhằm nhà mt cô giáo, trúng ngay chiếc giường, ba mẹ con đang ngủ, chết tan xác. Ông chồng nằm phòng bên cạnh lại không hề hấn gì. Chúng tôi cứ lập luận như vậy để tự an ủi chứ ai cũng thừa biết rằng ‘Xưa nay chinh chiến mấy ai về’.

Ấy vậy mà gần đến ngày tựu trường, chúng tôi lại nhận được giấy hoãn dịch thêm được một năm. Lại có cớ để ăn mừng lớn. Nhậu một bữa quắc chỉ cần câu. Lần này Sơn mới dám mạnh dạn nhập cuộc. Lần lữa, chúng tôi thoát được hai niên khóa. Đến niên khóa thứ ba, năm 1967, tình hình chiến sự ngày càng ác liệt, tổn thất nhân mạng trầm trọng, Bộ Quốc Phòng vét một mẻ lớn. Đui, què, mẻ, sứt phải nhập ngũ ráo. Bộ Giáo Dục bó tay, không can thiệp được nữa. Đến nước này, biện pháp nhịn ăn để xuống cân, tăng độ cận thị không còn hiệu quả nữa. Sơn trốn lính. (Ông Liễu nói Sơn uống dấm là không đúng)

Sơn hút ống vố (pipe) thuốc Mỹ, pha trộn hai loại Half & Half và No #79 thơm không chịu được. Bên cạnh còn thêm Basto xanh. Thường trực trong nhà phải có mấy lố. Sơn uống cà phê đen pha bằng ‘phin’ Inox, từng giọt, từng giọt quánh như keo, rất ít đường. Sơn chê chúng tôi uống cà phê như ăn chè. ‘Gần mực thì đen, gần đèn thì sáng’. Tôi đang hút Pallmall. Thỉnh thoảng thay gu bằng Lucky Strike. Thấy Sơn hút tẩu, tôi ghiền mùi No 79. Tôi cũng tập tò hút ống vố, nhất là bắt chước cho giống nghệ sĩ. (Ông Liễu cũng ngậm ống vố) Một dịp về Sài Gòn du hí, tôi mò vào Eden, mua đủ bộ lệ gồm một ví da ba ngăn, một ngăn đựng ống vố, một ngăn đựng thuốc, một ngăn đựng que thông nòng và con dao xếp đặc biệt ba lưỡi. Dao này dùng nhồi thuốc, nạo tàn và xoi nòng. Mấy ngày đầu ráng tập ngậm, khổ sở vô cùng. Không biết nước miếng ở đâu mà cứ tuôn ra ào ào, chảy ròng ròng hai bên mép. Vừa lau xong, lại lau. Còn cái ống vố, có cảm tưởng nặng chừng cả ký lô. Nó kéo trì cái môi và cái hàm dưới lệch một bên làm khuôn mặt méo xẹo như người mắc phong. Thôi! Bỏ!  Tiếp theo, tôi bắt chước để tóc dài bồng bềnh như mây khói. Nhưng hởi ôi! Tóc râu tôi thuộc loại rễ tre. Càng dài càng xỉa ra trông giống cái chổi xể. Soi gương, thấy giống thằng ăn cướp. Bộ tịch thầy giáo như vậy làm sao mà dạy học trò. Tôi đành từ bỏ cái mộng làm dáng nghệ sĩ.

Bản tính Sơn hiền lành, điềm đạm, nói năng nhỏ nhẹ. Không giống bọn tôi. Lúc nào cũng ào ào, cười nói toe toét. Nhất là khi đã có vài ve vào thì khỏi nói. Trái lại, Sơn trầm tĩnh, chỉ ngồi cười. Rõ ràng đồng trang lứa mà Sơn đã chững chạc hơn chúng tôi nhiều. Nhưng Sơn hiền quá đến độ nhu nhược. Gần như hèn.

Nhớ lại hồi mới lên Bảo Lộc được vài ngày, Sơn, Trương Khắc Nhượng và tôi kéo nhau đi uống cà phê ở mt cái quán cuối con dốc, cạnh bờ hồ (Quên tên quán). Quán có cô chủ rất xinh, nên mấy anh choai choai túc trực rất đông. Trời mưa lâm râm. Mới hơn bảy giờ mà đã tối mịt. Chúng tôi lựa một cái bàn trong góc tối để dể ngắm nhìn cô chủ. Nhạc êm nhè nhẹ, xập xình. Cà phê từng ngụm nóng hổi, thơm phức. Vừa cảnh, vừa tình thật không gì thú cho bằng.

Đang khoan khoái thưởng thức cái thú cà phê, thuốc lá, bỗng từ bàn phía bên kia, mt cậu choai choai độ 17 hay 18 tiến sang bàn chúng tôi, chỉ vào chàng thư sinh Trương Khắc Nhượng, ra lệnh:

- Mời anh ra ngoài sân cho tôi nói chuyện.

Tôi đá vào chân Nhượng dưới gầm bàn, ra hiệu đừng đi. Nhượng ú ớ:

- Tôi... tôi đâu có quen anh?

Tên kia sẵng giọng:

- Không cần quen hay không! Anh có ra không thì bảo?

Chúng tôi tái mặt. Rõ ràng chúng muốn gây sự đây mà. Rõ ràng ma cũ bắt nạt ma mới. Tôi đang nghĩ kế thoát thân. Quán không có cửa hông. Cửa sau ăn ra bếp. Phải chạy vòng qua chỗ cát xê, cô chủ đang ngồi, xuống bếp cũng kẹt vào đường cùng. Ngõ trước thì bọn nó cả chục đứa đang án ngữ. Không chừng bọn nó có dao nữa. Tiến thối lưỡng nan. Sơn bắt đầu run lập cập. Nhượng nói hết ra hơi. Tôi cố kéo dài thời gian tìm kế:

- Anh à! Chúng tôi vừa mới lên đây có mấy ngày, có quen ai đâu, đâu có chuyện gì để nói!

Hắn vẫn sấn sổ:

- Tôi không mời anh. Tôi muốn nói chuyện với thằng kia!

Nói xong, nó quay sang Nhượng, nắm lấy tay anh định lôi đi. Nhượng líu lưỡi:

- Ơ! Không!... không!

Hai bên đang dằng co, lôi kéo. Đột nhiên, như mt cảnh trong phim cao bồi, từ trong góc tối phía bên kia, một thanh niên dong dỏng cao, vẻ đẹp trai thư sinh, áo sơ mi trắng dài tay, xăn lửng, bỏ trong quần, bước tới bàn chúng tôi, với giọng rõ ràng, chắc nịch:

- Các anh đừng sợ.

Quay sang tên kia, anh gằn giọng:

- Bọn mầy muốn gì thì gặp tao đây!

Tên kia bất ngờ hụt hẫng con mồi, bước nhanh ra cửa, tay ngoắc, miệng chửi thề:

- Đ. má! Mầy ngon hả? Ngon thì ra đây!

Vị cứu tinh chúng tôi sãi ba bước tới cửa, hai tay bám vào xà ngang, cùng lúc hai chân anh phóng một đạp như trời giáng vào ngực tên kia nhanh như chớp. Trong lúc không ngờ, tên kia ngã huỵch xuống đất, ôm ngực la bài hãi vừa chửi thề luôn miệng. Đồng bọn hơn chục đứa kéo ra vây chung quanh anh, vừa vung tay, vừa hò hét:

- Đánh chết mẹ nó đi! Chém chết cha nó đi!

Chúng tôi rụng rời tay chân. Cứu tinh chúng tôi phen này chắc phải bỏ mạng với chúng. Đám khách trong quán ngồi im thin thít. Không mt ai dám hó hé. Cô chủ quán đến bàn chúng tôi hỏi thăm và an ủi:

- Mấy anh có vẽ lạ, hình như mới tới đây phải không? Cái đám du đãng này ở công trường Nông Sơn trốn ra mấy bữa nay. Đêm nào chúng cũng đến đây quậy phá mà không ai dám làm gì.

Cô đưa mắt nhìn ra cửa lo lắng:

- Đêm nay số xui tới phiên các anh và cả anh kia nữa.

Trong lúc ấy, ngoài cửa tiếng hò hét, tiếng chửi thề, càng lúc càng hung hãn. Chúng vây anh thanh niên vào giữa vòng tròn, nhưng không tên nào dám xông vô tấn công.

Chợt cô chủ quán la lên khe khẻ:

- Trời! Chúng có dao!

Bây giờ chúng tôi mới thấy rõ trong tay bọn chúng đứa nào cũng lăm lăm con dao. Làm sao đây? Chúng tôi nhìn nhau không biết phải làm cách nào để giúp sức người ơn, đành trơ mắt ếch nhìn anh mt cách bất lực. Nhưng lạ thay, chàng thanh niên vẫn bình tĩnh, tay chống nạnh sườn, nhìn đám du đãng đang giương nanh, múa vuốt, không một chút sợ sệt. Sau một lúc hò hét thị oai để cướp tinh thần đối phương, chúng hè nhau áp vô một lượt định tấn công anh bằng đòn hội chợ. Nhưng nhanh hơn chúng trước mấy giây đồng hồ, ba phát súng nổ chát chúa vang lên trong đêm tối tĩnh mịch. Cả bọn bỏ chạy tán loạn, té bò lê, bò càng. Vừa chạy vừa la thất thanh:

- Nó có súng! Nó có súng!

Thì ra trong lúc chúng tôi lo lắng cho sự an nguy của anh, anh rất bình tĩnh đối phó với chúng. Chờ cho chúng thật sự tấn công, anh mới móc súng ra bắn ba phát chỉ thiên thị uy, cốt hù dọa chúng mà thôi. Khi mọi sự trở lại yên tĩnh, chúng tôi mời anh vào quán để cám ơn và mời anh một chầu. Anh vui vẻ ngồi vào bàn và tự giới thiệu:

- Tôi là Triệu. Thiếu úy Triệu. Đại đội tôi mới được tăng cường tới Bảo Lộc sáng nay để bảo vệ an ninh quận.

Anh quay sang hỏi thăm chúng tôi. Sau khi nghe chúng tôi lần lượt giới thiệu và cho biết là đang dạy học tại đây, cũng vừa mới tới được mấy ngày. Anh à lên một tiếng và xoay lưng ra phía sau, ngoắc tay một cái, lập tức có hai anh khác đang ngồi nhâm nhi cà phê trong góc vi chạy đến trông điệu bộ rất cung kính:

- Dạ ! Ông thầy! Ông thầy sai gì tụi em!

Triệu nói:

- Hai anh về lấy chiếc Dodge tới đây để đưa mấy ông giáo về nhà cho an toàn!

Một anh nói:

- Khỏi cần hai người. Mt mình em về lấy xe. Để thằng Xinh ở lại bảo vệ ông Thầy.

Chúng tôi lo ngại anh đi một mình nên đồng thanh:

- Anh coi chừng tụi nó trả thù.

Anh ta nháy mắt cười với chúng tôi, tay vỗ vỗ vào lưng và nói:

- Tui có cái này, đố cha tụi nó dám!

Hóa ra, thiếu úy Triệu còn có hai vệ sĩ đi kèm mà chưa cần phải ra tay. Ngoài hai vệ sĩ to như hai ông hộ pháp ra còn có ba con chó lửa nữa thì tụi nhóc du đãng cả chục đứa ăn nhằm gì. Chúng tôi kết bạn với nhau từ đêm ấy. Hơn tháng sau, đại đội Triệu hành quân đi nơi khác, gấp rút, không kịp gặp nhau nói lời từ giã. (Không biết vị ân nhân này, bây giờ còn hay mất, tôi không hề gặp lại). Đêm đó, Sơn nằm kể cho tôi nghe, thời gian ở Huế, anh làm huấn luyện viên nhu đạo cho Sở Hiến Binh Thừa Thiên. Sau một cơn bạo bệnh, anh quên hết các thế võ. Tôi nghe mà lòng hoài nghi, thắc mắc. Tôi cũng có học đôi chút về nhu đạo. Nhu đạo cốt lấy nhu thắng cương. Dùng lực người làm lực mình để chiến đấu, rất ít hao nội lực. Nếu vì bệnh hay lý do nào khác thì chỉ mất sức khoẻ hay nội lực chứ làm sao mà quên hết các thế võ. Trừ khi mất trí nhớ. Nhưng thấy Sơn trong lúc còn đang sợ về chuyện vừa rồi, tôi không tiện hỏi lại. Sau đó cũng quên luôn. Nay, lại nghe ông Trịnh Cung nhắc chuyện Sơn tập nhu đạo với đứa em, bị cú choàng vai, phải nằm viện, thành ra ốm yếu. Mối nghi ngờ Sơn nói dối để tự che đậy mặc cảm nhút nhát, hèn yếu của mình lại vụt trở về trong ký ức.

Lại nhớ thêm một lần khác, năm 1962, lúc học ở Qui Nhơn. Con trai Bình Định rất ghét nam giáo sinh Huế. Vì trai Huế mã ngoài trông rất bảnh và sang trọng. Các em nữ sinh Qui Nhơn bỏ kép ‘lô can’ của mình chạy theo ‘của ngoại’. Hơn nữa, Qui Nhơn lúc bấy giờ chỉ có trường trung học Cường Để là lớn nhất, nhưng chỉ có đến lớp đệ nhị mà thôi. Học sinh Cường Để đồng phục quần kaki xanh, áo sơ mi trắng ‘póp pờ lin Ba Trái Đào’, dép lốp bánh xe hơi làm sao địch lại với giáo sinh Sư phạm quần Tergal đen, áo sơ mi dài tay trắng Nyl France, cà vạt đen, đi giầy da bóng ln. Trông oai và bảnh chọe lắm. Ái chà! Còn cái ông thợ may tiệm may Thích nữa chứ! Thật là tài! Không biết ông bắt được ở đâu cái ‘tuy dô’ rằng giáo sinh  sẽ có món học bổng 200 đồng. Ông liền điều đình với Ban Giám đốc trường cho ông thầu may mỗi giáo sinh mt b complet màu xám. Tiền sẽ trừ vào cuối khóa. Thế là bỗng nhiên từ trên trời rơi xuống, mỗi anh giáo sinh có mt b đồ lớn, diện vào mỗi chiều thứ bảy, dung dăng dung dẻ với người đẹp. Trông thiệt là oách! Nó chính là cái gai lớn trong con mắt mấy anh con trai Qui Nhơn. Phải tìm cách chơi lại mới đươc! Với chiến thuật du kích, rình mò trong các hẽm vắng, bất cứ anh Sư phạm
nào có âm giọng ‘chi, mô, răng, rứa’ đều bị đột kích. Trịnh Công Sơn là một trong những nạn nhân đầu tiên. Anh bị tước mất đôi kính cận. Tiếp mấy ngày sau, con đường từ bệnh viện Nguyễn Huệ đến trường, chỗ nào cũng bị chận và khiêu khích đánh ln. Đã có mấy vụ ẩu đã. Dĩ nhiên, bị bất ngờ, phe ta ôm đầu máu. Chuyện này náo đng cả trường Sư Phạm. Thanh Hải, cây đờn ghi ta số một, lên xin phép thầy Hiệu Trưởng Đinh Thành Chương cho lập toán đặc biệt để bài trừ du đảng. Nhưng thầy không cho. Thầy bảo: ‘Nhiệm vụ đó là của Cảnh Sát. Các anh đến đây để học thành thầy giáo chớ không phải để thành cảnh sát’. Sau đó, thầy liên hệ với chính quyền sở tại, xin can thiệp. Sự việc kéo dài cả nửa năm mới dứt. Riêng Trịnh Công Sơn, mất đôi kính, trở thành anh mù bất đắc dĩ, không đi học được. Bạn bè phải nhờ môi giới trung gian liên lạc với tên đầu đảng xin chuộc lại đôi kính. Vậy mà Sơn lại kể với Trịnh Cung chuyện mình luyện Judo! Để làm gì?

Sau khi đại đi Triệu thuyên chuyển đi nơi khác, Sơn không dám đi uống cà phê tối nữa. Tôi ở nhà cuồng chân, buồn như chấu cắn. Mà đi mt mình không có Sơn thì không vui. Một hôm, tôi cố rủ Sơn cho bằng được và cam đoan bảo đảm an ninh cho anh. Sơn không mấy tin tưởng vì tôi nhỏ con hơn anh. Sơn dò xét:

- Ông lấy cái gì bảo vệ tôi?

Tôi vỗ vào bụng và nói:

- Cái này bảo vệ cho ông và cho tôi!

Sơn cười ré lên. Đang nằm dài trên ‘đi-văng’, Sơn nhổm dậy tới sờ vào bụng tôi, vừa cười vừa nói:

- Để coi mấy con lãi trong bụng ông to cỡ nào mà bảo vệ được tôi?

Nhưng Sơn vội rụt tay lại và nín bặt. Hai mắt tròn xoe đầy ngạc nhiên nhìn tôi thắc mắc. Giọng tôi nghiêm chỉnh lập lại:

- Được chưa? Sơn vẫn đầy nghi ngờ:

- Ông lấy ra cho tôi coi nó là cái gì vậy?

Tôi thò tay vào áo, lôi ra mt sợi dây điện, loại dây đôi, mềm, dài một thước rưỡi. Sơn lại càng thắc mắc:

- Ông đem dây điện theo dùng làm gì?

Tôi phải giảng giải sơ lược về công dụng của nó thay thế chiếc trường côn, tiện dụng mang theo bên mình, phòng khi hữu sự. Sơn tò mò:

- Tôi chưa nghe thấy bao giờ. Ông có thể kể cho tôi nghe học ở đâu và biểu diễn vài đường cho tôi coi được không?

Để cho Sơn hoàn toàn yên tâm, tôi lôi Sơn ra sân xem tôi đi vài đường lã lướt. Sợi dây điện  lúc này theo sức từ trong tay tôi vung ra đã biến thành chiếc trường côn, quay tít trong không khí phát ra tiếng vù vù. Tôi chỉ biểu diễn vài đường trong bài ‘Thế roi tàng sư’ rồi dừng lại. Sơn vỗ tay khen hay. Lúc này Sơn mới chịu mặc quần áo đi với tôi. Suốt buổi tối cà phê đó, Sơn bắt tôi kể chuyện học võ. Tôi chỉ kể đại lược thôi, chứ kể hết thì dài dòng lắm. Sơn cười khoái chí những đoạn tôi đứng tấn cho tàn cây nhang, hai chân mõi rã rời, té chỏng gọng. Hoặc tôi không chịu học các môn đao, thương, kiếm, kích mà chỉ yêu cầu thầy dạy cho môn chạy trốn trong ‘tam thập lục kế, đào tẩu vi thượng sách

Trịnh Công Sơn Con Người Tài Hoa Nhiều Mặt

Ngoài tài năng âm nhạc, Sơn còn nhiều tài khác nữa. Môn nào cũng xuất sắc hết. Nhảy đầm rất bay bướm. Đánh bi da hết xẩy. Xì phé khỏi chê. Trừ cái món kia...hảy đầm.

Cuối năm 1964, Tỉnh cho xây cất cạnh bờ hồ một công trình tân kỳ đặt tên là ‘Câu lạc bộ Lâm Đồng’ dành cho quân, cán chánh trong tỉnh giải trí. Câu lạc bộ có hai tầng. Tầng dưới đặt mấy bàn bi da. Tầng trên bán cà phê và đồ nhậu. Mỗi buổi chiều, tắt nắng, chúng tôi kéo nhau lên CLB nhâm nhi cà phê, nhìn ra mặt hồ. Nhà thủy tạ giữa hồ được nối liền vào bờ bằng mộ t chiếc cầu gỗ, dáng cong cong hình cầu vòng, sơn toàn màu đỏ, ẩn hiện giữa làn sương đục, đẹp như bức tranh thủy mạc. Chúng tôi cứ tưởng chừng như ngồi trên lầu Hoàng Hạc. Thật ra chưa ai biết Hoàng Hạc lâu tròn méo ra sao. Nhất là những chiều mưa lâm râm, lất phất. Khí trời lành lạnh, se se, kéo cao cổ áo măng tô, ngồi trên lầu, nhìn về phía hồ xa xa, nhớ người yêu mà ư ử hát: ‘Chiều này còn mưa sao em không lại! Nhỡ mai trong cơn đau vùi, làm sao có nhau! Hằn lên nỗi đau. Bước chân xin em về mau ... ’ Hoặc: ‘Chiều một mình qua phố, âm thầm nhớ, nhớ tên em...’ thì từng lời, từng lời thấm không chịu được. Nhạc của Sơn phải hát đúng trong khung cảnh ấy mới hay, mới cảm hết cái hồn của lời, của nhạc.

Người quản lý CLB cho hay, Tỉnh dự định sẽ làm lễ khánh thành CLB trước Tết dương lịch. Ngày đó Tỉnh sẽ mướn một số ca ve ở Sài Gòn lên, sẽ có dạ vũ tưng bừng. Đích thân đại tá Tỉnh trưởng khai ‘bal’. Nghe tin, anh nào cũng ạo ực. Nhưng nhìn lại toàn một đám nhà quê. Anh nào cũng chỉ biết nhảy lò cò. Trừ chàng họ Trịnh trúng mánh. Thế là cả bọn xúm lại đòi Sơn dạy nhảy. Thời gian còn hơn tháng, làm sao học cho kịp. Phải gấp lên mới được. Căn phòng tôi và Sơn ở trở thành sàn nhảy. Nhưng đám học trò láu cá, muốn trắc nghiệm tài nghệ ông thầy trước mới học sau. Sơn phải biểu diễn vài đường bay bướm. Anh mượn chiếc ghế đẩu giả làm đào, khai ‘bal’ bằng điệu Paso dồn dập. Miệng đánh nhịp, chân bước tới lui, nhịp nhàng, uyển chuyển. Từ Paso anh chuyển sang Cha Cha Cha, rồi Be bop, rồi Tango, quay cuồng với điệu Valse, trở về với Bolero và cuối cùng đứng yên một chổ, lắc lư thân hình, nghiêng qua, ngã lại theo nhịp miệng Chắc... xình! Chắc... xình! của điệu Slow. Tất cả đều công nhận Sơn nhảy đẹp. Với đôi chân dài, Sơn nhảy Tango rất tuyệt. Thấy Sơn nhảy anh nào cũng ham. Nhưng nhìn lại mình, thấy thân hình ồ dề, thô cứng, nặng nề như trâu nước, anh nào cũng lắc đầu ngao ngán.

- Ông Sơn ơi! Tụi này mà học nhảy được như ông chắt phải tới tết Công Gô, tết Ma Rốc!

Sơn cười cười:

- Mấy cha tưởng dễ ăn hả! Hết bao nhiêu cơm gạo ở vũ trường rồi đó!

Rồi Sơn trấn an chúng tôi:

- Mà không sao! Mấy ông chỉ cần học một điệu Slow là đủ rồi. Điệu này rất dễ. Nhưng nhảy cho hay lại rất khó.

Để trấn an và gây thêm tin tưởng cho chúng tôi, anh kể chuyện một anh Tây già ở Sài Gòn, đêm nào cũng có mặt ở vũ trường. Sơn kể:

- Tôi hồi đó mới học nhảy nên cũng mê lắm. Nhưng học sinh làm gì có tiền. Thỉnh thoảng mới tới dancing, lần nào cũng gặp anh Tây già này. Anh Tây này cao lớn, có cái bụng phệ rất bự, dáng nặng nề nên không nhảy được các điệu khác, chỉ nhảy mỗi một điệu Slow. Anh ta ôm em nào cũng không hết vòng lưng vì bị cản bởi cái bụng. Anh ta cứ ôm riết em ca ve, đứng yên một chổ. Hễ nghe tiếng bass đánh xình một cái, anh ta lắc nghiêng người một cái. Cứ thế cho đến cuối bản nhạc. Có điều đặc biệt đáng tức cười ở đây là mỗi lần đến đoạn nhạc du dương, đắc ý, anh ta thình lình buông em ra, bước lui một bước, tay phải nắm lại, đấm vào lòng bàn tay trái đánh bộp một tiếng, miệng khen bằng tiếng Việt ‘Hay...xì’ rồi bước tới ôm em lắc lư như cũ.
Sơn vừa kể, vừa làm điệu bộ khiến chúng tôi cười rũ ra. Lối kể chuyện của Sơn rất có duyên và hấp dẫn. Sau mấy ngày tập dượt ráo riết, chúng tôi cũng thuần thục như anh Tây già. Chúng tôi náo nức trông cho mau đến ngày khánh thành để được ôm mấy em và trổ tài. Nhưng gần những ngày cuối năm Việt Cộng ăn Tết sớm, rót hỏa tiễn liên tục vào hai quận Di Linh và Bảo Lộc thay pháo, chương trình vui chơi phải hủy bỏ. Bài học ‘Chát...xình’ không có cơ hội đem ra ứng dụng.

Bida

Thường trực ở bàn bi da, bọn chúng tôi gồm năm đứa. Sơn, Tâm mập (tức Nguyễn Hảo Tâm phân biệt với Tâm lùn tức Nguyễn Văn Tâm), Nguyễn Đức Tín, Ngô Thanh Bạch và tôi. Chia thành hai phe, trường kỳ quyết đấu. Sơn và Tâm mập một phe. Tín và Bạch một phe. Tôi bị cho ra rìa vì đánh quá dở. Không bao giờ đi một ‘cơ’ được ba điểm. Tôi được hội đồng phong cho chức trọng tài, lãnh nhiệm vụ đứng ghi điểm và phân xử những vụ ăn gian. Cuối cùng là ăn ké khi kết thúc màn quyết đấu. Đứng ngoài mới thấy rõ phong cách của từng người chơi. Tâm mập có dáng xấu nhất vì cái bụng phệ phát triễn quá sớm ở cái tuổi hai mươi bốn. Anh phải đứng dạng chân chàng hãng để cho cái bụng thấp xuống khỏi cấn thành bàn. Tay trái đặt trên mặt bàn, ngón tay trỏ cong lại như cái móc câu để giữ đầu ‘cơ’, chứ không chịu hợp với ngón tay cái thành vòng tròn như mọi người. Ngô Thanh Bạch to con, cao bằng Sơn, đứng phải rùn chân xuống. Mỗi lần chuẩn bị thụt một quả, anh nhắm tới, nhắm lui, lưỡi thè ra khỏi miệng, quẹo qua bên trái, hai hàm răng cắn chặt. Tôi cứ có cảm giác mỗi lần anh thụt trái banh là mỗi lần đứt lưỡi. Nhất là những cú ‘đề trô’ lại càng toát mồ hôi lạnh. Nguyễn Đức Tín đặc biệt có khuôn mặt tròn, trắng trẻo như cô Thúy Vân. Mỗi lần đi những đường cơ lắc léo, ‘ép phê còng tre’, anh mắm môi, bặm miệng, hai con mắt ốc nhồi mở ra hết cở. Trán anh nhướng lên thành bốn lằn xếp. Anh liếm môi vài cái trước khi thụt một đường banh quyết tử. Trước khi thụt, mặt anh tái ngắt. Thụt xong, mặt lại đỏ như gấc, trước khi trở lại bình thường. Riêng Sơn, tôi thích ngắm nhìn cái dáng của anh nhất. Người dong dõng, hai chân dài, anh đứng thẳng người, hai chân chụm lại, cúi xuống mặt bàn tạo thành một hình thước ở thắc lưng. Anh đặt tay trái xuống mặt bàn, hai ngón út và đeo nhẫn xoè ra hình rẽ quạt tựa xuống mặt nỉ, ngón giữa đỡ ngón cái và ngón trỏ đan hợp nhau thành một vòng tròn, ôm khít khao đầu ngọn cơ. Trước khi quyết định một đường banh, anh chăm chú nhìn ba trái bi, tay cầm cục ‘lơ’ miết miết trên đầu ‘cơ’. Khi anh bỏ cục ‘lơ’ xuống thành bàn là đường ‘cơ’ đã quyết định. Anh đánh thong thả, nhẹ nhàng, xoay quanh bốn cạnh bàn một cách khoan thai, từ tốn, không một chút phí sức. Tối thiểu một đường cơ của anh phải từ năm điểm trở lên. Tuy nhiên, có bữa phe anh cũng thua tơi bời hoa lá. Anh không thể nào cứu nổi bồ, khi Tâm mập chơi bết bát quá. Trong khi hai tay Bạch và Tín ngang sức, ngang tài. Chúng tôi chơi giải trí không ăn tiền. Cá độ bằng những chầu cà phê, bữa cơm trưa hoặc chầu bia tùy theo giờ giấc sáng, trưa, chiều và có lúc cả buổi tối nữa.

Những ngày cuối tháng lãnh lương, càng đông, càng vui nhộn. Chúng tôi có thêm Nguyễn Văn Chất, Võ Đôn Thao biệt danh ‘Sư phụ’ từ cầu Đại Nga, giáp ranh với Tuyên Đức về. Di Linh có Nguyễn Văn Hiện và Lâm Văn Rầm. Lại có thêm lính mới tò te Đỗ Danh Đạo hổn danh Đạo Sữa. Ngoài ra còn có những bạn nhà binh. Những sĩ quan trẻ tuổi trạc chúng tôi, nhưng ‘xếp bút nghiên theo việc đao cung’ sớm. Đó là những anh Vĩnh, Ngự, Tinh đều cùng cấp bậc thiếu úy. Chỉ có anh Thành là trung úy, chi khu phó, đã có vợ và một con. Còn toàn là đám độc thân vui tính. Ông trùm Lãng không có tên trong bảng ‘phong thần’ vì năm giờ chiều là ông đã trùm mền, xoa dầu Nhị Thiên Đường rồi.

Xì phé
Xập xám

Mỗi thứ sáu đầu tháng, phòng chúng tôi trở thành sòng bạc. Nhà hai anh Lãng và Đạo thành nhà chứa. Đám bạn từ các nơi về tụ lại nhà tôi chơi bạc xong, kéo về nhà Lãng, Đạo ngủ. Đánh bạc thì tôi mù tịt. Tôi không có khiếu về môn này. Sau, cố học lắm, mới biết chơi tứ sắc. Nhưng lên rác, xuống rác, trôi rác, khui, quằn, đếm lệnh chẵn, lẻ, tới trơn, tới quan thì rắc rối quá. Tôi chỉ thích đánh ‘bấc’ của người Bắc. Môn này vui và hấp dẫn hơn bài cào. Nó hay ở chỗ là bài cùng điểm mà lại ăn nhau ở hàng thập, hàng vạn, hàng văn, hàng sách. Nhưng đám nhà nghề như Sơn, Hiện, Rầm, Bạch, Thao, Tín... đều chê. Đó là dành cho dân nhà quê. Còn dân chơi thì chỉ xập xám hoặc xì phé mới đúng điệu. Sau khi lãnh lương, buổi sáng, ăn nhậu, bi da, cà phê đã đời, anh nào không có máu đen đỏ thì về nhà Lãng ngủ. Phần còn lại về phòng chúng tôi gầy sòng. Sơn một tay chấp hết. Anh trụ từ đầu hôm cho đến sáng, người vẫn khoẻ. Nói theo kiểu Kim Dung, sắc mặt không thay đổi, hơi thở vẫn điều hòa. Nghĩa là có những anh, nửa đêm mệt quá phải ngã lưng, khò một chút. Anh khác thay tay. Sơn vẫn ngồi một chỗ, thuốc lá liên tục; cà phê hết ly này đến ly khác; không đi tiểu, mới lạ. Cứ trung bình mười ván là Sơn vơ làng hết bảy, tám.  Thua quá, những lần sau, Tín cạch. Tín chấp hai tay làm bộ xá xá:

- Ông Sơn ơi là ông Sơn ơi! Tiền lương em đây! Ông cứ lấy mà xài. Đừng ‘rê’ em vào sòng nữa. Bàn tay ông có ma, ghê thấy mẹ. Em sợ lắm!

Nói xong, Tín cười hềnh hệch, đổi giọng:

- Bố bảo em cũng chả dám chơi với ông! Ghê thấy mẹ!

Có lần tôi hỏi Sơn:

- Này, ông học nghề ở đâu vậy. Có chơi lận không?

Sơn nói cho tôi biết bí quyết đánh bạc:

- Chẳng có gian lận gì hết! Chẳng qua mấy cha ấy cứ đưa bài cho tôi coi, tôi mới thắng được dễ dàng mà thôi.

Tôi không tin, vặn lại:

- Ông lại xạo rồi! Có ai đánh bài mà lại đưa bài mình cho người khác coi bao giờ?

Sơn thích thú giảng nghĩa:

- Tôi nói đưa bài có nghĩa là họ đưa cái mặt họ cho tôi biết. Nước bài của họ hiện lên nét mặt hết. Tại ông không ở trong nghề nên không biết, không chú ý theo dõi. Ông chỉ nhìn xuống chiếu, ngó quân bài thôi. Phải không nào?

Tôi phải công nhận Sơn nói đúng. Tôi chỉ nhìn những cây bài đánh xuống hoặc những chi bài binh xong xoè ra mà thôi. Sơn nói tiếp:

- Những tay cao thủ đánh bạc họ rất trầm tính. Không bao giờ để lộ cảm xúc trên nét mặt cho đối thủ biết. Ngược lại, đôi mắt họ rất sắc. Họ kín đáo quan sát đối phương để đoán từng nước bài mà tùy cơ ứng phó. Trong khi đó, ông ngẫm lại coi! Mất tay Thao, Tín, Hiện, Rầm, hễ bài tốt thì cười nói rầm rĩ. Bài xấu thì xịu mặt xuống, chửi thề ỏm tỏi thì làm sao mà tôi không biết.

Tôi phải phục lăn kinh nghiệm của Sơn. Một chân lý không cãi vào đâu được. Dẫu bên này hay bên kia chân núi Pyrhéné.

Tuy nhiên hay không bằng hên. Sự đời có những cái trớ trêu, tréo cẳng ngỗng, không ai có thể ngờ hết được. Sơn đã đại bại trước Phạm Quang Chữ, một tay mơ mới tập chơi. Anh Chữ, chân chỉ hạt bột, ngoài giờ dạy học là về phụ với vợ trong việc mua bán. Vợ anh có gian hàng bán quần áo trong chợ. Chị vợ ngồi thu tiền. Anh chạy vòng ngoài, gom hàng, giao hàng, tất bật suốt ngày. Anh ít giao thiệp với bạn đồng nghiệp vì mặc cảm với căn bệnh nan y của anh: bệnh cùi. Chỉ là đồn đoán thôi. Anh vẫn béo tốt, da dẽ hồng hào. Duy chỉ có hai bàn tay là hơi lạ. Bắp thịt hổ khẩu giữa ngón tay cái và ngón trỏ mất hẳn. Những ngón khác co rút lại, cầm đồ vật rất khó khăn. Người ta đồn anh nhờ uống vàng hàng tháng nên mới cầm giữ được không cho bệnh phát ra ngoài.

Trước khi bọn trẻ chúng tôi được bổ nhiệm tới, Ty Tiểu Học Lâm Đồng ở trong tình trạng buồn tẻ. Chúng tôi đã đem lại một nguồn sinh lực mới cho Ty. Với phương pháp giáo dục mới và tinh thần trẻ trung đã thay đổi hẵn cái không khí đều đều, buồn tẻ bao nhiêu năm nay ở cái xứ cao nguyên này. Phạm Quang Chữ là người đầu tiên bứt ra khỏi cái ao tù nước đọng đó. Về sau, còn có thêm nhiều người nữa tham gia vào cái không khí vui nhộn, cởi mở, phóng khoáng của chúng tôi. Trong đó có cả cụ Trạch, hiệu trưởng trường Nam Bảo Lộc, sắp hồi hưu. Ông Lợi Ty trưởng, rất văn nghệ, chịu chơi. Nhiều lần xắn tay áo cùng đám trẻ ‘hạ cờ tay’, vừa nhậu, vừa đánh bạc.

Trở lại chuyện Phạm Quang Chữ đại thắng Trịnh Công Sơn.

Bài của Chữ đỏ từ đầu đến cuối. Hai tay cầm bài lòng khòng, lèo khoèo, rớt lên, rớt xuống, binh tầm bậy, tầm bạ mà vẫn cứ thắng. Chuyển sang tứ sắc. Mới đánh vài cây anh đã ‘tới’ mà lại tới quan, khui, quằn tùm lum. Đêm đó anh hốt trọn. Anh nào cũng nhẵn túi. Nguyễn Đức Tín nổi khùng, chửi thề:

- Địt mẹ! Đúng là thánh nhân đãi kẻ khù khờ. Mèo mù vớ cá rán. Ông bà ta bạc tóc mới nói ra được điều gì thì trúng phóc điều đó, không sai một ly ông cụ.

Quay sang Sơn, Tín thọc cù léc:

- Chỉ có bàn tay ông cùi mới trị được ông bàn tay ma!

Nói xong, Tín cười hắc hắc một thôi. Quả thật, đêm đó, Trịnh Công Sơn không còn một xu dính túi.

Cái khoản kia...

‘... Em Pleiku má đỏ môi hồng... Ở đây mùa đông... đi dăm phút đã về chốn cũ.’ Cái ông nhà thơ nào đó đã  tả cái xứ cao nguyên rất đúng. Thật vậy! Cái phố quận Bảo Lộc gom lại bằng bàn tay ở một đoạn phố ngắn. Hầu hết cư dân đều sống biệt lập trong các xứ đạo hoặc trong những ‘phẹt’. Danh từ ‘phẹt’ lần đầu nghe lạ tai và buồn cười. Tôi cứ có ý nghĩ thô tục khi thấy những chiếc xe Lam chở khách, hai bên hông kẻ hàng chữ chỉ tuyến đường ‘Bờ Lao-Phẹt.’ Mãi về sau, có dịp đến phẹt mới biết đó là ‘Ferme’, trang trại của người Pháp có đồn điền trà và cà phê tại đây. Mấy ông trong xứ Tân Thanh, Tân Phát phiên âm thành tiếng Việt là Phẹt.

Cái phố quận quá nhỏ, đến nỗi có người ví von, con chó cũng nằm không đủ chỗ phải ló cái đuôi ra bên ngoài. Cho nên mấy ông giáo đi đâu cũng đụng hoc trò của mình. Học trò ở đây đi học rất trễ. Có đứa cao tồng ngồng bằng thầy. Do đó, muốn giữ cái vỏ mô phạm luôn luôn sáng như trăng rằm để làm gương soi cho học trò, chúng tôi, mỗi tháng phải kéo nhau lên tận Đà Lạt, thác Gu gha, để du hí. Ở đây, ngoài phong cảnh thơ mộng, hửu tình, còn có những em Thái trắng, Thái đỏ chuyên phục vụ cái khoản... thứ ba. Nghe nói các em có nhiều kiểu lạ hơn người Kinh. Cả bọn chúng tôi về cái khoản... đó, đều ‘thường thường bậc trung’. Chỉ có Võ Đôn Thao là được võ lâm tôn lên hàng Sư phụ. Đã không mất tiền cho em mà còn được em bao ngược. Tha hồ cơm no, bò cưỡi.

Ngón nghề này, anh nào cũng theo xin bí kíp. Võ Đôn Thao ngoài khả năng ‘Yêu em thật sâu... Yêu em dài lâu...’ , anh còn có tài ‘xúc cốt’ đánh lừa Hội Đồng Y Khoa để được miễn dịch vĩnh viễn. Xúc cốt, theo Kim Dung, ông tổ nói phét trong truyện chưởng thì đó là môn võ công luyện được phép làm cho thân mình biến dạng, hoặc nhỏ lại, xương cốt co lại như đứa trẻ. Ở đây, Thao chỉ cần bẻ quặt chân phải mình qua một bên, đi lặt lìa, hệt như người què. Anh biểu diễn cho chúng tôi coi. Lại được một phen cười vỡ bụng. Nhờ vậy anh khỏi đi lính. Nhưng đây chỉ là chuyện nhỏ. Quan trọng là bí kíp ‘Nhất dương chỉ’ chúng tôi ai cũng muốn theo thọ giáo. Đứng đầu là Trịnh Công Sơn. Công lực của anh rất kém. Theo Thao, đây là cơ duyên, trời cho ai nấy hưởng, không phải ai muốn luyện cũng được. Anh kể lại cái cơ duyên của mình:
- Lúc tôi mới mười hai tuổi, học lớp Nhất ở Tuy Hòa, Phú Yên, bỗng dưng mắc một chứng bệnh kỳ lạ. Người cứ xanh mướt, ngày càng gầy ốm. Cha mẹ tôi hết lòng chạy chữa đủ thứ thuốc vẫn không thuyên giảm. Sau có ông thầy Tàu thuốc Bắc bắt mạch, chẩn bệnh quả quyết rằng tôi mắt bệnh hượt tinh. Thầy giảng giải cho cha tôi rõ về căn bệnh này là tuổi thanh niên thường vướng phải ba thứ tinh. Thông thường là mộng tinh. Trai đang sung sức, ban ngày thấy gái đẹp, đêm mơ tưởng giao hợp mà xuất tinh. Ví như bình đầy mà tràn. Không có hại. Cưới vợ là hết. Thứ hai, không nằm mơ mà vẫn xuất tinh, ấy là di tinh, giống như cái bình nghiêng, nước đổ. Cũng không hại lắm. Phương thuốc hiệu nghiệm để chửa là cưới vợ. Còn cái này, ông thầy Tàu chỉ tôi, gọi là hượt tinh, tức giống như cái bình lũng đít, chảy ngày, chảy đêm cho đến chết. Bệnh này gây ra do thần kinh quá yếu hoặc chơi bời quá độ mà thành.

Cha tôi nghe tới đó, trợn mắt:

- Thầy nói sao? Thằng con tôi mới mười hai tuổi mà thầy nói nó chơi bời quá độ?

Ông thầy Tàu biết mình bị hớ, nói chữa:

- A! Cái này tôi nói theo sách vở mà! Nhưng ông đừng có lo. Tôi cho mấy hộp ‘Tam tinh Hải cẩu bổ thận hoàn’, cháu nó uống một tháng là hết bệnh.

Cả chục hộp, viên nào cũng to như ngón cẳng cái, tôi cố trợn trạo nuốt. Thuốc hết mà bệnh cứ y như cũ. Nghĩa là mỗi lần có chuyện gì xúc động bất ngờ hoặc hồi hộp, lo âu thì đũng quần tôi ướt đẫm. Ví dụ làm bài thi, gần hết giờ, bài vẫn chưa xong thì bị. Thình lình ai vỗ vai hù một tiếng cũng bị. Tiếp tục uống Tam Tinh Hải cẩu cả năm, người tôi cứ rạc dần, đi đứng hết nỗi. Cha tôi phải mang tôi vào nhà thương Grall, Sài Gòn xin chữa. Ở đó bác sĩ Tây, họ tiêm vào đầu tôi cây kim dài cả gang tay để chữa. Tôi nằm ở đó gần sáu tháng thì bệnh dứt hẵn. Cha tôi tốn rất nhiều tiền nhưng cứu được thằng quí tử ông rất mừng. Đến năm mười tám tuổi, đi chơi gái lần đầu, tôi tình cờ phát hiện ra mình có khả năng kỳ diệu đó. Tôi có thể kiểm soát và điều khiển thằng ‘em tôi’ theo ý muốn. Muốn tấn, thối, hoãn binh hoặc trường kỳ kháng chiến bao lâu cũng được. Bởi vậy, anh em trong võ lâm mới bái tôi là Sư phụ.

Nghe xong, chúng tôi đều thất vọng. Ngàn năm mới có cơ duyên một lần. Đâu đã đến phiên mình!

Mỗi lần lên Gu Gha, chúng tôi kêu bia uống vài chai cho nóng máy, thong thả ngắm các em Thái lượn qua, lượn lại để chọn thì Sơn lúc nào cũng tình nguyện làm người lính xung kích đầu tiên. Đánh nhanh, rút nhanh. Đó là phương pháp chiến đấu của Sơn. Có lần chúng tôi chưa uống hết chai bia, Sơn đã tàn cuộc chiến, mặt mũi bơ phờ, trở về hậu cứ.

- Thật phí đồng tiền, bát gạo! Tín phê bình.

Đến lượt Thao trổ tài. Quả thật lời đồn không sai. Chúng tôi cà kê đến chai thứ tư thì Thao đang hùng dũng trên đường chiến  thắng trở về mang theo một tù binh: Một em Thái trắng (đồ mạo hóa) cũng Xà rông, cũng vòng cườm đeo tứ tung, nhưng chỉ nói được ba tiếng ‘bắt cái nước’. Đó là tiếng Thượng, có nghĩa ‘ấy em’. Còn thì nói rặc tiếng Việt. Hóa ra, em từ sông Mao, Phan Thiết lên đổi vùng. Bà chủ bắt mạch biết khách yêu hoa hay ham của lạ, đặc sản, nên treo đầu dê, bán thịt chó. Bà bắt mấy em thay đổi xiêm y, đeo vòng, giả làm sơn nữ Phà Ca câu khách.
Dần dà, thời gian sau, Sơn không tháp tùng với chúng tôi nữa. Cố ‘nài hoa, ép liễu’ đến mấy, Sơn cũng tìm cớ thối thác. Khi thì lý do này, khi thì lý do nọ. Ngô Thanh Bạch phán một câu chắc nịch:

- Bây giờ ông Sơn có chị Năm rồi. Ổng đang hợp tác với hãng súc ve chai!

Tập vẽ

Đến bây giờ, tôi mới biết Sơn còn kiêm thêm tài hội họa và đã nhiều lần cùng các ông Đinh Cường, Trịnh Cung đem tranh đi triễn lãm khắp nơi. Lúc bấy giờ, Sơn chỉ ngồi hí hoáy vẽ theo mấy cái hình thiếu nữ mặt nhọn, một mắt. Người ốm tong, dài thoòng. Hai bàn tay thường kẹp giữa đùi. Hình nào cũng mờ mờ, không rõ nét. Sơn vẽ theo những hình bìa cuả Đinh Cường. Tôi không có óc thẩm mỹ và ‘i tờ rít’ về hội họa nên thường phá đám Sơn trong lúc vẽ:

- Ông Sơn nè! Ví dụ như người con gái ông vẽ lâu nay, thình lình hiện ra như trong chuyện Bích Câu kỳ ngộ, thì ông có lấy làm vợ không?

Sơn đang chăm chú gôm đi vẽ lại, nghe tôi hỏi thế, ngẫn ra mấy giây mới đáp:

- Sao ông lại thô tục thế! Người đẹp trong tranh phải có cái khác người thật ngoài đời chứ. Nếu cứ phải cho giống thì chụp hình là dễ nhất. Mà đã thế thì còn đâu là nghệ thuật.

Tôi làm như hiểu ra thế nào là nghệ thuật bèn à lên một tiếng:

- Vậy nghệ thuật, nhất là về hội họa là phải vẻ làm sao cho khác với sự thật, lạ hơn sự thật, càng quái dị càng hay, đến lúc người xem không thể nào hiểu được bức tranh ông họa sĩ vẽ cái gì, thì lúc đó ông họa sĩ mới thực có tài và nổi tiếng?

Nghe tôi dài dòng cái sự ‘mới hiểu ra’ nghệ thuật, Sơn gật gù:

- Gần gần như vậy!

- Thế thì tôi cũng sẽ nổi tiếng! Tôi sẽ vẽ tranh trừu tượng! Tôi hớn hở khoe.

Sơn trợn mắt nhìn tôi:

- Thiệt không cha? Cha mà cũng biết vẽ tranh trừu tượng? Vẽ thử tôi coi!

Tôi cười thầm trong bụng, vì Sơn bị tôi gạt:

- Dễ thôi! Tôi sẽ treo một khung tranh trống không. Nếu có ai hỏi, tôi sẽ nói: Đó là bức tranh tôi vẽ đàn bò đang ăn cỏ theo phái trừu tượng. Nếu còn thắc mắc: Đàn bò đâu? Tôi sẽ nói: Đàn bò ăn hết cỏ rồi, nó đi chỗ khác, chớ còn đứng đó làm chi!

Đến đây, Sơn chợt hiểu, cười phá lên, hỏi tôi:

- Ông đào ở đâu ra những chuyện tiếu như vậy?

- Thiếu khối gì! Cứ hỏi ông Đặng Trần Huân khắc biết.

Sơn không biết ông Huân là ai!

Chưa Có Lần Nào
Hát Hay Như Thế!

Trong những ngày chủ nhật mưa dầm gió bấc, đất nhão, đường trơn, chúng tôi quây quần, có khi nhậu rượu đế với khô sặc của Trần văn Nghị đem từ quê miền Nam lên, có khi nhâm nhi cà phê làm một màn văn nghệ bỏ túi. Nhân vật chính vẫn là Trịnh Công Sơn. Anh đánh đàn, hát. Thỉnh thoảng có bài nào hợp với sáo thì tôi mang sáo ra phụ họa. Anh em cũng luân phiên mỗi người làm vài ba câu, một bản. Tuy nhiên, Sơn vẫn luôn được yêu cầu anh hát chính các nhạc phẩm của anh. Giọng Sơn không trong, không trầm. Một giọng đặc biệt, nhẹ, quyến rũ, truyền cảm, không hay nhưng cảm được người nghe. Anh hát những bài mới làm tại đây như ‘Chiều một mình qua phố’, ‘Lời buồn thánh’, ‘Vết lăn trầm’, ‘Tiếng hát Dạ Lan’ tức ‘Dấu chân địa đàng’ Chúng tôi lặng người ngồi nghe. Không gian yên tĩnh. Thời gian ngừng lại. Ngoài trời mưa vẫn rì rào từng cơn. Không một tiếng vỗ tay, khi Sơn ngừng hát. Chúng tôi sợ tiếng động làm tan biến cái không khí đang quánh đặc lại bởi tiếng hát của Sơn và hồn chúng tôi thành một. Sơn nhẹ nhàng buông đàn. Đôi mắt mơ màng sau đôi kính cận.

Nhưng có một lần Sơn hát hay nhất, xuất thần nhất, tôi không thể nào có dịp nghe lại lần thứ hai. Đó là đêm ở quán cà phê bi da Ngọc Trang. Chiều thứ bảy, sau chầu đãi cơm chiều mà phe Bạch Tín thua tơi bời hoa lá, hai chàng nhất định phục thù cho sáng mai một chầu ăn sáng, có cả phở lẫn cà phê. Tôi vẫn cứ chức trọng tài, hưởng sái. Mãi mê chơi, chúng tôi quên cả thời gian. Chín giờ điện cúp, mà vẫn chưa kết thúc trận final 50 điểm. Nài nỉ chủ quán thắp đèn cầy chơi tiếp. Hai chị em chủ quán đều tên Trang, nể vì mấy ông giáo nên cũng chiều lòng, đốt lên mấy ngọn đèn sáp. Xong, để mặc chúng tôi, hai chị em ôm đàn ngồi hát nho nhỏ trong một góc tối.

Đang đắc ý với điểm vừa thắng quá dễ dàng trong vị thế hai trái bi mắt kính, Tín chợt dừng lại, chống cơ, đột ngột lên tiếng:

- Ối giời! Rõ là múa rìu qua mắt thợ! Đánh trống trước cửa nhà sấm. Hai em ơi! ông nhạc sĩ Trịnh Công Sơn đang đứng lù lù một đống đây này, mà hai em lại hát ‘Diễm Xưa’ với Diễm nay thì có chết không cơ chứ!

Hai chị em như chạm phải điện, bật đứng dậy, hấp tấp đua nhau nói:

- Thật hả? Nhạc sĩ Trịnh Công Sơn thật hả? Sao lâu nay chúng em không biết ?

Cũng Tín, cướp lời trước khi Sơn đáp:

- Ấy! Tại các em vô tình thôi! Ngày nào ông chẳng có mặt ở đây.

Cô chị phân bua:

- Mấy em chỉ nghe các bạn hát nhạc của ông Sơn, thấy hay thì bắt chước chớ có bao giờ biết mặt đâu. Không ngờ lại được hân hạnh gặp ở đây!

Tín gạ gẫm:

- Bây giờ các em có muốn nghe chính nhạc sĩ hát không nào?

- Dạ rất muốn, nhưng chỉ sợ ông Sơn không chịu!

Bạch đề nghị:

- Nếu muốn thì hai cô phải chịu hai điều kiện.

- Xin anh cho biết hai điều kiện gì? Một cô hỏi.

Bạch tiếp tục đưa đề nghị:

- Thứ nhất không tính tiền ván bi da này. Thứ hai đãi một chầu cà phê đặc biệt. Chịu không?

Hai cô cười rất tươi:

- Vâng được ạ! Tưởng gì khó khăn chứ hai điều ấy đối với chúng em rất dễ dàng .

Thế là chúng tôi đi rửa tay, vào bàn ngồi chờ cà phê. Tâm mập cứ tủm tỉm cười một mình. Hai chị em cô Trang hình như xuýt xoát tuổi nhau. Dáng người dong dõng, chân dài. Không đẹp nhưng rất có duyên, ưa nhìn. Khi hai cô chuẩn bị ly, tách để pha cà phê chúng tôi mới có dịp ngắm kỹ hơn. Cô chị có mái tóc dài óng ả, buông lơi xuống tận lưng. Hai bàn tay trắng mịn màng. Những ngón tay búp măng thuôn dài. Cô em kiểu tóc ngắn Demi Garcon, dáng trẻ trung, khỏe mạnh. Khi những giọt cà phê bắt đầu rơi xuống, hai chị em vào bàn chung với chúng tôi. Bạch hối:

- Đem đàn ra cho nhạc sĩ chớ!

Hai chị em mới sực nhớ ra cây đàn vẫn còn dựng trong góc quầy. Cô em nhanh nhẹn vào lấy đàn đưa cho Sơn và nói:

- Mời nhạc sĩ!

Bây giờ Tâm mới mở miệng:

- Đừng gọi nhạc sĩ! Anh ấy mắc cỡ. Các em hãy gọi là anh Sơn cho thân.

Quay sang chúng tôi, anh nháy mắt:

- Phải không các ông ?

- Phải! Phải! Đúng vậy! Chúng tôi nhao nhao biểu đồng tình.

Sơn lặng lẽ so dây dàn. Tín gây không khí:

- Ông Sơn nói với các em gái vài tiếng chứ! Các em đang chờ đấy!

- Vâng! Phải đấy ạ! Chúng em đang chờ! Nhưng mời các anh dùng cà phê trước đã.

Sơn nói nhỏ nhẹ:

- Cám ơn các cô! Cám ơn thịnh tình các cô dành cho tôi!

Sơn gốc Huế, nhưng ít khi nói ‘mô, tê, răng, rứa’ với chúng tôi. Nhất là không bao giờ ‘tau, mi’ như những anh ‘trọ trẹ’ khác. Sơn nói tiếng Bắc chuẩn, nhẹ, không nặng trịch như những ông Bắc xưng là dân ‘Hà Lội’ chính cống.

Cô Trang chị náo nức:

- Anh Sơn bắt đầu đi! Cho chúng em thưởng thức đi!

Bạch đế thêm:

- Phải! Ông cho các em thưởng thức đi!

Cô Trang em, nguýt một cái dài đuôi con mắt, ngụ ý hiểu câu nói hai nghĩa của Bạch. Sơn hắng giọng. Bắt đầu dạo đàn. Tiếng đàn theo giai điệu Blue, nhẹ nhàng, rơi từng tiếng một. Sơn hát bản ‘Ướt mi’ đầu tiên. Vừa dứt, tiếng vỗ tay nho nhỏ của hai cô (đêm khuya không dám vỗ lớn) vang lên ròn rã kèm theo những tiếng xuýt xoa:

- Hay quá! Hay quá! Hát thêm bài nữa đi anh Sơn!

Sơn hát tiếp bài ‘Thương một người’. Rồi trong lúc cao hứng, anh hát luôn hai bài nữa là ‘Dấu chân địa đàng’ và ‘Diễm xưa’. Trong lúc say sưa hát, mắt Sơn nhìn vào khoảng không, thả hồn vào lời ca tiếng nhạc. Chúng tôi cũng say sưa lắng nghe. Trong lúc xuất thần, hình như Sơn quên hết sự vật quanh mình, chỉ còn có âm thanh. Trong cái tĩnh mịch về khuya, dưới ánh sáng lung linh của những ngọn bạch lạp, bóng người chập chờn trên vách, tiếng hát Sơn vang lên, lúc bổng cao, lúc chùng xuống, lúc kể lể, thở than, khiến chúng tôi lịm đi trong ngất ngây cảm xúc. Chúng tôi đã từng nghe Sơn hát nhiều lần, nhưng đây là lần Sơn hát hay nhất. Phải chăng là do cái không khí huyền ảo đêm đó cộng với sự có mặt của hai giai nhân đã làm cho tiếng hát Sơn trở nên tuyệt vời?

Trên đường về, Tín xóa bàn:

- Hôm nay ông Sơn sướng nhé! Được một lúc hai em chiều chuộng, bốc lên tận mây xanh. Sướng nhé! Này, hai ván bi hồi chiều kể như huề nhé!

Tâm phản đối :

- Ý! Đâu được. Tốn cả lít mồ hôi mới thắng được mấy cha, bây giờ xóa bàn đâu có được!

Bạch chen vào cãi:

- Thì lúc nãy ông uống cà phê chùa rồi. Công tôi với ông Tín gạ hai em, ông đâu có góp tiếng nào. Ông cứ ngồi cười tình, thấy ngứa mắt chết mẹ!

Quay sang tôi, Bạch kiếm đồng minh:

- Phải không ông trọng tài?

Phải!!! Lần này tôi được quyền phân xử một cách công minh, chính trực, không phải hổ thẹn với lương tâm. Bởi tôi cũng đã uống ké cà phê chùa và nghe hát miễn phí. Tôi dõng dạc tuyên bố:

- Ông Tín, ông Bạch đúng. Trên nguyên tắc, phe Tâm Sơn thắng. Trên thực tế, phe Tín Bạch đã trả nợ xong. Đêm nay huề. Ngày mai bắt đầu lại từ đầu.

Sơn không tranh cải, vừa đi vừa huýt sáo. Sơn đang vui.

Uy Vũ Bất Năng Khuất!

Cứ mỗi đầu tháng, sáng thứ hai tuần lễ đầu tiên, toàn thể quân, cán, chính trong Tỉnh đều tề tựu đông đủ tại Hội trường Nông-Lâm-Súc để họp hội nghị, gọi là ‘Hội thuyết giáo khoa’ (?). Mục đích là để nhân viên, cán bộ các ban, ngành có dịp gặp gỡ, trao đổi và học hỏi kinh nghiệm lẫn nhau, dưới quyền chủ tọa của Đại tá Bách, Tỉnh trưởng kiêm Tiểu khu trưởng Lâm Đồng.

Lần nào cũng như lần nào. Buổi hội thảo cứ đều đặn, lập đi lập lại một cách máy móc. Các trưởng ty lần lượt lên bục đọc báo cáo thành quả của Ty mình. Vỗ tay. Nêu ý kiến thắc mắc, giải đáp. Không ý kiến. Thông qua. Cứ như vậy, hết Ty này đến Ty khác. Trong lúc các ông Trưởng ty áo vest, cà vạt lên sân khấu trịnh trọng đọc báo cáo, thì cái đám nhân viên ngồi dưới đâu có để tâm lắng tai nghe những lời vàng ngọc mà vận dụng hết nhãn quan để liếc dọc, nhìn xuôi kiếm tìm người đẹp. Bên phía giáo dục rọi đèn pha qua đám nữ thư ký hành chánh. Ngược lại đám nhân viên tòa Tỉnh chiếu hồ quang qua đám mỹ nhân giáo chức. Người ta không thể nghe được những gì các ông thầm thì với nhau. Nhưng cứ nhìn cái cung cách những cái đầu của các ông chụm lại, rồi ngước lên, miệng cười nham nhở, người ta cũng đoán biết được 99% những gì trong đầu các ông vừa trao đổi. Còn các bà, các cô thì sao? Đây là cơ hội cho quí bà, quí cô tha hồ dùng thì giờ hành chánh đan aó len thoải mái. Bà nào cũng lôi trong giỏ xách ra một cuộn len và đôi que đan. Mắt thì nhìn lên sân khấu ra vẻ rất chăm chú theo dõi lời vàng, tiếng ngọc của thuyết trình viên. Nhưng hai tay thì đan lia lịa. Hai que đan lên xuống nhanh như cái máy. Nhờ vậy thời gian mới trôi qua mau.

Nghỉ giải lao. Họp tiếp. Tỉnh trưởng ban chỉ thị. Ban tổ chức ngõ lời cảm tạ. Buổi hội thuyết thành công mỹ mãn. Tiếng vỗ tay rần rần. Ai nấy đều cố tạo vẻ hả hê, tỏ ra mình vừa mới được học hỏi thêm nhiều điều mới lạ, hửu ích. Hân hoan ra về.

Có điều bên cánh giáo dục rất bực bội cho là luôn bị chèn ép, ăn hiếp. Chẳng là, cứ nửa buổi nghỉ giải lao, lại có màn văn nghệ giúp vui. Thành phần giúp vui luôn ‘ưu aí’ cho Ty giáo dục. Tội nghiệp cho các cô cứ phải lên hát, múa làm trò...

Cái này thành lệ lâu lắm rồi, từ thời ông Trương Cảnh Ngôn làm Ty trưởng. Lý do được nêu ra để đùn việc là bên giáo dục đông nhân viên, nhất là nữ. Nhân tài nhiều gồm đủ cả thơ, nhạc, văn nghệ, văn gừng... Đến đời ông Lê Cao Lợi phải è cổ ra gánh tiếp, đâu có lý do gì từ chối. Mà đó là chuyện nhỏ nhặt, cãi lại, mích lòng ông Tỉnh trưởng có mà dại! Cái đám giáo học bổ túc chúng tôi nhất định không tham gia ba cái vụ đó. Mặc dầu ông Lợi có kêu gọi tăng cường nhân sự cho chương trình thêm mới lạ và hấp dẫn. Mấy tháng sau khi chúng tôi được đổi tới, bữa ‘Hội thuyết giáo khoa’, gần đến giờ văn nghệ giải lao, ông Tỉnh trưởng gọi ông Lợi đến kề tai nói nhỏ điều gì, thấy ông Lợi gật đầu lia liạ. Ông Lợi đi thẳng đến đám chúng tôi, đến trước mặt Trịnh công Sơn. Sơn đang phì phà ống vố. Ông Lợi có vẻ hân hoan:

- Này anh Sơn! Ông Tỉnh trưởng nghe tiếng anh, ông rất hâm mộ. Ông nhờ tôi yêu cầu anh lên giúp vui vài tiết mục. Tôi nhận lời rồi. Hân hạnh lắm nhé!

Bất ngờ Sơn lắc đầu :

- Xin ông vui lòng nói lại với ông Tỉnh trưởng, tôi rất cám ơn nhã ý của ông ấy, nhưng tôi không thể làm được.

Ông Lợi chưng hửng. Khựng lại vài giây, ông nài nĩ:

- Anh Sơn, anh ráng giúp tôi lần này thôi. Tôi lỡ hứa rồi, nếu không, tôi mất mặt với ông ấy.

Sơn vẫn nhũn nhặn từ chối. Bất đắc dĩ, ông Lợi phải tới trả lời cho ngài Tỉnh trưởng sự từ chối của Sơn. Một thoáng cau mày, ông cho gọi ông Trần Thiện Hải, trưởng phòng hành chánh (thân phụ nhạc sĩ Trần thiện Thanh) chỉ thị đi mời lẫn nữa. Hai ông cùng đến chỗ Sơn ngồi, khẩn khoản hết lời nhưng Sơn vẫn nhất quyết từ chối. Không khí Hội trường đột nhiên căng thẳng. Mọi con mắt đều đổ dồn về phía chúng tôi, hiện rõ nét chờ đợi và lo âu. Chúng tôi đâm ra chột dạ lo ngại cho Sơn. Ở một tỉnh lẻ, Tỉnh trưởng là vua một cõi. Ai dám trái ý, trái lệnh? Có mà từ chết đến bị thương! Hồi lâu, hai ông không thuyết phục được Sơn, đành phải đến trình lại với Tỉnh trưởng. Đại tá Bách khoát tay ra lệnh cho buổi hội thảo tiếp tục. Từ lúc đó, không khí hội trường trở nên nặng nề cho đến lúc kết thúc.

Buổi trưa, tiếp theo buổi chiều, chúng tôi đặc biệt chiêu đãi Sơn ‘ê hề, linh đình’. Tại nhà hàng Ngọc Hương, bia Tây cà lồ ngã nghiêng, lăn lóc. Thịt bò lúc lắc, tái chanh, dĩa nào bưng ra cũng hết sạch. Chúng tôi sung sướng, cười nói hả hê. Chúng tôi tung hê Sơn như một kẻ thắng trận anh dũng. Sơn đã gột bỏ dùm chúng tôi mặc cảm bị ăn hiếp chất chứa bấy lâu trong lòng.

Bạch phát biểu:

- Ông Sơn ngon! Tôi phục ông! ‘Dô’ với tôi một cái ‘chăm phần chăm’ đi ông!

Tín cười hềnh hệch khoe khoang:

- Đã bảo mà! Tín này mà lăng xê ai thì phải biết! Mấy cụ chưa biết cái vụ hai em bé cà phê Ngọc Trang mê tít thò lò ông Sơn nhà mình đâu nhá. Cũng một tay Tín này đấy! Nào chúng ta cùng với ông Sơn ‘vít đê’  cối này nhé !

Mọi người đồng hưởng ứng:

- Dô...dô... Tín ngữa cổ, tu một hơi hết sạch ly cối bia đầy tràn. Sơn cũng rất vui vẻ. Hết ly này đến ly khác. Lúc cụng người này, lúc cụng người kia. Ly nào cũng trăm phần trăm. Anh càng uống mặt càng tái, càng tỉnh. Ông trùm Lãng cẩn thận, cảnh giác, vẫn giọng hơi cà:

- Này! này! Tôi lưu ý mấy ông nhé! Đặc... đặc biệt là ông Sơn! Nó sẽ tìm cách trả thù mình đấy!

Nghị, tính cộc, nóng nảy:

- Sợ đếch gì! Nó làm chó gì mình? Không dạy chỗ này thì dạy chỗ khác! Nó sa thải mình được à?

Lãng vẫn dè chừng:

- Ừ! Rồi mấy ông chờ xem! Tớ ở đây đã bảy năm rồi. Hồi đó, tớ đâu có mang theo cái tủ lạnh này (sốt rét). Tại tớ bướng, nó đày tớ vào vào trong núi năm năm đấy.

Chúng tôi nghe nói cũng giật mình lo cho Sơn trong những ngày sắp tới. Nhưng đại tá Bách đã không làm điều đó. Sơn vẫn vô sự. Cả ông Lê Cao Lợi cũng không làm điều đó, mặc dù Sơn đã làm ông mất mặt lòng tự ái của ông bị tổn thương nặng. Sau này, Sơn còn lạm dụng lòng tốt của ông, bỏ mặc trường lớp, học trò cho ông già Thống, lên Đà Lạt ở cả tháng trời. Sẽ kể ở đoạn sau. Riêng tôi, với thái độ Sơn làm sáng nay, tôi cho đó là một hành động can đảm, khí tiết của một nhà giáo, ít ai làm được hoặc dám làm, kể cả tôi, nếu lâm vào trường hợp đó.

Tôi thật sự khâm phục Sơn và hiểu được thế nào là ý nghĩa của  câu ‘uy vũ bất năng khuất’.

Xuất Xứ Vài Nhạc Phẩm
‘Những Mối Tình’
‘Một Thoáng Mây Bay’

Ngoài những nhạc phẩm như ‘Biển Nhớ’, ‘Nhìn Những Mùa Thu Đi’, ‘Dã Tràng Ca...’ Sơn sáng tác ở Qui Nhơn năm 62-64, ‘Chiều Một Mình Qua Phố’, ‘Lời Buồn Thánh’, ‘Vết Lăn Trầm’ ... Sơn sáng tác tại Bảo Lộc, tôi biết rõ thời gian và hoàn cảnh tạo nên, tôi còn được biết thêm xuất xứ một vài nhạc phẩm khá hay liên quan đến những mối tình mà anh gọi là ‘Một Thoáng Mây Bay’ do anh kể lại. Những chuyện này được kể nay một ít, mai một ít, trong những ngày mưa gió ủ ê, sụt sùi, dai dẳng. Hai anh em chúng tôi đem đàn sáo ra hòa điệu. Rồi cũng chán. Lại cà phê thuốc lá. Khói thuốc mù trời, mờ khung cửa sổ.

Thường tôi khơi mào:

- Buồn qua! Kể chuyện nghe chơi ông Sơn!

Tôi thích nghe Sơn kể chuyện. Anh kể chuyện có duyên và hấp dẫn. Bất cứ chuyện gì qua Sơn kể đều trở nên hay và dí dõm. Anh vừa nói vừa ra điệu bộ làm cho câu chuyện sống động và lôi cuốn người nghe từ đầu đến cuối. Như chuyện anh Tây già bụng bự chẳng hạn. Tôi mà kể chắc vô duyên và lạt nhách. Nhưng nhìn Sơn vụt đứng dậy, lui một bước, hai tay đấm vào nhau, miệng nói ‘Hay...xì’ rồi trở về chỗ ngồi cũ, mặt tỉnh bơ, không một nhếch mép, chúng tôi cười bò lăn. Khi mọi người dứt cười, anh mới cười.

Từ ‘Ướt Mi’
Đến ‘Thương Một Người’
và Ca Sĩ Thanh Thúy

Thuở còn trọ học ở Sài Gòn, năm đó tôi mười bảy tuổi -Sơn kể- đêm nào tôi cũng lò dò đến phòng trà ca nhạc để nghe Thanh Thúy hát. Dần dần hình bóng Thanh Thúy đã ăn sâu vào trong tôi lúc nào không biết. Nói yêu Thanh Thúy thì cũng chưa hẵn. Vì tôi nhỏ tuổi hơn, lại nhiều mặc cảm nghèo và vô danh. Trong khi đó Thanh Thúy là một ca sĩ đang lên, kẻ đón người đưa tấp nập. Biết vậy, nhưng tôi không thể không đêm nào thiếu hình ảnh và tiếng hát của nàng. Có đêm tôi chỉ đủ tiền để mua một ly nước chanh. Đêm đêm tôi thao thức với những khát khao, mơ ước là phải làm một cái gì đó để tỏ cho Thanh Thúy biết là tôi đang rất ngưỡng mộ nàng. Cái khát vọng đó đã giúp tôi viết nên bản nhạc ‘Ướt Mi’ đầu tiên trong đời. Khi hoàn thành, tôi nắn nót chép lại thật kỹ càng và luôn mang theo bên mình chờ có dịp  tặng nàng. Với sự nhút nhát của tuổi trẻ, tôi không dám đưa tặng ngay mà phải chờ khá lâu mới có cơ hội. Một hôm tôi đánh bạo, tìm một chỗ sát bục sân khấu, dự định khi nàng vừa dứt tiếng hát là tôi sẽ đứng lên đưa luôn. Đã mấy lần định làm vẫn không kịp. Nàng vừa cúi đầu chào khán thính giả là đã có người chực sẵn rước đi ngay. Cái đêm định mệnh mà tôi quyết tâm an bài đã thành công. Khi cầm bản nhạc trong tay, nghe mấy lời lí nhí của tôi, nàng chỉ thoáng nhìn tôi một chút rồi quay gót về hậu trường. Đêm đó tôi nôn nao không ngủ được. Trong lòng nổi dậy biết bao là mộng mơ, thắc mắc. Những câu hỏi cứ hiện ra trong đầu, nhưng tôi không dám trả lời dễ dàng cho mình thỏa mãn. Nhưng câu hỏi cứ trở đi, trở lại trong tôi là: - Liệu nàng có để ý gì đến bản nhạc mà tôi đã thao thức bao đêm để làm nên vì nàng không? Hay nàng chỉ khách sáo cầm hờ rồi vứt bỏ nó ở đâu đó! Vứt đi! Tim tôi đau nhói khi nghĩ đến hai chữ  ấy.

Suốt gần một tuần, tôi hồi hộp theo dõi nàng mỗi đêm, đón từng ánh mắt nàng nhìn xuống khán giả thử xem nàng có dừng lại nơi tôi không, để tôi hy vọng. Nhưng không, vẫn như mọi lần. Một cái nhìn chung để gây cảm tình chung. Mãi đến hai tuần sau, khi tôi sắp tuyệt vọng vì mõi mòn chờ đợi thì một đêm kia, khi bước lên bục diễn, dàn nhạc dạo khúc mở đầu thì nàng ra dấu cho ban nhạc tạm im tiếng cho nàng nói vài lời.

- Thưa quí vị! - Nàng bắt đầu nói và tôi hồi hộp chờ đợi.- Đêm nay Thúy sẽ trình bày một tác phẩm mới của một nhạc sĩ rất lạ, tặng cho Thúy. Đó là nhạc phẩm ‘Ướt Mi’ của tác giả Trịnh Công Sơn. Hy vọng rằng đêm nay sẽ có sự hiện diện của tác giả để Thúy được nói vài lời cám ơn.

Nói xong, nàng quay sang ban nhạc, đưa bản nhạc của tôi cho họ dạo nhạc bắt đầu. Nàng cất tiếng hát. Tôi run lên trong lòng vì sung sướng và xúc động. Khi dứt tiếng hát, nàng dừng lại khá lâu, có ý chờ người tặng nhạc. Tôi thu hết can đảm, bước tới bục, ngước lên và nói:

- Xin cám ơn Thanh Thúy đã hát bài nhạc của tôi.

Nàng a lên một tiếng ra vẽ bất ngờ rồi nói tiếp:

- Thúy rất cám ơn anh đã tặng cho bản nhạc. Thúy muốn nói chuyện riêng với anh được không?

Tôi luống cuống gật đầu. Lúc ấy tôi sung sướng quá, hạnh phúc quá nên không tìm ra được lời nào để đáp lại. Tôi cùng nàng đón taxi về nhà nàng. Nhà nàng ở sâu trong một ngõ hẽm. Căn nhà khang trang, đầy đủ tiện nghi: tủ lạnh, quạt máy. Mọi vật dụng trong nhà đều sang trọng, đắt tiền. Tối hôm ấy nàng cùng tôi nói đủ thứ chuyện. Tôi không còn nhớ chuyện gì ra chuyện gì. Tôi kể cho nàng nghe hoàn cảnh của tôi từ Huế vào trọ học. Nàng kể cho tôi nghe cuộc đời nàng từ Phan Thiết lớn lên... Sau cùng nàng đề nghị tôi dọn về ở chung, nàng sẽ giúp tôi ăn học. Tôi sung sướng nhận lời. Bắt đầu từ đó, tôi ở hẵn nhà nàng và chú tâm học hành không phải lo sinh kế nữa. (Sơn không kể trước đó đã làm nghề gì có tiền ăn học). Thời gian sau tôi sáng tác thêm một bản nữa để tặng nàng và kín đáo bày tỏ cảm tình của mình. Đó là bản ‘Thương Một Người’.

Đến đây tôi sốt ruột, dục:

- Theo ông kể nãy giờ thì tôi đoán nhanh rằng, ông với bà Thúy sẽ rất hạnh phúc với mối tình lãng mạn đầy thơ mộng với một bầy nhóc con, chớ đâu phải đêm đêm nằm đây với tôi nghe ếch, nhái, ễnh ương kêu!

Giọng Sơn vẫn trầm trầm, đều đều:

- Ông đừng sốt ruột đoán mò. Sắp đến đoạn chót rồi! Trong thời gian ở đó - Sơn tiếp - tôi nhận ra rằng Thúy đã ân cần giúp đỡ tôi chỉ bằng sự tốt bụng và thương hại mà thôi. Tôi muốn từ bỏ, ra đi nhưng chưa có dịp. Nàng bận rộn suốt ngày. Hết người này đến tập hát, người nọ mời đi nhà hàng. Toàn những ông tai to mặt lớn. Rất ít khi nàng ở nhà lâu vài tiếng đồng hồ. Một hôm, vừa về đến nhà, nàng rất vui vẻ nói với tôi:

- Sơn nè! Tuần tới có buổi dạ vũ lớn lắm do ông X tổ chức, sẽ có đầy đủ các ông các bà có thế lực lớn tham dự. Thúy có được một vé cho Sơn đây. Ngày đó đi với Thúy cho vui nhé!

Tôi phân vân, lo lắng cho Thúy biết là tôi không có bộ đồ nào coi được để mặc đi bên cạnh nàng. Thúy cười ngất và bảo tôi đừng lo. Nàng dẫn tôi ra hiệu may đặt cho tôi một bộ ‘Smoking’. Đến ngày thử áo tôi suy nghĩ nhiều: Có nên dự hay không? Tôi có nên tiếp tục ở đây nữa hay không? Khi đem bộ Smoking về để trên giường, tôi ngắm nhìn nó và lòng đã quyết định: Phải ra đi! Năm gìờ chiều hôm đó, tôi viết một bức thư ngắn cám ơn Thúy đã dành cho tôi sự ưu ái, giúp đỡ trong thời gian qua. Cài bức thư trên bộ áo, tôi xách va li ra xích lô, giã từ căn nhà của Thúy, không bao giờ quay trở lại nữa.

Sơn rít một hơi dài ống vố, ngữa mặt lên trần nhà từ từ nhả khói, chấm dứt câu chuyện. Tôi nghe tiếng ống vố gõ nhè nhẹ xuống mặt bàn cọc... cọc... cọc... đều đều, buồn như tiếng thạch sùng tắc lưỡi trong đêm.

Ca Sĩ Kim Vui
‘Người Mẫu Có Hàm Răng Đẹp Quảng Cáo

Hãng Kem Đánh Răng ‘Leyna’
Kem Trắng Chỉ Hồng

Sơn không chịu kể gì về mối liên hệ giữa mình với cô ca sĩ Kim Vui. Gặng hỏi, cũng chỉ cười và nói - Bạn thôi- Tôi không tin. Tôi nghĩ là Sơn không muốn tiết lộ vì một lý do nào đó.

Trước Giáng Sinh năm 1964 mấy ngày, Sơn nhận được một gói quà khá lớn từ Sài Gòn gửi lên qua đường bưu điện. Tình cờ hôm đó chúng tôi có mặt đông đủ để bàn về các tiết mục vui chơi trong những ngày Noel sắp tới. Khi Sơn ôm gói quà quà về, nét mặt vui vẻ lắm. Chúng tôi tò mò muốn coi thử cái gì bên trong và do ai gửi nên hối Sơn mau mau mở ra xem.

Gói quà được bao bọc cẩn thận nhiều lớp giấy bên ngoài. Lớp trong cùng là một hộp bằng ‘cạc tông’ bọc giấy hoa. Ở chéo góc phải có thắt một cái nơ màu đỏ. Trên mặt hộp viết hàng chữ ‘Thân gửi anh Sơn’ phía dưới là hai chữ ‘Kim Vui’. Chúng tôi ồ lên một lượt: Kim Vui! Có phải Kim Vui là cô ca sĩ  có hàm răng trắng, đẹp làm mẫu quảng cáo cho hãng kem đánh răng ‘Leyna’ kem trắng, chỉ hồng đó không? Sơn gật đầu xác nhận. Sơn bắt đầu lấy dao rọc giấy, cẩn thận rọc tờ giấy hoa, bên trong lộ ra một hộp màu nhủ vàng, to cở cuốn vở học trò, dày hơn hai lóng tay. Sơn dừng lại, ngắm nghía. Xoay dọc, xoay ngang, ý chừng đang đoán thử cái gì bên trong. Tín sốt ruột, dục:

- Mở mẹ nó ra xem thì biết ngay nó là cái gì! Oản tù tì ra cái gì ra cái này cho xong! Ỡm ờ mãi! Gớm!

Đạo cản lại:

- Ơ! Hay nhỉ! Cái ông Tín nhà này hay nhỉ! Của người ta mà ông làm như của ông không bằng!

Tín trả đủa tức khắc:

- Lại cái ông Đạo Sữa rồi! Sao ông cứ hay lái xe rác vào mồm em thế!

Nói xong, Tín cười hăng hắc. Cuối cùng thì cái hộp cũng được mở ra. Đó là một hộp ‘sô cô la’. Từng thỏi, từng thỏi màu nâu đậm, thơm ngát nằm ngay ngắn trên lớp xốp mềm, trắng tinh, khêu gợi và kích thích. Tín vỗ tay, giả giọng Bắc ngọng:

- Hay quá! Thế nà ‘Lô En’ lày chúng em có ‘Sô cô na’ ăn dzồi!!!

Bạch góp ý đề nghị:

- Ông Sơn! Chia mỗi người một miếng, ăn và uống với nước trà Đỗ Hữu ướp sói là số dzách!

Sơn gạt phăng:

- Thôi mấy cha! Không có ăn uống gì hết. Tôi cất làm kỷ niệm! Cha nào đụng vô là tôi quyết bảo vệ như bảo vệ Phật pháp đó nghe!

Nghe Sơn nói, anh nào cũng tiu nghĩu, cụt hứng. Sơn đã nói thật và làm thật. Anh nâng niu chiếc hộp một cách trìu mến và đem nó cất vào chiếc vali da. Mỗi tối anh lại đem nó ra ngắm nghía. Ngoài hộp bánh ra, không một phong thư, không một dòng chữ nào thêm, ngoài mấy chữ ‘Thân gửi anh Sơn’. Nhìn cách anh trân trọng nó, chắc chắn nó phải chứa đựng một tâm tình sâu đậm, thắm thiết lắm mà cô ca sĩ Kim Vui đã kín đáo gói trong đó.

Qua Tết Nguyên Đán, hộp sô cô la đã lên mốc xanh. Sơn xuýt xoa, tiếc lắm. Lấy giấy bổi lau hết mốc rồi đem cất lại. Một tuần nữa, mốc tràn ra cả ngoài hộp. Sơn sợ lây lan sang quần áo nên đành đem bỏ.

Mãi về sau, nhiều lần tôi cố gạ gẫm Sơn để biết thêm đôi chút chuyện tình bí ẩn, nhưng Sơn vẫn không hé nửa lời.

Diễm
của Diễm Xưa

Hai chị em, Dao Ánh và Bích Diễm. Sơn bắt đầu câu chuyện. Hai chị em đều đẹp và quí phái. Tôi theo cô Diễm. Mối tình học trò, có lẽ đơn phương, kéo dài từ khi tôi còn ở Huế cho đến lúc vào Sài Gòn trọ học. Cha mẹ Diễm khó và không thích tôi. Nhưng tôi vẫn cứ đeo đuổi hình bóng của Diễm, bởi Diễm cũng chưa có biểu hiện nào xa lánh tôi và cũng không có lời lẽ cự tuyệt. Năm đó tôi thi trượt Bac II. Diễm đậu và vào Sài Gòn để vào đại học Văn Khoa. Còn tôi thì về lại Huế, bỏ ngang việc học vì gia đình đang lâm cảnh sa sút. Phần buồn, phần tự ái, tôi không còn tìm cách liên lạc với Diễm nữa. Có lẽ vì vậy mà Diễm cũng lơ luôn. Diễm đâu biết rằng trong thời gian này tôi đau khổ nhất. Tôi đã cố nén mọi khổ đau trong im lặng. Sự khổ đau và nhớ nhung dày vò tôi từng đêm, tôi đã phải viết nên bài ‘Diễm Xưa’ để trút bớt nỗi khổ đau trong lòng. Nhưng có điều lạ là khi tôi viết xong bản nhạc này, tôi lại thấy lòng mình thanh thản, nhẹ nhàng. Tôi cảm thấy vơi đi rất nhiều nỗi nhớ và tình yêu. Trong lòng tôi bấy giờ chỉ còn một chút tình mong manh như sương, như khói. Nó không còn nồng nàn, mãnh liệt nhu trước kia. Một dịp tôi vào Sài Gòn, tìm đến cư xá nơi Diễm đang nội trú với ý định tặng nàng bản nhạc để làm kỷ niệm một thời tuổi trẻ, rồi thôi. Nhưng không gặp được Diễm. Tôi nhờ mấy cô bạn gái đang đứng ngoài cổng trao lại dùm. Khi tôi quay lưng đi được một quãng thì nghe tiếng Diễm từ trên ‘ban công’ gọi theo:

- Anh Sơn! Anh Sơn! Anh Sơn ơi!

Nhưng tôi không ngoái lại. Tôi cắm đầu đi thẳng. Tiếng gọi tên tôi vẫn còn văng vẳng sau lưng. Từ ấy đến nay, tôi tự nhủ lòng, sẽ không bao giờ tìm gặp lại Diễm nữa.

* Những chuyện nầy do Sơn kể lại, tôi không rõ sự thực mấy mươi phần trăm. Hy vọng những nhân vật còn sống sẽ bổ túc thêm

Tôn Nữ Bích Khê
và ‘Biển Nhớ’

Nhóm học sinh NhaTrang khăn gói ra Qui Nhơn học Sư phạm vào khoảng mười mấy người. Trong đó có cô Tôn nữ Bích Khê. Bích Khê còn hai người em gái nữa: Thuần Khê và Cẩm Khê. Bích Khê người dáng người nhỏ, tròn lẵn, nước da ngăm  ngăm như màu da của Sơn. Khê thường đánh tóc rối, búi thành một búi ngược ra sau đỉnh đầu. Mang guốc cao gót hiệu Dakao, đi chân sáo. Đứng xa nhìn dáng Bích Khê đi trông giống như con sáo nhỏ đang nhảy nhót trong sân. Cái búi tóc nhảy tưng tưng theo nhịp bước nhún nhảy, người ta có cảm tưởng một lúc nào đó nó sẽ kéo người chủ té ngữa ra sau. Bích Khê không đẹp. Nhưng có duyên. Càng nhìn lâu càng quyến rũ. Bích Khê cũng là một trong ba mươi người trong ban hợp xướng. Trong thời gian tập văn nghệ, Sơn đều vui vẻ, thân ái với mọi người. Mặc dù học chung hai năm, nhưng tôi không biết rõ chuyện tình cảm giữa Sơn và Khê bằng ông Đinh Cường. Hầu như ngày nào cũng có rất nhiều cô đến nhà trọ của Sơn. Sau khi bài ‘Biển Nhớ’ được sáng tác và đưa vào chương trình tập dượt thì giáo sinh mới để ý tới Bích Khê vì câu ‘trời cao níu bước sơn khê’. Bàn tán là vì không biết Sơn vô tình hay dụng ý ghép hai tên Sơn và Khê vào trong để nói lên tình cảm của mình?

Bản ‘Nhìn Những Mùa Thu Đi’ cũng trong trường hợp tương tự. Trong lớp tôi đã có ba Thu rồi. Các lớp khác chí ít cũng có một hay hai Thu nữa. Nếu cứ suy luận kiểu của ông Đinh Cường thì không biết Thu nào đã yêu Sơn và ngược lại.

Mãn khóa, chia tay. Bận rộn, không ai có thì giờ để ý đến ai. Chăm chú, hồi hộp đợi danh sách bổ nhiệm, xem cuộc đời đưa đẩy số phận mình tới phương trời nào. Lúc chung sống với Sơn, có lần tôi hỏi Sơn về chuyện Bích Khê như anh em đã đồn đoán. Sơn cười và cho biết giữa Sơn và Khê cũng như các bạn gái khác chỉ là tình bạn học và văn nghệ. Chữ sơn khê chỉ là sự ngẫu nhiên trùng hợp.

Khánh Ly
với Tình Ca Trịnh Công Sơn

Đầu năm 1965, Việt Cộng gia tăng áp lực quân sự, quyết cắt đứt trục lộ giao thông Sài Gòn Đà Lạt. Đoạn đường từ Định Quán đến đèo Madagui thường xuyên bị đắp mô. Việt Cộng làm chủ đoạn đường đó từ 5 giờ chiều đến 8 giờ sáng hôm sau. Khi sương mù tan dần, đoàn xe Command-Car của Tiểu khu Lâm Đồng chầm chậm đi mở đường và phá mô thì đoàn xe khách cũng từ từ nối đuôi theo. Đoạn đường ngắn chừng vài chục cây số mà muốn vượt qua phải mất hơn bốn tiếng đồng hồ. Sở dĩ Việt Cộng chọn khúc đường này để quấy phá liên tục là vì địa thế hiểm trở của nó. Đường lên đèo, xuống dốc, quanh co rất ngặt, nằm theo triền núi, một bên là vách đá dựng, một bên là vực sâu. Chung quanh là rừng nứa, tre, lồ ồ bạt ngàn, che phủ mịt mùng. Sương mù từng đám dầy đặc là là sát mặt đất suốt ngày, nắng cũng như mưa. Cách nhau một trăm thước, xe sau không thể nhìn thấy xe trước. Máy bay thám sát L19 quần đảo trên đầu cũng không tài nào phát hiện được địa điểm Việt Cộng đang lùa dân vào rừng ‘học tập’ bên dưới. Một lần từ Sài Gòn về, Trịnh công Sơn được Giải phóng quân ‘mời’ vào ‘ổ’ cùng hàng trăm hành khách khác để học tập chính sách và đường lối của mặt trận Giải Phóng Miền Nam. Đến tối mịt, hú vía, mấy ‘ổng’ thả cho về. Sơn kể lại:

- Sợ muốn ‘teo bu gi’ luôn! Đang lúc hàng chục chiếc xe nối đuôi nhau lên đèo, qua khỏi cái đèo này là coi như đã đến nhà, thình lình mấy ‘ổng’ xuất hiện, ngoắc tay, ra hiệu cho xe ngừng lại. Mọi người trong xe đều kêu lên nho nhỏ:- Chết rồi! Việt Cộng chận đường rồi! Làm sao bây giờ? Người nọ hỏi người kia. Không có câu trả lời. Việt Cộng chỉ có sáu người. Họ đi dép râu, mũ tai bèo, mặc bà ba đen. Vai mang súng CKC hoặc Garant M1. Quanh thắt lưng đeo lũng lẵng mấy trái lựu đạn trông giống cái chày đâm tiêu. Người nào cũng ốm đói, nước da vàng ủng. Họ dẫn đám người đi quanh co dưới rừng nứa dầy bịt, âm u. Ánh mặt trời thỉnh thoảng loé vài tia, xoi thủng cái không gian đặc sệt im lặng và lạnh lẽo. Hơn nửa cây số, Sơn đoán chừng, tất cả dừng lại dưới một vòm cây đã được phát dọn hết các gốc tre nứa.  Tất cả ngồi bệt xuống đất để nghe một người trong bọn họ giảng giải về chủ trương, chính sách MTGPMN. Đang thao thao nửa chừng, bỗng tên nọ dừng lại và săm săm đi thẳng đến tôi, đưa tay giật phăng cái mắt kiếng. Tôi điếng hồn nghĩ thầm, chắc mình có gì đặc biệt nên nó chú ý chăng! Nhưng sau đó, thấy ai mang kính cũng đều bị giật xuống hết, tôi mới hoàn hồn. Tên giảng bài nói - Khi đang học tập, các ‘đồng chí’ không được phép đeo kiếng. Đeo kiếng là tỏ thái độ không nghiêm túc, coi thường các tài liệu và các nghị quyết trên đưa xuống, nhất là coi thường chính trị viên! - Không một ai dám ho he. -Thế là các ‘đồng chí’ đã mau chóng tiếp thu các chính sách, đường lối cách mạng. Thế là tốt. Vẫn một mình hắn nói. Vừa hỏi, vừa trả lời. Tiếp tục, không  cần cầm tài liệu, tên chính trị viên nói liên tục, thao thao như nước chảy, không ngưng nghỉ. Đám chúng tôi phần sợ, phần lạnh và đói run, lại còn lo âu vì tiếng máy bay quần trên đầu, lúc gần lúc xa, không biết nó dội bom lúc nào. Trong lúc tên này giảng thuyết thì những tên khác chia nhau đứng gác rãi rác chung quanh, súng chỉa lên trời chực bắn. Suốt hai tiếng đồng hồ lâu như hai năm, bài học mới chấm dứt. - Ta tạm nghỉ- Tên chính trị viên tuyên bố- Hẹn sẽ gặp lại các đồng chí một ngày gần đây. Thôi các đồng chí về nghỉ khỏe nhé!

Ra được đến đường lộ, leo lên xe, xe lăn bánh, cả tài xế lẫn hành khách mới hú hồn, thờ phào nhẹ nhõm. Bây giờ mọi người mới cảm thấy mót tiểu. Bác tài xế lên tiếng: - Tôi bị mấy lần rồi mà vẫn cứ muốn đái trong quần! Mấy ông, mấy bà lần đầu chắc phải sợ lắm phải không?- Một ông khách đáp giọng chán chường: - Ối thời buổi này, trâu bò húc nhau, ruồi muỗi chết. Mình người dân, một cổ hai tròng. May mà mấy cha nội cho về chớ giữ chơi vài bữa, nữa tháng thì mình lại càng khổ với đám cảnh sát, an ninh quân đội phía quốc gia nữa. Tôi nghe đến đó giật mình. Sơn tiếp- Nếu tôi bị giữ trong đó thì coi như ‘lúa’ rồi !

Từ đó, Sơn đổi tuyến đường Bảo Lộc - Sài Gòn thành Bảo Lộc - Đà Lạt. Từ Đà Lạt, Sơn tình cờ biết Khánh Ly. Và cũng từ Đà Lạt, Sơn dần dần được nhiều người biết tiếng hơn. Liên tục ba năm, Khánh Ly đã lăng xê nhạc Trịnh Công Sơn chùa trên Đài Phát Thanh Đà Lạt. Chồng Khánh Ly là quản đốc đài. Nhưng nhạc Trịnh Công Sơn và tiếng hát Khánh Ly chỉ được biết trong một môi trường nhỏ hẹp, đóng khung ở Đà Lạt mà thôi. Mãi đến năm 1967, nhờ thành phần sinh viên thiên tả ở Sài Gòn tổ chức đưa hai người về hát tại đây mới gây được tiếng vang và ảnh hưởng sâu rộng trong giới sinh viên, nhất là những tổ chức phản chiến do Huỳnh Tấn Mẫm cầm đầu.

Tuy Bảo Lộc - Đà Lạt rất gần, 72 Km, tôi nhiều lần ghé Đà Lạt du hí ít hôm trước khi về Nha Trang, tôi vẫn chưa một lần biết mặt Khánh Ly. Lý do là tôi không thích chui vào mấy cái phòng trà hoặc vũ trường. Mấy nơi đó không hợp với khẩu vị của tôi. Uống cà phê nghe nhạc, tôi chỉ chọn có hai nơi là Cà phê Tùng và Cà phê Thủy Tạ. Nhưng tôi biết nhiều về Khánh Ly là nhờ mỗi lần từ Đà Lạt về, Sơn vui vẻ kể cho tôi nghe những ngày vui chơi ở đó. Dĩ nhiên, chỉ là những chuyện bình thường như đi ăn, đi nhảy, đi nghe nhạc uống cà phê hoặc những buổi đi lang thang bàn chuyện văn nghệ... kỳ dư những chuyện khác như nhiều người đồn đoán tôi không nghe Sơn kể.

Một lần, mới lên Đà Lạt có một hôm, Sơn hớt hãi chạy về, nét mặt còn hốt hoảng. Tôi hỏi :

- Chuyện gì vậy ông? Việt Cộng giật mìn sập cầu Đại Nga hả? (Cây cầu này gần Tùng Nghĩa ranh giới Tuyên Đức-Lâm  Đồng)

- Sập cầu thì ai nói làm gì! Tôi suýt chết ông ạ!

- Ủa! Đoạn đường từ đây lên Đà Lạt có một tiểu đoàn Biệt Động Quân giữ an ninh mà Việt Cộng còn dám ra đón đường nữa sao?

- Không! Không phải là Việt Cộng! Để từ từ tôi kể cho ông nghe!

Sơn châm một điếu Bastos xanh, rít một hơi dài xong bắt đầu thong thả kể:

-Thường thường tôi lên trển, ở nhà người bạn (Có lẽ căn phòng Đinh Cường thuê để vẽ chăng? Không nghe Sơn nói đến). Đến tối mới cùng Khánh Ly, sau khi hát ở phòng trà ra, cùng nhau đi ăn, đi nhảy. Có lúc lang thang quanh bờ hồ nói chuyện trên trời dưới đất đến khuya mới chịu về. Khánh Ly có nếp sống phóng khoáng như Tây. Nhiều lần có những cử chỉ thân mật quá tôi cũng đâm ngại. Tôi có lần tỏ ý ấy thì Khánh Ly gạt ngang:

- Anh Sơn đừng ngại! Mai với chồng sống rất tự do, khoáng đạt. Anh ấy hiểu Mai mà! Không có gì đâu! Nghe thế tôi cũng yên tâm. Lâu dần không còn để ý nữa. Chồng Khánh Ly là Đại úy Quang, quản đốc đài phát thanh Đà Lạt. Nhờ Khánh Ly nói giúp nên đã ‘lăng xê’ nhạc của tôi lên đài. Lần này, trước mặt chồng mà Khánh Ly quàng vai tôi, vừa kéo đi, vừa quay lại bảo chồng:

- Tối nay ‘moa’ với Sơn đi chơi về nếu trễ, ‘toa’ ở nhà trông con và đi ngủ, đừng đợi nhé!

Tối hôm đó đang nhảy, có người báo, chồng Khánh Ly xách súng tìm tôi. Hoảng quá, tôi vọt ngõ sau, đến nhà một người bạn khác ngủ. Sáng sớm ra lấy vé xe về đây gấp.

Sau lần ‘Vertigo’ toát mồ hôi lạnh đó, Sơn nằm lì ở Bảo Lộc cả tháng không đi Sài Gòn và Đà Lạt nữa. Một hôm Sơn nhận được thư của Khánh Ly nhắn lên. Đọc thư xong, Sơn rất mừng và cho tôi biết mọi việc đã êm. Khánh Ly đã dàn xếp gia đình. Chồng Khánh Ly hiểu lầm mà thôi. Sơn lại tiếp tục lên Đà Lạt đóng đô dài dài. Nhưng dạo sau, mỗi lần đi chơi đều có mặt Quang, chồng Khánh Ly đi cùng

Vẫn Ông Già Thống

Nếu cứ trưa thứ sáu Sơn ‘dọt’, sáng thứ hai về thì cuộc đời rất phẳng lặng không có gì để nói. Đằng này Sơn không có thói quen đều đặn về giờ giấc. Thời gian của Sơn chậm lại, có khi trễ từ 24 tiếng đến 48 tiếng đồng hồ mỗi tuần là thường. Cứ mỗi lần trễ như vậy, tôi lại nghe tiếng xe gắn máy cũ kỹ của ông già Thống chạy xành xạch vô ngõ. Những bận như thế, sau khi ca cẩm, than thở một lúc, ông lại nhờ tôi nói hộ với thầy Sơn, đừng đi lâu quá, khổ cho thân già ông. Có lần tôi phát cáu, gắt lại ông:

- Bác Thống này! Bác nhờ tôi nói hộ. Tôi đã nói với ông Sơn y như lời bác. Cớ sao khi gặp ông Sơn bác lại bảo không có gì, chuyện nhỏ mà! Thầy có công việc cứ đi, để lớp tôi trông cho. Ông Sơn lại cự nự tôi cho tôi đặt chuyện.

Đang lúc bực, tôi tuôn một hơi dài. Nhưng khi nhìn cái miệng méo xệch bị trúng phong từ lâu thành tật của ông cố phân bua:

- Thầy nghĩ xem! Ông ấy là ‘sếp’ của tôi mà! Khó cho tôi nói quá!

Lòng tôi lại chùng xuống, bất nhẫn với mình, và cảm thông cho ông.

Dạo gần nghỉ hè niên khóa 1965, Sơn ở luôn trên Đà Lạt hơn một tháng. Ông Thống kham hết nổi. Con ngựa già ‘đã mõi vó trên đồi quê hương’ buộc lòng ông phải đến Ty báo cáo sự vắng mặt cuả ông sếp mình. Ông Lê Cao Lợi phải điện một công văn khẩn nhờ đài phát thanh Đà Lạt thông báo cho Sơn về nhiệm sở gấp. Hạn cho một tuần, kể từ ngày loan báo, nếu không trình diện coi như đào nhiệm. Hôm sau đã thấy Sơn lò dò về trình diện. Chắc chắn kỳ này Sơn sẽ lãnh cái búa tạ của ông Lợi giáng xuống do hai vụ cộng lại. Vụ trước làm ông mất mặt với toà Tỉnh. Nặng ký thì thuyên chuyển vô trong núi xa như Tân Rai hay Tân Lú tha hồ nghe chim kêu vượn hú. Nhẹ thì chế tài hành chánh, ngưng thăng trật một năm. Nhẹ nữa thì thư khiển trách lưu hồ sơ. Nhưng ông Lợi chỉ khiển trách sơ sơ rồi bỏ qua, chỉ bằng miệng chớ không ghi hồ sơ cá nhân.

Khi nghe tin Trưởng giáo về, ông Thống vội đến ngay để ‘thăm’ ông sếp của mình. Cố tạo một khuôn mặt thật tươi, ông Thống cười nói, hỏi thăm rất sốt sắng, nhiệt tình. Sơn tỏ vẻ biết lỗi nên nhỏ nhẹ:

- Chắc trong thời gian tôi vắng mặt khá lâu, bác vất vả lắm phải không?

Tôi nhìn ông Thống chờ xem phản ứng của ông. Nhưng tôi nhầm. Ông Thống vần cười nói thản nhiên:

- Ối giời! Tôi thì tôi lo cho thầy đi đường có bất trắc gì không, bởi thầy đi lâu quá. Chứ cái đám học trò thì có gì mà mệt. Thầy đừng có quan tâm. Tôi đã từng mấy chục năm giời trong nghề này rồi. Như ăn cơm bữa ấy mà!

Tôi trố mắt nhìn ông, kinh ngạc. Thì mới hôm qua, ông đến đây, vò đầu bứt tai than vãn làm như sắp chết đến nơi. Ông cứ rền rĩ cái điệp khúc quen thuộc: - Ối giời ơi! Tôi chết mất! Tôi chết mất! Thế mà bây giờ lại hoàn toàn trái ngược, coi như chuyện hôm qua, chuyện bữa trước, chuyện tháng trước ông nói với tôi không có gì xãy ra hết. Sơn lại dò dẫm:

- Này bác Thống! Bây giờ tôi còn nhiều việc phải làm trên Đà Lạt, vài hôm nữa, nếu tôi về không kịp, bác trông hộ lớp cho tôi nhé!

- Vâng! Vâng! Thầy cứ đi. Thầy cứ lo cho xong công việc của thầy. Thầy cứ để mặc đấy cho tôi. Mấy cái đứa học trò ranh ấy mà. Chả có gì phải lo sốt.

Ông Thống sốt sắng đáp. Sơn kín đáo quay sang tôi, nháy mắt. Thế là xong. Ông Thống lại vào tròng. Sơn tiễn khách:

- Thôi bác về nghỉ nhé. Cám ơn bác đã đến thăm.

Ông Thống cầm nón đứng lên toan ra cửa, nhưng làm như sực nhớ ra điều gì. Ông lục cặp, lôi ra một xấp giấy tờ, lật qua, lật lại vài trang rồi đưa cho Sơn và nói:

- A! còn cái này nữa chứ, xuýt nữa là tôi quên khuấy mất. May quá lại nhớ. Nhờ thầy xem qua một tị.

Sơn cầm xấp giấy xem qua một lượt rồi nói với ông Thống:

- A! Phiếu phê điểm hằng năm của bác đây mà.

- Vâng! Phải ạ. Nhờ thầy phê cho mấy chữ và cho điểm bên cạnh.

Ông giải thích thêm:

- Trước kia, trường mỗi mình tôi. Hàng năm ông thanh tra đến khám xét và phê điểm. Năm nay có thầy về thì cái việc này do thầy quyết định ạ.

Sơn tần ngần một lúc rồi nói:

- Bác Thống này! Bác muốn tôi phê như thế nào?

- Vâng! Thầy cứ xét xem năng lực và cách làm việc của tôi suốt niên khóa có chăm chỉ, đều đặn không, có bê trễ trong việc dạy dỗ học trò không thì thầy phê vào.

Ông cố ý kéo dài những chữ chăm chỉ, bê trễ như để nhấn mạnh thêm trọng lượng của từng chữ. Sơn cảm thấy quá khó trong công việc này. Có lẽ Sơn tự thấy mình quá bê bối trong việc dạy dỗ học trò, lại còn trút gánh nặng cho đồng nghiệp, dù người ấy đã già, đáng bậc cha, chú của mình, thì lấy tư cách gì để xuống bút một lời phê. Sơn đưa mắt nhìn tôi, thầm hỏi ý kiến. Tôi đề nghị:

- Theo tôi, cứ để cho bác ấy tự phê mình thế nào thì tùy, ông chỉ cho điểm thôi. Thế là ổn.

Sơn thoát nạn, quay sang ông Thống, Sơn nói:

- Thế nhé! bác nhé! Bác về nhà muốn phê như thế nào thì tùy bác. Bây giờ bác muốn bao nhiêu điểm?

Ông Thống rụt rè:

- Tùy thầy cho bao nhiêu tôi nhờ bấy nhiêu!

Sơn xởi lởi, rộng rãi:

- Tôi cho bác 100/100 điểm nhé!

Ông Thống giật nẫy mình kêu lên:

- Chớ! Không được đâu thầy! Từ xưa đến giờ chưa có ai đạt được 99/100 điểm cả. Thầy cho như thế tôi lại chết.

Sơn cười cười:

- Thế thì bao nhiêu là hợp lý là hở bác?

Ông Thống thở dài:

- Thôi thì thầy cho tôi 98 điểm cũng được!

Sơn đồng tình:

- Ừ! Thì 98 điểm nhé! Bác nhé!

Sơn ngoáy con số 98 trên 100 rồi ký tên mình dài ngoằng ở dưới. Xong, đưa trả phiếu điểm lại cho ông Thống. Ông run run đưa tay đở và nhét xấp giấy vào cặp, miệng cám ơn Sơn mấy lần nữa mới ra khỏi cửa, dắt chiếc xe cà tàng ra ngõ. Nét mặt rạng rỡ chưa từng thấy từ trước đến giờ. Tôi tiễn ông ra cửa:

- Hôm nay bác Thống thích nhé! Từ giờ về sau đừng nhờ gì tôi nữa nhé!

Ông quay lại giơ tay khoát khoát ra hiệu ngụ ý đừng nói gì. Khi ông khuất sau hàng lau, tôi ôm bụng cười sặc sụa. Sơn cũng cười, hỏi tôi:

- Ông thấy sao?

- Thì trăng với sao gì nữa! Ngày nào ổng cũng đến đây nhăn nhó, cáu bực, ca bài ca con cá. Hôm nay lại nhũn như con chi chi. Hóa ra là vì cái phiếu phê điểm. Mà ông lại cho cái điểm ‘ác ôn côn đồ’ làm ổng xuýt đứng tim.

Sơn cười khoái chí:

- Ối điểm trên trời mà. Quyền của mình, mình cứ cho thoải mái, mất gì cho cam!

Bài Ca Dao
Bên Cồn Đá

Một hôm Sơn bỗng hỏi tôi:

- Này ông! Không hiểu ông Phạm Duy suy nghĩ bằng cách nào mà ổng đặt được những lời ca hay quá chừng. Tôi không ngờ được !

Tôi tán đồng và phụ họa:

- Dĩ nhiên là như vậy rồi. Từ xưa tới giờ Phạm Duy là số một. Có ai hơn được ổng đâu!

Tôi nghe Sơn nhâm nhẩm hát vài câu rồi lại hỏi:

- Như cái câu ‘Đêm qua ra đứng bờ ao. Trông cá, cá lặn. Trông sao, sao mờ. Buồn trông con nhện giăng tơ. Nhện ơi, nhện hỡi, nhện chờ mối ai?’ Ông thấy có tuyệt không?

Tôi bật cười:

- Tưởng ông đơn cử bài gì, chớ bài này thì ổng lấy ca dao ra phổ thành nhạc. Ổng đâu có đặt lời. Ổng còn lấy thơ của người khác phổ nhạc cũng tuyệt lắm. Tôi mê hai bài thơ của Phạm Thiên Thư ‘Đưa em tìm động hoa vàng’ và ‘Ngày xưa Hoàng Thị’ ổng cũng phổ nhạc thật tuyệt vời.

Sơn rất ngạc nhiên, hỏi lại:

-  Mình có ca dao hay như vậy sao ?

Tôi đọc một mạch hết bài ‘Nhớ ai’ - ‘Buồn trông chênh chếch sao mai...’ Thuận miệng, tôi đọc luôn bài ‘Nụ tầm xuân’- ‘Trèo lên cây bưởi hái hoa...’

Sơn nói:

- Đó! đó bài nữa đó! Sao lâu nay tôi không biết cà?

Đến phiên tôi ngạc nhiên:

- Từ đệ ngũ đến đệ tam, học sinh nào chẳng học môn văn chương bình dân, trong đó có ca dao, tục ngữ, hát đố, truyện cổ... Chẳng lẽ ông không biết chút gì à?

Sơn thú thật:

- Từ nhỏ tới giờ, tôi học chương trình Pháp, nên không biết gì về ca dao, tục ngữ hết.

Tôi đùa:

- Thôi rồi! Thế nào ông cũng có học câu ‘Tổ tiên ta là người Gaulois’  phải không?

Sơn cười, gật đầu:

- Đó là bài học đầu tiên!

Sơn đậu Bac I chương trình Pháp, bỏ ngang việc học khi cha bị tai nạn chết. Khi lên Bảo Lộc, Sơn cùng chúng tôi cố gắng học hàm thụ để có thể tiến thân thêm trong nghề nghiệp. Năm nào đầu niên khóa, Sơn cũng hăm hở mang một lô sách về đọc. Một thời gian ngắn sau khi đi đi, về về Sài Gòn -Đà Lạt, Sơn lại vất sách vào xó cho bụi bám. Năm 1966, Hảo Tâm đã xong cử nhân văn chương. Cuối năm, anh bị động viên vào Thủ Đức trước bọn tôi.

Sau cuộc nói chuyện về ca dao, tục ngữ, đêm nào Sơn cũng yêu cầu tôi đọc cho nghe vài bài. Lần nào Sơn cũng xuýt xoa khen hay. Từ đó Sơn mê ca dao, tục ngữ và sưu tầm tài liệu về đọc. Sau này có dịp, Sơn đưa chữ ca dao vào nhạc như bài ‘Ca Dao Mẹ’ có câu ‘Bài ca dao bên cồn đá’ chẳng hạn. Đến lượt tôi chịu thua. Không hiểu nổi - ‘Ca dao bên cồn đá’  là ý nghĩa gì!

Sinh Tử Phù

Sau vụ rao tìm trên Đài phát thanh Đà Lạt và bị quở trách tại Ty, Sơn trở nên cần mẫn hơn, khuôn phép hơn. Ít đi lại Sài Gòn, Đà Lạt hơn. Thỉnh thoảng có đi cũng về kịp sáng thứ hai để đi dạy. Trong thời gian này, Sơn nhận được rất nhiều thư từ. Phong nào cũng dày cộm. Sơn dạy buổi sáng, nên người nhận thư là tôi. Nhìn con dấu bưu điện, tôi biết được là thư gửi đi từ  Huế. Đó là thư của bạn Sơn. Cái tên người gửi ở góc trái phong bì lần đầu tôi được nghe, được thấy, lạ lắm. Đó là Hoàng Phủ Ngọc Tường.

Từ lúc nhận được những thư đó, Sơn bỗng nhiên thay đổi hẳn tâm tính. Lúc nào cũng có vẻ bồn chồn, lo lắng. Ít đi lang thang những buổi chiều nữa. Có lúc ngồi thẩn thờ, mắt đăm chiêu nhìn qua cửa sổ hằng giờ, yên lặng với khói thuốc. Có khi điếu thuốc từ lúc châm đến lúc tàn, Sơn chỉ rít một hai hơi, rồi quên bẵng đi để nó cháy trên hai ngón tay đến lúc rụi đi. Chiếc gạt tàn chưa hết ngày đã đầy ứ lên, tràn ra cả bên ngoài. Sơn đi mua khóa về khóa chặt vali để cất kỹ những bức thư ấy. Có thư vừa đọc xong, Sơn đem đốt ngay. Không ngăn nổi tò mò, một hôm tôi hỏi Sơn:

- Dạo này tôi thấy ông không được vui. Có chuyện gì vậy?

Sơn lãng tránh:

- Đâu có gì! Chuyện nhà mà.

- Sao dạo này ông có quá nhiều thư của ông Phủ, ông Tường gì đó, mà mỗi lần nhận thư, đọc thư xong, tôi thấy ông có vẻ lo lắng thế?

- A! Bạn tôi đó. Ảnh báo cho tôi biết những chuyện không vui của gia đình tôi.

Thấy nói chuyện gia đình, tôi không tiện hỏi thêm. Trước kia Sơn hay kể cho tôi nghe về gia đình anh, về hai đứa em. Em trai là Trịnh Quang Hà, em gái là Trịnh Vĩnh Thúy. Sơn mấy lần rũ tôi về Huế chơi để biết thú ngủ đò trên sông Hương, bánh bèo Âm phủ, cơm hến Vĩ Dạ... Tôi cũng muốn biết cố đô Huế một lần. Hẹn mãi. Nhưng lần nào về Nha Trang, mê sóng nước và thú săn bắn dưới biển tôi lại quên mất chuyện ngủ đò trên sông Hương. Đến nay tôi cũng chưa biết cầu Trường Tiền ‘sáu vài, mười hai nhịp’ ra sao. Bây giờ, đọc báo thấy nói Sơn có bảy anh em. Cô ca sĩ Vĩnh Trinh là út. Nếu cứ tính sinh năm một, năm 1957 ba Sơn mất, thì Vĩnh Trinh phải năm mươi tuổi hoặc hơn.

Sau đó, Sơn lại thường xuyên đi Đà Lạt hơn. Nhưng không phải đến Đà Lạt. Sơn kể cho tôi nghe về một trang trại nào đó ở Phim Nôm, gần Đức Trọng, một quận của tỉnh Tuyên Đức. Sơn ở đó có khi hai, ba ngày với vài người bạn để bàn chuyện làm ăn. (Sơn không nói tên những người đó). Có lần Sơn rủ tôi làm ăn chung. Lương mỗi tháng mười ngàn. Tối trố mắt kinh ngạc:

- Công chuyện gì mà lương mỗi tháng mười ngàn? Họa là làm cho Việt Cộng ?

Sơn xua tay, gạt ngang:

- Nhảm! Ông không làm thì thôi. Nói bậy chết có ngày!

Tôi cười hì hì rồi quên đi. Một lần, Sơn về sau hai ngày bàn chuyện làm ăn, khoe với tôi mọi việc  đều tốt đẹp và được đãi một chầu ‘Cà phê cứt chồn’ nhớ đời. Sơn vui vẽ kể:

- Hồi giờ nghe nói cà phê chồn, mấy tiệm đều quảng cáo cà phê cứt chồn, giờ mới biết là láo hết. Làm gì có mà bán. Một đồn điền cà phê mênh mông, cho người đi nhặt cả tuần lễ, chưa chắc có được một ký. Chồn nó lựa những trái cà phê chín đỏ để ăn, rồi ỉa ra hột lẫn trong phân. Chủ đồn điền biệt phái một hay hai người đi lượm những hột đó, đem về phơi khô, rang, tẩm. Sau nhiều giai đoạn chế biến mới thành cà phê uống được. Không đủ biếu quan đầu tỉnh, đầu quận thì làm gì có mà bán ra thị trường .

Tôi vẫn thắc mắc:

- Cả một rừng cà phê bạt ngàn mà ông nói lượm không được một ký?

- Đúng vậy! Người ta không đợi cà phê chín mới hái. Nó sẽ rụng xuống đất hết. Trái vừa già có màu xanh đen là người ta đã hái rồi. Nói là hái chứ thật ra tuốt hay suốt. Trái cà phê mọc thành từng chùm dài như tiêu hay chùm ruột.

- Ông uống thấy mùi vị nó ra sao? Có bay mùi chồn không?

- Không! Nó có mùi thơm đặc biệt lắm. Cái mùi nó quyện trong hơi nóng bốc khói là là trên miệng chén, tỏa hương chầm chậm, thơm lâu lắm. Tôi nhâm nhi từng chút một để cho cái lưỡi và cái lổ mũi tôi thưởng thức hết cái ngon của nửa tách cà phê. Chỉ có nửa tách thôi, suốt một đêm hai con mắt tôi thao láo, không nhắm được. Đến bây giờ, (lúc Sơn về kể) tôi vẫn tỉnh táo mà không cảm thấy mệt.

Nghe nói, tôi đâm thèm và ao ước:

- Ông có xin họ một ít không? Đem ra pha thử cho tôi uống một chút?

- Ở đó mà ham! Tôi lên xuống cả tháng nay, giờ mới được đãi có nửa tách. Một tách còn chưa có thì làm gì họ cho một  ít mang về. Vả lại, ai mở mồm xin, ‘ốt dột’ chết!

Hè năm 1965, tôi mãi mê vui đùa với nắng gió, sóng nước ở bãi biển Nha trang nên quên lời hẹn với Sơn ra Huế để Sơn dẫn tôi đi thăm thú các nơi. Hết hè, tuy vẫn còn luyến tiếc những ngày vui trôi qua quá mau, tôi cũng phải trở về Bảo Lộc để kịp ngày khai giảng niên học mới.

Trở lại ngôi nhà trọ, tôi hết sức ngạc nhiên khi thấy Sơn đã có mặt ở đây rồi. Căn phòng bừa bộn, bẩn thỉu. Toàn là tàn thuốc lá. Chổ nào cũng đầy tro tàn. Bao thuốc lá Bastos xanh trống không xếp đầy chung quanh tường, cao gần tới đầu gối. Sơn nằm dài trên đi văng. Mùng vẫn buông, ám khói vàng khè. Dưới gầm bàn giỏ rác đầy ứ. Giấy loại quay ronéo vàng xỉn, vo tròn, xé nát vất đầy mặt đất. Xác cà phê khô đóng mốc xanh, trắng vươn vãi chỗ này một nhúm, chỗ kia một tụm. Tôi la lên:

- Ông không về Huế nghỉ hè sao?

- Không! Tôi ở lại đây luôn. Cũng không về Sài Gòn. Sơn uể oải vừa chui ra khỏi mùng vừa nói.

- Còn lại một mình bà Phi có nấu cơm cho ông không? Tôi hỏi thêm.

- Không! Sơn lắc đầu. Tôi ăn cơm bữa ở Ngọc Sơn. Tám đồng một bữa. Siêng thì đi ăn, làm biếng thì ở nhà gặm bánh mì. Bà Phi về Sài Gòn cả tháng nay rồi. Cô người làm cũng về quê luôn. Tôi nhìn Sơn ái ngại. Sơn xanh hẳn. Mặt hốc hác. Tóc râu bờm xờm. Người đã ốm o sẵn, nay lại càng gầy thêm. Gầy rạc. Bộ đồ pijama trở nên rộng thùng thình, nhàu nát, đen xỉn. Có lẽ ba tháng nay không giặt. Nhưng đạc biệt nét mặt Sơn rất vui và rạng rỡ. Vừa xếp dọn lại chỗ nằm của mình, tôi vừa trò chuyện:

- Ông làm gì mà nằm ép rệp ở đây tới ba tháng lận! Không buồn à?

Sơn phấn khích chìa tập nhạc ra khoe với tôi:

- Công trình ba tháng đó!

Tôi cầm xấp bản thảo, liếc qua trang đầu có nhan đề ‘CA KHÚC DA V€NG’. Lật thêm mấy tờ bên dưới thấy những bản nhạc có tựa đề rất lạ như ‘Gia tài của Mẹ’- ‘Đàn bò vào thành phố’- ‘Người già và em bé’- ‘Người con gái Việt Nam da vàng’... với những lời ca lạ lẫm, khác hẵn với những lời trong tình ca đến 180 độ. Tôi ngờ vực có một cái gì đó đã thay đổi con người Sơn. Sơn đã lột xác. Tôi chăm chú nhìn Sơn để tìm xem cái gì khác trên khuôn mặt xương xương kia. Nhưng tôi không nhìn thấy gì cả. Chỉ trong đôi mắt, sau lần kính cận, ánh lên vẽ khác thường. Tôi chưa xác định được rõ ràng là cái gì. Có một cái gì đó mơ hồ lấp ló trong trí tôi rồi vụt biến mất. Cái mơ hồ đó tôi chưa kịp đặt tên cho nó, và cũng chưa nghĩ ra được một chữ thích hợp cho trạng thái đó trong lúc này. Thấy tôi im lặng lật hết tờ này qua tờ khác, Sơn hỏi:

- Ông thấy sao? Được chứ?

- Tôi mới đọc lời thôi! Chưa biết nhạc ra sao! Chưa có ý kiến được. Thôi bây giờ ta đi ăn cơm. Tối nay ông hát cho tôi nghe thử vài bài được không?

Sơn đồng ý. Chúng tôi ra Ngọc Sơn ăn cơm chiều. Cơm nước xong, chúng tôi lững thững đi ngược về hướng bờ hồ để lên Câu lạc bộ uống cà phê, ngắm lại cảnh sương chiều bốc dần lên từ chân cầu nhà Thủy Tạ hình bát giác sơn màu đỏ chói và cái cây chết khô giữa hồ. đứng một mình, cô độc.

Tối đó Sơn hát cho tôi nghe một vài bài tiêu biểu trong tập ‘Ca khúc da vàng’. Đến những đoạn như ‘Gia tài của Mẹ: một bọn lai căng... một lũ bội tình’ hay như ‘Đại bác đêm đêm dội về thành phố! Người phu quét đường dừng chỗi lắng nghe’ hoặc như ‘Tôi có người yêu chết trận đêm qua, chết thật tình cờ...’ tôi bỗng nổi da gà. Lời ca thật xúc động. Nó xoáy sâu vào tim người nghe rồi chuyền lên óc làm cho rúng động tâm can, tỏa lan dần cơ thể làm cho tứ chi bãi hoải. Sơn ngừng hát, đưa mắt hỏi tôi. Đột nhiên trong óc tôi lóe lên một tia chớp: tôi đã thấy rõ hình dáng của nó và tìm ra được cái tên của nó mà buổi chiều tôi chỉ cảm biết mà không nghỉ ra được. Tôi buột miệng la lên: Sinh tử phù.

Sơn ngạc nhiên trố mắt nhìn tôi, chặp lâu mới hỏi:

- Ông nói ‘sinh tử phù’ là ý nghĩa gì?

Thời gian đó Sơn chỉ đọc sách Pháp. Hình như đang đọc ‘Cánh cửa hẹp’ và ‘Buồn nôn’. Tôi thì mê luyện chưởng Kim Dung. Tôi giảng giải sơ lược về môn pháp cấy sinh tử phù cho Sơn nghe. Sơn càng thắc mắc:

- Vậy thì cái chuyện cấy sinh tử phù của ông ăn nhập gì đến tôi?

Tôi chậm rãi, buồn rầu trả lời Sơn:

- Ông đã bị cái ông Hoàng Phủ Ngọc Tường nào đó cấy ‘sinh tử phù’ vào người rồi. Ông còn nhớ có lần ông rủ tôi làm việc với nhóm của ông ở Phim Nôm, trả lương tháng mười ngàn không? Tôi nói đùa: họa may làm cho Việt Cộng, ông giãy nãy la oai oái. Và những lần ông đốt những xấp thư của ông Tường không? Bây giờ trong vòng ba tháng, ông đã sáng tác một đống nhạc, chẳng bù với hai bài ‘Chiều một mình qua phố’ và ‘Lời buồn thánh’ phải mất hơn sáu tháng? Bây giờ trong nhạc ông không còn những sợi nắng thủy tinh, những lá me bay, những tay gầy guộc nhỏ, những sõi đá biết nhớ biết đau mà toàn những xác chết, những bom đạn, mìn chông, bội phản... Những loại từ này không hợp với con người ông. Tôi e rằng ông đã bị tiêm nhiễm sinh tử phù Việt Cộng của ông Tường cấy vào người ông quá lậm rồi!

Sơn phản đối kịch liệt:

- Thôi đừng giỡn cha nội! Cha giỡn kiểu đó chết tôi nghe!

Từ  đó, chúng tôi im lặng không ai nói với ai lời nào nữa cho đến lúc tắt đèn đi ngủ.

Dần dà trong bọn chúng tôi ai cũng biết Sơn vừa sáng tác một tập nhạc mới. Lại chia làm hai phe. Lúc đó đâu đã có từ ‘phản chiến’ để chỉ loại nhạc này. Chúng tôi cứ ngâm nga mỗi bài vài câu. Phe thích thì cứ khoái... ‘Một ngàn năm nô lệ giặc Tàu, một trăm đô hộ giặc Tây, hai mươi năm nội chiến từng ngày...’ ca cẩm suốt ngày. Phe chê thì:

- Xí! nhạc Việt Cộng! Cha nội Sơn theo Việt Cộng rồi!

Tuy nhiên, sau đó lại quên lãng đi. Chúng tôi vẫn lại bù khú cà phê, bi da, xập xám, vui vẽ ồn ào như trước. Nhưng không ai để ý thấy rằng khi đám nhà binh như Vĩnh, Ngự, Tinh, Thành nhập bọn là Sơn tìm cách lãng tránh. Nhất là lúc có mặt hai chàng Thành, chi khu phó và Tinh, an ninh quân đội. Có lần trong bữa nhậu vui vẽ, không biết vô tình hay hữu ý, trung úy Thành vừa cười vừa nói:

- Này mấy ông giáo! Tôi xin nói trước, bạn thì bạn, chơi thì chơi, nhưng ông nào theo Việt Cộng thì chúng tôi vẫn cứ bắt như thường đó!

Nói xong, anh ta cười hì hì, rồi giơ cao ly lên:

- Nào dô! Dô!

Lúc về, Sơn nói riêng với tôi:

- Chơi với mấy cha nhà binh, ghê thấy mẹ!

Thời gian sau, Sơn rất bận rộn. Đi đi, về về, Sài Gòn, Đà Lạt liên tục. Thường xuyên bỏ trường, lớp hơn trước. Nhưng thời gian đi không lâu. Có khi hai ngày. Có lúc ba ngày. Ông già Thống từ ngày được ông trưởng giáo hào phóng cho 100 điểm, há miệng mắc quai, không còn biết than thở với ai, đành ngậm bồ hòn làm ngọt. Sơn cho tôi biết là đang chuẩn bị in tập ‘Ca khúc da vàng’ và khoe với tôi là giới sinh viên thích lắm. Họ đang yêu cầu có những buổi hát ngoài trời gọi là ‘du ca’. Và Sơn cũng hé cho tôi biết một vài sinh viên có nhiệt tâm đấu tranh như Huỳnh Tấn Mẫm, Nguyễn Văn Toại... sẵn sàng giúp Sơn thực hiện những buổi trình diễn ấy.

Những điều Sơn kể và những cái tên xa lạ không ăn nhập gì đến đời sống đang tươi đẹp của tôi nên nó từ tai này qua tai kia trôi tuột đi, chốc lát tôi quên hết. Khi Sơn đi vắng, tôi còn vô khối bạn bè để vui chơi. Nào Tín, nào Bạch, Đạo, Lãng, Tâm mập, Tâm lùn, Hinh, Sang, Hiện, Thao, Rầm, Nhượng... Tuần này xuống Tân Hà, đến nhà ông Hiệu trưởng Ngọc hạ cờ tây. Tuần sau kéo nhau vào ấp Lam Sơn. Hai bên đường vào ấp trồng toàn hoa anh đào, nên còn có tên gọi rất thơ mộng là Đào Hoa thôn. Chúng tôi vào đây để đến nhà ông Tề ngắm phong lan. Ông Tề tuy là nhà nông nhưng có tâm hồn nghệ sĩ. Trên gác Nghinh Phong của ông có đủ loại phong lan mà ông sưu tầm được. Trăm màu, trăm vẻ. Tuần khác lại cùng các cô giáo trẻ Nghiên, Châu, Hải, Trang... đi dạo suối Đại Bình, cách Bảo Lộc chừng vài cây số.

Cứ thế, ngoài việc dạy dỗ các em học sinh, tuổi trẻ của tôi đã trãi qua những ngày tháng tươi vui, đáng sống trong cái quận lỵ bé nhỏ, mà mới ngày nào tôi gặp Sơn ở bến xe đò một buổi chiều cuối tuần đìu hiu có mưa rã rích. Buồn thúi ruột.

Tháng sáu năm 1966, Tâm nhập ngũ. Sơn chuyển qua phòng Tâm. Hai chúng tôi ở hai phòng riêng biệt. Trừ những lúc đi ăn cơm, uống cà phê, chơi bi da chung với nhau, Sơn ở lì trong phòng. Sơn không còn thú ngồi trước hiên nhà, chờ ngắm cô Ngà đi lễ mỗi buổi chiều với chiếc áo dài lụa màu mỡ gà sáng lóa trong ánh nắng xiên khoai sắp tắt. Bây giờ chỉ còn tiếng chuông nhà thờ quyện bước chân đi và gió chiều nhẹ đuổi theo, khẻ rung tà áo. Hai bên đường, đám lau trắng đã nở hết bông chỉ còn lại những thân xương khô quắt chỉa lên trời.

Giáng sinh năm đó tôi cưới vợ và thuê căn lầu của nhà may Tân Việt để ở. Sơn vẫn ở một mình trong căn nhà bà Phi. Mỗi buổi sáng đi dạy, đi ngang nhà chúng tôi, thỉnh thoảng Sơn tạt vào  xin vợ tôi ly sữa dằn bụng. Nhất là những ngày cuối tháng. Bây giờ Sơn không còn tươi vui như xưa. Sơn mệt nhọc trong dáng đi và nhiều suy tư, âu lo hằn trên vầng trán.

Chia Tay

Hè 1967. Chúng tôi đang mỗi người mỗi nơi nghỉ hè, bỗng đồng loạt nhận được điện khẩn của Ty, nhắn lên gấp để nhận lệnh nhập ngũ. Phía dưới bức điện chua thêm hàng chữ: ‘Nếu trình diện trễ hạn sẽ bị đưa ra trường Hạ Sĩ quan Đồng Đế’. Thế là không hẹn mà chúng tôi gặp nhau một ngày tại Ty. Tay trái nhận lệnh tổng động viên, tay phải nhận phong bì lương, Ty ứng trước một tháng để ăn đi đường. Không thấy Sơn đâu. Hỏi anh Thành, phát ngân viên, anh cho biết:

- Sơn đã đến đây hôm qua nhận lệnh và lương đi rồi. Tối hôm đó, chúng tôi gồm: Đạo, Hinh, Sang, Nghị, Bạch, Tâm lùn, Ngọc (Lãng sốt rét và Thao què được miễn dịch) tụ tại nhà Nghị uống một bữa thật say để chia tay. Ai cũng ví mình như Kinh Kha đang ở bờ sông Dịch, một đi không trở lại. Chỉ tiếc không có ai là Cao Tiệm Ly thổi đưa khúc sáo lên đường. Chúng tôi đang lúc ngà ngà, ôm nhau hát bài ‘Những ngày xưa thân ái’ của Phạm thế Mỹ. Cứ lặp đi, lặp lại điệp khúc... ‘Chỉ còn tay súng nhỏ, giữa rừng sâu giết thù. Những ngày xưa thân ái xin gửi lại cho nhau...’ Hát xong rồi cùng nhau khóc. Khóc như trẻ thơ. Khóc tự nhiên không một chút xấu hổ.

Sáng hôm sau tỉnh dậy, chỉ còn lại vài mạng, say quá chưa tỉnh nổi. Còn bao nhiêu thì đã đi rồi. Tôi ra bến xe. Nhìn lại quang cảnh vẫn y như cũ. Không có gì thay đổi. Nhưng hôm nay sao thấy buồn quá đổi. Cái gì cũng có vẽ xa vắng, bơ thờ. Khi xe chạy ngang bờ hồ, tôi thì thầm:

- Giả từ Bảo Lộc mến yêu! Biết bao giờ mới gặp lại nhau!

Xe khuất dần, tôi cố ngoái đầu lại lần chót. Chỉ còn thấy ngọn cây khô chết giữa hồ. Nước mắt tôi lại ứa ra.

Cuộc Tái Ngộ Không Ngờ

Năm một ngàn chín trăm bảy mươi, quân lực Việt Nam Cộng Hòa, với kế hoạch ‘Bình Định và Xây dựng nông thôn’ lấy nông thôn bao vây rừng núi, Việt Cộng bị triệt đường tiếp tế. Cán binh đói, đành lui về thế thủ. Cuộc chiến lắng dịu. Bộ Giáo Dục cùng các bộ khác như Y tế, Công Chánh, Kinh Tế... đồng thanh kêu gào thiếu nhân viên và xin Bộ Quốc Phòng trả lại người cho mình. Phó tổng thống Trần văn Hương phải can thiệp với chính phủ để trả lại nhân viên cho các Bộ. Nhưng bộ Quốc phòng chỉ đồng ý với điều kiện tạm thời ‘biệt phái’. Hể quân đội cần là ‘lôi’ đầu trở lại cầm súng. (Vì hai chữ ‘biệt phái’, sau tháng tư, bảy lăm chúng tôi bị đày đi lao cải mút mùa lệ thủy. Có lẽ trong từ điển của Hà Nội hai chữ ‘biệt phái’ định nghĩa là làm mật vụ cho Mỹ chăng? Chúng tôi đều bị khép tội làm C.I.A.)

Sau sự can thiệp, chúng tôi lần lượt trở về nhiệm sở cũ với áo mũ, cân đai. Anh nào bây giờ cũng có trên cổ áo một bông mai vàng thắm. Đi đứng chững chạc kiểu nhà binh, trông oai ra phết. Chúng tôi không ngờ lại có ngày gặp được nhau đông đủ thế này. Từ khắp bốn vùng chiến thuật, hằng ngày đùa với tử thần và súng đạn, chúng tôi vẫn còn nguyên vẹn, không một ai sứt mẻ. Vậy mà năm xưa ra đi, ai cũng khẳng khái ngâm câu:

Túy ngoạ sa trường quân mạc tiếu
Cổ lai chinh chiến kỷ nhân hồi .

Những cuộc vui lại nối tiếp. Đậm đà hơn xưa. Chỉ thiếu mỗi một Trịnh Công Sơn. Anh Thành cho biết:

- Mấy tuần sau ngày hạn trình diện, Nha Động viên có điện lên Ty hỏi mấy lần về Sơn. Ty có điện trả lời cho Nha là Sơn đã ký nhận lệnh nhập ngũ và chính thức rời nhiệm sở ngày... tháng... Như vậy Sơn đã thật sự trốn lính.

Ông Thống đã về hưu. Ngôi trường Bảo An trên đồi ngày xưa, giờ đây có một giáo viên Thượng tên K’Brí làm trưởng giáo.

Trong Ty Tiểu Học chỉ có một thay đổi nhỏ. Nhỏ mà lớn. Còn lại mọi việc vẫn như cũ. Ông Lợi vẫn Ty trưởng. Ông Lương vẫn thanh tra. Ông vẫn ngồi xếp hồ sơ ngay ngắn, từng tờ, từng tờ cho hết giờ hành chánh. Anh Thành vẫn cùng ông Đạt phát lương. Cô Lan, ‘người vợ không bao giờ cưới’ của Nguyễn văn Ba, buồn, chịu không nổi với những kỷ niệm tình đầu ngày nào cũng chạm mặt, nên đã xin thuyên chuyển về Sài Gòn.

Cái thay đổi nhỏ mà lớn là chuyện một giáo viên người Thượng, hiệu trưởng trường Cộng Đồng Thượng Bảo Lộc, bỗng chốc nhảy lên chức Phó Tỉnh Trưởng. Số là, để chiêu dụ người Thượng Tây nguyên chống lại bọn FULRO đang quấy phá miền cao nguyên, chính phủ lúc bấy giờ đặt thêm một bộ nữa chuyên trách về vấn đề này gọi là Bộ Sắc Tộc. Mỗi tỉnh thuộc vùng cao phải có thêm một ông Phó tỉnh người Sắc Tộc. Nhưng đào đâu ra người Thượng biết chút ít chữ nghĩa? Nếu không là một trong những giáo viên Thượng? Thế là anh giáo viên K’Breo nghiễm nhiên trở thành nhân vật quan trọng. Ngày xưa, mỗi lần đến Ty để lãnh lương hay tiếp nhận công văn, khúm na, khúm núm. Ông Lợi thì cứ réo:

- Này K’Breo! Vào đây bảo!

Bây giờ thì K’Breo lúc nào cũng áo vest, cà vạt, đi xe Jeep  có tài xế lái. Bây giờ mỗi lần K’Breo đến Ty thì ông Lợi phải một điều: - Dạ vâng! Hai điều: - Dạ vâng! Thưa ông Phó phải ạ!

Khi K’Breo vừa ra khỏi cửa Ty, anh Thành rít một hơi dài thuốc lào, móp sâu hai má, ngữa mặt nhả khói lên trần nhà xong, buông một câu gọn lõn:

- Đéo mẹ đời!

Ông Lợi ngồi trong văn phòng cười nhếch mép, tay gõ gõ ống vố vào gạt tàn.

Trịnh Công Sơn
và Tình Bè Bạn

Sau một tuần, anh em lục tục lên đủ mặt.  Bữa tiệc tẩy trần thật tưng bừng. Chúng tôi thầu hết tầng lầu trên của Câu Lạc bộ. Bây giờ thì ăn nói thoải mái, không còn phải e dè mấy tên du đãng tép riu. Sau vài ly máy nóng, chúng tôi tha hồ kể ‘chuyện nhà binh’. Chuyện khói lửa bốn vùng chiến thuật nguội dần. Có anh sực nhớ tới Trịnh công Sơn, hỏi trống không:

- Có ai biết anh chàng Sơn nhà mình bây giờ ở đâu, làm gì không hè?

Hiện đáp:

- Tôi biết. Sơn bây giờ nổi tiếng lắm. Không những trong nước mà cả thế giới cũng biết.

Bạch không tin:

- Thôi cha! Xạo vừa vừa thôi! Thằng chả trốn lính, làm ăn gì được mà nổi tiếng!

Hiện vẫn bằng cái giọng rề rà bỡn cợt, nửa đuà nửa thật:

- Tôi làm việc ở cơ quan ninh quân đội, địa bàn Sài Gòn- Chợ Lớn, nên biết một ít về ông Sơn nhà mình. Đầu tiên ông ta được một tay có cở trong không quân che chở, cấp cho một cái thẻ ‘Chứng chỉ tại ngũ’ chức vụ binh nhì lèo.

Có tiếng lao nhao:

- Ai vậy? Ai vậy? Ông biết không?

- Sao lại không! Đại Tá Lưu Kim Cương chớ ai vào đây nữa! Cảnh sát biết thừa đi chứ. Nhưng không dám đụng vào ổ kiến lửa.

Hiện cười cười, tợp thêm một ngụm bia rồi tiếp:

- Sau tay này tịch. Cụ Sơn nhà mình bèn làm một bản nhạc để tạ ơn người che chở mình. Bản nhạc có tên là ‘Cho một người nằm xuống’.

Tín nhảy vô vòng chiến:

- Ông rề rà bỏ mẹ! Thế thì tôi hỏi ông nhé! Bao nhiêu năm ông già Thống còng lưng dạy thế cho ông ấy, để ông ấy lo việc công danh của mình, ông ấy có làm bản nhạc nào tên là ‘Cho một người dạy thế’ để tạ ơn ông Thống không?

Hiện vẫn đũng đỉnh:

- Ấy! Cái này thì tôi không biết. Nhưng ông Thống chưa tịch thì làm gì có nhạc để tặng? Còn ông Sơn sẽ làm hay không thì có dịp gặp mặt tôi sẽ hỏi lại rồi cho ông biết sau.

Tín thở hắt ra:

- Nói như ông chán bỏ mẹ!

Đạo sốt ruột:

- Sau khi Lưu Kim Cương chết rồi thì ai là cái ô dù của ông Sơn?

- Cái ô dù hãy còn bé lắm. Phải nói là cây đa cổ thụ mới đúng.

Nói tới đây, Hiện dừng lại, thong thả rót bia vào ly mình một cách chậm rãi để bọt khỏi tràn miệng ly rồi nâng ly lên làm mấy tợp, mặc cho bao nhiêu con mắt đang hau háu chờ đợi.

Nghị nóng nảy văng tục:

- Mẹ! Cứ vờ vịt! Ông đấm buồi vào!

Hiện khà một tiếng sảng khoái, đưa tay chùi mép rồi mới tiếp:

- Cây đa cổ thụ là tướng Nguyễn Cao Kỳ, Chủ tịch Ủy ban Hành pháp Trung ương đấy.

- A ra thế đấy! Nhiều tiếng xì xào .

Lãng từ đầu đến giờ vẫn ngồi im lặng nhâm nhi ly bia lắng nghe anh em kể chuyện ‘đường xa xứ lạ’ thích lắm vì không được cái ‘hân hạnh’, ‘Tòng quân giết giặc’ để ‘Dong vó ngựa trên đường chinh chiến’, bây giờ mới lên tiếng:

- Moa... moa thì ‘mo phú’ tay nào che chở cho ông Sơn. Việc bắt ông Sơn là việc của mấy ông ‘cớm’. Moa... moa thì moa bực cái ông Sơn nhà mình. Bực lắm cơ. Moa có mua mấy tập nhạc của ông ấy khi mới xuất bản. Tập nào cũng ghi tiểu sử có đủ thứ trên đời mà không thấy tập nào ghi lấy một dòng như ‘dạy học tại Bảo Lộc từ năm 1964 đến 1967’ họặc ‘Học Sư phạm Qui Nhơn’ chẳng hạn. Moa bực là nghĩ: Chẳng lẽ ông ta có mặc cảm xấu hổ với nghề dạy học chăng?

Võ Đôn Thao cười hề hề, rút cây Paker trong túi áo ra, lấy một tờ giấy lau tay, tính toán một lúc rồi nói:

- Nè! Mấy ông nín hết đi. Nghe tôi công bố một con số kinh khủng về ông Sơn.

Mọi người nghe Thao nói, lấy làm tò mò. Tất cả đều im lặng chờ. Thao hắng giọng:

- Này nhé! Cứ lấy đổ đồng lương ổng là 5.200 đồng một tháng, nhân lên ba năm. Tức là ba mươi sáu tháng. Vị chi là 187.200 đồng. Gạo ba đồng một ký. Ổng đã ăn hết 62.400 ký lô gạo Quốc Gia trong ba năm. Ghê chưa!

Nghị cà khịa:

- Ăn gạo được rồi! Bày đặt văn vẻ thêm hai chữ Quốc Gia sau đuôi! Khéo vẽ!

Thao phản đối:

- Tôi chưa nói hết ý, sao ông lại kê tủ đứng trong họng tôi?

Nghị cười  há há:

- Chứ không phải sao?

- Phải làm sao được! Thao cương quyết.

Lãng chen vô can:

- Thì ... thì để ông Thao nói hết đã, hẵng hay.

- Ừ, thì nói hết đi xem nào! Nghị đấu dịu.

Bây giờ Thao mới tủm tỉm cười:

- Sỡ dĩ tôi phải nói ăn cơm Quốc Gia là vì ông ấy thờ ma Cộng Sản. Ổng lãnh lương Quốc Gia, dùng thì giờ dạy học để làm nhạc có lợi cho Việt Cộng.

Lãng có vẽ không tán thành quan điểm đó:

- Cái đó thì chưa có gì rõ rệt để kết luận ông Sơn theo Cộng Sản. Nhưng tôi cứ bực ông Sơn. Bao nhiêu năm nhờ ông Lợi khoan dung mà không một lời ơn nghĩa.

Thao vẫn thẳng thừng khẳng định:

Mấy ông sống ở Sài Gòn làm gì biết Cộng Sản ra sao mà nói! Gia đình tôi nè! Nhiều đời sống ở Phú Yên. Cái đất Phú Yên là cái ổ của Việt Cộng. Các ông đã từng nghe bốn chữ Nam, Ngãi, Bình, Phú chưa? Đó là bốn cái ‘nôi’ của ‘cách mạng’ tức bốn cái ổ của Việt Cộng đó.

Đạo thơ ngây hỏi lại:

- Ông nói bốn chữ Nam, Ngãi, Bình, Phú nó là nghĩa gì vậy?

Thao cười ngất:

- Ông là giáo viên mà không biết bốn chữ đó làm sao dạy địa lý, sử ký cho học trò?

Đạo đỏ mặt ngồi im. Được thể, Thao hăng lên:

- Đó là bốn tỉnh miền trung gồm Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định và Phú Yên. Dân ở đó, phải nói là nhà nào cũng có chồng hoặc con đi tập kết tức là theo Cộng Sản. Trừ một ít ở thành phố mới không. Nên dân tụi tôi rành sáu câu. Anh nào mở miệng ra có mùi Cộng Sản là biết liền.

Tâm mập bây giờ mới lên tiếng:

- Tôi dạy ở trường Chiến tranh Chính trị Đà Lạt cũng có lúc đem vấn đề này ra tranh cãi, chưa ngã ngũ đâu vào đâu. Nhưng các đài phát thanh cứ phát nhạc của họ Trịnh, nhất là đài quân đội mới chết chứ.

Thấy không khí càng lúc càng căng, Bạch chuyển đề tài:

- Thôi! Dẹp ba cái vụ cộng, trừ đó đi. Dô một cái ‘chăm phần chăm’ đi. Nào dô!

Mọi người đồng loạt giơ cao ly: Dô! Dô!

Tiếng cười nói lại xôn xao, náo nhiệt. Sực nhớ ra điều gì, Tín vùng nói lớn giữa tiếng ồn ào:

- Này các cụ! Còn em bé Đỗ Thị Nghiên ‘cúng’ cây đàn ghi ta cho ông Sơn ba năm có được xơ múi gì không?

Đạo là người rời Bảo Lộc sau cùng nên biết chuyện này, đáp ngay:

- Em Nghiên trước khi theo chồng về Huế có đến đòi lại cây đàn. Cũng còn may! Nếu không thì ông Sơn cũng đã quên.

Tín quay sang tôi móc lò:

- Còn ông mãnh này! Ăn cùng mâm, nằm cùng chiếu ba năm trời có được xơ múi gì không?

Tôi thật thà trả lời:

- Có! Hồi đầu tiên Sơn có tặng cho tôi và ông Lợi, mỗi người một bản ‘Chiều Một Mình Qua Phố’.

Tín vặn:

- Bấy nhiêu thôi à! Thế mấy tập Tình ca - Ca khúc da vàng  không tặng sao?

- Sơn nói nhà xuất bản cho ít quá nên không đủ tặng.

Hiện tiếp lời:

- Mấy ông đừng trách! Ông Sơn bây giờ bạn đông lắm, đếm không hết. Ông ấy bây giờ đi đâu cũng có một đám bu quanh như nhặng xanh bu c. ngựa vậy.

Anh chàng Sang ngồi im từ đầu đến cuối, bây giờ như cóc mở miệng:

- Mấy cha cứ nói chuyện trên trời, dưới đất. Hồi còn ở đây, ông Sơn đã dự đoán sau hai mươi năm nội chiến, những người còn lại đều là một ‘lũ bội tình’. Thì ông ấy có chút bạc ơn với nghề dạy học và chút bạc nghĩa với những người bạn ở cái xứ Thượng heo hút này cũng là chuyện nhỏ trong cuộc đời ‘vĩ đại’ của ông ấy mà thôi. Có đáng gì đâu mà nhắc tới!

Câu chuyện nhạt dần, không khí cũng lắng dần. Có lẽ mọi người đã ngấm say. Lần đầu tiên trở lại Bảo Lộc, sau ba năm, tôi thấy anh Lãng không còn đòi về trước để trùm mền và xoa dầu Nhị Thiên đường như xưa. Có lẽ anh đã từ chức ‘ông Trùm’ rồi chăng? Mừng cho anh.

Lại Chia Tay

Cuối niên khóa 1970, chúng tôi đồng loạt nộp đơn lên Bộ Giáo Dục xin thuyên chuyển về nguyên quán. Trừ những anh phải lòng với ngươì đẹp xứ sương mù thì ở lại làm rễ như Nguyễn Văn Chất cưới cô học trò năm xưa của mình, hoa khôi Di Linh. Lâm Văn Rầm làm rễ hiệu trà Bạch Tượng, đối thủ của trà Đổ Hữu, nối nghiệp ướp, sấy, chế biến trà lài, trà sói...

Đầu niên học 1971, chúng tôi đều nhận được lệnh thuyên chuyển theo đơn xin. Đó là nỗi vui mừng chung cho chúng tôi, nhưng cũng là nỗi buồn riêng cho ông Ty Trưởng Lợi và bác Trạch, Hiệu trưởng trường Nam Bảo Lộc. Hai ông buồn vì mất một lúc cả đám chúng tôi. Một đám trẻ năng động, vui nhộn mà hai ông đã có một thời gian dài gắn bó như anh em, cha con trong một gia đình. Hai ông sẽ không còn thời gian nữa để làm ‘một cuộc tình mới’. Tóc hai ông đã bạc nhiều lắm rồi.

Ngày chia tay, cũng lại một bữa linh đình. Lần này không phải hát ‘Những ngày xưa thân ái’ mà là những cái xiết tay rất chặt, rất lâu.

Những ánh mắt long lanh, những nụ cười rạng rỡ, những lời hứa hẹn thắm thiết sẽ gặp lại nhau tại Sài Gòn, Nha Trang, Long An và tận Phú Yên xa tít mù của Võ Đôn Thao.

Ruộng Dâu Hóa Thành Biển Xanh
Tháng Tư, Bảy Lăm

Những lời hứa hẹn đinh ninh trong lòng chúng tôi tưởng chừng thực hiện không có gì khó khăn. Một vé xe đò, một vé máy bay hay cà rịch, cà tang một chuyến xe lửa là chúng tôi có thể gặp nhau, tha hồ mà bù khú ít ngày. Ấy vậy mà lời hẹn ước đó đã không bao giờ có cơ hội thực hiện được. Tháng tư năm một ngàn chín trăm bảy mươi lăm, thống nhất hai miền Nam Bắc. Hòa bình đã lập lại sau hơn ba mươi năm trả giá bằng núi xương, sông máu. Hòa bình đã trở về với dân tộc Việt Nam.

Dân chúng Miền Nam cùng nhau đổ ra đường vẫy cờ, reo mừng đón chào đoàn quân chiến thắng đang dương oai, diệu võ trên đường. Họ hát vang những bài ca ‘Giải phóng Miền Nam’ và nhất là bài ‘Nối vòng tay lớn’ của nhạc sĩ Trịnh Công Sơn. Bài hát mà anh đã đem hết tâm huyết viết nên để chờ cái ngày vinh quang hôm nay. Và cũng là cái ngày anh hồ hởi, phấn khởi được hát vang lồng ngực, rộng mở hết các mạch máu con tim để ca ngợi thành quả cách mạng trên các đài phát thanh Sài Gòn-Huế, khi ‘tổng thống ba ngày’ Dương văn Minh tuyên bố buông súng đầu hàng. Anh đã toại nguyện.

Lời nhạc trong bài ‘Nối Vòng Tay Lớn’ được nhà cầm quyền Hà Nội minh họa bằng một bức tranh hòa bình trong đó vẽ con chim bồ câu trắng, mỏ ngậm cành nguyệt quế, dang thẳng đôi cánh bay lượn tự do giữa trời xanh, mắt liếc nhìn xuống  một đám người, gần một triệu quân, cán, chính đang ‘Nối vòng tay lớn’, tay nọ nối tay kia bằng một sơị dây dù cột chặt, đi vào trại ‘Cải Tạo’. Trong đó có tôi.

Để trở nên một công dân hữu ích cho xã hội mới, một xã hội văn minh, tiến bộ, người không bóc lột người, một xã hội bình đẵng, không có giàu nghèo, ai ai cũng được lao động như nhau, vì lao động là vinh quang, tôi đã được đảng Cộng Sản giáo dục gần năm năm rưỡi, gột rữa sạch mọi tư tưởng ăn bám xã hội trong tôi bấy lâu nay. Tháng sáu năm một ngàn chín trăm tám mươi mốt (6/1981) tôi tốt nghiệp ra trường với một chứng chỉ chứng nhận, in ronéo ba chữ to tướng ‘GIẤY RA TRA.I’ phía dưới có chữ ký và khuôn dấu Bộ Công An nhà nước Xã Hội Chủ Nghĩa hẵn hoi.

Nhờ thời gian trong trại, tôi đã thắm nhuần lý thuyết chủ nghĩa Cộng Sản và thông thạo lao động thực tiễn, tôi đã trở thành con người mới. Tôi thực sự trở thành con người mới. Tôi đã học được rất nhiều điều từ một nền văn hóa, văn minh của Xã hội Chủ Nghĩa mà trước đây chế độ Giáo Dục miền Nam rập khuôn theo đế quốc không dạy cho tôi. Nền giáo dục đồi trụy ấy chỉ dạy cho tôi trở thành một thầy giáo cả đời chỉ biết cầm phấn. Hôm nay tôi hãnh diện mà khoe rằng, tôi đã biết chăn trâu, chăn bò, chăn heo (từ cơ bản này tôi có thể trở thành nhà lãnh đạo đất nước trong tương lai). Biết thế nào là cuốc lật những đám đất cằn cỗi bỏ hoang hơn ba mươi năm. Biết giá trị những củ lang, củ mì. Bài học giá trị này đích thân Trung tá Hạnh, Trưởng trại A30, truyền dạy cho tôi với khẩu quyết:

Làm ăn no đủ, nhờ củ với khoai,
Làm ăn lai rai nhờ khoai với củ.

Cái ích lợi còn nhiều lắm, kể ra không xuể. Nền văn hóa văn minh của Xã hội Chủ nghĩa thật tuyệt vời. Tiếc cho những ai bỏ chạy quá sớm ra nước ngoài, không được hưởng ơn mưa móc của đảng Cộng Sản và Nhà nước và nhất là không hưởng được chút sái của nền văn hóa đó. Tiếc thay!

Về nhà, với chứng chỉ tốt nghiệp trên tay, tôi được Hợp tác xã Xây dựng thu dụng ngay với chức năng đạp xe ba gát chở xà bần đi đổ. Tôi không bị bóc lột như trước kia làm thầy giáo. Tôi được trả lương xứng đáng với công việc: sáu đồng một ngày. Mỗi tuần được hưởng một ngày nghỉ ngơi, không lương. Tôi vô cùng sung sướng. Trên đường về tôi hân hoan trong lòng: Từ nay ta thực sự đã thành một công dân trong một xã hội hết sức tốt đẹp mà ít nước nào trên thế giới có được. Đó là ‘NƯỚC CÔNG HÒA XÃ HÔI CHỦ NGHĨA VIET NAM’ Và tôi cũng tính nhẩm một cách ‘lô gic’ trong đầu cách chi tiêu với số lương ấy: Sáu đồng = Ly cà phê đen quốc doanh 2$ + Gói thuốc lá đen Hoa Mai 4$. Cơm ngày hai bữa có má lo. Từ đó tôi an tâm hăng say, miệt mài lao động cho đến ngày được phép rời đất nước thân yêu, để lên đường đi định cư ở nước thứ ba.

Giã Từ

Tháng 11 năm 1991, tôi đem hết gia đình vào Sài Gòn để chờ máy bay. Thời gian này, tôi gặp lại Lãng, Hinh, Tâm lùn và Sang. Lãng vẫn tiếp tục dạy học vì anh không có ‘nợ máu’ với nhân dân. Anh được chuyển sang dạy cấp hai. Nay anh đã có vợ và hai con. Tâm cùng vợ bán sữa đậu nành sống lây lất qua ngày. Tối hì hục xay đậu. Sáng hì hục đẩy xe ba gác ra chợ Bà Chiểu bán. Sang cũng tốt nghiệp từ một trại Cải Tạo miền Nam, về vớ được một bà lỡ thì, bán chuối ở chợ Ông Tạ. Ngày ngày phụ với vợ vác những quầy chuối bán từ đầu chợ đến cuối chợ. Hinh cũng đã có vợ và một con. Phụ một chân sai vặt cho ‘ông bà bô’ bán hàng trong một quán cóc ở Gò Vấp, kiếm cơm ngày hai bữa.

Trong một bữa nhậu chia tay cuối cùng gần cổng xe lửa số 6 (bò bảy món Ánh Hồng xưa) thăm hỏi những bạn bè cũ còn lại được những ai, thì được biết Đỗ Danh Đạo vượt biên, nay đang ở Tây Đức. Còn bao nhiêu thất tán trong trận cuồng phong thổi vào Sài Gòn tháng tư, bảy lăm. Bấy lâu không gặp lại một ai. Bữa ăn thật buồn. Tâm lùn cố pha trò nhưng vẫn không đánh tan nỗi u sầu nặng trĩu trong lòng mọi người. Lãng vẫn còn nói lắp:

- Thế... thế, trước khi rời khỏi Việt Nam, ông có định đến thăm Trịnh Công Sơn lần chót không?

Mọi người lúc ấy mới chợt nhớ ra là mình còn một người bạn tên là Trịnh công Sơn. Tôi hơi e ngại chuyện đến thăm. Sợ bị hiểu lầm dựa hơi, nhờ cậy. Tôi kể lại chuyện gặp hai ông Trịnh ở Nha Trang năm 1970, Sơn không thấy tôi hay không nhận tôi. Sang chép miệng:

- Đọc báo thấy nói ổng quen toàn những văn nghệ sĩ từ cái thời Nhân văn Giai phẩm ngoài Bắc như Văn Cao, Phùng Quán, Hoàng Cầm... không hà!

Sang lại chửi đổng:

- Mẹ! Thấy sang bắt quàng làm họ!

Hinh tiếp lời:

- Tôi có lần đến cà phê của anh ta. Chung quanh anh ta lúc nào cũng có một đống bu quanh.

Tâm hỏi:

- Thế anh ta có nhìn thấy ông không?

Hinh tặc lưỡi:

- Anh ta lúc nào cũng bận tíu tít với cái đám bung xung thì làm gì có thì giờ nhìn thấy tôi!

Tâm phấn khích quay sang tôi:

- Ngày mốt ông lên máy bay hả? Được rồi, trưa mai 12giờ, dẹp hàng xong, tôi chở ông lên chỗ ông Sơn ở, ông vào xem thử ra sao! Bây giờ Nhà nước cấp cho ông ta một cái vi la to lắm không biết của ai chạy bỏ lại. Mẹ! Không biết làm đến chức gì mà ngon thế?

Tâm lại chửi đời. Các bạn xúm nhau mỗi người một câu, xúi tôi đi thử:

- Ông cứ đi thử cho biết tình đời! Chết thằng tây đen nào mà sợ!

Trưa hôm sau, Tâm chạy chiếc xe Honda cà tàng, xành xạch chở tôi đến vi la của Sơn đang ở. Tâm dừng xe bên kia đường chói chang nắng gắt giữa trưa, bảo tôi qua bấm chuông. Căn biệt thự có tường vây cao quá đầu bao bọc. Dọc bên trong có trồng trúc kiểng cao quá tường. Tôi bấm chuông. Cánh cửa sắt hé mở. Dưới tàn một khóm trúc ngay cổng, hai thanh niên vạm vỡ đang ngồi nhâm nhi. Chai Whisky vơi quá nửa. Một người hỏi tôi:

- Ông hỏi ai? Có việc gì?

- Tôi là bạn của ông Sơn lâu lắm rồi. Đến thăm  thôi, không có việc gì cả!

- A! Anh Sơn đang nghỉ trên lầu! Ông đứng đây chờ một chút. Tôi lên thông báo rồi cho ông hay.

Anh ta bỏ ly rượu xuống bàn, bước vào nhà. Độ hai phút trở ra nói:

- Anh Sơn đang mệt cần nghỉ ngơi, sáng giờ uống hơi nhiều. Nếu ông cần gì, xin viết giấy để lại, chúng tôi sẽ trình với anh Sơn.

Nói xong anh ta xé trong tập sổ tay một tờ giấy con đưa cho tôi và cây viết Bic. Tôi lưỡng lự không biết phải viết cái gì. Nhìn qua bên kia đường thấy Tâm đang đưa tay quẹt mồ hôi trán, lòng tôi bất nhẫn. Tôi lia ngay một hàng không nghĩ ngợi: ‘Anh Sơn! Từ năm 1967 đến nay mới có dịp vào Sài Gòn. Ngày mai tôi sẽ lên máy bay đi Hoa Kỳ, nên ghé thăm anh tí chút, nhưng không được gặp. Thôi, xin hẹn lại kiếp sau’. Đưa trả lại tờ giấy cho ngươì bảo vệ, tôi quay lưng đi thẳng.

Trên đường về, Tâm hỏi:

- Sao? Không có Sơn à?

- Có! Nhưng tên bảo vệ nói là Sơn sáng nay uống rượu hơi nhiều nên mệt, cần nghỉ ngơi. Hắn bảo tôi cần gì thì viết giấy để lại.

- Ông có viết không?

- Ban đầu tôi định không viết. Nhưng nhìn thấy ông đứng ngoài nắng nhễ nhại mồ hôi, tôi đâm bực, viết đại một câu cho bỏ ghét. Bây giờ nghĩ lại thấy cải lương quá!

- Câu gì mà cải lương?

- Xin hẹn lại kiếp sau!

Tâm cười ha hả:

- Thì đúng boong! Ông qua Mỹ rồi, làm gì có ngày về lại Việt Nam để gặp lại nhau? Không là kiếp sau à!

Tâm lại hỏi:

- Ông có nghĩ rằng họ sẽ đưa tờ giấy đó cho ông Sơn không?

- Không! Tôi nghĩ là không! Lúc tôi viết mấy chữ đó, liếc mắt thấy nó nhếch mép cười. Tôi chắc rằng khi quay lưng đi, chúng nó sẽ vất vào giỏ rác ngay. Vã lại, với chức quyền như Sơn hiện giờ thì ngày nào lại chẳng có khối thằng đến xưng là bạn để cầu cạnh, lợi dụng. Họ bận tâm làm gì!

Tâm vẫn  ức:

- Ông Sơn làm nhạc thì ăn cái dải gì mà cầu cạnh?

Tôi phì cười vì cái ý nghĩ đơn giản của Tâm:

- Bán sữa đậu nành như ông, bán chuối lề đường như ông Sang thì không cần. Nhưng ông viết văn, làm nhạc thì phải khom lưng cười cầu tài đó!

- Sao ông biết?

- Tôi không biết ông Sơn đang nắm giữ chức vụ gì, nhưng cứ suy đoán thì thấy ngay. Này nhé! Cứ đem so sánh với những tay một đời theo đảng, mấy ai đã được ân sũng như thế? Vi la này! Những hai bảo vệ này! Còn vô khối bỗng lộc ngõ trước, ngõ sau thì đủ biết Sơn đang giữ chức vụ lớn và quan trọng lắm.

- Mới tới đây có mấy phút mà nghe ông nói như thánh nói!

- Cần gì phải thánh mới biết! Cứ nhìn đầy tớ gác cổng mà uống whisky thì biết ngay đời sống của thầy!

Sáng hôm sau, một ngày cuối tháng 11 năm 1991, tôi bước chân lên máy bay, gạt nước mắt giã từ quê hương yêu dấu để đến một đất nước xa lạ, nhưng có tự do. Ở đó con người mới có cuộc sống thực sự của con người.

Mấy Lời Kết

Trịnh Công Sơn giờ đã xuôi tay, giã từ cuộc đời, sau hơn bốn mươi năm ngụp lặn trong danh lợi như tất cả những ai sống trên cõi đời này. Chết là hết. Ngẫm câu ‘Thế sự du du nại lão hà’ mà ngao ngán.

Cũng may, trong thời gian tôi bị cải tạo, gia đình tôi còn cất dấu được tập hồ sơ công vụ của tôi và một ít hình ảnh kỷ niệm ở Bảo Lộc, tôi mới ghi lại được những tài liệu chính xác về ngày, tháng, năm về một quãng đời có dính dáng đến Trịnh công Sơn dạy học ở đây. Nếu không thì chắc chắn, khi mới đọc qua tiêu đề ‘Về một quãng đời... .’ sẽ có người kêu lên ngay rằng- ‘Lại thêm một thằng nữa nhảy ra xưng là bạn của Trịnh Công Sơn. Cái loại này bây giờ ở đâu lòi ra nhiều quá. Xúc đổ đi không hết! Đời chó thật!’

Nay, nhân đọc mấy bài báo nói về họ Trịnh, gọi là tưởng niệm, thấy hai phe khen và chê có những điểm không đúng về con người đời thường của Trịnh Công Sơn và cũng do sự thúc đẩy của bạn bè, lần đầu tiên tôi tập cầm bút viết lên những lời thô thiển, nhớ sao viết vậy, không văn vẻ. Mong được lượng thứ.

Nhìn lại những tấm hình chụp bốn chúng tôi khi ở chung với nhau trong ngôi nhà của bà Trần thị Phi năm 1964, tôi không khỏi ngậm ngùi. Nguyễn Văn Ba, Trịnh Công Sơn đã về với cát bụi. Nguyễn Hảo Tâm không biết giờ này đã từ Ấn Độ về chưa? Còn tôi, làm thân lưu lạc xứ người, không biết bao giờ mới trở lại quê hương.

Nhìn nét mặt bốn người thuở hai bốn, hai sáu, trẻ trung, hồn nhiên, vô tư thật dễ thương. Cái miệng Sơn cười rộng thoải mái, cái vầng trán cao, đôi mắt hiền lúc nào cũng mơ màng, tạo nên khuôn mặt có nét dễ thương, ưa nhìn. Có lần tôi đã nhận xét, Sơn hiền lành đến độ nhu nhược, nếu không nói là hèn. Cái hiền đó bị người ta lợi dụng. Cái ‘thiên tài’ của Sơn như con dao sắc, tự nó không làm hại ai. Ai lợi dụng được Sơn thì xử dụng được con dao đó. Khi ở Bảo Lộc, Sơn đã bị Hoàng Phủ Ngọc Tường lợi dụng Sơn vào mưu đồ chính trị của mình để lập công với Cộng Sản tàn sát dân Huế Tết Mậu Thân mà Sơn không hay biết cứ tưởng đó là lòng yêu nước. Sau về Sài Gòn, trong thời gian trốn lính, Sơn bị hai người bạn ‘chí cốt’ là Trịnh Cung và Đinh Cường lợi dụng sự nổi tiếng của Sơn để ké chút hào quang. Chắc chắn hơn ai hết, hai ông Cung và Cường đều biết Sơn đang đi vào con đường nào mà vẫn cứ bao che, biện hộ để hưởng sái. Sái của cái danh hão!

Sau 75, Sơn càng bị nhà cầm quyền khai thác triệt để, như một trái chanh, ‘thiên tài’ của anh để phục vụ cho mưu lược chính trị. Có lúc Sơn phải than thở riêng với vài bạn thân về hai chử nên hay không ‘thỏa hiệp’. Cuối cùng không dám có dũng khí bứt ra khỏi vòng ‘kim cô’ danh lợi.

Từ đó Sơn lún mãi vào ‘một cõi thiên đàng’ hay ‘một cõi đi về?’ để hưởng thụ những xa hoa đã một đời mơ ước. Người trần mắt thịt mà! Đừng bắt Sơn phải làm thần thánh! Và Sơn đã toại nguyện cho đến lúc nhắm mắt xuôi tay.

Tôi và các bạn tôi, một thời ở Bảo Lộc, đối với Sơn, chỉ là bạn đồng nghiệp trong một thời gian ngắn ba năm, nên là những kẻ vô danh. Nhưng trong lòng chúng tôi luôn luôn vẫn dành cho anh một khoản lớn chứa hình ảnh và những tiếng hát của anh về những bản tình ca. Chúng tôi yêu mến anh và bây giờ tình cảm đó vẫn còn nguyên vẹn.

Tôi tha thiết kêu gọi những ai đã từng lợi dụng Sơn, xin hãy ngừng lại đi thôi. Hãy để Sơn yên nghỉ. Bởi vì Sơn không có ai là bạn cả. Sơn đã có lần tự thán ‘rồi một hôm chợt thấy hoang vu quanh mình’.

Nhớ lại ngày Sơn đưa tôi tập bản thảo ‘Ca khúc da vàng’ cho tôi xem. Tôi đã nói: - Loại nhạc này nó không hợp với con người của ông... Hôm nay tôi cũng sẽ nói:

- Ông Sơn à! Hơn sáu mươi năm qua, với nhạc sĩ Nguyễn Văn Tý, người ta vẫn thích và vẫn hát ‘Dư âm’ chớ người ta không hát ‘Người đi xây hồ Kẻ Gỗ’ hoặc ‘Em đi làm Tín dụng’. Trường hợp ông cũng vậy. Ít nhất là có tôi. Đến nay đã bốn mươi năm qua, tuổi đời hơn sáu chục, có những buổi chiều mưa rã rích trên đất khách, quê người, tôi bỗng chợt lẫm nhẫm mấy câu ‘Chiều này còn mưa sao em không lại! Nhỡ mai trong cơn đau vùi làm sao có nhau. Hằn lên nỗi đau! Bước chân xin em về mau!...’ với một nỗi xúc động nghẹn ngào. Chứ tôi không thể hát những lời trong ‘Em ra nông trường, Anh ra tiền tuyến’. Cái loại nhạc đẻ non bằng thuốc kích dục để đáp ứng nhu cầu chính trị giai đoạn mà ông đã đẻ ra hằng loạt để trả nợ áo cơm nó sẽ chết yểu. Ông còn nhớ bài ‘Vui xây Ấp Chiến lược’, ông sáng tác cấp tốc lúc học Sư phạm để chúng tôi đi dạy thực tập không? Chúng tôi đã chê. Và ông đã để nó chết ngay vừa mới lọt lòng.

- Ông Sơn! Bây giờ ông đã về nơi ông muốn. Bây giờ người ta tha hồ tô son, vẽ phấn cuộc đời ông. Huyền thoại hóa cuộc đời ông. Mục đích để làm gì? Để vinh danh ông chăng? Ca tụng ông chăng? Một phần nào đó thôi. Thực chất vẫn là lợi dụng ông, lại là cái chết của ông để quay phim, in nhạc, viết sách, làm thơ, làm băng về ông để... bán. Và hội thảo, hội thoại, tưởng niệm, đúc tượng, thành lập Câu Lạc bộ v.v... thậm chí lợi dụng tên ông trong các dịch vụ mua bán làm ăn như Cà phê Trịnh Công Sơn, Quán Trịnh Công Sơn...thật nhố nhăng. Chung qui cũng một chữ: trục lợi.

Trước ông, lịch sử  Việt Nam đã có biết bao ‘vĩ nhân’ về văn cũng như võ đã dày công dựng nước và giữ nước. Hỏi mấy ai được nhà nước tổ chức rầm rộ, ồn ào như đám ma của ông không? Tôi nghĩ chẳng cần phải có câu trả lời. Bởi ông đã có công gì cho đất nước ngoài mấy bản nhạc xu thời mà mọi người còn đang tranh cải? Nếu thực sự nó có giá trị lâu dài thì chỉ là cho cá nhân ông thôi. Lợi gì cho đất nước! Bây giờ thực sự ông đã đứng ngoài vòng cương tỏa. Ông hãy nhìn lại xem. Có phải quanh ông chỉ là đám nhặng xanh đang lăng xăng làm trò múa rối?

Riêng tôi, tôi vẫn thích và thương ông với con người nghệ sĩ, bình dị, tự nhiên, hiền lành. Một thuở mà chúng tôi vẫn thường gọi ông một cách thân thương: ‘Chàng nghệ sĩ nhứt y nhứt quởn*’.

Quincy, mùa Đông năm 2001.

Nhứt y nhứt quởn: Chỉ một bộ quần áo duy nhất

Trịnh Công Sơn

với cao nguyên bụi đỏ sương mù

NGUYỄN ĐẮC XUÂN

Lân đầu tiên những người yêu thích âm nhạc Việt Nam chúng ta đón mùa Xuân về mà không có nhạc sĩ Trịnh Công Sơn. Đây là một sự hụt hẫng mà có người bảo rằng "phải tập làm quen trong nhiều mùa xuân nữa mới quen được". Nhưng đối với tôi - một người bạn chưa bao giờ ở với Sơn ngày nào nên tôi vẫn cảm thấy Sơn đang sống ở đâu đó. Tôi không gặp Sơn như lúc tôi đến nhà 47C Phạm Ngọc Thạch mà Sơn ngủ chưa dậy. Tôi đành quay xe và tự hẹn với mình lần sau vào Thành phố Hồ Chí Minh sẽ lại đến.

Cho đến nay, Trịnh Công Sơn vẫn chưa - như gia đình tôi hay dùng- exit (thoát) khỏi đời sống của tôi. Bởi vì, tôi là một người luôn luôn thích khám phá bí ẩn nhưng có nhiều giai đoạn trong cuộc đời của bạn tôi, tôi chưa công bố. Tôi vẫn còn nợ giai đoạn Trịnh Công Sơn dạy học và bắt đầu làm nhạc phản chiến ở Blao-Lâm Đồng. Đây là một giai đoạn quan trọng trong cuộc đời Sơn nhưng Sơn rất ít viết, ít đề cập đến và tất nhiên bạn be ẵ-những người yêu thích âm nhạc Sơn, cũng ít biết. Để chuẩn bị cho việc "trả nợ nầy", tôi đã làm một cuộc hành hương trở lại vùng cao nguyên bụi đỏ sương mù Blao để làm sống dậy những điều mà Trịnh Công Sơn đã chôn chặt nơi đây.

Người cung cấp những thông tin đầu tiên về những năm tháng Trịnh Công Sơn dạy học và sáng tác ở Blao cho tôi là chị Lê Thị Ngọc Trinh - bạn học Sư phạm khóa I (1962-1964) với Sơn ở Qui Nhơn và đồng nghiệp của Sơn ở Blao. Người dẫn đường là thầy giáo Lê Quang Kết ở Blao. Những người hiểu rõ những năm tháng Trịnh Công Sơn ờ B’lao là cụ Lê Cao Lợi - nguyên trưởng ty Tiểu học, lãnh đạo của thầy giáo Trịnh Công Sơn lúc ấy và cụ Phạm Trung Thành, nhân viên cũ của Ty Tiểu học (từ năm 1964) - người chơi đàn violon, hay trao đổi về âm nhạc với nhạc sĩ Trịnh Công Sơn ở Blao. Tư liệu bổ sung do hai ông bạn họa sĩ Đinh Cường và Trịnh Cung giúp.

Trịnh Công Sơn - trưởng giáo trường sơ học Bảo An

Như chúng ta đã biết, Trịnh Công Sơn học khóa I thường xuyên trường Sư phạm Qui Nhơn (1962-1964). Năm 1964 mãn khóa được bổ lên B’lao cùng một số bạn cùng quê, cùng khóa, trong đó có Lê Thị Ngọc Trinh - người trong ban đồng ca của trường Sư phạm Qui Nhơn đã từng lĩnh xướng trường ca Dã Tràng của Sơn. Lê Thị Ngọc Trinh được bổ về trường Nữ Bảo Lộc ở ngay trung tâm Thị xã, Trịnh Công Sơn bổ đi xa hơn một chút là trường sơ học Bảo An cách Tỉnh đường và Ty Tiểu học Lâm Đồng gần một cây số. Trường Bảo An có ba lớp 1,2,3, sĩ số mỗi lớp chừng vài mươi em, đa số học sinh là người dân tộc ít người, chỉ có dăm ba em là người Kinh. Cơ sở của trường có hai phòng đứng cho vơ trên một bãi đất trơ trụi, mái lợp tranh, vách nứa; học sinh mặt mày lem luốt, mũi dãi lò thò, áo quần rách rưới, nhuộm bụi đỏ trông rất thê thảm. Bảo An thuộc loại trường sơ cấp, không có chức Hiệu trưởng. Người phụ trách trường có cái tên cổ cổ là trưởng giáo giống như ông Ngô Đình Khả lúc mới được bổ nhiệm làm trưởng giáo trường Quốc Học hồi cuối thế kỷ XIX vậy (1896). Trịnh Công Sơn được "đào tạo chính qui" nên làm trưởng giáo và đứng dạy lớp ba vào buổi sáng, ông giáo Tạ Văn Thống sắp về hưu dạy hai lớp 1 và 2 vào buổi chiều. Hằng ngày ông trưởng giáo họ Trịnh đi về dạy học phải cuốc bộ trên con đường dốc mà vào mùa nắng thì bụi đó mịt mù, vào mùa mưa bùn lầy nhoe nhoét rất khó bước. Tuy đi về hơi vất vả một chút nhưng chuyện soạn bài và đứng lớp rất thoải mái. Học trò miền núi dễ bảo. Vào mùa hái chè các em ở nhà giúp cha mẹ, đến lớp chỉ có mươi mười lăm em. Phòng học không có cửa, nhiều hôm mây mù bay tràn vào lớp làm cho thầy giáo và học trò cũng lảng đảng theo mây. Nhiều ý nhạc khởi dậy trong lòng ông trưởng giáo Trịnh:

"Bụi về với mây Người còn đó gieo hạt lúa trên ruộng đất nầy" (Phúc Âm Buồn, 1965).

"Qua khoảng trời trống trơn của lớp học Sơn đã vẽ nhiều ký họa đẹp và sinh động những người dân tộc trên nương rẫy, dưới bóng suối mát". (Đinh Cường kể).

Dạy học ở vùng thượng du thế ấy. Không vui. Nhưng dù sao với chỉ số lương (indique) 320 cộng thêm phụ cấp đắc đỏ vùng cao, mỗi tháng Trịnh Công Sơn cũng lĩnh được 5.200$. So với vật giá lúc ấy: Cà-phê loại ngon 1$/ly, phở 3$/tô, cơm 600$/ tháng, vàng 2.000$/ lượng. . . lương như thế là cao, có của ăn, của để.

Nhà trọ của Trịnh Công Sơn tại Blao là một ngôi nhà kiểu biệt thự mới xây trên khu đất khoáng đạt ở gần Ty Công chính Lâm Đồng. Chủ ngôi nhà là cô Phi - trưởng phòng kế toán Ty Công chính. Trịnh Công Sơn thuê nhà cùng với ba đồng nghiệp họ Nguyễn là Thanh Ty (Nha Trang), Hảo Tâm và Văn Ba (Sư phạm Sài Gòn). Mỗi người phải trả tiền nhà 300$/tháng. Bà chủ nhà có dáng người mảnh dẻ, hơn ba mươi tuổi, cùng với đứa con gái ở chung trong nhà. Nhờ thế các thầy giáo trẻ sống xa nhà đỡ bớt khô khan.

Những khi lễ lược, Blao có tổ chức văn nghệ, Trịnh Công Sơn được mời sinh hoạt với các đồng nghiệp. Ngoài Trịnh Công Sơn, những cây văn nghệ lúc đó mà đến nay dân B’lao còn nhớ là Hooàng Thị Ni Na, Lê Thị Ngọc Trinh, Đỗ Thị Nghiễm. Lúc ấy dân địa phương Blao ít có người chơi nhạc. Mỗi khi muốn nói chuyện âm nhạc Trịnh Công Sơn hay đến 24 đường Tiên Dung gặp ông Nguyễn Trung Thành làm việc ở Ty Tiểu học. Ông Thành được đào tạo đễ chơi đàn violon trong ban nhạc lễ của nhà thờ Bảo Lộc. Ông không thích nhạc của Sơn nhưng ông phải công nhận với Sơn rằng: "Ca từ (parole) của Trịnh Công Sơn rất tuyệt vời. Sau nầy anh có được người đời biết tiếng chính là nhờ cái phần ca từ". Đến nay thì ông Thành xin nói lại với tôi: "Ca khúc của Trịnh Công Sơn, ca từ hay mà nhạc cũng rất hay!".

Sinh hoạt văn nghệ thường xuyên của Trịnh Công Sơn lúc nầy là hát cho học sinh nghe và dạy cho học sinh hát. Từ hồi còn học Sư phạm, Trịnh Công Sơn đã sáng tác nhiều bài hát cho thiếu nhi. Lúc lên dạy học ở Blao, anh lại sáng tác thêm nhiều bài nữa. Ngày nay nhiều người còn thuộc bài Ông Tiên Vui. Cô giáo Lê Thị Ngọc Trinh vừa kể chuyện cũ ở Blao vừa hát cho tôi nghe:

Ông Tiên vui ông có cái râu dài

Đêm ông thường ngủ yên trên đỉnh mây

Ông tiên vui ông thường hay nhắc đến

Chốn Thiên đình chẳng còn tháng ngày trôi

Ông tiên vui ông có cái căn nhà

Trên ngọn đồi hằng đêm ông ghé qua

Hôm em lên ông chợt đi đâu vắng

Lúc em về em buồn đến ngẩn ngơ"

Từ "Tuổi đá buồn" đến "Ca khúc da vàng"

Buổi chiều nghỉ dạy, sau giấc ngủ trưa, Trịnh Công Sơn sửa lại chiếc áo ka-ki vàng, bỏ vô quần tẹc-gan nghiêm chỉnh rồi xỏ chân vào đôi giày Batar rảo bước ra quán Cà-phê bi-Da Ngọc Trang. Anh chơi ở đó cho đến tối. Cũng có hôm, anh cùng với vài người bạn dạo quanh hồ Bảo Lộc hoặc đi dọc theo quốc lộ Sài Gòn Đa Lạt chạy qua Thị xã nói chuyện phiếm. Nhiều hôm thiếu bạn, anh dạo phố một mình với nỗi buồn da diết mà anh đã thể hiện trong bài Chiều Một Mình Qua Phố hồi còn học ở Sư phạm Qui Nhơn (1963). Lúc đầu thanh niên B ỏlao nhìn mái tóc thưa mềm, chạy dài xuống gảy và hàng râu mép hung hung nâu của Sơn, họ lấy làm lạ. Về sau có dịp đến gần và biết Trịnh Công Sơn vừa là thầy giáo vừa là nhạc sĩ hiền hậu hồn nhiên họ đâm ra cảm mến và rất hân hạnh được gần anh. Những chiều không thấy anh dạo phố hay khom mình trên bàn bi-da Ngọc Trang họ cảm thấy vằng vẽ và có ý chờ trông.

Vào dịp nghỉ lễ hay nghỉ cuối tuần, Sơn hay lên xe đò về Sài Gòn chơi với Đinh Cường hoặc Trịnh Cung, chiều Chủ nhật trở lại Blao để sáng thứ hai lên lớp. Anh về Sài Gòn còn có mục đích xuất bản tập nhạc đầu tay của anh. Nhiều lần Trịnh Công Sơn không lên kịp vào đầu tuần, ông giáo Thống đã giúp dạy hộ cho anh. Sự vắng mặt không xin phép của một giáo viên là phạm kỷ luật, may mắn sao ông Lê Cao Lợi - trưởng ty Tiểu học, là người biết mến mộ nghệ sĩ nên dù Trịnh Công Sơn vắng mặt nhiều lần (có lần đến ba tuần) ông vẫn không khiển trách. Từ sau ngày Nguyễn Văn Ba - người bạn đồng nghiệp và cùng thuê chung nhà, chết vì trúng mìn trên đường Blao-Sài Gòn, Trịnh Công Sơn phải tiêu phí những ngày nghỉ ở Blao. Một mình "nằm trong căn gác điều hiu", nghe gió lướt thước kéo qua rừng lau dưới những cơn mưa không dứt, Sơn nghĩ về đời mình, nghĩ về cái chết của Nguyễn Văn Ba, nghĩ về tiếng chuông nhà thờ Bảo Lộc ở phía bên kia đường sáng sáng chiều chiều dội vào sự cô đơn của anh. Và, chính trong những ngày bó gồi ở nhà ấy, anh phát hiện có một người đẹp hằng ngày đi Nhà thờ bằng con đường qua trước cửa phòng anh. Trịnh Công Sơn hơi ân hận. Lâu nay anh bù khú với bọn bạn trai nên không để ý đến người hàng xóm gái ấy. Người có tên là Ngà. Ngà không sắc sảo, không quý phái như các cô gái Huế đã "hờp hồn" anh như Ph. Th., Bích Diễm, nhưng với cái dáng mảnh mai, tóc thề chấm vai, khuôn mặt thánh thiện như mặt Đức Mẹ Đồng Trinh của cô cũng đã làm cho Trịnh Công Sơn mất ngủ. Sự phát hiện trong cõi cô đơn ở B’lao có Ngà như một cái nhấn làm bật dậy những dồn nén cô đơn mang tính tâm linh trong Sơn lâu nay. Anh viết bài Tuổi  Đá Buồn.

"Trời còn làm mưa mưa rơi mênh mang từng ngón tay buồn em mang em mang đi vào giáo đường ngày chủ nhật buồn còn ai còn ai đóa hoa hồng cài trên tóc mây, ôi đường phố dài lời ru miệt mài ngàn năm ngàn năm ru em nồng nàn ru em nồng nàn"

Bản in lần đầu Ca khúc Trịnh Công Sơn (Nxb An Tiêm, SG 1967), bài Tuổi Đá Buồn được soạn với nhịp 4/4, đoạn mở đầu với 30 nhịp rưỡi mới có một dấu lặng, phần ca từ suốt 55 từ không hề có một cái chấm phẩy nào. Hình ảnh cô Ngà mang ngày chủ nhật buồn (Sombre dimanche) đến nhà thờ, con đường quốc lộ Sài Gòn - Đà Lạt dài hun hút đi qua Thị xã. . . . nối tiếp nhau. Đoạn nhạc dài lê thế ấy diễn tả những cơn mưa không dứt của Bõ lao trong tâm hồn Sơn. Sự cô đơn của Trịnh Công Sơn không phải của người trần thế, của con người với con người, của xác thịt với xác thịt mà chính là của thân phận làm người. Sự cô đơn hư vô nhuốm một chút siêu hình:

"Trời còn làm mưa rơi mưa rơi từng phiến băng dài trên hai tay xuôi tuổi buồn em mang đi trong hư vô ngày qua hững hờ".

Sự cô đơn "hư vô" của thân phận làm người nên bao giờ còn "làm kiếp con người" thì còn cô đơn. Vì thế những ý tưởng ấy cứ ẩn hiện không ngừng trong cảm xúc của Sơn.

. . ." Trời còn làm mưa mưa rơi thênh thang từng gót chân trần em quên em quên ôi miền giáo đường ngày chủ nhật buồn còn ai còn ai"

(Ca khúc Trịnh Công Sơn, Nxb An Tiêm, SG 1967)

Nếu không có những ngày chủ nhật buồn ở Blao có lẽ Trịnh Công Sơn không có những ca khúc buồn đến thế. "Người nằm co" trong Phúc Âm Buồn chính là hình ảnh Trịnh Công Sơn trong những ngày ấy.

" Người nằm co như loài thú khi mùa đông về

Người nằm yên không kêu than buốt xương da mình"

Muốn tránh xa mọi người, một người nằm yên nhưng không thể nằm yên được.

"Từng tiếng người nhiều tiếng người gọi hoài giữa đêm"

Trịnh Công Sơn viết bài Phúc Âm Buồn vào năm 1965 - Đấy là năm quân Mỹ đổ bộ ồ ạt lên bến phá Toà Khâm Huế, nhiều bạn bè của anh xuống đường đấu tranh chống chiến tranh, chống lại việc dùng tuổi trẻ như một thứ củi đốt cho chiến tranh của Mỹ. Cũng có một số bạn của Trịnh Công Sơn bị động viên, bị bắt đi quân trường (nhà thơ Ngô Kha), hay đang trốn lính. Ngày 20.7.1965, Uỷ ban Thanh niên Sinh viên của Nguyễn Cao Kỳ mời sinh viên miền Nam về Sài Gòn hội thảo "chuẩn bị giải phóng miền Bắc". Trong hội thảo nầy bà Ngô Bá Thành, Hoàng Phủ Ngọc Tường, Nguyễn Đắc Xuân đã công khai chống chiến tranh, kêu gọi hòa bình. Ở Huế Thái Luân cho ra đời tập thơ phản chiến Vùng Tủi Nhục lên án chiến tranh do Mỹ đạo diễn được sinh viên học sinh chuyền tay nhau đọc. Tận bên Mỹ Bob Dylan, Joan Baez ôm đàn du ca hát phản chiến.... Qua thư từ, Trịnh Công Sơn hiểu rõ hết tính hình chiến tranh và đấu tranh kêu gọi hòa bình ấy. Những người bị mời dự hội thảo của Nguyễn Cao Kỳ chống chiến tranh vì tinh thần dân tộc. Trịnh Công Sơn là một người hiền hòa nhân hậu, rất sợ chuyện chém giết. Năm 1963, lúc còn theo học Sư phạm ở Qui Nhơn, đọc Mythe de Sysiphe của Albert Camus (1942) Trịnh Công Sơn đã thấy sự hiện hữu của con người là phi lý (absurde) giống như anh chàng Sisyphe bị khổ sai bằng việc hằng ngày phải lăn một tảng đá lên núi rồi thả tay cho đá lăn xuống núi không tạo ra một tác dụng nào cả:

"Người chợt nhớ mình như Đá lăn vết lăn buồn".

(Vết Lăn Trầm, 1963)

Đến năm 1965, chiến tranh làm bi thảm hơn sự phi lý của thân phận con người. Đúng như tình hình anh đã thấy trước đó một năm:

"Ôi chinh chiến đã mang đi bạn bè

ngựa hồng đã mỏi vó chết trên đồi quê hương"

(Xin Mặt Trời Ngủ Yên, 1964)

Với một ý thức dân tộc chung chung, Trịnh Công Sơn không còn thụ động được nữa, anh phải dấn thân. Suốt cả mùa hè năm 1965, Trịnh Công Sơn nằm lại B’lao, đóng cửa soạn những ca khúc chống chiến tranh, kêu gọi hòa bình như các bài Gia Tài Của Mẹ, Ca Dao Mẹ, Người hát Bài Quê Hương, Du Mục, Lại gần Với Nhau, Người Già Em bé, Người Con Gái Việt Nam Da Vàng ... Lúc ấy hai chữ "hòa bình" bị cấm kỵ. Nói hòa bình là "Cộng sản". Cho nên những ca khúc phản chiến của Trịnh Công Sơn soạn xong phải giữ kín và chỉ hát trong giới bạn bè thân thiết thôi. Những bạn bè thân thiết đó ở Đơn Dương, Sài Gòn, Huế, và đặc biệt là Đa Lạt. Bạn bè nghe nhạc phản chiến của Trịnh Công Sơn rất thích, tác giả cất lên tiếng nói bất lực trước cuộc chiến tranh và thể hiện khát vọng hòa bình hộ cho nhiều người thế hệ anh. Nhưng cũng có nhiều người không thích. Những ca khúc phản chiến "nguy hiểm" đến như thế thì có ca sĩ nào dám hát? May sao, trong những chuyến lên về Đa Lạt, Trịnh Công Sơn đã gặp được một cô "bé quê" trong một phòng trà và cô bé đã lột xác hóa thân thành ca sĩ Khánh Ly hát nhạc phản chiến bắt đầu từ Quán Văn Đại học Văn khoa Sài Gòn (1965-1966). Nhạc phản chiến của Trịnh Công Sơn gắn liền với giọng ca Khánh Ly. Gặp gỡ Khánh Ly là một bước ngoặt mang tính định mệnh của Trịnh Công Sơn. Không có những tháng năm dạy ở Blao để tiện đường lên về Đa Lạt thì làm sao Sơn có thể gặp được Khánh Ly?

Đến năm 1967, không chỉ có bạn bè anh mới bị "chinh chiến mang đi", mà các đồng nghiệp của anh ở Blao và chính anh bị gọi nhập ngũ. Trịnh Công Sơn không chấp nhận cuộc chiến tranh của Mỹ nên anh trốn lính. Trốn lính từ B’lao. Trốn lính và chấp nhận cuộc sống bất hợp pháp, điều đó có nghĩa là anh phải giả từ cuộc đời làm thầy giáo ngắn ngủi của anh. Trịnh Công Sơn không tự ý bỏ nghề thầy mà vì chính quyền miền Nam lúc ấy đã buột anh phải nghỉ dạy học để đi lính. Anh trốn lính để có thể đi đến cùng sự nghiệp đấu tranh cho hòa bình, cho quyền tự quyết dân tộc.

Trịnh Công Sơn ăn lương dạy học tại B’lao chỉ có ba năm (1964 đến 1967). Thời gian ấy ngắn so với cuộc đời sáu mươi ba tuổi của anh (1939-2001). Nhưng không ai có thể viết tiểu sử nhạc sĩ Trịnh Công Sơn một cách trung thực khi chưa rõ giai đoạn "bụi đỏ sương mù" của anh ở B’lao. Bởi vì chính trong giai đoạn nầy anh đi làm thầy giáo rồi buột phải thôi dạy, anh cho xuất bản những tập nhạc đầu tiên của anh, anh soạn loạt bài phản chiến mang tên Ca Khúc Da Vàng, anh gặp gỡ ca sĩ Khánh Ly và khẳng định sự nghiệp làm nhạc sĩ cho đến cuối đời anh.

Gác Thọ Lộc, một ngày Đông, 2001.

(trích tờ Giao Điểm)

Giao Điểm trả lời lá thư của ông Nguyễn Thanh Ty
về bài viết của tác giả Nguyễn Đắc Xuân đăng trên web GĐ, mục Văn Học năm 2002

1. Thư của ông Nguyễn Thành Ty đề ngày 6/11/2002, email: tythanh01@yahoo.com

Kính gởi Ban biên tập Tạp chí Giao Điểm,

Kính thưa quí vị,

Tình cờ được đọc tạp chí GĐ có hai bài của tác giả Nguyễn Đắc Xuân viết về Trịnh Công Sơn. Đặc biệt là bài ‘TCS với cao nguyên đất đỏ sương mù’. Theo tác giả cho biết, để sưu tầm được những tài liệu về những năm tháng TCS đã dạy học ở Bảo Lộc, ông đã làm một cuộc hành hương về miền quá khứ cách đây đã hơn 30 năm và đã gặp được những người trong cuộc, từng sống chung với TCS như ông Lê Cao Lợi, ông Thành, Thanh Ty, Hảo Tâm, Văn Ba, cô Ngà, bà Phi v.v.... Những tài liệu này, cũng theo ông, TCS đã chôn chặt suốt đời, nên ít ai biết đến, kể cả những người rất thân cận với TCS như Hoàng Phủ Ngọc Tường, Bửu Ý, Đinh Cường, Trịnh Cung và Nguyễn Đắc Xuân, bây giờ chính ông mới là người đầu tiên khám phá ra. Và ông viết ra để trả món nợ với những người bạn, mà bấy lâu nay cứ canh cánh bên lòng.

Đọc xong, tôi bỗng buồn năm phút. Tôi không hiểu ông Xuân đã lấy tài liệu ở đâu mà viết rất chính xác từng chi tiết một. Cả bài viết từ đầu đến cuối, kể luôn những dòng sau cùng nói về cô ca sĩ Khánh Ly nhà quê đưa dòng nhạc họ Trịnh từ miền cao nguyên đất đỏ về thủ đô Sài Gòn. Thật kỳ lạ.

Kính thưa quí vị,

Tôi là một trong số 6 Giáo sinh Sư phạm Qui Nhơn được bổ nhiệm lên Bảo Lộc cùng chung Sự vụ lệnh với TCS. Và tôi đã cùng TCS thuê nhà bà Phi ở cùng với nhau cho đến hè 1967, Sơn trốn lính về Sài Gòn ở chung với Đinh Cường dưới sự bao che của tướng Không quân Lưu Kim Cương.

Nhân ngày TCS qua đời, các bạn hữu yêu cầu tôi viết lại vài kỷ niệm khi sống chung với TCS. Tôi đã cố gắng lục lại xấp hình cũ mà chúng tôi đã chụp chung với nhau từ năm 1964 trước nhà bà Phi và những nơi mà chúng tôi thường hay la cà trong những ngày rãnh rỗi, để nhớ lại một thời dĩ vãng êm đềm, tươi đẹp, thoáng nháy mắt gần 40 năm qua. Nay kẻ còn người mất. Vì vậy mới có tập bút kš ‘Về một quảng đời của TCS’.

Khi đang viết dỡ dang, nhà văn Trần Doãn Nho thấy có những tài liệu mới và lạ nên xin tôi một đoạn để đăng trong Văn Học số 186, số đặc biệt tưởng nhớ TCS cho kịp lúc. Sau này, nhà văn Trần Hoài Thư cũng nhận thấy bài của tôi có nhiều tài liệu thực, sống, lạ nên cũng trích đăng trong Thư quán Bản thảo.

Kính thưa quí vị,

Tôi sẽ lấy làm sung sướng nếu bài viết của tôi được đăng tải rộng rãi để cho những ai hâm mộ hoặc thích nghiên cứu sâu rộng về cuộc đời người nhạc sĩ tài hoa này. Nhưng tôi cũng không muốn ai nhập nhằng lấy của người khác làm của mình, nhất là một người như nhà văn Nguyễn Đắc Xuân, một trong những người đang thành danh ở xứ Huế. Hơn nữa, ông cũng không tôn trọng sự thật, đem râu ông nọ cắm cằm bà kia theo lối suy diễn của mình, để gọi là tác phẩm của mình. Đan cử một ví dụ: Trong tập bút kš tôi viết: Hình ảnh cô Ngà cùng tiếng kèn đồng văng vẳng từ nơi đồn lính xa xôi hòa với tiếng reo xào xạt của đám lau sậy trước nhà và tiếng chuông nhà thờ đổ hồi bên kia đồi thúc dục bước chân đi của cô Ngà mỗi ngày hai lần đi lễ, đã cấu thành những âm thành tuyệt vời cho TCS sáng tác bài ‘Lời buồn thánh’. Thế mà ông Xuân lại đem xào nấu lại thành bài ‘Tuổi đá buồn’. Theo tôi, không có gì làm tủi vong hồn người chết bằng cách xuyên tạc và bóp méo mọi sự việc của họ theo ý mình, dù nhân danh là gì đi chăng nữa.

Thư cũng đã quá dài. Tuần trước,tôi có thư cho quí vị để xin xác minh nguồn tài liệu nhưng chưa thấy hồi âm. Vì vậy mới có thư thứ hai này.

Rất mong được tin của quí vị.

T.B.: Cô Lê Thị Ngọc Trinh tuy cùng được bổ nhiệm một lượt với chúng tôi, nhưng tôi khẳng định cô Trinh không biết một chút gì về những điều mà ông Xuân bảo rằng cô ấy đã kể và hát bài ‘Ông tiên râu dài’ cho ông nghe.

Kính
Nguyễn Thanh Ty

2. Giao Điểm trả lời ông Nguyễn Thanh Ty (hoặc Tý?)

Thưa ông Ty,

Quả là chúng tôi đã nhận được hai điện thư của ông trong vòng chưa tới hai tuần lễ. Qua đề tựa lá thư ‘Xác minh tài liệu bài viết ‘Trịnh Công Sơn với cao nguyên đất đỏ sương mù’ của Nguyễn Đắc Xuân’ và nội dung của lá thư đầu, chúng tôi nhận ra có vài điều không ổn. Chúng tôi ráng chờ xem ông có ý kiến gì khác không, và lá thư thứ hai này là dịp để chúng tôi lên tiếng. Với tư cách của một người phụ trách mạng luới Giao Điểm, hình thức lẫn nội dung, chúng tôi xin trả lời ông trong phạm vi vai trò của chúng tôi như sau:

1)- Trước hết, xin đính chính lại: đây là một mạng luới (Internet Website), chứ không phải là tạp chí Giao Điểm, mặc dù cùng chung nhóm chủ trương, nhưng nội dung và chủ đích rộng hơn, đúng nghĩa như tiêu đề ở trang chính đã nói: ‘diễn đàn mở rộng của nhóm chủ trương GĐ’. Vì ‘mở rộng’ nên chúng tôi sẵn sàng đón nhận tất cả mọi đóng góp mang nội dung nghiên cứu về mọi lãnh vực có lợi ích cho dân tộc, trong đó có phần văn nghệ, văn học... nói chung. Ông Nguyễn Đắc Xuân là một độc giả ở trong nước gởi bài đóng góp trong tinh thần này. Qua sự hiểu biết của chúng tôi, ông Xuân là tác giả của vài chục cuốn sách (dày hoặc mỏng) về các đề tài lịch sử, nhất là các đề tài về lịch sử, văn hóa Huế. Về mặt văn hóa dân tộc nói chung, đây là những công trình nghiên cứu nghiêm túc, đáng ca ngợi. Đối với khía cạnh ông Xuân có ‘đang thành danh’ (như ông Ty đã đề cập trong thư), đã thành danh, hay sẽ thành danh, hoặc trong quá khứ ông đã đi theo Mặt trận Giải phóng MN chống các chế độ Ngô Đình Diệm hay Nguyễn Văn Thiệu... đối với chúng tôi không thành vấn đề. Và vấn đề là ở chỗ với sự đóng góp của một tác giả, nội dung của các sáng tác gửi tới có ích lợi cho văn hóa dân tộc không, có phù hợp với chủ trương của chúng tôi hay không. Nếu có, theo sự “thẩm định” của chúng tôi, chúng tôi sẽ đăng. Có một số người đã nghĩ rằng mạng lưới GĐ là của một nhóm Phật giáo, nhưng trên thực tế, chúng tôi cũng có một số không nhỏ các tác giả của tín đồ Công Giáo La Mã đứng trên lập trường dân tộc dứt khoát, đã đóng góp nhiều công trình nghiên cứu, nhận xét, phê bình về đạo Thiên Chúa Giáo nói chung.

Chúng tôi nghĩ, với một người cầm bút như ông, chắc ông đã nhìn thấy vấn đề này rất rõ ràng.

2. Tờ Văn Học số đặc biệt (186) về Trịnh Công Sơn (do ông Nguyễn Mộng Giác điều hành, bang California, Mỹ) ông Ty đề cập trong thư chúng tôi có biết, không những biết chúng tôi đã giới thiệu số VH đặc biệt này ở trang chính (webs GĐ) trong vòng một tuần lễ và đưa vào Trang nối kết trong vòng một tháng, sau khi tờ VH được phổ biến qua internet (số lớn độc giả có theo dõi website GĐ đều biết). Dĩ nhiên, độc giả của GĐ, cũng như chúng tôi đã có đọc đầy đủ các bài viết tuởng niệm về TCS - dưới nhiều cái nhìn khác nhau, trong đó có bài viết của ông. Qua bài của ông, chúng tôi cũng đã từng ghi nhận, đó là bài viết có nhiều chi tiết độc đáo, đóng góp thêm về mặt văn học sử sau này. Sự kiện chúng tôi đã giới thiệu số Văn Học đặc biệt ấy không những chỉ vì để chia xẻ sự mất mát một nhân cách nghệ sĩ lớn, mà còn vì cảm khái tinh thần hào hiệp của tạp chí VH đã cống hiến cho độc giả bốn phương qua hệ thống mạng luới toàn cầu đọc ‘chùa’ số báo đó.

3. Nhưng qua bức thư của ông tiết lộ, nhân đọc bài của tác giả Nguyễn Đắc Xuân (như ông đã đề cập trong thư) trên website GĐ đã làm cho ông ‘buồn lòng’ tới mức đã chỉ trích nhà văn NĐX đã ‘xào nấu’ văn chương của ông  có vài điểm cần phải xét lại, xin được nêu ra như sau:

a. Ông, với tư cách là ‘giáo sinh’ dạy cùng trường, ở cùng nhà trọ với nhạc sĩ Trịnh Công Sơn, tức là ông có thẩm quyền biết sự thật về nguyên do sự ra đời các nhạc phẩm của họ Trịnh? Qua các lời ‘chỉ trích’ nhà văn Nguyễn Đắc Xuân của ông, chúng tôi có thể nhận ra điều đó, và chúng tôi xin phép nhắc nhở ông như thế này: Đã là giáo sinh dạy cùng trường, ở chung cùng nhà, tất phải là thân hữu. Điều đó hiển nhiên và dễ hiểu. Thế nhưng, thân hữu không có nghĩa là ông Ty đã là một người bạn tâm giao với nhạc sĩ họ Trịnh, nhất là sự tâm giao của một người nghệ sĩ thường rất đặc biệt, như: cùng tài năng, cùng sở trường, cùng những chia xẻ, gắn bó nội tâm, lý tưởng v.v... và sau hết, phải cùng một tâm hồn nghệ sĩ. Nhà giáo, theo chỗ chúng tôi biết, là những người mô phạm, mực thước, thận trọng, cân nhắc, tính toán ... , và những thứ này chắc chắn rất kỵ húy với nhạc sĩ Trịnh Công Sơn, mặc dù ông Sơn cũng là nhà giáo miễn cưỡng, theo chúng tôi. Dù có ‘tâm giao’ với nhạc sĩ họ Trịnh hay không, chúng tôi cho rằng qua một thời gian gần gũi, chung đụng với Trịnh Công Sơn, ông Ty có quyền đưa ra những nhận xét chủ quan của mình về một số bản nhạc của người nhạc sĩ. Đó cũng là một đóng góp nhỏ, ý nghĩa nhưng ... giá trị thực của nó hãy để cho những người viết phê bình, nghiên cứu về nghệ thuật, âm nhạc lên tiếng, kể cả các bài viết của ông Nguyễn Đắc Xuân. Lẽ ra ông Ty không nên lên tiếng chỉ trích ông Nguyễn Đắc Xuân, làm như vậy là vì ‘xúc cảm’ mà ông tự hạ mình xuống mức thật đáng tiếc.

b. Độc giả cũng như chúng tôi đã biết một cách chính xác rằng: Trịnh Công Sơn là một Phật tử, hơn nữa tư tưởng Phật giáo đã ảnh hưởng tới sự sáng tác của ông rất nặng (qua các bài viết của chính nhạc sĩ họ Trịnh, qua các cuộc phỏng vấn, và qua nhạc ngữ mà chúng ta ghi nhận được). Trong cuộc sống đời thường, vì là một nghệ sĩ có tài, lại có một số cá tính dễ thương, nên ông có rất nhiều ‘thân hữu’, trong số có thân hữu theo các tôn giáo khác ông. Thế nhưng, sau khi nhạc sĩ họ Trịnh từ giã cõi đời, có một vài ‘thân hữu’ của Trịnh Công Sơn theo đạo Công giáo La mã, cố tình uốn ép, gò chữ mượn lời để cố chứng minh Trịnh Công Sơn cũng có những ảnh hưởng của tinh thần Thiên Chúa giáo! Chúng tôi thiết nghĩ họ không nên làm như vậy, bởi cố làm như vậy chỉ tự tố cáo: đạo Thiên Chúa giáo ở Việt Nam với một xuất xứ tầm thường đã tạo ra những tâm chất tầm thường, hèn mọn mà thôi, chỉ còn lại là những kẻ ưa khoa bảng, bằng cấp được đóng mộc, ký tên từ kẻ khác,... ham mê tiền bạc, địa vị và thích được xưng tụng... nhưng lại không có thiên tài!

c. Về xuất xứ của bản ‘Lời buồn thánh’ của nhạc sĩ họ Trịnh, theo ông Ty, chúng tôi có vài thắc mắc: ông đã từng cho biết căn nhà thuê mướn của các ‘giáo sinh’ nó đẹp và sang như một biệt thự (nếu chúng tôi không nhớ lầm!) thì làm sao có các câu ‘chiều chủ nhật buồn nằm trong căn gác đìu hiu...’? và theo ông ‘những tiếng kèn đồng văng vẳng từ nơi đồn lính xa xôi hòa với tiếng reo xào xạc của đám lau sậy trước nhà và tiếng chuông nhà thờ đổ hồi bên kia đồi thúc dục bước chân đi của cô Ngà nỗi ngày hai lần đi lễ, đã cấu thành những âm thanh tuyệt vời cho TCS sáng tác bài ‘Lời buồn thánh’ là những chất xúc tác đã cấu tạo nên bài nhạc, chúng tôi nghĩ ông đã làm ‘tủi vong linh’ tâm chất của người nghệ sĩ quá cố, và ý nghĩa đích thực của nội dung bản nhạc rồi đó. Nhưng đó là một yếu tố thuộc về nghệ thuật cần phải đi sâu vào chi tiết hơn không nên đề cập trong lá thư trả lời ngắn ngủi này.

d. Điểm sau cùng, về chuyện ‘trốn lính’ của Trịnh Công Sơn: Việc TCS không đi lính cho các chế độ ở miền Nam lúc đó là hành động đúng đắn, can đảm dù có ai ‘bao che’ hay không. Giai thoại TCS được ông Lưu Kim Cương bao che, cần phải xét lại cho chính xác. Theo chúng tôi biết, ông Lưu Kim Cương vào thời gian Nguyễn Cao Kỳ chưa được ‘bốc’ lên làm Chủ tịch Ủy ban hành pháp trung ương, chỉ có cấp bậc là đại úy thôi (nhưng sau đó khi Kỳ giữ chức lớn, thì ông Cương lên như diều). Sau khi chết, ông mới được thăng cấp chuẩn tướng. Ông ta có chức vụ là chỉ huy trưởng vòng đai an ninh phi trường Tân Sơn Nhất. Chúng tôi có người anh ở trong cư xá Phi Long (dành cho sĩ quan, nhà ông Cương cách nhà anh tôi một dãy nhà thôi, gần nhà trung tá Thịnh, đại tá On chỉ huy trưởng Liên phi đoàn vận tải). Ông ta chết vì trúng đạn pháo kích sau Mậu Thân. Với chức vụ đó (năm 1967), ông Cương không thể bao che cho Trịnh Công Sơn trốn lính được, ngoại trừ đem TCS vào cư xá Phi Long để trú thân hoặc bổ sung TCS vào quân số ma của an ninh phi trường. Chúng tôi tin với tâm chất nghệ sĩ, TCS sẽ không chấp nhận một hoàn cảnh tù túng như vậy. Giai thoại đúng đắn nhất, chỉ có thể hiểu rằng Lưu Kim Cương là một trong những người yêu mến tài hoa của TCS mà thôi. Chúng tôi nêu lên điểm này để xin quí vị viết lách ở nước ngoài hãy dẹp bỏ giai thoại tầm thường này qua một bên.

Chúng tôi không liên lạc thường xuyên với nhà văn Nguyễn Đắc Xuân, nhưng mong rằng qua lá thư của ông và phần trả lời của chúng tôi, ông Xuân sẽ đọc được rồi lên tiếng. Điều sau cùng xin thưa với ông Nguyễn Thanh Ty, để đáp ứng cho sự ‘sung suớng’ của ông, chúng tôi sẵn sàng đăng lại bài viết của ông nếu có sự yêu cầu. Xin chúc ông chuẩn bị đón Xuân dân tộc trong tâm cảm bớt buồn, an nhiên tự tại... Các câu chuyện về văn học sử có khi nó sẽ kéo dài cả trăm năm sau.

Thân chào,

Phụ trách web GĐ,
Nguyễn Văn Hóa

Thư của Nguyễn đắc Xuân ở Việt Nam gửi web site Giao Điểm nhân bức thư của tác giả Nguyễn Thanh Ty gửi GĐ.

Huế, ngày 15 tháng 01 năm 2003

Kính gởi Ban biên tập Trang Web Giaodiem.com và Giaodiem.net.

Tối ngày 14.01.2003, một người quen ở nước ngoài gởi qua mạng cho tôi Trang Văn Nghệ 2003 trích trên Trang Web Giaodiem.com có đăng Thư của ông Nguyễn Thanh Ty đề ngày 6/11/2002, tỏ thái độ bất bình về bài viết ‘TCS với cao nguyên bụi đỏ sương mù’ của tôi đã đăng trên mục Văn Học năm 2002 của Giao Điểm. Tiếp sau thư của ông Nguyễn Thanh Ty là bài Giao Điểm trả lời thư của ông Nguyễn Thanh Ty về bài viết của tác giả Nguyễn Đắc Xuân đăng trên web GĐ, mục Văn Học năm 2002. Đọc kỹ thư của ông Nguyễn Thanh Ty, tôi nghĩ chỉ cần đề nghị người phụ trách trang Web GiaoDiem cho đăng lại bài viết của ông Nguyễn Thanh Ty bên cạnh bài viết của tôi để cho độc giả Giao Điểm đọc và tự thấy ông cựu giáo sinh sư phạm Nguyễn Thanh Ty bất bình vì ý muốn độc quyền ‘thông tin’ hay vì nhã ý muốn cùng những người yêu quí nhạc sĩ Trịnh Công Sơn góp ‘thông tin lịch sử’ cho cuộc đời của Sơn. Nhưng vì ở cuối phần trả lời, ông Nguyễn Văn Hoá - người phụ trách trang Web Giao Điểm viết: ‘Chúng tôi không liên lạc thường xuyên với nhà văn Nguyễn Đắc Xuân, nhưng mong rằng qua lá thư của ông và phần trả lời của chúng tôi, ông Xuân sẽ đọc được rồi lên tiếng’. Vì thế tôi không thể không lên tiếng.

Trước tiên, như tôi vừa đề cập, tôi xin dành lời phê phán cho độc giả sau khi đọc bài viết của Nguyễn Đắc Xuân và bài của ông Nguyễn Thanh Ty (nếu Trang Web Giao Điểm đồng ý đăng hoặc đọc ở một báo viết, báo điện tử nào đó);

Thứ hai, những gì Giao Điểm đã đề cập và đã trả lời, tôi không nhắc lại sợ làm mất thì giờ bạn đọc.

Thứ ba, bài ‘Trịnh Công Sơn với cao nguyên bụi đỏ sương mù’ của tôi trước khi đăng lên trang Web GiaoĐiểm, đã đăng trên tạp chí Kiến Thức Ngày Nay, số 410, ra ngày 1.1.2002, kèm theo 4 tấm ảnh tư liệu (trong đó có tấm ảnh Trịnh Công Sơn đệm đàn cho Khánh Ly hát Tuổi đá buồn tại quán Văn Đại học Văn khoa Sài Gòn năm 1965). Từ đó đến nay tôi đã nhận được một số góp ý để sửa chữa. Tôi rất cám ơn.

Lâu nay tôi thường rất thích tranh luận để tiếp cận với thông tin lịch sử đích thực, nhưng qua trang thư nầy tôi chưa có ý tranh luận với ông Nguyễn Thanh Ty. Lý do: tôi không biết ông Nguyễn Thanh Ty là ai, nhưng mới đọc qua thư ông viết cho GiaoĐiểm tỏ thái độ bất bình với bài viết của tôi với một giọng điệu kệch cỡm gây cho tôi cảm tưởng hình như ông Ty không được bình thường (?). Thông thường chỉ có những người không bình thường mới đi tranh luận với một người không bình thường! Do đó tôi chưa đặt vấn đề tranh luận với ông Ty ở đây.

Nếu trong thực tế ông Ty vẫn bình thường và đã đọc kỹ bài ‘Trịnh Công Sơn với cao nguyên bụi đỏ sương mù’ của tôi trên trang Web Giao Điểm thì xin ông chỉ cho tôi biết trong bài viết của tôi có đoạn nào, ở trang nào, ở dòng nào tôi đã viết như ông đã trích vào thư ông như các đoạn sau đây:

- Nguyễn Đắc xuân ‘đã gặp được những người trong cuộc, từng sống chung với TCS như ông Lê Cao Lợi, ông Thành, Thanh Ty, Hảo Tâm, Văn Ba, cô Ngà, bà Phi v.v....’

- ‘Những tài liệu này, cũng theo ông (tức Nguyễn Đắc Xuân), TCS đã chôn chặt suốt đời, nên ít ai biết đến, kể cả những người rất thân cận với TCS như Hoàng Phủ Ngọc Tường, Bửu Ý, Đinh Cường, Trịnh Cung và Nguyễn Đắc Xuân, bây giờ chính ông (tức Nguyễn Đắc Xuân) mới là người đầu tiên khám phá ra’.

Nếu ông không chỉ ra được tôi đã viết hai đoạn văn trên ở đâu thì ông bị tôi ngờ ông không bình thường là có lý do. Chỉ có những người không bình thường mới viết dựng đứng lên như thế!

Ông lại viết:

- ‘Tôi không hiểu ông Xuân đã lấy tài liệu ở đâu mà viết rất chính xác từng chi tiết một’.

Nếu ông Ty đã đọc bài của tôi thì chắc ông đã biết được nguồn tham khảo của tôi qua đoạn văn nầy:

‘Người cung cấp những thông tin đầu tiên về những năm tháng Trịnh Công Sơn dạy học và sáng tác ở B’lao cho tôi là chị Lê Thị Ngọc Trinh - bạn học Sư phạm khóa I (1962-1964) với Sơn ở Qui Nhơn và đồng nghiệp của Sơn ở B’lao. Người dẫn đường là thầy giáo Lê Quang Kết ở B’lao. Những người hiểu rõ những năm tháng Trịnh Công Sơn ờ B’lao là cụ Lê Cao Lợi - nguyên trưởng ty Tiểu học, lãnh đạo của thầy giáo Trịnh Công Sơn lúc ấy và cụ Phạm Trung Thành, nhân viên cũ của Ty Tiểu học (từ năm 1964) - người chơi đàn violon, hay trao đổi về âm nhạc với nhạc sĩ Trịnh Công Sơn ở B’lao. Tư liệu bổ sung do hai ông bạn họa sĩ Đinh Cường và Trịnh Cung giúp.

Những người giúp cho tôi thông tin để viết bài ‘Trịnh Công Sơn với cao nguyên bụi đỏ sương mù’ (t/c Kiến Thức Ngày Nay), hiện sống ở Huế (Lê Thị Ngọc Trinh), ở Bảo Lộc (Lê Cao Lợi, Phạm Trung Thành), ở Thành phố Hồ Chí Minh (Trịnh Cung), ở Mỹ (Đinh Cường), người dẫn đường cho tôi (vào đầu tháng 7.2001) đi tìm những nơi Trịnh Công Sơn đã từng qua ở Bảo Lộc là thầy giáo Lê Quang Kết (hiện đang dạy Cao đẳng Nông lâm ở Bảo lộc). Những người nầy đều xuất thân dạy học, đang ở trong nước, không xa lạ với mấy trăm ngàn bản/mỗi số tạp chí Kiến Thức Ngày Nay, nếu tôi bịa đặt chuyện đã gặp họ và đưa vào miệng họ những thông tin mà họ không phải là người cung cấp chắc chắn với một sự tự trọng tối thiểu của nhà giáo họ đã phản ứng tôi từ lâu.

Không ai trong những người đã nêu tên trong nguồn cung cấp thông tin cho bài viết của tôi có lần đã ở chung nhà thuê với nhạc sĩ Trịnh Công Sơn như ông Ty nhưng sự hiểu biết của họ về nhạc sĩ Trịnh Công Sơn chưa chắc đã thua ông Ty. Nhiều người trong số những người đã giúp tôi có lẽ ông Ty đã biết ? Thế thì tại sao ông còn hỏi tôi ‘lấy tài liệu ở đâu?’ Hay là vì cái tôi muốn độc quyền thông tin của ông quá lớn, đã che mắt ông không cho ông đọc thấy tên những người ấy nên ông mới hỏi tôi như thế ?

Tôi lại hết sức sửng sốt khi đọc đến cái T.B. ở cuối thư của ông Ty: ‘Cô Lê Thị Ngọc Trinh tuy cùng được bổ nhiệm một lượt với chúng tôi, nhưng tôi khẳng định cô Trinh không biết một chút gì (NĐX nhấn mạnh) về những điều mà ông Xuân bảo rằng cô ấy đã kể và hát bài ‘Ông tiên râu dài’ cho ông nghe.’

Tôi không thể ngờ được một người đã từng học nghề thầy như ông Ty lại chủ quan, võ đoán, viết lách xúc phạm đến một đồng nghiệp cũ của mình đến như thế!

Ông Ty cùng học Sư phạm Qui Nhơn, cùng được bổ nhiệm lên Bảo Lộc và cùng ở nhà thuê với nhạc sĩ Trịnh Công Sơn, cô giáo Lê Thị Ngọc Trinh tuy không ở cùng nhà thuê với Trịnh Công Sơn tại Bảo Lộc nhưng cô có những cái ‘cùng’ giúp cô có thể hiểu Trịnh Công Sơn cặn kẽ mà ông Ty không thể nào có được như: cô Ngọc Trinh cùng lớn lên và cùng sinh hoạt ca nhạc ở Huế với Trịnh Công Sơn, cùng vào thi và học Sư phạm Qui Nhơn, cùng hoạt động văn nghệ suốt hai năm học Sư phạm, cùng được bổ nhiệm lên Bảo Lộc, cùng hoạt động văn nghệ ở Bảo Lộc, cùng gặp nhau nhiều lần trong mấy chục năm từ trước 1975 cho đến trước ngày Trịnh Công Sơn qua đời (4.2001), cùng với các cựu giáo sinh Sư phạm Qui Nhơn sinh sống ở Huế hằng năm họp mặt và không quên hát nhạc Trịnh và nhắc lại những kỷ niệm với nhạc sĩ Trịnh Công Sơn. Nhờ thế, cô Lê Thị Ngọc Trinh không những đã giúp tôi một số thông tin có liên quan đến thời gian Trịnh Công Sơn ở Bảo Lộc để tôi viết bài Trịnh Công Sơn với Cao nguyên bụi đỏ sương mù mà còn giúp tôi hình ảnh và một số thông tin khác để tôi viết các bài: Trịnh Công Sơn với phố biển Qui Nhơn (t/c Kiến Thức Ngày Nay số 390, ngày 1.10.2000); Tìm được Trường ca ‘Dã Tràng’ của Trịnh Công Sơn (Báo Sài Gòn Giải Phóng Thứ Bảy, ra ngày 5.1.2002).

Tôi xin hỏi từ sau ngày ông Ty rời Bảo Lộc (1967) đến bây giờ (1.2003), trong 36 năm qua ông đã có dịp nào gặp lại và tìm hiểu về cô Lê Thị Ngọc Trinh chưa mà ông dám ‘khẳng định cô Trinh không biết một chút gì (NĐX nhấn mạnh) về những điều mà ông Xuân bảo rằng cô ấy đã kể và hát bài ‘Ông tiên râu dài’ cho ông nghe.’ Cô Trinh không kể và không hát cho tôi nghe mà tôi dám viết báo bán rộng rãi tại Huế - nơi gia đình và bạn bè cô Trinh đang sinh sống, rằng cô Trinh đã kể và đã hát cho tôi nghe về những thông tin ấy có được không? Bất cứ một nhà giáo nào với sự tự trọng tối thiểu cũng không thể chấp nhận sự bịa đặt như thế huống chi cô Trinh là một cố giáo xứ Huế mẫu mực mà ông Ty đã từng biết! Và, không những cô Trinh thuộc bài hát Ông Tiên Râu mà còn nhiều bạn bè của Trịnh Công Sơn ở Huế đều thuộc bài hát đó.

Tôi là một người viết văn nhưng rất quan tâm đến sử cho nên làm việc với các ‘nhân chứng lịch sử’ tôi đều có lấy bút tích, chụp ảnh và thu thanh lời kể. Riêng về đề tài nhạc sĩ Trịnh Công Sơn tôi còn chú š đến chuyện làm tài liệu để sau nầy đưa vào lưu giữ ở Nhà Lưu niệm Trịnh Công Sơn tại Huế mà chúng tôi đang vận động thành lập. Tất cả những người tôi nêu ‘trong nguồn tư liệu’ trong bài viết đang đề cập đều có ảnh và tiếng nói của họ. Để thấy rõ sự chủ quan, võ đoán của ông Nguyễn Thanh Ty như thế nào, xin độc giả Giao Điểm hãy bỏ chút tiền còm trả cho điện thoại viễn liên để nghe cô giáo Lê Thị Ngọc Trinh hát bài Ông Tiên Râu qua băng Cassette mà tôi đã thu thanh từ hồi mùa hè năm 2001, hoặc có thể - với tinh thần văn nghệ, có một chút lịch sự tối thiểu chứ không võ đoán như ông Thanh Ty, xin nghe cô Ngọc Trinh hát trực tiếp qua điện thoại (Báo trước cho tôi để tôi cung cấp số điện thoại nhà riêng của cô Ngọc Trinh).

Vậy thì, sau khi ông Ty chứng tỏ ông vẫn bình thường và trả lời những câu hỏi của tôi trên mạng, và sau khi độc giả hiểu rõ sự thật qua điện thoại viễn liên gặp cô Ngọc Trịnh, có vị nào thấy cần phải tranh luận tiếp tôi xin viết tiếp.

Xin cám ơn Ban biên tập Giao Điểm đã giúp tôi đưa cái thư điện tử nầy đến bạn đọc.

Nguyễn Đắc Xuân,
9/1 Nguyễn Công Trứ, Huế
Điện thoại: 054.823009

Đạo Văn
Hay Đạo Tư Liệu?

* LÊ TÙNG MINH

Từ xưa đến nay, khi nói đến sự việc ‘ăn cắp văn’ của người khác lấy ‘làm văn của mình’ thì sẽ bị các nhà bình phẩm gọi là ‘đạo văn’! Nhưng có kẻ công khai ‘lấy trộm tư liệu của người khác’ và mặc nhiên ‘xem là tư liệu của mình’, thì gọi là gì? Chưa thấy nhà phê bình nào đặt cho loại trộm này trong văn chương là ‘đạo’ gì? Vì vậy, chúng tôi mạn phép múa rìu qua mắt thợ, múa bút qua mắt các nhà phê bình, xin mạo muội đặt tạm cho nó một cái tên là ‘đạo tư liệu’ (tức là đạo chích tư liệu!)

Không phải ngẫu nhiên mà nhóm từ đạo tư liệu ra mắt bạn đọc ở hải ngoại, trong những ngày tháng đang bung lên một tư trào tranh luận về ranh giới quốc và cộng, giữa những người dân chủ chân chính và bọn cơ hội chủ nghĩa!

Bởi vì có một nhà văn Cộng Sản ở trong nước đang mang tiếng là ‘xào nấu’ tư liệu của một người cầm bút trong hàng ngũ Quốc Gia Dân Tộc ở hải ngoại, để viết bài phổ biến trên mặt báo chí ở trong nước và trên mạng lưới (Internet Website) Giao Điểm vào đầu năm 2002 (Người phụ trách mạng lưới Giao Điểm là ông Nguyễn Văn Hóa?)

Nhà văn Cộng Sản đó là ông Nguyễn Đắc Xuân, mà theo sự giới thiệu của người phụ trách mạng lưới Giao Điểm, thì ông Nguyễn Đắc Xuân là ‘tác giả của vài chục cuốn sách (...) về các đề tài lịch sử, nhất là các đề tài lịch sử, văn hóa Huế.’ (Theo trong thư của Giao Điểm trả lời cho ông Nguyễn Thanh Ty) Nhưng, con người đã nổi danh ở kinh đô Huế xưa đó, lại bị ông Nguyễn Thanh Ty đặt nghi vấn là đã ‘lấy tài liệu ở đâu mà viết rất chính xác từng chi tiết một’ trong bài ‘Trịnh Công Sơn với cao nguyên bụi đỏ sương mù’?

Bạn đọc cần biết rõ rằng: Ông Nguyễn Thanh Ty nguyên là bạn cùng học trường Sư Phạm Quy Nhơn (Khóa I, 1962- 1964), cùng dạy học và cùng sống chung một nhà, cùng sinh hoạt vui chơi với Trịnh Công Sơn tại Bảo Lộc (B’Lao) - Lâm Đồng trong những năm 1964-1967. Mối quan hệ bạn học cùng lớp Sư phạm, bạn đồng nghiệp cùng dạy học và là người cùng sống chung, ăn chung, vui chơi chung, cùng chia sẻ nỗi buồn vui với Trịnh Công Sơn, suốt 5 năm, từ Qui Nhơn đến Bảo Lộc. Như vậy ông Nguyễn Thanh Ty là một nhân chứng đáng tin cậy nhất về cuộc sống của Trịnh Công Sơn trong 3 năm ở vùng ‘cao nguyên bụi đỏ sương mù’, hơn là ông Nguyễn Đắc Xuân- người đi sưu tầm tư liệu về Trịnh Công Sơn, sau khi Trịnh Công Sơn đã nằm sâu trong lòng đất, nghĩa là sau gần 40 năm qua (1964 - 2001).

Sau khi nhạc sĩ Trịnh Công Sơn mất, theo ý kiến của bạn bè, ông Nguyễn Thanh Ty đã viết bút kỳ ‘Về Một Quảng Đời Của Trịnh Công Sơn’. Và theo ông Ty cho biết: Khi ông đang viết dở dang thì nhà văn Trần Doãn Nho có xin phép lấy một đoạn - thời kỳ ông cùng sống chung và dạy học với Trịnh Công Sơn ở Bảo Lộc- để đăng trên tờ tạp chí Văn Học, số 186- 187, tháng 10 & 11 năm 2001, ấn hành tại California (Mỹ quốc). Tờ Văn Học này là của ông Nguyễn Mộng Giác chủ trương, và đã được phép lưu hành theo diện ‘bán công khai’ ở trong nước (?).

Một sự gặp gỡ không hẹn khá thú vị là, vào tháng 1 năm 2002, bạn đọc ở trong nước đã thấy xuất hiện bài viết ‘Trịnh Công Sơn với cao nguyên bụi đỏ sương mù’ của ông Nguyễn Đắc Xuân, đăng trên tạp chí Kiến Thức Ngày Nay, số 410, phát hành ngày 1- 1- 2002. Tiếp theo, ông Nguyễn Đắc Xuân cũng cho đăng bài này trên mục Văn Học năm 2002 của mạng lưới Giao Điểm. Nghĩa là, bài viết của ông Nguyễn Đắc Xuân xuất hiện sau bút ký của ông Nguyễn Thanh Ty trong vòng 2 tháng, nhưng cùng nói về Trịnh Công Sơn trong những tháng năm dạy học ở Bảo Lộc- Lâm Đồng.

Ông Nguyễn Đắc Xuân có sử dụng nhiều tư liệu trong bài bút ký của ông Nguyễn Thanh Ty cho bài viết của ông hay không? Độc giả nào tinh mắt và có tầm nhìn khái quát khi đọc và so sánh hai bài, của hai ông họ Nguyễn, đều có thể thấy, nhà văn Nguyễn Đắc Xuân đã có dùng tư liệu trong bài bút ký của ông Nguyễn Thanh Ty, làm tư liệu cho bài viết của ông!

Nhưng nếu là một người cầm bút nghiêm túc và có văn đức, ông Nguyễn Đắc Xuân cứ đề rõ xuất xứ của nguồn tư liệu (The Original of Documentary Source) thì đâu có thành vấn đề gì (?) Bởi vì trong lĩnh vực nghiên cứu, viết bài, việc trích dẫn tư liệu của người khác là một chuyến bình thường trong giới cầm bút, nếu chỉ rõ nguồn tư liệu đã được trích dẫn một cách quang minh chính đại! Nếu nhà văn Nguyễn Đắc Xuân thực hiện đúng ‘luật chơi’ của giới cầm bút thì bài viết của ông vẫn không giảm sút giá trị chút nào!

Tuy nhiên, nếu đã nói ông Nguyễn Đắc Xuân phạm lỗi ‘đạo tư liệu’, thì phải có chứng cớ rõ ràng mới thuyết phục được độc giả, đồng thời mới giúp cho bản thân người phạm lỗi biết đúng chỗ sai, đặng ‘tự tu văn đức’ của chính mình! Vì vậy, bắt buộc chúng tôi phải đọc kỹ cả hai bài của ông Nguyễn Thanh Ty và của ông Nguyễn Đắc Xuân.

Để được công minh trong việc phê phán, chúng tôi phải đứng trên lập trường khách quan khoa học của người phê bình học thuật, không thiên vị một ai hết! Cho dù chúng tôi đã biết rằng, nhà văn Nguyễn Đắc Xuân đang là Đảng viên Cộng Sản, và đã từng dính líu đến chủ mưu thảm sát tập thể hàng ngàn người quần chúng nhân dân ở Huế, vào thời gian Tết Mậu Thân 1968 (cùng với Nguyễn Khoa Điềm, Hoàng Phủ Ngọc Tường...) Nhưng, không vì cái tội lỗi đang mang án treo trong lịch sử đó, mà chúng tôi thành kiến với ông Nguyễn Đắc Xuân! Chúng tôi chỉ căn cứ vào bài viết của hai ông để đối chiếu, so sánh mà thôi!

Ở đây, chúng tôi chỉ muốn làm cái việc ‘Trả lại cái gì của người cho người! Giữ lại cái gì của ta cho ta’ một cách công bình! Rất mong hai ông Nguyễn Thanh Ty và Nguyễn Đắc Xuân thông cảm cho chúng tôi, nếu có dùng những từ ngữ nào không hợp ý của các ông. Thành thật xin lỗi trước!

Chúng tôi chỉ làm chức năng của một độc giả, theo yêu cầu của nhà văn Nguyẽn Đắc Xuân, rằng: ‘Dành lời phê phán cho độc giả sau khi đọc bài viết của Nguyễn Đắc Xuân và bài viết của ông Nguyễn Thanh Ty’ (theo thư của ông Nguyễn Đắc Xuân gửi cho Giao Điểm, ngày 15 tháng 1 năm 2003)

Chúng tôi sẽ dẫn ra dưới đây 4 đối chiếu, để làm căn cứ, cho bạn đọc thấy rõ chân lý thuộc về ai.

Đối chiếu 1

Trong bút ký ‘Về Một Quảng Đời Của Trịnh Công Sơn’ của ông Nguyễn Thanh Ty, tại mục ‘Ba Năm Tại B’Lao (Bảo Lộc) Lâm Đồng’, có viết một đoạn như sau:

‘Với chỉ số lương 320 cộng thêm phụ cấp đắt đỏ vùng cao lúc bấy giờ, chúng tôi lãnh được năm ngàn hai trăm đồng (5.200$) mỗi tháng, tương đương vói hai lượng rưởi vàng Kim Thành. Vật giá lại rất rẽ. Tiền ăn, ở mỗi tháng chỉ hết 600 đồng. Chai bia con Cọp 3 đồng. Một đĩa thịt bò lúc lắc bốn người ăn giá 7 đồng. Tô phở 3 đồng. Cà phê loại ngon, một ly, 1 đồng. Cơm bữa với ba món, 6 đồng. Thời gian từ 1964 đến 1967, chúng tôi sống sung sướng, tiêu pha rộng rãi mà vẫn còn rung rỉnh.’

Trong bài viết ‘Trịnh Công Sơn với cao nguyên  bụi đỏ sương mù’ của ông Nguyễn Đắc Xuân, cũng có một đoạn văn, nếu xét về tư liệu và một số từ ngữ, thì nội dung căn bản là giống với đoạn văn hồi ký của ông Nguyễn Thanh Ty! Các bạn hãy xem đoạn văn sau đây của ông Nguyễn Đắc Xuân, rằng:

‘Dạy học ở vùng thượng du thế ấy. Không vui. Nhưng dù sao với chỉ số lương (indique) 320 cộng thêm phụ cấp đắc đỏ vùng cao, mỗi tháng Trịnh Công Sơn cũng lĩnh được 5.200 $. So với vật giá lúc ấy: Cà phê loại ngon 1$/ly, phở 3$/tô, cơm 600$/tháng, vàng 2.000$/lượng... lương như thế là cao, có của ăn, của để.’

Nếu ông Nguyễn Thanh Ty đã miêu tả những chi tiết sống động; thì ông Nguyễn Đắc Xuân chỉ tóm lược một cách khô khan. Nhưng hoàn toàn giống nhau về con số. Đó là chỉ số lương, tiền lương tháng, giá sinh hoạt, giá vàng... Trong đoạn văn của ông Nguyễn Đắc Xuân, có một câu giống nhau từng chữ một. Đó là câu ‘Với chỉ số lương 320 cộng thêm đắc đỏ vùng cao’ (Ông Xuân có thêm một chữ ‘indique’ để giải thích từ ‘chỉ số lương’(?). Còn giá vàng thì ông Xuân đã dùng phép chia đơn giản (5.000$ chia cho 2,5 = 2.000$) để cho khác hơn cách nói của ông Ty. Có một con số vì vội vàng (hay vì lý do nào đó?) mà ông Xuân đã viết sai là ‘Cơm 600$/tháng’ (Đúng ra, như ông Ty đã nói là tiền ăn và ở chỉ tốn 600$ một tháng.)

Do đó, độc giả mới nghi vấn là: Tại sao hai người ở cách nhau nửa vòng trái đất, không quen biết nhau, lại có những tư liệu giống nhau, như lấy cùng một nguồn tư liệu vậy? Cho nên, về mặt khách quan mà xét, thì trong trường hợp này, ai công bố trước, người đó có ưu thế và được độc giả tin tưởng hơn! Còn người công bố sau, nếu không nói được nguồn gốc của tư liệu một cách cụ thể, thì dễ bị hiểu lầm là Đạo Tư Liệu của người đã công bố trước (!)

Tuy nhà văn Nguyễn Đắc Xuân, trong phần nhập đề của bài ‘Trịnh Công Sơn với cao nguyên bụi đỏ sương mù’, đã có cho biết là, những người cung cấp ‘thông tin cho ông’ về Trịnh Công Sơn như: cựu giáo chức Lê Thị Ngọc Trinh, cựu Trưởng Ty Tiểu học B’Lao Lê Cao Lợi, cựu viên chức Ty Tiểu học B’Lao Phạm Trung Thành, họa sĩ Đinh Cường và Trịnh Cung... (Những người này cũng đã được ông Nguyễn Thanh Ty nhắc tên trong bút ký về Trịnh Công Sơn của ông.) Nhưng đó chỉ là những nhân chứng gián tiếp, chớ không phải là nhân chứng trực tiếp như ông Nguyễn Thanh Ty! Chúng tôi tin chắc rằng những thông tin của họ không thể nào được cụ thể, chính xác và sống động như những sự kiện và tư liệu của ông Nguyễn Thanh Ty đã cung cấp!

Đối chiếu 2

Ở đoạn nói về ngôi biệt thự của bà Phi, mà Trịnh Công Sơn cùng với ông Nguyễn Thanh Ty, và hai bạn đồng nghiệp khác, đã mướn để ở, trong những tháng năm dạy học ở B’Lao, thì bút ký của ông Nguyễn Thanh Ty đã miêu tả thật rõ ràng và có sức hấp dẫn người đọc, rằng:

‘Trong lúc loay hoay tìm nhà, có ai đó mách cho chúng tôi, ở về phía Ty Công Chánh có ngôi biệt thự vừa mới xây xong, chủ nhà muốn cho thuê nhưng hơi đắt. Sơn và tôi đến ngay. Nhà rất đẹp. Tọa lạc trên một khu quang đãng, thoáng tầm nhìn. Chung quanh hàng rào bao bọc, phía trước có cổng. Nhà có ba phòng ngủ, một phòng khách. Nhà bếp rộng chia làm hai: Một nửa là bếp. Một nửa là phòng tắm và vệ sinh. Chủ nhà là một người đàn bà tuổi trạc độ ba mươi, người mãnh dẽ. Bà hiện là trưởng phòng kế toán của Ty Công Chánh Lâm Đồng. Bà sống với đứa con gái nhỏ 6 tuổi tên Đào. Chồng bà làm việc ở Sàigòn, như bà cho biết. Sau khi nói chuyện độ dăm phút, chúng tôi bằng lòng thuê toàn bộ căn nhà, trừ một phòng cho bà và đứa con gái để ở, với giá 1.200 đồng. Nếu muốn ăn cơm tháng thì bà nấu luôn cho. Ngày ba bữa, mỗi người trả thêm 300 đồng. Chúng tôi ra về với lòng thơ thới vì đã tìm được nơi ăn ở vừa ý. Trên đường về Sơn cứ lẩm bẩm: Đàn bà mà tên Phi lại lót thị, thị Phi... thị Phi! Sơn tủm tỉm cười một mình. Tôi biết Sơn đang nghĩ gì về bà chủ nhà trẻ, sống một mình. Chúng tôi rủ thêm hai người bạn nữa để chia bớt phòng và chia bớt tiền. Hai anh Nguyễn Hảo Tâm và Nguyễn Văn Ba đến xem nhà và đồng ý ngay.’

Về sự kiện này, ông Nguyễn Đắc Xuân đã viết tóm gọn như cách ‘điểm tin’, rằng:

‘Nhà trọ của Trịnh Công Sơn tại B’lao là một ngôi nhà kiểu biệt thự mới xây trên khu đất khoáng đạt ở gần Ty Công Chính Lâm Đồng. Chủ ngôi nhà là cô Phi - trưởng phòng kế toán Ty Công Chính. Trịnh Công Sơn thuê nhà cùng với ba đồng nghiệp họ Nguyễn là Thanh Ty (Nha Trang) Hảo Tâm và Văn Ba (Sư Phạm Sàigòn). Mọi người phải trả tiền nhà 300$/tháng. Bà chủ nhà có dáng người mãnh dẻ, hơn ba mươi tuổi, cùng với đứa con gái ở chung trong nhà. Nhờ thế các thầy giáo trẻ sống xa nhà đỡ bớt khô khan.’

Xem xét qua hai đoạn văn của hai tác giả, cùng nói về một sự kiện, độc giả nhận thấy được sự giống nhau và khác nhau ở chỗ nào? Ông Nguyễn Đắc Xuân có xem bài của ông Nguyễn Thanh Ty để ‘xào nấu’ lại đoạn văn trên của ông Nguyễn Thanh Ty hay không?

Nếu khẳng định là nhà văn Nguyễn Đắc Xuân ‘xào nấu’ đoạn văn trên của ông Nguyễn Thanh Ty để viết ra đoạn văn ngắn vừa mới trích, thì quá vội vàng; bởi vì, chẳng lẽ nhà văn đã nổi tiếng ở kinh đô Huế xưa, lại ‘xào nấu’ dở đến như vậy hay sao? Nhưng có thể nói, mà không sợ sai, rằng: Ông Nguyễn Đắc Xuân đã tóm lược được các sự kiện trên, bằng cách sử dụng một vài chi tiết điển hình, như: Ngôi biệt thự mới xây và hình dáng ‘mảnh dẻ’ của bà chủ nhà tên Phi, như Trịnh Công Sơn cùng thuê nhà chung với ba bạn đồng nghiệp... và giá tiền thuê nhà...

Chú ý: Cả hai tác giả đều dung từ ‘mảnh dẻ’ để diễn tả vóc dáng của bà chủ nhà tên Phi.. Chẳng lẻ hai ông đã có cùng ‘thần giao cách cảm’ hay sao? Bạn đọc cũng lưu ý một chi tiết nhỏ như sau: Ông Nguyễn Thanh Ty cho biết số tiền mướn nhà là 1.200$ một tháng; thì ông Nguyễn Đắc Xuân lại nói ‘mỗi người phải trả tiền nhà 300$/tháng’ (Nghĩa là lấy 1.200 chia cho 4 = 300). Việc làm một con toán chia đơn giản ấy, mà ông Nguyễn Đắc Xuân tưởng rằng đã che mắt được thiên hạ, thì ông đã quá coi thường công luận! Ông có nhớ hay không, khi ông Hồ Chí Minh lúc còn sống đã có nói rằng ‘Mắt của quần chúng nhân dân là mắt khóm, đừng hòng qua mặt họ được!’

Có một chi tiết đã chứng minh rằng, ông Nguyễn Đắc Xuân đã có đọc bài bút ký của ông Nguyễn Thanh Ty, và lấy tư liệu trong bài bút ký của ông Nguyễn Thanh Ty, đưa vào trong bài viết của ông. Vì thế, ông Nguyễn Đắc Xuân đã lầm tưởng Nguyễn Thanh Ty là tên thật của một giáo viên đã từng sống chung một nhà với Trịnh Công Sơn, nên ông đã viết rằng: ‘Trịnh Công Sơn thuê nhà cùng với ba đồng nghiệp họ Nguyễn là Thanh Ty (Nha Trang) Hảo Tâm và Văn Ba (Sư phạm Sàigòn)’. Kỳ thật, người mà ông Nguyễn Đắc Xuân đinh ninh là Thanh Ty đó, tên thật lúc đó là Nguyễn Văn Ty. Còn cái tên Nguyễn Thanh Ty chỉ là bút danh mới xuất hiện khi viết bút ký về Trịnh Công Sơn (2001). Quá bất ngờ, phải không nhà văn Nguyễn Đắc Xuân!? Ông Xuân phải giải đáp cho độc giả như thế nào về sự nhầm lẫn đến lòi ra sự thật này?

Đối chiếu 3

Về sự kiện ông Trưởng giáo Trịnh Công Sơn và ngôi trường với học trò của ông ta, trong bút ký của ông Nguyễn Thanh Ty, ở mục ‘Một thầy, một cô, một chó cái!’, có viết như sau:

‘Trường không xa lắm. Cách nhà non nửa cây số. Sơn lội bộ hàng ngày trên con đường đất đỏ, càng lúc càng lên dốc. Ngày nắng thì bụi đỏ mù trời. Ngày mưa đất nhão, nhèm nhẹp...

‘Một hôm, tôi bỗng nảy ý định đến xem ngôi trường của ông trưởng giáo Sơn nó ra làm sao. Leo hết con dốc ngắn, ngôi trường hiện ra trên một khoảng đất trống. Xung quanh trơ trọi, không một cây cối gì cả. Trường được ngăn đôi thành hai lớp học. Mái tranh, vách đất, không cửa nẻo. Trong lớp một bàn vuông cho Thầy, sáu bộ bàn ghế dài cho trò. Trên vách treo một tấm bảng đen đã bạc thếch chính giữa. Chắc trải nhiều năm tháng không ai sơn lại, bụi đỏ bám khắp nơi... Tôi đến đó khoảng mười giờ. Học trò hầu hết là các em bé người Thượng. Chỉ xen lẫn vài em người Kinh. Có lẽ là con em của những gia đình lính đóng đồn gần đó. Tất cả đều bẩn thỉu. Có đứa ở trần, đánh độc một chiếc quần xà lỏn. Có đứa cũng đủ bộ. Nhưng màu đất đỏ đã nhuộm từ ống quần trở lên, lâu ngày không còn nhận ra màu gì nữa.’

Trong bài ‘Trịnh Công Sơn với cao nguyên bụi đỏ sương mù’, ở mục ‘Trịnh Công Sơn- trưởng giáo trường sơ học Bảo An’, ông Nguyễn Đắc Xuân cũng viết về ngôi trường và đám học trò Thượng, vẫn vài đứa con em người Kinh..., nhưng rất sơ lược như sau:

‘Trường Bảo An có 3 lớp 1, 2, 3, sĩ số mỗi lớp chừng vài mươi em, đa số học sinh là người dân tộc ít người, chỉ có dăm ba em là người Kinh. Cơ sở của trường có hai phòng đứng chơ vơ trên một bãi đất trơ trụi, mái lợp tranh, vách nứa, học sinh mặt mày lem luốt, mũi dãi lò thò, áo quần rách rưới, nhuộm bụi đỏ trông rất thê thảm... Hàng ngày ông trưởng giáo họ Trịnh đi về dạy học phải cuốc bộ trên con đường dốc mà vào mùa nắng bụi đỏ mịt mù, vào mùa mưa bùn lầy nhoe nhoét rất khó bước... ’

Bạn đọc đã thấy sự giống nhau và khác nhau như thế nào, qua hai đoạn văn của hai tác giả nói trên?

Rõ ràng, hai đoạn văn trên đây, chỉ khác nhau ở cách bố cục và cách hành văn; nhưng hoàn toàn giống nhau về nội dung căn bản, đó là: con đường dốc bụi đỏ (trời nắng), bùn nhòe (trời mưa) mà hàng ngày Trịnh Công Sơn phải đi đến trường, ngôi trường đơn sơ chơ vơ trên bãi đất trống... và những em học sinh nghèo nàn, bẩn thỉu...

Khi đọc và so sánh hai đoạn văn của hai tác giả, bạn đọc đã thấy: Ông Nguyễn Thanh Ty đã miêu tả những chi tiết sống làm cho người đọc cảm nhận được hình ảnh thật đang dựng ra trước mắt. Còn ông Nguyễn Đắc Xuân chỉ là những chi tiết ‘tóm gọn’, thiếu sức sống (!) Điều đó cũng dễ hiểu, bởi vì ông Nguyễn Thanh Ty đã tận mắt trông thấy, tận lòng thông cảm người bạn đồng nghiệp Trịnh Công Sơn! Còn ông Nguyễn Đắc Xuân đã nghe kể lại một cách chắp vá, như là một câu chuyện lịch sử, sau gần 40 năm (1964- 2001) và sau khi Trịnh Công Sơn đã nằm trong lòng đất (!)

Một nghi vấn lớn đã nảy sinh trong lòng độc giả là, ông Nguyển Đắc Xuân ‘đã làm một cuộc hành hương trở lại vùng cao nguyên bụi đỏ sương mù B’lao để làm sống dậy những điều mà Trịnh Công Sơn đã chôn chặt nơi đây’ (như ông Xuân đã tâm tình trong bài viết của ông.) Nhưng, thế thì tại sao, những tư liệu trong bài viết của ông lại nghèo nàn hơn bút ký của ông Nguyễn Thanh Ty? Do đó ông mới bị tình nghi là ‘xào nấu’ tư liệu của ông Nguyễn Thanh Ty? Hơn thế nữa, bạn độc khả tin rằng nhà văn Nguyễn Đắc Xuân đã có đọc bài của ông Nguyễn Thanh Ty, và sử dụng một ít tư liệu lấy từ trong bút ký của ông Nguyễn Thanh Ty (?) Điều tình nghi này sẽ được chứng minh và xác quyết thêm ở phần tiếp theo, dưới đây...

Đối chiếu 4

Về câu chuyện cô nữ sinh tên Ngà- Nguồn cảm hứng đã thúc đẩy Trịnh Công Sơn sang tác nhạc phẩm để đời, nổi tiếng là bản tình ca hay, nhưng đã có một sự cách biệt khó hiểu về tên của nhạc phẩm bắt nguồn từ người đẹp tên Ngà, giữa ông Nguyễn Đắc Xuân và ông Nguyễn Thanh Ty (?)

Ông Nguyễn Thanh Ty thì nhớ rõ ràng là bài ‘Lời Buồn Thánh’. Còn ông Nguyễn Đắc Xuân, không biết lấy từ nguồn tin nào, mà cho là bài ‘Tuổi Đá Buồn’(?) Chúng ta hãy xét sự giống nhau về nội dung căn bản của câu chuyện, là nguồn cảm hứng để Trịnh Công Sơn sáng tác nên bản tình ca bất hủ ấy.

Theo bút ký của ông Nguyễn Thanh Ty thì câu chuyện đã diễn tiến như sau:

‘Sau cái chết của Nguyễn Văn Ba (giáo viên, ở trọ chung nhà với Trịnh Công Sơn, chết vì bị mìn của Việt Cộng trên đường Bảo Lộc đi về Sàigòn) Sơn đâm rét, không dám về Sàigòn hàng tuần nữa... Những ngày bó gối nằm nhà, Sơn thường ngồi tư lự trước bàn viết dành cho cả hai để soạn bài, nhìn đăm đăm ra con đường đất đỏ... Đó là lúc cô nữ sinh hàng xóm, cô Ngà, đúng giờ đi lễ chiều...

‘Thật đúng như tên đặt, da cô trắng ngà. Người mảnh mai với mái tóc thề chấm ngang vai, với khuôn mặt phảng phất nhiều nét như Đức mẹ Maria. Rất dịu dàng trong dáng đi. Mỗi buồi chiều cô đi lễ, đều đi ngang nhà chúng tôi. Hai tay ấp quyển Thánh Kinh trước ngực, đầu hơi cúi xuống, lặng lẽ, khoan thai bước. . . .

‘Ngồi nhà suốt một tuần nên mới phát hiện ra bên hàng dậu có người ngọc. Cả ba: Sơn, Tâm và tôi đều bắt đầu theo đuổi. Nhưng cả ba đều không thành công. Chúng tôi đều bỏ cuộc nửa chừng...

‘Tuy nhiên, với tâm hồn nhậy cảm của người nghệ sĩ, Sơn đã thành công khi đưa tất cà những âm thanh mơ hồ của ngàn lau, của tiếng kèn đồng, tiếng chuông nhà thờ cùng dáng yểu điệu của cô Ngà, hòa nhập với gió chiều nhè nhẹ, để cấu thành chất liệu tuyệt vời tạo nên nhạc phẩm ‘Lời Buồn Thánh’.

Tóm gọn các sự kiện trong bút ký của ông Nguyễn Thanh Ty, ông Nguyễn Đắc Xuân đã thêm thắt trong bài viết của ông như sau: ‘Từ sau ngày Nguyễn Văn Ba- người bạn đồng nghiệp và  cùng thuê chung nhà, chết vì trúng mìn trên đường Blao-  Sàigòn, Trịnh Công Sơn phải tiêu phí những ngày nghỉ ở  Blao... Và, chính trong những ngày bó gối ở nhà ấy, anh phát hiện có một người đẹp hàng ngày đi nhà thờ bằng con đường qua trước phòng anh. Trịnh Công Sơn hơi ân hận. Lâu nay anh bù khú với bọn bạn trai nên không để ý đến người hàng xóm gái ấy. Người có tên là Ngà. Ngà không sắc sảo, không qúy phái như các cô gái Huế đã ‘hớp hồn’ anh... nhưng với cái dáng mảnh mai, tóc thề chấm  vai, khuôn mặt thánh thiện như mặt Đức Mẹ Đồng Trinh  của cô cũng đã làm cho Trịnh Công Sơn mất ngủ. Sự phát hiện trong cõi cô đơn ở Blao có Ngà như một cái nhấn làm bật dậy những dồn nén cô đơn mang tính tâm linh trong  Sơn lâu nay. Anh viết bài ‘Tuổi đá buồn’.

Xin hỏi nhà văn Nguyễn Đắc Xuân rằng: Ai đã cung cấp cho ông về chuyện Trịnh Công Sơn ‘bó gối’ (từ của ông Nguyễn Thanh Ty đã dùng trong bút ký về Trịnh Công Sơn)...Và phát hiện ra người đẹp có ‘dáng mảnh mai với mái tóc thề chấm ngang vai’ (giống như câu văn miêu tả của ông Nguyễn Thanh Ty về cô Ngà)... và việc người đẹp mỗi chiều đi lễ nhà thờ đều qua ngang nhà Trịnh Công Sơn và các bạn đồng nghiệp của Trịnh Công Sơn ở?

Nếu chỉ là những người mà ông Nguyễn Đắc Xuân đã giới thiệu trong phần đầu của bài ‘Trịnh Công Sơn với cao nguyên bụi đỏ sương mù’, thì không một ai trong số người đó có thể biết được những chi tiết tư ẩn mà Trịnh Công Sơn không hề nói với ai, ngoài ông Nguyễn Thanh Ty và ông Nguyễn Hảo Tâm, là hai người bạn đồng nghiệp cùng ở chung một nhà, và cùng theo đuổi người đẹp có ‘khuôn mặt thánh thiện như mặt Đức Mẹ Đồng Trinh’ (Ông Nguyễn Đắc Xuân đã sửa đổi câu ‘khuôn mặt phảng phất nhiều nét như Đức Mẹ Maria’ của ông Nguyễn Thanh Ty!)

***

Qua sự đối chiếu, so sánh 4 đoạn văn của hai ông Nguyễn Thanh Ty và ông Nguyễn Đắc Xuân, và theo sự phân tích bằng phương pháp logic - cả logic hình thức (Formal Logic) lẫn logic biện chứng (Dialectical Logic) -về bài viết của hai ông họ Nguyễn, đã cho chúng tôi rút ra được mấy điểm chính sau đây:

Một là, ông Nguyễn Đắc Xuân tuy có đến Bảo Lộc - Lâm Đồng, để sưu tầm tư liệu về Trịnh Công Sơn, nhưng không thu được nhiều chi tiết sống động, chưa thật đầy đủ để viết thành một bài văn có tính chất lịch sử, như chính ông đã từng suy nghĩ và xác định là ‘không ai viết tiểu sử nhạc sĩ Trịnh Công Sơn một cách trung thực khi chưa rõ giai đoạn bụi đỏ sương mù của anh ở Blao’ (theo phần kết trong bài ‘Trịnh Công Sơn với cao nguyên bụi đỏ sương mù’)

Hai là, trong khi đang phân vân chưa biết nên viết như thế nào với số tư liệu ít oi đó (?) - Nếu không phân vân như thế, thì tại sao ông đã đi sưu tầm tư liệu về Trịnh Công Sơn từ tháng 7-2001, mà mãi đến tháng 12-2001 ông mới viết? - Nhưng đến tháng 11-2001 thì ông đã có cơ hội đọc được bút ký ‘Về Một Quảng Đời Của Trịnh Công Sơn’ của ông Nguyễn Thanh Ty. Và ông Nguyễn Đắc Xuân đã nhận thấy giá trị của một số tư liệu trong bút ký của ông Nguyễn Thanh Ty, nên ông Nguyễn Đắc Xuân mới lấy thêm một số tư liệu sống động đó, và sắp xếp lại để viết bài ‘Trịnh Công Sơn với cao nguyên bụi đỏ sương mù’ (!?)

Sau năm 1975, hiện tượng đạo văn hay đạo tư liệu ở Việt Nam được xem như là phổ biến. Lấy tư liệu của người khác làm tư liệu của mình; ăn cắp văn của người khác, xào nấu lại để biến thành văn chương của mình... Có khi ăn cắp nguyên một tác phẩm của người khác, rồi chế biến lại chút ít đổi thành tác phẩm của mình. Bởi vậy công luận quốc tế đã đánh giá rằng: ‘Việt Nam là một trong những nước vi phạm tác quyền trầm trọng nhất’! Do đó việc Đạo Tư Liệu cho một bài viết ngắn của ông Nguyễn Đắc Xuân, thì có quan trọng gì (?), nhất là nguồn tư liệu đó lại lấy từ nước ngoài thì ai mà truy tầm cho ra chớ (!?)

Ba là, ông Nguyễn Đắc Xuân đã chủ quan và coi thường dư luận của độc giả, đặc biệt là đối với văn giới; nên mới viết một bài văn, mà cái đầu bài ‘Trịnh Công Sơn với cao nguyên bụi đỏ sương mù’ nghe rất hấp dẫn; nhưng khi đọc thật kỹ lưỡng, xem từng đoạn văn, nhìn tổng quát toàn bài, thì mới thấy nội dung bài viết này rất hời hợt, đầu đuôi không cân xứng...

Hình dáng ‘Cao nguyên bụi đỏ sương mù’ sao quá heo hút, khô khan, chỉ những con số và những tên người, giống như một bảng thống kê, gói gọn trong hơn một trang, tại mục ‘Trịnh Công Sơn- trưởng giáo trường sơ học Bảo An’. Đó là một vài con số, một vài sự kiện lấy từ bút ký của ông Nguyễn Thanh Ty, sắp xếp lại trong một bố cục không hệ thống, không logic... và kết thúc một cách lạc lõng bằng bài hát ‘Ông Tiên Vui’ của nhạc  sĩ họ Trịnh. Đọc hết mục ‘Trịnh Công Sơn- trưởng giáo trường sơ học Bảo An’, bạn đọc không thấy được cái nội tâm - đau khổ, buồn vui - của ông trưởng giáo mà tâm hồn nghệ sĩ đã lấn át chức năng của một nhà giáo ở con người Trịnh Công Sơn (mà trong bút ký của ông Nguyễn Thanh Ty đã thể hiện được).

Trái lại, mục ‘Từ  ‘Tuổi đá buồn’ đến ‘Ca khúc da vàng’, đã được nhà văn Nguyễn Đắc Xuân coi là chủ đề chính của bài viết (dài gấp 3 lần đối với mục ‘Trịnh Công Sơn - trưởng giáo trường sơ học Bảo An’). Nhưng chính cái chủ đề chính này cũng quá ư là khập khiễng: dùng tư liệu sống về sự kiện có tính lãng mạn về người đẹp tên Ngà (đã đọc được trong bút ký của ông Nguyễn Thanh Ty), rồi lồng cái ý tưởng chủ quan của nhà văn, để trang điểm, pha màu thêm sắc cho cái ý tưởng lãng mạn, siêu thực đến ủy mị của nhạc sĩ phản chiếm Trịnh Công Sơn, rằng: ‘Năm 1963, lúc còn theo học Sư phạm ở Quy Nhơn, đọc Mythe de Sysiphe của Albert Camus (1942) Trịnh Công Sơn đã thấy sự hiện hữu của con người là phi lý...’ Và ‘Với một ý thức dân tộc chung chung, Trịnh Công Sơn không còn thụ động được nữa, anh phải dấn thân...’ (ông Nguyễn Đắc Xuân đã viết như vậy ở phần cuối bài ‘Trịnh Công Sơn với cao nguyên bụi đỏ sương mù’) Nhưng, chính sự đề cao không phản ánh đúng cái tâm trạng của Trịnh Công Sơn lúc ấy, vô tình hay cố ý, ông Nguyễn Đắc Xuân đã hạ thấp tư tưởng lãng mạn trong sáng của Trịnh Công Sơn, ở cái thời mà thầy giáo sơ học họ Trịnh chưa có ý thức gì về chính trị!

Phải chăng, sự tráo đổi kết quả của những cái buồn cũng bắt nguồn từ đó - Từ ‘Lời Buồn Thánh’ (Theo ông Nguyễn Thanh Ty) đến ‘Tuổi Đá Buồn’ (Theo ông Nguyễn Đắc Xuân)???

Bạn đọc phải tin ai đây?

Nếu nhạc sĩ Tình ca Trịnh Công Sơn có ghi ‘Nhật ký sáng tác’ và còn lưu lại thì sự thật đã sáng tỏ; nhưng hình như người nhạc sĩ tài tử này, vào lúc chưa thành danh nhạc sĩ, mà chỉ là một giáo viên không làm tròn trách nhiệm, không hề có ý thức ghi ‘nhật ký sáng tác’. Thật đáng tiếc!

Vì vậy, chúng tôi phải dựa vào bài viết nào (của ông Nguyễn Đắc Xuân hay của ông Nguyễn Thanh Ty) có tính chân thật và có lý nhất để mà đặt niềm tin vào đó!

Ông Nguyễn Đắc Xuân khẳng định như sau: ‘Sự phát hiện trong cõi cô đơn ở Blao có Ngà như một cái nhấn làm bật dậy những dồn nén cô đơn mang tính tâm linh trong Sơn lâu nay. Anh viết bài ‘Tuổi đá buồn’. Ngoài ra, ông Nguyễn Đắc Xuân không có chứng minh gì thêm về cội nguồn cảm hứng của Trịnh Công Sơn, trong thởi gian sáng tác bản tình ca chán chường này (!?) Cách khẳng định như vậy của ông Nguyễn Đắc Xuân không đủ sức thuyết phục niềm tin của độc giả!

Còn ông Nguyễn Thanh Ty đã dành riêng một mục để nói về nguồn gốc cảm hứng đã thúc đẩy Trịnh Công Sơn sáng tác nhạc phẩm ‘Lời Buồn Thánh’ mà chúng tôi đã trình bày ở phần Đối Chiếu 4. Ông Nguyễn Thanh Ty là người chứng kiến sự theo đuổi người đẹp tên Ngà và cảm hứng sáng tác bản tình ca ‘Lời Buồn Thánh’ của Trịnh Công Sơn, tại căn phòng mà ông Ty cùng ở chung với Sơn. Không chỉ có thể, mà ông Ty cùng một số bạn giáo chức cũng đã được nghe Sơn hát, sau khi đã viết xong nhạc phẩm này. Trong mục ‘Chưa Có Lần Nào Hát Hay Như Thế!’, ông Nguyễn Thanh Ty đã viết: ‘Giọng Sơn không trong, không trầm. Một giọng đặc biệt, nhẹ, quyến rũ, truyền cảm, không hay nhưng cảm được người nghe. Anh hát những bài mới làm tại đây như: ‘Chiều một mình qua phố’, ‘Lời Buồn Thánh’, ‘Tiếng hát Dạ Lan tức Dấu Chân Địa Đàng’... Đó là đêm ở quán cà phê bi da Ngọc Trang.’

Đêm ở quán cà phê bi da Ngọc Trang, Trịnh Công Sơn không có đá động gì tới bài ‘Tuổi Đá Buồn’! Thực tế đó có nghĩa là bài ‘Tuổi Đá Buồn’ chưa sáng tác!

Cho nên, chắc chắn bạn đọc tin ông Nguyễn Thanh Ty hơn là tin ông Nguyễn Đắc Xuân! Bởi vì những sự kiện của ông Nguyễn Thanh Ty đã cung cấp cho độc giả, là những sự kiện thật, chính mắt thấy tai nghe, và cùng chia sẻ niềm vui và nỗi buồn cùng tác giả nhạc phẩm ‘Lời Buồn Thánh’. Trong những năm dạy học ở cao nguyên B’lao, Lâm Đồng (1964-1967).

Trước khi dừng bút, chúng tôi xin phép nói lời cuối, thay lời kết luận, rằng: ‘Trong một đời cầm bút, sáng tác hay nghiên cứu, không ai không phạm lỗi, không ai không bị phê phán, ít nhất là một lần! Ngay cả những nhà bác học tài ba, hay các tác giả nổi tiếng cũng không thể tránh khỏi! Vì vậy, chúng tôi đề nghị, nếu còn tiếp tục tranh luận để tìm cho ra lẽ phải thuộc về ai, thì không nên nóng nẩy, bực mình, mất bình tĩnh, rồi dùng những lời phỉ báng đối phương như nhà văn Nguyễn Đắc Xuân đã xem ông Nguyễn Thanh Ty là ‘người không bình thường vậy’(!?).

Trong ngạn ngữ dân gian Nam Bộ có một câu rất thích hợp cho trường hợp này là: ‘Khi anh nói anh ta không bình thường, nhưng thực tế anh ta là người bình thường, vậy chính anh mới là người không bình thường!’ Là nhà văn, lại là người chuyên nghiên cứu về văn hóa, chắc ông Nguyễn Đắc Xuân đã hiểu ý nghĩa sâu sắc của câu ngạn ngữ đó chứ? Xin lỗi, nói thật mếch lòng!

New England, USA, Một đêm Xuân 2003

Lê Tùng Minh

Nhận định
về việc đạo văn của Nguyễn Đắc Xuân

Các nhân chứng và sự kiện Nguyễn Đắc Xuân trích dẫn trong bài của y, có liên hệ đến bài của Nguyễn Thanh Ty và thư của Trần Văn Ngọc từ Bảo Lộc (B’lao) gởi qua.

tuệ chương

I)- Nhân chứng:

- Nguyễn Đắc Xuân (NDX) viết: Người cung cấp những thông tin đầu tiên về những năm tháng Trịnh Công Sơn dạy học và sáng tác ở Blao cho tôi là chị Lê Thị Ngọc Trinh - bạn học Sư phạm khóa I (1962-1964) với Sơn ở Qui Nhơn và đồng nghiệp của Sơn ở Blao. Người dẫn đường là thầy giáo Lê Quang Kết ở Blao. Những người hiểu rõ những năm tháng Trịnh Công Sơn ở Blao là cụ Lê Cao Lợi - nguyên trưởng ty Tiểu học, lãnh đạo của thầy giáo Trịnh Công Sơn lúc ấy và cụ Phạm Trung Thành, nhân viên cũ của Ty Tiểu học (từ năm 1964) - người chơi đàn violon, hay trao đổi về âm nhạc với nhạc sĩ Trịnh Công Sơn ở Blao. Tư liệu bổ sung do hai ông bạn họa sĩ Đinh Cường và Trịnh Cung giúp.

- Nguyễn Đắc Xuân nại ra những người sau đây: Lê Thị Ngọc Trinh, cụ Lê Cao Lợi, cụ Phạm Trung Thành, Đinh Cường và Trịnh Cung (tư liệu bổ sung), thầy giáo Lê Quang Kết (dẫn đường).

1)- Nại chứng thứ nhứt: Lê Thị Ngọc Trinh (LTNT):

- Tài liệu Nguyễn Thanh Ty (NTT) viết:

- Tôi và Trịnh Công Sơn cùng bốn giáo sinh khác là Lê Thị Ngọc Trinh (Huế), Nguyễn Văn Sang, Trương Khắc Nhượng, Đỗ Thị Nghiên (Nha Trang) cùng được bổ nhiệm chung một sư vụ lệnh, đáo nhậm nhiệm sở Ty Tiểu học Lâm Đồng. Sự vụ lệnh mang số 961-GD/NV/38/SVL tạm thời tuyển bổ do Ông Nguyễn Hữu Quyến, Xử Lý Thường Vụ Hiệu Trưởng Trường Sư Phạm ký ngày 14 tháng 8 năm 1964.

.............

- Sáng thứ Hai, trình diện tại Ty để chờ bổ nhiệm, chúng tôi gặp hầu hết các bạn khác từ các nơi cũng đã đến từ thứ Bảy, Chủ Nhật. Sư phạm Qui Nhơn đủ mặt: Lê Thị Ngọc Trinh, Đỗ Thị Nghiên, Trương Khắc Nhượng. Sư phạm Sài Gòn: Nam có Nguyễn Hảo Tâm, Nguyễn Văn Ba, Nguyễn Văn Tâm, Trần Văn Nghị. Nữ có: các cô Nguyệt, Châu, Hải, Trang ... Sư phạm Long An chỉ có một ngoe là Ngô Thanh Bạch.

Ty Trưởng đương nhiệm là Ông Trương Cảnh Ngôn, sắp về hưu. Đỗ Thị Nghiên, Trương Khắc Nhượng, Nguyễn Hảo Tâm và tôi cùng được bổ nhiệm về trường Tân Bùi, xứ Tân Bùi, cách trung tâm Bảo Lộc chừng năm cây số. Lê Thị Ngọc Trinh bổ về trường Nữ Bảo Lộc ngay trung tâm phố.

Ngoài việc xác nhận Lê Thị Ngọc Trinh học chung một khóa sư phạm và cùng bổ nhậm dạy ở Bảo Lộc, tài liệu Nguyễn Thanh Ty không nói gì thêm về quan hệ giữa Lê Thị Ngọc Trinh với Trịnh Công Sơn (TCS) ở Bảo Lộc, như là bạn bè hay bồ bịch hay thường xuyên tới lui thăm viếng, chuyện trò, v.v... Do đó, có thể nào Lê Thị Ngọc Trinh biết rõ cuộc sống của Trịnh Công Sơn vào thời gian nầy. Nguyễn Đắc Xuân viết Lê Thị Ngọc Trinh cho Nguyễn Đắc Xuân tin tức về Trịnh Công Sơn là nói lấy có, chung chung, không có gì rõ ràng để làm sở cứ được.

Trịnh Công Sơn muốn dấu thời kỳ dạy học ơ Bảo Lộc, do đó, có thể ông ta không quan hệ với Lê Thị Ngọc Trinh vì cô giáo nầy cũng người Huế, Trịnh Công Sơn sợ chính Ngọc Trinh sẽ tiết lộ cuộc sống của Trịnh Công Sơn ở Bảo Lộc, nhất là khi cô ta về thăm Huế.

Trong suốt thời gian ở đây, Trịnh Công Sơn chỉ quan hệ với cô Đỗ Thị Nghiên một lần, để mượn cây đàn. Chỉ có thế.

Thực ra, cô giáo có quan hệ gần gủi hơn với Trịnh Công Sơn có lẽ là cô Đỗ Thị Nghiên. Tài liệu Nguyễn Thanh Ty viết như sau:

Tiếng cười nói lại xôn xao, náo nhiệt. Sực nhớ ra điều gì, Tín vùng nói lớn giữa tiếng ồn ào:

- Này các cụ! Còn em bé Đỗ thị Nghiên ‘cúng’ cây đàn ghi ta cho ông Sơn ba năm có được xơ múi gì không?

Đạo là người rời Bảo Lộc sau cùng nên biết chuyện này, đáp ngay:

- Em Nghiên trước khi theo chồng về Huế có đến đòi lại

cây đàn. Cũng còn may! Nếu không thì ông Sơn cũng đã quên.

Cô giáo Đỗ Thị Nghiên tên thật của cô là Nghiễn (có dấu ngã). Cô khai trong hồ sơ là Nghiên (bỏ dấu ngã), Nguyễn Đắc Xuân viết là Nghiễm (thêm dấu ngã, đổi chu n thành m). Không biết Nuyễn Đắc Xuân lấy tên nầy ở đâu ra? Hay Nguyễn Đắc Xuân viết lộn từ Nghiên của Nguyễn Thanh Ty?

2)- Nại chứng thứ hai là ông Lê Cao Lợi, nguyên Trưởng Ty Tiểu Học thời gian Trịnh Công Sơn và Nguyễn Thanh Ty tùng sự ở đó.

- Về trường hợp nầy, Nguyễn Đắc Xuân chỉ viết có mấy hàng:

Những người hiểu rõ những năm tháng Trịnh Công Sơn ờ Blao là cụ Lê Cao Lợi - nguyên trưởng ty Tiểu học, lãnh đạo của thầy giáo Trịnh Công Sơn lúc ấy.

- Tài liệu của Nguyễn Thanh Ty, viết như sau:

‘Trở lại câu chuyện ‘Chiều Một Mình Qua Phố’. Sơn hỏi tôi:

- Có nghe ông Lợi nói gì về tôi không?

- Không biết! Nhưng ông đi lâu quá, tôi e cũng đã đến tai ông ta rồi.

- Làm sao bây giờ? Sơn có vẽ hơi lo. Tôi trấn an:

- Không sao đâu! Chiều nay ông lên Ty, cười cầu tài một phát. Nói vài lời xin lỗi rồi tặng ổng bản nhạc là xong ngay.

Sơn thở phào nhẹ nhỏm. Sơn rút trong cặp ra hai bản nhạc, ký tặng ông Lợi một bản, tôi một bản. Bản đặc biệt in trên giấy láng, hai lớp. Hình bìa màu nâu, vẽ chàng nghệ sĩ tay trái xách đàn, tay phải vắt áo khoác trên vai, đang lầm lũi xuống con đường dốc. Hình bìa này chắc không phải do ông Cường hoặc ông Cung vẽ. Nét vẽ chân phương không lập dị như thường thấy của hai ông. Sơn ký cả họ lẫn tên và chữ lót dài từ đầu này đến đầu kia của bản nhạc theo chiều đứng. Cái gạch ngang chữ T trên đầu kéo dài che hết ba chữ Trịnh Công Sơn. Không có hình con cá như ông Cường nói. Tôi làm thầy bói nói mò:

- Chữ ký ông đẹp. Tiếc thay cái gạch dài quá, che hết cuộc đời của ông, e rằng không được tốt!

Sơn cười:

- Thôi cha! Bày đặt coi tướng số, tử vi hả?

Chiều hôm đó, từ Ty về, Sơn hớn hở khoe với tôi:

- Lúc mới vô Ty, mấy nhân viên văn phòng ái ngại nhìn tôi, chắc thế nào cũng bị ông Lợi quạt một trận tơi bời vì tội bỏ nhiệm sở. Tôi cũng hơi lo. Nhưng lúc gặp ổng trong văn phòng riêng, tôi xìa bản nhạc ra trước và nói mấy câu phân bua lý do vắng mặt cùng lời xin lỗi. Ổng cầm bản nhạc, chăm chú xem, không nói gì. Lúc đó tôi hơi yên tâm. Cuối cùng ông ta nói:

- Cám ơn anh bản nhạc. Nhưng từ rày về sau đừng bỏ trường nữa. Tôi nghiệp cho ông Thống. Và tôi cũng khó đối xử với các nhân viên khác. Về lãnh vực âm nhạc, mong anh thành công nhiều hơn.

...............

‘Ông Lợi Ty trưởng, rất văn nghệ, chịu chơi. Nhiều lần xắn tay áo cùng đám trẻ ‘hạ cờ tay’, vừa nhậu, vừa đánh bạc’.

...............

‘Cái này thành lệ lâu lắm rồi, từ thời ông Trương Cảnh Ngôn làm Ty trưởng. Lý do được nêu ra để đùn việc là bên giáo dục đông nhân viên, nhất là nữ. Nhân tài nhiều gồm đủ cả thơ, nhạc, văn nghệ, văn gừng... Đến đời ông Lê Cao Lợi phải è cổ ra gánh tiếp, đâu có lý do gì từ chối. Mà đó là chuyện nhỏ nhặt, cãi lại, mích lòng ông Tỉnh trưởng có mà dại! Cái đám giáo học bổ túc chúng tôi nhất định không tham gia ba cái vụ đó. Mặc dầu ông Lợi có kêu gọi tăng cường nhân sự cho chương trình thêm mới lạ và hấp dẫn. Mấy tháng sau khi chúng tôi được đổi tới, bữa ‘Hội thuyết giáo khoa’, gần đến giờ văn nghệ giải lao, ông Tỉnh trưởng gọi ông Lợi đến kề tai nói nhỏ điều gì, thấy ông Lợi gật đầu lia liạ. Ông Lợi đi thẳng đến đám chúng tôi, đến trước mặt Trịnh Công Sơn. Sơn đang phì phà ống vố. Ông Lợi có vẻ hân hoan:

- Này anh Sơn! Ông Tỉnh trưởng nghe tiếng anh, ông rất hâm mộ. Ông nhờ tôi yêu cầu anh lên giúp vui vài tiết mục. Tôi nhận lời rồi. Hân hạnh lắm nhé!

Bất ngờ Sơn lắc đầu :

- Xin Ông vui lòng nói lại với Ông Tỉnh trưởng, tôi rất cám ơn nhã ý của Ông ấy, nhưng tôi không thể làm được.

Ông Lợi chưng hửng. Khựng lại vài giây, ông nài nĩ:

- Anh Sơn, anh ráng giúp tôi lần này thôi. Tôi lỡ hứa rồi, nếu không, tôi mất mặt với ông ấy.

Sơn vẫn nhũn nhặn từ chối. Bất đắc dĩ, ông Lợi phải tới trả lời cho ‘ngài’ Tỉnh trưởng sự từ chối của Sơn. Một thoáng cau mày, ông cho gọi trưởng phòng hành chánh (thân phụ nhạc sĩ Trần Thiện Thanh, lâu quá tôi quên tên) chỉ thị đi mời lẫn nữa. Hai ông cùng đến chỗ Sơn ngồi, khẩn khoản hết lời nhưng Sơn vẫn nhất quyết từ chối. Không khí Hội trường đột nhiên căng thẳng. Mọi con mắt đều đổ dồn về phía chúng tôi, hiện rõ nét chờ đợi và lo âu. Chúng tôi đâm ra chột dạ lo ngại cho Sơn. Ở một tỉnh lẻ, Tỉnh trưởng là vua một cõi. Ai dám trái ý, trái lệnh? Có mà ‘từ chết đến bị thương’! Hồi lâu, hai ông không thuyết phục được Sơn, đành phải đến trình lại với Tỉnh trưởng.’

................................

‘Mọi người đồng hưởng ứng: Dô...dô... Tín ngữa cổ, tu một hơi hết sạch ly cối bia đầy tràn. Sơn cũng rất vui vẻ. Hết ly này đến ly khác. Lúc cụng người này, lúc cụng người kia. Ly nào cũng trăm phần trăm. Anh càng uống mặt càng tái, càng tỉnh. Ông trùm Lãng cẩn thận, cảnh giác, vẫn giọng hơi cà:

- Này! này! Tôi lưu ý mấy ông nhé! Đặc... đặc biệt là ông Sơn! Nó sẽ tìm cách trả thù mình đấy!

Nghị tính cộc, nóng nãy:

- Sợ đếch gì! Nó làm chó gì mình? Không dạy chỗ này thì dạy chỗ khác! Nó sa thải mình được à?

Lãng vẫn dè chừng:

- Ừ! Rồi mấy ông chờ xem! Tớ ở đây đã bảy năm rồi. Hồi đó, tớ đâu có mang theo cái tủ lạnh này (sốt rét). Tại tớ bướng, nó đày tớ vào vào trong núi năm năm đấy.

Chúng tôi nghe nói cũng giật mình lo cho Sơn trong những ngày sắp tới. Nhưng đại tá Bách đã không làm điều đó. Sơn vẫn vô sự. Cả ông Lê Cao Lợi cũng không làm điều đó, mặc dù Sơn đã làm ông mất mặt lòng tự ái của ông bị tổn thương nặng. Sau này, Sơn còn lạm dụng lòng tốt của ông, bỏ mặc trường lớp, học trò cho ông già Thống, lên Đà Lạt ở cả tháng trời. Sẽ kể ở đoạn sau. Riêng tôi, với thái độ Sơn làm sáng nay, tôi cho đó là một hành động can đảm, khí tiết của một nhà giáo, ít ai làm được hoặc dám làm. Kể cả tôi, nếu lâm vào trường hợp đó.’

..................................

‘Dạo gần nghỉ hè niên khóa 1965, Sơn ở luôn trên Đà Lạt hơn một tháng. Ông Thống kham hết nổi. Con ngưạ già ‘đã mõi vó trên đồi quê hương’ Buộc lòng ông phải đến Ty báo cáo sự vắng mặt của ông sếp mình. Ông Lê Cao Lợi phải điện một công văn khẩn nhờ đài phát thanh Đà Lạt thông báo cho Sơn về nhiệm sở gấp. Hạn cho một tuần, kể từ ngày loan báo, nếu không trình diện coi như đào nhiệm. Hôm sau đã thấy Sơn lò dò về trình diện. Chắc chắn kỳ này Sơn sẽ lãnh cái búa tạ của ông Lợi giáng xuống do hai vụ cộng lại. Vụ trước làm ông mất mặt với toà Tỉnh. Nặng ký thì thuyên chuyển vô trong núi xa như Tân Rai hay Tân Lú tha hồ nghe chim kêu vượn hú. Nhẹ thì chế tài hành chánh, ngưng thăng trật một năm. Nhẹ nữa thì thư khiển trách lưu hồ sơ. Nhưng ông Lợi chỉ khiển trách sơ sơ rồi bỏ qua, chỉ bằng miệng chớ không ghi hồ sơ cá nhân.’

Qua các đoạn văn trên, chúng ta thấy lòng ưu ái của ông Trưởng Ty Lê Cao Lợi đối với thầy giáo Trịnh Công Sơn như thế nào. Phải nói là ông Lê Cao Lợi che chở cho Trịnh Công Sơn không ít. Giả tỉ như Nguyễn Đắc Xuân có lên Bảo Lộc và gặp ông Lê Cao Lợi, có lẽ ông Lê Cao Lợi sẽ thố lộ đôi điều về mối thiện cảm của ông đối với Trịnh Công Sơn. Dù vậy, ông Lê Cao Lợi cũng không biết gì nhiều hơn về cuộc sống của Trịnh Công Sơn bằng những người ăn chung, chơi chung, ở chung một nhà với Trịnh Công Sơn. Tuy nhiên, điều ‘thố lộ’ của ông Lê Cao Lợi với Nguyễn Đắc Xuân cũng không có nốt vì khi Nguyễn Đắc Xuân lên Bảo Lộc để tìm hiểu về cuộc sống Trịnh Công Sơn trong thời gian Trịnh Công Sơn dạy học ở đó, Nguyễn Đắc Xuân cũng không may mắn được nói chuyện với ông Lê Cao Lợi. Bởi vì:

Thư của Trần Văn Ngọc (TVN), nguyên Hiệu Trường trường học Tân Bùi cách Bảo Lộc khoảng 5km từ trước khi Trịnh Công Sơn, Nguyễn Thanh Ty về dạy ở Bảo Lộc, hiện đang còn sinh sống tại thành phố nầy cho biết không có việc Nguyễn Đắc Xuân gặp ông Lê Cao Lợi. Thư của Trần Văn Ngọc gởi cho Nguyễn Thanh Ty qua trung gian của Nguyễn Tiến Lãng hiện ở Saigon (Trần Văn Ngọc viết tay gởi cho Lãng ở Saigon, Lãng e-mail qua Mỹ cho Nguyễn Thanh Ty) nội dung có đoạn như sau:

‘Anh Ty thân, việc của anh nhờ tôi làm, tôi đã làm ngay, sự việc như sau:

1) Việc ông Lê Cao Lợi: May mắn cho tôi là khi anh chị Đào về Bảo Lộc có chỉ cho tôi nhà mà ông Lợi ở. Buổi sáng tôi đã đến và đã gặp ông, cùng trò chuyện với ông thật thoải mái. Ông Lợi đi Mỹ từ năm 1995, ông về Việt Nam lần thứ 1 vào năm 2000 để mang cho (tro) cốt của bà vợ về Việt Nam. Ông ở lại Việt Nam 6 tháng. Khi trở về Mỹ ông bị cắt trợ cấp hàng tháng. Sau đó con cái ông ở Mỹ khuyên ông về Việt Nam sống vì sống ở Mỹ với tuổi già của ông, ông thấy rất khổ sở. Hôm 23 tháng chạp (ông táo về trời) ông bị té ngã, chân đang phải băng bó, đi lại thật khó khăn. Ông đã về Việt Nam ở hơn 1 năm nay. Ông cho biết, ông chưa gặp ông Nguyễn Đắc Xuân.’

Ông Lê Cao Lợi chưa gặp Nguyễn Đắc Xuân, vậy mà Nguyễn Đắc Xuân nại nhân chứng ở ông Lợi thì nại cái gì. Việc làm như thế sao khỏi bị người ta chê là tắc trách, ẩu tả, nếu không muốn nói là láo khoét.

3)- Nại chứng thứ ba là ông Phạm Trung Thành:

Về việc gặp gỡ ông Phạm Trung Thành, Nguyễn Đắc Xuân viết: ‘...và cụ Phạm Trung Thành, nhân viên cũ của Ty Tiểu học (từ năm 1964) - người chơi đàn violon, hay trao đổi về âm nhạc với nhạc sĩ Trịnh Công Sơn ở Blao.’

- Nguyễn Thanh Ty viết rõ hơn như sau:

‘Ngày Lãnh Lương Đầu Đời:

........................

Trong khi chúng tôi nôn nao chờ đợi được gọi tên vào phòng kế toán để lãnh tiền thì anh Thành, phát ngân viên, cứ đủng đỉnh hút thuốc lào. Tiếng kêu rít rít của cái nỏ cầy càng thêm sốt ruột. Lại thêm mấy ngụm trà Tàu khề khà nữa chứ.

Tiếng Nguyễn Đức Tín, giáo viên trường Cộng Đồng Thượng, một tay lâu năm trong nghề, rất hoạt kê và lém lĩnh vang lên:

- Bố Thành ơi! Ra tay làm phúc cho chúng em nhờ tí! Cả tháng nay chưa có hột cơm nào trong bụng cả. Hôm nay em về trễ, có mà vào nhà bằng đít.

Giai thoại về anh chàng Tín này rất nhiều. Chuyện nào cũng cười vỡ bụng. Có dịp sẽ kể. Khi mọi người đã cầm trong tay cái phong bì dày cộm có ghi tên mình, Tín thòng thêm một câu chót trước khi ra khỏi cửa Ty:

- Này bố Thành! Em bảo nhé! Cứ thuốc lào nhiều vào! Hai cái má hóp như hai cái hố ấy. Người cứ quắt như cái tăm, bà Thành không cho tí chút thì đừng bảo Tín này không nói trước nhá!

Nói xong, Tín cười hềnh hệch. Ra khỏi Ty, Sơn sãi chân đi thật lẹ. Sơn cao, chân dài. Tôi thấp, chân ngắn, nên phải nhảy ba bước một mới kịp. Vừa thở, vừa kêu:...’

............

Nguyễn Đắc Xuân cố viết thêm câu (Ông Thành là) người chơi đàn violon, hay trao đổi về âm nhạc với nhạc sĩ Trịnh Công Sơn ở Blao.’ Thật ra, không phải là như thế. Ông Thành là người chơi đàn violon trong nhà thờ, một nhạc công, không chắc nhạc công và nhạc sĩ hoàn toàn giống nhau để có thể tâm tình với nhau được. Môi trường sống và tôn giáo hai người không giống nhau, tuổi tác cũng không ngang nhau, ông Thành già hơn, để có thể thành bạn cùng chơi, cùng vui để tâm sự. Thành ra, Nguyễn Đắc Xuân viết ‘hay trao đổi âm nhạc với nhạc sĩ Trịnh Công Sơn’ chỉ là việc Nguyễn Đắc Xuân dựng nên để lập lờ với độc giả rằng chính ông Thành cho Nguyễn Đắc Xuân những tin tức về Trịnh Công Sơn.

- Thư của Trần Văn Ngọc nói về việc Nguyễn Đắc Xuân lên Bảo Lộc gặp ông Phạm Văn Thành viết như sau:

2) Sau đó tôi có đến thăm sức khỏe bác Phạm Trung Thành, bác Thành cho biết cách đây lâu rồi có 2 tay nhà báo đến hỏi về Trịnh Công Sơn hồi ở Bảo Lộc. Bác nói bác chỉ biết đại khái về Trịnh Công Sơn như  dạy học từ năm 64, làm trưởng giáo truờng sơ cấp Bảo An, ở trọ cùng vài người bạn ở khu công chánh, không biết tên bà chủ nhà, họ Trịnh dạo đó có đưa bác Thành vài bản nhạc, vì chưa nổi tiếng nên bác Thành có nhận xét chung chung về nhạc họ Trịnh thôi. Bác bảo muốn biết rõ về Trịnh Công Sơn thì các anh phải tìm hiểu nơi ông Lê Cao Lợi, trưởng ty tiểu học thời đó. Hai người này có mang cassette thu băng cuộc nói chuyện.

Xem thế, qua ông Thành, Nguyễn Đắc Xuân cũng không biết gì thêm Trịnh Công Sơn, phải gặp ông Lê Cao Lợi mà ông Lợi thì.....  đi vắng.

Ông Thành nói đúng. Lúc đó Trịnh Công Sơn chưa nổi tiếng, nên người được cho chưa hẵn đã muốn nhận bản nhạc Trịnh Công Sơn cho. Ông Thành chỉ là người chơi nhạc ở nhà thờ, chưa hẵn là người có lòng yêu âm nhạc như ông Lê Cao Lợi. Do đó, việc ông Thành có biết gì về Trịnh Công Sơn cũng chỉ là biết chung chung nên ông đề nghị Nguyễn Đắc Xuân gặp ông Lê Cao Lợi. Việc Nguyễn Đắc Xuân nêu tên Phạm Trung Thành cũng chỉ là nêu tên lấy có hòng lấp liếm chuyện ăn cắp bài của Nguyễn Thanh Ty.

Về tư liệu, Nguyễn Đắc Xuân nói rằng ông được Lê Thị Ngọc Trinh cung cấp, bằng chứng Nguyễn Đắc Xân đưa ra như ông ta viết sau đây:

‘... xin độc giả Giao Điểm hãy bỏ chút tiền còm trả cho điện thoại viễn liên để nghe cô giáo Lê Thị Ngọc Trinh hát bài Ông Tiên Râu qua băng Cassette mà tôi đã thu thanh từ hồi mùa hè năm 2001, hoặc có thể - với tinh thần văn nghệ, có một chút lịch sự tối thiểu chứ không võ đoán như ông Thanh Ty, xin nghe cô Ngọc Trinh hát trực tiếp qua điện thoại (Báo trước cho tôi để tôi cung cấp số điện thoại nhà riêng của cô Ngọc Trinh).

Về bài hát Ông Tiên Râu, Trịnh Công Sơn sáng tác khi còn học trường Sư Phạm Qui Nhơn (1962-64), cho nên rất nhiều giáo sinh của trường nầy đều thuộc và biết hát, không riêng gì Lê Thị Ngọc Trinh. Vấn đề đặt ra là thời gian sau đó, từ 1964 đến 1967 khi Trịnh Công Sơn dạy học ở Bảo Lộc.

Khi lên Bảo Lộc để tìm kiếm tư liệu, theo thư của Trần Văn Ngọc trích dẫn ở trên, Nguyễn Đắc Xuân không gặp nhân vật chính là ông Lê Cao Lợi, Trưởng Ty Tiểu học thời bấy giờ. Trần Văn Ngọc viết về chuyến đi Bảo Lộc của Nguyễn Đắc Xuân (Có Lê Quang Kết dẫn đường: Hai người này có mang cassette thu băng cuộc nói chuyện. Tại sao Nguyễn Đắc Xuân không cho nghe những gì ông thâu trong cuốn băng đó mà lại đề nghị độc giả nghe bài hát ‘Ông Tiên Râu’ là bài nhiều người biết, không dính dáng gì tới thời gian Trịnh Công Sơn sống tại Bảo Lộc. Những gì Nguyễn Đắc Xuân ghi được vào máy, chứng minh sự ngay thẳng của ông ta.

Tôi đề nghị ông Nguyễn Đắc Xuân hãy công bố nội dung những gì ông đã ghi vào máy ghi âm trong lần đi Bảo Lộc ấy. Tôi hy vọng máy đó không quá cũ, không hết ‘pin’ để có thể gây trở ngại cho ‘khổ chủ’.

4)- Nại chứng thứ tư:

Nguyễn Đắc Xuân nêu nại chứng thứ tư là Đinh Cường và Trịnh Cung. Với hai ông nầy đều là sĩ quan Quân Đội Việt Nam Cọng Hòa nhưng Nguyễn Đắc Xuân, một cán bộ Cọng Sản có liên hệ đến vụ tàn sát 5 ngàn người dân Tết Mậu Thân ở Huế, gọi một cách thân mật là ‘ông bạn’. Như thế có phải Đinh Cường, Trịnh Cung và Nguyễn Đắc Xuân cùng ‘phe ta’? Đi với kẻ bàn tay từng nhúng máu người dân Huế vô tội, mà Huế từng là nơi học hành, cưu mang Đinh Cường và Trịnh Cung, không biết hai ‘ông bạn’ của Nguyễn Đắc Xuân nghĩ gì? Có hân hạnh được là bạn của Nguyễn Đắc Xuân hay không?

Riêng trong vấn đề nầy, Nguyễn Thanh Ty cho biết chưa từng thấy Đinh Cường lên Bảo Lộc khi Trịnh Công Sơn còn dạy học ở đó; còn Trịnh Cung, dù là bạn thân Trịnh Công Sơn chơi chung, du hí với Trịnh Công Sơn suốt mấy năm ở Saigon thì lên thăm Trịnh Công Sơn ở Bảo Lộc chỉ có một lần mà thôi. Trịnh Cung lên thăm Trịnh Công Sơn theo cung cách Nguyễn Thanh Ty mô tả như sau:

‘Trịnh Cung thì tôi thấy mặt một lần khi ông ta ghé thăm Sơn tại Bảo Lộc, nơi phòng chúng tôi đang ở. Khoảng đầu năm 1965 thì phải! Hình ảnh của hai ông Trịnh thật là tương phản. Ông Trịnh nhạc sĩ thì xuề xoà, giản dị trong bộ đồ, áo kaki vàng bỏ vô quần tergal, với đôi giầy Bata màu nâu muôn thuở. (Sau này có may thêm hai áo sơ mi, một nâu, một trắng bằng vải Nil France). Dạo ấy Sơn có biệt danh do chúng tôi đặt là ‘Chàng nghệ sĩ nhứt y nhứt quởn’. Có lẽ một năm Sơn mới đi hớt tóc một lần, tôi nghĩ vậy, vì không bao giờ thấy Sơn có đầu tóc mới. Vẫn mái tóc thưa, mềm chạy dài xuống gáy. Hàng râu mép hung hung nâu. Không phải râu, cũng không phải lông. Khi dài thì Sơn lấy kéo cắt bớt. Hàng râu cằm lại càng khiêm nhường. Từ sợi nọ sang sợi kia có thể mắc võng được. Tôi thường đùa với Sơn như vậy.

Còn ông Trịnh họa sĩ thì rất đỏm dáng trong bộ âu phục thời trang. Áo veston xẻ hông, cà vạt, giầy da bóng láng. Ông có bộ râu quai nón rất rậm, che kín gần hết khuôn mặt, chỉ chừa một khoảng nhỏ từ trán xuống mũi.’

Qua bài viết của Trịnh Cung trong dịp kỷ niệm Trịnh Công Sơn, ông ta có nhiều cái tự khen mình quá lố. Trịnh Cung cho rằng chính vì thơ của ông nên sự nghiệp sáng tác của Trịnh Công Sơn có thay đổi lớn. Trịnh Cung viết:

‘nhưng mà khi đến bài thơ của tôi, Trịnh Công Sơn bắt đầu một chương khác, bởi lẽ của bài thơ đó-lúc đó rất là mới. Tôi đã dùng những chữ ‘đói’-những chữ ‘mỏi’ vào trong thi ca, lúc đó sự ảnh hưởng của thi ca tiền chiến rất dử (dữ-tg) dội, thì Sơn lại thích bài thơ đó. Và sau đó bước ngoặt ngôn ngữ trong nhạc Trịnh Công Sơn sau nầy một cách lộng lẩy (lẫy-tg), một cách kỳ lạ. Đó là bài Diểm (Diễm-tg) Xưa.

Nhận xét đoạn văn trên, không ai là người cho rằng Trịnh Cung biết viết văn, dù ở trình độ một học sinh thi Trung Học Đệ Nhất Cấp, đầy những thì, là, mà... Có lẽ là người đánh máy đánh sai, kể cả dấu hỏi, ngã. Đọc kỹ lại, người ta thấy ý tưởng mù mờ, diễn đạt không rõ. Trịnh Cung nói ông đưa vào thi ca những chữ ‘đói’, ‘mỏi’ là chữ mới đó chăng vì những chữ ấy rất ‘nôm na’, trước kia ít ai dùng. Thật không? Hãy nghe Văn Cao trong bài ‘Diệt Phát Xít: ‘Diệt bầy chó đê hèn của chúng’. Nhạc cũng có ‘chó’ đấy. Nói như Trịnh Cung thì Văn Cao viết ‘cẩu’ hay ‘mộc tồn’ chớ không viết ‘chó’ hay sao? Còn nữa, Thế Lữ viết:

Điềm nhiên mặc kệ con người vớ vẫn.

Không lý Trịnh Cung cho rằng chữ ‘mặc kệ’ là tiếng Hán-Việt? Chuyện vẽ rồng vẽ rắn để tự khoe mình là điều người tự trọng không làm, nhứt là khi người đó tự cho mình là nghệ sĩ. Người nghệ sĩ cũng cần tư cách đạo đức chứ.

Trịnh Cung không phải là người Huế nhưng ở Huế hơi lâu, ông chịu ảnh hưởng một số người Huế ưa khoa bảng. Trịnh Cung viết: ‘Nếu Sơn không bị những sự kiện đó, tôi nghĩ là Sơn sẽ đi học ở Paris và sẽ trở thành một Ph.D, một doctor hay một kỷ sư.’

Với chữ ‘nếu’ người ta có thể thành công mọi thứ, làm được mọi điều. Nhưng nếu Trịnh Công Sơn đậu Ph. D hay doctor, kỷ sư thì chắc gì hơn một thiên tài. Thiên tài Trịnh Công Sơn được nhiều người yêu mến hơn là Kỷ sư (hay doctor) Trịnh Công Sơn. Chính Trịnh Công Sơn cũng ‘háo bằng cấp’ như thế. Ông ta khoe có bằng cử nhân triết. Cử nhân mà không có thiên tài thì đâu được tiếng, được danh. Vấn đề chính Trịnh Cung không dám nói thẳng là Tài và Đức. Trịnh Công Sơn là người có tài, khẳng định như thế, còn đức thì sao: Giàu đổi bạn sang đổi vợ, phản phúc, khoe khoang quen biết các ‘ông lớn’, v.v... Điều nầy khó nói quá!

Muốn thi vào Trường Sư Phạm Qui Nhơn, thí sinh chỉ cần có bằng Tú Tài 1. Trịnh Công Sơn đang học để thi Tú Tài 2, sẽ đậu dễ dàng. Vã lại, hồi bấy giờ, giáo dục đang được mở rộng, các trường Đại học và chuyên nghiệp rất cần sinh viên, học sinh nên việc thi vào các ngành chuyên môn dễ trúng tuyển. Trịnh Công Sơn cần gì phải như Trịnh Cung viết: ‘Sau đó thì Sơn- để tránh cho Sơn đỡ phải đi quân dịch, cho nên một số bạn như Hoàng Phủ Ngọc Tường, Ngô Kha đã giúp Sơn để thi đậu vào trường Sư Phạm Qui Nhơn.’

‘Đã giúp Sơn để thi đậu...’ là giúp như thế nào? Đứng ngoài hàng rào gà bài thi quăng vào phòng thi. Không chắc, năm đó thi ở trường Quốc Học, không dễ chui qua hàng rào; hay gởi gắm người quen khi chấm bài thi? Có thể, vì năm 1962, khóa đầu tiên của Trường Đại học Sư Phạm Huế (1957-1960) đã ra trường rồi, nhưng Trịnh Công Sơn đâu dốt đến nổi làm bài thi không ra?!

Trịnh Cung nói việc trốn quân dịch lại càng sai. Thời gian ấy đã có chế độ quân dịch nhưng chỉ những ai không đi học hoặc học hành thấp, chưa đậu Trung học Đệ Nhứt Cấp mới phải đi quân dịch. Từ bằng cấp nầy trở lên, không phải đi quân dịch mà chờ lệnh động viên. Khóa 12 Thủ Đức là khóa dộng viên đầu tiên (nửa động viên, có bằng Tú Tài 1 trở lên; nửa thi vào chỉ cần có chứng chỉ hay học bạ lớp Đệ Nhị. Khóa nầy ông Nguyễn Ngọc Linh đậu Thủ Khoa). Bộ Quốc Phòng gọi động viên những ai lớn tuổi trước (sinh từ 1928 trở về sau). Phải còn lâu lắm mới tới lớp tuổi Trịnh Công Sơn.

Trịnh Cung còn viết: ‘và chúng tôi khuyến khích Sơn về Saigon, bỏ dạy, một cái nghề không thích hợp và rất là không xứng đáng với Sơn.

Người ta có thể đồng ý nghề đi dạy ‘không thích hợp’ với Trịnh Công Sơn, chớ sao lại nói ‘rất là không xứng đáng’. Nghề gì mà không xứng đáng: đào ngạch, khoét vách hay gì gì mà không xứng đáng? Nên nhớ nghề đi dạy là nghề cao quí nhứt. Ngày xưa cũng như bây giờ (ngoại trừ chế độ Cọng Sản), người ta gọi nghề ấy là một thiên chức, không phải là nghề câu cơm bình thường như các nghề khác. Nếu tất cả các thầy cô trên thế gian nầy đều bỏ nghề dạy học thì cái gì sẽ xảy ra cho nhân loại? Nhân loại sẽ rơi vào vòng tăm tối, hỗn mang, trở lại thời kỳ đồ đá, ăn lông ở lỗ.  Điều nầy, phần đông các em học sinh tiểu học có đọc ‘Tâm Hồn Cao Thượng’ của De Amicis do Hà Mai Anh dịch đều biết? Đó là sách gối đầu giường của các em học sinh tiểu học Việt Nam. Điều đó cần thiết cho toàn thể nhân loại trên địa cầu nầy hơn một bản nhạc hay dù của bất cứ tác giả nào hay một bức tranh, dù là tranh của... Trịnh Cung! Trịnh Cung không biết sách nầy hay đọc rồi mà ... quên!

Đoạn sau, Trịnh Cung viết thêm: ‘và sống bằng đồng tiền dạy học của tôi.’

Trình độ học vấn như thế thì Trịnh Cung chỉ có thể dạy vẽ. Chỉ có các lớp Trung Học Đệ Nhứt Cấp mới học môn vẽ, mỗi tuần một giờ. Giáo sư dạy vẽ không thuộc hệ Bộ Giáo Dục đào tạo nên không phải là giáo sư chánh ngạch, chỉ là giáo sư dạy giờ, may ra thì được ký khế ước hằng năm (thường gọi là giáo sư khế ước). Giáo sư thì quá đông, giờ dạy vẽ thì ít, làm sao có đủ cho mỗi thầy mỗi tuần 18 giờ như tiêu chuẩn. Thường không đủ giờ cho ‘quý thầy’ dạy nên Bộ Giáo Dục chỉ tuyển giáo sư dạy giờ, dạy giờ nào ăn giờ đó. Giá biểu thời 1965 là khoảng trên dưới 100 đồng một giờ, tùy vào địa phương (miền Trung khoảng 120đồng/giờ, miền Nam chưa tới 100/giờ vì vật giá rẽ hơn. Cho là Trịnh Cung dạy đủ 18 giờ tuần thì lương tiền được bao nhiêu mỗi tháng. Trong khi đó thì Trịnh Công Sơn là giáo viên chánh ngạch, chỉ số lương 320, lương mỗi tháng trên năm ngàn. Ai sống bám vào ai?

Thật ra, một số sĩ quan Cọng Hòa gốc Huế thời bấy giờ rất thích nhạc Trịnh Công Sơn và thường ghé thăm Trịnh Công Sơn mỗi khi về phép hay công tác và nhiều khi chia sớt với Trịnh Công Sơn đồng lương ít ỏi của họ. Đó là những tấm lòng cao thượng. Trịnh Công Sơn trả ơn bạn bè bằng những bài ca phản chiến mạnh hơn mà có người gọi đó là ‘nhát dao đâm sau lưng chiến sĩ.’

Nói tới việc bị gọi lính, Trịnh Cung viết: ‘Tôi thi hành cái nghĩa vụ của mình. Còn Sơn thì khác, Sơn không chấp nhận cái chuyện đó, Sơn đi vì cái lý tưởng của mình thì tôi tôn trọng cái điều đó.’

Thật ra, cả hai ông nầy đều nhát gan, đi lính là chẳng đặng đừng. Có dù che, Trịnh Cung mạnh chân hơn. Rõ ràng lắm: Tuy không có Tú Tài 1 để đi sĩ quan nhưng những ai tốt nghiệp Quốc Gia Sư Phạm, Cán Sự Y Tế, Cán Sư Canh Nông, Mỹ Thuật, Âm Nhạc đều được hội Đồng Liên Bộ chấp thuận coi như tương đương bằng Tú Tài 1 (không được học Đại học). Nhờ vậy Trịnh Cung mới được nhập khóa Thủ Đức, ra trường mang ‘lon’ chuẩn úy, theo nguyên tắc phải đi tác chiến hai năm. Trịnh Cung khỏi, được ở lại trường Bộ Binh Thủ Đức làm ‘cán bộ’, sau về ngồi ở ‘Cục Xã Hội’ có văn phòng đàng hoàng. Đi lính như thế thì còn sướng hơn đi dạy và lương tiền cũng cao hơn.

Chính lúc đó Trịnh Công Sơn cũng chưa chống lại chế độ, chống là khi ông ta bị đời đưa đẩy và khi được Võ Văn Kiệt ưu đãi, cho nhà, cho xe, cho nhập hộ khẩu, cho cái ghế ngồi ở Sở Thông Tin Văn Hóa thành phố. Hồi bấy giờ, ở Huế ai không là không biết Trịnh Công Sơn ‘sợ’ đi lính như Bửu Ý, Nguyễn Ngọc Minh, Nguyễn Hữu Châu Phan, v.v... Không phải ai phản chiến cũng là chống chế độ. Nguyễn Văn Đông viết: ‘Chiều mưa biên giới anh đi về đâu?’ nhưng ông ta là đại tá Cọng Hòa đấy. Trúc Phương viết: ‘Đơn vị thường khi nằm trên đất giặc, chìm trong hãi hùng tiếng hát môi em. Hoàng Nguyên viết: ‘Anh đi về đâu mà bụi đường vương lên mái tóc.’ nhưng không có ai gọi họ là người chống chế độ Cọng Hòa miền Nam cả. Xấu là xấu ở ông Thiệu, ông Kỳ, ông Khiêm, mấy ông đầu nậu, tham nhũng chớ đâu phải ở chế độ miền Nam.

Trịnh Cung đúng ở một điểm. Sau 1975, ở Saigon Trịnh Công Sơn sợ cán bộ Cọng Sản Lê Hiếu Đằng, người từng hăm he Trịnh Công Sơn về những bản nhạc phản chiến nên Trịnh Công Sơn trốn về Huế mong nhờ bạn bè, nhất là đám Hoàng Phủ Ngọc Tường, Nguyễn Đắc Xuân ở trong rừng mới chui ra che chở. Trịnh Công Sơn thất vọng. Trịnh Công Sơn từng được Hoàng Phủ Ngọc Tường khuyến dụ theo Việt Cọng, o bế Trịnh Công Sơn.  Đó là lúc Tường chưa nắm được đầu Sơn, còn khi Sơn về đầu thú Tường ở Huế thì Tường bây giờ ở thế cấp trên. Tường ‘dần’ Sơn ra là phải lý của y. Vã lại, lúc bấy giờ Tường cũng đã thấy Cọng Sản không tin y nữa. Cọng Sản tin y một lần hồi Tết Mậu Thân, tưởng chiếm được Huế, dân chúng sẽ ‘hoan hô cách mạng’ như Tường và Xuân báo cáo. Ai ngờ dân chúng trốn hết. Nay Tường đang cố gây lại ‘uy tín’ với Cọng Sản, bao che cho Sơn sao được! Tình bạn của bọn Cọng Sản là vậy thôi! Trịnh Công Sơn phải đi thực tế, đi lao động là đương nhiên, chưa bị bắt vào trại cải tạo là điều may. Cũng vì vậy mà Trịnh Công Sơn dấu biệt bài ‘Gia Tài của Mẹ’ trong đó có câu ‘Hai mươi năm nội chiến từng ngày’. Sao lại ‘nội chiến’. Phải là ‘chống Mỹ xâm lược’, miền Nam chỉ là tay sai đế quốc Mỹ hay sao?!

Khi được Võ Văn Kiệt ưu đãi rồi, phần vì sợ Cọng Sản, phần vì danh lợi, Trịnh Công Sơn theo Cọng Sản hẵn, không úp mở hai mặt như trước 1975.

Tuy nhiên, hai mặt là bản chất của một con người như Trịnh Công Sơn. Trong bài ‘Nhớ Mùa Thu Hà Nội’ Trịnh Công Sơn lại chơi trò hai mặt đó một lần nữa, khi Võ Van Kiệt đã rơi đài, không có gì để ưu đãi Trịnh Công Sơn như trước. Những chữ ‘Mùa Thu Hà Nội’ Cọng Sản thường dùng để chỉ cuộc ‘Cách Mạng Tháng Tám’. Chính Văn Cao phải sửa chữ ‘Một mùa Thu’ thành ‘một mua thi’ cũng là vì lý do đó.  Trịnh Công Sơn viết: ‘để nhớ một người và nhớ mọi người.’ Trong thâm tâm Trịnh Công Sơn, ông ta muốn nhắc Khánh Ly vì Khánh Ly gốc người Hà Nội, nhưng khi đọc hay hát, người ta có thể hiểu ‘một Người’ có nghĩa là Hồ Chí Minh và ‘mọi người’ là dân tộc. Về cách ‘chơi chữ’ đố ai mà biết nếu không ‘đắp chăn.’

Trịnh Công Sơn lập lờ giữa ‘một Người’ là Khánh Ly mà cũng có thể là Hồ Chí Minh. Trong bài thơ ‘Nhất Định Thắng’, Trần Dần có viết hai câu thơ như sau:

Xưa nay Người vẫn thiếu tin Người
Người vẫn kinh hoàng trước tương lai

Vì chữ Người viết hoa nên Cọng Sản Hà Nội cho rằng Trần Dần muốn ám chỉ Hồ Chí Minh. Trần Dần bị tố, bị bắt vào trại cải tạo. Trịnh Công Sơn cũng viết ‘một Người’ vừa để vuốt Khánh Ly vừa vuốt đuôi cọng Sản. Điều nầy cũng chứng tỏ Trịnh Công Sơn cũng là tên hoạt đầu.

5) Nại chứng cuối cùng là ông Lê Quang Kết

Ông Lê Quang Kết là người dẫn đường cho Nguyễn Đắc Xuân đến thăm người ở Bảo Lộc để viết bài. Nguyễn Đắc Xuân viết: Nguời dẫn đường là thầy giáo Lê Quang Kết ở Blao’. Chính Nguyễn Đắc Xuân cũng không nói Lê Quang Kết biết gì về Trịnh Công Sơn trong thời gian Trịnh Công Sơn còn dạy học trên đó. Sau đó, trong thư trả lời cho Nguyễn Thanh Ty, Nguyễn Đắc Xuân lại viết: ‘người dẫn đường cho tôi (vào đầu tháng 7.2001) đi tìm những nơi Trịnh Công Sơn đã từng qua ở Bảo Lộc là thầy giáo Lê Quang Kết (hiện đang dạy ở Cao đẳng Nông lâm ở Bảo Lộc.’  Bài trước, Nguyễn Đắc Xuân chỉ nói Lê Quang Kết là người dẫn đường, không nói là dẫn đường đi đâu, thăm người hay thăm cảnh, lần nầy lại nói ‘đi tìm những nơi Trịnh Công Sơn đã từng qua ở Bảo Lộc.’ Ban dầu, Nguyễn Đắc Xuân chủ quan cho rằng việc làm của y không ai biết, không ngờ nay Nguyễn Thanh Ty tố giác thì kéo bè thêm cho đông nhân chứng.

Tuy nhiên, Lê Quang Kết dù là thầy giáo ở Bảo Lộc đi nữa, ông ta cũng chỉ mới đến Bảo Lộc năm 1985, gần hai chục năm sau khi Trịnh Công Sơn rời khỏi nơi nầy. Dù có biết gì về Trịnh Công Sơn cũng khó mà biết cặn kẻ, chi tiết để ‘báo cáo’ cho Nguyễn Đắc Xuân được. Huống chi, thư của Trần Văn Ngọc hiện ở Bảo Lộc cho biết về Lê Quang Kết như sau:

‘... 3) Riêng việc ông Lê Quang Kết là ai, mình đâu có biết. Nhưng rất may cho mình, mình nhớ ra 1 ông thầy dạy nông lâm súc từ trước ngày giải phóng, cùng khóa với người em vợ mình. Đó là thầy Kính. Mình đã được thầy Kính dẫn đến nhà ông Lê Quang Kết trò chuyện và được đối xử tử tế, cho mình được biết rõ tin tức như sau:

Ông Lê Quang Kết người Huế về dạy tại trường nông lâm súc từ năm 1985, coi như em út của ông Nguyễn Đắc Xuân. Chính ông Kết đã dẫn ông Xuân đến nhà bác Thành và cũng nói cho mình biết y như bác Thành đã nói với mình. Sau đó ông Kết và ông Xuân có đến nhà ông Lê Cao Lợi nhưng ông Lợi khi đó không có nhà, lúc đó ông Lợi ra Hà Nội. Ông Kết và ông Xuân chưa gặp ông Lợi lần nào cả. Ông Kết là cộng tác viên báo Lâm Đồng có cho mình một tờ báo xuân Nhâm Ngọ 2002, trong đó có bài của Nguyễn Đắc Xuân viết sơ qua về họ Trịnh

Đọc đoạn nầy, người ta thấy rõ hơn những gì Nguyẽn Đắc Xuân cố vơ vào cho có chuyện.

Hơn thế nữa, Nguyễn Đắc Xuân còn viết:  ‘... nếu tôi bịa đặt chuyện đã gặp họ và đưa vào miệng họ những thông tin mà họ không phải là người cung cấp chắc chắn với một sự tự trọng tối thiểu của nhà giáo họ đã phản ứng tôi từ lâu.

Đã là thằng ăn cắp còn đòi tự trọng tối thiểu. Người ta ít ai muốn dính vào những chuyện đạo văn ‘ruồi bu’ như thế nầy

II.- Sự kiện

1) Sự kiện thứ nhứt là ngôi trường sơ cấp Bảo An, nơi giáo viên Trịnh Công Sơn đã dạy học từ ngày ra trường 1964 đến khi trốn quân dịch năm 1967.

- Về ngôi trường nầy, Nguyễn Thanh Ty viết:

‘Leo hết con dốc ngắn, ngôi trường hiện ra trên một khoảng đất trống. Xung quanh trơ trọi, không một cây cối gì cả. Trường được ngăn đôi thành hai lớp học. Mái tranh, vách đất, không cửa nẻo. Trong lớp một bàn vuông cho Thầy, sáu bộ bàn ghế dài cho trò. Trên vách treo một tấm bảng đen đã bạc thếch chính giữa. Chắc trãi nhiều năm tháng không ai buồn sơn lại. Bụi đỏ bám khắp nơi. Từ vách đến bàn ghế thầy lẫn trò. Tôi đến đó khoảng mười giờ. Học trò hầu hết là các em bé người Thượng. Chỉ xen lẫn vài em người Kinh. Có lẽ là con em của những gia đình lính đóng đồn gần đó. Tất cả đều bẩn thỉu. Có đứa ở trần, đánh độc một chiếc quần xà lõn. Có đứa cũng đủ bộ. Nhưng màu đất đỏ đã nhuộm từ ống quần trở lên, lâu ngày không còn nhận ra màu gì nữa.

Có lẽ là giờ ra chơi. Thầy Sơn đang ngồi tư lự. Miệng ngậm ống vố, mắt nhìn lơ đãng về cánh rừng xa xa. Mặc cho đám học trò nhỏ làm gì thì làm. Một túm đang gò lưng trên bàn, méo mồm, méo miệng nắn nót viết bài. Một tụm đang bò lê bắn bi dưới đất. Cuối lớp có vài đứa đang dựa lưng vào vách, há mồm ngủ.

Thấy tôi vào, Sơn cười méo miệng:

- Tới đây chi cha?

- Tới coi ông trưởng giáo làm ăn ra sao cho biết! Tôi cười cười.

- Còn ông già Thống đâu?

- Ông Thống dạy buổi chiều.

- Trường có mấy lớp anh Sơn?

- Ba. Tôi dạy lớp ba. Ông Thống lớp một và hai.

- Học sinh đông không?

- Thì ông thấy đó. Bữa nào không đi hái trà thì được hai chục. Bữa nào cha mẹ nó cần thêm nhân công thì lớp mươi, mười lăm đứa.’

- Bài Nguyễn Đắc Xuân, ý chính cũng giống hệt như vậy:

Trịnh Công Sơn bổ đi xa hơn một chút là trường sơ học Bảo An cách Tỉnh đường và Ty Tiểu học Lâm Đồng gần một cây số. Trường Bảo An có ba lớp 1,2,3, sĩ số mỗi lớp chừng vài mươi em, đa số học sinh là người dân tộc ít người, chỉ có dăm ba em là người Kinh. Cơ sở của trường có hai phòng đứng cho vơ trên một bãi đất trơ trụi, mái lợp tranh, vách nứa; học sinh mặt mày lem luốt, mũi dãi lò thò, áo quần rách rưới, nhuộm bụi đỏ trông rất thê thảm. Bảo An thuộc loại trường sơ cấp, không có chức Hiệu trưởng.

Người đọc thấy gì giống nhau:

- Trường nằm trên khoảng đất trống. Chung quanh trơ trọi.

- Trường có hai lớp (gian), mái tranh vách đất, không cửa nẽo.

- Trường chỉ có mấy lớp 1, 2, 3.

Về học sinh:

Tất cả đều bẩn thỉu. Có đứa ở trần, đánh độc một chiếc quần xà lõn.

Nhưng màu đất đỏ đã nhuộm từ ống quần trở lên, lâu ngày không còn nhận ra màu gì nữa. (Nguyễn Thanh Ty)
Nguyễn Đắc Xuân viết lại là: nhuộm bụi đỏ trông rất thê thảm.

Ngôi trường nầy nay không còn, cảnh vật hoàn toàn thay đổi. Theo thư của Trần Văn Ngọc (xin xem phụ bản), thì chỗ ngôi trường Bảo An ấy nay đã bị san bằng thành sân  vận động. Người nào mô tả cảnh xưa để Nguyễn Đắc Xuân viết giống y chang như trong bài của Nguyễn Thanh Ty nếu không nói là Nguyễn Đắc Xuân ‘cóp’ của Nguyễn Thanh Ty.

Về việc học hành của học sinh, Nguyễn Đắc Xuân viết: Vào mùa hái chè các em ở nhà giúp cha mẹ, đến lớp chỉ có mươi mười lăm em.

Nguyễn Thanh Ty viết cũng giống vậy, tuy có rõ hơn:

- Học sinh đông không?

- Thì ông thấy đó. Bữa nào không đi hái trà thì được hai chục. Bữa nào cha mẹ nó cần thêm nhân công thì lớp mươi, mười lăm đứa.

Có lẽ đoạn nầy Nguyễn Thanh Ty ‘cóp’ của Nguyễn Đắc Xuân (sic!!!)

- Về khoảng cách từ thị xã tới trường Bảo An, Nguyễn Đắc Xuân viết:

Trịnh Công Sơn bổ đi xa hơn một chút là trường sơ học Bảo An cách Tỉnh đường và Ty Tiểu học Lâm Đồng gần một cây số.

Nguyễn Thanh Ty nói về khoảng cách đó như sau:

Trường không xa lắm. Cách nhà non nửa cây số.

Rõ ràng rồi đấy nhé, Nguyễn Thanh Ty thì bảo ‘non nửa cây số’, Nguyễn Đắc Xuân thì kéo dài ra cho khác đi một chút ‘gần một cây số’. Đố ai dám bảo rằng Ông Xuân ăn cắp bài ông Ty? (sic!)

Trong khi đó Trịnh Cung bảo là (theo Nguyễn Thanh Ty viết): Quảng đường này ông Trịnh Cung tưởng tượng ra dài đến mấy cây số, Sơn phải gò lưng đạp xe đạp đến trường.

Nếu Nguyễn Đắc Xuân lấy tư liệu ở Trịnh Cung như Nguyễn Đắc Xuân nói thì Trịnh Công Sơn phải đi xe đạp chớ sao lại đi bộ như Nguyễn Thanh Ty mô tả.

Việc phân công giữa hai thầy giáo Thống và thầy giáo Sơn như sau:

* Nguyễn Đắc Xuân viết: Trịnh Công Sơn được "đào tạo chính qui" nên làm trưởng giáo và đứng dạy lớp ba vào buổi sáng, ông giáo Tạ Văn Thống sắp về hưu dạy hai lớp 1 và 2 vào buổi chiều.

* Nguyễn Thanh Ty thì viết:

- Trường có mấy lớp anh Sơn?

- Ba. Tôi dạy lớp ba. Ông Thống lớp một và hai

Nguyễn Thanh Ty cũng cho biết Trịnh Công Sơn dạy buổi sáng, ông Thống dạy buổi chiều.

Đọc các đoạn nầy của Nguyễn Thanh Ty và Nguyễn Đắc Xuân tôi thấy giống như hai giọt nước, như hai anh em sinh đôi, chỉ khác ông Nguyễn Đắc Xuân cho đứa bé ăn mặc khác đi một chút để cho thiên hạ khỏi lầm là lấy từ trong bài của Nguyễn Thanh Ty ra.

2)- Sự kiện thứ hai là lương tiền, vật giá

Nguyễn Đắc Xuân viết:

Dạy học ở vùng thượng du thế ấy. Không vui. Nhưng dù sao với chỉ số lương (indique) 320 cộng thêm phụ cấp đắc đỏ vùng cao, mỗi tháng Trịnh Công Sơn cũng lĩnh được 5.200$. So với vật giá lúc ấy: Cà-phê loại ngon 1$/ly, phở 3$/tô, cơm 600$/ tháng, vàng 2.000$/ lượng. . . lương như thế là cao, có của ăn, của để.

Cũng việc lương tiền, vật giá, Nguyễn Thanh Ty ghi lại:

Với chỉ số lương 320 cộng thêm phụ cấp đắc đỏ vùng cao lúc bấy giờ, chúng tôi lãnh được năm ngàn hai trăm đồng (5200$) mỗi tháng, tương đương với hai lạng rưỡi vàng Kim Thành. Vật giá lại rất rẻ. Tiền ăn, ở mỗi tháng chỉ hết 600 đồng. Chai bia Con Cọp 3 đồng.  Một dĩa thịt bò lúc lắc bốn người ăn giá 7 đồng. Tô phở 3 đồng. Cà phê loại ngon, một ly, 1 đồng. Cơm bữa với ba món, 6 đồng.

Nguyễn Thanh Ty viết đắc đỏ, Nguyễn Đắc Xuân cũng viết đắc đỏ. Tiếng Việt nghèo quá khiến Nguyễn Đắc Xuân không tìm ra được chữ khác, để khỏi mang tiếng là ăn cắp của Nguyễn Thanh Ty hay sao?! Thậm chí Nguyễn Thanh Ty viết sai chính tả, (đắt đỏ thay vì đắc đỏ, chữ T thay vì C) Nguyễn Đắc Xuân viết theo cũng sai luôn. Nguyễn Thanh Ty không phải là nhà văn, đáng trách nhưng còn hiểu được, còn ‘Nhà văn’ Nguyễn Đắc Xuân viết sai chính tả, có ai chấp nhận được không?

Về lương tiền và Nguyễn Đắc Xuân và Nguyễn Thanh Ty nói y như nhau: Tô phở 3 đồng, Càphê loại ngon: 1$/ly, cơm tháng 600$.  Khác là Nguyễn Thanh Ty nói 5.200$ mua được 2 lượng rưởi vàng, còn Nguyễn Đắc Xuân thì nói rõ hơn, vàng 2.000$/lượng. Rõ Ràng Nguyễn Đắc Xuân  không ‘cóp’ bài Nuyễn Thanh Ty khi nói về vàng!!! Càphê loại ngon (cải hai đều xác nhận loại ngon) 1$/ly. Ai cho Nguyễn Đắc Xuân biết giá càphê nầy. Ông Lê Cao Lợi là người chưa từng gặp Nguyễn Đắc Xuân, như trong thư của Trần Văn Ngọc, hay ông Phạm Trung Thành nói chuyện âm nhạc và luôn cà chuyện uống cà-phê của Trịnh Công Sơn với Nguyễn Đắc Xuân hay chính Lê Thị Ngọc Trinh. Có thể Lê Thị Ngọc Trinh nầy cũng ghiền hay theo dõi việc uống cà-phê dữ lắm (sic)!!!

Có một điều độc giả cần lưu ý: Nguyễn Thanh Ty chỉ nói Chỉ số lương, Nguyễn Đắc Xuân thì có ghi chú thêm ‘Chỉ số lương (indique)’. Vậy là Nguyễn Đắc Xuân biết tiếng tây còn Nguyễn Thanh Ty thì dốt tiếng tây đấy nhé, mạc dù đầu thập niên 1970, Nguyễn Thanh Ty đã được chuyển ngạch giáo sư Anh Văn Trung Học Đệ Nhứt cấp. Nên nhớ rằng trong chế độ Cọng Sản, việc khoe khoang biết tiếng Tây, tiếng Anh là biểu hiện tinh thần nô lệ tư bản. Bạn đọc không tin, xin đọc ‘Anh Em Thù Địch’ nguyên tác ‘Brother Enemy’ của Nayan Chanda, đoạn Sihanouk đọc bài diễn văn chúc mừng nhân dịp Quốc Khánh Cuba mà không ai dám dịch ra tiếng Pháp, kể cả Khieu Samphon, Ieng Sary, v.v... đều du học bên Pháp về, khiến Sihanouk đọc xong tiếng Khmer phải tự mình dịch ra tiếng Pháp. Có lẽ bây giờ Cọng Sản ‘đổi mới’ nên Nguyễn Đắc Xuân nói tiếng Tây thoải mái, đến mỏi tay!

3)- Cách ăn mặc của Trịnh Công Sơn
Khi Nguyễn Đắc Xuân lên Bảo Lộc để tìm hiều về cuộc sống của Trịnh Công Sơn, thấy:
‘Buổi chiều nghỉ dạy, sau giấc ngủ trưa, Trịnh Công Sơn sửa lại chiếc áo ka-ki vàng, bỏ vô quần tẹc-gan nghiêm chỉnh rồi xỏ chân vào đôi giày Batar rảo bước ra quán Cà-phê bi-da Ngọc Trang.
Nguyễn Thanh Ty tả:
Ông Trịnh nhạc sĩ thì xuề xoà, giản dị trong bộ đồ, áo kaki vàng bỏ vô quần tergal, với đôi giầy Ba-ta màu nâu muôn thuở. (Sau này có may thêm hai áo sơ mi, một nâu, một trắng bằng vải Nil France) Dạo ấy Sơn có biệt danh do chúng tôi đặt là ‘Chàng nghệ sĩ nhứt y nhứt quởn’.
Ở một đoạn khác, Nguyễn Thanh Ty viết:
Sơn xỏ vội chiếc áo sơ mi ka ki vàng cụt tay, (Chiếc áo này tôi thấy từ lúc còn ở trường Sư phạm) đôi giầy Ba-Ta màu nâu.
Sao mà Nguyễn Đác Xuân viết hay thế, đúng những gì Nguyễn Thanh Ty viết, chắc có ‘hồn ma cũ’ nào đó hiện lên mô tả hình dạng Trịnh Công Sơn cho Nguyễn Đắc Xuân viết lại.

4)- Về một cô gái tên Ngà
Nguyễn Đắc Xuân:
‘Và, chính trong những ngày bó gồi ở nhà ấy, anh phát hiện có một người đẹp hằng ngày đi Nhà thờ bằng con đường qua trước cửa phòng anh. Trịnh Công Sơn hơi ân hận. Lâu nay anh bù khú với bọn bạn trai nên không để ý đến người hàng xóm gái ấy. Người có tên là Ngà. Ngà không sắc sảo, không quý phái như các cô gái Huế đã "hờp hồn" anh như Ph. Th., Bích Diễm, nhưng với cái dáng mảnh mai, tóc thề chấm vai, khuôn mặt thánh thiện như mặt Đức Mẹ Đồng Trinh của cô cũng đã làm cho Trịnh Công Sơn mất ngủ. Sự phát hiện trong cõi cô đơn ở B’lao có Ngà như một cái nhấn làm bật dậy những dồn nén cô đơn mang tính tâm linh trong Sơn lâu nay.’
Còn Nguyễn Thanh Ty thuật lại như sau:
‘Những ngày bó gối nằm nhà, Sơn thường ngồi tư lự trước bàn viết duy nhất dành cho cả hai soạn bài, nhìn đăm đắm ra con đường đất đỏ. Mùa này bông lau nở trắng khắp nơi. Lau trắng dọc theo con đường dốc chạy dài từ trong buôn ra tới quốc lộ, băng ngang trước nhà chúng tôi. Buổi chiều, gió nồm thổi nhẹ từng cơn, lướt qua rừng lau, xô chúng ngã nghiêng xuống, rồi chúng bật dậy, tạo thành những âm thanh xào xạc nhè nhẹ, đều đều, buồn buồn. Chiều xuống dần. Những vạt nắng cuối cùng chiếu xiên trên những ngọn bông lau, lấp lánh sáng ngời. Gió lắng dần. Không gian trở nên im ắng, tĩnh mịch. Chợt tiếng kèn đồng xa xa vẳng lại, lúc nghe, lúc mất. Thật hắt hiu buồn. Đó là lúc cô nữ sinh hàng xóm, cô Ngà, đúng giờ đi lễ chiều. Chuông nhà thờ đang vang vang, dồn dập từng hồi, thúc dục con chiên đến giáo đường.
Thật đúng như tên đặt, da cô trắng ngà. Người mãnh mai với mái tóc thề chấm ngang vai, với khuôn mặt phảng phất nhiều nét như Đức mẹ Maria.’

Nguyễn Đắc Xuân cũng giống như Nguyễn Thanh Ty viết là ‘Những ngày bó gối nằm nhà;
- Một người thì viết đi Nhà thờ, người kia thì đi lễ chiều,
- Người thì tả: Mảnh mai, tóc thề chấm vai,
Người kia lại viết: Mảnh mai, tóc thề chấm ngang vai.
- Một bên thì ví với Đức Mẹ đồng trinh,
Người kia thì không phải Đức Mẹ Đồng Trinh mà lại: Đức Mẹ Maria.
Rõ ràng ‘khác nhau’ giữa ‘Đức Mẹ đồng trinh’ và ‘Đức Mẹ
Maria’ (sic!) đâu có chuyên đạo văn ở đây. Có Phật Thánh chứng giám cho ‘nhà văn Cọng Sản Nguyễn Đắc Xuân’ không ăn cắp văn, kẻo tội nghiệp cho Nguyễn Đắc Xuân bị Nguyễn Thanh Ty đổ thừa.(sic!)

5)- Về ngôi nhà của bà Nguyễn Thị Phi
Đây là ngôi nhà do Trịnh Công Sơn, Nguyễn Thanh Ty, Nguyễn Văn Ba, Nguyễn Hảo Tâm thuê để ở khi mới được bổ nhiệm về dạy học ở Bảo Lộc. Việc Trịnh Công Sơn ở đây, Nguyễn Đắc Xuân viết:
‘Nhà trọ của Trịnh Công Sơn tại Blao là một ngôi nhà kiểu biệt thự mới xây trên khu đất khoáng đạt ở gần Ty Công chính Lâm Đồng. Chủ ngôi nhà là cô Phi - trưởng phòng kế toán Ty Công chính. Trịnh Công Sơn thuê nhà cùng với ba đồng nghiệp họ Nguyễn là Thanh Ty (Nha Trang), Hảo Tâm và Văn Ba (Sư phạm Sài Gòn). Mỗi người phải trả tiền nhà 300$/tháng. Bà chủ nhà có dáng người mảnh dẻ, hơn ba mươi tuổi, cùng với đứa con gái ở chung trong nhà. Nhờ thế các thầy giáo trẻ sống xa nhà đỡ bớt khô khan.’
Nguyễn Thanh Ty viết:
‘Trong lúc loay hoay tìm nhà, có ai đó mách chúng tôi, ở về phía Ty Công Chánh có ngôi biệt thự vừa xây xong, chủ nhà muốn cho thuê nhưng hơi đắt. Sơn và tôi đến ngay. Nhà rất đẹp. Tọa lạc trên một khu quang đãng, thoáng tầm nhìn. Chung quanh hàng rào bao bọc, phía trước có cổng. Nhà có ba phòng ngủ, một phòng khách. Nhà bếp rộng chia làm hai. Một nửa là bếp. Một nửa là phòng tắm và vệ sinh. Chủ nhà là một người đàn bà tuổi trạc độ ba mươi, người mãnh dẽ. Bà hiện là Trưởng Phòng Kế Toán của Ty Công Chánh Lâm Đồng. Bà sống với đứa con gái nhỏ sáu tuổi tên Đào. Chồng bà đang làm việc ở Sàigòn, bà cho biết. Sau khi nói chuyện độ dăm phút, chúng tôi bằng lòng thuê toàn bộ căn nhà, trừ một phòng cho bà và đứa con gái để ở, với giá 1200 đồng. Nếu muốn ăn cơm tháng thì bà nấu luôn cho. Ngày ba bữa, mỗi người trả thêm ba trăm đồng. Chúng tôi ra về với lòng thơ thới vì đã tìm được nơi ăn ở vừa ý. Trên đường về Sơn cứ lẩm bẩm: Đàn bà mà tên Phi lại lót Thị, Thị Phi... Thị Phi! Sơn tủm tỉm cười một mình. Tôi biết Sơn đang nghĩ gì về bà chủ nhà trẻ, sống một mình.
Đối chiếu hai đoạn văn trên của Nguyễn Đắc Xuân và Nguyễn Thanh Ty, ta thấy gì?
Về ngôi nhà, NĐX viết: ngôi nhà kiểu biệt thự mới xây
NTT viết: ngôi biệt thự vừa xây xong
Về địa điểm ngôi nhà,
- NĐX viết: khu đất khoáng đạt ... gần Ty Công chính
- NTT viết: khu quang đãng, thoáng tầm nhìn... về phía Ty Công Chánh
Về bà chủ nhà,
- NĐX viết: là cô Phi - trưởng phòng kế toán Ty Công chính... chủ nhà có dáng người mảnh dẻ, hơn ba mươi tuổi,
- NTT viết: Đàn bà mà tên Phi...  Trưởng Phòng Kế Toán của Ty Công Chánh tuổi trạc độ ba mươi, người mãnh dẽ
Về giá thuê nhà:
-NDX viết: Mỗi người phải trả tiền nhà 300$/tháng
(bốn người ở chung là 1.200 đồng/tháng-ghi chú của TC)
- NTT viết:  với giá 1200 đồng
Ngoài các phần trên giống nhau như đúc khuôn, tới phần giá
nhà cho thuê có khác nhau:
Một người thì nói tiền thuê nhà 1.200đồng/tháng; một người
thì nói nhà ở chung 4 người, mỗi người chỉ trả có 300đồng. Một bên nói 1200, một bên là 300. Hai con số nầy khác nhau xa lắm. Ai không tin, cứ hỏi các bé đang học mẫu giáo thì biết ngay. Ai dám bảo Nguyễn Đắc Xuân ‘chôm’ bài Nguyễn Thanh Ty?
Xin độc giả lưu ý đặc biệt phần nầy. NĐX viết rằng: Trịnh Công Sơn thuê nhà cùng với ba đồng nghiệp họ Nguyễn là Thanh Ty (Nha Trang), Hồi ấy làm gì có Thanh Ty? Thanh Ty hồi ở chung với Trịnh Công Sơn là lấy tên thực của ông. Thanh Ty là bút hiệu của người ở chung ấy, bút hiệu nầy mới xuất hiện khi viết bài về Trịnh Công Sơn sau khi Trịnh Công Sơn qua đời. Nếu hỏi tất cả mọi người ở Bảo Lộc hồi đó cũng như bây giờ, không ai biết Thanh Ty là ai cả.
Về điểm nầy, Nguyễn Đắc Xuân hố to khi viết Trịnh Công Sơn ở chung nhà với Thanh Ty.
Nguyễn Đắc Xuân viết: Trịnh Công Sơn thuê nhà cùng với ba đồng nghiệp họ Nguyễn là Thanh Ty (Nha Trang). ‘Cháy nhà ra mặt chuột’ đấy nhá!!!

Ở câu chót của đoạn nầy, Nguyễn Đắc Xuân cố nói đùa một câu vô duyên, chứng tỏ là người không đứng đắn với một người đàn bà đã có chồng.
‘Nhà văn’ Nguyễn Đắc Xuân lại dùng sai tiếng Việt. Dùng ‘khu đất khoáng đạt’ là sai. Khoáng đạt là để chỉ tâm hồn con người. Chẳng hạn ‘một tâm hồn khoáng đạt.’ Còn một khu đất thì người ta dùng khoáng đãng.
Tra trong ‘Hán việt Tự Điển’ của Đào duy Anh, tôi thấy tác giả giải thích:
Khoáng đạt: Bụng dạ rộng rãi
Khoáng đãng: Rộng rãi mênh mông. Ngb: Người bụng dạ rộng lớn, tư tưởng phóng túng.
Viết như Nguyễn Đắc Xuân thì có một ‘Khu đất bụng dạ rộng lớn.’ Vậy đề nghị ông Nguyễn Văn Hóa nên tôn vinh Nguyễn Đắc Xuân làm ‘đại văn hào có khu đất bụng dạ rộng lớn.’ cho xứng hợp với ‘thiên tài Nguyễn Văn Trỗi’.(1)
Qua các so sánh, đối chiếu như tôi ghi ở trên, độc giả thấy rỏ ‘tài’ ăn cắp của Nguyễn Đắc Xuân không cao lắm, đôi khi trắng trợn, chủ quan, cho rằng kẻ ở trong nước, người ở ngoài nước chắc không thể biết đến hành vi đốn mạt của y. Không những thế, khi Nguyễn Thanh Ty lên tiếng, Nguyễn Đắc Xuân còn thách thức ông Ty chỉ rõ đoạn nào, câu nào Xuân ăn cắp của Ty, nếu không chỉ rõ ra được, có nghĩa là Nguyễn Thanh Ty ‘không bình thường’ (chữ của Nguyễn Đắc Xuân, có nghĩa là điên). Nguyễn Thanh Ty không điên. Điên thì không thể biết việc người khác ăn cắp của mình. Nguyễn Đắc Xuân cũng không điên vì người điên không biết làm nghề đạo chích.

III.- Về bài viết của Ông Nguyễn Văn Hóa
Đọc bài của Nguyễn Đắc Xuân viết về Trịnh Công Sơn, Nguyễn Thanh Ty phát hiện ra những chi tiết trong bài Nguyễn Đắc Xuân, cả ý và cả lời (xin xem lại phần do sánh ở trên) đều ‘chôm’ từ bài của ông Ty. Bài Nguyễn Thanh Ty viết trên 50 trang, Nguyễn Đắc Xuân gom lại trong ba bốn trang, và nói rằng chính Nguyễn Đắc Xuân lấy tài liệu từ Lê Ngọc Trinh, Đinh Cường, Trịnh Cung, Phạm Trung Thành, Lê Cao Lợi (là người Nguyễn Đắc Xuân chưa bao giờ gặp). Ý đồ của Nguyễn Đắc Xuân là làm như đây là một khám phá mới của y, chứ không phải là ‘chôm’ từ bài của ông Ty.
Từ phát hiện đó, Nguyễn Thanh Ty bèn viết cho tờ Giao Điểm một bài, tỏ ý phàn nàn về việc làm của Nguyễn Đắc Xuân. Muốn biết chắc hành động của Nguyễn Đắc Xuân có ‘đạo văn’ hay không, ông Nguyễn Văn Hóa nên xem lại vấn đề vì có người khiếu nại. Đó là thái đọ đứng đắn của người đứng đầu một cơ quan ngôn luận. Dễ nhứt là đối chiếu, so sánh và suy nghĩ, cần thì cứ yêu cầu Nguyễn Đắc Xuân cho nghe cuộn băng mà y đã ghi được những gì khi Nguyển Đắc Xuân lên Bảo Lộc phỏng vấn Phạm Trung Thành, Lê Cao Lộc.
Thay vì đứng giữa để phân xử phải trái về việc tranh chấp người cọng tác cho báo của ông và độc giả thì Nguyễn Văn Hóa liền đứng ngay về phía Nguyễn Đắc Xuân, bênh vực y và còn ‘phang’ lại Nguyễn Thanh Ty nhiều lời thất lễ, tỏ ý khinh thường Nguyễn Thanh Ty, v.v...

Nguyễn Văn Hóa viết:
... ... ... ... ...
2. Giao điểm trả lời ông Nguyễn Thanh Ty (hoặc Tý?)
... ... ... ... ...
a)- Khi viết thư cho Giao Điểm, ông Nguyễn Thanh Ty viết bằng font chữ Việt, có dấu, viết rõ là Ty. Nguyễn Văn Hóa mở ngoặc viết thêm (hoặc Tý?). Ty và Tý khác nhau. Theo Hán Việt Tự Điển của Đào Duy Anh, Ty có nghĩa xấu và tốt. Người ta thường lấy nghĩa tốt để đặt tên thì TY là tơ. Còn Tý, cũng theo sách đã dẫn là vị trí thứ nhứt trong 12 địa chi. Người ta hiểu là con chuột. Nguyễn Văn Hóa mở ngoặc viết thêm (hoặc Tý?) là có ý đồ, vừa là hỏi mà vừa là cố gán cho ông Ty một cái tên xấu (con Chuột). Nếu bình tĩnh mà xét, viết như thế là không nghiêm túc, thiếu lịch sự, không tôn trọng người đối thoại, nói rộng ra là lối viết xấc xược, xỏ lá. Trong ‘Ván Bài Lật Ngữa’, Trần Bạch Đằng thuật lại chuyện Ngô Đình Nhu giải thích tên của mình cho Nguyễn Thành Luân (ám chỉ Đại tá Phạm Ngọc Thảo), Nhu là mềm mại, dịu dàng. Trần Bạch Đằng nói móc thêm Nhu còn có nghĩa là tên ăn trộm. Cha mẹ đặt tên cho con là cố lựa cái nghĩa tốt, chứ ai muốn con mình là thằng ăn trộm. Nói móc như thế là một hành động xỏ lá Cọng Sản thường làm. Nay tôi thấy Nguyễn Văn Hóa cũng dùng kiểu nói móc ấy của Việt Cọng. Một người đứng đầu một cơ quan ngôn luận, tư cách như thế có nên chăng?
Giả tỉ như bây giờ tôi viết: Nguyễn Văn Hóa (hay Họa?), Hóa có nghĩa là dạy vẽ, giáo dục; họa là tai vạ, rủi ro (sách đã dẫn), hoặc Hỏa là lửa, là bà Hỏa, kẻ chuyên đốt nhà người khác Không lý ông bà cụ thân sinh ông Nguyễn Văn Hóa lại muốn sinh ra đứa con chỉ đem tai họa đến cho người khác? Giả tỷ như có người nói: ‘Tên là Hóa mà ăn nói như thế là không có giáo hóa gì cả!’ thì ông Hóa nghĩ sao? Giải thích cho cùng lý thì như thế, nhưng tôi không làm được việc làm đó, cổ nhân cho là ‘Ngậm máu phun người’. Độc giả nghĩ sao?
b)- Ông Nguyễn Văn Hóa ca ngợi Nguyễn Đắc Xuân ‘là tác giả vài chục cuốn sách (dày hoặc mỏng) về các đề tài lịch sử, nhất là các đề tài lịch sử văn hóa Huế. Về mặt văn hóa dân tộc nói chung, đây là những công trình nghiên cứu nghiêm túc, đáng ca ngợi.’
Tôi có mấy ý kiến như sau đây: Việc sách của Nguyễn Đắc Xuân thì tôi biết rồi, như cuốn ‘Nhân Chứng’ tôi đã nói ở trên, sách đó Nguyễn Đắc Xuân tự ‘vẽ vời’ cho bản thân y, bán không ai mua, nên y không có tiền trả cho nhà in Nguyễn Văn Phước, bị Nguyễn Văn Thọ đòi; Nguyễn Đắc Xuân lấy thế nhà chùa ra ăn ngang nói ngược, bị Thọ đuổi đánh chạy trối chết. Còn từ sau 1966 đến nay, nhờ theo Cọng Sản nên Nguyễn Đắc Xuân bây giờ giỏi hơn, điều đó thì không biết, không đọc sách của y, làm sao biết được.
Việc chính ở đây là ‘đạo văn’. Nguyễn Đắc Xuân lấy ý, lấy lời trong bài viết của Nguyễn Thanh Ty mà viết thành bài của y, không ghi rõ xuất xứ hay tài liệu tham khảo, lập lờ với độc giả coi như tự mình khám phá ra. Như thế, nói nôm na là ăn cắp. Tài năng con người ta có thể thay đổi, xưa dở nay giỏi, nhờ học hành nghiên cứu, v.v...  nhưng tính tình, nếu không biết sửa mình, tu thân thì xưa sao, nay cũng vậy thôi. Ngày xưa là kẻ gian, quịt tiền nhà in, nay là thằng ăn cắp thì có khác gì nhau. Thành ra, điều Nguyễn Văn Hóa viết về Nguyễn Đắc Xuân là ‘nghiêm túc, đáng ca ngợi’ thì không thể cho đó là lời nhận xét sáng suốt, vô tư được.
Nói về việc viết sách của Nguyễn Đắc Xuân, Nguyễn Văn Hóa viết: ‘đối với chúng tôi không thành vấn đề.’ Có nghĩa Nguyễn Đắc Xuân có là Cọng Sản hay không cũng không thành vấn đề. Tôi nghĩ ngoài tôi, có người không đồng ý quan điểm nầy. Trước hết, ngay ở trong nước, người viết văn ở trong hàng ngũ Cọng Sản và người viết văn không ở trong hàng ngũ Cọng Sản có lập trường văn học khác nhau. Với người không ở trong hàng ngũ Cọng Sản thì viết là viết, không đặt ‘lập trường chính trị’. Lập trường của họ là nhân bản, là con người, là dân tộc, tổ quốc. Người Cọng Sản thì không thế, khi viết, họ phải đứng trên lập trường nào chứ, chẳng hạn như ‘lập trường vô sản’, ‘lập trường đấu tranh giai cấp’, đúng ‘đường lối chủ trương của đảng Cọng Sản’. Chẳng hạn chúng ta nói: ‘Tôi yêu Tổ quốc tôi.’ Thế là được. Với Cọng Sản, nói thế là không được. Phải nói: ‘Tôi yêu Tổ quốc Xã Hội Chủ Nghĩa’ mới đúng lập trường. Có ai cho rằng hai câu nói nầy giống nhau? Người Cọng Sản luôn luôn phải có cái đuôi (mà cũng là cái đầu) ‘Xã Hội Chủ Nghĩa’. Có người hỏi Dương Thu Hương: ‘Kinh tế thị trường theo định hướng Xã Hội Chủ Nghĩa là thế nào?’ Dương Thu Hương phang một câu: ‘Có định hướng Xã Hội Chủ Nghĩa thì con cái của những thằng như Phan Văn Khải, Trần Đức Lương, v,v... mới ăn cắp, ăn trộm, ăn cướp tài sản của nhân dân được chứ.’ Có lẽ ai ai cũng khoái những cách trả lời đốp chát, thẳng thừng như vậy. Trong phạm vi lịch sử, văn hóa, viết, phân tích, giải thích, phê bình bao giờ cũng mang cái đuôi ‘Xã Hội Chủ Nghĩa’ như thế, không thì sách không được in. Chúng ta không thích sách họ là vì cái ‘đuôi Cọng Sản’ ấy, còn ai thích sách họ, có lẽ cũng là mang cái đuôi ấy như họ mà thôi. Thành ra cái ‘không thành vấn đề’ của ông Nguyễn Văn Hóa cho chúng ta thấy ông là ai!

)- Ông Nguyễn Văn Hóa viết đi viết lại chữ ‘giáo sinh’ của Nguyễn Thanh Ty nhiều lần, lại viết trong ngoặc kép, có ý chê Nguyễn Thanh Ty viết sai. Tôi cho rằng Nguyễn Thanh Ty viết đúng, còn Nguyễn Văn Hóa chưa thông cách dùng danh từ. Người đi học để ra làm thầy giáo thì gọi là ‘giáo sinh’. Sự Vụ Lệnh bổ dụng họ đi dạy cũng gọi họ là ‘giáo sinh’. Sau khi nhận việc và thi hành việc dạy dỗ rồi thì không còn là ‘giáo sinh’ mà phải gọi là ‘giáo viên’. Tôi nghĩ không ai cho là Nguyễn Thanh Ty viết sai để ‘cười’ ông thầy giáo. (Xin xem phụ bản Sự Vụ Lệnh)

d)- Nguyễn Văn Hóa cho rằng ‘những người mô phạm, mực thước, thận trọng, cân nhắc, tính toán... , không thể là ‘cùng một tâm hồn nghệ sĩ’ nên không thể hiểu được nghệ sĩ. Thế thì trên đời nầy hễ là nhà giáo thì không thể là nghệ sĩ hay ngược lại được sao? Đâu lại có thứ nhận định cứng nhắc và phiến diện như thế. Nói chi xa, Doãn Quốc Sĩ không phải vừa là nhà giáo vừa là nhà văn đấy à? Hay ông Nguyễn Văn Hóa phủ nhận, không cho Doãn Quốc Sĩ là nhà văn vì ông ấy không phải là thành phần Cọng Sản hay theo Cộng? Thật ra, ông ấy không những là nhà văn mà lại là nhà văn có tài. Lê Uyên Phương. Ông chồng tên là Phương, xuất thân khóa 2 Sư Phạm Qui Nhơn cũng là nghệ sĩ nổi tiếng. Ông Nguyễn Văn Hóa phủ nhận chăng hay ông cho rằng phải theo Cọng Sản như Trịnh Công Sơn mới thực là nghệ sĩ? Trước 1975, Vũ Hạnh vừa là nhà giáo giỏi vừa là nhà văn có tài. Sau 1975, ông chỉ còn là nhà văn, không còn là nhà giáo nữa. Không biết ông tự nghỉ dạy hay nhà nước Cọng Sản buộc ông nghỉ dạy theo như lập luận của ông Nguyễn Văn Hóa như vừa nói ở trên.

e)- Nguyễn Văn Hóa viết: ‘đạo Thiên Chúa ở Việt Nam với một xuất xứ tầm thường, đã tạo ra những tâm chất tầm thường, hèn mọn mà thôi, chỉ còn lại là những kẻ ưa khoa bảng, bằng cấp được đóng mộc, ký tên từ kẻ khác,... ham mê tiền bạc, địa vị và thích được xưng tụng... nhưng lại không có thiên tài.’

Nguyễn Văn Hóa viết câu nầy chủ yếu nhắm vào người theo đạo Thiên Chúa hơn là nhắm vào tôn giáo đó. Chữ ‘xuất xứ tầm thường’ có phải muốn nhắm vào lịch sử truyền bá đạo Thiên Chúa ở Việt Nam có gắn liền với lịch sử thực dân Pháp xâm lược Việt Nam. Với cả hai vấn đề nầy, Nguyễn Văn Hóa cũng như vài cây bút trong nhóm Giao Điểm thường tỏ bày nhận xét một cách cực đoan.

Mấy năm trước đây, khi cố Giáo Sư Mỹ Tín trường Quốc Gia Âm Nhạc và Kịch Nghệ Saigon còn sinh tiền, có lần tôi nói với ông rằng nhìn chung, sự phát triển đạo Thiên Chúa gắn liền với sự phát triển các đế quốc. Chẳng hạn như nhờ Đế quốc La-Mã nên đạo Thiên Chúa phát triển khắp Châu Âu, cũng nhờ Đế Quốc Tây Ban Nha nên đạo nầy lan tràn khắp vùng Châu Mỹ La Tinh và Bắc Phi Luật Tân, cũng như đạo nầy mạnh lên ở Việt Nam là nhờ Đế Quốc Pháp xâm lược và đô hộ Việt Nam từ giữa thế kỷ 19. Cố giáo Sư Mỹ Tín giải thích với tôi là trong kinh Thánh có dạy phải tuân hành và ủng hộ các chế độ cai trị. Tôi không đọc kinh Thánh nên không biết chuyện ấy. Từ nhỏ, học sử, không riêng gì tôi, ai cũng biết ở Việt Nam, việc phát triển đạo Thiên Chúa ‘gắn liền với gót giày xâm của lược thực dân Pháp’. Nhiều người Việt Nam dựa vào ngoại bang, đạo Thiên Chúa để mưu cầu danh lợi. Trong cuốn ‘Lịch Sử Bang Giao Việt-Mỹ, Thế Kỷ 19,’ bằng tiếng Anh do tôi viết, có đoạn nói về xung đột đầu tiên Mỹ-Việt về vụ giám mục Lefèvre, tôi xin dịch lại bằng tiếng Việt như sau:
‘Hai năm sau, trên một chuyến hải hành vòng quanh thế giới, chiến hạm Mỹ Constitution ghé các nước vùng Đông Nam Á, có ghé thăm Đà Nẵng. Hạm trưởng tàu nầy là John Percival. Ông ta là người nóng tính, dễ gây nên chống đối, đưa tới xung đột, được các nhà hàng hải Mỹ tặng cho biệt danh là ‘Mad Jack’. Trong thời gian ngắn ngủi bỏ neo ở Đà Nẵng, ông ta được một người Kitô hữu địa phương mật báo cho biết là Giám Mục Lefèvre hiện đang bị giam ở Huế vì tội giảng đạo trái phép. ‘Mad Jack’ liền ra lệnh cho binh sĩ của y khoảng một trăm người, đổ bộ lên bờ bắt năm người Việt làm con tin (trong đó có 3 người là quan lại triều đình Huế)... ... ...
Điều nầy, như độc giả thấy, ngay từ đầu, tín hữu đạo Thiên Chúa đã bắt tay với ngoại bang chống lại chính quyền của chính họ rồi. Tôi cũng có nói chuyện nầy với Cố Giáo Sư Mỹ Tín, ông nói: ‘Ông vua nào cũng lo bảo vệ giang sơn của mình. Vua là Thiên tử, đứng đầu một nước. Nay bỗng có người đến rao giảng rằng, có một ông vua khác, vua của các vì vua (King of the kings), quyền năng hơn, tài ba hơn, giúp đỡ cứu rỗi cho ta nhiều hơn. Hãy theo ông vua nầy. Nói như thế thì ông vua nước đó bắt giam hay giết người huyễn truyền như thế thì có chi là lạ’. Chúng ta phải tự đặt mình vào thời đại đó, với kiến thức và tầm nhìn của thời kỳ đó mới hiểu và thông cảm những gì người xưa đã làm. Ngoài ra, trong số người theo Tây và theo đạo Thiên Chúa, những kẻ thời cơ không phải ít. Trong một lần hành quân ở Đồng Sơn thuộc Gò Công, tôi tò mò hỏi một cụ già về hai ngôi nhà lầu ở vùng nầy xây theo kiểu Pháp rất đẹp, nay đã bỏ hoang. Ông cụ cho biết đó là gia sản những người thuộc dòng dõi Nguyễn Hữu Sĩ, tức Huyện Sĩ, tức là người bỏ tiền xây nhà thờ Huyện Sĩ ở Saigon. Theo cụ già đó, huyện Sĩ xuất thân chỉ là người chăn vịt. Khi Pháp tấn công Nam phần, y nói được lỏm bỏm tiếng Tây nhờ có thời hầu hạ các cha cố, nên được thực dân Pháp chọn làm thông ngôn. Lợi dụng cơ hội đó, y dựa thế lực Tây mà cướp ruộng của dân nên trở nên giàu có tiếng tăm và mua chức huyện.
Bàn về vấn đề đạo Thiên Chúa dựa vào thế lực Pháp để bành trướng, có lẽ luận án tiến sĩ của ông Cao Huy Thuần tương đối đầy đủ nhứt. Du học ở Pháp, ông có cơ hội tìm tòi nghiên cứu tài liệu lưu trữ trong các thư viện ở Pháp và Ý để chứng minh một cách cụ thể, rõ ràng hành động của những ‘tên thực dân mặc áo thầy tu.’ Tuy nhiên, trước 1975, tác phẩm của Cao Huy Thuần được Giáo Hội Phật Giáo Việt Nam đề nghị phổ biến hạn chế, chỉ trong vòng những người có trách nhiệm nghiên cứu lịch sử mà thôi. Có lẽ Giáo Hội muốn tác phẩm không nên phổ biến rộng rãi, tạo thêm mâu thuẫn, chia rẽ dân tộc trong lúc tình hình miền Nam Việt Nam lúc ấy đang bị xâm lăng từ nhiều phía. Thái độ của Giáo Hội Phật giáo Việt Nam như thế là rất đứng đắn.  Nhờ sự hạn chế đó, tác phẩm của Cao Huy Thuần không gây nên dư luận xôn xao cũng như xáo trộn gì trong cộng đồng dân tộc. Nhiều người sau 1975, ra ngoại quốc mới có cơ hội đọc tác phẩm nầy.
Nhìn chung, các bài viết trên Giao Điểm có đúng có sai, nhưng thường cực đoan quá khích, thậm chí còn có tác giả dùng lời lẽ mạt sát đạo Thiên Chúa nặng nề. Theo tôi, trước hết, lập trường quá khích, cực đoan là không bao giờ đúng. Thái độ đó không tạo nên hiểu biết, thông cảm nhau mà chỉ làm cho mâu thuẫn thêm sâu sắc, gay gắt. Nên nhớ khích động sự chia rẽ dân tộc là có tội, nhất là trong tình hình chính trị độc tài chuyên chế ở Việt Nam ngày nay. ‘Chia để trị’ là chính sách cai trị đã có từ xưa mà những chế độ độc tài đều áp dụng. Việc khích động chia rẽ như hiện nay của Giao Điểm, dù nhìn dưới lăng kính nào thì trước nhất vẫn là có lợi cho chính quyền Cọng Sản Hà Nội. Lại nữa, cực đoan quá khích dễ mang lại cuồng tín.
Chính vì cuồng tín nên có sự xung đột đẫm máu giữa người Thiên Chúa Giáo và Hồi giáo đã mấy trăm năm. Vã lại, đối với đạo Phật, hành vi, thái độ đó không nằm trong Lục Hòa của giáo lý nhà Phật. Ngoài ra, ta cũng nên hiểu thêm về đạo ‘trung dung’ của Khổng tử để hành xử cho đứng đắn.
Đứng trên lập trường quá khích nầy để nhận xét về nhạc Trịnh Công Sơn, người ta thấy luận cứ của Nguyễn Văn Hóa sai thêm một lần nữa. Chúng ta ai cũng công nhận về mặt viết lời ca, Trịnh Công Sơn là một thiên tài. Vấn đề nầy, trước đây khá lâu, tôi đã có nhận xét về âm nhạc của Trịnh Công Sơn. Một người như ông, có những cảm nhận nhạy bén, tinh tế và thông minh nên dễ bắt kịp những rung động, xao xuyến về âm thanh, hình ảnh, màu sắc ngoại cảnh để viết lời ca. Trước đây, khi biết gia đình Trịnh Công Sơn ở thuê một gian trong dãy nhà của Đức Cha Ngô Đình Thục, trên con đường Nguyễn Trường Tộ (*) mà cô Ngô Thị Bích D. ngày ngày đi học ngang qua, cũng như những dãy nhà nầy cách nhà thờ Phú Cam không bao xa, thì hình ảnh cô gái ấy, tiếng chuông nhà thờ ấy có là động lực gây cho người nghệ sĩ viết thành vài bản nhạc như ‘Diễm Xưa’ hay ‘Lời Buồn Thánh’ cũng không có gì là lạ. Nay đọc Nguyễn Thanh Ty, ông cho biết thêm hình ảnh cô Ngà mỗi chiều tay ôm cuốn kinh sát vào ngực, lặng lẽ đi xuống con dốc bụi đỏ đến nhà thờ hay tiếng kèn đồng ở một trại lính nào đó xa xa vẳng lại, lúc rõ lúc khuất, gây nên sự xúc động cho một tâm hồn nghệ sĩ nhạy bén như Trịnh Công Sơn cũng là một điều hay. Trịnh Công Sơn là một hiện tượng đặc biệt trong số những người Huế, nơi vốn có cảnh trầm u của cung vàng điện ngọc nay thành hoang vắng, nơi có nhiều chùa rải rác trên các ngọn đồi ở phía tây của cựu kinh đô, nơi có những bài ca nam ai năm bằng đượm màu tư tưởng Phật-Lão, nơi có những câu hò ru em, mái nhì mái đẩy đượm mùi ca dao, tục ngữ văn hóa dân tộc. Trịnh Công Sơn may mắn, được ‘tạo hóa mặc khải’ cho ông đón nhận nó một cách sâu sắc và đầy xúc cảm, khiến ông viết nên những lời ca tuyệt vời. Trong viễn tượng đó, lôi Trịnh Công Sơn đứng về phía Phật cho rằng sở dĩ ông có được thiên tài là vì ông là một Phật tử, hay ông là người thấm nhuần giáo lý Thiên Chúa giáo, ông là người của bên nhóm nầy hay tôn giáo kia đều là nông cạn, sai lầm. Nói rộng ra, Trịnh Công Sơn có được thiên tài ấy là nhờ cảm nhận trong văn hóa dân tộc, thu hẹp là từ trong văn hóa cựu kinh đô, văn hóa Huế. Đơn giản chỉ có thế, ông không là người của riêng ai, người nào, nhóm nào, tôn giáo nào. Ấu trĩ cả.
Nói như Nguyễn Văn Hóa, đạo Thiên Chúa vào nước ta bằng một con đường tầm thường nên chỉ tạo ra những con người tâm chất tầm thường hèn mọn là hồ đồ ghê lắm. Khi còn niên thiếu, tôi đã có nhiều người bạn theo đạo Thiên Chúa, nói chuyện gì với nhau đều được cả, nhưng khi tranh luận về ‘Thiên Chúa trên hết’ hay ‘Tổ Quốc trên hết’ thì bao giờ cũng có xung khắc, cải cọ om sòm. Nói như thế, nhưng tôi vẫn thấy nhiều người theo đạo Thiên Chúa rất yêu nước. Năm 1946, ở quê tôi có kiệu Đức Mẹ La Vang rất lớn. Đoàn kiệu đi từ làng Trí Bưu là làng đạo kế thành phố, đi ngang thành phố Quảng Trị rồi lên La-Vang. Khi đoàn kiệu đi ngang trại lính Vệ Quốc Đoàn là lính Việt Minh lúc ấy, vì thấy đoàn kiệu không mang cờ đỏ sao vàng (Hồi ấy được coi như là cờ quốc gia), thì ông Đội Đề, bạn của cha mẹ tôi, liền cầm một cây cờ đỏ sao vàng lớn, leo lên ngựa, đi đầu đoàn kiệu. Việc làm của ông được nhiều người hoan hô. ‘Tổ Quốc trên hết’ chứ. Ông Đội Đề là người theo đạo Thiên Chúa, đi lính Tây đóng ‘lon’ đội. Ông theo Việt Minh cướp chính quyền năm 1945 và hy sinh năm 1947, khi kháng chiến chống Pháp mới bắt đầu. Nhiều nguời thuộc thành phần như ông, khoảng 1950 đều bị Việt Minh thủ tiêu cả.
Trong cuốn ‘Tự Phán’ của cụ Phan Bội Châu, tác giả kể lần đầu tiên qua Trung Hoa để sang Nhựt xin cầu viện, cụ đi với ông Tăng Bạt Hổ, nhưng người dẫn đường chính là một tu sĩ theo đạo Thiên Chúa. Vì việc đạo, vị nầy qua lại Việt Nam-Hồng Kông nhiều lần nên rất rành rẻ đường qua biên giới Việt-Trung. Vị tu sĩ đạo Thiên Chúa nầy tên là Châu, họ Mai nhưng để tránh con mắt mật thám Tây nên gọi theo biệt danh là Mai Lão Bạng. Trung Hoa có câu là ‘Lão bạng sinh châu’.
Nhận xét chung chung, một cách bừa bãi như ông Nguyễn Văn Hóa là thiếu suy xét, thiếu vô tư. Tục ngữ gọi hành động như thế là ‘Vơ đũa cả nắm’ còn nói theo kiểu ông Võ Đình Cường là đeo ‘Những cặp kính màu.’
Ngoài ra, ông Nguyễn Văn Hóa còn viết tiếng Việt sai. Chẳng hạn như câu: ký tên từ kẻ khác,... Tiếng Việt đâu có viết như vậy. Trước 1975, ở Saigon có cuốn phim của Cục Tâm Lý Chiến khiến ai cũng cuời: ‘Người về từ đỉnh núi.’ Sao lại ‘từ đỉnh núi’? Trong tiếng Việt, người ta nói ‘Từ đỉnh núi về’ chớ không ai nói ngược như người Mỹ. Hỏi: ‘Anh đâu về đấy? Trả lời: ‘Tôi từ Mỹ về’ chớ không ai nói: ‘Tôi về từ Mỹ’ ngoại trừ mấy ông ‘Mỹ con’ quen ăn McDonald. Này, ông Nguyễn Văn Hóa! ‘bút sa gà chết’, ‘nhà văn nhà veo’ như ông mà viết bậy bạ người ta cười cho, hay là nhóm Giao Điểm thiếu người nên ông lên hàng ‘lãnh đạo’. Nếu Việt Cọng có cười người miền Nam Việt Nam chịu ảnh hưởng chính sách ‘nô dịch văn hóa’ của Mỹ thì viết như ông cũng là một hình thức ‘nô dịch’ đấy.
Tôn giáo, bất cứ tôn giáo nào, đều không phải là sản phẩm của Tạo Hóa, Thượng đế hay Thiên Chúa mà là của con người, của nhân loại. Nhân loại có nhiều nền văn minh khác nhau và mỗi một nền văn minh như thế sản sinh ra những ‘siêu nhân’, là người sáng lập ra tôn giáo ấy, là giáo chủ. Họ không phải là Thượng đế hay con cái của Thượng Đế. Nền văn minh Địa Trung Hải sảnh sinh ra Chúa Giê-Su, Mohammad; văn minh Ấn Độ sản sinh ra Phật Thích Ca, và văn minh Trung Hoa sản sinh ra Khổng, Lão. Trường hợp Khổng Khâu là rõ ràng nhất. Tư tưởng thì đã có từ hàng ngàn năm trước, ông chỉ là người ‘san định’ lại thành Tứ Thư, Ngũ Kinh. Đó là tinh hoa của dân tộc Trung Hoa, không phải ông Khổng sáng tạo ra. Theo nhãn quan đó, kinh Phật cũng bắt nguồn trong tư tưởng Ấn Độ, từ đạo Bà La Môn, v.v... Ai thấy hay thì cứ theo, căn cứ vào kinh sách để tu thân, trau giồi phẩm hạnh là trước nhứt để thành người tốt, người hiền như lời giáo chủ dạy, coi đó là cách sống, triết lý sống hơn là quỳ lạy xin xỏ, trao đổi để có thể làm cho trở thành người cuồng tín. Chẳng thà không có tôn giáo còn hơn là có tôn giáo mà cuồng tín, vừa có hại cho bản thân mình, vừa có hại cho người.
f)- Nên nhớ rằng nghệ sĩ, dù thiên tài thì cũng là con người, cũng có thất tình, cũng tham sinh úy tử. Trịnh Công Sơn cũng là người và cũng sợ bị bắt quân dịch, bị động viên như mọi người. Nói ông ta là người yêu nước không chịu đi lính cho ‘Mỹ Ngụy’ là vẽ vời, thêm thắt như kiểu của một số người Huế ‘ngụy ái quốc’, ‘ngụy trí thức’, ‘ngụy quân tử’, v.v... Mùa hè năm 1967, Trịnh Công Sơn bị gọi động viên khóa 25 Thủ Đức. Trịnh Công Sơn nhận lệnh gọi xong trốn luôn. Nhờ có tài, ông được Lưu Kim Cương yêu mến và giúp đỡ. Lưu Kim Cương là một cấp chỉ huy trong quân chủng không quân Việt Nam Cọng Hòa có đủ khả năng (hoặc nhờ bạn thân) để cấp cho Trịnh Công Sơn một chứng chỉ tại ngủ, một căn cước quân nhân để Trịnh Công Sơn có thể đi lại mà không sợ quân cảnh chận bắt vì không có giấy tờ. Đó là một dạng lính kiểng.(*) Trong Quân đội Việt Nam Cọng Hòa thời đó, ‘lính ma lính kiểng’ là một đại nạn, không ít cấp chỉ huy bị đưa ra tòa án quân sự về tội nầy. Việc Trịnh Công Sơn làm lính kiểng cũng đơn giản vậy thôi, như bao nhiêu nghệ sĩ Saigon khác thời bấy giờ như Hùng Cường, Hoàng Trang, Elvis Phương, Duy Khánh, v.v...
Do việc che chở của Lưu Kim Cương, Trịnh Công Sơn mang ơn. Tết Mậu Thân, Lưu Kim Cương tử trận, Trịnh Công Sơn viết bài ‘Cho một người nằm xuống’ để ‘tạ ơn’, hay để mượn cái danh của một ông ‘chuẩn tướng bạn thân’ để vẽ cho mình sáng thêm ra thì ai biết được có hay không! Có điều, người dân Huế và Đà Nẵng thì ‘oán’ Lưu Kim Cương không ít. Tháng Năm/1966, khi quân Thiệu Kỳ ra Đà Nẵng để dẹp bàn thờ, Lưu Kim Cương đã lái máy bay oanh tạc chùa ‘Phổ Đà’ trên đường Ông Ích Khiêm, Đà Nẵng. Chùa nầy là trung tâm chỉ huy cuộc đấu tranh của Phật giáo ở Đà Nẵng hồi đó. Một bên thì ‘oán’, một bên thì ‘than khóc’, dĩ nhiên làm sao tránh mâu thuẫn, phê phán?
Trong quân đội Cọng Hòa cũng có những trường hợp nhờ phe cánh nên lên ‘loon’ nhanh. Khi Nguyễn Cao Kỳ lên như diều thì kéo ‘đệ tử’ đại úy Lưu Kim Cương lên theo, nhưng không thể có trường hợp như ông Hóa nói. Khi Trịnh Công Sơn trốn lính là nhằm mùa hè 1967, Lưu Kim Cương mới đại úy, tới tết Mậu Thân, đầu năm 1968, Lưu Kim Cương là đại tá truy thăng cố chuẩn tướng. Không lý trong vòng 6 tháng mà thăng 3 cấp? Nói sao nghe cho được tai người khác là người biết tự trọng.

IV.- Vài nhận xét về tư cách của Trịnh Công Sơn
Tôi đã viết một bài về Trịnh Công Sơn rồi, nay không muốn nói lại nữa. Tuy nhiên, bài của Nguyễn Thanh Ty cho tôi thấy nhiều điều mới lạ, thành ra phải nói thêm đôi điều.
Tôi cho rằng Trịnh Công Sơn là một thiên tài, chỉ trong một số bản nhạc thôi. Cái gì ông cảm nhận, xúc động mà viết, quả thật là hay. Còn bài nào ông cố làm cho hay, cho lạ thì dở ẹt. Cái đó cũng không đáng nói, chúng ta không thể cầu toàn và chúng ta cũng khó tìm ra toàn bích.
Thật ra, trong đời nhạc sĩ, ông có nhiều điều may! Những năm 1968 trở về sau, tình hình chiến tranh lan rộng và tàn khốc, người miền Nam, dù ở trong quân đội, chính quyền cũng như người dân thường rất chán chiến tranh. Nhạc phản chiến Trịnh Công Sơn xuất hiện đúng thời điểm ấy, đáp ứng được nhu cầu tâm lý của mọi người, như cá gặp nước là cái may mắn thứ nhứt làm cho ông được nhiều người biết tới.
Phản chiến cũng chia làm nhiều loại, có loại ‘ngơ ngác’ như ‘Chiều Mưa Biên Giới’ của Nguyễn Văn Đông, có loại mang ý thức tâm tư tiểu tư sản như ‘Anh đi về đâu ...’ của Hoàng Nguyên, có loại cảm thương thân phận như ‘Kẻ Ở Miền Xa’ hay ‘Xuân Này Con Không Về’ của Trúc Phương, hoặc đau khổ trong tích cực, xây dựng lại cuộc đời như ‘Một Mai Giả Từ Vũ Khí’ của Trịnh Lâm Ngân hoặc ‘Huyền Sử Ca... ‘ của Phạm Duy. Bên cạnh đó, than vãn nhứt, tuyệt vọng nhứt và ‘dân tộc’ nhứt chính là ‘Cho Một Người Nằm Xuống’ hoặc ‘Người Con Gái Việt Nam Da Vàng’ của Trịnh Công Sơn. Bài truớc đúng là tâm trạng, cá tính và tư tưởng hư vô của Phật-Lão trong văn hóa Huế mà Trịnh Công Sơn may mắn hấp thụ và bài sau chính là đường lối chính sách của đảng Cọng Sản Việt Nam do Hoàng Phủ Ngọc Tường truyền đạt cho Trịnh Công Sơn vậy. Thật ra, thời gian ấy, Hoàng Phủ Ngọc Tường chưa hoàn toàn nắm được đầu Sơn nên mới có ‘Gia Tài Của Mẹ.’
Sau 30 tháng Tư, khi người miền Nam mất sạch, danh vọng, tài sản, người thân,...  họ thấy rõ hơn cuộc đời là hư vô, tư tuởng Phật-Lão thấm sâu vào trí óc họ thì nhạc thiền của Trịnh Công Sơn như gặp chỗ đất màu mỡ. Đó là cái may thứ hai trong sự nghiệp âm nhạc của ông.
Những người ái mộ các ca khúc Trịnh Công Sơn phần đông là người miền Nam, nạn nhân cuộc xâm lược miền Nam của Cọng Sản Bắc Việt. Người miền Bắc, trước 1975, nếu có ai biết tới ca khúc của Trịnh Công Sơn thì chắc đếm chưa dủ hai bàn tay. Chế độ Cọng Sản Hà Nội kềm kẹp dân chúng khốc liệt thì họ còn nghe được gì ngoài ‘Ai yêu Hồ Chí Minh...’ Sau 1975, Cọng Sản có cho gì Trịnh Công Sơn cũng đều nằm trong sách lược tuyên truyền dân vận cả, dù có anh Cọng Sản to đầu nào nâng đỡ Trịnh cũng nằm trong đường lối chính sách như thế. Đừng tưởng lầm họ có tâm hồn yêu thích ca nhạc, phản chiến hay thiền như người miền Nam.
Về mặt tư cách, ông có cái hay. Việc Nguyễn Thanh Ty thuật lại ông từ chối khi tỉnh trưởng Bảo Lộc yêu cầu, Nguyễn Thanh Ty gọi là ‘Uy vũ bất năng khuất’ là hay đấy. Tôi cũng có đọc một bài trên báo điện tử của một người nào đó, kể rằng khoảng vài năm sau 1975, Trịnh Công Sơn thay mặt cho giới nghệ sĩ Huế, ‘chào mừng’ một đoàn văn công từ miền Bắc vào biểu diễn, rồi ngay trên sân khấu Trịnh Công Sơn chê thẳng thừng rằng đoàn văn công nầy dở quá. Đó cũng là một hành động can đảm, can đảm hơn cả Nguyễn Tuân khi Nguyễn Tuân nói rằng sở dĩ ‘Chúng ta sống được tới ngày hôm nay là vì biết hèn’.
Tôi cũng đã chê Trịnh Công Sơn. Con người ta thường vậy, chỉ anh hùng khi ở ngoài vòng cương tỏa, danh lợi mà thôi. Khi đã vướng vào rồi thì quay 180 độ: Được làm bạn với ‘ông lớn’ Võ Văn Kiệt, được cấp cho một ngôi biệt thự, được vào hộ khẩu Saigon, được cho một cái ghế trong Hội Văn Nghệ Thành phố,v.v... Trịnh Công Sơn bỗng mềm lắm, bỗng nhủn lắm. Những cái đuợc gọi là ‘uy vũ bất năng khuất’, những cái gọi là ‘tấm lòng’, những cái gọi là ‘Sống tử tế với nhau’ đều trôi ra sông sa biển hết, hoặc là một thứ trang sức bằng hàng giả, Trịnh Công Sơn dùng nó để lòe thiên hạ chơi. ‘Nói thì hay vỗ tay thì dở’ là trường hợp Trịnh Công Sơn. Làm nhạc về thiền coi đời là hư vô nhưng thuở hàn vi thì dấu kỷ lắm, khó ai tìm được dấu tích gì thời Trịnh Công Sơn dạy lớp ba ở trường Bảo An với mươi lăm đứa học trò người Thượng mũi giải thò lò. Phải chi Trịnh Công Sơn là giáo sư trường đại học nào đó thì thiên hạ không muốn biết cũng phải biết, không muốn nghe cũng phải nghe.
Xin trích một đoạn, nghe cũng khá đau lòng:
‘Lãng từ đầu đến giờ vẫn ngồi im lặng nhâm nhi ly bia lắng nghe anh em kể chuyện ‘đường xa xứ lạ’ thích lắm vì không được cái ‘hân hạnh’, ‘Tòng quân giết giặc’ để ‘Dong vó ngựa trên đường chinh chiến’, bây giờ mới lên tiếng:
- Moa... moa thì ‘mo phú’ tay nào che chở cho ông Sơn. Việc bắt ông Sơn là việc của mấy ông ‘cớm’. Moa... moa thì moa bực cái ông Sơn nhà mình. Bực lắm cơ. Moa có mua mấy tập nhạc của ông ấy khi mới xuất bản. Tập nào cũng ghi tiểu sử có đủ thứ trên đời mà không thấy tập nào ghi lấy một dòng như ‘dạy học tại Bảo Lộc từ năm 1964 đến 1967’ họặc ‘Học Sư phạm Qui Nhơn’ chẳng hạn. Moa bực là nghĩ: Chẳng lẽ ông ta có mặc cảm xấu hổ với nghề dạy học chăng?
Võ đôn Thao cười hề hề, rút cây Paker trong túi áo ra, lấy một tờ giấy lau tay, tính toán một lúc rồi nói:
- Nè! Mấy ông nín hết đi. Nghe tôi công bố một con số kinh khủng về ông Sơn.
Mọi người nghe Thao nói, lấy làm tò mò. Tất cả đều im lặng chờ. Thao hắng giọng:
- Này nhé! Cứ lấy đổ đồng lương ổng là 5.200 đồng một tháng. Nhân lên ba năm. Tức là ba mươi sáu tháng. Vị chi là 187.200 đồng. Gạo ba đồng một ký. Ổng đã ăn hết 62.400 ký lô gạo Quốc Gia trong ba năm. Ghê chưa!
Nghị cà khịa:
- Ăn gạo được rồi! Bày đặt văn vẻ thêm hai chữ Quốc Gia sau đuôi! Khéo vẽ!
Thao phản đối:
- Tôi chưa nói hết ý, sao ông lại kê tủ đứng trong họng tôi?
Nghị cười  há há:
- Chứ không phải sao?
- Phải làm sao được! Thao cương quyết.
Lãng chen vô can:
- Thì ... thì để ông Thao nói hết đã, hẵng hay.
- Ừ, thì nói hết đi xem nào! Nghị đấu dịu.
Bây giờ Thao mới tủm tỉm cười:
- Sỡ dĩ tôi phải nói ăn cơm Quốc Gia là vì ông ấy thờ ma Cộng Sản. Ổng lãnh lương Quốc Gia, dùng thì giờ dạy học để làm nhạc có lợi cho Việt Cộng.
Lãng có vẽ không tán thành quan điểm đó:
- Cái đó thì chưa có gì rõ rệt để kết luận ông Sơn theo
Cộng Sản. Nhưng tôi cứ bực ông Sơn. Bao nhiêu năm nhờ ông Lợi khoan dung mà không một lời ơn nghĩa.

Tôi không bàn tới chuyện Trịnh Công Sơn ‘ăn cơm quốc gia thờ ma Cọng  Sản’. Những người bạn trong giới thầy giáo với Trịnh Công Sơn có tức giận ông là phải và họ đã nói câu đó là đúng. Họ là những người bỏ phấn bảng cầm súng chống Cọng Sản Bắc Việt xâm lăng miền Nam, trong khi Trịnh Công Sơn cầm dao đâm sau lưng họ thì có quyền tức giận tên phản bội. Tôi muốn nói tới cái ‘Thiền’ của Trịnh Công Sơn. ‘Thiền của Trịnh Công Sơn phải là ‘thiền giàu’, ‘thiền sang’, còn ‘thiền nghèo’ dạy học trên cao nguyên là ‘thiền dấu’, ‘thiền che’. Việc làm nầy của Trịnh Công Sơn làm tôi nhớ tới mấy câu ca dao:

Anh đang xúc tép
Anh thấy cô đẹp
Anh đổ tép đi
Anh thấy cô đi
Anh lại xúc tép.

Thiền của Trịnh Công Sơn chính là ‘Thiền xúc tép’ vậy.

Đối với những người đồng nghiệp cũ hồi trên cao nguyên, (tôi không gọi họ là bạn của Trịnh Công Sơn), ít khi ông nhận ra. Sao trí nhớ ông ta kém thế. Một lần năm 1970, trong cuộc triển lãm cái gì đó của Trịnh Cung, có Trịnh Công Sơn ở Nha Trang, Trịnh Công Sơn đã không nhận ra Nguyễn Thanh Ty. Sau 1975, trí nhớ Trịnh Công Sơn lại càng tệ hơn, ông ta không nhận ra bạn cũ: Hinh bạn cũ có đến quán càphê của ông ta mà ông ta cũng không biết đó là bạn thuở hàn vi. Thậm chí, Nguyễn Thanh Ty đến tận villa của Trịnh Công Sơn, ông ta cũng không tiếp vì lý do từ sáng đến giờ ‘uống nhiều rượu quá’. Như tôi viết trong bài về Trịnh Công Sơn, với người cũ, ông ta chẳng nhớ ai nếu người đó ‘không có lợi’ cho ông ta, ngay cả ông Lê Cao Lợi, người từng che chở cho Trịnh Công Sơn thuở  hàn vi. Ông bà chúng ta dùng lời gì để phê phán hành vi đó: ‘Ăn cháo đái bát’, ‘phản phúc’, ‘vô ơn’, ‘giàu đổi bạn sang đổi vợ.’ Trong khi đó, trong bài ‘Gia Tài Của Mẹ’, Trịnh Công Sơn gọi những người sống quanh ông, người Miền Nam là ‘một lũ bội tình’.

Chúng ta hãy quên sự láo xược của Trịnh Công Sơn đối với người Miền Nam mà ông ta chê, ông ta không theo vì ông ta theo Cọng Sản miền Bắc. Và chúng ta cũng nên xếp câu chuyện về Trịnh Công Sơn ở đây, dù sao, y ta cũng đã ra người thiên cổ. Người ta nằm xuống rồi, nhắc lên nhắc xuống làm chi hoài thêm tội Trời. ‘Nghĩa tử là nghĩa tận’, ‘Chết là hết’. Có lẽ cách sống như thế mới chính thực là thiền, phải không quí độc giả?!

tuệchương

(*) Con đường bắt đầu từ đường Lê Lợi, đoạn giữa trường Đồng Khánh và Quốc Học, chấm dứt ở mặt tiền nhà thờ Phú Cam

(1) Năm 1979, khi còn ở trại Xuân Lộc, Cọng Sản cho chúng tôi xem phim Nguyễn Văn Trỗi. Xem xong, anh em bàn tán về cuốn phim có nhiều chỗ ‘cương ẩu’. Một bạn tù từng làm giám thị ở khám Chí Hòa kể lại Nguyễn Văn Trỗi bị bắt là vì bọn trẻ tắm ở đoạn gần cầu Công Lý phát hiện ra sợi giây điện gài mìn của Nguyễn Văn Trỗi, bèn báo cho Cảnh Sát biết. Nguyễn Văn Trỗi khai vì gần đến ngày cưới vợ rồi mà không có tiền lo đám cưới, bị Việt Cọng dụ cho tiền để sai đi gài mìn. Ngày ra pháp trường, Nguyễn Văn Trỗi vừa đi vừa khóc: ‘Tội nghiệp tui mấy ông ơi! Tui mới cưới vợ! Không phải tự tui làm.’ Kể từ đó, trong số tù cải tạo có câu nói đùa: ‘Không phải tui mấy ông ơi! Tội nghiệp tui’. Việc đùa như thế kéo dài cả năm, mỗi khi có ai bị cán bộ bắt tội gì, câu nói đùa lại nổi lên trong anh em: ‘Tội nghiệp tui! Không phải tui mấy ông ơi!’

Nói Thêm Về Huế
Mạn đàm giữa Nguyễn Thanh Ty (NTT),
Lê Thanh Tâm (LTT) và Tuệ Chương(TC)

Nguyễn Thanh Ty

Trong cuốn sách của tôi ‘Về Một Quảng Đời Của Trịnh Công Sơn’, có bài viết của anh Lê Tùng Minh và anh (TC). Bài của anh cho tôi thấy đôi điều về người Huế phù hợp với những gì tôi đã biết qua. Thêm vào đó, khi tôi học ở Trường Sư Phạm Qui Nhơn, sau đó dạy học ở Bảo Lộc, Nha Trang cũng như khi phục vụ trong Quân Đội Việt Nam Cọng Hòa, tôi có dịp tiếp xúc với nhiều người Huế, có nhiều người là bạn, tuy không thân thiết lắm. Tôi lại chưa từng ra Huế bao giờ, anh (TC) có thể vui lòng cho tôi biết đôi điều về Huế, nơi tôi vẫn có lòng yêu mến xưa nay.

Tuệ Chương

Nói với các anh em về Huế là nói trên quan điểm nào? Quan điểm sử học qua tài liệu nầy, tài liệu kia thì tôi không làm được. Tôi không phải là nhà sử học, việc ấy xin trao lại cho anh Lê Tùng Minh thì đúng vai trò hơn. Nhưng nói chuyện với các bạn về Huế qua những gì tôi từng tai nghe mắt thấy, qua dư luận của người dân thường Huế về cá nhân nầy, tổ chức kia thì hy vọng ‘mua vui cũng được một vài trống canh.’ Gọi ‘mua vui’ chỉ là cách khiêm nhượng, tôi cố bắt chước Nguyễn Du, nhưng tâm sự của con người, dù của một thi hào như cụ Nguyễn hay một người tầm thường như tôi thì đều có những nỗi đau đớn như nhau. Với Huế, tôi có nhiều tâm sự, tôi biết Huế qua nhiều dư luận, nhưng đề nghị quí bạn xem xét lại, vì tục ngữ có câu ‘Dư luận đáng trọng mà cũng đáng khinh’. Tuy nhiên, dư luận đó, dù đúng dù sai cũng là những suy nghĩ, trăn trở, buồn vui, lo lắng của người dân Huế bình thường. Những suy nghĩ và tình cảm đó là động lực chính tạo nên dư luận và làm cho nó tồn tại trong đa số người Huế. Tôi phải nói dông dài như thế để tránh ngộ nhận về việc tôi có thể bị gán cho là có ác ý với cá nhân nào, tổ chức nào!

Lê Thanh Tâm

Trước hết, xin anh cho một nhận xét chung về Huế.

TC:

Tôi có một cuốn sách nhan đề là ‘Viết Về Huế’, ở bài Tựa, tôi nói:  ‘Viết về Huế là viết những gì trong trái tim tôi, mặc dù tôi không phải là người Huế chính cống. Nhưng nói cho đúng thì tôi là Huế từ khi tôi chưa sinh và cái chất Huế đó phát triển từ khi tôi mới biết khôn.’ Tuy nhiên, đối với Huế, tôi nhớ hình như có câu nói của một nhà văn nữ gốc Huế, Nhã Ca hay ai đó, một nhận xét khá tinh tế: ‘Huế đi để mà nhớ không phải ở để mà thương.’ Nói chung, người Huế ‘khó chịu’, không phải ở hàng vua chúa, hoàng tử, công chúa hay quan lại mà ở những người ‘cố làm ra vẽ dòng dõi vua quan’, ‘con dòng cháu giống’, những người hay tự vẽ vời cho mình những cái mà họ không có rồi tỏ vẽ khinh thường những ai bị cho là không bằng mình, ‘mục hạ vô nhơn’. Thành ra, sống gần họ thấy ‘khó thở’. Thậm chí, bạn bè, anh em cũng bỏ nhau vì những thứ ‘rỡm đời’ như thế. Không riêng gì người Huế, cả những người ở xứ xa, Quảng Nam, Bình Định, v.v... đến sinh sống ở Huế rồi cũng ‘học đòi’ như thế. Nhận xét toàn bộ về hạng người nầy, người Huế có câu tục ngữ khá hay: ‘Cóc mọc đuôi.’

LTT:

Huế có một số ‘trí thức, tiến bộ’ theo Cọng Sản, họ là ai?

TC:

Chính là đám nầy. Họ ‘đeo bùa’ nào ‘trí thức’, nào ‘tiến bộ’, từ ‘tiến bộ’ ra ‘thiên tả’, theo Cọng,  tự vẽ vời mình là ‘cách mạng’, ‘ái quốc ái quần’, yêu ‘dân tộc’, yêu ‘nhân dân’ nên phản chiến, chống lính, thực chất là sợ chết, ‘trốn quân dịch’. Đó là cách ngụy biện, che dấu sự hèn nhát trước xóm làng, bè bạn, trước những người thấy ‘thất phu hữu trách’, hăng hái nhập ngũ, làm người hùng, Thiên Thần Mũ Đỏ, Cọp Biển, Cọp Ba Đầu Rằn, v.v...  Trong các binh chủng nầy, người Huế không phải là không ‘đa số’

NTT

Mâu thuẫn dữ!

TC

Dĩ nhiên, không đâu mâu thuẫn bằng Huế. Trong đời lính, ở miền Nam, tôi đi nhiều. Ngoại trừ Saigon, thủ đô, khá phức tạp, còn các thành phố khác, tôi không thấy cộng đồng nào mâu thuẫn như Huế. Ngay anh em một nhà, mâu thuẫn gay gắt cũng không kém. Tại Mỹ, một vài hội đồng hương Huế không hoạt động được cũng bởi những mâu thuẫn sâu sắc và trường kỳ đó. Trên đường tỵ nạn, họ không thể cởi bỏ ra khỏi tâm hồn họ và bỏ lại sau lưng những ‘cá tính khó chịu’ đó. Khi trúng ‘tần số’ thì bênh nhau dữ, không cần lẽ phải, phải trái, chỉ cần ‘phe ta’ như trường hợp Nguyễn Đắc Xuân, Lê Thị Ngọc Trinh trong vụ Nguyễn Đắc Xuân đạo văn của ông Nguyễn Thanh Ty chẳng hạn.(*)

Trong vụ nầy, Nguyễn Đắc Xuân nại Lê Thị Ngọc Trinh làm nhân chứng vì một lý do: Cùng theo Việt Cọng.

Sau Tết Mậu Thân, người Huế bàn tán không ít về việc gia đình ông Nguyễn Đóa theo Việt Cọng. Nguyễn Đóa, quê Quảng Nam, là người hoạt động tích cực trong Giáo Hội Phật Giáo ở Huế, nguyên là Tổng Giám Thị trường ‘Khải Định nhỏ’ (cấp 2, để phân biệt với ‘Khải Định lớn’, cấp 3. Đến thời Ngô Đình Diệm, ‘Khải Định nhỏ’ đổi tên là trường Nguyễn Tri Phương). Khoảng 1953 hay 54 không rõ, ông Nguyễn Đóa nghỉ hưu về dạy Pháp Văn ở trường Trung Học Bồ Đề Huế. Khi Việt Cọng chiếm Huế tết Mậu Thân thì con rễ ông là Tôn Thất Dương Tiềm, dạy Việt Văn ở trường Bồ Đề, cũng như Lê Thị Ngọc Trinh công khai hoạt động cho Cọng Sản. Hai người nầy mang súng vào ra trường Bồ Đề Huế là nơi Cọng Sản đặt bộ chỉ huy. Việc bắn giết thường dân vô tội trong thành nội Huế là do lệnh từ nơi nầy ban ra, mà người dân Huế chỉ biết bí danh của người chỉ huy ở đây là Sáu Kính. Cả Trinh và Tôn Thất Dương Tiềm cũng như ‘Đạo Hữu Nguyễn Đóa’ (tiếng người dân thường gọi ông) được coi như là tay sai của Sáu Kính, góp công vào việc tàn sát dân Huế vào dịp Tết nầy. Khi Cọng Sản rút đi, gia đình ông Nguyễn Đóa, Tôn Thất Dương Tiềm thấy không thể ở lại Huế là nơi họ từng tham gia việc giết chóc đồng bào vô tội, nên chạy theo Cọng Sản lên ‘chiến khu’. Khi chính phủ Cách Mạng Lâm Thời Miền Nam Việt Nam thành lập, ông Nguyễn Đóa được ‘phong’ làm Phó Thủ Tướng.  Ông Nguyễn Đóa theo Cọng Sản cũng phải. Nếu ông không theo Cọng Sản thì ông chỉ là một giáo viên hồi hưu (Ông gốc là giáo viên tiểu học, được bổ làm Tổng Giám Thị trường cấp 2, nghỉ hưu, ông lên chức giáo sư dạy môn Pháp văn ở trường Bồ Đề Huế). Nhờ Cọng Sản, ông làm Phó Thủ Tướng. Khi còn ở trong ngành giáo dục, ông thường dạy chúng tôi về lý tưởng. Nay rõ ra lý tưởng của ông thầy là vậy đó: Chức càng cao càng tốt, bằng xương máu của người dân vô tội.

Về Tôn Thất Dương Tiềm, tôi không ưa ông vài điều. Tôi còn nhớ rõ mùa hè năm 1964, tôi đi chấm thi Trung Học ở Hội Đồng Thi Huế tại trường Đồng Khánh. Tôn Thất Dương Tiềm cũng đi chấm thi và cùng ở trong Ban Việt Văn. Đề thi Việt Văn năm ấy là một bài thơ của Phan Chu Trinh, trong đó có câu ‘Ra loài ong kiến tuồng vô dụng’. Khi lập ‘barème’ để chấm bài, cả ban Việt Văn chỉ hiểu lờ mờ ‘ong kiến’ có nghĩa là kẻ tầm thường, bất tài, thiếu tư cách đạo đức, v.v... chứ không ai giải thích được rõ ràng chính xác. Buổi họp của ban Việt Văn chấm dứt với hứa hẹn hôm sau sẽ bàn kỹ hơn, nhất là về loài ‘ong kiến’ sao cho rõ nghĩa tác giả muốn nói. Hôm sau, buổi họp tiếp tục, cả ban cũng không ai có ý kiến gì rõ hơn. Đến khi nghỉ giải lao, một số giám khảo đứng quanh Tôn Thất Dương Tiềm ngoài hành lang. Tôi tò mò, đến nghe. Ông ta nói: ‘Cái ni có chi khó. Trung Hoa có câu ‘Quần nghị phụ chiên’, nghĩa là một bầy kiến xông vào tranh ăn chỗ có giọt mỡ. Mấy anh không ai biết câu nầy à?’ Một người bạn đứng bên, kéo tay tôi đi nói: ‘Thằng cha láu cá. Hôm qua nó ngồi bên tôi, không phát biểu gì, còn hỏi tôi. Bây giờ làm bộ chê mọi người dốt. Về nhà tra tự điển, ai chẳng biết. Ông già cha có cuốn tự điển quí lắm, mấy ai có!’ Quả vậy, trong giới thầy giáo ở Huế, nhiều người biết Tôn Thất Dương Tiềm là tay láu cá.

Theo dư luận ở Huế, có người nói Lê Thị Ngọc Trinh là con gái ông Nguyễn Đóa, có người nói là cháu ngoại. Có lẽ cháu ngoại thì đúng hơn vì nếu là con thì cô ta họ Nguyễn, chớ sao lại họ Lê. Nguyễn Đắc Xuân trốn lên chiến khu sau khi ‘quân Thiệu Kỳ’ ra Huế ‘dẹp bàn thờ’ hồi tháng 6 năm 1966. Lê Thị Ngọc Trinh thì lên chiến khu với Cọng Sản năm 1968, sau Tết Mậu Thân, khi quân Việt Cọng bị đánh đuổi ra khỏi Huế. Như thế, Nguyễn Đắc Xuân đi năm 1966, hai năm sau, Lê Thị Ngọc Trinh theo chân.

LTT:

Xin anh nói thêm về những người Huế theo Cọng Sản

TC:

Ngoài ông Nguyễn Đóa, một ‘Phật tử thuần thành’ mà người ta thường gọi là ‘đạo hữu Nguyễn Đóa’ núp bóng nhà Chùa để hoạt động cho Cọng Sản và con rễ ông ta là Tôn Thất Dương Tiềm, cả hai đều dạy ở trường Trung Học Bồ Đề Huế, còn có Nguyễn Hữu Ngô, một bạn thân của tôi hồi chúng tôi học lớp Đệ Nhất trường Quốc Học (niên khóa 1957-58), sau bị tù, Nguyễn Đắc Xuân, một nhân vật khá nổi tiếng hồi năm 1966, khi ‘quân Thiệu Kỳ’ ra dẹp bàn thờ ở Huế, biến cố Tết Mậu Thân Huế, cũng như sau 1975, sau khi Cọng Sản chiếm đóng Huế. Y thường vào ra chùa Từ Đàm và tự xưng là ‘đệ tử ruột’ của ‘Quý Thầy’. Hồi ấy, Giáo Sư Bùi Tường Huân, người Bắc làm rễ Huế, một nhân vật thân cận của Thượng Tọa Trí Quang là Viện Trưởng Viện Đại Học Huế nên Nguyễn Đắc Xuân vào được Đại Học Sư Phạm, Ban Việt Văn khá dễ dàng. Đó là dư luận thứ nhứt về Nguyễn Đắc Xuân, một người học trò tầm thường vào được Sư Phạm trong khi nhiều người giỏi lại rớt.

Thêm một điều nữa, trong vụ ‘Phật Giáo đấu tranh chống Ngô Triều’ năm 1963, trong giới học sinh và sinh viên, người ta biết tới những người đấu tranh gan lỳ, hạng nhứt là Thái Thị Kim Lan, nhà ở Hàng Đường, Huế; hạng nhì là Tôn Thất Mạnh Lương (sau nầy theo Việt Cọng). Lương năm ấy (1963) đang học lớp Đệ Nhứt ở Quốc Học, em Hải Quân Đại Úy Tôn Thất Phú Sĩ, hạng ba là Phan Đình Bính, (thuộc dòng Phan Đình Phùng?). Khi bị bắt, Bính bị Công An Diệm Nhu đánh dữ lắm, về sau bị ‘bệnh hậu’, (do bị đánh đập, tra khảo, lá lách bị chấn thương) và qua đời vì bệnh đau lá lách năm 1965, khi đang học Luật năm thứ 3 (Hồi đó là năm chót). Nhiều người thương tiếc tội nghiệp cho Bính. Bên phía Giáo sư Đại Học, nhiều người chống Diệm Nhu nhưng trội hơn hết thì có các ông Bùi Tường Huân, Cao Huy Thuần, Hồ Đắc Hanh, Hoàng Văn Giàu, v.v...

Về sau, giáo sư Bùi Tường Huân là người thân cận của Thượng Tọa Trí Quang. Năm 1976, tôi bị chuyển từ trại cải tạo Trảng Lớn về Long Giao thì gặp anh Phạm Gia Đ., bạn học Luật Khoa Huế hồi năm 1959, giáo sư Bùi Tường Huân dạy môn kinh tế cho chúng tôi. Sau đó, anh Phạm Gia Đ. tốt nghiệp Quốc Gia Hành Chánh và bị đi cải tạo vì ‘can tội’ thiếu úy Phó Thị Trưởng Đà-Lạt. Gặp bạn cũ, anh Phạm Gia Đ. kể hôm mới vào trại cải tạo, anh ấy có gặp Giáo Sư Bùi Tường Huân. Giáo Sư tâm sự với anh: ‘Tôi tính sai một nước cờ.’ rồi anh ấy hỏi tôi ‘Nước cờ gì anh biết không? Tôi không nghĩ ông ta cũng như Thượng Tọa Trí Quang theo Cọng Sản.’ Tôi cười: ‘Nước cờ gì nữa. Mấy ông cứ tưởng lầm Mặt Trận Giải Phóng Miền Nam là một thực thể có một thế lực gì đó, có thể chơi cái đòn ‘Người Miền Nam nói chuyện với nhau’ là điều không tưởng. Mới ‘giải phóng’, bà Bình tuyên bố ‘Phải năm ba năm nữa mới thống nhứt đất nước’. Vậy mà bây giờ, mới 1976, Hà Nội lo ‘Hội nghị Hiệp thương Thống nhứt.’ Chỉ nội trong năm nay là xong. Hà Nội sợ để lâu ngày ‘Mặt Trận’  mọc giây mọc rễ thì khó cho họ nên phải bứng thật sớm mà đổ đi. Nước cờ tính lầm của ông Huân theo tôi nghĩ là chỗ đó vậy.’

Sau khi chế độ Diệm bị lật, nhiều sinh viên nổi lên và thuộc loại ‘to mồm’ mà trước đó mồm mép kín lắm, như Lê Đình Cai, người lên sân khấu chùi nước mắt, khóc lóc nói: ‘Mấy thầy có tội tình gì mà Diệm Nhu lấy đinh đóng vào đầu’ làm mấy bà, mấy chị cảm động khóc theo. Trong vụ xung đột chết người ở Thanh Bồ Đức Lợi, chính Lê Đình Cai khoe khoang trên đài Phát Thanh Huế rằng y đã dẫn đoàn biểu tình đi lên hướng Tam Tòa, Đà Nẵng. Để làm gì? Khiêu khích đồng bào Công giáo để hai bên tín đồ choảng nhau đến chết. Như thế là có tội với lịch sử. Nguyễn Đắc Xuân cũng loại ‘mới nổi sau đấu tranh’ như Lê Đình Cai. Trong vụ đấu tranh ‘Hội Đồng Nhân Dân Cứu Quốc’, lớp sau nổi lên mạnh mẽ vì lớp trước đã được ‘Trung Tướng Thủ Tướng Nguyễn Khánh’ ‘đấm mõm’ cho mỗi người một ‘học bỗng du học’ nên ‘thiên hạ’ đi hết rồi, ‘tre già măng mọc’.

Nguyễn Đắc Xuân nhảy lên làm ‘Trưởng Đoàn Học Sinh Sinh Viên Quyết Tử’. Đây là tổ chức ngoại vi của đoàn ‘Học Sinh Sinh Viên Phật Tử Tranh Đấu Huế’. Một vài trường có tổ chức đoàn ‘Quyết Tử’ như Lê Đắc Lực, học trò của tôi, đoàn viên đoàn nầy, áo quần mang phù hiệu ‘quyết tử’ gồ ghề, lưng giắt lựu đạn. Việc mang vũ khí nầy làm cho người Huế gọi đùa đoàn nầy là ‘mấy ông Phật mang súng lục’. Khi ‘quân Thiệu Kỳ’ ra dẹp bàn thờ ở Đà Nẵng, 15 tháng 5/1966, Nguyễn Văn Phước (sau nầy là dân biểu thời Thiệu) kêu cứu trên đài phát thanh Đà Nẵng, đoàn ‘Sinh Viên Học Sinh Quyết Tử’ Huế vẫn im re. Ngày 15 tháng 6 /1966 khi quân Thiệu Kỳ ra dẹp bàn thờ ở Huế, đoàn ‘Quyết Tử’ nầy ‘tam thập lục kế’, kể cả Trưởng Đoàn Nguyễn Đắc Xuân. Tháng 5/1968, khi tôi đang thụ huấn ở Quang Trung thì Lê Đắc Lực, bấy giờ đã là thiếu úy Nhảy Dù ở Tiểu Đoàn Vương Mộng Hồng đóng bên cạnh, qua ‘thăm thầy cũ’. Hỏi chơi về chuyện ‘Quyết Tử’ hồi ấy, Lực nói: ‘Em biết chi mô, thấy tụi nó vô, em vô cho vui. Khi ‘quân Thiệu Kỳ’ ra, mạnh ai nấy chạy. Em không biết chạy đi đâu, bèn về nhà, núp trong buồng chị em. Khi Cảnh Sát Dã Chiến đi tìm bọn ‘đấu tranh có võ khí’ rọi đèn ‘pin’ ngay mặt em trốn trong góc phòng mà nó không thấy. Té ra, thằng Cảnh Sát Dã Chiến nầy thấy chị em đẹp, muốn lập công nên nó làm lơ. Sau nầy anh ta đến chơi mấy lần, mới nói thiệt cho chị em hay. Hú hồn. Mạ em biểu em: ‘Thôi đi lính, trước sau gì rồi cũng đi’. Em học hành dang dỡ cũng vì ba chuyện ‘tào lao’ ấy. Đáng tiếc thiệt.’

Khi học năm thứ nhứt tại Đại Học Sư Phạm, Nguyễn Đắc Xuân xin dạy ở trường Trung Học Đệ Nhị Cấp Bán Công Huế, Hiệu Trưởng không thuận. Nguyễn Đắc Xuân bèn lấy thế Nguyễn Quang Nguyện, Phật tử, Hội viên Hội Đồng Tỉnh Thừa Thiên Huế, Việt Cọng nằm vùng, Trần Đình Toán, Phật tử, giáo sư trường nầy, cũng là Việt Cọng nằm vùng, sau tháng Tư/75 là chủ tịch một phường (không nhớ tên, khu vực dọc theo đường Hàng Bè) ở Huế, yêu cầu phải thuận cho y dạy. Buộc lòng hiệu trưởng chia cho Nguyễn Đắc Xuân 4 giờ sử địa ở lớp Đệ Ngũ nhưng y đòi cho được lớp Đệ Nhị. Mỗi lần đến trường, Nguyễn Đắc Xuân rất đỏm dáng, thắt cà vạt, chưa lạnh đã mặc áo len (màu xanh lá cây), vai cao vai thấp (bị tật hay làm bộ?) ôm samsonite vào lớp. Có lần Nguyễn Đắc Xuân đem hình Hồ Chí Minh in trên tờ Time (hay Newsweek?) vào lớp cho học sinh xem. Dĩ nhiên nhiều người, kể cả học sinh, không đồng ý nhưng không ai dám lên tiếng phản đối, kể cả Cảnh Sát Công An. Trước Hội Đồng Nhân Dân Cứu Quốc, chính quyền cũng như cá nằm trên thớt, làm được gì!

Một cô học trò tên Thu, khá đẹp, được Nguyễn Đắc Xuân ‘mượn’ cuốn vở, lần sau trả, kèm lá thư tỏ tình của ‘thầy’ Xuân kẹp giữa cuốn vở. Thấy thư, cô học trò hoảng quá, đem đưa cho giáo sư cố vấn. Ông thầy trao lại cho Hiệu Trưởng, nhưng ai nấy đều im re, sợ ông Xuân của Hội Đồng Nhân Dân Cứu Quốc.

Hồi ấy, mấy ông trong Hội Đồng Nhân Dân Cứu Quốc quyền lắm. Ngày 14 tháng 6 năm 1966, ông Ngô Văn Bằng tổ chức biểu tình trước Thương Bạc, cầm loa ra lệnh cho Cảnh Sát chận đường nầy, chận đường kia, không cho đồng bào, xe cộ qua lại, làm mất trật tự chỗ ông biểu tình. Chưa cầm quyền đã thế, cầm quyền rồi chắc đồng bào phải ... vượt biên.

Nguyễn Đắc Xuân không phải tay vừa. Y viết cuốn ‘Nhân Chứng’, cuốn sách y vẽ nên ‘công trạng’ của y trong việc lãnh đạo nhân dân Huế ‘Chống Mỹ cứu nước’, như đám ‘Sinh Viên Quyết Tử’ viết trên vách tường Đại Học Huế (Morin): ‘GI go home’ (Viết sai văn phạm). Sách in ở nhà in Nguyễn Văn Phước (trước cửa Thượng Tứ). Một hôm, tôi gặp Nguyễn Văn Thọ, nguyên Hải quân Trung Úy (khóa 8, khóa tôi cùng đi với Thọ). Khi anh của Thọ là Nguyễn Văn Phước tử nạn máy bay cùng vợ con, Thọ phải xin giải ngũ về coi sóc nhà in. Thọ hỏi tôi có biết Nguyễn Đắc Xuân không, tôi nói biết. Thọ chưỡi một hơi:

- Thằng du côn mà cũng lãnh đạo, lãnh đạo cái con c. gì.

Nó in cuốn ‘Nhân Chứng’ ở tao. Tao nể mấy thầy trên chùa, cho nó lấy sách trước. Xong nó quịt, không trả tiền. Tao đòi, nó dọa đem ‘Sinh Viên Học Sinh Quyết Tử’ tới phá nhà in của tao. Tao đuổi đánh, nó chạy hụt hơi mới thoát. Núm được đầu, tao đập chết. Nó lấy chùa ra dọa tao. Bộ tao thì sao? Ai in lậu truyền đơn cho chùa hồi chống Diệm Nhu? Hồi đó tao liều cả cơ nghiệp nhà in vì chùa, còn nó làm trò trống gì ở đâu?

Tôi nói:

- Thí cô hồn đi, sách nó ai mua mà bảo có tiền trả tiền in cho mầy.

Thọ cùng gia đình vượt biên năm 1977, hiện ở Mỹ không rõ tiểu bang nào.

Còn một chuyện nữa:

Nguyễn Đắc Xuân người Quảng Nam. Thúy Lan, cũng quê Quảng Nam, vợ bác sĩ Đặng Hóa Long. Hồi đang có Hội Đồng Nhân Dân Cứu Quốc, vợ chồng Đặng Hóa Long phải dọn vô Saigon. Nghe tin, vợ chồng tôi đến thăm. Chúng tôi chẳng quen biết gì thân. Chẳng qua, hồi vợ tôi sinh đứa con đầu lòng, Bác sĩ Đặng Hóa Long là người đỡ cho vợ tôi sinh lần đó. Người Việt Nam xưa có tục rất kính trọng ‘bà mụ’, chúng tôi còn giữ tục đó. Cũng từ đó, vợ tôi thường đến thăm bà Long, lâu dần trở nên gần gủi.

Trước hôm hai vợ chồng bác sĩ Đặng Hóa Long lên máy bay đi Saigon, chúng tôi lại đến thăm từ biệt. Biết chúng tôi không đi báo cáo với Hội Đồng Nhân Dân Cứu Quốc nên ông Long mạt sát các ‘lãnh tụ lóc chóc’ trong phong trào nầy không tiếc lời, chúng tôi chỉ ngồi nghe, lòng không vui. Trước khi ra về, vợ ông Long mới nói thiệt, sau khi ông Long đi vào nhà trong lo sắp xếp đồ đạc cho xong:

- Thật ra, tại thằng Nguyễn Đắc Xuân. Nó cũng ở Quảng Nam theo ‘cua’ tôi. Không lý tôi lấy thằng đó làm chồng? Nó cứ lẽo đẽo, tôi mắng vào mặt. Nó tưởng nó ở trong Hội Đồng Nhân Dân Cứu Quốc là ‘ngon’ lắm hay sao? Ai cũng sợ nó sao? Mấy hôm sau, ‘Quyết Tử’ đến phá nhà tôi, nói vợ chồng tôi phản động, theo ‘quân Thiệu Kỳ’. Ông ấy là bác sĩ, cần chi theo ai! Vậy đó, chán lắm. Thấy ở Huế khó thở quá, mình với ông ấy đành phải đi.

Lại một chuyện nữa.

Ngay sau 30 tháng Tư, ông anh cả của anh rễ tôi từ ngoài Bắc về. Anh rễ tôi dọn cơm mời ông anh, có tôi dự. Tôi hỏi ông ta:

- Về đây, anh tính ‘công tác’ gì?

- Tôi muốn làm Chủ tịch phường.

Tôi ngạc nhiên hỏi:

- Anh là kỹ sư đóng tàu, sao lại muốn làm chủ tịch phường.

Anh ta cười:

- Ngoài bắc, mấy người làm chủ tịch phường là sướng nhất, hết nhà nầy mời ăn giỗ, tới nhà kia.

Tôi nói:

- Lỡ như giỗ người bị ‘Cách Mạng’ giết thì anh tính làm sao?

- Thì mình từ chối. Chớ sao!

Ai cũng cười. Có lẽ người ta nghĩ rằng anh ấy còn liêm sĩ.

Trước khi tôi vượt biên năm 1989, tôi thường ghé một quán sách nằm trên đường Hai Bà Trưng, gần ngã tư Nguyễn Đình Chiểu, để mua báo ‘Sông Hương’. Ở Saigon, chỉ có ở đây mới bán báo nầy. Anh chủ quán người Huế, thấy tôi đến mua thường, lại nói tiếng Huế, thành quen, chuyện trò. Một hôm anh ta chỉ một tác giả trong báo, hỏi: Anh có biết Nguyễn Đắc Xuân nầy không?
Tôi nói biết. Anh ta nói một hơi:

Tết rồi, tôi về Huế, nhà thím tôi có giỗ chú tôi bị giết hồi Mậu Thân. Đứa em con ông chú tôi, không biết do đâu, mời Nguyễn Đắc Xuân tới ăn giỗ. Vậy mà nó cũng vác mặt tới, không biết liêm sĩ. Tôi muốn chưỡi vào mặt mà sợ nó thù vặt. Tôi không coi miếng ăn là to nhưng năm ngàn người Huế bị giết hồi Mậu Thân là vì bọn chúng nó, thằng Xuân, thằng Tường lên núi dẫn Việt Cọng về chớ ai? Nó không biết chú tôi chết vì tụi nó hay sao?

Tôi (TC), tôi thấy Nguyễn Đắc Xuân cùng một số khác lợi dụng Phật Giáo để hoạt động từ trước vụ Hội Đồng Nhân Dân Cứu Quốc. Sau khi theo Cọng Sản lên rừng, vì thuộc thành phần tiểu tư sản, Xuân cũng như Tường, không được Cọng Sản tin dùng nên chẳng được chức phận gì. Bọn nầy không được như Nguyễn Khoa Điềm. Hiện giờ, bọn chúng bèn mon men trở lại với ‘quý thầy’ trên chùa, ‘soạn lại bổn cũ’, lợi dụng Phật giáo lần nữa, mong dựa hơi Phật giáo mà tiến thân như hồi Hội Đồng Nhân Dân Cứu Quốc, hò hét thiên hạ sợ chán. Phật giáo đã bị lợi dụng nhiều rồi. Tất cả những người có liên quan đến Xuân như tôi vừa kể tên trên kia là bọn Việt Cọng lợi dụng Phật Giáo, là bọn ‘buôn thần bán thánh’ núp bóng Chùa chiền. Trò bỉ ổi ấy nên chấm dứt kẻo tội nghiệp cho đồng bào Phật tử, nhất là Phật tử Huế.

Người dân Huế rất mộ đạo Phật. Đến Huế, thấy nhiều cảnh chùa, thấy Phật tử đi chùa tấp nập, nhứt là những ngày vía lớn, ai cũng công nhận điều đó. Lòng tín ngưỡng mạnh mẽ đó đã đưa tới việc đấu tranh cương quyết khi Phật tử thấy mình bị đàn áp tôn giáo. Tuy sinh viên, học sinh Huế có tham gia việc đấu tranh chống Ngô triều sau biến cố đài phát thanh Huế đêm 8 tháng Năm 1963, nhưng việc đấu tranh mạnh mẽ nhất lạ thuộc từng lớp người dân lao động, không thuộc hàng trí thức. Trong những ngày chùa Từ Đàm bị chính quyền Ngô Đình Diệm bao vây trước ngày 20 tháng Tám 1963 (ngày đánh phá chùa chiền khắp miền Nam), cứ mỗi lần chiếc xe camionnette hiệu Pegeot của chùa Từ Đàm được phép chính quyền cho xuống chợ, chính ‘mấy bà mấy chị tiểu thương chợ Đông Ba’ hăng hái tiếp tế cho chùa, không giá cả, không tính tiền. Chỉ trong phút chốc chiếc xe nhỏ đã được ‘mấy bà mấy chị’ chất đầy lên đó tương chao rau trái, nhang đèn. Họ cứ sợ ‘quí thầy’ và Phật tử trên chùa thiếu đói. Hơn thế nữa, chính họ, tuy không giàu có, phần đông tay làm nhai, nhưng lại là những người thường bỏ buôn, bỏ bán lên chùa đấu tranh chống việc đàn áp đạo Phật. Trong góc sân bên trái nhà tôi ở trên đường Phan Chu Trinh Huế, đoạn nằm giữa cầu Phú Cam và cầu Bến Ngự là một quán may nhỏ của anh Hậu. Anh may tuy không đẹp nhưng lại đông khách, nhứt là thành phần trẻ. Chị Hậu là người bán gánh dạo, phụ chồng nuôi hai đứa con nhỏ. Những ngày tranh đấu chống Ngô triều, anh Hậu đóng cửa tiệm đi tiếp tế cho chùa. Anh tìm ra một con đường lên chùa Từ Đàm cho riêng anh: Từ quán may của anh, đi ngược lên xóm phía sau nhà tôi, theo con đường cặp theo lầu Jira (dinh của Tổng Giám Mục Ngô Đình Thục), băng qua chỗ nhà thờ cụ Phan Bội Châu và nhờ những người cảnh sát quen chuyển đồ qua đường giốc Bến Ngự đưa vào cho chùa Từ Đàm. Anh để mặc vợ gánh gánh chè đi bán mỗi ngày, nuôi con. Thành phần đấu tranh như anh Hậu không thiếu gì ở Huế.

Người Huế khá nhạy bén nên tới thời kỳ Hội Đồng Nhân Dân Cứu Quốc, việc ủng hộ tích cực như thế không còn nữa. Nhứt là sau tết Mậu Thân, việc tranh đấu không còn mạnh mẽ. Thậm chí, sau 1975, những cuộc đấu tranh chống Cọng Sản đàn áp tôn giáo, không ít người Huế ngán ngẫm. Đấu tranh cho chùa để rồi ‘người của chùa’ như Nguyễn Đắc Xuân, Hoàng Phủ Ngọc Tường, Hoàng Phủ Ngọc Phan rước Việt Cọng về tàn sát 5 ngàn người Tết Mậu Thân. Kinh nghiệm đau thương đó làm cho lòng mộ đạo của người dân Huế kém đi. Họ biết rõ những tên Cọng Sản nói trên lợi dụng đạo Phật nhưng sự quan hệ giữa những tên nầy với ‘quý thầy’ vẫn còn thì họ còn tranh đấu làm gì!

‘Hội Đồng Nhân Dân Cứu Quốc Huế’ và ở một số tỉnh miền Trung là tổ chức ngoại vi đấu tranh của Phật giáo Ấn Quang, trung tâm điểm chiến lược của Thượng Tọa Trí Quang chống chính quyền Saigòn lúc bấy giờ. Đó là một tổ chức tạp nham, được dùng làm một phương tiện đấu tranh kiểu ‘Ba-Lê Công Xã’ nhưng thực chất không làm được gì. Trong nội bộ nó, núp lén vào đó để lợi dụng, hoạt động gồm đủ loại thành phần: Cọng Sản, Đại Việt, Quốc Dân Đảng, Thiên chúa giáo, Phòng Nhì Pháp và dĩ nhiên không vắng bóng ‘xịa’. Khi quân Thiệu Kỳ ra Huế đánh vỡ Hội Đồng, từ trong đó chui ra đủ hạng thò lò núp bóng đạo Phật, lợi dụng lòng tin của người Phật tử chân chính.

Về sinh ngữ, Nguyễn Đắc Xuân khá dốt. Tôi nhớ hồi đó, anh Hoàng Tường, Cử nhân Văn Chương Pháp, dạy chung với chúng tôi. Một hôm, trong một bữa tiệc, anh Hoàng Tường cho biết phòng Thông Tin Pháp (ở Huế) đang chiếu một cuốn phim hay, anh đã xem. Biết nhiều người không ưa Nguyễn Đắc Xuân, anh ấy nói một câu: ‘Phim nầy ‘giáo sư Nguyễn Đắc Xuân’ xem được, có phụ đề Việt ngữ.’ Ai cũng cười vì câu nói của anh. Anh ta gọi mỉa ‘Giáo sư Nguyễn Đắc Xuân’ vì y thường khoe khoang y là giáo sư, mặc dù đang là sinh viên ở Đại Học Huế.

LTT:

Nói tới ‘Quý thầy Phật giáo Huế’ người ta thường nhắc tới Thượng Tọa Trí Quang, Thiện Minh là những người tiêu biểu. Sau 30 tháng Tư, Thượng Tọa Thiện Minh bị Cọng Sản giết rồi. Còn Thượng Tọa Trí Quang thì sao, không lý ông ta là Việt Cọng nằm vùng?

TC:

Không ít người hiểu lầm ông.

Cách đây mấy năm, ông Vũ Công Tr. cháu nhà văn Vũ Khắc Khoan, ở Cali có gọi điện thoại nói chuyện với tôi về một việc tôi nhờ ông ấy, nhân tiện ông có hỏi tôi về Thượng Tọa Trí Quang là Cọng Sản phải không? Trước 1975, Thượng Tọa Trí Quang là ‘bổn sư’ của gia đình ông ấy cũng như gia đình ông Vũ Khắc Khoan nên Thượng Tọa rất được họ rất kính trọng. Tôi trả lời không có ông thầy chùa nào Cọng Sản, chỉ có Cọng Sản núp bóng thầy chùa.  Cọng Sản và tôn giáo như nước với lửa, đã có lý tưởng tôn giáo, không thể có lý tưởng Cọng Sản. Điều đó là khẳng định. Đã là người đi tu, lại đạt một trình độ kiến thức cao như TT Trí Quang, sao ông ta có thể là Cọng Sản, làm lợi cho Cọng Sản, hay ông ta là tay sai cho CIA như một vài tờ báo Cọng Sản nói tới sau ngày 30 tháng Tư/ 75. Cọng Sản đưa ra lý do đêm 20 tháng Tám/1963, khi Ngô Đình Nhu cho đánh phá chùa Xá Lợi, TT Trí Quang đã trèo hàng rào trốn qua cơ quan USOM bên cạnh chùa Xá Lợi.

Tôi cũng như nhiều người dân Huế, đều tôn kính Thượng Tọa Trí Quang, nhưng vào ra chùa Từ Đàm để xin xỏ nầy nọ thì tôi chưa bao giờ làm. Trong đời tôi, tôi gặp TT Trí Quang chỉ có vài ba lần, khi tôi còn niên thiếu.

Phật Đản năm 1955, sau khi đậu Trung Học Đệ I cấp, tôi về quê, thị xã Quảng Trị. Tình hình lúc đó mới có hòa bình nên các tôn giáo, nói chung, đều phát triển hoạt động. Tôi cùng mấy người bạn thực hiện một tờ báo in ronéo, lấy tên là ‘Nguồn Sáng’ mừng ngày Phật Đản. Đơn xin ra báo gởi lên Tỉnh Hội Phật giáo Quảng Trị là ‘bích báo’ nhưng vì còn trẻ và nhiệt tình, chúng tôi lại ra tập san in ronéo. Tỉnh Hội Phật giáo Quảng Trị gọi tôi cùng ông Thiếu úy Nguyễn Đình Đối, gia trưởng Gia Đình Phật Tử để ‘nhắc nhở’ hơn là ‘khiển trách’. Xuất bản tập san phải xin phép chính quyền. Năm đó, TT Trí Quang lại ra dự lễ Phật đản ở Quảng Trị, biết việc tôi làm, bèn gọi tôi và bác gia trưởng gặp ông. Đại ý ông nhắc nhở chúng tôi nên cẩn thận vì e ngại phía chính quyền nhân sơ hở sẽ gây khó khăn. Cũng may, tôi không gặp khó khăn gì về việc làm nông nổi nầy. Có lẽ lúc đó chính quyền Ngô Đình Diệm chưa được vững mạnh lắm nên chưa ra tay. Thậm chí năm đó, chúng tôi còn diễn vở nhạc kịch ‘Thu Khói Lửa’ của Nguyễn Hữu Ba trên sân khấu rạp hát Julien Frère mà cũng không bị làm khó dễ gì, chỉ có một anh cán bộ ty Thông Tin nói riêng với tôi là bản nhạc nầy bị cấm lưu hành mà thôi.

Bốn năm sau tôi dạy ở Trường Trung Học Đệ Nhị Cấp Bán Công Huế, ông Nguyễn Văn Hai, Giám Đốc Nha Giáo Dục Trung Nguyên Trung Phần, làm Hiệu Trưởng. Trường nầy là nơi ông Nguyễn Văn Hai làm thí điểm về đường lối giáo dục mới. Nhiều sự kiện sau khi làm thí điểm ở đây rồi, như tôi được biết, đem áp dụng toàn quốc, chẳng hạn như việc học sinh Trung học Đệ nhất cấp chỉ học một ngoại ngữ, thay vì 2 ngoại ngữ như chương trình cũ. Thời gian nầy, các niên khóa 1958-59, 59-60, và về sau... nhờ hòa bình, sự giáo dục phát triển lắm, nhất là hệ thống trường Thánh Tâm (bên Thiên Chúa Giáo) và Bồ Đề (Phật giáo). Nhiều trường Bồ Đề, Thánh Tâm mở ra ở nhiều tỉnh, nhiều quận. Việc mở trường thường được Nha Giáo dục Trung Nguyên Trung Phần giúp đỡ. Nhiều linh mục thường đến gặp ông Giám Đốc Nguyễn Văn Hai để yêu cầu, xin xỏ. Tôi còn nhớ một lần, năm 1960, đã hơn 8 giờ tối, khi ông Giám Đốc Nguyễn Văn Hai cùng một vài giáo sư đang trông coi việc sắp xếp lại phòng ‘Sinh ngữ Thính Thị’ để hôm sau đón ông Bộ Truởng Quốc Gia Giáo Dục Nguyễn Quang Trình từ Saigon ra thăm thì có một ông linh mục từ Quảng Ngãi đến văn phòng, xin được gặp ông Giám Đốc. Ông Nguyễn Văn Hai tránh mặt, biểu tôi nói với ông linh mục là ông ta đi vắng. Sau khi ông linh mục đi rồi, ông Nguyễn Văn Hai nói như phân bua với các giáo sư: ‘Mấy ông cha nầy cứ yêu sách hoài, phiền ghê lắm.’

Có phải vì việc mở các trường Bồ Đề hay gì nữa nên nhiều lần Thượng Tọa Trí Quang đến trường tôi dạy để gặp ông Gián Đốc Nguyễn Văn Hai. Năm đó, niên khóa 1959-60, tôi và Nguyễn Văn Nghệ (Tôi có nhắc đến trong bài viết về Tố Hữu, Nghệ gọi Tố Hữu bằng cậu) là hai giáo sư nhỏ tuổi nhứt trường nên chơi thân với nhau. (những giáo sư khác như ông Trần Điền, Cao Xuân Lữ, Lâm Toại, Nguyễn Quới, Đinh Thành Chương vừa là bậc thầy vừa đáng tuổi cha, chú nên chúng tôi ‘kính nhi viễn chi’) Chúng tôi vừa đi dạy vừa học ở Đại Học Huế. Những giờ rảnh, chúng tôi dùng văn phòng đặc biệt của ông Nguyễn Văn Hai trên lầu văn phòng nhà trường làm chỗ học bài, soạn bài, v.v... thậm chí nhiều khi cao hứng còn hát hò, ngâm thơ chơi. Ông Giám Đốc không ngồi ở văn phòng nầy. Thỉnh thoảnh ông có gặp chúng tôi ở đây, đang học hành hò hát vui chơi, ông chỉ cười, chẳng nói gì. Tuy nhiên, mỗi lần Thượng Tọa Trí Quang đến gặp ông Giám Đốc, chúng tôi bị ông đuổi ra khỏi văn phòng tức khắc. Tôi còn nhớ câu ông thường nói: ‘Mấy cậu ra ngay đi, ta có chuyện chút’.

Như có hẹn trước, Thượng Tọa Trí Quang lái chiếc xe 2 cheveaux chạy tuốt vào đậu ở sân sau, thay vì đậu sân trước như mọi người. Tránh Công An dòm ngó chăng? Xong, ông lên lầu, ông Giám Đốc Nguyễn Văn Hai đã chờ sẵn. Cửa lầu nơi cầu thang đóng kín lại, ‘nội bất xuất ngoại bất nhập’. Những lần họ gặp nhau như thế, kéo dài cả mấy tiếng đồng hồ. Thượng Tọa Trí Quang ăn mặc rất đơn giản: Áo nâu sồng (hay áo lam), mang giày sandale, tự lái lấy chiếc 2 Cheveaux.

Tôi và Nguyễn Văn Nghệ, bị mất ‘sào huyệt’, lang thang kéo nhau qua bên kia cầu Trường Tiền uống càphê, cả tiếng đồng hồ sau, về lại trường, cửa trên lầu vẫn còn đóng. Ông Giám Đốc Nguyễn Văn Hai được coi như là người thân cận của ông Ngô Đình Cẩn, lại là tín đồ Phật giáo thuần thành, trong nhà có bàn thờ Phật Quan Âm.

Tuy nhiên, khi vụ Phật giáo nổ ra ở Huế, ông Nguyễn Văn Hai đang du học ở Pháp. Khi học xong, ông về lại Huế dạy ở viện Đại Học, Ngô triều đã sụp đổ. Dù chúng tôi không còn là giáo sư dưới quyền ông nhưng lòng kính trọng và yêu mến của chúng tôi đối với ông thì vẫn vậy. Năm 1966, khi vụ ‘Bàn thờ xuống đường’ nổ ra, tờ TIME có in một bức chân dung Thượng Tọa Trí Quang ở trang bìa, ghi chú là ‘Người làm chấn động nước Mỹ’. Tờ báo khen ông mắt sáng, đầu tròn, v.v...  Tôi và vài người bạn mang theo tờ báo Mỹ đến thăm ông Nguyễn Văn Hai và nói với ông:

- Thầy xem. Tụi nó khen ông Trí Quang bình tĩnh đến độ quân Thiệu Kỳ đang dẹp bàn thờ ở Đà Nẵng, sắp ra Huế mà ông ta còn ngồi đánh cờ tướng trong chùa (Từ Đàm).

Câu trả lời của ông Nguyễn Văn Hai khiến chúng tôi chưng hững:

- CIA nó không tới nữa, không đánh cờ thì làm gì?

Lúc đó, quả thật tôi chưa hiểu hết ý câu nói đó. Càng về sau, do kinh nghiệm sống, tôi mới thấy ‘chuyện đời.’  Một người làm chính trị cở quốc gia như ông Trí Quang, nếu muốn chống hay đòi hỏi chính quyền những gì, ‘ếch ngồi đáy giếng’ thì làm được gì? Tình báo đóng một vai trò quan trọng trong chiến thuật, chiến lược của cuộc đấu tranh thì việc quan hệ với cơ quan nầy, cơ quan khác, trong chính quyền, ngoài chính quyền để nắm tin tức là đương nhiên. Trong vụ đàn áp ở đài phát thanh Huế đêm 8 tháng Năm /1963, mà tôi là người đứng xem ngay sát hàng rào phía bờ sông, thấy người chỉ huy đứng trên chiếc xe thiết giáp có viết chữ Ngô Đình Khôi bên hông (thường là xe chỉ huy) bắn ba phát súng lệnh để lựu đạn nổ, cuộc tấn công bắt đầu, thì lúc đó, Thượng Tọa Trí Quang cũng còn bàng hoàng, chưa biết rõ là cái gì đây, chui xuống gầm bàn trốn với ông Tỉnh trưởng Thừa Thiên Nguyễn Văn Đẵng (việc trốn gầm bàn nầy, tôi chỉ nghe nói lại. Tôi ở xa, không thấy rõ. Vã lại, tôi cũng đang lo dắt vợ và em gái tôi chạy về nhà, cũng gần đó, ngay trước rạp Ciné Morin cũ), nhưng có lẽ ngay khuya hôm đó hay ngày hôm sau thôi, trước cuộc biểu tình ngày 10 tháng Năm/1963 (hai ngày sau) tại chùa Từ Đàm (tôi lại cũng đi xem với anh HVX, bạn tôi), Thượng Tọa Trí Quang đưa ra 5 nguyện vọng với chính quyền Ngô Đình Diệm thì có lẽ ‘xịa’ đã không bỏ lỡ cơ hội nầy mà gặp Thượng Tọa Trí Quang ở chùa Từ Đàm hay ở đâu đó rồi. Qua tình hình như thế, nếu Việt Cọng hay ‘ai’ đó có cho người đến gặp Thượng Tọa Trí Quang cũng là điều đương nhiên.

Thông thường một quốc gia có ba thế mạnh: Vũ lực (Công an và quân đội), tài lực (tài chánh và tài nguyên) và nhân lực (quần chúng). Trong biến cố ở Miền Nam 1963, chính vũ lực đứng lên bảo vệ quần chúng, làm đảo chánh, có sự dính dáng ít nhiều của người Mỹ đằng sau đó, nhưng khi chính quyền Ngô Đình Diệm sụp đổ rồi, thế lực Phật giáo là khối đa số dân chúng mạnh lên thì nó lại trở thành một mối lo cho người Mỹ. Quân Đội họ nắm, tiền bạc họ viện trợ, nhưng có thể nào để khối Phật giáo ngoài vòng cương tỏa. Có lẽ do đó mà có hai khối Phật giáo Ấn Quang và Việt Nam Quốc Tự choảng nhau trối chết, mới có vụ Thượng Tọa Trí Quang lui về chùa Từ Đàm lập Hội Đồng Nhân Dân Cứu Quốc, đánh ván cờ chót.

Thực ra, Thượng Tọa Trí Quang có ‘tham vọng’, đó là điều mà ông gọi là ‘đem lại cái ấy cho dạo Phật’ như trong bài ‘Tiểu truyện tự ghi’ của ông. ‘Tiểu truyện tự ghi’ có lẽ là lời ông giã từ các cuộc đấu tranh để trở về với cuộc đời tu hành thuần túy, không liên hệ đến bất cứ một cuộc đấu tranh nào khác nữa cho đạo Phật. Sau khi chế độ Ngô Đình Diệm bị lật đổ, có lẽ Thượng Tọa Trí Quang hy vọng đó là ‘thời cơ’ có thể thực hiện hai việc: Một là ngăn chận sự can thiệp quân sự sâu hơn của bên ngoài: Mỹ cũng như Cọng Sản Bắc Việt vào cuộc chiến tranh ở Miền Nam và hai là để người Miền Nam giải quyết mâu thuẫn với nhau, bằng hòa bình và chấm dứt chiến tranh. Quả thật điều ấy là không tưởng, bởi vì lúc đó tuy quân Bắc Việt vào miền Nam chưa đông nhưng Mặt Trận Giải Phóng Miền Nam Việt Nam không thể nào thoát ra khỏi sự kềm kẹp của Cọng Sản Bắc Việt để có thể có tiếng nói và hành động riêng không theo chỉ đạo của Cọng Sản Bắc Việt và phía Mỹ không thể nào từ bỏ ý đồ đưa quân vào Nam Việt Nam. Họ không thể thay đổi chiến lược đối với châu Á, nhằm chia rẽ thế giới Cọng Sản. Hậu quả sự thất bại của Thượng Tọa Trí Quang được ‘vuốt mặt’ bằng việc tuyệt thực 100 ngày và từ đó, năm 1965, Thượng Tọa Trí Quang không còn có hoạt động công khai nào khác, nhất là trước chế độ Cọng Sản Việt Nam hiện nay, một chế độ không có công lý. Khoảng gần cuối thập niên 1980, khi Hòa Thượng Mật Thể viên tịch, TT Trí Quang có ý định đi Hà Nội để tham dự đám tang ‘bổn sư’. Công việc đang chuẩn bị thì có Công An đến chùa Ấn Quang tình nguyện ‘lo liệu’ chuyến đi cho Thượng Tọa, khiến Thượng Tọa bỏ ý định đi Hà Nội. Theo ông Đỗ Trung Hiếu trên báo Quê Mẹ xuất bản ở Paris, thì một nhà lãnh đạo Cọng Sản ở Hà Nội, khi biết chuyện ấy, bèn nói: ‘Cọp mới ló ra khỏi hang, thấy động lại vào rồi.’ Câu nói đó cho thấy Thượng Tọa Trí Qang là một nhân vật lãnh đạo Phật Giáo rất đáng ngại đối với họ mà họ không dám ‘đụng’ tới. Như thế làm sao có thể gọi Thượng Tọa là Cọng Sản.

Về mặt đạo pháp, trong ‘Tiểu truyện tự ghi’, TT Trí Quang phủ nhận việc ông muốn Phật giáo trở thành một ‘quốc giáo’ ở Việt Nam như một số ít người cố gán cho ông. Nhận xét ‘quốc giáo’ ấy khá hồ đồ nếu không muốn nói là nói vu. Thời kỳ một tôn giáo trở thành một quốc giáo là sự kiện khá lạc hậu, nhiều khi tạo ra những xung đột tôn giáo và xáo trộn chính trị. Trong lịch sử Việt Nam, Phật giáo chưa bao giờ là quốc giáo. Có thể đạo Phật có những thời kỳ cực thịnh, không phải đời nhà Lý khi ông Lý Công Uẩn, con nuôi Sư Vạn Hạnh được chọn làm vua mà chính từ đời nhà Đinh, trước nhà Lý và nhà Trần, sau nhà Lý. Phật giáo tuy được trọng vọng nhưng không bao giờ ở trong chính quyền. Khi một vị vua muốn đi tu, ông ta không thể vừa làm vua vừa đi tu mà ông ta phải nhường ngôi cho con để lui về làm Thái Thuợng Hoàng, rõ nhất là trường hợp vua Trần Nhân Tôn. Sau khi lui về làm thái thượng hoàng, ông dựng nên phái Trúc Lâm Thuyền Tôn là một chi phái lớn trong Phật giáo Việt Nam.

Quốc sư không phải là một chức vụ trong triều đình. Quốc sư giữ vai trò ‘cố vấn’ với đúng ý nghĩa của nó. Khi nào có vấn đề gì có quan hệ tới đạo Phật thì nhà vua vời Quốc sư vào kinh hỏi ý kiến. Ý kiến của Quốc Sư có thể được vua nghe theo hoặc không. Hơn thế, đạo Phật vốn hiền hòa nên không thấy lịch sử ghi nhận vì lời khuyến cáo hay ý kiến của Quốc sư mà nhà vua có những hành động đàn áp tôn giáo khác, dù đạo Thiên Chúa là tôn giáo từng bị bách hại dưới triều đại nhà Nguyễn.

Thật ra, tư tưởng chủ đạo chính trị thời đại phong kiến ở nước ta là Nho giáo, lại là Tống Nho, từng bị chê là ‘Nho học bấy giờ chỉ khư khư ở trong phạm vi cử nghiệp và nằm ép ở dưới quyền uy của Tống Nho.’ (Việt Nam Văn Hóa Sử Cương- Đào Duy Anh, tr.238). Vua Lý Thánh Tôn (1054-1072) lập Văn Miếu và đúc tượng Chu Công, Khổng tử và thất thập nhị hiền để thờ. Ở nước ta, triều đình bắt đầu tôn Khổng là từ đó. (Sđd, tr. 235)

Tinh thần căn bản của đạo Phật là ‘tĩnh’, nên ít khi có sự đụng chạm đến các tôn giáo, ngay cả lúc bị đàn áp. Đạo Thiên Chúa và đạo Hồi đều là những tôn giáo ‘động’ nên hai tôn giáo nầy thường xung đột và đem lại chết chóc cho cả hai bên. Tiếng chuông chùa bao giờ cũng ngân nga trầm lắng, chậm rãi chứ không đổ dồn dập như hồi chuông giáo đường.

Đạo Phật tuy không ở trong triều đình nhưng ‘trụ lại’ trong dân chúng Việt Nam từ mấy ngàn năm nay, gắn liền với đời sống dân tộc. Tư tưởng Phật giáo đóng vai trò quan trọng trong văn hóa Việt Nam, trong mọi giai tầng xã hội, từ thành trị đến thôn quê, góp phần vào việc làm cho văn hóa Việt Nam phát triển cao đẹp hơn, đóng góp vào việc xây dựng, phát triển và gìn giữ xã hội Việt Nam. Ở đâu có cộng đồng người Việt sinh sống là ở đó có chùa vì tôn giáo nầy gắn liền với đời sống của người Việt Nam. Trong lịch sử hình thành và phát triển nước Việt Nam, đơn vị căn bản xã hội Việt Nam là làng. Ở đâu người Việt lập làng là có dựng đình (tượng trưng bộ phận quản trị căn bản xã hội) và dựng chùa (tượng trưng đời sống tôn giáo và văn hóa căn bản xã hội). (1)

Do đó, vai trò đạo Phật trong xã hội Việt Nam là rất lớn và rất quan trọng. Nếu nhìn vào số luợng người Việt Nam đi chùa chuyên cần (còn gọi là thuần thành, mỗi rằm và mồng một) để đánh giá thế lực và ảnh hưởng của đạo Phật trong cộng đồng người Việt thì rất sai lầm. Người Việt Nam theo Phật mang tính truyền thống, kế thừa cha ông. Đó là đa số thầm lặng, là đa số dân chúng Việt Nam. Đời sống dân tộc và đạo Phật gắn liền nhau rất khắng khít, nên khi dân tộc bị dàn áp thì đạo Phật chịu chung số phận. Từ khi thực dân Pháp xâm lược nước ta từ giữa thế kỷ 19, dân tộc bị đàn áp, chia cắt, đau khổ thì đạo Phật cũng bị đàn áp, chia cắt và đau khổ như dân tộc vậy. Thực dân Pháp chịu trách nhiệm về những khốc hại đem lại cho dân tộc Việt Nam, thì những người dựa vào thế lực thực dân Pháp, ngoại bang xanh hay đỏ để đàn áp dân tộc cũng phải chịu trách nhiệm đó. (2)

Phục hưng độc lập dân tộc không có nghĩa là tròng lên đầu dân tộc một ách độc tài khác. Phục hưng độc lập dân tộc có nghĩa là trả lại cho Phật giáo vị thế quan trọng và mạnh mẽ của nó trong cộng đồng dân tộc; đó không phải là ‘quốc giáo’ mà chính ‘trả lại cái ấy cho đạo Phật’ như trong bài ‘Tiểu truyện tự ghi’ của Thượng Tọa Trí Quang. Người Pháp đàn áp đạo Phật, cho nó là một ‘hội’ như hội đá banh hay cá ngựa. Đạo Phật lại càng không phải là ‘tấm bình phong’ che đậy bộ mặt độc tài chuyên chính.

LTT

Anh có suy nghĩ gì về đạo Phật ở quê nhà trong tình thế hiện tại và tương lai.

TC

Vấn đề vĩ đại quá, sức đâu tôi nghĩ tới được. Nó không giản đơn, nhất là trước sách lược của Cọng Sản. Tuy nhiên, nói suy nghĩ thì tôi cũng có suy nghĩ đấy, tôi là ‘Phật tử không thuần thành’, từng đi dạy, lại dạy môn ‘Văn Chương Bình Dân’. Trong tục ngữ, ca dao và truyện cổ tích, có rất nhiều ‘ông Bụt hiện ra’ cứu người, như trong truyện Tấm Cám chẳng hạn. Mỗi khi cô Tấm gạp nạn, ngồi khóc là ‘Bụt hiện ra hỏi’ và ‘giúp đỡ Tấm’. Trong văn học Việt Nam, ông Trời là kẻ sáng tạo, làm ra mọi thứ trên thế gian nầy, núi sông mưa gió, v.v... Có khi ông Trời hay các thần của Trời lỡ tay làm quá một việc gì đó, như mưa quá thành lụt, đem khổ cho dân tình thì liền có ‘ông Bụt hiện ra sửa chữa những cái hư, cái sai của Trời, ‘cứu nạn cứu khổ’. Hai ông nầy bổ túc cho nhau để đem hạnh phúc tới cho loài người. Tục ngữ có câu ‘Không Trời ai ở với ai’, có nghĩa ông Trời là Công Lý, không có công lý thì ai ở với ai được. Nhưng bên cạnh ông Trời thì có ông Bụt, ông Bụt là Tình Thương. Không có tình thương, con người cũng không thể ở với nhau được. Hễ vắng một trong hai ông là xã hội loài người mất cân bằng.

Vài năm trước đây, đọc truyện Tấm Cám trong một tờ báo của Cọng Sản, họ biến ông Bụt thành ông Tiên. Sửa đổi như vậy là không đúng với truyện cổ tích. Chỉ khi nào chúng ta muốn ngao du sơn thủy, cầu cho sống lâu, sống thọ, muốn sửa ngày sinh ngày tử trong sổ Nam Tào-Bắc Đẩu mới nhờ tới ông Tiên. Nhưng trong truyện Tấm Cám, việc Cọng Sản đổi ông Bụt thành ông Tiên là có chủ đích vì mấy năm trước đó, nhân vụ đám tang cố Đại Lão Hòa Thượng Thích Đôn Hậu, việc Cọng Sản dựng ‘Giáo Hội Nhà Nước’ đang bị chống đối mãnh liệt nên họ muốn làm cho vai trò đạo Phật trong xã hội Việt Nam ‘nhẹ’ bớt đi. Đó là âm mưu. Do đó, ta thấy Cọng Sản Việt Nam đang đánh phá đạo Phật nhiều mặt, trên cả mặt văn hóa, thay đổi cả văn chương, lịch sử cho phù hợp với sách lược Cọng Sản.

Về tương lai, tôi có suy nghĩ những điều sau:

Một là, trước sau gì đảng Cọng Sản Việt Nam cũng vỡ ra, như đảng Cọng Sản Ý Đại Lợi chẳng hạn, một số nhỏ còn trung thành với chủ nghĩa Marx, vẫn là đảng Cọng Sản, sống thoi thóp, số lớn thì  thành đảng Xã Hội Ý, không có chủ nghĩa gì rõ rệt, lấy biểu tượng cái lá sồi, liên minh với các đảng khác giành ghế trong Quốc Hội. Đảng Cọng Sản Việt Nam rồi cũng vỡ ra thôi. Âm mưu của họ bây giờ là dựng ‘Giáo Hội Quốc Doanh’, khi đảng vỡ ra thì bộ phận lớn trở thành một đảng xã hội, cọng thêm một cái đuôi danh xưng gì đó, núp sau ‘Giáo Hội Quốc Doanh’ nầy để ra tranh cử. Bởi vì khi chế độ Cọng Sản kềm kẹp không còn, ra tranh cử mà còn xưng danh là đảng viên đảng Cọng Sản không chừng bị dân chúng vác đòn gánh đánh cho! Đồng bào ngán thứ nầy lắm rồi! Vã lại, Phật Giáo Việt Nam chiếm đa số dân chúng, có cán bộ ở khắp thành thị, thôn quê, nhứt là ở hạ tầng cơ sở, ở tỉnh thì phường, ở quê thì làng, bầu cử tự do, không có quần chúng Phật tử thì không ‘ăn’ được. Cọng Sản muốn lợi dụng Giáo Hội để ‘lót ổ’ cho họ vậy. Tình hình bầu cử ở Miền Nam trước 1975 cho thấy như thế. Những nơi chính quyền Thiệu không ăn gian phiếu được như Huế, Thừa Thiên, Quảng Trị, Quảng Nam, Quảng Ngãi, Qui Nhơn, v.v... thì ghế ngồi ở Quốc Hội vào tay các Phật tử hay người được Phật tử ủng hộ. Ở Cái Sắn, Gia Kiệm, Hố Nai thì về tay đệ tử các ông cha, ở Long Xuyên thì về tay các ông Hòa Hảo. Trong tương lai, nếu tình hình đó trở lại là một tai họa cho dân tộc. Các bạn thấy ở Mỹ, không có đại biểu nào là của Thiên Chúa giáo hay Tin lành, họ chỉ có thể là của đảng Cọng Hòa, Dân Chủ hay độc lập. Tôn giáo không hoạt động trong lĩnh vực chính trị, mà chỉ ở trong lĩnh vực xã hội hay giáo dục mà thôi. Ngay từ bây giờ, phải chuẩn bị làm thế nào để không có đảng phái chính trị nào núp bóng tôn giáo và nhứt là không để cho Cọng Sản núp bóng ‘Giáo Hội Quốc Doanh’, đánh lừa đồng bào Phật Tử, nắm chính quyền.

Hai là trong tình hình hiện nay, các tay Cọng Sản như Nguyễn Đắc Xuân, Tôn Thất Dương Tiềm, Lê Ngọc Trinh, Hoàng Phủ Ngọc Tường, Hoàng Phủ Ngọc Phan hoặc đám tay chưn bộ hạ của chúng, v.v... lại mon men đến Chùa, lợi dụng Phật Giáo một lần nữa. Dù đảng Cọng Sản Việt Nam có vỡ rồi hay chưa, việc để cho các phần tử nầy lợi dụng Chùa một lần nữa là điều nên tránh tối đa. Không thể ‘Cửa Thiền rộng mở’ với bọn nầy. Các thầy nên ‘cấm cửa’ bọn nầy như Thượng Tọa Trí Quang cho Hoàng Phủ Ngọc Tường gặp một lần rồi thôi, nhứt định Thượng Tọa không cho y gặp lần thứ hai, dù y tìm kiếm nhiều cách. Y gọi nạn nhân trong vụ Mậu Thân Huế là ‘những con rắn độc’ nhưng chính y là con rắn độc đó. Nhìn mặt y, ngay khi y còn là học sinh, người ta ai cũng thấy y là kẻ bất minh.

Ba là, chỉ nên cố gắng giành lại ‘cái ấy’ như trong ‘Tiểu Truyện Tư Ghi’ của Thượng Tọa Trí Quang nói mà thôi, tức là giành lại cái vị thế của đạo Phật trong cộng đồng dân tộc. Vị thế ấy bao gồm nhiều lãnh vực trong đời sống dân chúng về mặt văn hóa, xã hội, giáo dục, y tế, cứu trợ, tôn giáo v,v... Nó không phải là Quốc giáo như Thượng Tọa Trí Quang đã cải chính, lại càng không phải là một ‘thần quyền’ thay cho ‘thế quyền’. Một chính quyền thần quyền sẽ đưa đất nước vào một tình trạng rối rắm, xâu xé nhau giữa đạo nầy đạo kia, khu vực nầy khu vực kia, làm cho dân tộc chia rẽ, thù hận ghét bỏ nhau như trong quá khứ, ở miền Nam Việt Nam cũng như dưới chế độ Cọng Sản hiện nay. Chúng ta cần một chính quyền của dân, do dân và vì dân. Trong ý nghĩa ‘vì dân’, nhà cầm quyền cần thấy rõ ‘cái ấy’ trong cộng đồng dân tộc Việt Nam.
Bốn là tư tưởng ‘tôn giáo thống trị’ như các đạo Thiên Chúa hồi trước hay đạo Hồi ngày nay. Kể từ khi Pháp cai trị, nước ta ‘nhập nhằng’ giữa thần quyền và thế quyền. Thế quyền nằm trong tay Thực dân Pháp, thần quyền nằm trong tay Giáo Hội Thiên Chúa. Hai thế lực nầy dựa vào nhau để tồn tại và phát triển. Việc ấy gây mâu thuẫn và thù hận trong Cộng Đồng Dân tộc, gây nên những cuộc đánh phá các làng đạo như trong Phong Trào Văn Thân và thời kỳ Việt Minh.
Sự mâu thuẫn ấy đẩy hẵn một số làng đạo và cha cố thành lập các lực lượng dân quân đánh phá Phong Trào Kháng chiến chống Pháp giành độc lập, tăng thêm sức mạnh cho bọn thực dân Pháp tái xâm lăng Việt Nam. Đúng ra, đến thời Ngô Đình Diệm đuổi được Pháp về nước thì nên lợi dụng cơ hội ấy để hóa giải mâu thuẫn giữa hai tôn giáo này.

Ngược lại, sự vụng về, thiên vị và chậm lụt của chính quyền Diệm cũng như việc một số đông công chức ở cấp trung ương và địa phương lợi dụng tín ngưỡng của anh em ông Diệm để đàn áp những ai không phải là người theo đạo Thiên Chúa làm cho sự phân ly dân tộc càng ngày càng thêm sâu sắc, chỉ có lợi cho Cọng Sản mà thôi.

Xu thế dân chủ tự do là tất yếu. Cọng Sản chắc chắn sẽ sụp đổ. Nếu có dân chủ thực sự thì vị thế đạo Phật sẽ mạnh lên. Điều đó cũng tất yếu. Nhưng cái xu thế thần quyền dựa vào thế quyền để nắm ưu thế, rồi ức hiếp, chèn ép, v.v... liệu có xẩy ra trong tương lai hay không? Đạo Phật không dạy việc đó, không chủ trương như thế, mà bao giờ cũng chủ trương khoan hòa, lấy lục hòa làm phương châm. Nhưng chắc gì không có kẻ cuồng tín, cực đoan, không phá chấp, bị cái ham muốn, thù hận lôi kéo, thúc đẩy đưa tới những hành động phiến diện, phản dân chủ, phản tự do. Nhìn lại các nước Hồi giáo hiện nay ta thấy có mối lo. Với những phần tử lãnh đạo cực đoan, quá khích, lợi dụng sự hiểu biết kém cỏi, cuồng tín của tín đồ, thúc đẩy xúi dục đưa tới những hành động điên cuồng, làm xã hội rối loạn, bất an. Bọn lãnh đạo đó, không phải là kẻ tu hành mà chỉ là bọn buôn thần bán thánh.

Trong tình hình hiện tại, tôi không thấy có nhà tu hành đạo Phật nào có tinh thần như thế, nhưng trong tương lai, liệu có ai bị thời thế đưa đẩy không thì không đoán trước được. Sợ một điều nữa là quần chúng có khi cực đoan quá khích mà lãnh đạo nhiều khi lại phải rơi vào cái cảnh sợ mất quần chúng nên phải theo đuôi họ. Dân chúng Việt Nam gánh chịu quá nhiều uất hận, hết bị Pháp cai trị bóc lột gây chiến lại rơi vào vòng kềm kẹp tàn ác của Cọng Sản. Ách nô lệ đó, nói chung, kéo dài quá lâu, từ giữa thế kỷ 19 cho tới bây giờ; gạt bỏ nó đi không chác dễ dàng gì! Thật tình, tôi không thấy vấn đề đơn giản chút nào!

Ngay chính tôi, tôi vẫn giữ lập trường không khoan nhượng với Cọng Sản. Với họ, đòn nào cũng đánh, không cần phân biệt đó là đòn ‘cao thượng’ hay ‘hạ cấp’. Việc tôi nói cả về đời tư của Nguyễn Đắc Xuân hay Hoàng Phủ Ngọc Tường là các bạn đủ rõ. Với họ, phải dùng ‘triệt để’ đánh ‘triệt để’, dùng đòn của họ đánh lại họ, không chừa đòn nào! Nghe Hoài Nam hát: ‘Thư anh viết chân thành là kể oán. Thư viết rồi anh không muốn gửi đi xa.’ ‘Anh’ viết thư kể chuyện Saigon sau 1975 nhưng lại sợ người ta cho rằng kể oán chế độ mà không gởi đi, cho thế là không cao thượng! Sao ‘tiểu tư sản’ thế, như thế thì chống Cọng thành công làm sao được!

(Tuệ Chương ghi lại)

(*) Xem ‘Về Một Quảng Đời Của Trịnh Công Sơn’ của Nguyễn Thanh Ty.
(1)Xem ‘Chùa làng’, cùng tác giả.
(2)Trách nhiệm về việc dựa vào thế lực ngoại bang để đàn áp dân tộc. Để những người nầy thấy rỏ điều đó nên TT Trí Quang đã từ chối khi tướng Nguyễn Khánh hỏi ý kiến TT về việc Ngô Đình Cẩn xin giảm án tử hình

Phụ Lục:

1)- Thư của Nguyễn Tiến Lãng gởi cho Nguyễn Thanh Ty

From: Nguyen Xuan Vinh
To: Ty Nguyen
Sent: Thursday, April 10, 2003 11:13 PM
Subject: Thu cua Lang gui Anh Chi Ty

Anh Chị Ty thân!

Mới nhận được mail của Đạo, nhận được thư của anh Ngọc. Tôi sẽ gửi thư của Anh Ngọc, kèm theo sơ đồ trường Bảo An. Trường Bảo An bây giờ theo như Anh Ngọc nói đã bị xóa sổ, làm sân vận động, như vậy chắc cũng chẳng cần phải chụp hình phải không Anh Ty? Anh Ngọc cũng không có máy hình thế nên chụp cũng khó, Anh Ngọc có hứa sẽ cố gắng mượn máy để chụp nhưng theo tôi có lẽ không cần phải không Anh ?

Tình hình ở VN bây giờ bình thường, thiên hạ hàng ngày theo dõi chiến sự ở Irac. Mỗi phía thông tin 1 khác, chỉ còn biết nghe đài. Không biết ở bên Mỹ có tin tức gì hay Anh cho biết. Bệnh SARS ở VN bây giờ đã lây đến tỉnh Ninh Bình ở miền Bắc và tỉnh Bến Tre ở miền Nam (nghi thôi). Chính quyền VN đang cố gắng ngăn ngừa để bệnh khỏi lây lan. Cũng mới chỉ có vài người bị lây mà thôi.

Ít hàng thăm Anh Chị và các cháu. Chúc Anh Chị và các cháu luôn luôn an vui, hạnh phúc.
Thân,
Lãng

2)- Thư của Trần Văn Ngọc gởi Nguyễn Thanh Ty nói về kết quả việc Nguyễn Đắc Xuân lên Bảo Lộc tìm hiểu về thời gian Trịnh Công Sơn sống ở đây.

Anh Chị Ty thân,

Nhận  được thư của Anh Chị, gia đình tôi thật xúc động khi thấy Anh Chị và Anh Chị Đạo đã rất ưu ái đến gia đình chúng tôi. Chúng tôi chỉ còn biết xin ơn trên phù giúp cho các anh chị được luôn mạnh khỏe và an vui.

Anh Ty thân,việc của anh nhờ tôi làm, tôi đã làm ngay, sự việc như sau :

1) Việc ông Lê Cao Lợi: may mắn cho tôi là khi anh chị Đạo về Bảo Lộc có chỉ cho tôi nhà mà ông Lợi ở. Buổi sáng tôi đã đến và đã gặp ông, cùng trò chuyện với ông thật thoải mái. Ông Lợi đi Mỹ từ năm 1995, ông về VN 2 lần, lần thứ 1 vào năm 2000 để mang cho cốt (*) của bà vợ về VN. Ông ở lại VN 6 tháng. Khi trở về Mỹ ông bị cắt trợ cấp hàng tháng. Sau đó con cái ông ở Mỹ khuyên ông về VN sống vì sống ở Mỹ với tuổi già của ông, ông thấy rất khổ sở. Hôm 23 tháng chạp (ông táo về trời) ông bị té ngã, chân đang phải băng bó, đi lại thật khó khăn. Ông đã về VN ở hơn 1 năm nay. Ông cho biết, ông chưa gặp ông Nguyễn Đắc Xuân.

2) Sau đó tôi có đến thăm sức khỏe bác Phạm Trung Thành, bác Thành cho biết cách đây lâu rồi có 2 tay nhà báo đến hỏi về TCS hồi ở Bảo Lộc. Bác nói bác chỉ biết đại khái về TCS như dạy học từ năm 64, làm trưởng giáo trường sơ cấp Bảo An, ở trọ cùng vài người bạn ở khu công chánh, không biết tên bà chủ nhà, họ Trịnh dạo đó có đưa bac Thành vài bản nhạc, vì chưa nổi tiếng nên bác Thành có nhận xét chung chung về nhạc họ Trịnh thôi. Bác bảo muốn biết rõ về TCS thì các anh phải tìm hiểu nơi ông Lê Cao Lợi, trưởng ty tiểu học thời đó. Hai người này có mang cassette thu băng cuộc nói chuyện.

3) Riêng việc ông Lê Quang Kết là ai, mình đâu có biết. Nhưng rất may cho mình, mình nhớ ra 1 ông thầy dạy nông lâm súc từ trước ngày giải phóng, cùng khóa với người em vợ mình. Đó là thầy Kính. Mình đã được thầy Kính dẫn đến nhà ông Lê Quang Kết trò chuyện và được đối xử tử tế, cho mình được biết rõ tin tức như sau:

Ông Lê Quang Kết người Huế về dạy tại trường nông lâm súc từ năm 1985, coi như em út của ông Nguyễn Đắc Xuân. Chính ông Kết đã dẫn ông Xuân đến nhà bác Thành và cũng nói cho mình biết y như bác Thành đã nói với mình. Sau đó ông Kết và ông Xuân có đến nhà ông Lê Cao Lợi nhưng ông Lợi khi đó không có nhà, lúc đó ông Lợi ra Hà Nội. Ông Kết và ông Xuân chưa gặp ông Lợi lần nào cả. Ông Kết là cọng tác viên báo Lâm Đồng có cho mình một tờ báo xuân Nham Ngo 2002, trong đó có bài của Nguyễn Đắc Xuân viết sơ qua về họ Trịnh.

Không hiểu mình thu thập tin tức như vậy đã đủ chưa? Còn cần gì cho mình biết ngay nhé! Viec của mình, mình sẽ viết thư cho Ty sau.

Thân,
Trần Văn Ngọc

PS: Anh Ngọc có gửi cho anh 1 bản photo bài trích đăng của Nguyễn Đắc Xuân về họ Trịnh trong báo xuân năm 2002. Mai mốt tôi sẽ gửi cho anh- qua con rễ của anh.

Ít hàng thăm Anh Chị và các cháu. Chúc Anh Chị và các cháu vui mạnh, hạnh phúc.

Bạn thân,
LANG.

(*) Tro cốt, hài cốt

3)- Thư của Trần Văn Ngọc gởi Nguyễn Thanh Ty, nói về việc Nguyễn Đắc Xuân lên Lâm Đồng tìm hiểu cuộc đời Trịnh Công Sơn

Lộc Tiến ngày 25/02/03
Anh chị Ty thân

Khi nhận được thư của anh viết ngày 19/01/03 tôi đã đi gặp ông Lê Cao Lợi, bác Phạm Trung Thành và Ô. Lê Quang Kết. Tôi đã viết thư cho anh gởi xuống anh Lãng  ngày 19/02/03. Chắc giờ nầy anh đã nhận được rồi nhỉ.

Do đó, sợ có gì trục trặc tôi viết tóm tắt lại kết quả để anh rõ:

1)- Ông Lê Cao Lợi đã đi Mỹ năm 1995, đã về VN hai lần. Hiện tại ông đã ở lại VN. Ông chưa gặp ô. Ng Đắc Xuân lần nào cả.

2)- Ô. Phạm Trung Thành chỉ cho ô. Xuân biết đại khái là họ Trịnh như họ Trịnh dạy học tại Bảo Lộc từ 64 đến 67. Thuê trọ với vài người bạn ở khu Công Chánh. Không biết tên người chủ cho thuê.

3)- Ô. Lê Quang Kết người Huế dạy Nông-Lâm-Súc Bảo Lộc từ năm 1985. Ông Kết coi như em út của ô. Xuân cũng như TCS. Ông Kết chỉ là người dẫn đường đưa ô. Xuân đến nhà ông Thành (có thu băng) và đến nhà ông Lợi (Không gặp vì ô. Lợi ra Hà Nội)

Ô. Kết có cho mình một tờ báo xuân của năm Nhâm Ngọ đã photo gởi xuống anh Lãng ngày 19/02 vừa qua.