Table of Contents

Mục lục

Danh sách tác giả

Lời mở đầu

A. DẪN NHẬP

I LOAY HOAY VỚI MÔ HÌNH KINH TẾ SAU HAI THẬP NIÊN ĐỔI MỚI

II TƯ DUY MỚI VÀ VIỆC CƠ CẤU LẠI NỀN KINH TẾ

III MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ ĐIỀU HÀNH KINH TẾ VĨ MÔ HIỆN NAY

B. CÁC CHÍNH SÁCH ỔN ĐỊNH KINH TẾ VĨ MÔ

1 ĐIỀU TIẾT TỔNG CẦU TRONG NỀN KINH TẾ VIỆT NAM

PHỤ LỤC

2 CÁC BIỆN PHÁP NGẮN VÀ TRUNG HẠN CHO BÀI TOÁN TỶ GIÁ, LÃI SUẤT VÀ LẠM PHÁT

3 THÂM HỤT TÀI KHOẢN VÃNG LAI: NGUYÊN NHÂN VÀ GIẢI PHÁP

4 VÒNG LUẨN QUẨN TRONG KINH TẾ VIỆT NAM VÀ BÀI TOÁN LÃI SUẤT

5 CHÍNH SÁCH LÃI SUẤT TRONG CHỐNG SUY THOÁI VÀ LẠM PHÁT

PHỤ LỤC

6 QUẢN LÝ ĐẦU CƠ

7 LỰA CHỌN CƠ CHẾ TỶ GIÁ VÀ ỔN ĐỊNH KINH TẾ VĨ MÔ

8 CHÍNH SÁCH TÀI KHÓA VÀ VẤN ĐỀ NỢ CÔNG CỦA VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 2006-2010

9 LẠM PHÁT VÀ CÁC QUY TẮC CHÍNH SÁCH TIỀN TỆ

10 VẤN ĐỀ NHẬP SIÊU CỦA VIỆT NAM NHÌN TỪ MÔ HÌNH TĂNG TRƯỞNG 72

C. TƯ DUY MỚI VÀ TÁI CẤU TRÚC KINH TẾ

11 NÂNG CAO HIỆU QUẢ ĐẦU TƯ VÀ CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TẾ

12 XÂY DỰNG THỂ CHẾ CHẤT LƯỢNG CAO: CON ĐƯỜNG THOÁT KHỎI BẪY THU NHẬP TRUNG BÌNH

13 QUAN ĐIỂM PHÁT TRIỂN KINH TẾ BỀN VỮNG THEO CƠ CHẾ CHẤT LƯỢNG CAO, PHÁT TRIỂN PHÂN CỰC VÀ CƠ SỞ LỰA CHỌN CÁC NGÀNH KINH TẾ CHỦ LỰC TẠI VIỆT NAM

PHỤ LỤC

14 XÉT LẠI CHÍNH SÁCH PHÁT TRIỂN DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC

15 NHẬN DIỆN CẤU TRÚC KINH TẾ VIỆT NAM TỪ PHÂN TÍCH CẤU TRÚC SẢN PHẨM CÔNG NGHIỆP

16 ĐỂ NÂNG CAO HIỆU QUẢ ĐẦU TƯ CÔNG Ở VIỆT NAM

17 ĐẦU TƯ CÔNG “LẤN ÁT” ĐẦU TƯ TƯ NHÂN? GÓC NHÌN TỪ MÔ HÌNH THỰC NGHIỆM VECM

PHỤ LỤC

18 GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN THỊ TRƯỜNG NỘI ĐỊA

D. CÁC VẤN ĐỀ NÔNG THÔN, GIẢM NGHÈO, HẠ TẦNG, GIÁO DỤC, Y TẾ VÀ AN SINH XÃ HỘI

19 PHÁT TRIỂN NÔNG NGHIỆP, NÔNG THÔN NỀN TẢNG CỦA PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG CHO VIỆT NAM

20 KHƠI THÔNG TIỀM LỰC NÔNG NGHIỆP NÔNG THÔN TRONG CƠN BÃO TÀI CHÍNH

21 PHÂN TÍCH LƯỢNG CÁC HỘ GIA ĐÌNH NGHÈO: LÝ THUYẾT VÀ KHẢO SÁT THỰC TẾ CÁC HỘ GIA ĐÌNH NGƯ DÂN TẠI KHU VỰC NAM TRUNG BỘ

22 HỢP TÁC CÔNG - TƯ, CHIẾC ĐŨA THẦN?

23 CHỖ NGHẼN LỚN NHẤT TRONG PHÁT TRIỂN LÀ GIÁO DỤC

24 TÁI CẤU TRÚC GIÁO DỤC ĐẠI HỌC TRƯỚC YÊU CẦU CHUYỂN ĐỔI MÔ HÌNH TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ

25 CÔNG BẰNG XÃ HỘI TRONG CẢI CÁCH GIÁO DỤC ĐẠI HỌC

26 BẢO HIỂM Y TẾ CỘNG ĐỒNG

27 CẢI CÁCH TÀI CHÍNH AN SINH XÃ HỘI116

Mục lục

Lời mở đầu

A. DẪN NHẬP

I. LOAY HOAY VỚI MÔ HÌNH KINH TẾ SAU HAI THẬP NIÊN ĐỔI MỚI

II. TƯ DUY MỚI VÀ VIỆC CƠ CẤU LẠI NỀN KINH TẾ

III MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ ĐIỀU HÀNH KINH TẾ VĨ MÔ HIỆN NAY

B. CÁC CHÍNH SÁCH ỔN ĐỊNH KINH TẾ VĨ MÔ

1 ĐIỀU TIẾT TỔNG CẦU TRONG NỀN KINH TẾ VIỆT NAM

2. CÁC BIỆN PHÁP NGẮN VÀ TRUNG HẠN CHO BÀI TOÁN TỶ GIÁ, LÃI SUẤT VÀ LẠM PHÁT

3 THÂM HỤT TÀI KHOẢN VÃNG LAI: NGUYÊN NHÂN VÀ GIẢI PHÁP

4 VÒNG LUẨN QUẨN TRONG KINH TẾ VIỆT NAM VÀ BÀI TOÁN LÃI SUẤT

5 CHÍNH SÁCH LÃI SUẤT TRONG CHỐNG SUY THOÁI VÀ LẠM PHÁT

6 QUẢN LÝ ĐẦU CƠ

7 LỰA CHỌN CƠ CHẾ TỶ GIÁ VÀ ỔN ĐỊNH KINH TẾ VĨ MÔ

8 CHÍNH SÁCH TÀI KHÓA VÀ VẤN ĐỀ NỢ CÔNG CỦA VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 2006-2010

9 LẠM PHÁT VÀ CÁC QUY TẮC CHÍNH SÁCH TIỀN TỆ

10 VẤN ĐỀ NHẬP SIÊU CỦA VIỆT NAM NHÌN TỪ MÔ HÌNH TĂNG TRƯỞNG

C. TƯ DUY MỚI VÀ TÁI CẤU TRÚC KINH TẾ

11 NÂNG CAO HIỆU QUẢ ĐẦU TƯ VÀ CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TẾ

12 XÂY DỰNG THỂ CHẾ CHẤT LƯỢNG CAO: CON ĐƯỜNG THOÁT KHỎI BẪY THU NHẬP TRUNG BÌNH

13 QUAN ĐIỂM PHÁT TRIỂN KINH TẾ BỀN VỮNG THEO CƠ CHẾ CHẤT LƯỢNG CAO, PHÁT TRIỂN PHÂN CỰC VÀ CƠ SỞ LỰA CHỌN CÁC NGÀNH KINH TẾ CHỦ LỰC TẠI VIỆT NAM

14 XÉT LẠI CHÍNH SÁCH PHÁT TRIỂN DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC

15 NHẬN DIỆN CẤU TRÚC KINH TẾ VIỆT NAM TỪ PHÂN TÍCH CẤU TRÚC SẢN PHẨM CÔNG NGHIỆP

16 ĐỂ NÂNG CAO HIỆU QUẢ ĐẦU TƯ CÔNG Ở VIỆT NAM

17 ĐẦU TƯ CÔNG “LẤN ÁT” ĐẦU TƯ TƯ NHÂN? GÓC NHÌN TỪ MÔ HÌNH THỰC NGHIỆM VECM

18 GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN THỊ TRƯỜNG NỘI ĐỊA

D. CÁC VẤN ĐỀ NÔNG THÔN, GIẢM NGHÈO, HẠ TẦNG, GIÁO DỤC, Y TẾ VÀ AN SINH XÃ HỘI

19 PHÁT TRIỂN NÔNG NGHIỆP, NÔNG THÔN NỀN TẢNG CỦA PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG CHO VIỆT NAM

20 KHƠI THÔNG TIỀM LỰC NÔNG NGHIỆP NÔNG THÔN TRONG CƠN BÃO TÀI CHÍNH

21 PHÂN TÍCH LƯỢNG CÁC HỘ GIA ĐÌNH NGHÈO: LÝ THUYẾT VÀ KHẢO SÁT THỰC TẾ CÁC HỘ GIA ĐÌNH NGƯ DÂN TẠI KHU VỰC NAM TRUNG BỘ

22 HỢP TÁC CÔNG - TƯ, CHIẾC ĐŨA THẦN?

23 CHỖ NGHẼN LỚN NHẤT TRONG PHÁT TRIỂN LÀ GIÁO DỤC

24 TÁI CẤU TRÚC GIÁO DỤC ĐẠI HỌC TRƯỚC YÊU CẦU CHUYỂN ĐỔI MÔ HÌNH TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ

25 CÔNG BẰNG XÃ HỘI TRONG CẢI CÁCH GIÁO DỤC ĐẠI HỌC

26 BẢO HIỂM Y TẾ CỘNG ĐỒNG

27 CẢI CÁCH TÀI CHÍNH AN SINH XÃ HỘI

Danh sách tác giả

1. TS. Phạm Đỗ Chí (Chủ biên), Chuyên gia Kinh tế

2. PGS. TS. Trần Nam Bình, Viện Đại học New South Wales, Australia

3. TS. Võ Đại Lược, Chuyên gia Kinh tế

4. TS. Bùi Trường Giang, Viện Kinh tế Việt Nam

5. TS. Đặng Kim Sơn, Viện Nghiên cứu Chiến lược Phát triển Nông nghiệp Nông thôn

6. TS. Đỗ Ngọc Huỳnh, Đại học Kinh tế - Luật, thuộc Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh

7. TS. Hạ Thị Thiều Dao, Đại học Ngân hàng TP. Hồ Chí Minh

8. TS. Hoàng Công Gia Khánh, Đại học Kinh tế - Luật, thuộc Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh

9. TS. Hoàng Vĩnh Long, Đại học Kinh tế - Luật, thuộc Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh

10. TS. Huỳnh Thế Du, Chương trình Giảng dạy Kinh tế Fulbright

11. Nguyễn Đình Chức, Trung tâm Nghiên cứu Chính sách và Phát triển (DEPOCEN)

12. TS. Nguyễn Minh Phong, Viện Nghiên cứu Phát triển KT-XH Hà Nội

13. TS. Nguyễn Ngọc Anh, Giám Đốc Trung tâm Nghiên cứu Chính sách và Phát triển (DEPOCEN)

14. TS. Nguyễn Tấn Phát, Đại học Kinh tế - Luật, thuộc Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh

15. GS.TS. Nguyễn Thị Cành, Đại học Kinh tế - Luật, thuộc Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh

16. Nguyễn Thị Hà Trang, Trung tâm Nghiên cứu Chính sách và Phát triển (DEPOCEN)

17. ThS. Nguyễn Trang Nhung, Công ty Phân tích Thị trường Nông sản (AGROMONITOR)

18. GS.TS. Nguyễn Văn Tuấn, Viện Đại học New South Wales, Australia

19. TSKH. Phạm Đỗ Nhật Tiến, Chuyên gia Giáo dục

20. Phạm Hồng Mạnh, Khoa Kinh tế, Đại học Nha Trang

21. ThS. Phạm Quang Diệu, Chuyên gia Kinh tế trưởng, Công ty Phân tích Thị trường Nông sản (AGROMONITOR)

22. ThS. Phạm Sỹ An, Viện Kinh tế Việt Nam

23. TS. Phạm Thế Anh, Chuyên gia Kinh tế, Công ty Chứng khoán Thăng Long

24. MBA. Phan Vinh Quang, Chuyên gia Tài chính

25. TS. Quách Mạnh Hào, Phó Tổng Giám đốc, Công ty Chứng khoán Thăng Long

26. TS. Tô Trung Thành, ĐH Kinh tế Quốc dân Hà Nội

27. ThS. Trần Ngọc Yến, Công ty Phân tích Thị trường Nông sản (AGROMONITOR)

28. GS.TS. Trần Văn Thọ, Viện Đại học Waseda, Nhật Bản

29. TS. Vũ Đình Ánh, Viện Nghiên cứu Giá cả và Thị trường, Bộ Tài chính

Lời mở đầu

Năm 2000, cuốn sách Đánh thức con Rồng ngủ quên do tôi và GS Trần Nam Bình của Đại học New South Wales (Australia) đồng chủ biên, đã ra mắt bạn đọc giữa thời kỳ Đổi mới để góp ý về các chính sách vĩ mô và phát triển kinh tế trên bình diện rộng lớn bao gồm lý thuyết kinh tế và định hướng cơ cấu, thể chế, xã hội, giáo dục, an sinh xã hội, môi trường, v.v… Sách nhấn mạnh cơ chế “thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa” được đặt ra và áp dụng ở Việt Nam, gần như không có mặt trong lý thuyết kinh tế và chỉ là giải pháp “second best”[1] mà Việt Nam và cả Trung Quốc đã chọn lựa.

Sau hơn 20 năm áp dụng, những kết quả thuận lợi (tăng trưởng nhanh, xóa đói giảm nghèo, v.v…) cũng như bất lợi đều được thể hiện (bất ổn định vĩ mô, nền kinh tế không hiệu quả, ICOR tăng gấp đôi từ 4 lên 8, v.v…). Đặc biệt, sự chênh lệch quá mức về thu nhập và tài sản trong xã hội đã và đang gây rất nhiều khó khăn cho một khối đông dân cư như các công nhân thành phố và đa số nông dân nghèo phải vật lộn trong cuộc sống hàng ngày với lạm phát hai con số, trong khi một thành phần khác được tiếp tục thụ hưởng các đặc lợi kinh tế một cách bất quân bình.

Đường hướng tăng trưởng nhanh như mong đợi của Việt Nam không thể tiếp tục trong những điều kiện hiện tại. Các mất cân đối kinh tế vĩ mô phải được điều chỉnh trước khi tăng trưởng bền vững có thể thực hiện với ba khâu đình trệ cần phải giải quyết: (i) hạ tầng cơ sở xấu, (ii) giáo dục suy thoái và (iii) hành chính thiếu hiệu quả và minh bạch, khiến tham nhũng trở thành quốc nạn và gây ra những đổ vỡ xã hội ngày càng nghiêm trọng.

Nếu các chính sách Đổi mới đã góp phần đánh thức được “con Rồng ngủ quên” trong hai thập niên qua, con Rồng đó muốn thức dậy thật sự phải thực hiện thêm nhiều chính sách cần thiết để ổn định tình hình kinh tế vĩ mô đang ở biên giới của một cơn khủng hoảng tài chính và thay đổi mô hình kinh tế để thực hiện tăng trưởng bền vững trong 10 năm tới.

Năm 2011, thường được gọi là “năm bản lề”, có thật sự được là thời kỳ chuyển tiếp mong muốn cho kinh tế Việt Nam hay không? Và, nếu có, Việt Nam phải theo đuổi những chính sách cấp thiết nhằm ổn định vĩ mô và thay đổi cơ cấu nền kinh tế như thế nào? Giới hữu trách cũng như các nhà kinh tế ngoài chính phủ đều đang loay hoay quanh các vấn đề này và các giải pháp.

Với hoài vọng đóng góp cho năm bản lề của nền kinh tế Việt Nam, cá nhân người chủ biên mong mỏi tập hợp nhiều tác giả cho một cuốn sách mới với mục đích tương tự như Đánh thức con Rồng ngủ quên của mười năm trước. Trong khi đi tìm các ý tưởng chính cho sách mới, chúng tôi đọc thấy bài của tác giả Dương Ngọc đăng trên mạng VNeconomy nêu ra 10 nghịch lý đang tồn tại trong kinh tế Việt Nam như sau:

· Một là, tăng trưởng cao hơn nhưng vẫn tụt hậu, thậm chí còn tụt hậu xa hơn.

· Hai là, tăng trưởng liên tục trong thời gian dài, nhưng vẫn chưa được coi là phát triển bền vững.

· Ba là, mở cửa hội nhập để đẩy mạnh xuất khẩu, nhưng lại nhập siêu liên tục với quy mô lớn.

· Bốn là, chuyển sang kinh tế thị trường đã nhiều năm, nhưng thể chế chuyển chậm.

· Năm là, chuyển sang công nghiệp hóa, hiện đại hóa đã hơn 15 năm, nhưng tính gia công còn nặng.

· Sáu là, “tam nông” rất quan trọng, nhưng chưa được quan tâm tương xứng.

· Bảy là, với mục tiêu tăng trưởng cao, Việt Nam đã kích cầu đầu tư lớn (có tỷ lệ đầu tư so với GDP đứng hàng đầu thế giới), nhưng lãi suất vay vốn ở Việt Nam cũng thuộc loại cao so với các nước và vùng lãnh thổ.

· Tám là, tỷ lệ tiết kiệm, tỷ lệ động viên tài chính cao, nhưng tỷ lệ bội chi ngân sách cũng lớn và ngày càng tăng.

· Chín là, khoa học - công nghệ là động lực của tăng trưởng, là yếu tố để nâng cao chất lượng tăng trưởng, nhưng tác động đối với nền kinh tế còn thấp.

· Mười là, giáo dục được coi như quốc sách hàng đầu, nhưng còn nhiều hạn chế, bất cập.

Chúng tôi nghĩ ngay là sẽ cố gắng giải thích đa số các nghịch lý đó để tìm ra lời giải cho thực trạng kinh tế Việt Nam năm 2011.

Như đã nói ở trên, động lực thật sự cho công việc mà chúng tôi đang theo đuổi là hoàn cảnh kinh tế khó khăn hiện nay của số đông gia đình ở các thành phố hay nông thôn. Chúng tôi rất xúc động khi đọc trên mạng những đoạn như sau về đời sống xung quanh, thí dụ như của một gia đình “tiêu biểu” ở thành thị mà chúng tôi không được trải nghiệm hàng ngày để thật sự thấu hiểu:

Công chức trẻ cũng có gì hơn!

Lê Trường

Hai vợ chồng chúng tôi đều là công chức nhà nước, lương hai vợ chồng một tháng cũng được 3,2 triệu đồng. Tổng nguồn thu đơn giản chỉ có một khoản ấy, nhưng thực hiện chi thì phức tạp vô cùng. Tiền mua sữa một tháng cho con 300 nghìn; đóng tiền nuôi (trông giữ) trẻ 600 nghìn; tiền thuê nhà, điện, nước 800 nghìn; nuôi hai chiếc điện thoại di động 200 nghìn; nuôi hai chiếc xe máy (uống xăng) hết 200 nghìn; bình quân một tháng hết 400 nghìn hiếu, hỉ những người liên quan. Tổng cộng các khoản cứng phải chi như trên là 2,5 triệu. Còn lại 700 nghìn là tiền ăn, uống, mua quần áo, chi tiêu sinh hoạt khác của gia đình có ba người ăn; mà tiêu chuẩn của em bé thì chắc chắn không thể cắt giảm được. Một tuần có hai ngày nghỉ (thứ 7, chủ nhật) cũng không tìm được việc gì để làm thêm, gia đình cũng không dám ra khỏi nhà, vì đi ra khỏi nhà là lại liên quan đến tiền. Chỉ mong mọi người trong gia đình được khỏe mạnh, xin đừng ốm đau, chứ đến bệnh viện lại liên quan đến tiền. Nhiều lúc nghe vợ tính toán chi tiêu, mình cũng tủi thân, chỉ động viên “thì có như thế mới là một gia đình”. Cứ nghĩ hai vợ chồng hết cảnh dè xẻn chi tiêu của thời sinh viên rồi, nhưng bây giờ lại còn tệ hơn. Cũng không biết trong hoàn cảnh như thế này, có khi nào “cái khó ló cái khôn” được nữa không. Mình thật là yếu đuối. Chắc rồi sẽ qua.”

Trong tâm tư đó, chúng tôi – các tác giả cuốn sách, đều muốn góp phần nhỏ bé của mình cho ước mơ tăng trưởng bền vững của đất nước và nâng cao đời sống kinh tế cũng như chất lượng sống của người Việt Nam trong một xã hội công bằng hơn.

Các bài viết tương đối ngắn gọn và nhấn mạnh đến góc cạnh hàm ý chính sách và áp dụng thực tiễn. Nội dung sách gồm bốn phần chính:

A. Dẫn Nhập: Tổng quan về thực trạng kinh tế Việt Nam năm 2011 và các biện pháp ổn định vĩ mô và phát triển bền vững cho các thập niên tới, cũng như phân định rõ hơn việc áp dụng song hành nền kinh tế thị trường và xã hội chủ nghĩa.

B. Ổn định kinh tế vĩ mô: Nhìn lại kinh nghiệm 20 năm qua, nhất là phân tích chính sách 5 năm 2006-2010 vừa qua, đề xuất các chính sách cho năm 2011 và thời gian tới: chính sách tài khóa, tiền tệ, tỷ giá, lãi suất, v.v...

C. Tư duy và mô hình kinh tế mới?: Những tư duy nhằm tìm kiếm một mô hình kinh tế mới,thí dụ: chiến lược đầu tư theo chiều sâu thay vì chiều rộng như từ trước (chiến lược phát triển đã phần lớn dựa vào vốn đầu tư nhà nước [do hệ thống tín dụng ngân hàng cung cấp và ưu đãi] và FDI – chú trọng quá nhiều vào bất động sản, khai thác tài nguyên khoáng sản… ); nâng cao vai trò của doanh nghiệp tư nhân để tăng hiệu quả nền kinh tế (giảm ICOR); và chú trọng nhiều hơn vào thị trường nội địa để tăng mãi lực cho nhu cầu phát triển. Chính sách này sẽ kêu gọi ít vốn đầu tư hơn trước đây và thích hợp với khả năng tài chính yếu kém của Việt Nam hiện nay.

D. Nông nghiệp nông thôn và các khâu đình trệ chính: các biện pháp để thật sự nâng cao khu vực nông nghiệp nông thôn, các vấn đề hộ nghèo, giáo dục đại học và đầu tư cơ sở hạ tầng (nhấn mạnh vai trò của việc hợp doanh công - tư (PPP, public-private partnership)), cũng như y tế và an sinh xã hội.

Giống như ĐTCRNQ, cuốn sách này là tập hợp những công trình của một số nhà kinh tế người Việt làm việc trong và ngoài nước. Một số tác giả (khoảng một phần năm) đã từng tham dự vào ĐTCRNQ. Phần còn lại là bài viết của các tác giả mới, tuy rằng tên tuổi của họ đã từ lâu rất quen thuộc với các độc giả thường xuyên theo dõi các bài viết về kinh tế Việt Nam. Mặc dù người viết có thể đếm từ tuổi 30 đến trên 80, đa số các tác giả mới là các bạn đồng nghiệp trong lứa tuổi 30-40, đang công tác tại các đại học, viện nghiên cứu và cơ quan chính quyền hay ngành kinh doanh tư nhân tại Việt Nam. Có thể nói không quá rằng các tác giả này là đại diện nhóm nhà nghiên cứu kinh tế trẻ tuổi với nhiều triển vọng và do đó phản ánh được phần nào tiếng nói của thế hệ trẻ hiện nay. Vì thế, ở khía cạnh tác giả, cuốn sách Khi Rồng muốn thức dậy vừa mang tính liên tục, vừa có tính chuyển tiếp để chuyền tay bó đuốc của thế hệ trước trong sách Đánh thức con Rồng ngủ quên.

Giá trị của một cuốn sách là do độc giả quyết định. Chúng tôi hy vọng độc giả sẽ rút ra được một vài lợi ích thực tiễn từ cuốn sách này trong việc tìm hiểu kinh tế Việt Nam hay áp dụng một số đề xuất chính sách cho hoàn cảnh khó khăn của đất nước hiện nay.

Tôi xin trân trọng cảm ơn các bạn đồng tác giả, đặc biệt là GS. Trần Nam Bình đã gợi ý cho việc hình thành cuốn sách mới này, vì bận rộn đã không thể góp mặt như một đồng chủ biên nhưng đã tích cực góp ý cho việc sắp xếp bố cục, chuẩn bị kỹ thuật, kêu gọi đóng góp của một số tác giả và có bài góp mặt; như vậy trên tinh thần, GS. Bình đã là đồng chủ biên. Tôi cũng xin ghi nhận và cảm ơn những cảm tình đặc biệt dành cho cuốn sách này của ông Huỳnh Sơn Phước, nguyên Phó Tổng Biên tập báo Tuổi Trẻ, và ông Dương Thanh Thủy, nguyên biên tập viên Thời báo Kinh tế Sài Gòn.

Lời cuối chúng tôi xin đặc biệt dành cho ông Nguyễn Cảnh Bình (Tổng Giám đốc), bà Đào Quế Anh (Phó tổng Biên tập) và Công ty Cổ phần Sách Alpha đã tích cực hỗ trợ trong việc xuất bản và phát hành cuốn sách này.

Tháng 4 năm 2011

PHẠM ĐỖ CHÍ

A.

DẪN NHẬP

I

LOAY HOAY VỚI MÔ HÌNH KINH TẾ SAU HAI THẬP NIÊN ĐỔI MỚI

TS. Phạm Đỗ Chí

Chuyên gia Kinh tế Tài chính

I. KINH TẾ VIỆT NAM ĐANG Ở ĐÂU?

Sau hai thập niên thực hiện cải cách kinh tế theo định hướng Đổi mới từ năm 1989, nhiều thành tựu đã được chứng minh qua những con số thống kê tốt đẹp và thảo luận khá đầy đủ trong nhiều tài liệu nghiên cứu trong và ngoài nước.[2] Đặc biệt là thu nhập tính theo đầu người đã tăng từ khoảng 200 USD trong những năm đầu thập niên 1990 lên mức 1.200 USD trong năm 2010.

Tuy nhiên, trong cuộc tranh đua toàn cầu, bài toán không thể dừng lại với cái bóng của chính mình, của đêm trước Đổi Mới. Theo đó, vấn đề quan trọng cần đặt ra trong bối cảnh hội nhập là:

· Chúng ta hiện ở đâu trong khu vực?

· Trong 20 năm qua, Đổi mới đã đem lại những chuyển dịch cơ cấu kinh tế ra sao và những thách thức gì đang đặt ra trong bối cảnh hội nhập vào nền kinh tế toàn cầu?

· Có cần một tư duy mới để “phát triển bền vững toàn bộ nền kinh tế xã hội” thay vì chỉ nhắm đến độ tăng trưởng cao hàng năm, bất chấp sự thiếu ổn định vĩ mô đặt ra hàng năm trong việc thực hiện kế hoạch 5 năm 2006-2010 vừa qua?

Như đã nêu trên, kể từ năm 1989, Việt Nam đã đạt được những thành tựu ấn tượng về tăng trưởng và giảm đói nghèo. GDP trung bình đầu người đã tăng lên trên 1.000 USD từ năm 2008, để được xếp hạng chung với các quốc gia có mức thu nhập trung bình thấp. Về chuyển dịch kinh tế, các con số thống kê mới đây cho thấy tỷ trọng của khu vực công nghiệp trong GDP đã tăng từ 36,7% năm 2000 lên 39,7% năm 2008; tỷ trọng khu vực nông nghiệp đã giảm từ 24,5% xuống còn 22,1%; và tỷ trọng dịch vụ giảm nhẹ từ 38,7% xuống 38,2% trong cùng thời kỳ.[3]

Mặc dù vậy, nếu nhìn vào cơ cấu kinh tế tổng quát thì biểu hiện đáng lo ngại nhất là về cơ bản Việt Nam vẫn còn là một quốc gia nông nghiệp, với trên 60% lao động nông nghiệp và 70% dân cư sống ở khu vực nông thôn. Về mức sống, thu nhập trung bình đầu người của Việt Nam còn rất khiêm tốn so với khu vực.

II. NHÌN LẠI ĐỔI MỚI – TỔNG QUAN KẾT QUẢ VÀ NHỮNG THÁCH THỨC

2.1. Cái nhìn tổng hợp

Nhìn chung sau gần hai thập kỷ Đổi mới, ngoài hai mục tiêu chính yếu đã đạt được là thu nhập bình quân và giảm nghèo đói (như đã bàn ở trên), các thành tựu hay thử thách của nền kinh tế có thể tóm tắt như sau:

Việt Nam đã thực hiện được nhanh chóng:

1. Cuộc cải cách giá cả, bao gồm: giá cả hàng hóa, giá lao động (lương bổng), giá của tiền nội tệ (tỷ giá), hay giá tư bản (lãi suất);

2. Ổn định nền kinh tế vĩ mô một cách tương đối;

3. Nỗ lực mở cửa và hội nhập kinh tế quốc tế;

4. Thành công trong giảm tỷ lệ nghèo đói.

Các cải cách cơ cấu tương đối chậm chạp hơn như trong:

1. Hệ thống pháp lý;

2. Cải cách hành chính;

3. Cải cách hệ thống thuế;

4. Tự do hóa thương mại trong nước cũng như nền mậu dịch quốc tế.

Trì trệ nhất là các cải tổ:

1. Cổ phần hoá các xí nghiệp quốc doanh;

2. Hệ thống ngân hàng quốc doanh;

3. Xây dựng thể chế (institutional building).

2.2. Các vấn đề vĩ mô trong bối cảnh hội nhập

Các thành tựu kinh tế xã hội đã được bàn đến trong các công trình nghiên cứu khác. Ở đây chúng tôi chú trọng vào các vấn đề cốt lõi cần cải thiện để có thể hội nhập nhanh chóng và hiệu quả hơn:

· Điều tiết kinh tế vĩ mô vẫn luôn là vấn đề tiên quyết để phát triển ổn định và bền vững, điển hình là từ giữa năm 2008 đến quý I/2011, chính sách vĩ mô đã phải nhiều lần quay 180 độ từ chống lạm phát sang kích cầu chống suy thoái, rồi sau đó lại đang chuyển sang chống lạm phát một cách quyết liệt, một phần do ảnh hưởng của kinh tế thế giới.

· Chính sách đầu tư tiếp tục hướng vào khu vực quốc doanh như bao năm qua, dù là trong thời kỳ Đổi mới, gây ra nhiều thất thoát và khiến nền kinh tế kém hiệu quả một cách trầm trọng. Các tập đoàn quốc doanh lớn tiếp tục được nhận nhiều phân bố nguồn lực lớn, hưởng nhiều ưu đãi và tín dụng ngân hàng thay vì khu vực doanh nghiệp tư nhân.

2.3. Lạm phát và vấn đề điều tiết kinh tế vĩ mô

Lạm phát vẫn là vấn đề kinh tế vĩ mô hàng đầu cho đến năm 2011. Thực tế cho thấy Việt Nam đã bước vào cơ chế thị trường, đã chuyển dần từ kế hoạch hóa tập trung theo mệnh lệnh sang cơ chế thị trường trong 20 năm qua. Cùng với đó là tiến trình hội nhập ngày càng sâu rộng vào thị trường quốc tế. Hai xu thế này sẽ khiến những chỉ số vĩ mô chịu tác động của những biến thiên của thị trường, trong khi Việt Nam đang rất cần một nền tảng kinh tế vĩ mô ổn định để duy trì môi trường kinh doanh hấp dẫn, thu hút đầu tư trong và ngoài nước. Như vậy, đã đến lúc cần một tư duy mới về điều hành nền kinh tế và sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng để đưa ra các chính sách điều tiết kinh tế vĩ mô hợp lý hàng năm.

Từ nhiều năm qua khi nói đến điều tiết vĩ mô, chúng ta thường chỉ nhằm mục đích đạt mức tăng trưởng GDP cao hàng năm, nhất là mới đây trong các năm sau 2000 phải áp dụng liên tục chính sách kích cầu nhằm gia tăng mức tổng cầu thay vì lo đến lạm phát. Nhưng kinh nghiệm 5 năm 2006-2010 vừa qua (xem thêm chi tiết ở phần dưới) cho thấy điều tiết kinh tế vĩ mô không chỉ là khúc hát đơn điệu kích cầu lúc kinh tế suy yếu mà còn là ngăn chặn để nền kinh tế không phát triển quá nóng. Thực tế cho thấy vai trò phối hợp quan trọng trong việc ngăn chặn lạm phát và điều tiết vĩ mô của các cơ quan như Bộ Kế hoạch Đầu tư, Ngân hàng Nhà nước và Bộ Tài chính. Một phần áp lực của lạm phát có thể đến từ bên ngoài do giá cả nhập khẩu xăng dầu và vật liệu hay thực phẩm, và mục đích chính của điều tiết vĩ mô là dùng các biện pháp tiền tệ và tài khóa để làm giảm bớt áp lực đó kịp thời và ngăn chặn “tâm lý lạm phát” như kinh nghiệm trong vài năm gần đây. Đây sẽ là điều kiện cốt lõi để duy trì tăng trưởng bền vững.

Kinh nghiệm tăng trưởng của hai mươi năm qua cho thấy ba vấn đề nổi bật và liên hệ mật thiết: chiến lược tăng trưởng dựa vào tích lũy hay đầu tư cao hàng năm – nhất là của khu vực công gây nhiều thất thoát, làm cho đầu tư thiếu hiệu quả biểu hiện qua hệ số ICOR rất cao, và đồng thời làm cho nền kinh tế cũng như xuất khẩu thiếu tính cạnh tranh cần thiết.

Vấn đề này khá tế nhị để bàn cãi nếu không có các số liệu chính xác. Nhưng dựa vào vài tính toán đơn giản để thiết lập hệ số ICOR khá phổ thông dùng trong các mô hình tăng trưởng dài hạn định nghĩa mối tương quan giữa đầu tư và tăng trưởng[4] thì vấn đề thiếu hiệu quả của đầu tư ở Việt Nam khá nghiêm trọng, và đây sẽ là vấn đề số một của việc hội nhập. Hệ số này cao có nghĩa là cần nhiều vốn đầu tư để tạo được cùng mức tăng dự kiến cho tổng sản phẩm GDP, điều này giải thích tỷ lệ Đầu tư toàn xã hội/GDP rất cao và tăng nhanh từ 28% năm 1999 đến 42% các năm 2008-2010 (trong đó khu vực Nhà nước luôn giữ tỷ lệ cao nhất). Nguyên nhân chính là hệ số ICOR của Việt Nam đã tăng hơn gấp đôi từ mức 3 trong các năm 1990-1991 lên đến 7-8 trong các năm gần đây. Sự gia tăng này mang ý nghĩa đáng lo ngại khi so sánh với các nước láng giềng. Khi ở trình độ phát triển thấp tương đương với Việt Nam vào những năm từ 1950 đến 1975, hệ số ICOR của Hồng Kông, Singapore, Đài Loan, Nhật Bản và Hàn Quốc chỉ dao động trong khoảng 1 đến 2, thấp hơn nhiều so với ICOR của Việt Nam hiện nay. Nếu giả sử Việt Nam duy trì được cùng hệ số ICOR như các nước láng giềng và từ đó tính ra được con số đầu tư cần thiết nhỏ hơn nhiều để đạt được cùng mức tăng trưởng GDP như trong thập niên vừa qua, thì có thể tính ra con số thất thoát hay lãng phí rất lớn.

Từ đó nảy sinh các mất cân đối kinh tế vĩ mô căn bản mà rõ nét nhất là trong kế hoạch 5 năm 2006-2010 vừa qua, mà chúng ta sẽ đi vào vài chi tiết dưới đây.

III. CÁC MẤT CÂN ĐỐI VĨ MÔ TRONG 5 NĂM 2006-2010

Kinh tế Việt Nam năm 2011 đang trải qua một “cơn bão tài chính” mà biểu hiện rõ rệt nhất là sự trở lại của lạm phát hai con số từ cuối năm 2010, tỷ giá tiền VND mất giá hàng ngày và vượt mức 22.000 VND/USD, lãi suất cho vay quanh mức 20%, dự trữ ngoại hối quốc gia xuống còn độ tương đương 6-8 tuần nhập khẩu…

Cơn bão này không phải chỉ do các yếu tố khó khăn ngắn hạn từ bên ngoài như kinh tế thế giới phục hồi chậm, giá dầu tăng vọt trở lại lên trên 100USD/thùng, giá lương thực-thực phẩm thế giới đang có xu hướng tăng nhanh,…mà thực chất nó bắt nguồn từ vài năm nay do các chính sách kinh tế nội tại:

Hình I.1. Tỷ lệ tăng GDP thực (Đơn vị: %, cuối năm)

Tăng trưởng GDP chậm lại từ 2008 do khủng hoảng thế giới bên ngoài và thiếu ổn định vĩ mô bên trong: Sau hàng loạt năm tăng trưởng khá cao của Việt Nam cho đến 2007, kể từ năm 2008 – điểm khởi đầu của khủng hoảng kinh tế toàn cầu – Việt Nam cũng không là ngoại lệ khi tăng trưởng GDP giảm còn 6,2%; năm 2009 chỉ còn 5,2%; năm 2010 phục hồi ở mức 6,8%. Tựu chung cho ba năm 2008-2010, đà tăng trưởng sụt giảm dưới mức 7% của thập niên trước đó.

· Vốn đầu tư FDI đăng ký giảm mạnh nhưng vốn thực hiện vẫn được duy trì: Theo các chuyên gia nhìn toàn cảnh thế giới sau khủng hoảng, thì khu vực Đông Nam Á nói chung và Việt Nam nói riêng vẫn là những nước có tỷ lệ sinh lời cao và có tiềm năng phát triển tốt trong tương lai. Nhờ đó, luồng vốn FDI đăng ký vào Việt Nam ngay trong năm khủng hoảng 2008 lại tăng vọt đáng ngạc nhiên. Vốn đăng ký vào Việt Nam trong năm 2009 giảm mạnh nhưng vốn thực hiện cũng xấp xỉ năm 2008. Vào năm 2010, vốn đăng ký tiếp tục giảm nhưng vốn thực hiện ở mức 11 tỷ USD, cao hơn 2009 đôi chút. Suy giảm FDI đăng ký là do sự mất cân bằng vĩ mô, đặc biệt là do tỷ giá tiền VND giảm mạnh trong ba năm qua.

Hình I.2. Đầu tư nước ngoài đăng ký (tỷ USD)| Hình I.3. Đầu tư nước ngoài được giải ngân (tỷ USD)

· Lạm phát tăng cao từ năm 2007 do thiếu kinh nghiệm ổn định vĩ mô cùng với mức cung tiền tăng quá cao so với tăng trưởng danh nghĩa: Từ 2007, lạm phát tăng nhanh là một vấn đề khiến các nhà hoạch định kinh tế Việt Nam phải đau đầu để giải quyết. Nguyên do chính: so sánh từ 2005 đến 2010, chính sách cung tiền và tín dụng tăng mạnh hơn GDP danh nghĩa quá nhiều, do chính sách tiền tệ lỏng lẻo, đồng thời áp lực chi tiêu công trong và ngoài ngân sách quá lớn. Đặc biệt là chính sách tài khóa với các đặc điểm chi tiêu công và nợ công tăng nhanh, ưu đãi các doanh nghiệp nhà nước kém hiệu quả, và sân chơi không công bằng trong chính sách tín dụng với khu vực tư nhân. Sau một loạt thay đổi chính sách vĩ mô từ kích cầu năm 2007-2008 sang kìm hãm lạm phát năm 2009 đã cho một kết quả khả quan là lạm phát giảm xuống 6,9% vào cuối năm 2009 (so với 20% năm 2008). Tuy nhiên, do việc nới lỏng tiền tệ từ giữa năm 2010 để đạt mức tăng trưởng mục tiêu trên 6,5%, áp lực lạm phát trở lại mạnh mẽ từ đầu quý IV và chỉ số giá tiêu dùng CPI đã tăng 11,75% vào năm 2010.

· Thâm hụt thương mại và cán cân vãng lai thêm trầm trọng do vấn đề nhập siêu: do cơ cấu sản xuất thiếu kỹ nghệ phụ trợ trong đó xuất khẩu phụ thuộc vào nhập khẩu nguyên liệu và dụng cụ. Cán cân vãng lai ước tính năm 2009 không thay đổi nhiều so với năm 2008, trong khi cán cân thương mại lại giảm thâm hụt gần 8 tỷ USD so với năm 2008, cho thấy các thu nhập từ bên ngoài năm 2009 giảm đáng kể so với năm 2008. Điều này phù hợp với tình hình kinh tế thế giới vẫn đang khó khăn với sự phục hồi chậm, nên các dòng tiền từ đầu tư không đạt được như mong muốn. Tình trạng này vẫn tiếp diễn trong năm 2010.

Hình I.4: Cung tiền và tốc độ tăng trưởng GDP Hình I.5: Chỉ số giá tiêu dùng (%, cuối năm)

· Áp lực trên tỷ giá:do lạm phát luôn cao, cán cân thanh toán thiếu hụt và dự trữ ngoại hối xuống thấp giảm gần 2/3 từ năm 2007 đến nay tạo ra áp lực trên tỷ giá VND (mất giá trên 30% từ 2006).

Hình I.6: Cán cân tài khoản vãng lai (tỷ USD) Hình I.6: Cán cân tài khoản vãng lai (tỷ USD)

· Đầu tư tăng cao nhưng hiệu quả kém khiến việc cắt giảm các khoản chi tiêu công cũng như thất thu ngân sách trở nên cấp thiết: Hệ số ICOR luôn cao gắn liền với tỷ lệ đầu tư/GDP quá cao cùng mức tăng nhanh của nợ công là những đặc điểm nổi bật của nền kinh tế trong 5 năm qua. Lĩnh vực tài chính giai đoạn 2007-2008 với sức hút mạnh mẽ các luồng vốn bên ngoài đổ vào ào ạt, đã chứng giám sự sụt giảm đáng kể của chính những luồng tiền này trong hai năm qua 2009-2010. Khi rủi ro tiềm ẩn bùng phát, các nhà đầu tư cũng như các nhà quản lý kinh tế có được một bài học kinh nghiệm và có cơ hội để nhìn lại những sai lầm, thiếu sót của mình.

Bảng I.1: Hệ số ICOR 2006-2010

2006

2007

2008

2009

2010  (ước tính)

ICOR (ước tính riêng)

5

4,75

6,95

8,23

6,18

Nợ công (%/GDP)

42,9

45,6

43,9

52,6

56,6

Nợ nước ngoài(tỷ USD, tính đến cuối năm)

19,1

23,2

29,4

36,6

41,7

Đầu tư (%, so với GDP)

41

40,4

43,1

42

41,9

Nguồn: Tổng cục Thống kê, WB và ước tính riêng

Bảng I.2: Một số chỉ tiêu kinh tế vĩ mô Việt Nam 2006-2010

2006

2007

2008

2009

2010  (ước tính)

Tài khoản quốc gia

Tỷ lệ tăng GDP thực (%, cuối năm)

8,2

8,5

6,2

5,2

6,8

Đầu tư toàn xã hội (%, so với GDP)

41,0

40,4

43,1

42,8

41,9

Tổng GDP danh nghĩa (tỷ USD)

60,9

71,1

90,3

93,2

103,6

Tốc độ tăng trưởng GDP danh nghĩa (%)

14,9

16,7

27,0

3,2

11,2

Giá cả, lãi suất và tỷ giá

Chỉ số giá tiêu dùng (%, cuối năm)

6,6

12,6

20,0

6,9

11,75

Tỷ giá VND/USD (cuối năm)

16.055

16.015

17.500

19.400

21.000

Các dữ liệu tài chính

Cán cân tài chính chung của Chính Phủ, chính thức (%, so với GDP) [1]

1,1

-0,7

1,3

-5,1

-1,7

Cán cân tài chính chung của Chính Phủ, tổng quát (%, so với GDP) [2]

-0,4

-1,9

-0,9

-8,9

-5,8

Nợ công (%, so với GDP) [3]

42,9

45,6

43,9

52,6

56,6

Cung tiền và tín dụng

Tổng các phương tiện thanh toán (M2)(%, cuối năm)

27,5

46,1

20,3

26,0

25,3

Tổng tín dụng trong nước (%, cuối năm)

23,5

53,9

25,4

37,7

29,8

Cán cân thanh toán

Xuất khẩu (chỉ tính hàng hóa, tỷ USD)

39,6

48,4

62,9

56,6

71,6

Nhập khẩu (chỉ tính hàng hóa, tỷ USD)

44,4

60,8

75,2

68,8

84,0

Cán cân thương mại (chỉ tính hàng hóa, tỷ USD)

-4,8

-12,4

-20,0

-12,2

-12,4

Cán cân tài khoản vãng lai (tỷ USD

-0,4

-6,4

-9,2

-9,8

-14,4

Cán cân tài khoản vãng lai (%, so với GDP)

-0,7

-9,0

-10,2

-10,5

-11,6

Đầu tư nước ngoài đăng ký (tỷ USD)

7,6

17,9

60,3

16,3

17,2

Đầu tư nước ngoài được giải ngân (tỷ USD)

2,3

6,6

11,0

10,0

11,0

Nợ nước ngoài và quỹ dự trữ

Nợ nước ngoài (tỷ USD, cuối năm)

19,1

23,2

29,4

36,6

41,7

Nợ nước ngoài (%, so với GDP, cuối năm)

31,4

32,6

32,5

39,2

40,3

Dự trữ ngoại hối (tỷ USD, cuối năm)

11,5

21,0

23,0

15,0

10,0

Nguồn: Ngân hàng Nhà nước, Bộ Kế hoạch Đầu tư, IMF, World Bank, và ước tính dự báo riêng

IV. LOAY HOAY CHO MỘT TƯ DUY KINH TẾ MỚI?

Tựu chung, như TS. Trần Văn Thọ đề cập[5], kinh tế Việt Nam đã có được “tăng trưởng” với độ tăng GDP hàng năm cao trong những năm trước 2008, nhưng vẫn chưa “phát triển” được theo đúng nghĩa biểu hiện ở sự thiếu tính bền vững và thiếu chất lượng cao, với các vấn đề “thắt nút cổ chai” căn bản như hạ tầng cơ sở luôn thiếu thốn, môi trường xấu và đang trên đà hủy hoại nghiêm trọng, nền giáo dục ngày càng xuống dốc cần thay đổi để tạo sức cạnh tranh cần thiết cho nền kinh tế trong thập niên sắp tới, và thủ tục hành chính cần cải cách gấp rút hơn.

Vấn đề căn bản nhất cho tư duy kinh tế Việt Nam của thập niên tới đây là chọn lựa thể chế thích hợp cho sản xuất. Chúng ta nên tiếp tục đẩy mạnh cơ cấu sản xuất và phân bố tài nguyên qua khu vực nhà nước gồm các xí nghiệp quốc doanh hay thật sự cần tăng cường vai trò chủ động của khu vực doanh nghiệp tư nhân?

Yếu tố cốt lõi là mô hình tăng trưởng từ 20 năm qua, dựa trên khuyến khích xuất khẩu và đầu tư cao với FDI và đầu tư của khu vực công, cần được tái cấu trúc với một chiến lược mới và một mô hình phát triển hài hòa hơn nhắm vào thị trường nội địa. Để dựa vào phát triển “nội lực”, yếu tố căn bản nhất là phải cải thiện hệ thống lương bổng và mức lương căn bản để tăng mãi lực tiêu thụ trong nước, đây là đề tài đã được bàn cãi nhiều nhưng chưa có giải pháp cụ thể.

Trong đề tài về tái cấu trúc nền kinh tế, TS. Nguyễn Đình Cung cũng phân tích thêm là nền kinh tế nước ta hiện chủ yếu “phát triển theo chiều rộng” dựa vào các nguồn tài nguyên và lao động chi phí thấp, và nhấn mạnh rằng cần một “quá trình thay đổi có tính hệ thống trung và dài hạn, thiết lập nên một cơ cấu mới về phân bố và sử dụng nguồn lực của nền kinh tế một cách hợp lý và hiệu quả hơn.”[6]

4.1. Vấn đề dài hạn nổi cộm với việc tái cấu trúc nền kinh tế

Vụ nợ lớn và khủng hoảng tài chính của VINASHIN năm qua đã đặt lại những vấn đề dài hạn về chi tiêu và nợ công của chính phủ cũng như hiệu quả của toàn nền kinh tế. Do “biến cố” lớn này, từ giữa năm 2010, Chính phủ đã ra nhiều nghị quyết và thông tư về chiến lược phát triển kinh tế xã hội mới cho 10 năm tới, đặc biệt nhấn mạnh ba điểm:

· Mục tiêu cấp bách là tái cấu trúc nền kinh tế.

· Cải cách Doanh nghiệp Nhà nước (DNNN), nhất là các Tổng Công ty Nhà nước vốn được nhận nhiều ưu đãi.

· Vai trò, tác động của các doanh nghiệp tư nhân trong tương lai.

Đây là những vấn đề sẽ được các chiến lược gia kinh tế trong và ngoài nước thảo luận nhiều hơn trong thời gian tới trong khuôn khổ lộ trình các chính sách 5 năm (2011-2015) và 10 năm (2011-2020). Nhưng tựu chung chúng tôi thấy có hai khía cạnh chính:

· Thay đổi căn bản trong kế hoạch đầu tư quốc gia nhằm: (i) làm giảm các thất thoát lãng phí khổng lồ gây sốc hiện tại trong các công trình đầu tư, nhất là các dự án với nguồn vốn quốc gia hay vay vốn ODA và các nguồn vốn tư nhân nước ngoài; (ii) tăng hiệu quả đầu tư bằng cách thật sự nâng cao vai trò của khu vực tư nhân và áp dụng kế hoạch đầu tư mới bớt dùng vốn công hơn; và (iii) trong tổng thể nhằm giảm hệ số ICOR giữa nhu cầu đầu tư và độ tăng trưởng đang quá cao của Việt Nam.

· Đặt ra vấn đề ổn định kinh tế vĩ mô dài hạn nhằm chặn đứng tâm lý lạm phát phải đối phó từng năm như trong thời gian gần đây, và nhất là trong năm 2011.

4.2. Từ vấn đề tái cấu trúc kinh tế và guồng máy sản xuất…

Tựu chung, kinh tế Việt Nam đã có được “tăng trưởng” với mức tăng GDP hàng năm cao trong thập niên qua, nhưng vẫn chưa “phát triển” được theo đúng nghĩa biểu hiện ở sự thiếu tính bền vững, thiếu chất lượng cao với các vấn đề xã hội như môi trường. Hạ tầng cơ sở cũng như nền giáo dục ngày càng xuống dốc cần thay đổi để tạo sức cạnh tranh cần thiết cho nền kinh tế trong thập niên tới.

Vấn đề căn bản cho kinh tế Việt Nam vẫn là chọn lựa thể chế thích hợp cho sản xuất. Câu hỏi là: Chúng ta nên tiếp tục đẩy mạnh cơ cấu sản xuất và phân bố nhiều tài nguyên qua khu vực doanh nghiệp nhà nước, nhất là bằng các Tổng Công ty nhà nước, như đang làm hiện tại, hay cần thật sự tăng cường vai trò tác động của khu doanh nghiệp tư nhân – một bước đi mới quyết đoán trong tương lai?

Và nếu muốn tăng cường vai trò của khu vực tư nhân, thì những chính sách thích hợp gồm cả tiền tệ lẫn tài khóa cần được nghiên cứu để đẩy mạnh đầu tư và sản xuất tư nhân thông qua việc thay đổi động cơ kinh doanh, cân bằng rủi ro và lợi nhuận cho hoạt động đầu tư. Với cơ chế và động cơ khuyến khích hiện nay, dường như đối với khu vực tư nhân, những hoạt động đầu tư dài hạn có rủi ro cao và khả năng thu lợi thấp hơn những hoạt động đầu cơ ngắn hạn vào thị trường bất động sản hay vàng và ngoại tệ. Điều này tạo những cơn “sốt”, “bong bóng” trên thị trường trong nước – nhất là trong khu vực bất động sản– và tiềm ẩn rủi ro đổ vỡ cho khu vực tài chính ngân hàng nếu không được giám sát.

Hình I.8: Tỷ trọng đầu tư theo sở hữu qua các năm (%) – Tỷ trọng đầu tư ngoài nhà nước tăng không đáng kể từ sau năm 2004

Nguồn: Tổng cục Thống kê

Yếu tố cốt lõi là mô hình tăng trưởng 20 năm qua, dựa trên khuyến khích xuất khẩu và đầu tư cao với FDI và đầu tư của khu vực công, cần được tái cấu trúc bằng một chiến lược mới phát huy tốt hơn lợi thế so sánh của Việt Nam để tăng giá trị gia tăng của hàng xuất khẩu và gia tăng các kỹ nghệ phụ trợ, đồng thời với việc phát triển thị trường trong nước bằng những mặt hàng chất lượng cao. “Người Việt Nam dùng hàng Việt Nam” có thể là chính sách khả thi với nhiều tiềm năng.

Để phát triển “nội lực”, yếu tố căn bản là phải cải thiện chất lượng hoạt động điều hành và nguồn nhân lực trong khu vực công qua việc thực hiện kiên quyết chương trình cải cách hành chính, chế độ tiền lương hợp lý hơn với việc tăng năng suất (thí dụ: một người làm việc thay cho hai người có thể được hưởng lương gấp đôi), tăng cường giám sát và minh bạch công khai trong hệ thống.

Với đề tài tái cấu trúc nền kinh tế, nhiều tác giả khác trong cuốn sách sẽ nhấn mạnh là nền kinh tế đất nước hiện chủ yếu “phát triển theo chiều rộng” dựa vào các ngành tài nguyên và lao động chi phí thấp. Giải pháp là cần một quá trình thay đổi trung và dài hạn theo chiều sâu với một cơ cấu mới về phân bố và sử dụng nguồn lực của nền kinh tế một cách hợp lý và hiệu quả hơn. Để làm được việc này, Việt Nam cần có chính sách phù hợp để phát triển khu vực doanh nghiệp tư nhân thông qua thay đổi động cơ và khuyến khích hoạt động đầu tư như trình bày ở trên.

Với cơ cấu sản xuất hiện có luôn dẫn đến nhập siêu cao và từ đó gây áp lực thường trực trên cán cân thanh toán quốc tế và tỷ giá, một trong những việc tái cấu trúc cấp thiết khác là giải quyết vấn đề nhập siêu khi có tốc độ tăng trưởng bền vững hơn. Các nền kinh tế khác ở Đông Á, sau khi gặp phải cùng vấn đề nhập siêu và thất thu cán cân vãng lai cao ở những thập niên đầu của chu kỳ tăng trưởng nhanh, thường đạt được mức xuất siêu đáng kể để có tăng trưởng bền vững do không bị áp lực của cán cân thanh toán, và sau đó còn có thể tăng nhanh quỹ dự trữ ngoại hối như một gối dựa (cushion) tài chính vững chắc. Chúng ta sẽ cần một dự án tái cấu trúc toàn diện guồng máy sản xuất, dựa trên các nghiên cứu định lượng sâu sắc của bảng “Input-Output”, để giải quyết lâu dài vấn đề nhập siêu.

Chúng ta cũng sẽ cần một dự án cải cách toàn diện nền giáo dục –nhất là giáo dục cơ bản và đại học – để chuyển dịch nhanh hơn nền kinh tế từ nông nghiệp sang công nghiệp và dịch vụ với sự chú trọng vào công nghệ thông tin chẳng hạn.

Cuối cùng là một chiến lược mới nhằm công nghiệp hóa nông thôn nhanh hơn với việc áp dụng công nghệ để tăng năng suất nông nghiệp và cải thiện mãi lực của khu vực nông thôn. Sự Liên hệ là các kêu gọi khẩn trương tăng tốc phát triển khu vực nông thôn và cải thiện đời sống nông dân, nhất là nhu cầu phát triển một nền nông nghiệp sạch để giải quyết đồng thời vấn đề cải thiện môi trường và hướng vào xuất khẩu các nông sản sạch đang có nhu cầu tăng cao trên thị trường khu vực (như từ Nhật Bản và Hàn Quốc) và quốc tế.

4.3. …Tới vấn đề đầu tư công

Vấn đề nan giải nhất là tỷ lệ đầu tư/GDP hiện tại của Việt Nam ở mức quá cao: 42%, do chiến lược chỉ đạo là dùng đầu tư cao của khu vực nhà nước để đạt mức tăng trưởng cao hàng năm. Đó cũng là nguyên nhân chính dẫn đến thiếu hiệu quả trong đầu tư và tỷ lệ thất thoát cao. Ưu tiên quan trọng là phải giảm tỷ lệ này bằng nhiều biện pháp quyết liệt gồm cả việc thay đổi guồng máy đầu tư nhà nước và giảm ngân sách đầu tư công hàng năm trong 5 năm tới.

Bước đột phá đề nghị là cải cách hành chính trong hoạt động đầu tư công:

· Tách cơ quan quản lý khỏi kinh doanh.

· Ban hành “Luật Đầu tư công” tập trung vào việc tăng minh bạch công khai trong mua sắm và cơ chế giám sát, kiểm toán hiệu quả hơn với các dự án sử dụng vốn nhà nước.

· Tăng cường năng lực cho các tổ chức thanh tra giám sát các hoạt động đầu tư công như kiểm toán nhà nước, thanh tra chính phủ cũng như vai trò giám sát và phản biện của Quốc hội với những dự án lớn và quan trọng.

Bước cụ thể là tăng hiệu quả đầu tư thông qua việc gia tăng đầu tư tư nhân nhằm giảm tỷ lệ đầu tư toàn xã hội/GDP từ mức 42% hiện tại xuống còn 35% vào năm 2015, qua việc giới hạn mức đầu tư công xuống mức tối đa là 20% của GDP vào năm 2015, nhằm giảm chỉ số ICOR từ 7-8 hiện nay xuống 3-4, mà không làm phương hại đến mục tiêu tăng trưởng kinh tế 6-7% hàng năm trong 5-10 năm tới.

Riêng đầu tư nhà nước sẽ đặt trọng tâm vào phát triển hạ tầng, với việc tăng tốc chương trình hợp tác công tư (Public-Private Partnership Program – PPP) để tăng cường vốn đầu tư nước ngoài vào khu vực trọng yếu này.

Nhiều nước tận dụng mô hình truyền thống như công ty cổ phần hay hình thức mới như quỹ đầu tư cơ sở hạ tầng tư nhân để xã hội hóa hoạt động đầu tư, và Việt Nam hoàn toàn có thể học hỏi kinh nghiệm bổ ích của nước ngoài trong lĩnh vực này. Một trong những điểm mấu chốt cho thành công của mô hình này là quản trị doanh nghiệp cần minh bạch hơn và có cơ chế hữu hiệu để bảo vệ các nhà đầu tư.

Trên đây mới chỉ là vài tiền đề góp ý vào thao thức và mạch nghĩ chung hiện nay của cả nước ý thức được sự cần thiết của thay đổi, của một tư duy mới cho nền kinh tế xã hội nói chung và một chiến lược phát triển cho 10 năm tới nói riêng, nhưng thật sự chúng ta vẫn đang loay hoay với việc tìm ra những ý kiến và hướng đi cụ thể.

4.4. …Và sau cùng là việc đánh giá của các cơ quan định mức tín nhiệm nước ngoài

Ngày 29/7/2010, hãng định mức tín nhiệm quốc tế Fitch Ratings đã giảm một bậc định mức tín nhiệm nợ chính phủ của Việt Nam, từ BB- xuống mức B+. Đây là lần thứ hai tổ chức này hạ bậc xếp hạng của Việt Nam sau lần đầu vào tháng 7 năm 2009. Việc hạ bậc lần này của Fitch dựa vào các lý do trong báo cáo của họ như sau:

“Mức tín nhiệm nợ quốc gia của Việt Nam đã giảm xuống trong bối cảnh các dòng vốn từ bên ngoài yếu đi, nhu cầu gia tăng của Việt Nam về vốn để bù đắp cho thâm hụt cán cân vãng lai và trả nợ tới hạn, nền kinh tế bị USD hóa ở mức độ khá cao và hệ thống ngân hàng bộc lộ nhiều điểm yếu...”

Mặc dù chúng ta có thể chưa đồng ý với một số điểm trong lập luận của họ và thông điệp không êm tai nói trên, nhưng thực tế là đánh giá mới này khiến việc vay vốn tương lai của Việt Nam trở nên khó khăn hơn và chịu lãi suất cao hơn. Do đó, cũng nên coi đây là một cảnh báo cần thiết và đúng lúc cho việc giải quyết tình hình kinh tế vĩ mô thiếu ổn định, vấn đề tài chính công đã bàn ở trên, cũng như những vấn đề tồn đọng của hệ thống ngân hàng và tín dụng.

Chỉ khi nào tình hình tài chính nói chung được cải thiện theo nghĩa rộng, chúng ta mới có thể hy vọng những dòng tiền đầu tư nước ngoài, cả trực tiếp (FDI) lẫn gián tiếp (FII) qua thị trường chứng khoán, sẽ tăng cường mạnh mẽ và đều đặn. Cộng thêm với lòng tin trở lại của giới đầu tư trong nước, từ đó mới hy vọng chấm dứt tình trạng “đóng băng” hiện tại và tái phát triển hai thị trường bất động sản và chứng khoán một cách bền vững.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Phạm Đỗ Chí và Trần Nam Bình (chủ biên), Đánh thức con Rồng ngủ quên, Thời báo Kinh tế Sài Gòn (tái bản, 2002).

2. Phạm Đỗ Chí, Kinh tế Việt Nam trên đường hóa Rồng, Nhà xuất bản Trẻ (2004).

3. Nguyễn Đình Cung, Viện Nghiên cứu Quản lý Kinh tế Trung ương, trong bài phỏng vấn “Tái cơ cấu kinh tế: Áp lực nội tại” của Bảo Duy, Báo Đầu tư, 26/10/2009, trang 4.

4. Trần Văn Thọ (Đại học Waseda, Tokyo), Chương “Đã qua rồi một thời Đổi mới”, trong sách Việt Nam từ năm 2011—Vượt lên sự nghiệt ngã của thời gian(trang 43-48), Nhà xuất bản Tri Thức (2011).

II

TƯ DUY MỚI VÀ VIỆC CƠ CẤU LẠI NỀN KINH TẾ

Huỳnh Thế Du

Chương trình Giảng dạy Kinh Huỳnh Thế Du

I. NGHĨ LẠI VỀ KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XHCN

Việt Nam đã chọn Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa làm mô hình phát triển. Trong hơn hai thập kỷ qua, nhiều điểm tích cực của kinh tế thị trường đã được phát huy để đem lại mức tăng trưởng kinh tế khá cao, đưa phần lớn người dân Việt Nam thoát khỏi đói nghèo – nỗi ám ảnh của cả dân tộc trong suốt chiều dài lịch sử. Tuy nhiên, khi vẫn còn lúng túng trong việc hiểu định hướng xã hội chủ nghĩa là gì và mối quan hệ của nó với kinh tế thị trường như thế nào thì các nguyên tắc thị trường ngày càng chi phối sâu rộng các hoạt động kinh tế đã làm cho các vấn đề như: bất bình đẳng, chênh lệch giàu nghèo, ô nhiễm, thậm chí là mâu thuẫn xã hội đang trở nên nghiêm trọng và gay gắt hơn.

Để có thể đi đến cái đích “dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng dân chủ văn minh”, Việt Nam cần phải phát huy nhiều hơn nữa yếu tố xã hội chủ nghĩa bằng việc tập trung nguồn lực của Nhà nước để giải quyết những mặt trái của kinh tế thị trường; song song với việc hoàn thiện các thể chế thị trường với nòng cốt là xây dựng một nhà nước pháp quyền; và giảm thiểu tối đa việc tham gia trực tiếp vào các hoạt động kinh doanh của Nhà nước, nhất là những hoạt động mà thị trường có thể làm tốt chức năng của nó.

1.1. Kinh tế thị trường không phải là chiếc đũa thần

Nói đến kinh tế thị trường nhiều người sẽ hình dung ngay đến các nước phát triển và cho rằng đó chính là chủ nghĩa tư bản. Thực ra, các nước phát triển đã gặt hái được thành công không chỉ nhờ tuân thủ các quy luật của kinh tế thị trường mà còn hạn chế được những mặt trái của nó. Trong khi đó, nhiều nước đã không thành công, hay ít nhất cũng gặp rắc rối, do đã lãng quên hay không xử lý được những thất bại của thị trường. Ở những mức độ khác nhau, các nước chuyển đổi từ mô hình kinh tế kế hoạch sang kinh tế thị trường đều đang gặp phải vấn đề.

Cải cách “vụ nổ lớn”: Thành công và thất vọng

Sau thất bại của mô hình kinh tế kế hoạch, các nước đông Âu và Liên Xô đã cải cách theo kiểu “vụ nổ lớn” (the Big Bang) để “xóa đi tất cả làm lại từ đầu”. Hầu hết tài sản nhà nước được tư nhân hóa. “Sau một đêm”, các thể chế kinh tế tập trung được thay bằng các thể chế thị trường. Với cách tiếp cận này, một số nước đã có được những thành công nhất định, trong khi một số khác chỉ đem lại sự thất vọng cho dân chúng cùng với bất ổn xã hội.

Các nước đông Âu đã trở thành thành viên của Cộng đồng châu Âu (EU) như Czech, Hungary, Bungary hay Ba Lan, nói chung là đã thành công với mức độ phát triển hay tiến bộ xã hội tiệm cận với các nước phát triển. Lý do của thành công là: (1) không ít thì nhiều về cấu trúc xã hội hay văn hóa của các nước này cũng có những tương đồng với các nước tây Âu; và (2) quan trọng nhất là sức ép để trở thành thành viên của EU đã buộc các nước đông Âu phải tiến hành cải cách nhanh chóng và xây dựng các thể chế thị trường trên nguyên tắc thượng tôn pháp luật hay pháp quyền giống như các nước khác trong EU. Tuy có được những thành công ban đầu, nhưng các nước này vẫn đang phải đối mặt với những mặt trái của kinh tế thị trường.

Đối với Liên bang Nga, có hai quan điểm trái chiều và người viết bài thuộc về nhóm cho rằng cải cách của nước Nga đã không thành công trên thực tế. Phần lớn khối tài sản khổng lồ của một quốc gia từng được xem là hùng mạnh nhất thế giới đã rơi vào tay một số ít người. Khi mà pháp quyền không được tôn trọng để chống lại tình trạng “cá lớn nuốt cá bé”, quy luật khắc nghiệt nhất của kinh tế thị trường, thì một xã hội bất công cho phần lớn dân chúng đã được tạo ra. Những xung đột xã hội hay sắc tộc gần đây chính là hậu quả của sự bất công này.

Cải cách ở những nước thuộc Liên Xô cũ như: Ucraina, Belarus... đã đem lại sự thất vọng cho công chúng. Chán ngán với chính phủ hiện tại, dân chúng hoặc là sử dụng lá phiếu của mình, hoặc là gây bạo loạn để hình thành nên chính phủ mới. Đây chính là những cuộc cách mạng màu hay được nhắc đến. Tuy nhiên, sự thất vọng đã xảy ra ngay sau đó và đưa xã hội đã rơi vào tình trạng chia rẽ và bất ổn triền miên.

Thực ra, bản chất của sự bất ổn ở Nga hay các nước thuộc cộng hòa Xô Viết trước đây là do các quan hệ thị trường đã được đưa vào quá nhanh trong khi pháp quyền không được tôn trọng. Cho dù ai đứng trong chính phủ cũng là để bảo vệ lợi ích của số ít những người đã thâu tóm phần lớn tài sản quốc gia trong quá trình chuyển đổi. Phúc lợi xã hội không được coi trọng và quyền lợi của phần lớn người dân bị hy sinh. Mặt trái của kinh tế thị trường không được quan tâm giải quyết làm cho dân chúng mất niềm tin.

“Dò đá sang sông”: Thành công ban đầu, nhưng…

Khác với các nước đông Âu và Liên Xô, Việt Nam và Trung Quốc đã tiến hành cải cách kinh tế theo cách tiệm tiến hay “dò đá sang sông”. Các hoạt động kinh tế từng bước được nới lỏng để chúng tuân theo các quy luật thị trường. Kết quả rõ nhất đối với hai nước là tốc độ tăng trưởng kinh tế cao trong một thời gian rất dài trong khi vẫn duy trì được sự ổn định chính trị, xã hội. Chính sách cải cách của hai nước đã đem lại lợi ích cho rất nhiều người, nhất là những cải cách về đất đai, nông nghiệp và nông thôn. Tuy nhiên, hiện tại cả Việt Nam và Trung Quốc đang phải đối mặt với hai vấn đề hết sức nan giải.

Thứ nhất, cải cách kinh tế đã đi quá nhanh trong khi mục tiêu ổn định được đặt lên hàng đầu nên cải cách hệ thống chính trị đã diễn ra khá thận trọng. Sự tương thích giữa các thể chế kinh tế và chính trị ở cả hai nước đang được tranh luận sôi nổi được biểu hiện rõ nét nhất qua bình luận gần đây của ông Nguyễn Văn An, nguyên Chủ tịch Quốc hội Việt Nam, và phát biểu của ông Ôn Gia Bảo, Thủ tướng Trung Quốc ở Thâm Quyến hồi tháng 8/2010.

Cải cách các thể chế chính trị như thế nào là điều không hề đơn giản. Nếu không có những cải cách để loại bỏ sự xơ cứng hay thoái hóa của bộ máy, nhất là tình trạng tham nhũng và vô trách nhiệm tràn lan, thì sự ổn định của các thể chế chính trị nói riêng, xã hội nói chung sẽ bị đe dọa. Tuy nhiên, việc rập khuôn các thiết chế dân chủ theo kiểu phương Tây có lẽ không phải là phương cách tốt. Sự bất ổn, thậm chí là bạo loạn ở các nước thuộc Liên Xô cũ cũng như nhiều nước trong khu vực là bài học nhãn tiền cho bất cứ ai mơ về những cải cách không thực tế. Tuy nhiên, cho dù tiếp cận theo phương thức nào, thì cũng cần phải có sự cạnh tranh hay giám sát thực chất ở mỗi vị trí trong bộ máy nhà nước.

Thứ hai, mặt trái của kinh tế thị trường hay những thất bại thị trường đang nổi lên ngày càng nhiều và gay gắt. Kinh tế thị trường không còn là chiếc đũa thần để giải quyết mọi vấn đề của mô hình kinh tế kế hoạch như nhiều người mong đợi, mà nó lại gây ra rắc rối. Cái vòng luẩn quẩn thất bại của thị trường dẫn đến thất bại của nhà nước và ngược lại cứ liên tục xảy ra. Càng tăng trưởng kinh tế, thì những người ở vị thế bất lợi càng bị thiệt thòi. Nếu cứ để cho thị trường vận hành một cách tự do theo “bản năng” của nó thì sự bất công hay các vấn đề xã hội khác sẽ trở nên ngày càng nghiêm trọng hơn. Không ai khác, nhà nước sẽ phải giải quyết những vấn đề này. Tuy nhiên, câu hỏi khó nhất là nhà nước nên làm như thế nào.

1.2. Cần phát triển thêm các lý luận vế định hướng XHCN

Những lúng túng trong việc giải thích về định hướng xã hội chủ nghĩa của Việt Nam có lẽ là do sợ vi phạm các nguyên lý của Marx và Lenin, lý thuyết nền tảng của chủ nghĩa xã hội. Tuy nhiên, cần có cái nhìn uyển chuyển hơn về vấn đề này.

Những lý luận của Marx là một trong những nền tảng quan trọng của một ngành trong kinh tế học và triết học hiện đại. Những phân tích về giá trị thặng dư, về bóc lột của Marx có thể đúng trong xã hội mà tính đồng nhất của các loại hàng hóa rất cao và hầu hết các hoạt động sản xuất đều là thâm dụng lao động. Giá trị của một mét vải nhìn chung là như nhau và sức lao động kết tinh rất lớn trong đó. Cách thức mà các nhà tư bản, những ông chủ sử dụng chủ yếu để bắt người lao động làm việc cật lực nhằm đem lại sự giàu có cho nhà tư bản là kỷ luật và đàn áp. Do vậy, tư duy cần có “chuyên chính vô sản” và nhà nước đứng ra làm thay thị trường để chống lại tình trạng người bóc lột người có thể là hợp lý trong bối cảnh những mặt trái của chế độ công hữu về tư liệu sản xuất chưa được nghiên cứu cũng như trải nghiệm qua.

Tuy nhiên, thời đại “ăn chắc mặc bền” cách đây hơn một trăm năm rất khác với thời đại “ăn ngon mặc đẹp” của chúng ta. Việc rập khuôn cứng nhắc các lý luận của Marx và Lenin là không phù hợp trong bối cảnh hầu hết các hoạt động kinh tế thiên về thâm dụng tri thức, tài năng và vốn hơn là lao động. Việc Bill Gates trở thành nhà tư bản hay người người giàu nhất thế giới chính là nhờ ông đã tạo cho nhân loại một giá trị lớn hơn khối tài sản của ông nhiều lần chứ không phải do ông ta bóc lột của người khác bằng gậy gộc. Thêm vào đó, xét về sức lao động, công sức của một cầu thủ trung bình chạy trên sân chắc chắn không kém Messi hay Ronaldo, nhưng thu nhập của những cầu thủ đắt nhất hành tinh này cao hơn rất nhiều lần so với những cầu thủ thông thường. Lý do các cầu thủ này nhận được thù lao cao là họ giúp cho khán giả có được niềm vui sướng nhiều hơn chứ không phải họ lao động nhiều hơn.

Những lập luận của Marx và Lenin vẫn còn giá trị, nhưng chỉ riêng chúng thì không thể giải thích được thực tế sinh động hiện nay. Sự thất bại của mô hình kinh tế tập trung và những nghiên cứu về các hình thức sở hữu và hành vi đã chỉ ra rằng chế độ công hữu về tư liệu sản xuất không tạo ra động lực và cơ chế để nguồn lực được sử dụng hiệu quả, ít nhất là trong thời đại của chúng ta.

Xét về lý tưởng, mô hình kinh tế kế hoạch nhà nước làm thay thị trường nếu thành công thì có thể trên lý thuyết tốt đẹp hơn nhiều so với kinh tế thị trường. Tuy nhiên, mô hình này đã vi phạm nguyên tắc cốt lõi về hành vi của con người. Điều nghịch lý là quyết định cá nhân và quyết định tập thể là khác nhau. Nếu một việc làm nào đó, để mỗi cá nhân làm thì tất cả mọi người sẽ có hành động như nhau, nhưng cũng những người này cùng tập hợp lại để đưa ra quyết định tập thể thì quyết định thường là trái ngược với quyết định của mỗi cá nhân. Trong chế độ công hữu, tình trạng ăn theo và cha chung không ai khóc là điều khó tránh khỏi. Hơn thế, trong bối cảnh không thể kiểm soát được hành vi thì hành động hợp lý của hầu hết những người được giao quản lý doanh nghiệp là sử dụng tài sản của nhà nước để trục lợi cá nhân, củng cố địa vị của mình, thay vì đạt như các mục tiêu cao đẹp được mong đợi.

Mô hình sở hữu mà nó tạo động lực để các nguồn lực của xã hội được sử dụng hiệu quả chính là sở hữu cá nhân. Vì lý do này mà ngay cả ở các nước bắc Âu, những quốc gia được xem là khá thành công trong việc xây dựng xã hội chủ nghĩa cũng đang triệt để tiến hành tư nhân hóa mà ở Việt Nam gọi là xã hội hóa việc cung cấp các dịch vụ công chứ không nói gì đến các hoạt động kinh doanh. Ngay cả nhà tù, một công cụ sức mạnh của nhà nước, hiện cũng đã được giao cho tư nhân quản lý.

Tóm lại, để mô hình Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa có thể phát huy tốt, đưa mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng dân chủ văn minh sớm trở thành hiện thực, Việt Nam cần làm rõ hơn nữa các khái niệm then chốt để có những định hướng rõ ràng trong mô hình phát triển của mình. Ở vế kinh tế thị trường, nhà nước chỉ nên tập trung vào việc ổn định kinh tế vĩ mô, cải thiện môi trường kinh doanh và xây dựng một nhà nước pháp quyền đúng nghĩa. Đối với vế xã hội chủ nghĩa, nhà nước nên tập trung vào việc giải quyết các vấn đề xã hội mà khu vực thị trường không thể hoặc thực hiện không hiệu quả. Với cách hiểu như vậy, sẽ không nhất thiết phải đặt ra vấn đề công hữu hay tư hữu, nguyên nhân của những rắc rối trong thời gian qua. Hơn thế, Việt Nam có thể gọi mô hình phát triển của mình là Kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa. Việc cắt đi từ “định hướng” sẽ loại bỏ được cảm giác yếu tố xã hội chủ nghĩa chỉ được gắn thêm vào kinh tế thị trường, hai thứ vốn không ăn khớp với nhau.

II. CƠ CẤU LẠI NỀN KINH TẾ: HƯỚNG ĐI NÀO CHO VIỆT NAM?

Cùng dòng mạch các tư duy mới như trên là việc tái cấu trúc nền kinh tế đang được bàn đến rất nhiều. Khi những xung lực cho tăng trưởng đang yếu dần, những thách thức đang lộ diện rõ hơn thì việc cơ cấu lại nền kinh tế không còn là vấn đề được đặt ra mà cần giải quyết rốt ráo nhằm tìm ra những làn sóng tăng trưởng mới giúp Việt Nam có thể bắt kịp các nước phát triển.

Câu hỏi đặt ra là nền kinh tế nên được cơ cấu lại như thế nào? Việc nhìn lại yếu tố dẫn đến thành công cũng như những vấn đề đặt ra sau hơn 20 năm đổi mới và kinh nghiệm quốc tế có thể là cách tiếp cận phù hợp cho Việt Nam.

2.1. Khi năng lực được giải phóng

Có nhiều nguyên nhân tạo ra thành công trong hơn 20 năm đổi mới của Việt Nam. Tuy nhiên, yếu tố quan trọng nhất chính là năng lực sản xuất được giải phóng và phát huy. Khi năng lực đã được tích tụ, nền kinh tế có khả năng sản xuất 40 triệu tấn lương thực chỉ cần trả ruộng về tay nông dân là có thể đạt được mức tiềm năng, hay đội ngũ đông đảo doanh nghiệp dân doanh đã được phát huy sở trường nhờ Luật doanh nghiệp năm 2000 để tạo ra làn sóng tăng trưởng mạnh trong gần một thập niên qua.[7]

Thành công quả là kỳ diệu với hơn nửa dân số thoát khỏi đói nghèo. Việt Nam trở thành nước có thu nhập trung bình (GDP bình quân đầu người từ 1.000 USD trở lên) sau khi duy trì được tốc độ tăng trưởng cao (hơn 7,5%) trong hơn 2 thập niên.

Nói đơn giản là từ một nước thiếu ăn phải nhập khẩu lương thực và nhiều mặt hàng thiết yếu, sau hơn 20 năm Việt Nam đã trở thành một trong những quốc gia dẫn đầu thế giới về xuất khẩu nông sản và các mặt hàng gia dụng như: hồ tiêu (số một), gạo và cà phê (số hai), chè, cao su, thủy sản, dệt may, da giày và đồ gỗ.

Nói cách khác, Việt Nam đã là “nước lớn” về xuất khẩu những mặt hàng kể trên nhờ biết khai thác thế mạnh của mình. Hơn thế, đây chính là những ngành giúp giải quyết việc làm và nâng cao đời sống cho phần lớn người dân Việt Nam. Tuy nhiên, điều đáng quan tâm là các mặt hàng này mới chỉ dừng ở mức sơ chế hoặc gia công. Việc đầu tư vào những khâu có giá trị gia tăng cao hơn dường như chưa được quan tâm đúng mức.

2.2. Hành trang cho tương lai

HỘP II.1: TẠI SAO CÁC HÃNG SẢN XUẤT Ô TÔ VÀO VIỆT NAM?

Câu trả lời sẽ không phải là tiềm năng có thể phát triển dựa vào những lợi thế quốc gia mà là chính sách ưu đãi thuế cho một thị trường đủ để kiếm được những khoản lợi nhuận khá lớn.

Với giá trị 1,2 tỷ USD nhập khẩu 80 nghìn ô tô nguyên chiếc năm 2009, ước tính một cách thận trọng với giả định thuế suất nhập khẩu bình quân khoảng 60-70% thì phần thuế nhà nước thu được sẽ là 700-800 triệu USD.

Tương tự, với 1,5 tỷ USD giá trị linh kiện nhập khẩu để sản xuất khoảng 100 nghìn chiếc xe, giả sử thuế suất nhập khẩu trung bình từ 20-30% thì phần thuế thu được sẽ vào khoảng 300-450 triệu USD. Nhưng nếu giá trị linh kiện này là xe nguyên chiếc thì thuế nhập khẩu sẽ từ 800 triệu đến 1 tỷ USD.

Như vậy, phần thuế chênh lệch ít nhất cũng khoảng nửa tỷ USD hay hơn 1 triệu tấn gạo. Đây có thể coi là phần trợ cấp cho việc sản xuất (thực chất là lắp ráp) hơn 100 nghìn xe ô tô trong nước với tỷ lệ nội địa khá khiêm tốn.

Ước tính bình quân một chiếc xe lắp ráp tại Việt Nam được trợ cấp khoảng 5.000 USD và một việc làm trong ngành này (trực tiếp 50 nghìn người và liên quan 200 nghìn người) được trợ cấp khoảng 2.000 USD một năm, gấp đôi GDP bình quân đầu người hiện nay.

Hơn thế, phần lớn số tiền chênh lệch nêu trên thuộc về các nhà sản xuất (phần lớn là nước ngoài), nhưng với số vốn đầu tư khiêm tốn của các nhà đầu tư nước ngoài cho thấy dường như họ đang khai thác lợi nhuận nhờ ưu đãi thuế trong ngắn hạn chứ không phải là chiến lược phát triển ngành ô tô dài hạn ở Việt Nam. Khi hết ưu đãi và thị trường mở cửa thì họ sẽ nhập khẩu ô tô về bán tại thị trường Việt Nam.

Nhằm đạt được mục tiêu cơ bản trở thành nước công nghiệp vào năm 2020, trong thời gian qua, nhiều ngành công nghiệp như: sản xuất ô tô, sắt thép, hay đóng tàu đã được đầu tư hay trợ cấp thông qua ưu đãi thuế nhiều tỷ USD. Tuy nhiên, chắc hẳn nhiều người sẽ e dè khi nói rằng đây là những ngành thế mạnh và hứa hẹn của Việt Nam cho dù hầu hết các nhà sản xuất ô tô hàng đầu thế giới đã có mặt tại Việt Nam và cách đây vài năm Việt Nam đã ký hợp đồng đóng những con tàu trọng tải trên 50 nghìn tấn. Đơn giản là việc phát triển chúng không dựa vào thế mạnh quốc gia mà do những yếu tố khác. Ví dụ về ngành sản xuất ô tô trong hộp 1 là một khía cạnh.

Ngược lại, khi Việt Nam xây dựng chính sách công nghiệp cách đây hơn một thập kỷ, ít ai nghĩ rằng sẽ có ngày các hãng công nghệ hàng đầu như Intel, Canon hay Samsung bỏ hàng tỷ USD xây dựng các nhà máy hiện đại tại Việt Nam.

Tại sao các hãng này lại đặt cược hàng tỷ USD vào Việt Nam? Câu trả lời có lẽ nằm ở hai lý do:

Thứ nhất, tiềm năng thị trường Việt Nam lớn. Ví dụ chỉ cần 1/10 dân số Việt Nam sử dụng con chip của Intel thì quy mô thị trường đã lên đến ba bốn tỷ USD.

Thứ hai, tiềm năng về nguồn nhân lực chất lượng cao. Tuy chất lượng giáo dục đang có vấn đề, ví dụ vào đầu năm 2008, theo báo Tuổi Trẻ “sau một năm trực tiếp khảo sát gần 2.000 sinh viên năm cuối tại năm trường đại học chuyên ngành kỹ thuật lớn nhất Việt Nam, họ [Intel] chỉ chọn được 40 sinh viên đủ khả năng”, nhưng nhìn vào tố chất của người Việt, nhất là sự cần cù và khả năng sáng tạo, thì tiềm năng nguồn nhân lực chất lượng cao là rất rõ ràng.

Đây có lẽ là những ngành mà Việt Nam có tiềm năng dựa vào thế mạnh của mình. Tuy nhiên, với điều kiện hiện tại, rất khó để Việt Nam tự phát triển, việc dựa vào những người đi đầu có lẽ là chiến lược hợp lý hơn cả.

2.3. Cám dỗ về các ngành công nghiệp hiện đại[8]

Những người sáng lập ra kinh tế phát triển cho rằng: (1) loại sản phẩm mà một quốc gia xuất khẩu có ý nghĩa đến thành quả kinh tế; và (2) công nghiệp hóa tạo ra sự lan truyền lợi ích mà chúng dẫn đến tăng trưởng. Tuy nhiên, do thiếu các mô hình chính thức, lý thuyết kinh tế học chính thống đã không thể kết hợp được các ý tưởng này. Thay vào đó, hai cách tiếp cận được sử dụng để giải thích cho sự chuyên môn hóa của các quốc gia.

Cách tiếp cận thứ nhất tập trung vào tỷ phần tương đối giữa các nhân tố sản xuất (vốn vật chất, lao động, đất đai, kỹ năng, vốn nhân lực, cơ sở hạ tầng và thể chế). Các nước nghèo tập trung vào sản xuất các loại hàng hóa thâm dụng lao động không có kỹ năng, đất đai, trong khi các nước giàu chuyên môn hóa các sản phẩm đòi hỏi cơ sở hạ tầng, thể chế cũng như vốn nhân lực và vốn vật chất.

Cách tiếp cận thứ hai nhấn mạnh đến sự khác biệt về công nghệ và phải được bổ sung bằng một lý thuyết về điều gì dẫn đến sự khác biệt. Những mô hình về sự đa dạng và những nấc thang chất lượng giả định rằng luôn có một sản phẩm tân tiến hơn một chút hay chỉ là một sản phẩm khác mà các nước có thể tham gia mà không cần để ý đến sự tương tự của sản phẩm khi xem xét tăng trưởng và chuyển đổi cơ cấu.

Trên thực tế nhiều nước đang hưởng lợi rất nhiều từ phân công lao động, nhưng do yếu tố chính trị học, nên cách tiếp cận thứ nhất có vẻ không được các nước đang phát triển chú ý vì ít ai muốn chuyên môn hóa vào việc “bán sức lao động”. Ngược lại, cách thứ hai có vẻ lý tưởng vì nước nào cũng mong muốn có những ngành công nghiệp “mũi nhọn”, hàm lượng công nghệ cao.

Lập luận một quốc gia có thể chuyển sang sản xuất những mặt hàng tân tiến mà không cần quan tâm đến nền tảng hiện tại cộng với hình ảnh so sánh một tấn gạo xuất khẩu chỉ đem lại khoảng 400 USD, chỉ bằng một cái máy ảnh nặng chừng 100 gam hay một con chip chưa đến vài gam quả là cám dỗ để nhiều nước tập trung nguồn lực cho những ngành thâm dụng vốn và chất xám vì họ cho rằng không thể giàu được nếu cứ sản xuất giản đơn. Tuy nhiên, mong muốn và khả năng thường là hai phạm trù khác biệt.

2.4. Lý thuyết về bước nhảy của đàn khỉ

Trên cơ sở lập của Adam Smith, “Bí mật về sự giàu có của các quốc gia liên quan đến sự phân công lao động. Khi con người và các doanh nghiệp chuyên môn hóa vào những hoạt động khác nhau, hiệu quả kinh tế sẽ gia tăng”. Và những bất cập của hai cách tiếp cận nêu trên, nhóm học giả gồm: Barabási, Hausmann, Hidalgo, Klinger thuộc Đại học Harvard đã đưa ra lý thuyết về bước nhảy của những con khỉ (monkey jumping) bằng việc phân tích thực nghiệm quá trình phát triển sản phẩm và công nghiệp hóa của các nền kinh tế trên thế giới.

Hình dung một sản phẩm như một cái cây và tất cả các sản phẩm như một khu rừng. Một quốc gia bao gồm một tập hợp các doanh nghiệp, giả định giống như những con khỉ sống trên những cái cây khác nhau và khai thác những sản phẩm này. Quá trình tăng trưởng giống như việc di chuyển từ phần rừng còi cọc nơi mà những cái cây có ít trái hơn sang những vùng tươi tốt hơn. Điều này có nghĩa là những con khỉ phải nhảy qua những khoảng cách, hay các doanh nghiệp phải sắp xếp lại nguồn nhân lực, vốn vật chất và thể chế hướng vào sản phẩm thì mới khác với hoạt động sản xuất hiện tại.

Các lý thuyết tăng trưởng truyền thống giả định rằng luôn có những cái cây trong tầm với, và vì vậy cấu trúc của cánh rừng là không quan trọng. Tuy nhiên, nếu cánh rừng này không đồng nhất, nơi đông đúc, nơi thưa thớt và nếu những con khỉ chỉ có khả năng nhảy những khoảng cách giới hạn, thì cấu trúc của không gian sản phẩm và định hướng của một nước trở nên cực kỳ quan trọng cho sự phát triển.

Theo lý thuyết, nhiều yếu tố khả dĩ có thể tạo ra sự liên hệ giữa các sản phẩm – sự gần gũi giữa các cây – ví dụ như: sự tập trung lao động, đất đai và vốn, mức độ tinh vi của công nghệ, nhập lượng và xuất lượng tham gia trong chuỗi giá trị của sản phẩm (bông vải, sợi, vải, may) hoặc các thể chế yêu cầu. Vấn đề đặt ra là sự tương tự theo khía cạnh hay chiều nào là quan trọng?

Nếu hai loại hàng hóa liên quan với nhau vì chúng cùng yêu cầu những thể chế, cơ sở hạ tầng, yếu tố vật chất, công nghệ giống nhau hay là một sự kết hợp nào đó thì chúng có thể sản xuất nối tiếp, ngược lại những sản phẩm không tương tự ít có khả năng sản xuất cùng nhau. Điều này được gọi là sự “gần gũi” (proximity) mà nó làm cho khả năng sản xuất một sản phẩm mới của một quốc gia phụ thuộc vào khả năng sản xuất những sản phẩm khác của nước này.

Ví dụ một nước có khả năng xuất khẩu táo sẽ có thể có hầu hết các điều kiện thích hợp để xuất khẩu lê vì chúng có cùng yêu cầu về thổ nhưỡng, khí hậu, công nghệ đóng gói và vận chuyển. Thêm vào đó, họ có những nhà nông học giỏi, quy định về vệ sinh hay thỏa thuận thương mại dễ dàng áp dụng vào hoạt động kinh doanh lê. Ngược lại, tất cả hay hầu hết khả năng được phát triển cho việc kinh doanh táo sẽ là vô dụng đối với những sản phẩm khác biệt như sản xuất dây đồng hay đồ gia dụng.

Nhóm học giả này kết luận “Các nền kinh tế tăng trưởng bằng cách nâng cấp các sản phẩm mà họ sản xuất và xuất khẩu. Công nghệ, vốn, thể chế và kỹ năng cần thiết để chế tạo các sản phẩm mới thì dễ hơn khi dựa vào một số sản phẩm so với những sản phẩm khác.”

Nói một cách đơn giản, nhóm học giả này đã không thừa nhận lập luận một nước có khả năng tham gia vào bất kỳ sản phẩm nào và cho rằng các quốc gia nên lựa chọn phát triển các sản phẩm tiếp theo dựa trên những sản phẩm hiện có, nhất là các sản phẩm xuất khẩu nhằm phát huy năng lực sẵn có.

2.5. Hướng đi nào cho Việt Nam?

Nếu cách tiếp cận về “bước nhảy của bầy khỉ” nêu trên là hợp lý thì hình như định hướng phát triển các ngành công nghiệp hay công nghiệp hóa của Việt Nam có điều gì đó chưa ổn. Những ngành nghề liên quan đến cắt may, thiết kế thời trang… chắc chắn gần với công nghiệp dệt may và da giày hơn là cắt thép đóng tàu. Việc chế biến các sản phẩm có chất lượng và giá trị gia tăng cao hơn từ con tôm, con cá hay hạt gạo, hạt cà phê chỉ là bước nối tiếp của các hoạt động sơ chế nông sản và thủy sản, khác xa so với sản xuất sắt thép hay xe hơi.

Khoảng cách giữa những sản phẩm xuất khẩu của Việt Nam và những ngành đang được tập trung nhiều vốn và ưu đãi có lẽ quá xa nên các doanh nghiệp khó lòng mà chuyển sang được. Đây có thể là điều đang gây rắc rối cho kinh tế Việt Nam.

Để có thể gặt hái được thành công như mong đợi, Việt Nam cần xem xét một số vấn đề sau:

Thứ nhất, tập trung nguồn lực cho những ngành công nghiệp gần với các sản phẩm nông nghiệp, thủy sản, dệt may và da giày nhằm phát huy những thế mạnh của Việt Nam. Hơn thế, việc phát triển những sản phẩm này còn góp phần thu hẹp khoảng cách giàu nghèo và bất bình đẳng vì chúng mang lại lợi ích cho phần lớn người dân Việt Nam.

Thứ hai, tập trung phát triển những yếu tố cần thiết (nhất là nguồn nhân lực) cho những ngành công nghiệp yêu cầu hàm lượng chất xám cao. Cụ thể là làm sao thỏa mãn nhu cầu lao động sẵn có cho các doanh nghiệp như Intel, Canon hay Samsung, hay nhân lực cho ngành công nghiệp phần mềm.

Thứ ba, sẵn sàng mở cửa mời gọi đầu tư nước ngoài vào Việt Nam trong bất kỳ lĩnh vực nào miễn là hoạt động của họ có lợi cho Việt Nam và đảm bảo nghiêm ngặt các điều kiện môi trường và an ninh quốc gia.

Tóm lại, hơn lúc nào hết, bây giờ chính là lúc Việt Nam cần tiến hành cơ cấu lại nền kinh tế nhằm phát huy những lợi thế và thế mạnh, tạo ra những làn sóng tăng trưởng mạnh và bền mới để đưa Việt Nam bắt kịp các nền kinh tế phát triển, thoát khỏi cái bẫy thu nhập trung bình.

III

MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ ĐIỀU HÀNH KINH TẾ VĨ MÔ HIỆN NAY

TSKH. Võ Đại Lược

Chủ nhiệm Chương trình trọng điểm cấp Nhà nước

về Kinh tế Việt Nam đến 2020

Điều hành kinh tế vĩ mô là một vấn đề phức tạp và có ảnh hưởng trực tiếp tới tăng trưởng kinh tế. Trong thời gian vừa qua, Việt Nam đã đạt được một số kết quả trong điều hành kinh tế vĩ mô như: duy trì được đà tăng trưởng kinh tế khá cao trong khi kinh tế thế giới suy giảm, giữ được sự ổn định kinh tế vĩ mô, trong khi nhiều quốc gia đã lâm vào bất ổn định, môi trường kinh doanh được cải thiện… Tuy nhiên hiện đang tồn tại những nghịch lý về kinh tế vĩ mô cần được xem xét và xử lý.

Thứ nhất, lạm phát cao trong một thế giới lạm phát thấp hoặc giảm phát. Chỉ số CPI năm 2010 của Việt Nam là gần 12% và năm nay có thể sẽ tiếp tục là hai con số. Cho dù chỉ số CPI năm 2011 sẽ thấp hơn 2010, nhưng là rất cao so với thế giới: Nhật Bản, Mỹ… đang giảm phát, ngay Trung Quốc chỉ số CPI có xu hướng tăng nhưng cũng chỉ khoảng 4-5%. Chỉ số CPI năm 2010 cao là hệ quả của chính sách nới lỏng tiền tệ, tài chính từ năm 2009, vì độ trễ của chính sách. Do vậy, dù như năm 2010 ngân hàng nhà nước thi hành chính sách thắt chặt tiền tệ, thì cũng chưa thể hạ được mức lạm phát 2010 xuống mức 5-6%. Chỉ số CPI cao sẽ dẫn tới nhiều hậu quả bất lợi về tín dụng, đầu tư và đời sống nhân dân.

Thứ hai, lãi suất tiết kiệm và cho vay cao hàng đầu thế giới, trong khi ở các trung tâm kinh tế thế giới lãi suất dường như bằng không. Mức lạm phát cao là lý do cơ bản làm cho lãi suất các loại ở mức cao trong năm 2010 và tiếp tục sang năm nay. Mặt bằng lãi suất ngoại tệ ở Việt Nam hiện cao hơn lãi suất đôla Mỹ trên thị trường quốc tế. Sẽ xuất hiện dòng vốn vay ủy thác đầu tư (carry trade) chảy vào Việt Nam. Điều mà dòng vốn này tìm kiếm là lợi nhuận, là sự chênh lệch giữa lãi suất trên thị trường Việt Nam và quốc tế. Trong thời gian gần đây, theo Ủy ban Giám sát Tài chính quốc gia, đã có khoảng 2 tỷ USD carry trade vào Việt Nam và cho đến nay nó chưa bị rút ra do lãi suất ở Việt Nam vẫn còn cao[9]. Nếu dòng vốn này ở lại Việt Nam lâu dài, thì sẽ chưa có rủi ro gì. Tuy nhiên, nếu những điều kiện kinh tế thay đổi làm cho dòng vốn này không tìm kiếm được lợi nhuận nữa và được rút ra, nó sẽ gây ra những tác động tiêu cực. Trường hợp này đã xảy ra ở Thái Lan năm 1997. Hiện nay, hệ thống tín dụng và ngân hàng Việt Nam bị các tổ chức đánh giá tín nhiệm quốc tế liên tục hạ điểm là một tín hiệu bất lợi.

Hiện nay, mức lãi suất huy động cho các kỳ hạn từ hai tuần trở lên là 14% năm (hay còn cao hơn bán chính thức do “thỏa thuận ngầm”), nên lãi suất cho vay tại các ngân hàng thương mại vẫn phổ biến ở mức trên 18% năm, thậm chí tới 22% năm. Điều đáng chú ý là các tập đoàn kinh tế trong năm qua đã huy động vốn bằng cách phát hành “trái phiếu chuyển đổi” doanh nghiệp với lãi suất rất cao tới 14-16% năm. Tổng công ty sông Đà phát hành 1.500 tỷ đồng, lãi suất 15% trong năm đầu tiên và thả nổi trong các năm tiếp theo; tập đoàn Hòa Phát, EVN, Vinalines, v.v… cũng đã phát hành trái phiếu công ty tới hàng nghìn tỷ đồng với lãi suất khá cao. Hệ quả có thể dự báo được là các doanh nghiệp phải vay với lãi suất cao sẽ rất khó kinh doanh có hiệu quả, và đến một lúc nào đó nợ xấu sẽ gia tăng.

Thứ ba, giá VND cao trong điều kiện tỷ giá giữ gần như cố định khá lâu. Một điều có thể dễ nhận thấy là trong nhiều năm qua, mức lạm phát ở Việt Nam luôn cao hơn mức lạm phát ở Mỹ, nhưng tỷ giá giữa Việt Nam/USD được giữ cố định khá lâu cho tới năm 2010 khi Ngân hàng Nhà nước đã hạ giá VND liên tiếp ba lần và gần đây nhất, ngày 12/2/2011, VND được điều chỉnh 9,3%. Mọi người đều muốn có một tỷ giá ổn định để thuận tiện cho các tính toán, kinh doanh. Nhưng ổn định tỷ giá trong khi lạm phát ở Việt Nam cao hơn bên ngoài, thì điều chắc chắn xảy ra là VND sẽ cao giá và gây ra các mất cân đối vĩ mô nghiêm trọng, nhất là gia tăng nhập siêu… Có người cho rằng: dù hạ giá VND cũng không khuyến khích được xuất khẩu, vì Việt Nam xuất khẩu chủ yếu là tài nguyên có hạn… Thực ra với giá VND cao như hiện nay, các nhà đầu tư kinh doanh xuất khẩu các mặt hàng công nghiệp chế biến sẽ phải cân nhắc, lựa chọn địa điểm giữa Việt Nam hay Trung Quốc, họ sẽ chọn Trung Quốc là nơi có đồng nhân dân tệ (RMB) thấp giá hơn USD tới 30% – quá lợi cho họ. Việt Nam sẽ là một địa chỉ bị lãng quên trong lĩnh vực kinh doanh xuất khẩu, và trong lâu dài sẽ vẫn là nước xuất khẩu tài nguyên nếu không điều chỉnh tỷ giá thích ứng.

Một điều đáng lưu ý là để cho VND lên giá thì dễ, nhưng hạ giá VND lại không phải là một việc dễ. Vì việc hạ giá VND sẽ có hại trước hết cho các đối tượng phải trả nợ bằng ngoại tệ – đó là Nhà nước, là các ngân hàng thương mại, các tập đoàn và tổng công ty… Tiếng nói của những đối tượng này rất có trọng lượng ở mức áp đảo, còn những đối tượng ủng hộ việc hạ giá VND lại chỉ có tiếng nói yếu ớt.

Thứ tư, những mất cân đối đáng chú ý. Cán cân thanh toán thâm hụt năm 2010 là trên 4 tỷ USD, do thâm hụt thương mại cả năm 2010 vẫn trên 12 tỷ USD; dự trữ ngoại tệ giảm chỉ còn ở mức 8-10 tuần nhập khẩu dưới ngưỡng an toàn. Nếu những mất cân đối này kéo dài, chậm khắc phục, chắc chắn sẽ dẫn đến những rủi ro về kinh tế vĩ mô.

Một vòng xoáy đã xuất hiện: VND cao giá dẫn tới thâm hụt thương mại và giảm dự trữ ngoại tệ buộc phải điều chỉnh tỷ giá, nhưng phá giá VND sẽ dẫn tới thêm lạm phát nếu không được kèm theo với các biện pháp thắt chặt tiền tệ và tài khóa, sẽ gây áp lực mới trên tỷ giá, và vòng xoáy lại tiếp tục theo hướng tiêu cực hơn. Do không có một chính sách chủ động về tỷ giá nên sẽ phải bị động đối phó, rủi ro sẽ tích tụ.

Thứ năm, chính sách tài khóa vẫn quá nới lỏng. Thu ngân sách nhà nước tăng khá cao so với mức tăng GDP. Tính đến 31/7/2010, thu ngân sách Nhà nước đã tăng 24,4% so với cùng kỳ. Nhà nước thu cao, do vậy có cơ sở để chi cao. Kết quả 6 tháng đầu năm 2010 cho thấy mức tăng đầu tư khu vực Nhà nước đã đạt 17,8%, cao hơn hẳn khu vực tư nhân, tỷ trọng của khu vực Nhà nước trong tổng đầu tư xã hội cũng khá cao tới 42,7%, cao hơn cả năm 2009 (41,2%).[10]

Vốn đầu tư nhà nước tăng cao, nhưng vấn đề đặt ra là liệu đầu tư có hiệu quả. Thực tế cho thấy, vốn đầu tư khu vực Nhà nước thường có hiệu quả thấp với chỉ số ICOR khá cao (8-10) và cũng là một nhân tố quan trọng gia tăng nhập siêu.

Nên xử lý những nghịch lý trên như thế nào?

Trước hết cần phải xây dựng những nền tảng cơ bản cho sự điều chỉnh kinh tế của Nhà nước. Những nền tảng này là: (i) một hệ thống doanh nghiệp kinh doanh có hiệu quả, minh bạch không có sự phân biệt đối xử, được cạnh tranh bình đẳng; các doanh nghiệp nhà nước chỉ nắm giữ một số ngành kinh tế quan trọng mà khu vực tư nhân chưa thể làm được; cần phát triển mạnh mẽ khu vực kinh tế tư nhân – trở thành động lực phát triển chủ yếu của nền kinh tế; (ii) một thể chế kinh tế và hành chính hướng tới hiện đại, có hiệu lực cao; (iii) một hệ thống tài chính tiền tệ hướng tới hiện đại minh bạch, hiệu quả; (iv) một hệ thống an sinh xã hội đủ sức đảm bảo sự ổn định xã hội; và (v) mở cửa thông thoáng cho hội nhập kinh tế quốc tế.

Những nền tảng cơ bản trên đây sẽ đảm bảo cho Nhà nước có thể điều hành kinh tế vĩ mô có hiệu quả.

Hai vấn đề cơ bản mà Nhà nước phải luôn nắm vững trong điều hành kinh tế vĩ mô, đó là – tăng trưởng hợp lý và ổn định vĩ mô bằng kiểm soát lạm phát.

Tăng trưởng hợp lý là tăng trưởng không phải với mọi giá, không phải tăng trưởng chủ yếu dựa vào tăng đầu tư và tài nguyên, mà là tăng trưởng chủ yếu dựa vào đổi mới thể chế và công nghệ.

Kiểm soát lạm phát là Nhà nước có khả năng chủ động duy trì một mức lạm phát phù hợp với tăng trưởng (thấp hơn mức tăng trưởng), chứ không phải bị động đối phó bằng các biện pháp giật cục.

Xử lý tốt hai vấn đề cơ bản trên đây sẽ là cơ sở để xử lý các vấn đề khác trong điều hành kinh tế vĩ mô.

Điều hành kinh tế vĩ mô trong điều kiện một nền kinh tế đang phát triển, đang chuyển đổi, trong điều kiện quốc tế đầy biến động là điều hoàn toàn không dễ. Cần có sự nghiên cứu khoa học nghiêm túc, phân tích đánh giá khách quan, cập nhật mọi diễn biến… để từ đó đưa ra các giải pháp điều hành kinh tế vĩ mô phù hợp. Đáng tiếc là các cơ quan lãnh đạo Chính phủ chưa có những cơ quan tư vấn ngang tầm thời đại giúp nhà nước điều hành kinh tế vĩ mô hiệu quả.

B.

CÁC CHÍNH SÁCH ỔN ĐỊNH KINH TẾ VĨ MÔ

1

ĐIỀU TIẾT TỔNG CẦU TRONG NỀN KINH TẾ VIỆT NAM

Nguyễn Thị Hà Trang, Nguyễn Ngọc Anh, Nguyễn Đình Chúc

Trung Tâm Nghiên cứu Chính sách và Phát triển

DẪN NHẬP

Kể từ khi gia nhập WTO năm 2007, những rủi ro từ mất cân đối vĩ mô của nền kinh tế Việt Nam “lộ diện” càng ngày càng rõ. Tỷ giá và lạm phát liên tục tạo thành một vòng xoáy tâm lý khiến những kỳ vọng của thị trường về hiệu quả chính sách càng xấu đi. Nhập siêu và nợ công cũng đang đe dọa đến sự bền vững của cán cân thanh toán. Những vấn đề này đã được đặt ra suốt mấy năm vừa qua, song thực tế cho thấy vẫn chưa có nhiều tiến triển trong việc hạn chế hay giảm bớt những bất ổn này. Việc xác định và giải quyết những mất cân đối căn bản này là điều vô cùng cần thiết. Có “bắt được đúng tâm bệnh”, có “trị đúng thuốc” thì mới có thể hy vọng một nền kinh tế thực sự “lành mạnh”, đảm bảo tăng trưởng ổn định và bền vững. Với mong muốn đó, chương này xin đưa ra góc nhìn về mất cân đối tiết kiệm và đầu tư, căn nguyên của một loạt sự mất cân đối vĩ mô của Việt Nam, từ đó sẽ đưa ra các biện pháp điều tiết nhằm hạn chế rủi ro cho nền kinh tế Việt Nam.

Chương này được cấu trúc như sau: mục một nêu lên thực trạng mất cân đối tiết kiệm và đầu tư và mối liên hệ với nhập siêu, từ đó mục hai đi sâu vào đầu tư trong khi mục ba sẽ phân tích từng yếu tố trong tiết kiệm để thấy nguyên nhân mà những yếu tố này trực tiếp hay gián tiếp gây ra bất ổn kinh tế, và cuối cùng chúng tôi xin đưa ra kết luận ngắn gọn cho chương này.

I. MẤT CÂN ĐỐI TIẾT KIỆM VÀ ĐẦU TƯ TRONG NỀN KINH TẾ VÀ NHẬP SIÊU CỦA VIỆT NAM

Xuất phát từ phương trình tổng cầu cơ bản trong lý thuyết kinh tế vĩ mô đối với một nền kinh tế mở: Y= C+I+G+NX (đẳng thức 1), trong đó Y là tổng cầu của nền kinh tế; C là tiêu dùng; I là đầu tư; G là chi tiêu chính phủ; NX là giá trị xuất khẩu ròng (tức là chênh lệch giữa xuất khẩu và nhập khẩu). Từ phương trình (1), biến đổi đôi chút sẽ thu được đẳng thức sau: NX= Y-C-G-I="S-I" (đẳng thức 2), trong đó S là mức tiết kiệm của nền kinh tế, S bằng tổng thu nhập trừ đi các khoản chi tiêu của chính phủ và của người dân. Như vậy phương trình (2) cho thấy mất cân đối giữa tiết kiệm và đầu tư có quan hệ mật thiết với mức xuất khẩu ròng, hay nói cách khác, khi mức tiết kiệm không đáp ứng đủ nhu cầu đầu tư, hệ quả tất yếu là nhập siêu và quốc gia buộc phải dựa vào các luồng vốn từ nước ngoài tài trợ cho nhu cầu đầu tư của nền kinh tế.

Có thể thấy sự mất cân đối tiết kiệm và đầu tư ở Việt Nam được thể hiện trên Hình 1. Tỷ lệ tiết kiệm ở Việt Nam trong cả giai đoạn đã liên tục biến động, đến năm 2008 giảm xuống chỉ còn 29% từ mức 33,3% GDP năm 2000. Năm 2010, tỷ lệ tiết kiệm của Việt Nam được IMF ước lượng chỉ vào khoảng 29,8% GDP. Trong khi đó, nhu cầu đầu tư tăng mạnh, tỷ lệ đầu tư lên cao nhất vào năm 2007, đạt 43,1% GDP. Sau đó, mặc dù đầu tư có thu hẹp lại do tác động của khủng hoảng kinh tế song tỷ lệ đầu tư trên GDP vẫn cao và luôn lớn hơn mức tiết kiệm. Có thể thấy mối quan hệ giữa đầu tư và thâm hụt thương mại rõ hơn ở một số thay đổi như trong năm 2009, khi tỷ lệ đầu tư giảm xuống chỉ còn 23,9% GDP, thâm hụt thương mại cũng đồng thời giảm so với năm 2008. Năm 2010, khi đầu tư tăng cao trở lại thì cán cân thương mại cũng xấu đi. Như vậy nguyên nhân chính gây ra tình trạng thâm hụt thương mại ở Việt Nam là do mất cân đối tiết kiệm và đầu tư.

Hình 1.1: Mất cân đối tiết kiệm và đầu tư tại Việt Nam giai đoạn 2001-2010

Nguồn: Theo số liệu từ IMF.

II. ĐẦU TƯ VỚI NHẬP SIÊU VÀ CÁC BIỆN PHÁP ĐIỀU TIẾT ĐẦU TƯ

2.1. Đầu tư tăng cao

Đầu tư cao khi chi phí đầu tư thấp đi, hay nói cách khác là lãi suất vay để đầu tư thấp. Trong thời gian qua, đầu tư của Việt Nam tăng cao chủ yếu do tác động của chính sách tiền tệ nới lỏng trong năm 2009 và sự thắt chặt nhưng không nhất quán trong năm 2010 kìm giữ lãi suất. Nguyên nhân này bắt nguồn từ các gói hỗ trợ lãi suất kéo dài đi cùng với mức cung tiền và tốc độ tăng trưởng tín dụng tăng mạnh trong năm 2010 nhằm thúc đẩy tăng trưởng trong khủng hoảng.

Theo Ngân hàng Quân đội (2011) [5], lượng tiền mà Ngân hàng Nhà nước cho các ngân hàng thương mại vay thông qua nghiệp vụ thị trường mở trong thời gian đầu năm giảm từ 116.000 tỷ đồng xuống 50.000 tỷ đồng vào tháng 3 năm 2010 nhưng sau đó lại tăng dần lên mức 117.000 tỷ đồng vào tháng 11 năm 2010, cùng với đó là việc Ngân hàng Nhà nước thông qua tăng vốn cho thị trường mở với mức lãi suất thấp đối với kỳ hạn ngắn, trực tiếp bơm tiền cho các ngân hàng thương mại, những động thái này đã khiến lãi suất liên ngân hàng giảm nhẹ trong giai đoạn từ tháng 4 đến tháng 11 quanh mức 7-8%. Chỉ đến khoảng cuối năm, chính sách tiền tệ mới thực sự được thắt lại với mức lãi suất cơ bản được điều chỉnh tăng từ 8% lên 9% vào tháng 11. Như vậy chính sách tiền tệ nới lỏng kéo dài ở Việt Nam từ 2009 đến tháng 11 năm 2010 chính là nguyên nhân khiến đầu tư tăng cao.

Trên thực tế, nếu lãi suất thấp thúc đẩy đầu tư được hướng vào sản xuất thì sẽ góp phần tăng xuất khẩu và đáp ứng nhu cầu hàng hóa của nền kinh tế. Theo chiều hướng này thì thâm hụt thương mại tài trợ cho đầu tư trong thời gian đầu sẽ giúp cho cán cân vãng lai trong những năm sau được cải thiện đồng thời phát triển kinh tế. Tuy nhiên, mức lãi suất thấp và dễ dàng trong vay vốn sẽ khiến doanh nghiệp sẵn sàng chuyển hướng từ vay sản xuất kinh doanh sang đầu tư vào tài sản, không tăng thêm năng suất lao động cũng như hỗ trợ cho việc tăng xuất khẩu, từ đó thâm hụt thương mại do đầu tư trong trường hợp này không những không giảm mà còn ẩn chứa nhiều rủi ro.

2.2. Giải pháp chung để giảm đầu tư

Để có thể giảm đầu tư theo như lý thuyết kinh tế vĩ mô thì chính sách cần thiết vẫn là chính sách tiền tệ thắt chặt. Tháng 11 năm 2010, Ngân hàng Nhà nước đã tăng mức lãi suất cơ bản từ 8% lên 9%, dấu hiệu cho một giai đoạn thắt chặt tiền tệ, tiếp theo vào tháng 2 và tháng 3 năm 2011, lãi suất tái chiết khấu và lãi suất tái cấp vốn cũng lần lượt tăng lên mức 12%. Đi kèm với những điều chỉnh này là phát biểu về quyết tâm kiềm chế lạm phát của thủ tướng chính phủ vào cuối tháng 2, tái khẳng định chính sách tiền tệ thắt chặt trong năm 2011. Sự thắt chặt tiền tệ này là hợp lý, có thể giúp giảm nhu cầu đầu tư trong nước. Tuy nhiên, mặt bằng lãi suất của Việt Nam đã quá cao nên việc sử dụng công cụ lãi suất mạnh tay hơn nữa để thắt chặt tiền tệ khó có thể áp dụng. Chính vì vậy, thời gian tới đòi hỏi phải tích cực thực hiện các chính sách kiềm chế lạm phát để tăng khả năng thực hiện công cụ thắt chặt tiền tệ thông qua lãi suất nhằm nắn dòng đầu tư đúng hướng một cách hiệu quả.

2.3. Các yếu tố trong đầu tư

Để có thể thấy được cụ thể hơn đầu tư tăng cao tác động tới nhập siêu như thế nào thì cần xem xét đến cơ cấu nguồn vốn đầu tư. Trong ba năm trở lại đây, tỷ trọng vốn đầu tư thay đổi theo chiều hướng ngược lại hoàn toàn so với giai đoạn 2000-2006. Từ năm 2007-2009, đầu tư cho khu vực kinh tế ngoài nhà nước đã giảm từ 38,5% tổng đầu tư xã hội xuống còn 33,9%; đầu tư cho khu vực kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài cũng giảm từ 30,9% xuống chỉ còn 22,5%; còn đầu tư cho khu vực kinh tế nhà nước lại tăng lên tới 40,6% vào năm 2009.

Bảng 1.1: Đầu tư theo thành phần kinh tế (%)

Năm

Tổng

Khu vực kinh tế ngoài nhà nước

Khu vực kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài

Khu vực kinh tế nhà nước

2000

100

22,9

18.0

59,1

2001

100

22,6

17,6

59,8

2002

100

25,3

17,4

57,3

2003

100

31,1

16,0

52,9

2004

100

37,7

14,2

48,1

2005

100

38,0

14,9

47,1

2006

100

38,1

16,2

45,7

2007

100

38,5

24,3

37,2

2008

100

35,2

30,9

33,9

2009

100

33,9

25,5

40,6

Nguồn: Tổng cục Thống kê

Như vậy có thể chính thay đổi trong cơ cấu đầu tư theo chiều hướng của ba năm qua đã tác động đến thay đổi thâm hụt thương mại của Việt Nam, hay cụ thể hơn có thể nhập siêu tăng là do sự gia tăng đầu tư của khu vực kinh tế nhà nước. Tuy nhiên, vẫn cần xem xét đầy đủ các yếu tố trong vốn đầu tư để đánh giá rõ hơn hệ quả của từng nguồn vốn này. Mục tiếp theo sẽ phân tích vốn đầu tư từ nước ngoài, phần vốn đầu tư của khu vực kinh tế nhà nước sẽ được đề cập chi tiết hơn ở mục ba.

2.4. Đầu tư từ các nguồn vốn nước ngoài

Hình 1.2: Các dòng vốn đầu tư nước ngoài giai đoạn 2005-2010 (tỷ USD)

Nguồn: Ngân hàng Quân đội (2011)

Nguồn vốn nước ngoài là nguồn bù đắp chính cho chênh lệch tiết kiệm và đầu tư của Việt Nam trong thời gian qua, nguồn vốn đó bao gồm: các khoản đầu tư trực tiếp, đầu tư gián tiếp và các khoản nợ nước ngoài của cả khu vực tư nhân và chính phủ.

Vốn FDI

Yếu tố đầu tiên phải kể đến khiến cho mức đầu tư vượt quá tiết kiệm là nguồn vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài. Nguồn vốn này nếu đi kèm với sự lan tỏa công nghệ như nhập khẩu các phụ tùng thiết bị sản xuất và công nghệ tiên tiến cùng kỹ năng quản lý thì sẽ hỗ trợ tăng khả năng xuất khẩu và khả năng cạnh tranh, cải thiện cán cân thanh toán, tăng thu ngân sách và hạn chế sức ép giảm giá nội tệ. Tuy nhiên, nếu dòng vốn này không kèm với sự lan tỏa công nghệ tiên tiến mà chỉ mang đến những công nghệ lạc hậu thì nước tiếp nhận không thể cải thiện khả năng xuất khẩu, mà còn phải chịu thêm gánh nặng nuôi dưỡng những công nghệ lạc hậu và dễ bị phụ thuộc một chiều vào đối tác nước ngoài. Hơn nữa, để hấp thụ được dòng vốn này thì nước tiếp nhận cũng phải có sự bỏ vốn đầu tư đối ứng như vậy sẽ làm tăng đầu tư cao hơn và nếu dòng vốn này đi vào thị trường tài sản thì sẽ kích thích nền kinh tế bong bóng, kích thích và thoả mãn những tiêu dùng cao cấp thay vì gia tăng sản xuất.

Năm 2010, dòng vốn FDI vào Việt Nam đã phục hồi mạnh mẽ, tổng giá trị FDI ròng là 10,9 tỷ USD, cao hơn cả mức năm 2008 trước khủng hoảng kinh tế. Tuy nhiên theo Ngân hàng Quân đội (2011), tỷ trọng vốn FDI đầu tư vào bất động sản rất cao, ở mức 36,8%. Với việc đầu tư vào bất động sản, nguồn vốn này đã đẩy mạnh thị trường tài sản, không tạo thêm xuất khẩu cho nền kinh tế mà chỉ làm tăng thêm nhập khẩu, tăng giá trị nhập siêu. Điều này càng được minh chứng rõ hơn trong mức đóng góp của khối kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài vào tỷ trọng xuất nhập khẩu của nền kinh tế. Nếu như năm 2000, khu vực kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài nhập khẩu chiếm 27,83% và xuất khẩu chiếm 47,02% thì năm 2010 những tỷ trọng này lần lượt là 43,42% và 54,21%. Những con số này cho thấy mức độ gia tăng nhập khẩu của khu vực này cao hơn mức độ gia tăng xuất khẩu. Tuy nhiên, nhập siêu do khu vực này gây ra không đáng lo ngại nhiều vì họ tự mang ngoại tệ vào chi trả cho nhu cầu nhập khẩu nên không ảnh hưởng lớn đến tài khoản vãng lai.

Để có thể tận dụng những ưu điểm của nguồn vốn này giúp cải thiện cán cân thanh toán và giảm nhập siêu, cần có chính sách quản lý những dự án đầu tư trực tiếp nước ngoài, hướng nguồn vốn vào đúng khu vực sản xuất của nền kinh tế, đi kèm với đó là việc lựa chọn cẩn thận các dự án đầu tư để có thể tận dụng tối đa khả năng lan tỏa công nghệ, áp dụng những công nghệ tiên tiến để tăng khả năng cạnh tranh của nguồn vốn FDI.

Vốn FII

Bên cạnh sự gia tăng vốn từ đầu tư trực tiếp, năm vừa qua trên thị trường chứng khoán cũng chứng kiến sự gia tăng của nguồn vốn đầu tư gián tiếp. Các nhà đầu tư nước ngoài đã mua ròng liên tục trên thị trường Việt Nam trong năm qua, bên cạnh đó các dòng vốn nóng từ các thị trường như Thái Lan, Malaysia, Indonesia cũng đổ về Việt Nam trong đợt cuối năm do lãi suất của tiền Việt Nam tăng lên. Ước tính cả năm 2010, tổng lượng vốn đầu tư gián tiếp nước ngoài vào Việt Nam đã lên tới 800 triệu USD3.Chính nguồn vốn này đã tạo thêm cung ngoại tệ, cải thiện cán cân thanh toán và giảm nguy cơ khủng hoảng cán cân thanh toán của Việt Nam. Tuy nhiên, nguồn vốn này cũng lại là yếu tố làm tăng mức độ nhạy cảm và bất ổn kinh tế liên quan đến các nhân tố nước ngoài bởi tính thanh khoản cao của thị trường và tính dễ dàng chuyển hướng của dòng vốn, đặc biệt khi việc chuyển đổi và rút vốn đầu tư gián tiếp nói trên diễn ra theo kiểu “tháo chạy” đồng loạt trên phạm vi rộng và số lượng lớn… khi đó sẽ dẫn đến đổ vỡ và khủng hoảng đầu tư - tài chính - tiền tệ, lạm phát cao, thậm chí là khủng hoảng kinh tế đối với nước tiếp nhận đầu tư.

Vậy để có thể tận dụng dòng vốn này cho tài trợ đầu tư thì cần phải củng cố các yếu tố nền tảng nhằm tạo niềm tin cho nhà đầu tư, để thu hút dòng vốn này vào Việt Nam. Điều này chỉ có thể có được thông qua việc ổn định kinh tế vĩ mô, nâng cao tính cạnh tranh của nền kinh tế. Bên cạnh đó, Việt Nam cũng cần đẩy mạnh việc hợp tác với các định chế tài chính trên thế giới và các nước trong khu vực, như vậy ngoài việc đảm bảo cho một hệ thống tài chính bền vững có sự hỗ trợ lẫn nhau thì còn tạo niềm tin rất lớn cho các nhà đầu tư, do vậy sẽ giảm kỳ vọng rủi ro tài chính của Việt Nam, đẩy mạnh việc thu hút dòng vốn gián tiếp.

Các khoản vay nước ngoài

Để tài trợ cho các khoản thâm hụt, khu vực tư nhân trong nước hoặc chính phủ có thể vay từ nước ngoài. Những khoản vay này bù đắp trực tiếp cho chênh lệch giữa tiết kiệm và đầu tư của nền kinh tế. Những khoản vay này được sử dụng sẽ như những khoản đầu tư tư nhân và chi tiêu của chính phủ trong nền kinh tế, tác động của những khoản vay này lên nhập siêu theo đó cũng tương ứng với cách sử dụng chúng. Nếu các khoản vay này được cơ cấu một cách hợp lý và sử dụng hiệu quả, tức là được sử dụng để đầu tư tư nhân và chi tiêu chính phủ một cách hiệu quả, thì sẽ hỗ trợ phát triển kinh tế, gia tăng sản xuất và tạo nguồn cung ngoại tệ trả các khoản nợ. Tuy nhiên, nếu các khoản vay này lại là vay thương mại trong ngắn hạn, hoặc các khoản vay đi vào các kênh tài sản hoặc đầu tư kém hiệu quả thì cũng giống như tác động của FDI và đầu tư tư nhân, hoặc tác động của chi tiêu và đầu tư công kém hiệu quả trong thâm hụt ngân sách (sẽ được đề cập chi tiết hơn ở phần sau), trở thành yếu tố gia tăng nhập khẩu và tạo nên vòng xoáy vay nợ cao hơn, tăng mức lãi suất đi vay, gây khó khăn trong việc tìm nguồn tài trợ cho thâm hụt thương mại.

Nợ nước ngoài của Việt Nam trong thời gian qua tăng đáng kể, điều này càng tạo áp lực cho việc huy động vốn nước ngoài của Việt Nam. Tổng nợ của Chính phủ và nợ được Chính phủ Việt Nam bảo lãnh tính đến ngày 30/6/2010 là 29 tỷ USD, tăng thêm hơn 1 tỷ USD so với tổng nợ tính đến hết năm 2009 là 27,9 tỷ USD. Trong tổng số nợ trên, nợ của Chính phủ là hơn 25 tỷ USD, nợ Chính phủ bảo lãnh là hơn 3,9 tỷ USD. Bên cạnh đó, nghĩa vụ trả nợ ngắn hạn của Việt Nam cũng tăng lên trong thời gian tới. Nếu như trả nợ trong năm 2010 chỉ khoảng 742 triệu USD thì năm 2011, nghĩa vụ trả nợ của Việt Nam là khoảng 1,1 tỷ USD tính cả gốc lẫn lãi, cho đến năm 2025, Việt Nam sẽ phải trả 764 triệu USD/năm tiền gốc và 91 triệu USD lãi.

Mặc dù các chỉ số nợ nước ngoài của Việt Nam vẫn đang được coi là nằm trong mức an toàn song đang ngày càng xấu đi. Tỷ lệ dự trữ ngoại hối so với tổng dư nợ ngắn hạn trong năm 2009 chỉ còn 290 lần, giảm gần 100 lần so với năm 2008. Các chỉ số về nghĩa vụ trả nợ so với xuất khẩu và so với thu ngân sách đều tăng lên, gây áp lực lên những nguồn vay tài trợ cho thâm hụt thương mại. Năm 2010, trong cơ cấu nợ nước ngoài, lượng vốn vay của Việt Nam ở mức lãi suất cao từ 6 đến 10% đã tăng lên tới 7,52% từ mức 3,84% năm 2009. [4]

Nợ nước ngoài của Việt Nam chủ yếu để bù đắp thâm hụt ngân sách của chính phủ, do vậy để có thể giảm bớt tác động của nợ nước ngoài đến nhập siêu thì việc cần làm là cắt giảm thâm hụt ngân sách, như trình bày ở những phần sau.

III. TIẾT KIỆM, NHẬP SIÊU VÀ CÁC BIỆN PHÁP ĐIỀU TIẾT

3.1. Mức tiết kiệm thấp

Bên cạnh yếu tố đầu tư tăng cao thì trong đẳng thức (2) nêu trên, yếu tố thứ hai dẫn đến nhập siêu là mức tiết kiệm thấp. Có thể tách mức tiết kiệm: S= Y-C-G thành hai yếu tố:

Sp = (Y-C-T) và Sg = (T-G)

Trong đó Sp và Sg lần lượt là tiết kiệm tư nhân và ngân sách ròng của chính phủ với yếu tố T là mức thu thuế của chính phủ xét trong một nền kinh tế đơn giản. Theo đẳng thức này, hai yếu tố khiến cho thâm hụt thương mại của một nước tăng là bởi mức tiết kiệm tư nhân giảm và mức thâm hụt ngân sách tăng.

3.2. Tiết kiệm tư nhân

Tiết kiệm tư nhân của Việt Nam trong thời gian qua đã giảm mạnh. Nguyên nhân chủ yếu là do tiêu dùng cuối cùng tăng đáng kể, đặc biệt là từ tác động của gói kích cầu tiêu dùng. Cụ thể, các đợt kích cầu và các đợt trợ giá đã được thực hiện trong suốt năm 2010, cùng một loạt sự kiện kỷ niệm các ngày lễ lớn trong năm được tổ chức đã đẩy mức tiêu dùng cuối cùng trong năm vừa qua tăng cao. Theo Bùi Trinh [8] thì tốc độ gia tăng tiêu dùng cuối cùng năm 2010 là 9,7% (năm 2009 tăng 4,2%) trong khi GDP tăng 6,78%. Gia tăng tiêu dùng cuối cùng cao nhưng thu nhập tăng không tương ứng đã dẫn đến tỷ lệ tiết kiệm của nền kinh tế giảm. Năm 2010, tỷ lệ tiết kiệm giảm xuống chỉ còn 28% GDP từ mức 37% của năm 2000.[5]

Theo lý do này, để có thể giảm nhập siêu thì cần phải dần nâng cao mức tiết kiệm trong nền kinh tế, điều này có thể thực hiện được thông qua các chính sách kêu gọi tiết kiệm, đồng thời thực hiện đánh thuế, đặc biệt đối với các mặt hàng xa xỉ và các mặt hàng tiêu dùng trong nước có khả năng sản xuất.

3.3. Thâm hụt ngân sách và thâm hụt thương mại

Xét đến yếu tố thứ hai trong mức tiết kiệm, Sg chính là mức thu nhập ròng của chính phủ, hay nói cách khác chính là tình trạng ngân sách, chênh lệch giữa thu thuế và chi tiêu chính phủ. Trong đẳng thức đã chỉ ra thâm hụt ngân sách chính là một nguyên nhân dẫn đến thâm hụt thương mại, bên cạnh đó điều này cũng được khẳng định trong một số nghiên cứu thực nghiệm của Thomas Ziesemer [7] cho trường hợp của Brazil và nghiên cứu của Nazma Latif-Zaman và Maria N. DaCosta [4] cho trường hợp của Mỹ.

Đối với Việt Nam, có thể thấy trừ năm 2007 và 2008, do tác động của việc gia nhập WTO quá mạnh lấn át tác động của thâm hụt ngân sách, và tác động của khủng hoảng kinh tế hạn chế thương mại, trong các năm còn lại từ 2001 đến 2010, thâm hụt thương mại của Việt Nam luôn biến động cùng chiều với thâm hụt ngân sách năm trước đó (Hình 3). Và theo như dự đoán của IMF thì thâm hụt ngân sách của Việt Nam trong năm 2011 vẫn tiếp tục cao ở mức 5,9% GDP.

Hình 1.3: Thâm hụt ngân sách và thâm hụt thương mại

Nguồn: Theo số liệu từ IMF

Như vậy có thể xem nguyên nhân gây ra thâm hụt ngân sách cũng chính là nguyên nhân gây ra nhập siêu trong dài hạn. Vậy đâu là những nhân tố gây ra thâm hụt ngân sách cao của Việt Nam. Nhìn chung có hai nhân tố chính: chính sách tài khóa không nhất quán và đầu tư công tràn lan kém hiệu quả. Để có thể khắc phục vấn đề thâm hụt ngân sách thì chúng ta chỉ có thể sử dụng cách: (i) tăng nguồn thu; hoặc (ii) giảm nguồn chi: tức là giảm bớt mức đầu tư và chi tiêu chính phủ trong nền kinh tế. Để có thể tăng nguồn thu thì cần tăng cường hiệu quả thu ngân sách của ngành thuế bằng cách thực hiện cải cách hệ thống thuế, tăng cường khả năng giám sát hoạt động thu và nộp thuế. Giảm nguồn chi thông qua việc giảm các khoản đầu tư và chi thường xuyên chưa hợp lý.

Bảng 1.2: Tỷ trọng vốn tài trợ các khoản đầu tư từ khu vực nhà nước là vốn ngân sách

Năm

2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

Tỷ trọng (%)

43,6

44,7

43,8

45,0

49,5

54,4

54,1

54,2

61,8

64,3

Nguồn: Tổng cục Thống kê

Có thể thấy đầu tư từ khu vực nhà nước có tỷ trọng vốn từ ngân sách nhà nước ngày càng tăng trong khi các khoản vay và vốn cổ phần doanh nghiệp đều giảm. Bảng 1.2 cho thấy năm 2000, tỷ trọng đầu tư công từ nguồn vốn ngân sách chỉ là 43,6% thì đến năm 2009 tỷ trọng này đã là 64,3%. Điều này có thể hiểu là thâm hụt ngân sách những năm qua tăng lên nhiều bởi đầu tư công nhiều hơn. Tuy nhiên, liệu khu vực này có mang lại hiệu quả tích cực hay lại làm tăng thêm nhập khẩu của nền kinh tế?

3.4. Đầu tư công

Về lý thuyết, đầu tư công khi hướng vào các ngành cung cấp các cơ sở hạ tầng kinh tế - xã hội sẽ tạo ra môi trường kinh doanh thuận lợi, giảm chi phí sản xuất cho khu vực tư nhân. Theo cách này, đầu tư công sẽ thúc đẩy đầu tư tư nhân và gia tăng hiệu quả đầu tư của cả nền kinh tế. Như vậy dù đầu tư công làm thâm hụt ngân sách nhưng vẫn nâng cao khả năng sản xuất nên có thể thúc đẩy xuất khẩu, giảm nhập khẩu. Tuy nhiên, đầu tư công tăng cũng có thể gây lấn át đầu tư tư nhân do nhu cầu của chính phủ về hàng hóa và dịch vụ khiến nguồn vốn đắt hơn, từ đó hạn chế đầu tư tư nhân trong nền kinh tế. Ngoài ra, hiệu quả đầu tư của khu vực đầu tư công cũng thường thấp hơn khu vực tư nhân. Như vậy, vô hình trung đầu tư công lại làm giảm hiệu quả đầu tư của cả nền kinh tế_6 và như vậy chính đầu tư công làm trầm trọng thâm hụt ngân sách và nhập siêu.

Trên thực tế, đối với trường hợp của Việt Nam, theo Tô Trung Thành 6, đầu tư công đã lấn át đầu tư tư nhân trong những năm qua. Đầu tư công của Việt Nam luôn chiếm tỷ trọng lớn nhất trong tổng số vốn đầu tư toàn xã hội, trong giai đoạn nền kinh tế thế giới rơi vào khủng hoảng thì đầu tư công lại được đẩy mạnh hơn để tăng tổng cầu tránh suy thoái kinh tế. Năm 2009, tỷ trọng đầu tư công chiếm 40,6% tổng đầu tư toàn xã hội, năm 2010, tỷ trọng đầu tư của khu vực nhà nước vẫn ở mức 38,9%. Tuy nhiên, mức độ đóng góp của khu vực công vào GDP lại chưa tương xứng, tỷ trọng đóng góp của khu vực nhà nước vào GDP chỉ là 35,13% năm 2009. Trong khi đó khu vực ngoài nhà nước với tỷ trọng vốn đầu tư chỉ 33,9% nhưng lại đóng góp tới 46,53% vào tổng giá trị GDP.

Bên cạnh đó, nghiên cứu của Bùi Trinh [8] cho thấy, trong 10 năm (1999-2009) ICOR của khu vực nhà nước và tư nhân lần lượt là: 7,76 và 3,54; [7] trong khi đó hệ số ICOR ở các nước phát triển chỉ ở mức 3,6. Điều này càng khẳng định hiệu quả đầu tư của khu vực nhà nước là hết sức yếu kém. Lý giải cho tình trạng hiệu quả đầu tư kém này phải kể đến thực trạng đầu tư dàn trải của các doanh nghiệp nhà nước (xem thêm phụ lục chương). Nguồn vốn đầu tư không tập trung, phân bổ vào quá nhiều dự án nên các dự án thường thiếu vốn và kéo dài tiến độ, không thể tạo hiệu quả đối với những ngành đòi hỏi quy mô lớn. Đồng thời, việc đầu tư tràn lan vào lĩnh vực không chuyên sâu cũng dẫn đến những dự án đầu tư thua lỗ, gây thiệt hại cho nhà nước trong khi vốn đầu tư lại là nguồn vốn ngân sách, vốn đi vay. Ngoài ra, một yếu tố khác khiến đầu tư công kém hiệu quả là việc phân cấp tài khóa nhanh chóng của Việt Nam trong giai đoạn vừa qua. Tỷ trọng đầu tư của chính quyền địa phương trong tổng vốn đầu tư của nhà nước tăng từ 40,2% năm 2000 lên 50,2% năm 2009.[8]

Như vậy, xét những khoản đầu công này trong tổng cầu của nền kinh tế, nếu được tính trong chi tiêu chính phủ thì chính việc đầu tư tràn lan, kém hiệu quả đã khiến cho thâm hụt ngân sách cao hơn. Nếu được xem như một phần trong mức đầu tư của nền kinh tế thì chính là yếu tố tương tự như đầu tư tư nhân không hiệu quả đã phân tích ở trên. Như vậy, đầu tư công kém hiệu quả dù xét theo khía cạnh nào cũng như một cỗ máy thúc đẩy nhập siêu bởi khó tạo ra thêm giá trị hỗ trợ xuất khẩu cả về trực tiếp hay gián tiếp trong khi lại khuyến khích nhu cầu nhập khẩu cho các dự án đầu tư.

Do hiệu quả đầu tư của cả nền kinh tế yếu kém nhưng lại muốn chạy theo một mức tăng trưởng cao, Việt Nam trong thời gian qua đã phải chạy theo việc gia tăng đầu tư để có thể duy trì tăng trưởng. Tuy nhiên trong điều kiện hiện nay khi vấn đề ổn định vĩ mô là cấp thiết thì Việt Nam cần xem xét lại, chấp nhận tăng trưởng chậm lại nhưng chắc, phải hạn chế đầu tư kém hiệu quả để có được sự bền vững hơn trong tăng trưởng lâu dài. Như vậy, để cải thiện tình trạng nhập siêu cho phát triển ổn định thì nhất thiết phải mạnh tay cắt giảm đầu tư công.

3.5. Cắt giảm đầu tư công

Nghị quyết 11/NQ-CP của Chính phủ ngày 24/2/2011 đã nêu các biện pháp thực hiện chính sách tài khóa thắt chặt, cắt giảm đầu tư công, giảm thâm hụt ngân sách được tóm tắt lại như sau: (1) tăng cường giám sát và kiểm tra thuế nhằm tăng thu ngân sách; (2) rà soát cắt giảm chi tiêu; (3) giảm bội chi ngân sách, giám sát chặt chẽ việc vay trả nợ nước ngoài; (4) kiểm tra, rà soát các dự án, đầu tư của các tập đoàn kinh tế nhà nước, rà soát, cắt giảm và sắp xếp lại các dự án đầu tư, loại bỏ các dự án đầu tư kém hiệu quả tập trung vốn cho ngành sản xuất kinh doanh chính…

Yêu cầu cấp thiết của việc cắt giảm đầu tư công nhằm giảm thâm hụt ngân sách đòi hỏi việc thực hiện quyết liệt các biên pháp của Nghị quyết 11/NQ-CP, mạnh tay cắt giảm đầu tư công, cắt giảm chi tiêu chính phủ, tránh để tình trạng như năm 2010, kêu gọi thắt chặt đầu tư công song chưa kiên quyết, chi tiêu chính phủ vẫn ở mức cao. Cùng với đó, việc rà soát kiểm tra đầu tư của các doanh nghiệp nhà nước như trong nghị quyết nêu ra cũng hết sức cần thiết. Phải có rà soát để doanh nghiệp không đầu tư tràn lan sang các lĩnh vực chéo ngành mà tập trung đầu tư vào sản xuất kinh doanh, tăng hiệu quả đầu tư của đồng vốn. Ngoài ra cũng nên hạn chế những ưu tiên cho doanh nghiệp nhà nước, đặt các doanh nghiệp nhà nước vào môi trường cạnh tranh, buộc những doanh nghiệp này phải đổi mới và nâng cao năng suất. Từ việc nâng cao năng suất, hệ số ICOR sẽ giảm và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế không quá phụ thuộc vào đầu tư nữa.

Tuy nhiên những biện pháp trên chỉ là trong dài hạn. Để cắt giảm được đầu tư công thì phải rà soát, sắp xếp một cách hợp lý, không thể đột ngột, do đó biện pháp này chỉ có thể thực hiện từ từ và khó có thể giải quyết ngay tình trạng nhập siêu. Trong ngắn hạn thì tốt nhất là cắt giảm chi tiêu công, thực hiện tiết kiệm trong toàn bộ máy. Bên cạnh đó cũng có thể ngừng ngắn hạn những khoản đầu tư công và thực hiện kiểm soát chặt chẽ các doanh nghiệp nhà nước trong mọi hoạt động.

IV. KẾT LUẬN

Như vậy qua phân tích trên có thể thấy rõ, chính sự mất cân đối tiết kiệm và đầu tư là nguyên nhân sâu xa cho những bất ổn kinh tế của Việt Nam. Thực chất, mất cân đối này không hoàn toàn xấu bởi tính chất nền kinh tế đang với tốc độ phát triển cao và nếu được quản lý hiệu quả sẽ dần hình thành nên nguồn lực từ bên trong nền kinh tế và tự cân bằng. Tuy nhiên, mất cân đối của Việt Nam chưa được quản lý hiệu quả trong thời gian qua đã để mức tiết kiệm thấp duy trì quá lâu trong khi chưa khai thác được lợi ích thực sự của các dòng vốn, do đó khó có thể tạo được nguồn lực vốn từ bên trong và tái cân bằng trong nền kinh tế.

Chương này chỉ ra sự cần thiết của việc thực hiện triệt để các điều chỉnh đối với các yếu tố của tổng cầu, từ việc sử dụng hiệu quả chính sách tiền tệ điều tiết đầu tư, nâng cao tỷ lệ tiết kiệm, tận dụng và khai thác tối đa ưu điểm của những dòng vốn nước ngoài cả về chất lượng và khối lượng, và cân nhắc để có được hiệu quả từ đầu tư công, thực hiện đầu tư hợp lý, tập trung, thực hiện phân cấp tài khóa không nóng vội, đồng thời cũng không nên đầu tư vào những lĩnh vực mà tư nhân có khả năng đảm nhận để khai thác tối đa tính hiệu quả của khu vực kinh tế này trong động lực phát triển kinh tế.

Thay cho lời kết, chúng tôi hy vọng những biện pháp trên có thể được thực hiện nhằm đem lại một cân bằng mới cho nền kinh tế thoát khỏi những bất ổn kéo dài thời gian qua, tạo nền tảng cho một môi trường kinh tế vĩ mô ổn định, thu hút đầu tư, thúc đẩy sản xuất, một môi trường kinh tế năng động với sự kết hợp và phân công hài hòa của các khu vực kinh tế, tạo cho nền kinh tế sự phân bổ hợp lý nhằm tận dụng hiệu quả mọi nguồn lực cho giai đoạn phát triển mới của Việt Nam.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Bộ Tài chính (2010), Bản tin nợ nước ngoài số 6.

2. IMF (2003, 2006, 2010), Vietnam: Article IV Consultation—Staff Report and Public Information Notice. (Series)

3. Hải Linh (2010), Vinashin và bài học đầu tư dàn trải, đăng trên http://daukhi.vietnamnet.vn, ngày 22 tháng 8 năm 2010, truy cập ngày 08/03/2011.

4. Nazma Latif-Zaman và Maria N. DaCosta (1990), The Budget Deficit and the Trade Deficit: Insights into this relationship, Eastern Economics Journal, Volume XVI, No.4, October – December 1990.

5. Ngân hàng Quân đội (2011), Báo cáo kinh tế Việt Nam và thế giới năm 2010, triển vọng năm 2011.

6. Tô Trung Thành (2011), Mô hình tăng trưởng Việt Nam: Đầu tư công “lấn át” đầu tư tư nhân?, Kỷ yếu hội thảo khoa học quốc tế: “Chất lượng tăng trưởng kinh tế Việt Nam: Giai đoạn 2001 – 2010 và định hướng tới năm 2020”, trường Đại học Kinh tế Quốc dân, tháng 2 năm 2011.

7. Thomas Ziesemer (2005), How to cure the trade balance? Reducing budget deficits versus devaluations in the presence of J- and W-curves for Brazil, MERIT-Infonomics Research Memorandum series, MERIT – Maastricht Economic Research Institute on Innovation and Technology.

8. Bùi Trinh, Cầu tăng kích thích nhập khẩu, đăng trên http://www. thesaigontimes.vn ngày 13/01/2011, truy cập ngày 15/03/2011.

PHỤ LỤC

HỘP 1.1: ĐẦU TƯ CÔNG DÀN TRẢI KHÔNG HIỆU QUẢ Ở VINASHIN GÂY RA CÁC KHOẢN NỢ LỚN

Cụ thể như, dự án nhà máy thép liên hợp sản xuất phôi thép tại Yên Bái, công suất 200.000 tấn/năm, tổng vốn đầu tư gần 600 tỷ đồng. Nhà máy này tuy đã được làm lễ động thổ từ năm 2007, nhưng cho đến 2010, sau ba năm vẫn chưa đâu vào đâu.

Dự án Vinashin – Vinakansai (nhà máy thép Vinashin Cửu Long) sản xuất thép xây dựng cũng không mang lại kết quả, nhà máy cán tấm nóng 300.000 tấn/năm, dựa trên dây chuyền cũ ở Hải Phòng cũng chỉ sản xuất mang tính chất tượng trưng, không thể sản xuất liên tục.

Dự án Nhà máy cán nóng thép tấm tại Quảng Ninh do Vinashin quyết định đầu tư vào năm 2002. Thông thường, với quy mô chỉ có 350.000 tấn/năm, là nhà đầu tư chuyên nghiệp thì chỉ cần hai năm là hoàn thành việc xây dựng và đưa vào vận hành. Song đến nay, sau tám năm xây dựng, nhà máy vẫn chưa có gì.

Trong năm 2006, Vinashin cũng đã ký bản ghi nhớ với Công ty thép Posco xây dựng nhà máy thép liên hợp quy mô công suất 4,5 triệu tấn/năm tại vịnh Vân Phong, tỉnh Khánh Hòa. Nhưng đến năm 2008, Vinashin tuyên bố rút khỏi dự án trên mà không nêu rõ lý do. Về sau, Posco không được Chính phủ chấp nhận xây dựng tại Khánh Hòa nên dự án đã bị xóa bỏ.

Trong năm 2008, Vinashin cùng Tập đoàn Lion Group của Malaysia cũng đã hợp tác xây dựng nhà máy 8 triệu tấn/năm, tại tỉnh Ninh Thuận với số vốn lên tới gần 10 tỷ USD. Tháng 11/2007, hai bên đã làm lễ động thổ, song cho đến nay, dự án trên vẫn không triển khai được và UBND tỉnh Ninh Thuận đang tìm nhà đầu tư mới cho dự án này.

Tính đến nay, theo số liệu của Chính phủ, tổng dư nợ của tập đoàn này là hơn 80.000 tỷ đồng. Trong khi đó, tổng giá trị tài sản của tập đoàn khoảng trên 90.000 tỷ đồng và số vốn điều lệ của tập đoàn là 9.000 tỷ đồng

Nguồn: Hải Linh (2010) [3]

2

CÁC BIỆN PHÁP NGẮN VÀ TRUNG HẠN CHO BÀI TOÁN TỶ GIÁ, LÃI SUẤT VÀ LẠM PHÁT

TS. Phạm Đỗ Chí

I. TỶ GIÁ

Trước những diễn biến khá mạnh của thị trường ngoại hối và thị trường vàng trong thời gian qua, những chính sách mới ban hành trong Nghị quyết 11 nhằm tạo ra sự ổn định cho các thị trường này và tiến tới mục đích giảm mặt bằng lãi suất cho tiền đồng (VND). Nhìn trên cục diện toàn thị trường, sự ổn định của tỷ giá đang được hỗ trợ mạnh hay nói đúng hơn là một cơ chế làm tăng giá trị cho tiền đồng đang dần dần hình thành.[1]

Thứ nhất, nguồn cung tiền đồng đang giảm. Ngày 8/3/2011, Ngân hàng Nhà nước (NHNN) đã ban hành quyết định 379 để điều chỉnh tăng hầu hết các mức lãi suất trên thị trường lên 12%/năm, trừ mức lãi suất cơ bản vẫn giữ nguyên 9%. Lãi suất tái chiết khấu có mức tăng mạnh nhất, từ 7% lên 12%. Lãi suất tiền đồng tăng lên khiến cho những doanh nghiệp đang găm giữ ngoại tệ, để tránh vay tiền đồng lãi suất cao (mà có thể lãi suất cao cũng không vay được) sẽ phải bán USD Mỹ lấy tiền đồng. Nguồn cung ngoại tệ theo đó sẽ dồi dào. Đây là một trong những nguyên nhân góp phần làm cho tỷ giá trên thị trường liên ngân hàng những ngày sau đó giảm và tác động khiến tỷ giá thị trường tự do rơi xuống khỏi mốc 22.000 VND/USD về gần 21.000. Như vậy, với tình hình lãi suất tiếp tục giữ ở mức cao như hiện nay thì khả năng tỷ giá VND/USD sẽ sớm giảm về trong biên độ tỷ giá của NHNN. Hơn nữa, sau khi Bộ Tài chính phát hành thành công gần 10.600 tỷ đồng trái phiếu chính phủ thì lượng tiền bơm ra qua kênh thị trường mở giảm hẳn.

Thứ hai, với những tín hiệu từ chính sách quản lý vàng, và đặc biệt là NHNN đang hoàn tất Nghị định cấm kinh doanh vàng miếng, nhu cầu vàng sẽ giảm. Nhu cầu giảm có thể khiến giá vàng trong nước thấp hơn hẳn so với giá thế giới (điều đã từng xảy ra trong quá khứ), khi đó hoạt động xuất lậu vàng qua biên giới sang các nước khác sẽ xuất hiện và USD được chuyển vào trong nước làm tăng cung ngoại tệ. Sự biến động của thị trường ngoại hối, vàng có thể rất nhanh. Nhờ đó, NHNN có thể can thiệp mua USD vào để tăng dự trữ ngoại hối (điều mà NHNN đã từng làm vào năm 2007 khi luồng vốn USD đầu tư nước ngoài vào Việt Nam gia tăng đột biến). Điều này cũng sẽ có tác dụng bình ổn tỷ giá, ngược với khuynh hướng vài tháng trước đây (bắt đầu từ năm 2009) là giá vàng trong nước cao hơn bên ngoài đã làm xuất hiện thu mua ngoại tệ trên thị trường tự do để buôn lậu vàng, và đã khiến tiền đồng mất giá liên tiếp.

Cơ chế chính sách thì đã có nhưng điều quan trọng còn lại là làm sao để cơ chế ấy thành công, đó chính là sự kết nối giữa nói và làm, giữa cam kết và thực thi.

Việc thị trường ngoại tệ tự do bị đóng băng như hiện nay đã ảnh hưởng nhiều đến nhu cầu mua ngoại tệ của người dân cho các mục đích chính đáng bởi các Ngân hàng Thương mại (NHTM) hầu như vẫn hạn chế bán ngoại tệ cho người dân. Mặc dù ngày 12/3/2011, NHNN đã ban hành văn bản 2033/NHNN-QLNH về tăng cường hoạt động mở thẻ thanh toán quốc tế và các tổ chức tín dụng (TCTD) được phép bán ngoại tệ tiền mặt để đáp ứng nhu cầu hợp pháp của cá nhân theo quy định của pháp luật, nhưng liệu các NHTM có sẵn sàng bán ngoại tệ cho người dân hay không khi mà sẽ có nhiều chi phí phát sinh. Nếu như NHNN không sớm đưa ra những biện pháp tích cực để đảm bảo cho những nhu cầu này thì trong thời gian tới, chắc chắn các hoạt động mua bán ngoại tệ trên thị trường chợ đen sẽ xuất hiện trở lại với các hình thức kín đáo, tinh vi hơn, khi đó sẽ nảy sinh nhiều khó khăn hơn nữa.

Tỷ giá USD/VND trên thị trường liên ngân hàng sẽ có thể giảm về mức nằm trong biên độ của NHNN, đặc biệt nếu tin tức về việc thực hiện kết nối các tập đoàn và tổng công ty được đưa ra. Nếu điều này xảy ra, và nếu NHNN sử dụng một cách linh hoạt hơn nữa mức tỷ giá mua vào và tham gia mua bán trên thị trường ngoại hối như một nhà tạo lập thị trường, thì không những tỷ giá sẽ ổn định được trong biên độ mà NHNN còn có thể tăng dự trữ ngoại hối.

1.1. Chu trình chặn lạm phát và giảm mặt bằng lãi suất

Để giảm mặt bằng lãi suất, lãi suất huy động bằng tiền VND khó có thể giảm xuống do tác động của việc tăng tỷ giá VND/USD và lãi suất tiền gửi USD, do tác động của các hành vi và lực đẩy đưa đến ngang bằng lãi suất giữa lãi suất cho VND và lãi suất cho USD (interest rate parity) trong nền kinh tế Việt Nam đang bị đô-la hóa trầm trọng (đây là công thức thường được áp dụng cho hai nước với hai đồng tiền khác nhau):

Lãi suất VND = lãi suất USD + độ điều chỉnh kỳ vọng (%) của tỷ giá VND/USD

Lấy thí dụ về việc điều chỉnh tỷ giá 9,3% của NHNN (thay đổi tỷ giá liên ngân hàng từ 18.932 đồng đổi một USD lên 20.693 đồng) ngày 11/2 vừa qua, ta có thể thấy công thức trên dự đoán khá chính xác mức thay đổi của tỷ giá từ vài tháng qua:

Lãi suất huy động VND (14%) = lãi suất USD (4%-5%) + điều chỉnh tỷ giá đã xảy ra (9,3%)

Một cách gián tiếp, ta cũng có thể hiểu rằng lãi suất VND phụ thuộc vào lãi suất USD và kỳ vọng về mức lạm phát vì khi lạm phát cao hơn có nghĩa là VND sẽ phải mất giá và USD lên giá; lạm phát gần 12% ở Việt Nam năm 2010 đã cao hơn lạm phát ở Mỹ khoảng 10% và điều chỉnh tỷ giá 9,3% là suýt soát mức khác nhau về lạm phát.

Chu trình giảm lãi suất sẽ gồm hai giai đoạn: (i) trong ngắn hạn (6 tháng) mong muốn giảm lãi suất huy động tiền đồng và ổn định tỷ giá VND/USD phải bắt đầu từ việc giảm lãi suất huy động tiền USD và giảm kỳ vọng lạm phát; và (2) cần một chương trình trung hạn như sẽ thảo luận chi tiết dưới đây nhằm tái lập các cân đối vĩ mô cần thiết sau độ ba năm.

Do tín dụng ngoại tệ đã tăng quá nhanh (thí dụ trên 41% trong thành phố HCM năm qua), chính sách thắt chặt tín dụng áp dụng cho năm 2011 nên tiếp tục bằng việc tăng dự trữ bắt buộc trên tiền gửi ngoại tệ từ 3% lên hẳn 8-10%. Việc tăng dự trữ bắt buộc cho tiền nội tệ có thể thấp hơn hay chưa cần ngay bây giờ trong tình trạng thiếu thanh khoản của các ngân hàng (theo lời thống đốc NHNN mới đây), để duy trì một khoảng cách “hấp dẫn” hơn cho việc huy động và cho vay tiền VND.

Trong dài hạn, việc giảm lãi suất huy động tiền USD và tăng dự trữ bắt buộc trên các tài khoản ngân hàng tiền USD còn nhằm giảm tình trạng USD hóa của nền kinh tế Việt Nam, và song hành với việc giảm tín dụng ngân hàng cho vay bằng USD để nhắm tới mục đích xa là cấm hẳn huy động và cho vay bằng tiền USD trong lộ trình chọn lựa, thí dụ là sau ba năm.

1.2. Làm sao để giảm lạm phát dự báo 2011 từ tháng 4?

Số lạm phát vừa công bố là 2,09% cho tháng 2/2011 và dự đoán trên 2% vào tháng 3 do kết quả của việc tăng giá điện và xăng dầu mới đây lại gây xôn xao thị trường tài chính và giới truyền thông, nên sẽ khó kiểm soát được ở mức 7% cho cả năm nếu đà tăng giá này tiếp tục.

So với 12 tháng trước, CPI có thể còn tiếp tục tăng ở mức hai con số trong suốt năm 2011, nếu kể đến tác động mạnh mẽ của việc tăng cung tiền và tín dụng trong nửa năm sau của 2010 và độ trễ từ 6-8 tháng lên chỉ số CPI, cũng như ảnh hưởng của mức tăng giá điện và xăng dầu vào cuối tháng 2 và của giá hàng hóa nhập khẩu dự báo, nhất là lương thực - thực phẩm trong 6 tháng đầu năm, sẽ gây áp lực mới đáng kể trong năm nay. Do đó trong các Bảng 2.1 và 2.2, mức dự báo lạm phát cuối tháng 12/2011 của người viết có thể lên tới 11% (so với cùng kỳ năm trước).

Theo phân tích định lượng của người viết, trong năm 2011 còn phải giảm mức tăng M2 xuống còn 15% và mức tăng tín dụng xuống còn 17-18%, đồng thời với các cắt giảm lớn trong chi tiêu công để giảm tỷ lệ bội chi ngân sách xuống còn khoảng 4,5% GDP (so với 5,9% năm 2010), nếu muốn kiểm soát lạm phát hữu hiệu trong suốt năm và đưa nó về mức 9% vào cuối năm 2011, thì nên dựa vào mục tiêu tăng trưởng GDP khoảng 6% (thay vì 7% dự kiến) và cân bằng cán cân thanh toán quốc tế cho năm 2011 (tức là chặn hẳn sự thâm hụt vào quỹ dự trữ ngoại hối như trong hai năm qua).

Khung 1 sẽ đề xuất một số chính sách vĩ mô cho năm 2011.

KHUNG 2.1: CÁC CHÍNH SÁCH VĨ MÔ ĐỀ XUẤT CHO NĂM 2011

1. Thành lập một Ủy ban liên bộ để phối hợp các chính sách kinh tế vĩ mô giữa các cơ quan khác nhau của chính phủ, cũng như công bố chính sách với “một tiếng nói” hầu tránh gây rối làm mất niềm tin trong công chúng như mới đây.

2. Tiến hành thông báo về mức dự trữ ngoại hối và đảm bảo rằng mức dự trữ mỏng manh hiện nay sẽ không được sử dụng để bảo vệ tỷ giá VND ở mức bất hợp lý. Thay vào đó, một số điều chỉnh đối với tỷ giá chính thức có thể được thực hiện để tỷ giá chính thức gần hơn với thị trường tự do, từ đó dần dần loại bỏ hệ thống tỷ giá kép hiện hành, với điều kiện những điều chỉnh tỷ giá này phải đi kèm với chính sách tiền tệ và tài khóa thắt chặt để giảm tổng cầu và ngăn chặn lạm phát cao trong 1-2 năm tới cho giai đoạn 2011-2015.

3. Như vậy, tăng trưởng tín dụng trong nước và tăng trưởng tiền tệ hàng năm trong 5 năm tiếp theo phải được xác định bởi Ủy ban liên bộ, sử dụng phương pháp định lượng nghiêm ngặt, trong mối quan hệ với các mục tiêu hàng năm về tăng trưởng GDP thực tế, lạm phát và cán cân thanh toán. Ví dụ, năm 2011 mục tiêu tăng trưởng có thể là 6% thay vì 7-8%, mục tiêu lạm phát phải được giảm xuống 9% từ gần 12% năm ngoái, và không còn thâm hụt trong cán cân thanh toán để ngăn chặn sự suy giảm dự trữ chính thức. Các tính toán chi tiết hơn nữa cần phải được thực hiện như đề cập trong phần dưới đây, tăng trưởng tín dụng trong nước chỉ còn khoảng 18% vào năm 2011 thay vì trên 30% như trong những năm gần đây.

4. Quan trọng hơn, trong bối cảnh đó, chính sách tài khóa cần do Ủy ban liên bộ xây dựng để đảm bảo tính kỷ luật hơn so với quá khứ, cụ thể là giảm thâm hụt tài chính tổng thể hàng năm bằng cách giảm tỷ lệ đầu tư/GDP. Như vậy, tỷ lệ này có thể được từ 42% năm 2010 xuống khoảng 39% vào năm 2011 và dần giảm một điểm % (1%) mỗi năm trong kế hoạch 4 năm tiếp theo cho đến khoảng 35% vào năm 2015. Dựa trên tỷ lệ này, các khoản thu chi hàng năm của chính phủ cần phải được Ủy ban liên bộ và Bộ Tài chính xác định một cách chi tiết, trong sự nhất quán với các mục tiêu tín dụng trong nước hàng năm nêu trên của Ngân hàng Nhà nước. Việc giảm đầu tư công nhằm mục đích chủ yếu là nâng cao hiệu quả của nền kinh tế bằng cách giảm hệ số ICOR cao hiện nay.

5. Thiếu các chính sách hỗ trợ này, việc điều chỉnh tỷ giá riêng lẻ sẽ thất bại vì gây ra lạm phát nhiều hơn và sau đó cần điều chỉnh tỷ giá mới do chuỗi xoáy liên hệ lạm phát - tỷ giá. Mặt khác, mức dự trữ ngoại hối hiện tại của Việt Nam không đủ để bảo vệ VND ở mức độ tỷ giá cố định hiện hành cho hơn một vài tháng, hoặc thậm chí một vài tuần dưới áp lực của một cuộc tấn công tiền tệ nghiêm trọng.

6. Trong dài hạn, đối với kế hoạch 10 năm 2011-2020, việc cấp thiết là phải tái cấu trúc nền kinh tế để đạt được tăng trưởng bền vững và chất lượng cuộc sống tốt hơn cho người dân trong thập kỷ tới.

7. Trong bối cảnh này, thay đổi cơ cấu sản xuất trong nước là việc làm cấp thiết để giảm thâm hụt thương mại nếu muốn giảm áp lực dài hạn lên tỷ giá. Thâm hụt thương mại ở Việt Nam trong nhiều năm không chỉ đơn giản phụ thuộc vào tỷ giá mà còn là do cơ cấu sản xuất, với sản xuất trong nước và xuất khẩu đều phụ thuộc rất nhiều vào nhập khẩu nguyên vật liệu và thiết bị. Nhiều nghiên cứu thực tiễn về một mô hình đầu vào - đầu ra (input-output model) có thể phù hợp với Việt Nam để nghiên cứu cơ cấu sản xuất nhằm nâng cao giá trị gia tăng hàng xuất khẩu.

8. Những nghiên cứu tương tự cũng có thể giúp tăng năng năng suất sản xuất, với mục tiêu chủ yếu là giảm vốn đầu tư trong quá trình sản xuất để giảm hệ số ICOR của nền kinh tế như đã đề cập ở phần trước.

9. Cuối cùng nhưng không kém phần quan trọng, với khả năng tài chính của nền kinh tế suy giảm nhiều ở giai đoạn cuối kỳ kế hoạch và các dấu hiệu sớm của việc giảm luồng vốn ở cả hai dòng chảy FDI và FII do những nguyên nhân quốc tế và trong nước, đây có thể là thời gian phải suy nghĩ về một chiến lược đầu tư mới cần ít vốn hơn và hiệu quả đầu tư cao hơn. Cần nhất là thay đầu tư công bằng đầu tư tư nhân và nâng cao vai trò của khu vực tư nhân. Các chính sách về nông nghiệp và nông thôn cần được chú ý nhiều hơn nữa và có thể đem đến một triển vọng mới cho chiến lược phát triển tại Việt Nam, vì phát triển nông nghiệp đòi hỏi ít vốn, hiệu quả cao hơn, và sẽ làm tăng sức mua của thị trường nội địa với nông thôn là nơi sinh sống của gần 70% dân số.

Bảng 2.1 và 2.2: Lạm phát theo khuynh hướng hiện nay (đơn vị: %)

Lạm phát hàng tháng (so với tháng trước)

2008

2009

2010

2011

Tháng 1

2.38

0,32

1,36

1,74

Tháng 2

3,56

1,17

1,96

2,09

Tháng 3

2,99

-0,17

0,75

2,00

Tháng 4

2,20

0,35

0,14

0,70

Tháng 5

3,91

0,44

0,27

0,50

Tháng 6

2,14

0,55

0,22

0,30

Tháng 7

1,12

0,52

0,06

0,20

Tháng 8

1,56

0,24

0,23

0,30

Tháng 9

0,18

0,6

1,31

0,30

Tháng 10

-0,24

0,37

1,05

0,50

Tháng 11

-0,76

0,55

1,86

0,70

Tháng 12

-0,64

1,38

1,98

1,20

Lạm phát hàng tháng (so với 12 tháng trước)

2008

2009

2010

2011

Tháng 1

6,50

17,46

17,48

12,17

Tháng 2

6,80

14,75

14,79

12,31

Tháng 3

7,16

11,22

11,25

13,70

Tháng 4

7,31

9,21

9,23

14,34

Tháng 5

7,80

5,56

9,05

14,60

Tháng 6

8,39

3,92

8,69

14,69

Tháng 7

8,57

3,30

8,19

14,85

Tháng 8

8,80

1,96

8,18

14,93

Tháng 9

9,34

2,41

8,92

13,79

Tháng 10

10,01

3,04

9,66

13,17

Tháng 11

12,63

4,40

11,09

11,88

Tháng 12

14,11

6,52

11,75

11,02

Nguồn: dựa trên các tính toán của tác giả

Vấn đề giảm chi trong chính sách tài khóa và nhất là đầu tư công sẽ đóng vai trò thiết yếu trong chương trình giảm lạm phát tương lai. Vì mặc dù mức lạm phát đã cao tới 11,75% trong năm 2010, nhưng mức giá chung đã được kềm giữ phần nào nhờ các chi tiêu thường xuyên của ngân sách để hỗ trợ giá xăng dầu và nhất là giá điện dưới mức thị trường chung trong vùng. Trong tương lai để giảm tỷ lệ bội chi ngân sách so với GDP, bắt buộc phải giảm mạnh mức tổng chi – cả chi tiêu thường xuyên lẫn đầu tư công trong vài năm tới, như trong các định hướng chính sách trung hạn đề xuất dưới đây.

1.3. Đề xuất một chương trình trung hạn gồm các chính sách vĩ mô đồng bộ

Khung 2 dưới đây tóm tắt một số đề xuất quan trọng về chính sách vĩ mô trung hạn mà Chính phủ cần xây dựng chi tiết, do một Ủy ban Liên bộ đảm nhiệm, và thông báo rộng rãi tới dân chúng và cộng đồng giới đầu tư nước ngoài để nói lên quyết tâm xây dựng một hệ thống chính sách đồng bộ và nhất quán nhằm ổn định vĩ mô, tái cấu trúc kinh tế và bảo đảm an sinh xã hội.

Bảng 2.3: Chỉ tiêu kinh tế vĩ mô, đề xuất chính sách trung hạn

2010  ước tính

2011  dự báo

2012  dự báo

2013  dự báo

2014  dự báo

2015  dự báo

Tỷ lệ tăng GDP thực (%)

6,8

6,0

6,5

7,0

7,5

8,0

Lạm phát (CPI,%)

11,7

9,0

5,0

5,0

5,0

5,0

Cán cân tài khóa chung của Chính Phủ (%GDP)

-5,8

-4,5

-4,0

-3,5

-3,0

-2,5

Đầu tư toàn xã hội (% GDP)

41,9

39

38

37

36

35

Tổng phương tiện thanh toán (tăng%)

25,3

15-16

13-14

14-15

15-16

15-16

Tổng tín dụng trong nước (tăng%)

29,8

17-18

14-15

15-16

16-17

17-18

Cán cân tài khoản vãng lai (%GDP)

-11,0

-9,0

-8,0

-7,0

-6,0

-5,0

Dự trữ ngoại hối (tỷ USD)

10,0

10,0

15,0

21,0

32,0

45,0

Nguồn: ước tính và dự báo dựa trên các tính toán của tác giả nhằm vào lập giả thuyết.

Các chính sách hàng năm sẽ được triển khai chi tiết theo các định hướng trung hạn cũng như các diễn tiến kinh tế tài chính năm trước. Các định hướng đề xuất là:

· Cho năm 2011, ưu tiên hàng đầu là ổn định vĩ mô bắt đầu bằng việc kiềm chế lạm phát thay vì ưu tiên tăng trưởng như vài năm gần đây; mục tiêu tăng trưởng có thể tạm thời giảm xuống 6% năm nay, sau đó sẽ tăng dần lên 8% cho 2015.

· Do những biện pháp điều chỉnh tỷ giá, giá điện và xăng dầu ồ ạt vào hai tháng đầu năm, lạm phát có thể ở mức hai con số trong suốt năm, cần dùng những biện pháp vĩ mô thắt chặt để giảm mức tăng CPI xuống thấp trong chín tháng cuối của năm và mức lạm phát xuống còn 9% vào tháng 12 (so với cùng kỳ năm trước). Cho các năm tới còn cần giảm lạm phát trung hạn xuống còn 5% mỗi năm.

· Điều quan trọng nhất là kiểm soát chặt chẽ chính sách tài khóa để giảm bội chi ngân sách xuống còn 4,5% của GDP cho năm 2011 và giảm dần tỷ lệ này xuống 2,5% cho năm 2015, bằng cách giảm mạnh đầu tư công để giảm tỷ lệ đầu tư toàn xã hội/GDP xuống còn 39% năm 2011 và giảm dần trung hạn xuống 35% năm 2015.

· Với chính sách tiền tệ, giảm mức tăng tín dụng hàng năm xuống còn 16-17% và cung tiền M2 còn 15% trong trung hạn.

· Nhờ vào các chính sách trên, có thể giảm thâm hụt của cán cân vãng lai xuống còn 9% của GDP năm 2011 và xuống hẳn 5% năm 2015 bằng cách giảm sâu mức nhập siêu trong trung hạn; nhờ đó có thể xây dựng lại và tăng cường nhanh chóng mức dự trữ ngoại hối vào năm 2015 để ổn định tỷ giá cho suốt 5 năm tới.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Hải Lý, Thời báo Kinh tế Sài Gòn, số ra ngày 3/3/2011, trang 24.

3

THÂM HỤT TÀI KHOẢN VÃNG LAI: NGUYÊN NHÂN VÀ GIẢI PHÁP

Nguyễn Thị Hà Trang, Nguyễn Ngọc Anh, Nguyễn Đình Chúc[11]

Trung tâm Nghiên cứu Chính sách và Phát triển (DEPOCEN)

I. DẪN NHẬP

Năm 2010 có thể được coi là một năm tương đối thành công đối với kinh tế Việt Nam khi tốc độ tăng trưởng kinh tế đạt mức 6,78%, cao hơn mức 6,5% kế hoạch chính phủ đặt ra.[12] Tuy nhiên, nếu chỉ nhìn vào con số tăng trưởng thì khó có thể đánh giá bức tranh toàn cảnh của nền kinh tế; trong năm 2010 và cả dự đoán cho năm 2011, kinh tế Việt Nam vẫn tiềm ẩn rất nhiều bất ổn vĩ mô: lạm phát vào cuối năm 2010 lên tới 11,75%, được dự đoán sẽ còn ở mức cao trong năm 2011;[13] tiền đồng Việt Nam liên tục mất giá, tỷ giá giữa tiền đồng trượt từ mức 17.941 VND/USD vào tháng 1 năm 2010 lên 20.336 VND/USD vào tháng 2 năm 2011;[14]nợ công tăng lên đáng kể, từ 43,8% giá trị GDP năm 2008 lên 51,3% năm 2010;[15] và đặc biệt là nhập siêu lớn kéo dài trong nhiều năm.

Từ năm 2007, thâm hụt cán cân thương mại của Việt Nam ngày càng nghiêm trọng và trở thành một trong những mối lo ngại hàng đầu. Giá trị nhập siêu hàng năm liên tục tăng, tỷ trọng nhập siêu so với GDP tăng đến mức báo động.[16] Thâm hụt thương mại nghiêm trọng trong tài khoản vãng lai ảnh hưởng xấu tới tính bền vững của cán cân thanh toán, gây áp lực lên tỷ giá, nợ nước ngoài, lạm phát, từ đó đe dọa ổn định vĩ mô và tăng trưởng sau khủng hoảng. Đối với Việt Nam, rủi ro của một cuộc khủng hoảng cán cân thanh toán với hệ quả khủng hoảng tiền tệ hiện hữu đến mức độ nào? Đâu là nguyên nhân của tình trạng thâm hụt thương mại (thâm hụt tài khoản vãng lai)[17] lớn như hiện nay? Và quan trọng hơn, đâu là những giải pháp khả thi cho tình trạng nói trên? Đây là những câu hỏi mà tác giả của bài viết muốn trả lời.

Vấn đề thâm hụt thương mại (và thâm hụt tài khoản vãng lai) không phải là vấn đề mới và đã được chúng tôi đề cập trong một nghiên cứu trước (Nguyễn Thắng và đồng sự, 2008 [6]. Trong bài viết này, trước tình hình biến động mới, chúng tôi xem xét lại vấn đề thâm hụt thương mại trong bối cảnh nền kinh tế toàn cầu và kinh tế Việt Nam sau khủng hoảng. Bài viết được cấu trúc như sau: mục một sẽ so sánh mức thâm hụt tài khoản vãng lai của Việt Nam với một số quốc gia, từ đó đánh giá mức độ nghiêm trọng của thâm hụt thương mại; mục hai sẽ phân tích và tìm ra các nguyên nhân chính cùng những gợi ý về giải pháp nhằm đưa thâm hụt cán cân vãng lai về mức độ an toàn, đảm bảo sựổn định cho nền kinh tế; từ đó, phần III sẽ tổng hợp lại các chính sách khả thi trong ngắn hạn và dài hạn, và cuối cùng là kết luận.

II. TÌNH HÌNH THÂM HỤT TÀI KHOẢN VÃNG LAI CỦA VIỆT NAM

Thâm hụt thương mại của Việt Nam trong thập kỷ vừa qua đã trở thành một trong những mất cân đối vĩ mô nghiêm trọng (xem Hình 3.1), đặc biệt từ năm 2007 khi Việt Nam trở thành thành viên chính thức của WTO. Năm 2007, mức thâm hụt thương mại lên tới 10,4 tỷ USD, tương đương 14,56% GDP.[18] Trong các năm sau đó, cán cân thương mại của Việt Nam cũng liên tục thâm hụt lớn: 8% GDP trong năm 2009 và 10,15% GDP trong năm 2010. Nghiêm trọng hơn, thâm hụt thương mại của Việt Nam chưa có dấu hiệu giảm. Nhập siêu trong những tháng cuối năm 2010 tăng trở lại và vẫn tương đối lớn trong hai tháng đầu năm 2011.

Hình 3.1. Nhập siêu và thâm hụt tài khoản vãng lai của Việt Nam giai đoạn 2000-2010 (%GDP)

Nguồn: Lập theo số liệu của IMF[19]

Để thấy rõ hơn mức độ nghiêm trọng của thâm hụt cán cân vãng lai của Việt Nam, chúng tôi sẽ so sánh Việt Nam với một số quốc gia trong khu vực (Hình 3.2). Dựa trên số liệu đã có, chúng tôi có một số nhận định như sau: (i) trong năm 2010, Việt Nam thuộc trong một số ít các nước (Việt Nam, Ấn Độ và Myanma) có thâm hụt cán cân vãng trong khu vực Đông Á và Đông Nam Á; (ii) Mức độ thâm hụt tài khoản vãng lai của Việt Nam cao hơn hẳn các quốc gia khác; (iii) Thâm hụt ở mức rất cao, cao hơn 5% – mức vẫn được coi là có thể chấp nhận được (mức an toàn); và (iv) thâm hụt kéo dài trong nhiều năm liên tiếp.

Hình 3.2. Tài khoản vãng lai của các nước khu vực châu Á năm 2010 (% GDP)

Nguồn: Lập theo số liệu trích từ Economy watch[20]

Trên thực tế, nhập siêu hoặc/và thâm hụt tài khoản vãng lai không hoàn toàn mang hàm ý xấu; mà chỉ trở nên xấu trong từng trường hợp kinh tế vĩ mô và cơ cấu kinh tế nhất định.[21]Với một nước có tốc độ tăng trưởng cao và đang ở giai đoạn đầu của phát triển như Việt Nam thì nhập siêu và thâm hụt tài khoản vãng lai là điều không có gì đáng ngạc nhiên. Xét ở một mức độ nào đấy, điều này có khi còn là cần thiết để Việt Nam có thể tận dụng được nguồn vốn từ bên ngoài phát triển kinh tế và cải thiện đời sống người dân. Tuy nhiên, thâm hụt cao và thường xuyên sẽ tiềm ẩn nhiều rủi ro, thực tế cho thấy thâm hụt thương mại (nhập siêu) và hệ quả là thâm hụt tài khoản vãng lai đã gây ra nhiều vấn đềở một số quốc gia. Nhiều nước đã lâm vào khủng hoảng (khủng hoảng nợ, khủng hoảng tiền tệ) sau khi có mức thâm hụt thương mại lớn, thường xuyên và lâu dài mà điển hình là cuộc khủng hoảng châu Á những năm 1997-1998.

III. SỰ BỀN VỮNG TÀI KHOẢN VÃNG LAI CỦA VIỆT NAM

Thâm hụt thương mại và thâm hụt tài khoản vãng lai của một nước xảy ra khi nhập khẩu nhiều hơn xuất khẩu, tiêu dùng trong nước vượt quá khả năng sản xuất. Để duy trì sự thâm hụt này thì nước đó cần có ngoại tệ để thanh toán cho các khoản nhập khẩu nhiều hơn này, nguồn ngoại tệ có thể từ FDI, đầu tư gián tiếp, vay ngắn hạn, dài hạn, kiều hối, ODA và dự trữ chính thức... Như vậy, thâm hụt tài khoản vãng lai của một quốc gia thường đi cùng với thặng dư trên tài khoản vốn hoặc thay đổi trong dự trữ ngoại hối, những nguồn cơ bản để đáp ứng các nhu cầu nhập khẩu của quốc gia.

Do đó, về mặt lý thuyết, thâm hụt thương mại hay thâm hụt tài khoản vãng lai có thể không ảnh hưởng tới ổn định vĩ mô nếu như tài khoản vốn còn thặng dư hoặc dự trữ ngoại hối của chính phủ còn khả năng tài trợ cho thâm hụt. Tuy nhiên, trên thực tế, khi tài khoản vãng lai càng thâm hụt nhiều thì lại càng khó có thặng dư trên tài khoản vốn, nguyên nhân đơn giản là cũng như đi vay nợ, khi con nợ không có nhiều khả năng chi trả thì chủ nợ cũng ngần ngại cho vay.

Xét đến trường hợp của Việt Nam, tài khoản vãng lai trong những năm qua được tài trợ khá đều đặn bởi những luồng chuyển giao và thặng dư từ tài khoản vốn: nguồn kiều hối vẫn duy trì đều đặn và đạt mức 8 tỷ USD năm 2010; tài khoản vốn cũng luôn thặng dư với lượng vốn FDI vào Việt Nam khá tốt, đạt 7,6 tỷ USD trong năm 2010; đầu tư gián tiếp ròng cũng phục hồi sau khủng hoảng đạt 1,6 tỷ USD từ mức -0,1 tỷ USD năm 2009.

Mặc dù nguồn kiều hối và FDI khá đều đặn song do lượng nhập siêu lớn nên dự trữ ngoại hối của Việt Nam trong năm 2010 đã giảm đi nhiều. Dự trữ ngoại hối năm 2009 chỉ còn 14,1 tỷ USD, tương đương với hai tháng nhập khẩu, sang đến năm 2010 dự trữ ngoại hối dù có tăng lên một chút tới 15,4 tỷ USD song tính tương đương số tháng nhập khẩu thì chỉ còn 1,9 tháng. Dự trữ ngoại hối ít đã dấy lên lo ngại khó giữ giá đồng tiền nếu trường hợp xấu nhất xảy ra: tiền đồng mất giá do khủng hoảng cán cân thanh toán khi thâm hụt tài khoản vãng lai quá trầm trọng.

Bên cạnh đó, nợ nước ngoài của Việt Nam trong hai năm gần đây cũng tăng đáng kể, mức độ nợ được IMF dự báo tăng lên tới 40,8% vào năm 2010 từ mức chỉ hơn 33% năm 2008. Giá trị các khoản nợ ngắn hạn của Việt Nam cũng đang tăng dần, nếu như năm 2009, các khoản nợ này là dưới 0,1 tỷ USD thì sang 2010, nợ ngắn hạn là 0,4 tỷ USD. Điều này khiến chỉ số dự trữ ngoại hối so với tổng dư nợ ngắn hạn của Việt Nam cũng sụt giảm mạnh, từ mức 10.177,0 năm 2007 xuống chỉ còn 290 trong năm 2009. Với những chỉ số cho thấy tình trạng nợ và thanh khoản xấu đi như hiện nay, một khi đồng tiền mất giá mạnh thì Việt Nam sẽ khó có thể trả nợ, hệ quả một khủng hoảng nợ là không tránh khỏi.

Như vậy qua phân tích cho thấy trong năm 2011, nhập siêu của Việt Nam khó giảm mạnh. Và dù tiềm năng những nguồn bù đắp thâm hụt như kiều hối, thặng dự trên tài khoản vốn từ ODA, FDI, hay các khoản vay nợ vẫn còn nhưng trong trường hợp thâm hụt thương mại năm 2011 tiếp tục xấu đi thì khả năng xảy ra khủng hoảng cán cân thanh toán là rất lớn[22]. Thực trạng này đã đặt ra yêu cầu hết sức cấp thiết cần phải hạn chế nhập siêu và cải thiện thâm hụt cán cân vãng lai. Phần tiếp theo sẽ đi vào tìm hiểu nguyên nhân gây ra thâm hụt này để có thể đưa ra những giải pháp khả thi.

IV. NGUYÊN NHÂN THÂM HỤT TÀI KHOẢN VÃNG LAI VÀ GIẢI PHÁP KHẮC PHỤC

Thâm hụt tài khoản vãng lai có nguồn gốc chủ yếu từ thâm hụt cán cân thương mại, tức là nhập khẩu nhiều hơn xuất khẩu. Ở Việt Nam, tốc độ tăng trưởng xuất khẩu trung bình cả giai đoạn 2000-2010 là 17,43% trong khi tốc độ tăng trưởng nhập khẩu là 18,42%; chính sự chênh lệch này đã khiến cho thâm hụt thương mại tăng từ 1,15 tỷ USD năm 2000 lên tới 18,028 tỷ USD năm 2008. Năm 2010, kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam đạt 72,19 tỷ USD nhưng nhập khẩu cũng đồng thời tăng lên 84,81 tỷ USD, do vậy thâm hụt thương mại tăng lên tới 12,8 tỷ USD.

Để có thể phân tích được rõ hơn nguyên nhân nhập khẩu của Việt Nam tăng mạnh hơn xuất khẩu, phần tiếp theo sẽ phân tích cơ cấu xuất nhập khẩu trong thời gian qua.

4.1. Cơ cấu xuất nhập khẩu của Việt Nam

Xét đến cơ cấu bạn hàng xuất khẩu, xuất khẩu của Việt Nam tập trung chủ yếu sang khu vực các nước phát triển và một số nền kinh tế mới nổi (Hình 3.3). Giá trị xuất khẩu sang các thị trường chính nhưMỹ, EU, ASEAN, Nhật Bản, Trung Quốc, Australia, chiếm tới 74% tổng kim ngạch xuất khẩu. Cơ cấu thị trường xuất khẩu trong cả giai đoạn cũng có sự thay đổi đáng kể, từ năm 2006 đến nay, tỷ trọng của thị trường Mỹ và Trung Quốc tăng trở lại trong khi tỷ trọng thị trường EU, ASEAN, Nhật Bản và Australialại có xu hướng giảm dần.

Hình 3.3: Một số thị trường xuất khẩu chính của Việt Nam

Nguồn: Theo số liệu từ Tổng cục Thống kê

Về cơ cấu mặt hàng, các mặt hàng xuất khẩu chính của Việt Nam vẫn chủ yếu là các sản phẩm thô hoặc sơ chế, hoặc các sản phẩm chế biến có mức độ thâm dụng lao động cao, những sản phẩm đặc trưng cho nền kinh tếở giai đoạn đầu phát triển.

Với cơ cấu mặt hàng và cơ cấu thị trường như vậy, việc gia tăng giá trị xuất khẩu của Việt Nam là hết sức khó khăn do nhiều yếu tố. Về mặt cung, hàng nông sản và tài nguyên của Việt Nam có nguồn cung khó tăng mạnh do bản chất của sản xuất nông nghiệp và do trữ lượng tài nguyên có hạn đang giảm dần. Mặt khác những mặt hàng này chủ yếu thuộc phân kỳ giá thấp nên khi cung hạn chế sẽ càng khó gia tăng giá trị xuất khẩu. Hàng công nghiệp của Việt Nam ngoài tính cạnh tranh về giá cả thì chưa khẳng định được thương hiệu, giá trị xuất khẩu chưa cao nên dù tăng về lượng cũng khó đẩy mạnh kim ngạch xuất khẩu. Hơn nữa, cả sản xuất nông nghiệp và công nghiệp của Việt Nam đều phụ thuộc nhiều vào đầu vào nhập khẩu như phân bón, thức ăn gia súc, thuốc trừ sâu và các loại máy móc, thiết bị, nguyên nhiên liệu, như vậy hàng hóa thành phẩm của Việt Nam khó có thể cạnh tranh với chính những nước cung cấp đầu sản xuất những thành phẩm ấy.

Về mặt cầu, các thị trường chính của Việt Nam là các nước phát triển như Mỹ, Nhật, EU… Các quốc gia này luôn đặt ra những đòi hỏi ngày càng khắt khe về chất lượng hàng hóa trong khi hàng Việt Nam chưa được khẳng định về khía cạnh này nên khó đáp ứng được những yêu cầu đó nhằm đẩy mạnh xuất khẩu. Hơn nữa, những mặt hàng xuất khẩu của Việt Nam là hàng hóa thuộc phân kỳ giá thấp, dễ thay thế, có tính co giãn của cầu theo giá lớn trong khi giá cả trên thị trường quốc tế dao động mạnh nên xuất khẩu không ổn định. Như vậy, cả về phía cung và phía cầu đều cho thấy những khó khăn trong việc đẩy mạnh xuất khẩu của Việt Nam.

Hình 3.4: Nhập khẩu của Việt Nam từ các nước và các khu vực giai đoạn 2000-2010

Nguồn: Theo số liệu từ Tổng cục Thống kê

Xét về cơ cấu nhập khẩu của Việt Nam trong giai đoạn vừa qua, Việt Nam đã chuyển hướng sang nhập khẩu từ Trung Quốc nhiều hơn (Hình 3.4). Những năm gần đây, tỷ trọng nhập khẩu từ các thị trường chính như Nhật Bản, Singapore, Đài Loan đều giảm mạnh, trong khi đó nhập khẩu từ thị trường Trung Quốc lại tăng đáng kể, lên tới hơn 23% tổng giá trị nhập khẩu năm 2010.[23]

Hình 3.5: Cơ cấu nhập khẩu hàng hóa của Việt Nam năm 2010

Nguồn: Theo số liệu từ Tổng cục Thống kê

Xét về cơ cấu mặt hàng nhập khẩu, Việt Nam chủ yếu nhập khẩu các mặt hàng tư liệu sản xuất (Hình 3.5), năm 2009 tỷ trọng nhóm hàng này chiếm tới 90,2% tổng giá trị nhập khẩu. Mặc dù tỷ trọng này giảm so với năm 2000 (93,8%) song giảm không đáng kể. Bên cạnh đó, nhập khẩu hàng xa xỉ trong những năm gần đây đang có xu hướng gia tăng.[24]

Hình 3.6: Cơ cấu nhập khẩu hàng hóa của Việt Nam từ Trung Quốc năm 2010

Nguồn: Theo số liệu từ Tổng cục Thống kê

Cơ cấu hàng nhập khẩu từ Trung Quốc, bạn hàng chính của Việt Nam, cũng tương tự theo đó (Hình 3.6), tỷ trọng nguyên phụ liệu cho các ngành công nghiệp chế biến (chủ yếu là công nghiệp chế biến phục vụ xuất khẩu) là 35%, tỷ trọng các mặt hàng nhiên liệu như xăng dầu, khí đốt và các mặt hàng tư liệu sản xuất nông nghiệp, và máy móc, thiết bị (công nghệ) cũng đều cao.[25]

Hình 3.7: Nhập siêu của Việt Nam với các nền kinh tế giai đoạn 2000- 2010 (tỷ USD)

Nguồn: Theo số liệu từ Tổng cục Thống kê.

Với cơ cấu nhập khẩu như vậy, khi muốn thúc đẩy gia tăng sản xuất trong nước hoặc gia tăng sản xuất đẩy mạnh xuất khẩu thì ngay lập tức sẽ khiến cho nhập khẩu vào Việt Nam tăng mạnh, điều này lý giải cho việc nhập siêu cao hơn khi xuất khẩu hồi phục trong năm 2010, đặc biệt là nhập siêu từ Trung Quốc, quốc gia được coi là có tính cạnh tranh cao trong việc cung cấp hàng hóa nguyên vật liệu giá rẻ, như có thể thấy trong Hình 3.7.

Như vậy cơ cấu thị trường và cơ cấu mặt hàng xuất nhập khẩu như phân tích ở trên cho thấy nguyên nhân dẫn đến tình trạng nhập khẩu của Việt Nam chủ yếu nằm ở cơ cấu ngành kinh tế: trong nước không đáp ứng được nhu cầu cả về hàng nguyên, nhiên vật liệu cho sản xuất và hàng tiêu dùng chất lượng cao nên Việt Nam buộc phải nhập khẩu những đầu vào và hàng hóa này từ nước ngoài.

4.2. Công nghiệp hỗ trợ yếu kém

Sự thiếu hụt tư liệu sản xuất là do ngành công nghiệp hỗ trợ trong nước trì trệ suốt cả thời gian dài và vẫn chưa thể ngay lập tức vực dậy được. Trong ngành công nghiệp hỗ trợở Việt Nam chủ yếu mới chỉ có các doanh nghiệp nhỏ và vừa và cũng chỉ dừng lại ở các ngành công nghiệp hỗ trợ cấp thấp. Trong một số ngành công nghiệp hỗ trợ quan trọng có doanh nghiệp nhà nước đóng vai trò chủ đạo tuy nhiên những doanh nghiệp này không thực hiện chuyên môn hóa từng khâu mà sản xuất toàn bộ các khâu của sản phẩm nên không đạt được tính kinh tế theo quy mô, hiệu quả hoạt động kém. Bên cạnh đó, sản phẩm công nghiệp hỗ trợ Việt Nam cũng chưa cạnh tranh được với sản phẩm công nghiệp hỗ trợ nhập khẩu từ nước ngoài về nhiều mặt, từ chất lượng không ổn định, giá cả cao đến khả năng cung cấp hàng hóa với số lượng lớn đúng thời hạn còn hạn chế. Những đặc điểm này tiêu biểu ở một số ngành như công nghiệp ô tô, công nghiệp nguyên phụ liệu hàng dệt may.

Những yếu kém này không những gây ra vấn đề nhập siêu mà còn ảnh hưởng đến một nhân tố khác tác động đến sự bền vững tài khoản vãng lai – nguồn vốn FDI như đã phân tích ở trên. Công nghiệp hỗ trợ yếu kém nên khi đầu tư vào một số ngành sản xuất sẽ gặp phải khó khăn về cung nguyên liệu đầu vào, từ đó làm giảm khả năng hấp thụ công nghệ và kỹ năng quản lý từ nguồn vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài cũng như khả năng thu hút nguồn vốn đó, tạo rào cản đối với việc cải thiện năng lực sản xuất và gia tăng xuất khẩu cho nền kinh tế cũng như khó khăn trong thu hút nguồn ngoại tệ bù đắp thâm hụt.

4.3. Chính sách thương mại chưa hợp lý

Bên cạnh những mặt hàng trong nước không thể sản xuất, có nhiều mặt hàng mặc dù trong nước có thể sản xuất được nhưng Việt Nam vẫn nhập khẩu lớn, nguyên nhân của vấn đề này có thể nằm ở chính sách thuế chưa hợp lý, điều này sẽ thể hiện rõ hơn ở tỷ lệ bảo hộ thực tế cho hàng hóa (Bảng 3.1).

Bảng 3.1: Tỷ lệ bảo hộ hữu hiệu và hệ số lan tỏa (%)

Mặt hàng

ERP

Hệ số lan tỏa [26]

NPR

Thức ăn chăn nuôi

-59,182

1,399

1,927

Bột mì

-55,728

1,213

4,175

Sản phẩm khác trừ dầu khí

-16,548

1,580

1,612

Thịt heo

-13,104

1,393

0,000

Phương tiện vận tải khác

-9,629

1,353

1,049

Gia cầm

-5,126

1,241

0,000

Hóa chất hữu cơ cơ bản

-4,032

1,410

0,001

Nhựa và cao su tổng hợp

-1,250

1,271

0,001

Quần áo các loại

-1,044

1,415

3,814

Xăng dầu, nhớt

-0,990

1,511

-

Phân bón

-0,946

1,441

0,000

Thứ phẩm nhựa

-0,453

1,004

-

Nguồn: Bùi Trinh (2010) [9]

Theo Bảng 3.1, tiêu biểu có thể thấy ngành sản xuất thức ăn chăn nuôi, xăng dầu, nhớt, nhựa và cao su tổng hợp có tỷ lệ bảo hộ danh nghĩa dương, tuy nhiên mức bảo hộ thực tế lại âm lớn[27], như vậy sản xuất thức ăn chăn nuôi và nguyên liệu như nhựa, cao su trong nước không thể phát triển. Trong khi đó, đây lại là một trong số những ngành tương đối quan trọng đối với nền kinh tế có tính cạnh tranh chủ yếu nhờ vào các mặt hàng thô hoặc sơ chế và các mặt hàng công nghiệp chế biến thâm dụng lao động nhưViệt Nam[28], sự sụt giảm sản xuất trong những ngành này dễ dàng dẫn đến sụt giảm trong nhiều ngành khác, giảm năng lực sản xuất của nền kinh tế và gia tăng nhập khẩu. Như vậy chính sách thuế thời gian qua chẳng những chưa bảo hộ được cho các ngành công nghiệp quan trọng trong nước mà thậm chí còn đẩy các ngành này vào sự đình trệ bởi thực hiện tự do hóa thương mại quá nhanh, quá sốt sắng khi chưa đủ năng lực cạnh tranh, làm sụt giảm sản xuất và khiến tình trạng thâm hụt thương mại trầm trọng hơn.

Nhìn chung những phân tích về cơ cấu xuất nhập khẩu cho thấy để giảm thâm hụt tài thương mại thì cần thúc đẩy xuất khẩu đi kèm với phát triển sản xuất các ngành công nghiệp hỗ trợ, hạn chế nhập khẩu hàng tiêu dùng cùng những mặt hàng mà sản xuất trong nước có khả năng thay thế. Việc đẩy mạnh công nghiệp hỗ trợ có thể thực hiện được thông qua một loạt các biện pháp như: nâng cao nhận thức và tăng cường đầu tư cho công nghiệp hỗ trợ để song song tận dụng những công nghệ về vốn và kỹ thuật từ khu vực FDI, thúc đẩy FDI vào tạo nguồn cung cùng sức cầu cho các sản phẩm công nghiệp hỗ trợ; rà soát hoàn thiện, ban hành những văn bản pháp quy mới đồng bộ thúc đẩy công nghiệp hỗ trợ phát triển; lựa chọn các ngành công nghiệp hỗ trợưu tiên với chính sách bảo hộ phù hợp. Tuy vậy việc phát triển công nghiệp hỗ trợ là biện pháp trong dài hạn, còn trước mắt, có một số biện pháp có thể thực hiện ngay là việc hạn chế nhập khẩu bằng các công cụ trực tiếp của chính sách thương mại với việc lựa chọn kỹ lưỡng các mặt hàng để áp dụng những chính sách này.

Hạn chế nhập khẩu của Việt Nam trước hết cần phải tính đến tỷ lệ bảo hộ thực tế cho các ngành công nhiệp trong nước, cần xác định những ngành trọng tâm để có chính sách thương mại hợp lý, tạo sự phát triển cho những ngành này nhằm nâng cao khả năng sản xuất trong nước, đẩy mạnh xuất khẩu và hạn chế nhập khẩu. Cụ thể, trước hết cần tập trung vào hạn chế các mặt hàng xa xỉ, ví dụ như ô tô, thuốc lá, điện thoại… Những mặt hàng tiếp theo có thể hạn chế nhập khẩu là nguyên liệu đầu vào có khả năng thay thế từ thị trường nội địa, khi hạn chế những mặt hàng này không những chỉ giảm nhập khẩu mà còn tạo thị trường cho ngành sản xuất đó trong nước.

Việt Nam có thể thực hiện được biện pháp này trong khuôn khổ những cam kết của WTO, sử dụng các biện pháp phi thuế quan như hàng rào kỹ thuật, các quy định về vệ sinh dịch tễ…, hoặc sử dụng công cụ thuế quan, tăng thuế lên tới mức thuế cam kết trần trong lộ trình cắt giảm thuế. Trong trường hợp của Việt Nam, dư địa thuế suất là tương đối đáng kể như có thể thấy trong Hình 3.8.

Từ Hình 3.8 có thể thấy dư địa tăng thuế nhập khẩu của Việt Nam đối với các nhóm hàng nhập khẩu chính vẫn còn khá nhiều, như đối với sản phẩm từ sữa, bông và sợi bông, xăng dầu các loại, đường và các sản phẩm bánh kẹo, phương tiện vận tải, những mặt hàng này lại là những mặt hàng sản xuất trong nước có thể thay thế được nên khi tăng thuế thì sẽ hạn chế được nhập khẩu đồng thời đưa lại thị trường cho sản xuất trong nước.

Hình 3.8: Mức thuế áp dụng và mức thuế trần cam kết cuối cùng trong WTO đối với các mặt hàng của Việ Nam

Nguồn: Lập theo WTO[29]

Bên cạnh đó, chúng ta cũng có thể áp dụng các biện pháp hạn chế nhập khẩu trong trường hợp khẩn cấp dựa trên điều khoản Ngoại lệ về cán cân thanh toán (BOP) tại Điều XII và XVIII:B GATT 1994 và Điều XII GATT. Theo đó, khi gặp tình trạng bất cập về BOP, các thành viên WTO được phép áp dụng các biện pháp hạn chế thương mại thông qua việc tác động đến giá hoặc hạn chế khối lượng của hàng hóa được phép nhập khẩu, những biện pháp vốn bị cấm áp dụng trong điều kiện bình thường. Tuy nhiên, ngoại lệ BOP chỉ được sử dụng khi tình hình tài chính đối ngoại và cán cân thanh toán của một nước rơi vào tình trạng nghiêm trọng, còn nếu chỉ thâm hụt cán cân thương mại trong tình hình tài chính đối ngoại của quốc gia vẫn ổn định thì quốc gia đó sẽ không được áp dụng điều khoản này. Đồng thời, ngoại lệ này cũng được sử dụng chỉ trong trường hợp tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc sau: (i) tạm thời; (ii) dựa trên cơ sở giá cả; (iii) minh bạch; và (iv) phải được áp dụng chung với toàn bộ nhập khẩu. Nhưvậy trong trường hợp xấu nhất khi các luồng vốn vào Việt Nam giảm mạnh gây khủng hoảng cán cân thanh toán thì Việt Nam có thể xem xét áp dụng Ngoại lệ BOP nhằm hạn chế áp lực khủng hoảng từ thâm hụt thương mại.[30]

4.4. Chính sách tỷ giá

Ngoài những yếu tố mang tính trung và dài hạn như năng suất nền kinh tế còn thấp, cơ cấu ngành hàng xuất nhập khẩu còn nhiều bất cập, hoặc chính sách thuế trong ngắn hạn, còn có một yếu tố nữa cũng không kém phần quan trọng làm hạn chế xuất khẩu và thúc đẩy nhập khẩu là việc đồng tiền Việt Nam bị định giá ở mức cao hơn giá “thị trường”.

Chính sách tiền tệ nới lỏng kéo dài cho đến tháng 11 năm 2010 của Việt Nam đã dẫn đến áp lực giảm giá đồng nội tệ so với các đồng tiền khác.[31] Trong bối cảnh đó, chính sách tỷ giá ở Việt Nam lại được điều hành một cách cứng nhắc cho đến trước ngày 11/02/2011: mức tỷ giá cố định được duy trì trong một thời gian dài hoặc nếu điều chỉnh thì cũng chỉ là những mức điều chỉnh nhỏ, biên độ dao động thấp.[32] Điều này vô hình chung đã khiến cho hàng hóa nhập khẩu từ nước ngoài vào Việt Nam rẻ đi tương đối, thúc đẩy nhập khẩu tăng lên, đồng thời làm hàng hóa xuất khẩu từ Việt Nam lại trở nên đắt đỏ trên thị trường thế giới, giảm tính cạnh tranh trong xuất khẩu. Năm 2010, đồng Việt Nam đã bị định giá cao 15% so với đồng USD trong khi đồng nhân dân tệ lại mất giá 30% so với USD, như vậy VND đã lên giá mạnh so với Nhân dân tệ, có thể là đây cũng là lý do giải thích cho việc nhập siêu của Việt Nam từ Trung Quốc tăng đột biến trong những năm gần đây.

Từ nguyên nhân này có thể rút ra một trong những biện pháp để giảm thâm hụt thương mại là điều chỉnh tỷ giá linh hoạt đi kèm với giảm mức lạm phát để để đồng Việt Nam có thể xuống giá từ từ, không gây bất ổn mất giá đồng tiền. Thực tế, đến tháng 2/2011, NHNN đã điều chỉnh tỷ giá tăng mạnh (9,3%), đây là mức điều chỉnh lớn được kỳ vọng có tác động tích cực xoa dịu áp lực tỷ giá. Tuy nhiên đi kèm với điều chỉnh tỷ giá, NHNN lại thu hẹp biên độ dao động từ 3% xuống chỉ còn 1% trong khi không có nỗ lực can thiệp đáng kể nào để giữ mức tỷ giá mới điều chỉnh, động thái này đã khiến thị trường lo ngại do dự trữ ngoại hối thấp nên NHNN không thể can thiệp bảo vệ tỷ giá[33], càng tạo kỳ vọng tỷ giá sẽ tiếp tục tăng dễ gây lạm phát cao và quay trở lại làm cho đồng tiền lên giá khi mức tỷ giá chưa được điều chỉnh tiếp. Như vậy, NHNN cần linh hoạt hơn nữa trong điều chỉnh tỷ giá cho đồng bộ với chính sách tiền tệ và mỗi khi điều chỉnh thì cần có những can thiệp cần thiết để hỗ trợ cho mục tiêu tỷ giá đặt ra.

4.5. Vấn đề cân đối vĩ mô tiết kiệm - đầu tư

Để thấy được nguyên nhân thâm hụt tài khoản vãng lai từ kinh tế vĩ mô, có thể xét đến đẳng thức cơ bản về tổng cầu của nền kinh tế:

Y= C+I+G+NX (1)

trong đó Y: tổng cầu của nền kinh tế; C là tiêu dùng; I là đầu tư; G là chi tiêu chính phủ; NX là giá trị xuất khẩu ròng (tức là bằng xuất khẩu trừ nhập khẩu, hay nếu xét một cách đơn giản có thể coi giá trị này tương tự như tài khoản vãng lai (CA)). Biến đổi đẳng thức ta có: CA="NX" = Y-C-G-I="S-I" (2), với S là mức tiết kiệm của nền kinh tế; S chính bằng tổng thu nhập trừ đi các khoản chi tiêu của chính phủ và của người dân.

Như vậy đẳng thức (2) cho thấy thâm hụt tài khoản vãng lai chính là do mất cân đối giữa tiết kiệm và đầu tư trong nền kinh tế. Phân tách nhỏ hơn có thể thấy một loạt các yếu tố gây mất cân đối này ở Việt Nam: (i) sử dụng các nguồn vốn đầu tư và các khoản vay nợ nước ngoài không hiệu quả, (ii) mức tiết kiệm tư nhân trong nền kinh tế thấp, (iii) thâm hụt ngân sách chính phủ cao do chi tiêu công nhiều và đầu tư công kém hiệu quả.[34]

Để có thể hạn chế những mất cân đối này, Việt Nam cần phải thực hiện một loạt các chính sách nhằm điều tiết tiết kiệm và đầu tư: nâng cao tỷ lệ tiết kiệm; tận dụng và khai thác tối đa ưu điểm của những dòng vốn nước ngoài về mặt chất lượng (ví dụ như hấp thụ công nghệ và kỹ năng quản lý) và khối lượng (tạo điều kiện thuận lợi thu hút vốn nhiều hơn); rà soát, kiểm tra và cơ cấu hợp lý các khoản chi tiêu – thực hiện tiết kiệm, và đầu tư công để nâng cao hiệu quả đầu tư: tránh đầu tư dàn trải, không nóng vội thực hiện phân cấp tài khóa, đồng thời cũng không đầu tư lấn át vào những lĩnh vực tư nhân có khả năng đảm nhận nhằm khai thác tối đa tính hiệu quả của các khu vực kinh tế.

Như vậy có thể tổng hợp lại các nguyên nhân chính nhất gây ra tình trạng nhập siêu trong nền kinh tế Việt Nam, đó là: (i) do cơ cấu xuất nhập khẩu phát sinh từ cơ cấu ngành kinh tế và một số chính sách, (ii) sự mất cân đối vĩ mô giữa tiết kiệm và đầu tư, và (iii) thâm hụt ngân sách chính phủ. Mục ba sẽ tổng hợp lại các gợi ý về các giải pháp trong ngắn hạn và dài hạn khắc phục vấn đề này.

V. CÁC BIỆN PHÁP GIẢM THÂM HỤT TÀI KHOẢN VÃNG LAI

5.1. Các biện pháp ngắn hạn

a. Giảm thâm hụt thương mại thông qua hạn chế nhu cầu đầu tư và tiêu dùng:

· Thực hiện chính sách tiền tệ thắt chặt: tăng lãi suất, thắt chặt tín dụng.

· Xem xét và tính toán tỷ lệ bảo hộ để có chính sách thuế hợp lý.

· Sử dụng các công cụ trực tiếp của chính sách thương mại, các biện pháp thuế quan trong giới hạn cam kết MFN và các biện pháp phi thuế quan như sử dụng các hàng rào kỹ thuật và hạn ngạch nhập khẩu; cân nhắc vận dụng điều khoản Ngoại lệ BOP trong quy định của WTO đối với tình huống khẩn cấp.

b. Giảm thâm hụt ngân sách thông qua cắt giảm chi tiêu, đầu tư công:

· Cắt giảm mạnh mẽ chi tiêu công.

· Ngừng ngắn hạn các khoản đầu tư công (áp dụng trên cơ sở thận trọng).

· Kiểm soát chặt chẽ hoạt động đầu tư của các doanh nghiệp nhà nước.

c. Tìm kiếm thêm các dòng vốn khả dĩ bù đắp trong ngắn hạn:

· Đẩy mạnh thu hút vốn đầu tư nước ngoài, đặc biệt là FDI (trên cơ sở thận trọng nhằm tránh nguy cơ tiếp nhận FDI chất lượng kém để lại tác động tiêu cực dài hạn) và tận dụng nguồn vốn này một cách hiệu quả.

· Tạo thuận lợi thu hút kiều hối.

d. Chính sách tiền tệ và tỷ giá hối đoái:

· Tiếp tục thắt chặt tiền tệ.

· Cho phép đồng Việt Nam được biến động linh hoạt hơn.

5.2. Các biện pháp dài hạn

a. Đẩy mạnh quá trình dịch chuyển cơ cấu kinh tế, phát triển ngành công nghiệp hỗ trợ trong nước để thúc đẩy sản xuất, xuất khẩu và thu hút đầu tư.

b. Tăng hiệu quả đầu tư của cả khối doanh nghiệp ngoài quốc doanh lẫn DNNN. Cải thiện chỉ số ICOR.

c. Xây dựng sân chơi bình đẳng cho tất cả các doanh nghiệp.

d. Giảm thâm hụt ngân sách thông qua cắt giảm chi tiêu, đầu tư công: Đặt mục tiêu cắt giảm thâm hụt ngân sách thành chiến lược dài hạn.

VI. KẾT LUẬN

Bài viết này trình bày những phân tích về mức độ, nguyên nhân và giải pháp đối với tình trạng thâm hụt vãng lai của Việt Nam. Thâm hụt thương mại và do đó là thâm hụt vãng lai không phải luôn là yếu tố tiêu cực. Tùy thuộc vào tình hình kinh tế vĩ mô mà thâm hụt thương mại là dấu hiệu tích cực hay là yếu tốảnh hưởng tiêu cực đến nền kinh tế. Hiện tại, mức độ thâm hụt thương mại và tài khoản vãng lai của Việt Nam là nghiêm trọng cả về tương đối và tuyệt đối. Thâm hụt thương mại đã vượt quá ngưỡng được coi là an toàn, đồng thời so với các nước trong khu vực và các nền kinh tế mới nổi trên thế giới, tình trạng thâm hụt thương mại và cán cân vãng lai của Việt Nam là cao. Nguyên nhân chính dẫn đến thâm hụt thương mại ngày càng tăng là do cơ cấu kinh tế, mất cân đối vĩ mô giữa tiết kiệm và đầu tư, thâm hụt ngân sách chính phủ, và việc sử dụng chưa hiệu quả của các dòng vốn nước ngoài.

Trên cơ sở đó, cùng với việc xem xét các chính sách chính phủ đưa ra trong thời gian qua, chúng tôi đã đưa ra các giải pháp hạn chế nhập siêu trong cả ngắn hạn và dài hạn. Về ngắn hạn, Việt Nam nên sử dụng các công cụ trực tiếp của chính sách thương mại để hạn chế thâm hụt cán cân vãng lai làm khủng hoảng cán cân thanh toán, cùng với đó là chính sách tiền tệ thắt chặt, thực hiện chính sách tỷ giá linh hoạt, tìm kiếm và sử dụng các nguồn vốn ngắn hạn ngoài nước một cách hiệu quả. Về dài hạn, cần tích cực cắt giảm đầu tư công, giảm thâm hụt ngân sách, phát triển các ngành công nghiệp hỗ trợ nhằm xây dựng cơ cấu hợp lý cho nền kinh tế, nâng cao hiệu quả sản xuất và khả năng hấp thụ công nghệ từ các nguồn vốn nước ngoài.

Để có thể thực hiện triệt để các biện pháp này đòi hỏi chính phủ phải kiên quyết. Điều này có thểảnh hưởng tới quyền lợi của các nhóm lợi ích khác nhau song chính phủ cần phải cân nhắc sao cho hài hòa những lợi ích đó để thực hiện triệt để các biện pháp kiềm chế nhập siêu, lấy lại ổn định vĩ mô cho nền kinh tế Việt Nam cho một giai đoạn phát triển bền vững

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Vũ Thành Tự Anh (2010), Bài học từ điều chỉnh tỷ giá, Thời báo Kinh tế Sài Gòn online, ngày 12/3/2011, http://www.thesaigontimes.vn/Home/ diendan/ykien/48514/Bai-hoc-tu-dieu-chinh-ty-gia.html.

2. Bộ Tài chính (2010), Bản tin nợ nước ngoài số 6, website Bộ Tài chính, www.mof.gov.vn/portal/pls/portal/docs/1130409.PDF.

3. International Monetary Fund (2003, 2006, 2010), Vietnam: Article IV Consultation—Staff Report and Public Information Notice. (Series).

4. International Monetary Fund (2009), Thống kê Tài chính Quốc tế, tháng 9/2009.

5. Peter Naray, Paul Baker, Trương Đình Tuyển, Đinh Văn Ân, Lê Triệu Dũng, và Ngô Chung Khanh (2009), Báo cáo phân tích thâm hụt thương mại của Việt Nam và các điều khoản về cán cân thanh toán của WTO, Dự án hỗ trợ thương mại đa biên Việt Nam – Mutrap III.

6. Nguyễn Thắng, Nguyễn Ngọc Anh, Nguyễn Đức Nhật, Nguyễn Cao Đức (2008), Thâm hụt tài khoản vãng lai: Nguyên nhân và giải pháp, Tạp chí Nghiên cứu kinh tế số 363 tháng 8 năm 2008, trang 3-19.

7. Nguyễn Thu Thủy (2009), Một số hạn chế trong phát triển các ngành công nghiệp hỗ trợ tại Việt Nam, Kỷ yếu hội thảo “Phát triển công nghiệp hỗ trợ: Kinh nghiệm của Nhật Bản và một số nước châu Á”, Trường đại học Ngoại Thương, tháng 11 năm 2009, Hà Nội.

8. Nguyễn Thị Hà Trang, Nguyễn Ngọc Anh, Nguyễn Đình Chúc (2011), Thâm hụt tài khoản vãng lai: Nguyên nhân và giải pháp, Bài viết phục vụ Hội thảo “Kinh tế Việt Nam: Những vấn đề đặt ra trong trung và dài hạn”trong khuôn khổ Dự án Hỗ trợ nâng cao năng lực tham mưu, thẩm tra và giám sát chính sách kinh tế vĩ mô của Ủy ban Kinh tế Quốc Hội, ngày 10-11/3/2010, Thành phố Cần Thơ.

9. Bùi Trinh (2010), Measuring the effective rate of protection in Vietnam’s economy with emphasis on the manufacturing industry: an input – output approach, Depocen working paper series N0. 2010/12, Development and Policies Research Center, available at http://depocenwp.org/upload /pubs/BuiTrinh/ERPPaperDEPOCENWP.pdf

4

VÒNG LUẨN QUẨN TRONG KINH TẾ VIỆT NAM VÀ BÀI TOÁN LÃI SUẤT

TS. Quách Mạnh Hào

Phó Tổng Giám đốc, CTCK Thăng Long

I. GIỚI THIỆU

Nền kinh tế Việt Nam đã tiến một bước dài thoát khỏi tình trạng suy thoái có mầm mống từ cuối năm 2007 và kéo dài tới đầu năm 2009. Không thể phủ nhận sự đóng góp tích cực vào tăng trưởng chung của các nỗ lực kích thích kinh tế của Chính phủ mà được nhắc nhiều nhất là gói kích thích kinh tế lên tới 8 tỷ USD trong năm 2009, trong đó nổi bật là chương trình hỗ trợ lãi suất 4% trị giá 4 tỷ. Tuy vậy, một năm sau những hân hoan ban đầu về thành tích thoát khỏi khủng hoảng, nền kinh tế Việt Nam đang đối mặt với những khó khăn mà nguồn gốc của nó lại chính là những nhân tố mang lại thành công trước đó. Trong con mắt của giới nghiên cứu, tiền rẻ là chiếc kẹo ngọt mang lại tăng trưởng, nhưng đồng thời cũng là tác nhân khiến nền kinh tế của chúng ta bị “sâu răng”. Cách tiếp cận ổn định kinh tế vĩ mô trong hoàn cảnh hiện tại là hoàn toàn đúng đắn, nhưng giải pháp để thực hiện điều này, theo chúng tôi, cần một sự lựa chọn thấu đáo giữa hai mục tiêu quan trọng là kiềm chế lạm phát và giảm mặt bằng lãi suất.

Bài viết này bao gồm ba phần. Phần một tổng kết những diễn biến kinh tế vĩ mô nổi bật trong năm 2010 liên quan tới các biến số quan trọng bao gồm tăng trưởng, lạm phát, lãi suất, thâm hụt thương mại và tỷ giá. Chúng tôi đưa ra quan điểm về hiện trạng “vòng luẩn quẩn” và những dấu hiệu của một tình trạng “lạm phát đình đốn”. Nút thắt quan trọng nhất mà chúng tôi chỉ ra là cần phải nhấn mạnh việc giảm mặt bằng lãi suất như là mục tiêu trực tiếp nhất, song song với giảm sức ép lạm phát. Lý do chính cho lập luận này là chính sách thắt chặt tiền tệ trong bối cảnh mặt bằng lãi suất cao trước đó sẽ khiến cho nhiều doanh nghiệp phải cắt giảm sản xuất hơn so với hệ quả của cùng hành động đó khi mặt bằng lãi suất thấp.

Phần hai của bài viết tập trung giải quyết bài toán làm thế nào để giảm lãi suất. Theo quan điểm của chúng tôi, mặt bằng lãi suất tại Việt Nam được hình thành bởi hai nhân tố chính là mặt bằng giá cả chung trong nền kinh tế và cơ chế hình thành lãi vay. Chính phủ dường như sẽ theo đuổi quan điểm truyền thống “lãi suất cao chống lạm phát cao” và do vậy nghiên cứu của chúng tôi giúp chỉ ra cách giảm mặt bằng lãi suất dựa trên cơ chế hình thành lãi vay. Theo lập luận của chúng tôi thì mặt bằng lãi suất có thể giảm được so với hiện tại nếu chúng ta xóa bỏ hoặc xóa bớt được vị thế “tiền rẻ độc quyền” của các Ngân hàng thương mại lớn có lợi thế nắm giữ trái phiếu chính phủ.

Phần ba tiếp tục trả lời câu hỏi về việc mặt bằng lãi suất hợp lý nên ở mức nào. Theo quan điểm của chúng tôi, mặt bằng lãi suất tại Việt Nam không thể quá thấp để tạo ra “tiền rẻ” và hậu quả của nó là lạm phát do cầu kéo, nhưng đồng thời nó cũng không thể quá cao để tạo ra “tiền đắt” mà hậu quả của nó là lạm phát do chi phí đẩy. Bằng những phân tích dựa trên giá thành cho vay của các ngân hàng thương mại và những nhìn nhận về vai trò của mặt bằng lãi suất trong lịch sử, chúng tôi cho rằng mặt bằng lãi suất cho vay tại Việt Nam nên nằm trong khoảng 11-14%. Điều này có nghĩa là nền kinh tế được coi là ổn định nếu mặt bằng lãi suất nằm ở mức này.

II. NÓ ĐÃ XẢY RA, ĐIỀU GÌ TIẾP?

2.1. Tăng trưởng kinh tế

Sự hồi phục của nền kinh tế Việt Nam diễn ra từ quý I/2009 được kích thích chủ yếu bởi gói kích cầu lên tới 8 tỷ USD, trong đó có tới 4 tỷ USD được thực hiện thông qua tài trợ lãi suất 4% cho các doanh nghiệp sản xuất. Gói kích thích kinh tế vào thời điểm đó được đánh giá là thích hợp và phù hợp với xu thế chung của kinh tế toàn cầu, sau khi suy thoái kinh tế và khủng hoảng tài chính lan rộng kể từ sự sụp đổ của đại gia tài chính Lehman Brothers vào tháng 10/2008. Thành tựu nổi bật của quá trình giải cứu nền kinh tế là đưa các doanh nghiệp hoạt động trở lại sau một thời gian dài hoạt động cầm cự, do sức cầu nói chung trong nền kinh tế và bên ngoài sụt giảm mạnh. Đó cũng chính là lý do tại sao các gói kích thích kinh tế cũng thường được gắn với cái tên là “kích cầu”.

Tốc độ tăng trưởng kinh tế cả năm 2009 được ghi nhận ở mức 5,3% không phải là một kết quả tồi, dù tốc độ tăng trưởng kinh tế trung bình thời kỳ trước đó luôn trong khoảng 7,5-8,0%, bởi nó dù sao vẫn tốt hơn so với các nhận định trước đó của nhiều tổ chức có tên tuổi[35]. Năm 2010 tiếp nối đà hồi phục và nền kinh tế tiếp tục có những sự tăng trưởng trong cả ba khu vực kinh tế trọng yếu, với tốc độ tăng trưởng cả năm dự báo có thể đạt gần 7%, tốt hơn so với mục tiêu hồi đầu năm là 6,5%. Tuy vậy, chúng tôi nhấn mạnh rằng tăng trưởng kinh tế thực sự đã là hệ quả của sự đánh đổi các biến số kinh tế vĩ mô khác.

Đồ thị 4.1a: Tăng trưởng theo quý Đồ thị 4.1b: Tăng trưởng theo ngành nghề

2.2. Lạm phát

Hồi phục kinh tế dựa trên nền tảng tiền rẻ tất yếu tạo ra sức ép lạm phát. Ngoài vấn đề đánh đổi kinh điển giữa tăng trưởng và lạm phát, tăng trưởng tại Việt Nam được cho là phải trả một cái giá đắt hơn do hệ số ICOR cao, ở mức 8,0 năm 2009 trong khi năm 2008 là 6,66. Nói một cách đơn giản hơn, hiệu suất đầu tư năm 2009 thực tế giảm 20% so với trước đó. Và nếu chúng ta so sánh với nước lân cận chẳng hạn Thái Lan có ICOR ở mức 5,0, thì có thể thấy rằng chúng ta cần bơm một lượng tiền gần như gấp đôi để có thể tạo ra một mức tăng trưởng ngang nhau[36].

Đồ thị 4.2a: Diễn biến CPI Đồ thị 4.2b: Diễn biến chỉ số giá lương thực

Sự xuất hiện của tiền rẻ cuối cùng cũng dẫn tới hệ quả là đưa mức lạm phát tăng cao hơn mong đợi, đồng thời cũng ghi nhận sự đóng góp không nhỏ giá lương thực thực phẩm và giá xăng dầu thế giới. Cụ thể, chính phủ đặt ra mục tiêu giữ lạm phát ở mức không quá 8% trong năm 2010, nhưng tính đến hết tháng 11/2010, chỉ số giá tiêu dùng đã tăng 9,58% so với đầu năm và tăng 11,09% so với cùng kỳ năm trước. Như vậy, chỉ số giá tiêu dùng bình quân mười một tháng năm 2010 đã tăng 8,96% so với bình quân mười một tháng năm 2009, tức là đã chắc chắn vượt qua mục tiêu 8%.

Một điểm đáng chú ý là sự trở lại của lạm phát được nhìn nhận khác nhau ngay sau khi có sự điều chỉnh giảm giá tiền đồng 2%. Có ý kiến cho rằng sự điều chỉnh của tỷ giá không ảnh hưởng nhiều tới lạm phát do mặt bằng giá thế giới không biến động nhiều[37], nhưng phần lớn cho rằng điều này là hiển nhiên trong điều kiện Việt Nam là nước nhập khẩu hàng hóa với thâm hụt thương mại dự báo tính đến hết tháng 11 vào khoảng 10,8 tỷ USD[38]. Sự tác động của thay đổi tỷ giá tới sức ép lạm phát là đáng quan tâm bởi nó phản ánh những khó khăn nhân đôi nếu tỷ giá không ổn định.

2.3. Lãi suất

Song hành với sức ép lạm phát là mặt bằng lãi suất cao. Tính tại thời điểm cuối tháng 11/2010, cho vay thương mại ước chừng vào khoảng 15-18%, mặt bằng lãi suất tiền gửi cũng đã tăng tới 13-13,5%, thậm chí tới 16%[39] cho kỳ hạn một tháng sau khi việc thả nổi lãi suất được thực hiện[40]. Trong bối cảnh hiện tại, mặt bằng lãi suất cao là điều khó tránh khỏi do lạm phát cao và chính phủ tiếp tục ưu tiên thực hiện các chính sách ổn định kinh tế vĩ mô[41]. Một điểm đáng lưu ý là mặt bằng lãi suất cao hiện tại đang được nhìn nhận là rủi ro thanh khoản ngắn hạn, tạm thời và được thể hiện thông qua việc các mức lãi suất liên ngân hàng tăng rồi giảm trong nửa cuối tháng 11. Tuy nhiên, với việc tỷ suất lợi tức trái phiếu các kỳ hạn tăng và chưa thể hiện dấu hiệu giảm cho thấy kỳ vọng rủi ro ngắn hạn trở thành rủi ro kinh tế mang tính hệ thống là có tồn tại.

Mặt bằng lãi suất cao hiển nhiên không phải là điều có lợi cho nền kinh tế. Một mặt, lãi suất cao dẫn tới tăng trưởng tín dụng tự nguyện giảm sút do các ngân hàng không dám cho vay ra nền kinh tế bởi điều này là quá rủi ro[42]. Mặt khác, đối với các doanh nghiệp tốt, kinh doanh an toàn và đều đặn hơn, do phải chịu chi phí vay vốn quá cao sẽ hoặc là hạn chế hoạt động vay vốn, hoặc là giảm hoặc đóng cửa kinh doanh. Khi trong nền kinh tế chỉ còn lại những doanh nghiệp sử dụng vốn sở hữu thì điều này cũng đồng nghĩa với việc tốc độ tăng trưởng kinh tế giảm sút do sự phụ thuộc quá nhiều vào tín dụng của tăng trưởng. Đồng thời, khi trong nền kinh tế có những doanh nghiệp có mức rủi ro chiếm tỷ trọng cao hơn thì sẽ tạo ra nguy cơ rủi ro hệ thống cao hơn. Khi đó, rủi ro thanh khoản ngắn hạn hoàn toàn có thể chuyển thành rủi ro mang tính hệ thống của nền kinh tế.

Đồ thị 4.3a: Diễn biến lợi tức trái phiéu Đồ thị 4.3b: Diễn biến lãi suất

2.4. Thâm hụt thương mại

Cán cân thương mại của Việt Nam thâm hụt là điều không hề ngạc nhiên do nó luôn luôn như vậy trong một khoảng thời gian dài. Nhưng sự ngạc nhiên đến vào nửa cuối của cuối năm khi mà cán cân thương mại có xu hướng thâm hụt cao hơn và gây áp lực lên tỷ giá. Dưới con mắt của giới nghiên cứu, trong khi xu hướng thâm hụt chung là điều bình thường, thì sức ép lên tỷ giá trong nửa cuối của năm 2010 hẳn phải là một sự kiện không bình thường, thể hiện một sức ép lớn hơn lên dự trữ quốc gia. Điều này có thể được nhìn thấy từ sự thay đổi nhanh chóng trong các con số được công bố.

Cụ thể, trong khi ước lượng 6 tháng đầu năm công bố vào tháng 7, cán cân thanh toán tổng thể thặng dư 4,3 tỷ USD[43] thì đến tháng 10, một báo cáo khác của Bộ Kế hoạch và Đầu tư dự kiến cán cân thanh toán tổng thể thâm hụt khoảng 4 tỷ USD[44]. Thâm hụt thương mại rõ ràng đã tăng mạnh trong 6 tháng cuối năm, từ 4,2 tỷ USD ước trong 6 tháng đầu năm lên tới 10,8 tỷ USD (dự báo) trong 11 tháng và dự kiến cuối năm trong khoảng 12,2-13,5 tỷ USD[45]. Theo đánh giá của chúng tôi, sự tăng tốc của thâm hụt thương mại trong nửa sau của năm là dấu hiệu phản ánh sự giảm sút của sản xuất trong nước – hệ quả của mặt bằng lãi suất cao – từ đó dẫn tới gia tăng nhu cầu nhập khẩu.

Đồ thị 4.4a: Thâm hụt thương mại Đồ thị 4.4b: Diễn biến tỷ giá

2.5. Tỷ giá

Tỷ giá đồng Việt Nam liên tục chịu sức ép kể từ cuối tháng 9 và tính tới thời điểm cuối tháng 11, tỷ giá trên thị trường tự do dao động quanh mức 21,500 trong khi tỷ giá thị trường liên ngân hàng nằm ở mức 19,500, mặc dù vào ngày 19/8, giá trị đồng Việt Nam đã được điều chỉnh giảm 2%. Sức ép liên tục lên đồng Việt Nam là tổng hợp của sức ép tâm lý đến từ lạm phát cao, thâm hụt thương mại và vấn đề nợ của Vinashin. Những lo ngại tâm lý này đã dẫn tới nhu cầu đột biến về nắm giữ đồng USD Mỹ và vàng như là những tài sản có giá. Tuyên bố can thiệp thị trường ngoại hối[46] của Ngân hàng Nhà nước thực tế chỉ giúp bình ổn thị trường trong thời gian rất ngắn, chúng tỏ niềm tin chưa thực sự trở lại. Việc tỷ giá ở mức cao hay thấp không phải là vấn đề, nhưng nếu sức ép tỷ giá dẫn tới những sự điều chỉnh tỷ giá liên tục sẽ tạo ra mối lo ngại đối với những nhà kinh doanh và đầu tư nước ngoài. Vì lý do này, rủi ro tỷ giá được giới nghiên cứu coi như là rủi ro vĩ mô lớn nhất trong năm 2010[47].

2.6. Vòng luẩn quẩn và nút thắt

Chúng ta hẳn không thích thú khi chứng kiến “vòng luẩn quẩn” hiện tại. Các lý thuyết kinh tế tài chính thường cho rằng chính sách tiền tệ thắt chặt sẽ giúp kiềm chế lạm phát, nhưng điều này không hoàn toàn như vậy trong điều kiện mặt bằng lãi suất cao[48]. Trên thực tế Việt Nam hiện tại, nếu lạm phát cao được kiềm chế bằng chính sách tiền tệ thắt chặt kéo dài sẽ dẫn tới hệ quả là sản xuất trong nước gặp khó khăn, nhập siêu, giảm giá tiền đồng và cuối cùng là giá cả hàng hóa trong nước lại tăng – nghĩa là các công cụ chống lạm phát thực tế lại tạo ra lạm phát ở chu kỳ mới[49]. Nói cách khác, đó là dấu hiệu của lạm phát đình đốn[50]. Lý do chính của điều tưởng như mẫu thuẫn với nguyên tắc sách giáo khoa này nằm ở mặt bằng lãi suất quá cao.

Cụ thể, nếu lãi suất cao thì việc thắt chặt sẽ làm cho nhiều doanh nghiệp rời bỏ thương trường hơn do tỷ suất lợi nhuận kinh doanh trung bình không đủ lớn để trang trải vốn vay, và khi đó, tác động của thắt chặt tiền tệ sẽ dẫn tới sự thiếu hụt cung hàng hóa trong nền kinh tế. Còn nếu trong điều kiện mặt bằng lãi suất thấp, việc thắt chặt có thể gây khó khăn cho doanh nghiệp nhưng lại không nhiều doanh nghiệp khó khăn tới mức rời bỏ thương trường bởi tỷ suất lợi nhuận trung bình vẫn đủ lớn để trang trải chi phí lãi. Khi đó, cung hàng hóa vẫn đủ để đáp ứng, giá cả tăng không đáng kể bởi nguyên tắc cạnh tranh sẽ buộc doanh nghiệp phải chủ động giữ giá và chịu chi phí lãi vay tăng lên.

Sơ đồ 4.1: Vòng luẩn quẩn

Như vậy, có thể hiểu việc duy trì chính sách tiền tệ thắt chặt trong điều kiện hiện tại là một lựa chọn đúng theo sách nhưng có thể lại tạo ra sự trả giá lớn hơn nếu lạm phát đình đốn trở thành sự thật. Điều này không mâu thuẫn với quan điểm trong phần đầu bài viết rằng tiền rẻ là nguyên nhân tạo ra lạm phát, bởi vì tiền rẻ trong điều kiện mặt bằng lãi suất thấp sẽ càng khuyến khích những sự đầu tư không hiệu quả và đẩy mức giá cả chung trong nền kinh tế tăng cao hơn bình thường. Giả sử Chính phủ cũng nhìn nhận theo cách này, rất hợp lý để lập luận rằng Chính phủ hẳn đang chờ đón cơ hội để sớm chuyển từ cách tiếp cận ổn định vĩ mô, kiềm chế lạm phát sang kích thích sản xuất trong nước thông qua chính sách tiền tệ nới lỏng. Câu hỏi đặt ra là khi nào thì điều này xảy ra và câu trả lời của chúng tôi là điều này có thể xảy ra trong quý II/2011.

Cơ sở cho nhận định của chúng tôi là giả thuyết về độ trễ tác động của chính sách tiền tệ, được nhìn nhận chủ yếu thông qua diễn biến lạm phát. Trong phần lớn các tháng của năm 2010, trái phiếu chính phủ đều được phát hành bán cho các tổ chức kinh tế, nhưng có thể nhận thấy rõ là việc này được thực hiện mạnh mẽ hơn trong giai đoạn từ quý II/2010, với một lượng trái phiếu chính phủ hơn 30 nghìn tỷ Đồng trong tổng số khoảng 65 nghìn tỷ trái phiếu chính phủ đã phát hành kể từ đầu năm. Điểm chú ý là điều này được thực hiện ngay sau khi chỉ số giá cả CPI đạt mức cao khoảng 9,0-9,5% (so với năm trước) trong các tháng của quý I/2010, cho thấy rõ chủ trương thắt chặt tiền tệ thông qua phát hành trái phiếu nhằm giảm cung ứng tiền trong lưu thông. Ngay khi chỉ số CPI có xu hướng giảm xuống trong quý II/2010, lượng trái phiếu chính phủ phát hành cũng giảm mạnh. Và khi sức ép lạm phát trở lại kể từ cuối quý III/2010 đầu quý IV/2010, trái phiếu chính phủ lại được bán ra với giá trị lớn hơn vào tháng 10.

Như vậy, có thể nhìn nhận rằng, phát hành trái phiếu chính phủ là một trong số các giải pháp trong cách tiếp cận điều hành vĩ mô của chính phủ trong năm 2010. Với việc người mua trái phiếu chủ yếu là các định chế tài chính, phát hành trái phiếu chính phủ cũng đồng nghĩa với việc giảm lượng tiền trong lưu thông thông qua các công cụ tạo tiền. Điều này tại những thời điểm nhất định sẽ gây ra sự khan hiếm thanh khoản trong hệ thống ngân hàng, đặc biệt xuất phát từ những ngân hàng nhỏ. Đó chính là lý do tại sao kể từ tháng 5/2010, lượng tiền bơm ròng qua hoạt động thị trường mở (OMO) với các kỳ hạn ngắn luôn ở trạng thái dương trong khi tại các tháng trước đó thì ở trạng thái âm. Nói một cách khác, phát hành quá nhiều trái phiếu chính phủ tại những thời điểm nhất định sẽ tạo ra các cú sốc thanh khoản và thị trường OMO sẽ giúp để làm “mịn” các cú sốc đó.

Một điểm hết sức đáng chú ý trong các phân tích nêu trên là độ trễ thời gian và hiệu ứng chính sách – rất quan trọng trong các giả định của chúng tôi. Một cách ngắn gọn, lạm phát cao trong quý này sẽ dẫn tới sự thắt chặt tiền tệ tại quý tiếp theo thông qua việc bán trái phiếu chính phủ. Việc làm mịn thông qua hoạt động thị trường mở được thực hiện gần như song song với hoạt động phát hành trái phiếu. Hệ quả của việc thắt chặt tiền tệ là mặt bằng lãi suất ngắn hạn (nhỏ hơn 1 năm) tăng đột biến trong quý kế tiếp. Tuy nhiên, thật đáng ngạc nhiên là sức ép lạm phát không hề giảm mà còn tăng trở lại, và đặc biệt được cộng lực bởi việc tiền đồng mất giá trong tháng 8. Điều này cho chúng ta một gợi ý rằng hẳn là đã có điều gì đó sai ở đây. Nói cụ thể hơn, dường như cách tiếp cận kiềm chế lạm phát bằng thắt chặt tiền tệ đã không hoạt động mà còn làm trầm trọng vấn đề hơn – cái vòng luẩn quẩn.

Nếu chính phủ tư duy theo logic nêu trên thì mục tiêu chính sách trực tiếp phải là giảm mặt bằng lãi suất chứ không phải lạm phát. Hoặc trong trường hợp lựa chọn bảo thủ hơn, thì ngay khi lạm phát theo tháng có xu thế giảm, chính sách tiền tệ mềm lỏng hơn nên được thực hiện ngay. Nếu giả định này là hợp lý, thì nhìn vào độ trễ thời gian trong năm 2010, chính sách thắt chặt tiền tệ thường sẽ dẫn tới sự sụt giảm CPI theo tháng sau khoảng 2-3 tháng, và do vậy, chính sách hiện tại được kỳ vọng sẽ mang lại sự sụt giảm CPI theo tháng bắt đầu từ quý II/2011. Như vậy, sẽ hoàn toàn logic để lặp luận rằng chính phủ nhiều khả năng sẽ thực hiện việc nới lỏng tiền tệ chậm nhất từ quý II/2011 nhằm giảm mặt bằng lãi suất.

Đồ thị 4.5a: Phát hành trái phiếu Đồ thị 4.5b: Bơm ròng quá OMO

III. THẮT CHẶT TIỀN TỆ CÓ LÀ LỜI GIẢI[51]

Trong mục II chúng tôi đã phân tích và chỉ ra “vòng luẩn quẩn” của nền kinh tế Việt Nam ở thời điểm hiện tại. Chúng tôi đã đưa ra một quan điểm khác biệt với phần lớn những suy nghĩ thông thường về điều hành chính sách tiền tệ để ứng phó với lạm phát. Cụ thể, trong khi phần lớn các quan điểm thông thường đều cho rằng giải pháp để kiềm chế lạm phát là thắt chặt tiền tệ (có thể hiểu là làm tăng lãi suất), thì chúng tôi nhấn mạnh rằng mục tiêu cần thiết phải là giảm mặt bằng lãi suất. Nhóm tư vấn các nhà tài trợ cho Việt Nam cũng kêu gọi “thắt chặt tiền tệ hơn nữa”[52] cùng với dự báo lạm phát năm 2010 có thể lên tới 10,5%[53]. Chúng tôi không nghĩ vậy.

3.1. Có nên thắt chặt tiền tệ?

Mặc dù chúng tôi nhận thấy quan điểm thắt chặt tiền tệ chống lạm phát là bình thường trong điều kiện bình thường, nhưng chúng tôi cũng nhấn mạnh rằng cần phải cân nhắc thấu đáo trong hoàn cảnh mặt bằng lãi suất cao như hiện tại. Lãi suất cao để chống lạm phát cao thực chất là chính sách thể hiện quan điểm của những người theo mô hình kinh điển trong kinh tế học vĩ mô IS-LM mà chúng tôi không cần nhắc lại. Mặc dù quan điểm này là phổ biến, nhưng cũng giống như bất cứ một lý thuyết kinh tế nào khác, nó đều phải được đặt trong các bối cảnh cụ thể. Theo nhìn nhận của chúng tôi, việc mặt bằng lãi suất cao hay thấp sẽ ảnh hưởng tới hiệu quả của chính sách nêu trên.

Cụ thể, khi mặt bằng lãi suất thấp, việc thắt chặt tiền tệ sẽ làm cho lãi suất tăng lên nhưng không làm cho số đông doanh nghiệp phải rời nền kinh tế bởi khi đó khoảng cách giữa lợi nhuận trung bình và chi phí vốn vay vẫn đủ lớn để phần lớn các doanh nghiệp ở lại. Còn khi mặt bằng lãi suất cao, ngay bản thân việc lãi suất ở mức cao đã làm cho số doanh nghiệp còn có thể hoạt động trong nền kinh tế giảm xuống. Nếu thêm việc thắt chặt tiền tệ, thì sẽ có nhiều trong số các doanh nghiệp còn lại tiếp tục rời bỏ nền kinh tế bởi khi đó chênh lệch giữa lợi nhuận trung bình và chi phí vốn vay là không đủ. Và nguy hiểm hơn, ngay cả những doanh nghiệp còn trụ lại thì tỷ trọng doanh nghiệp có hoạt động kinh doanh rủi ro là khá cao bởi chỉ có rủi ro mới đủ bù đắp chi phí lãi cao.

Lấy ví dụ một trường hợp giả định với tỷ suất lợi nhuận trung bình của các doanh nghiệp trong nền kinh tế vào khoảng 20%. Khi mặt bằng lãi suất vay đang là 8% thì việc thắt chặt tiền tệ làm cho mặt bằng lãi suất tăng thêm 2% lên 10% cũng không làm cho nhiều doanh nghiệp phải bỏ cuộc bởi mức chênh lệch 20%-10% = 10% vẫn đủ hấp dẫn. Tuy nhiên, điều này sẽ khác nếu mặt bằng lãi suất từ 16% tăng lên 18%. Mặt bằng lãi suất cao rõ ràng sẽ khiến cho số lượng doanh nghiệp tồn tại được ít hơn, và từ đó này sinh ra “vòng luẩn quẩn”: lạm phát cao -> thắt chặt tiền tệ -> lãi suất cao -> hạn chế tín dụng -> doanh nghiệp rời cuộc chơi -> khan hiếm hàng hóa -> nhập khẩu -> sức ép tỷ giá -> lạm phát cao.

Giới nghiên cứu cũng không phải là không có ý kiến khác biệt về vấn đề này. Chẳng hạn, Guillermo A. Calvo trong bài “Liệu lãi suất cao có phải là công cụ hiệu quả kiềm chế lạm phát? Một vài điểm nghi ngờ”[54] cũng đã phát hiện ra rằng trong điều kiện mặt bằng lãi suất cao thì việc duy trì chính sách lãi suất cao sẽ dẫn tới hệ quả là các khoản vay xấu (non-performing loans) tăng lên, làm tổn hại tới tính hiệu quả của chính sách này, và do vậy sẽ là tối ưu nếu thực hiện chính sách lãi suất thấp thay vì cao. Nhìn rộng hơn, các ngân hàng sẽ nhận thấy sự nguy hiểm của hậu quả nợ xấu đến từ lãi suất cao và dẫn tới việc hạn chế tín dụng tự nguyện trong nền kinh tế. Một nền kinh tế mà chức năng tín dụng không hoạt động thì không thể phát triển được. Khi đó, sự khan hiếm hàng hóa đẩy giá cả hàng hóa ở chu kỳ tiếp theo. Nói chính xác hơn, khi mặt bằng lãi suất quá cao, việc thắt chặt tiền tệ sẽ chỉ che giấu lạm phát trước mắt nhưng không giải quyết được gốc rễ của vấn đề.

Với quan điểm như vậy, chúng tôi cho rằng việc Nhóm tư vấn các nhà tài trợ cho Việt Nam kêu gọi thắt chặt tiền tệ nhằm kiềm chế lạm phát và giảm bất ổn kinh tế vĩ mô hiện nay tại Việt Nam là điều hoàn toàn phù hợp với những kiến thức phổ biến trong sách giáo khoa, nhưng cần có sự cân nhắc sâu sắc hơn về thực tế Việt Nam. Theo lập luận của chúng tôi, trong bối cảnh hiện tại, thắt chặt tiền tệ sẽ làm tăng nguy cơ về sự tồn tại của vòng luẩn quẩn – dấu hiệu của lạm phát đình đốn. Nếu chúng ta hướng mục tiêu tới giảm lãi suất như là mục tiêu trực tiếp, thay vì nhấn mạnh giảm lạm phát, thì các công cụ và giải pháp chính sách có thể sẽ mở hơn và có nhiều sự lựa chọn hơn.

3.2. Làm thế nào để giảm lãi suất?

Về giải pháp cụ thể, có thể nói rằng chúng ta đã bỏ qua cơ hội tuyệt vời khi quyết định thả nổi lãi suất và nâng lãi suất cơ bản – điều đã gây ra hiệu ứng tâm lý rằng lãi suất phải tăng – mà không có các giải pháp đi kèm. Nói cách khác, hiện tại chúng ta lại đang trở lại trạng thái trước khi thả nổi lãi suất, nhưng mặt bằng lãi suất đã cao hơn, với sự đóng góp lớn của hiệu ứng tâm lý. Việc thả nổi lãi suất có thể là một giải pháp đúng về cách tiếp cận, nhưng rõ ràng câu trả lời cho việc giảm mặt bằng lãi suất phải nằm ở các giải pháp đi kèm. Ngoài việc kêu gọi sự đồng thuận và các giải pháp có thể khác, chúng tôi cho rằng Ngân hàng Nhà nước có thể thực hiện việc mua lại trái phiếu chính phủ cả trên thị trường sơ cấp và thứ cấp, đồng thời phối hợp với Bộ Tài chính trong việc tính toán giảm khối lượng trái phiếu phát hành thêm một cách hợp lý[55].

Như đã chỉ ra trong mục một, thời gian qua SBV đã sử dụng công cụ thị trường mở (OMO) nhằm hỗ trợ thanh khoản và giảm chi phí vốn đầu vào cho Ngân hàng thương mại (NHTM) với mục tiêu hạ dần mặt bằng lãi suất huy động và cho vay. Tuy nhiên, kết quả trên thực tế chưa được như mong muốn do:

Hiện tại, để vay được vốn của NHNN thông qua nghiệp vụ tái chiết khấu trên OMO thì các NHTM phải có Trái phiếu chính phủ (TPCP) như là tài sản cầm cố. Trên thực tế thì chỉ có một số các NHTM nắm giữ phần lớn lượng TPCP đang lưu hành, và do vậy NHTM này được hưởng lợi từ chênh lệch lãi suất TPCP (khoảng 10%) và lãi suất tái chiết khấu (7-9%). Vị thế này là vị thế “tiền rẻ độc quyền”. Tuy vậy, các ngân hàng này lại không (hoặc ít) sử dụng nguồn vốn tái chiết khấu và có chênh lệch lãi suất này để cho vay và hạ lãi suất cho vay doanh nghiệp mà lại dùng để kinh doanh trên thị trường liên ngân hàng do việc kinh doanh này hiển nhiên an toàn hơn và mức độ sinh lợi cao hơn. Vị thế “tiền rẻ độc quyền” trên OMO do việc nắm giữ lượng lớn TPCP của một nhóm các ngân hàng lớn đã đẩy lãi suất trên thị trường liên ngân hàng tăng cao, đặc biệt là trong thời gian gần đây khi thanh khoản của hệ thống ngân hàng khó khăn do người dân rút tiền đầu cơ vàng và USD, tạo sức ép buộc các NHTM nhỏ đẩy lãi suất huy động trên thị trường 1 lên cao hơn, tạo ra cuộc đua lãi suất huy động trong toàn hệ thống ngân hàng. Do đó, việc đẩy mạnh cấp vốn trên thị trường OMO của NHNN không phải là giải pháp hữu hiệu và lâu bền để đạt mục tiêu như mong muốn.

Về nguyên tắc, điều quan trọng là phải làm sao để vị thế “tiền rẻ độc quyền” không còn nữa, hay nói khác là làm cho chênh lệch giữa tỷ suất trái phiếu chính phủ và lãi suất chiết khấu không còn có lợi cho các NHTM lớn nữa, theo hướng khuyến khích họ cho doanh nghiệp vay thay vì kinh doanh trên thị trường liên ngân hàng. Điều này không thể giải quyết bằng bài toán “đồng thuận”, mà phải bằng bài toán kinh tế. Nếu chỉ đẩy lãi suất tái chiết khấu lên cao thì không giúp giảm mặt bằng lãi suất và cũng không tạo ra nguồn cung tiền đồng để cho vay. Do vậy, NHNN nên thực hiện mua lại TPCP trên cả thị trường sơ cấp và thứ cấp, đồng thời giảm dần việc cung tiền ngắn hạn trên OMO. Việc làm này sẽ có tác dụng như sau:

· Khi giảm dần lượng cung tiền trên thị trường OMO đồng thời tăng cường việc mua TPCP trên thị trường thứ cấp thì các NHTM đang nắm giữ TPCP sẽ lựa chọn bán ra thu tiền đồng về để cho vay. Điều này là do khi giảm cung tiền ngắn hạn qua OMO, TPCP không còn chức năng là tài sản cầm cố để vay vốn NHNN với lãi suất thấp hơn tỷ suất TPCP thì về nguyên tắc các NHTM sẽ lựa chọn bán TPCP ra do lãi suất TPCP thấp hơn lãi suất huy động tiết kiệm (10% so với khoảng 13-15%) nên việc nắm giữ TPCP không có lợi. Vị thế tiền rẻ của các NHTM lớn khi đó sẽ giảm và họ sẽ khó khăn hơn trong việc ép các ngân hàng nhỏ trên thị trường liên ngân hàng, góp phần làm giảm cuộc đua lãi suất trên thị trường 1.

· Việc NHNN mua lại TPCP trên thị trường thứ cấp là cách thức cung tiền dài hạn hơn so với cung tiền trên thị trường OMO, do đó các NHTM có thể dùng nguồn tiền đó để cấp tín dụng chứ không phải để bù đắp thiếu hụt thanh khoản tạm thời như hiện nay.

· Việc NHNN mua TPCP trên thị trường sơ cấp (TPCP phát hành lần đầu) sẽ góp phần hạ lãi suất TPCP xuống mức hợp lý, giảm gánh nặng trả lãi cho ngân sách nhà nước, gián tiếp giảm mặt bằng lãi suất huy động và cho vay của hệ thống ngân hàng, đồng thời cũng sẽ giúp đảm bảo rằng việc NHNN mua TPCP trên thị trường thứ cấp không gây ra áp lực tăng lãi suất TPCP phát hành lần đầu.

Chúng tôi không có ý so sánh với Mỹ, nhưng để bạn đọc hiểu đơn giản hơn thì phương pháp nêu trên cũng tương tự như cách mà Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (FED) thực hiện với gói “Nới lỏng định lượng 2” (QE2) mà họ mới công bố gần đây và được biết tới tại Việt Nam như là “gói hỗ trợ kinh tế lần hai trị giá 600 tỷ USD”. Cụ thể, FED đặt ra mục tiêu sẽ mua vào 105 tỷ mỗi tháng bao gồm 75 tỷ TPCP Mỹ trên thị trường thứ cấp và 30 tỷ trên thị trường sơ cấp cho đến hết quý II/2011.

3.3. Một vài bình luận

Trong phần này, chúng tôi đưa ra giải thích cho hai lập luận quan trọng, góp tiếng nói vào chủ đề tranh luận nghiên cứu vĩ mô thời gian gần đây. Thứ nhất, việc thắt chặt tiền tệ, mà hệ quả là tăng mặt bằng lãi suất, không hẳn đã là lời giải cho kiềm chế lạm phát và ổn định kinh tế vĩ mô tại Việt Nam. Theo chúng tôi, mục tiêu chính sách quan trọng nên là giảm mặt bằng lãi suất thay vì kiềm chế lạm phát. Lý do chính cho lập luận này là mặt bằng lãi suất cao tạo ra nguy cơ cao về vòng luẩn quẩn. Thứ hai, giảm mặt bằng lãi suất có thể thực hiện được nếu SBV thực hiện mua trái phiếu trên thị trường thứ cấp và sơ cấp, qua đó giảm vị thế “tiền rẻ độc quyền” của các ngân hàng thương mại lớn và hạn chế cuộc đua lãi suất huy động của các ngân hàng thương mại nhỏ trên thị trường 1.

Tuy vậy, giải pháp giảm lãi suất nêu trên cần có sự phối hợp đồng bộ giữa chính sách tài khóa và đồng thuận của Bộ tài chính trong việc tính toán giảm khối lượng TPCP phát hành thêm một cách hợp lý. Chúng tôi cũng nhấn mạnh rằng điều quan trọng với Việt Nam hiện nay, nhưng lại chưa có một công trình nghiên cứu sâu nào về vấn đề này, là xác định khối lượng tiền cơ sở hợp lý tối ưu, đủ để lưu thông một khối lượng hàng hóa tăng lên nhanh chóng của một nền kinh tế có tốc độ tăng trưởng trung bình 7% năm, lạm phát 6-9%/năm và nhập siêu 8-12% GDP/năm. Đây là đề tài rất đáng được các cơ quan tư vấn nghiên cứu một cách nghiêm túc vì nó sẽ giúp lý giải tại sao các công cụ như dự trữ bắt buộc đã hạ tới mức rất thấp nhưng tiền vẫn khan hiếm, lãi suất không thể giảm xuống.

Câu hỏi cuối cùng và là chủ đề nghiên cứu trong mục ba của bài viết này là mức lãi suất cho vay khoảng bao nhiêu là hợp lý với nền kinh tế Việt Nam? Rõ ràng mặt bằng lãi suất không thể quá rẻ vì sẽ khuyến khích đầu tư không hiệu quả gây lạm phát (như thời kỳ kích thích kinh tế, ICOR năm 2009 ở mức gần 9 lần), nhưng mặt khác cũng không thể quá cao gây khó khăn cho doanh nghiệp và kinh tế trì trệ. Với quan sát mặt bằng lãi suất tại hai thái cực nêu trên, chúng tôi cho rằng mặt bằng lãi suất cho vay tại Việt Nam nên được duy trì trong khoảng 11-14%.

IV. MẶT BẰNG LÃI SUẤT NÊN Ở MỨC NÀO?

Trong mục hai, chúng tôi đã đưa ra quan điểm mặt bằng lãi suất nên được giảm xuống và mức lãi suất cho vay hợp lý theo chúng tôi nên nằm trong khoảng từ 11-14%. Quan điểm của chúng tôi dựa trên lập luận đơn giản rằng lãi suất không nên quá thấp để tạo ra những sự đầu tư không hiệu quả và hậu quả là sức ép lạm phát do cầu kéo, nhưng đồng thời cũng không nên quá cao kéo theo sụt giảm sản xuất dẫn tới sức ép lạm phát do chi phí đẩy. Trong một chừng mực nào đó, chúng tôi muốn nhấn mạnh rằng chính sách tiền tệ thực tế chỉ là lý do dễ nhìn thấy của lạm phát, còn nguyên nhân thực sự nằm ở năng lực của nền kinh tế và điều này đòi hỏi một chiến lược kiềm chế lạm phát dài hạn hơn là công thức cổ điển: lãi suất cao chống lạm phát cao[56].

4.1. Giai đoạn 2000-2007: Sự ổn định của năng lực thấp

Trong giai đoạn kinh tế tăng trưởng tương đối ổn định 2000-2007 với GDP khoảng 7-7,5%, chúng tôi nhận thấy mặt bằng lãi suất tiền đồng cũng được giữ khá ổn định. Cụ thể, mức lãi suất cho vay vào khoảng trên dưới 11%, thậm chí trong nửa đầu của thời kỳ này mức lãi suất cho vay trung bình luôn duy trì dưới 10%. Cũng trong giai đoạn này, chỉ số đầu tư ICOR ổn định trong khoảng 5,1 lần – mặc dù cao hơn so với các nước so sánh nhưng ít nhất nó cho thấy một sự hài hòa giữa chính sách tiền tệ và năng lực của nền kinh tế. Quan sát này cho chúng tôi kết luận rằng chính sách tiền tệ trong giai 2000-2007 là phù hợp với năng lực của nền kinh tế.

Bảng 4.1. Một số chỉ tiêu so sánh chất lượng tăng trưởng

Quốc gia

Giai đoạn

GDP(%)

Đầu tư/GDP

ICOR

Hàn quốc

1961-1980

7,9

23,3

3,0

Đài Loan

1961-1980

9,7

26,2

2,7

Indonesia

1981-1995

6,9

25,7

3,7

Thái Lan

1981-1995

8,1

33,3

4,1

Trung quốc

2001-2006

9,7

38,8

4,0

Việt Nam

2001-2006

7,6

39,1

5,1

Nguồn: Trích lại từ bài viết của Phương Loan [57].

Đồ thị 4.6. Diễn biến CPI, lãi suất từ 2000-2010

Điểm thu hút sự chú ý của chúng tôi là cũng trong giai đoạn này, sức ép lạm phát đã từng hai lần xảy ra, năm 2001 và năm 2004, với sức ép cũng tương tự giai đoạn hiện tại. Cụ thể, trong năm 2001, chỉ số CPI (yoy) tăng từ âm 1-2% lên dương gần 5% và trong năm 2004 tăng từ khoảng 2-3% lên trên 10%. Sự khác biệt quan trọng nằm ở chỗ trong cả hai tình huống đó mặt bằng lãi suất đều được giữ ổn định (dù là thị trường hay hành chính) và nền kinh tế thực tế vẫn ổn định và tăng trưởng tốt. Ngay cả khi bỏ qua tình huống năm 2001 do CPI tuyệt đối ở mức thấp, thì ở tình huống năm 2004, chỉ số CPI đủ cao so với mặt bằng lãi suất tại thời điểm đó để cho chúng tôi thêm kết luận nữa rằng không nhất thiết phải nâng mặt bằng lãi suất mà vẫn đảm bảo chống được lạm phát sau đó.

4.2. Giai đoạn 2007- hiện tại: Bất thường chính sách tiền tệ

Từ hai kết luận trên và so sánh với giai đoạn hiện tại, chúng tôi cho rằng đã có một điểm gì đó không bình thường kể từ năm 2007 trở lại đây. Quan sát của chúng tôi cho thấy có một sự tăng trưởng đột biến của mức cung tiền M2 (46% so với trước đó chỉ trên dưới 30%) và tăng trưởng tín dụng nội địa (50% so với trước đó chỉ trên dưới 35%) vào năm 2007. Hệ quả là tỷ trọng đầu tư so với GDP tăng lên 46,5% dù trước đó phần lớn trong khoảng 30-40% và hệ số ICOR tăng lên trên 6 lần so với mức ổn định quanh 5 lần thời gian trước đó. Như vậy, điểm bất thường theo chúng tôi chính là sự xuất hiện đột ngột của quá nhiều “tiền rẻ” trong khi năng lực sản xuất chưa kịp cải thiện dẫn tới hiệu quả đầu tư giảm sút. Tiền rẻ là nguyên nhân dẫn tới sự bùng phát lạm phát năm 2008 lên tới 25,% – điều trong kinh tế học gọi là lạm phát cầu kéo do “quá nhiều tiền nhưng ít hàng hóa”.

Để đối phó với lạm phát cao, như thường thấy, chính sách tiền tệ thắt chặt và mặt bằng lãi suất cao đã được thực hiện. Và nó đã thành công. Tuy nhiên, thành công này cần phải được nhìn nhận khách quan bởi mặc dù khi đó năng lực sản xuất trong nước gần như không được cải thiện (thể hiện qua việc cung tiền (20%) và tăng trưởng tín dụng (27%) đều giảm mạnh nhưng hệ số ICOR (6,6 lần) vẫn tăng) nhưng khủng hoảng và suy thoái kinh tế đã làm giảm sức cầu và do vậy tương quan giữa cung và cầu dịch chuyển theo hướng có lợi cho việc giảm lạm phát. Đồng thời, trong giai đoạn này, sức ép lạm phát quá lớn nên chênh lệch lãi suất thực âm không kéo theo hậu quả từ các hoạt động đầu cơ tiền tệ.

Câu chuyện nêu trên một lần nữa lặp lại trong chu kỳ 2009 - 2010. Mặc dù tiền rẻ trong năm 2009 (do kích cầu) khác với bản chất năm 2007 (do thiếu đồng bộ trong các chính sách tiền tệ), nhưng đều dẫn tới một hệ quả chung nhìn thấy được là sức ép lạm phát tăng cao và chỉ số ICOR tăng vọt (năm 2009 lên trên 8 lần). Và lần này, chúng ta cũng đang theo đuổi chính sách tiền tệ thắt chặt nhằm đối phó với lạm phát. Nhưng câu chuyện có lẽ đã khác, thể hiện ít nhất ở hai điểm quan trọng là: (i) nền kinh tế đang trong giai đoạn tăng trưởng sau khủng hoảng chứ không phải suy thoái; và (ii) mức lãi suất thực dương quá lớn (lãi suất 15-20% so với lạm phát 11,75%) chứ không phải âm như thời điểm 2008-2009. Do vậy, việc thực hiện chính sách tiền tệ thắt chặt tại thời điểm này sẽ làm cho khoảng cách giữa cung và cầu xa nhau hơn và dẫn tới nguy cơ của vòng luẩn quẩn, đồng thời tạo ra một miếng mồi ngon cho các hoạt động đầu cơ tiền tệ tìm kiếm cơ hội từ sự chênh lệch lãi suất thực quá lớn giữa tiền đồng và các đồng tiền khác, và giữa Việt Nam với các nước khác.

Đồ thị 4.7a. ICOR của Việt Nam qua các năm

Nguồn: ADB

Đồ thị 4.7b. Tỷ trọng đầu tư so với GDP

Nguồn: GSO

Đồ thị 4.8a. Cung tiền và tăng trưởng tín dụng

Nguồn: ADB, TLS

Đồ thị 4.8b. Tiền gửi và CPI theo năm

Nguồn ADB, TLS

4.3. Bài toán: Lãi suất không thể quá thấp và quá cao

Tóm lại, có thể khẳng định rằng nếu năng lực của nền kinh tế đủ cao để hấp thụ lượng tiền bơm ra, thì hẳn là chúng ta sẽ không nhìn thấy câu chuyện lạm phát nữa. Điều này đối với giới đầu tư cũng giống như câu chuyện tăng vốn của doanh nghiệp có gây ra hiệu ứng pha loãng EPS hay không. Nhưng điều chúng tôi muốn nhấn mạnh chính là việc cung tiền quá nhiều trong năm 2007 đã làm thay đổi căn bản hành vi của các chủ thể kinh tế sau này. Hành vi này gắn liền với tư duy mở rộng sản xuất kinh doanh dựa chủ yếu vào mở rộng quy mô vốn thay vì các nguồn lực khác bao gồm con người và công nghệ, và do vậy, nếu vốn quá rẻ thì sẽ dẫn tới đầu tư không hiệu quả. Đó chính là lý do chúng tôi cho rằng mặt bằng lãi suất cho vay trong giai đoạn hiện tại cần phải lớn hơn 11% – là mức trung bình trong giai đoạn trước 2007. Điều này là do khi mặt bằng lãi suất tăng sẽ giúp sàng lọc để loại bỏ những dự án/doanh nghiệp có mức độ sinh lời thấp nhưng vì vốn rẻ nên vẫn được đầu tư.

Nhưng đồng thời ở một thái cực khác, chúng tôi cho rằng mặt bằng lãi suất cho vay hiện tại trong khoảng 15-20% lại là quá cao, dẫn tới nguy cơ tạo ra vòng luẩn quẩn. Một mặt, lý thuyết về “kiềm chế tín dụng tự nguyện”[58] đủ để giải thích rằng lãi suất cao sẽ dẫn tới những rủi ro vĩ mô khác. Mặt khác, các số liệu thực tế (ví dụ ROE, ROA lần lượt của các doanh nghiệp niêm yết trên HSX vào khoảng 21,5%, 9,1% và trên HNX vào khoảng 17,7%, 5,4%) cũng cho thấy việc duy trì mặt bằng lãi suất như hiện tại sẽ không khuyến khích các doanh nghiệp mở rộng kinh doanh và thậm chí nhiều doanh nghiệp sẽ phải đóng cửa. Như vậy, mặt bằng lãi suất cần phải rẻ hơn và điều này phụ thuộc vào việc các ngân hàng có khả năng cung cấp được nguồn vốn giá bao nhiêu. Chúng tôi tính toán con số đó có thể nằm trong khoảng 11-14%.

4.4. Giá thành cho vay bằng bao nhiêu?

Trong một nghiên cứu về giá thành cho vay tại Việt Nam, chúng tôi đã đưa ra những nhận xét về giá thành cho vay và bức tranh thị trường tín dụng, trong đó chúng tôi đã chỉ ra rằng nhóm các NHTMCP nhà nước có chi phí vốn rẻ nhất, tính trung bình khoảng 7,39%, trong khi nhóm các NHTMCP khác có chi phí vốn trong khoảng 8,30-10,70%. Điều này, như đã chỉ ra trong mục của bài viết, là do các ngân hàng lớn có vị thế “tiền rẻ độc quyền”. Điểm đáng chú ý là ở chỗ, các NHTMCP nhà nước thường có chi phí quản lý (1,64% so với mặt bằng chung là 1,32%) và chi phí mất vốn (2,70% so với 0,98%) cao hơn hẳn các NHTMCP khác nên giá thành cho vay ra nền kinh tế gần như bằng nhau. Do vậy, sẽ không ngạc nhiên nếu các NHTMCP nhà nước luôn cố gắng duy trì vị thế tiền rẻ độc quyền đồng thời đẩy lãi suất cho vay trên thị trường liên ngân hàng lên càng cao càng tốt bởi làm như vậy sẽ luôn đảm bảo vị thế cạnh tranh trên thị trường 1 tốt hơn cho họ.

Chúng tôi cho rằng lãi suất sẽ giảm nếu trạng thái tiền rẻ độc quyền được triệt tiêu. Cụ thể, theo tính toán của chúng tôi, khi vị thế tiền rẻ độc quyền không còn nữa, áp lực cạnh tranh sẽ khiến các ngân hàng thương mại lớn có vị thế tiền rẻ trước đó phải cho vay ra nền kinh tế hoặc cho vay liên ngân hàng với lãi suất tương ứng với giá thành cho vay của mình (khoảng 11%). Nếu chi phí vốn đầu vào của các ngân hàng thương mại đúng bằng với mức này (11%) thì giá thành cho vay của các ngân hàng thương mại sẽ rơi vào khoảng 12,57%. Ngay cả khi giả sử các ngân hàng thương mại lớn cho các ngân hàng thương mại nhỏ vay lại với giá 12%, thì giá thành cho vay ra nền kinh tế sẽ khoảng 13,56%. Còn nếu là 13% thì giá thành cho vay là 14,55%.

Những tính toán nêu trên cho chúng tôi nhận xét là chìa khóa cho việc giảm mặt bằng lãi suất thực tế đang nằm trong tay các ngân hàng lớn. Rõ ràng, vì lợi ích kinh tế, họ sẽ không dễ dàng từ bỏ vị thế “tiền rẻ độc quyền”. Nhưng nếu vị thế “tiền rẻ độc quyền” được giải quyết, sức ép cạnh tranh cùng với giải pháp đồng thuận sẽ đảm bảo tạo ra mặt bằng lãi suất thấp hơn bởi những tính toán trên cho thấy giá thành cho vay hoàn toàn có thể nằm trong khoảng 11-14% và mức này theo chúng tôi là phù hợp với năng lực hiện tại của nền kinh tế.

Bảng 4.2. Cấu trúc giá thành cho vay (đơn vị: %)

Trung bình năm 2006

SOBs

Lớn

Vừa

Nhỏ

Tất cả

Chi phí quản lý tín dụng

1,39

0,99

1,14

1,07

1,13

Chi phí mất vốn

2,13

0,51

0,46

0,64

0,82

Chi phí vốn đầu vào

7,65

9,06

6,01

5,34

7,07

Lợi nhuận đầu tư

0,31

0,64

0,33

0,37

0,42

Giá thành cho vay

11,14

9,98

7,31

6,72

8,69

Trung bình năm 2007

SOBs

Lớn

Vừa

Nhỏ

Tất cả

Chi phí quản lý tín dụng

1,47

1,00

0,82

1,34

1,10

Chi phí mất vốn

2,64

0,55

0,44

0,46

0,83

Chi phí vốn đầu vào

7,60

8,44

8,65

6,09

7,81

Lợi nhuận đầu tư

0,26

1,60

0,54

0,47

0,78

Giá thành cho vay

11,79

8,44

9,42

7,46

9,05

Trung bình năm 2008

SOBs

Lớn

Vừa

Nhỏ

Tất cả

Chi phí quản lý tín dụng

1,84

1,32

1,50

2,07

1,62

Chi phí mất vốn

3,14

1,07

0,89

0,50

1,16

Chi phí vốn đầu vào

7,71

15,89

18,19

14,52

15,17

Lợi nhuận đầu tư

0,30

0,42

1,14

-0,18

0,48

Giá thành cho vay

12,84

18,04

19,62

17,35

17,66

Trung bình năm 2009

SOBs

Lớn

Vừa

Nhỏ

Tất cả

Chi phí quản lý tín dụng

1,85

1,11

1,50

1,66

1,44

Chi phí mất vốn

2,86

1,09

0,87

0,72

1,11

Chi phí vốn đầu vào

6,59

9,40

8,85

7,25

8,43

Lợi nhuận đầu tư

0,45

0,66

1,19

0,75

Giá thành cho vay

11,19

11,06

10,1,

9,33

10,36

Trung bình 4 năm gần nhất

SOBs

Lớn

Vừa

Nhỏ

Tất cả

Chi phí quản lý tín dụng

1,64

1,10

1,24

1,5

1,32

Chi phí mất vốn

2,70

0,80

0,66

0,58

0,98

Chi phí vốn đầu vào

7,39

10,70

10,42

8,30

9,62

Lợi nhuận đầu tư

0,33

0,83

0,80

0,26

0,61

Giá thành cho vay

11,74

11,88

11,62

10,21

11,44

Nguồn: Tính toán của tác giả

Bảng 4.3. Dự toán giá thành cho vay dựa trên giả định tiền rẻ độc quyền bị triệt tiêu (đơn vị: %)

Giả sứ vốn đầu 11

SOBs

Lớn

Vừa

Nhỏ

Tất cả

Chi phí quản lý tín dụng

1,64

1,10

1,24

1,53

1,32

Chi phí mất vốn

2,70

0,80

0,66

0,58

0,98

Chi phí vốn đầu vào

7,39

11,00

11,00

11,00

11,00

Lợi nhuận đầu tư

0,33

0,83

0,80

0,26

0,61

Giá thành cho vay

11,09

11,97

12,02

12,78

12,57

Giả sử vốn đầu vào 12,

SOBs

Lớn

Vừa

Nhỏ

Tất cả

Chi phí quản lý tín dụng

1,64

1,10

1,24

1,53

1,32

Chi phí mất vốn

2,70

0,80

0,66

0,58

0,98

Chi phí vốn đầu vào

7,39

12,00

12,00

12,00

12,00

Lợi nhuận đầu tư

0,33

0,83

0,80

0,26

0,61

Giá thành cho vay

11,09

12,97

13,01

13,77

13,56

Giả sử vốn đầu vào 13,

SOBs

Lớn

Vừa

Nhỏ

Tất cả

Chi phí quản lý tín dụng

1,64

1,10

1,24

1,53

1,32

Chi phí mất vốn

2,70

0,80

0,66

0,58

0,98

Chi phí vốn đầu vào

7,39

13,00

13,00

13,00

13,00

Lợi nhuận đầu tư

0,33

0,83

0,80

0,26

0,61

Giá thành cho vay

11,09

13,96

14,01

14,76

14,55

Nguồn: Tính toán của tác giả

4.5. Một vài bình luận

Trong mục 3 của bài viết, chúng tôi đã đưa ra những lập luận để chỉ ra rằng mặt bằng lãi suất phù hợp với năng lực của nền kinh tế hiện tại nên nằm trong khoảng 11-14%. Lập luận của chúng tôi dựa trên quan điểm cho rằng nếu lãi suất thấp sẽ dẫn tới đầu tư không hiệu quả và khi đó sẽ phát sinh lạm phát do cầu kéo. Nhưng nếu duy trì mặt bằng lãi suất quá cao sẽ dẫn tới hệ quả là thiếu hụt sản xuất và phát sinh lạm phát do chi phí đẩy. Ngoài ra, trong bối cảnh hiện tại, mặt bằng lãi suất quá cao làm cho chênh lệch lãi suất thực quá lớn khiến cho các nguy cơ đầu cơ tiền tệ sẽ trở nên rõ ràng hơn. Bằng những lập luận thực tế, con số 11-14% được đưa ra dựa trên quan sát năng lực của nền kinh tế và khả năng đáp ứng của hệ thống ngân hàng.

Tuy vậy, điểm yếu của phần nghiên cứu này nằm ở chỗ những quan sát của chúng tôi dựa trên đánh giá xu hướng mà không dựa trên một nghiên cứu chi tiết về mối tương quan giữa lượng tiền cung ứng và năng lực của nền kinh tế để đảm bảo có những khuyến nghị chính xác hơn. Nói cách khác, chúng ta cần có nghiên cứu về lượng tiền cung ứng tối ưu để việc điều hành và đánh giá chính sách tiền tệ được khách quan hơn. Chủ đề này rất thiết thực cho Việt Nam phục vụ cho việc xây dựng các chính sách tài chính tiền tệ, nhưng tiếc là chúng ta chưa có nghiên cứu nào như vậy được công bố. Chúng tôi nghĩ rằng đó cần thiết là công việc của các tổ tư vấn chính sách cho chính phủ, thay vì những khuyến nghị chính sách dựa trên phương pháp “thử và sửa sai”.

V. KẾT LUẬN

Trong bài viết này chúng tôi đã cố gắng đưa ra câu trả lời cho những vấn đề kinh tế vĩ mô hiện tại. Trong phần một, chúng tôi đã điểm lại những diễn biến chính của kinh tế vĩ mô và chỉ ra “vòng luẩn quẩn” của nền kinh tế do sự bất cập trong điều hành chính sách. Nhìn sâu hơn vào chính sách tiền tệ, chúng tôi cho rằng việc duy trì mặt bằng lãi suất cao trong điều kiện hiện tại là điều không có lợi cho nền kinh tế bởi nó có thể dẫn tới nguy cơ của “lạm phát đình đốn” – nghĩa là kinh tế tăng trưởng thấp trong khi lạm phát tăng cao. Trong phần hai, chúng tôi đi sâu vào trả lời câu hỏi làm thế nào để giảm lãi suất với sự cân nhắc liên quan tới cơ chế hình thành lãi suất cho vay ra nền kinh tế. Phần ba của bài viết đi tìm mức lãi suất hợp lý mà theo chúng tôi, nếu kinh tế vĩ mô ổn định thì mặt bằng lãi suất nên nằm trong mức 11-14%. Toàn bộ nghiên cứu của chúng tôi là một sự tranh luận về những vấn đề được xã hội quan tâm, mặc dù kết luận được nêu ra không phải với mục tiêu gửi tới những nhà hoạch định chính sách.

5

CHÍNH SÁCH LÃI SUẤT TRONG CHỐNG SUY THOÁI VÀ LẠM PHÁT

Hạ Thị Thiều Dao

Chủ biên Tạp chí Công nghệ Ngân hàng

I. CƠ SỞ LÝ THUYẾT

Xét trên mô hình AS-AD, để chống suy giảm kinh tế, chính sách tiền tệ được sử dụng để đẩy đường AD sang phải bằng cách giảm lãi suất điều hành hoặc/và tăng cung tiền làm mặt bằng lãi suất danh nghĩa giảm, lãi suất giảm không khuyến khích hộ gia đình tiết kiệm mà khuyến khích hộ gia đình chi tiêu làm tăng AD; doanh nghiệp cũng gia tăng đầu tư vào máy móc thiết bị dẫn đến tăng tổng cầu. Bên cạnh đó, dưới tác động của chính sách tiền tệ nới lỏng, các doanh nghiệp có thể giảm chi phí sản xuất, giảm chi phí vốn vay từ đó đẩy đường tổng cung sang phải (Bradly R Schiller, 2010, trang 171). Cần chú ý đến độ trễ của chính sách tài khóa và chính sách tiền tệ trong chống suy thoái kinh tế. Ở các nước, đặc biệt là các nước có ngân hàng Trung ương độc lập, chính sách tiền tệ thường phản ứng nhanh hơn chính sách tài khóa trong việc ra quyết định còn chính sách tài khóa do phải tuân thủ những quy trình khá phức tạp, mất thời gian nên thường có độ trễ về thời gian (Tax policy center, 2008). Volker (2008) nghiên cứu lý thuyết và thực nghiệm vềảnh hưởng của chính sách tiền tệ và chính sách tài khóa cho rằng tác động trên thực tế của chính sách tài khóa nhanh, mạnh hơn, đặc biệt thông qua chi tiêu chính phủ vì nó tác động trực tiếp đến tổng cầu còn chính sách tiền tệ phải phụ thuộc vào độ nhạy cảm của đầu tư, tiết kiệm, tiêu dùng đối với lãi suất.

Trong mô hình AS-AD, chính sách tiền tệ mở rộng có thể làm lãi suất giảm trong ngắn hạn nhưng mức giá tăng trong dài hạn (ngược lại chính sách tiền tệ thắt chặt có thể làm tăng lãi suất trong ngắn hạn nhưng lại giảm mặt bằng giá trong dài hạn). Chính sách tài khóa thắt chặt làm giảm lãi suất và giá cả trong ngắn hạn và dài hạn nhưng sẽ làm giảm sản lượng (Bảng 5.1).

Bảng 5.1: Tác động của chính sách tiền tệ mở rộng và tài khóa thắt chặt trong ngắn hạn và trung hạn

Chính sách

Ngắn hạn

Ngắn hạn

Ngắn hạn

Trung hạn

Trung hạn

Trung hạn

Sản lượng

Lãi suất

Mức giá

Sản lượng

Lãi suất

Mức giá

Tiền tệ mở rộng

Tăng

Giảm

Tăng (nhẹ)

Không đổi

Không đổi

Tăng

Tài khóa thắt chặt

Giảm

Giảm

Giảm (nhẹ)

Không đổi

Giảm

Giảm

Nguồn: Oliver Blanchard (2006), Macroeconmics, fouth edition, Pearson International Edition, p 159.

Giả thuyết Fisher phát biểu rằng lãi suất danh nghĩa và lạm phát có mối quan hệ được biểu diễn bằng phương trình: Lãi suất danh nghĩa = lãi suất thực tế + tỷ lệ lạm phát. Lạm phát tăng sẽ dẫn tới mức tăng tương ứng của lãi suất danh nghĩa vì tỷ lệ lãi suất thực tế không thay đổi (David Begg và các tác giả, 2007).

II. VẬN DỤNG CÔNG CỤ LÃI SUẤT TRONG CHỐNG SUY THOÁI VÀ GIẢM LẠM PHÁT

Trong giai đoạn 2008-2010, NHNN đã vận dụng linh hoạt công cụ lãi suất để điều hành chính sách tiền tệ. Những thay đổi lớn trong chính sách này có thể kể:

· Điều chỉnh giảm các loại lãi suất điều hành: giảm lãi suất cơ bản từ 8,5% xuống còn 7,0%; lãi suất tái cấp vốn từ 9,5% xuống 8% rồi 7%/năm; lãi suất chiết khấu giảm từ 7,5% xuống còn 6% rồi 5% (Phụ lục) nhằm giảm mặt bằng lãi suất, tạo điều kiện cho doanh nghiệp tiếp cận nguồn vốn với chi phí rẻ.

· Tăng lãi suất phải trả cho dự trữ bắt buộc để giảm bớt gánh nặng cho các ngân hàng khi phải thực thi chính sách tiền tệ thắt chặt để giúp giảm lạm phát cho nền kinh tế và sau đó giảm lãi suất tiền phải trả cho dự trữ bắt buộc từ 8,5% xuống 3,6% rồi 1,2% nhằm đưa ra tín hiệu nới lỏng tiền tệ, kích thích các ngân hàng thương mại mở rộng tín dụng, đưa vốn ra nền kinh tế.

· Thực hiện các quyết định: Quyết định 131/QĐ-TTg ngày 13/01/2009, Quyết định số 443/2009 ngày 4/4/2009, Quyết định 497/QĐ-TTg ngày 17/4/2009 về hỗ trợ lãi suất của Thủ tướng Chính phủ. Đây không phải là chính sách nới lỏng tiền tệ truyền thống sử dụng công cụ tiền tệ để giảm mặt bằng lãi suất như những nước khác, cũng không phải là chính sách tài khóa thuần túy chỉ nhắm vào tăng các thành phần của tổng cầu mà là sự kết hợp giữa hai chính sách tiền tệ và tài khóa nhằm hỗ trợ cho doanh nghiệp và đem lại lợi ích cho nhiều nhóm: doanh nghiệp được hưởng lãi suất thấp, ngân hàng không bị lỗ, ngân sách chọn đúng đối tượng để hỗ trợ nhằm kích thích nền kinh tế chống lại suy giảm.

· Thay đổi cơ chế điều hành lãi suất. Từ đầu năm 2008 đến nay, lãi suất thị trường biến động khá phức tạp. Ngân hàng Nhà nước đã liên tục thay đổi cơ chế điều hành lãi suất để đặt các biến động này trong tầm kiểm soát (Khung 5.1).

KHUNG 5.1: TỔNG HỢP THAY ĐỔI LÃI SUẤT VÀ DIỄN BIẾN LÃI SUẤT TRÊN THỊ TRƯỜNG

. Quyết định số 546/2002/QĐ-NHNN ngày 30/05/2002 là quyết định đầu tiên thể hiện xu hướng tự do hoá lãi suất. Theo đó, mức lãi suất huy động vốn và cho vay VND được dựa trên nguyên tắc thỏa thuận giữa ngân hàng và khách hàng.

. Công điện số 02/CĐ-NHNN ngày 26/02/2008 về khống chế lãi suất tiền gửi dưới 12%/năm sau khi lãi suất tăng từ 9-10%/năm tăng vọt lên hơn 14%.

. Ngày 24/3/2008, Hiệp hội Ngân hàng điều chỉnh lãi suất với mức 10,5%/năm (dưới sáu tháng) và 11%/năm (trên sáu tháng); (ii) ngày 02/07/2010, Hiệp hội Ngân hàng Việt Nam có văn bản số 94/HHNH về việc các ngân hàng thương mại đã đồng thuận giảm lãi suất huy động xuống khoảng 11% và cho vay bằng đồng Việt Nam, đặc biệt đối với ba đối tượng khách hàng nông nghiệp, nông thôn, doanh nghiệp xuất khẩu, doanh nghiệp sản xuất nhỏ và vừa. NHNN cũng có công văn số 5065/NHNN-CSTT yêu cầu thực hiện đúng nội dung cam kết vào ngày 06/07/2010.

. Ngày 16/05/2008 Ngân hàng Nhà nước đã ban hành quyết định 16/2008/QĐ-NHNN về cơ chế điều hành lãi suất cơ bản bằng đồng Việt Nam. Quyết định này đã đưa lãi suất biến động dần theo cung cầu thị trường dù chưa giúp bù đắp được lạm phát. Từ tháng 5/2008 đến 9/2008, các ngân hàng liên tục điều chỉnh tăng lãi suất để đáp ứng với sự thay đổi lãi suất trên thị trường, có khi lãi suất mới chỉ tồn tại vỏn vẹn có một ngày. Đỉnh điểm của cuộc đua lãi suất là việc ngân hàng Kiên Long đưa ra mức lãi suất 20% vào ngày 30/06/2008, gần với mức tối đa mà cơ chế vận hành lãi suất cơ bản cho phép, 21%. Trước tình hình các ngân hàng khác rục rịch tăng theo Kiên Long, Ngân hàng Nhà nước đã yêu cầu các ngân hàng có lãi suất huy động trên 19%/năm phải điều chỉnh lãi suất và các ngân hàng có lãi suất trên 17,5%/năm phải giải trình chênh lệch doanh thu và chi phí. Ngoài ra, các ngân hàng sáng tạo ra nhiều sản phẩm đa dạng như tiết kiệm tuần, tiết kiệm 6, 5, 4, 3, 2 ngày, tiết kiệm qua đêm, tiết kiệm rút gốc linh hoạt…; lãi suất kỳ hạn ngắn cao so với lãi suất kỳ hạn dài; thưởng lãi suất; khuyến mãi.

. Thông tư số 01/2009/TT-NHNN ngày 23/01/2009 của Ngân hàng Nhà nước hướng dẫn về lãi suất thoả thuận của Tổ chức tín dụng đối với cho vay các nhu cầu vốn phục vụ đời sống, cho vay thông qua nghiệp vụ phát hành và sử dụng thẻ tín dụng.

. Thông tư 02/2009/TT-NHNN ngày 03/02/2009 quy định chi tiết thi hành việc hỗ trợ lãi suất cho các tổ chức và cá nhân vay vốn ngân hàng để sản xuất - kinh doanh

. Ngày 26/02/2010, NHNN ban hành thông tư 07/2010/TT-NHNN, quy định về cho vay bằng đồng Việt Nam theo lãi suất thoả thuận của tổ chức tín dụng đối với khách hàng và Thông tư số 12/2010/TT ngày 14/04/2010 về hướng dẫn các tổ chức tín dụng cho vay theo lãi suất thỏa thuận đối với các khoản vay ngắn hạn.

. Tình hình này buộc NHNN phải can thiệp bằng công văn số 9577/NHNN-CSTT ngày 09/12/2010 yêu cầu Ngân hàng Thương mại Cổ phần Kỹ thương phải kịp thời rút kinh nghiệm trong việc điều chỉnh lãi suất huy động vốn VND lên đến 17%.

. Công văn số 9779/NHNN-CSTT ngày 14/12/2010 về lãi suất huy động bằng đồng Việt Nam (mức tối đa 14%/năm bao gồm tất cả các hình thức khuyến mãi).

. Thông tư 02/TT-NHNN này 03/03/2011 quy định lãi suất tối đa đối với tiền gửi VND của các tổ chức tín dụng.

Nguồn: Tác giả tổng hợp

III. NHỮNG THÀNH CÔNG TRONG ĐIỀU HÀNH LÃI SUẤT

Nhìn tổng quan, có thể nói trong giai đoạn 2008-2010, NHNN đã thể hiện sự sáng tạo, chủ động, linh hoạt và tầm nhìn trong điều hành chính sách lãi suất.

Sự linh hoạt thể hiện ở việc NHNN đã chuyển nhanh từ thắt chặt tiền tệ để đối phó với lạm phát cuối 2008 sang nới lỏng tiền tệ để chống suy thoái đầu năm 2009 và lại chuyển nhanh sang thắt chặt tiền tệ khi nền kinh tế có dấu hiệu phục hồi và có dấu hiệu tái lạm phát cuối năm 2009 và lạm phát tăng nhanh cuối năm 2010 (Phụ lục).

NHNN đã nhìn thấy những khó khăn mà doanh nghiệp cũng như ngân hàng gặp phải khi phải cùng chung sức thực thi chính sách tiền tệ nhằm kiềm chế lạm phát cũng như thấy được những tác động xấu của cuộc khủng hoảng đã lan đến Việt Nam. Để tháo gỡ khó khăn, ngày 21/10/2008, NHNN đã ban hành một loạt văn bản quan trọng, điều chỉnh các công cụ của chính sách tiền tệ như lãi suất cơ bản, lãi suất chiết khấu, lãi suất tái cấp vốn, lãi suất tiền gửi dự trữ bắt buộc (Phụ lục), cho phép tín phiếu bắt buộc được thanh toán trước hạn (theo Quyết định 2317 ngày 20/10/2008)… Trong đó đáng chú ý là Quyết định 2321/QĐ-NHNN ngày 20/10/2008 về tăng lãi suất phải trả cho dự trữ bắt buộc từ 5% lên 10% nhằm chia sẻ chi phí cho các NHTM. Việc nới lỏng chính sách tiền tệ đồng thời tăng lãi suất trả cho tiền gửi dự trữ bắt buộc cho thấy NHNN phát đi tín hiệu: NHNN vừa muốn NHTM giảm lãi suất cho vay đồng thời mở rộng tín dụng. Giảm nhẹ các lãi suất điều hành là hành động sáng suốt nhưng thận trọng của NHNN và trong tính độc lập tương đối của mình NHNN đã linh hoạt hết mức có thể. Nếu giảm các lãi suất điều hành thêm nữa sẽ dẫn đến không đảm bảo mục tiêu kiềm chế lạm phát mà Quốc hội (QH) đặt ra và với tư cách là một cơ quan ngang bộ NHNN phải tuân thủ. Mâu thuẫn này đặt NHNN trước tình thế tiến thoái lưỡng nan: tăng tín dụng để đảm bảo mục tiêu tăng trưởng theo kế hoạch mà QH đã thông qua thì sẽ dẫn đến lạm phát mới vừa kiềm chế được; tiếp tục kiềm chế lạm phát thì sản xuất sẽ đình đốn. Chính vì vậy, NHNN chỉ chủ động nhưng thận trọng trong khi chờ điều chỉnh mục tiêu của QH và chỉ đạo của chính phủ trước khi có những điều chỉnh chính sách mạnh hơn.

Trong số các chính sách NHNN chỉ đạo các ngân hàng thương mại thực hiện có thể nói gói hỗ trợ lãi suất 4% là sự sáng tạo riêng có của Việt Nam khi thực hiện gói kích thích kinh tế. Tính đến ngày 24/12/2009, dư nợ cho vay hỗ trợ lãi suất bằng đồng Việt Nam là 412.179,83 tỷ đồng.

Những nỗ lực này đã góp phần tạo lên những thành tựu: (i) duy trì tăng trưởng kinh tế trong bối cảnh suy giảm kinh tế toàn cầu; (ii) năm 2009, kiềm chế lạm phát trong mục tiêu đã định của QH. Tỷ lệ lạm phát tính theo CPI năm 2009 so với 2008 là mức thấp nhất trong sáu năm qua; (iii) lãi suất điều hành thấp cùng với cơ chế điều hành lãi suất cơ bản đã tạo ra mặt bằng lãi suất thấp trong thời gian dài kích thích doanh nghiệp sản xuất góp phần vực dậy nền kinh tế. Bên cạnh đó, hỗ trợ lãi suất theo Quyết định 131 tuy không làm tăng tổng cầu nhưng có tác động kích cung, hỗ trợ doanh nghiệp giảm chi phí, duy trì sản xuất, giải quyết việc làm cho công nhân. Chính sách hỗ trợ này được rất nhiều doanh nghiệp đồng tình vì giúp doanh nghiệp qua cơn nguy khốn (Song Linh, 2010) trong bối cảnh đầu ra bị thu hẹp do suy thoái. Gói kích cầu 443, 497 về mặt lý thuyết cũng như trên thực tế đã giúp các doanh nghiệp nhập công nghệ, máy móc thiết bị giá rẻ nhằm chuẩn bị cơ sở vật chất cho thời kỳ hồi phục kinh tế trong tương lai. Việc doanh nghiệp chủ động tiếp cận được với máy móc công nghệ hiện đại với các điều kiện ưu đãi để nâng cao năng lực sản xuất trong giai đoạn này sẽ giúp cho doanh nghiệp có thể mở rộng quy mô sản xuất trong trung và dài hạn, đáp ứng nhanh chóng nhu cầu gia tăng của các nền kinh tế phát triển trong giai đoạn phục hồi, đồng thời cũng giúp đẩy nhanh quá trình tái cơ cấu nền kinh tế. Điều này cũng được chứng minh trong nghiên cứu của Đinh Tuấn Minh và các tác giả.

IV. NHỮNG TÁC DỤNG PHỤ CỦA CHÍNH SÁCH LÃI SUẤT

Thứ nhất, chính sách tiền tệ nới lỏng chống suy giảm kinh tế đã góp phần gây áp lực lên lạm phát. Chính sách tiền tệ thường có độ trễ 7-8 tháng (Hoài, 2010)[59]. Chính vì vậy, một thời gian sau khi thực hiện kích cầu, nền kinh tế Việt Nam đã chứng kiến sự gia tăng lạm phát qua tốc độ tăng chỉ số giá theo tháng trong năm 2009, 2010 (Bảng 5.2). Điều này có lẽ cũng được NHNN nhận thấy khi ra các quyết định điều chỉnh lãi suất cơ bản và các lãi suất điều hành khác vào ngày 26/11/2009.

Bảng 5.2: Tốc độ tăng giá năm 2008-2010 (so với tháng 12 năm trước)

Tháng

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

Năm 2008

2,38

6,02

9,19

11,6

15,96

18,44

19,78

21,65

21,87

21,64

20,71

Năm 2009

0,32

1,48

1,32

1,68

2,12

2,68

3,22

3,47

4,11

4.49

5.07

Năm 2010

1,36

3,35

4,12

4,27

4,55

4,78

4,84

5,08

6,46

7,58

9,58

Nguồn: Tác giả tổng hợp từ Báo cáo Tình hình kinh tế - xã hội hàng tháng của Tổng cục Thống kê

Cần lưu ý, tác động tăng giá này không phải hoàn toàn do chính sách tiền tệ nới lỏng. Ngoài tăng giá do mở rộng tín dụng còn có những yếu tố góp phần vào tăng giá như: (i) Gói kích cầu 160.000 tỷ đồng thông qua chính sách tài khóa được bơm vào nền kinh tế có GDP 1.478.695 tỷ đồng chiếm tới 10,82% GDP; (ii) Giá yếu tố đầu vào nhập khẩu sẽ tăng khi nền kinh tế có dấu hiệu hồi phục và kéo theo các hàng hóa khác tăng giá; (iii) Mặt hàng xăng dầu, vốn là đầu vào của nhiều ngành đã có xu hướng tăng giá (Bảng 5.5).Giá xăng tăng sẽ có xu hướng kéo theo giá nhiều hàng hóa khác tăng theo; (iv) Tăng tiền lương tối thiểu từ 01/05/2009 lên 650.000 và tăng lên 730.000 đồng/tháng vào 01/05/2010; (v) giá điện tăng từ 01/03/2010; (vi) giá nước sạch tăng ở nhiều tỉnh thành từ 01/03/2010.

Thứ hai, tăng áp lực lên cầu ngoại tệ làm tỷ giá hối đoái tăng. Hỗ trợ 4% lãi suất chỉ áp dụng cho VND và bối cảnh USD tăng giá hiện thời khuyến khích doanh nghiệp vay VND để mua USD hơn là vay USD làm tăng áp lực lên cầu ngoại tệ. Theo thống kê, tổng dư nợ ngoại tệ chín tháng đầu năm 2009 chỉ tăng 6-7% trong khi dư nợ tiền đồng tăng 35% (Nhóm phóng viên, 2010). Một trong những lý do khiến doanh nghiệp thích vay VND để mua USD hơn là vay USD vì lãi vay VND được hỗ trợ lãi suất còn vay USD thì không được hỗ trợ lãi suất; (ii) không sợ rủi ro tỷ giá đặc biệt trong bối cảnh tỷ giá đang có xu hướng tăng cao; (iii) có thể thu lợi từ việc mua bán ngoại tệ vượt giá trần do NHNN quy định; (iv) vay bằng VND lợi về lãi suất hơn, ngay cả khi có thoả thuận giảm lãi suất huy động USD xuống mức 1% của các thành viên Hiệp hội Ngân hàng.

Bảng 5.3: Thu nhập lãi thuần so với tổng thu nhập (đơn vị: %)

Tên ngân hàng

2009

2008

2007

Á Châu (ACB)

2,6

108,1

59,8

An Bình (AB Bank)

154,6

-16,5

329,0

Đại Dương (Ocean Bank)

584,5

-56,8

-

Dầu Khí Toàn Cầu (GP Bank)

-11,2

89,6

164,6

Đông Nam Á (SeA Bank)

-18,2

25,4

-

Nam Á (NamA Bank)

101,2

-33,4

59,0

Nhà Hà Nội (Habubank)

-13,4

22,1

180,8

Phát triển Nhà TP HCM (HD Bank)

105,5

-45,8

82,0

Phương Đông (OCB)

81,9

-28,5

85,3

Phương Nam (Southern Bank)

87,5

-22,8

7,7

Sài Gòn Công Thương (Saigonbank)

64,5

-13,8

48,6

Sài Gòn Thương Tín (Sacombank)

100,8

-0,5

69,3

VN Tín Nghĩa (Tin Nghia Bank)

419,7

-30,6

447,1

Nguồn: Tác giả tính toán từ báo cáo tài chính của các ngân hàng

Ngoài ra gói kích cầu còn thúc đẩy các doanh nghiệp nhập khẩu yếu tố sản xuất, hộ gia đình nhập khẩu hàng tiêu dùng. Việc này sẽ gây áp lực lên cầu ngoại hối và buộc NHNN phải can thiệp vào thị trường ngoại hối bằng cách bán ra ngoại tệ nhằm duy trì tỷ giá, gây sức ép về tính thanh khoản đối với hệ thống ngân hàng thương mại, thâm thủng dự trữ ngoại hối, áp lực phá giá đồng nội tệ, và cuối cùng là lạm phát. Tuy nhiên, trên thực tế với diễn biến nhập khẩu Việt Nam từ khi cuộc khủng hoảng trên thế giới bắt đầu cho tới nay, Việt Nam không chịu nhiều áp lực vì kim ngạch nhập khẩu cũng có xu hướng giảm cùng chiều với xuất khẩu.

Thứ ba, thay đổi cơ chế điều hành lãi suất đã thay đổi lợi ích nhóm. Giai đoạn áp dụng lãi suất cơ bản mà chưa có thông tư 01/2009/TT-NHNN là giai đoạn nhiều ngân hàng gặp khó khăn nhất. Nhiều ngân hàng có thu nhập từ lãi – thu nhập từ hoạt động truyền thống và thường cao nhất – là một số âm trong năm này (Bảng 5.3).

Bảng 5.4: Chênh lệch lãi suất qua các tháng của các NHTMCP từ tháng 06/2008- 12/2010 (đơn vị: %)

%/năm

Cho vay ngắn hạn

Lãi suất tiền gửi kỳ hạn 6 tháng

Chênh lệch lãi suất

Cho vay trung và dài hạn

Lãi suất tiền gửi kỳ hạn 12 tháng

Chênh lệch lãi suất

Tháng 06/2008

16,4

14,23

2,17

17,4

14,19

3,21

T8/08

20,25

18,25

2

20,25

17,79

2,46

T10/08

19

16,28

2,72

19

15,37

3,63

T12/08

12,73

7,99

4,74

12,73

8,01

4,72

T2/09

10,25

7,35

2,9

10,25

7,5

2,75

T4/09

10,25

7,67

2,58

10,25

7,95

2,3

T6/09

10,25

7,89

2,36

10,25

8,14

2,11

T8/09

10,25

8,7

1,55

10,5

8,85

1,65

T10/09

10,25

9,1

1,15

10,5

9,25

1,25

T12/09

12

10,25

1,75

12

10,25

1,75

%/năm

T2/10

T4/10

T9/10

T12/10

Cho vay ngắn hạn

12,0

13,5

14,25

15,5

Lãi suất tiền gửi kỳ hạn 6 tháng

10,25

11,25

11,1

13,75

Chênh lệch lãi suất

1,75

2,25

3,15

1,75

Cho vay trung và dài hạn

12,0

13,5

15,0

17,5

Lãi suất tiền gửi kỳ hạn 12 tháng

10,25

11,25

11,1

14,0

Chênh lệch lãi suất

1,75

2,25

3,9

3,5

Nguồn: Tác giả tổng hợp và tính toán từ công bố thông tin hoạt động ngân hàng hàng tháng của NHNN.

Trong giai đoạn lãi suất cơ bản có hiệu lực, lãi suất huy động, cho vay bị khống chế, trong khi các ngân hàng vẫn phải tăng lãi đầu vào để thu hút tiền nhàn rỗi, đảm bảo cho nhu cầu tăng trưởng tín dụng và giữ chân khách hàng dẫn đến chênh lệch lãi suất đầu vào và đầu ra của các NHTMCP ngày càng có xu hướng thu hẹp lại, chỉ khoảng 2-3% (Bảng 5.4).

Các ngân hàng phản ứng bằng cách vừa áp dụng các hình thức khuyến mãi vừa áp dụng các khoản phí dịch vụ đối với khách hàng như phí nộp tiền mặt vào tài khoản, phí quản lý tài khoản, phí nhận tin nhắn SMS, đặc biệt là các khoản phí về tín dụng như phí thẩm định, phí thu xếp vốn, phí định giá tài sản đảm bảo, phí giải ngân, phí rút tiền mặt từ tài khoản tiền vay… đến mức Hiệp hội Ngân hàng thường xuyên họp bàn việc đồng thuận lãi suất (Bảng 5.5). NHNN cũng thường xuyên nhắc nhở: cuối tháng 07/2008, NHNN có công văn yêu cầu các NHTM phải chấm dứt việc áp dụng các loại phí về tín dụng đối với khách hàng vay; có công văn nhắc nhở các ngân hàng có lãi suất huy động vượt quá 10,5% sẽ phải chịu thanh tra toàn diện; yêu cầu thực hiện đúng nội dung cam kết 94/HHNH theo công văn số 5065/NHNN-CSTT…

Bảng 5.5: Thống kê tình hình đồng thuận lãi suất

Ngày

Văn bản

Lãi suất huy động tối đa (%/năm)

Lãi suất cho vay tối đa

Cơ chế điều hành

14/12/2010

250/HHNH

14% (1,167)

Thoả thuận

15/10/2010

163/HHNH

11% (0,917)

Thỏa thuận

02/07/2010

94/HHNH

11% (0,917)

Dưới 12% cho ba đối tượng đặc biệt

Thỏa thuận

20/04/2010

46/HHNH

11,5% (0,958)

14% ngắn hạn, 14,5% trung dài hạn, 15% tiêu dùng

Cơ bản, lãi suất cao nhất 12%

22/3/2008

Dưới sáu tháng 10,5% (0,875) và trên sáu tháng 11%(0,917); lãi suất huy động USD không quá sáu tháng

Cơ bản, lãi suất cao nhất 10,5%

Nguồn: Tác giả tập hợp từ website Hiệp hội Ngân hàng

Giai đoạn từ khi Thông tư02/2009/TT-NHNN ra đời ngày 03/02/2009, cơ chế cho vay theo lãi suất cơ bản (quyết định 16/2008/QĐ-NHNN ngày 16/05/2008)có hỗ trợ lãi suất (Thông tư 02/2009/TT-NHNN ngày 03/02/2009) cùng tồn tại song hành với cơ chế cho vay tiêu dùng với lãi suất thỏa thuận(Thông tư số 01/2009/TT-NHNN ngày 23/01/2009) đã hình thành trên thị trường một cơ chế hai giá và lãi đi vay lớn hơn lãi cho vay. Trong cơ chế đó, doanh nghiệp đua nhau đi vay để được hưởng lãi suất rẻ, các ngân hàng đẩy mạnh cho vay tiêu dùng để thu lãi suất cao qua một loạt các chương trình ưu đãi người tiêu dùng. Dư nợ tín dụng tăng nhanh, đến 31/12/2009 đã tăng 37,73% so với 31/12/2008, gây áp lực về nguồn vốn rất lớn trong khi đó NHNN chỉ cấp bù lãi suất không cấp nguồn cho vay, các kênh đầu tư khác như vàng, bất động sản, chứng khoán ấm dần khiến cho các ngân hàng thương mại phải nâng lãi suất để tăng vốn huy động, vô hình trung dẫn đến cuộc đua lãi suất diễn ra ngày càng gay gắt giữa các ngân hàng dưới hình thức khuyến mãi hoặc tặng lãi suất.

Bảng 5.6: Chênh lệch lãi suất kỳ hạn tháng và chỉ số giá tiêu dùng hàng tháng

Tháng

CPI so với tháng trước

CPI so với tháng trước

CPI so với tháng trước

Lãi suất tháng [*]

Lãi suất tháng [*]

Lãi suất tháng [*]

Chênh lệch lãi suất và CPI tháng

Chênh lệch lãi suất và CPI tháng

Chênh lệch lãi suất và CPI tháng

2008

2009

2010

2008

2009

2010

2008

2009

2010

1

2,38

0,32

1,36

-

-

0,87

-

-

-0,49

2

3,56

1,17

1,96

1

0,57

0,87

-2,56

-0,60

-0,109

3

2,99

-0,17

0,75

0,72

0,57

0,93

-2,27

0,74

0,18

4

2,2

0,35

0,14

0,96

0,57

0,93

-1,24

0,22

0,79

5

3,91

0,44

0,27

1,17

0,58

0,96

-2,74

0,14

0,69

6

2,14

0,55

0,22

0,54

0,6

0,96

-1,60

0,05

0,74

7

1,13

0,52

0,06

1,43

0,61

0,92

0,30

0,09

0,86

8

1,56

0,24

0,23

1,4

0,62

0,92

-0,16

0,38

0,69

9

0,18

0,62

1,31

1,4

0,71

0,92

1,22

0,09

-39

10

-0,19

0,37

1,05

1,05

0,71

0,92

1,24

0,34

0,13

11

-0,76

0,55

1,86

0,72

0,71

1,00

1,48

0,16

0,86

12

-0,68

1,38

1,98

-

-

1,00

-

-

0,81

Nguồn: Tác giả tổng hợp và tính toán từ thống kê lãi suất hàng tháng trên Tạp chí Công nghệ Ngân hàng và Tình hình kinh tế - xã hội hàng tháng trên website Tổng cục Thống kê.

Giai đoạn sau Thông tư số 12/2010/TT-NHNN ngày 14/04/2010, NHNN bỏ lãi suất trần, chuyển sang cơ chế lãi suất thoả thuận, các ngân hàng đã có thể đặt lãi suất cho vay cao hơn nhờ đó chênh lệch giữa lãi suất cho vay và lãi suất tiền gửi tăng lên trên 3%.

Đối với người gửi tiền, theo tính toán của chúng tôi trong Bảng 5.6, năm 2009 lãi suất danh nghĩa đem đến cho người gửi tiền lãi suất thực dương nhưng năm 2008 và các tháng cuối năm 2010, tốc độ tăng giá hàng tháng phần lớn đều cao hơn lãi suất danh nghĩa. Như vậy lãi suất thực mà người gửi tiền nhận được thường là lãi suất âm, nếu giảm lãi suất không đi liền với giảm lạm phát sẽ mang đến thua thiệt cho người gửi tiền.

V. GỢI Ý CHÍNH SÁCH TRONG GIAI ĐOẠN TỚI

Qua những thành công và tác dụng phụ của chính sách lãi suất, chúng tôi có một số nhận xét và gợi ý chính sách sau, đặc biệt là trong bối cảnh nền kinh tế đang phải chống chọi với lạm phát.

Thứ nhất, chính sách lãi suất là công cụ hữu hiệu trong chống suy giảm kinh tế và chống lạm phát. Muốn chống suy thoái cần hạ mặt bằng lãi suất xuống; muốn chống lạm phát phải chấp nhận một mặt bằng lãi suất tăng cao. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng thắt chặt tiền tệ sẽ dẫn đến tăng lãi suất -> tín dụng giảm -> doanh nghiệp thu hẹp sản xuất -> AS giảm -> giá tăng. Như vậy sẽ làm tăng lạm phát và vì vậy không nên thắt chặt tiền tệ. Ngoài ra việc thắt chặt tiền tệ trong bối cảnh mặt bằng lãi suất tăng cao dễ làm nảy sinh tình trạng “sự lựa chọn bất lợi” dẫn đến nợ xấu tăng cao. Lập luận trên đúng ở điểm lãi suất tăng cao sẽ làm tăng rủi ro cho hệ thống ngân hàng do sự lựa chọn bất lợi nhưng không đúng với mô hình AS-AD vì chỉ nhìn thấy thay đổi trên AS chứ chưa thấy tác động qua lại giữa AS-AD và cũng không đúng với thực tiễn chống lạm phát của Việt Nam (Việt Nam đã từng chống lạm phát bằng cách thắt chặt tiền tệ, nâng lãi suất và đã thành công trong thập niên 1990 hoặc diễn biến lãi suất, CPI, tăng trưởng tín dụng, tăng trưởng kinh tế gần đây cũng cho thấy trong giai đoạn lãi suất tăng cao tín dụng vẫn tăng). Theo chúng tôi, thắt chặt tiền tệ là việc nên làm vì thắt chặt tiền tệ -> lãi suất tăng -> khuyến khích tiết kiệm (đồng nghĩa giảm chi tiêu), đồng thời doanh nghiệp sẽ cân nhắc giảm sản lượng sản xuất, giảm đầu tư vào mở rộng -> AD giảm. Đồng thời lãi suất tăng đồng nghĩa với chi phí sản xuất tăng, doanh nghiệp thu hẹp sản xuất, đầu tư dịch sang trái. Tuy nhiên, tác động này không lớn do trong môi trường lạm phát cao, nhiều nhà sản xuất cũng sẽ thu được giá bán cao để bù đắp chi phí sản xuất do tăng lãi suất. Điều này cũng có thể thấy thông qua dữ liệu về doanh thu bán lẻ hàng hóa và doanh thu sản xuất và GDP thực vẫn tăng. Tổng hợp hai tác động tổng cầu của nền kinh tế sẽ giảm nhanh hơn dẫn đến mặt bằng giá chung giảm (hay lạm phát giảm). Để lượng hóa được tác động của thay đổi lãi suất đến tín dụng và tiết kiệm, Việt Nam cần có những nghiên cứu về độ nhạy cảm của các biến này đối với lãi suất.

Thứ hai, cần hài hoà các nhóm lợi ích nhưng khi cần, cần phải hy sinh lợi ích nhóm. Không một chính sách nào có thể làm hài lòng tất cả các nhóm lợi ích. Mỗi nhóm lợi ích cần có những nhân nhượng nhất định để có thể hướng về một mục tiêu chung – ổn định kinh tế vĩ mô. Trong bối cảnh hiện tại, mặt bằng lãi suất cao là khó tránh khỏi vì lạm phát đang cao, do vậy các nhóm lợi ích cần phải hy sinh lợi ích nhóm để hỗ trợ Chính phủ thực hiện các chính sách ổn định kinh tế vĩ mô. Nếu đòi hỏi lãi suất thấp để có thể tăng trưởng hay tăng trưởng kinh tế mà phải đánh đổi bằng mất ổn định kinh tế vĩ mô là tăng trưởng kinh tế không bền vững. Tuy nhiên, không thể kêu gọi các nhóm lợi ích (doanh nghiệp, ngân hàng, người gửi tiền) bằng những lời hô hào giảm lãi suất, bằng những cam kết không có giá trị chế tài (cam kết đồng thuận lãi suất)… mà phải bằng lợi ích kinh tế. Như phân tích ở trên, người gửi tiền đã chấp nhận một mức lãi suất thực âm; các ngân hàng nhỏ đã chịu đựng chênh lệch lãi suất thấp một thời gian thì doanh nghịêp cũng phải chấp nhận mức lãi suất cao trong thời gian đầu đểổn định kinh tế vĩ mô (mà quan trọng nhất là lạm phát thấp). Khi lạm phát đã được kiềm chế, các doanh nghiệp sẽ đạt được tăng trưởng nhờ lãi suất danh nghĩa thấp.

Thứ ba, cần tôn trọng cơ chế thị trường, nghĩa là để cho thị trường quyết định lãi suất. Thực tế đã chứng minh việc áp đặt một mức lãi suất chủ quan, duy ý chí, không được xác định bởi quy luật cung cầu, sớm hay muộn thì áp lực thị trường cũng kéo lãi suất về mức giá trị cân bằng vốn có của nó: (i) lãi suất huy động và cho vay không ngừng tăng lên sau khi chuyển từ cơ chế điều hành bằng lãi suất cơ bản sang cơ chế điều hành bằng lãi suất thỏa thuận; (ii) trong năm 2009, khi lạm phát giảm, cơ chế thị trường đưa lãi suất giảm xuống mà không cần có sự can thiệp của NHNN; (iii) nỗ lực liên tục của Hiệp hội Ngân hàng và NHNN trong đồng thuận lãi suất không ngăn được xu thế tự động quay về cân bằng này.

Việc thực hiện đồng thuận lãi suất trong ngắn hạn đã kiềm chế được cuộc đua lãi suất nhưng về lâu dài sẽ làm méo mó lãi suất thị trường: (i) chênh lệch lãi suất thấp khiến các ngân hàng thương mại tham gia vào thị trường không đủ để trang trải cả chi phí, rủi ro tín dụng và tăng trưởng tài sản. Hậu quả là nhiều ngân hàng thương mại tìm cách lách quy định khuyến mãi; (ii) lãi suất thấp hơn giá trị đúng của nó sẽ làm tăng tính ỉ lại trông chờ, giảm tính chủ động của người đi vay trong việc tìm nguồn vốn để tái sản xuất ví dụ phát hành trái phiếu doanh nghiệp. Khi lãi suất cao, doanh nghiệp phải lựa chọn đầu tư, giảm chi phí, quản lý hợp lý để thu được suất sinh lợi cao; (iii) giảm tính ổn định của hệ thống ngân hàng khi các ngân hàng không thể huy động vốn từngười dân do lãi suất thấp đặc biệt khi lãi suất thực âm. Bên cạnh đó người gửi tiền có thể chuyển sang các kênh đầu tư phi sản xuất khác như mua vàng, mua USD trong bối cảnh USD hoá ở Việt Nam việc này rất dễ xảy ra.

Thứ tư, về lâu dài cần xác định được mức lãi suất hợp lý để không cần can thiệp bằng trần lãi suất hoặc không áp dụng đồng thuận lãi suất. Các mức lãi suất phải bảo đảm lãi suất thực dương cho người gửi tiền và chênh lệch lãi suất cho vay – tiền gửi dương cho ngân hàng. Như vậy đã đảm bảo được quyền lợi của người gửi tiền và của ngân hàng. Điều này quan trọng vì đảm bảo lãi suất thực dương đồng nghĩa với bảo toàn giá trị đồng tiền và cũng là bảo toàn tài sản bằng tiền của người dân. Đảm bảo lãi suất thực dương sẽ tạo sự yên tâm của người dân vì người dân Việt Nam chịu tác động tâm lý rất lớn từ lạm phát thập niên 1990, ấn tượng về những chuỗi ngày khó khăn đó khó có thể phai mờ trong ký ức họ. Để có lãi suất thực dương, lãi suất danh nghĩa phải điều chỉnh linh hoạt thường xuyên theo chỉ số giá tiêu dùng và cao hơn chỉ số giá tiêu dùng hàng tháng. Vấn đề chênh lệch bao nhiêu giữa chỉ số giá tiêu dùng – lãi suất tiền gửi và lãi suất cho vay –cần có một nghiên cứu lý thuyết và thực nghiệm sâu hơn để có thể xác định lãi suất hợp lý giúp hài hoà lợi ích của các nhóm.

Thứ năm, NHNN vẫn phải đảm nhận vai trò quan trọng trong bình ổn thị trường. Lãi suất thị trường không có nghĩa là buông lỏng quản lý mà NHNN sẽ can thiệp khi có cuộc đua lãi suất nhằm bình ổn thị trường bằng thanh tra, giám sát, kiểm soát các NHTM cổ phần cố tình đẩy lãi suất lên cao để trục lợi đồng thời đảm bảo tính ổn định, hiệu quả và an toàn cho hoạt động của toàn hệ thống ngân hàng. Việc can thiệp của NHNN nói riêng và chính phủ nói chung phải có tính nhất quán và tương đối ổn định, không thay đổi liên tục các mục tiêu. Việt Nam theo đuổi cùng lúc hai mục tiêu tăng trưởng và ổn định giá cả: cuối năm trước khi giá cả tăng, chính sách tiền tệ thắt chặt để giảm lạm phát, khi đạt chỉ tiêu lạm phát lại nới lỏng tiền tệ để đạt mục tiêu tăng trưởng. Diễn biến tăng giá trong Hình 5.1 cho thấy điều này.

Hình 5.1: CPI theo tháng từ năm 2008-2010

Ngoài ra, lãi suất chỉ là một công cụ trong nhiều công cụ của chính sách tiền tệ và các chính sách khác, bởi vậy muốn giảm lạm phát không chỉ sử dụng công cụ lãi suất là đủ mà chính phủ cần có một nghiên cứu sâu và cái nhìn toàn diện trong: (i) đánh giá tổng quan về tình hình kinh tế vĩ mô, đánh giá tổng thể nguyên nhân gây ra lạm phát từ chi phí đẩy hay cầu kéo hay cung tiền đặc biệt là các nguyên nhân làm cho lạm phát kéo dài như độ mở của nền kinh tế làm dòng vốn vào ra nhiều, cơ cấu xuất nhập khẩu không hợp lý làm tăng nhập khẩu lạm phát, các nguyên nhân làm giảm hiệu lực của chính sách như tình trạng USD hoá, hiệu quả đầu tư thấp, thâm hụt ngân sách kéo dài; (ii) nhìn nhận một cách khách quan về mâu thuẫn trong lựa chọn mục tiêu tăng trưởng - lạm phát; (iii) phối hợp giữa các chính sách kinh tế vĩ mô đã đồng bộ chưa, đặc biệt là chính sách tài khóa và chính sách tiền tệ.

Một cái nhìn toàn diện như vậy mới có thể giải bài toán giảm lãi suất, giảm lạm phát, ổn định kinh tế vĩ mô.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Bradly R Schiller (2010), 12th edition, The Macro Economy Today, McGraw-Hill.

2. Oliver Blanchard (2006), Macroeconmics, Fouth edition, Pearson International Edition.

3. Tax policy center, Urban Institute, Brookings Institution (2008), The tax policy briefing book, A citizens' guide for the 2008 election and beyond, http://www.taxpolicycenter.org/upload/Background/I-1TheNumbers.final.pdf.

4. Volker Wieland (2008), Fiscal Action Versus Monetary Stimulus? A Faulty Comparison, http://siepr.stanford.edu/publicationsprofile/1807

5. Báo cáo tài chính của các ngân hàng.

6. Các văn bản pháp quy điều chỉnh lãi suất.

7. David Begg, Stanley Fisher, Rudiger Dornbush (2007), Kinh tế học, Xuất bản lần thứ tám, Nhà xuất bản Thống kê.

8. Đông Trung, Chí Hiếu (2008, 2009, 2010), Thống kê lãi suất hàng tháng trên Tạp chí Công ngh__ệ Ngân hàng.

9. Đoàn Thị Thu Hoài (2010), Nguy cơ lạm phát 2010: Thực trạng, nguyên nhân và giải pháp, Kỷ yếu khoa học lần thứ nhất, Đại học Khoa học Công nghệ.

10. Đinh Tuấn Minh (2010), Ảnh hưởng của chính sách hỗ trợ lãi suất đối với hoạt động của các doanh nghiệp, Trung tâm Nghiên cứu Kinh tế và Chính sách, Trường Đại học Kinh tế, Đại học Quốc gia Hà Nội.

11. NHNN (2008, 2009, 2010), Công bố thông tin hoạt động ngân hàng tuần, hàng tháng, www.sbv.gov.vn.

12. GSO (2008, 2009, 2010), Tình hình kinh tế xã hội tháng, www.gso.gov.vn.

13. Nguyễn Hoài (2010), Bao giờ lãi suất giảm, http://vneconomy.vn/ 20110209083822154P0C6/bao-gio-lai-suat-giam.htm.

14. Nhóm phóng viên (2010), gói kích cầu thứ hai chưa ngã ngũ, http://www.vnexpress.net/GL/Kinh-doanh/2009/10/3BA14159/.

15. Song Linh (2010), Thống đốc ngân hàng và một năm kích cầu http://ebank.vnexpress.net/GL/Ebank/Tin-tuc/2010/02/3BA18509/.

16. Từ Nguyên (2010), một số ngân hàng sai phạm trong hỗ trợ lãi suất, http://vneconomy.vn/20101005110820806p0c6/mot-so-ngan-hang-sai-pham-trong-ho-tro-lai-suat.htm.

PHỤ LỤC

Lãi suất cơ bản

Giá trị

Văn bản quyết định

Ngày áp dụng

8,75%

305/QĐ-NHNN Ngày 30/1/2008

01/02/2008

12,0%

1099/QĐ-NHNN ngày 16/5/2008

19/05/2008

14,0%

1317/QĐ-NHNN ngày 10/6/2008

11/06/2008

13,0%

2316/QĐ-NHNN ngày 20/10/2008

21/10/2008

12,0%

2559/QĐ-NHNN Ngày 3/11/2008

05/11/2008

11,0%

2809/QĐ-NHNN

21/11/2008

10,0%

2948/QĐ-NHNN ngày 03/12/2008

05/12/2008

8,5%

3161/QĐ-NHNN ngày 19/12/2008

22/12/2008

7,0%

172/QĐ-NHNN ngày 23/1/2009

01/02/2009

8,0%

2665/QĐ-NHNN ngày 25/11/2009

01/12/2009

8,0%

134/QĐ-NHNN ngày 25/01/2010

01/02/2010

8,0%

353/QĐ-NHNN ngày 25/2/2010

01/03/2010

8,0%

618/QĐ-NHNN ngày 25/03/2010

01/04/2010

8,0%

1011/QĐ-NHNN ngày 27/4/2010

01/05/2010

8,0%

1311/QĐ-NHNN ngày 31/5/2010

01/06/2010

8,0%

1565/QĐ-NHNN ngày 24/6/2010

01/07/2010

8,0%

1819/QĐ-NHNN ngày 27/7/2010

01/08/2010

8,0%

2024/QĐ-NHNN ngày 25/8/2010

01/09/2010

8,0%

2281/QĐ-NHNN ngày 27/9/2010

01/10/2010

8,0%

2561/QĐ-NHNN ngày 27/10/2010

01/11/2010

9,0%

2619/QĐNHNN ngày 05/11/2010

05/11/2010

9,0%

2868/QĐ-NHNN ngày 29/11/2010

01/12/2010

Lãi suất tái cấp vốn và lãi suất chiết khấu

Lãi suất tái cấp vốn

Lãi suất chiết khấu

Văn bản quyết định

Ngày áp dụng

7,5%

306/QĐ-NHNN Ngày 30/1/2008

01/02/2008

13,0%

1099/QĐ-NHNN ngày 16/5/2008

19/05/2008

15,0%

13,0%

1316/QĐ-NHNN ngày 10 /06/2009

11/06/2008

14,0%

12,0%

2318/QĐ-NHNN ngày 20/10/2008

21/10/2008

13,0%

11,0%

2561/QĐ-NHNN Ngày 3/11/2008

05/11/2008

12,0%

10,0%

2810/QĐ-NHNN

21/11/2008

11,0%

9,0%

2949/QĐ-NHNN ngày 3/12/2008

05/12/2008

9,5%

7,5%

3159/QĐ-NHNN

22/12/2008

7,5%

3159/QĐ-NHNN ngày 19/12/2008

22/12/2008

8,0%

6,0%

173/QĐ-NHNN ngày 23/1/2009

01/02/2009

5,0%

837/QĐ-NHNN ngày 10/04/2009

10/04/2009

5,0%

2232/QĐ-NHNN

01/10/2009

8,0%

6,0%

2664/QĐ-NHNN ngày 25/11/2009

01/12/2009

8,0%

6,0%

26/TB-NHNN ngày 26/01/2010

01/02/2010

8,0%

6,0%

189/TB-NHNN ngày 31/5/2010

01/06/2010

8,0%

6,0%

220/TB-NHNN ngày 24/06/2010

01/07/2010

8,0%

6,0%

259/TB-NHNN ngày 27/7/2010

01/08/2010

8,0%

6,0%

316/TB-NHNN ngày 25/8/2010

01/09/2010

8,0%

6,0%

352/TB-NHNN ngày 27/9/2010

01/10/2010

8,0%

6,0%

402/TB-NHNN ngày 27/10/2010

01/11/2010

9,0%

7,0%

2620/QĐNHNN ngày 05/11/2010

05/11/2010

9,0%

7,0%

447/TB-NHNN ngày 29/11/2010

01/12/2010

Lãi phải trả cho dự trữ bắt buộc

Tỷ lệ

Văn bản

Ngày áp dụng

3,6%

1907/QĐ-NHNN ngày 29/08/2008

01/09/2008

5,0%

2133/QĐ-NHNN ngày 25/09/2008

01/10/2008

10,0%

2321/QĐ-NHNN ngày 20/10/2008

21/10/2008

9,0%

2950/QĐ-NHNN ngày 03/12/2008

05/12/2008

8,5%

3162/QĐ-NHNN ngày 19/12/2008

22/12/2008

3,6%

174/QĐ-NHNN ngày 23/01/2009

01/02/2009

1,2%

1681/QĐ/NHNN ngày 19/12/2009

01/08/2009

6

QUẢN LÝ ĐẦU CƠ

Phan Vinh Quang, MBA

I. TÓM TẮT

Kinh tế phát triển mang lại sự thịnh vượng cho người dân Việt Nam. Cùng với nó, nhu cầu đầu tư để duy trì và tăng trưởng tài sản tăng đáng kể. Phương tiện đầu tư hiện phổ biến tại Việt Nam là vàng, USD, bất động sản và chứng khoán. Dòng tiền đầu cơ khổng lồ luôn vận động và dịch chuyển từ tài sản này sang tài sản khác để tối đa hóa lợi nhuận. Việc dịch chuyển mạnh của dòng này sang vàng trong năm 2009 và 2010 là một nguyên nhân góp phần làm mất giá đồng tiền Việt Nam và giảm dự trữ ngoại hối. Cơ chế hoạt động tương tự như một cuộc tấn công tiền tệ từ từ do có sự chênh lệnh giữa giá vàng trong nước và quốc tế khiến USD chuyển từ thị trường chính thức (dự trữ ngoại hối của NHNN) sang thị trường không chính thức để nhập lậu vàng vào Việt Nam.

Việc dịch chuyển vốn từ thị trường chính thức sang thị trường không chính thức rất đáng lo ngại. Nó tăng rủi ro của hệ thống ngân hàng, ảnh hưởng tới kinh tế vĩ mô và giảm cơ hội huy động vốn của khu vực kinh tế thực. Ngoài biện pháp hành chính ngắn hạn, Chính phủ cần có biện pháp tăng cường minh bạch công khai trên thị trường tài chính và bảo vệ tốt hơn nhà đầu tư nhỏ để thu hút vốn vào kênh đầu tư chính thức. Cơ quan quản lý cần am hiểu hoạt động và vận hành của thị trường tài chính cũng như sự luân chuyển của dòng tiền để có chính sách phù hợp.

Công cuộc cải cách của Việt Nam trong hơn 20 năm qua đã đem lại nhiều thành tựu cho đất nước và người dân Việt Nam. Việt Nam đã chuyển từ con rồng đi xe đạp như một số học giả phương tây bình luận vào đầu thập kỷ 1990 thành ‘con rồng đi xe máy’. Đường phố Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh đã xuất hiện nhiều xe đắt tiền. Khi có tiền, người Việt Nam bắt đầu tìm cách duy trì và tăng tài sản của mình. Bất động sản, chứng khoán, vàng và ngoại tệ là những phương tiện đầu tư tài chính phổ biến tại Việt Nam. Việc đầu tư và luân chuyển vốn giữa các tài sản tăng cùng với tăng trưởng của nền kinh tế. Mong muốn tối đa hóa của cải không có gì sai trái. Đây là một phần của bản chất con người và là động lực của sự phát triển. Các nhà đầu tư tài chính sử dụng thuật ngữ ‘dòng tiền thông minh’ (smart money) để mô tả dòng tiền luân chuyển giữa các tài sản để tối đa hóa lợi nhuận. Tại Việt Nam khi lượng tiền đầu cơ rất lớn, việc dịch chuyển của nó sẽ góp phần gây ra mất cân đối vĩ mô. Bài viết này phân tích việc dịch chuyển dòng tiền này, tác động tới tỷ giá đồng Việt Nam và một số rủi ro và hệ lụy chính sách.

II. ĐẦU CƠ KHÔNG PHẢI LÀ XẤU

Nguyên lý căn bản của kinh tế thị trường là nguồn lực xã hội, trong đó có nguồn lực tài chính, được phân bổ theo cơ chế thị trường, hay tín hiệu của giá. Đầu cơ là một phần của thị trường và sẽ cùng tồn tại với thị trường. Việc đầu cơ hay đầu tư tài chính là một phần của quá trình phân bổ nguồn lực tài chính vào tài sản khác để thu lợi cao nhất. Nguồn lực tài chính như một dòng nước sẽ chảy đến chỗ trũng (những chỗ có lợi nhuận cao) để góp phần cho cây cối phát triển nhờ dòng nước này. Thị trường vốn, thị trường ngoại tệ là hiện thân của hoạt động này và nó luôn biến động theo thông tin thị trường. Thông tin chính là động lực của thị trường và quyết định tính hiệu quả của việc phân bổ nguồn lực.

Để đảm bảo thị trường hoạt động tốt và nguồn vốn đến được địa chỉ cần thiết, chính phủ quản lý các thị trường này theo nguyên tắc thị trường đảm bảo hoạt động đầu cơ/đầu tư thực hiện minh bạch và hiệu quả, giảm thiểu hoạt động bất minh. Nếu không có thông tin hoặc thông tin không chính xác sẽ dẫn đến việc phân bổ nguồn lực không hiệu quả, tăng rủi ro và các hành vi trục lợi phi pháp.

III. SỰ VẬN ĐỘNG CỦA DÒNG TIỀN

Mặc dù không có số liệu thống kê chính thức về quy mô của thị trường tài chính Việt Nam, nhưng mọi người đều nhất trí rằng lượng tiền đầu tư vào bất động sản, vàng, ngoại tệ và chứng khoán là rất lớn. Thị trường chứng khoán là kênh đầu tư tài chính chính thức đã có bước phát triển vượt bậc trong những năm qua. Thị giá niêm yết của các công ty niêm yết trên hai sàn bằng khoảng 37% GDP vào cuối năm 2010. Tính đến thời điểm 9/3/2011, các nhà đầu tư nước ngoài sở hữu 21% tổng số cổ phiếu niêm yết, tương đương trên 7 tỷ USD hay bằng gần 60% dự trữ ngoại hối vào thời điểm cuối năm 2010.

Năm 2010, Việt Nam là một trong số ít các nước có giá chứng khoán giảm so với năm 2009, mặc dù tình hình kinh tế trong và ngoài nước đều có cải thiện. Khối lượng giao dịch trong năm 2010 cũng giảm. Nói cách khác, một số nhà đầu tư đã không còn mặn mà với chứng khoán và chuyển sang đầu tư các tài sản khác. Điều may mắn là trong năm 2010, nhà đầu tư nước ngoài vẫn là bên mua ròng với giá trị đầu tư bổ sung khoảng 800 triệu USD.

Hình 6.1: Giá trị giao dịch trung bình hàng tháng, giá trị thị trường, chỉ số VN và HNX index

Nguồn: Stoxplus, Bloomberg, Yahoo Finance, IMF và tính toán của tác giả; số liệu về chỉ số và giá trị thị trường là số liệu cuối năm.

Thị trường bất động sản bắt đầu khởi sắc trong năm 2008 sau khi xuống sâu năm 2007. Dòng tiền thông minh thu lợi từ chứng khoán năm 2006 có lẽ đã chuyển qua bất động sản khiến cho giá cả tăng vọt kể từ năm 2008. Thị trường bất động sản ở Hà Nội hiện vẫn đang rất nóng bất chấp nhiều lời cảnh báo về việc quả bóng có thể sẽ nổ vào bất cứ lúc nào. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy các cuộc khủng hoảng tài chính, kinh tế như cuộc khủng hoảng hiện nay thường bắt nguồn từ sự đầu cơ bất động sản với sự tài trợ của ngân hàng.

USD Mỹ đã là phương tiện đầu tư để bảo toàn tài sản đối với nhiều người khi đồng nội tệ được neo theo USD và có xu hướng giảm giá so với đồng bạc xanh. Đồng USD được chấp nhận thanh toán tại hầu hết các cửa hàng và thậm chí còn được dùng làm đồng tiền niêm yết giá trong nhiều hàng hóa. Hình 6.2 cho thấy từ năm 2008, chênh lệch giá USD giữa thị trường chính thức và thị trường tự do có vẻ như ngày càng lớn hơn.

Hình 6.2: Tỷ giá USD/VND giữa thị trường chính thức và thị trường tự do

Nguồn:Ngân hàng Thế giới, Taking Stock Report, 2010.

Hình 6.3, cho thấy kể từ năm 2008, Ngân hàng Nhà nước đã phải điều chỉnh tỷ giá thường xuyên hơn và với biên độ lớn hơn. Từ tháng 11/2009 và sau bốn lần mất giá, giá trị của đồng Việt Nam so với USD đã giảm 21%.

Hình 6.3: Tỷ giá USD/VND

Quan sát trên cho thấy dường như có một yếu tố mới ảnh hưởng đến tỷ giá đồng Việt Nam. Hình 6.4 cho thấy lượng dự trữ ngoại hối của Ngân hàng Nhà nước (NHNN) giảm mạnh từ năm 2009 và yếu tố quan trọng của việc giảm dự trữ ngoại hối là mục “lỗi và bỏ sót” (errors and omissions)[60] trong cán cân thanh toán quốc tế của Việt Nam. Câu hỏi đặt ra ở đây là tại sao dự trữ ngoại hối lại giảm nhanh như vậy và tại sao lại chỉ bắt đầu vào năm 2009? Tại sao việc này không xảy ra vào những năm trước? Tại sao lại có hiện tượng hạng mục sai số tăng nhanh trong những năm qua? Theo nhận định của tôi, một số tiền lớn đã chuyển thành vàng và đây là lý do có sức thuyết phục nhất để giải thích cho sự thay đổi này.

Hình 6.4: Tổng dự trữ ngoại hối của Việt Nam và Hạng mục sai số và bỏ sót (triệu USD)

Nguồn: IMF và ước tính của tác giả

Khối lượng được giao dịch tại Việt Nam đã gia tăng đáng kể trong thời gian qua. Đầu năm 2008[61], Ngân hàng ACB khai trương sàn giao dịch vàng đầu tiên. Ngay sau khi thành lập, khối lượng giao dịch trên sàn ACB này theo nhận định của Hội đồng Vàng Thế giới đã lớn hơn khối lượng giao dịch trên Sở giao dịch vàng Thượng Hải__[62]. Một bài báo gần đây đăng trên tờ Financial Times (Thời báo Tài chính) cho biết khối lượng vàng giao dịch hàng ngày ở Việt Nam vào thời điểm cuối năm 2008 dao động trong khoản 1-1,5 tỷ USD/ngày. Con số này lớn hơn giá trị giao dịch hàng ngày của thị trường ngoại hối là 200-500 triệu USD/ngày[63] hoặc giá trị giao dịch trên thị trường chứng khoán 42 triệu USD/ngày trong năm 2008. NHNN đã đóng cửa sàn giao dịch vàng trong tháng 3/2009. Lý do có thể là quan ngại về tác động của nó tới tình hình kinh tế vĩ mô. Tuy nhiên, giao dịch vàng miếng vẫn được phép[64].

Không ai biết chính xác số lượng vàng mà người Việt Nam hiện đang nắm giữ. Theo Ủy ban Vàng Thế giới, giá trị nắm giữ vàng ở Việt Nam tăng đáng kể trong những năm trở lại đây và đã đạt mức kỷ lục là khoảng 1000 tấn trong năm 2009 tương đương 45 tỷ USD Mỹ hay 50% GDP. Việt Nam trở thành thị trường vàng đứng thứ 5 thế giới[65]. Con số này đã bị Thống đốc Ngân hàng Nhà nước Việt Nam bác bỏ vì theo số liệu thống kê chính thức Việt Nam nhập khẩu ròng khoảng 71 tấn vàng từ năm 1998 tới nay mà thôi. Tuy nhiên, số liệu chính thức không tính tới số vàng nhập lậu vào Việt Nam và đây là nguyên nhân gây áp lực cho đồng nội tệ.

Việc dịch chuyển dòng tiền qua vàng tương tự như một cuộc tấn công tiền tệ với tốc độ chậm. Việt Nam không có một thị trường giao dịch ngoại hối mở cho mọi người nước ngoài nhưng lại có một thị trường vàng và USD tự do cho gần 90 triệu dân của mình (kể cả người Việt ở nước ngoài). Khi người dân nhìn thấy sự đi xuống của chứng khoán, bất động sản có nguy cơ bong bóng, đồng nội tệ mất giá và mất giá của đồng USD Mỹ trên bình diện quốc tế, thật dễ hiểu khi họ chọn vàng là phương tiện đầu tư để giữ giá cho tài sản. Nhu cầu này đẩy giá vàng trong nước cao hơn giá vàng quốc tế. Khi hệ thống cung ứng chính thức không thể đáp ứng được nhu cầu này vì thiếu ngoại tệ hoặc không đủ “quota”, thì thị trường không chính thức sẽ phải huy động USD Mỹ một cách không chính thức để nhập lậu vàng thỏa mãn cơn “khát vàng” trong nước[66].

Hình 6.5: Cơn khát vàng chuyển thành tấn công tiền tệ từ từ

Khác với USD, lãi suất tiết kiệm vàng rất thấp và NHNN mới cấm các ngân hàng nhận tiết kiệm bằng vàng nên người dân thường không gửi vàng vào ngân hàng. Vì vàng nằm ngoài hệ thống chính thức, nên luồng tiền đầu tư vàng giống như ngoại tệ chảy khỏi lãnh thổ Việt Nam. Nhu cầu mua USD để nhập lậu vàng đẩy giá USD ở thị trường phi chính thức lên cao hơn nhiều so với thị trường chính thức. Điều không thể tránh khỏi là USD chạy từ thị trường chính thức sang thị trường phi chính thức để sử dụng cho việc nhập lậu vàng. Quá trình này diễn ra ngoài hệ thống chính thức nên không được ghi nhận chính thức mà chỉ có thể được thể hiện ở hạng mục “lỗi và bỏ sót” nói trên. Nếu để điều này diễn ra trong một thời gian dài, lượng dự trữ ngoại hối của Việt Nam sẽ bị giảm và đồng nội tệ sẽ tiếp tục bị phá giá, ảnh hưởng đến cân bằng kinh tế vĩ mô và nền kinh tế thực. Điều này giống như một cuộc tấn công tiền tệ từ từ ở trong nước và một số lượng lớn USD dự trữ từ Ngân hàng Nhà nước đã và đang được chuyển sang vàng và nằm rải rác ở nhiều nơi trên lãnh thổ Việt Nam.

Thời điểm và quy mô của cơn “khát vàng” mới đây ở Việt Nam khiến người viết tin rằng đây là yếu tố quan trọng góp phần vào sự mất giá đồng nội tệ từ năm 2009 cho đến nay. Chính phủ đã nhận thức được điều này khi đang xem xét cấm buôn bán vàng miếng và coi đó là biện pháp kiềm chế lạm phát. Tuy nhiên, vàng chỉ là công cụ đầu tư/đầu cơ và nhu cầu này sẽ luôn tồn tại. Chính phủ cần có biện pháp để chính thức hóa những kênh đầu tư không chính thức này và tăng cường tính minh bạch tại thị trường tài chính chính thức để cạnh tranh với kênh đầu tư không chính thức. Nếu không giải quyết được những vấn đề này, một cơn “khát vàng” hoặc cơn “khát bạc” khác có thể xảy ra hoặc quả bóng bất động sản đang âm ỉ sẽ nổ tung, hoặc một biến cố tài chính bất ngờ khác sẽ có thể xảy ra gây thiệt hại lớn cho nền kinh tế đất nước.

IV. CÁC HỆ LỤY CHÍNH SÁCH

Hiện Chính phủ đang ở giữa dòng nước dữ. Cuộc ‘tiểu khủng hoảng’ năm 2008 khác nhiều so với thách thức hiện nay. Năm 2008, một trong những lý do chính dẫn tới lạm phát là do lượng USD từ bên ngoài đổ vào thị trường chứng khoán quá lớn làm tăng dự trữ ngoại hối. Lần này, áp lực lạm phát vẫn còn đó song dự trữ lại sụt giảm. Lần trước Việt Nam là một trong những thị trường chứng khoán tăng điểm cao nhất thế giới còn hiện tại Việt Nam là một số ít thị trường chứng khoán giảm điểm. Các công cụ kinh tế vĩ mô như chính sách tài khóa và tiền tệ cần phải được sử dụng để ứng phó với thách thức hiện nay như Chính phủ đã nêu tại Nghị quyết 11. Tuy nhiên, nền kinh tế còn phải đối mặt với những rủi ro khác và cần phải cân nhắc nhiều yếu tố để giải quyết tận gốc vấn đề.

Việc một số nhà đầu tư trong nước rời bỏ thị trường chứng khoán là điều đáng lo ngại vì đây là cầu nối giữa khu vực tài chính và khu vực sản xuất kinh doanh và một kênh huy động vốn của doanh nghiệp. Khi giá chứng khoán Việt Nam liên tục giảm trong khi thị trường thế giới tăng điểm, chúng ta không thể không tính đến việc các nhà đầu tư nước ngoài rút vốn. Nếu điều này xảy ra thì sẽ làm tăng áp lực lên tỷ giá. Quyết định giảm cho vay chứng khoán (mới đây được gọi chính thức như “tín dụng phi sản xuất”) cần cân nhắc kỹ, thận trọng.

Mặc dù thị trường chứng khoán đã có những diễn tiến quan trọng và cải thiện đáng kể song các nhà đầu tư nhỏ vẫn chịu nhiều bất lợi. Có rất nhiều biện pháp đơn giản mà Chính phủ có thể thực hiện để giải quyết vấn đề này qua việc tăng cường công bố thông tin và hoạt động giám sát và quản lý thị trường để giảm thiểu hành vi làm giá. Chính phủ có thể tổ chức một hội nghị với các nhà đầu tư cá nhân để họ bày tỏ ý kiến và kiến nghị. Chính phủ có thể xem xét chính sách thuế thu nhập vì chúng ta đang đánh thuế khu vực tài chính chính thức trong khi khu vực không chính thức không chịu thuế. Cần lưu ý rằng một trong những công việc quan trọng nhất đối với bất cứ cơ quan quản lý chứng khoán nào là bảo vệ các nhà đầu tư nhỏ vì các nhà đầu tư lớn đã có đủ nguồn lực để tự bảo vệ.

Việc rời bỏ thị trường chứng khoán là thị trường chính thức sang thị trường phi chính thức như bất động sản, vàng là điều đáng lo ngại. Người dân có xu hướng ‘theo đóm ăn tàn’ chạy theo lợi nhuận cao, ngắn hạn một cách dễ dàng và chuyển rủi ro cho người đi sau. Việc này làm tăng rủi ro kinh tế cũng như rủi ro đạo đức trong nền kinh tế. Với cơ chế cho vay hiện tại không loại trừ khả năng một lượng vốn lớn của các ngân hàng thương mại đang sử dụng để ‘giữ lửa’ cho thị trường không chính thức này và tiềm ẩn nhiều rủi ro cho hệ thống ngân hàng. Cần dần dần giảm nhiệt và nguồn tài trợ của các ngân hàng với khu vực không chính thức này để tránh đổ vỡ và giảm rủi ro. Việc lành mạnh hóa và minh bạch hóa thị trường tài chính để cạnh tranh với thị trường không chính thức là rất quan trọng.

Thị trường bất động sản cũng có thể là một rủi ro mà nền kinh tế phải gánh chịu. Vấn đề quan tâm chính là mức độ tham gia của các ngân hàng. Mặc dù, theo báo cáo tổng dư nợ cho vay liên quan tới bất động sản là thấp, song thực sự cần phải tiến hành khảo sát để tìm hiểu chính xác mức độ tham gia của các ngân hàng vào thị trường bất động sản bởi các khoản vay bất động sản có thể được ngụy trang dưới hình thức này hay hình thức khác. Việt Nam đã trải qua thời kỳ sụt giảm trên thị trường bất động sản trong các năm 2002 và 2006-2007 nhưng lúc đó sự tham gia của các ngân hàng vào thị trường bất động sản còn hạn chế. Sự thiếu minh bạch trong quản lý và tình trạng quản lý yếu kém thị trường bất động sản hiện nay sẽ là các yếu tố tạo ra rủi ro lớn cho nền kinh tế.

Để tuyên bố việc buôn bán vàng miếng sẽ bị cấm thì rất dễ. Song điều này chưa giải quyết được gốc rễ của vấn đề bởi lý do tạo ra cơn khát vàng mới đầu là sự thiếu chắc chắn và giảm lòng tin vào hệ thống tài chính và đồng nội tệ. Nếu bị cấm buôn bán vàng miếng, người dân có thể sẽ chuyển sang buôn bán vàng trang sức hoặc bạc như họ vẫn đã và đang làm. Chủ tịch Ủy ban Giám sát Tài chính Lê Đức Thúy mới đây nhận xét rằng “bức tranh về tỷ giá ngoại hối không xấu như nhiều người nghĩ”[67]. Ông đã trích dẫn một vài con số kinh tế chủ chốt như quy mô của hạng mục “lỗi và thiếu sót”, v.v... Một công việc đơn giản mà Chính phủ có thể làm để lấy lại lòng tin, là cải thiện tính minh bạch tài chính thông qua việc Ngân hàng Nhà nước và các cơ quan liên quan thường xuyên công bố các số liệu quan trọng đối với nền kinh tế trong đó có số liệu về cán cân thanh toán. Thật mỉa mai khi các đối tượng đóng thuế Việt Nam phải tìm tới các mạng (“websites”) của IMF, Ngân hàng Thế giới, các ngân hàng đầu tư và các nguồn khác để tìm số liệu về cán cân thanh toán, khảo sát tiền tệ của Việt Nam, v.v... mà những số liệu này có nguồn từ Ngân hàng Nhà nước Việt Nam.

Ngân hàng Nhà nước Việt Nam là một trong số rất ít các ngân hàng trung ương trong khu vực không thường xuyên công bố các báo cáo và số liệu kinh tế công khai (trái lại, các tài liệu này được công bố trong đại đa số các quốc gia khác). Quản lý một nền kinh tế mở ngày càng hội nhập cao đòi hỏi số liệu để hoạch định chính sách và đảm bảo hệ thống tài chính và nền kinh tế hoạt động suôn sẻ và không gây ra nhiều ‘bất ngờ’. Không công bố thông tin sẽ khiến mọi người giả định hay dự đoán về những thông tin xấu nhất.

Khi nền kinh tế ngày càng phát triển, thì đồng tiền nhàn rỗi sẽ luân chuyển để tìm kiếm cơ hội có lợi nhất. Các ngân hàng trung ương và các cơ quan quản lý tài chính cần nắm rõ cơ chế hoạt động của thị trường. Nhu cầu đầu cơ và tối đa hóa lợi nhuận luôn tồn tại và Chính phủ không thể cấm được nhu cầu này. Chính phủ có thể tạo điều kiện tổ chức cuộc chơi này sao cho nó không tác động nghiêm trọng tới chính sách kinh tế vĩ mô của đất nước. Ví dụ, Việt Nam có thể phát triển các sở giao dịch hàng hóa để mọi người giao dịch cà phê, gạo, v.v... vốn đang rất sẵn trong nước. Động thái này sẽ làm giảm cơn khát vàng và tác động của nó đối với nguồn dự trữ ngoại hối và tỷ giá hối đoái.

V. LỜI KẾT

Việt Nam đã đi được một chặng đường dài để có được nền kinh tế thị trường. Vận động của thị trường và các dòng tiền là một yếu tố đầu vào quan trọng cho nền kinh tế và ảnh hưởng đến việc hoạch định chính sách. Nhu cầu của thị trường cần được đáp ứng và dẫn dắt bởi những thông tin minh bạch được công bố kịp thời, tốt nhất là bởi các cơ quan nhà nước thay vì các ngân hàng đầu tư vì các cơ quan đầu tư này cũng có mục đích riêng của mình. Thông tin như là dầu nhờn cho cỗ máy kinh tế. Nền kinh tế và thị trường tài chính Việt Nam cần được bôi trơn thường xuyên và tốt hơn. Đầu tư một đồng cho dầu bôi trơn sẽ tiết kiệm mười đồng chi phí nhiên liệu và sửa chữa cỗ máy đó!

7

LỰA CHỌN CƠ CHẾ TỶ GIÁ VÀ ỔN ĐỊNH KINH TẾ VĨ MÔ

TS. Hoàng Công Gia Khánh

Trường Đại học Kinh tế - Luật

I. MỞ ĐẦU

Sau gần hai tháng kể từ lần mạnh tay điều chỉnh tỷ giá VND/USD vào ngày 11/02/2011 và quyết liệt triển khai các biện pháp kinh tế lẫn hành chính, thị trường ngoại tệ Việt Nam đã phần nào lắng dịu, đỡ căng thẳng hơn so với trước đây. Thế nhưng, có thể dễ dàng thấy rằng sự “yên ắng” này sẽ rất tạm thời nếu như không giải quyết tận gốc rễ những vấn đề còn bất cập trong cơ chế tỷ giá ở Việt Nam: việc xác lập tỷ giá VND/USD theo xu hướng của cơ chế tỷ giá cố định dù xuất hiện dày đặt các chỉ báo bất ổn trong kinh tế vĩ mô – đặc biệt là lạm phát và thâm hụt cán cân thanh toán, phản ứng khá chậm trễ của chính sách tiền tệ trong bối cảnh vấn nạn USD hóa trầm trọng đã đặt Ngân hàng Nhà nước vào tình huống phải dựa khá nhiều vào các can thiệp hành chính trực tiếp.

Trừ phi chính thức bác bỏ lý thuyết bộ ba bất khả thi, Việt Nam cần sớm có kế hoạch tổng thể dài hạn mang tính hệ thống với những kịch bản chi tiết, chấp nhận đánh đổi hy sinh có mức độ sự vẹn toàn các mục tiêu của “bộ ba bất khả” để phối hợp hiệu quả chính sách tài khóa với chính sách tiền tệ mới có thể ngăn chặn những bất ổn đã và đang hiện hữu. Và, một trong những vấn đề then chốt là phải lựa chọn và xác lập được cơ chế tỷ giá thích hợp thay vì chỉ điều hành mang tính chất giải quyết tình thế như đã xảy ra không hiếm lần trong quá khứ.

II. XU HƯỚNG LỰA CƠ CHẾ TỶ GIÁ TRÊN THẾ GIỚI

Đồ thị 7.1 và 7.2: Cơ chế tỷ giá ở các nước thị trường mới nổi và đang phát triển

Ở các nước có nền kinh tế phát triển, sự phát triển đáng kể nhất là việc ra đời đồng tiền chung châu Âu năm 1999. Các nước thị trường mới nổi có ba xu hướng rõ rệt. Thứ nhất, khá nhiều quốc gia lựa chọn cơ chế tỷ giá trung gian, do nỗi sợ thả nổi (fear of floating) một số các quốc gia này chấp nhận tình trạng lưỡng cực. Thứ hai, từ giữa thập niên 1990 đến những năm đầu thế kỷ XXI, số lượng quốc gia lựa chọn cơ chế tỷ giá thả nổi cả trên pháp lý lẫn thực tế đã tăng gấp đôi và giảm phần nào kể từ năm 2003 (xem Hình 7.1). Thứ ba, có sự khác biệt rõ rệt giữa cơ chế tỷ giá theo pháp lý và cơ chế tỷ trên thực tế điều hành.

Ở các quốc gia đang phát triển, không có sự biến động lớn về số lượng quốc gia theo đuổi cơ chế trung gian (xem Hình 7.2). Tỷ lệ giữa cơ chế cố định và cơ chế thả nổi theo phân loại pháp lý không có sự thay đổi đáng kể trong hai thập kỷ gần đây và cũng như nhóm các nước thị trường mới nổi, vẫn có sự khác biệt giữa cơ chế tỷ giá theo pháp lý và trên thực tế (xem Bảng 7.1). Các quốc gia thuộc nhóm này thường có khuynh hướng để tỷ giá ít linh hoạt hơn so với công bố chính thức tức là việc công bố thả nổi chỉ là hành động mang tính miễn cưỡng.

Bảng 7.1: Phân phối cơ chế tỷ giá (Đơn vị: Số quan sát)

TT

Phân loại theo pháp lý (De Jure)

Phân loại theo thực tế (De factor)

Phân loại theo thực tế (De factor)

Phân loại theo thực tế (De factor)

Tổng

Cố định

Trung gian

Thả nổi

1

Cố định

1.588

92

19

1.699

2

Trung gian

477

1.677

53

2.207

3

Thả nổi

81

392

476

949

Tổng

2.146

2.161

548

4.855

Tỷ lệ đồng nhất (%)

74,0

77,6

86,86

-

Nguồn: Exchange Rate Regimes: Choices & Consequence và IMF Occasional Paper No.270

Khảo sát của Atish R. Ghosh (2010) cho thấy số lượng lớn các nước đang phát triển và các nước thị trường mới nổi trên thực tế sử dụng cơ chế cố định – can thiệp trực tiếp vào thị trường ngoại tệ – dù không công bố chính thức áp dụng cơ chế này. Điều đáng lo ngại nhất là sự thiếu minh bạch, thiếu tin cậy do không chính thức thừa nhận cơ chế cố định, vẫn công bố cơ chế thả nổi nhưng không đủ sức hoặc không muốn duy trì sẽ khiến các nước này khó có khả năng tự động điều chỉnh trước các cú sốc thương mại, chính sách tiền tệ phản ứng chậm trễ khi có bất ổn, thiếu khả năng chống đỡ với các cuộc tấn công đầu cơ và ngân hàng trung ương không duy trì được chức năng người cho vay cuối cùng.

III. BIẾN ĐỘNG VĨ MÔ DƯỚI CÁC CƠ CHẾ TỶ GIÁ KHÁC NHAU

3.1. Chính sách kinh tế vĩ mô

Theo lý thuyết bộ ba bất khả thi, một quốc gia không thể cùng một lúc đạt được ba mục tiêu: cố định tỷ giá, tự do hóa tài khoản vốn và chính sách tiền tệ độc lập.

Kinh nghiệm thực tế cho thấy, cơ chế cố định sẽ làm hạn chế khả năng phản ứng của chính sách tiền tệ với các điều kiện kinh tế vĩ mô hơn là cơ chế trung gian hoặc cơ chế thả nổi. Kết quả hồi quy sự biến động lãi suất đối với lạm phát, chênh lệch sản lượng và neo lãi suất trong nước dưới cơ chế cố định và cơ chế trung gian của Atish R. Ghosh (2010)[68] cho thấy:

· Chính sách tiền tệ có phản ứng với lạm phát và chênh lệch sản lượng theo cơ chế thả nổi và trung gian nhưng không có phản ứng dưới cơ chế cố định.

· Sự kém chủ động trong chính sách dưới cơ chế cố định ở các quốc gia đang phát triển, thị trường mới nổi là rõ nét hơn so với các quốc gia có nền kinh tế phát triển.

· Tổng thâm hụt của Chính phủ nhìn chung ở mức độ thấp dưới cơ chế cố định, trung gian hơn là cơ chế thả nổi, đặc biệt là ở các quốc gia đang phát triển. Chính sách tài khóa ngược chu kỳ cũng ít xảy ra hơn dưới cơ chế cố định, tăng dần lên ở cơ chế trung gian và cơ chế thả nổi.

· Cơ chế cố định làm hạn chế đáng kể hiệu quả của các chính sách vĩ mô và là con dao hai lưỡi: có khả năng hữu ích trong bối cảnh các nước còn thiếu minh bạch, kỷ luật kém, ngược lại sẽ xảy ra tình trạng gượng ép, “cưỡng bức” trong chính sách vĩ mô và dễ tạo ra các cú sốc ở các nước có đủ tính kỷ luật trong chính sách.

3.2. Lạm phát

Kết quả khảo sát của IMF cho thấy, nhìn chung lạm phát thường thấp dưới cơ chế tỷ giá cố định theo pháp lý (xem Bảng 7.2).

Bảng 7.2: Lạm phát từ 1980 đến 2007 (Đơn vị: %/năm)

Nước

Phân loại theo pháp lý

Phân loại theo thực tế

Cố định

Trung gian

Thả nổi

Cố định

Trung gian

Thả nổi

Tất cả các nước

8,0

10,8

13,6

11,0

15,5

9,5

Các nước phát triển

2,7

6,7

3,6

2,7

6,5

2,8

Các nước thị trường mới nổi

11,6

12,9

17,1

11,0

15,5

10,4

Các nước đang phát triển

8,1

11,1

17,4

8,2

13,2

15,9

Nguồn: IMF, World Economic Outlook

Bảng 7.2 cho thấy, trong mối quan hệ tương quan, các nước theo đuổi cơ chế cố định theo pháp lý có tỷ lệ lạm phát thấp hơn 4,5% so với các nước theo đuổi cơ chế trung gian, thả nổi. Kết quả này được giải thích là do khi áp dụng cơ chế cố định, dân chúng có lòng tin lớn hơn về sự ổn định tỷ giá (hiệu ứng tin cậy) và độ tăng trưởng tiền tệ thấp hơn (hiệu ứng kỷ luật). Bên cạnh đó, ở các nước đang phát triển và các nước thị trường mới nổi, mối liên hệ giữa lạm phát thấp và cơ chế cố định trên pháp lý là mạnh hơn so với cơ chế cố định trên thực tế. Có thể giải thích kết quả này là do trong cơ chế cố định theo pháp lý, Ngân hàng Trung ương có cam kết chính thức rõ ràng hơn so với cơ chế cố định theo thực tế.

3.3. Tăng trưởng kinh tế và sự bất ổn trong tăng trưởng

Bảng 7.3 cho thấy độ lệch chuẩn trong tăng trưởng GDP ở những nước theo đuổi cơ chế cố định cao hơn so với các nước theo cơ chế trung gian hoặc thả nổi. Mức khác biệt này càng cao ở những nước phát triển nhưng giảm đi ở những nước đang phát triển. Như vậy, sự bất ổn về tăng trưởng kinh tế có mối liên hệ với cơ chế tỷ giá, theo đó mức bất ổn cao ở những nước theo đuổi cơ chế cố định và giảm dần đi qua cơ chế trung gian và cuối cùng thấp nhất là cơ chế thả nổi. Thêm vào đó, các nước phát triển sẽ có sự ổn định cao khi theo đuổi cơ chế thả nổi hơn là cơ chế cố định. Điều này cũng đúng với cả các nước đang phát triển dù mức khác biệt không cao.

Bảng 3.7: Tăng trưởng GDP, sự bất ổn trong tăng trưởng, đầu tư, tăng trưởng xuất khẩu và cơ chế tỷ giá từ 1980-2007

TT

Chỉ tiêu

Phân loại theo pháp lý

Phân loại theo thực tế

Cố định

Trung gian

Thả nổi

Cố định

Trung gian

Thả nổi

1

Tăng trưởng GDP thực(trung bình, %/năm)

Tất cả

1,4

1,9

1,4

1,6

1,7

1,5

Các nước phát triển

2,5

1,3

1,9

2,5

2,2

1,9

Các nước thị trường mới nổi

1,2

2,4

1,5

1,7

2,2

1,6

Các nước đang phát triển

1,3

1,5

1,1

1,4

1,4

1,1

2

Sự bất ổn định trong tăng trưởng GDP (Độ lệch chuẩn)

Tất cả

3,4

2,1

2,3

3,5

2,3

3,6

Các nước phát triển

3,2

2,0

1,7

3,4

2,5

2,5

Các nước đang phát triển

3,5

2,1

2,9

3,5

1,8

4,1

3

Tỷ lệ đầu tư (% GDP)

22,0

22,5

20,0

22,1

21,7

18,3

4

Tăng trưởng xuất khẩu(bình quân, %/năm)

4,9

8,4

7,0

4,8

7,2

8,8

5

Độ mở thương mại (%/GDP)

76,0

70,3

56,4

78,2

68,9

57,2

Nguồn: Atish R. Ghosh (2003) và IMF (2010)

3.4. Khả năng khủng hoảng

Số liệu thống kê cho thấy khủng hoảng tiền tệ có xác suất xảy ra cao hơn theo cơ chế trung gian hơn là theo cơ chế cố định hoặc thả nổi. Đối với khủng hoảng tài chính, khả năng xảy ở nhóm nước đang phát triển, các nước thị trường mới nổi dù lựa chọn cơ chế tỷ giá nào, theo cách phân loại pháp lý hay thực tế (xem Bảng 7.4).

Về mặt tổng thể, có thể thấy các nước thị trường mới nổi với độ mở tài khoản vốn cao hơn có thể bị tấn công tiền tệ và khủng hoảng tài chính dưới cơ chế tỷ giá kém linh hoạt, điều này đúng cho cả hai cách phân loại. Điều này có nghĩa là các nước thị trường mới nổi nên lựa chọn cơ chế linh hoạt hơn, ngược lại nếu chọn cơ chế kém linh hoạt thì cần phải đảm bảo được các nguyên tắc cơ bản để đủ sức cân đối khi xảy ra cuộc tấn công tiền tệ hoặc khủng hoảng tài chính.

Như vậy, có thể thấy rằng sự linh hoạt tỷ giá sẽ trở nên giá trị hơn khi các nước đã có sự chuẩn bị kỹ trong việc gia nhập thị trường vốn quốc tế và khi hệ thống tài chính của họ đã phát triển tốt. Ở các nước đang phát triển có mức độ luân chuyển với nguồn vốn quốc tế còn thấp thì cơ chế cứng với tỷ giá cố định hoặc ở mức trung gian kém linh hoạt sẽ giúp làm tăng độ tin cậy vào các chính sách, và do đó, giúp đạt được tỷ lệ lạm phát thấp với ít chi phí hữu hình như mất đi sự tăng trưởng, nguy hiểm cho tăng trưởng cao, và khủng hoảng thường xuyên hơn. Thực thi cơ chế cố định tốt cần sự cam kết thể hiện từ sự công bố rộng rãi trước công chúng về mục tiêu và sau đó là tiếp tục tăng cường thực hiện thông qua các chính sách vĩ mô nhất quán thì sự tồn tại của cơ chế mới có thể được dài hơn.

Bảng 7.4: Khả năng xảy ra khủng hoảng phân theo cơ chế tỷ giá

(Đơn vị: % mẫu quan sát)

Nước

Phân loại theo pháp lý

Phân loại theo thực tế

Cố định

Trung gian

Thả nổi

Cố định

Trung gian

Thả nổi

Khủng hoảng tiền tệ

Tất cả các nước

4,2

4,9

4,6

3,9

5,6

3,4

Các nước phát triển

0,0

1,5

0,5

0,0

1,8

0,0

Các nước thị trường mới nổi

5,5

6,5

4,9

4,5

7,6

0,9

Các nước đang phát triển

4,4

5,3

6,4

4,2

5,8

7,5

Khủng hoảng tài chính

Tất cả các nước

19,7

19,2

14,9

19,4

18,4

14,4

Các nước phát triển

8,3

16,0

18,4

5,4

19,

16,1

Các nước thị trường mới nổi

29,6

20,1

15,8

30,8

16,6

15,0

Các nước đang phát triển

18,5

22,5

11,1

18,4

18,9

12,1

Nguồn: IMF, World Economic Outlook

Ngược lại, đối với các nước thị trường mới nổi, mức độ luân chuyển với nguồn vốn quốc tế cao thì nên áp dụng cơ chế linh hoạt hơn (trung gian) là hữu ích hơn bởi vì nếu áp dụng cơ chế tỷ giá cố định thì thường sẽ gây nên hậu quả bất ổn cả ở khu vực tài chính lẫn cán cân thanh toán. Hơn nữa, cơ chế tỷ giá cố định cũng không đem lại lợi ích rõ ràng cho việc kiểm soát lạm phát ở mức thấp hoặc giúp tăng trưởng cao. Tuy nhiên, cơ chế tỷ giá thả nổi cũng khó đem lại hiệu quả cao ở các nước thuộc khu vực này bởi vì nó có thể gây nên hậu quả xấu do sự lo ngại tỷ giá sẽ có những biến động lớn.

Ở các nước phát triển, thả nổi thường đem lại tăng trưởng nhanh hơn những cơ chế khác mà không phát sinh lạm phát cao do bởi ở những nước này thị trường tài chính đã phát triển, sử dụng hiệu quả các công cụ phòng ngừa rủi ro, chính sách tiền tệ linh hoạt cao, các món nợ phổ biến bằng nội tệ đã giúp giảm đi đáng kể những hậu quả bất lợi từ những mất cân xứng trên thị trường, vốn dĩ là nguyên nhân gây nên nỗi lo sợ thả nổi.

IV. CÁC YẾU TỐ LỰA CHỌN CƠ CHẾ TỶ GIÁ

Phân tích ở trên cho thấy việc xác định cơ chế tỷ giá hữu hiệu là việc làm không mấy dễ dàng với hệ thống các yếu tố cần phải xem xét trong mối quan hệ đan xen tác động qua lại lẫn nhau do vậy cần phải xây dựng hệ thống các chỉ tiêu để phân tích, đánh giá trước khi quyết định lựa chọn.

Từ các nghiên cứu của Masson (2001), Duttagupta và Otker-Robe (2003), Frankel (2003), Rogoff và cộng sự (2003, 2010) có thể phân tích hệ thống các yếu tố cần phải xem xét khi quyết định lựa chọn cơ chế tỷ giá như sau:

Độ mở thương mại (Trade openness) và quy mô nền kinh tế (Size of economy): Độ mở thương mại được đo bằng tỷ lệ giữa xuất khẩu và nhập khẩu so với GDP còn quy mô nền kinh tế được dựa trên GDP. Dựa trên hai lợi điểm quan trọng của cơ chế tỷ giá cố định là: (i) cung cấp neo danh nghĩa cho chính sách tiền tệ và (ii) khuyến khích hoạt động thương mại và đầu tư nhờ vào việc giảm thiểu chi phí giao dịch và rủi ro tỷ giá, có thể thấy nếu hoạt động thương mại chiếm tỷ lệ lớn trong nền kinh tế thì sự thiếu ổn định của tỷ giá sẽ gây nên vấn đề nghiêm trọng cho toàn bộ nền kinh tế chẳng hạn như trường hợp nền kinh tế quá nhỏ và quá mở nhưng lại chọn lựa cơ chế thả nổi hoàn toàn. Trong trường hợp một quốc gia nhỏ đang trong tiến trình hội nhập độ mở thương mại trong quá khứ thường ở mức cao hoặc rất cao và sẽ có xu hướng giảm đi theo thời gian, tuy nhiên các quốc gia này sẽ vẫn khó có thể chuyển hẳn sang trạng thái có độ mở thương mại thấp do vậy sự chuyển đổi cơ chế tỷ giá cũng sẽ chỉ dừng lại ở mức kém linh linh hoạt sang mức linh hoạt hơn.

Sự đa dạng trong cấu trúc sản xuất/xuất khẩu (Diversified production/export structure) – được đo bằng tỷ trọng thương mại với các đối tác chính – và sự tập trung hoạt động thương mại theo vùng địa lý (Geographic concentration of trade) – được đo bằng tỷ trọng các đồng tiền dùng cho thanh toán với các đối tác chính: Nếu một quốc gia có cấu trúc sản xuất và xuất khẩu đa dạng thì nó sẽ dễ dàng hấp thụ được các cú sốc hoặc những biến động của thị trường/đối tác và không quá phụ thuộc vào một đặc trưng nào, lúc này nó đủ khả năng để thực thi cơ chế linh hoạt. Ngược lại, nếu mức độ đa dạng thấp thì tính linh hoạt của cơ chế tỷ giá sẽ phải càng giảm để đảm bảo an toàn cho chính nó. Bên cạnh đó, nếu hoạt động thương mại là đa dạng và phân tán với nhiều đối tác khác nhau thì nó không cần thiết phải neo vào một đồng tiền nào, nhưng ngược lại khi mức độ tập trung thương mại vào một quốc gia nào đó là lớn thì việc neo vào tiền tệ đó là điều đáng cân nhắc. Các quốc gia nhỏ có nguồn tài nguyên dồi dào trong tiến trình hội nhập thường có sự thay đổi lớn trong cấu trúc xuất khẩu, từ xuất khẩu sản phẩm thô sang xuất khẩu các sản phẩm có hàm lượng giá trị gia tăng cao, từ việc xuất khẩu một vài sản phẩm chủ lực sang xuất khẩu đa dạng sản phẩm nhờ vào việc dễ dàng hơn trong việc đổi mới công nghệ và năng lực sản xuất. Bên cạnh đó, các quốc gia này thường sẽ tìm cách đa dạng hóa khách hàng và như vậy sẽ hướng đến việc phân tán hoạt động thương mại cao. Vì những lý do đó, tiêu chí sự đa dạng trong cấu trúc sản xuất/xuất khẩu và sự tập trung hoạt động thương mại theo vùng địa lý thường là một trong những căn cứ để xem xét lựa chọn cơ chế tỷ giá đối với các quốc gia đang trong tiến trình hội nhập.

Chêch lệch lạm phát (Inflation differential): Nếu độ lệch của tỷ lệ lạm phát trong nước và lạm phát của các đối tác chính là không cao thì không có áp lực buộc phải điều chỉnh tỷ giá. Ngược lại, nếu độ lệch này cao thì đòi hỏi phải thường xuyên điều chỉnh tỷ giá. Tuy nhiên, nếu quốc gia rơi vào tình trạng siêu lạm phát thì tỷ giá cố định sẽ là lựa chọn khôn ngoan. Đối với các quốc gia đang phát triển, mức lạm phát dù có thể được cải thiện đáng kể trong tiến trình hội nhập nhưng thường vẫn ở mức cao và kém ổn định so với các nước phát triển – vốn là các tối tác chính – do vậy, tiêu chí chênh lệch lạm phát đóng vai trò trọng yếu trong việc lựa chọn cơ chế tỷ giá.

Sự di chuyển lao động (Labor mobility): Nếu nền kinh tế có sự liên kết cao với các quốc gia láng giềng hoặc đối tác, người lao động sẽ có thể phản ứng lại với tình trạng suy thoái trong nước bằng cách di chuyển qua biên giới để làm việc và như vậy sẽ làm giảm áp lực mở rộng chính sách tiền tệ và phá giá nội tệ. Đối với các quốc gia kém phát triển hoặc đang phát triển, lợi thế lao động chủ yếu vẫn nhờ vào nhân công rẻ. Tuy nhiên, các rào cản về ngôn ngữ cũng như trình độ sẽ khiến cho nhân công của các quốc gia này không dễ luân chuyển để phản ứng trước diễn biến của tình trạng kinh tế. Hơn nữa, các quốc gia nhỏ đang phát triển thường đeo đuổi chính sách bảo vệ lao động của nước mình nên họ thường đặt ra các rào cản đối với lao động nước ngoài. Chính các đặc điểm này làm giảm tầm quan trọng của tiêu chí di chuyển lao động đến việc lựa chọn cơ chế tỷ giá.

Sự di chuyển vốn (Capital mobility) hay mức độ mở của vốn (Capital openness): Khi di chuyển vốn càng cao, càng dễ dàng các quốc gia sẽ rất khó khăn nếu muốn duy trì cơ chế tỷ giá cố định. Quá trình hội nhập và áp lực thực thi các cam kết hội nhập sẽ khiến các quốc gia đang phát triển phải theo xu hướng gia tăng độ mở cửa của vốn và dần dần hướng đến tự do hóa tài khoản vốn dù điều này cần rất nhiều điều kiện và thời gian. Tuy nhiên, áp lực phải thay đổi mạnh trong phương thức can thiệp thị trường sẽ ngày càng rõ nét theo hướng giảm nhanh các can thiệp phi thị trường. Trong bối cảnh có sự thay đổi mạnh, nhanh và kém ổn định của dòng vốn di chuyển (dễ dàng đảo ngược), việc lựa chọn cơ chế tỷ giá cần phải đặc biệt quan tâm đến tiêu chí này.

Sự hỗ trợ tài chính/Tấm lá chắn tài khóa (Fiscal cushion): Sự can thiệp của hệ thống tài chính vào những khu vực bất ổn nhằm mục đích giảm thiểu những biến động kinh tế vĩ mô sẽ là hỗ trợ đắc lực cho việc duy trì cơ chế tỷ giá cố định.

Sự đối xứng (Symmetry): Nếu phạm vi những cú sốc xảy ra giữa hai nền kinh tế có mối quan hệ tương quan thì sẽ không cần thiết phải duy trì chính sách tiền tệ độc lập vì lúc này có thể chia sẻ song hành việc mở rộng chính sách tiền tệ.

Một số yếu tố khác như mức độ phát triển kinh tế được đo bằng GDP bình quân đầu người, tăng trưởng tín dụng trong nước, dự trữ ngoại tệ, sự bất ổn của tỷ giá hối đoái thực, nợ nước ngoài, các cú sốc trong nước, các cú sốc từ nước ngoài,và các yếu tố liên quan đến thể chế như sự bất ồn về chính trị, mức độ độc__lập của ngân hàng trung ương, .v.v… cũng được một vài tác giả dụng trong các mô hình lựa chọn cơ chế tỷ giá.

V. LỰA CHỌN CƠ CHẾ TỶ GIÁ Ở VIỆT NAM

Kể từ năm 1999, khi Việt Nam có sự thay đổi lớn trong cơ chế tỷ giá, bảng phân loại cơ chế tỷ giá của IMF xếp Việt Nam vào nhóm cơ chế tỷ giá thả nổi với mức phân định là cơ chế tỷ giá thả nổi có quản lý không định trước (Managed floating with no predetermined for exchange rate) cùng với các trong khu vực như Thái Lan, Singapore. Ở cùng thời gian này, Malaysia và Trung Quốc vẫn được xếp vào nhóm cố định truyền thống (Conventional pegged arrangement) tức là có cơ chế tỷ giá “cứng” hơn so với Việt Nam. Tuy nhiên, từ cuối năm 2004 trở lại đây, IMF chuyển Việt Nam sang nhóm nước có cơ chế cố định truyền thống vì nhận định rằng kể từ tháng 8/2004, NHNN công bố sẽ không để tỷ giá VND/USD tăng quá 1%/năm. Có thể thấy, dưới góc nhìn của IMF, Việt Nam đã có sự chuyển đổi cơ chế tỷ giá theo hướng lùi vế nhóm “cứng”. Trong khi đó, Malaysia với sự cải cách cơ chế tỷ giá từ 7/2005 theo hướng “mềm hóa”, được xếp nhóm cơ chế tỷ giá thả nổi có quản lý không định trước cùng với Singapore, Thái Lan, Ấn Độ, Myanma, Lào. Trung Quốc dù có sự cải cách mạnh cơ chế tỷ giá vẫn được xem là nước thuộc nhóm cơ chế tỷ giá cố định truyền thống. Như vậy, IMF bám rất sát các thay đổi trong cơ chế tỷ giá của các nước dù đó chỉ là những công bố hoặc hành động điều chỉnh nhỏ. Dẫu rằng mỗi nước thành viên IMF đều có quyền lựa chọn cơ chế tỷ giá cho riêng mình trong phạm vi tuân thủ những cam kết của điều lệ IMF nhưng những công bố của IMF vẫn tạo ra những ảnh hưởng đáng để – kể cả về mặt tâm lý – đến nhìn nhận của quốc tế. Do vậy, bất kỳ một sự thay đổi hoặc điều chỉnh dù nhỏ trong cơ chế tỷ giá vẫn phải được cân nhắc hết sức thận trọng.

5.1. Độ mở thương mại

Việt Nam là quốc gia nhỏ, có quy mô GDP bình quân giai đoạn 2000-2010 chiếm chưa đến 1,0% quy mô GDP khu vực châu Á, trong khi đó quy mô GDP khu vực châu Á chỉ chiếm vào khoảng 30% tổng GDP toàn thế giới. Như vậy, có thể thấy quy mô GDP của Việt Nam quá nhỏ bé so với quy mô GDP khu vực châu Á lẫn toàn thế giới.

Đồ thị 7.2: Độ mở thương mại của một số nước châu Á và Úc

Nguồn: Tính toán của tác giả từ số liệu của ADB, IFS

Với độ mở thương mại khá cao (xem Đồ thị 7.2), sự thiếu ổn định của tỷ giá sẽ gây nên vấn đề nghiêm trọng cho toàn bộ nền kinh tế Việt Nam. Trong ngắn hạn và kể cả trung hạn, Việt Nam khó có thể chuyển sang trạng thái có độ mở thương mại thấp nên nếu dựa trên yếu tố này, điều đương nhiên là Việt Nam sẽ chưa thể lựa chọn cơ chế thả nổi. Tuy nhiên, nếu đeo đuổi cơ chế tỷ giá theo hướng cứng kém linh hoạt, Việt Nam sẽ đối mặt với áp lực điều chỉnh lớn “bất thường” (dù có thể không liên tục) khi nền kinh tế đối mặt với bất ổn trong cán cân thanh toán vì duy trì tỷ giá cứng khá lâu. Kết quả là chính những lần điều chỉnh lớn “bất thường” như vậy sẽ làm gia tăng rủi ro tỷ giá, tăng chi phí giao dịch, tác động tiêu cực đến việc khuyến khích hoạt động thương mại và đầu tư.

Vì lý do đó, thay vì cố định cứng rất kém linh hoạt như thời gian vừa qua, Việt Nam nên sớm thay đổi cơ chế theo hướng gia tăng khả năng linh hoạt (flexible).

5.2. Sự đa dạng trong cấu trúc sản xuất, xuất khẩu và sự tập trung hoạt động thương mại theo vùng địa lý

Theo lý thuyết, khi một quốc gia có mức độ đa dạng thương mại càng thấp thì tính linh hoạt của cơ chế tỷ giá sẽ càng phải giảm để đảm bảo an toàn cho quốc gia đó. Trong trường hợp Việt Nam, từ năm 2000-2010, tỷ trọng thương mại của mười đối tác có quan hệ thương mại lớn nhất với Việt Nam thường xuyên dao động ở quanh mức 73-74% (xem Bảng 7.5). Điều này cho thấy mức độ đa dạng thương mại của Việt Nam không cao, hơn nữa USD vẫn là đồng tiền chủ chốt mà Việt Nam sử dụng trong thanh toán cho nên nếu dựa trên sự đa dạng trong cấu trúc sản xuất, xuất khẩu thì cơ chế tỷ giá của Việt Nam sẽ phải theo hướng kém linh hoạt hơn. Theo thời gian, mức độ kém linh hoạt của cơ chế tỷ giá cũng sẽ phải cải thiện dần về hướng linh hoạt nếu Việt Nam ngày càng đa dạng hóa hoạt động thương mại, không tập trung quá lớn tỷ trọng thương mại vào một số nước và ngày càng sử dụng nhiều đồng tiền mạnh khác USD để thanh toán, giao dịch. Đây cũng là diễn biến chung của tình hình trên thế giới khi mà các nước đều ngày càng đa dạng hơn trong cơ cấu dự trữ quốc gia, sử dụng đa dạng các đồng tiền trong định giá và thanh toán.

Bảng 7.5: Tỷ trọng thương mại của 10 đối tác có quan hệ thương mại lớn nhất với Việt Nam so với tổng quan hệ thương mại của Việt Nam (Đơn vị: %)

Năm

2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010

Trung Quốc

9,75

9,68

10,09

11,06

12,82

13,19

12,55

14,69

14,08

16,81

19,12

Mỹ

3,64

4,73

7,99

11,20

10,54

9,81

10,43

10,60

10,11

11,31

11,72

Nhật Bản

16,19

15,02

13,56

12,97

12,14

12,16

11,74

11,03

5,95

10,83

10,83

Châu Âu

11,19

11,57

11,03

11,09

9,88

8,95

9,29

10,01

8,76

9,18

9,15

Hàn Quốc

6,99

7,34

7,54

6,87

6,79

6,15

5,61

5,91

6,17

7,12

5,84

Singapore

11,89

11,27

9,59

8,59

8,73

9,25

9,54

8,85

8,40

4,98

7,14

Thái Lan

3,93

3,57

3,24

3,56

4,06

4,68

4,68

4,29

4,36

4,55

4,88

Malaysia

2,67

2,57

2,83

3,04

3,15

3,30

3,23

3,45

3,17

3,30

2,93

Australia

5,20

4,19

4,43

3,74

4,01

4,65

5,72

4,37

3,90

2,62

3,05

Hồng Kông

3,03

2,74

3,14

2,99

2,49

2,29

2,24

2,28

2,45

1,46

4,22

Tổng

74,48

72,67

73,43

75,11

74,60

74,43

75,01

75,48

67,36

72,14

78,87

Nguồn: Tính toán của tác giả từ số liệu của IFS

5.3. Chênh lệch lạm phát

Bảng 7.6 cho thấy mức chênh lệch lạm phát của Việt Nam với lạm phát của từng đối tác trong nhóm 10 đối tác thương mại chủ yếu thường rất cao, mức cao nhất phổ biến từ 5-7%/năm trong các năm từ 2004-2010, cá biệt hai năm 2008, 2010 có mức chênh rất cao vì lạm phát ở Việt Nam có sự đột biến trong hai năm này. Mức chênh lạm phát cũng rất cao đối với bốn đối tác thương mại lớn nhất là Trung Quốc, Nhật Bản, Mỹ và khu vực đồng tiền chung châu Âu.

Mặt khác, do đeo đuổi mục tiêu tăng trưởng kinh tế cao nên Việt Nam sẽ vẫn phải gia tăng độ mở của tài khoản vốn để thu hút mạnh mẽ đầu tư nước ngoài trong lúc tính độc lập của Ngân hàng Trung ương còn thấp và hiệu quả đầu tư công vẫn chưa kiểm soát tốt, lạm phát Việt Nam dù sẽ giảm mạnh trong những năm tới theo quyết tâm của Chính phủ nhưng khả năng cao vẫn sẽ dao động trong khoảng 8-10%/năm. Như vậy, mức chênh lệch lạm phát của Việt Nam với các nước sẽ giảm nhưng nhìn chung sẽ vẫn còn ở mức cao phổ biến từ 5-7%.

Vì vậy, dựa trên chỉ tiêu chênh lệch lạm phát, cơ chế linh hoạt hơn (more flexible) sẽ tỏ ra thích hợp hơn cho Việt Nam so với cơ chế cố định.

5.4. Sự di chuyển lao động

Mức di chuyển lao động của Việt Nam ngày càng có sự cải thiện rõ rệt, nhất là lao động Việt Nam ra nước ngoài. Theo số liệu của Bộ Lao động Thương binh và Xã hội, mức tăng lao động Việt Nam ngoài nước ước từ 8-10% trong 5 năm gần đây với tổng số lao động Việt Nam ở nước ngoài hiện nay là hơn 500.000 lao động, trong đó đông nhất là Malaysia, Đài Loan, Hàn Quốc, Nhật và một số lượng lớn lao động đã sang Đông Âu từ những năm đầu thập niên 1990. Hàng năm, ước tính số lao động này chuyển từ 1,6-2,0 tỷ USD về cho thân nhân ở trong nước. Như vậy, đóng góp của số lao động Việt Nam ở nước ngoài là không nhỏ và sẽ còn tăng cao vì Việt Nam vẫn đặt mục tiêu đẩy mạnh hơn nữa việc đưa lao động ra nước ngoài. Ở hướng ngược lại, hiện có khoảng gần 100.000 lao động nước ngoài ở Việt Nam chủ yếu tập trung ở lao động kỹ thuật cao và chuyên gia quản lý với mức thu nhập cao.

Bảng 7.6: Chênh lệch lạm phát hàng năm của Việt Nam với từng nước trong nhóm 10 đối tác thương mại lớn nhất

(Đơn vị: %/năm)

Năm

2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010

Trung Quốc

1,00

-0,10

-4,77

-2,02

-3,82

-6,47-

-6,02

-3,55

-14,02

-7,22

-8,45

Mỹ

3,96

2,05

-2,42

-0,90

-5,05

-4,95

-4,25

-5,45

-16,05

-6,88

-10,11

Nhật Bản

-0,11

-1,56

-4,90

-3,43

-7,72

-8,56

-7,72

-8,36

-18,51

-6,67

-12,45

Châu Âu

2,70

1,54

-1,75

-1,10

-5,57

-6,10

-5,30

-6,16

-16,59

-6,22

-10,15

Hàn Quốc

2,90

3,30

-1,20

0,32

-4,11

-5,49

-5,28

-5,80

-15,22

-3,72

-8,75

Singapore

1,90

0,20

-4,40

-2,68

-6,01

-7,79

-6,48

-6,20

-13,29

-5,92

-8,95

Thái Lan

2,30

0,80

-3,40

-1,38

-4,91

-3,79

-2,78

-6,00

-14,39

-7,32

-9,45

Malaysia

2,10

0,60

-2,20

-1,98

-6,31

-5,19

-3,88

-6,30

-14,49

-5,92

-10,05

Australia

5,10

3,60

-1,00

-0,38

-5,41

-5,59

-3,98

-6,00

-15,49

-4,72

-8,95

Hồng Kông

-3,20

-2,40

-7,00

-5,78

-8,11

-7,29

-5,48

-6,30

-15,59

-6,02

-9,35

Nguồn: Tác giả tính toán tổng hợp từ ADB, IFS

Tuy nhiên, có thể thấy trong giai đoạn hiện nay, yếu tố di chuyển lao động không phải là tác động quan trọng ảnh hưởng lớn đến việc lựa chọn cơ chế tỷ giá do mức độ hội nhập ở Việt Nam chưa đủ điều kiện để người lao động Việt Nam hoặc người lao động nước ngoài di chuyển tự do qua biên giới làm việc để phản ứng lại với tình trạng suy thoái của nước mình.

Dù vậy, Việt Nam hiện đã có mức độ liên kết ngày càng cao với các đối tác trong lĩnh vực lao động, nguồn tiền chu chuyển một chiều từ các đối tượng này ngày càng gia tăng đáng kể (và càng đặc biệt cao nếu tính luôn cả Việt kiều), có vai trò khá quan trọng trong việc cải thiện tình trạng cán cân thanh toán. Dòng chu chuyển vốn này sẽ bị bóp méo và biến tướng dưới các hình thức tiêu cực khác (chuyển lậu, chuyển sang đồng tiền mạnh khác ngoài USD) nếu chính sách tỷ giá vẫn tiếp tục cứng nhắc và không tạo điều kiện thuận lợi để thu hút dòng tiền này. Về lâu dài, khi mức độ mở cửa thị trường lao động của Việt Nam cao hơn, trình độ lao động của Việt Nam được cải thiện rõ rệt thì lúc đó lao động Việt Nam mới có khả năng phản ứng trước tình trạng suy thoái hoặc tăng trưởng kinh tế bằng cách di chuyển qua biên giới để làm việc.

Như vậy, theo yếu tố này, Việt Nam chưa phải chịu áp lực lớn, ngay lập tức để lựa chọn cơ chế tỷ giá linh hoạt nhưng cơ chế tỷ giá theo hướng cải thiện để ngày càng linh hoạt hơn vẫn tỏ ra thích hợp và hiệu quả.

5.5. Sự di chuyển vốn và ảnh hưởng từ các cú sốc

Mức độ hội nhập kinh tế quốc tế của Việt Nam ngày càng sâu, sự di chuyển vốn theo đó cũng sẽ gia tăng và độ mở cửa của vốn cũng sẽ tăng cao. Bên cạnh đó, với mức độ liên kết ngày càng cao hơn, Việt Nam sẽ chịu ảnh hưởng ngày càng lớn từ tác động lan tỏa của các cú sốc bên ngoài. Thế nhưng, các can thiệp hành chính hoặc phi thị trường sẽ buộc phải giảm dần đi theo các cam kết trong quá trình hội nhập. Trong bối cảnh đó, việc duy trì cơ chế tỷ giá theo hướng kém linh hoạt sẽ đặt Việt Nam vào thế bất lợi và có nguy cơ đối mặt với tấn công tiền tệ nếu cán cân vốn được tự do hơn. Do vậy, theo hướng này, cơ chế tỷ giá hối đoái linh hoạt hơn vẫn là lựa chọn thích hợp cho Việt Nam.

Tóm lại, mặc dù có vài yếu tố cho thấy Việt Nam có thể lựa chọn cơ chế tỷ giá hối đoái theo hướng kém linh hoạt và cải thiện dần mức độ linh hoạt, nhưng tầm quan trọng của các yếu tố còn lại cho thấy Việt Nam cần duy trì cơ chế tỷ giá linh hoạt và ngày càng linh hoạt hơn. Vì vậy, nếu xét theo cách phân loại thực tế của IMF, Việt Nam cần cải cách cơ chế tỷ giá theo hướng linh hoạt hơn nhằm giảm nhanh sự can thiệp phi thị trường của nhà nước.

VI. MỘT SỐ GỢI Ý ĐIỀU HÀNH CƠ CHẾ TỶ GIÁ Ở VIỆT NAM

6.1. Tỷ giá cần được xem là mục tiêu thay vì là phương tiện của chính sách tiền tệ

Việc lựa chọn cơ chế tỷ giá đúng đắn là điều quan trọng nhưng cũng không kém phần quan trọng hơn là đối xử thế nào với cơ chế tỷ giá đã lựa chọn để đảm bảo cơ chế tỷ giá tuân thủ nghiêm ngặt kỷ luật nhằm đạt được mục tiêu đã chọn. Do đó, Việt Nam cần minh bạch hơn trong tiến trình điều hành tỷ giá để tránh rơi vào tình trạng lưỡng cực tạo sự khác biệt giữa cơ chế tỷ giá trên pháp lý và cơ chế tỷ giá theo thực tế do không làm được những điều đã công bố hoặc công bố điều không làm.

Trên pháp lý (Điều 10 Luật Ngân hàng Nhà nước) và thực tế điều hành cho thấy Ngân hàng Nhà nước (NHNN) đã xem tỷ giá là một trong các công cụ dùng để thực hiện chính sách tiền tệ quốc gia. Trong lúc đó, chính sách tiền tệ Việt Nam lại mang tính đa mục tiêu và liên tục thay đổi trong ngắn hạn nên giữa mục tiêu của chính sách tiền tệ và cơ chế tỷ giá lựa chọn thường xảy ra xung đột. Trong những lần như thế, NHNN đã ưu tiên điều hành tỷ giá cho mục tiêu chính sách tiền tệ thay vì tuân thủ cơ chế lựa chọn (theo hướng linh hoạt). Kết quả là cơ chế tỷ giá theo hướng linh hoạt đã không đảm bảo được như cam kết ban đầu.

Mặt khác, vì quá ưu tiên cho mục tiêu tăng trưởng nên Việt Nam đã tìm cách thu hút mạnh vốn đầu tư nước ngoài trong lúc lại vẫn muốn duy trì chính sách tiền tệ độc lập cùng với cơ chế tỷ giá cứng có vẻ như là tham vọng cùng một lúc đạt được cả ba mục tiêu vốn được xem là “bất khả thi”. Hậu quả của chính sách này đã khiến Việt Nam phải đối mặt với nhiều bất ổn vĩ mô như đã thấy trong năm 2010 và đầu năm 2011 trong lúc chính sách tiền tệ ngày càng trở nên kém độc lập hơn vì phần lớn phải rơi vào trạng thái bị động, đồng thời vì buộc phải điều chỉnh mạnh tỷ giá càng khiến cho bất ổn vĩ mô gia tăng.

Vấn đề này sẽ trở nên đơn giản hơn nếu Việt Nam chấp nhận hy sinh sự vẹn toàn của các mục tiêu: tỷ giá cố định, tự do hóa tài khoản vốn và chính sách tiền tệ độc lập. Theo chúng tôi, để đảm bảo thu hút vốn đầu tư phục vụ cho tăng trưởng kinh tế và trong bối cảnh lạm phát vẫn còn khá cao, Việt Nam cần chấp nhận “đi hàng ba” theo hướng gia tăng mức linh hoạt của cơ chế tỷ giá, vẫn tiếp tục duy trì độ mở tài khoản vốn như hiện hữu nhưng phải chấp nhận chính sách tiền tệ kém độc lập để trung hòa với sự chu chuyển dòng vốn ngoại nhằm kiểm soát tốt lạm phát. Đồng thời, cần kiên định với cơ chế tỷ giá lựa chọn và cương quyết không sử dụng tỷ giá như là công cụ mang tính giải pháp tình thế phục vụ cho chính sách tiền tệ.

6.2. Xác lập tỷ giá theo rổ tiền tệ

Hiện nay, cơ chế tỷ giá của Việt Nam dù đã được cải thiện theo hướng rổ tiền tệ nhưng vẫn còn neo khá chặt với USD. Trong khi đó, quan hệ thương mại của Việt Nam và Mỹ dù chiếm tỷ lệ cao, dao động ở mức 10-11% tổng kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam (14-15% tổng kim ngạch xuất khẩu của 10 đối tác lớn nhất) nhưng vẫn xếp sau Trung Quốc và hơn Nhật bản, khối sử dụng Euro không đáng kể (xem bảng 7.5).

Đồ thị 7.3: Nợ nước ngoài của Việt Nam tính đến 31/12/2009 phân theo loại tiền

Nguồn: Bản tin nợ nước ngoài số 6, Bộ Tài chính

Hơn nữa, cơ cấu nợ nước ngoài nói chung và nợ nước ngoài của Chính phủ, được Chính phủ bảo lãnh đã không còn quá lệ thuộc vào USD (xem đồ thị 7.3). Bên cạnh đó, vị thế của USD trên thị trường quốc tế cũng đã có những thay đổi lớn, nhất là kể từ khi xảy ra khủng hoảng tài chính ở Mỹ vào năm 2007. Sự biến động thất thường của USD với các đồng tiền chủ chốt khác đã kéo theo sự biến động lớn của tỷ giá giữa VND với các đồng tiền mạnh khác vì VND được neo chặt vào USD. Kết quả là các hoạt động thương mại, đầu tư của Việt Nam với các đối tác lớn khác bị ảnh hưởng nghiêm trọng do tỷ giá VND với các đồng tiền của các đối tác đó không phản ánh đúng mối tương quan kinh tế giữa Việt Nam và nước đối tác.

Vì vậy, NHNN cần phải xác lập một cách rõ ràng (được tính toán trên cơ sở tham khảo tỷ trọng thương mại và tỷ trọng của các đồng tiền trong thanh toán, dự trữ, v.v…) và công bố công khai, cụ thể kỹ thuật xác định tỷ giá của VND dựa trên rổ tiền tệ (hiện NHNN công bố trước công luận, tỷ giá đã tính theo rổ tiền tệ nhưng chưa xác lập công khai, rõ ràng) để tính tỷ giá thực hiệu dụng (REER) nhằm một mặt tạo được niềm tin, giúp giới kinh doanh và nhà đầu tư định được chiến lược kinh doanh và có những kỹ thuật đúng đắng để phòng ngừa rủi ro trong kinh doanh. Mặt khác, việc công bố cụ thể, rõ ràng rổ tiền tệ sử dụng trong xác định tỷ giá cũng sẽ giúp các doanh nghiệp Việt Nam thay đổi hành vi sử dụng tiền tệ của mình, không quá bị lệ thuộc vào việc sử dụng USD trong định giá, thanh toán và cất trữ. Nhờ vậy, các doanh nghiệp có thể giảm thiểu ảnh hưởng nặng nề bởi chính sách tiền tệ của Mỹ và sự biến động giá trị USD, đồng thời thị trường ngoại tệ sẽ không còn cảnh quan tâm quá mức, chỉ tập trung duy nhất vào USD. Điều này sẽ góp phần đáng kể làm giảm tình trạng khan hiếm, gom vét, găm giữ USD trên thị trường.

6.3. Đổi mới trong việc công bố tỷ giá hàng ngày, điều chỉnh tỷ giá VND trên cơ sở tham khảo tỷ giá thực hiệu dụng (REER)

Đồ thị VND/USD cho thấy VND mất giá liên tục so với USD, điều này cũng khá tương đồng với NEER. Tuy nhiên, năm 2005 trong lúc VND/USD vẫn tiếp tục tăng thì NEER giảm mạnh, điều này là do JPY, KRW, MLR, SGD mất giá mạnh so với USD.

Từ 2000-2003, REER bám khá sát NEER nhưng đến 2005 năm thì đi ngược hẳn với NEER. Đây là giai đoạn chênh lệch lạm phát của Việt Nam so với các đối tác thương mại chính trở nên rất cao trong lúc tỷ giá danh nghĩa VND/USD không được điều chỉnh tương xứng (vẫn định giá VND liên tục cao hơn so với USD) khiến cho khả năng cạnh tranh xuất khẩu của Việt Nam suy giảm nghiêm trọng, hậu quả là các năm này thâm hụt thương mại của Việt Nam tăng cao.

Đồ thị 7.4: Biến động NEER, REER và VND/USD

Nguồn: Tính toán của tác giả trên dữ liệu của IFS

Rõ ràng, việc công bố và điều hành tỷ giá theo tỷ giá danh nghĩa và neo chặt vào USD đã gây ra khá nhiều bất lợi cho Việt Nam. Do vậy, NHNN cần phải tham chiếu đến REER để thực hiện việc điều chỉnh tỷ giá công bố của mình. Có như vậy, tỷ giá mới thật sự là công cụ hữu hiệu để tác động đến hoạt động của nền kinh tế và hỗ trợ cho các mục tiêu đã định.

Hiện nay, trên danh nghĩa, hàng ngày NHNN sẽ công bố tỷ giá VND/USD căn cứ vào tỷ giá giao dịch bình quân trên thị trường liên ngân hàng của ngày hôm trước. Tuy nhiên trên thực tế, tỷ giá công bố của NHNN thường mang tính chủ quan theo ý định của NHNN và không phải lúc nào cũng chính là tỷ giá được tính trung bình thực sự trên cơ sở số liệu giao dịch của thị trường ngoại tệ liên ngân hàng. Hơn nữa, NHNN vẫn còn dùng biện pháp hành chính mạnh để can thiệp trực tiếp trên thị trường ngoại tệ liên ngân hàng nên tỷ giá trên thị trường liên ngân hàng không phản ánh đúng cung cầu thực sự, nhất là ở những thời điểm thị trường rơi vào trạng thái “nóng” hoặc “lạnh”. Vả lại, NHNN chỉ kiểm soát và thu thập được tỷ giá giao dịch giữa NHNN với các ngân hàng thương mại nhưng không kiểm soát hữu hiệu và thống kê kịp thời tỷ giá giao dịch giữa các ngân hàng thương mại với nhau nên tỷ giá mà NHNN sử dụng để tính bình quân chỉ là tỷ giá mà Sở giao dịch của NHNN thực hiện với các ngân hàng thương mại. Thế nhưng, quy mô giao dịch ngoại tệ giữa NHNN và các ngân hàng thương mại chiếm tỷ lệ khá khiêm tốn (dưới 5%) so với tổng quy mô của thị trường ngoại tệ và sự can thiệp thông qua vai trò người mua, người bán cuối cùng của NHNN là khá hạn chế. Như vậy, có thể nói, về bản chất, tỷ giá công bố của NHNN đã không bám sát, phản ánh kịp thời, đúng đắn quan hệ cung cầu về ngoại tệ và diễn biến của thị trường ngoại tệ. Sử dụng tỷ giá này để điều chỉnh tỷ giá giao dịch của các ngân hàng thương mại đã “bó chặt” hoạt động kinh doanh ngoại tệ của ngân hàng thương mại và hậu quả là sẽ bóp méo giao dịch trên thị trường ngoại tệ.

6.4. Minh bạch năng lực của NHNN, đảm bảo độ tin cậy của các phát ngôn và nới lỏng biên độ giao dịch

Diễn biến vừa qua cho thấy, trong rất nhiều trường hợp, NHNN đã không làm tốt vai trò người bán/người mua cuối cùng. Không bù đủ lượng chênh lệch cầu/cung USD lúc thị trường nóng hoặc hút hết lượng chênh lệch cung cầu USD lúc thị trường lạnh nhưng NHNN vẫn kìm cương không cho tỷ giá vượt mức ấn định. Cách can thiệp này đã khiến tỷ giá bình quân mà NHNN công bố mang nặng tính hình thức, tỷ giá công bố của các ngân hàng thương mại tuy vẫn nằm trong biên độ cho phép nhưng tỷ giá giao dịch thực sự hoàn toàn khác xa. Khi thị trường “lạnh”, các ngân hàng thương mại tìm đủ mọi cách để lách biên độ như thu phí kiểm đếm ngoại tệ thậm chí từ chối không mua USD khiến thị trường đã có dấu hiệu dư thừa USD lại trở nên dưa thừa trầm trọng hơn. Ngược lại, khi thị trường “nóng”, các ngân hàng thu phí bán ngoại tệ, ngưng bán hoặc hợp thức hóa ngoại tệ trên thị trường tự do khiến cho tỷ giá đã cao lại càng bị đẩy lên cao hơn. Mặc dù, khi thị trường nóng, song song với việc bán USD – đa phần là nhỏ giọt – NHNN còn áp dụng thêm biện pháp hành chính xét duyệt bán USD cho những hợp đồng nhập khẩu nằm trong diện khuyến khích nhưng vẫn không giải quyết tận gốc vấn đề và tạo ra sự phân biệt đối xử thiếu công bằng.

Tình trạng này sẽ hạn chế đáng kể nếu NHNN thay đổi chính sách điều hành theo hướng:

· Nếu nhận thấy cần thiết và “đủ sức” can thiệp, NHNN sẽ đóng vai trò người mua/người bán cuối cùng để bù đủ hoặc hút hết lượng chênh lệch cung cầu, và sau đó, ngay lập tức dùng công cụ nghiệp vụ thị trường mở để trung hòa với lượng VND đã thay đổi trước đó.

· Nếu nhận thấy chỉ cần thiết hoặc chỉ có thể can thiệp một phần dư cung hoặc dư cầu, NHNN chấp nhận giao dịch mua/bán ngoại tệ với tỷ giá được điều chỉnh tăng/giảm tương ứng với lượng chênh lệch chưa được bù đủ hoặc hút hết. Đồng thời, NHNN sử dụng ngay công cụ nghiệp vụ thị trường mở để trung hòa với lượng VND thay đổi và công cụ lãi suất chiết khấu (và trong trường hợp thật cần thiết có thể thay đổi tỷ lệ dự trữ bắt buộc của ngoại tệ) để tác động điều chỉnh tỷ giá. Tất nhiên, bất lợi là tác động điều chỉnh lãi suất sẽ có độ trễ nhất định mới ảnh hưởng đến tỷ giá nhưng ưu điểm của nó là tỷ giá sẽ được hình thành đúng quan hệ cung cầu thật sự của thị trường. Về lâu dài, thông qua các can thiệp mang tính kinh tế này sẽ là thông điệp để thị trường nhận rõ ý đồ của NHNN và có thể an tâm, gia tăng niềm tin về sự ổn định của tỷ giá, nhờ vậy sẽ tránh được những cú sốc tức thời do đầu cơ tích trữ USD vì sự âu lo do thiếu thông tin hoặc phán đoán mơ hồ thiếu cơ sở từ những tin đồn trên thị trường.

Nếu can thiệp theo phương thức này, vai trò của NHNN trên thị trường sẽ được cải thiện và nâng cao đáng kể. Hơn nữa, khi thường xuyên can thiệp với vai trò người mua/bán cuối cùng và thực hiện đúng những gì đã công bố sẽ giúp gia tăng tính minh bạch, độ tin cậy của thị trường và làm cho thị trường ngoại tệ liên ngân hàng trở nên sôi động, gia tăng quy mô giao dịch. Khi quy mô giao dịch trên thị trường ngoại tệ tăng cao, tỷ giá hình thành trên thị trường này sẽ có tác động truyền dẫn theo cơ chế thị trường để ảnh hưởng đến tỷ giá giao dịch giữa ngân hàng thương mại với các cá nhân, tổ chức được phép giao dịch. Như vậy, việc NHNN điều tiết trên thị trường ngoại tệ liên ngân hàng sẽ tác động hiệu quả đến hoạt động và hành vi của các chủ thể trên thị trường ngoại tệ, nhờ vậy NHNN sẽ gián tiếp quản lý hiệu quả hoạt động của toàn bộ thị trường ngoại tệ.

Trong quá trình này, khi đã điều khiển, kiểm soát và can thiệp để tác động hữu hiệu đến thị trường ngoại tệ, NHNN cần nới rộng biên độ tỷ giá cho các ngân hàng thương mại trở lại mức 5% và trong trung hạn có thể điều chỉnh lên 7-10% để tạo điều kiện cho các ngân hàng thương mại thật sự chủ động hoạt động của mình. Khi các ngân hàng thương mại có sự chủ động cao hơn, họ sẽ linh hoạt hơn và mạnh dạn hơn trong các quyết định kinh doanh để đương đầu tốt hơn với sự biến động tỷ giá, từ đó thị trường sẽ không còn các trạng thái quá (cực nóng hoặc cực lạnh) vì các ngân hàng không còn thụ động chờ đợi, thăm dò phản ứng của NHNN và của thị trường trước các biến động tức thời mang tính thời cuộc.

Thực hiện được các bước đi thích hợp kể trên sẽ gia tăng khả năng giao dịch và nguồn cung ngoại tệ của các ngân hàng thương mại. Khi các ngân hàng đáp ứng được phần lớn nguồn ngoại tệ cho nhà nhập khẩu và dung nạp hết nguồn cung USD từ xuất khẩu và đầu tư nước ngoài với tỷ giá cân bằng ngay cả trong trường hợp thị trường có sự biến động bất thường trái chiều thì thị trường tự do sẽ bị thu hẹp dần nếu có sự phối hợp đồng bộ từ những chính sách khác để uy tín của VND được cải thiện, ổn định và nâng cao.

Bên cạnh đó, NHNN cần thực hiện bãi bỏ ngay các quy định mang tính xin - cho trong hoạt động kinh doanh ngoại tệ thay vào đó chuyển sang cơ chế kinh doanh có điều kiện bằng cách ban hành các chuẩn mực cụ thể, rõ ràng, hợp lý cho tuyệt đại đa số các sản phẩm, kỹ thuật kinh doanh ngoại tệ và công bố công khai. Các tổ chức tín dụng đủ điều kiện sẽ mặc nhiên được phép hoạt động kinh doanh ngoại hối và triển khai các sản phẩm, kỹ thuật kinh doanh (ngoại trừ những sản phẩm chưa cho phép). NHNN chỉ thực hiện hậu kiểm và có biện pháp chế tài đủ mạnh đối với các tổ chức vi phạm. Ngoài ra, nghiên cứu lộ trình để cho phép triển khai nghiệp vụ hợp đồng tương lai đối với ngoại tệ nhằm giúp doanh nghiệp và ngân hàng có thêm công cụ phòng ngừa rủi ro, góp phần lành mạnh hóa giao dịch trên thị trường ngoại tệ.

VII. KẾT LUẬN

Dựa trên xu hướng cơ chế tỷ giá trên thế giới, sự biến động của các chỉ số vĩ mô dưới cơ chế tỷ giá khác nhau cùng với các yếu tố để lựa chọn cơ chế tỷ giá, chúng tôi cho rằng Việt Nam cần sớm từ bỏ cơ chế tỷ giá cố định hoặc theo hướng cứng và chuyển dần sang cơ chế trung gian theo hướng ngày càng linh hoạt hơn nhằm đảm bảo cho tăng trưởng ổn định trong điều kiện lạm phát kiểm soát dưới hai con số và không xảy ra bất ổn thường xuyên trong các chỉ số kinh tế vĩ mô khác.

Lựa chọn cơ chế tỷ giá linh hoạt không mấy dễ dàng nhưng sẽ khó khăn hơn để duy trì nghiêm túc cơ chế đã lựa chọn với tính kỷ luật cao. Để làm được điều này, trước hết cần xác định cơ chế tỷ giá trong mục tiêu dài hạn và chấp nhận hy sinh sự toàn vẹn của ba mục tiêu “bất khả thi” để xử lý hài hòa các mục tiêu này nhằm duy trì cơ chế tỷ giá lựa chọn linh hoạt đã định. Bên cạnh đó, việc đa dạng rổ tiền tệ để xác lập tỷ giá chính thức và điều chỉnh tỷ giá này về vùng mục tiêu tiệm cận với tỷ giá thực hiệu dụng cùng với việc minh bạch năng lực của NHNN, đảm bảo độ tin cậy của các phát ngôn và nới lỏng biên độ giao dịch là một trong những điều kiện mấu chốt để đảm bảo duy trì được cơ chế tỷ giá linh hoạt.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Atish R. Ghosh, Jonathan D. Ostry, Charalambos Tsangarides (2010), Exchange Rate Regimes and the Stability of the International Monetary System, IMF.

2. Atish R. Ghosh, Gulde Anne-Marie, Wolf Holger C. (2002), Exchange Rate Regimes: Choices & Consequence, The MIT Press.

3. Bordo Michael D. (2003), Exchange Rate Regime Choice in Historical Perpective, IMF.

4. Bubula Andrea, Inci Otker-Robe (2002), The Evolution of Exchange Rate Regimes Since 1990: Evidence from De Facto Policies, IMF.

5. Corden W Max (2002), Too sensational: On the Choice of Exchange Rate Regimes, The MIT Press.

6. IMF (2008), Annual Report on Exchange Arrengements and Exchange Restrictions, Washington, D.C

7. Masson Paul (2000), Exchange Rate Regime Transisions, IMF.

8. Rogoff Kenneth S., Husain Aasim M., Mody Ashoka, Brooks Robin, Oomes Nienke (2003), Evolution and Performance of Exchange Rate Regimes, IMF.

8

CHÍNH SÁCH TÀI KHÓA VÀ VẤN ĐỀ NỢ CÔNG CỦA VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 2006-2010

Vũ Đình Ánh

Những vấn đề về chính sách tài khóa và nợ công của Việt Nam đều mang tầm vĩ mô và rất phức tạp nên trong khuôn khổ bài viết này sẽ chỉ đề cập đến những khía cạnh chủ yếu liên quan tới chính sách tài khóa và nợ công trong một vài năm gần đây và một vài năm tới. Hơn nữa, minh bạch công khai số liệu về Ngân sách nhà nước (NSNN) nói chung và nợ công nói riêng của Việt Nam rất thiếu tính hệ thống và thiếu chính xác. Sự thay đổi liên tục các tiêu chí thống kê hay đứt đoạn trong chuỗi số liệu gây khó khăn cho quá trình phân tích, sai biệt quá lớn giữa số thực hiện lần một với số thực hiện lần hai và với quyết toán NSNN làm cho việc đánh giá thu chi cũng như mức độ bội chi NSNN trở nên không chính xác, không chỉ phải điều chỉnh quá lớn các đánh giá định lượng mà thậm chí còn phải điều chỉnh cả xu thế, chẳng hạn từ hụt thu sang thu vượt dự toán, từ chi đúng dự toán sang chi vượt dự toán, từ thâm hụt lớn sang ít thâm hụt hơn, v.v… Sự khác biệt về số liệu thống kê NSNN không chỉ giữa số liệu của Việt Nam với quốc tế mà còn ngay giữa các “hệ thống” số liệu của Việt Nam. Tuy nhiên, do những vấn đề về chính sách tài khóa và nợ công rất quan trọng, gắn liền với thực hiện chiến lược phát triển kinh tế xã hội 2001-2010, Kế hoạch 5 năm 2006-2010 và xây dựng Kế hoạch 5 năm 2011-2015 cũng như chiến lược đến 2020 nên trong bài viết này chúng tôi cố gắng phân tích những vấn đề nổi bật trong chính sách tài khóa và nợ công của Việt Nam dựa trên những số liệu công khai NSNN trên trang web của Bộ Tài chính giai đoạn 2006-2010.

I. DỰ BÁO VỀ GDP – CƠ SỞ TÍNH TỶ LỆ THU CHI VÀ BỘI CHI NSNN

Do tỷ lệ thu chi NSNN đều căn cứ vào GDP theo giá thực tế nên việc dự báo GDP theo giá thực tế rất quan trọng trong điều hành chính sách tài khoá. Thực tế cho thấy, nếu giai đoạn 2006-2007 việc dự báo GDP tương đối chính xác thì sang giai đoạn 2008-2009 độ chính xác đã giảm hẳn với sai số tới hàng trăm nghìn tỷ, đặc biệt, nếu năm 2008 thực tế đạt được cao hơn dự báo thì sang 2009 lại ngược lại, theo đó, rất khó xác định xu thế chính sách tài khóa là thắt chặt hay nới lỏng.

Bảng 8.1: Chênh lệch GDP 2006-2010

2006

2007

2008

2009

2010

GDP (dự toán)

970.000

1.130.000

1.338.000

1.813.000

1.931.000

GDP (thực tế)

974.266

1.143.715

1.485.038

1.658.389

1.951.174

Chênh lệch GDP

4.266

13.715

147.038

-154.611

20.174

Nguồn: BTC và tính toán theo số liệu của Bộ Tài chính

Nguyên nhân cơ bản là dự báo lạm phát không chính xác trong khi hầu như năm nào tăng trưởng kinh tế tính theo giá cố định 1994 cũng đạt và vượt kế hoạch đề ra. Bên cạnh đó, cần lưu ý là các chỉ tiêu kế hoạch hầu như đều dựa vào thực hiện của năm trước mà thiếu hẳn căn cứ dự báo diễn biến kinh tế trong và ngoài nước hay/và những tư duy và phương thức tăng trưởng kinh tế đột phá.

II. THU LUÔN VƯỢT DỰ TOÁN BẤT CHẤP TỐC ĐỘ TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ

Tốc độ tăng thu NSNN cả giai đoạn 2006-2010 rất cao và tổng thu NSNN luôn vượt dự toán (Bộ Tài chính công bố vượt trên 30% so với dự toán), năm 2008 thu vượt tới gần 70% so với dự toán, cho thấy một mặt, khả năng dự báo nguồn thu không cao, mặt khác, có thể có hiện tượng bỏ sót hay giấu nguồn thu hoặc/và cố tình dự toán thu thấp hơn khả năng để lấy thành tích vượt thu so với dự toán. Riêng năm 2007 và 2009, số thực thu lại giảm so với năm trước trong khi diễn biến kinh tế hai năm này lại trái ngược nhau, năm 2007 kinh tế tăng trưởng tới 8,48% còn GDP năm 2009 chỉ tăng 5,3% do tác động của khủng hoảng kinh tế toàn cầu. Quan sát tốc độ tăng thu NSNN, cả dự toán, thực hiện và tốc độ tăng GDP không cho thấy quy luật nào chứng tỏ mối liên hệ yếu ớt, thậm chí không có mối liên hệ nào giữa tăng trưởng kinh tế và thu NSNN.

Bảng 8.2: Tốc độ tăng thu chi ngân sách 2006-2010

Tổng thu cân đối NSNN

GDP

Tỷ lệ thu NSNN (%GDP)

Tỷ lệ thu vượt so DT(%)

Tốc độ tăng thu (y/y, %)

Tốc độ tăng GDP (y/y, %)

Tốc độ tăng thu - tăng GDP (%)

DT 2006

237.90

970.000

24,53

130,00

119,02

10,98

QT 2006

350.800

974.266

36,01

147,47

146,99

116,09

30,9

DT 2007

281.900

1.130.000

24,95

118,50

116,49

2,00

QT 2007

336.273

1.143.715

29,40

119,29

95,85

117,39

-21,55

DT 2008

323.000

1.338.000

24,14

114,58

118,41

-3,83

QT 2008

548.529

1.485.038

36,94

169,82

163,21

129,84

33,28

DT 2009

389.900

1.813.000

21,51

120,71

135,50

-14,79

TH 2009

468.795

1.658.389

28,27

120,23

85,46

111,67

-26,21

DT 2010

461.500

1.931.000

23,90

118,36

106,51

11,86

TH 2010

461.500

1.931.000

23,90

118,36

106,51

11,86

Nguồn: BTC và tính toán theo số liệu của Bộ Tài chính

Theo đó, tỷ lệ động viên vào NSNN giai đoạn 2006-2010 vượt xa so với mục tiêu Kế hoạch là 21-22%GDP và cao hơn hẳn so với giai đoạn trước. đồng thời diễn biến rất khó lường, cao nhất tới gần 37%GDP (năm 2008), hơn nữa khác xa so với số liệu quốc tế. Mặc dù vậy, quy mô thâm hụt NSNN lại không những không giảm mà còn gia tăng nên phải tăng vay nợ để bù đắp thâm hụt NSNN.

Hình 8.1: Ngân sách Nhà nước 2006-2010 (% GDP)

Nguồn: Tính toán dựa trên số liệu của BTC

Thu kết chuyển tăng mạnh

Bảng 8.3: Thu kết chuyển 2006-2010

Tổng thu cân đối NSNN

Thu kết chuyển từ năm trước

Thu NSNN không tính kết chuyển

Tổng thu NSNN ko kết chuyển (%GDP)

DT 2006

237.900

8.000

229.900

23,70

QT 2006

350.842

61.673

289.169

29,68

DT 2007

281.900

19.000

262.900

23,27

QT 2007

336.273

94.784

241.489

21,11

DT 2008

323.000

9.080

313.920

23,46

QT 2008

548.529

113.768

434.761

29,28

DT 2009

389.900

14.100

375.800

20,73

TH 2009

468.795

26.455

442.340

26,67

DT 2010

461.500

1.000

460.500

23,85

TH 2010

528.100

1.000

527.100

27,01

Nguồn: BTC và tính toán trên số liệu của BTC

Hơn nữa, tổng thu NSNN của Việt Nam biến động đáng kể cả về lượng và chất khi quy mô khoản thu kết chuyển ngày càng lớn và gấp nhiều lần so với dự toán, phần nào giải thích sự khác biệt giữa số liệu của Việt Nam và quốc tế. Quy mô thu kết chuyển lên tới gần 114 nghìn tỷ đồng năm 2008, chiếm tới 20,7% tổng thu cân đối NSNN và gấp hơn 12 lần so với dự toán số thu kết chuyển chứng tỏ kỷ luật thu NSNN rất lỏng lẻo. Con số 1.000 tỷ đồng thực hiện thu kết chuyển năm 2010 đúng như dự toán chắc chắn sẽ thay đổi nhiều trong bản quyết toán NSNN năm 2010 sẽ có vào năm 2012. Nếu loại trừ thu kết chuyển thì số liệu về tổng thu cân đối NSNN giữa Việt Nam và quốc tế đã tiến gần đến nhau hơn.

III. CƠ CẤU THU VÀ TĂNG THU NSNN

Giai đoạn 2006-2010, cơ cấu thu NSNN có xu hướng chuyển dịch tích cực với tỷ trọng thu nội địa (gắn với sản xuất kinh doanh trong nước) đã tăng nhanh từ trên 50% giai đoạn đầu lên trên 60% tổng thu vào giai đoạn cuối. Thu nội địa liên tục vượt dự toán hàng năm 10-15%, thậm chí vượt tới 26,9% dự toán năm 2008. Tỷ trọng thu NSNN từ dầu thô giảm mạnh từ khoảng hơn ¼ xuống 13-14% tổng thu NSNN trong khi tỷ trọng thu từ hoạt động XNK ít thay đổi và dao động quanh mức 20% tổng thu.

Hình 8.2: Cơ cấu thu ngân sách Nhà nước 2006-2010

Nguồn: Tính toán dựa trên số liệu của BTC

Xét về giá trị tuyệt đối, thu từ XNK tăng liên tục trong giai đoạn 2006-2010 song lại tăng nhanh hơn so với tốc độ tăng kim ngạch XK và kim ngạch NK. Đặc biệt, năm 2009, trong khi cả kim ngạch XK và NK đều giảm so với năm trước thì thu NSNN từ XNK vẫn tăng tới 15,5% so với năm 2008 chứng tỏ đã có sự tăng gánh nặng thu NS đáng kể đối với hoạt động XNK, chủ yếu là tăng mức thu đối với hoạt động NK hoặc/và tỷ trọng những hàng hoá XNK có thuế suất cao đã gia tăng trong tổng kim ngạch XNK. Thu từ XNK cũng liên tục vượt dự toán từ 7-8%, thậm chí đến 41,8% (2008).

Hình 8.3: Thu ngân sách từ xuất nhập khẩu 2006-2010

Nguồn: TCTK và BTC

Thu NS từ dầu thô mặc dù giảm về tỷ trọng trong tổng thu song vẫn chiếm vị trí quan trọng trong tổng thu NSNN với trên dưới 1/5 tổng thu. Ngoại trừ năm 2009 thu thấp hơn dự toán 5%, thu từ dầu thô năm 2006 và 2008 vượt dự toán tới trên 30% (năm 2007 thu vượt 7,36% dự toán). Thu từ dầu thô có xu hướng giảm về giá trị tuyệt đối do sản lượng khai thác hạn chế. Ngoài ra, chênh lệch thu dầu thô giữa dự toán và thực hiện còn chịu tác động của yếu tố dự báo giá dầu thô và biến động của tỷ giá hối đoái. Chẳng hạn, năm 2006, sản lượng dầu thô thanh toán chỉ đạt 16,7 triệu tấn (giảm 1,8 triệu tấn so với dự kiến) song giá xuất khẩu bình quân lại đạt 66 USD/thùng – tăng 9,3 USD/thùng so với giá dự toán; các con số tương ứng năm 2007 là 15,57 triệu tấn (giảm 1,93 triệu tấn) giá 64 USD/thùng – tăng 2 USD/thùng; tương ứng năm 2008 là 15,42 triệu tấn (giảm 70.000 tấn) với giá bình quân 102 USD/thùng – tăng tới 38 USD/thùng so với giá dự toán; năm 2009 là 15,4 triệu tấn (giảm 460.000 tấn) với giá 58 USD/thùng – giảm 12 USD/thùng so với giá dự toán. Rõ ràng, thu NSNN từ dầu thô gặp phải vấn đề dự báo cả về sản lượng và giá bán.

Tóm lại, thu NSNN đã và đang ở mức rất cao, hơn nữa ít có quan hệ với tăng trưởng kinh tế, với tăng kim ngạch XNK. Bên cạnh đó, dự toán thu NSNN được xây dựng quá xa so với thực tế do thiếu những căn cứ kinh tế tài chính vững chắc và kỷ luật thu NSNN còn lỏng lẻo với khoản thu kết chuyển quá lớn, vừa làm méo mó tình hình thu NSNN, vừa gây khó khăn cho xây dựng dự toán NSNN, vừa khó kiểm soát việc sử dụng các khoản thu kết chuyển đó. Việc tăng thu NSNN để giảm thâm hụt NS là hầu như không thể do gánh nặng thu NSNN so với GDP đã quá cao và hạn chế trong việc tăng các khoản thu lớn như thu từ dầu thô.

Tương tự như thu NSNN, chi NSNN luôn vượt dự toán nên thâm hụt NSNN trở thành bệnh kinh niên bất chấp mọi nỗ lực tăng thu NS. Năm 2006 chi vượt dự toán 31,56%; năm 2007 vượt 18,95%; năm 2008 vượt tới 37,8% và năm 2009 cũng vượt 19%. Đáng chú ý là việc chi vượt dự toán lại hầu như không có quan hệ nào rõ ràng với điều hành kinh tế khi những năm 2006-2008 diễn biến tăng trưởng kinh tế tương đối bình thường và lạm phát tăng cao năm 2007-2008, ngược lại lạm phát năm 2009 tăng thấp và cần đẩy mạnh tăng chi NSNN để kích thích tăng trưởng kinh tế đối phó với tác động của khủng hoảng toàn cầu trong khi dự toán NSNN năm 2009 lại chưa tính đến tác động này thì chi NSNN lại vượt dự toán ở mức thấp hơn năm 2006 và 2008, tương đương với năm 2007. Chi đầu tư thực hiện năm 2010 thấp hơn so với thực hiện năm 2009 song chi thường xuyên tương ứng lại cao hơn tới 23,3% và chiếm tới 72,8% tổng chi NSNN trong bối cảnh GDP tăng 6,8% song lạm phát lại tăng tới 11,75%.

Do chi NSNN luôn vượt dự toán nên thực tế tổng chi cân đối NSNN hàng năm giai đoạn 2006-2010 thường xuyên trên 35% GDP (ngoại trừ năm 2010 là 30,15% theo số thực hiện lần một và bằng đúng dự toán) – vượt xa so với mục tiêu chiến lược và kế hoạch phát triển tài chính là tổng chi NSNN khoảng 26-27% GDP. Ngay trong xây dựng dự toán chi NSNN cũng đã vượt xa con số mục tiêu kế hoạch với dự toán chi NSNN tới 30% GDP.

Bảng 8.4: Chi NSNN luôn vượt dự toán và tỷ lệ trên GDP cao

DT2006

QT2006

DT2007

QT2007

DT2008

QT2008

DT2009

TH2009

DT2010

TH2010[681]

Tổng chi cân đối NSNN

263.020

346.017

357.400

425.133

398.980

549.784

491.300

584.695

582.200

588.210

Chi đầu tư phát triển

81.580

88.341

99.450

104.302

99.730

119.462

112.800

179.961

125.500

150.000

Chi thường xuyên

170.179

180.069

212.231

232.010

253.600

292.374

330.078

347.381

396.070

428.210

Chi chuyển nguồn

77.608

88.821

137.948

17.233

10.000

Chi trả nợ và viện trợ

40.800

48.192

49.160

56.973

51.200

58.390

58.800

64.800

70.250

79.370

GDP

970.000

974.266

1.130.000

1.143.715

1.338.000

1.485.038

1.813.000

1.658.389

1.931.000

1.951.174

Tổng chi cân đối NSNN (% GDP)

27,12

35,52

31,63

37,17

29,82

37,02

27,10

35,26

30,15

30,15

Chi đầu tư phát triển (% tổng chi)

31,02

25,53

27,83

24,53

25,00

21,73

22,96

30,78

21,56

25,50

Chi thường xuyên

64,70

52,04

59,38

54,57

63,56

53,18

67,18

59,41

68,03

72,80

Chi chuyển nguồn (% tổng chi)

22,43

20,89

25,09

2,95

1,70

Chi trả nợ và viện trợ (% tổng chi)

15,51

13,93

13,75

13,40

12,83

10,62

11,97

11,08

12,07

13,49

Nguồn: BTC và tính toán dựa trên số liệu của BTC

IV. CHI CHUYỂN NGUỒN GIA TĂNG

Chi chuyển nguồn đang trở thành vấn đề lớn trong chi NSNN khi thuộc loại chi không có trong dự toán NSNN hàng năm song quy mô lại gia tăng nhanh chóng (theo Bộ Tài chính, chi chuyển nguồn gồm kinh phí từ năm quyết toán sang năm sau + kinh phí đã xuất quỹ NS năm quyết toán nhưng chưa quyết toán mà chuyển sang năm sau quyết toán + số chuyển nguồn năm quyết toán sang năm sau để chi theo chế độ), thêm vào đó là việc thiếu nhất quán trong các tiêu chí xác định khoản chi NSNN nên vừa làm cho số liệu chi NSNN trở nên khó hiểu ngay cả đối với các chuyên gia tài chính, vừa làm cho việc kiểm soát chi NSNN theo dự toán chi khó khăn hơn, vừa gây ra sai biệt lớn so với thống kê NSNN quốc tế, theo đó con số thâm hụt NSNN và nguồn bù đắp bội chi NSNN cũng không khớp và khó kiểm tra. Mức chi chuyển nguồn lên tới cả trăm nghìn tỷ VND, chiếm tới 1/5 đến 1/4 tổng chi NSNN là quá lớn. Đáng chú ý trong giai đoạn 2006-2010 là chi trả nợ và viện trợ (kể cả chi trả nợ gốc và nợ lãi) không được đưa vào tổng chi cân đối NSNN.

Hình 8.4: Cơ cấu chi ngân sách Nhà nước 2006-2010

Nguồn: BTC và tính toán dựa trên số liệu của BTC

V. CƠ CẤU CHI HẦU NHƯ KHÔNG THAY ĐỔI DO TẤT CẢ CÁC KHOẢN CHI ĐỀU VƯỢT DỰ TOÁN

Chi đầu tư phát triển giai đoạn 2006-2010 chiếm khoảng 20-30% tổng chi NSNN và cũng luôn vượt dự toán hàng năm từ 5% (2007) đến 19,8% (2008) và tới 59,54% (2009) rồi xuống 19,5% năm 2010 với lý do tăng chi để kích thích tăng trưởng kinh tế đối phó tác động khủng hoảng kinh tế toàn cầu.

Chi thường xuyên giai đoạn 2006-2010 vẫn chiếm tỷ trọng lớn nhất trong tổng chi NSNN với khoảng 50-60% tổng chi NSNN, riêng năm 2010 lại vọt lên đến gần 73% và liên tục vượt dự toán chi thường xuyên ở mức từ 5,24% (2009) đến 8,1% (2010) và 9,3% (2007), thậm chí tới 15,3% (2008). Đáng chú ý là thu nội địa (thu từ sản xuất kinh doanh trong nước, kể cả thu từ tài sản như đất đai) luôn thấp hơn so với chi thường xuyên cho thấy bất cập trong đảm bảo tính bền vững của NSNN và chúng ta đang “ăn” vào tài nguyên (dầu thô) và từ sản xuất ở nước ngoài (nhập khẩu) và nguồn lực để đầu tư phải trông chờ chủ yếu từ bên ngoài.

Đặc biệt, chi trả nợ và viện trợ cũng vượt dự toán từ 10-14% (chi trả nợ là theo kế hoạch nên phải chăng khoản vượt dự toán là do chi viện trợ) và chiếm khoảng 11-14% tổng chi NSNN.

Một điểm đáng ngạc nhiên nữa là chi trả nợ gốc cũng thường xuyên vượt dự toán từ 16-26% nhưng không được giải thích là vì lý do tỷ giá hối đoái thay đổi hay/và trả nợ trước hạn. Thiếu các thông tin này sẽ rất khó khi phân tích tác động của việc điều chỉnh tỷ giá hối đoái tới các nghĩa vụ trả nợ nước ngoài của Việt Nam, cả trả nợ lãi và trả nợ gốc.

Bảng 8.5: Chi trả nợ gốc 2006-2010

2006

2006

2007

2007

2008

2008

2009

2009

2010

2010

DT

QT

DT

QT

DT

QT

DT

TH

DT

TH

Chi trả nợ gốc

31,380

39,649

36,679

44,473

34,950

40,930

34,722

40,120

45,330

53,990

Nguồn: BTC và tính toán dựa trên số liệu của BTC

Tóm lại, chi NSNN của Việt Nam đã và đang ở mức rất cao nên mặc dù thu NSNN tăng mạnh những thâm hụt NSNN không giảm, thậm chí còn tăng cao. Các khoản chi đầu tư phát triển từ NSNN bình quân chiếm tới ¼ tổng chi NSNN song vẫn chưa đáp ứng được nhu cầu chi đầu tư trong bối cảnh tổng mức đầu tư toàn xã hội tăng mạnh nên Chính phủ vừa phải vay nợ để bù đắp thâm hụt NSNN vừa vay nợ để đầu tư phát triển cơ sở hạ tầng khiến cho nợ công tăng cao đột biến trong giai đoạn 2006-2010. Muốn cân đối NSNN, giảm thâm hụt NSNN và giảm nợ công thì không thể tiếp tục tăng thu NSNN mà chỉ có thể giảm chi NSNN, nhất là giảm chi đầu tư phát triển từ nguồn NSNN và đầu tư xây dựng cơ sở hạ tầng của Nhà nước. Hơn nữa, kỷ luật chi NSNN cần được củng cố để chấm dứt tình trạng chi vượt quá cao so với dự toán trong khi dự toán NSNN đã có khoản chi dự phòng và dự trữ tài chính.

VI. BỘI CHI NSNN MÃN TÍNH VÀ Ở MỨC CAO ĐỒNG HÀNH VỚI TĂNG VAY BÙ ĐẮP BỘI CHI NSNN

Thâm hụt NSNN giai đoạn 2006-2010 đã tăng mạnh cả về số tuyệt đối và tỷ lệ trên GDP so với giai đoạn trước. Hiện nay, Việt Nam vẫn sử dụng hai khái niệm bội chi NS là Bội chi theo tiêu chuẩn quốc tế và Bội chi theo tiêu chuẩn Việt Nam gồm bội chi theo chuẩn quốc tế cộng thêm phần chi trả nợ gốc. Nếu theo chuẩn quốc tế thì thâm hụt NSNN đã tăng vọt từ dưới 10 nghìn tỷ năm 2006 lên hơn gấp đôi vào năm 2007 và hơn 8 lần vào năm 2009, theo đó, thâm hụt NSNN đã tăng từ 0,9% GDP năm 2006 lên 4,51% GDP năm 2009 và giảm xuống còn 3,03% GDP năm 2010. Hiện tượng này cho thấy xu hướng gia tăng thâm hụt NSNN đã xuất hiện trước khi có khủng hoảng kinh tế toàn cầu và khủng hoảng chỉ làm cho thâm hụt NSNN thêm nặng nề hơn. Hơn nữa, thâm hụt NSNN năm 2009 tăng tới 44,1% so với dự toán do yếu tố tác động khủng hoảng đã không được tính đến khi xây dựng dự toán. Thâm hụt NSNN các năm còn lại trong giai đoạn 2006-2010 cơ bản theo đúng dự toán, thậm chí còn thấp hơn dự toán mặc dù thu chi NSNN đều vượt dự toán như đã nêu ở phần trên chứng tỏ kỳ vọng nới lỏng chính sách tài khóa thông qua tăng thâm hụt NSNN còn cao hơn khi thực hiện.

Để bù đắp bội chi Việt Nam buộc phải vay trong nước và vay nước ngoài. Do số nợ vay được sử dụng vào những mục đích không sinh lợi nên toàn bộ số chi trả nợ gốc phải trông vào phát hành nợ mới, đặc biệt là vay trong nước và NSNN Việt Nam đang đứng trước “vòng xoáy” nợ nần với quy mô nợ Chính phủ ngày càng lớn.

Bảng 8.6: Bội chi ngân sách 2006-2010

DT2006

QT2006

DT2007

QT2007

DT2008

QT2008

DT2009

TH2009

DT2010

TH201

Bội chi theo QT

-17.120

-8.964

-19.821

-20.094

-31.950

-26.746

-52.578

-75.780

-74.370

-59.110

Bội chi so với GDP (%)

-1,80

-0,90

-1,80

-1,76

-2,40

-1,81

-2,90

-4,51

-3,85

-3,03

Nguồn bù đắp bội chi theo QT

17.120

8.964

19.821

20.094

31.950

26.746

52.578

75.780

74.370

59.110

Vay trong nước

11.650

3.160

12.913

13.315

23.630

11.710

43.038

58.518

63.100

39.060

Số phát hành

36.000

35.864

43.000

51.572

51900

48009

71.300

88.520

98.700

82.100

Số trả nợ gốc

24.350

32.704

30.087

38.257

28.270

36.299

28.262

30.002

35.600

43.040

Vay nước ngoài

5.470

5.804

6.908

6.779

8.320

15.037

9.540

17.262

11.270

20.050

Số phát hành

12.500

12.749

13.500

12.995

15000

19668

16.000

27.380

21.000

31.000

Số trả nợ gốc

7.030

6.945

6.592

6.216

66680

4631

6.460

10.118

9.730

10.950

Bội chi NSNN

48.500

48.613

56.500

64.567

66.900

67.677

87.300

115.900

119.700

113.100

Tỷ lệ bội chi (%GDP)

5

4,99

5

5,65

5

4,58

4,82

6,90

6,20

-5,80

Nguồn bù đắp

48.500

48.613

56.500

64.567

66.900

67.677

87.300

115.900

119.700

113.100

Vay trong nước

36.000

35.864

43.000

51.572

51.900

48.009

71.300

88.520

98.700

82.100

Vay ngoài nước

12.500

12.749

13.500

12.995

15.000

19.668

16.000

27.380

21.000

31.000

Nguồn: BTC và tính toán dựa trên số liệu của BTC

Bảng 8.7: Nguồn bù đắp bội chi 2006-2010

Nguồn bù đắp bội chi theo QT

Vay trong nước

Vay nước ngoài

Nguồn bù đắp bội chi

Vay trong nước

Vay ngoài nước

2006

DT

100

68,05

31,95

100

74,23

25,77

QT

100

35,25

64,75

100

73,77

26,23

2007

DT

100

65,15

34,85

100

76,11

23,89

QT

100

66,26

33,74

100

0,00

0,00

2008

DT

100

73,96

26,04

100

77,58

22,42

QT

100

43,78

56,22

100

70,94

29,06

2009

DT

100

81,85

18,14

100

81,67

18,33

QT

100

77,22

22,78

100

76,38

23,62

2010

DT

100

84,85

15,15

100

82,46

17,54

QT

100

66,08

33,92

100

72,59

27,41

Nguồn: Tính toán dựa trên số liệu của BTC

Số phát hành vay trong nước năm 2009 vượt dự toán tới 24,15% và vay nước ngoài vượt tới 71,1% dự toán do cần nguồn lực tài chính đối phó khủng hoảng. Ngược lại, năm 2010 do khó khăn huy động trong nước nên vay trong nước giảm gần 17% so dự toán trong khi vay ngoài nước lại tăng tới 47,6% để bù đắp lại.

Hình 8.5: Vay bù đắp thâm hụt và trả nợ gốc 2006-2010 (tỷ VND)

Nguồn: BTC

Giai đoạn 2006-2010 khác các giai đoạn trước khi nguồn bù đắp thâm hụt NSNN dựa chủ yếu vào vay trong nước với tỷ trọng chiếm từ 2/3 đến trên 4/5, ít nhất là trong dự toán NSNN, theo đó, biến động của lạm phát sẽ quan trọng hơn so với biến động của tỷ giá hối đoái đối với nghĩa vụ trả nợ. Tuy nhiên, trên thực tế thì năm 2006 và 2008 cơ cấu vay nợ bù đắp bội chi lại đảo ngược so với dự toán theo chuẩn quốc tế trong khi theo chuẩn Việt Nam vẫn cơ bản phù hợp dự toán chứng tỏ phần vay để bù đắp khoản thâm hụt mới phải dựa vào vay nước ngoài trong khi vay trong nước chủ yếu để thanh toán các khoản nợ cũ.

Tính chung giai đoạn 2006-2010, tổng số nợ phát hành là 409.857 tỷ VND (tương đương 21,% GDP năm 2010), trong đó, tổng nợ phát hành trong nước là 306.065 tỷ VND, chiếm 74,7% tổng số nợ phát hành (tương đương 15,7% GDP năm 2010). Trong tổng số nợ phát hành 5 năm có 219.162 tỷ VND trả nợ gốc, chiếm hơn ½ tổng số nợ phát hành, trong đó trả nợ gốc vay trong nước chiếm 82,3% tổng số trả nợ gốc. Tổng số nợ mới phát sinh để bù đắp thâm hụt NSNN 5 năm 2006-2010 là 190.695 tỷ VND (tương đương 9,77% GDP năm 2010), trong đó, tổng nợ mới phát sinh trong nước là 125.763 tỷ VND, chiếm gần 66% tổng số. Rõ ràng, trong giai đoạn 2006-2010, nghĩa vụ nợ Chính phủ đã và đang gia tăng nhanh chóng, trong đó chủ yếu là vay nợ trong nước. Nếu tính thêm cả phần Chính phủ vay về cho vay lại (vay nước ngoài) thì tổng nợ của Chính phủ (số phát hành)

5 năm qua lên tới 506.776 tỷ VND, xấp xỉ 26%GDP năm 2010, trong đó nợ nước ngoài chiếm 39,6%, tương đương 10,3% GDP năm 2010.

Tóm lại, chính sách tài khóa của Việt Nam giai đoạn 2006-2010 có những thay đổi đột ngột theo hướng cả thu chi NSNN và thâm hụt đều tăng mạnh, theo đó, nợ Chính phủ gia tăng nhanh chóng.

VII. NỢ CÔNG VÀ NỢ NƯỚC NGOÀI TĂNG CAO BẤT THƯỜNG

Nợ công ở Việt Nam bao gồm nợ Chính phủ, nợ được Chính phủ bảo lãnh và nợ của chính quyền địa phương (chủ yếu là trái phiếu của Hà Nội và TP.HCM). Nợ nước ngoài bao gồm ODA và vay thương mại.

Theo Bộ Tài chính, tổng số dư nợ công của Việt Nam tính đến cuối năm 2009 là 44,7% GDP theo khái niệm nợ công của Việt Nam song đến cuối năm 2010 đã tăng vọt lên đến 56,6% GDP. Còn theo tài liệu World Factbook của CIA, nợ công của Việt Nam trong năm 2008 chỉ ở mức hơn 38% GDP, nhưng ngay từ năm 2009 đã lên hơn 52% GDP, đứng hàng thứ 44/129 quốc gia về nợ công. Theo báo cáo giám sát năm 2010 của Ủy ban Tài chính - Ngân sách, nợ Chính phủ đang tăng cao, từ 33,8% GDP năm 2007 lên 36,2% năm 2008, năm 2009 chiếm 41,9% GDP và tăng lên 44,3% GDP vào năm 2010.

Hình 8.6: Nợ quốc gia 1995-20

Nguồn: Báo cáo IMF

Hình 8.7: Nợ chính phủ trên GDP của Việt Nam

Năm 2008, tổng số nợ nước ngoài của Việt Nam vào khoảng 21,8 tỷ USD và năm 2007 là hơn 19,25 tỷ USD. Theo Bộ Tài chính, nợ nước ngoài của quốc gia tính đến hết ngày 31/12/2009 bằng 39% GDP và ở mức cao nhất kể từ năm 2005. Bộ Tài chính cũng cho biết đến cuối năm 2010, tổng nợ nước ngoài đã tới 44,7 tỷ USD, tương đương 42,2% GDP. Trong tổng dư nợ nước ngoài của quốc gia tính đến cuối 2009, khoảng 21 tỷ USD là vay ODA. Phần còn lại là vay ưu đãi (1,4 tỷ USD) và vay thương mại (5,5 tỷ USD).

Số liệu nợ của Bộ Tài chính không trùng khớp với số liệu của các tổ chức quốc tế như IMF cũng cho thấy quy mô nợ của Việt Nam gia tăng nhanh chóng trong giai đoạn 2006-2010 và dự kiến tiếp tục đà tăng này trong giai đoạn 2011-2015. Hơn nữa, số liệu đầu năm 2011 cho thấy dự trữ ngoại hối của Việt Nam đã giảm nhanh chóng từ 23 tỷ USD cuối năm 2008 xuống còn 16 tỷ USD cuối năm 2009 và chỉ còn khoảng 10 tỷ USD vào cuối năm 2010 chứ không phải là khoảng 15 tỷ USD như dự báo trước đó của IMF.

Hình 8.8: Quy mô nợ và dự trữ ngoại hối 2006-2015

Nguồn: Báo cáo IMF

Tóm lại, mức độ bền vững của nợ công và nợ nước ngoài của Việt Nam không chỉ được đánh giá từ khía cạnh quy mô như hiện nay mà cần có những đánh giá sâu hơn dưới góc độ tài chính theo các chỉ tiêu rủi ro kỳ hạn, rủi ro tỷ giá hối đoái, rủi ro đồng tiền thanh toán và đặc biệt là rủi ro thanh khoản cũng như khả năng thanh toán.

9

LẠM PHÁT VÀ CÁC QUY TẮC CHÍNH SÁCH TIỀN TỆ

TS. Phạm Thế Anh

Khoa Kinh tế học, Đại học Kinh tế Quốc dân

Năm 2010 kinh tế Việt Nam một lần nữa lại chứng kiến sự biến động mạnh của lạm phát và những bất ổn đi kèm. Tốc độ tăng của chỉ số giá tiêu dùng (CPI) vào cuối năm đã ở mức hai con số so với cùng kỳ năm trước, đồng thời nó đặt các hoạch định chính sách trước bài toán nan giải phải cân bằng hài hòa giữa tăng trưởng với bình ổn lạm phát, lãi suất và tỷ giá. Ngoại trừ năm 2009, khi lạm phát ở mức thấp phần lớn nhờ vào sự suy giảm của tổng cầu cộng với sự rớt giá nguyên nhiên liệu đầu vào do khủng hoảng kinh tế toàn cầu, những năm gần đây lạm phát Việt Nam luôn ở mức hai con số và vượt xa mục tiêu đặt ra của chính phủ.[69]

Việc lạm phát cao và vượt xa mục tiêu đề ra liên tiếp trong những năm gần đây cho thấy việc xác định mục tiêu và công tác điều hành chính sách tiền tệ trong việc đạt được mục tiêu đó còn có những bất cập nhất định. Việc thực thi chính sách tiền tệ có vẻ như còn thiếu một cơ sở lý luận vững chắc do vậy thường dẫn đến những phản ứng thụ động, không hiệu quả, hoặc gây sốc cho nền kinh tế. Trong bài viết này, trước tiên chúng tôi cố gắng phân rã CPI thành nhiều thành phần khác nhau. Việc phân rã này góp phần làm rõ xu hướng biến động từng thành phần và từ đó đưa ra những gợi ý phản ứng chính sách thích hợp và chủ động hơn. Tiếp theo, các quy tắc chính sách tiền tệ cũng được thảo luận trong việc theo đuổi mục tiêu kiểm soát lạm phát, tránh những phản ứng không cần thiết gây sốc thanh khoản cho nền kinh tế.

I. CƠ CẤU RỔ HÀNG HÓA TÍNH CPI

Thước đo lạm phát tổng thể ở Việt Nam được tính toán theo sự thay đổi của CPI. Rổ hàng hóa được sử dụng để tính CPI của Việt Nam hiện nay bao gồm 11 nhóm hàng chính. Việc xây dựng rổ hàng hóa này được dựa trên trên kết quả khảo sát thị trường tại các tỉnh và thành phố trực thuộc trung ương, kết quả khảo sát mức sống hộ gia đình và điều tra quyền số CPI do Tổng cục Thống kê thực hiện trong năm 2008. Theo kế hoạch, rổ hàng hóa này được sử dụng trong giai đoạn 2009-2014. Chi tiết về rổ hàng và các chỉ số thống kê đơn giản về giá cả của các thành phần trong rổ hàng được trình bày trong Bảng 9.1.

Bảng 9.1 cho thấy cả tốc độ tăng lẫn sự biến động của CPI đang có xu hướng gia tăng trong giai đoạn gần đây. Trung bình trong giai đoạn 2008-2010, chỉ số CPI hàng tháng tăng khoảng 13,08% so với cùng kỳ, cao gần gấp đôi so với con số 6,09 của giai đoạn 2003-2007. Đồng thời mức độ biến động, đo lường theo độ lệch chuẩn, của CPI cũng tăng từ 2,39% trong giai đoạn 2003-2007 lên tới 8,26% trong giai đoạn 2008-2010. Điều này cho thấy CPI theo tháng của Việt Nam trong những năm gần đây không chỉ tăng cao hơn mà còn biến động thất thường mạnh hơn so với những năm trước. Phân tách theo từng nhóm hàng chúng ta có thể thấy nhóm hàng ăn và dịch vụ ăn uống đóng vai trò chi phối lớn nhất trong sự biến động của giá cả. Nhóm hàng này chiếm tỷ trọng lên tới xấp xỉ 40% trong rổ hàng, đồng thời luôn có mức tăng cũng như biến động cao hơn so với các nhóm hàng còn lại. Cụ thể, trong giai đoạn 2003-2007, giá nhóm hàng ăn và dịch vụ ăn uống có mức tăng trung bình cao gần gấp đôi, đồng thời có mức độ biến động cao hơn gấp ba lần so với con số tương ứng của các nhóm hàng còn lại. Trong giai đoạn 2008-2010, giá cả nhóm hàng ăn và dịch vụ ăn uống thậm chí còn tăng cao và biến động mạnh hơn. Trung bình giai đoạn này giá cả nhóm hàng ăn và dịch vụ ăn uống tăng 18,85% với độ lệch chuẩn lên tới 14,59%. Trong số các nhóm hàng còn lại, nhà ở và vật liệu xây dựng, chiếm tỷ trọng 10.01%, và giao thông, chiếm tỷ trọng 8,87%, là những nhóm hàng có mức tăng cao và biến động vượt trội.

Bảng 9.1: Chỉ số giá tiêu dùng theo tháng giai đoạn 2003-2010 (%)

Tỷ trọng (%)

2003-2007

2003-2007

2008-2010

2008-2010

Trung bình

Lệch chuẩn

Trung bình

Lệch chuẩn

CPI

6,99

2,39

13,08

8,26

Hàng ăn và dịch vụ ăn uống

39,93

9,22

4,59

18,85

14,59

Đồ uống và thuốc lá

4,03

4,71

0,99

9,53

2,20

May mặc, mũ nón, giầy dép

7,28

4,52

1,48

8,72

2,30

Nhà ở và vật liệu xây dựng

10,01

8,32

2,46

12,95

8,20

Thiết bị và đồ dùng gia đình

8,65

4,04

1,86

7,67

2,73

Dược phẩm, y tế

5,61

8,52

5,44

6,15

2,69

Giao thông và Bưu điện

11,60

4,19

4,00

7,29

9,47

Giáo dục

5,72

2,85

1,97

6,81

4,48

Văn hoá, thể thao,giải trí

3,83

1,68

1,75

5,10

2,68

Đồ dùng và dịch vụ khác

3,34

5,57

1,68

12,06

1,10

Nguồn: Tính toán của tác giả dựa trên nguồn số liệu của Tổng cục Thống kê

Ngoài tổng cầu, sự biến động giá cả của một nhóm hàng nào đó còn có thể do nhiều nguyên nhân khác như tính mùa vụ cao, hệ thống cung ứng mang tính độc quyền, hoặc công tác quản lý giám sát thị trường chưa tốt. Việc phân tích sự biến động của từng nhóm hàng giúp chúng ta có được một bức tranh chi tiết về tình hình biến động giá cả ở mỗi ngành hàng. Các nhà quản lý cần thấy được các nhóm hàng có giá cả biến động cao và thường xuyên để đưa ra được những chính sách quản lý thị trường hiệu quả hơn, tránh các hiện tượng đầu cơ đẩy giá. Đồng thời, hệ thống cung ứng và phân phối những mặt hàng đó cần phải được thay đổi theo hướng khuyến khích nhiều doanh nghiệp tham gia cạnh tranh hơn.

II. LẠM PHÁT TỔNG THỂ VÀ LẠM PHÁT CƠ BẢN

Một trong những nhiệm vụ quan trọng của các nhà hoạch định chính sách tiền tệ là phải dự đoán được xu hướng thay đổi của lạm phát để đưa ra những phản ứng chính sách thích hợp. Những phân tích ở trên cho thấy thước đo lạm phát của Việt Nam phụ thuộc rất nhiều vào sự biến động giá cả của nhóm hàng hàng ăn và dịch vụ ăn uống. Nhóm hàng này chiếm tỷ trọng rất lớn và có giá cả phụ thuộc nhiều vào điều kiện thời tiết và tính chất mùa vụ trong nông nghiệp. Ngoài ra, nhà ở, điện, khí đốt, vật liệu xây dựng và giao thông cũng là những nhóm hàng có tỷ trọng khá cao và giá cả của chúng bị chi phối bởi sự biến động của giá nguyên nhiên liệu thế giới. Tuy nhiên, những thay đổi bất thường về thời tiết hay biến động giá trên thị trường nguyên nhiên liệu thế giới nhiều khi chỉ mang tính tạm thời và nằm ngoài tầm kiểm soát của chính sách tiền tệ. Nếu Ngân hàng Nhà nước (NHNN) điều chỉnh chính sách tiền tệ theo những biến động giá cả tạm thời này thì đôi khi sẽ là không cần thiết và dễ mắc sai lầm. Chính vì lý do này, bên cạnh thước đo lạm phát tổng thể ở trên, các cơ quan thống kê trên thế giới thường tính toán thêm thước đo lạm phát cơ bản (Core inflation), loại trừ những thay đổi tạm thời của giá lương thực, thực phẩm và năng lượng. Bên cạnh lạm phát tổng thể, lạm phát cơ bản cũng được ngân hàng trung ương các nước theo dõi để đưa ra những phản ứng chính sách tiền tệ thích hợp.

Để tính toán lạm phát cơ bản, một cách đơn giản nhất thường làm đó là loại bỏ các nhóm hàng thường xuyên có giá cả biến động lên xuống tạm thời như lương thực, thực phẩm, và năng lượng ra khỏi rổ hàng tính CPI. Tuy nhiên, có một nhược điểm lớn đối với cách làm này là không phải sự biến động giá cả nào của các nhóm hàng trên cũng mang tính tạm thời. Trong trường hợp đó, việc loại bỏ chúng sẽ khiến cho thước đo lạm phát cơ bản không phản ánh đúng xu hướng giá cả trong nền kinh tế. Hai chỉ số lạm phát tổng thể và lạm phát cơ bản lúc đó sẽ đi theo những xu hướng ngược nhau và gây nhiễu thông tin đối với các nhà hoạch định chính sách.

Điều quan trọng đối với các nhà hoạch định chính sách tiền tệ là phải thấy rõ được đâu là biến động mang tính chất mùa vụ, biến động chu kỳ, và xu hướng dài hạn của thước đo lạm phát nhằm đưa ra những phản ứng chính sách kịp thời và hợp lý. Những kỹ thuật phân rã chuỗi thời gian đơn giản có thể cho phép chúng ta làm được điều này.

III. PHÂN RÃ LẠM PHÁT

Nhằm thấy rõ xu hướng biến động của lạm phát, chúng tôi thực hiện phân rã nó theo các thành phần khác nhau. Việc phân rã này sẽ giúp các nhà hoạch định chính sách biết được tốc độ tăng CPI của một tháng nào đó có bao nhiêu phần là do những yếu tố nền tảng dài hạn, và bao nhiêu phần là do những yếu tố ngắn hạn như mùa vụ, chu kỳ, và ngẫu nhiên. Nhờ đó, những phản ứng chính sách thích hợp có thể được đưa ra nhằm đạt được mục tiêu mong muốn.

Để phân rã chuỗi lạm phát chúng tôi sử dụng một trong những phương pháp phổ biến nhất đó là phương pháp phân rã số nhân (Multiplicative Decomposition Method). Theo phương pháp này, tỷ lệ lạm phát có thể được phân rã theo các thành phần như sau:

(1)

Trong đó πt là tỷ lệ lạm phát của tháng t đo lường theo tốc độ tăng CPI so với cùng kỳ, f là hàm số toán học của xu hướng dài hạn T, thành phần chu kỳ C, thành phần mùa vụ S, và sai số ngẫu nhiên e. Trước tiên chúng tôi bóc tách thành phần mùa vụ bằng phương pháp trung bình trượt trọng tâm (Centered Moving Average). Tiếp theo xu hướng dài hạn T và thành phần chu kỳ C có thể được bóc tách thông qua phương pháp lọc HP (Hodrick-Prescott Filter). Lưu ý rằng, theo phương pháp này thành phần chu kỳ C sẽ được bóc tách với sai số ngẫu nhiên e.[70] Kết quả phân rã thước đo lạm phát CPI so với cùng kỳ năm trước được trình bày trong Hình 9.1.

Hình 9.1: Phân rã lạm phát giai đoạn 2003-2010

Nguồn: Tính toán của tác giả dựa trên nguồn số liệu của Tổng cục Thống kê

Hình 9.1 cho thấy thành phần dài hạn của lạm phát đã có xu hướng giảm kể từ những tháng trong quý 3 năm 2008 khi cuộc khủng hoảng kinh tế toàn cầu nổ ra và khi các điều chỉnh chính sách tiền tệ trước đó của Việt Nam bắt đầu phát huy tác dụng. Các điều chỉnh này bao gồm việc nâng tỷ lệ dự trữ bắt buộc, tăng lãi suất cơ bản, hút tiền về qua thị trường mở, và thậm chí là phát hành tín phiếu bắt buộc. Đường xu hướng dài hạn này của lạm phát sẽ cho chúng ta những thông tin tương đối về hiện trạng lạm phát thực của nền kinh tế. Nói một cách cụ thể hơn, tỷ lệ lạm phát thực của nền kinh tế sẽ xoay quanh, thấp hơn hoặc cao hơn, đường xu hướng này tùy thuộc vào các yếu tố mùa vụ và chu kỳ. Về cơ bản, xu hướng dài hạn của lạm phát phụ thuộc vào tốc độ tăng trưởng cung tiền hàng năm của nền kinh tế. Hình 9.1 cũng cho thấy mối tương quan chặt chẽ giữa hai biến số này. Sự gia tăng nhanh của cung tiền, đạt đỉnh vào khoảng gần 50% trong năm 2007, đã kéo theo thước đo lạm phát dài hạn đạt mức cao nhất vào những tháng giữa năm 2008. Kể từ năm 2008 đến nay, hai thước đo tăng trưởng cung tiền và lạm phát cùng có xu hướng giảm. Tuy nhiên có thể thấy rằng, mặc dù mức lạm phát dài hạn này đang giảm nhưng vẫn ở mức cao, khoảng 8% vào cuối năm 2010. Với tốc độ tăng trưởng GDP hàng năm khoảng 7-8%, nếu chính phủ muốn đạt được mục tiêu lạm phát xoay quanh 7% thì tốc độ tăng trưởng cung tiền chỉ nên giới hạn trong khoảng 15%/năm.[71] Với việc cho phép cung tiền tiếp tục tăng trên 20% như hiện nay thì rõ ràng mục tiêu kiểm soát lạm phát ở mức một con số gần như là điều không thể.

Thành phần chu kỳ phản ánh sự lên xuống của lạm phát gây ra bởi những sự kiện hoặc chính sách nào đó. Trong khi đó, thành phần mùa vụ phản ánh những dao động ở những thời điểm nhất định trong năm gây ra bởi các sự kiện như mùa vụ trong nông nghiệp, kỳ nghỉ lễ tết,… Sự khác nhau giữa chúng là thành phần mùa vụ sẽ lặp đi lặp lại vào những thời điểm nhất định trong năm, trái lại thành phần chu kỳ có thể dài ngắn tùy thuộc vào các chu kỳ kinh tế khác nhau. Ngoài ra, thành phần chu kỳ theo phương pháp này còn bao gồm những biến đổi ngẫu nhiên không giải thích được.

Những tính toán với số liệu của Việt Nam cho thấy chu kỳ tăng giá cao nhất thường diễn ra từ tháng 12 đến tháng 3 hàng năm. Đây là những tháng có nhu cầu tiêu dùng tăng cao trong khi đó sản xuất thường chậm lại do có nhiều ngày nghỉ lễ tết. Ngược lại, thời gian từ tháng 8 đến tháng 10 lại là giai đoạn có chỉ số mùa vụ thấp nhất. Hình 9.1 cho thấy yếu tố mùa vụ có thể làm cho CPI tăng cao hơn hoặc thấp hơn trong vòng khoảng 0,5% so với xu hướng dài hạn. Những diễn biến của thành phần mùa vụ cũng cho thấy CPI còn có thể tăng cao trong tháng 1 và tháng 2 tới. Tuy nhiên, những thay đổi giá cả có tính mùa vụ chỉ mang tính tạm thời, giá cả sẽ nhanh chóng trở lại theo xu hướng dài hạn khi mùa vụ (Thay đổi thời tiết hay kỳ nghỉ lễ tết) qua đi. Do vậy, khi đưa ra những quyết định chính sách, NHNN cần cân nhắc tránh phản ứng theo những yếu tố mùa vụ này.

Cuối cùng, thành phần chu kỳ là khó dự đoán nhất. Để bình ổn được lạm phát, nhiệm vụ quan trọng của các nhà hoạch định chính sách tiền tệ là phải dự đoán được xu hướng biến đổi của thành phần này nhằm có được những phản ứng chính sách mang tính đón đầu. Sự phản ứng chậm trễ có thể làm giá cả tăng theo phản ứng dây chuyền và khó kiểm soát. Kết quả phân rã của những năm gần đây cho thấy thành phần chu kỳ bắt đầu giai đoạn giảm kể từ sau tháng 8/2008 khi khủng hoảng kinh tế thế giới xảy ra. Giá cả các yếu tố đầu vào giảm mạnh cộng với sự suy giảm của tổng cầu khiến CPI của Việt Nam giảm nhanh. Giai đoạn sụt giảm này kết thúc vào tháng 9/2009. Kể từ tháng 9/2010, thành phần chu kỳ bắt đầu dương và gia tăng mạnh do sự mất giá của đồng nội tệ cũng như sự gia tăng trở lại của giá cả thế giới. Tuy nhiên, chính sách tiền tệ chỉ bắt đầu phản ứng kể từ đầu tháng 11/2010 khi NHNN đồng thời nâng lãi suất cơ bản lên 9% và hạn chế lượng tiền bơm ra trên thị trường mở. Những phản ứng chậm trễ này khiến cho thành phần chu kỳ không được kiểm soát kịp thời, kết hợp với yếu tố mùa vụ cao của những tháng cuối năm, tốc độ tăng CPI của Việt Nam đã kết thúc năm ở mức hai con số.

IV. CÁC QUY TẮC CHÍNH SÁCH TIỀN TỆ

Quy tắc chính sách là cách thức ra quyết định sử dụng những thông tin theo cách nhất quán và có thể dự đoán được. Để xây dựng được quy tắc và thực hiện nó một cách hiệu quả, trước tiên ngân hàng trung ương các nước phải xác định mục tiêu hợp lý và cam kết theo đuổi mục tiêu đó. Các quy tắc chính sách được sử dụng phổ biến bởi ngân hàng trung ương các nước bao gồm:

1. Mục tiêu cung tiền: Quy tắc này được các nhà kinh tế tiền tệ ủng hộ, điển hình là Milton Friedman. Các nhà kinh tế tiền tệ tin rằng nguyên nhân chính gây ra các biến động của nền kinh tế là biến động của cung tiền. Với quy tắc này, ngân hàng trung ương sẽ ấn định tăng trưởng cung tiền hàng năm ở mức thấp và ổn định nhằm duy trì sự ổn định của sản lượng, việc làm, và giá cả. Thông thường tốc độ tăng trưởng cung tiền được ấn định ở mức lớn hơn đôi chút so với tốc độ tăng trưởng kinh tế hàng năm. Ví dụ như Milton Friedman đề xuất mức tăng trưởng cung tiền hàng năm là 3% cho nền kinh tế Mỹ. Mặc dù quy tắc chính sách tiền tệ này đáng lẽ có thể giúp cho nền kinh tế tránh khỏi nhiều biến động trong quá khứ nhưng hầu hết các nhà kinh tế đều cho rằng nó không phải là tối ưu. Sự ổn định của cung tiền chỉ giúp ổn định tổng cầu nếu như tốc độ lưu chuyển của tiền là không đổi. Trên thực tế, nhiều cú sốc kinh tế gây ra sự biến động của cầu tiền và do vậy là tốc độ lưu chuyển. Các nhà kinh tế tin rằng tăng trưởng cung tiền cần phải được điều chỉnh linh hoạt, chứ không nên cố định, để trung hòa các cú sốc này.

2. Mục tiêu GDP danh nghĩa: Đây là quy tắc được các nhà kinh tế ủng hộ rộng rãi, đặc biệt là ở Mỹ. Theo quy tắc này, ngân hàng trung ương sẽ công bố mức mục tiêu của GDP danh nghĩa – tức là GDP tính theo giá hiện hành. Nếu GDP danh nghĩa thấp hơn mức mục tiêu này, ngân hàng trung ương sẽ tăng cung tiền nhằm kích thích tổng cầu và ngược lại. Do mục tiêu GDP danh nghĩa cho phép chính sách tiền tệ phản ứng với những thay đổi của tốc độ lưu chuyển tiền tệ nên hầu hết các nhà kinh tế tin rằng nó có thể mang lại sự ổn định về sản lượng và giá cả tốt hơn so với quy tắc của các nhà kinh tế tiền tệ.

3. Mục tiêu lạm phát: Đây cũng là quy tắc được nhiều nhà kinh tế ủng hộ và được sử dụng phổ biến nhất bởi ngân hàng trung ương nhiều nước trên thế giới như Anh, Australia, Canada, Thụy Điển,… Theo quy tắc này, ngân hàng trung ương sẽ công bố một mức mục tiêu đối với tỷ lệ lạm phát và điều chỉnh cung tiền, do vậy là lãi suất, khi tỷ lệ lạm phát thực tế lệch khỏi tỷ lệ lạm phát mục tiêu. Giống như quy tắc mục tiêu GDP danh nghĩa, quy tắc này cũng giúp nền kinh tế trung hòa được các cú sốc về cầu tiền. Ngoài ra, quy tắc mục tiêu lạm phát có lợi thế thêm về tính minh bạch đối với công chúng.

4. Quy tắc Taylor: Ngoài việc theo đuổi mục tiêu lạm phát ngân hàng trung ương các nước còn có thể đồng thời theo đuổi mục tiêu đối với tỷ lệ thất nghiệp hoặc GDP thực – GDP tính theo giá so sánh. Quy tắc này do nhà kinh tế John Taylor đề xuất và được ngân hàng trung ương Mĩ thực hiện trong nhiều năm qua. Theo quy tắc này, ngân hàng trung ương sẽ điều chỉnh cung tiền và lãi suất bất cứ khi nào lạm phát lệch khỏi mức mục tiêu và/hoặc tỷ lệ thất nghiệp lệch khỏi mức thất nghiệp tự nhiên (hoặc GDP lệch khỏi mức GDP tiềm năng trong dài hạn). Do mối quan hệ ngược chiều giữa lạm phát và thất nghiệp khi điều chỉnh tiền tệ, nên điều quan trọng đối với các nhà hoạch định chính sách là phải kết hợp hài hòa được giữa hai mục tiêu này một cách đồng thời.

Thực tế ở Việt Nam trong thời gian qua, hàng năm NHNN đồng thời công bố hai mục tiêu tăng trưởng cung tiền và mục tiêu lạm phát. Ví dụ như năm 2010, NHNN đồng thời đặt mục tiêu tăng trưởng cung tiền là 20% và mục tiêu lạm phát là 8%. Đây là những quy tắc chứa đựng nhiều mâu thuẫn. Việc theo đuổi tăng trưởng cung tiền ở mức cố định sẽ khiến cho chính sách tiền tệ mất đi tính linh hoạt trong việc kiểm soát lạm phát. Rõ ràng, chúng ta không thể đồng thời vừa tăng cung tiền vừa cắt giảm lạm phát trong trường hợp cần thiết. Quan trọng hơn, ấn định mục tiêu tăng trưởng cung tiền ở mức 20% là cao một cách bất hợp lý. Trạng thái cân bằng dài hạn cho chúng ta biết tốc độ tăng cung tiền chỉ nên dao động quanh mức lạm phát mục tiêu cộng với tốc độ tăng trưởng kinh tế – khoảng 15% đối với Việt Nam. Việc theo đuổi mục tiêu tăng trưởng cung tiền quá cao trong thời gian dài sẽ dẫn đến việc lạm phát thực tế vượt xa mức mục tiêu và/hoặc gây ra bong bóng giá trên thị trường tài sản.

Để thực hiện quy tắc mục tiêu lạm phát, trong thời gian qua NHNN thường dùng công cụ lãi suất cơ bản để tác động đến các loại lãi suất khác và tổng cầu của nền kinh tế. Tuy nhiên, việc điều chỉnh lãi suất này thường được coi là chậm chạp, tức là chỉ phản ứng sau khi lạm phát đã xảy ra, và thiếu tính ngăn chặn. Những thay đổi lãi suất áp dụng cho tháng tiếp theo được đưa ra dựa trên thông tin về lạm phát của tháng hiện tại. Chúng ta có thể ước lượng quy tắc chính sách đơn giản của NHNN qua phương trình sau:

(2)

Trong đó r là lãi suất, π là tỷ lệ lạm phát, và ε là sai số. Sử dụng số liệu lãi suất huy động hàng tháng chính thức của giai đoạn 1/2003-12/2010, chúng tôi ước lượng được α = 5,73 và β = 0,29. Hằng số β thấp cho thấy phản ứng của lãi suất khá thụ động với diễn biến lạm phát. Nếu lạm phát tăng 1 điểm phần trăm thì lãi suất chỉ tăng xấp xỉ 0,3 điểm phần trăm. Điều này thể hiện rõ quan điểm khá lỏng với lạm phát và chạy theo tăng trưởng tín dụng và cung tiền trong những năm gần đây. Hơn nữa, sự phản ứng không theo sát thị trường này còn khiến cho các ngân hàng thương mại luôn phải tìm cách nâng lãi suất vượt trần cho phép qua nhiều hình thức khác nhau, tạo nên sự tồn tại của cơ chế hai lãi suất.

Ngoài ra, việc thiếu một thước đo lạm phát kỳ vọng khiến cho NHNN mất đi nguồn thông tin quan trọng phản ánh tương lai lạm phát của nền kinh tế, và do vậy phản ứng chính sách không có tính đón đầu. Thông thường ở các nước trên thế giới, thông tin về kỳ vọng lạm phát có thể được khai thác từ phỏng vấn điều tra hoặc qua thị trường trái phiếu. Việc phỏng vấn điều tra các hộ gia đình, doanh nghiệp, và các chuyên gia thường tốn kém và mất thời gian. Hơn nữa, thông tin thu thập được có thể bị sai lệch do mẫu điều tra không đại diện. Do vậy, thị trường trái phiếu thường là kênh thông tin phổ biến về kỳ vọng lạm phát. Bằng cách phát hành TIPS – một loại trái phiếu có coupon điều chỉnh theo lạm phát, chính phủ các nước có thể thu được những thông tin quan trọng về lạm phát trong tương lai. Chênh lệch giữa lợi suất của TIPS và lợi suất của các loại trái phiếu thông thường khác sẽ cho ngân hàng trung ương những thông tin quan trọng về lạm phát trong tương lai để từ đó có những điều chỉnh chính sách thích hợp. Trong thời gian tới Việt Nam nên cân nhắc phát hành loại trái phiếu này.

Cuối cùng, khi đã công bố mục tiêu thì các quy tắc chính sách để đạt được mục tiêu đó cần phải được thực hiện một cách có kỷ luật. Việc thực thi một chính sách tiền tệ nhất quán sẽ giúp NHNN lấy được lòng tin của công chúng. Lý thuyết kỳ vọng duy lý cho chúng ta biết rằng hành vi của các hộ gia đình và các doanh nghiệp trong nền kinh tế không chỉ dựa trên những thông tin trong quá khứ mà còn dựa vào các thông tin về tương lai. Khi công chúng tin vào những công bố chính sách, NHNN chỉ cần điều chỉnh nhỏ đối với chính sách cũng có thể đem lại những hiệu quả lớn (xem thêm Phạm Thế Anh, 2008). Trái lại, những điều chỉnh chính sách bất nhất có thể khiến cái giá phải trả cho việc hạ thấp tỷ lệ lạm phát lớn hơn rất nhiều.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Phạm Thế Anh (2008), Chính sách tiền tệ và lạm phát: Cần một lộ trình kiên quyết, nhất quán. Tạp chí Tài chính, số 3 (521) 2008.

2. William Poole (1999), Monetary Policy Rules, The Federal Reserve Bank of St. Louis Review, Macrh/April, 1999.

10 VẤN ĐỀ NHẬP SIÊU CỦA VIỆT NAM NHÌN TỪ MÔ HÌNH TĂNG TRƯỞNG [72]

TS. Bùi Trường Giang, Th.s Phạm Sỹ An

Viện Kinh tế Việt Nam

I. GIỚI THIỆU

“Thương mại là trụ cột kinh tế Đông Á và là động lực phát triển của Đông Á”[73]. Để có thể là “trụ cột kinh tế” hay “động lực phát triển”, trước hết, thương mại tối thiểu phải là nhân tố tạo nên ổn định vĩ mô chứ không phải mang lại những rủi ro cho nền kinh tế. Thế nhưng nhập siêu đang trở thành vấn đề có thể đem đến rủi ro tiềm ẩn cho nền kinh tế bởi nó đã diễn ra dai dẳng trong thời gian dài và trở nên nghiêm trọng hơn kể từ năm 2007 tới nay. Nếu đặt chúng trong mối tương quan với tỷ lệ đầu tư cao nhằm thúc đẩy tăng trưởng, với các doanh nghiệp nhà nước, với thâm hụt ngân sách, và với mô hình xuất khẩu dựa vào nhập khẩu thì chúng ta có thể nhìn rõ những rủi ro mà nó đem lại và cả những nguyên nhân thâm căn cố đế của tình trạng nhập siêu để từ đó đề ra chiến lược giảm nhập siêu hiệu quả.

Sau phần giới thiệu, bài viết được tiếp nối bằng việc mô tả bức tranh ngoại thương năm 2010. Sau đó, vấn đề nhập siêu những năm gần đây và cho năm 2010 sẽ được đưa ra phân tích, bao gồm: (i) vấn đề nhập siêu sẽ được nhìn từ các chiều cạnh và các góc độ khác nhau; (ii) những rủi ro của nhập siêu được nêu ra; và (iii) trả lời cho câu hỏi nguyên nhân sâu xa của tình trạng nhập siêu dai dẳng là gì. Phần tiếp theo chúng tôi đặt vấn đề nhập siêu trong mô hình tăng trưởng của Việt Nam thời gian qua, để xem xét hệ lụy của một mô hình tăng trưởng đang hiện hữu và hệ lụy này, đến lượt nó, lại tạo nên những mất cân đối vĩ mô nghiêm trọng làm cản trở tăng trưởng dài hạn. Chúng tôi khẳng định trong phần này mô hình tăng trưởng đang hiện diện trong nền kinh tế dựa quá mức vào đầu tư, chính điều này dẫn đến hai mất cân đối vĩ mô nghiêm trọng: thâm hụt cán cân thương mại và thâm hụt ngân sách. Hơn nữa, mô hình tăng trưởng dựa vào “xuất khẩu” và FDI trong thời gian qua cũng đã bộc lộ nhiều yếu kém. Cuối cùng chúng tôi sẽ xem xét triển vọng và giải pháp cho vấn đề nhập siêu.

II. BỨC TRANH NGOẠI THƯƠNG NĂM 2010

Theo số liệu của Tổng cục Thống kê, kim ngạch xuất khẩu hàng hóa năm 2010 của cả nước đạt gần 71,6 tỷ USD, tăng 25,5% so với năm 2009. Trong đó, xuất khẩu của khu vực có vốn đầu tư nước ngoài là 38,8 tỷ USD (33,88 tỷ USD nếu không kể xuất khẩu dầu thô), tăng 27,8% so với năm 2009. Nhập khẩu từ khu vực FDI năm 2010 là 36,48 tỷ USD, tăng 39,9% so với năm 2009 và chiếm 43,4% so với tổng nhập khẩu của cả nước.

Trị giá xuất khẩu của nhiều nhóm hàng năm 2010 tăng cao so với năm 2009. Cụ thể:

· Hàng dệt may chạm ngưỡng 11,17 tỷ USD, tăng 23,2%, tương ứng tăng 2,59 tỷ USD; giày dép các loại: 5 tỷ USD, tăng 24,9%, tương ứng tăng 1,24 tỷ USD;

· Thủy sản đạt 4,9 tỷ USD, tăng 16,5%, tương ứng tăng 808 triệu USD; gỗ và sản phẩm gỗ đạt 3,4 tỷ USD, tăng 31,2%, tương ứng tăng 1 tỷ USD; cao su: 2,37 tỷ USD, tăng 93,7%, tương ứng tăng 2,2 tỷ USD;

· Máy vi tính và sản phẩm điện tử: 3,5 tỷ USD, tăng 28,8%, tương ứng tăng 1 tỷ USD; máy móc, thiết bị, dụng cụ & phụ tùng: 3 tỷ USD, tăng 48%, tương ứng tăng 1,4 tỷ USD; phương tiện vận tải và phụ tùng: 1,5 tỷ USD, tăng 57,9%, tương ứng tăng 868

triệu USD.

Về nhập khẩu, tổng trị giá hàng hoá các doanh nghiệp Việt Nam đã nhập khẩu là 84 tỷ USD, tăng 20,1% so với năm 2009. Trong đó, có nhiều nhóm hàng có trị giá tăng rất cao, trên 50% như: lúa mỳ: 70,4%; cao su: 56,8%; bông: 69,2; kim loại thường khác: 57,7%.

Như vậy, trong năm 2010 nhập siêu cả nước là 12,4 tỷ USD, bằng 17,27% kim ngạch xuất khẩu. Mức này thấp hơn mức 20% mà Quốc hội cho phép, song vẫn nằm ở mức cao (tính số tuyệt đối) kể từ năm 2007. Thâm hụt thương mại diễn ra dai dẳng trong thời gian dài cho thấy nền kinh tế bộc lộ nhiều vấn đề. Việc giải quyết tình trạng nhập siêu chỉ có thể thông qua quá trình điều chỉnh hay chuyển đổi mô hình tăng trưởng, tăng hiệu quả và sức cạnh tranh của nền kinh tế.

III. VẤN ĐỀ NHẬP SIÊU

3.1. Các chiều cạnh của vấn đề nhập siêu

Nhập siêu năm 2010 cao hơn rất nhiều so với các năm trước đó và chỉ thấp hơn so với năm 2008 – năm đạt mức thâm hụt kỷ lục trong vòng hơn 20 năm Đổi mới (Đồ thị 10.1).

Trong 10 năm gần đây, đặc biệt kể từ năm 2007 – năm Việt Nam trở thành thành viên chính thức của WTO, thâm hụt thương mại gia tăng đột biến và đang trở thành nguy cơ gây nên bất ổn nghiêm trọng và rủi ro cho nền kinh tế. Thâm hụt cán cân thương mại năm 2006 là 4,81 tỷ USD, chiếm 12% kim ngạch xuất khẩu thì đến năm 2007 tăng tới 12,5 tỷ USD (tăng 160% so với năm 2006), chiếm 26% xuất khẩu và con số nhập siêu ở mức cao vẫn tiếp tục giữ nguyên đà như thế cho ba năm tiếp theo.

Đồ thị 10.1. Xuất khẩu khẩu và nhập siêu 10 tháng qua các năm, (đơn vị: tỷ USD)

Nguồn: Tổng cục Thống kê.

Nếu phân theo sở hữu, số liệu cho thấy khu vực kinh tế trong nước là “thủ phạm” gây ra tình trạng nhập siêu cho nền kinh tế (Đồ thị 10.2). Thâm hụt trong khu vực FDI nhỏ hơn nhiều so với khu vực kinh tế trong nước và nếu tính cả đến xuất khẩu dầu thô, khu vực này còn tạo ra được thặng dư thương mại. Kể cả khi không tính đến xuất khẩu dầu thô ở khu vực FDI thì thâm hụt ở khu vực này chỉ chiếm một phần nhỏ thâm hụt của cả nền kinh tế trong giai đoạn 2004-2010. Một điểm đáng lưu ý nữa là mặc dù khu vực FDI có góp phần làm thâm hụt tài khoản vãng lai nhưng họ cũng góp phần lớn làm tăng thặng dư ở tài khoản vốn nhằm bù đắp thâm hụt tài khoản vãng lai gây ra bởi khu vực kinh tế trong nước.

Nếu phân theo ngành, khu vực nông-lâm-thủy sản luôn xuất siêu còn khu vực công nghiệp, xây dựng và dịch vụ luôn nhập siêu. Nông nghiệp vẫn đang tiếp tục tạo ngoại tệ ròng cho nền kinh tế và số ngoại tệ này phần lớn đang được sử dụng để phục vụ hoạt động sản xuất và phát triển của các ngành công nghiệp, xây dựng và dịch vụ (Đồ thị 10.3). Việt Nam vẫn là một nền kinh tế dựa vào nông nghiệp, phát triển nhờ nông nghiệp và ổn định cũng từ nông nghiệp.

Đồ thị 10.2. Thâm hụt cán cân thương mại phân theo khu vực giai đoạn 2004-2010 (đơn vị: tỷ USD)

Nguồn: Tổng cục Thống kê.

Đồ thị 10.3. Cán cân thương mại cho ba khu vực, (đơn vị: tỷ đồng)

Nguồn: Tổng cục Thống kê

Nếu phân theo mặt hàng xuất nhập khẩu, trong cả một thời kỳ dài kể từ sau Đổi mới đến nay, các mặt hàng xuất khẩu chủ yếu vẫn là than, dầu thô, gạo, cà phê, hạt tiêu, hạt điều, giày dép, hàng dệt may, thủy sản, hàng điện tử. Các mặt hàng nhập khẩu chủ yếu nghiêng về máy móc, trang thiết bị và các nguyên vật liệu phục vụ sản xuất như xăng dầu, nguyên phụ liệu cho dệt may da, phân bón, tân dược, chất dẻo, sợi dệt, vải. Nhập khẩu hàng tiêu dùng chỉ chiếm một tỷ trọng nhỏ trong tổng kim ngạch nhập khẩu.

Nếu phân theo thị trường, thương mại với năm thị trường chính (Mỹ, EU, Nhật, Trung Quốc và ASEAN) chiếm tới 70% tổng thương mại của Việt Nam với bên ngoài. Trong những năm gần đây, Việt Nam xuất siêu sang Mỹ và EU nhưng ngược lại nhập siêu rất mạnh từ Trung Quốc và ASEAN. Còn với Nhật Bản, cán cân thương mại có năm thặng dư và có năm thâm hụt nhưng không đáng kể. Như vậy, nền kinh tế đang lấy thặng dư từ các thị trường khác bù đắp phần nào cho nhập siêu từ thị trường Trung Quốc và ASEAN.

Đồ thị 10.4. Cán cân thương mại phân theo khu vực, (đơn vị: tỷ USD)

Nguồn: Tổng cục Thống kê.

Nhìn lại cơ cấu hàng hóa xuất và nhập của nền kinh tế có thể rút ra nhận xét: nền kinh tế đang chủ yếu nhập khẩu máy móc, trang thiết bị và công nghệ từ hai khu vực có công nghệ lạc hậu tương đối (nếu so với Mỹ, EU hay Nhật) là Trung Quốc và ASEAN. Như thế, công nghệ tăng năng suất cho nền kinh tế hàm chứa trong số lượng máy móc và trang thiết bị nhập từ hai nền kinh tế này là không có nhiều triển vọng. Một nền kinh tế muốn cất cánh và bay cao hơn các nước khác không chỉ cần chiến lược xuất khẩu mà còn đòi hỏi phải có cả chiến lược nhập khẩu!

Điểm quan trọng hiện nay là mối quan hệ giữa cơ cấu kinh tế địa phương và vấn đề nhập siêu. Phân tích vấn đề nhập siêu từ góc độ kinh tế vùng miền, địa phương có thể tìm ra phương hướng khắc phục tình trạng nhập siêu một cách cơ bản hơn. Một vài số liệu dưới đây minh chứng điều này.

Theo báo cáo của Cục Công nghiệp địa phương, trong năm 2010, với năm thành phố trực thuộc trung ương (Hà Nội, TP.HCM, Hải Phòng, Đà Nẵng, Cần Thơ) kim ngạch xuất khẩu tăng trưởng trở lại, bình quân tăng 11,7% so với năm 2009, chiếm tỷ trọng 50,1% cả nước. Kim ngạch nhập khẩu của năm thành phố ước thực hiện khoảng trên 42 tỷ USD, chiếm 58,4% tổng kim ngạch nhập khẩu cả nước.

3.2. Rủi ro hay hệ lụy của nhập siêu

Có nhiều rủi ro hay hệ lụy sinh ra từ việc nền kinh tế nhập siêu trong một thời kỳ dài mà đặc biệt khi tình trạng nhập siêu trở nên nghiêm trọng hơn kể từ năm 2007. Thứ nhất, thâm hụt lâu dài và tăng nhanh làm cạn nguồn dự trữ ngoại hối của Ngân hàng Nhà nước (NHNN) và do đó làm giảm năng lực can thiệp của NHNN vào thị trường ngoại hối nhằm ổn định nền kinh tế. Hơn nữa, nó còn tăng tích lũy nợ của nền kinh tế với bên ngoài và đưa nền kinh tế gần hơn với trạng thái khủng hoảng nợ và đi xa hơn trạng thái bền vững nợ. Theo báo cáo gần đây của Chính phủ, nợ công năm 2010 đã lên đến 52,6% GDP; nợ nước ngoài vào khoảng 38,8% GDP và dự kiến nợ công trong năm 2011 là 57,1% GDP. Các con số này cộng với việc hoạt động sản xuất thiếu hiệu quả ở một số tập đoàn kinh tế Nhà nước đang gây nhiều quan ngại về tính bền vững nợ và rủi ro cho nền kinh tế.

Thứ hai, bằng chứng từ nhiều cuộc khủng hoảng tiền tệ cho thấy một nền kinh tế có cơ chế tỷ giá hối đoái cố định cùng với thâm hụt cán cân thương mại lớn có nguy cơ trở thành đối tượng của các nhà đầu cơ, cộng với nguồn dự trữ ngoại hối còm cõi sẽ dẫn đến cuộc khủng hoảng tiền tệ (trải nghiệm sát sườn nhất cho chúng ta là cuộc khủng hoảng tài chính châu Á năm 1997).

Thứ ba, thâm hụt trong thời gian dài và nhập siêu đang gia tăng nhanh chóng đã đặt thị trường ngoại tệ vào trạng thái bất ổn vì thị trường đặt kỳ vọng vào việc phá giá đồng nội tệ một sớm một chiều khi thông tin về nguồn dự trữ ngoại hối mập mờ và năng lực can thiệp thành công của NHNN vào thị trường ngoại hối bị nghi ngờ. Và hệ lụy cuối cùng liên quan đến tính độc lập của chính sách tiền tệ, đó là chính sách tiền tệ không còn được độc lập để theo đuổi các mục tiêu vĩ mô khác khi luôn phải hướng vào đảm bảo giữ tỷ giá hối đoái theo mục tiêu định trước.

3.3. Nguyên nhân của tình trạng nhập siêu

Có một số nguyên nhân dẫn đến tình trạng nhập siêu, bao gồm một số nguyên nhân gốc rễ từ cơ cấu và việc giải quyết vấn đề đòi hỏi phải có một chiến lược tái cấu trúc toàn diện và quá trình chuyển đổi cũng sẽ là một quá trình đầy cam go và thách thức.

Thứ nhất, tăng trưởng kinh tế trong một thời kỳ dài dựa quá nhiều vào đầu tư, đặc biệt thông qua bơm vốn cho khối doanh nghiệp nhà nước trong khi năng lực xuất khẩu của khu vực này yếu kém còn “năng lực” nhập khẩu thì vô cùng dồi dào. So với các nước trong khu vực, tỷ lệ đầu tư/GDP của nền kinh tế Việt Nam thuộc nhóm cao nhất, chỉ sau Singapore.[74]

Đồ thị 10.5. Tỷ lệ đầu tư/GDP (%) của Việt Nam và các nước trong khu vực

Nguồn: Số liệu trung bình cho Việt Nam giai đoạn 2001-2009 từ Tổng cục Thống kê, số liệu trung bình cho các nước khác giai đoạn 1965-2000 từ Heston, Summers, và Aten (2002).

Dựa quá mức vào đầu tư trong khi tiết kiệm trong nước không đủ đáp ứng dẫn đến mất cân đối bên trong và như một tất yếu sẽ dẫn tới mất cân đối bên ngoài. Phân tích sâu hơn, mất cân đối bên trong nền kinh tế do tiết kiệm không đủ bù đắp đầu tư có phần đóng góp lớn từ việc thâm hụt ngân sách và đầu tư quá mức của các doanh nghiệp nhà nước. Thực trạng này được minh họa rõ nét hơn thông qua việc thâm hụt cán cân thương mại và thâm hụt ngân sách trong 10 năm qua tương quan chặt chẽ với nhau. Hệ số tương quan giữa hai đại lượng này cho giai đoạn 2000-2009 là 0,86[75] (Đồ thị 10.6).

Trong một thời kỳ dài, Chính phủ đã liên tiếp nỗ lực mở rộng đầu tư thông qua chi tiêu ngân sách để kích thích tăng trưởng và do đó làm thâm hụt ngân sách ngày một lớn. Mở rộng đầu tư cao hơn so với tiết kiệm của nền kinh tế làm cho thâm hụt cán cân thương mại ngày càng lớn hơn vì lẽ: mở rộng đầu tư nhưng không mở rộng năng lực xuất khẩu dẫn đến việc tập trung quá mức vào thị trường nội địa. Đây chính là “thâm hụt kép” – vừa mất cân bằng bên trong lại vừa mất cân bằng bên ngoài. Việc giải quyết nó đòi hỏi một chiến lược dài hạn nhằm tái cấu trúc nền kinh tế và nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế, đặc biệt là việc tái cấu trúc và chỉnh đốn lại khu vực doanh nghiệp nhà nước.

Thứ hai, bảo hộ doanh nghiệp nhà nước trong thời gian dài buộc các doanh nghiệp khác trong nền kinh tế phải mua đầu vào sản xuất của họ từ các doanh nghiệp nhà nước với giá cao hơn và chất lượng thấp hơn, làm tăng chi phí sản xuất, tăng giá thành, giảm chất lượng sản phẩm và giảm năng lực cạnh tranh trong thị trường quốc tế. Từ đó dẫn đến giảm xuất khẩu.

Thứ ba, xuất khẩu của nền kinh tế dựa quá nhiều vào nhập khẩu và như vậy xuất khẩu tăng luôn đi kèm với nhập khẩu tăng. Thực trạng này còn cho thấy một nguyên nhân sâu xa hơn, đó là việc nền kinh tế đang sở hữu một ngành công nghiệp phụ trợ ọp ẹp, không đủ năng lực đáp ứng hoạt động sản xuất xuất khẩu. Đây cũng là một khía cạnh, một chiều của chiến lược tái cấu trúc nền kinh tế trong dài hạn.

Đồ thị 10.6. Thâm hụt thương mại và thâm hụt ngân sách 2000-2009 (đơn vị: nghìn tỷ đồng)

Nguồn: Tổng cục Thống kê

IV. VẤN ĐỀ NHẬP SIÊU NHÌN TỪ MÔ HÌNH TĂNG TRƯỞNG VIỆT NAM THỜI GIAN QUA

4.1. Mô hình tăng trưởng kinh tế của Việt Nam quá phụ thuộc vào đầu tư (investment-driven growth)

(Đồ thị 10.7),cụ thể là đầu tư nhà nước[76], trong khi cơ cấu đầu tư mất cân đối do sự thống trị của doanh nghiệp nhà nước trong khu vực sản xuất công nghiệp: Hiệu suất và hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp do cấu trúc thị trường và mức độ cạnh tranh, chứ không phải tự thân hình thức sở hữu. Vấn đề đối với các doanh nghiệp nhà nước là nắm giữ vị trí thống lĩnh thị trường công nghiệp, đi kèm đó là tình trạng đầu tư quá mức vào khu vực công nghiệp và sử dụng vốn không hiệu quả, góp phần dẫn tới ICOR tăng cao (Đồ thị 10.8).

Đồ thị 10.7. Tỷ lệ vốn đầu tư/GDP giai đoạn 2004\- 2009 Đồ thị 10.8. Hệ số ICOR giai đoạn 2000-2009

Nguồn: Tính toán của các tác giả từ số liệu Tổng cục Thống kê.

4.2. Mô hình tăng trưởng dựa vào đầu tư duy trì quá lâu sẽ tạo ra thâm hụt “kép” và đe dọa tăng trưởng bền vững

Chính sách tài khóa có thể tác động dương đến tăng trưởng trong ngắn hạn, tuy nhiên, trong dài hạn nó ảnh hưởng tiêu cực đến tăng trưởng. Một trong các kênh mà tăng chi ngân sách có ảnh hưởng tiêu cực và gây nên nguy cơ tiềm ẩn cho nền kinh tế và cho tăng trưởng là thâm hụt cán cân thương mại. Thâm hụt ngân sách tăng nói chung cũng sẽ dẫn đến tăng thâm hụt cán cân thương mại (Đồ thị 10.9). Để giảm thâm hụt cán cân thương mại, cũng là một trong những căn nguyên tiềm ẩn có khả năng gây nên những bất ổn cho nền kinh tế, trước hết thâm hụt ngân sách phải giảm. Lý do rất rõ ràng: Thâm hụt ngân sách tăng đồng nghĩa với chi tiêu và đầu tư từ ngân sách tăng. Một phần trong chi tiêu và đầu tư từ ngân sách được sử dụng để nhập khẩu hàng hóa phục vụ cho chi tiêu hoặc hoạt động đầu tư.

Đồ thị 10.9. Mối quan hệ giữa thâm hụt ngân sách (nghìn tỷ VND) và thâm hụt cán cân thương mại (triệu USD)

Nguồn: Viện Kinh tế Việt Nam, 2010, Đồ thị III.15, tr. 144.

4.3. Cấu phần “hướng vào xuất khẩu” và “dựa vào FDI” trong Mô hình tăng trưởng của Việt Nam hiện tại bộc lộ những hạn chế

Xu hướng đáng lo ngại là mặc dù Việt Nam xác lập được lợi thế cạnh tranh trong một số nhóm hàng hoá cơ bản, song đây lại là ngành hàng không còn tăng trưởng mạnh trong nền thương mại thế giới, đồng thời lại rất dễ tổn thương trước các đối thủ cạnh tranh mới, có chi phí lao động thấp. Hai hạn chế cơ bản là: Thứ nhất, hầu hết các mặt hàng xuất khẩu chủ lực là hàng nguyên liệu hoặc chế biến thô. Hàm lượng công nghệ trong hàng xuất khẩu thấp[77] do chưa kết nối tốt với các mạng sản xuất khu vực và chuỗi giá trị toàn cầu. Các nghiên cứu số liệu cho thấy trong tương lai gần Việt Nam có ít khả năng đạt được năng lực công nghệ cần thiết để dịch chuyển lên nấc thang chuỗi giá trị cao hơn.[78] Thứ hai, khu vực FDI cùng với các TNC chưa chuyển giao công nghệ hiệu quả cho Việt Nam: Kinh nghiệm thực tiễn cho thấy vì xung đột lợi ích giữa tối đa hoá lợi nhuận toàn cầu của các TNC với các mục tiêu phát triển của nước nhận đầu tư, khiến các TNC hiếm khi đầu tư cho R&D (nghiên cứu & phát triển) tại các nước nhận đầu tư kém phát triển. Việt Nam không nên chỉ trông chờ vào các TNC và FDI để có được chuyển giao công nghệ và hình thành năng lực công nghệ mới.

V. TRIỂN VỌNG VÀ GIẢI PHÁP GIẢM THIỂU NHẬP SIÊU

Vấn đề nhập siêu không thể giải quyết xong trong một sớm một chiều, nó cần thời gian, có giải pháp và bước đi cụ thể. Vì thế không nên đặt kỳ vọng quá lớn vào việc giảm nhập siêu trong năm 2010 và năm 2011. Mọi biện pháp cấp tốc giảm nhanh thâm hụt thương mại sẽ gây nên những rủi ro và phi hiệu quả trong trung hạn và dài hạn. Triển vọng tốt nhất được mong đợi không chỉ là thu hẹp dần thâm hụt thương mại mà còn mong chờ một chiến lược làm thu hẹp cả thâm hụt thương mại và thâm hụt ngân sách. Chiến lược này đòi hỏi phải có mục tiêu tổng thể, rõ ràng và định lượng cho từng giai đoạn và các biện pháp khả thi (chẳng hạn không vi phạm các cam kết thương mại đa phương, song phương và khu vực) cần có để đạt được các mục tiêu.

Một số hướng giải pháp giảm nhập siêu về trung hạn:

Một là, giảm dần đầu tư ngân sách cho các doanh nghiệp nhà nước (DNNN), thúc đẩy quá trình cổ phần hóa nhanh hơn nữa và để cho các doanh nghiệp nhà nước hoạt động trên nguyên tắc thị trường, nghĩa là phải được ứng xử bình đẳng như các doanh nghiệp khác. Điều này có nghĩa là kỷ luật ngân sách cứng phải được đặt lên hàng đầu trong giai đoạn hiện nay cho các doanh nghiệp Nhà nước để tránh tình trạng đầu tư quá mức dẫn đến vay nợ, dẫn đến thâm hụt thương mại.

Hai là, giảm bảo hộ và ưu đãi cho doanh nghiệp nhà nước và cho các mặt hàng chiến lược. Chính sách bảo hộ cho các doanh nghiệp nhà nước cũng như cho các mặt hàng chiến lược hiện nay có sự đánh đổi lớn[79]. Nhìn lại sự phát triển của khu vực DNNN thời gian qua cho thấy ít bằng chứng trong việc cải thiện năng lực cạnh tranh, lan tỏa công nghệ từ các DNNN. Thậm chí, quá trình tạo phần lớn việc làm và tạo năng động cho nền kinh tế cũng dựa nhiều vào khối doanh nghiệp tư nhân.

Ba là, thực hiện cơ chế tỷ giá linh hoạt hơn với “rổ tiền tệ” đại diện cho những đối tác thương mại chủ chốt của Việt Nam nhằm tránh rủi ro từ một cuộc đầu cơ tiền tệ do vấn đề nhập siêu, vấn đề cạn kiệt nguồn dự trữ ngoại hối đặt ra.

Cuối cùng, mô hình tăng trưởng hướng vào xuất khẩu của Việt Nam cần tăng hàm lượng công nghệ của khu vực xuất khẩu.[80] Việt Nam cần tập trung cải thiện cơ cấu xuất khẩu theo hướng tăng hàm lượng công nghệ trong hàng xuất khẩu và đa dạng hoá chủng loại sản phẩm, thị trường xuất khẩu. Điều này cũng đặt ra yêu cầu phát triển một nền công nghiệp hỗ trợ kết nối tốt với các mạng sản xuất và chuyển giao công nghệ toàn cầu.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Gill, I., và H. Kharas (2007), Đông Á Phục hưng – Ý tưởng Phát triển Kinh tế, Nhà xuất bản Văn hóa Thông tin, Hà Nội.

2. Heston, Summers, và Aten (2002), Penn World Table Version 6.1, Center for International Comparisons at the University of Pennsylvania (CICUP).

3. Krugman, P. (1994), “The Myth of Asia's Miracle”, Foreign Affairs, Vol. 73, pp. 62-78.

4. Kim, J.I., and L. J. Lau (1994a), “The Role of Human Capital in the Economic Growth of the East Asian Newly Industrialized Countries”, Paper presented at the Asia-Pacific Economic Modelling Conference-94, Sydney, Aug. 24-26.

5. Kim, J.I., and L. J. Lau (1994b), “The Sources of Growth of the East Asian Newly Industrialized Countries”, Journal of the Japanese and International Economies, Vol. 8, pp. 235-71.

6. Miles, D. và Scott, A. (2005), Macroeconomics – Understanding the Wealth of Nations (second edition), John Wiley & Sons, Inc.

7. Nixson, F. và Walter, B. (2010), Vietnamese enterprises towards global competitiveness: The competitiveness of Vietnam's state corporations, state enterprises and private enterprises, and international experiences in promoting business competitiveness, Ministry of Planning and Investment (MPI); United Nations Development Programme (UNDP); Asian Foundation

8. Obstfeld, M. và Rogoff, K. (2002), Foundations of International Macroeconomics, The MIT Press.

9. Young, A. (1984), “Lessons from the East Asian NICS: A Contrarian View”, European Economic Review, No. 38, pp. 964-973.

10. Young, A. (1992), “A Tale of Two Cities: Factor Accumulation and Technical Change in Hong Kong and Singapore”, NBER Economics Annual, pp. 13-54.

11. Young, A. (1994), “The Tyranny of Numbers: Confronting the Statistical Realities of the East Asian Growth Experience”, NBER Working Paper No. 4680, March 1994.

12. Viện Kinh tế Việt Nam (2010), Kinh tế Việt Nam năm 2009: Từ khủng hoảng đến phục hồi, không xuất bản, Hà Nội.

C.

TƯ DUY MỚI VÀ TÁI CẤU TRÚC KINH TẾ

11

NÂNG CAO HIỆU QUẢ ĐẦU TƯ VÀ CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TẾ

TS. Nguyễn Đình Cung

Viện Quản lý Kinh tế Trung ương (CIEM)

I. MỘT VÀI KHÁI NIỆM VỀ CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TẾ

Dự thảo chiến lược 10 năm phát triển kinh tế - xã hội (2011-2020) đã đặt ra yêu cầu hết sức rõ ràng và cụ thể “Phải phát triển bền vững về kinh tế, giữ vững ổn định kinh tế vĩ mô, bảo đảm an ninh kinh tế. Đẩy mạnh chuyển dịch cơ cấu kinh tế, chuyển đổi mô hình tăng trưởng, coi chất lượng, năng suất, hiệu quả, sức cạnh tranh là ưu tiên hàng đầu, chú trọng phát triển theo chiều sâu, phát triển kinh tế tri thức. Tăng trưởng kinh tế phải kết hợp hài hoà với thực hiện tiến bộ và công bằng xã hội; nâng cao không ngừng chất lượng cuộc sống của nhân dân. Phát triển kinh tế - xã hội phải luôn đi cùng với bảo vệ và cải thiện môi trường. Nước ta có điều kiện phát triển nhanh và yêu cầu phát triển nhanh cũng đang được đặt ra hết sức cấp thiết. Phát triển bền vững là cơ sở để phát triển nhanh, phát triển nhanh để tạo nguồn lực cho phát triển bền vững. Phát triển nhanh và bền vững phải luôn gắn chặt với nhautrong quy hoạch, kế hoạch và chính sách phát triển kinh tế - xã hội”.

Cơ cấu kinh tế hợp lý là cơ cấu hình thành trên cơ sở khai thác, tận dụng tốt các lợi thế canh tranh của nền kinh tế; do đó, xét về ngắn hạn, một nền kinh tế có cơ cấu hợp lý là nền kinh tế có hiệu quả và có năng lực cạnh tranh.

Tái cơ cấu kinh tế là việc chuyển đổi cơ cấu kinh tế bất hợp lý thành cơ cấu kinh tế hợp lý hơn, hiệu quả hơn. Như vậy, “tái cơ cấu kinh tế” là quá trình thiết lập lại cơ cấu kinh tế ở mức độ phát triển hiện tại để nền kinh tế trở nên hiệu quả hơn, có năng lực cạnh tranh cao hơn; và quá trình đó được thực hiện thông qua thay đổi cơ chế phân bố nguồn lực từ nơi kém hiệu quả sang nơi sử dụng có hiệu quả cao hơn. Còn chuyển dịch cơ cấu kinh tế là một quá trình lâu dài, trong đó, cơ cấu kinh tế từng bước thay đổi và chuyển dịch từ các ngành khai thác tài nguyên, thâm dụng ít vốn, sử dụng nhiều lao động, trình độ công nghệ thấp, giá trị gia tăng thấp sang các ngành thâm dụng nhiều vốn, có trình độ công nghệ và giá trị gia tăng cao hơn; từ đó, chuyển được nền kinh tế từng bước lên các trình độ phát triển cao hơn, và đến một thời điểm nhất định sẽ chuyển giai đoạn phát triển, từ tăng trưởng và phát triển dựa vào tài nguyên, số lượng các yếu tố đầu vào sản xuất (người ta gọi là giai đoạn 1) sang giai đoạn phát triển chủ yếu dựa vào nâng cao hiệu quả và năng suất lao động (giai đoạn 2) và sau đó tiếp tục sang giai đoạn 3 của quá trình phát triển.[81]

Vấn đề của nền kinh tế nước ta hiện nay không chỉ là tái cơ cấu kinh tế, mà còn là đẩy nhanh chuyển dịch cơ cấu kinh tế, nâng cao trình độ công nghệ, cải thiện tính hiệu quả và năng lực cạnh tranh để đưa nền kinh tế chuyển từ giai đoạn 1 sang giai đoạn 2 của quá trình phát triển. Dự thảo chiến lược phát triển cũng đã xác định, coi chất lượng, năng suất, hiệu quả và sức cạnh trạnh là trọng tâm, là ưu tiên hàng đầu. Như vậy, mọi thay đổi góp phần thiết lập lại cơ cấu kinh tế hợp lý và hướng tới nâng cao chất lượng, năng suất, hiệu quả và năng lực cạnh tranh của nền kinh tế đều là tái cơ cấu và chuyển dịch cơ cấu kinh tế; và chuyển dịch cơ cấu kinh tế cũng là nội dung căn bản của chuyển đổi mô hình tăng trưởng.

II. MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM CƠ BẢN CỦA CƠ CẤU KINH TẾ NƯỚC TA HIỆN NAY VÀ YÊU CẦU CẤP BÁCH VỀ CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TẾ, CHUYỂN ĐỔI MÔ HÌNH TĂNG TRƯỞNG

Trong 25 năm qua, nước ta luôn được xếp vào hàng các nền kinh tế tăng trưởng cao nhất thế giới. Do đó, thu nhập bình quân đầu người đã liên tục tăng lên, kể cả vào thời điểm khủng hoảng tài chính khu vực trước đây và khủng hoảng kinh tế toàn cầu hiện nay. Nhờ đó, đời sống của đại đa số dân cư đã được cải thiện; nước ta thoát khỏi tình trạng kém phát triển để trở thành quốc gia có thu nhập trung bình thấp; tỷ lệ nghèo đã giảm xuống chỉ còn khoảng 10%.

Biểu đồ 11.1: Diễn biến tăng trưởng kinh tế Việt Nam (1975-2009)

Nguồn: Báo cáo năng lực cạnh tranh Việt Nam 2010

Tuy vậy, thực tế cho thấy động lực của tăng trưởng kinh tế hiện tại không còn mạnh như trước và đang suy yếu dần, thể hiện qua một số điểm sau đây:

· Hơn 66% tăng trưởng kinh tế Việt Nam trong thời gian qua chủ yếu nhờ phân bố lại và dịch chuyển lao động từ nông nghiệp sang công nghiệp, xây dựng và dịch vụ, từ nông thôn ra thành thị và đô thị hoá; chỉ có khoảng 1/3 là nhờ nâng cao năng suất lao động trong nội bộ từng ngành. Điều đáng chú ý là năng suất lao động của công nghiệp, dịch vụ còn thấp và tăng lên không nhiều; không thu hẹp được khoảng cách về năng suất lao động so với các nước khác trong khu vực.

Biểu đồ 11.2. So sánh năng suất lao động của nước ta với một số nước khác trong khu vực (1975-2009)

Nguồn: Báo cáo năng lực cạnh tranh Việt Nam năm 2010

· Phần lớn GDP vẫn chủ yếu dựa vào các ngành khai thác lợi thế tài nguyên thiên nhiên, ngành công nghiêp chế tác mang hình thức gia công sử dụng nhân công chi phí thấp, và dịch vụ phục vụ tiêu dùng sử dụng nhiều lao động phổ thông.

· 65% tăng trưởng là nhờ gia tăng lượng vốn đầu tư xã hội; năng suất lao động tổng hợp chỉ góp khoảng 25%, và có xu hướng giảm. Hiệu quả đầu tư thấp và đang có xu hướng giảm dần. Nói cách khác, phải cần một số lượng vốn đầu tư ngày càng lớn để có được một đơn vị tăng trưởng. Thêm vào đó, chi phí đầu vào, nhất là tiêu hao năng lượng cho một đơn vị tăng trưởng ở mức cao và đang có xu hướng tăng lên. Vì vậy, giá trị gia tăng được tạo ra trong một đơn vị sản lượng đã ở mức thấp, cũng đang giảm dần. Hiện tượng ô nhiễm môi trường ngày càng nhiều và nghiêm trọng hơn.

Như vậy, tăng trưởng kinh tế và quy mô GDP tiềm năng nói chung và GDP bình quân đầu người nói riêng đang bị giới hạn bởi: (i) mức năng suất thấp trong ngành chế tác và dịch vụ; (ii) dư địa chuyển dịch lao động (thường là lao động trình độ thấp từ khu vực nông nghiệp sang công nghiệp và dịch vụ); và (iii) mức huy động vốn đầu tư xã hội đã gần như đến mức tới hạn (40-44% GDP). Thêm vào đó, năng lực vi mô của nền kinh tế đã không còn đủ khả năng đáp ứng các yêu cầu tăng trưởng kinh tế với tốc độ cao. Những thắt nút cổ chai về dịch vụ hạ tầng, nguồn nhân lực, về năng lực quản lý nhà nước đã được nhận biết từ nhiều năm nay, nhưng vẫn chưa khắc phục được. So với yêu cầu phải đạt tỷ lệ tăng trưởng cao, thì các thắt nút cổ chai nói trên hình như đang ngày càng nghiêm trọng hơn.

· Do các giới hạn và điểm yếu nói trên của nền kinh tế, mà những nỗ lực tạo động lực vĩ mô thúc đẩy tăng trưởng (như nới lỏng chính sách tiền tệ, mở rộng tín dụng, tăng thêm thâm hụt ngân sách để có thêm đầu tư) đều không đạt được mục tiêu tăng trưởng như mong muốn; trái lại, làm phát sinh thêm những tác động phụ tiêu cực ngoài ý muốn như làm suy yếu các cân đối vĩ mô và kinh tế vĩ mô trở nên kém ổn định. Thực tế những năm gần đây cho thấy các nỗ lực gia tăng tăng trưởng đều dẫn đến “tăng trưởng trong thế không cân đối”. Đó là: (i) thâm hụt ngân sách lớn và chưa có biểu hiện thu hẹp một cách bền vững; (ii) thâm hụt cán cân thanh toán vãng lai lớn và cũng chưa có dấu hiệu thu hẹp, (iii) khoảng cách giữa tiết kiệm trong nước và đầu tư xã hội doãng ra; và (iv) lạm phát gia tăng, bất ổn kinh tế vĩ mô ngày càng trở nên rõ nét, tần suất xuất hiện thường xuyên hơn. Chính lạm phát cao và bất ổn kinh tế vĩ mô với tần suất ngày càng gia tăng đang de dọa không chỉ mục tiêu tăng trưởng cao và bền vững trong tương lai, mà cả các thành tựu, nhất là thành tựu về xóa đói, giảm nghèo, trong quá khứ và hiện tại.

Tóm lại, xét về cơ cấu kinh tế hiện nay, thì khiếm khuyết của tăng trưởng kinh tế hiện nay là tăng trưởng trong thế mất cân đối vĩ mô ngày càng gia tăng, tăng trưởng hiệu quả thấp, tức là với chi phí cao và tăng trưởng kém bền vững. Như vậy, nhiệm vụ ưu tiên hàng đầu của chính sách là phải tập trung khắc phục các khiếm khuyết nói trên.

III. MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ ĐẦU TƯ VÀ HIỆU QUẢ ĐẦU TƯ

Huy động tập trung được số vốn đầu tư xã hội quy mô lớn, chiếm khoảng hơn 40% GDP là một trong những thành công của cải cách và phát triển kinh tế ở nước ta trong thời gian qua. Tuy vậy, sự thống nhất chung cho rằng hiệu quả đầu tư của nước ta còn thấp và có xu hướng giảm dần.

Biểu đồ 11.3. Hệ số ICOR của Việt Nam 2000-2008

Nguồn: Viện quản lý kinh tế Trung ương

Về ICOR như một chỉ số đo hiệu quả đầu tư, trong thời gian qua đã có không ít ý kiến cho rằng:

· ICOR là tiêu chí không chính xác để đo lường hiệu quả đầu tư, nhất là trong ngắn hạn, thậm chí trong trung hạn, vì tác động của đầu tư có độ trễ lớn; đầu tư năm nay thì vài ba năm, thậm chí năm bảy năm sau công trình mới hoàn thành, đưa vào sử dụng và khi đó mới phát huy tác dụng.

· ICOR của nền kinh tế nước ta cao là vì một phần lớn đầu tư tập trung vào phát triển hạ tầng, có hệ số hoàn vốn thấp và kéo dài.

· ICOR của khu vực nhà nước cao là vì phần lớn đầu tư nhà nước tập trung vào lĩnh vực hạ tầng, đầu tư phát triển vùng kinh tế xã hội khó khăn và đầu tư thực hiện các nhiệm vụ xã hội.

Các ý kiến nói trên có phần đúng với hiện trạng, nhưng chưa thật đúng với yêu cầu và quá trình phát triển. Đầu tư phát triển hạ tầng và phát triển vùng kinh tế xã hội khó khăn không hoàn toàn đồng nghĩa với đầu tư kém hiệu quả. Cũng tương tự như vậy đối với đầu tư thực hiện các nhiệm vụ xã hội khác. Nói cách khác, trong mọi trường hợp, đã đầu tư là phải tính đến hiệu quả và hiệu quả phải là thước đo hay tiêu chí đầu tiên và quan trọng nhất để quyết định đầu tư. Hai là, trong 10 năm qua, tỷ trọng đầu tư vào các ngành không có nhiều thay đổi, nhưng ICOR, nhất là ICOR của khu vực nhà nước đã tăng lên nhanh chóng. Như vậy, hiệu quả đầu tư thấp và đang giảm dần. Nói cách khác, càng ngày càng cần một số vốn nhiều hơn để có được một đơn vị tăng trưởng. Hệ quả là, nếu không có thay đổi, tốc độ tăng trưởng sẽ có xu hướng giảm dần. Ba là, cùng giai đoạn và mức độ phát triển, ICOR của các nước trong khu vực thấp hơn so với ICOR của nước ta. Nói cách khác, hiệu quả đầu tư của nước ta thấp hơn so với các nước khác trong khu vực. Chính hiệu quả đầu tư cao là một trong những yếu tố nâng cao năng suất, hiệu quả và năng lực cạnh tranh, nâng cao phúc lợi và thịnh vượng của người dân các quốc gia đó. Vì vậy, để đuổi kịp và vượt lên mức độ phát triển của các quốc gia khác, thì đồng vốn phải được sử dụng có hiệu quả tốt nhất, hiệu quả đầu tư phải vượt trội so với các nước khác.

Biểu đồ 11.4. So sánh ICOR Việt Nam và một số nước tại thời điểm có cùng mức độ phát triển hiện nay của Việt Nam

Nguồn: Trần Đình Thiên (trình bày tại Hội thảo về Kinh tế Việt Nam ngày 22-23 tháng 9 năm 2010 tại Thành phố HCM)

Tóm lại, tất cả các ý kiến đều nhất trí là trong giai đoạn hiện nay, cần nhiều vốn đầu tư để phát triển hạ tầng, cần đầu tư để giảm thiểu chênh lệch phát triển giữa các vùng, nhưng các đầu tư nói trên không hoàn toàn đồng nghĩa với đầu tư kém hiệu quả; và không nên coi đầu tư phát triển hạ tầng, đầu tư phát triển vùng có điều kiện kinh tế, xã hội khó khăn là nguyên nhân chủ yếu làm giảm hiệu quả đầu tư.

Biểu đồ 11.5 cho thấy tỷ trọng đầu tư nhà nước trong tổng đầu tư xã hội đã tăng từ 42% năm 1995 lên 60% năm 2002, sau đó liên tục giảm xuống còn 37% năm 2007, từ 2008 đã tiếp tục tăng và đạt khoảng 46% năm 2010. Biến động nói trên của đầu tư nhà nước cho thấy trong 16 năm, nếu đầu tư nhà nước tăng lên, thì đầu tư tư nhân trong nước giảm xuống, và ngược lại, đầu tư nhà nước giảm, thì đầu tư tư nhân trong nước tăng lên. Có ý kiến cho rằng đầu tư nhà nước đã tăng lên trong thời kỳ khủng hoảng, và trong thời kỳ đó đầu tư tư nhân đương nhiên giảm xuống. Tuy vậy, đầu tư tư nhân có thể giảm xuống do khủng hoảng, nhưng nó không giảm mạnh như thực tế đã xảy ra, nếu đầu tư nhà nước không gia tăng một cách mạnh mẽ, “đẩy lùi” đầu tư của các thành phần kinh tế khác.

Biểu đồ 11.5. Diễn biến cơ cấu đầu tư theo thành phần kinh tế 1995-2010.

Nguồn: Niên giám thống kê 2009 và Bộ kế hoạch và Đầu tư

Đầu tư nhà nước bao gồm đầu tư từ ngân sách nhà nước, đầu tư bằng vốn trái phiếu chính phủ, tín dụng đầu tư nhà nước và đầu tư của các doanh nghiệp nhà nước. Đầu tư nhà nước hiện đang chiếm tỷ trọng lớn nhất trong tổng đầu tư xã hội, nhưng hiệu quả lại không cao; đang phân tán trong hầu hết các ngành kinh tế, kể cả các ngành mà khu vực kinh tế tư nhân đã có khả năng đầu tư phát triển như khách sạn, nhà hàng, dịch vụ kinh doanh tài sản, thương mại và một số dịch vụ tiêu dùng khác. Hàng loạt vấn đề thể hiện sự yếu kém trong quản lý đầu tư nhà nước đã được nói đến nhiều, nhưng vẫn tồn tại nhiều năm mà chưa được giải quyết. Đầu tư phân tán nên phải kéo dài tiến độ thực hiện dự án, làm tăng chi phí đầu tư và chậm đưa công trình vào sử dụng, làm giảm hiệu quả đầu tư. Đầu tư phân tán, dàn trải dẫn đến dư thừa công suất, công suất sử dụng các công trình thấp hơn dự kiến, nhưng chi phí vận hành lại không giảm, cũng làm giảm hiệu quả đầu tư. Đầu tư phân tán, không ít trường hợp là để “giữ đất”, đầu cơ và trục lợi, dẫn đến hiệu quả đầu tư thấp. Đầu tư không đồng bộ nên công trình hoàn thành mà không hoặc chậm đưa vào sử dụng; công trình dở dang, làm lãng phí nguồn lực xã hội và giảm hiệu quả đầu tư. Những trường hợp đầu tư chưa theo quy hoạch, kế hoạch, chưa tính đầy đủ đến yêu cầu phát triển và nhu cầu sử dụng làm cho công trình chậm hoàn thành/công trình hoàn thành mà chưa có nhu cầu sử dụng, gây lãng phí nguồn lực, thất thoát và hiệu quả đầu tư thấp. Quản lý đầu tư còn chưa có đầy đủ trách nhiệm giải trình. “Có dự án không có trong quy hoạch được duyệt, chưa đủ thủ tục theo quy định, còn nhiều vướng mắc về thủ tục đầu tư, chưa giải phóng mặt bằng vẫn được phân bổ vốn; có những dự án chưa thật sự cấp bách, không mang lại hiệu quả vẫn được thực hiện đầu tư; có dự án được duyệt hoàn thành đưa vào sử dụng từ năm 2007 trở về trước, nhưng đến hết năm 2007, số vốn thực tế bố trí chưa được 50% khối lượng dự án; dự án không hoàn thành và phải đình hoãn”.[82] Điều đáng nói là, nguyên nhân trực tiếp nói trên của thực trạng kém hiệu quả của đầu tư nhà nước đã kéo dài nhiều năm, đã được nói đến từ lâu và trên nhiều diễn dàn, đã được đa số ý kiến đồng tình, nhưng vẫn chưa khắc phục được nhiều.

Đầu tư nhà nước quy mô lớn (nhưng hiệu quả thấp) đã và đang làm cho các cân đối vĩ mô có liên quan bị mất cân đối và ngày càng trở nên nghiêm trọng (thâm hụt ngân sách lớn, thâm hụt vãng lai lớn, chênh lệch giữa tiết kiệm trong nước và đầu tư ngày càng doãng ra, nợ công và nợ nước ngoài tăng lên nhanh chóng, v.v...). Đầu tư nhà nước, nhất là đầu tư từ ngân sách có quy mô lớn luôn đồng hành với chính sách tài khóa mở rộng là một trong những nguyên nhân chủ yếu của lạm phát cao và bất ổn kinh tế vĩ mô. Bất ổn kinh tế vĩ mô làm cho môi trường kinh doanh trở nên xấu đi một cách nhanh chóng, không huy động và sử dụng được các nguồn lực xã hội nói chung một cách có hiệu quả vì những mục tiêu phát triển dài hạn của quốc gia; làm suy giảm năng lực cạnh tranh quốc gia cả trước mắt và dài hạn.

Biểu đồ 11.6: Thâm hụt ngân sách của nước ta và một số nước khu vực (2004-2009)

Nguồn: International Financial Statistics (IMF)

Thâm hụt ngân sách quy mô lớn làm giảm khả năng, sức mạnh và dư địa chính sách của Nhà nước trong việc chống đỡ lại những biến động bất thường của thị trường; làm cho nền kinh tế trở nên mong manh và dễ bị tổn thương. Đó cũng là yếu tố làm giảm niềm tin của thị trường vào ổn định kinh tế vĩ mô và khả năng của Chính phủ trong việc duy trì ổn định kinh tế vĩ mô. Đầu tư nhà nước quy mô lớn và kém hiệu quả không giải quyết được các “nút cổ chai” về hạ tầng và nguồn nhân lực của nền kinh tế; không khai thông, lôi cuốn và sử dụng có hiệu quả các nguồn lực của các thành phần kinh tế khác.

Thâm hụt ngân sách quy mô lớn kéo theo số nợ công và nợ nước ngoài của quốc gia tăng lên nhanh chóng; là yếu tố tiềm ẩn gây bất ổn kinh tế vĩ mô, thậm chí cả khủng hoảng như thực tế đang xảy ra ở một số quốc gia.

Tóm lại, đầu tư nhà nước có quy mô lớn và kém hiệu quả vừa làm bất ổn vĩ mô, vừa làm giảm năng suất, hiệu quả và năng lực cạnh tranh chung của nền kinh tế cả trước mắt và dài hạn. Vì vậy, tái cơ cấu và nâng cao hiệu quả đầu tư nhà nước phải là một giải pháp cơ bản, ưu tiên hàng đầu, phải thực hiện ngay từ năm 2011 trong quá trình chuyển đổi cơ cấu kinh tế, chuyển đổi mô hình tăng trưởng theo hướng nâng cao chất lượng, năng suất, hiệu quả và năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.

Biểu đồ 11.7. Diễn biến số nợ quốc gia bình quân đầu người ở Việt Nam (2001-2009)

Nguồn: The Economist Intelligence Unit

Đầu tư nước ngoài, nhất là đầu tư trực tiếp, đã và đang chiếm tỷ trọng ngày càng lớn và trở thành bộ phận không thể thiếu của nền kinh tế nước ta. Thực tế cũng cho thấy nền kinh tế nước ta đã có độ mở và tự do hóa lớn nhất đối với đầu tư nước ngoài so với các nước khác trong khu vực. Tuy vậy, thực tế cũng cho thấy đến nay đầu tư nước ngoài nói chung có tác động lan tỏa chưa nhiều với các khu vực kinh tế khác ở trong nước[83]. Số dự án đầu tư vào các khu công nghệ cao vẫn chưa nhiều và phần lớn trong số đó cũng mới ở giai đoạn khởi động. Phần lớn các dự án FDI trong công nghiệp chế biến đều làm gia công giản đơn, chủ yếu dựa vào lao động chi phí thấp. Còn việc thiết kế, xác định dung lượng và các khâu tinh vi khác đều do công ty mẹ ở nước ngoài quyết định. Công ty mẹ ở nước ngoài cung cấp nguyên liệu đầu vào, chịu trách nhiệm phân phối và tiêu thụ sản phẩm ở thị trường nước ngoài. Trình độ lao động thấp, năng lực công nghệ yếu kém của các doanh nghiệp trong nước, thiếu sự liên kết (ngược và xuôi) của các doanh nghiệp FDI với khu vực kinh tế trong nước và chính sách, cách thức khuyến khích, đầu tư chưa hợp lý, v.v… là những rào cản hạn chế chuyển giao công nghệ và kỹ năng quản lý. Ngoài ra, trong mấy năm gần đây số đầu tư nước ngoài vào các dự án bất động sản, vào các ngành tiêu hao nhiều năng lượng, và đầu tư sản xuất để tiêu thụ trên thị trường nội địa có xu hướng tăng lên. Vì vậy, nếu loại trừ thu từ xuất khẩu dầu mỏ, thì giá trị nhập khẩu của các doanh nghiệp FDI lớn hơn kim ngạch xuất khẩu của chúng; góp phần làm trầm trọng thêm thâm hụt cán cân thanh toán vãng lai. Tình trạng chuyển giá, “lãi thật, lỗ giả” là khá phổ biến và chưa có dấu hiệu giảm xuống, gây thất thoát nguồn thu ngân sách.

Khu vực tư nhân trong nước đã phát triển mạnh về số lượng. Số lượng doanh nghiệp mới đăng ký trung bình hàng năm giai đoạn 2000-2010 tăng khoảng 22%; và đến nay đã có hơn 500 nghìn doanh nghiệp đăng ký thành lập. Khu vực kinh tế tư nhân đang đóng vai trò ngày càng lớn trong nền kinh tế nước ta. Tuy vậy, khu vực kinh tế tư nhân trong nước nói chung vẫn còn quá yếu về năng lực cạnh tranh. Đại bộ phận doanh nghiệp tư nhân trong nước thuộc loại nhỏ và cực nhỏ, năng lực công nghệ thấp, khả năng tiếp thu và áp dụng công nghệ còn yếu kém. Điều đáng nói là tỷ suất lợi nhuận trên vốn đầu tư của các doanh nghiệp tư nhân trong nước thấp và có xu hướng giảm. Điều đó, cùng với khả năng tiếp cận hạn chế đối với tín dụng đầu tư phát triển và các nguồn vốn bên ngoài khác, đã làm giảm khả năng tự tích lũy, tích tụ vốn để mở rộng đầu tư phát triển; do đó, cơ hội phát triển thành các doanh nghiệp vừa và lớn là rất hạn chế, thậm chí không thực hiện được. Nhà nước đã có rất nhiều chính sách tạo môi trường kinh doanh bình đẳng, khuyến khích và hỗ trợ đầu tư đối với khu vực kinh tế tư nhân trong nước. Tuy vậy, cho đến nay vẫn còn sự phân biệt đối xử trên thực tế giữa doanh nghiệp nhà nước và doanh nghiệp tư nhân, giữa doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài với doanh nghiệp tư nhân trong nước. Chính sách và công cụ khuyến khích đầu tư được quy định phân tán trong hàng trăm văn bản quy phạm pháp luật khác nhau; đối tượng khuyến khích và hỗ trợ thường bị chia cắt, riêng lẻ theo vùng và theo sản phẩm (không theo cụm doanh nghiệp trên một vùng cụ thể trong các ngành, sản phẩm có liên quan). Vì vậy, mức hỗ trợ thường nhỏ không đủ để khắc phục các điểm yếu của các doanh nghiệp có liên quan. Thêm vào đó, cách thức hỗ trợ thông qua các thủ tục hành chính phức tạp, tốn kém, nên lợi ích cụ thể mà doanh nghiệp được ưu đãi có thể được hưởng còn nhỏ hơn so với quy định. Kết quả là, số hỗ trợ chung từ ngân sách là không nhỏ, nhưng kết quả thu được không đạt được như mong muốn, nhất là chưa thực sự hỗ trợ thúc đẩy phát triển doanh nghiệp tư nhân.

Bảng 11.1: Các chỉ số hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp theo thành phần sở hữu (đơn vị: %)

2006

2007

2008

Doanh thu/ tổng tài sản

Tư nhân

115,0

90,0

118,0

DNNN

55,0

90,0

80,0

ĐTNN

91,0

87,0

89,0

Lợi nhuận/ tổng tài sản (ROA)

Tư nhân

2,5

3,3

1,5

DNNN

3,4

6,2

5,4

ĐTNN

14,5

13,3

Lợi nhuận/ vốn chủ sở hữu (ROE)

Tư nhân

6,1

7,1

3,7

DNNN

13,2

17,4

13,3

ĐTNN

31,0

29,0

Lợi nhuận/ doanh thu (ROS)

Tư nhân

1,9

2,9%

1,1

DNNN

5,6

6,1

6,3

ĐTNN

14,5

13,6

10,9

Nguồn: Tổng cục Thống kế và tính toán của Viện Quản lý Kinh tế TW

IV. MỘT SỐ GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ ĐẦU TƯ, THÚC ĐẨY CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TẾ

Phân tích trên đây cho thấy trong trước mắt và trung hạn tái cơ cấu và chuyển dịch cơ cấu kinh tế đã trở thành yêu cầu cấp thiết. Vì vậy, tái cơ cấu và chuyển dịch cơ cấu kinh tế cần được coi là nhiệm vụ trọng tâm trong những năm đầu của kế hoạch 5 năm phát triển kinh tế - xã hội 2011-2015.

Sơ đồ 11.1: Định hướng chính sách chuyển đổi cơ cấu kinh tế theo hướng nâng cao năng suất, hiệu quả và năng lực cạnh tranh

Nguồn: Viện nghiên cứu Quản lý Kinh tế TW

Trước mắt và trung hạn, để duy trì tốc độ tăng trưởng cao như hai thập kỷ qua, chúng ta phải khôi phục lại và duy trì vững chắc các cân đối vĩ mô và sự ổn định của kinh tế vĩ mô; đồng thời, khắc phục được về cơ bản các nút thắt cổ chai về dịch vụ hạ tầng (nhất là cung ứng điện và vận tải hàng hóa), chất lượng nguồn nhân lực và năng lực quản lý nhà nước. Về dài hạn, cần thúc đẩy, tạo điều kiện hình thành và xây dựng các lợi thế cạnh tranh mới làm động lực cho tăng trưởng, thay thế cho các lợi thế cạnh tranh hiện tại. Cơ cấu lại, nâng cao hiệu quả đầu tư nhà nước sẽ góp phần hết sức quan trọng vào thực hiện định hướng nói trên của chuyển dịch cơ cấu kinh tế. Bởi vì, cơ cấu lại và nâng cao hiệu quả đầu tư nhà nước góp phần quan trọng vào thiết lập cân đối vĩ mô và ổn định kinh tế vĩ mô, đồng thời là nhân tố quyết định giải quyết các nút thắt hiện tại của quá trình phát triển, tạo cơ hội cho kinh tế tư nhân, nhất là tư nhân trong nước phát triển.

Các giải pháp phải thực hiện ngay (từ năm 2011) tái cơ cấu và nâng cao hiệu quả đầu tư nhà nước bao gồm:

· Xem xét để tính đúng, tính đủ các khoản chi đầu tư vào ngân sách nhà nước theo chuẩn mực và thông lệ quốc tế, nhất là các khoản đầu tư bằng trái phiếu chính phủ, đầu tư bằng vốn vay và nguồn khác của các cấp chính quyền địa phương.

· Phấn đấu giảm bội chi ngân sách bằng cách giảm chi (nhất là giảm chi đầu tư), xuống mức còn khoảng 3-3,5% GDP ngay trong năm tới. Thực hiện chi ngân sách theo đúng dự toán đã được Quốc hội thông qua; tất cả các khoản vượt thu ngân sách so với dự toán phải đưa vào Quỹ dự phòng, không phân bố, tăng các khoản chi cao hơn dự toán đã được Quốc hội phê duyệt. Việc sử dụng Quỹ dự phòng do Quốc hội hoặc Ủy ban thường vụ quốc hội chấp thuận, thông qua.

· Các cấp chính quyền địa phương chỉ thực hiện đầu tư phát triển trong phạm vi số vốn đầu tư đã được phê duyệt, bao gồm vốn đầu tư từ ngân sách địa phương và vốn phân bổ từ trung ương (nếu có); không vay để đầu tư, trừ trường hợp được Chính phủ chấp thuận.

· Không phân bổ đầu tư nhà nước vào các ngành mà tư nhân trong nước có thể kinh doanh, như các loại dịch vụ thương mại, nhà hàng, khách sạn; đồng thời, thực hiện cổ phần hóa hoặc bán các cơ sơ kinh doanh thuộc sở hữu nhà nước cho tư nhân trong nước theo các quy định có liên quan về cải cách doanh nghiệp nhà nước.

· Đầu tư tập trung hơn. Ngoài việc chi thực hiện các nhiệm vụ xã hội, đầu tư từ ngân sách nhà nước sẽ tập trung hơn vào phát triển cơ sở hạ tầng (giao thông và điện), giáo dục, y tế, đầu tư ứng dụng và phát triển khoa học công nghệ gắn với phục vụ sản xuất và nâng cao năng lực quản lý, hiện đại hóa quản lý nhà nước, v.v...

· Lấy hiệu quả kinh tế làm thước đo và tiêu chí chủ yếu để quyết định dự án đầu tư; và phải sắp xếp và lựa chọn các dự án đầu tư với thứ tự ưu tiên theo mức độ hiệu quả kinh tế; chỉ những dự án đạt mức tối thiểu về hiệu quả kinh tế mới được lựa chọn. Ví dụ, chỉ khi có ROI tối thiểu 10%, thì dự án đó mới có thể được lựa chọn; và trong số các dự án đầu tư cùng loại, với số vốn đầu tư đã được xác định, thì chỉ những dự án có hiệu quả kinh tế cao hơn mới được ưu tiên lựa chọn. Các yếu tố khác như “hiệu quả chính trị” chỉ được sử dụng làm tiêu chí bổ sung. Ví dụ, hai dự án có hiệu quả kinh tế như nhau, nhưng một dự án có thêm “hiệu quả chính trị” cao hơn, thì ưu tiên lựa chọn dự án đó.

Trên cơ sở tiêu chí lựa chọn dự án đầu tư đã được xác định, thực hiện tập hợp, rà soát và đánh giá lại các dự án đầu tư hiện hành; đình chỉ hoặc tạm thời đình hoãn các dự án chưa đáp ứng tiêu chí về hiệu quả; tập trung vốn cho những dự án đầu tư có hiệu quả cao.

· Ban hành tiêu chí, tăng cường năng lực thẩm định, giám sát đầu tư và đánh giá dự án đầu tư của cơ quan trung ương chuyên trách quản lý nhà nước về đầu tư. Cơ quan này thực hiện theo dõi, giám sát việc thẩm định, quyết định đầu tư và đánh giá hiệu quả đầu tư nhà nước nói chung; có quyền quyết định đình chỉ hoặc hoãn các dự án không đạt tiêu chí về hiệu quả và điều chuyển vốn từ các dự án đầu tư đó cho các dự án có hiệu quả cao hơn.

· Xây dựng và triển khai thực hiện chương trình cải cách toàn diện nâng cao hiệu quả doanh nghiệp nhà nước, bao gồm khuôn khổ pháp lý, thể chế thực hiện và giám sát thực hiện quyền chủ sở hữu nhà nước, mô hình tổ chức hoạt động, khung quản trị và các chuẩn mực quản trị doanh nghiệp, kế hoạch, tiến độ và điều kiện thực hiện cổ phần hóa.

· Về khắc phục các nút cổ chai của nền kinh tế, đây là một quá trình lâu dài và phải làm từng bước, nhưng vững chắc. Trước mắt, cần thực hiện một số giải pháp sau đây:

o Tiếp tục đẩy mạnh thực hiện nhất quán, thống nhất và có kết quả Đề án 30 về đơn giản hóa thủ tục hành chính trên một số lĩnh vực quản lý nhà nước. Sửa đổi ngay các điều khoản có liên quan của các luật, pháp lệnh, nghị định, v.v... để các nghị quyết về bãi bỏ các thủ tục không cần thiết và đơn giản hóa các thủ tục khác đã được Chính phủ thông qua có hiệu lực trên thực tế.

o Áp dụng các công cụ và cách tiếp cận theo cụm các doanh nghiệp trong chuỗi giá trị sản xuất trên một vùng địa lý cụ thể để khắc phục các nút cổ chai về hạ tầng, nguồn nhân lực có đào tạo và các dịch vụ hậu cần khác. Sự tồn tại của các cụm ngành (cluster) thể hiện các mối liên kết và tác động lan tỏa giữa các doanh nghiệp và các tổ chức có liên quan theo cơ chế thị trường và nguyên tắc cạnh tranh. Hỗ trợ phát triển cụm ngành, mà cụ thể là khắc phục các nút cổ chai về hạ tầng, nguồn nhân lực trực tiếp liên quan đến các cụm ngành cụ thể làm cho đầu tư nhà nước phù hợp với nhu cầu cụ thể của các doanh nghiệp, qua đó, giúp tăng năng suất, hiệu quả và khả năng sáng tạo của doanh nghiệp. Trước mắt, có thể xem xét và thí điểm thực hiện giải quyết các nút thắt nói trên cho năm cụm ngành sau đây: (i) cụm ngành công nghiệp điện tử và cơ khí ở Hà Nội và các tỉnh xung quanh, trong đó, tập trung hỗ trợ, phát triển và nâng cao chất lượng các nhà cung cấp nội địa; (ii) cụm ngành du lịch ở các tỉnh miền trung, (iii) cụm ngành dệt may ở TP. Hồ Chí Minh và Miền Đông nam bộ, (iv) cụm ngành dịch vụ hậu cần ở TP. Hồ Chí Minh và khu vực xung quang; (v) cụm ngành chế biến nông sản, hải sản ở Đồng bằng sông Cửu Long.

· Rà soát lại, bổ sung sửa đổi các chính sách khuyến khích và hỗ trợ đầu tư từ khuyến khích theo lối truyền thống,từ trên xuống đối với các doanh nghiệp riêng lẻ trong một số ngành và vùng cụ thể nhất định sang khuyến khích theo cách từ dưới lên theo nguyên tắc thị trường đối với cụm doanh nghiệp là đối tác của nhau trên một vùng cụ thể trong các ngành, sản phẩm có liên quan; thực hiện hỗ trợ các khâu thiết yếu nhất, có tác động lớn nhất trong việc nâng cao năng suất và giá trị gia tăng trong toàn chuỗi sản phẩm.

· Xây dựng và thực hiện Chiến lược mới về thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài trong đó xác định cụ thể các loại đầu tư cần phải có để nâng cao năng suất và NLCT; những giá trị và điều kiện Việt Nam cần có để có thể thu hút các loại FDI đó; cách thức xúc tiến đầu tư, cơ chế thẩm định, chấp thuận, giám sát, đánh giá và hỗ trợ các nhà đầu tư trong thực hiện các dự án đầu tư tại Việt Nam.

· Cuối cùng, nhưng hết sức quan trọng là tổ chức nghiên cứu và triển khai thực hiện tốt Đề án “Những giải pháp nâng cao chất lượng tăng trưởng, hiệu quả và sức cạnh tranh của nền kinh tế” ban hành kèm theo Quyết định số 1914/2010/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ ngày 19 tháng 10 năm 2010.

12

XÂY DỰNG THỂ CHẾ CHẤT LƯỢNG CAO: CON ĐƯỜNG THOÁT KHỎI BẪY THU NHẬP TRUNG BÌNH

Trần Văn Thọ

I. MỞ ĐẦU

Kinh tế Việt Nam đang đứng trước một khúc ngoặt. Những khó khăn hiện nay như lạm phát ở mức cao, cán cân thanh toán quốc tế và ngân sách thâm hụt nặng có thể được giải quyết tạm thời bằng một số biện pháp mạnh, bằng việc thực thi quyết liệt các biện pháp đó trước nguy cơ bất ổn xã hội. Nhưng ở đây tôi muốn bàn về một vấn đề lâu dài hơn, đó là tính chất của giai đoạn phát triển sắp tới. Hiện nay Việt Nam vừa chen chân được vào nhóm các nước thu nhập trung bình thấp. Có lẽ ai trong chúng ta cũng mong muốn giai đoạn sắp tới phải là giai đoạn phát triển bền vững lâu dài. Trong giai đoạn đó, ta phải vừa đưa đất nước đạt mức phát triển trung bình cao vừa chuẩn bị các tiền đề để vượt qua cái bẫy của nước thu nhập trung bình, tiến thẳng lên vị trí của nước có thu nhập cao. Muốn được như vậy, hiện nay Việt Nam phải xây dựng những tiền đề về cơ chế, chính sách, chiến lược như thế nào? Tăng truởng bền vững được thực hiện cũng có nghĩa là những biến động vĩ mô trầm trọng như hiện nay sẽ không xảy ra, do đó vấn đề sắp bàn cũng có liên quan đến những nguyên nhân sâu xa của cuộc khủng hoảng hiện naymặc dù đây không phải là tiêu điểm của bài này.

Bài viết này xuất phát từ một số nhận xét, suy nghĩ về hiện thực Việt Nam, về kinh nghiệm các nước và về các gợi ý từ lý thuyết liên quan đến các giai đoạn phát triển kinh tế, cụ thể như sau:

Thứ nhất, từ khi Việt Nam thực hiện Đổi mới cho đến nay có thể xem là một giai đoạn, đó là giai đoạn trên căn bản đã thoát khỏi nguy cơ đói nghèo và trở thành một nước có mức thu nhập trung bình thấp, và từ nay trở đi là một giai đoạn khác về chất, giai đoạn hướng đến việc phát triển bền vững. Vậy giai đoạn khác về chất này có nội dung như thế nào?

Thứ hai, theo kinh nghiệm phát triển của các nước, có nhiều nước phát triển trong thời gian khá dài, và về căn bản đã thoát khỏi nguy cơ đói nghèo và trở thành nước thu nhập trung bình (cao hoặc thấp) nhưng sau đó trì trệ và tụt hậu (như Philipines), nhưng cũng có nhiều nước sau đó phát triển bền vững và trở thành nước có thu nhập cao (như Hàn Quốc, Đài Loan,…). Vậy hiện tượng này cần được giải thích ra sao?

Thứ ba, về mặt lý luận, quá trình phát triển kinh tế có thể chia thành nhiều giai đoạn và có nhiều cách phân chia tùy theo góc độ phân tích, mỗi giai đoạn có một số đặc tính cơ bản và các đặc tính đó lại liên quan mật thiết với hệ thống các thể chế hay cơ chế (institutions)[84]. Thể chế ở đây được định nghĩa là các luật chơi gồm những thể lệ có tính pháp lý hoặc những chính sách, những quy định của nhà nước làm nền tảng cho hoạt động của các tác nhân trong nền kinh tế (như doanh nghiệp, lao động,…). Trong quá trình phát triển kinh tế, giai đoạn sau được thực hiện do những tiền đề cơ bản về thể chế đã được chuẩn bị từ giai đoạn trước và hoàn thiện ở giai đoạn sau.

Mấy nhận xét trên đây sẽ giúp lập một khung phân tích để làm rõ điều kiện để Việt Nam phát triển bền vững trong giai đoạn tới. Tuy nhiên bài viết không thể bàn hết các vấn đề mà chỉ xoay quanh vào yếu tố thể chế (institutions) và sự liên hệ của thể chế đến chính sách và chiến lược để phát triển bền vững. Giả thuyết trung tâm của bài viết là trong giai đoạn đổi mới, các thể chế, chính sách cần thiết tương đối đơn giản, nhưng để phát triển bền vững ở giai đoạn tiếp theo, phải có thể chế ở thứ nguyên cao hơn, tạm gọi là thể chế chất lượng cao (high quality institutions). Mục 1 dưới đây sẽ phân tích điểm này về mặt lý luận. Mục 2 sẽ đánh giá quá trình Đổi mới của Việt Nam về mặt cơ chế và bàn về điều kiện và chiến lược, chính sách cần thiết để trong giai đoạn tới tránh được bẫy thu nhập trung bình, tiến lên vị trí của nước có thu nhập cao. Mục 3 bàn chi tiết hơn các chiến lược, chính sách đó.

II. HAI GIAI ĐOẠN PHÁT TRIỂN KINH TẾ VÀ CÁC CƠ CHẾ, CHÍNH SÁCH TƯƠNG ỨNG

Trước hết cần nói thêm về thuật ngữ thể chế hoặc cơ chế. Cơ chế hay thể chế được định nghĩa như trên đây có vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế vì các lý do sau: thứ nhất, hoạt động kinh tế thường đi liền với sự bất xác định nên đầu tư dễ gặp rủi ro; cần xây dựng cơ chế để giảm sự bất xác định, hạn chế rủi ro, thúc đẩy doanh nghiệp đầu tư phát triển. Thứ hai, tùy theo cơ chế xấu hay tốt có thể làm nản chí hoặc khuyến khích hành động của các tác nhân kinh tế (doanh nghiệp, lao động,…). Thứ ba, sự phân công xã hội càng cao, sự hội nhập với thế giới càng sâu rộng thì chi phí giao dịch (transaction costs) giữa nhà nước với doanh nghiệp, giữa các doanh nghiệp với nhau và giữa doanh nghiệp/nhà nước với các cá nhân trong xã hội càng cao. Cần có cơ chế tốt để giảm chi phí giao dịch, hiệu suất hóa hoạt động sản xuất, kinh tế sẽ phát triển nhanh. Vì các lý do này, vấn đề cơ chế trở thành đề tài trung tâm trong nghiên cứu về kinh tế phát triển từ thập niên 1990.[85] Cơ chế có thể chia làm bốn loại: công, tư, chính thức và phi chính thức.[86] Ở đây ta chỉ bàn đến cơ chế công và cơ chế chính thức là các loại cơ chế do nhà nước xây dựng, vì vậy có ý nghĩa quan trọng trong quá trình phát triển. Có thể nói, kinh tế càng phát triển, cơ chế chính thức thay thế dần cơ chế phi chính thức (chẳng hạn, bảo hiểm thất nghiệp hay bảo hiểm sức khỏe thay thế cho sự tương thân tương trợ trong cộng đồng), và cơ chế tư (chẳng hạn việc hình thành các hiệp hội doanh nghiệp) ngày càng xuất hiện.

Vậy nhà nước cần chủ động xây dựng cơ chế như thế nào để thúc đẩy kinh tế phát triển? Chất lượng của cơ chế tương ứng với các giai đoạn phát triển kinh tế như thế nào?

Nền kinh tế của một nước phát triển qua nhiều giai đoạn. Rostow (1960) chia quá trình phát triển thành năm giai đoạn: xã hội truyền thống, giai đoạn chuẩn bị các tiền đề để cất cánh, giai đoạn cất cánh, giai đoạn phát triển mạnh đưa đến sự thành thục của nền kinh tế, và cuối cùng là thời đại tiêu thụ đại chúng. Kuznets (1966) nhấn mạnh sự khác nhau về bản chất giữa hai giai đoạn tăng trưởng theo yếu tố truyền thống và giai đoạn phát triển hiện đại, Ngoài ra, còn nhiều cách khảo sát khác nữa, qua đó có thể nhìn nhiều mặt khác của các giai đoạn phát triển. Chẳng hạn thay đổi về sự dịch chuyển lao động từ khu vực truyền thống sang khu vực hiện đại, từ sự phát triển chủ yếu tăng đầu vào (như tư bản, lao động) sang phát triển theo năng suất tổng hợp dựa trên công nghệ, kỹ thuật, từ phân phối thu nhập bất bình đẳng sang phân phối bình đẳng hơn, v.v…

Những lý luận, giả thuyết này có nhiều gợi ý hay, tùy theo văn mạch ta có thể tham khảo, nhưng ở đây ta không thể đi xa và sâu vào các vấn đề này. Từ thực tiễn Việt Nam, ở đây ta chỉ chú ý đến hai giai đoạn: Một là giai đoạn thoát khỏi vòng luẩn quẩn nghèo khó, thoát khỏi cái bẫy nghèo (poverty trap); dưới đây ta gọi là giai đoạn tăng truởng ban đầu. Giai đoạn thứ hai là giai đoạn cất cánh để phát triển bền vững.[87]

Quá trình phát triển của một nền kinh tế có thể được hình dung như Hình 12.1.

Hình 12.1: Các giai đoạn phát triển của một nền kinh tế

AB: Xã hội truyền thống, đối diện cái bẫy nghèo, vòng luẩn quẩn nghèo khó.

BC: Giai đoạn phát triển ban đầu, kinh tế thị trường sơ khai, cơ bản thoát khỏi nghèo.

CD: Giai đoạn cất cánh và phát triển bền vững.

CE: Trường hợp thất bại, không cất cánh để phát triển bền vững.

AB là giai đoạn dài của một xã hội truyền thống trong đó dân số và lực lượng sản xuất tăng ở mức rất thấp, thu nhập đầu người hầu như cố định ở mức chỉ đủ để sinh tồn. Nền kinh tế lấy sản xuất nông nghiệp với năng suất thấp làm chủ đạo, tiết kiệm và đầu tư ở mức rất thấp, ít có khả năng tái sản xuất. Vì các lý do này mà xã hội không thoát ra khỏi cái bẫy nghèo, cái vòng luẩn quẩn nghèo khó. Để thoát ra khỏi tình trạng này, cần một cú hích đánh vào nguyên nhân kìm hãm phát triển được xem là quan trọng nhất, gây hạn chế phát triển nhất. Chỗ ấy có thể là cơ chế lạc hậu trong nông nghiệp cần phải phá vỡ để nông dân hăng hái sản xuất, để nông nghiệp phát triển, tạo điều kiện tích lũy cho công nghiệp khởi động. Nếu nguyên nhân kìm hãm nếu là thiếu cơ chế động viên nguồn vốn đã có trong nước hoặc ở nước ngoài thì phải xây dựng cơ chế bảo đảm quyền sở hữu tư bản, bảo đảm lợi nhuận chính đáng của doanh nhân trong và ngoài nước. Khi những tiền đề này được hình thành, nền kinh tế sẽ bước sang giai đoạn tăng trưởng ban đầu (BC trong Hình 12.1).

Ở giai đoạn tăng trưởng ban đầu này, nhà nước giữ vai trò quan trọng, ngoài việc xác lập các cơ chế đã nói, trong nhiều trường hợp còn phải trực tiếp xây dựng một số ngành công nghiệp ban đầu. Ngoài ra, nhà nước phải huy động vốn để xây dựng cơ sở hạ tầng, bảo hộ tạm thời các ngành công nghiệp non trẻ, v.v… Trong giai đoạn này, vai trò của nhà nước còn phải xây dựng thị trường. Cụ thể, ngoài việc xây dựng hạ tầng giao thông để hàng hóa lưu thông, thúc đẩy phân công giữ các khu vực trong nước, còn phải xây dựng hành lang pháp lý để các tác nhân kinh tế thực hiện các giao dịch.

Ở đây ta có thể liên kết vấn đề này với vấn đề chuyển đổi (transition) nền kinh tế từ kế hoạch tập trung sang thể chế kinh tế thị trường. Nền kinh tế kế họach hóa dưới thể chế xã hội chủ nghĩa có ba đặc tính cơ bản: thứ nhất, không có thị trường, việc phân bố các nguồn lực thực hiện theo mệnh lệnh của nhà nước. Thứ hai, vì không có thị trường nên không có sự phân công xã hội giữa các vùng trong nước. Thứ ba, chỉ có sở hữu nhà nước hoặc sở hữu tập thể các tư liệu, các yếu tố sản xuất.

Ở đây ta thấy có nhiều điểm tương đồng giữa một nước chậm phát triển và một nước theo cơ chế kế họach tập trung của thể chế xã hội chủ nghĩa. Điểm thứ nhất là cả hai đều chưa có kinh tế thị trường hoặc kinh tế thị trường ở trình độ rất thấp. Thứ hai là sự phân công xã hội còn ở trình độ thấp. Thứ ba là sở hữu nhà nước còn khá phổ biến ít nhất là trong các ngành mới. Như vậy, giai đoạn tăng trưởng ban đầu (gần giống như giai đoạn chuẩn bị các tiền đề để cất cánh trong lý thuyết của Rostow) trùng hợp với giai đoạn đầu của quá trình chuyển đổi sang kinh tế thị trường của một nước theo hệ thống xã hội chủ nghĩa.[88]

Từ thập niên 1980 ở Trung Quốc và Việt Nam và từ thập niên 1990 ở Đông Âu, các nền kinh tế kế hoạch tập trung từng bước chuyển sang kinh tế thị truờng. Vào đầu thập niên 1990, chiến lược chuyển đổi và các biện pháp cụ thể được Ngân hàng thế giới, Quỹ tiền tệ quốc tế và nhiều chuyên gia Mỹ đúc kết thành ba nội dung chính: tự do hóa (liberalization) các hoạt động kinh tế kể cả ngọai thương; giá cả, hối suất do thị trường tự do quyết định; ổn định hóa (stabilization) kinh tế vĩ mô, giảm chi tiêu chính phủ; và tư nhân hóa (privatization) doanh nghiệp quốc doanh. Ba biện pháp này được khuyến khích tiến hành đồng lọat trong thời gian ngắn. Các nhà phân tích gọi đây là Đồng thuận Washington (Washington Consensus).

Nếu cải cách theo Đồng thuận Washington là chiến lược cấp tiến có tính liệu pháp shock để cứu chữa ngay căn bệnh của thể chế kinh tế xã hội chủ nghĩa thì cải cách của Trung Quốc và Việt Nam có thể được gọi là tiệm tiến (gradualism, incrementalism). Nghĩa là tùy theo khu vực kinh tế mà áp dụng biện pháp cải cách khác nhau để giữ ổn định chính trị, xã hội và để không ai bị thiệt trong quá trình cải cách, như vậy tránh được sự chống đối cải cách của thế lực bảo thủ muốn duy trì quyền lợi đã có. Nói cụ thể, ít nhất là trong giai đoạn đầu, không tư nhân hóa doanh nghiệp quốc doanh, thay vào đó đẩy mạnh phát triển doanh nghiệp phi quốc doanh, kể cả đầu tư từ nước ngoài (FDI).

Chiến lược cải cách tiệm tiến nói chung được đánh giá cao không phải chỉ vì tính khả thi như vừa nói mà còn có hiệu quả về mặt cơ chế. Các cơ chế cần thiết cho kinh tế thị trường phải được xây dựng từng bước, cần thời gian. Trong khi các tiền đề này chưa hoàn chỉnh, thì không thể thực hiện cải cách toàn bộ trong thời gian ngắn.

Nhưng vấn đề ở đây là chiến lược cải cách tiệm tiến này nên kéo dài bao lâu. Ở giai đoạn nào thì phải chuyển sang một chiến lược cải cách với nội dung khác về chất với giai đoạn tiệm tiến? Vấn đề này phải được đặt ra vì hai lý do:

Thứ nhất, chiến lược cải cách tiệm tiến kéo dài quá lâu[89] sẽ nảy sinh các tệ hại làm kinh tế phát triển kém hiệu suất và gây bất công trong xã hội. Chẳng hạn sự tồn tại của doanh nghiệp nhà nước trong nhiều ngành kinh tế làm cản trở sự phát triển của doanh nghiệp tư nhân và những người quản lý, điều hành doanh nghiệp nhà nước lợi dụng những ưu đãi về đất đai, tín dụng để trục lợi trên thị trường tự do. Những người này còn cấu kết với quan chức để được nhiều ưu đãi đó, mặt khác doanh nghiệp tư nhân cũng khắc phục thế yếu bằng tăng cường quan hệ với quan chức tạo ra tình trạng tham nhũng.

Thứ hai, sau một giai đoạn phát triển và đã đạt một số thành quả (tương ứng với giai đoạn tăng trưởng ban đầu đã đề cập), cần có cải cách tòan diện để làm tiền đề cho giai đoạn phát triển bền vững. Cải cách tòan diện cũng có nghĩa là xây dựng một hệ thống cơ chế hòan chỉnh hơn, quy mô rộng hơn và phức tạp nhưng vững chắc so với giai đoạn tăng trưởng ban đầu. Đặc biệt khi kinh tế hội nhập mạnh vào thị trường thế giới, nhiều vấn đề phức tạp phát sinh đòi hỏi có cơ chế hữu hiệu để tận dụng cơ hội mới và để ngăn ngừa bất ổn định. Tổng hợp các nội dung này, Rodrik (2007) gọi đây là hệ thống cơ chế chất lượng cao (high quality institutions). Cụm từ này gọn, nói lên bản chất của vấn đề nên ta mượn dùng làm một trong những thuật ngữ chính của bài viết này.

Đặc tính về cơ chế của giai đoạn mới có thể tóm tắt như sau:

Một là, khác với giai đoạn trước trong đó tăng truởng chủ yếu do động viên, sử dụng các yếu tố sản xuất như lao động, tư bản, đất đai, giai đoạn mới này đòi hỏi phải tăng năng suất tổng hợp đa yếu tố dựa trên việc áp dụng công nghệ tiên tiến, cải tiến quản lý, giảm phí tổn giao dịch (transaction cost), v.v…

Dù trước thời đại tòan cầu hóa, một nền kinh tế muốn phát triển bền vững phải liên tục tăng sức cạnh tranh trên thị trường thế giới. Thị trường mở rộng, tham gia phân công quốc tế sâu hơn và do đó sức cạnh tranh phải mạnh hơn là điều kiện phát triển sâu và bền vững. Ở thời đại tòan cầu hóa, các đặc tính này càng quan trọng hơn.

Hai là, sang giai đoạn mới, kinh tế thị trường phải phát triển sâu rộng hơn, hệ thống tài chính tiền tệ phức tạp hơn, dòng vốn lưu thông đa dạng hơn, nên vấn đề ổn định phải được quan tâm. Mặt khác, do sự tham gia phân công quốc tế và hội nhập với thế giới ngày càng mạnh, kinh tế dễ biến động theo những thay đổi trên thị trường thế giới.

Như vậy, để phát triển bền vững, phải xây dựng một cơ chế, một hệ thống các chính sách, chiến lược khác về chất và ở trình độ cao so với giai đoạn trước. Những cơ chế, chính sách này bao gồm các điểm chính như sau: (1) tăng cường sự minh bạch (transparency), tăng khả năng dự đoán (predictability) và tăng năng lực quản lý nhà nước (governance) để vừa giảm sự bất xác định, giảm sự rủi ro đối với nhà đầu tư, để họ mạnh dạn tiến vào những lãnh vực mới (do đó cơ cấu kinh tế mới chuyển dịch nhanh), vừa tránh đầu cơ, tránh tham nhũng và giảm các chi phí giao dịch (transaction costs); (2) doanh nghiệp quốc doanh phải được cải cách triệt để, tạo sân chơi bình đẳng giữa các chủ thể kinh tế, tránh các tệ hại của chiến lược cải cách tiệm tiến quá lâu đã được đề cập; (3) có chính sách công nghiệp tích cực để xây dựng các ngành công nghiệp có lợi thế so sánh động[90] , như vậy vừa chuyển dịch cơ cấu lên cao vừa cạnh tranh được trên thị trường thế giới; (4) trong các loại thị trường, thị trường lao động thường hoạt động ít hiệu quả vì manh mún, có sự không ăn khớp trong cung cầu giữa các loại lao động hoặc giữa các vùng. Do đó cần có chính sách về đào tạo, hạ tầng xã hội để xóa hoặc giảm sự bất ăn khớp đó; (5) chấn hưng giáo dục, nghiên cứu khoa học, đẩy mạnh ứng công nghệ cần có chính sách, cơ chế thích đáng của nhà nước.

Vì tính chất phức tạp của kinh tế trong giai đoạn này, cơ chế trên cơ bản cũng khác giai đoạn trước. Như trên đã nói, ở giai đoạn trước, nhà nước chỉ cần nới rộng các quy chế và ban hành các luật lệ liên hệ là các tác nhân kinh tế hăng hái hoạt động. Trên một ý nghĩa, việc quyết định các chính sách có thể có tính tập trung. Nhưng ở giai đoạn sau, việc tư vấn tham gia từ các tầng lớp, các chủ thể kinh tế là cần thiết. Sự tham gia của dân chúng, cụ thể qua các nhà ngôn luận, học giả, đại diện doanh nghiệp, đại diện giới lao động, sẽ tránh được tình trạng một số chính trị gia và quan chức lợi dụng thông tin và quyền lực họ có để đưa ra những chính sách, những dự án, kế họach có lợi cho họ chứ không nhằm phục vụ lợi ích của đa số dân chúng, không nhằm mục đích phát triển.

Cơ chế chất lượng cao còn đòi hỏi các điều kiện như năng lực của quan chức, sự độc lập của tòa án, tính độc lập của ngân hàng trung ương, chính sách thu chi ngân sách minh bạch, có cơ chế giám sát tài chính đối với doanh nghiệp nhà nước và các hoạt động kinh tế công.

Trở lại Hình 12.1, giả thuyết ở đây là nếu cơ chế chất lượng cao như vừa phân tích được nhà nước ý thức xây dựng thì kinh tế sẽ phát triển bền vững (diễn tả bằng đường CD), ngược lại nếu không có cơ chế chất lượng cao thì kinh tế có thể trì trệ lâu dài, không cất cánh vào giai đoạn phát triển bền vững (đường CE).[91]

III. CƠ CHẾ CHẤT LƯỢNG CAO ĐỂ PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG: VẤN ĐỀ CỦA VIỆT NAM

Đối với Việt Nam, trước Đổi mới là thời kỳ kinh tế chủ yếu là nông nghiệp (chiếm hơn 70% lao động) nhưng năng suất rất thấp, lương thực không đủ, phải nhập khẩu. Tỷ lệ tiết kiệm (trong GDP) hầu như bằng không và tỷ lệ đầu tư rất thấp, vốn đầu tư chủ yếu nhờ viện trợ của Liên Xô cũ và các nước Đông Âu. Hơn nữa, ít nhất 60% dân số là nghèo (sống dưới tuyến nghèo – poverty line). Do đó, vào cuối thập niên 1980, Việt Nam vừa là nước kém phát triển, đứng trước nguy cơ của cái bẫy nghèo, vừa là nước có nền kinh tế theo thể chế xã hội chủ nghĩa. Nhìn một cách khái quát, giai đoạn từ cuối thập niên 1980 đến nay là giai đoạn vừa phải giải quyết các vấn đề phát triển (development) vừa nỗ lực chuyển sang kinh tế thị trường (transition). Gần 25 năm đổi mới, trên cơ bản Việt Nam đã vượt khỏi cái bẫy nghèo và quá trình cải cách chuyển sang kinh tế thị trường đã đạt được một số thành quả. Từ thuật ngữ đã được đề cập ở trên, có thể nói, Việt Nam đã hoặc sắp kết thúc giai đoạn tăng trưởng ban đầu(đương ở gần điểm C trong Hình 12.1).

Trong giai đoạn qua, cơ chế, chính sách của Việt Nam có những đặc tính gì? Như đã nói ở mục 1, Việt Nam và Trung Quốc theo chiến lược cải cách tiệm tiến. Tuy nhiên, trong khi Trung Quốc thực hiện chiến lược này một cách tích cực và do đó có hiệu quả hơn, thì Việt Nam đã quá chậm chạp và thận trọng. Trung Quốc đến năm 1993 mới thực sự cải cách doanh nghiệp quốc doanh (SOEs) nhưng doanh nghiệp ngoài quốc doanh và FDI được đẩy mạnh, ngày càng chiếm ưu thế trong sản xuất và xuất khẩu. Việt Nam thì vừa bảo hộ SOEs nhưng đồng thời, ít nhất cho đến khoảng năm 2000, cũng cảnh giác doanh nghiệp tư nhân và FDI. Do đó kinh tế Việt Nam không phát triển mạnh mẽ bằng Trung Quốc. Dù vậy, thành quả 20 năm Đổi mới của Việt Nam cũng nên được ghi nhận. Nông nghiệp phát triển một bước, xuất khẩu nông thủy sản và hàng công nghiệp nhẹ tăng mạnh, tỷ lệ hộ nghèo giảm liên tục.[92]

Về mặt cơ chế, chính sách, giai đoạn vừa qua có tính chất cởi trói những ràng buộc để các tác nhân, các chủ thể kinh tế có điều kiện phát huy năng lực sản xuất. Khoán 10 trong nông nghiệp (Nghị quyết số 10 của Bộ Chính trị năm 1988), Luật đầu tư nước ngoài (tu chỉnh nhiều lần) và Luật doanh nghiệp (tu chỉnh nhiều lần) đều nhằm cởi trói dần các ràng buộc đối với hoạt động của doanh nghiệp. Do đó, các cơ chế được xây dựng không khó khăn, phần lớn chỉ là quyết tâm chính trị của lãnh đạo. Nhưng nếu các chính sách, cơ chế này được xây dựng và thực thi nhanh hơn, dứt khoát hơn thì tốc độ tăng trưởng cao hơn nhiều.[93] Mặt khác, nếu chiến lược cải cách tiệm tiến được thực hiện trong thời gian ngắn hơn và chuẩn bị một cơ chế chất lượng cao hơn thì có lẽ kinh tế Việt Nam đã tránh được những khó khăn như hiện nay và đã bắt đầu chuyển sang giai đoạn phát triển bền vững.

Tổng hợp nhưng điểm về lý luận ở mục II và xét đến giai đoạn phát triển của Việt Nam hiện nay, ta thấy ngay là phải cần xây dựng một hệ thống cơ chế chất lượng cao mới phát triển bền vững trong giai đoạn tới. Trước hết phải hiểu và thực hiện cho được những tiền đề của cơ chế chất lượng cao, sau đó tùy theo nhu cầu phát triển của từng giai đoạn mà có những cơ chế cụ thể, những chính sách, chiến lược cần thiết.

Từ những phân tích ở các phần trước tôi thấy có ba tiền đề để có cơ chế chất lượng cao.

Một là, bảo đảm tính dân chủ trong việc hoạch định các chiến lược, chính sách. Lãnh đạo chính trị quyết định cuối cùng và chịu trách nhiệm về quyết định nhưng phải trên cơ sở bàn bạc rộng rãi giữa các chuyên gia, giới ngôn luận và các thành phần khác của xã hội. Tham gia là một thuật ngữ được các nghiên cứu về cơ chế nhấn mạnh và nghiên cứu thực chứng cho thấy chiến lược, chính sách về các vấn đề phát triển nếu có sự tham gia của các thành phần xã hội liên hệ đều mang lại hiệu quả cao. Ngay cả những dự án nhỏ trong viện trợ (như xây đường, cầu), hiệu quả và tính bền vững cũng được bảo đảm nếu có sự tham gia của cư dân liên hệ trong quá trình thiết kế, thực thi dự án. Cơ chế bảo đảm tham gia (participatory institutions) có chức năng ngăn ngừa những quyết định, những chính sách phục vụ các nhóm lợi ích, đi ngược lại lợi ích chung của đất nước, của đông đảo dân chúng.

Hai là, ý kiến của chuyên gia, giới kỹ trị không bị chính trị chi phối. Chính trị gia không đưa ra kết luận trước để giới chuyên gia phải tìm cách chứng minh kết luận đó mà quy trình phải ngược lại, chuyên gia, giới kỹ trị phải được tự do nghiên cứu, phân tích và đề xuất chính sách, chiến lược; lãnh đạo chính trị sẽ cân nhắc, chọn lựa chính sách, chiến lược và chịu trách nhiệm về sự chọn lựa đó.

Ba là, phải có đội ngũ quan chức giỏi thật sự để quá trình đặt ra các chính sách và thực hiện chính sách có hiệu quả. Chế độ thi tuyển công khai, nghiêm minh và chế độ đãi ngộ thỏa đáng là điều kiện để có đội ngũ quan chức vừa có năng lực vừa cảm nhận được sứ mạng cao cả của mình và tránh được tệ nạn tham nhũng. Gần 15 năm trước, tôi đã đưa kiến nghị là nhà nước nên chọn một ngày trong năm làm ngày thi tuyển nhân tài ra làm việc nước.[94] Những môn thi cơ bản liên quan đến văn hóa, triết học, lịch sử, luật pháp và hành chính vì những quan chức sẽ giữ vai trò lãnh đạo trong tương lai phải am hiểu về các lĩnh vực đó. Một khi đã có trình độ nhất định về các mặt cơ bản đó, họ có thể học thêm về các chuyên ngành cần thiết khi được phân bổ vào công việc cụ thể. Ở những nước như Nhật và Hàn Quốc, những người tốt nghiệp loại xuất sắc tại các đại học danh tiếng, phải học thêm các môn nói trên, mới có thể thi đỗ vào các kỳ thi tuyển quan chức nhà nước.

Về cơ chế, chính sách cụ thể, trước mắt có hai vấn đề sau đây cần được quan tâm cải cách và xây dựng chiến lược:

Thứ nhất, cần sớm chấm dứt tàn dư của chiến lược cải cách tiệm tiến, cụ thể là phải triệt để cải cách khu vực doanh nghiệp nhà nước. Như mọi người đã thấy khu vực này ngày càng phình ra, đầu tư lung tung vào mọi ngành, nhất là trong đó không ít những dự án có tính đầu cơ. Hành động của khu vực này trở thành một trong những nguyên nhân dẫn đến lạm phát và bất ổn vi mô hiện nay. Cần minh bạch hóa tài chính, có cơ chế kiểm soát tài chính, thẩm tra các dự án đầu tư của khu vực này. Thiết lập cơ chế thống quản doanh nghiệp (corporate governance) trong đó xác lập mục tiêu hoạt động của công ty, có cơ chế kiểm soát, đánh giá thành quả của công ty và ban giám đốc phải chịu sự thưởng hoặc phạt (kể cả bị cách chức) về thành quả này. Ngoài ra, trừ những ngành cung cấp dịch vụ công cộng, doanh nghiệp nhà nước phải từng bước tư nhân hóa, cổ phần hóa; trong lúc chưa cổ phần hóa cũng phải hoạt động theo cơ chế thị trường chịu sự hạn chế khắt khe của ngân sách (hard budget constraint), nghĩa là không được ưu đãi đặc biệt về đất đai và vốn, và không được bù lỗ khi làm ăn thua lỗ.

Hai là, như trên đã nói, cơ chế trong giai đoạn tăng truởng ban đầu, giai đoạn cải cách tiệm tiến rất đơn giản vì chủ yếu chỉ cởi trói các ràng buộc, hành lang pháp lý cũng không phức tạp, nhưng để phát triển bền vững trong giai đoạn tới, nhất là thời kỳ cạnh tranh quốc tế ngày càng gay gắt, phải có cơ chế xây dựng, nuôi dưỡng các ngành có lợi thế so sánh động (xem lại chú thích số 7) để ngày càng chuyển dịch cơ cấu lên cao hơn. Ở đây chính sách công nghiệp phải được chú trọng và nghệ thuật tạo mối quan hệ hiệu quả giữa nhà nước và doanh nghiệp là tiền đề của thành công.

Ba tiền đề và hai chính sách cụ thể trên đây là nội dung của cơ chế chất lượng cao cần thiết để VN bước vào giai đoạn phát triển ổn định, bền vững, đưa kinh tế cất cánh vào quỹ đạo phát triển nhanh.

IV. CHIẾN LƯỢC TỪ NĂM 2011: TRÁNH CÁI BẪY THU NHẬP TRUNG BÌNH

Gần đây ở Việt Nam “cái bẫy của nước thu nhập thu bình” được bàn đến nhiều nhưng chưa ai đưa ra một khung phân tích dễ hiểu và chưa thấy các nhà hoạch định chiến lược đặt thành một bức xúc thật sự để có chính sách đối phó cụ thể.Trong Chiến lược phát triển kinh tế xã hội 2011-2020 đưa ra trong Đại hội XI của Đảng Cộng sản Việt Nam cũng không đề cập đến điểm này.Mục II của bài này đã đưa ra một khung phân tích cho vấn đề bẫy thu nhập trung bình. Mục III dựa trên khung phân tích đó để đánh giá quá trình Đổi mới ở Việt Nam và nhu cầu cải cách trong giai đoạn tới. Mục 3 này sẽ đề khởi các chiến lược, chính sách cụ thể áp dụng cho giai đoạn một thập niên kể từ năm 2011.

Việt Nam vừa đạt mức thu nhập trung bình thấp, và đến khoảng năm 2020 có lẽ sẽ đạt mức thu nhập trung bình cao (GDP đầu người trên 3.000 USD). Vấn đề là sau đó Việt Nam có thể tiếp tục phát triển bền vững để trở thành nước có thu nhập cao trong những thập kỷ sau đó không hay là sẽ rơi vào bẫy thu nhập trung bình. Trong lịch sử kinh tế thế giới, rất ít nước đã vượt qua cái bẫy này. Về mặt lý luận cái bẫy này cũng đã được chứng minh (Mục II). Từ kinh nghiệm các nước và từ phân tích lý luận ta thấy khả năng Việt Nam sa vào bẫy thu nhập trung bình rất cao. Con đường thoát khỏi cái bẫy này tùy thuộc vào nỗ lực giáo dục đào tạo, nghiên cứu khoa học, công nghệ và việc xây dựng một thể chế chất lượng cao liên quan đến hiệu suất của bộ máy hành chính, quan hệ lành mạnh và có hiệu quả giữa nhà nước và thị trường, liên quan đến việc xây dựng một xã hội pháp trị.

4.1. Mục tiêu của Chiến lược phát triển kinh tế xã hội 2011-2020

Mục tiêu không nên dàn trải mà tập trung vào vài trọng điểm có tính chiến lược. Các trọng điểm đó được thực hiện thành công sẽ lan tỏa ra các mặt khác và do đó các mục tiêu khác cũng sẽ đạt được. Ngoài ra, trừ một vài trường hợp đặc biệt, không nên đưa ra chỉ tiêu số lượng và xem đó như tiêu chí phải đạt được (như tốc độ tăng GDP), mà nên trực tiếp nhắm vào việc giải quyết các vấn đề cốt lõi đã nêu. Tốc độ tăng trưởng chính là kết quả của các nỗ lực này.

Theo tôi trong thập niên tới chiến lược phát triển nên đưa ra ba mục tiêu sau:

a. Toàn dụng lao động, đến năm 2020 trên căn bản không còn ai phải lo không có việc làm, không còn phụ nữ muốn lấy chồng người nước ngoài vì lý do kinh tế, không có ai muốn đi lao động nước ngoài một cách bất đắc dĩ vì không có một chọn lựa nào khác.

b. Trong trung hạn (đến năm 2015), phải có nhiều ngành công nghiệp có sức cạnh tranh quốc tế. Đây là mục tiêu đối phó với trào lưu mậu dịch tự do đang trở thành trào lưu chủ đạo ở vùng Đông Á. Mục tiêu này là một trong những tiền đề để đạt mục tiêu toàn dụng nhân công, và cũng là tiền đề để Việt Nam trở thành nước công nghiệp vào năm 2020. Sự chuyển dịch cơ cấu công nghiệp lên cao hơn cũng là tiền đề để thoát khỏi bẫy thu nhập trung bình.

1. Trong trung và dài hạn, phải chuẩn bị đủ các tiền đề khác (về giáo dục, đào tạo, v.v…) để ngăn ngừa được cái bẫy thu nhập trung bình. Chỉ tiêu định lượng (tốc độ phát triển, GDP đầu người,.. ) không cần đưa ra nhưng các mục tiêu nói trên được thực hiện sẽ cho thấy kinh tế phát triển ở tốc độ cao và bền vững. Các chỉ tiêu định lượng thuộc loại này có thể đưa ra nhưng là để tham khảo chứ không phải là mục tiêu phải đạt cho được.

4.2. Chính sách, biện pháp để đạt các mục tiêu

Có ba cụm chính sách liên quan mật thiết với nhau: Thứ nhất, trong ngắn và trung hạn phải tạo ra một khí thế đầu tư mạnh mẽ và hiệu quả, kể cả thu hút đầu tư từ nước ngoài, để vừa liên tục tạo ra công ăn việc làm, vừa sớm xác lập vị trí của một nước sản xuất hàng công nghiệp. Với các chính sách này, Việt Nam sẽ đứng vững được trong dòng thác của trào lưu mậu dịch tự do ở Đông Á, tránh áp lực từ sự trỗi dậy của Trung Quốc. Thứ hai, chấn hưng giáo dục, phát triển khoa học, công nghệ bằng các chính sách cụ thể, quyết liệt, để bảo đảm cung cấp nguồn nhân lực có chất lượng cao, đưa trình độ khoa học và công nghệ của đất nước ngang tầm với nhiều nước trong khu vực, chuẩn bị chuyển sang nền kinh tế tri thức. Thứ ba, hiệu suất hóa bộ máy hành chính, đưa ra biện pháp cụ thể về chế độ thi tuyển quan chức các cấp và cải cách tiền lương, và có cơ chế cụ thể xây dựng nhà nước pháp quyền, dân chủ. Các cụm chính sách này là những điều kiện để tránh cái bẫy của nước thu nhập trung bình.

Dưới đây nói thêm về ba cụm chính sách này.

a/ Tạo ra khí thế đầu tư mạnh mẽ và hiệu quả

Cải thiện triệt để môi trường đầu tư, tạo điều kiện để doanh nghiệp tiếp cận các nguồn lực như vốn, đất, thông tin, kèm theo các chính sách về thuế, tín dụng để khuyến khích các dự án đầu tư có chất lượng cao; cần xây dựng các khu công nghiệp có chất lượng, cải thiện thị trường lao động để thu hút FDI. Cải thiện thị trường vốn và thị trường đất đai để thúc đẩy đầu tư trong nước, nhất là đầu tư của các doanh nghiệp nhỏ và vừa. Đây cũng là các chính sách cụ thể để hoàn thiện cơ chế thị trường.

Cần đưa ra các biện pháp quyết liệt để giảm chi phí hành chính của doanh nghiệp. Chí phí hành chính chủ yếu là phí tổn cho các thủ tục hành chính, bao gồm cả chi phí cụ thể và thì giờ bỏ ra để có giấy phép mở rộng hoạt động, để đóng thuế, để nhận hàng ở kho bãi, v.v… Vấn đề này không mới và nhà nước cũng đã nỗ lực cải thiện. Nhưng tình trạng không thay đổi bao nhiêu, nhất là so sánh với các nước thì thấy đây vẫn còn là yếu tố lớn làm giảm tinh thần khởi nghiệp của doanh nghiệp trong nước và làm xấu môi trường đầu tư đối với doanh nghiệp nước ngoài. Ở lãnh vực này nên đưa ra chỉ tiêu định lượng (cải thiện vị trí của Việt Nam trong các đánh giá quốc tế về môi trường đầu tư, sự minh bạch của chính sách, tham nhũng,...) và thực hiện cho bằng được trong 3-4 năm.

Nhiều mặt hàng nông sản phải xuất khẩu ở dạng thô vì để chế biến phải có vốn đầu tư dài hạn nhưng nông dân và doanh nghiệp nhỏ và vừa hầu như không thể vay vốn này. Doanh nghiệp nhỏ và vừa trong lãnh vực công nghiệp cũng vậy. Họ không có vốn để tân trang thiết bị, mua công nghệ mới. Các doanh nghiệp tư nhân có xu hướng phụ thuộc vào nguồn vốn không chính thức (vốn tự tích lũy hoặc vay của họ hàng, bạn bè). Nguyên nhân của tình trạng này là do các ngân hàng quốc doanh có khuynh hướng chỉ cho vay ưu đãi đối với doanh nghiệp quốc doanh, nhất là các doanh nghiệp lớn. Một nguyên nhân nữa là khả năng thẩm định dự án tại các ngân hàng không cao nên họ ngại cho doanh nghiệp nhỏ và vừa vay.

Cần có chính sách kiểm tra, phân tích tình hình cho vay vốn của các ngân hàng quốc doanh và có đối sách cụ thể. Bồi dưỡng cán bộ có khả năng thẩm định dự án đầu tư, khả năng thẩm định độ rủi ro của các doanh nghiệp nhỏ và vừa cũng quan trọng. Phần lớn các biện pháp, chính sách để hoàn thiện thị trường vốn này cần thực hiện trong 2-3 năm tới.

Đối với hoạt động của doanh nghiệp, thị trường lao động hiện nay có vấn đề không ăn khớp giữa cung và cầu: Ở các khu công nghiệp tại các thành phố lớn bắt đầu có hiện tượng thiếu lao động, doanh nghiệp khó tuyển dụng số lao động cần thiết, mặc dù ở nông thôn vẫn còn lao động dư thừa. Nguyên nhân là do thiếu thông tin cung cầu lao động, thiếu các dịch vụ liên quan đến lao động như trung tâm giới thiệu việc làm chẳng hạn. Một nguyên nhân nữa là chất lượng lao động (trình độ văn hóa, trình độ chuyên môn, khả năng tiếp thu tri thức về hoạt động của doanh nghiệp,...) không đáp ứng nhu cầu của doanh nghiệp.

Biện pháp để cung cấp lao động một cách ổn định phải bao gồm chính sách ngắn hạn và chính sách trung, dài hạn. Trong ngắn hạn, chính phủ cần chỉ đạo các địa phương (tỉnh, huyện) liên kết và phối hợp với các khu công nghiệp để xây dựng một cơ sở dữ liệu về cung cầu người lao động và thực hiện các hợp đồng môi giới và giới thiệu công việc. Chính quyền địa phương phải tích cực lập các văn phòng môi giới lao động tại các khu công nghiệp, theo dõi động thái về nhu cầu lao động và tổ chức cung cấp lao động tại địa phương mình.

Trong trung và dài hạn, cần có chính sách đẩy mạnh đào tạo trình độ cao đẳng và chuyên môn trung, cao cấp như khả năng thao tác máy móc, sửa chữa máy móc, tri thức về quản lý nhân sự, kế toán, tài chính, tiếp thị,… và khuyến khích các cơ sở đào tạo liên kết với doanh nghiệp để thực hiện các chương trình liên kết đào tạo và sử dụng lao động. Chính sách thuế để thúc đẩy quá trình này cũng nên được áp dụng. Chẳng hạn, xây dựng chế độ lấy chi phí đào tạo nhân viên của các doanh nghiệp để khấu trừ thuế (các doanh nghiệp lựa chọn nhân viên của mình để cử đến các trường cao đẳng, trường chuyên môn học tập trong một thời gian và phí tổn đó được khấu trừ khi khai thuế).

Một yếu tố khác làm yếu sức cạnh tranh của nền công nghiệp Việt Nam là chi phí vận tải cao. Việc xây dựng đường bộ cao tốc và các cảng biển bị trì trệ, và đầu tư cho các công trình công cộng này thường bị phân tán ở các địa phương. Trong nước thì chi phí nhân sự và thu mua nguyên liệu từ các địa phương về đến các khu công nghiệp cũng cao vì hệ thống giao thông chưa được hoàn chỉnh. Cần đầu tư thích đáng cho việc xây dựng cơ sở hạ tầng giao thông trực tiếp phục vụ sản xuất. Vấn đề thiếu điện và tình trạng bất ổn định trong cung cấp điện cũng làm giảm sức cạnh tranh của doanh nghiệp. Cần hoãn lại những công trình tốn kém nhiều vốn mà chưa cần thiết để ưu tiên ngân sách cho việc xây dựng hạ tầng giao thông và cung cấp đủ và ổn định điện năng cho hoạt động sản xuất của doanh nghiệp.

Cụ thể về việc xây dựng hệ thống hạ tầng giao thông, cần ưu tiên nâng cấp, cải thiện đường sắt Thống nhất, mở rộng đường sắt phổ thông đến các tỉnh đồng bằng sông Cửu Long và các tỉnh ở miền Bắc. Đường bộ cao tốc cũng nên được xây dựng theo hướng này. Ngoài ra,quan tâm xây dựng hệ thống đường bộ nối các vùng nông thôn đến các xương sống của đường bộ cao tốc và đường sắt phổ thông. Hệ thống hạ tầng giao thông này cùng với nỗ lực cải thiện giáo dục đào tạo như đề cập ở dưới sẽ có tác dụng thúc đẩy phát triển nông thôn, một trong những điều kiện để đạt mục tiêu toàn dụng lao động.

b/ Cụ thể hóa các biện pháp làm cho giáo dục, đào tạo và khoa học công nghệ là quốc sách hàng đầu

Thực hiện triệt để miễn phí bậc tiểu học và trung học cơ sở (chậm nhất là đến năm 2015) và trung học phổ thông (đến năm 2020). Song song với việc nâng cấp các trường đại học đang có, cần có ngay kế hoạch xây dựng một hoặc hai trường đại học chất lượng cao, trong đó nội dung giảng dạy, cơ chế quản lý, và trình độ giáo sư cũng như tiêu chuẩn đãi ngộ tương đương với các trường đại học tiên tiến ở châu Á (có kế hoạch cụ thể sớm để chậm nhất là khoảng năm 2015 các trường đại học này có thể bắt đầu hoạt động). Về các trường đại học và trường cao đẳng ngoài công lập, cần có biện pháp chấn chỉnh giải quyết ngay những nơi không đủ chất lượng và có quy chế để ngăn ngừa hiện tượng kinh doanh giáo dục hiện nay. Ngoài ra, cần ban hành các sắc thuế khuyến khích doanh nghiệp và những cá nhân có tài sản đóng góp vô vị lợi (chủ yếu là tặng không) cho sự nghiệp giáo dục. Những vấn đề này cũng cần có kế hoạch thực hiện cụ thể trước năm 2015.

Như báo chí đã phản ánh, Việt Nam đang có sự lãng phí quá lớn trong xã hội, nhất là trong nhiều hoạt động liên quan đến lễ hội, tổ chức khen thưởng, nhận huân chương, v.v…, và nhiều hoạt động không mang lại lợi ích thực chất cho đại đa số dân chúng. So với trình độ phát triển của Việt Nam hiện nay và so với kinh nghiệm các nước thì tiêu chuẩn chi tiêu cho xe con, cho việc đi lại của lãnh đạo các cấp ở Việt Nam rất cao, còn nhiều dư địa để tiết kiệm, cắt giảm. Thêm vào đó, cần cắt giảm ngân sách dành cho các chuyến đi tham quan, khảo sát ở nước ngoài của cán bộ, quan chức ở trung ương và địa phương, mà ai cũng thấy là ít hoặc không cần thiết.

Cần có chương trình cụ thể giản lược các hoạt động ít cần thiết nói trên và tiết kiệm ngân sách hơn nữa thì mới có nguồn lực cho giáo dục, đào tạo. Trong nửa đầu của thập niên tới phải thực hiện cho bằng được chính sách này mới có thể xem giáo dục, đào tạo là quốc sách hàng đầu. Ngoài ra nên tăng cường các sắc thuế đặc biệt, đánh vào giai tầng sở hữu nhiều bất động sản và tiêu thụ hàng ngoại cao cấp để có ngân sách nhiều hơn cho giáo dục.

Cần có chính sách cụ thể để đến khoảng năm 2015 giải quyết cho bằng được vấn đề bằng giả, chấm dứt tệ nạn tiến sĩ giấy, lập lại kỷ cương về bằng cấp. Cần có chương trình cụ thể cải thiện hẳn vấn đề giáo dục tại chức (chỉ đề bạt quan chức theo trình độ đang có, chấm dứt tình trạng đề bạt xong rồi cho đi học để tiêu chuẩn hóa cán bộ, chỉ dùng ngân sách cho bồi dưỡng quan chức ngắn hạn, không cấp kinh phí đi học lấy bằng cấp cao hơn).

Về nghiên cứu khoa học, đây là lĩnh vực liên quan đến nhiều ngành chuyên môn, cần lập ngay một ban tư vấn gồm các nhà nghiên cứu hàng đầu trong và ngoài nước để giúp nhà nước rà soát lại các cơ chế liên quan đến hoạt động nghiên cứu khoa học, công nghệ và đưa ra chiến lược, chính sách nâng cao trình độ nghiên cứu và đào tạo. Nhiều ý kiến cho thấy hiện nay trình độ của ta còn thấp, mặt khác có sự lãng phí trong việc thực hiện ngân sách cho nghiên cứu khoa học. Cần có kế hoạch để khoảng năm 2015 giải quyết được các mặt yếu kém và tạo ra bước phát triển mới.

c/ Cải cách chế độ tiền lương và thực hiện việc thi tuyển quan chức

Đây là vấn đề cốt lõi của mọi vấn đề. Các chính sách dù hay nhưng không thể được thực hiện hiệu quả nếu không có một đội ngũ quan chức, một tầng lớp cán bộ hành chính từ trung ương đến địa phương có năng lực và phẩm chất đạo đức. Họ phải là những người được tuyển chọn nghiêm túc qua các kỳ thi định kỳ, cuộc sống của họ và gia đình phải được bảo đảm bằng tiền lương. Tiền lương cũng phải đủ sức hấp dẫn người có năng lực vào bộ máy công quyền. Nội dung các kỳ thi tuyển cho quan chức cấp trung trở xuống cũng cần chú trọng trình độ văn hóa và sự hiểu biết về luật pháp và cơ cấu hành chính. Quan chức cấp trung ương, cũng với nội dung ấy nhưng ở trình độ cao cấp hơn và thêm các môn chuyên môn cần thiết. Trình độ văn hóa và sự khó khăn phải vượt qua các cửa thi tuyển sẽ nâng cao khí khái và lòng tự trọng của quan chức, tránh hoặc giảm tệ nạn tham nhũng. Việc thi tuyển quan chức còn có tác dụng tạo niềm tin và động lực học tập cho giới trẻ vì ai cũng có cơ hội bình đẳng thi thố tài năng cho việc nước. Chế độ tiền lương và việc thi tuyển quan chức cần được thực hiện trong vòng 3-4 năm tới.

Chiến lược, chính sách chỉ cần xoay quanh các vấn đề cốt lõi nói trên cùng với quyết tâm thực hiện bằng các biện pháp cụ thể với lộ trình khả thi sẽ khơi dậy không khí phấn chấn, tin tưởng trong dân. Các nhà đầu tư trong và ngoài nước cũng sẽ yên tâm, tin tưởng ở tương lai kinh tế Việt Nam và tích cực đầu tư vào các lĩnh vực tận dụng các nguồn lực, nhất là nguồn nhân lực ngày càng có chất lượng cao. Qua đó, cơ cấu kinh tế Việt Nam sẽ ngày càng chuyển dịch lên cao, và đạt được mục tiêu toàn dụng lao động, tránh được khả năng rơi vào bẫy của nước thu nhập trung bình.

V. VÀI LỜI KẾT: “ĐI TẮT ĐÓN ĐẦU” BẰNG CƠ CHẾ CHẤT LƯỢNG CAO

Trên thế giới hiện nay có 50 nước có dân số trên 20 triệu. Trong đó, có 11 nước thuộc nhóm các nước có thu nhập cao (thu nhập đầu người trên 10.000 USD tính theo giá năm 2000), 13 nước còn ở trong vòng luẩn quẩn nghèo khó, chưa thoát ra được cái bẫy nghèo (vẫn còn ở gần điểm B trong Hình 1),[95] và 26 nước trên cơ bản đã thoát nghèo nhưng chưa thực sự cất cánh (có nước ở quanh điểm C, có nước vươn cao hơn điểm C nhưng bất ổn định nên có thể bị yếu tố cơ chế kéo trở lại điểm C, có nước trì trệ và tiến về điểm E trong Hình 12.1). Việt Nam về cơ bản đã thoát ra khỏi cái bẫy nghèo, thoát khỏi vị trí của nhóm thứ hai và chen vào nhóm thứ ba (tiến gần đến điểm C trong Hình 12.1). Với ý nghĩa đó, thành quả Đổi mới trong 20 năm qua là đáng ghi nhận. Nhưng nhìn chung ta chỉ mới kết thúc hoặc sắp kết thúc giai đoạn phát triển ban đầu, còn ở vị trí gần áp chót trong nhóm 26 nước kể trên. Hơn nữa, chất lượng phát triển của ta chưa tốt. Môi trường bị ô nhiễm, chất lượng cuộc sống ở các thành phố lớn bị ảnh hưởng bởi tiếng ồn, bụi và bất an về tai nạn giao thông, chênh lệch ngày càng tăng trong phân phối thu nhập và tài sản, v.v...

Như vậy Việt Nam hiện nay vừa phải cải thiện chất lượng tăng trưởng vừa phải nỗ lực đưa kinh tế cất cánh vào quỹ đạo phát triển bền vững. Nhưng Việt Nam có tiềm năng (quy mô và cơ cấu dân số, vị trí địa lý, sự thống nhất về văn hóa, ngôn ngữ, v.v…) nên nếu có cơ chế chất lượng cao thì các nguồn lực sẽ được động viên và phát huy có hiệu quả.

Từ đầu thập niên 1990, Việt Nam thường nhắc đến cụm từ “đi tắt đón đầu” trong hoàn cảnh phải nỗ lực để thoát khỏi nguy cơ tụt hậu. Nhưng các nhà lãnh đạo, các quan chức thường xem việc phát triển những ngành mũi nhọn, tiên tiến là con đường đi tắt đón đầu. Suy nghĩ này không hẳn đúng vì khó thống nhất ý kiến về ngành mũi nhọn cụ thể, chưa nói đến chuyện yếu tố chính trị thường chi phối sự chọn lựa đó và việc thực thi cũng dễ rơi vào tình trạng kém hiệu suất. Chí ít là phải có cơ chế chất lượng cao mới đưa ra được quyết định đúng đắn về ngành mũi nhọn, về việc thực thi chiến lược phát triển các ngành đó. Rốt cuộc theo tôi, cải cách cơ chế là bí quyết đi tắt đón đầu hiệu quả nhất.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Collier, Paul (2007), The Bottom Billion: Why the Poorest Countries Are Failing and What Can Be Done About It, Oxford University Press.

2. Kuznets Simon (1966), Modern economic growth: Rate, Structure and Spread, New Haven: Yale University Press.

3. North, Douglas C. (1990), Institutions, Institutional Change and Economic Performance, New York: Cambridge University Press.

4. Perkins, Dwight et al (2006), Economics of Development, 6th edition, New York: WW Norton

5. Rodrik, Dani (2007), One Economics Many Recipes, Princeton University Press.

6. Rostow, Walt W. (1960), The Stages of Economic Growth: A Non-Communist Manifesto, Second Edition, Cambridge: Cambridge University Press.

7. Trần Văn Thọ (1997), Công nghiệp hóa Việt Nam trong thời đại châu Á - Thái Bình Dương, NXB TP Hồ Chí Minh, VAPEC và Thời báo kinh tế

Sàii Gòn.

8. World Bank (2002), World Development Report 2002: Building Institutions for Markets, New York: Oxford University Press.

9. World Bank (2003), World Development Report 2003: Sustainable Development in a Dynamic World, New York: Oxford University Press.

13

QUAN ĐIỂM PHÁT TRIỂN KINH TẾ BỀN VỮNG THEO CƠ CHẾ CHẤT LƯỢNG CAO, PHÁT TRIỂN PHÂN CỰC VÀ CƠ SỞ LỰA CHỌN CÁC NGÀNH KINH TẾ CHỦ LỰC TẠI VIỆT NAM

GS.TS. Nguyễn Thị Cành

Khoa Tài chính - Ngân hàng

Trường ĐH Kinh tế - Luật, ĐHQG-HCM

Việt Nam đang trong quá trình hội nhập và thực hiện các mục tiêu chiến lược là đến năm 2020 đưa đất nước về cơ bản trở thành nước công nghiệp hóa. Để thực hiện các mục tiêu trên, Việt Nam cần một chiến lược phát triển theo hướng bền vững. Trong khuôn khổ bài viết này chúng tôi muốn bàn về phát triển bền vững theo cơ chế chất lượng cao, cơ cấu kinh tế hiện đại, phát triển phân cực và cơ sở lựa chọn phát triển các ngành chủ lực để đạt được mục tiêu phát triển kinh tế chung tại Việt Nam.

I. QUAN ĐIỂM PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG TRÊN CƠ SỞ CƠ CHẾ CHẤT LƯỢNG CAO VÀ CƠ CẤU KINH TẾ HIỆN ĐẠI PHÙ HỢP

Quan điểm phát triển bền vững cho Việt Nam gần đây được Chính phủ nêu ra như sau “Phát triển nhanh, hiệu quả và bền vững, tăng trưởng kinh tế đi đôi với thực hiện tiến bộ, công bằng xã hội và bảo vệ môi trường”. Nhiều nhà kinh tế, đặc biệt trong bài viết của GS. Trần Văn Thọ, Đại học Waseda – Tokyo (bản hiệu chỉnh của ấn bản 2008 trong cùng sách này — Lời chủ biên) đã chỉ ra rằng phát triển bền vững là phải chuyển từ cải cách tiệm tiến đến xây dựng cơ chế chất lượng cao. Theo đó, tác giả đề xuất mô hình phát triển của Rostow (1960) chia quá trình phát triển thành 5 giai đoạn: xã hội truyền thống, giai đoạn chuẩn bị các tiền đề để cất cánh, giai đoạn cất cánh, giai đoạn phát triển mạnh đưa đến sự thành thục của nền kinh tế, và cuối cùng là thời đại tiêu thụ đại chúng.

Khởi đầu là giai đoạn dài của một xã hội truyền thống trong đó dân số và lực lượng sản xuất tăng ở mức rất thấp, thu nhập đầu người hầu như cố định ở mức chỉ đủ để sinh tồn. Nền kinh tế lấy sản xuất nông nghiệp với năng suất thấp làm chủ đạo, tiết kiệm và đầu tư ở mức rất thấp, ít có khả năng tái sản xuất. Có thể nói đối với Việt Nam giai đoạn khởi đầu phát triển chậm chạp do chế độ phong kiến kéo dài và sau đó là chiến tranh triền miên. Đây là là giai đoạn phát triển trước, trong và sau chiến tranh, cho đến cải cách (năm 1986).

Nhờ có các chính sách cải cách dưới Đổi mới từ hơn hai thập kỷ vừa qua, Việt Nam đã hình thành các cơ chế khuyến khích huy động các nguồn lực gồm các nguồn lực bên trong và bên ngoài. Khi những chính sách Đổi mới phát huy hiệu quả, nền kinh tế Việt Nam bước sang giai đoạn tăng trưởng ban đầu – kinh tế thị trường sơ khai, cơ bản thoát khỏi đói nghèo. Thực hiện chính sách Đổi mới, Việt Nam đã hình thành các chính sách khuyến khích phát triển kinh tế tư nhân trong nước, huy động các nguồn vốn bên ngoài và cơ cấu lại khu vực doanh nghiệp nhà nước. Nền kinh tế Việt Nam đã chuyển từ cơ chế kế hoạch tập trung sang cơ chế thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa có sự quản lý của nhà nước. Trong giai đoạn này, kinh tế Nhà nước vẫn giữ vai trò chủ đạo trong cung cấp cơ sở hạ tầng kỹ thuật và xã hội, nắm các ngành công nghiệp then chốt. Giai đoạn tăng trưởng này đã tạo cho nền kinh tế dịch chuyển cơ cấu kinh tế theo hướng công nghiệp hóa và giúp Việt Nam về cơ bản đã thoát nghèo (tỷ lệ nghèo từ gần 60% xuống dưới 13% hiện nay). Giai đoạn tăng trưởng này gần giống như giai đoạn chuẩn bị các tiền đề để cất cánh theo lý thuyết của Rostow. Như vậy, giai đoạn tiếp theo của Việt Nam sẽ là cất cánh và phát triển bền vững theo mô hình Rostow. Tuy nhiên, để phát triển bền vững, phải xây dựng một cơ chế, một hệ thống các chính sách, chiến lược khác về chất và ở trình độ cao hơn so với giai đoạn trước. Đó là tạo ra cơ chế chất lượng cao hơn mới đưa ra được quyết định đúng đắn về ngành mũi nhọn, về việc thực thi chiến lược phát triển các ngành đó. Vì vậy, đẩy mạnh cải cách cơ chế là bí quyết để đạt hiệu quả nhanh nhất, đạt mục tiêu đến năm 2020 đưa nước ta về cơ bản trở thành nước công nghiệp.

Chúng tôi đồng tình với quan điểm của GS. Trần Văn Thọ, Đại Học Waseda - Tokyo (trong bài viết Từ cải cách tiệm tiến đến xây dựng cơ chế chất lượng cao: Điều kiện để phát triển vững ở Việt Nam, năm 2008) là để phát triển bền vững, phải xây dựng một cơ chế, một hệ thống các chính sách, chiến lược khác về chất và ở trình độ cao so với giai đoạn trước. Những cơ chế, chính sách này được GS. Trần Văn Thọ nhấn mạnh bao gồm các điểm chính như sau: (1) tăng cường sự minh bạch (transparency), tăng khả năng dự đoán (predictability) và tăng năng lực quản lý nhà nước (governance) để vừa giảm sự bất xác định, giảm sự rủi ro đối với nhà đầu tư, để họ mạnh dạn tiến vào những lĩnh vực mới (do đó cơ cấu kinh tế mới chuyển dịch nhanh), vừa tránh đầu cơ, tránh tham nhũng và giảm các chi phí giao dịch (transaction costs); (2) doanh nghiệp Nhà nước phải được cải cách triệt để, tạo sân chơi bình đẳng giữa các chủ thể kinh tế, tránh các tệ hại của chiến lược cải cách tiệm tiến quá lâu đã được đề cập; (3) có chính sách công nghiệp tích cực để xây dựng các ngành công nghiệp có lợi thế so sánh động, như vậy vừa chuyển dịch cơ cấu lên cao vừa cạnh tranh được trên thị trường thế giới; (4) trong các loại thị trường, thị trường lao động thường hoạt động ít hiệu quả vì manh mún, không ăn khớp trong cung cầu giữa các loại lao động hoặc giữa các vùng. Do đó cần có chính sách về đào tạo, hạ tầng xã hội để xóa hoặc giảm sự bất ăn khớp đó. (5) chấn hưng giáo dục, nghiên cứu khoa học, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ cần có chính sách, cơ chế thích đáng của nhà nước.

Thực ra, trong chiến lược phát triển kinh tế - xã hội của giai đoạn 10 năm trước (2000-2010), Việt Nam đã nhấn mạnh quan điểm “Đẩy mạnh công cuộc đổi mới, tạo động lực giải phóng và phát huy mọi nguồn lực”. Theo chúng tôi, trong 10 năm tới, quan điểm này vẫn nên tiếp tục duy trì. Tuy nhiên, khác với giai đoạn trước trong đó tăng trưởng chủ yếu do động viên, sử dụng các yếu tố sản xuất như lao động, tư bản, đất đai, giai đoạn mới đòi hỏi phải tăng năng suất lao động xã hội dựa trên áp dụng công nghệ tiên tiến, cải tiến quản lý, giảm chi phí giao dịch, v.v… Chúng tôi cho rằng các yếu tố quyết định cho lực lượng sản xuất mà chúng ta có thể thúc đẩy phát triển bao gồm:(1)cải cách thể chế, tái cấu trúc nền kinh tế đểtạo ra một bước nhảy vọt về tăng năng suất lao động xã hội; (2) nắm lấy và phát triển các tiến bộ khoa học, công nghệ sắc bén nhất của thời đại.Ở đây xuất hiện vai trò của khoa học công nghệ một cách rõ ràng và tất yếu. Thực chất tăng năng suất lao động xã hội là phát huy vai trò khoa học công nghệ, ứng dụng khoa học công nghệ một cách rộng rãi và có định hướng cho nền sản xuất, đồng thời quan tâm đào tạo nguồn nhân lực có trình độ ngày càng cao về khoa học công nghệ cũng như nâng cao đời sống vật chất và tinh thần cho người lao động.

Ngoài quan điểm nêu trên, phát triển bền vững, theo chúng tôi là phải tạo được một cơ cấu kinh tế hiện đại phù hợp dựa trên cơ sở thế mạnh của Việt Nam. Hiện đại, có nghĩa là phải có được các ngành công nghiệp hiện đại, tiên tiến đang phát triển của thế giới. Thế mạnh của Việt Nam chủ yếu là con người, tài nguyên và môi trường, bản sắc và truyền thống văn hóa dân tộc Việt Nam. Để phát triển bền vững, Việt Nam cần tạo một cơ chế phát huy các nguồn lực, thế mạnh để có được một cơ cấu kinh tế vượt trội về giá trị gia tăng, vượt trội về năng suất lao động. Muốn có cơ cấu kinh tế vượt trội về giá trị giá tăng phải thông qua chọn lọc các ngành hiện đại có giá trị gia tăng cao mà người Việt Nam có khả năng tiếp cận, sử dụng để đầu tư phát triển. Cơ cấu kinh tế vượt trội về năng suất lao động phải dựa vào việc nâng cao chất lượng trình độ nguồn nhân lực. Để phát triển bền vững, Việt Nam cần một cơ cấu công nghiệp có ba tầng trình độ phù hợp với quá trình hội nhập và đặc thù của nền kinh tế đất nước đó là trình độ công nghệ tiên tiến, trình độ công nghệ phổ cập và trình độ công nghệ đặc thù. Công nghệ tiên tiến để có các sản phẩm công nghiệp chất lượng cao và có giá trị gia tăng cạnh tranh thế giới. Công nghệ phổ cập là phổ cập trên thị trường toàn cầu, qua đó chúng ta có thể sử dụng nhằm khai thác nguồn lao động dồi dào, có đào tạo tay nghề, kết hợp tài nguyên trong nước và xuất khẩu. Công nghệ đặc thù là những ngành nghề truyền thống có tính chất và đặc điểm địa phương mà sản phẩm có nhu cầu trên thị trường trong và ngoài nước, nhất là phục vụ cho ngành du lịch, trang trí nội thất, xây dựng… Khi các ngành công nghiệp hiện đại, công nghiệp công nghệ cao phát triển thì chắc chắn các dịch vụ cao cấp cũng sẽ phát triển theo như dịch vụ thiết kế kỹ thuật, đóng gói linh kiện, dịch vụ kiểm định, đo lường điện tử, dịch vụ Internet, di động, thương mại điện tử, điều hành quản lý từ xa, tài chính, ngân hàng, bảo hiểm, thị trường chứng khoán, vốn đầu tư mạo hiểm, v.v…Các ngành dịch vụ cao cấp phát triển có tốc độ tăng trưởng nhanh, sẽ từng bước chuyển dịch, chiếm tỷ trọng cao trong cơ cấu kinh tế.

II. QUAN ĐIỂM PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG GẮN VỚI PHÁT TRIỂN PHÂN CỰC VÀ PHÁT TRIỂN NGÀNH CHỦ LỰC

Mục tiêu phấn đấu của một quốc gia là phát triển theo hướng bền vững, do đó cần có sự kết hợp thoả đáng giữa tăng trưởng kinh tế và phân phối thu nhập. Thực hiện mục tiêu trên có nghĩa là cùng với việc tạo ra môi trường đầu tư thuận lợi, phân bổ nguồn lực hiệu quả để thúc đẩy tăng trưởng kinh tế là phải đảm bảo tính công bằng trong phân phối thu nhập, tạo tiền đề cho phát triển cân đối giữa các vùng để khắc phục sự phân hóa quá mức về mức sống dân cư giữa các vùng, miền. Tuy nhiên, tùy theo giai đoạn phát triển và đặc điểm của từng vùng ở giai đoạn đầu quá độ từ mức phát triển thấp tiến dần lên cao, từ nền kinh tế nghèo nàn lạc hậu chủ yếu là nông nghiệp chuyển dịch dần sang công nghiệp và dịch vụ không thể có điều kiện phát triển đồng đều giữa các vùng như mong muốn. Điều này có nghĩa là với đặc điểm nền kinh tế khởi đầu còn thấp kém như Việt Nam, muốn thúc đẩy tốc độ tăng trưởng nhanh hơn phải xây dựng các cực phát triển, cũng như những ngành kinh tế chủ lực. Theo quan điểm của chúng tôi, cực phát triển thể hiện phát huy lợi thế phát triển của một vùng cùng với sự tập trung nguồn lực của quốc gia vào những vùng này để đẩy nhanh tốc độ tăng trưởng vùng, đồng thời có tác động lan tỏa kéo các vùng khác cùng phát triển. Ngành chủ lực là những ngành có lợi thế cạnh tranh và những ngành có khả năng lôi kéo thúc đẩy các ngành khác cùng phát triển.

Từ thực tiễn phát triển kinh tế Việt Nam cho thấy vai trò của các vùng động lực có thể thúc đẩy các vùng khác và toàn quốc gia phát triển. Quan điểm phát triển bền vững gắn với phát triển phân cực dựa trên các chính sách phát triển kinh tế vùng động lực, cực phát triển trong mối quan hệ phát triển kinh tế cả nước và khu vực có thể được dựa trên một số bằng chứng thực nghiệm và lập luận như sau:

Thứ nhất, theo lập luận của một số nhà kinh tế rút ra từ nghiên cứu thực nghiệm phát triển kinh tế tại các nước đang phát triển thì trong điều kiện nền kinh tế còn thấp kém phải chấp nhận có cực phát triển. Quan điểm này nhìn nhận trước mắt phải chấp nhận phát triển không đồng đều theo vùng lãnh thổ để có điều kiện từng bước tiến tới phát triển đồng đều trong tương lai. Với tư cách là một cực phát triển thì việc ưu tiên tập trung các nguồn lực nhất định cho cực phát triển trong giai đoạn hiện nay để đẩy mạnh phát triển kinh tế vùng và cả nước là cần thiết. Nếu không đầu tư đúng mức thì vai trò trung tâm của các cực sẽ không còn nữa, lúc đó sẽ ảnh hưởng đáng kể đến phát triển kinh tế vùng và cả nước.

Thứ hai, khi đã công nhận là một cực động lực phát triển thì phải có những chính sách khuyến khích nhất định nhằm phát huy những lợi thế so sánh thúc đẩy phát triển các ngành có lợi thế so sánh, các ngành có tác động đa ngành thu hút các ngành khác trong khu vực và cả nước cùng phát triển. Điều này sẽ có tác dụng tốt trong phát triển kinh tế của các vùng, địa phương kém phát triển, nơi có sản phẩm liên kết đầu vào và đầu ra với sản phẩm của các cực động lực như TP. Hồ Chí Minh (TP. HCM), Đà Nẵng, Hà Nội… Cụ thể nếu công nghiệp chế biến TP. HCM bị giảm mạnh sẽ có ảnh hưởng đến vùng nguyên liệu của Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL), cũng như thị trường tiêu thụ cả nước.

Cũng như chiến lược phát triển bền vững khởi đầu phải xây dựng được các cực phát triển, thì việc xây dựng các ngành kinh tế, ngành sản phẩm chủ lực trong chiến lược phát triển cũng rất quan trọng. Sản phẩm được coi là chủ lực, theo chúng tôi có thể phải đạt được một số yêu cầu sau đây:

Thứ nhất, phải là những sản phẩm có lợi thế cạnh tranh, có tỷ trọng xuất khẩu cao trong tổng kim ngạch xuất khẩu trong các năm gần đây hoặc đối với ngành mới phải có tỷ trọng tiềm năng lớn trong tổng kim ngạch xuất trong tương lai. Điều này lý giải rằng những sản phẩm có vị trí cao trong xuất khẩu là những sản phẩm có lợi thế cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

Thứ hai, là sản phẩm xuất khẩu và có đóng góp tỷ trọng cao trong GDP hoặc trong chỉ tiêu giá trị sản xuất ngành, của toàn bộ nền kinh tế.

Ngoài các ngành kinh tế chủ lực, còn có các ngành kinh tế động lực. Ngành kinh tế động lực ở đây được hiểu là những ngành có mối quan hệ liên ngành thúc đẩy các ngành khác phát triển, chẳng hạn các ngành thuộc cơ sở hạ tầng kỹ thuật và xã hội như hàng không, cảng biển, giao thông nói chung, giáo dục… Để biết được ngành kinh tế động lực phải dựa vào các hệ số liên kết ngành hay hệ số lan tỏa qua bảng cân đối liên ngành I/O.

2.1. Hệ số lan tỏa của các ngành công nghiệp qua Bảng I/O

Những ngành sản phẩm có hệ số lan tỏa lôi kéo hay thúc đẩy các ngành khác phát triển được tính theo bảng I/O qua hệ số liên kết ngược (backward linkages) và liên kết xuôi (forward linkages).

Liên kết ngược

Chúng ta đã biết tổng trị giá xuất lượng (Xi) của các ngành trong nền kinh tế có thể được xác định theo nhu cầu cuối cùng (F) dựa vào mô hình I/O:

X= [I-A]-1F (1)

Trong công thức này, tổng cột thứ j của ma trận nghịch đảo (I-A)-1 cho biết toàn bộ nhu cầu nhập lượng cần thiết từ tất cả các ngành đối với một đơn vị gia tăng trong nhu cầu cuối cùng của ngành thứ j. Và tổng hàng thứ i của (I-A)-1 cho biết sản lượng gia tăng trong tổng xuất lượng của ngành thứ i đối với một đơn vị gia tăng trong nhu cầu sau cùng của tất cả các ngành trong nền kinh tế. Nói cách khác, rij là nhu cầu trực tiếp và gián tiếp. Chính vì vậy, hiệu ứng trung bình trực tiếp và gián tiếp có thể được xem như là nhân tố để chỉ ra mức độ phụ thuộc của một ngành nào đó. Nếu rij là yếu tố thứ i,j của ma trận nghịch đảo, thì toàn bộ hiệu ứng liên kết ngược (TBLE) của mỗi yếu tố (bao gồm trực tiếp và gián tiếp) là:

TBLE = ∑irij (i=1,…,n) (2)

Do aij là yếu tố thứ i,j của ma trận hệ số chi phí trực tiếp, nên chúng ta có liên kết ngược gián tiếp của ngành thứ j là:

(j=1,…n) (3)

Để so sánh xung lực bình quân tạo ra bởi ngành thứ j với xung lực trung bình của toàn bộ nền kinh tế, chỉ số liên kết ngược được xác định như sau:

(4)

Trong đó, n là số lượng ngành trong nền kinh tế. Tử số của công thức trên cho biết xung lực bình quân của ngành thứ j lên trên các ngành khác liên quan trong hoạt động kinh tế khi có một sự thay đổi trong nhu cầu cuối cùng bởi một đơn vị. Và mẫu số diễn đạt xung lực bình quân của toàn bộ nền kinh tế khi nhu cầu cuối cùng của tất cả các ngành thay đổi một đơn vị. Chính vì vậy, nếu BLIj lớn hớn 11, thì xung lực bình quân của ngành thứ j lớn hơn xung lực bình quân của cả nền kinh tế. Điều này có nghĩa là việc đầu tư vào ngành thứ j sẽ tạo ra liên kết ngược lớn hơn liên kết ngược bình quân của nền kinh tế, và do đó sẽ kích thích một số lượng rất lớn các ngành khác phát triển theo. Việc đầu tư vào ngành thứ j sẽ tạo ra liên kết ngược thấp khi chỉ số BLIj nhỏ hơn 1. Mặt khác, để xác định mức độ phân tán về xung lực của mỗi ngành, hệ số biến thiên của liên kết ngược (BLCV) được sử dụng thông qua công thức sau đây:

(5)

Mức độ phân tán của từng ngành là cơ sở để xác định tính đồng đều trong mối quan hệ giữa một ngành nào đó với các ngành khác trong nền kinh tế. Hệ số này nhỏ thì mức độ đồng đều lớn và ngược lại.

Liên kết ngược có ý nghĩa quan trọng trong việc xác định những ngành mũi nhọn thông qua việc đo lường các chỉ số BLIj và BLCVj , tuy nhiên, liên kết xuôi cũng nên được xét đến để bổ sung ý nghĩa và làm mạnh hơn việc xác định những ngành mũi nhọn.

Liên kết xuôi

Nếu giá trị gia tăng của ngành thứ i thay đổi một đơn vị, thì xuất lượng của tất cả các ngành trong nền kinh tế sẽ thay đổi theo. Sự thay đổi này được xác định bằng cách cộng theo hàng hệ số rij trong ma trận nghịch đảo. Nói cách khác, tổng theo hàng thứ nhất trong ma trận (I-A)-1 cho biết, tổng thay đổi trong xuất lượng của tất cả các ngành để đáp ứng nhu cầu trực tiếp và gián tiếp phát sinh từ một đơn vị thay đổi trong giá trị gia tăng của ngành thứ nhất. Điều này có nghĩa rằng tổng theo hàng của hệ số rij của ma trận (I-A)-1 đo lường toàn bộ hiệu ứng liên kết xuôi (TFLE) của ngành thứ i và hiệu ứng này được diễn tả bởi công thức sau:

TFLEi = åjrjj (j=1,…,n) (6)

Nếu aij là yếu tố thứ i,j của ma trận hệ số chi phí trực tiếp, thì liên kết xuôi (IFLi) của ngành thứ i được xác định như sau:

(7)

Tương tự với trường hợp liên kết ngược, hệ số liên kết xuôi (FLIi) của ngành thứ i được xác định như sau:

(8)

Nếu FLIi lớn hơn 1, thì xung lực bình quân của ngành thứ i sẽ lớn hơn xung lực bình quân của nền kinh tế. Điều này có ý nghĩa rằng việc đầu tư cho ngành thứ i sẽ tạo ra liên kết xuôi rất lớn, và do đó sẽ kích thích một số lượng rất lớn các ngành khác phát triển theo. Tương tự, mức độ phân tán của ngành thứ i được xác định đối với liên kết xuôi như sau:

(9)

Hệ số này nhỏ chứng tỏ rằng việc đầu tư vào ngành này sẽ kích thích các ngành khác tăng trưởng đồng đều nhau và ngược lại.

Nhìn chung, ma trận nghịch đảo – ma trận Leontief – có thể giúp chúng ta đo lường liên kết ngược và xuôi thông qua các hệ số của nó. Các hệ số này diễn đạt những đòi hỏi trực tiếp và gián tiếp (giá trị sản lượng) của các ngành 1,…n, từ những ngành khác 1,…,n. Chính vì vậy, ma trận nghịch đảo là cơ sở để chúng ta xác định ngành nào là ngành có xung lực kích thích mạnh nhất đối với những ngành khác.

III. NHỮNG NGÀNH SẢN PHẨM CÓ HỆ SỐ LAN TỎA (LIÊN KẾT) CAO HIỆN NAY VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA

Dựa vào các bảng xuất nhập lượng (I/O) của Việt Nam năm 2000 và 2005 do Tổng cục Thống kê thiết lập với 112 ngành hay nhóm ngành sản phẩm, ta có thể xác định các hệ số liên kết ngược, liên kết xuôi hay hệ số lan tỏa của từng ngành, nhóm ngành sản phẩm.

Hiện nay có hai loại bảng I/O: bảng I/O cạnh tranh (competitive – import type) và bảng I/O phi cạnh tranh (non-competitive – import type). Trong bảng I/O cạnh tranh, ma trận hệ số chi phí trung gian trực tiếp bao gồm chi phí đầu vào là sản phẩm sản xuất trong nước và sản phẩm nhập khẩu. Như vậy việc phân tích mức độ lan tỏa và độ nhạy của nền kinh tế sẽ bị lẫn phần nhập khẩu, một ngành nào đó có độ lan tỏa cao chưa hẳn đã là ngành gây ảnh hưởng tích cực đến sản xuất mà chỉ kích thích nhập khẩu. Trong bảng I/O phi cạnh tranh, ma trận hệ số chi phí trung gian trực tiếp không bao gồm chi phí đầu vào là sản phẩm nhập khẩu, vì vậy khi khảo sát về mức độ lan tỏa và độ nhạy của một ngành sẽ phản ánh được ảnh hưởng của ngành đó đến sản xuất trong nước.

Như đã nêu, hệ số lan tỏa của ngành nào lớn hơn 1 có thể coi là ngành có xung lực hay độ lan tỏa lớn. Bảng phụ lục 1 tính hệ số lan tỏa cho thấy hệ số liên kết ngược hay hệ số lan tỏa của ngành nào lớn hơn 1 có thể coi là ngành có xung lực hay độ lan tỏa lớn. Ở đây xem xét các ngành sử dụng đầu vào trong nước phải dựa vào Bảng I/O phi cạnh tranh. Theo phụ lục Bảng 1 thì những ngành có hệ số lan tỏa lớn hơn 1 trong khu vực nông nghiệp – khu vực I gồm các ngành sản phẩm như chăn nuôi, nuôi trồng thủy sản, thủy lợi, chè, dịch vụ nông nghiệp… Tuy nhiên, trong khu vực nông nghiệp vẫn có ngành sản phẩm có hệ số lan tỏa trong bảng I/O cạnh tranh lớn hơn 1 như ngành hải sản đánh bắt, chăn nuôi heo, bò, dịch vụ nông nghiệp. Điều này có nghĩa trong nông nghiệp cũng còn các ngành sản phẩm phụ thuộc vào nhập khẩu (phân bón, thức ăn, máy móc nông nghiệp).

Trong khu vực III – thương mại dịch vụ chỉ có ngành dịch vụ hàng không là có hệ số lan tỏa lớn hơn 1, những ngành có hệ số lan tỏa gần bằng 1 như khoa học công nghệ, thương mại, du lịch, khách sạn, nhà hàng. Các ngành dịch vụ còn lại có hệ số lan tỏa nhỏ hơn 1. Điều này chứng tỏ nhiều ngành dịch vụ của Việt Nam hiện phát triển chưa thúc đẩy hay lôi kéo mạnh các ngành khác phát triển. Tuy nhiên, số liệu tính toán các hệ số lan tỏa từ bảng I/O năm 2005 so với năm 2000 cho thấy, hệ số lan tỏa của các ngành dịch vụ đều tăng lên như các ngành bưu chính viễn thông, tài chính, bảo hiểm…

Đối với khu vực II – khu vực các ngành công nghiệp chế biến và xây dựng, các ngành có hệ số lan tỏa cao gồm: các sản phẩm công nghiệp thực phẩm, các sản phẩm ngành vật liệu xây dựng, các sản phẩm ngành dệt-may-da (trừ chỉ và dệt thảm), công nghiệp giấy, gỗ, hóa hữu cơ, phân hóa học, sản xuất phương tiện đi lại (mô tô, xe gắn máy các loại, xe đạp…), sản phẩm từ kim loại, xây dựng dân dụng và xây dựng khác.

Tuy nhiên theo Bảng I/O cạnh tranh năm 2005 thì đa số các ngành công nghệ cao, máy móc thiết bị của Việt Nam đều có các hệ số lan tỏa khá cao lớn hơn 1,5. Nhiều ngành sản phẩm công nghiệp tiêu dùng trong bảng I/O cạnh tranh có hệ số lan tỏa lớn hơn 1 như hóa chất, bột giặt, thuốc chữa bệnh… (xem bảng 1, phụ lục). Điều này có nghĩa là Việt Nam chưa có các ngành phụ trợ tương xứng nên dù là ngành có tác động tích cực trong nền kinh tế lại bị phụ thuộc vào nước ngoài. Điều này cũng lý giải tại sao Việt Nam có cơ cấu nhập khẩu trên 90% là nhập khẩu phục vụ đầu vào cho sản xuất hàng xuất khẩu và tiêu thụ trong nước. Đây là lý do tại sao Việt Nam chưa giảm được nhập siêu.

IV. KẾT LUẬN

Từ các lập luận và cơ sở thực tế nêu trên, để đạt được các mục tiêu chiến lược và phát triển kinh tế theo hướng bền vững, Việt Nam cần thúc đẩy cải cách kinh tế theo cơ chế chất lượng cao, cấu trúc lại nền kinh tế để đạt được năng suất lao động vượt trội. Bên cạnh đó, cần chấp nhận phát triển phân cực, không cân đối ở giai đoạn trước mắt để đạt được phát triển cân đối, bền vững lâu dài trong tương lai. Để đạt được mục tiêu tăng trưởng tổng thể cao cần có chiến lược thúc đẩy các ngành động lực để lôi kéo các ngành khác phát triển, phát triển các ngành phụ trợ để giảm nhập siêu.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Department of Economic and Social Affairs – Statistical Office, Studies in Methods, Input – Output Tables and Analysis, United Natons, New York, 1973

2. Nguyễn Thị Cành và cộng sự, Áp dụng mô hình cân bằng tổng thể và mô hình kinh tế lượng trong phân tích, dự báo và xây dựng các mục tiêu chiến lược phát triển kinh tế Việt Nam đến năm 2020, NXB ĐHQG-HCM, 2010

3. GS. TS. Trần Văn Thọ, Từ cải cách tiệm tiến đến xây dựng cơ chế chất lượng cao: Điều kiện để phát triển bền vững ở Việt Nam, Đại Học Waseda – Tokyo, 2009.

4. Tổng cục Thống Kê – Các Bảng I-O, năm 2005 và 2007.

5. Trang website Điện tử Đảng cộng sản Việt Nam - www.cpv.org.vn.

PHỤ LỤC

Bảng 9.1: Thay đổi cấu trúc kinh tế thông qua chỉ số lan tỏa (Hệ số liên kết ngược)

STT

Ngành

I-O, 2000

I-O, 2000

I-O, 2005

I-O, 2005

Thay đổi cấu trúc của 2000 và 2005

Dạng cạnh tranh

Dạng phi cạnh tranh

Dạng cạnh tranh

Dạng phi cạnh tranh

BL

BL

BL

BL

1

Thóc các loại

0,9329

0,9721

0,8897

0,9475

-0,0253

2

Cao su

0,8510

0,8240

0,8135

0,8648

0,0495

3

Cà phê

0,9815

0,8436

0,9639

0,9743

0,1549

4

Mía

0,8249

0,8921

0,7759

0,8836

-0,0096

5

Chè

1,0186

0,9026

1,1311

1,0157

0,1253

6

Trồng trọt khác

0,7651

0,8463

0,7066

0,8269

-0,0228

7

Lợn

1,1979

1,3014

1,1766

1,2578

-0,0335

8

Bò

1,1626

1,2320

1,1250

1,1383

-0,0761

9

Gia cầm

1,0075

1,1315

0,9768

1,0878

-0,0386

10

Chăn nuôi khác

1,0360

1,1858

1,0513

1,1556

-0,0255

11

Thuỷ lợi

1,0444

1,0032

1,0529

1,0002

-0,0030

12

Dịch vụ nông nghiệp khác

1,1819

1,1121

1,1890

1,0918

-0,0183

13

Lâm nghiệp

0,8115

0,8659

0,7331

0,8334

-0,0375

14

Thuỷ, hải sản (đánh bắt)

1,3071

0,9274

1,4549

0,8865

-0,0442

15

Thuỷ hải sản (nuôi trồng)

0,8771

0,9599

0,9599

1,0358

0,0791

16

Than

0,7869

0,9138

0,8402

0,9463

0,0355

17

Quặng kim loại

0,9207

1,1204

0,8326

1,0436

-0,0685

18

Đá

0,9533

1,0221

0,9237

0,9855

-0,0358

19

Cát, sỏi

0,8117

0,9200

0,7981

0,9306

0,0116

20

Các loại khoáng khác

0,8375

0,9588

0,8290

0,9459

-0,0135

21

Dầu thô, khí tự nhiên

0,5938

0,8367

0,5461

0,8115

-0,0301

22

Thịt và sản phẩm từ thịt

1,0376

1,4231

0,9467

1,4203

-0,0019

23

Dầu mỡ động thực vật

0,8043

1,0946

0,6804

0,8833

-0,1930

24

Sản phẩm bơ sữa

1,1111

1,2139

1,0483

1,1987

-0,0125

25

Bánh mứt kẹo

1,1144

1,2160

1,0542

1,2575

0,0341

26

Rau quả chế biến

0,8885

1,1142

0,8481

1,0942

-0,0180

27

Rượu bia các loại

0,8827

1,0641

0,8041

1,0589

-0,0049

28

Bia các loại

0,9361

1,1032

0,9022

1,1167

0,0123

29

Nuớc uống không cồn

1,1023

1,0932

1,0844

1,0498

-0,0398

30

Đường các loại

0,9870

1,2473

0,9607

1,2166

-0,0246

31

Cà phê

0,8812

1,1322

0,7955

1,1980

0,0581

32

Chè các loại

0,9105

1,1374

0,8739

1,2578

0,1059

33

Thuốc lá

0,8319

1,0344

0,7698

1,0563

34

Các sản phẩm từ thuỷ sản

1,1412

1,3852

1,0946

1,3329

-0,0378

35

Gạo các loại

1,0278

1,4727

0,8885

1,4311

-0,0282

36

Lương thực, thực phẩm đã qua chế biến khác

1,0453

1,3506

0,9568

1,2692

-0,0603

37

Thuỷ tinh và các sản phẩm bằng thuỷ tinh

1,0080

0,9567

0,9920

0,9358

-0,0219

38

Gốm sứ và các sản phẩm bằng gốm sứ

1,1046

0,9795

1,0694

0,9807

0,0012

39

Gạch ngói các loại

1,0415

1,0454

1,0144

1,0601

0,0140

40

Xi măng

1,1919

1,2489

1,2262

1,2975

0,0390

41

Bê tông, sản phẩm khác từ xi măng, vữa

1,0839

1,1074

1,1138

1,1135

0,0055

42

Sản phẩm công nghiệp vật liệu xây dựng khác còn lại

1,0389

1,0914

1,0596

1,1080

0,0151

43

Bột giấy và các sản phẩm từ giấy

1,1425

1,1214

1,1517

1,0935

-0,0249

44

Gỗ, lâm sản và các sản phẩm từ lâm sản

0,9374

1,1483

0,8591

1,0952

-0,0462

45

Hoá chất hữu cơ

1,0107

1,0899

1,0223

1,1311

0,0378

46

Hoá chất vô cơ

0,9740

0,8632

0,9880

0,8770

0,0159

47

Phân hóa học

1,0401

1,0155

1,0704

1,0246

0,0089

48

Phân bón và nông dược khác

0,9232

0,9463

0,9504

0,9888

0,0449

49

Thuốc trừ sâu

0,9431

0,8688

0,9638

0,9081

0,0452

50

Thuốc thú y

0,9022

0,9129

0,9187

1,0122

0,1088

51

Thuốc chữa bệnh

1,0314

0,8880

1,0573

0,8997

0,0132

52

Cao su và sản phẩm từ cao su

1,0165

0,9985

1,0315

0,9087

-0,0900

53

Xà phòng các loại

1,1383

0,8466

1,1291

0,8623

0,0186

54

Nước hoa và các chất làm sạch khác

1,0679

0,8951

1,0853

0,8277

-0,0753

55

Plastic nguyên sinh và bán thành phẩm plastic

1,2140

0,8848

1,2381

0,8518

-0,0373

56

Các sản phẩm từ chất dẻo để đóng bằng plastic

1,1425

0,8999

1,1898

0,8459

-0,0600

57

Sơn các loại

1,1936

0,9459

1,2356

0,8472

-0,1043

58

Vecni và các sản phẩm dùng trong hội hoạ

0,9950

0,8847

1,0144

0,9034

0,0211

59

Những sản phẩm hoá chất khác chưa phân vào đâu

1,0992

0,9932

1,1185

0,9354

-0,0581

60

Dụng cụ y tế

1,0026

0,9201

1,0635

0,8893

-0,0335

61

Thiết bị chính xác và quang học, đồng hồ các loại

1,1242

0,9672

1,1595

0,9390

-0,0291

62

Dụng cụ gia đình và bộ phận của chúng

1,1742

1,0453

1,2609

0,9053

-0,1340

63

Mô tô, xe máy và phụ tùng của chúng

1,4822

1,1199

1,6632

1,4525

0,2970

64

Xe đạp và phụ tùng xe đạp

1,4771

0,9902

1,5715

1,3248

0,3379

65

Máy công cụ

1,2316

0,9977

1,2823

0,9653

-0,0326

66

Máy móc thông dụng khác

1,2234

0,9062

1,2680

0,8564

-0,0549

67

Máy chuyên dùng khác

1,2666

0,9216

1,3669

0,9445

0,0249

68

Ô tô các loại

1,0087

1,0001

1,0918

0,916

-0,0832

69

Thiết bị vận tải khác

1,0325

0,9304

1,1013

0,8941

-0,0389

70

Máy biến thế

1,2403

1,0072

1,3102

0,8984

-0,1080

71

Máy móc thiết bị điện khác

1,3478

0,9772

1,4817

0,8953

72

Máy móc thiết bị truyền thanh truyền hình và thông tin

1,4310

0,8819

1,5952

0,9812

0,1126

73

Kim loại đen và sản phẩm bằng kim loại đen đúc sẵn ( trừ máy móc thiết bị )

1,4753

1,1415

1,5975

0,8882

-0,2219

74

Kim loại màu, các sản phẩm bằng kim loại màu ( trừ máy móc thiết bị )

1,3411

0,9799

1,4734

1,0849

0,1072

75

Dệt vải các loại

1,2173

1,0597

1,2291

1,0086

-0,0482

76

Sợi chỉ các loại

1,0672

0,9514

1,0780

0,9784

0,0285

77

Quần áo, khăn các loại

1,3409

1,0889

1,3740

1,0327

-0,0516

78

Dệt thảm

1,1046

0,9562

1,1061

0,9784

0,0232

79

Dệt khác

1,0283

0,9723

1,0401

0,9915

0,0197

80

Sản phẩm công nghiệp da

1,1264

1,0136

1,1460

0,9477

-0,0650

81

Sản xuất sản phẩm từ da

1,3284

1,1929

1,3867

1,2314

0,0323

82

Chế biến thức ăn gia súc

1,0955

1,3902

1,0193

1,3527

-0,0270

83

Sản phẩm công nghiệp in

1,1834

0,9839

1,2426

1,2088

0,2286

84

Sản phẩm của nhà xuất bản

1,0741

1,1490

1,1243

1,2459

0,0844

85

Sản phẩm của ngành sản xuất ra sản phẩm vật chất khác

1,2574

1,0060

1,3222

1,1664

0,1595

86

Xăng, dầu mỡ

1,0354

0,8593

1,0940

0,8352

-0,0281

87

Sản xuất điện, ga

0,69620

0,7680

0,7073

0,7640

-0,0053

88

Nước

0,6120

0,8018

0,6024

0,8096

0,0098

89

Xây dựng dân dụng

1,2253

1,1289

1,2110

1,0585

-0,0624

90

Xây dựng khác

1,2088

1,1236

1,1824

1,0193

-0,0928

91

Thương mại

0,8527

0,9434

0,7946

0,9661

0,0240

92

Sửa chữa mô tô xe máy và các đồ dùng gia đình

0,9820

0,8717

0,8738

0,8491

-0,0259

93

Khách sạn

0,7759

0,9458

0,7185

0,9430

-0,0030

94

Nhà hàng

0,8190

1,0154

0,7524

0,9829

-0,0320

95

Vận tải bộ

0,7055

0,7513

0,6742

0,7392

-0,0160

96

Đường sắt

0,6552

0,7940

0,6127

0,7938

-0,0003

97

Vận tải thuỷ

0,8559

0,7517

0,8318

0.,7626

0,0146

98

Hàng không

1,0296

1,0452

0,9928

1,0399

-0,0051

99

Dịch vụ viễn thông

0,6590

0,7706

0,6631

0,8042

0,0437

100

Du lịch

0,7517

0,9358

0,6901

0,9887

0,0565

101

Tài chính

0,6283

0,8076

0,5820

0,8656

0,0718

102

Xổ số

0,6349

0,8708

0,5714

0,8748

0,0046

103

Bảo hiểm

0,7620

0,8910

0,6964

0,9016

0,0119

104

Khoa học và công nghệ

0,8551

0,9589

0,8453

0,9967

0,0394

105

Bất động sản

0,7060

0,9037

0,6396

0,8551

-0,0538

106

Kinh doanh bất động sản và dịch vụ tư vấn khác

0,6941

0,8679

0,6270

0,8556

-0,0142

107

Quản lý nhà nước, an ninh quốc phòng

0,8048

0,8963

0,7594

0,9242

0,0311

108

Giáo dục đào tạo

0,6790

0,8350

0,6313

0,8360

0,0012

109

Y tế

0,7418

0,8251

0,7707

0,8436

0,0224

110

Thể thao văn hoá

0,7318

0,8804

0,7056

0,9082

0,0316

111

Hiệp hội

0,7236

0,9178

0,7226

0,9525

0,0378

112

Các ngành dịch vụ khác

0,6458

0,8019

0,7149

0,8379

0,0448

Nguồn: Tính toán của Bùi Trinh, chuyên gia Vụ Tài khoản Quốc gia, Tổng cục Thống kế

14

XÉT LẠI CHÍNH SÁCH PHÁT TRIỂN DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC

Hoàng Vĩnh Long

Với mục tiêu đưa Việt Nam trở thành quốc gia công nghiệp và nhanh chóng, chủ động hội nhập kinh tế quốc tế, một chính sách được thực hiện là thành lập các doanh nghiệp nhà nước có quy mô lớn trong các ngành “chủ lực” và “mũi nhọn”[96]. Các tập đoàn kinh tế hoặc tổng công ty nhà nước được thành lập ở Việt Nam trong thời gian qua được hình thành do quyết định hành chính của chính phủ chứ không phải là kết quả của quá trình vận động trong nền kinh tế. Trong khi đó, thực tiễn trên thế giới cho thấy, tập đoàn được hình thành dựa trên nhu cầu liên kết của các doanh nghiệp độc lập hoạt động trong môi trường cạnh tranh thông qua quá trình mua bán, thâu tóm, sáp nhập được thực hiện từng bước trong một thời gian dài nhằm mục đích tối ưu hóa hoạt động kinh doanh. Đó chính là sự khác biệt cơ bản giữa mô hình tập đoàn ở Việt Nam và các nền kinh tế thị trường khác. Các tập đoàn kinh tế nhà nước ở Việt Nam có lịch sử hình thành, phương thức quản lý khá tương đồng. Ở đây chúng ta sẽ xem xét một hiện tượng điển hình trong số đó.

Với mục tiêu xây dựng ngành đóng tàu trở thành mũi nhọn của nền kinh tế Việt Nam, ngày 15/5/2006 tập đoàn Vinashin (Vinashin) được thành lập trên cơ sở sắp xếp lại các công ty sửa chữa và đóng tàu trong ngành. Việc thành lập Vinashin trong bối cảnh đàm phán gia nhập WTO đang bước vào giai đoạn hoàn tất dường như nhằm mục đích tránh các hạn chế theo các quy định của WTO cản trở việc đầu tư, hỗ trợ của nhà nước cho một ngành cụ thể, chuẩn bị cho doanh nghiệp các điều kiện nâng cao năng lực cạnh tranh quốc tế nhằm xây dựng ngành công nghiệp mạnh đón đầu các cơ hội mở ra trong quá trình chuyển dịch sản xuất từ các quốc gia phát triển hơn trong khu vực như Nhật Bản và Hàn Quốc.

Củng cố, đầu tư mở rộng ngành đóng tàu để giành các đơn đặt hàng đóng mới và sửa chữa tàu biển từ nước ngoài chính là hành động nhằm nâng cao khả năng cạnh tranh xuất khẩu các dịch vụ đó. Cần chú ý là việc hỗ trợ thông qua cấp vốn trực tiếp, bảo lãnh tín dụng, trợ cấp tài chính thông qua tín dụng ưu đãi giá rẻ, cung cấp mặt bằng thuận lợi với giá thuê thấp, giãn nợ, xóa nợ… đều là những hình thức trợ cấp của nhà nước cho ngành xuất khẩu. Các biện pháp này bị cấm áp dụng theo các quy định của WTO, các quốc gia bị ảnh hưởng có thể kiện yêu cầu bãi bỏ hoặc áp dụng thuế trả đũa đối với sản phẩm xuất khẩu của quốc gia thực hiện trợ cấp.

Thất bại, mà thực chất là sự phá sản, của Vinashin sau ba năm hoạt động với những hậu quả nặng nề cho ngân sách và xã hội đang được lý giải chủ yếu là do cơ chế quản lý yếu kém, sai sót của bộ máy điều hành doanh nghiệp, v.v… Mục tiêu của bài viết này là tìm câu trả lời cho câu hỏi: có nguyên nhân nào sâu xa hơn nguyên nhân con người và cơ chế quản lý? Từ đó đặt vấn đề là liệu thất bại mang tên Vinashin có lặp lại hay không ở các tập đoàn khác nếu thay bằng những con người khác và cơ chế quản lý - giám sát khác? Để trả lời cho câu hỏi này, cần phải xem xét lý thuyết kinh tế nào có thể áp dụng làm nền tảng cho việc hoạch định chính sách phát triển ngành công nghiệp đóng tàu Việt Nam.

I. ĐÁNH GIÁ TỪ GÓC ĐỘ LÝ THUYẾT KINH TẾ

Chúng ta sẽ xem xét các lý thuyết có liên quan để đánh giá xem có thể sử dụng lý thuyết nào để làm cơ sở cho chính sách này.

Theo Lý thuyết về lợi thế tuyệt đối của A. Smith và Lý thuyết về lợi thế tương đối của D. Ricardo: một quốc gia có lợi thế về một ngành và có khả năng xuất khẩu sản phẩm của ngành đó nếu có năng suất sản xuất cao hơn (hoặc rộng hơn là có khả năng sản xuất tốt hơn) một cách tuyệt đối hoặc tương đối so với quốc gia khác. Rõ ràng là ngành đóng tàu Việt Nam đang không có lợi thế tuyệt đối về khả năng sản xuất tốt hơn so với các đối thủ cạnh tranh. Đồng thời, trong số các ngành mà Việt Nam hiện đang có lợi thế tương đối như một số ngành công nghiệp nhẹ, sản xuất nông nghiệp thì cũng không có ngành đóng tàu. Do đó, hai lý thuyết này không áp dụng được cho trường hợp của Vinashin.

Lý thuyết của E. Heckscher và B. Ohlin cho rằng, một quốc gia có lợi thế và có khả năng xuất khẩu một sản phẩm nếu sở hữu tương đối dồi dào yếu tố sản xuất thâm dụng trong sản xuất sản phẩm đó so với quốc gia bạn hàng. Với ngành đóng mới và sửa chữa tàu biển Việt Nam có thể thấy yếu tố sản xuất mà Việt Nam đang tương đối dồi dào là lao động phổ thông có trình độ chuyên môn trung bình và thấp. Vậy thì, theo lý thuyết này Việt Nam có thể có lợi thế nào đó nếu nhắm vào những công việc giản đơn trong đóng mới và sửa chữa tàu biển – chính là cái mà Vinashin đã làm được. Như chúng ta đã biết, những công việc này tạo ra giá trị gia tăng thấp và gây ô nhiễm môi trường nặng nhất. Đó là thực tế của ngành công nghiệp tàu biển Việt Nam trong những năm qua.

Lý thuyết về thương mại dựa trên lợi thế kinh tế nhờ quy mô của

P. Krugman[97]: hiện tượng kinh tế phổ biến trong nhiều ngành mà đặc biệt là các ngành công nghiệp nặng là sự gia tăng quy mô sản xuất dẫn tới chi phí sản xuất trung bình tính trên mỗi đơn vị sản phẩm giảm xuống. Việc tập trung sản xuất một mặt hàng trong giao dịch trao đổi thương mại giữa các bên sẽ giúp giảm chi phí sản xuất và các bên đều được lợi do được hưởng thụ hàng hóa đa dạng và giá rẻ hơn nhờ mậu dịch. Đối với trường hợp của Vinashin, trong khi chưa tự chủ trong việc thiết kế, làm chủ công nghệ đóng tàu, sản xuất động cơ, thép chuyên dùng và các thiết bị quan trọng khác có thể sử dụng cho nhiều nhà máy nằm rải rác khắp nơi thì lợi thế kinh tế nhờ quy mô cho ngành đóng tàu Việt Nam có thể đạt được ở mức độ nào đó nếu xây dựng một cơ sở lớn có nhiều ụ tàu chứ không phải xây dựng nhiều cơ sở dọc chiều dài đất nước. Nhưng kể cả trong trường hợp bố trí tốt nhất là tập trung sản xuất ở một số ít địa điểm, Vinashin có thể sẽ đạt được sự cắt giảm chi phí chỉ ở những công đoạn có thể đảm nhận – đó là những công việc giản đơn, vất vả nhất, ô nhiễm nhất và ít tiền nhất. Trong khi toàn bộ thiết kế, động cơ, thiết bị, sắt thép, giám sát và kiểm định chất lượng… chiếm phần lớn giá trị con tàu đều phải nhập khẩu.

Các lập luận ủng hộ sự hỗ trợ của nhà nước cho một ngành nếu ngành đó là ngành có chi phí trung bình tiềm năng thấp hơn của đối thủ cạnh tranh nước ngoài. Nếu không có sự hỗ trợ của nhà nước thì ngành đó không thể bắt đầu sản xuất hoặc đứng vững trong cạnh tranh quốc tế cho tới khi đạt được quy mô sản xuất lớn dẫn đến chi phí trung bình giảm xuống thấp hơn giá thế giới (PTG) như được mô tả trong Hình 14.1. Hoặc theo một trường hợp khác, đó là khi chi phí sản xuất của ngành có thể giảm xuống, nếu như mặc dù quy mô sản xuất hiện thời không đổi nhưng nhờ tích lũy kinh nghiệm sản xuất mà chi phí trung bình giảm xuống theo mức sản lượng tích lũy của ngành (Hình 14.2).

Hình 14.1 Hình 14.2

Trong những trường hợp đó, sự hỗ trợ của nhà nước sẽ giúp cho ngành đóng tàu vượt qua giai đoạn ban đầu với chi phí cao do sản lượng hiện thời hay sản lượng tích lũy còn thấp. Chiến lược phát triển ngành đóng tàu với sự trợ giúp của nhà nước sẽ thành công và mang lại lợi ích xã hội. Các lập luận này được thừa nhận là có tính hấp dẫn về mặt lý thuyết và có lẽ đã thuyết phục được những người hoạch định chính sách phát triển ngành đóng tàu. Tuy nhiên, có những quan ngại, mà đã xảy ra trong thực tế, đối với chính sách kinh tế dựa trên các lý lẽ ủng hộ sự can thiệp này là:

• Thứ nhất, không ai đủ thông tin để biết chính xác đường chi phí của ngành đóng tàu trong nước và thị trường thế giới trong hiện tại và trong tương lai sẽ như được thể hiện trên biểu đồ, đặc biệt là những biến động cung cầu tàu biển trên thị trường thế giới và những thay đổi về công nghệ và hành vi của các đối thủ cạnh tranh nước ngoài trong hàng thập kỷ tới. Xây dựng một chính sách can thiệp vi mô vào nền kinh tế dựa trên những thông tin như vậy là việc làm đầy rủi ro.

· Thứ hai, đó là nguy cơ lựa chọn ngành sai lầm. Tức là, một khi có tín hiệu về việc nhà nước xây dựng chính sách phát triển công nghiệp thì rất nhiều ngành công nghiệp “tiềm năng giả hiệu” – thực chất là những ngành yếu kém không có khả năng cạnh tranh và lợi thế so sánh – sẽ bằng mọi cách để được lọt vào danh sách đó. Kết quả là hình thành các nhóm lợi ích vận động bóp méo chính sách để hưởng lợi từ các nguồn lực khan hiếm của xã hội. Đến khi phát hiện ra sai lầm thì những phí tổn của xã hội đã rất lớn.

· Thứ ba, do các nguồn lực là khan hiếm nên việc hỗ trợ ngành đóng tàu chắc chắn sẽ đẩy các ngành còn lại vào tình trạng bất lợi. Các chính sách hỗ trợ ngành đóng tàu chỉ tập trung vào lợi ích thu được từ ngành này (vốn đã rất mơ hồ) mà không hề đề cập đến những mất mát mà những ngành khác phải gánh chịu, bao gồm những ngành xuất khẩu đang có lợi thế so sánh hiện tại. Khi đó, lợi ích mong manh có thể có từ ngành đóng tàu sẽ giảm xuống rất nhiều nếu tính toán lợi ích xã hội dựa trên phân tích cân bằng tổng thể về tác động của chính sách đối với tất cả các ngành.

Theo Mô hình Viên kim cương của M. Porter: một ngành sẽ có lợi thế cạnh tranh trong nước và có khả năng xuất khẩu nếu bốn thành tố của viên kim cương năng lực cạnh tranh phát triển. Đó là: yếu tố sản xuất đầu vào; nhu cầu; các ngành công nghiệp hỗ trợ; và cấu trúc, tính cạnh tranh của ngành.

Đánh giá các thành tố cấu thành viên kim cương năng lực cạnh tranh của Vinashin:

Yếu tố sản xuất đầu vào:

· Các yếu tố cơ bản như lao động phổ thông dồi dào, điều kiện bờ biển thuận lợi, vị trí gần các trục giao thông hàng hải trong trung tâm tăng trưởng kinh tế của thế giới. Các yếu tố này tạo tiền đề thuận lợi cho sự phát triển của Vinashin.

· Các yếu tố bậc cao như mạng lưới giao thông, lao động có trình độ, kỹ năng, các cơ sở nghiên cứu, công nghệ và bí quyết sản xuất. Việt Nam đang có các yếu tố này rất kém phát triển và ở trình độ rất xa so với thế giới mà để cải thiện chúng sẽ cần đến hàng thập kỷ nếu có chính sách đúng hướng và được thực hiện đồng bộ.

Sơ đồ 14.1: Viên kim cương của Porter về năng lực cạnh tranh của một ngành

Thực trạng các yếu tố sản xuất đầu vào cần thiết cho ngành công nghiệp đóng tàu Việt Nam hiện không đáp ứng được yêu cầu để ngành này có năng lực cạnh tranh quốc tế (không đề cập đến khả năng cạnh tranh trong nước vì bản thân ngành là độc quyền không có đối thủ cạnh tranh).

II. NHU CẦU NỘI ĐỊA

Một ngành sẽ có khả năng cạnh tranh quốc tế nếu đã có khả năng cạnh tranh trong nước dựa trên nhu cầu nội địa đủ lớn cho ngành phát triển. Việt Nam trong giai đoạn tăng trưởng tương đối cao và kéo dài trong thời gian qua và trong trung hạn (theo dự báo) sẽ có nhu cầu đáng kể đối với tàu biển để phục vụ cho hoạt động vận chuyển hàng hóa trong nước và quốc tế. Tuy nhiên, khi Việt Nam còn rất lâu nữa mới có thể tự chủ về công nghệ đóng tàu, cơ khí chế tạo máy cũng như sắt thép phục vụ công nghiệp đóng tàu thì dù các doanh nghiệp trong nước đặt hàng mua tàu thì Vinashin cũng chỉ thực hiện được một số công đoạn giản đơn ở Việt Nam, phần lớn giá trị vẫn phải nhập khẩu. Về nhu cầu nước ngoài, ở đây xuất hiện một tình thế nan giải là muốn xây dựng ngành đủ mạnh để cạnh tranh quốc tế thì cần có nhu cầu nước ngoài đủ lớn bổ sung cho nhu cầu nội địa trong khi muốn thu hút được nhu cầu nước ngoài thì trước hết bản thân ngành phải đã có khả năng cạnh tranh quốc tế cao. Do đó, yếu tố nhu cầu thuận lợi để tạo ra năng lực cạnh tranh của ngành ở đây không được đáp ứng bởi nhu cầu này chỉ xuất hiện khi bản thân ngành đã đủ mạnh để cạnh tranh quốc tế và xuất khẩu sản phẩm (tàu hoàn thiện) hay dịch vụ (đóng mới/sửa chữa tàu) cho khách hàng nước ngoài.

Xét về thành tố này, nhu cầu sẵn có đối với sản phẩm của ngành đóng tàu Việt Nam không đủ để góp phần tạo nên năng lực cạnh tranh cho ngành.

III. CẤU TRÚC, CHIẾN LƯỢC KINH DOANH VÀ TÍNH CẠNH TRANH CỦA CÁC CÔNG TY TRONG NGÀNH

Như đã đề cập ở trên, ngành đóng tàu Việt Nam được xây dựng dựa trên một tập đoàn đóng tàu nhà nước chiếm gần như toàn bộ sản lượng của ngành. Việc gom tất cả các công ty trong ngành trên cơ sở quyết định hành chính của chính phủ dưới một ‘mái nhà chung’ như vậy trên thực tế đã kết liễu môi trường cạnh tranh trong ngành này. Ngoài ra, một thực thể kinh doanh được hình thành theo cách đó như Vinashin đặt ra những mâu thuẫn cơ bản về quản trị doanh nghiệp, hoàn toàn xa lạ với thực tiễn kinh doanh trên thế giới. Nhà nước tập trung kinh tế cho một tập đoàn nhà nước duy nhất thống trị trong ngành đã loại trừ động lực cơ bản cho sự phát triển trong nền kinh tế thị trường – đó là môi trường cạnh tranh lành mạnh[99].

Như vậy, cấu trúc của ngành và các doanh nghiệp cũng như môi trường cạnh tranh giữa các doanh nghiệp trong ngành đóng tàu Việt Nam đang ở trong tình trạng hết sức yếu kém, không phải là nhân tố góp phần tạo nên lợi thế cạnh tranh quốc tế.

IV. CÁC NGÀNH CÔNG NGHIỆP HỖ TRỢ

Ngành công nghiệp đóng tàu sẽ có điều kiện phát triển và có năng lực cạnh tranh quốc tế nếu trong nền kinh tế Việt Nam các ngành công nghiệp hỗ trợ cho ngành này phát triển và có năng lực cạnh tranh quốc tế. Các ngành công nghiệp hỗ trợ cần thiết nhất cho ngành đóng tàu bao gồm: ngành cơ khí chế tạo máy và ngành thép có thể nói là rất kém phát triển, không thể đáp ứng các yêu cầu của ngành đóng tàu[100]. Nếu cho rằng sự phát triển bằng cách nào đó của ngành đóng tàu sẽ làm xuất hiện nhu cầu đủ lớn từ đó tạo động lực để phát triển các ngành công nghiệp phụ trợ thì quả là một chiến lược dựa trên niềm tin khá mơ hồ. Bởi vì, đến lượt mình, khi xem xét về khả năng cạnh tranh của các ngành công nghiệp hỗ trợ thì nhu cầu nội địa xuất phát từ ngành đóng tàu (nếu có) chỉ là một trong những thành tố, sẽ không có tác dụng gì nhiều nếu các thành tố khác không phát triển. Khi đó, lại tiếp tục phải xem xét đến việc đầu tư vào xây dựng các thành tố tạo lên năng lực cạnh tranh cho ngành hỗ trợ, và quá trình đầu tư của nhà nước sẽ tiếp tục theo một chu trình như thế. Kết quả là, nhà nước thông qua các tập đoàn, tổng công ty nhà nước ngày càng gia tăng tỷ trọng trong tổng mức đầu tư toàn xã hội vốn đã quá cao và đang gây ra tác động chèn ép đầu tư tư nhân[101]. Khu vực kinh tế nhà nước ngày càng phình ra mặc dù đóng góp cho GDP, ngân sách và tạo ra việc làm thấp hơn nhiều so với khu vực tư nhân, không tương xứng với số vốn đầu tư và các ưu đãi đặc biệt từ tài chính, đất đai đến chính sách mà khu vực này đang được hưởng.

Thực trạng các ngành công nghiệp hỗ trợ cho thấy các ngành này không phải là yếu tố tạo điều kiện thuận lợi cho khả năng cạnh tranh trong nước và quốc tế của ngành đóng tàu Việt Nam

Sau khi đánh giá cả bốn thành tố cấu thành viên kim cương năng lực cạnh tranh của ngành đóng tàu, có thể kết luận rằng trong điều kiện hiện nay thì ngành đóng tàu Việt Nam không có đủ các điều kiện cần thiết để cạnh tranh quốc tế.

Còn nhà nước có vai trò gì đối với việc nâng cao năng lực cạnh tranh của ngành đóng tàu? Nhà nước có thể tác động đến từng thành tố này thông qua các chính sách kích thích chung như nâng cao chất lượng yếu tố sản xuất đầu vào cho ngành thông qua xây dựng cơ sở hạ tầng, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực. Nhà nước có thể thúc đẩy tính đua tranh giữa các doanh nghiệp trong nước qua việc tạo ra và giám sát môi trường cạnh tranh trong ngành. Thông qua thúc đẩy quá trình tăng trưởng chung của nền kinh tế sẽ khuyến khích hình thành và phát triển các ngành công nghiệp phụ trợ và nhu cầu trong nước đối với sản phẩm của ngành đóng tàu.

Tuy nhiên, điều này đòi hỏi thời gian rất dài cả hàng chục năm. Chỉ thông qua việc đầu tư vốn và các ưu đãi khác tập trung cho ngành đóng tàu hoặc một số doanh nghiệp được lựa chọn mà không tính tới quy luật của sự phát triển thì không thể đạt được kết quả mong muốn. Đồng thời có nguy cơ là nhà nước trở thành con tin của chính sách một khi đã đầu tư quá nhiều cho việc thực hiện chính sách sai lầm, cho sự lựa chọn sai ngành hay doanh nghiệp cần đầu tư. Có nghĩa là, đầu tư và ưu đãi càng nhiều thì càng khó để thừa nhận sai lầm và chấm dứt tài trợ cho doanh nghiệp kém hiệu quả vốn không thể đứng vững nếu bị ngắt ra khỏi các nguồn lực phi thị trường.

V. KẾT LUẬN

Qua xem xét các lý thuyết kinh tế có liên quan, có thể thấy rằng sự sụp đổ của Vinashin có nguyên nhân sâu xa hơn là sự yếu kém về quản trị doanh nghiệp hay cơ chế vận hành. Vấn đề đặt ra đối với việc hoạch định chiến lược phát triển kinh tế, đặc biệt là các chính sách phát triển ngành, là làm thế nào để những sai lầm như vậy không xảy ra trong tương lai. Điều đó dẫn đến việc quay trở lại xem xét vấn đề hết sức căn bản của kinh tế thị trường – đó là vai trò của nhà nước trong hoạt động kinh tế. Trong từng giai đoạn, các nhà kinh tế học có thể hay tranh cãi với nhau về mức độ và cách thức can thiệp vĩ mô của nhà nước vào nền kinh tế chứ rất hiếm khi tranh luận về việc nhà nước có nên tiến hành can thiệp vi mô hay không.

Là chủ thể tạo ra khung pháp lý và giám sát việc thực thi các luật chơi cho các chủ thể còn lại trong nền kinh tế, nhà nước tạo ra, khuyến khích và giám sát môi trường cạnh tranh, tạo động lực cho các doanh nghiệp cạnh tranh với nhau để nâng cao hiệu quả kinh doanh, kích thích đổi mới kỹ thuật - công nghệ. Để làm được điều này thì nhà nước phải thay đổi tư duy về chức năng hoạt động của mình. Trong nền kinh tế thị trường, nhà nước tạo ra khuôn khổ pháp lý cho các đối tượng khác hoạt động, giám sát và thực thi các biện pháp chế tài đối với bất cứ ai vi phạm chứ nhà nước không làm thay những việc mà khu vực tư nhân có thể làm.

Tình trạng xung đột lợi ích xảy ra khi cơ quan nhà nước vừa làm chức năng quản lý vĩ mô vừa tham gia điều hành vi mô ở cấp độ doanh nghiệp. Việc nhà nước tham gia vào sản xuất hàng hóa thông thường sẽ tạo ra một sân chơi bất bình đẳng cho các thành phần kinh tế. Rõ ràng là những doanh nghiệp có hiệu quả thuộc thành phần kinh tế khác không thể cạnh tranh với các doanh nghiệp được nhà nước trực tiếp bảo trợ, đặc biệt là trong việc tiếp cận những nguồn lực khan hiếm như vốn tài chính và đất đai. Mâu thuẫn lợi ích cũng xảy ra khi cơ quan nhà nước là cơ quan soạn thảo luật và ban hành các văn bản dưới luật điều chỉnh hoạt động và mối quan hệ của chính bản thân các cơ quan đó với các đối tượng khác có liên quan.

15 NHẬN DIỆN CẤU TRÚC KINH TẾ VIỆT NAM TỪ PHÂN TÍCH CẤU TRÚC SẢN PHẨM CÔNG NGHIỆP

TS. Nguyễn Tấn Phát

Trường Đại học Kinh tế - Luật, Đại học Quốc gia TP.HCM

Tăng trưởng dài hạn trong gần 2 thập niên qua ở Việt Nam góp phần thúc đẩy kinh tế tiến bộ đáng kể nhưng vòng luẩn quẩn xuất hiện ngày càng lớn và rõ nét như nhập siêu, đồng nội tệ ngày càng mất giá, lạm phát tăng cao và lãi suất ngân hàng luôn ở mức cao ngay cả khi nền kinh tế suy giảm… tức là các yếu tố vĩ mô thiếu ổn định và sức cạnh tranh của nền kinh tế mong manh, cho thấy cấu trúc kinh tế thiếu bền vững.

Thực tế đó đòi hỏi phải nhận diện cấu trúc kinh tế của Việt Nam hiện nay và có phương hướng thay đổi cơ cấu trong giai đoạn đẩy mạnh công nghiệp hóa và hội nhập kinh tế quốc tế. Bài viết này thử nhận diện cấu trúc kinh tế của Việt Nam giai đoạn 1995-2010 qua phân tích cấu trúc sản phẩm ngành công nghiệp.

I. CẤU TRÚC SẢN PHẨM

Cấu trúc sản phẩm phản ánh nguồn gốc của các yếu tố cấu thành sản phẩm; tỷ lệ các yếu tố cấu thành sản phẩm và giá trị gia tăng gộp so với tổng giá trị ban đầu của các yếu tố sản xuất.

Thứ nhất, cấu trúc sản phẩm khi được xem xét dưới góc độ nguồn gốc của các yếu tố cấu thành sản phẩm sẽ phản ánh nội lực của nền kinh tế và khả năng cung ứng các nguồn lực cho sản xuất bao gồm nguyên liệu, công nghiệp phụ trợ… qua đó sẽ cho thấy khả năng sản xuất thật sự của nền kinh tế và mức độ tự chủ của nó.

Thứ hai, cấu trúc sản phẩm xét dưới góc độ tỷ lệ các yếu tố cấu thành sản phẩm sẽ cho thấy mức đóng góp về các hàm lượng kỹ thuật công nghệ, lao động, vốn… trong việc tạo ra sản phẩm. Tỷ lệ các yếu tố cấu thành sản phẩm sẽ phản ánh khả năng của nền kinh tế trong việc tạo ra sản phẩm theo thiên hướng nào: thâm dụng lao động, thâm dụng vốn hay thâm dụng khoa học công nghệ. Phân tích tỷ lệ các yếu tố cấu thành sản phẩm của các doanh nghiệp sản xuất sẽ nhận biết nền kinh tế đang vận hành theo chiều khai thác các thế mạnh sẵn có ở giai đoạn nào của tiến trình phát triển. (i) Nếu là các sản phẩm có tỷ lệ cao về nguyên liệu thô trong nước, thâm dụng nhiều lao động ở các lĩnh vực nông nghiệp như gạo, cà phê, hạt tiêu, hải sản… hoặc là dệt may, giày da, sản phẩm gỗ, dầu thô… là những thế mạnh sẵn có gắn với khai thác đơn giản và giá trị thấp phản ánh giai đoạn tiền cất cánh của nền kinh tế. (ii) Nếu các sản phẩm có tỷ lệ công nghệ, hàm lượng chất xám cao, lượng vốn lớn phản ánh sự phát triển, có khả năng cạnh tranh của nền kinh tế và ở giai đoạn cất cánh.

Thứ ba, cấu trúc sản phẩm xét dưới góc độ giá trị gia tăng gộp so với tổng giá trị ban đầu của các yếu tố đầu vào nói lên tầm nhìn của các nhà sản xuất trong việc lựa chọn ngành nghề sản xuất, mức độ khoa học công nghệ và hiệu quả trong việc sử dụng nguồn lực. Cấu trúc sản phẩm theo hướng này sẽ hình thành một nền kinh tế có sức cạnh tranh cao về sản phẩm, có bước đột phá về công nghệ và hơn hết là một nền kinh tế có giá trị cao. Đây là cấu trúc kinh tế của những khu vực đặc thù của các quốc gia rộng lớn và những nước có trình độ phát triển kinh tế cao. Hướng xây dựng cấu trúc kinh tế theo dạng này luôn tạo nên thế chủ động trong cạnh tranh và nâng cao giá trị của nền kinh tế. Đây cũng là tiêu chí để đánh giá cấu trúc kinh tế theo hướng dài hạn phản ánh thực chất sức mạnh của nền kinh tế và sức cạnh tranh của các doanh nghiệp. Bản thân cấu trúc sản phẩm và sự chuyển dịch của cấu trúc sản phẩm cũng đủ để phản ánh cơ cấu của nền kinh tế.

II. PHÂN TÍCH CẤU TRÚC SẢN PHẨM CÔNG NGHIỆP GIAI ĐOẠN 1995-2010

Một cách tổng quát để đánh giá sự tăng trưởng và phát triển kinh tế, các nhà kinh tế thường xem xét theo sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế: (i) ngành (dịch vụ, công nghiệp, nông nghiệp), (ii) thành phần kinh tế (kinh tế nhà nước, kinh tế ngoài quốc doanh, kinh tế đầu tư nước ngoài), (iii) vùng kinh tế… Theo tác giả, sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế không có ý nghĩa nhiều để chỉ dẫn cấu trúc sản phẩm ngành công nghiệp – một thước đo quan trọng phản ánh trình độ phát triển và hình thành cấu trúc nền kinh tế.

Hình 15.1: Cơ cấu giá trị sản xuất công nghiệp theo giá so sánh năm 1994 phân theo thành phần kinh tế Hình 15.2: Cơ cấu giá trị sản xuất công nghiệp theo giá thực tế phân theo ngành công nghiệp

Nguồn: Tính toán của tác giả từ Tổng cục Thống kê (2010)

Hình 15.1 phản ánh cơ cấu kinh tế theo thành phần kinh tế trong ngành sản xuất công nghiệp giai đoạn 1996-2010, cho thấy sự tham gia ngày càng tăng của thành phần kinh tế ngoài nhà nước và ngày càng giảm tỷ trọng của kinh tế nhà nước, trong khi thành phần kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài vẫn chiếm một tỷ trọng lớn. Cơ cấu này chỉ phản ánh xu hướng tham gia đầu tư vào nền kinh tế của các thành phần kinh tế nhưng chưa nói lên chất lượng sản phẩm như thế nào tức là chưa thể hiện cấu trúc ngành sản phẩm công nghiệp.

(i) Trường hợp kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài có tỷ trọng lớn trong ngành sản xuất công nghiệp nói lên sự thắng thế trong lĩnh vực công nghiệp của các doanh nghiệp nước ngoài chứ chưa nói lên chất lượng của sản phẩm công nghiệp đó ra sao: có chất lượng hay không? Chủng loại sản phẩm gì? Công nghệ đang được khai thác hiện nay ra sao, đứng hàng thứ mấy trên thế giới?…

(ii) Trường hợp kinh tế ngoài nhà nước có tỷ trọng gia tăng cho thấy tư nhân tham gia đầu tư vào lĩnh vực này nhưng không thể hiện được chất lượng sản phẩm công nghiệp, chủng loại sản phẩm, công nghệ sử dụng nào…

(iii) Trường hợp kinh tế nhà nước có tỷ trọng giảm không có nghĩa là nền kinh tế có tính cạnh tranh cao, hay nhà nước để thị trường tự điều tiết, bởi vì một số sản phẩm công nghiệp như sản xuất điện, sản xuất than, khoáng sản, dầu khí… vẫn do một số tập đoàn công nghiệp nhà nước kiểm soát và độc quyền, chưa kể trình độ công nghệ và quản lý tài sản, vốn, và chất lượng sản phẩm như thế nào.

Cơ cấu giá trị sản xuất công nghiệp ở Hình 15.2 cho thấy giá trị công nghiệp của Việt Nam trong 15 năm qua chủ yếu dựa vào khai thác tài nguyên (dầu thô và khí tự nhiên) dao động khoảng 10% và sản xuất thực phẩm, đồ uống luôn chiếm một tỷ trọng áp đảo hơn 20%. Các sản phẩm mang tính công nghiệp thực sự chiếm một tỷ trọng rất nhỏ như sản xuất máy móc thiết bị chiếm tỷ trọng khoảng 1.3%, thiết bị điện khoảng 3%, các sản phẩm tái chế chỉ 0,1%, sản xuất và sửa chữa xe, động cơ khoảng 2-3%, sản xuất radio, ti vi, thiết bị truyền thông ngày càng giảm tỷ trọng từ khoảng 2,6% giai đoạn 1996-2000 đến năm 2008 còn 1,9%, sản xuất và phân phối điện, ga chỉ dao động 5%. Bức tranh cơ cấu giá trị sản xuất ngành công nghiệp cho thấy nền công nghiệp lạc hậu và không có sự phát triển về số lượng lẫn chất lượng. Các sản phẩm công nghiệp chủ yếu của Việt Nam dựa vào khai thác tài nguyên thô, lợi thế tự nhiên về sản phẩm nông nghiệp và sử dụng nhiều lao động.

Bảng 15.1. Các sản phẩm công nghiệp chủ yếu của Việt Nam giai đoạn 1995-2009

Các sản phẩm công nghiệp chủ yếu

Đơn vị tính

1995

2000

2005

2009(sơ bộ)

Than sạch

Nghìn tấn

8.350

11.609

34.093

43715

Dầu thô khai thác (ĐT nước ngoài)

Nghìn tấn

7.620

16.29

18.519

16.300

Khí tự nhiên ở dạng khí (Nhà nước)

Triệu m 3

1.596

6.440

8.010

Quặng Titan 52% TiO2

Nghìn tấn

134,5

404,9

619,6

Đá khai thác

Nghìn m 3

10.657

22.169

70.836

135.091

Vôi

Nghìn tấn

1.041

1156,1

1737,3

1538,3

Cát, sỏi

Nghìn m 3

14.363

33.273

66.444

65.767

Muối

Nghìn tấn

689

590

898

718

Quặng apatít

Nghìn tấn

785

1024,2

1.896

Thủy sản đóng hộp

Tấn

7.381

37.469

67.000

Thủy sản ướp đông

Nghìn tấn

177,7

681,7

1131,6

Rau quả hộp

Tấn

12.784

11.438

72.789

95.612

Dầu thực vật tinh luyện

Nghìn tấn

38.612

280,1

397,2

588,5

Bột ngọt (ĐTNN)

Nghìn tấn

65

454,4

244,7

204,4

Gạo xay xát

Nghìn tấn

15.582

22.225

28.429

34.965

Chè chế biến

Tấn

24.239

70.129

127.236

201.065

Rượu mùi và rượu trắng

Nghìn lít

51.379

124.166

221.096

377.918

Bia

Triệu lít

465

779,1

1460,6

2.013

Nước khoáng

Triệu lít

150,8

247,2

318,7

Nước tinh khiết

Triệu lít

27,9

328,3

1.052

Thuốc lá

Triệu bao

2.147

2835,8

4484,7

4.878

Sợi

Tấn

59.222

129.890

259.245

396.845

Len đan

Tấn

1.165

2.683

2.983

6.766

Vải lụa

Triệu m2

263

356,4

560,8

1087,2

Vải màn sợi bông (Ngoài NN)

Nghìn m

46.116

29.974

33.915

24.072

Khăn mặt, khăn tắm

Triệu cái

276

430,6

720,9

760,3

Quần áo may sẵn

Triệu cái

171,9

337

1010,8

2.290

Da cứng

Tấn

18

97

3.905

15.137

Da mềm

Nghìn bìa

1.383

4.806

21.433

31.443

Giày thể thao

Nghìn đôi

109.219

240.790

278.428

Giày vải

Nghìn đôi

22.199

32.391

34.151

52.938

Nguồn: Tổng cục Thống kê (2010)

Đầu tư của nhà nước giai đoạn 1995-2010 cho thành phần kinh tế nhà nước luôn cao hơn kinh tế ngoài nhà nước và kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài nhưng sản phẩm ngành công nghiệp vẫn xoay quanh công nghiệp khai thác tài nguyên, sản xuất thực phẩm và đồ uống, dệt may… tương tự như các thành phần kinh tế khác (xem Hình 15.3). Tức chưa thể hiện vai trò chủ đạo của nền kinh tế trong việc tạo những bước đột phá công nghiệp, dẫn dắt nền kinh tế phát triển vững mạnh.

Hình 15.3: Cơ cấu vốn đầu tư theo thành phần kinh tế

Nguồn: Tính toán của tác giả từ số liệu của Tổng cục Thống kê (2010)

Thành phần kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài được kỳ vọng tạo cú huých để phát triển công nghiệp, tăng thu nhập, cải thiện mức sống cho người lao động và tạo hiệu ứng phát triển kinh tế - xã hội. Tuy nhiên thực tế là không đóng góp đáng kể vào sự phát triển công nghiệp tại Việt Nam trong thời gian qua. Thậm chí vấn đề chuyển giá[102] của hàng nghìn doanh nghiệp có vốn nước ngoài suốt thời gian qua gây thất thu ngân sách và bất bình cho cơ quan quản lý thuế và dư luận.

Hình 15.4: Giá trị sản xuất công nghiệp của khu vực có vốn đầu tư nước ngoài theo giá so sánh 1994 phân theo ngành công nghiệp

Nguồn: Tính toán của tác giả từ Tổng cục Thống kê (2010)

Trong danh mục giá trị sản phẩm công nghiệp giai đoạn 1995-2009, lúc các nhà đầu tư nước ngoài tập trung đầu tư vào công nghiệp, có một số điểm đáng lưu ý: (i) khai thác tài nguyên dầu khí, khí tự nhiên, sản xuất sản phẩm gỗ và lâm sản sẽ mau chóng làm cạn tài nguyên quốc gia nhưng hậu quả về lâu dài rất lớn về môi trường và thảm họa như lũ lụt, bùn đỏ; (ii) sản xuất thực phẩm và đồ uống; sản xuất dệt may, da chủ yếu thâm dụng lao động giá rẻ và không có tác động lâu dài cho phát triển công nghiệp, hiệu ứng phát triển kinh tế và công nghệ, không cải thiện đời sống người lao động; (iii) trong khi đó, các sản phẩm sản xuất kim loại và máy móc thiết bị công nghiệp, động cơ rất ít. Tức là các nhà đầu tư nước ngoài đang khai thác và hưởng lợi chính từ các yếu điểm của nền kinh tế Việt Nam như công nghệ lạc hậu, lao động rẻ, tài nguyên thô chưa được bảo vệ chặt chẽ bởi những quy định nghiêm ngặt về môi trường, điều kiện khai thác, trách nhiệm xã hội…

Hình 15.5: Cơ cấu giá trị công nghiệp của các thành phần kinh tế năm 2009

Nguồn: Tính toán của tác giả từ số liệu của Tổng cục Thống kê 2010

Hình 15.5 cho ta thấy vai trò khá mờ nhạt của tất cả các thành phần kinh tế trong việc tạo ra các sản phẩm công nghiệp phục vụ cho phát triển công nghiệp, nông nghiệp và sản phẩm công nghiệp tiêu dùng. Các thành phần kinh tế chỉ tập trung vào sản xuất thực phẩm, đồ uống, sản phẩm may mặc, da giày, đồ gỗ. Trong khi các sản phẩm kim loại, máy móc, thiết bị… có giá trị thấp.

III. NHẬN DIỆN CẤU TRÚC KINH TẾ TỪ CẤU TRÚC SẢN PHẨM NGÀNH CÔNG NGHIỆP

Cấu trúc sản phẩm ngành công nghiệp là tế bào trung tâm xuất phát hình thành các quan hệ kinh tế phái sinh như xuất nhập khẩu, tỷ giá, lạm phát, lãi suất và chất lượng nguồn nhân lực… tạo nên cấu trúc của nền kinh tế. Qua phân tích tổng thể cấu trúc sản phẩm ngành công nghiệp có thể rút ra một số nhận xét như sau:

Thứ nhất, với cấu trúc sản phẩm ngành công nghiệp như trên cho thấy nền công nghiệp non yếu không có khả năng sản xuất và cung ứng các sản phẩm công nghiệp nặng để tạo ra công cụ và phương tiện sản xuất cho các ngành công nghiệp, nông nghiệp làm nền tảng để phát triển công nghiệp, nông nghiệp theo quy mô lớn, hiện đại và các thiết bị hạ tầng kỹ thuật phục vụ sản xuất và dân sinh.

Thứ hai, các sản phẩm công nghiệp không đủ (không có) cung ứng các nhu cầu về công nghiệp phục vụ tiêu dùng như xe ô tô, xe mô tô, ti vi, tủ lạnh, máy giặt, thiết bị văn phòng, thiết bị công nghệ cho các dịch vụ như ngân hàng, khách sạn, giải trí…

Thứ ba, các sản phẩm công nghiệp hiện tại không thể giúp phát triển công nghiệp phụ trợ để phục vụ cho phát triển công nghiệp.

Thứ tư, không có đội ngũ nhân lực có chuyên môn kỹ thuật cao đáp ứng nhu cầu phát triển công nghiệp hiện tại và lâu dài cho đất nước. Bởi vì suy cho cùng nguồn nhân lực công nghiệp phải ra đời trên kết quả phát triển các sản phẩm công nghiệp.

Thứ năm, với cấu trúc ngành công nghiệp non yếu nên giá trị xuất khẩu của Việt Nam cũng chỉ xuất khẩu tài nguyên thô, nông sản, sản phẩm thâm dụng lao động là chủ yếu nên khối lượng và giá trị không thể tăng theo thời gian. Vì vậy, cán cân thương mại luôn bị thâm hụt ngày càng trầm trọng.

Thực tế đó đã dẫn đến những kịch bản lặp đi lặp lại như vòng luẩn quẩn ngăn cản sự phát triển bền vững của nền kinh tế Việt Nam:

Một là, tình trạng nền kinh tế nhập siêu liên tục và kéo dài với quy mô ngày càng lớn. Lý do rất đơn giản là nền kinh tế tăng trưởng theo chiều rộng và nhu cầu ngày càng tăng về sản phẩm công nghiệp nặng, phương tiện sản xuất và phương tiện tiêu dùng trong khi nền công nghiệp nội địa không thể cung ứng.

Hai là, nhập siêu càng lớn gây áp lực ngoại tệ trên thị trường khiến cho đồng nội tệ mất giá. Do đó xuất hiện tình trang găm giữ ngoại tệ cũng như USD hóa nền kinh tế. Bản thân doanh nghiệp thiếu hụt ngoại tệ nhập khẩu nên bằng mọi cách phải mua ngoại tệ ở thị trường chợ đen hoặc móc ngoặc với các cơ quan quản lý để được ưu tiên làm tăng chi phí và tham nhũng không đáng có. Để bù đắp phần chi phí do phải mua ngoại tệ ở thị trường chợ đen hoặc chi phí bôi trơn, doanh nghiệp phải tăng giá bán và tính gian lận trong phần hạch toán càng làm cho môi trường kinh doanh thiếu minh bạch.

Bảng 15.2. Một số mặt hàng xuất khẩu chủ yếu giai đoạn 1995-2008

Loại hàng hóa

Đơn vị

1995

2000

2005

2008

Crôm

Triệu USD

4,5

1,9

Dầu thô

Nghìn tấn

7652,0

15423,5

17966,6

13752.,3

Than đá

"

2821,0

3251,2

17987,8

19357,6

Thiếc

"

3,3

3,3

2,5

Hàng điện tử, máy tính và linh kiện

Triệu USD

788,6

1427,4

2640,3

Sản phẩm từ plastic

"

95,5

357,7

933,7

Dây điện và cáp điện

"

129,5

518,2

1009,0

Xe đạp và phụ tùng

"

66,6

158,4

89,1

Ba lô, túi, cặp, ví (*)

"

470,9

773,1

Giày, dép

"

296,4

1471,7

3038,8

4769,9

Hàng dệt, may

"

765,5

1891,9

4772,4

9120,5

Hàng mây tre, cói, lá, thảm

"

30,8

92,5

157,3

199,6

Hàng gốm sứ

"

22,0

108,4

255,3

344,3

Hàng sơn mài, mỹ nghệ

"

18,7

36,2

89,9

385,5

Hàng thêu

"

20,4

50,5

78,4

110,6

Hàng rau, hoa, quả

"

56,1

213,1

235,5

406,5

Hạt tiêu

Nghìn tấn

18,0

36,4

109,9

90,3

Cà phê

"

248,1

733,9

912,7

1060,9

Cao su

"

138,1

273,4

554,1

658,7

Gạo

"

1988,0

3476,7

5254,8

4744,9

Hạt điều nhân

"

19,8

34,2

109,0

160,8

Lạc nhân

"

115,1

76,1

54,7

14,3

Thịt đông lạnh và chế biến

Triệu USD

12,1

25,6

35,6

58,9

Thực phẩm chế biến từ tinh bột và bột ngũ cốc

"

59,7

129,6

258,6

258,6

"

80,4

85,3

29,6

Đường

"

28,9

0,3

5,0

Chè

Nghìn tấn

18,8

55,7

91,7

104,7

Dầu, mỡ động, thực vật

Triệu USD

13,7

99,6

Gỗ và sản phẩm gỗ

"

311,4

1561,4

2767,2

Quế

Nghìn tấn

6,4

3,5

8,3

14,4

Hàng thủy sản

Triệu USD

621,4

1478,5

2732,5

4510,1

Trong đó

Tôm đông

"

290,9

631,4

1265,7

1315,6

Cá đông

"

35,9

172,4

608,8

1968,7

Mực đông

"

68,4

76,8

73,9

64,8

Nguồn: Tổng cục Thống kê (2010), Thương mại và giá cả, http://www.gso.gov.vn/ default.aspx?tabid=393&idmid=3&ItemID=10367, ngày truy cập 13/11/2010

Bảng 15.3. Các mặt hàng nhập khẩu chủ yếu giai đoạn 1995-2009

Các mặt hàng

Đơn vị

1995

2000

2005

2008

2009

Ô tô nguyên chiếc các loại

Chiếc

16.362

21.279

51.059

80.596

Thiết bị phụ tùng ngành dệt, may, da, giày

Triệu USD

296,4

534,6

909,6

Sản phẩm phụ trợ dệt may, giày dép

Triệu USD

2183,2

4756,2

6812,8

6158,3

Máy và phụ tùng ngành máy xây dựng

Triệu USD

118,7

255,8

606,8

Máy và phụ tùng ngành sản xuất xi măng

Triệu USD

22,6

63,3

328,2

Máy móc thiết bị hàng không

Triệu USD

13,0

65,9

261,5

Máy móc, thiết bị thông tin liên lạc

Triệu USD

141,4

598,2

2017,0

Máy và phụ tùng máy CNTP

Triệu USD

61,7

130,9

335,1

Linh kiện điện tử, máy tính nguyên chiếc và linh kiện

Triệu USD

892,8

1638,6

3714,1

3954,0

Xăng, dầu các loại

Nghìn tấn

5003,2

8747,3

1477,8

12959,8

12705,7

Phân bón, thuốc trừ sâu và nguyên liệu

Nghìn tấn

2411,4

4114,8

3183,3

3534,1

5007,4

Sắt, thép

Nghìn tấn

1116,2

2845,0

205495,1

8466,0

9748,7

Chì, đồng, kẽm, nhôm, hóa chất, chất dẻo, kính xây dựng

Triệu USD

1059,8

3308,1

6756,6

Nguyên liệu thuốc lá

Triệu USD

97,0

107,6

163,5

246,2

321,6

Xe máy (kể cả linh kiện đồng bộ)

Triệu USD

458,5

787,0

541,4

759,6

754,1

Sữa và sản phẩm từ sữa

Triệu USD

58,7

140,9

278,9

542,1

515,8

Tân dược và nguyên liệu tân dược

Triệu USD

383,3

626,0

1032,4

1265,4

Nguồn: Tính toán của tác giả từ Tổng cục Thống kê (2010), Thương mại và giá cả, Http://www.gso.gov.vn/default.aspx?tabid=393&idmid=3&ItemID=10367, ngày truy cập 10/11/2010

Hình 15.6: Giá trị xuất, nhập khẩu và nhập siêu giai đoạn 1995-2010

Nguồn: Tính toán của tác giả từ số liệu của Tổng cục thống kê (2010)

Ba là, nhập siêu càng lớn thì đồng nội tệ càng mất giá làm tăng giá cả sản xuất và tiêu dùng trong nước dẫn đến lạm phát tăng cao, gây khó khăn cho công tác quản lý nhà nước và ảnh hưởng đến đời sống người dân.

Bốn là, lạm phát tăng tất yếu lãi suất phải tăng làm chi phí vốn của doanh nghiệp tăng dẫn đến giảm khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp trong nước so với các doanh nghiệp nước ngoài. Đồng thời lãi suất tăng và tình trạng lạm phát thường niên dẫn đến tâm lý và hành động của các doanh nghiệp là không đầu tư thêm để mở rộng sản xuất, không đầu tư dài hạn vào các ngành công nghiệp nặng, công nghệ cao. Doanh nghiệp chỉ tập trung đầu tư ngắn hạn để nhanh thu hồi vốn, thậm chí những ngành dễ tạo nên “bong bóng kinh tế” như bất động sản, chứng khoán, tài chính phái sinh… có thể bùng nổ nhanh nhưng suy sụp cũng chóng vánh. Cuối cùng lại thiếu hụt lượng lớn sản phẩm công nghiệp phục vụ sản xuất và tiêu dùng… và tiếp tục phải nhập khẩu lớn.

Năm là, thị trường hàng hóa luôn đối mặt với sự tăng giá và các chính sách bình ổn thị trường, thí dụ hỗ trợ lãi suất chỉ có ý nghĩa trong ngắn hạn vì không thể duy trì mãi trong cơ chế thị trường, mà cũng không nguồn lực nào có thể cung ứng nổi. Khi hết đợt hỗ trợ thì giá cả vọt nhanh hơn, tình trạng bất ổn lại xảy ra. Hơn nữa, lẽ ra nguồn lực hàng nghìn tỷ đồng cho mỗi đợt hỗ trợ thị trường nên chuyển thành đầu tư cơ sở hạ tầng hoặc cho đầu tư phát triển sẽ có hiệu quả dài lâu và thiết thực.

IV. KẾT LUẬN

Với cấu trúc kinh tế được hình thành từ trung tâm là cấu trúc sản phẩm ngành công nghiệp non yếu dẫn đến kịch bản: nhập siêu, đồng nội tệ mất giá, tình trạng USD hóa nền kinh tế, lạm phát, lãi suất cao… là rào cản và cũng là tác nhân làm giảm hiệu quả, thậm chí làm biến dạng hoặc hỏng các chính sách vĩ mô của nhà nước như chính sách bình ổn thị trường, kích cầu, hỗ trợ doanh nghiệp… Cuối cùng là nền kinh tế không thể cất cánh phát triển bền vững, vì vậy cần phải tái cấu trúc kinh tế từ chính trung tâm – sản phẩm ngành công nghiệp, tạo nền tảng cho giai đoạn tiền cất cánh.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. http://www.gso.gov.vn/default.aspx?tadid=392&idmid=3&ItemID=9930, ngày truy cập 26/10/2010.

2. http://www.gso.gov.vn/default.aspx?tabid=391&idmid=3&ItemID=10242, ngày truy cập 26/10/2010.

3. http://www.gso.gov.vn/default.aspx?tabid=391&idmid=3&ItemID=10245, ngày truy cập 26/10/2010.

4. http://www.gso.gov.vn/default.aspx?tabid=388&idmid=3&ItemID=9897, ngày truy cập 13/11/2010.

16

ĐỂ NÂNG CAO HIỆU QUẢ ĐẦU TƯ CÔNG Ở VIỆT NAM

TS. Nguyễn Minh Phong

Viện Nghiên cứu Phát triển KT-XH Hà Nội

I. ĐẦU TƯ CÔNG Ở VIỆT NAM – SỨ MỆNH CHƯA TƯƠNG THÍCH VỚI HIỆU NĂNG

Theo Tổng cục Thống kê, khu vực kinh tế nhà nước chiếm tỷ trọng trong GDP cả nước tính theo giá thực tế luôn giao động từ 40,18% năm 1995; 38,52% năm 2000; 38,40% năm 2005 và xuống mức thấp nhất là 38,12% năm 2009. Chỉ tính riêng năm 2007, tổng đầu tư của toàn xã hội là hơn 461.900 tỷ đồng, trong đó khu vực nhà nước chiếm 43,3%. Năm 2010, khả năng huy động nguồn vốn đầu tư phát triển toàn xã hội khoảng 791.000 tỷ đồng, tăng 12,3% so với 2009, bằng khoảng 41% GDP; trong đó, vốn đầu tư thuộc điều hành của Chính phủ chiếm tới 30%, còn lại là nguồn khác từ xã hội. Như vậy, có thể nói, dù có xu hướng giảm dần, xong khu vực kinh tế nhà nước, và do đó, đầu tư công vẫn có vai trò to lớn kéo dài trong phát triển kinh tế Việt Nam.

Đầu tư công ở Việt Nam hiện được hiểu là đầu tư từ các nguồn vốn của nhà nước, bao gồm đầu tư phát triển từ NSNN, trái phiếu chính phủ, tín dụng nhà nước (thông qua Ngân hàng Phát triển Việt Nam), vốn ODA, đầu tư phát triển của các DNNN và các nguồn vốn khác của nhà nước. Vai trò đầu tư công ở Việt Nam gắn liền với quan niệm về vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước nói chung và vai trò bà đỡ của bàn tay nhà nước nói riêng trong quá trình CNH-HĐH theo yêu cầu phát triển bền vững và bảo đảm an sinh xã hội. Trong nhiều thập kỷ qua, đầu tư công ở nước ta được xem là động lực quan trọng nhất cho sự phát triển của nền kinh tế, là một thành phần quan trọng của tổng cầu xã hội, cũng như góp phần gia tăng tổng cung và năng lực kinh tế, đặc biệt trong việc định hình và phát triển cơ sở hạ tầng kinh tế - xã hội quốc gia; đầu tư mồi, tạo cú huých và duy trì động lực tăng trưởng, tạo việc làm xã hội. Thực tế cho thấy, nhà nước đã và vẫn đang là nhà đầu tư áp đảo, dẫn dắt thị trường, tác động mạnh tới diễn biến của thị trường…

Trong thời gian qua, bên cạnh những thành công và đóng góp tích cực vào quá trình phát triển đất nước, không thể phủ nhận đầu tư công của Việt Nam còn nhiều hạn chế, nhất là về hiệu quả đầu tư. Đầu tư công luôn đi cùng với lãng phí và tốn kém, thậm chí với mức độ ngày càng nặng nề… Thảo luận tại diễn đàn Quốc hội, các đại biểu đã rất lo lắng trước thực trạng chỉ số ICOR năm 2009 tăng lên trên 8 so với mức 6,6 của năm 2008. Trong đó, ICOR đầu tư công luôn cao nhất, nhưng thường đi với hiệu quả kém nhất. Trong giai đoạn 2000-2007, cần phải có khoảng 7,8 đơn vị đầu tư nhà nước mới tạo ra được một đơn vị giá trị gia tăng; trong khi đó, khu vực kinh tế tư nhân là 3,2 và kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài là 5,2. Tình hình này đã được cảnh báo từ lâu nhưng vẫn chưa được cải thiện.

Một ví dụ điển hình về hiệu quả đầu tư công thấp là Chương trình xóa đói giảm nghèo cho các vùng sâu, vùng kinh tế khó khăn (Chương trình 135) do ngân sách đầu tư hơn 14.000 tỷ đồng, chưa tính đến giá trị công sức đóng góp của dân, song mục tiêu đã không hoàn thành như dự kiến. Kết quả Chương trình được UBTVQH đánh giá: “Đa số xã, thôn, bản thuộc diện đầu tư Chương trình 135 giai đoạn 2 tuy tỷ lệ hộ nghèo hàng năm giảm nhanh, nhưng thiếu bền vững, tỷ lệ hộ nghèo và cận nghèo còn khá lớn. Nếu thực hiện theo tiêu chuẩn nghèo mới hoặc bị ảnh hưởng thiên tai, mất mùa thì tỷ lệ hộ nghèo sẽ trở lại rất cao”. Từ 2006-2010, mới chỉ có 113 xã, chiếm 6% số xã hưởng thụ Chương trình, được “gạch tên” khỏi diện nghèo. Đến cuối năm 2009, ở một số tỉnh số xã còn tỷ lệ nghèo cao như: Lạng Sơn 49%, Điện Biên 50%, Quảng Bình 49,34%, Quảng Nam 48,78%, Quảng Ngãi 49,94%... Qua kiểm tra đã phát hiện hàng trăm tỷ đồng bị phân bổ sai nội dung, mục đích, đối tượng thụ hưởng, và có nhiều vấn đề về chất lượng và hiệu quả của từng hạng mục thành phần như: điện - đường; trường - trạm - hồ chứa nước. Nguyên nhân được chỉ ra là do Chương trình chưa hỗ trợ có hiệu quả tận gốc căn nguyên của sự nghèo đói: tập quán lao động sản xuất của đồng bào chậm được thay đổi, sản xuất thuần nông tự sản, tự tiêu vẫn còn phổ biến chậm thích ứng với cơ chế thị trường. Thống kê còn cho thấy: số xã “thoát nghèo” nằm trong diện đầu tư của trung ương thông qua các bộ, ngành ít hơn số xã thuộc diện đầu tư của các địa phương (5% so với 40,5%). Tỷ lệ này cho thấy: nguồn vốn đưa đúng vào nơi “dân cần, đất thiếu” bao giờ cũng có hiệu quả hơn việc đầu tư chỉ là quá trình phân bổ tiền ngân sách cho các dự án đơn thuần, mà không hiểu rõ đặc thù về văn hóa - xã hội cùng đất đai thổ nhưỡng và tập quán của từng địa phương và của người dân nơi được thụ hưởng.

Việc Tập đoàn kinh tế Nhà nước Vinashin bỏ 1.000 tỷ đồng để mua tàu vận tải biển tuyến Bắc - Nam, nhưng chỉ chạy mấy chuyến rồi dừng, đã được nhắc đến nhiều ngay tại diễn đàn Quốc hội là điển hình cho sự lãng phí của đầu tư công.

Tổng hợp báo cáo của hơn 50% chủ đầu tư bằng nguồn vốn ngân sách năm 2009, Bộ Kế hoạch và Đầu tư (KH-ĐT) nhận định: “Chủ trương đầu tư tập trung hơn cho các công trình trọng điểm, giảm phân tán đầu tư vẫn chưa được thực hiện có kết quả” và “Tình trạng chậm tiến độ vẫn chưa được khắc phục, còn có xu hướng tăng hơn so với các năm trước. Đây là một trong những nguyên nhân chủ yếu tăng chi phí, giảm hoặc không còn hiệu quả đầu tư của dự án”. Cụ thể: lượng dự án được quyết định đầu tư năm 2009 là 11.420 dự án. Trong đó, số dự án dự kiến kết thúc trong năm chỉ khoảng 1/3 tổng số các dự án đang triển khai đầu tư. Đáng chú ý, cũng theo nhận định của Bộ KH-ĐT: “Những hạn chế, khiếm khuyết trong đầu tư xây dựng cơ bản vẫn chưa được khắc phục, có mặt còn diễn biến trầm trọng hơn”.

Mới đây, trong giữa tháng 12/2010, Phòng CSĐT tội phạm về trật tự quản lý kinh tế và chức vụ (PC46), Công an TP. Hà Nội cho biết vừa phát hiện công trình gia cố chống sạt lở hạ lưu cống xả tràn xã Thụy Hương, huyện Chương Mỹ, Hà Nội bị “rút ruột” tới 50% phần cốt thép và bê tông tại phần móng chân khay, đồng thời nhiều loại vật tư thi công đã bị thay đổi về mặt chủng loại bằng các vật liệu rẻ tiền so với vật liệu được phê duyệt theo thiết kế. Công trình được cấp vốn ngân sách nhà nước với tổng mức đầu tư trên 12 tỷ đồng. Hiện tượng này không phải cá biệt, mà đã từng xảy ra cả với nhiều dự án đầu tư công khác, trong đó có chương trình cho vay NSNN để đóng thuyền đánh bắt cá xa bờ nhiều năm trước, khiến tàu thuyền đóng xong không đủ an toàn ra khơi…

Chất lượng thấp và thất thoát vốn trong đầu tư công còn có thêm người bạn đồng hành là sự chậm trễ và thường đi kèm với việc xin được điều chỉnh tăng vốn của các dự án đầu tư công trong triển khai như cặp bài trùng quen mặt. Theo báo cáo của Chính phủ trình Quốc hội tại kỳ họp thứ ba năm 2008, trong 2.241 dự án đầu tư công dự kiến triển khai trong năm 2008, có tới 68 dự án chưa đủ thủ tục đầu tư đã được triển khai, 554 dự án kéo dài quá thời gian quy định, trong đó có 107 dự án nhóm B đã kéo dài quá bốn năm, 447 dự án nhóm C kéo dài quá hai năm… Như vậy, ít nhất có khoảng 28% tổng số dự án dự kiến triển khai trong năm 2008 chưa đủ đảm bảo hiệu quả đầu tư. Năm 2009, Chính phủ rất quyết liệt để tăng hiệu quả đầu tư, nhưng thực tế lại không thay đổi nhiều so với những năm trước. Trong sáu tháng đầu năm 2009, qua giám sát sơ bộ của HĐND TP. Hồ Chí Minh có 69 dự án chậm tiến độ, làm tăng vốn đầu tư hơn 2.850 tỷ đồng. Thậm chí có dự án chậm tới sáu năm và vốn tăng lên gấp năm lần. Báo cáo giám sát đầu tư sáu tháng đầu năm 2009 của Bộ KH-ĐT cho biết, cả nước có 4.182 dự án vi phạm về quản lý đầu tư, chiếm 13% tổng số dự án đang thực hiện (97% các dự án có vi phạm đều rơi vào lỗi chậm tiến độ, không thiếu những lỗi như chất lượng xây dựng thấp, lãng phí, dự án không phù hợp...); 6.478 dự án điều chỉnh về vốn, thiết kế, tiến độ... trong đó có 40 dự án nhóm A điều chỉnh với số vốn tăng lên khá lớn. Điều này không chỉ làm hạn chế tăng trưởng kinh tế nói chung, mà còn dẫn tới hệ quả không đảm bảo huy động năng lực sản xuất theo đúng kế hoạch, làm tăng chi phí quản lý, lãi vay trong thời gian xây dựng, tốn kém do giá cả vật liệu tăng...

Trên thực tế, tỷ trọng đầu tư xã hội/GDP liên tục tăng từ khoảng 34% năm 2000 đến hơn 41% năm 2008. Trong 5 năm gần đây, tỷ lệ này luôn cao hơn 40%, và cao nhất là 44% vào năm 2007. Đây thực sự là yếu tố chính làm cho nền kinh tế Việt Nam luôn tăng trưởng ở mức khá cao trong thời gian qua. Trong đó, nguồn vốn nhà nước dù đã giảm từ 59% năm 2000 xuống còn 29% năm 2008, nhưng với quy mô đầu tư ngày càng lớn nên đầu tư công luôn là nguyên nhân quan trọng dẫn đến những hậu quả mà nền kinh tế đang phải gánh chịu. Đầu tư công và quản lý đầu tư công kém hiệu quả không chỉ khiến hiệu quả đầu tư xã hội bị hạn chế, mà còn làm gia tăng nhiều hệ quả tiêu cực to lớn và kéo dài khác, như: Tăng sức ép lạm phát trong nước; mất cân đối vĩ mô – trong đó có cân đối ngành, sản phẩm, cán cân xuất - nhập khẩu, cán cân thanh toán, dự trữ ngoại hối và tích lũy - tiêu dùng, cũng như mất cân đối và gia tăng chênh lệch giàu nghèo giữa các vùng, miền, địa phương và bộ phận dân cư trong xã hội; tăng tình trạng tham nhũng và bóp méo cơ chế kinh tế thị trường; hạn chế sức cạnh tranh và chất lượng phát triển của nền kinh tế trong hội nhập.

Đặc biệt, đầu tư công kém hiệu quả làm tăng gánh nặng và tác động tiêu cực của chiếc bấy nợ nần lên đất nước, do làm tăng nợ chính phủ, nhất là nợ nước ngoài. Bản tin nợ nước ngoài – Bộ Tài chính – cho biết, tính đến ngày 31/12/2009, tổng nợ nước ngoài gồm nợ nước ngoài của Chính phủ và được Chính phủ bảo lãnh) của Việt Nam là 27,929 tỷ USD (nợ nước ngoài của Chính phủ là trên 23,9 tỷ USD), tương đương với khoảng 479,5 nghìn tỷ đồng (trong đó vay ODA chiếm tỷ trọng 74,67%, vay ưu đãi chiếm 5,41%, vay thương mại 19,92%), tức bằng 39% GDP và ở mức cao nhất kể từ năm 2005. So với mức dự trữ ngoại hối, thì tổng dư nợ của Việt Nam vẫn ở ngưỡng an toàn. Dự trữ ngoại hối so với tổng dư nợ nước ngoài ngắn hạn của Việt Nam là 290%, trong khi mức khuyến nghị của Ngân hàng Thế giới (WB) là trên 200%. Nghĩa vụ trả nợ Chính phủ so với tổng ngân sách Nhà nước của Việt Nam là 5,1%, ngưỡng an toàn của WB là dưới 35%. Cục Quản lý nợ và Tài chính đối ngoại – Bộ Tài chính cho biết, trong năm 2010, Việt Nam phải trả nợ nước ngoài cả gốc và lãi lên đến hơn 1 tỷ USD. Trong các năm tiếp theo, nghĩa vụ trả nợ của Việt Nam sẽ tiếp tục tăng lên, mức cao nhất là khoảng 2 tỷ USD vào năm 2016…

Về tổng thể, mô hình tăng trưởng theo chiều rộng của Việt Nam nhờ gia tăng đầu tư công đã lên tới đỉnh. Nếu không điều chỉnh mà chỉ thúc đẩy tăng trưởng dựa vào động lực mở rộng quy mô vốn, giá trị gia tăng thấp và sự khai thác thái quá tài nguyên, lao động rẻ... thì không thể cạnh tranh và ngày càng khó khăn. Thậm chí, càng tăng trưởng, đất nước và người dân lại càng nghèo đi, thiếu bền vững.

Nguyên nhân của tình trạng trên có nhiều và không có gì bí mật. Nguồn vốn nhà nước đã eo hẹp lại quản lý kém, đầu tư không hợp lý, đầu tư nhiều vào các ngành mà tư nhân sẵn sàng đầu tư; thiếu đầu tư tương xứng cho những ngành có khả năng lan tỏa, dẫn dắt chuyển đổi cơ cấu kinh tế, đầu tư thiếu tập trung và dứt điểm cho các công trình trọng điểm. Ngoài ra, hiệu quả đầu tư công thấp còn chịu ảnh hưởng của cơ chế khép kín, lợi ích cục bộ, phe nhóm, địa phương, sự nể nang cảm tính và tư duy nhiệm kỳ;do rừngthủ tục giấy tờ dày đặc mà lỏng lẻo,thiếu minh bạch; chất lượng quy hoạch và lập dự án thấp;không hoặc chỉ đấu thầu hình thức;năng lực và trách nhiệm nhà thầu kém, nạn tham nhũng; thiếu kiểm soát và chế tài kịp thời, nghiêm khắc, trách nhiệm chưa rõ ràng và nhất là do thiếu phối hợp đồng bộ các chính sách, các cấp, ngành và các bên hữu quan trên cơ sởmột Luật Đầu tư còn thiếu vắng ở nước ta…

II. TĂNG CƯỜNG PHỐI HỢP CHÍNH SÁCH NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ ĐẦU TƯ CÔNG

Yêu cầu phối hợp đồng bộ các chính sách trong quản lý đầu tư công đòi hỏi cần có sự phối hợp đồng bộ trong tổng thể các chính sách đầu tư công với các chính sách kinh tế, nhất là giữa chính sách tài chính với tiền tệ, chính sách môi trường và an sinh xã hội; các chính sách phát triển cơ sở hạ tầng kỹ thuật với hạ tầng văn hóa - xã hội; giữa công tác quy hoạch với công tác xúc tiến đầu tư; giữa phát triển các thể chế thị trường với phát triển các thành phần kinh tế; giữa hoạt động của các cơ quan lập pháp, hành pháp và tư pháp; giữa Quốc hội, Chính phủ với các bộ, ngành, địa phương và các trung tâm, viện nghiên cứu; giữa vay và quản lý - trả nợ vốn vay; giữa hoạt động đầu tư nhà nước với đầu tư ngoài nhà nước, và giữa đầu tư trong nước với đầu tư nước ngoài; giữa công tác lập, thẩm định, duyệt, cấp vốn và kiểm tra, quyết toán và kiểm toán thực hiện vốn đầu tư… Đặc biệt, cần quán triệt một số nguyên tắc sau trong phối hợp chính sách đầu tư công:

Thứ nhất, phối hợp bố trí vốn đầu tư công trên cơ sở quy hoạch đầu tư công được xây dựng có chất lượng cao và ổn định.

Một mặt, cần coi trọng nâng cao chất lượng và giữ ổn định các quy hoạch đầu tư phát triển các loại được lập cả ở cấp quốc gia, ngành, cũng như địa phương như một căn cứ chủ yếu định hướng đầu tư công; hạn chế, tiến tới không đầu tư công ngoài quy hoạch, phá vỡ quy hoạch và bất chấp quy hoạch. Mặt khác, sự điều chỉnh và hoàn thiện các quy hoạch đầu tư đã lập cũng là cần thiết, cần được tiến hành nghiêm túc, có căn cứ xác đáng, có quy trình và thời gian cần thiết nhằm hạn chế thấp nhất các thiệt hại cho các bên có liên quan. Nếu quy hoạch sai, lộ trình đầu tư không hợp lý và không được thẩm tra đầy đủ thì quá trình đầu tư sẽ không thể có hiệu quả trong dài hạn.

Sau khi có quy hoạch, cần chủ động xây dựng và công bố danh mục dự án, công trình đầu tư cụ thể để huy động các nguồn lực trong xã hội phục vụ mục tiêu đầu tư phát triển theo các hình thức BOT (Xây dựng - Khai thác - Chuyển giao), BT (Xây dựng - Chuyển giao), PPP (hợp tác nhà nước - tư nhân); tạo ra các cơ chế để huy động tối đa, hiệu quả các nguồn vốn xã hội, giảm dần sự phụ thuộc, trông chờ vào ngân sách; khuyến khích các doanh nghiệp tư nhân tham gia đấu thầu thực hiện các dự án có vốn NSNN và nguồn NSNN, kể cả ODA.

Thứ hai, phối hợp hài hòa các mục tiêu, lợi ích và tính đến tác động hai mặt của dự án đầu tư công.

Cần xây dựng bộ tiêu thức phù hợp và chuẩn hóa để tạo căn cứ lựa chọn và thông qua các dự án đầu tư công theo lĩnh vực và yêu cầu đầu tư, mục tiêu kinh tế - xã hội, môi trường, cũng như các lợi ích quốc gia và địa phương, ngành, cụ thể và dài hạn; có phân biệt hai loại mục tiêu và hai loại tiêu chí đánh giá hiệu quả đầu tư công - đầu tư vì lợi nhuận và đầu tư phi lợi nhuận.

Không nên đóng khung sự phối hợp chính sách chỉ trong nội bộ các cơ quan chính phủ với các doanh nghiệp nhà nước, mà cần gắn kết chặt chẽ, mở rộng dân chủ hóa với giới doanh nghiệp và viện, trường và các tầng lớp dân chúng khác. Sử dụng chuyên gia trong nước và nước ngoài có trình độ và khách quan nhằm đánh giá, phản biện độc lập các tác động hai mặt của dự án đầu tư công lớn. Làm tốt việc này sẽ hạn chế bớt những hoạt động đầu tư công gắn với lợi ích cục bộ, chủ quan và ngắn hạn của các quan chức chuyên nghiệp và chính trị trong đầu tư công.

Thứ ba, phối hợp tăng cường tái cơ cấu đầu tư công, phân cấp và đa dạng hóa phương thức, nguồn vốn đầu tư theo yêu cầu nâng cao hiệu quả đầu tư xã hội.

Về dài hạn, cần chủ động giảm thiểu dần đầu tư công, tăng đầu tư ngoài NSNN trong tổng đầu tư xã hội; Tái cơ cấu đầu tư công, tăng đầu tư phát triển các dịch vụ phục vụ sản xuất nông nghiệp, tiêu thụ nông sản; khoa học và công nghệ, đào tạo và y tế;tiết giảm việc cấp vốn ngân sách cho nhu cầu đầu tư của khối các Tổng công ty; Tập đoàn Nhà nước và chuyển trọng tâm đầu tư công ra ngoài lĩnh vực kinh tế, để tập trung vào phát triển các lĩnh vực hạ tầng và xã hội. Đồng thời, kiên quyết thẳng tay cắt giảm những dự án đầu tư nếu không đạt các tiêu chí về hiệu quả kinh tế - xã hội và chưa bảo đảm các yêu cầu về thủ tục, tập trung vốn cho các dự án bảo đảm hoàn thành trong hạn định và có hiệu quả cao; cắt giảm các công trình đầu tư công bằng nguồn ngân sách có quy mô quá lớn, chưa thật sự cấp bách, có thời gian đầu tư dài. Khuyến khích các chủ đầu tư huy động vốn ngoài ngân sách để đầu tư theo phương thức chìa khóa trao tay, có đặt cọc bảo hành - bảo đảm chất lượng công trình.

Cắt giảm đầu tư công phụ thuộc vào chuyển biến nhận thức của các ngành, các địa phương về sự cần thiết phải hy sinh lợi ích riêng trước mắt vì mục tiêu chung. Đồng thời cũng cần có tiêu chí và thời gian để rà soát lại các dự án đầu tư công, tránh quyết định vội vã, lợi bất cập hại; Cần đặc biệt chú ý tiếp tục triển khai các dự án giải quyết vấn đề an sinh xã hội thuộc chương trình mục tiêu, dự án tại vùng khó khăn, khu vực miền núi, đồng bào dân tộc thiểu số, cũng như các dự án có hiệu quả kinh tế liên ngành, liên vùng cao. Ủy ban Tài chính và Ngân sách của Quốc hội cần phối hợp chặt chẽ hơn với các Bộ, ngành, địa phương để rà soát việc phân bổ vốn ngân sách có đúng trình tự pháp luật hay không, cũng như giám sát việc quản lý và sử dụng nguồn vốn này; yêu cầu Chính phủ cung cấp thông tin thường xuyên, tăng cường giám sát việc quản lý và sử dụng vốn ngân sách Nhà nước theo nghị quyết của Quốc hội.

Thứ tư, phối hợp tuân thủ các quy chuẩn về thủ tục và quy trình đầu tư, thực hiện đấu thầu thực chất và rộng rãi cho mọi thành phần kinh tế với các nguồn đầu tư công, tăng cường giám sát, phản biện và kiểm tra, tố giác, xử lý kịp thời và nghiêm khắc các vi phạm đầu tư công bằng các công cụ chế tài về tài chính và hành chính.

Kiên quyết chống tham nhũng và thực hiện thường xuyên hơn trách nhiệm giải trình trong đầu tư công. Công khai các thông tin, quy trình, thủ tục, danh mục dự án vận động đầu tư, nâng cao hiệu quả cơ chế một cửa, quy định rõ về chính sách và các ràng buộc, chế tài nếu nhà đầu tư không thực hiện đúng cam kết. Tăng cường công tác quản lý, thanh tra, kiểm tra, kiểm toán các dự án đầu tư công. Kiểm toán nhà nước và các cơ quan thanh tra, kiểm tra tài chính cần tăng cường công tác chuyên môn nghiệp vụ để thẩm định, đối chiếu, so sánh, phát hiện và ngăn chặn kịp thời các hành vi vi phạm pháp luật. Kiên quyết xuất toán các khoản chi sai mục đích, không đúng khối lượng, đơn giá, không đúng tiêu chuẩn định mức, vượt dự toán lớn. Cần thực hiện chế độ trách nhiệm vật chất, kể cả trách nhiệm đối với nhà thầu, tư vấn giám sát trong việc xác nhận thanh toán khối lượng thiếu trung thực, không đúng quy định. Việc thanh toán vốn đầu tư phải được tiến hành theo đúng quy trình và phương thức thanh toán theo tiến độ thực hiện. Làm rõ trách nhiệm của từng tổ chức, cá nhân và thực hiện chế độ trách nhiệm đối với Thủ trưởng đơn vị trong quản lý đầu tư công. Người, tổ chức quyết định đầu tư sai, gây lãng phí, thất thoát phải bị xử phạt hành chính, cách chức hoặc truy cứu trách nhiệm. Chủ đầu tư phải chịu trách nhiệm toàn diện về hiệu quả, chất lượng của dự án, chấm dứt tình trạng giao cho người không đủ điều kiện năng lực và chuyên môn nghiệp vụ thực hiện quản lý dự án; phát hiện kịp thời những vấn đề phát sinh và đề xuất các biện pháp xử lý kịp thời, nghiêm minh những sai phạm trong việc sử dụng Ngân sách Nhà nước cho đầu tư công. Phải kiên quyết đình hoãn những dự án không hiệu quả, không bố trí vốn cho những dự án không đủ thủ tục đầu tư, không phê duyệt dự án nếu không xác định được nguồn vốn thực hiện cho việc đầu tư mới…

Cuối cùng, thực tế cho thấy nhu cầu và sự chín muồi cấp bách cần có Luật đầu tư công làm căn cứ pháp lý và cơ sở chung thực hiện phối hợp chính sách trong quản lý và nâng cao hiệu quả đầu tư công.

Tóm lại, dù không có loại thuốc bách bệnh để đạt được hiệu quả đầu tư công cao, nhưng muốn tái cấu trúc đầu tư công chúng ta không thể không xây dựng đột phá và hoàn thiện các thể chế nhằm tạo ra một khu vực công năng động, có khả năng thiết lập và phối hợp chính sách trong việc lựa chọn mục tiêu chiến lược, phân bổ nguồn lực gắn kết với quy hoạch, kế hoạch và chính sách, thực hiện, kiểm soát và đánh giá kết quả các hoạt động chi tiêu công… Đặc biệt, cần đảm bảo sự đồng bộ trong đột phá thể chế, thúc đẩy cải cách thể chế từ trên xuống, từ vĩ mô tới vi mô, tạo động lực mạnh mẽ về chất cho giai đoạn phát triển mới của đất nước. Đột phá thể chế cần bảo đảm yêu cầu tôntrọng các quy luật khách quan của kinh tế thị trường, bảo đảm tính đồng bộ giữa các bộ phận cấu thành của thể chế kinh tế, các yếu tố thị trường và các loại thị trường; giữa thể chế kinh tế với thể chế chính trị; giữa nhà nước, thị trường và xã hội, đồng thời phải phù hợp với điều kiện cụ thể của Việt Nam; bảo đảm phân công rành mạch, phối hợp chặt chẽ, có hiệu quả giữa các cơ quan lập pháp, hành pháp, tư pháp; nâng cao chất lượng quy hoạch, năng lực dự báo và khả năng phản ứng chính sách; bảo đảm quản lý thống nhất về quy hoạch và những định hướng phát triển, đồng thời đề cao vai trò chủ động, tinh thần trách nhiệm, nâng cao năng lực của từng cấp, từng ngành và cơ sở. Mở rộng dân chủ đi đôi với tăng cường kỷ luật, kỷ cương trong hệ thống hành chính nhà nước và trong toàn xã hội. Quá trình cải cách thể chế cần tạo ra nền hành chính tốt, hệ thống pháp luật tốt được vận hành bởi một đội ngũ cán bộ có năng lực và trách nhiệm cao, trong sự giám sát rộng rãi và thường xuyên của xã hội; cần thúc đẩy đồng bộ cải cách hệ thống tổ chức, phân cấp chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn, trách nhiệm, các quy trình và thủ tục hành chính trong toàn bộ quá trình xây dựng, thực thi, giám sát và chế tài pháp luật; xây dựng và duy trì hiệu quả mối quan hệ đối tác giữa cơ quan lập phápvới các tổ chức xã hội, doanh nghiệp và người dân. Nói cách khác, để tạo đột phá thể chế đúng, cần phải chú trọng đến bộ máy, công cụ, quy trình làm ra luật pháp chứ không phải cải cách luật pháp là chính; càng không thể quy cải cách thể chế chỉ là một bộ phận trong cải cách hành chính, với trọng tâm là cải cách thủ tục hành chính như quan niệm một cách hạn hẹp và né tránh bấy lâu nay.

Đột phá thể chế là cuộc chiến về con dấu và chữ ký, gắn liền với đặc quyền, đặc lợi, là đánh đổi một số sức mạnh và quyền lợi của nhà nước với thị trường, Nhà nước có vai trò cốt lõi cho cải cách thể chế. Quá trình cải cách thể chế cần tạo ra nền hành chính tốt, hệ thống pháp luật tốt được vận hành bởi một đội ngũ cán bộ có năng lực và trách nhiệm cao, trong sự giám sát rộng rãi và thường xuyên của xã hội. Vì vậy, cải cách thể chế rất cần quyết tâm chính trị ở cấp cao nhất và đội ngũ những người thực thi dũng cảm, chuyên nghiệp, đủ lực, đủ quyền và được bảo vệ tốt; phải đột phá và chống tham nhũng ngay từ công tác cán bộ; nếu vẫn còn mua quan bán chức, bổ nhiệm cán bộ theo ê kíp cánh hẩu, bất chấp lợi ích quốc gia, tình trạng cán bộ cấp cao chọn người từ vai mình trở xuống, khiến chất lượng đội ngũ cán bộ ngày càng lùi dần thì không thể có đột phá thể chế đúng nghĩa được.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Báo cáo kiểm toán của Kiểm toán Nhà nước, các năm 2005-2009.

2. Báo cáo Thống kê hàng năm và tháng của TCTK, các năm 2005-2010.

3. Sách Phát triển các thành phần kinh tế ở Hà Nội, TS. Nguyễn Minh Phong chủ biên, NXB Tài Chính, Hà Nội, 2006.

4. Báo An ninh Thủ đô, các số tháng 12/2010.

17

ĐẦU TƯ CÔNG “LẤN ÁT” ĐẦU TƯ TƯ NHÂN? GÓC NHÌN TỪ MÔ HÌNH THỰC NGHIỆM VECM

TS. Tô Trung Thành

ĐH Kinh tế Quốc dân Hà Nội

I. DẪN NHẬP

Kinh tế Việt Nam đã trải qua năm 2010 với tốc độ tăng trưởng GDP 6,78%, là mức tương đối khá trong bối cảnh kinh tế thế giới còn nhiều biến động. Tuy nhiên, nền kinh tế đang tiếp tục đối mặt với những bất ổn kinh tế vĩ mô đã diễn ra và gia tăng mạnh trong những năm gần đây, đặc biệt là từ khi Việt Nam gia nhập WTO vào đầu năm 2007, như lạm phát tăng cao trở lại, tỷ giá biến động mạnh và khó lường, thâm hụt thương mại cao và kéo dài, dự trữ ngoại hối ngày càng mỏng, thâm hụt ngân sách tăng cùng với tình trạng nợ công và nợ nước ngoài đang dần đến ngưỡng nguy hiểm, thị trường tài chính – tiền tệ dễ bị tổn thương với những biến động mạnh về lãi suất, niềm tin vào điều hành kinh tế vĩ mô bị suy giảm… Một trong những nguyên nhân chính của những bất ổn vĩ mô thời gian qua chính là mô hình tăng trưởng theo chiều ngang, chủ yếu dựa vào vốn đầu tư, đặc biệt là đầu tư công nhưng với chất lượng thấp. Mô hình này đã và đang đe dọa khả năng tăng trưởng bền vững trong dài hạn của nền kinh tế.

Vì vậy, yêu cầu tái cấu trúc nền kinh tế đang đặt ra cấp thiết trong bối cảnh Việt Nam bước vào giai đoạn phát triển mới 2011-2020, nhằm nâng cao chất lượng, hiệu quả, sức cạnh tranh của nền kinh tế, tạo nền tảng vững chắc để đến năm 2020 đưa Việt Nam trở thành nước công nghiệp theo hướng hiện đại. Một trọng tâm của quá trình tái cấu trúc này là tái cơ cấu đầu tư công theo hướng nào – nên giảm hay gia tăng đầu tư công, liệu đầu tư công ảnh hưởng tiêu cực hay tích cực đến đầu tư của khu vực tư nhân?

Theo lý thuyết, có hai giả thuyết chính về quan hệ giữa đầu tư công và đầu tư tư nhân. Giả thuyết đầu tư công “lấn át” đầu tư tư nhân cho rằng, đầu tư công gia tăng sẽ khiến đầu tư khu vực tư nhân bị thu hẹp lại. Lý do là nhu cầu của chính phủ về hàng hóa dịch vụ có thể khiến lãi suất gia tăng, nguồn vốn trở nên đắt đỏ hơn, theo đó, tác động tiêu cực đến khu vực tư nhân. Ngoài ra, việc tài trợ cho chi tiêu đầu tư từ ngân sách nhà nước, thường được thực hiện bởi tăng thuế hay vay nợ, đã cạnh tranh một cách trực tiếp với khu vực tư nhân trong việc tiếp cận các nguồn lực tài chính khan hiếm của nền kinh tế. Với quan điểm được đồng thuận là đầu tư công thường có hiệu quả thấp hơn đầu tư tư nhân, thì giả thuyết “lấn át” đưa ra khuyến nghị cắt giảm đầu tư công để hỗ trợ tăng trưởng.

Giả thuyết ngược lại là đầu tư công thúc đẩy đầu tư tư nhân (xem Bacha (1990), Taylor (1994) và Agenor (2000)), do đầu tư công có thể tạo ra “ngoại ứng tích cực” cho khu vực tư nhân. Một số ngoại ứng có thể kể đến như: i) việc cung cấp các cơ sở hạ tầng kinh tế - xã hội như giao thông, viễn thông, giáo dục… từ đầu tư công tạo ra môi trường kinh doanh thuận lợi hơn cũng như giảm được chi phí sản xuất cho khu vực tư nhân để tăng cường đầu tư; và ii) nhu cầu hàng hóa dịch vụ từ chính phủ khiến cầu về sản phẩm của khu vực tư nhân gia tăng, khuyến khích khu vực này đầu tư nhiều hơn do kỳ vọng về doanh thu và lợi nhuận tốt hơn. Nếu giả thuyết này được kiểm định đúng, thì không nhất thiết phải giảm đầu tư công, bởi những ngoại ứng tích cực là cần thiết cho khu vực tư nhân, và theo đó là cho tăng trưởng.

Để kiểm định các giả thuyết này, đã có nhiều nghiên cứu thực nghiệm ở các nước, sử dụng các phương pháp và những bộ số liệu khác nhau. Một số nghiên cứu sử dụng mẫu số liệu tổng hợp (pooled) từ các nước đang phát triển và nhóm một số nước phát triển như Easterly và Rebelo (1993), Odedokun (1997), Ahmed và Miller (2000), Everhart và Sumlinski (2000) khẳng định giả thuyết lấn át đầu tư tư nhân của đầu tư công nói chung. Tuy nhiên, một số khác, cũng sử dụng số liệu tổng hợp các nước đang phát triển lại cho rằng đầu tư công hỗ trợ bổ sung cho đầu tư tư nhân, như Greene và Villanueva (1991), Hadjimichael và Ghura (1995) và Ghura và Goodwin (2000). Các công trình khác nghiên cứu các nước đơn lẻ cũng đưa ra những kết luận trái ngược nhau. Trong khi nghiên cứu của Mallik (2001) và Ramirez (1998) cho thấy đầu tư công lấn át đầu tư tư nhân ở Ấn Độ và Mexico; thì kết luận ngược lại được tìm thấy ở Sundarajuan và Thakur (1980) cho Ấn Độ và Hàn Quốc, hay Belloc và Vertova (2004) cho Malawi. Tại Việt Nam, có khá nhiều nghiên cứu về đầu tư công và hiệu quả của đầu tư công, tuy nhiên còn khuyết thiếu những nghiên cứu chuyên sâu về mối quan hệ giữa đầu tư công và đầu tư tư nhân, đặc biệt là những nghiên cứu thực nghiệm kiểm định hai giả thuyết cơ bản đã nêu ở trên.

Trong bối cảnh đó, bài viết này sẽ kiểm định lại giả thuyết liệu đầu tư công lấn át hay thúc đẩy đầu tư tư nhân ở Việt Nam, để có cái nhìn toàn diện hơn về vai trò của đầu tư công trong nền kinh tế, từ đó đóng góp những khuyến nghị chính sách tái cơ cấu đầu tư công trong tiến trình xây dựng mô hình tăng trưởng kinh tế trong giai đoạn mới.

II. TỔNG QUAN VỀ ĐẦU TƯ CÔNG TẠI VIỆT NAM

Bảng 17.1. Tốc độ tăng trưởng kinh tế và vốn đầu tư/GDP (1986-2010)

Giai đoạn

Tăng trưởng GDP (%)

Vốn đầu tư/GDP

1986-1990

4,85

12,6

1991-1995

8,21

28,2

1996-2000

7,00

33,3

2001-2005

7,49

39,1

2006-2010

6,90

42,7

Nguồn: GSO

Bài viết được chia thành năm mục. Tiếp nối phần dẫn nhập là tổng quan vai trò và hiệu quả của đầu tư công trong thập niên qua. Mục 3 sẽ mô tả phương pháp nghiên cứu thực nghiệm và những kiểm định số liệu và mô hình. Kết quả ước lượng và phân tích tính đáng tin cậy của kết quả nghiên cứu sẽ được trình bày ở mục 4. Mục 5 tóm tắt lại nội dung bài nghiên cứu và một số khuyến nghị chính sách.

Từ năm 2000, Việt Nam theo đuổi mô hình tăng trưởng chủ yếu dựa vào vốn đầu tư, tổng đầu tư toàn xã hội liên tục tăng và duy trì ở mức cao. Tỷ lệ vốn/GDP đã tăng từ 35,4% năm 2001 lên 41,9% năm 2010, bình quân cho cả giai đoạn 2001-2010 là xấp xỉ 41%, so với 30,7% trong giai đoạn 1991-2000, thuộc loại cao nhất khu vực Đông và Đông Nam Á[103].

Hình 17.1. Tốc độ tăng trưởng GDP và vốn đầu tư của các thành phần

Nguồn: GSO

Qua các năm, tốc độ tăng trưởng vốn đầu tư của các khu vực đều cao hơn nhiều tốc độ tăng trưởng GDP (xem Hình 17.1). Trong 10 năm, vốn của khu vực đầu tư nước ngoài tăng 5,1 lần, tiếp nối là khu vực kinh tế tư nhân (3,5 lần) và cuối cùng là khu vực kinh tế nhà nước (tăng 2,5 lần). Tuy nhiên, xét về cơ cấu thì khu vực kinh tế nhà nước vẫn chiếm tỷ lệ lớn nhất trong tổng đầu tư xã hội, mặc dù tỷ trọng của khu vực này đã giảm từ 59,8% năm 2001 xuống còn 38,1% năm 2010 (xem Hình 17.2), theo đó, việc giảm sút này không phải do nhà nước hạn chế đầu tư công, mà do các khu vực kinh tế khác có tốc độ tăng cao hơn.

Hình 17.2. Cơ cấu vốn đầu tư toàn xã hội

Nguồn: GSO

Mặc dù đầu tư công trong thập niên qua đã làm thay đổi đáng kể kết cấu hạ tầng kỹ thuật, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, góp phần nâng cao chất lượng đời sống người dân, song đánh giá hiệu quả của đầu tư công cần xem xét mối tương quan giữa lượng vốn đã bỏ ra và kết quả đạt được (hệ số ICOR). Bảng 17.3 cho thấy hiệu quả đầu tư của Việt Nam giai đoan 2000-2007 là tương đối thấp. Trong khi đó, ICOR ở các nước trong giai đoạn phát triển tương đương với Việt Nam hiện nay thấp hơn nhiều (Đài Loan: 2,7 (1981-1990), Hàn Quốc: 3,2 (1981-1990), Nhật Bản: 3,2 (1961-1970), Trung Quốc: 4,1 (1991-2003) (Vũ Tuấn Anh (2010)).

Bảng 17.2. Hệ số ICOR thời kỳ 2000-2007

Hệ số ICOR

Toàn nền kinh tế

5,2

Khu vực nhà nước

7,8

Khu vực ngoài nhà nước

3,2

Khu vực có vốn FDI

5,2

Nguồn: Bùi Trinh (2009)

Vốn đầu tư của nền kinh tế đạt hiệu quả kém, chủ yếu là do đầu tư công – hệ số ICOR cho khu vực nhà nước là 7,8 cao hơn mức trung bình chung của nền kinh tế là 5,2 (xem Bảng 17.2). Hiệu quả đầu tư công thấp là hệ quả của hàng loạt yếu tố, như đầu tư thiếu quy hoạch, dàn trải và phân tán; vốn được phân bổ vào quá nhiều dự án nên các dự án thường thiếu vốn và kéo dài tiến độ, làm tăng chi phí đầu tư, gây lãng phí, tạo kẽ hở cho tình trạng tham ô, tham nhũng; quản lý và giám sát đầu tư còn yếu kém làm thất thoát vốn đầu tư và chưa bảo đảm chất lượng công trình như dự kiến; phân cấp quyết định và sử dụng vốn đầu tư chưa đi kèm với giám sát, kiểm soát chất lượng và hiệu quả đầu tư...

Trong khi đó, cơ cấu đầu tư công trong các ngành chưa thể hiện rõ vai trò “bà đỡ” cho nền kinh tế. Trong giai đoạn 2000-2009, đầu tư cho các ngành thuộc lĩnh vực kinh tế luôn chiếm trên 73% vốn đầu tư của Nhà nước, đầu tư vào các ngành thuộc lĩnh vực xã hội, liên quan trực tiếp đến sự phát triển của con người (khoa học, giáo dục và đào tạo, y tế và cứu trợ xã hội, văn hóa, thể thao, phục vụ cá nhân và cộng đồng) từ 17,6% năm 2000 giảm xuống còn 15,2% năm 2009, trong đó đầu tư cho khoa học, giáo dục và đào tạo giảm tỷ trọng từ 8,5% năm 2000 xuống còn 5,1% năm 2009; y tế và cứu trợ xã hội từ 2,4% những năm 2000-2003 lên 3,2-3,9% những năm 2004-2008 và giảm còn 2,8% năm 2009; đầu tư cho lĩnh vực quản lý nhà nước những năm gần đây chiếm khoảng 8%.(Vũ Tuấn Anh (2010)).

Như vậy, đầu tư công vẫn tập trung vào một số ngành mà khu vực tư nhân có khả năng và sẵn sàng đầu tư, trong khi đầu tư vào phát triển nguồn lực con người còn chưa được chú trọng và chưa tương xứng. Điều này dường như đang đi ngược lại những nguyên tắc cơ bản cho đầu tư công, theo đó, chức năng chính của nhà nước phải là xây dựng các nền tảng phát triển và tăng trưởng, đồng thời tập trung vào các lĩnh vực mà khu vực tư nhân không thể hoạt động hoặc hoạt động không hiệu quả.

III. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU VÀ CÁC KIỂM ĐỊNH

Để đánh giá đầu tư công trong mối quan hệ với đầu tư tư nhân tại Việt Nam, chúng tôi sử dụng mô hình VECM (Vector Autoregressive Error Correction Model) để ước lượng các hàm phản ứng (impulse response functions) với ba biến số (ở dạng logarit) là đầu tư khu vực nhà nước (GI), đầu tư khu vực tư nhân (PI) và GDP (Y). Các biến số này được thu thập từ năm 1986-2010 từ nguồn Tổng cục Thống kê, tính theo giá so sánh 1994.

Phương pháp này có ưu điểm hơn so với hầu hết các nghiên cứu trước đây về cùng chủ đề (ước lượng các phương trình OLS tĩnh). Nếu như việc ước lượng các phương trình tĩnh đơn lẻ thường phải có giả định mạnh về dạng mô hình và quan hệ nhân quả giữa các biến, thì mô hình VECM bao chứa mọi mối quan hệ tương hỗ động theo thời gian giữa các biến, theo đó, phân tích được tác động trong ngắn hạn, cũng như quá trình điều chỉnh đến quan hệ ổn định trong dài hạn. Ngoài ra, phương pháp phân tích dãy số theo thời gian (time series analysis) cũng tránh được một số yếu điểm của phương pháp OLS đơn thuần như hồi quy giả (spurious regression) hoặc tự tương quan.

Bảng 17.3. Kiểm định nghiệm đơn vị (unit root test)

Kiểm định ADF

Kiểm định ADF

Kiểm định PP

Độ trễ

Thống kê ADF

Thống kê PP

Y

5

-0,42

0,72

dY

1

-3,28 [**]

-2,84 [*]

GI

4

-2,42

-0,29

dGI

0

-5,35 [***]

-5,62 [***]

PI

0

-0,41

-0,46

dPI

0

-3,94 [***]

-3,94 [***]

Với phương pháp này, ba biến số GI, PI và Y sẽ được kiểm định tính dừng (stationary) thông qua hai kiểm định nghiệm đơn vị ADF và PP (Phillips-Perron). Sau đó, kiểm định đồng tích hợp (cointegration) sẽ được thực hiện thông qua thủ tục Johansen (xem Johansen và Juselius (1990)). Nếu các biến số tích hợp bậc 1- I(1) và có quan hệ đồng tích hợp, mô hình VECM sẽ được ước lượng và giả thuyết về đầu tư công và đầu tư tư nhân sẽ được kiểm định thông qua phân tích các hàm phản ứng (impulse response functions) và ước lượng các hệ số co giãn của các biến số theo biến đầu tư công.

Bảng 17.3 cho kết quả kiểm định nghiệm đơn vị (phương pháp ADF và PP) với các biến số Y, GI, PI và các sai phân bậc 1: dY, dGI và dPI. Kết quả cho thấy giả thiết nghiệm đơn vị cho các biến đều không bị bác bỏ, tuy nhiên các sai phân bậc 1 lại được tìm thấy có tính dừng. Vì vậy, các biến sử dụng trong mô hình đều tích hợp bậc 1.

Theo phương pháp kiểm định Johansen với những giả định khác nhau về có hay không có biến xu thế cũng như có hay không có hệ số góc và/hoặc biến xu thế, đều cho thấy giả thiết có ít nhất một quan hệ đồng tích hợp không bị bác bỏ. Bảng 17.4 chỉ rõ số quan hệ đồng tích hợp tìm thấy được trong các mô hình kiểm định Johansen khác nhau.

Bảng 17.4: Số quan hệ đồng tích hợp theo các mô hình kiểm định Johansen

Biến xu thế

Không có

Không có

Tuyến tính

Tuyến tính

Bậc 2

Loại kiểm định

Không hệ số góc

Hệ số góc

Hệ số góc

Hệ số góc

Hệ số góc

Không xu thế

Không xu thế

Không xu thế

Xu thế

Xu thế

Trace

1

3

2

2

2

Max-Eig

1

3

1

2

2

Sự tồn tại của vector đồng tích hợp, thể hiện mối quan hệ cân bằng dài hạn giữa sản lượng, đầu tư công và đầu tư tư nhân, được mô tả bởi phương trình sau:

Y = 6,57 + 0,23 GI + 0,33 PI (30,46) (28,17) với con số trong ngặc là thống kê.

Phương trình trên cho thấy, cả đầu tư tư nhân và đầu tư công đều có tác động tích cực đến mức sản lượng, và các tác động này đều có ý nghĩa về mặt thống kê. Điều này khá nhất quán với các nghiên cứu khác về Việt Nam, theo đó, tăng trưởng kinh tế đạt được chủ yếu từ việc tăng đầu tư, bao gồm cả đầu tư tư nhân và đầu tư nhà nước.

Tuy nhiên, có thể thấy hiệu quả của đầu tư tư nhân cao hơn so với đầu tư công, bởi theo phương trình đồng tích hợp, 1% tăng lên của đầu tư tư nhân có thể làm tăng 0,33% tăng trưởng, trong khi đầu tư công tăng 1% chỉ đóng góp 0,23% tăng sản lượng trong cân bằng dài hạn.

IV. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU THỰC NGHIỆM

Mô hình VECM được ước lượng với độ trễ là 3 theo chỉ tiêu lựa chọn AIC (Akaike Information Criteria). Các kiểm định khác như phân phối chuẩn, phương sai sai số thay đổi hay tự tương quan đều thoả mãn những điều kiện cơ bản của lý thuyết kinh tế lượng[104]. Mối quan hệ tương hỗ động giữa đầu tư công, đầu tư tư nhân và sản lượng trong giai đoạn 10 năm sẽ được nghiên cứu thông qua phân tích các hàm phản ứng. Các hàm phản ứng xác định tác động theo thời gian của một cú sốc nội sinh nào đó đến các biến khác trong mô hình, bao gồm hiệu ứng tức thì và quá trình điều chỉnh động sau đó. Độ lớn của cú sốc là một đơn vị thay đổi trong độ lệch chuẩn của biến số.

Tuy nhiên, một lưu ý là các phần dư ước lượng được bởi mô hình VECM phi cấu trúc thường có mối tương quan đồng thời[105], vì thế, cần phải có cách xử lý tránh ảnh hưởng “giả” do phần dư tương quan. Do đó, cần có thêm những ràng buộc để toàn bộ tác động của thành tố ngẫu nhiên chung được thể hiện cho một trong các biến số, hiệu ứng lan tỏa của một cú sốc sẽ bị “bẻ gãy” và các hàm phản ứng sẽ được xác định hợp lý. Đây chính là việc sử dụng phân rã Choleski để bao chứa sự bất cân xứng trong mô hình. Theo đó, thứ tự nhân quả giữa các biến số cần được xác định để chạy mô hình.

Kết quả ước lượng được từ mô hình VECM có thể được sử dụng để kiểm tra chiều hướng tác động – kiểm định nhân quả trong ngắn và dài hạn. Bảng 17.5 trình bày kết quả thống kê χ2 cho kiểm định tính ý nghĩa chung cho các biến trễ trong các phương trình của VECM (từ cột 2-4), và thống kê z cho kiểm định tính ý nghĩa cho thành phần điều chỉnh sai số (error correction terms) cho mỗi phương trình.

Bảng 17.5. Kiểm định nhân quả dựa trên mô hình VECM

Lag Y

Lag GI

Lag PI

EC term

Y

-

3,85

6,45 [*]

-2,21 [**]

(0,2784)

(0,0916)

(0,027)

GI

6,99

6,872

2,71 [***]

(0,0724) [*]

(0,0762) [*]

(0,007)

PI

3,70

1,31

-0,13

(0,2952)

(0,7276)

(0,897)

Ghi chú: Số trong ngoặc là giá trị p-value, (*), (), (*): có ý nghĩa thống kê ở mức 1%, 5% và 10%

Kết quả kiểm định ở Bảng 17.5 cho thấy có mối quan hệ nhân quả dài hạn từ đầu tư công và đầu tư tư nhân đến mức sản lượng, cũng như từ đầu tư tư nhân và mức sản lượng đến đầu tư công. Mối quan hệ trong ngắn hạn từ đầu tư tư nhân đến mức sản lượng, cũng như từ đầu tư tư nhân và sản lượng đến đầu tư công cũng được tìm thấy. Tuy nhiên, các mối nhân quả ngược lại từ đầu tư công và sản lượng đến đầu tư tư nhân không có ý nghĩa về mặt thống kê. Như vậy, đầu tư tư nhân dường như là biến “ngoại sinh yếu”.

Theo kết quả kiểm định trên, thứ tự trong phân rã Choleski được xác định là PI, Y, GI và Hình 17.3 thể hiện các hàm phản ứng theo thứ tự này trong thời gian nghiên cứu là 10 năm. Tuy nhiên, để kiểm tra tính đáng tin cậy của kết quả ước lượng, các hàm phản ứng của các thứ tự khác đều được trình bày ở Hình A.1 (phụ lục) để so sánh. Các kết quả này đều đưa đến những kết luận khá tương đồng khi phân tích tác động của cú sốc đầu tư công lên các biến số.

Hình 17.3 dòng 1 cho thấy hàm phản ứng của đầu tư tư nhân (PI) ở dưới trục ngang trong cả thời kỳ 10 năm, hàm ý đầu tư tư nhân bị ảnh hưởng tiêu cực từ cú sốc dương đầu tư công. Như vậy, giả thuyết đầu tư công lấn át đầu tư tư nhân được kiểm chứng tại Việt Nam. Hình này cũng cho thấy tác động tức thời của đầu tư công đến khu vực tư nhân ở năm đầu tiên là thấp nhất – do những yếu tố như thông tin, tổ chức, thực hiện, cũng như độ trễ lan truyền. Tác động mạnh nhất và thể hiện đầy đủ nhất là ở năm thứ 5 kể từ khi đầu tư công gia tăng.

Thứ tự PI, Y, GI

Hình 17.3. Phản ứng của các biến số đối với các cú sốc

Hiệu ứng tích cực của đầu tư công đối với GDP cũng được tìm thấy, theo đó, phản ứng của sản lượng đối với cú sốc đầu tư công là dương, tuy nhiên ảnh hưởng chỉ bắt đầu từ năm thứ 2, tác động mạnh và đầy đủ nhất là ở năm thứ 3 và sau đó giảm dần, đặc biệt giảm mạnh từ năm thứ 7 (Hình 17.3, dòng 2). Tác động này của đầu tư công đến sản lượng rõ ràng là rất thấp so với tác động của đầu tư tư nhân đến sản lượng (Hình 17.3, dòng 2), theo đó, hiệu ứng từ đầu tư tư nhân là tức thời, tăng mạnh cho đến năm thứ 9 và vẫn giữ ở mức cao từ năm thứ 10. Điều này hàm ý rõ nét hiệu quả của đầu tư khu vực tư nhân cao hơn đầu tư công, trong việc tăng sản lượng chung của nền kinh tế.

Để phân tích tác động dài hạn của cú sốc đầu tư công cũng như kiểm tra tính đáng tin cậy của kết quả nghiên cứu, Bảng 17.6 thể hiện các giá trị phản ứng tích lũy sau 10 năm của các biến theo các giả định khác nhau về thứ tự. Các kết quả đều cho thấy đầu tư tư nhân đã bị lấn át bởi đầu tư khu vực nhà nước, với các giá trị phản ứng của biến PI đều mang dấu âm, với độ lớn không có nhiều chênh lệch.

Bảng 17.6: Tác động của cú sốc đầu tư công đến các biến số sau 10 năm

Thứ tự

GI, PI, Y

GI, Y, PI

PI, Y, GI

PI, GI, Y

Y, GI, PI

Y, PI, GI

GI

1,251058

1,251058

0,428367

1,213031

1,171267

0,428367

PI

-0,744474

-0,744474

-0,203930

-0,621994

-0,820530

-0,203930

Y

0,034450

0,034450

0,019962

0,060237

-0,001623

0,019962

Từ kết quả bảng 7, chúng tôi xác định hệ số co giãn của đầu tư tư nhân và GDP theo đầu tư công sau thời kỳ 10 năm và trình bày ở Bảng 17.7. Theo đó, kết quả ở thứ tự (PI, Y, GI) – thứ tự được giả định của bài nghiên cứu – cho thấy 1% tăng lên của đầu tư công năm đầu tiên sẽ khiến đầu tư tư nhân thu hẹp 0.48% (hiện tượng lấn át) và chỉ làm tăng 0,05% sản lượng sau một thập niên. Các hệ số tính được ở các thứ tự khác không có khác biệt quá lớn chứng tỏ kết quả ước lượng đáng tin cậy.

Bảng 17.7: Hệ số co giãn của các biến số theo đầu tư công sau 10 năm

Thứ tự

GI, PI, Y

GI, Y, PI

PI, Y, GI

PI, GI, Y

Y, GI, PI

Y, PI, GI

Trung bình

PI

-0,59508

-0,59508

-0,47606

-0,51276

-0,70055

-0,47606

-0,55927

Y

0,02754

0,02754

0,04660

0,04966

0,00139

0,04660

0,03322

V. KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ CHÍNH SÁCH

Từ năm 2000, Việt Nam theo đuổi mô hình tăng trưởng dựa vào vốn đầu tư, đặc biệt là đầu tư công. Trong suốt thập niên qua, đầu tư công đã tăng trưởng rất nhanh, chiếm tỷ trọng lớn nhất trong tổng vốn đầu tư của xã hội, nhưng lại có hiệu quả thấp, đồng thời đang có xu hướng đầu tư vào cả những ngành mà khu vực tư nhân có thể đảm nhiệm mà lơ là nhiệm vụ xây dựng các nền tảng phát triển và tăng trưởng. Yêu cầu thay đổi mô hình tăng trưởng trở nên cấp bách trong giai đoạn hiện nay, đặc biệt khi nền kinh tế bước vào kế hoạch phát triển 5 năm (2011-2015) và 10 năm (2011-2020), trong bối cảnh nền kinh tế đã phải trả giá bởi những bất ổn vĩ mô kéo dài và động lực tăng trưởng dài hạn đang dần chìm tắt. Vì vậy, phân tích vai trò của đầu tư công đối với tăng trưởng kinh tế nói chung và đến đầu tư tư nhân nói riêng có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.

Trên tinh thần đó, bài nghiên cứu này đánh giá đầu tư công trên phương diện phân tích liệu đầu tư công “lấn át” hay “hỗ trợ” đầu tư tư nhân ở Việt Nam. Với số liệu kéo dài 25 năm (1986-2010), mô hình VECM đã được sử dụng và các hàm phản ứng của các biến số (đầu tư công, đầu tư tư nhân và sản lượng) đối với các cú sốc nội sinh được ước lượng để kiểm định giả thuyết.

Kết quả thực nghiệm cho thấy hiện tượng đầu tư công “lấn át” đầu tư tư nhân thể hiện rõ nét, tác động là không đáng kể trong một vài năm đầu tiên, và hiệu ứng sẽ đạt cực đại vào năm thứ 5. Sau một thập niên, 1% tăng vốn đầu tư công ban đầu sẽ khiến đầu tư của khu vực tư nhân bị thu hẹp khoảng 0,48% và chỉ đóng góp trung bình 0,05% vào tăng trưởng sản lượng. Kết quả nghiên cứu cũng cho thấy tác động đến GDP của đầu tư khu vực nhà nước thấp hơn nhiều so với tác động của đầu tư khu vực tư nhân.

Với những kết quả trên, bài nghiên cứu hàm ý rằng trong quá trình chuyển đổi mô hình kinh tế, cần theo xu thế giảm dần tỷ trọng đầu tư công trong tổng vốn đầu tư của xã hội, đồng thời tăng cường mạnh mẽ hiệu quả và chất lượng của đầu tư công. Cần tạo cơ hội bình đẳng hơn nữa cho các nguồn vốn đầu tư khác của xã hội, tạo ra các cơ chế hiệu quả để huy động tối đa các nguồn vốn tư nhân, giảm dần sự phụ thuộc, trông chờ vào ngân sách. Ngoài ra, cần đổi mới tư duy về vai trò Nhà nước trong nền kinh tế, cụ thể là giảm bớt chức năng “nhà nước kinh doanh”. Không nên phân bố đầu tư nhà nước vào các ngành mà khu vực tư nhân có thể đảm nhiệm và đảm nhiệm tốt, chuyển trọng tâm ra ngoài lĩnh vực kinh tế, tập trung vào phát triển kết cấu hạ tầng kinh tế và xã hội, phát triển thể chế và phát triển năng lực, để tạo được ngoại ứng tích cực lan tỏa đến khu vực tư nhân, hỗ trợ khu vực này trong quá trình kinh doanh và đóng góp vào tăng trưởng kinh tế.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Agenor, R. 2000. The economics of adjustment and growth. Academic Press. San Diego, CA.

2. Ahmed, H., and Miller, S. 2000. Crowding-out and crowding-in effects of the components of government expenditure. Contemporary Economic Policy, 18(1), 124-133.

3. Bacha, E. L. 1990. A three-gap model of foreign transfers and GDP growth rate in developing countries. Journal of Development Economics, 32, 279-296.

4. Bùi Trinh, 2009. Hiệu quả đầu tư của các khu vực kinh tế thông qua hệ số ICOR. Báo cáo chuyên đề cho Viện Kinh tế Việt Nam.

5. Easterly, W., and Rebelo, S. 1993. Fiscal policy and economic growth: an empirical assessment. Journal of Monetary Economics, 32(3), 417-458.

6. Engle R. F., and Granger C. W. 1987. Cointegration and error correction model: representation, estimation and testing. Econometrica, 55(2), 251-276.

7. Everhart, S. S., and Sumlinski, M. A. 2000. Trends in private investment in developing countries. Statistics for 1970-2000. IFC Discussion Paper, 44, Washington, D.C.

8. Ghura, D., and Goodwin, B. 2000. Determinants of private investment: a cross-regional empirical investigation. Applied Economics, 32, 1819-1829.

9. Greene, J., and Villanueva, D. 1991. Private investment in developing countries: an empirical analysis. IMF Staff Papers, 38(1), 33-58. Washington, D.C.

10. Hadjimichael, M. T., and Ghura, D. 1995. Public policies and private savings and investment in Sub-Saharan Africa: an empirical investigation. IMF Working Paper, 19, Washington, D.C.

11. Johansen, S., and Juselius, K. 1990. Maximum likelihood estimation and inference on cointegration with application on the demand for money. Oxford Bulletin of Economics and Statistics, 52, 169-209.

12. Mallik, S. K. 2001. Dynamics of macroeconomic adjustment with growth: some simulation results. International Economic Journal, 15(1), 115-139.

13. Odedokun, M. O. 1997. Relative effects of public versus private investment spending on economic efficiency and growth in developing countries. Applied Economics, 10(28), 1325-1336.

14. Pereira, A. M. 2001b. Public investment and private sector performance-International evidence. Public Finance and Management, 1(2), 261-277.

15. Ramirez, M. D. 1998. Does public investment enhance productivity growth in Mexico? A cointegration analysis. Eastern Economic Journal, 24(1), 63-82.

16. Sundarajan, V., and Thakur, S. 1980. Public investment, crowding out and growth: a dynamic model applied to India and Korea, IMF Staff Papers, 27, 814-55.

17. Taylor, L. 1994. Gap models. Journal of Development Economics, 45, 17-34.

18. Vũ Tuấn Anh. 2010. Tóm tắt về tình hình đầu tư công ở Việt Nam trong mười năm qua, Kỷ yếu hội thảo đầu tư công, Huế 28-29/12/2010.

PHỤ LỤC

Hình A.1. Phản ứng của các biến số đối với các cú sốc

Thứ tự GI, PI, Y Thứ tự GI, Y, PI Thứ tự PI, GI, Y Thứ tự Y, GI, PI

18

GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN THỊ TRƯỜNG NỘI ĐỊA

TS. Hạ Thị Thiều Dao

Chủ biên Tạp chí Công nghệ Ngân hàng – Trường Đại học Ngân hàng

Việc nhiều doanh nghiệp lúng túng khi quay trở lại thị trường nội địa sau một thời gian chỉ chú trọng đến thị trường xuất khẩu gợi lên nhiều câu hỏi cho cả những người hoạch định chính sách, cho doanh nghiệp lẫn cho người tiêu dùng trong việc phát triển thị trường nội địa: nên đối xử như thế nào đối với thị trường nội địa – nên xem thị trường nội địa quan trọng như thị trường xuất khẩu hay chỉ là nơi doanh nghiệp chấp nhận giảm lợi nhuận, giảm giá để giải phóng hàng tồn kho và sau đó sẽ quay trở ra thị trường xuất khẩu khi nền kinh tế thế giới hồi phục? Thị trường nội địa có tiềm năng không? Các doanh nghiệp có năng lực đáp ứng yêu cầu của thị trường nội địa không? Chính phủ có chính sách hỗ trợ phát triển cho thị trường nội địa không? Trong bài viết này chúng tôi sẽ phân tích các vấn đề trên và từ đó đưa ra một số giải pháp nhằm phát triển thị trường nội địa.

I. CHÍNH SÁCH CỦA CHÍNH PHỦ

Chính sách của chính phủ đối với thị trường nội địa còn thiếu và chưa công bằng thể hiện qua: Một là, chính phủ chưa chú trọng đúng mức đến việc kích thích tiêu dùng trong nước: Từ tháng 10/2008, khủng hoảng tài chính và suy thoái toàn cầu đã tác động trực tiếp đến nước ta nhưng mãi đến 10/08/2009, mới có cuộc vận động “Người Việt Nam ưu tiên dùng hàng Việt Nam” và cũng không phải từ Chính phủ mà từ Bộ Chính trị. Cuộc vận động này dù muộn nhưng thật sự có ý nghĩa tích cực, sau nhiều tháng doanh nghiệp Việt Nam đau đớn, vật vã vì bị mất thị trường, không kịp quay trở về thị trường nội địa với quy mô dân số đứng hàng thứ 13 trên thế giới. Có thể thấy điều này khi quan sát lãi suất, tăng trưởng tín dụng và hoạt động của doanh nghiệp trong năm 2009.

Hộp 18.1: Tiến trình triển khai hoạt động xúc tiến thương mại trong nước

− Ngày 19/3/2009, Bộ Công Thương trình Thủ tướng bố trí trên 51 tỷ đồng cho chương trình xúc tiến thương mại nội địa năm 2009.

− Ngày 24/04/2009 Thủ tướng Chính phủ phê duyệt 51 tỷ đồng từ nguồn dự phòng.

− Tháng 05/2009, Bộ Tài chính không thống nhất với phương án Bộ Công thương soạn thảo và đề nghị bộ thủ tục xúc tiến thương mại.

− Tháng 07/2009, hoàn thành bộ thủ tục về xúc tiến thương mại nội địa.

− Tháng 8 /2009, triển khai mời thầu.

− Ngày 11/9/2009, Bộ Công thương kết thúc nhận hồ sơ và bắt đầu mở thầu.

− Tháng 11/2009, Bộ Tài chính ban hành thông tư hướng dẫn chế độ chi tiêu và quyết toán kinh phí hỗ trợ từ ngân sách nhà nước cho chương trìnhxúc tiến thương mại thị trường trong nước.

Nguồn: Tác giả tổng hợp từ các báo điện tử

Mặc dù mặt bằng lãi suất cho vay và lãi suất huy động đều giảm nhưng thị trường chứng khoán, thị trường nhà đất vẫn yên ắng, các doanh nghiệp không mặn mà với vốn tín dụng, dư nợ tín dụng hết quý IV/2009 chỉ tăng 4% trong khi cả năm tăng 37,7%. Hiện tượng này do nhiều nguyên nhân: do chịu ảnh hưởng của lạm phát tăng nhanh trước đó làm cho lãi suất đi vay – chi phí đầu vào tăng nhanh, nhiều doanh nghiệp rơi vào trạng thái thua lỗ hoặc hoạt động cầm chừng; lạm phát cũng làm cho thị trường nội địa bị thu hẹp do thu nhập danh nghĩa của người lao động không tăng kịp theo đà tăng giá dẫn đến sức cầu giảm; ảnh hưởng của khủng hoảng kinh tế toàn cầu dẫn đến doanh nghiệp xuất khẩu không bán được hàng. [2] Hai là, các bộ thiếu các chính sách hỗ trợ phát triển thị trường nội địa. Về vấn đề này có hẳn một báo cáo của Dự án hỗ trợ thương mại đa biên [1].

Ba là, các bộ chậm trễ trong việc triển khai thực hiện chính sách và đối xử chưa bình đẳng với thị trường nội địa. Theo dõi tiến trình hoạch định chính sách và triển khai chính sách xúc tiến thương mại chúng ta sẽ thấy sự chậm trễ trong việc triển khai thực hiện chính sách (Hộp 18.1) cũng như sự bất bình đẳng trong đối xử giữa hoạt động xúc tiến thương mại nội địa và xuất khẩu (Bảng 18.1).

Bảng 18.1: So sánh chính sách xúc tiến thương mại trên thị trường nội địa và xuất khẩu

Khoản mục

Thị trường nội địa

Thị trường xuất khẩu

Thời điểm ra đời chính sách xúc tiến thương mại

11/2009

Từ đầu năm 2001 thông qua quỹ hỗ trợ xuất khẩu

Quỹ hỗ trợ

Chưa có

Quỹ hỗ trợ xuất khấu

Quy mô

51 tỷ năm 2009

172 tỷ đồng năm 2009, 80 tỷ đồng năm 2008, 50 tỷ đồng năm 2007

Đơn vị tổ chức

Tạm thời giao Cục Xúc tiến thương mại

Cục Xúc tiến Thương mại

Hành lang pháp lý

Xem Hộp 18.1

Khá hoàn thiện

Số lượng đề án được duyệt năm 2009

0

44 đề án xúc tiến thương mại ngoài nước

Đề án phát triển

Đề án phát triển thị trường trong nước đến năm 2010 và định hướng đến năm 2010 được phê duyệt từ ngày 15/02/2007

Đề án phát triển xuất khẩu giai đoạn 2006-2010 được phê duyệt từ năm 30/06/2006

Nguồn: Tác giả tổng hợp từ [6], [9], [11], [12].

Ngoài chính sách xúc tiến thương mại nội địa, các doanh nghiệp xuất khẩu nhận được khá nhiều ưu đãi về thuế: thuế VAT 0% theo Thông tư 120/TT-BTC, không chịu thuế nhập khẩu theo Nghị định 149/NĐ-CP, không chịu thuế giá trị gia tăng cho nguyên liệu nhập khẩu theo Thông tư 129/TT-BTC và Thông tư 112/TT-BTC. Những bất bình đẳng trong đối xử cũng thể hiện qua câu trả lời của các doanh nghiệp trong bảng trả lời khảo sát của Ngân hàng Thế giới về môi trường đầu tư. Trong khảo sát này có rất nhiều tiêu chí, và hầu hết các tiêu chí đều thể hiện sự ưu đãi đối với doanh nghiệp xuất khẩu. Dưới đây chúng tôi chỉ liệt kê một vài tiêu chí tiêu biểu (Bảng 18.2).

Bảng 18.2: Tổng hợp đánh giá môi trường đầu tư của doanh nghiệp

Tiêu chí

Trung bình chung

Doanh nghiệp xuất khẩu

Doanh nghiệp không xuất khẩu

Số ngày nhận được giấy phép hoạt động

15,94

12,54

16,41

Tỷ lệ doanh nghiệp xem việc cấp giấy phép kinh doanh là trở ngại chính

1,59

0,19

1,8

Giá trị tài sản thế chấp so với khoản vay

217,73

179,15

223,58

Tỷ lệ doanh nghiệp xem việc tiếp cận vốn là trở ngại chính

15

4,96

16,37

Tỷ lệ doanh nghiệp xem giao thông vận tải là trở ngại chính

11,65

6,5

12,22

Nguồn: [5]

Ba là, chưa có chiến lược phát triển thị trường nội địa [9]. Việc chiếm lĩnh thị trường nội địa chỉ mới mang tính tự phát, đơn lẻ, thời vụ, mang tính sáng tạo của từng doanh nghiệp riêng lẻ như đưa hàng về khu công nghiệp, về nông thôn, khuyến mại... chứ chưa có tính chiến lược nên thông tin về hàng nội còn khó tiếp cận đặc biệt là khu vực nông thôn nơi cơ sở hạ tầng giao thông còn nhiều hạn chế.

II. TIỀM NĂNG CỦA THỊ TRƯỜNG NỘI ĐỊA

Có thể khẳng định thị trường nội địa Việt Nam là một thị trường đầy tiềm năng, điều đó thể hiện qua:

Một là, kết quả xếp hạng năm 2009 về chỉ số phát triển bán lẻ[106]chung do hãng tư vấn quản lý hàng đầu thế giới của Mỹ A. T. Kearney xây dựng, Việt Nam xếp thứ 6/30 (Bảng 18.3). Mặc dù rơi từ vị trí dẫn đầu năm 2008 xuống sáu bậc nhưng sức hút của thị trường bán lẻ Việt Nam đối với các nhà đầu tư vẫn lớn do mức độ bão hòa của thị trường còn rất xa (74 điểm) và áp lực mở cửa thị trường đạt gần tối đa (97 điểm) do Việt Nam mở cửa thị trường bán lẻ từ ngày 01/01/2010 theo cam kết của Việt Nam với WTO.

Hai là, thực tế phát triển thị trường bán lẻ ở Việt Nam cho thấy ngày càng nhiều doanh nghiệp thuộc nhiều loại hình sở hữu đã xuất hiện và ngày càng trở nên quen thuộc với người tiêu dùng Việt Nam như Parkson, Diamond, Metro, Lotte, Coop Mart, City Mart... và sắp tới sẽ còn tiếp tục mở rộng để đáp ứng nhu cầu của 85 triệu dân, quy mô có thể đạt mức 85 tỷ USD vào năm 2012 [10].

Ba là, thị trường nội địa đã trỗi dậy mạnh mẽ trong bối cảnh suy thoái kinh tế toàn cầu. Trong bối cảnh nền kinh tế bị ảnh hưởng từ việc thị trường xuất khẩu bị thu hẹp, xuất khẩu tăng trưởng âm

(-14,7%), GDP vẫn tăng 5,32% – một trong một số ít nước có tốc độ tăng trưởng kinh tế dương, tổng mức bán lẻ hàng hoá và dịch vụ xã hội năm 2009 vẫn đạt khoảng 1.197,5 tỷ đồng, tăng 18,6%, nếu loại trừ yếu tố giá thì mức tăng đạt 11%, gần gấp hai lần so với năm 2008 (Bảng 18.4). Những tháng đầu năm nay, tốc độ tăng doanh thu bán lẻ hàng hóa vẫn giữ ở mức cao bất kể thị trường xuất khẩu đã dần dần phục hồi cho thấy sức mua của thị trường nội địa rất hấp dẫn.

Bảng 18.3: Nhóm các thị trường bán lẻ hấp dẫn nhất thế giới năm 2009

Nước

Rủi ro quốc gia (%)

Độ hấp dẫn (%)

Độ bão hòa (%)

Áp lực thời gian (%)

Điểm số

Xếp hạng

Thay đổi thứ hạng

Ấn Độ

54

34

86

97

68

1

+1

Nga

31

58

51

100

60

2

+1

Trung Quốc

62

42

47

74

56

3

+1

Tiểu Vương quốc A Rập thống nhất

89

66

50

21

56

4

+16

Arập Saudi

70

46

68

39

56

5

+2

Việt Nam

34

16

74

97

55

6

-5

Chi Lê

77

58

51

33

55

7

+1

Brazil

52

60

68

31

55

8

+1

Slovenia

100

64

12

33

55

9

+14

Malaysia

65

47

48

45

52

10

+3

Nguồn: [4]

Bảng 18.4: Tổng hợp tốc độ tăng doanh số bán lẻ hàng hóa và dịch vụ năm 2008-04/2010 (đơn vị: %)

Tháng

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

Năm 2008

8,9

8

-

6,4

6

6,1

6,2

6,5

Năm 2009

8,2

5

6,6

7,4

8,6

8,8

8,3

9,3

10,2

10,8

11

Năm 2010

-

17,9

14,4

15

Doanh thu cộng dồn đã loại trừ tăng giá so với cùng kỳ năm trước

Nguồn: Tác giả tổng hợp từ [7]

III. NĂNG LỰC CỦA DOANH NGHIỆP TRONG VIỆC ĐÁP ỨNG NHU CẦU CỦA THỊ TRƯỜNG NỘI ĐỊA

Số liệu Bảng 18.4 cũng cho thấy doanh nghiệp không những đã trụ được ở thị trường nội địa mà còn có xu hướng gia tăng doanh số. Hiện tại, doanh nghiệp Việt Nam có thể cung cấp nhiều mặt hàng có chất lượng tương đương hoặc có thể thay thế hàng ngoại. Tuy nhiên về lâu về dài nếu không muốn san sẻ thị phần cho các đối thủ nước ngoài, các doanh nghiệp phải vượt qua được các điểm yếu:

Một là, doanh nghiệp Việt Nam thiếu am hiểu về hành lang pháp lý trong lĩnh vực bán lẻ nên chưa thấy hết trách nhiệm của mình trong việc đảm bảo quyền lợi khách hàng, do đó một số doanh nghiệp bán hàng cận hạn hoặc hết hạn sử dụng, bán hàng kém chất lượng, không đảm bảo cam kết hậu mãi…

Hai là, các doanh nghiệp chưa có chiến lược phát triển các kênh phân phối, đặc biệt là bán lẻ. Nhiều doanh nghiệp chưa chú trọng phát triển hoặc xây dựng các kênh phân phối cũng như chưa khảo sát hành vi người tiêu dùng để có thể đáp ứng yêu cầu khách hàng tốt hơn. Có những sản phẩm người tiêu dùng thấy có bán ở siêu thị như bột ăn liền đóng thành từng gói nhỏ do Bibica sản xuất nhưng một thời gian sau lại không thấy xuất hiện, khi lên trang web của Bibica thì không thấy giới thiệu sản phẩm này cũng như địa chỉ của các đại lý mà chỉ là bản đồ đánh dấu các điểm đại lý của Bibica trên toàn quốc.

Ba là, các doanh nghiệp Việt Nam vẫn nghĩ người tiêu dùng Việt Nam chuộng hàng ngoại. Do vậy, cần có cách nhìn khách quan về vấn đề này. Một số người tiêu dùng ưa chuộng nhãn mác hàng ngoại chứ chưa thực sự quan tâm đến chất lượng hàng hóa. Chính tâm lý này tạo điều kiện cho sự phát triển của hàng nhái ví dụ hàng dệt may trong nước sản xuất nhưng phải gắn nhãn ngoại. Điều này không tạo điều kiện để doanh nghiệp giới thiệu thương hiệu của mình. Tuy nhiên cũng có nhiều người tiêu dùng thích hàng ngoại không phải vì nhãn hiệu hàng hóa mà chất lượng hàng hóa và dịch vụ chăm sóc khách hàng tốt hơn. Ví dụ một muỗng bới cơm nhựa Việt Nam giá 6.000 nhưng sử dụng khoảng hai tháng là cong, nhạt màu hoặc mòn trong khi đó cũng sản phẩm này mua ở cửa hàng đồng giá Nhật Bản có giá 15.000 nhưng có thể dùng đến sáu tháng mà chưa có dấu hiệu giảm chất lượng. Vậy nên chọn sản phẩm nào? Một máy tính IBM khi khách hàng đến bảo hành thì đơn vị cung cấp dịch vụ sẳn sàng thay linh kiện mới chuyển từ nước ngoài vào trong khi đó đối với những sản phẩm khá thông dụng và giá tiền không cao như tấm ga trải giường khi khách hàng phản ánh và đem hàng đến thì việc đầu tiên người bán làm là nghĩ ra lý do để từ chối khách hàng.

Từ những phân tích trên, để phát triển thị trường nội địa cần có các giải pháp cho các cơ quan hoạch định chính sách, cho doanh nghiệp và người tiêu dùng. Điều trước tiên phải làm là thay đổi nhận thức của chính phủ, doanh nghiệp, người tiêu dùng về tầm quan trọng của thị trường nội địa. Cách hiệu quả nhất là tác động vào lợi ích kinh tế. Chính phủ cần nhận thấy: trong những năm qua, Việt Nam đã quá chú trọng đến xuất khẩu, trong khi GDP theo phương pháp chi tiêu chủ yếu được tạo thành tiêu dùng của cá nhân và đầu tư của doanh nghiệp (do GDP = C + I + G +X-M mà X-M thường xuyên mang dấu âm), độ mở ngoại thương của nền kinh tế càng ngày càng lớn (Bảng 18.5). Chính vì vậy, Việt Nam đã chịu tác động rất mạnh từ khủng hoảng tài chính toàn cầu. Do vậy, khai thác thị trường nội địa kết hợp với thị trường xuất khẩu sẽ giảm những biến động từ tác động bên ngoài.

Bảng 18.5. Mức độ mở cửa thương mại của Việt Nam

Mức độ mở cửa thương mại (XNK/GDP) (%)

2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

Việt Nam

112,5

111,5

118,8

127,0

139,0

142,9

151,8

169,6

172,9

Nguồn: [3]

Doanh nghiệp cần nhận thấy bán hàng cho thị trường nội địa có lợi như bán hàng cho thị trường nước ngoài. Điều này đòi hỏi phải có sự hỗ trợ của chính sách mà chúng tôi sẽ trình bày dưới đây. Để người tiêu dùng nhận thấy, lợi ích của việc tiêu dùng hàng nội không thể thông qua hô hào, vận động mà phải đi từ những lợi ích kinh tế thực sự mà người tiêu dùng nhận được khi tiêu dùng hàng hóa, dịch vụ trong nước. Cụ thể, để phát triển thị trường nội địa cần những giải pháp sau:

Đối với chính phủ, cần phải có những chính sách hỗ trợ phát triển thị trường trong nước tương đương với thị trường xuất khẩu. Những chính sách chính phủ đưa ra có tác động lan tỏa nhanh nhất có thể kể: (i) phát triển cơ sở hạ tầng, việc này sẽ giúp doanh nghiệp giảm được chi phí vận chuyển đồng thời giúp người tiêu dùng tiếp cận với hàng hóa dễ hơn; (ii) định hướng phát triển cho thị trường nội địa; (iii) tạo một cơ chế cung cấp thông tin và minh bạch thông tin tương tự như đã làm với xúc tiến thương mại ra thị trường nước ngoài; (iv) xây dựng hành lang pháp lý bảo vệ quyền lợi người sản xuất lẫn người tiêu dùng: chế tài thật nặng cho những doanh nghiệp làm hàng nhái, hàng giả những thương hiệu Việt đã đứng vững trong lòng người tiêu dùng.

Đối với doanh nghiệp, muốn phát triển thị trường trong nước phải vừa chú trọng đến hàng hóa đa dạng, chi phí thấp, mẫu mã đẹp vừa phải chú trọng xây dựng mạng lưới phân phối. Để chiếm lĩnh thị trường tốt cần phải kết hợp với các trường học, viện nghiên cứu, công ty nghiên cứu thị trường thực hiện khảo sát thị trường một cách chuyên nghiệp, khoa học để có thể nắm bắt được hành vi tiêu dùng của các phân khúc thị trường khác nhau, ví dụ nhóm người tiêu dùng có thu nhập cao thường chú ý đến chất lượng, mẫu mã hàng hóa, nhóm người có thu nhập trung bình thường cân nhắc cả hai và thường chi tiêu nhiều hơn tiết kiệm, nhóm người có thu nhập thấp thường quan tâm đến giá cả hơn chất lượng. Ngoài ra để ra quyết định sản xuất, phân phối, doanh nghiệp cần tìm hiểu hệ thống văn bản liên quan đến hoạt động phân phối mà theo chúng tôi thông tin không thể bỏ qua là Báo cáo rà soát khuôn khổ pháp lý về dịch vụ phân phối ở Việt Nam và những khuyến nghị về sự phù hợp của các quy định chuyên ngành với cam kết WTO của Dự án hỗ trợ thương mại đa biên (MUTRAP).

Đối với việc tiêu dùng hàng nội, cần tuyên truyền vận động sử dụng hàng Việt, đề cao ý thức dân tộc, ý thức cộng đồng. Tuy nhiên không nên chỉ dựa vào hô hào, phát động mà còn phải đảm bảo lợi ích kinh tế của người tiêu dùng. Không yêu nước phải hiểu là hàng trong nước có chất lượng, kiểu dáng, giá cả gần như tương đương mà không sử dụng chứ không nên hiểu đơn giản là không sử dụng hàng trong nước sản xuất. Ngoài ra cũng không nên hiểu là hàng Việt là hàng của doanh nghiệp 100% vốn người Việt (hiểu như vậy trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế là rất cực đoan, vừa không kích thích đầu tư nước ngoài vừa tạo sự ỉ lại của các doanh nghiệp trong nước). Có hiểu như vậy các doanh nghiệp mới có động cơ để thay đổi sản phẩm của mình theo hướng cạnh tranh để tốt hơn. Yêu nước không chỉ thể hiện ở người tiêu dùng mà còn phải thể hiện ở doanh nghiệp, tên tuổi thương hiệu của chính doanh nghiệp mình, đất nước mình mà doanh nghiệp còn không dám sử dụng phải lấy nhãn hiệu hàng hóa khác thì không thể thuyết phục người tiêu dùng phải “yêu” hàng hóa của mình.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Andras Lakatos và các đồng sự (2009), Báo cáo rà soát khuôn khổ pháp lý về dịch vụ phân phối ở Việt Nam và những khuyến nghị về sự phù hợp của các quy định chuyên ngành với cam kết WTO, MUTRAP.

2. Hạ Thị Thiều Dao, Nguyễn Thị Nhung (2009), “Đánh giá hiệu quả của chính sách kích cầu chống suy giảm kinh tế ở Việt Nam”, Tạp chí Ngân hàng số 24, tháng 12/2009.

3. ADB (2009), Key indicators for Asia and the Pacific 2009.

4. AT Kearney (2009), Windows of Hope foe Retailers, Global Retail Development Index Report.

5. World Bank (2009), Enterprise Survey 2009, www.enterprisesurveys.org/ ExploreEconomies/?economyid=202&year=2009.

6. Bộ Thương mại (2006), Báo cáo của Ban công tác chính phủ về việc Việt Nam gia nhập WTO.

7. Báo cáo tình hình xuất nhập khẩu hàng tháng của Tổng cục Hải quan.

8. Báo cáo tình hình kinh tế - xã hội hàng tháng của Tổng cục Thống kê.

9. Chưa có đề án xúc tiến thương mại nội địa, http://nhansuvietnam.vn/ tintuc/kinh_te/chua-co-de-an-xuc-tien-thuong-mai-noi-dia/31524.html.

10. Thị trường bán lẻ: Cơ hội nào cho các doanh nghiệp Việt? http://xuctiendaututuyenquang.gov.vn/NewsDetail.aspx?k=2&cate=50&tuto=803.

11. Xin 51 tỷ đồng cho xúc tiến thương mại nội địa, http://nhansuvietnam.vn/tintuc/kinh_te/xin-51-ty-dong-cho-xuc-tien-thuong-mai-noi-dia/53767.html.

12. Còn 43 tỷ đồng tiền xúc tiến thương mại tìm địa chỉ, http://www.tin247.com/con43tydongtienxuctienthuongmaitim%E2%80%9Cdia_chi%E2%80%9D-3-21436730.html.

D.

CÁC VẤN ĐỀ NÔNG THÔN, GIẢM NGHÈO, HẠ TẦNG, GIÁO DỤC, Y TẾ VÀ AN SINH XÃ HỘI

19

PHÁT TRIỂN NÔNG NGHIỆP, NÔNG THÔN NỀN TẢNG CỦA PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG CHO VIỆT NAM

TS. Đặng Kim Sơn

Viện Nghiên cứu Chiến lược Phát triển Nông nghiệp Nông thôn

Hơn 25 năm trước, Liên Xô và các nước Xã hội chủ nghĩa đồng loạt chuyển sang kinh tế thị trường. Quá trình đổi mới diễn ra không êm ả như người ta tưởng. Tuy cuối cùng, dần dần các nước cũng ra khỏi khủng hoảng và phục hồi kinh tế nhưng ổn định chính trị xã hội vẫn là thách thức lớn của nhiều nước. Riêng Việt Nam và Trung Quốc không phải chứng kiến những bất ổn chính trị xã hội. Một trong những nguyên nhân quan trọng nhất là cả hai nước bắt đầu đổi mới từ lĩnh vực nông nghiệp. Nông nghiệp Việt Nam tăng trưởng sản xuất với tốc độ nhanh, 4-5%/năm trong thời gian dài. Sản xuất phát triển đã đảm bảo an ninh lương thực, ổn định mức lương thực tế, thu hút đầu tư nước ngoài và phát triển kinh tế tư nhân, tạo điều kiện cải cách các lĩnh vực khác của nền kinh tế.

Nhờ sản xuất nông nghiệp phát triển, phần lớn lao động trong xã hội tìm được việc làm và có thu nhập tăng dần trong suốt quá trình đổi mới. Tỷ suất hàng hoá xuất khẩu của nông nghiệp Việt Nam rất cao, khoảng 50-60% GDP, là ngành duy nhất liên tục xuất siêu, góp phần quan trọng cân bằng cán cân thương mại trong giai đoạn phát triển ban đầu. Trong ba giai đoạn đứng trước nguy cơ suy thoái kinh tế, năm 1989, khi Đông Âu và Liên Xô cũ tan vỡ, năm 1999, khủng hoảng kinh tế tài chính châu Á, và năm 2009, kinh tế thế giới suy giảm, sản xuất công nghiệp và dịch vụ đều giảm khiến lao động công nghiệp mất việc làm quay về nông thôn sản xuất, nông nghiệp tiếp tục tăng trưởng duy trì được tăng trưởng kinh tế chung, giá lương thực thấp ngăn chặn lạm phát.

Hình 19.1: Tăng trưởng nông nghiệp Việt Nam và một số nước châu Á (%/năm)

Nguồn: Ngân hàng phát triển châu Á

Điều kiện sinh hoạt và bộ mặt nông thôn thay đổi hẳn. Hầu hết làng bản và một số lượng lớn hộ nông thôn đã tiếp cận nguồn điện sinh hoạt, hệ thống thông tin, giao thông, nước sạch, chăm sóc y tế, giáo dục phổ thông,... Thu nhập đầu người ở nông thôn tăng gấp đôi trong giai đoạn 1993-2002. Tỷ lệ hộ nghèo ở Việt Nam giảm trung bình 2%/năm. Kinh tế xã hội miền núi phát triển, cuộc sống của đồng bào dân tộc được cải thiện rõ rệt. Nhờ vậy, ổn định chính trị xã hội được củng cố, tạo điều kiện thuận lợi cho phát triển.

Hình 19.2: Tốc độ tăng tổng GDP và GDP theo ngành kinh tế (%/năm)

Nguồn: Tổng cục Thống kê

Tóm lại, 25 năm đổi mới, tăng trưởng nông nghiệp, phát triển nông thôn là động cơ tạo của cải vật chất nuôi sống phần lớn dân cư, tạo tích lũy lớn phát triển kinh tế, vừa là một tấm khiên che đỡ ổn định cho xã hội và môi trường trước mọi biến động.

Hình 19.3: GDP bình quân đầu người (USD/người/năm)

Nguồn: ADB

Tuy nhiên, bước vào giai đoạn mới, Việt Nam không thể tiếp tục duy trì mức tăng trưởng nông nghiệp và phát triển nông thôn theo phương cách cũ. Trong khi tỷ lệ đóng góp của nông nghiệp trong tổng GDP giảm xuống còn xấp xỉ 20% thì phần lớn dân số vẫn nằm lại nông thôn, tình trạng thiếu việc làm chính thức cho lao động nông thôn ngày càng nặng nề. Thu nhập của đông đảo nông dân thấp, kéo năng suất lao động và nhu cầu tiêu dùng toàn xã hội xuống thấp. Năm 2007, năng suất lao động của Việt Nam chỉ bằng 38% Trung Quốc, 27% của Thái Lan. Thêm vào đó, mức độ đầu tư công vào nông nghiệp khá thấp, tỷ lệ đầu tư toàn xã hội cho nông nghiệp cũng rất thấp. Chẳng những nông thôn không thể tái sản xuất mở rộng mà công nghiệp và kinh tế đô thị cũng không có thị trường phát triển. Khả năng tái sản xuất yếu đồng nghĩa với lạc hậu về công nghệ. Bởi vậy năng lực cạnh tranh của nông sản và doanh nghiệp nông nghiệp Việt Nam rất yếu kém. Đa số nông sản xuất khẩu dưới dạng thô, chất lượng thấp, qua trung gian, không thương hiệu, chấp nhận giá thấp và thị trường bấp bênh.

Hình 19.4: Đầu tư xã hội theo ngành (giá cố định 1994, đơn vị: tỷ đồng)

Nguồn: Tổng cục Thống kê

Nông dân nghèo di cư và khai thác tận kiệt tài nguyên tự nhiên. Tình trạng phá rừng, khai thác khoáng sản bừa bãi, đánh bắt hủy diệt thủy sản và sinh vật hoang dã, làm mất cân bằng sinh thái, xói mòn đất, thiếu nguồn nước, ô nhiễm môi trường, khiến tài nguyên tự nhiên xuống cấp, thiên tai, dịch bệnh diễn biến phức tạp.

Giữa nông thôn và thành thị xuất hiện chênh lệch thu nhập, chênh lệch khả năng tiếp cận giáo dục, chăm sóc y tế, cơ hội việc làm, chất lượng dịch vụ công, kết cấu hạ tầng, hưởng thụ văn hoá, thể thao, tiếp cận thị trường, đầu tư trong và ngoài nước, phúc lợi xã hội... làm nảy sinh một số tệ nạn xã hội và hủ tục ở nhiều vùng nông thôn, khoét sâu mâu thuẫn xã hội và xuất hiện tình trạng khiếu kiện kéo dài, tạo rủi ro về các điểm nóng chính trị xã hội.

Hình 19.5: Thu nhập bình quân nhân khẩu nông thôn và đô thị (đơn vị: nghìn đồng/người/tháng)

Nguồn: Tổng cục Thống kê

Đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới, đặc trưng bởi quá trình toàn cầu hoá, đô thị hoá, công nghiệp hoá, sẽ tạo ra nhiều cơ hội và thách thức mới. Thị trường cạnh tranh quyết liệt, đòi hỏi chất lượng cao, giá trị cao và giá thành hạ. Việt Nam đi sau, phải chấp nhận những cam kết hội nhập nặng nề hơn so với các nước thành viên cũ của WTO. Công nghiệp và dịch vụ trong tương lai yêu cầu lao động có trình độ và tay nghề cao. Khối lượng khổng lồ lao động chuyên môn thấp có nguy cơ mắc kẹt lại ở địa bàn nông thôn. Đô thị hoá đi kèm mất đất canh tác, giảm nguồn nước sản xuất, ô nhiễm do chất chải, chênh lệch mức lương… với phần thua thiệt rơi vào nông dân. Tâm lý bảo vệ đô thị và cơ chế cạnh tranh thị trường đang lọc về thành phố những người giỏi, người giàu, người trẻ, đồng thời hạn chế cơ hội di cư, tìm việc làm, hưởng phúc lợi, tham gia sinh hoạt chính trị và bảo vệ an sinh xã hội của cư dân nông thôn, nhất là người nghèo, người yếu thế.

Hình 19.6: Những thách thức của phát triển nông thôn

Rõ ràng rủi ro cũ cộng với thách thức mới đang đặt sự vững bền của tiến trình phát triển nông nghiệp nông thôn Việt Nam trước một bước ngoặt quan trọng. Đây là thời điểm chuyển từ tăng trưởng theo chiều rộng nhờ khai thác tài nguyên, đầu tư thêm vốn, vật tư, lao động sang phát triển theo chiều sâu dựa vào tăng chất lượng, giá trị gia tăng, hiệu quả nhờ khoa học công nghệ và quản lý.

Hoàn cảnh công nghiệp hoá Việt Nam ngày nay khác căn bản so với các nước công nghiệp đi trước. Một là, không thể vắt kiệt tài nguyên nông thôn để tích lũy tư bản cho đô thị. Hai là, không được phép khai thác bừa bãi tài nguyên tự nhiên để phát triển kinh tế. Ba là, không thể mở rộng thị trường nông sản thô một cách dễ dàng. Bốn là, cạnh tranh công nghệ khó cho phép phát triển nền công nghiệp thu hút nhiều lao động thủ công trên quy mô rộng. Năm là, khi đã phát triển kinh tế thì không thể trở lại trợ cấp ồ ạt hoặc bảo vệ cho nông nghiệp.

Bởi vậy, không thể tạm thời hy sinh nông nghiệp, nông thôn, môi trường để đưa công nghiệp, đô thị đi trước một bước, cũng không thể ồ ạt di cư, chuyển lao động nông dân sang công nghiệp, dịch vụ như một số nước đã tiến hành trước đây. Trong thời đại ngày nay, không thể công nghiệp hoá nhanh, ổn định nếu nông nghiệp và nông thôn trì trệ.

Hôm nay, nông nghiệp chỉ chiếm 1/5 đóng góp GDP, 1/3 giá trị kim ngạch xuất khẩu nhưng vẫn là nguồn việc làm cho 50% lao động xã hội, nông thôn là nơi sống của 70% dân số cả nước, quản lý và sử dụng hầu hết nguồn tài nguyên tự nhiên của tổ quốc. Sức phát triển kinh tế đất nước chi phối bởi năng suất lao động và sức mua của số đông nông dân, ổn định xã hội chịu ảnh hưởng của tinh thần và sự đóng góp của phần lớn cư dân sống ở nông thôn, cân bằng môi trường cũng tuỳ thuộc phần lớn ở tinh thần bảo vệ và cung cách sử dụng của họ. Dù công nghiệp và đô thị có tăng trưởng nhanh đến mấy, tốc độ công nghiệp hoá, thậm chí sự phát triển ổn định của đất nước cũng không duy trì nổi nếu nông nghiệp không mạnh, nông thôn không giàu. Bác Hồ đã khẳng định một công thức phát triển tuyệt đẹp: “nông thôn giàu có sẽ mua nhiều hàng hóa của công nghiệp sản xuất ra, đồng thời sẽ cung cấp đầy đủ lương thực nguyên liệu cho công nghiệp và thành thị, như thế là nông thôn giàu có giúp công nghiệp phát triển. Công nghiệp phát triển lại thúc đẩy nông nghiệp phát triển mạnh hơn nữa.”[107]

Những thách thức mới của giai đoạn phát triển mới đang đòi hỏi chính phủ có chiến lược chính sách mới, đưa nông nghiệp nông thôn tiếp tục phát triển.

20

KHƠI THÔNG TIỀM LỰC NÔNG NGHIỆP NÔNG THÔN TRONG CƠN BÃO TÀI CHÍNH

Phạm Quang Diệu, Trần Ngọc Yến và Nguyễn Trang Nhung

Công ty Phân tích Thị trường Nông sản (AGROMONITOR)

Từ năm 2008, GDP của Việt Nam còn giữ được độ tăng trưởng dương vừa phải là nhờ một phần vào sức mạnh của khu vực nông nghiệp, còn tăng trưởng các khu vực công nghiệp và dịch vụ đều xuống thấp so với các năm trước. Trong tình trạng xuất khẩu tụt giảm, chính sách kích cầu bằng cách bơm tiền vào đầu tư công qua các tổng công ty nhà nước sẽ đem lại hiệu quả kém do hệ số ICOR (hệ số sử dụng vốn) của nền kinh tế đã quá lớn và mỗi đồng chi tiêu sẽ chỉ có tác động lan tỏa yếu do thất thoát đáng kể vào dòng nhập khẩu. Ngược lại, mỗi đồng chi tiêu vào khu vực nông nghiệp hay giới công nhân có thu nhập thấp sẽ có tác động lan tỏa cao qua tác động kích cầu lớn hơn với các hàng sản xuất nội địa.

Tuy nhiên, theo chúng tôi, khu vực nông nghiệp, nông thôn đã không có vai trò tương xứng trong quá trình phát triển của nền kinh tế. Nếu chỉ vài thành thị lớn ở hai đầu như Hà Nội và TP.HCM tiếp tục phát triển nhanh và mạnh, còn cả thân mình giữa nhất là vùng thôn quê vẫn tụt hậu thì “Con Rồng Việt Nam” khó mà chuyển mình thức dậy, đừng nói đến chuyện “cất cánh”. Vì sẽ thiếu khả năng để tiêu thụ cũng như tích lũy của trên 70% dân chúng cho việc phát triển công nghiệp của cả nước. Và như vậy, khu vực nông thôn thay vì là cơ sở để quá trình công nghiệp hoá diễn ra nhanh mạnh, thì sự tụt hậu, sức mua yếu manh mún sẽ làm cho nông thôn trở thành lực cản và gánh nặng cho tiến trình công nghiệp hoá.

Trong những năm qua, tăng trưởng khá nhanh của nông nghiệp Việt Nam cùng với sự bùng nổ xuất khẩu của một số ngành hàng nông sản không chỉ hỗ trợ nguồn lực quan trọng để Việt Nam tiến hành công nghiệp hóa, mà còn là khu vực đệm an toàn cho quốc gia khi nền kinh tế suy giảm và chịu tác động khủng hoảng của bên ngoài. Tuy vai trò và năng lực của ngành nông nghiệp có thể được đánh giá ở mức độ đáng kể như vậy, nhưng đang xuất hiện những nhân tố thể hiện sự yếu kém ảnh hưởng đến khả năng duy trì tăng trưởng trong dài hạn. Đó là những hạn chế trong các mối quan hệ lớn của ngành nông nghiệp, gồm có: nông nghiệp - công nghiệp; nông nghiệp và đầu ra thị trường; nông nghiệp và đầu vào sản xuất. Trong 20 năm Đổi mới vừa qua, mặc dù công nghiệp tăng trưởng mạnh và nông nghiệp tăng trưởng khá nhanh nhưng sự tương tác liên kết còn hạn chế, khu vực công nghiệp và dịch vụ không rút được lao động ra khỏi nông nghiệp ở quy mô lớn. Trong khi đó, ở hai mối quan hệ còn lại, tính “phụ thuộc” vào các yếu tố bên ngoài ngày càng lớn của ngành nông nghiệp Việt Nam ở cả các thị trường nguồn nguyên liệu đầu vào phục vụ sản xuất và cả những sự biến thiên của thị trường đầu ra. Trong xu hướng tính biến thiên và bất định của thị trường toàn cầu ngày càng lớn thì tính phụ thuộc của ngành nông nghiệp ngày càng bộc lộ, trở thành một thách thức đảm bảo tăng trưởng bền vững. Khía cạnh này của sự phát triển đang đặt ra những thách thức cho cách tiếp cận trong hoạch định chiến lược chính sách cũng như công tác nghiên cứu tư vấn chính sách tăng trưởng nông nghiệp trong dài hạn.

I. TĂNG TRƯỞNG NÔNG NGHIỆP VÀO GIAI ĐOẠN SUY GIẢM?

Năm 2010, tăng trưởng GDP nông nghiệp đạt mức 2,8%, mức này đã hồi phục khá so với năm 2009 ở mức 1,3%. Tuy nhiên, nếu so sánh với mức 4,5% năm 2008 hoặc trên 3%/năm những năm trước đó cho thấy sự lo ngại về tốc độ tăng trưởng có chiều hướng suy giảm. Năm 2010 tiếp tục cho thấy nông nghiệp và khu vực nông thôn,kể từ khi Đổi mới và khủng hoảng kinh tế 2008, không chỉ hỗ trợ nguồn lực quan trọng để Việt Nam tiến hành công nghiệp hóa, mà còn là khu vực đệm an toàn cho quốc gia khi nền kinh tế gặp suy giảm và tác động khủng hoảng của bên ngoài. Tuy nhiên, tăng trưởng nông nghiệp suy giảm đang đặt ra câu hỏi về khả năng duy trì tăng trưởng bền vững của khu vực nông nghiệp nông thôn.

Tăng trưởng GDP nông nghiệp và thủy sản

Hình 20.1. Tăng trưởng GDP nông nghiệp và thủy sản

Nguồn: Tổng cục Thống kê

Rất có thể nguyên nhân dẫn đến tốc độ tăng trưởng suy giảm mà ngành nông nghiệp chưa từng gặp phải trước đây là do những yếu tố ngắn hạn và dài hạn cộng hưởng cùng một lúc như: (i) thị trường thế giới suy giảm cùng với xu thế bảo hộ tăng cao ảnh hưởng tiêu cực đến xuất khẩu nông sản; (ii) bối cảnh kinh tế vĩ mô rất khó khăn về tín dụng; lãi suất cao; lạm phát; hay rủi ro tỷ giá; (iii) những bất cân đối trong cán cân đầu tư cho nông nghiệp trong tương quan của nền kinh tế hay cơ cấu và hiệu quả đầu tư trong nội bộ ngành nông nghiệp tồn tại nhiều năm đến thời điểm khó khăn bắt đầu phát tác; (iv) sự tăng trưởng của ngành nông nghiệp trong một giai đoạn dài phụ thuộc theo chiều rộng và khai thác tài nguyên đã tiến tới ngưỡng giới hạn…

II. CHUYỂN ĐỔI CƠ CẤU VÀ ÁCH TẮC CỦA NÔNG NGHIỆP

Kinh nghiệm của các nền kinh tế công nghiệp hóa nhanh cho thấy sự tăng trưởng khá cao của khu vực nông nghiệp ở mức trên 4%/năm trong nhiều năm sẽ là trợ lực để tiến hành công nghiệp hóa thuận lợi. Nông nghiệp có duy trì được tăng trưởng mới hỗ trợ công nghiệp hóa thông qua cung cấp nguồn lực về: (i) thặng dư tài chính; (ii) lao động; (iii) lương thực thực phẩm giá rẻ; (iv) ngoại tệ từ xuất khẩu; (v) thị trường tiêu thụ cho hàng hóa công nghiệp. Trong giai đoạn tiếp theo của tiến trình công nghiệp hóa, nếu nông nghiệp không duy trì được đà tăng trưởng thì khu vực này với các đặc trưng về năng suất lao động thấp, nghèo đói, lạc hậu sẽ trở thành gánh nặng cho cả nền kinh tế. Đối với nhiều quốc gia trong giai đoạn đầu công nghiệp hóa có nền kinh tế đặc trưng chủ yếu của một lực lượng lao động đông đảo ở khu vực nông thôn. Một trong những lực cản căn bản cho tăng trưởng nông nghiệp là giảm áp lực của một lực lượng lao động đông đảo ở khu vực nông thôn gắn với sản xuất nông nghiệp. Như vậy, điều kiện tiên quyết cho sự tăng trưởng nông nghiệp chỉ có thể được đảm bảo nếu như các khu vực khác của nền kinh tế rút bớt được lao động ra khỏi sản xuất nông nghiệp, giúp tăng quy mô sản xuất, thúc đẩy sản xuất hàng hóa, tăng năng suất lao động nông nghiệp và thu nhập của lao động nông nghiệp.

Cũng như các nền kinh tế khác, Việt Nam đang từng bước giảm dần đóng góp của GDP nông nghiệp trong tổng GDP chung. Nhưng quá trình chuyển tài nguyên ra khỏi nông nghiệp, nông thôn ở Việt Nam diễn ra rất chậm và lao động đang tắc nghẽn tại nông thôn. So với những nền kinh tế có trình độ công nghiệp cao như Đài Loan hay những nước có nền kinh tế nông nghiệp phát triển như Thái Lan thì mức độ rút lao động ra khỏi nông thôn của Việt Nam rất đáng lo ngại.

Một xu hướng đáng lo ngại là trong khi các nước đã qua thời điểm lao động trong nông nghiệp đã giảm về mặt tuyệt đối thì đối với Việt Nam lao động trong nông nghiệp tiếp tục tăng lên. Thời điểm mà lao động trong nông nghiệp giảm về mặt tuyệt đối được gọi là “điểm bước ngoặt”, lúc đó khu vực nông nghiệp, nông thôn đã thoát ra được sức ép tình trạng đất chật người đông, tạo điều kiện tăng năng suất lao động nông nghiệp và tăng thu nhập. Đến đầu những năm 1990, những nước trong khu vực như Thái Lan, Malaysia, Indonesia đều đã giảm lao động về mặt tuyệt đối. Chỉ có Philippines lực lượng lao động trong nông nghiệp vẫn tiếp tục tăng lên và duy trì trên 11 triệu lao động. Ngay cả trường hợp của Trung Quốc có xuất phát điểm thấp cũng đã đạt được “điểm bước ngoặt” kể từ năm 2000. Suốt những năm đầu thập kỷ 1980 đến tận những năm 1990, lao động của Trung Quốc luôn tăng, từ mức 300 triệu lên đến 333 triệu, nhưng kể từ năm 2000 giảm xuống còn 320 triệu. Thái Lan, Trung Quốc và Việt Nam có cùng xuất phát điểm về lực lượng lao động trong nông nghiệp những năm đầu thập kỷ 1980. Nếu lấy những năm 1980 làm mốc thì Thái Lan mất một thập niên để đạt được “điểm bước ngoặt” lực lượng lao động trong nông nghiệp giảm; trong khi sau hơn hai thập niên Việt Nam chưa làm được điều này.

So sánh với các nước trong khu vực có thể thấy đầu thập kỷ 1980 của thế kỷ XX, trừ Malaysia, các nước như Thái Lan, Indonesia, Trung Quốc có một mặt bằng về cơ cấu kinh tế nông nghiệp trong nền kinh tế khá tương đương với tỷ trọng lao động nông nghiệp ở mức 60-70% và tỷ trọng GDP nông nghiệp trong tổng GDP 20-35%. Như vậy, ở điểm xuất phát này, tỷ trọng lao động nông nghiệp trong nền kinh tế không phải quá khác biệt so với Việt Nam, tuy nhiên tỷ trọng khu vực nông nghiệp trong nền kinh tế của Việt Nam còn rất lớn, chiếm trên 50%. Trải qua 30 năm, các nền kinh tế khu vực đã rút được lao động ra khỏi nông nghiệp với tốc độ rất nhanh, lao động nông nghiệp chỉ còn chiếm trên dưới 30%, và tỷ trọng khu vực nông nghiệp trong nền kinh tế còn ở mức khoảng 15%. Trong khi đó, sau 30 năm tỷ trọng của khu vực nông nghiệp trong nền kinh tế Việt Nam giảm xuống mức tương đương với các nền kinh tế khu vực, ở mức 17%, tuy nhiên lực lượng lao động nông nghiệp trong nền kinh tế vẫn ở mức trên 50%.

Thay đổi tỷ trọng lao động nông nghiệp trong tổng lao động và tỷ trọng GDP nông nghiệp trong tổng GDP của các nền kinh tế vào các thời điểm 1981-1991-2002-2009

Nhìn vào xu thế chuyển đổi cơ cấu kinh tế của các nền kinh tế trong khu vực cho thấy khoảng cách còn khá xa giữa Việt Nam so với các nước trong chuyển đổi cơ cấu lao động, tỷ trọng lao động nông nghiệp vẫn còn cao trong khi tỷ trọng GDP nông nghiệp trong nền kinh tế thấp. Như vậy, khu vực công nghiệp và dịch vụ đã không thành công trong việc rút lao động ra khỏi nông nghiệp, và với một lực lượng lao động lớn và quy mô sản xuất nhỏ thì khả năng để phát triển sản xuất hàng hóa đem lại sức cạnh tranh và hiệu quả kinh tế cao sẽ ngày càng bị suy giảm. Xu hướng cho 3 giai đoạn 1981-1991-2002-2009 của Việt Nam so với các nước cho thấy xét trên góc độ chuyển đổi lao động thì nông nghiệp Việt Nam của năm 2009 đang tương đương với các nước trong khu vực vào thời điểm 1991.

Hình 20.2: Biến động tỷ trọng lao động nông nghiệp và tỷ trọng GDP nông nghiệp

Nguồn: Số liệu các nước từ ADB; Số liệu của Việt Nam từ TCTK.

Nếu xu hướng lao động tiếp tục ở lại khu vực nông thôn không được cải thiện nhanh, trong khi đất đai có hạn thì dẫn đến đất nông nghiệp trên đầu người ngày càng giảm, năng suất lao động giảm, thu nhập thấp, đẩy một lực lượng lớn lao động trở nên dư thừa và có xu hướng thoát li khỏi các hoạt động sản xuất nông nghiệp truyền thống. Hơn nữa, bản thân sản xuất nông nghiệp cũng diễn ra xu hướng áp dụng công nghệ sử dụng nhiều vốn thay thế lao động, nên nông nghiệp không những không có đủ khả năng thu hút thêm lao động mà còn đẩy bớt lao động ra.

Xu hướng trên sẽ gây ra ít nhất hai hậu quả nghiêm trọng. Thứ nhất, xét trên bình diện tổng thể vĩ mô, nền kinh tế bị chia cắt làm hai khu vực gồm thành thị hiện đại, tăng trưởng nhanh, mức sống cao, trong khi nông thôn nghèo nàn, tụt hậu, mức sống thấp, và do đó bất bình đẳng nông thôn - thành thị ngày càng lớn. Tình trạng này nếu kéo dài làm cho thị trường nông thôn rơi vào trì trệ, sức mua yếu không trở thành thị trường tiêu thụ hàng hoá cho khu vực công nghiệp. Do đó, nông thôn không những không thể hỗ trợ mà còn trở thành lực cản cho quá trình công nghiệp hoá, là gánh nặng làm cho nền kinh tế không thể phát triển bền vững.

Thứ hai, ở khu vực nông thôn, lao động dư thừa không thoát li được dẫn đến tình trạng đất chật người đông, sản xuất trì trệ, nghèo đói ngày càng trầm trọng, tạo nên những căng thẳng và bất ổn định về chính trị, kinh tế, xã hội và môi trường. Ngoài ra, bất bình đẳng thu nhập giữa nông thôn và thành thị ngày càng tăng cũng tạo ra sức ép mạnh lên luồng dân di cư từ nông thôn ra thành thị, gây ra các hậu quả như sự quá tải, tình trạng ô nhiễm, tắc nghẽn giao thông, tội phạm và các tệ nạn xã hội... ở khu vực đô thị.

III. NHỮNG BÀI HỌC HỘI NHẬP WTO

Tháng 11/2006, Việt Nam đã chính thức gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) sau 11 năm tiến hành đàm phán. Vào thời điểm đó sự kiện WTO được coi như một trong những yếu tố kích hoạt quan trọng nhất thúc đẩy nền kinh tế Việt Nam bước vào một giai đoạn “nóng” của đầu tư ồ ạt, thương mại tăng vọt, GDP tăng trưởng mức cao. Tuy nhiên, viễn cảnh tươi sáng sau hội nhập WTO đã bị dập tắt với cơn sóng khủng hoảng tài chính toàn cầu cộng hưởng với những yếu kém cơ cấu nội tại của nền kinh tế trong nhiều năm qua. Kể từ năm 2008 trở lại đây, chủ đề khủng hoảng kinh tế và ổn định vĩ mô trở nên thời thượng trên các diễn đàn, trong khi chủ đề hội nhập WTO trở nên mờ nhạt. Có thể nói tác động của WTO đối với Việt Nam không quá rõ rệt trong thời gian qua, chính bởi vì nó bị lu mờ trước tác động của khủng hoảng tài chính. Tuy nhiên giữa hội nhập WTO và khủng hoảng tài chính vừa qua không phải hai chuyện tách biệt hoàn toàn mà có quan hệ hữu cơ. Thực tế, cuộc khủng hoảng vừa qua cũng đem lại những bài học bổ ích, đòi hỏi chúng ta phải thay đổi để hội nhập WTO tốt hơn, ít nhất ở hai khía cạnh.

Thứ nhất, chính khủng hoảng đã làm lộ rõ nhất những yếu kém của cấu nền kinh tế, năng lực cạnh tranh hàng Việt Nam thâm nhập thị trường quốc tế và ở sân nhà, khả năng đáp ứng và thiết lập các tiêu chuẩn kỹ thuật (SPS) trong xuất nhập khẩu hàng hóa, năng lực của các cơ quan trong việc kiểm soát hàng nhập khẩu đảm bảo sức khỏe cho người dân...

Thứ hai, khủng hoảng như một cảnh báo sớm đối với quá trình hội nhập. Những khó khăn này không xảy ra bây giờ cũng sẽ xảy ra trong tương lai, do đó nó cho Việt Nam những kinh nghiệm và bài học đắt giá về hội nhập kinh tế quốc tế.

Riêng về hội nhập WTO để lại một số bài học quan trọng đối với Việt Nam, đặc biệt là khu vực nông nghiệp và thương mại nông sản.

3.1. Nông nghiệp và thương mại nông sản là nền tảng của nền kinh tế

Sau bốn năm hội nhập WTO, trong bối cảnh suy thoái kinh tế toàn cầu và thu hẹp thị trường xuất khẩu trong hai năm 2008 và 2009, vai trò của ngành nông nghiệp và xuất khẩu nông sản thể hiện một vị trí chiến lược quan trọng. Trong khi nền kinh tế năm 2008 suy giảm, thì tăng trưởng nông nghiệp được giữ vững đã tạo thế ổn định cho cả nền kinh tế. Năm 2010, xuất khẩu nông sản vượt mức 19 tỷ USD, trở thành điểm sáng trong bức tranh xuất khẩu chung. Trong khi trong nhiều năm cán cân thương mại của Việt Nam luôn thâm hụt, thì thương mại nông sản luôn ở mức dương. Chính vào những thời điểm cam go của nền kinh tế và hội nhập kinh tế quốc tế, nông nghiệp và xuất khẩu nông sản thể hiện rõ nhất vai trò trụ vững, và là lợi thế cạnh tranh căn bản của Việt Nam trên trường quốc tế.

Sau hội nhập WTO, xuất khẩu tiếp tục đối mặt với các rào cản kỹ thuật và áp lực nhà sản xuất nước ngoài.

Đã từng có một xu hướng ảo tưởng cho rằng khi hội nhập WTO, cơ hội để hàng Việt Nam thâm nhập thị trường thế giới sẽ trở nên dễ dàng. Điều này có thể đúng trên bình diện xu thế, nhưng không hoàn toàn đúng trong ngắn hạn, đặc biệt trong bối cảnh thị trường thế giới suy thoái. Xuất khẩu thủy sản những năm qua đã phải đương đầu với rất nhiều thách thức của hàng rào kỹ thuật hay các chương trình bài hàng nhập khẩu được dựng lên vô tình hay cố ý. Kể từ sau sự việc Mỹ áp thuế chống bán phá giá cao nhất đối với các sản phẩm cá tra, basa có nguồn gốc từ Việt Nam vào năm 2002 thì có thể nói từ đó đến năm 2010 là khoảng thời gian dài, Việt Nam phải đối mặt với nhiều rào cản cả về kỹ thuật lẫn phi kỹ thuật nhất không chỉ đối với cá tra, basa mà còn đối với cả tôm. Và hầu hết các rào cản này đều xuất phát từ vấn đề chất lượng đối với các sản phẩm có xuất xứ từ Việt Nam. Các chương trình phản đối các sản phẩm cá tra, basa của Việt Nam không ngừng lan rộng từ Ai Cập tới Tây Ban Nha, Mỹ, Pháp, Ý mà mới đây nhất là trường hợp của New Zealand.

3.2. Chưa chuẩn bị tốt về năng lực bảo vệ người tiêu dùng nội địa

Sau 4 năm hội nhập WTO, những hạn chế về chế tài, phân định chức năng nhiệm vụ của bộ máy triển khai, năng lực con người và phương tiện của bộ máy triển khai đã làm cho Việt Nam gặp phải những thách thức rất lớn đối với các vấn đề an toàn thực phẩm. Ở thị trường nội địa, VSATTP gặp nhiều vấn đề đối với cả sản phẩm sản xuất trong nước và sản phẩm nhập khẩu. Thực tế hiện nay cho thấy tình trạng tồn dư các chất có hại cho sức khoẻ con người trong rau quả rất cao; gia súc, gia cầm bệnh, chết vẫn được đưa vào các lò mổ lậu; sử dụng hoá chất cấm trong chăn nuôi đang tái diễn. Ngoài ra, thực phẩm nhập khẩu thiếu kiểm soát chặt chẽ cũng dẫn đến chất lượng không được đảm bảo.

3.3. Thương mại các sản phẩm có mức giảm thuế nhập khẩu mạnh hơn cam kết WTO

Việt Nam đã thực hiện cắt giảm thuế suất thuế nhập khẩu cao hơn cả mức cam kết và nhanh hơn mức cam kết theo lộ trình cho dù trước đó khi đàm phán Việt Nam đã nỗ lực để nâng mức thuế suất lên cao hơn cho nhóm mặt hàng thịt nhằm bảo hộ ngành chăn nuôi trong nước. Về phía các cơ quan đưa ra quyết định giảm thuế suất thuế nhập khẩu này, các giải thích chính được đưa ra là nhằm đảm bảo nguồn cung thịt và thực phẩm cho nhu cầu tiêu dùng trong nước được dự đoán là sẽ bị ảnh hưởng nặng nề bởi đợt rét đậm, rét hại cuối năm 2007 và đầu năm 2008. Tuy nhiên, ngay sau khi mức thuế suất thuế nhập khẩu giảm xuống nhanh và dưới cả mức cam kết, lượng nhập khẩu các sản phẩm thịt gia cầm của Việt Nam đã tăng mạnh và gây áp lực mạnh lên ngành chăn nuôi gia cầm trong nước, trong đó chủ yếu là các hộ gia đình, trang trại chăn nuôi gia cầm ở khu vực nông thôn. Rất có thể trong tương lai, áp lực nhập khẩu sẽ đặc biệt tăng mạnh khi các hãng bán lẻ nước ngoài thâm nhập ngày càng mạnh vào thị trường Việt Nam.

Đứng trước tình hình đó, ngày 3 tháng 10 năm 2008, Bộ Tài chính đã ban hành Quyết định số 83/2008/QĐ-BTC về việc điều chỉnh mức thuế suất thuế nhập khẩu ưu đãi đối với một số mặt hàng trong biểu thuế nhập khẩu ưu đãi theo hướng tăng lên. Như vậy, việc điều chỉnh thuế vượt cam kết là cần thiết và Trung Quốc cũng đã từng làm điều này để đạt được cân đối cung cầu của thị trường nội địa. Tuy nhiên để đảm bảo sự phát triển hồi phục của ngành hàng nội địa trước áp lực cạnh tranh bên ngoài lại cần có sự theo sát tình hình, những tư vấn chính sách để có sự điều chỉnh linh hoạt của chính sách thuế quan, ngay cả trong ngắn hạn.

3.4. Bảo hộ không dẫn đến hiệu quả

Ngành mía đường Việt Nam đã được hỗ trợ rất lớn thông qua chương trình 1 triệu tấn đường 1995-2000, và các biện pháp bảo hộ phi thuế trước khi vào WTO. Lượng hạn ngạch nhập khẩu duy trì ở mức 58.000 đến 61.000 nghìn tấn. Thuế trong hạn ngạch 25-40%, nhưng mức thuế ngoài hạn ngạch lên đến 80-100%. Mục tiêu dài hạn nhằm hiện đại hóa ngành hàng và đảm bảo cho Việt Nam tự cân đối cung cầu với mặt hàng chiến lược này. Tuy nhiên, trong nhiều năm qua, Việt Nam đã phải trả giá khá đắt khi lượng tiền đầu tư và các ưu đãi của Nhà nước chưa chứng minh được hiệu quả của ngành công nghiệp mía đường, người tiêu dùng Việt Nam luôn phải trả mức giá cao hơn gần gấp đôi người tiêu dùng thế giới.

Năm 2009 và 2010, trong khi giá đa số hàng hóa nông sản giảm, giá đường thế giới tăng đột biến và dự báo sẽ tiếp tục ở mức cao trong vài năm tới do Ấn Độ gặp thời tiết bất lợi làm giảm sản lượng và nhu cầu sử dụng đường chế biến Ethanol ở mức cao. Trong khi Việt Nam không bị những nguyên nhân như của thị trường thế giới, nên đáng ra khi giá thế giới tăng mạnh, giá nội địa không tăng mạnh theo và đây có thể coi là một cơ hội cho ngành mía đường Việt Nam vươn lên để đạt lợi nhuận và tự đứng vững được, người nông dân bán mía giá cao tăng thu nhập, người tiêu dùng trả giá không bị mức tăng cao như tốc độ tăng giá thế giới. Song sự suy giảm của vùng nguyên liệu, cùng với giá thành sản xuất cao và có thể là có sự thao túng thị trường của các doanh nghiệp chế biến đã làm cho giá thị trường nội địa cũng tăng theo giá thế giới. Ngoài ra, thêm một lần nữa, công cụ chính sách của Chính phủ tăng mức quota chưa kịp thời và cả sự chậm trễ của bộ máy và cơ chế thực thi đã làm cho thị trường đường nội địa bị nóng sốt.

Kết quả là cơ hội để tăng cường cạnh tranh trong bối cảnh thị trường thuận lợi đối với ngành đường bị bỏ lỡ, người tiêu dùng vẫn chịu thiệt vì mức giá cao. Người nông dân trồng mía cũng không được hưởng lợi vì họ đã bán mía từ vụ trước, và nhiều vùng đã chuyển sang các cây trồng khác.

IV. NGÀNH LÚA GẠO – THÁCH THỨC CỦA DUNG HÒA CÁC MỤC TIÊU

Chính sách lúa gạo của Việt Nam đã có những thay đổi căn bản theo thời gian. Trước đây, ưu tiên quan trọng nhất của Việt Nam đó là đảm bảo đủ ăn và an ninh lương thực quốc gia, rồi đến mục tiêu tăng xuất khẩu thu ngoại tệ đi đôi với sự điều chỉnh để đảm bảo an ninh lương thực quốc gia theo địa bàn cũng như an ninh lương thực trong những thời điểm trong năm. Những năm gần đây, thị trường lúa gạo thế giới chứa đựng nhiều bất ổn, đặc biệt khi khủng hoảng lương thực năm 2008 với mức giá gạo cao kỷ lục trên thị trường thế giới cùng với biến động vĩ mô đặt ra thách thức cho công tác điều hành kinh doanh xuất khẩu gạo trong việc có thể đạt được ba mục tiêu cùng một lúc: (i) đảm bảo an ninh lương thực quốc gia, (ii) giữ cho giá gạo nội địa ở mức thấp để kiềm chế lạm phát và; (iii) đạt được hiệu quả kinh doanh xuất khẩu gạo cao, đem lại lợi ích cho chủ thể kinh doanh lúa gạo, đặc biệt là người nông dân. Xu hướng thị trường gạo trong nước và quốc tế cho thấy, trong khi hai mục tiêu đầu tiên Việt Nam đạt được khá tốt, thì mục tiêu hiệu quả kinh doanh chưa đạt được như mong muốn.

4.1. Bỏ lỡ các cơ hội kinh doanh

Mục tiêu của Chính phủ đối với người nông dân trồng lúa gạo luôn hướng vào tăng thu nhập với chỉ tiêu định lượng đảm bảo mức lãi trên 30%. Nhưng mục tiêu này trong những năm gần đây đang khó đạt được. Khi thị trường xuất khẩu gặp khó khăn, giá lúa thấp thì việc điều tiết chủ yếu là để doanh nghiệp tự do xuất khẩu nhằm mua lúa tồn trong dân, còn khi thị trường thế giới đạt mức giá cao, là cơ hội tốt để doanh nghiệp đạt lợi nhuận cao và sẵn sàng thu mua lúa giá cao của người nông dân, nhưng nếu đang có áp lực lạm phát đối với nền kinh tế thì chính sách điều hành lại thiên về hạn chế xuất khẩu. Kết quả là doanh nghiệp thường cố gắng xuất khẩu khi chính sách điều hành nới lỏng và thường là lúc giá gạo thế giới thấp, nên doanh nghiệp chỉ cần ký được hợp đồng và quay lại ép giá nông dân.

Hình 20.3. Lượng gạo xuất khẩu của Việt Nam và Thái Lan và giá gạo xuất khẩu 5% tấm của Việt Nam 1/2008-8/2010

Nguồn: Số liệu Lượng xuất khẩu 1/2008 đến 7/2010 của Tổng cục Hải quan; Số liệu tháng 8 theo Tổng cục Thống kê. Số liệu giá trong CSDL của AgroMonitor.

Số liệu thực tế cho thấy rõ xu hướng này. Năm 2008 và 2009, lượng gạo xuất khẩu và diễn biến giá xuất khẩu của Việt Nam luôn có chiều hướng nghịch nhau, khi thị trường đạt mức cao nhất thì lo ngại về an ninh lương thực và lạm phát trong nước cao đã dẫn đến thực thi chính sách ngưng xuất khẩu. Trong khi đó, lượng gạo xuất khẩu của Thái Lan luôn theo sát diễn biến của giá gạo, và luôn đạt mức cao trong các thời điểm giá gạo đạt đỉnh. So với xu thế xuất khẩu của hai nước thì lượng gạo xuất khẩu của Việt Nam có sự biến thiên mạnh hơn nhiều so với Thái Lan không hẳn chỉ vì yếu tố diễn biến giá. Điều này phản ánh phần nào từ tác động của cơ chế điều hành cũng như tính thời vụ của sản xuất dẫn đến xu hướng các doanh nghiệp đẩy mạnh xuất khẩu khi có sự nới lỏng và vào vụ thu hoạch rồi lại đột ngột giảm khi có sự hạn chế xuất khẩu.

4.2. Chiến lược xuất khẩu theo thị trường tập trung – ổn định nhưng hạn chế cạnh tranh và đa dạng hóa

Định hướng kinh doanh xuất khẩu gạo của Việt Nam thể hiện sự ưu tiên cho các thị trường tập trung. Mười thị trường xuất khẩu gạo lớn nhất của Việt Nam chiếm đến trên 75% tổng kim ngạch xuất khẩu. Đây cũng là một hướng đi thể hiện định hướng nhắm đến sự ổn định. Các thị trường tập trung gồm có Philipines, Iraq, Cuba. Các thị trường tập trung đem lại mức giá cao, tuy nhiên gạo xuất khẩu sang các thị trường này chủ yếu là các loại gạo 15% tấm và 25% tấm. Có xu hướng ưu tiên cho hợp đồng tập trung cho một số doanh nghiệp thuộc Tổng công ty lương thực. Trong khi tỷ trọng của các thị trường tập trung chiếm tỷ trọng lớn, ổn định thì thị phần còn lại chiếm tỷ trọng nhỏ với mức giá thấp dành cho rất nhiều doanh nghiệp. Sự tập trung vào các thị trường cũng làm cho chủng loại gạo xuất khẩu của Việt Nam không có sự đổi mới, và mức giá đạt được thấp hơn nhiều so với Thái Lan.

4.3. Kim ngạch xuất khẩu gạo của Việt Nam đến các thị trường theo tháng (1/2008-7/2010)

Cùng một chủng loại gạo của Việt Nam và Thái Lan không có sự khác biệt quá lớn về giá[107]. Tuy nhiên, sự khác nhau về chủng loại gạo xuất khẩu của hai nước cho thấy mức giá khác nhau rất lớn giữa hai nước, trong khi giá gạo thấp nhất của Thái Lan là gạo trắng cũng gần tương đương với loại gạo chiếm tỷ trọng cao của Việt Nam, còn gạo thơm và Mali cho mức giá cao hơn rất nhiều so với đa phần gạo của Việt Nam, và ngang bằng với gạo giống Nhật vốn chiếm tỷ trọng rất nhỏ trong cơ cấu xuất khẩu gạo của Việt Nam.

Hình 20.4: xuất khẩu gạo của Việt Nam đến các thị trường khác

Nguồn: Tổng cục Hải quan.

4.4. Các hàm ý đối với chiến lược xuất khẩu gạo

Tập trung vào một vài thị trường lớn sẽ giúp cho sự ổn định nhưng sẽ hạn chế sự đa dạng hóa thị trường, và trong tương lai có sự rủi ro khi các nước này dần tiến tới đảm bảo tự túc lương thực. Ưu tiên cho các doanh nghiệp lớn thuộc các Tổng công ty sẽ hạn chế sự tham gia của các doanh nghiệp vừa và nhỏ, hạn chế cạnh tranh trong nội bộ ngành.

Như vậy, trong thời gian qua có xu hướng chính sách đối với ngành hàng lúa gạo theo hướng thận trọng để đạt các mục tiêu về an ninh lương thực và kiềm chế giá gạo nội địa ở mức thấp, trong khi đó đã bỏ lỡ nhiều cơ hội kinh doanh khi giá gạo thế giới ở mức cao. Kết quả là năng lực dự báo hạn chế, chính sách điều hành khó tiên lượng và kết cấu hạ tầng yếu kém của ngành lúa gạo Việt Nam đã dẫn đến những sự trả giá về lợi ích cho các chủ thể tham gia kinh doanh lúa gạo. Những cơ hội đạt kim ngạch xuất khẩu tốt nhất bị bỏ lỡ, cơ chế xuất khẩu không khuyến khích cạnh tranh nên lợi ích của doanh nghiệp và động lực tìm kiếm lợi nhuận mạnh mẽ nhất của họ bị xói mòn và đặc biệt là lợi ích của người nông dân suy giảm, kéo theo thu nhập bị ảnh hưởng, và xét về tổng thể Việt Nam luôn không đạt được lợi ích kinh doanh cao nhất trong xuất khẩu lúa gạo. Trong khi Thái Lan với các ưu thế về giống lúa, hạ tầng tạm trữ, chính sách thu mua của Chính phủ tách bạch khỏi kinh doanh của doanh nghiệp, và sự năng động của cộng đồng kinh doanh gạo đã giúp cho Thái Lan đạt được các mục tiêu về an ninh lương thực và xuất khẩu đạt hiệu quả cao.

V. XUẤT KHẨU NÔNG SẢN CHỊU NHIỀU RỦI RO BIẾN ĐỘNG THỊ TRƯỜNG

Việt Nam có vị thế lớn trên thị trường thế giới ở nhiều mặt hàng nông sản như lúa gạo, cà phê, hồ tiêu, cao su… Năm 2001, kim ngạch xuất khẩu nông lâm thủy sản chỉ ở mức 3,1 tỷ USD thì năm 2010 tăng lên mức 19 tỷ USD. Tuy nhiên, sau hơn 20 năm hội nhập vào thị trường thế giới, những yếu kém về hạ tầng dự trữ và thông tin thị trường, sản phẩm ở dạng thô, thương hiệu yếu nên xuất khẩu nông sản Việt Nam luôn bị động chạy theo diễn biến thị trường và mùa vụ sản xuất trong nước chứ chưa hình thành định hướng kinh doanh để nắm bắt được các cơ hội khi thị trường giá cao cũng như tích trữ khi thị trường suy giảm. Trong bối cảnh thị trường thế giới ngày càng có xu hướng biến động dẫn đến xuất khẩu tăng trưởng thiếu ổn định, chịu sự phụ thuộc rất lớn vào thị trường thế giới, chủ yếu ở các phân khúc thị trường có giá trị thấp, đem lại lợi ích kinh tế thấp hơn so với các đối thủ cạnh tranh. Khủng hoảng kinh tế thế giới 2008 xảy ra với tăng giá của nhiều mặt hàng lương thực đã giúp cho kim ngạch xuất khẩu tăng mạnh, tuy nhiên năm 2009 suy giảm kinh tế đã làm giảm kim ngạch xuất khẩu của hầu hết các mặt hàng nông sản chủ lực.

Hình 20.5. Kim ngạch xuất khẩu gạo và thủy sản 2000-2010 (triệu USD)

Nguồn: AgroMonitor tổng hợp từ số liệu của Tổng cục Hải quan.

Việt Nam cũng chưa hình thành các định hướng chiến lược và cả nghiên cứu tư vấn chuyên sâu đối với các ngành hàng nông sản cụ thể. Các Viện và đơn vị tham mưu mới dừng lại ở các phân tích thương mại nông lâm thủy sản chung chung, nên công tác hoạch định chiến lược thiếu luận cứ khoa học để đưa ra các định hướng chiến lược phát triển xuất khẩu cho các ngành hàng chiến lược cụ thể cũng như các ngành hàng có tiềm năng trong tương lai. Thiếu thông tin phân ngành chi tiết cũng là trở ngại cho công tác điều hành chính sách ngắn hạn đạt được hiệu quả cao. Bên cạnh đó, cũng thiếu các nghiên cứu bài bản về cơ chế vận hành và hiệu quả hoạt động của các tổ chức hiệp hội hoặc thể chế hỗ trợ xuất khẩu.

Mặt khác, trong khi các nỗ lực về mặt chiến lược phát triển ngành tập trung vào thúc đẩy xuất khẩu thì thị trường nội địa với những lợi ích to lớn của quy mô dân số lớn 84 triệu dân, thu nhập và chi tiêu tăng mạnh, đặc biệt là tầng lớp dân cư đô thị, lại để cho các doanh nghiệp nước ngoài chiếm lĩnh. Số liệu theo chuỗi thời gian 2001-2009 cho thấy trong khi xuất khẩu nông lâm thủy sản tăng 4,8 lần thì kim ngạch nhập khẩu nông lâm thủy sản đã tăng 2,9 lần từ mức 1,7 tỷ USD lên gần 5 tỷ USD.

Một trong những yếu tố căn bản dẫn đến sản xuất của nhiều ngành hàng nông sản chủ yếu ở dạng thô đó là chưa có sự đầu tư tương xứng vào công nghiệp chế biến. Tiềm năng của các ngành hàng nông sản và khu vực nông thôn Việt Nam rất lớn, tuy nhiên vì sao đầu tư nước ngoài và tư nhân vào khu vực này còn rất khiêm tốn? Trong khi ngành Công thương tập trung vào các ngành công nghiệp địa bàn ở khu vực thành thị, thì ngành Nông nghiệp lại chỉ tập trung vào sản xuất nông nghiệp với sự quan tâm tập trung cho các hộ nông dân, hoặc các doanh nghiệp vừa và nhỏ nông nghiệp nông thôn. Như vậy, vẫn còn chưa có các tổ chức của Chính phủ cũng như dân sự ở cả TW và địa phương hỗ trợ cho xúc tiến thương mại và hỗ trợ các dòng tiền của các quỹ đầu tư và cộng đồng doanh nghiệp đầu tư vào công nghiệp phục vụ sản xuất nông nghiệp và chế biến nông sản.

Đối với các ngành hàng xuất khẩu chiến lược, đặc biệt đối với lúa gạo, cách tiếp cận điều hành xuất khẩu hiện nay bộc lộ những hạn chế trong việc thúc đẩy cạnh tranh của doanh nghiệp, không đem lại lợi ích xuất khẩu cao, làm cho chuỗi giá trị lúa gạo chậm cải tiến, thu nhập của người nông dân chưa xứng đáng.

VI. NGUYÊN LIỆU ĐẦU VÀO PHỤ THUỘC NHẬP KHẨU

Năm 2010, Việt Nam nhập khẩu một lượng lớn nguyên liệu đầu vào phục vụ cho sản xuất nông nghiệp. Những năm gần đây, nhập khẩu nguyên liệu tăng rất mạnh. Các mặt hàng nhập khẩu chính như nguyên liệu thức ăn chăn nuôi 2,1 tỷ USD, phân bón 1,2 tỷ USD, gỗ 1,1 tỷ USD, lúa mỳ 567 triệu USD... Nguyên liệu đầu vào cho sản xuất nông nghiệp ngày càng giữ một vai trò sống còn đối với phát triển nông nghiệp Việt Nam bởi lẽ những năm qua sản xuất nông nghiệp càng tăng trưởng nhanh, thì nhu cầu sử dụng nguồn nguyên liệu đầu vào càng lớn. Ngoài ra, cú sốc giá dầu mỏ năm 2008 kéo theo xu hướng phát triển nhiên liệu sinh học với đầu vào là các ngành cũng thuộc nhóm nguyên liệu đầu vào như ngô, mía đường, sắn… cộng hưởng với sự phát triển mạnh mẽ nhu cầu của các ngành này từ Trung Quốc cho phát triển ethanol và công nghiệp chế biến thức ăn chăn nuôi đã làm cho “cầu kéo” đẩy giá các mặt hàng này lên cao, tạo ra những cơ hội thuận lợi cho sự phát triển của một số ngành hàng trên của Việt Nam. Ngoài các ngành hàng này, một số nguyên liệu vật tư đầu vào khác như phân bón, thuốc trừ sâu, thuốc bảo vệ thực vật… cũng là nguồn đầu vào quan trọng cho các ngành sản xuất nông sản của Việt Nam. Tuy nhiên, Việt Nam đang thiếu một định hướng phát triển ở tầm vĩ mô cũng như khai thác lợi ích kinh doanh ở tầm vi mô đối với các ngành hàng nguyên liệu đầu vào chiến lược.

Sự tăng trưởng sản xuất nông nghiệp hướng mạnh vào xuất khẩu với lợi ích đem lại nguồn thu ngoại tệ đã có xu hướng công tác định hướng chiến lược và chính sách chú trọng vào thúc đẩy sản xuất, và mới đây đã quan tâm hơn đến thương mại nông sản. Trong bối cảnh như vậy, các nỗ lực của doanh nghiệp Việt Nam mới hướng các nguồn lực đầu tư cho thương mại nông sản, trong khi cũng chưa đủ lực và định hình chiến lược dài hạn chú trọng phát triển sản xuất và đầu tư cho vùng nguyên liệu. Đây cũng là một thị trường rộng lớn và là khoảng trống cho các doanh nghiệp nước ngoài với các ưu thế về công nghệ, nguồn lực tài chính đang tận dụng khai thác. Số liệu nhập khẩu vật tư nông nghiệp đã tăng từ mức 500 triệu USD lên đến 3,7 tỷ USD, tăng 6,6 lần, cao hơn cả mức tăng của xuất khẩu nông lâm thủy sản.

Kết quả là, Việt Nam ngày càng phục thuộc vào nguồn nguyên liệu đầu vào từ bên ngoài để nuôi các ngành sản xuất phục vụ xuất khẩu. Không chỉ phục thuộc vào nguyên liệu thô và chế biến nhập khẩu mà cả một ngành công nghiệp chế biến và mạng lưới tiêu thụ rộng khắp khu vực nông thôn của các nguyên liệu phục vụ thị trường nội địa cũng đều do các doanh nghiệp quốc tế chi phối. Hậu quả dẫn đến: (i) trong khi giá nông sản xuất khẩu biến động và thị trường nội địa trồi sụt thì giá nguyên liệu luôn có xu hướng ổn định hoặc tăng; (ii) nguồn nguyên liệu phụ thuộc vào một số thị trường nhập khẩu chủ yếu, khi có các biến động về chính sách hoặc thị trường quốc tế thì tạo áp lực rất mạnh đến chi phí đẩy cho các ngành hàng sản xuất và thu nhập của người nông dân; (iii) sự thiếu ổn định của nguyên liệu sẽ làm cho các ngành hàng nông sản đầu ra phát triển thiếu ổn định và bền vững; (iv) Việt Nam ngày càng tụt hậu trong việc phát triển ngành công nghiệp chế biến nguyên liệu, các doanh nghiệp Việt Nam gặp phải các rào cản ngày càng lớn khi gia nhập ngành về vốn đầu tư, bí quyết công nghệ, tổ chức mạng lưới tiêu thụ...

VII. CƠ HỘI THƯƠNG MẠI NÔNG SẢN TỪ SỰ THAY ĐỔI CỦA ĐỒNG NHÂN DÂN TỆ

Giới học giả Mỹ từ lâu đã đưa ra những kết quả phân tích cho rằng Trung Quốc định giá đồng nhân dân tệ (NDT) thấp hơn so với thực tế từ 25-40% nhằm thúc đẩy chiến lược xuất khẩu, dẫn đến hàng Trung Quốc tràn ngập thị trường quốc tế, làm cho thâm hụt cán cân thương mại của Mỹ với Trung Quốc ngày càng trầm trọng. Tuy nhiên, áp lực từ phía Mỹ đối với Trung Quốc chỉ ngày càng mạnh lên khi kinh tế Mỹ rơi vào khủng hoảng, hơn bao giờ hết Mỹ cần giảm áp lực thâm hụt thương mại, tăng xuất khẩu, tạo công ăn việc làm cho người dân Mỹ.

Truyền thông phương Tây, đặc biệt là hãng tin Bloomberg mới đây dẫn lời những chuyên gia phân tích cho rằng Trung Quốc có nhiều khả năng điều chỉnh đồng NDT, có thể là từ tháng 6 năm 2010. Tuy nhiên, chắc rằng quá trình điều chỉnh tỷ giá sẽ có lộ trình và không thể đột ngột ngay một mức độ cao như sức ép của Mỹ là trong khoảng từ 25-40%. Điều chỉnh tỷ giá đồng NDT trong quá khứ đã từng diễn ra trong một thời gian khá dài, kể từ tháng 7/2005-7/2008, Trung Quốc đã để tỷ giá Nhân dân tệ tăng 21%. Như vậy, nếu xét cho cả quá trình điều chỉnh tỷ giá sắp tới mà có kéo dài trong 1-2 năm và với mức tương đương như thời kỳ trước đây cũng là một sự thay đổi rất lớn. Điều chỉnh tăng giá đồng NDT sẽ làm nhập khẩu của Trung Quốc trở nên rẻ hơn, xuất khẩu trở nên đắt hơn một cách tương đối, và có nhiều khả năng khiến Trung Quốc tăng nhập khẩu và giảm xuất khẩu. Trên bình diện lý thuyết có nhiều khả năng Việt Nam sẽ được hưởng lợi từ sự gia tăng cạnh tranh với hàng xuất khẩu của Trung Quốc và cải thiện cán cân thương mại với Trung Quốc.

Trong những năm qua, thương mại Việt Nam với Trung Quốc tăng trưởng khá mạnh. Nếu như năm 2006, kim ngạch thương mại hai nước mới chỉ trên 10,4 tỷ USD thì năm 2009, kim ngạch thương mại Việt - Trung đã đạt trên 21,3 tỷ USD (chiếm khoảng 17% tổng kim ngạch xuất nhập khẩu của Việt Nam). Cùng với sự gia tăng kim ngạch xuất nhập khẩu hai chiều, con số nhập siêu từ Trung Quốc cũng ngày càng tăng. Theo số liệu thống kê, nhập siêu từ Trung Quốc năm 2007 là trên 9,1 tỷ USD, năm 2008 lên đến 12,6 tỷ USD, năm 2009 nhập siêu từ Trung Quốc đạt 11,5 tỷ USD. Việc Trung Quốc điều chỉnh tỷ giá có thể tạo ra nhiều cơ hội mới, đặc biệt đối với khả năng tăng xuất khẩu của Việt Nam vào thị trường Trung Quốc cũng như các ngành hàng Việt Nam đang cạnh tranh với Trung Quốc ở các thị trường quốc tế, ví dụ như các ngành dệt may, giày dép, linh kiện điện tử và một vài mặt hàng nông sản.

Hiện nay, Trung Quốc trở thành một đối tác hết sức quan trọng của thương mại nông sản của Việt Nam. Năm 2009, Trung Quốc nhập khẩu từ Việt Nam trên 2 tỷ USD nông sản, chỉ đứng sau Mỹ, và trong bối cảnh suy thoái thương mại toàn cầu Trung Quốc là quốc gia duy nhất có sự tăng trưởng về kim ngạch xuất khẩu nông sản của Việt Nam năm 2009 khi tăng 10,1% (tương đương tăng 187,9 triệu USD) so với năm 2008. Như vậy, khi Trung Quốc điều chỉnh tỷ giá sẽ giúp cho hàng hóa Việt Nam dễ dàng thâm nhập mạnh hơn vào thị trường quan trọng này, đặc biệt với các ngành hàng mà Việt Nam có truyền thống xuất khẩu mạnh sang Trung Quốc như cao su, hạt điều, gỗ, hoặc các ngành hàng tiềm năng đang tăng trưởng mạnh như sắn, cà phê,

thủy sản.

Ngoài ra, cũng cần hết sức lưu ý là với dân số đông và thu nhập tăng trưởng mạnh, nhu cầu tiêu thụ nông sản của Trung Quốc đang chuyển mạnh sang các mặt hàng chế biến, sản phẩm tinh, rau quả và các sản phẩm có uy tín và thương hiệu thông qua các kênh phân phối hiện đại. Xu hướng này cũng hàm ý cho một chiến lược xuất khẩu trong dài hạn đối với Việt Nam muốn chuyển đổi cơ cấu xuất khẩu nhắm vào các phân khúc thị trường có giá trị cao và kênh phân phối hiệu quả.

VIII. VAI TRÒ NÔNG NGHIỆP NÔNG THÔN TRONG CHIẾN LƯỢC ĐẦU TƯ VÀ PHÁT TRIỂN TƯƠNG LAI[108]

Trong bối cảnh hiện tại của cơn bão tài chính trong cả nước do những vấn đề lạm phát lên cao, hai tỷ giá song hành và lãi suất tăng vùn vụt mỗi ngày, việc phát triển nông nghiệp nông thôn còn có thể cho một hướng ra thích hợp trong việc tái cấu trúc nền kinh tế vốn đang là đề tài được nhiều nhà hoạch định chính sách loay hoay kiếm tìm. (Xem Chương 1 của sách này).

8.1. Nông nghiệp nông thôn vẫn giữ vai trò then chốt trong nền kinh tế

Xuất phát từ một nước nông nghiệp thuần túy, từ bao đời nay nông nghiệp vốn là thế mạnh của đất nước. Những năm gần đây, công nghiệp, thương mại - dịch vụ, du lịch đã dần chiếm tỷ trọng cao hơn trong nền kinh tế. Với sự phát triển mạnh mẽ đó, rất nhiều người nghĩ rằng vai trò của nông nghiệp đã dần bị thay thế bởi công nghiệp. Tuy nhiên, nhìn sâu vào bản chất của vấn đề, chúng ta mới thấy sản xuất nông nghiệp sẽ mãi mãi đóng vai trò quan trọng, tiên phong để thúc đẩy nền kinh tế đất nước phát triển, mà không có ngành nào thể thay thế được, nhất là trong bối cảnh suy thoái kinh tế vừa qua.

Với khoảng 70% dân số là nông dân, những vấn đề liên quan đến nông dân, nông nghiệp và nông thôn nên được coi trọng và quan tâm phát triển. Trước hết, nông thôn nằm trên địa bàn rộng lớn trên các mặt tự nhiên - kinh tế - xã hội. Nông nghiệp không chỉ cung cấp lương thực, thực phẩm cho đời sống của người dân mà còn cung cấp các nguyên vật liệu cần thiết cho sản xuất công nghiệp và sản phẩm nông lâm thủy sản luôn là mặt hàng xuất khẩu chủ lực của Việt Nam. Nông thôn Việt Nam là nơi cung cấp nguồn lao động dồi dào cho ngành công nghiệp và thành thị, đáp ứng nhu cầu lao động của các khu công nghiệp, khu chế xuất… Bên cạnh đó, với số lượng dân cư lớn, nông thôn là thị trường rộng lớn để tiêu thụ sản phẩm công nghiệp và dịch vụ cho nền kinh tế.

8.2. Nông nghiệp đã là trụ đỡ cho kinh tế Việt Nam trong suy thoái, và sẽ là hướng đi dài để ra khỏi cơn bão tài chính

Mặc dù nước ta liên tục gặp nhiều khó khăn do thiên tai dịch bệnh, nhưng nông nghiệp vẫn tiếp tục duy trì được tốc độ tăng trưởng khoảng 3,5%/năm, đóng góp trên 20% tỷ trọng GDP hàng năm, và góp phần tạo việc làm tăng thu nhập cho nông dân.

Nông nghiệp đã và đang đóng vai trò quan trọng giúp nền kinh tế Việt Nam vượt qua khủng hoảng sau thời kỳ suy giảm kinh tế. Một minh chứng rõ ràng là trong khi toàn bộ nền kinh tế phải nhập siêu trong bối cảnh khủng hoảng thì nông nghiệp lại xuất siêu, nông sản là một trong những mặt hàng có kim ngạch xuất khẩu cao. Các mặt hàng nông, thủy, hải sản Việt Nam vẫn giữ được vị thế cạnh tranh và đóng góp cho tăng trưởng xuất khẩu.

8.3. Đầu tư nông nghiệp và nông thôn là giải pháp đầu tư lúc yếu kém tài chính?

Những năm vừa qua, dòng vốn FDI đổ vào những ngành làm tăng cầu nhập khẩu, nhưng lại không tạo ra tiềm năng xuất khẩu, và gần đây lại đổ vào nhiều hơn cho bất động sản, dịch vụ... trong khi nông nghiệp không được chú trọng nhiều. Tỷ trọng đầu tư cho nông nghiệp trong tổng đầu tư xã hội ngày càng giảm qua các năm.

Vốn đầu tư nước ngoài vào nông nghiệp trong năm 2008 chỉ chiếm 0,32% trong tổng đầu tư FDI của cả nước. Năm 2009, tỷ lệ này chỉ ở mức 0,58%. Giai đoạn từ năm 1988-2009, trong 21 năm, vốn FDI đầu tư cho ngành nông nghiệp cũng chỉ chiếm tỷ lệ 2,3%, dù giai đoạn này nông nghiệp chiếm đến 27,7% GDP. Như vậy, có thể nói, lĩnh vực nông nghiệp đã không hấp dẫn nhà đầu tư nước ngoài cũng như nhà đầu tư trong nước trong hai thập kỷ qua.

Trước những khó khăn tài chính nghiêm trọng đặt ra bởi những mất cân bằng vĩ mô nêu trên, lúc này vai trò của phát triển nông nghiệp trở nên vô cùng quan trọng. Chi phí đầu tư vào nông nghiệp thấp mà hiệu quả kinh tế cao so với việc đầu tư vào các khu vực khác chi phí cao lại góp phần làm tăng tỷ lệ nhập siêu khi phải nhập nhiều máy móc thiết bị hơn. Xu hướng này cần được đảo ngược trong tương lai với việc cơ cấu lại nền kinh tế để làm tăng hiệu quả của đầu tư trong toàn xã hội song song với nỗ lực giảm thâm hụt thương mại.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. ADB, Key indicators 2009, 2010.

2. Thomas P.Tomich&Peter Kilby (eds). 1995, Transforming agrarian economies: Opportunities seized, opportunities missed. Cornell University Press. Itacha and London.

3. Tổng cục Thống kê, Niên giám thống kê 2009.

4. AgroMonitor. Báo cáo Thường niên Nông nghiệp, 2011.

5. C Peter Timmer (ed). Agriculture and the state: Growth, employment, and poverty in developing countries. Cornell University Press. Ithaca and London.

21

PHÂN TÍCH LƯỢNG CÁC HỘ GIA ĐÌNH NGHÈO: LÝ THUYẾT VÀ KHẢO SÁT THỰC TẾ CÁC HỘ GIA ĐÌNH NGƯ DÂN TẠI KHU VỰC NAM TRUNG BỘ

Phạm Hồng Mạnh

Khoa Kinh tế, Đại học Nha Trang

TÓM TẮT

Bài viết này nhằm đưa ra phương pháp tiếp cận để lượng hóa các yếu tố ảnh hưởng tới tình trạng nghèo trong phân tích nghèo đói của hộ gia đình. Thông qua việc đo lường các biến số để tìm ra và xác định mức độ ảnh hưởng của chúng tới tình trạng nghèo của hộ. Phương pháp đo lường này nhằm khắc phục và bổ sung những hạn chế trong phân tích nghèo đói hiện nay, đồng thời là cơ sở để các nhà quản lý, chính quyền các địa phương đưa ra các chính sách giảm nghèo đảm bảo tính khoa học và phù hợp với yêu cầu thực tiễn hiện nay.

Cuối cùng, một nghiên cứu thực nghiệm được áp dụng tại các hộ ngư dân vùng ven biển Nam Trung Bộ cũng sẽ được trình bày trong nội dung của bài viết này.

I. ĐẶT VẤN ĐỀ

Đói nghèo luôn là vấn đề được quan tâm trong bất kỳ giai đoạn phát triển nào của mọi quốc gia trên thế giới. Nhiều tổ chức quốc tế, nhà khoa học đã cố gắng đưa ra một tiêu chí chung trong việc đo lường và đánh giá nghèo đói. Hầu hết các nghiên cứu hiện nay đều sử dụng tiêu chí thu nhập hoặc chi tiêu của hộ gia đình trong phân tích [8], [17], [18], [25]. Cách tiếp cận này mặc dù đã thể hiện phần nào nhu cầu tối thiểu của người dân và phúc lợi của hộ gia đình, song nó vẫn tồn tại những hạn chế trong phân tích nghèo đói cũng như lượng hóa các yếu tố ảnh hưởng tới tình trạng nghèo hiện nay.

Một hộ gia đình được gọi là nghèo hay không nghèo, điều quan trọng nhất là đánh giá mức độ phúc lợi mà một hộ gia đình thụ hưởng. Do vậy, việc sử dụng thang đo để đo lường các khái niệm phản ánh phúc lợi cũng như các khía cạnh về nghèo đói sẽ khắc phục được những hạn chế trong việc tiếp cận theo quan điểm chi tiêu hoặc thu nhập của hộ gia đình trong các nghiên cứu về nghèo đói.

Xuất phát từ vấn đề đó, bài viết này tập trung phân tích và đề xuất phương pháp tiếp cận bổ sung trong phân tích các yếu tố ảnh hưởng tới tình trạng nghèo của hộ gia đình hiện nay, đồng thời vận dụng lý thuyết này trong việc phân tích thực tế từ các hộ ngư dân tại khu vực Nam Trung Bộ.

II. CƠ SỞ LÝ THUYẾT

Nghèo là một khái niệm đa chiều, do đó chưa có một khái niệm thống nhất nào. Theo Ngân hàng Thế giới (WB), nghèo là tình trạng không có khả năng có mức sống tối thiểu. Với cách đánh giá này thì điểm khởi đầu để xác định ranh giới đói nghèo là nhu cầu kcalo (năng lượng) tối thiểu được dùng cho mỗi người một ngày. Mức tối thiểu mà WB sử dụng là 2100 kcalo/người/ngày với rổ lương thực thực phẩm gồm 40 sản phẩm. WB gọi đây là chỉ số phúc lợi – thước đo chất lượng cuộc sống và được biểu hiện ở mức thu nhập hay mức chi tiêu của hộ gia đình. Trong nghiên cứu và thu thập thông tin, WB dựa trên số liệu về chi tiêu là chính vì cho rằng thu nhập, bản thân nó không phản ánh trực tiếp chất lượng cuộc sống như là chi tiêu, và hơn nữa các hộ gia đình vì nhiều lý do thường kê khai không đầy đủ thu nhập. Do đó, chuẩn nghèo (nghèo tuyệt đối) mà WB đưa ra cho các nước đang phát triển là 1 USD/ngày và các nước phát triển là 2 USD/ ngày theo sức mua tương đương [9], [26].

Trong khi đó, Tổ chức lao động quốc tế (ILO) đã đưa ra ba tiêu chí cần phải có để ước tính các chuẩn đói nghèo ở Việt Nam là: (i) dựa trên mức tối thiểu về vật chất, lương thực, thực phẩm và các nhu cầu cần thiết khác; (ii) lương thực thực phẩm phải chiếm đa số trong chuẩn đói nghèo vì đây là nhu cầu thiết yếu nhất; và (iii) nhu cầu tối thiểu về kcalo đối với một người/một ngày phải đảm bảo 2.100 kcalo, nhưng rổ lương thực thực phẩm đó phải gồm các loại lương thực thực phẩm rẻ nhất, thông dụng nhất và với một lượng tối thiểu các thực phẩm khác để làm phong phú đời sống của họ [11], [13], [14].

Tại Việt Nam, nghèo được thừa nhận theo khái niệm của Ủy ban kinh tế - xã hội khu vực châu Á - Thái Bình Dương tổ chức tại Thái Lan năm 1993 đó là: “Nghèo đói là tình trạng một bộ phận dân cư không có khả năng thỏa mãn những nhu cầu cơ bản của con người mà những nhu cầu ấy phụ thuộc vào trình độ phát triển kinh tế - xã hội, phong tục tập quán của từng vùng và những phong tục ấy được xã hội thừa nhận” [3], [5].

Dù tiếp cận theo phương pháp nào thì những quan điểm nghèo ở trên đều phản ánh ba khía cạnh chủ yếu của người nghèo: (i) có mức sống thấp hơn mức sống trung bình của cộng đồng dân cư; (ii) không được thụ hưởng những nhu cầu cơ bản ở mức tối thiểu dành cho con người; và (iii) thiếu cơ hội lựa chọn tham gia vào quá trình phát triển của cộng đồng. Vì thế mà việc đo lường và đánh giá nghèo đói không thể chỉ dựa vào tiêu chí chi tiêu hoặc thu nhập mà xác thực hơn là xem xét mức độ phúc lợi mà hộ gia đình nhận được.

Để phục vụ cho các chiến lược phát triển kinh tế xã hội, Chính phủ đã xây dựng chuẩn nghèo tuyệt đối cho từng giai đoạn. Kể từ 1993 đến nay Chính phủ đã năm lần điều chỉnh mức chuẩn nghèo. Chuẩn nghèo đã được điều chỉnh năm lần vào các năm 1993, 1997, 1998, 2001 và 2005 [11], [27].

Chuẩn nghèo được áp dụng cho giai đoạn 2006-2010 đối với khu vực nông thôn, những hộ có mức thu nhập bình quân từ 200.000 đồng/người/tháng (2.400.000 đồng/người/năm) trở xuống là hộ nghèo, còn ở khu vực thành thị những hộ có thu nhập bình quân từ 260.000 đồng/người/tháng (dưới 3.120.000 đồng/người/năm) trở xuống là hộ nghèo 4.

Tuy nhiên, trong những năm qua đặc biệt là giai đoạn 2005-2010, tăng trưởng kinh tế nhanh đã làm cho các biến số vĩ mô của nền kinh tế có những thay đổi lớn, chỉ số giá tiêu dùng tăng cao đã làm cho chuẩn nghèo tuyệt đối không còn phù hợp trong việc đáp ứng các nhu cầu cơ bản của hộ gia đình [12], [27], [29].

Để phục vụ cho chiến lược phát triển kinh tế - xã hội giai đoạn 2011-2015, một lần nữa Chính phủ phải có chỉ thị điều chỉnh chuẩn nghèo mới để phù hợp với điều kiện kinh tế xã hội hiện nay. Theo [6], mức chuẩn nghèo áp dụng cho giai đoạn này tại khu vực nông thôn đối với những hộ có mức thu nhập bình quân từ 400.000 đồng/người/tháng (từ 4.800.000 đồng/người/năm) trở xuống là hộ nghèo; khu vực thành thị thì những hộ có mức thu nhập bình quân từ 500.000 đồng/người/tháng (từ 6.000.000 đồng/người/năm) trở xuống là hộ nghèo.

Theo [10], cơ sở xác định mức chuẩn nghèo như trên đã bộc lộ những hạn chế trong việc đo lường nghèo đói. Mỗi khi có sự biến động về thị trường, như chỉ số giá cả của hàng hóa tiêu dùng trên thị trường tăng đã làm cho mức chi tiêu để đáp ứng nhu cầu tối thiểu của con người cũng tăng theo. Vì vậy, chuẩn nghèo được áp dụng đã không phản ánh được nhu cầu cơ bản tối thiểu của con người. Nói cách khác, mức chuẩn nghèo tuyệt đối được quy định tại một thời điểm ít phù hợp cho cả một giai đoạn. Điều này gây ra những khó khăn nhất định trong đánh giá nghèo đói cũng như việc đề xuất các giải pháp, chính sách giảm nghèo để phù hợp với thực tiễn.

Mặt khác, tiêu chí thu nhập (chi tiêu) chỉ là căn cứ để xác định được ngưỡng nghèo tuyệt đối mà chưa thấy được khía cạnh nghèo tương đối. Do đó, để đánh giá một hộ gia đình là nghèo hay không, ngoài việc điều tra về tài sản của hộ gia đình, thu nhập (chi tiêu) và những đặc điểm về nhân khẩu học khác thì cần thiết phải có những đánh giá từ phía hộ gia đình trong việc nhận diện vấn đề nghèo đói của chính mình. Đánh giá này giúp việc phân tích vấn đề nghèo đói mang tính thuyết phục hơn.

Để nhận diện các yếu tố ảnh hưởng tới nghèo đói của hộ, cần nhận biết các nguyên nhân gây ra tình trạng nghèo. Theo WB [26], các yếu tố có thể ảnh hưởng đến tình trạng nghèo đói bao gồm bốn nhóm nhân tố chủ yếu.

Thứ nhất, nhóm nhân tố liên quan đến đặc điểm vùng bao gồm: sự cách biệt về địa lý/xã hội do thiếu hạ tầng cơ sở; hạn chế trong việc tiếp cận các loại thị trường và các dịch vụ xã hội, nguồn lực cơ bản như đất đai và chất lượng đất đai, điều kiện tự nhiên (khí hậu thời tiết, môi trường, v.v...), quản lý nhà nước và bất bình đẳng.

Thứ hai, nhóm nhân tố liên quan đến đặc điểm của cộng đồng bao gồm: hạ tầng cơ sở (điện, nước, đường giao thông, v.v...), phân bổ đất đai, khả năng tiếp cận các hàng hóa và dịch vụ công (y tế, giáo dục).

Thứ ba, nhóm nhân tố liên quan đến những đặc điểm của hộ gia đình như: quy mô hộ gia đình, tỷ lệ phụ thuộc (phần trăm số người trưởng thành không có hoạt động tạo thu nhập), giới tính của chủ hộ, tài sản của hộ gia đình: đất đai, phương tiện sản xuất, nhà cửa, v.v..., tỷ lệ có việc làm của những thành viên trưởng thành trong hộ, loại việc làm chính, tự làm hay làm thuê, v.v... và theo nguồn thu nhập chính của hộ, v.v... trình độ học vấn trung bình của hộ.

Thứ tư, những đặc điểm của chủ hộ: tuổi, giáo dục (số năm đi học, bằng cấp cao nhất), việc làm (tình trạng việc làm, loại công việc), dân tộc (có hay không thuộc nhóm dân tộc thiểu số).

Như vậy, biến số nghèo của hộ gia đình là một hàm phụ thuộc vào nhiều yếu tố. Các nhóm yếu tố ảnh hưởng tới tình trạng nghèo bao gồm: đặc điểm vùng, đặc điểm của cộng đồng, đặc điểm của hộ gia đình, đặc điểm của chủ hộ.

Để lượng hóa các yếu tố ảnh hưởng tới tình trạng nghèo của hộ gia đình cần phải dựa vào cách thức số liệu thu thập từ hộ gia đình cũng như phương pháp ước lượng và đo lường các biến số ảnh hưởng tới nghèo. Hầu hết các nghiên cứu định lượng hiện nay, khi lượng hóa yếu tố ảnh hưởng tới tình trạng nghèo đều sử dụng dữ liệu đo lường trực tiếp từ quá trình điều tra thực địa hộ gia đình. Với cách tiếp cận thứ nhất này, các nghiên cứu sử dụng biến phụ thuộc là biến đo lường trực tiếp theo phương pháp của WB đưa ra. Biến phụ thuộc được đo trực tiếp (biến số trực tiếp) theo thu nhập hoặc chi tiêu bình quân đầu người. Theo [35], mô hình kinh tế lượng phân tích những yếu tố tác động đến nghèo đói với biến chi tiêu/ thu nhập có dạng hàm logarit. Biến phụ thuộc là logarit của chi tiêu bình quân đầu người/ thu nhập, với mô hình lý thuyết tổng quát như sau:

Ln(C) = b0 + biXi + e

Trong đó:

C là chi tiêu bình quân đầu người/ thu nhập hàng năm

b0, bi là hệ số hồi quy của mô hình

e: là sai số ngẫu nhiên của hàm hồi quy tổng thể

Xi là các biến độc lập (các yếu tố có ảnh hưởng đến chi tiêu bình quân) như: tuổi (chủ hộ), giới tính (chủ hộ), quy mô hộ gia đình, tỷ lệ sống phụ thuộc, trình độ học vấn, v.v…

Mô hình ước lượng này sẽ gặp phải một số vấn đề trong phân tích yếu tố ảnh hưởng tới nghèo của hộ gia đình hiện nay, bởi lẽ:

Thứ nhất, tính toán nghèo theo thu nhập (chi tiêu), khó phản ánh chính xác phúc lợi của hộ gia đình nhận được như đã đề cập phần trên.

Thứ hai, quá trình thu thập dữ liệu về thu nhập hay chi tiêu của hộ gia đình thường thiếu chính xác. Điều này được giải thích do các nguyên nhân như: (i) các gia đình thường ngại cung cấp thông tin về thu nhập của gia đình mình. Do tâm lý, người dân thường có xu hướng khai thấp thu nhập của mình, thu nhập càng cao càng khai thấp hoặc trường hợp các hộ gia đình không nhớ tất cả các khoản thu của mình; (ii) đa số những hộ gia đình nghèo đều sống ở nông thôn và vùng núi nên thu nhập của các hộ gia đình nông thôn phụ thuộc vào mùa thu hoạch. Điều này cho thấy một khó khăn tiềm năng đối với hộ gia đình khi nhớ lại thu nhập của mình. Do vậy, những thông tin về thu nhập của hộ gia đình từ quá trình khảo sát này có thể dẫn tới chất lượng thấp; (iii) chi tiêu của hộ thường khó xác định rạch ròi đối với từng khoản mục trong gia đình, v.v...

Thứ ba, mô hình này hạn chế trong việc giải thích các các yếu tố ảnh hưởng tới tình trạng nghèo của hộ như: ảnh hưởng của điều kiện tự nhiên, những rủi ro do thị trường, biến đổi khí hậu, v.v...

Phương pháp ước lượng dựa vào chi tiêu (thu nhập) mặc dù có những thuận lợi trong việc phân tích dữ liệu, những tỏ ra hạn chế trong việc giải thích các nhân tố ảnh hưởng tới tình trạng nghèo, đặc biệt là phúc lợi của hộ gia đình như: việc thụ hưởng những nhu cầu cơ bản ở mức tối thiểu dành cho con người và cơ hội lựa chọn tham gia vào quá trình phát triển của cộng đồng vẫn chưa được thể hiện, v.v...

Để khắc phục những hạn chế đã nêu, việc lượng hóa các yếu tố ảnh hưởng tới nghèo cần bổ sung với phương pháp tiếp cận khác trong việc phân tích nghèo đói. Trong cách tiếp cận khác này, biến nghèo của hộ gia đình không đo lường trực tiếp mà được đo lường gián tiếp bằng việc sử dụng thang đo Likert với nhiều mục hỏi để đo lường các khái niệm nghiên cứu về phúc lợi của hộ gia đình theo cả hai quan điểm về nghèo đói: nghèo tuyệt đối và nghèo tương đối. Các biến số được đo lường bao gồm: biến phụ thuộc (nghèo tuyệt đối và nghèo tương đối) và các biến số độc lập, như: ảnh hưởng của biến đổi khí hậu và môi trường, khả năng tiếp cận vốn tín dụng, cơ sở hạ tầng, mức sống của hộ gia đình, cơ hội tham gia phát triển cộng đồng, v.v...

Thực hiện đo lường các biến số gián tiếp như trên, điều quan trọng nhất là việc xây dựng và kiểm định thang đo, v.v... để đảm bảo việc đo lường các khái niệm nghiên cứu xác thực là cực kỳ quan trọng. Việc phân tích dữ liệu sẽ được sự hỗ trợ của các phần mềm thống kê chuyên dụng trong việc khám phá (EFA) các nhân tố ảnh hưởng tới tình trạng nghèo, đồng thời sử dụng phương pháp phân tích nhân tố khẳng định (CFA) thông qua mô hình cấu trúc tuyến tính (SEM) sẽ giúp cho việc kiểm định mô hình nghiên cứu có tính thuyết phục cao hơn.

Ưu điểm trong phương pháp tiếp cận này là không tạo ra những áp lực tâm lý trong việc thu nhập số liệu trực tiếp về thu nhập/ chi tiêu đối với hộ gia đình. Vì vậy, hộ gia đình sẽ trả lời một cách khách quan và trung thực hơn về điều kiện sống của chính họ. Bên cạnh đó, các biến số định tính ảnh hưởng tới tình trạng nghèo của hộ cũng được nhận dạng và lượng hóa – những biến số mà phương pháp tiếp cận theo chi tiêu/ thu nhập chưa phản ánh được.

Tuy vậy, nhược điểm của phương pháp này lại không thể hiện được những yếu tố định lượng ảnh hưởng tới tình trạng nghèo của hộ được điều tra trực tiếp từ hộ gia đình: đặc điểm về nhân khẩu học của hộ gia đình, v.v...

Từ kết quả phân tích cho thấy, mỗi phương pháp đo lường đều thể hiện những mặt tích cực và hạn chế. Việc sử dụng một trong các phương pháp trong phân tích sẽ đưa đến những kết quả thiếu chính xác và thiếu toàn diện trong việc lượng hóa các yếu tố ảnh hưởng tới tình trạng nghèo của hộ gia đình. Do vậy, sử dụng đồng thời cả hai phương pháp trong việc đo lường các yếu tố ảnh hưởng tới tình trạng nghèo của hộ giúp cho việc đánh giá và đề xuất các giải pháp giảm nghèo thuyết phục và toàn diện hơn.

III. TRƯỜNG HỢP NGHIÊN CỨU ĐIỂN HÌNH: NGHÈO TRONG CÁC HỘ GIA ĐÌNH NGƯ DÂN TẠI KHU VỰC NAM TRUNG BỘ

3.1. Khái quát về mẫu nghiên cứu

Nghiên cứu đã thực hiện việc thu thập thông tin từ các hộ gia đình ngư dân với 1.200 phiếu điều tra. Sau khi loại những phiếu không đạt yêu cầu như: không có đủ thông tin cần thiết cho nghiên cứu, kiểm tra số liệu thống kê không có tính đại diện trong mẫu, v.v… số phiếu đạt chất lượng sử dụng cho phân tích là 876 mẫu.

Từ kết quả điều tra cũng cho thấy, mức thu nhập bình quân đầu người trong gia đình đa số nằm trong khoảng thu nhập từ 400-700 nghìn đồng/ người/ tháng. Số hộ có mức thu nhập bình quân đầu người dưới 400 nghìn đồng/ người/ tháng chiếm tỷ lệ trên 30% và chỉ có tỷ lệ nhỏ hộ gia đình có mức thu nhập bình quân đầu người/ tháng trên một triệu đồng.

3.2. Kết quả kiểm định thang đo

Thang đo được đánh giá thông qua các phương pháp: đánh giá độ tin cậy, phân tích nhân tố khám phá và phân tích nhân tố khẳng định.

Việc kiểm định thang đo thông qua sử dụng hệ số tin cậy Cronbach Alpha để kiểm định mức tương quan giữa các mục hỏi (biến quan sát) [16], [23]. Nếu biến quan sát nào có mức tương quan so với biển tổng nhỏ hơn 0,3 sẽ bị loại, đồng thời đảm bảo hệ số tin cậy lớn hơn 0,6. Trong kết quả kiểm định độ tin cậy của biến quan sát cho thấy, hệ số tương quan của biến quan sát kỳ: Sự cảm nhận được diễn biến phức tạp của khí hậu thời tiết của biến sự thay đổi khí hậu (CLIM), số lượng loài khai thác của một chuyến đánh bắt giảm của biến, sự suy giảm nguồn lợi hải sản ven bờ (RESR), vùng biển ven bờ xuất hiện nhiều phù sa của biến, sự suy thoái và ô nhiễm môi trường biển ven bờ và điều kiện sống của gia đình đã được cải thiện đáng kể trong năm qua của biến nghèo đều nhỏ hơn 0,3 nên bị loại. Như vậy, sau khi loại các biến quan sát không đạt yêu cầu, số biến quan sát còn lại là 26 và các biến thành phần trong nghiên cứu đều có hệ số tin cậy cao. Hệ số Cronbach Alpha của biến sự biến đổi của khí hậu và thời tiết theo chiều hướng tiêu cực là 0,9233; của sự suy giảm nguồn lợi thủy sản ven bờ là 0,8475; của sự suy thoái và ô nhiễm môi trường biển ven bờ là 0,8301; của yếu tố thiên tai và rủi ro là 0,8491 và của biến nghèo là 0,8496.

Kết quả kiểm định thang đo bằng phương pháp CFA cho thấy: các thang đo đều đạt độ tin cậy và phương sai trích được, đồng thời các thang đo này đã được giá trị hội tụ. Tuy nhiên, do các sai số của mỗi thang đo khái niệm có tương quan với nhau, nên các thang đo này không đạt được tính đơn hướng.

3.3. Kết quả phân tích khám phá EFA

Phân tích nhân tố khám phá được sử dụng để kiểm định giá trị các khái niệm của thang đo. Những biến quan sát nào có trọng số tải nhân tố nhỏ hơn 0,4 sẽ bị loại [16], [24]. Trong nghiên cứu này, phương pháp sử dụng là phương pháp Principal axis factoring để rút trích nhân tố với phép xoay promax tại điểm dừng khi giá trị eigenvalue ≥ 1 [24]. Giá trị tổng phương sai trích lớn hơn hoặc bằng 0,5 sẽ được chấp nhận [16], [24].

Trong phân tích khám phá, kết quả có 5 nhân tố được rút ra với tổng phương sai trích bằng 59,077%. Các thành phần có hệ số chuyển tải đạt yêu cầu (> 0,4) đảm bảo mức ý nghĩa trong phân tích nhân tố. Hệ số KMO = 0,890; mức ý nghĩa Sig. = 0,000 cho thấy phân tích nhân tố là thích hợp, do vậy các biến có tương quan với nhau và thỏa mãn điều kiện trong phân tích nhân tố.

3.4. Kết quả phân tích nhân tố khẳng định và kiểm định giả thuyết

Để đo lường mức độ phù hợp của mô hình với bộ dữ liệu khảo sát, các nhà nghiên cứu [19], [20], [21], [22] sử dụng một số chỉ số đánh giá như Chi-Bình phương, chỉ số thích hợp so sánh CFI (Comparative Fit Index), chỉ số TLI (Turkey & Lewis Index) và chỉ số RMSEA (Root Mean Square Error Approximation).

a. Kết quả kiểm định giá trị phân biệt giữa các khái niệm nghiên cứu

Kết quả phân tích CFA cho thấy các thang đo đạt độ thích hợp khá tốt với bộ dữ liệu nghiên cứu. Hầu hết các thang đo đều có hệ số hồi quy chuẩn hóa đạt yêu cầu (lớn hơn 0,5). Tuy nhiên có hai biến có hệ số hồi quy chuẩn hóa thấp hơn tiêu chuẩn cho phép đó là RISK5 = 0,494; RESR5 = 0,499. Nếu theo tiêu chuẩn lựa chọn sẽ bị loại. Tuy nhiên, hệ số hồi quy chuẩn hóa của hai biến này rất gần với tiêu chuẩn cho phép nên nghiên cứu đề nghị giữ lại.

Bảng 21.1. Kết quả kiểm định giá trị phân biệt giữa các khái niệm nghiêm cứu

Mối quan hệ

Mối quan hệ

Mối quan hệ

r

S.E.

1-r

CR= (1-r)/SE

P

RISK

<-->

RESR

0,73

0,02

0,27

11,74

0,0000

RISK

<-->

CLIM

0,09

0,02

0,91

43,33

0,0000

RISK

<-->

ENVI

0,20

0,02

0,80

47,06

0,0000

RISK

<-->

POV

0,63

0,02

0,37

17,81

0,0000

CLIM

<-->

RESR

0,08

0,02

0,92

43,67

0,0000

ENVI

<-->

RESR

0,20

0,02

0,80

44,67

0,0000

POV

<-->

RESR

0,55

0,02

0,45

23,58

0,0000

ENVI

<-->

CLIM

-0,09

0,03

0,91

31,31

0,0000

POV

<-->

CLIM

0,08

0,02

0,93

44,05

0,0000

POV

<-->

ENVI

0,21

0,02

0,80

44,17

0,0000

Nguồn: Tính toán từ dữ liệu điều tra của tác giả

Kết quả phân tích CFA cũng cho thấy, các giá trị đánh giá mức độ phù hợp của mô hình tới hạn là khá tốt với giá trị chi bình phương là 1266,854; giá trị P = 0,000; hệ số RMSEA = 0,066; các chỉ số GFI, TLI và CFI lần lượt là 0,897, 0,910 và 0,920. Các chỉ số thống kê này cho phép kết luận rằng mô hình là phù hợp với bộ dữ liệu điều tra.

Các hệ số hồi quy chuẩn hóa dao động từ 0,494-0,922 và đều có ý nghĩa thống kê với tất cả các giá trị kiểm định P = 0,000. Vì vậy, các biến quan sát để đo lường các biến tiềm ẩn (các khái niệm nghiên cứu) đều đạt được giá phân biệt. Kết quả kiểm định các khái niệm nghiên cứu được kiểm tra lại bằng Excell từ kết quả kiểm định của mô hình SEM và được thể hiện qua Bảng 21.1.

Hình 21.1. Kết quả CFA mô hình đo lường tới hạn đã chuẩn hóa

Nguồn: Tính toán từ dữ liệu điều tra của tác giả

b. Kết quả phân tích nhân tố khẳng định

Mô hình tổng thể 5 thành phần thang đo: rủi ro, sự biến đổi khí hậu/ thời tiết, sự suy thoái và ô nhiễm môi trường biển ven bờ, sự suy giảm nguồn lợi hải sản ven bờ và tình trạng nghèo của hộ. Kết quả phân tích cho thấy giá trị Chi-square = 1191,619; giá trị P= 0,000, chỉ số CFI (Comparative Fit Index) = 0,926; chỉ số TLI (Turkey & Lewis Index) = 0,916 và chỉ số RMSEA (Root Mean Square Error Approximation) = 0,064. Tuy vậy, có một chỉ số là Chi-square/df = 4,531 > 3, vượt giới hạn tiêu chuẩn cho phép. Vấn đề này là do đặc điểm của Chi-square, giá trị này phụ thuộc vào kích thước mẫu nghiên cứu. Trong nghiên cứu này, số lượng mẫu thu thập được là khá lớn, với 876 mẫu được đưa vào nghiên cứu chính thức. Do vậy giá trị này vượt tiêu chuẩn cho phép là hoàn toàn chấp nhận được. Bên cạnh đó, kết quả phân tích này còn cho thấy, trong bốn yếu tố xem xét thì có ba yếu tố thực sự ảnh hưởng tới tình trạng nghèo của hộ và có ý nghĩa thống kê ở mức 1% và 5%, ngoại trừ yếu tố khí hậu/ thời tiết_ CLIM không có ý nghĩa thống kê ở mức 10%. Sau khi loại biến không đạt yêu cầu và thực hiện phân tích lại, kết quả cuối cùng được thể hiện trong Bảng 21.2. Điều này có thể kết luận rằng mô hình nghiên cứu là phù với dữ liệu thu thập từ thị trường và phù hợp với giả thuyết nghiên cứu ban đầu đặt ra.

Từ chỉ số R2 cho thấy, bộ dữ liệu nghiên cứu đã giải thích được mức độ ảnh hưởng của các yếu tố nghiên cứu tới tình trạng nghèo của hộ là 42,1%. Mức độ giải thích này là khá tốt so với các nghiên cứu trước đây về vấn đề nghèo đói.

Ảnh hưởng của yếu tố thiên tai và vấn đề rủi ro tác động thuận chiều tới tình trạng nghèo của hộ, phù hợp với giả thuyết nghiên cứu và có tác động mạnh nhất trong các yếu tố nghiên cứu và có ý nghĩa thống kê ở mức 1%. Điều này hàm ý rằng những hộ gia đình hay gặp rủi ro bởi thiên tai ngày càng trở lên nghèo đi. Vấn đề này là do trong những năm qua, khu vực duyên hải Nam Trung Bộ mà đặc biệt các tỉnh từ Quảng Nam đến Phú Yên và một số địa phương của Khánh Hòa đã phải gánh chịu nhiều hậu quả nặng nề do thiên tai, như lũ lụt, giông bão gây ra, nhiều gia đình ngư dân vốn sống cảnh tạm bợ nay lại trắng tay khi gặp phải những rủi ro bất thường của thiên tai. Họ là những đối tượng dễ bị tổn thương hơn trước thiên tai như: hạn hán, lũ lụt và những tác động đang diễn ra của biến đổi khí hậu.

Bảng 21.2. Kiểm định mức độ ảnh hưởng của các yếu tố tới tình trạng nghèo của hộ ngư dân

Yếu tố ảnh hưởng

Yếu tố ảnh hưởng

Yếu tố ảnh hưởng

Giá trị ước lượng ML

S.E.

C.R.

P

POV

<---

RISK

0,484

0,065

7,498

0,000

POV

<---

RESR

0,201

0,052

3,890

0,000

POV

<---

ENVI

0,056

0,023

2,404

0,016

R 2

0,421

Chi-square (df)

924,352 (161)

Chi-square/df

5,741

P

0,000

GFI

0,906

TLI

0,900

CFI

0,916

RMSEA

0,074

Nguồn: Tính toán từ dữ liệu điều tra của tác giả

Sự suy giảm nguồn lợi thủy sản ven bờ cũng tác động thuận chiều với tình trạng nghèo của hộ và cũng có ý nghĩa thống kê ở mức 1%. Điều này cho thấy việc suy giảm nguồn lợi hải sản ven bờ đã làm cho hộ gia đình ngư dân rơi vào cảnh nghèo khó. Biến số này đã tác động thuận chiều tới tình trạng nghèo của hộ. Điều này có thể được giải thích là do ngư dân nghề khai thác hải sản ven bờ vốn sống dựa chủ yếu vào tài nguyên hải sản ven bờ trong khi nguồn lợi thủy sản này lại thiếu sự quản lý chặt chẽ, sự khai thác quá mức đã làm cho nguồn tài nguyên này đang bị cạn kiệt. Nguồn lợi giảm làm cho khả năng khai thác của hộ giảm dẫn đến thu nhập giảm sút và vấn đề này lại là nguyên nhân của tình trạng nghèo đối với hộ gia đình.

Sự suy thoái và ô nhiễm môi trường biển ven bờ: tác động thuận chiều với tình trạng nghèo của hộ và cũng có ý nghĩa thống kê ở mức 5%. Tuy nhiên, yếu tố này tác động tới tình trạng nghèo của hộ yếu hơn những yếu tố khác.

Hình 21.2. Mô hình kiểm định CFA về mức độ ảnh hưởng của các biến số nghiên cứu tới tình trạng nghèo của hộ ngư dân

Nguồn: Tính toán từ dữ liệu điều tra của tác giả

Vấn đề suy thoái và ô nhiễm môi trường biển ven bờ trong những năm qua đã diễn biến theo chiều hướng ngày càng xấu đi, ảnh hưởng của sự tăng trưởng kinh tế nhanh đã làm cho các ngành khác phát triển quá nóng như công nghiệp, du lịch. Trong khi đó, sự thiếu kiểm tra và giám sát hệ thống xử lý chất thải của các nhà máy, các hộ gia đình đã làm cho nước thải sinh hoạt và nước thải công nghiệp đổ trực tiếp ra các vùng biển mà khu vực ven bờ là nơi phải gánh chịu hậu quả trực tiếp này. Bên cạnh đó, các hoạt động vận tải biển tại khu vực Nam Trung Bộ, hoạt động du lịch cũng tạo thêm những ngoại tác tiêu cực cho môi trường biển. Kết quả là môi trường biển ven bờ bị suy thoái và ô nhiễm. Sự suy thoái và ô nhiễm này lại là một trong những nguyên nhân gây ra vấn đề về suy giảm nguồn lợi thủy sản hiện nay. Nếu không có những biện pháp hữu hiệu trong việc giám sát các ngoại tác tiêu cực từ các hoạt động kinh tế thì những ngư dân nghề khai thác ven bờ tại khu vực này sẽ còn tiếp tục phải đối mặt với cảnh nghèo khó.

3.5. Kết luận và gợi ý chính sách

Nghiên cứu này đã sử dụng thang đo để đo lường gián tiếp một số yếu tố về rủi ro do thiên tai, sự biến đổi khí hậu, sự suy thoái và ô nhiễm môi trường ven biển và sự suy giảm nguồn lợi hải sản ven bờ từ các hộ gia đình ngư dân ven biển tại khu vực Nam Trung Bộ. Kết quả nghiên cứu cho thấy, trong bốn yếu tố được rút ra có ba yếu tố thực sự ảnh hưởng tới tình trạng nghèo của hộ ngư dân hoạt động khai thác hải sản ven bờ của hộ gồm ba thành phần với biến quan sát: (H1) Rủi ro do thiên tai với 5 biến quan sát, (H3) sự suy thoái và ô nhiễm môi trường biển ven bờ với 6 biến quan sát và (H4) sự suy giảm nguồn lợi hải sản ven bờ với 5 biến quan sát.

Kết quả kiểm định giả thuyết nghiên cứu bằng mô hình cấu trúc tuyến tính cho thấy, ảnh hưởng của các yếu tố đến tình trạng nghèo của hộ gia đình ngư dân hoạt động trong nghề khai thác hải sản ven bờ là phù hợp với giả thuyết nghiên cứu ban đầu đặt ra và phù hợp với dữ liệu thị trường.

Kết quả nghiên cứu trên đã cho thấy những bằng chứng rõ ràng đối với vấn đề suy thoái môi trường biển, suy giảm nguồn lợi hải sản ven bờ và những rủi ro do thiên tai đang là những yếu tố ảnh hưởng tiêu cực đến đời sống của cộng đồng ngư dân ven biển, và trực tiếp là những đối tượng hoạt động trong nghề khai thác hải sản ven bờ. Điều này đã đưa đến một số gợi ý cho các cơ quan hoạch định chính sách, chính quyền các địa phương trong việc xây dựng chiến lược giảm nghèo trong cộng đồng ngư dân nghề cá quy mô nhỏ cùng với vấn đề giảm thiểu ô nhiễm và suy thoái môi trường biển ven bờ tại các địa phương ven biển hiện nay. Nếu không có những chính sách kịp thời và đúng đắn thì vấn đề nghèo đói trong cộng đồng ngư dân ven biển sẽ gây áp lực lớn đối với vấn đề suy giảm nguồn lợi hải sản ven bờ.

Trước hết, cần xây dựng các phương án phòng chống và giảm nhẹ thiên tai trong cộng đồng ngư dân ven biển.Kết quả nghiên cứu cho thấy, các thảm họa về thiên tai như giông bão và lũ lụt vẫn là những rủi ro và là yếu tố ảnh hưởng rất lớn tới đời sống và hoạt động sản xuất thủy sản đối với các hộ ngư dân. Chính yếu tố này đã làm cho nhiều hộ gia đình ngư dân rơi vào cảnh nghèo khó. Đặc biệt trong điều kiện biến đổi khí hậu của toàn thế giới đang diễn biến theo hướng ngày càng xấu hơn như hiện nay, nhiều chuyên gia đã dự báo Việt Nam là một trong những nước chịu ảnh hưởng rất nặng nề của vấn đề này: mưa, bão và lũ lụt xảy ra với cường độ ngày càng lớn [1], [2], [7]. Những người chịu ảnh hưởng trước tiên là những ngư dân ven biển và cộng đồng ngư dân ven biển, nghề khai thác ven bờ tại địa bàn Nam Trung Bộ không phải là trường hợp ngoại lệ.

Vì vậy, việc xây dựng các phương án phòng chống và giảm nhẹ thiên tai một cách hiệu quả của các cơ quan quản lý, chính quyền các địa phương tại khu vực này là hết sức cấp bách. Nếu không giải quyết được tình trạng này, số hộ gia đình ngư dân ven biển nói chung và tại khu vực Nam Trung Bộ nói riêng sẽ tiếp tục phải đối mặt với nhiều nguy cơ đói nghèo, thậm chí còn ảnh hưởng cả tính mạng của bản thân mình. Do vậy, để xây dựng các phương án có hiệu quả, cần thiết phải tập trung vào một số vấn đề chính sau đây: (i) quy hoạch lại khu vực dân cư ven biển, tập trung vào những địa bàn xung yếu có nguy cơ cao; (ii) cần có những nguồn lực thích đáng để đầu tư cơ sở hạ tầng nghề cá như các khu neo đậu tàu thuyền, khu vực tránh trú bão, thời tiết nguy hiểm cho những cộng đồng ngư dân ven biển tại khu vực này; (iii) tăng cường khả năng dự báo và có các phương án truyền tải thông tin nhanh và chính xác cho các tàu thuyền khai thác cũng như cộng đồng ngư dân để họ có khả năng phòng ngừa hữu hiệu; và (iv) hội nghề cá, tổ chức khuyến ngư của các địa phương cần huy động một quỹ dự phòng rủi ro nhằm giúp cho những hộ gặp phải sự cố do thiên tai sớm ổn định cuộc sống.

Thứ hai, tiếp tục thực hiện chính sách giảm áp lực tàu thuyền có công suất nhỏ một cách cương quyết hơn. Chính sách giảm cường lực khai thác ven bờ hiện nay vẫn chưa thực sự phát huy hiệu quả nếu như cuộc sống của ngư dân nghèo vẫn còn phụ thuộc chủ yếu vào thu nhập từ hoạt động khai thác ven bờ.

Thứ ba, tăng cường vận động những đối tượng này chuyển đổi nghề. Việc này không hoàn toàn đơn giản khi mà nghề biển đã gắn bó với ngư dân từ lâu đời. Vì vậy, việc thường xuyên vận động là cần thiết để họ tự nguyện chuyển đổi.

Thứ tư, cần có chính sách thiết thực trong việc tạo việc làm thay thế cho đối tượng ngư dân nghề khai thác hải sản ven bờ hiện nay. Điều này chắc chắn sẽ gặp phải những khó khăn nhất định khi mà trình độ văn hóa và chuyên môn của đa số ngư dân là rất thấp. Do vậy, chính sách sẽ hiệu quả hơn khi vừa thực hiện vận động chuyển đổi nghề và đào tạo nghề mới, đồng thời có những chính sách khuyến khích chuyển đổi nghề cho đối tượng ngư dân hoạt động trong nghề khai thác hải sản ven bờ hiện nay.

Cuối cùng là việc quản lý các nguồn thải từ đất liền, nâng cao nhận thức của ngư dân đối với vấn đề ô nhiễm môi trường, suy giảm nguồn lợi hải sản và những tác hại của chúng đến đời sống của chính họ trong cộng đồng ngư dân ven biển hiện nay vẫn là những vấn đề cần được tính đến và thực hiện thường xuyên.

Việc lượng hóa các yếu tố (rủi ro do thiên tai, biến đổi khí hậu, ô nhiễm và suy thoái môi trường biển ven bờ và suy giảm nguồn lợi hải sản ven bờ) trong việc giải thích ảnh hưởng của chúng đối với tình trạng nghèo của hộ ngư dân mới dừng lại ở mức độ khảo sát các hộ gia đình ngư dân nghề khai thác hải sản ven bờ tại các địa phương ven biển khu vực Nam Trung Bộ. Bên cạnh đó, biến đổi của khí hậu diễn ra không phải chỉ trong thời gian ngắn nên việc nhận biết và đánh giá của ngư dân về yếu tố này tới tình trạng nghèo của mình vẫn còn những khó khăn nhất định. Do vậy, sẽ còn có những phương pháp tiếp cận khác trong việc phân tích ảnh hưởng của các yếu tố này tới tình trạng nghèo trong cộng đồng ngư dân. Đây cũng là một hướng cho những nghiên cứu tiếp theo.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tiếng Việt

1. Bộ Thủy sản, Ngân hàng thế giới (2005), Việt Nam: Nghiên cứu ngành thủy sản, Hà Nội.

2. Bộ Thủy sản (2007), Tác động của biến đổi khí hậu đến nuôi trồng và đánh bắt thủy sản (Hội thảo chuyên đề về Đa dạng sinh học và Biến đổi khí hậu: Mối liên quan tới Đói nghèo và Phát triển bền vững, ngày 22-23 tháng 5, 2007), Hà Nội.

3. Chính phủ (2002), Chiến lược toàn diện về tăng trưởng và xóa đói giảm nghèo giai đoạn 2001-2010, Hà Nội.

4. Chính phủ (2005), Quyết định số 170/2005/QĐ-TTg về việc ban hành chuẩn nghèo áp dụng cho giai đoạn 2006-2010 ngày 8/07/2005, Hà Nội.

5. Chính phủ (2005), Việt Nam thực hiện các mục tiêu phát triển thiên niên kỷ (Thủ tướng chính phủ phê duyệt tại văn bản số 4947 VPCP – QHQT ngày 01 tháng 09 năm 2005), Hà nội.

6. Chính Phủ (2011), Quyết định của Thủ Tướng Chính phủ số 09/2011/QĐ-TTg về việc ban hành chuẩn hộ nghèo, hộ cận nghèo áp dụng cho giai đoạn 2011-2015, Hà Nội.

7. Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc tại Việt Nam (2008), Báo cáo phát triển con người 2007-2008 (Chấn động khí hậu: Nguy cơ và tổn thương trong một thế giới bất bình đẳng), Hà nội.

8. Jonathan Houghton, Dominique và các tác giả khác (1999), Hộ gia đình Việt Nam nhìn qua phân tích định lượng, Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia, Hà Nội.

9. Đinh Phi Hổ, Lê Ngọc Uyển, Lê Thị Thanh Tùng (2008), Kinh tế phát triển: Lý thuyết và thực tiễn, Nhà xuất bản Thống kê, TP Hồ Chí Minh.

10. Phạm Hồng Mạnh, (2010), “Lượng hóa các yếu tố ảnh hưởng tới nghèo của hộ gia đình trong phân tích nghèo đói”, Tạp chí Khoa học và Công nghệ Thủy sản, số 03/2010, p. 58-64. (sẵn có tại website: http://www.khcn.ntu.edu.vn/vn/tainguyen/danhmuc.../201102241509311.pdf).

11. Chu Tiến Quang, Nguyễn Hữu Tiến (2001), Nghèo đói: Phương pháp tiếp cận và đánh giá, Thư viện Khoa học và công nghệ Quốc Gia, Hà nội (sẵn có tại website: http://www.clst.ac.vn/AP/tapchitrongnuoc/hdkh/2001/so07/19.html).

12. Ngô Quang Thành, Lê Hồ Phong Linh (2008), Ảnhh hưởng của lạm phát lên nghèo ở Việt Nam, Trường Đại học mở TP Hồ Chí Minh (sẵn có tại website: www.ou.edu.vn/.../trinhbay24March.ppt).

13. Lê Văn Thành (2006), “Cơ sở khoa học và thực tiễn xác định chuẩn nghèo ở Thành Phố Hồ Chí Minh”, Viện nghiên cứu phát triển TP Hồ Chí Minh (sẵn có tại website: http://www.hids.hochiminhcity.gov.vn/xemtin.asp?idcha= 4002&cap=4&id=4003).

14. Tổ chức lao động quốc tế, Cơ quan hợp tác và phát triển quốc tế Thụy Điển, Chương trình phát triển Liên Hợp Quốc (2004), Thúc đẩy tăng trưởng kinh tế nhanh, bền vững và vì người nghèo nhằm đạt mục tiêu phát triển thiên niên kỷ ở Việt Nam, Hà nội.

15. Tổng cục Thống Kê (2009), Niên giám thống kê 2009 (tóm tắt), Nhà xuất bản Thống kê, Hà nội.

16. Hoàng Trọng – Chu Nguyễn Mộng Ngọc (2005), Phân tích dữ liệu nghiên cứu với SPSS, Nhà xuất bản Thống Kê, Hà Nội.

Tiếng Anh

17. Anggus Deaton (1997), The Analysis Of Household Surveys: A micro econometric Approach to Development Policy, World Bank, Working Paper No.135.

18. Angus Deaton (2004), Measuring Poverty, Research Program in Development Studies, Princeton University, US.

19. Bentler, P. M., & Chou, C. (1987), “Practical issue in structural modeling”, Sociological Methods and Research, Vol. 16, No. 1, p.78-117.

20. Bentler, P.M. and Bonnet, D.G. (1980), “Significance tests and goodness of fit in the analysis of covariance structures”, Psychological Bulletin, Vol 88 (no.3), p. 588 - 606.

21. Bollen, K. A. (1988), Anew incremental fit index for genaral structural equation models (Paper presented at the 1988 Southern Socialogical Social Meeeting), Nashvill, Tennessee, United State.

22. Carmines. E. G. & McIver. J. P. (1981), "Analyzing Models with Unobserved Variables.

23. Clack, A. L., & Watson, D. (1995), “Contructing Validity: Basic Issues in Objective Scale Development”, Psychological Assessment, Vol.7, No.3, p.309-319.

24. Gerbing, D.W., Anderson, J.C., (1988), An updated paradigm for scale development incorporating unidimensionality and its assessment, Journal of Marketing Research, Vol 25 (no 2), p. 186-192.

25. Martin Ravallion (1998), Poverty Lines in Theory and Practice, LSMS Working Paper No.133, The Work Bank, Washington, D.C.

26. World Bank (2005), Introdution to poverty analysis, World Bank, Washington D.C.

Tài liệu từ Internet

27. Chuẩn nghèo cần phù hợp với thực tế, http://baodientu.chinhphu.vn/ Home/Chuan-ngheo-can-phu-hop-voi-thuc-te/20108/34747.vgp, cập nhật ngày 14/08/2010.

28. Hướng tiếp cận xây dựng chuẩn nghèo mới áp dụng cho giai đoạn sau năm 2010, http://cpv.org.vn/cpv/Modules/Preview/PrintPreview.aspx?coid="30361" &cnid=390266, cập nhật ngày 25/02/2010.

29. Lạm phát đang “bóp méo” chuẩn nghèo, http://dantri.com.vn/c76/s76-250242/lam-phat-dang-bop-meo-chuan-ngheo.htm, cập nhật 11/09/2008.

22

HỢP TÁC CÔNG - TƯ, CHIẾC ĐŨA THẦN?

Huỳnh Thế Du

Gần đây, mô hình PPP hay hợp tác công – tư thường được nhắc đến như là một cách thức mới và hiệu quả giúp giải quyết vấn đề quá tải cơ sở hạ tầng (CSHT) – một trong những nút thắt cơ bản của nền kinh tế Việt Nam. Trên thực tế, mô hình này đã có mặt ở Việt Nam từ đầu thập niên 1990 và nó chỉ là một trong những cách chứ không phải là chiếc đũa thần để giải quyết vấn đề thiếu hụt CSHT.

I. PPP LÀ GÌ?

PPP là viết tắt của cụm từ tiếng Anh Public - Private - Partnership và dịch sang tiếng Việt là hợp tác công - tư. Theo Yescombe, tác giả cuốn Public - Private Partnerships: Principles of Policy and Finance (tạm dịch là Hợp tác công - tư: các nguyên lý chính sách và tài trợ), xuất bản năm 2007, thuật ngữ hợp tác công - tư bắt nguồn từ Mỹ với các chương trình giáo dục được cả khu vực công và khu vực tư cùng tài trợ trong thập niên 1950.

Sau đó, nó được sử dụng rộng rãi để nói đến sự liên doanh giữa các chính quyền thành phố và các nhà đầu tư tư nhân trong việc cải tạo các công trình đô thị ở Mỹ trong thập niên 1960. Kể từ thập niên 1980, thuật ngữ hợp tác công – tư dần phổ biến ở nhiều nước và được hiểu là sự hợp tác giữa nhà nước và tư nhân để cùng xây dựng CSHT hay cung cấp các dịch vụ công cộng. Trên thực tế, mô hình này đã xuất hiện ở Pháp và Anh từ thế kỷ XVIII và XIX.

Ở Việt Nam, thuật ngữ PPP hay được dùng, nhưng trong tiếng Anh, có ít nhất sáu thuật ngữ tương tự là (1) Private Participation in Infrastructure (PPI), sự tham gia của tư nhân trong cơ sở hạ tầng; (2) Private-Sector Participation (PSP), sự tham gia của khu vực tư; (3) P3, viết tắt của PPP; (4) P-P Partnership, được viết tách ra để phân biệt với viết tắt của thuật ngữ ngang bằng sức mua (PPP - purchasing power parity); (5) Privately-Financed Projects, các dự án được tài trợ bởi tư nhân; và (6) Private Finance Initiative (PFI), sáng kiến tài trợ tư nhân.

Có nhiều cách hiểu khác nhau về mô hình hợp tác công - tư, nhưng cách phổ biến nhất là nhà nước và các nhà đầu tư tư nhân cùng ký một hợp đồng để phân chia lợi ích, rủi ro cũng như trách nhiệm của mỗi bên trong việc xây dựng một CSHT hay cung cấp một dịch vụ công nào đó.

II. CÁC HÌNH THỨC HỢP TÁC CÔNG - TƯ

Giữa hai thái cực nhà nước hay tư nhân đứng ra làm toàn bộ, các hình thức còn lại, dù ít hay nhiều đều có sự tham gia của cả hai khu vực. Có năm hình thức hợp tác công - tư phổ biến trên thế giới:

Thứ nhất, nhượng quyền khai thác (Franchise) là hình thức mà theo đó cơ sở hạ tầng được nhà nước xây dựng và sở hữu nhưng giao (thường là thông qua đấu giá) cho tư nhân vận hành và khai thác.

Thứ hai, hơi khác với nhượng quyền khai thác, ở mô hình thiết kế - xây dựng - tài trợ - vận hành (Design- Build - Finance - Operate hay DBFO), khu vực tư nhân sẽ đứng ra xây dựng, tài trợ và vận hành công trình nhưng nó vẫn thuộc sở hữu nhà nước.

Thứ ba, xây dựng - vận hành - chuyển giao (Build - Operate - Transfer hay BOT) là mô hình mà ở đó công ty thực hiện dự án sẽ đứng ra xây dựng và vận hành công trình trong một thời gian nhất định sau đó chuyển giao toàn bộ cho nhà nước. Mô hình này khá phổ biến ở Việt Nam. Thứ tư, khác biệt một chút với mô hình BOT, trong mô hình xây dựng - chuyển giao - vận hành (BTO), quyền sở hữu CSHT được chuyển giao ngay cho nhà nước sau khi xây dựng xong, nhưng công ty thực hiện dự án vẫn giữ quyền khai thác công trình.

Cuối cùng là phương thức xây dựng - sở hữu - vận hành (Build - Own - Operate hay BOO). Ở mô hình này, công ty thực hiện dự án sẽ đứng ra xây dựng công trình, sở hữu và vận hành nó. Mô hình BOO rất phổ biến đối với các nhà máy điện cả ở Việt Nam và trên thế giới.

Trong hầu hết các dự án CSHT công cộng (trừ mô hình BOO), việc sở hữu tư nhân chỉ có tính chất tượng trưng. Ví dụ, một cây cầu thuộc sở hữu của doanh nghiệp BOT, nhưng khi không có người sử dụng thì doanh nghiệp BOT hầu như không thể làm gì đó đối với cây cầu. Thêm vào đó, trong nhiều trường hợp rất khó xác định dự án được thực hiện theo cách thức nào, nhất là cách 2, 3 và 4.

Nguồn thu để trang trải các khoản chi phí đầu tư và vận hành chủ yếu từ: (1) thu phí người sử dụng đối với những dự án có thể thu phí như giao thông và/hoặc (2) nhà nước trả cho các công ty vận hành khi thuê họ thực hiện một số loại hình dịch vụ không có nguồn thu như quản lý nhà tù hay vệ sinh các bệnh viện hay các dự án có nguồn thu không đủ bù đắp chi phí. Đối với các dự án có thu phí người sử dụng thì nhà nước là người quyết định mức giá.

III. CÔNG TY DỰ ÁN

Việc đầu tư các CSHT công thường đòi hỏi một nguồn vốn rất lớn nên ít doanh nghiệp đủ tiền để đầu tư toàn bộ. Hơn thế, nếu rủi ro xảy ra mà không thu hồi nợ được sẽ khiến cả doanh nghiệp phá sản. Do vậy, để giảm thiểu rủi ro, các dự án CSHT lớn thường được đầu tư theo phương thức tài trợ dự án. Theo mô hình này, một công ty dự án sẽ được thành lập và các nhà đầu tư (chủ sở hữu công ty) chỉ bỏ ra một phần vốn rất nhỏ, phần còn lại chủ yếu là vay nợ. Ví dụ, một dự án có vốn đầu tư 1 tỷ USD, nhưng vốn chủ sở hữu chỉ 50 triệu USD là điều bình thường.

Các công ty dự án đa phần thuộc sở hữu tư nhân, nhưng trong một số trường hợp chúng được thành lập theo mô hình liên doanh với nhà nước. Ngoài ra, có một mô hình đặc biệt là hợp tác công - công (public - public partnership). Theo mô hình này, đối tượng đứng ra thành lập công ty dự án là các doanh nghiệp hay cơ quan nhà nước. Dự án BOT cầu đường Bình Triệu II do Tổng công ty Xây dựng công trình giao thông 5 làm chủ đầu tư trước đây là một dự án dạng này.

IV. ƯU VÀ NHƯỢC ĐIỂM CỦA MÔ HÌNH PPP

Theo phân tích của Ngân hàng Phát triển châu Á trong cuốn Public-Private Partnership Handbook (tạm dịch: Sổ tay hướng dẫn mô hình hợp tác công - tư), xuất bản năm 2008, ba động cơ để áp dụng mô hình PPP là thu hút vốn đầu tư tư nhân, gia tăng hiệu quả sử dụng các nguồn lực có sẵn, và tạo ra động cơ cũng như nâng cao trách nhiệm giải trình.

Nhìn từ góc độ nhà nước, ưu điểm lớn nhất của hợp tác công - tư là giảm được gánh nặng cũng như rủi ro đối với ngân sách. Ví dụ, đối với một dự án BOT, các nhà đầu tư tư nhân phải chịu hoàn toàn gánh nặng tài chính cũng như rủi ro về vận hành.

Hơn thế, mô hình PPP giúp giải quyết được vấn đề kém hiệu quả. Vì mục tiêu lợi nhuận nên các nhà đầu tư tư nhân phải tìm cách để dự án được vận hành hiệu quả hơn. Thêm vào đó, với việc tham gia của khu vực tư nhân, sự sáng tạo, trách nhiệm giải trình cũng như sự minh bạch có khả năng sẽ được cải thiện.

Tuy nhiên, nhược điểm lớn nhất của mô hình PPP là chi phí lớn hơn do các nhà đầu tư tư nhân yêu cầu một suất sinh lợi cao hơn. Trong nhiều trường hợp, việc thiết kế cơ chế tài chính và cơ chế phân chia trách nhiệm, xác định mức thu phí hay phần trợ cấp của nhà nước là vô cùng phức tạp. Hơn thế, mâu thuẫn giữa lợi ích chung và lợi ích cá nhân cũng là một vấn đề. Vì một mục tiêu nào đó (ví dụ muốn có một khu đất hay dự án khác) mà nhà đầu tư tư nhân vẽ ra những dự án mà sau khi xây dựng xong có rất ít, thậm chí không có người sử dụng là điều hoàn toàn có thể xảy ra.

V. KINH NGHIỆM QUỐC TẾ

Thống kê quốc tế cho thấy, cho dù mô hình PPP được áp dụng khá phổ biến ở các nước trên thế giới, nhưng nó có một vị trí khá khiêm tốn trong việc đầu tư cơ sở hạ tầng cũng như việc cung cấp các dịch vụ công.

5.1 Các nước phát triển

Mô hình PPP đã được áp dụng trong việc xây dựng các kênh đào ở Pháp vào thế kỷ XVIII, các cây cầu ở London vào thế kỷ XIX hay cây cầu Brooklyn nổi tiếng ở New York cũng vào thế kỷ XIX. Tuy nhiên, mô hình này chỉ thực sự bắt đầu phổ biến trên thế giới từ đầu thập niên 1980 và nó đã đóng một vai trò nhất định trong việc phát triển CSHT ở các nước phát triển.

Anh là nước đi tiên phong trong mô hình này với các chương trình tư nhân hóa nổi tiếng của bà Thủ tướng Margaret Thatcher. Tuy nhiên, theo thống kê của Yescombe, trong gần 20 năm (1987-2005), chỉ có 725 dự án đầu tư mới với mức đầu tư trên 100 triệu bảng được thực hiện theo mô hình PPP. Tổng giá trị của các dự án này chỉ là 47,5 tỷ bảng Anh (khoảng 70 tỷ USD). Đây là mức hết sức khiêm tốn của một quốc gia có GDP lên đến hàng nghìn tỷ USD.

Ở các nước khác như Mỹ, Australia, Pháp, Hàn Quốc…, mô hình PPP cũng được sử dụng trong nhiều dự án xây dựng cơ sở hạ tầng và cung cấp dịch vụ công cộng. Tuy nhiên, không ở nước nào mô hình này có vai trò nổi bật so với các hình thức xây dựng cơ sở hạ tầng khác. Trong giai đoạn 3 năm từ 2003-2005, tổng giá trị các dự án đầu tư theo phương thức PPP của các nước G7 chưa đến 100 tỷ USD.

5.2. Các nước đang phát triển

Ở các nước đang phát triển, mô hình PPP bắt đầu phổ biến từ đầu thập niên 1990, nhất là ở khu vực Mỹ La Tinh. Theo số liệu thống kê của Ngân hàng Thế giới, trong 20 năm (1990-2009), đã có 4.569 dự án được thực hiện theo phương thức PPP ở các nước đang phát triển với tổng vốn cam kết đầu tư 1.515 tỷ USD. Con số này bao gồm cả việc tư nhân hóa các doanh nghiệp nhà nước.

Tổng mức đầu tư nêu trên chỉ tương đương với 1% GDP của các nước đang phát triển trong hai thập kỷ qua. Với mức đầu tư cho CSHT vào khoảng 5-6% GDP thì đầu tư theo phương thức PPP chỉ chiếm khoảng 20%. Đây là một con số khá khiêm tốn.

Về xu hướng đầu tư, trong 20 năm qua có hai làn sóng chính (Hình 22.1). Làn sóng thứ nhất xảy ra vào giữa thập niên 1990 mà đỉnh điểm là năm 1997 với số vốn cam kết lên đến 109 tỷ USD. Đây là giai đoạn mà tiến trình tư nhân hóa xảy ra mạnh mẽ ở các nước Mỹ La Tinh. Tuy nhiên, kỳ vọng về vai trò của khu vực tư nhân trong việc giải quyết vấn đề CSHT và cung cấp các dịch vụ công giảm xuống nhanh chóng do những khó khăn trục trặc đã xảy ra.

Theo phân tích của Giáo sư Gomez-Ibanez, một trong những học giả hàng đầu về CSHT, tiến trình tư nhân hóa việc cung cấp cơ sở hạ tầng đã đi quá xa. Thực ra, kết quả của việc khuyến khích khu vực tư nhân tham gia vào việc cung cấp các dịch vụ công hay cơ sở hạ tầng đã không như mong đợi. Sau việc triển khai rầm rộ các dự án vào giữa thập niên 1990, vào đầu những năm 2000, khiếm khuyết đã bộc lộ. Nguồn thu không đủ bù đắp cho các khoản chi phí và suất sinh lợi theo yêu cầu. Kết quả là chất lượng dịch vụ thậm chí còn thấp hơn trước khi nó được chuyển giao cho khu vực tư nhân và trong nhiều trường hợp nhà nước phải quốc hữu hóa và tự cung cấp các dịch vụ hay cơ sở hạ tầng công.

Làn sóng thứ hai là trong những năm gần đây khi mà mô hình PPP trở nên phổ biến hơn ở các nước nam Á, châu Âu, trung Á và châu Phi. Đỉnh điểm là năm 2008 với tổng vốn cam kết lên đến 163 tỷ USD.

Xét về vùng lãnh thổ, mô hình PPP phổ biến nhất ở các nước Mỹ Latinh trong 20 năm qua. Ở thời kỳ đỉnh điểm của làn sóng thứ nhất, khu vực này chiếm đến 80% lượng vốn cam kết. Hiện nay, các nước này vẫn đang dẫn đầu thế giới. Đối với khu vực đông Á và Thái Bình Dương, mô hình này không có nhiều tiến triển (Hình 22.2).

Hình 22.1:Cơ cấu đầu tư theo ngành (tỷ USD) Hình 22.2: Cơ cấu đầu tư theo vùng lãnh thổ (tỷ USD)

Nguồn: Ngân hàng Thế giới

Xét về cơ cấu đầu tư theo lĩnh vực, năng lượng và viễn thông là hai ngành có tỷ trọng cao nhất. Tỷ phần của ngành giao thông vận tải có xu hướng tăng trong thời gian gần đây, nhưng vẫn thấp hơn khá nhiều so với hai ngành trên (Hình 22.1).

Theo phân loại của Ngân hàng Thế giới, dự án xây mới chiếm tỷ phần nhiều nhất với 53,4%. Loại hình cải tạo vận hành và chuyển giao các dự án hiện hữu mà theo đó khu vực tư nhân sẽ bỏ vốn cải tạo hay nâng cấp các dự án hay dịch vụ hiện hữu sau đó thuê lại để vận hành với một thời gian nhất định và cuối cùng là trả lại cho nhà nước chiếm một tỷ phần đáng kể với 17,5%. Mô hình chuyển nhượng quyền sở hữu (toàn bộ hay một phần) cho khu vực tư nhân chiếm 27,8%. Hợp đồng cho thuê hay quản lý chiếm một tỷ phần khá khiêm tốn chỉ là 0,4% (Hình 22.3).

Loại trừ phần tư nhân hóa, các dự án đầu tư theo phương thức xây dựng sở hữu vận hành (BOO) chiếm hơn một nửa, phần còn lại là các dự án xây dựng – kinh doanh – chuyển giao (BOT) (Hình 22.4). Ở các nước đang phát triển, mô hình nhượng quyền hay thuê vận hành chưa phổ biến chủ yếu do hạn chế của các cơ sở pháp lý và khả năng chế tài của các cơ quan nhà nước.

Hình 22.3: Tỷ trọng đầu tư theo lĩnh vực Hình 22.4: Tỷ trọng các dự án đầu tư

VI. PPP Ở VIỆT NAM

Với mô tả ở trên, mô hình PPP trên thực tế đã có mặt ở Việt Nam từ đầu thập niên 1990. Ví dụ, dự án đô thị mới Phú Mỹ Hưng được thực hiện theo cách kết hợp giữa BOT và đổi đất lấy hạ tầng. Đây có thể xem là dự án theo mô hình hợp tác công - tư cũng như đổi đất lấy hạ tầng thành công nhất Việt Nam. Nếu so sánh với nhiều khu đất cũng như tài nguyên khác được giao cho các nhà đầu tư tư nhân mà Nhà nước gần như không thu được gì, thì ở dự án này, Nhà nước đã thu được: khoảng 60% lợi ích tài chính từ dự án, một con đường hiện đại và một mô hình đô thị kiểu mẫu.

Ngoài ra, có thể kể đến nhiều dự án hợp tác công - tư khác đã và đang được triển khai từ thập niên 1990 đến nay như: BOT cầu Cỏ May, BOT cầu Phú Mỹ, điện Phú Mỹ, và rất nhiều nhà máy điện nhỏ và vừa khác đang được thực hiện theo phương thức BOO.

Theo thống kê của Ngân hàng Thế giới, trong giai đoạn 1994-2009 đã có 32 dự án được thực hiện theo mô hình PPP ở Việt Nam với tổng mức vốn cam kết khoảng 6,7 tỷ USD. Cũng giống như các nước khác, mô hình BOT và BOO chiếm tỷ phần chủ yếu. Hai lĩnh vực chiếm tỷ phần lớn nhất là điện và viễn thông.

Tóm lại, PPP hay hợp tác công - tư không phải là mô hình mới ở Việt Nam. Mô hình này có thể góp phần vào việc xây dựng các CSHT hay cung cấp dịch vụ công cộng, nhưng không nên kỳ vọng nó sẽ là chiếc đũa thần để giải quyết nút thắt CSHT ở Việt Nam. Thực ra, một trong những nguyên nhân gây ra thiếu hụt và quá tải CSHT ở Việt Nam là do không ít công trình đã được xây dựng hoặc là không hiệu quả (rất ít người sử dụng), hoặc là quá đắt, hoặc là cả hai. Để giải quyết nút thắt CSHT, việc cần làm hơn cả là lựa chọn đúng dự án cần thiết và loại trừ những chi phí phi lý. Để làm được điều này, một quy trình thẩm định dự án khoa học dựa trên những tiêu chí rõ ràng cộng với các thủ tục đấu thầu công khai và minh bạch là việc cần làm ngay.

23

CHỖ NGHẼN LỚN NHẤT TRONG PHÁT TRIỂN LÀ GIÁO DỤC

GS. Hoàng Tụy

Lời chủ biên: Năm nay 2011, Quỹ Văn hóa Phan Châu Trinh quyết định trao Giải thưởng Giáo dục cho Giáo sư Hoàng Tụy. Chúng tôi xin phép GS được trích đăng dưới đây bài Diễn từ của GS. Tụyđọctại lễ trao giải và được đăng trên Tuần VietNamNet ngày 24/3/2011.

Giáo dục (GD) là một hệ thống phức tạp, theo nghĩa khoa học của từ này. Lãnh đạo, quản lý GD mà thiếu tư duy hệ thống, thiếu một tầm nhìn chiến lược bao quát thì chỉ có sa vào sự vụ, nay thế này mai thế khác.

I. CỖ MÁY GD GIÀ NUA TIẾP TỤC VẬN HÀNH

Một thế kỷ nay chưa bao giờ vai trò then chốt của GD trong sự phát triển của dân tộc ta nổi rõ như lúc này. Chỉ trong vòng một thế hệ mà những bước tiến khổng lồ của khoa học và công nghệ đã mang đến cho cuộc sống trên hành tinh những đổi thay sâu sắc hơn cả hàng trăm năm. Trong bối cảnh ấy GD càng quan trọng thiết yếu hơn bao giờ hết cho bất cứ xã hội nào, kể cả những xã hội tân tiến nhất.

Việt Nam không là một ngoại lệ. Nên dù trước mắtkinh tế có khó khăn bức bách bao nhiêu cũng không cho phép chúng ta được một phút lơ là các vấn đề GD. Chừng nào GD còn yếu kém tụt hậu như hiện nay thì dẫu có tăng trưởng kinh tế giữ được tốc độ 7-8%, thậm chí 10% năm chăng nữa đất nước cũng vẫn mãi mãi lẹt đẹt sau thiên hạ.

Muốn tăng trưởng kinh tế bền vững, muốn chuyển hướng phát triển từ chiều rộng sang chiều sâu mà để GD yếu kém thì chỉ là nói suông. Ông Lý Quang Diệu từng khuyên chúng ta: Thắng trong GD thì mới thắng trong kinh tế. Gần đây, ông Đại sứ Hoa Kỳ sau nhiệm kỳ công tác ở Việt Nam cũng nhận xét thách thức lớn nhất của Việt Nam hiện nay là Giáo dục. Không phải họ hù doạ chúng ta, cũng chẳng phải họ cung cấp cho chúng ta thông tin gì mới mẻ tân kỳ. Họ chỉ nói cho ta biết một điều mà từ nhiều năm rồi, ngay chuyên gia trong nước đã có không ít lời cảnh báo tương tự. Chẳng qua Bụt nhà không thiêng thì mới cầu tới Bụt ngoài.

Cho nên dù nhiều người đã nói nhiều lần rồi tôi cũng xin nhắc lại lần nữa: Chỗ nghẽn lớn nhất trong phát triển hiện nay của xã hội ta là GD. Vì vậy cải cách GD mạnh mẽ, toàn diện và triệt để là mệnh lệnh cuộc sống. Càng chần chừ, càng trì hoãn càng phải trả giá đắt, và không loại trừ đến một lúc nào đó sẽ là quá trễ như đã từng xảy ra tại nhiều nơi trên thế giới.

Cách đây 15 năm từng có Nghị quyết lịch sử của Hội Nghị TƯ II, khóa 8, xem phát triển GD, khoa học là quốc sách hàng đầu. Nhưng 10 năm sau đó, TTCP đã phải thẳng thắn thừa nhận chúng ta chưa thành công trong hai lĩnh vực nêu trên. Chưa bao giờ GD chạy theo thành tích dễ dãi được quảng cáo ầm ĩ thiếu trung thực lại ngốn nhiều công sức, tiền của mà hiệu quả thấp như 5 năm qua.

May thay, sự kiện Ngô Bảo Châu đã tạo một cú huých, ít nhất về nhận thức. Đáng mừng là lần đầu tiên sau nhiều năm chờ đợi, người dân đã được nghe Thủ tướng long trọng tuyên bố cần một cuộc Cải cách giáo dục (CCGD) mạnh mẽ, toàn diện, triệt để, để chấn hưng đất nước.

Tuy nhiên cho đến giờ phút này, nghĩa là gần nửa năm trời sau tuyên bố mạnh mẽ của Thủ tướng, tình hình vẫn im ắng. Một chủ trương đúng đắn có ý nghĩa then chốt chiến lược đến như vậy, lại đã rơi vào im lặng khó hiểu (!). Tôi thật sự lo lắng khi thấy cỗ máy GD già nua cổ lỗ vẫn tiếp tục vận hành ì ạch, chưa thấy tín hiệu gì sẽ có thay đổi.

Đến hẹn lại lên, cả nước lại chuẩn bị lao vào thi cử với biết bao tốn kém, lo âu, để rồi như mọi năm, hàng chục vạn học sinh sau 12 năm đèn sách bị ném bơ vơ ra đời, không nghề nghiệp, cùng với hàng vạn sinh viên sau 3-4 năm đại học vẫn bỡ ngỡ ngay cả với những việc làm rất thông thường mà ở các nước khác chỉ đòi hỏi trình độ học vấn trung cấp.

II. HỆ THỐNG VÀ TƯ DUY... THIẾU HỆ THỐNG

GD là 1 hệ thống phức tạp, theo nghĩa khoa học của từ này. Lãnh đạo, quản lý GD mà thiếu tư duy hệ thống, thiếu một tầm nhìn chiến lược bao quát thì chỉ có sa vào sự vụ, nay thế này mai thế khác. "Đổi mới" liên miên nhưng vụn vặt, chắp vá, không nhất quán, rốt cục tiêu tốn nhiều công sức tiền của mà kết quả chỉ làm rối thêm một hệ thống GD vốn đã già nua, thường xuyên trục trặc.

Không đâu cần 4 chữ cần kiệm liêm chính hơn lĩnh vực GD. Cũng không đâu cần tư duy phê phán, cần tự do, sáng tạo hơn ở đây. Một nền GD đã thiếu vắng các đức tính cơ bản ấy sớm muộn cũng lâm vào bế tắc. Khi ấy những điều chỉnh cục bộ theo kiểu đổi mới từng việc vụn vặt như vừa qua không những không có tác dụng mà còn làm kéo dài thêm tình trạng trì trệ. Lúc này lối ra duy nhất cho GD là cải tạo cấu trúc, xây dựng lại từ gốc, thay đổi cả thiết kế hệ thống. Chỉ có như thế mới mong cứu GD thoát ra khỏi khủng hoảng triền miên.

Không đi sâu vào những việc quản lý cụ thể, tôi chỉ xin nêu một số vấn đề ở tầm chiến lược về chất lượng GD. Dù bảo thủ đến đâu, dù thoát ly thực tế đến đâu, ai cũng phải công nhận chất lượng GD của ta quá thấp. Thấp như thế nào và làm gì để nâng cao chất lượng thì lại có nhiều cách nhìn, phiến diện, sa vào chi tiết vụn vặt không thực chất.

Thứ nhất là chuyện học và thi. Năm nào bàn chuyện này cũng có nhiều đề xuất cải tiến nhưng càng bàn càng rối mà chưa thấy hướng ra đúng đắn. Học thì cứ miệt mài nhồi nhét nhiều thứ vô bổ, nhưng lại bỏ qua nhiều điều cần thiết trong đời sống hiện đại. Thi thì mãi vẫn một kiểu thi cổ lỗ, biến thành khổ dịch cho học sinh nhưng là cơ hội kinh doanh, làm tiền cho một số người. Đặc biệt thi tốt nghiệp nặng nề không chỉ cho học sinh, mà cho cả xã hội.

Tuy đã có không ít hội nghị bàn thảo về cải tiến phương pháp giảng dạy, nhưng cho đến nay GD của chúng ta chủ yếu vẫn chỉ là dạy trên lớp, thầy đọc, trò ghi và bám sát sách giáo khoa. Trong khi đó, với cách nhìn toàn cục có thể thấy rõ cốt lõi của chuyện học và thi ở chỗ khác.

Đã sang thế kỷ XXI nhưng GD của ta vẫn giữ nhiều quan niệm cổ hủ như thời phong kiến nho giáo, nặng tính giáo điều kinh kệ. Phương Tây đã có thể nhanh chóng bước lên giai đoạn phát triển văn minh công nghiệp hiện đại trong khi Phương Đông còn ngủ dài trong văn minh nông nghiệp chính là nhờ họ đã sớm thế tục hoá GD. Thiết nghĩ một giải pháp tương tự cũng cần nghiên cứu cho nhà trường Việt Nam để bước vào kinh tế tri thức thời nay.

Thứ hai là chuyện đào tạo theo nhu cầu xã hội. Các doanh nghiệp thường phàn nàn gặp nhiều khó khăn khi tuyển nhân lực cần thiết vì trình độ, năng lực thực tế của sinh viên do các trường đào tạo ra quá thấp so với yêu cầu của họ. Trong khi đó, hàng năm có hàng chục vạn học sinh, sinh viên ra trường không tìm được việc làm thích hợp.

Mặc cho khẩu hiệu “Nói không với đào tạo không đạt chuẩn, không đáp ứng nhu cầu xã hội”, và một số biện pháp đổi mới quản lý giáo dục, chất lượng đào tạo vẫn giậm chân tại chỗ từ hàng chục năm nay. Quá nhiều trường đào tạo về kinh tế, tài chính, kế toán, ngân hàng, v.v… nhưng rất ít trường về công nghệ, kỹ thuật, khoa học. Quá nhiều đại học, cao đẳng kém chất lượng, nhưng rất ít trung cấp kỹ thuật. Cơ cấu đào tạo khiến trong nước rất thiếu công nhân lành nghề, rất thiếu cán bộ kỹ thuật trung cấp giỏi, nhưng thừa kỹ sư, cán bộ quản lý tồi.

Không lạ gì có nhà đầu tư nước ngoài từng nhận xét: Chúng ta nói nhiều về công nghiệp hoá nhưng ngay một chiếc đinh vít cũng chưa có nơi nào trong nước làm được đúng chuẩn quốc tế. Công nghiệp phụ trợ không phát triển nổi, muốn làm ra sản phẩm công nghệ gì tinh vi đôi chút cũng phải nhập phần lớn linh kiện, bộ phận và các sản phẩm trung gian. Rốt cuộc chỉ lắp ráp là chính thì bao giờ mới xây dựng được công nghiệp hiện đại.

Sự thể đến mức chuyên gia Nhật đã khuyến cáo: Vận mệnh ngành công nghiệp phụ trợ Việt Nam không chỉ ảnh hưởng đến tương lai phát triển kinh tế mà còn ảnh hưởng đến địa vị chính trị của Việt Nam trong khu vực Đông Nam Á. Mà với cơ cấu đào tạo nhân lực như hệ thống GD hiện nay thì không cách nào phát triển công nghiệp phụ trợ.

Cho nên có nhìn rộng ra cả nền kinh tế mới thấy vấn đề đào tạo theo nhu cầu xã hội không chỉ là cải tiến khâu đào tạo ở cấp ĐH hay CĐ mà phải cải tổ cơ cấu hệ thống GD.

Thứ ba là xây dựng ĐH. Vị trí và tính chất của GDĐH trong sự phát triển của các quốc gia ngày nay đã thay đổi rất nhiều so với cách đây vài thập kỷ. Nói GD là thách thức lớn nhất cho đất nước hiện nay thì trước hết đó là GD ĐH. Trong một thế giới toàn cầu hóa, xây dựng ĐH tất nhiên phải hướng tới và tuân thủ các chuẩn mực quốc tế trong mọi lĩnh vực.

Trong khi đó, từ việc đào tạo tiến sĩ, việc tuyển chọn giáo sư, đánh giá các công trình khoa học, các nhà khoa học, các trường ĐH, đến nay chúng ta vẫn giữ nhiều tiêu chuẩn riêng... chẳng giống ai. Mặc dù đã trải qua mấy chục năm trời xây dựng, ĐH của ta vẫn còn ngổn ngang rất nhiều vấn đề, đòi hỏi không chỉ phải đổi mới mà phải thay đổi tận gốc – từ chiến lược phát triển cho đến cách thực hiện chiến lược.

Trong đó việc xây dựng các ĐH tiến lên đẳng cấp quốc tế đang gặp nhiều khó khăn, lúng túng, trước hết là về quan niệm. Nếu không kịp thời khắc phục thì căn bệnh thành tích phô trương cộng với tính vô trách nhiệm ở đây sẽ gây lãng phí lớn, làm chậm lại thay vì thúc đẩy quá trình tiến lên hiện đại theo tinh thần khai sáng.

Cuối cùng nhưng then chốt nhất, là chính sách đối với đội ngũ giáo chức. Không có khâu quản lý nào thể hiện rõ hơn quyết tâm chấn hưng GD bằng chính sách đối với nhà giáo. Thế nhưng hiếm có nơi nào trên thế giới và cũng hiếm có thời nào trên đất nước ta người thầy mặc dù bị đối xử bất công vẫn tận tuỵ gắn bó với nghề như trong mấy chục năm nay.

Khi nói điều này không phải tôi không biết những gương xấu trong ngành, những con sâu làm rầu nồi canh. Nhưng số đó vẫn là số ít, nếu đặt trong hoàn cảnh xã hội và điều kiện làm việc khó khăn của tất cả nhà giáo chúng ta.

III. VĨ THANH

Kinh nghiệm hơn 30 năm qua đã cho thấy hầu hết mọi căn bệnh tàn phá GD đều có nguồn gốc ít nhiều ở cái cách bỏ mặc rồi khuyến khích nhà giáo tự bươn chải để kiếm sống mà làm nghề, trong một môi trường đòi hỏi họ phải toàn tâm toàn ý mới làm tốt được nhiệm vụ.

Vậy nên giải quyết “cái u” này là điều kiện tiên quyết mở đường cho GD (và khoa học) thật sự trở thành quốc sách hàng đầu. Tuy nhiên cũng phải cắt u một cách an toàn vì nếu không sẽ rất nguy hiểm.

Cải cách GD mạnh mẽ, toàn diện, triệt để chính là giải pháp cứu nguy cho GD.

24

TÁI CẤU TRÚC GIÁO DỤC ĐẠI HỌC TRƯỚC YÊU CẦU CHUYỂN ĐỔI MÔ HÌNH TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ

TSKH. Phạm Đỗ Nhật Tiến

Tái cấu trúc một lĩnh vực nào đó là đổi mới tổ chức và hoạt động của lĩnh vực đó để đáp ứng yêu cầu mới của sự phát triển. Hiểu như vậy thì suốt 25 năm Đổi mới vừa qua, giáo dục đại học (GDĐH) Việt Nam đã được tái cấu trúc mạnh mẽ. So với trước đổi mới, ngày nay chúng ta đã có một hệ thống GDĐH lớn mạnh hơn hẳn về quy mô, trình độ đào tạo, cơ cấu ngành nghề, hợp tác công - tư, quan hệ quốc tế, v.v…

Tuy nhiên, so với yêu cầu phát triển hiện nay của đất nước và so với bước tiến của nhiều nước trong khu vực và trên thế giới, vấn đề tái cấu trúc GDĐHVN cần được tiếp tục xem xét nghiêm túc và thấu đáo. Nó cần được đặt trong mối quan hệ chặt chẽ với yêu cầu tái cấu trúc nền kinh tế và chuyển đổi mô hình tăng trưởng.

I. TÁI CẤU TRÚC ĐỂ NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG VÀ HIỆU QUẢ CỦA GDĐH

Theo Báo cáo cạnh tranh toàn cầu (GCR) thì chất lượng GDĐH đóng vai trò cốt tử đối với các nền kinh tế muốn thoát khỏi mô hình tăng trưởng theo chiều rộng để vươn lên vị trí cao hơn trên chuỗi giá trị. Tuy nhiên, GDĐH Việt Nam, xét một cách tổng thể trên các phương diện quy mô, chất lượng, đào tạo đội ngũ, công tác quản lý, bị xếp hạng thấp (93/139 nước, GCR2010). Cũng theo GCR thì suốt nhiều năm nay, chất lượng đào tạo nguồn nhân lực không đến nơi đến chốn luôn là một trong những yếu tố bức xúc nhất trong phát triển kinh tế nước ta.

Nếu hiểu chất lượng đào tạo là sự đáp ứng mục tiêu, tức là tạo ra được nguồn nhân lực đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội của đất nước trong giai đoạn mới, giai đoạn chuyển đổi mô hình tăng trưởng, thì điều kiện tiên quyết là GDĐH phải được tái cấu trúc tương thích với sự tái cấu trúc đang được đặt ra đối với nền kinh tế nước ta.

Một trong các quan điểm chỉ đạo đã được luật hóa là “phát triển giáo dục phải gắn liền với nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội”. Tuy nhiên, quan điểm này chưa bao giờ được cụ thể hóa trong mối quan hệ giữa phát triển GDĐH và phát triển kinh tế ở nước ta. Đây chính là một nguyên nhân sâu xa dẫn đến sự yếu kém của chất lượng và hiệu quả đào tạo đại học.

Mấy năm gần đây, cuộc vận động đào tạo theo nhu cầu xã hội chính là giải pháp khắc phục khiếm khuyết này. Tuy nhiên, đây là giải pháp mang nặng tính tình thế, vì thế kết quả sẽ khó bền vững. Vấn đề là phải đặt giải pháp này trong tổng thể các giải pháp tái cấu trúc GDĐH để GDĐH đáp ứng tốt hơn yêu cầu nguồn nhân lực của nền kinh tế đang được cơ cấu lại theo định hướng chuyển từ mô hình tăng trưởng dựa chủ yếu vào yếu tố đầu vào (vốn, tài nguyên, lao động giá rẻ) sang mô hình tăng trưởng phát huy vai trò đóng góp của yếu tố năng suất tổng hợp (tiến bộ khoa học - công nghệ, nhân lực chất lượng cao, kỹ năng quản lý hiện đại). Điều đó đòi hỏi tái cấu trúc hệ thống GDĐH, cơ cấu GDĐH, chương trình đào tạo, phương thức đào tạo, công tác quản trị, cơ chế tài chính, cơ chế thị trường, nghiên cứu khoa học, hợp tác quốc tế, hợp tác công – tư, v.v… Rất nhiều vấn đề đang được ngành giáo dục nghiên cứu và triển khai. Ở đây, xin đề cập đến một số nội dung tái cấu trúc vừa mang tính lâu dài vừa mang tính cấp bách nhưng chưa được quan tâm đúng mức.

II. TÁI CẤU TRÚC CẤP HỆ THỐNG

2.1. Tái cấu trúc hệ thống GDĐH

Ở nước ta, theo cách hiểu của Luật giáo dục thì GDĐH bao gồm các trình độ cao đẳng, đại học và sau đại học. Cách hiểu này có sự khác biệt với thông lệ quốc tế. Theo cách hiểu của UNESCO, cũng như theo quy định trong luật giáo dục đại học các nước, chẳng hạn Pháp, Trung Quốc, thì GDĐH được định nghĩa là giáo dục dành cho học sinh hoàn thành trung học phổ thông. Như thế GDĐH còn bao gồm một trình độ nữa, được gọi là trình độ sau trung học không đại học, dành cho học sinh đã học xong THPT nhưng không vào cao đẳng hoặc đại học, tương ứng với trình độ trung cấp sau khi tốt nghiệp lớp 12 ở nước ta. Nếu hệ thống GDĐH của ta được tái cấu trúc theo hướng bao gồm cả trình độ đào tạo này thì, ngay năm 2006, chúng ta đã đạt tỷ lệ nhập học GDĐH là khoảng 26% và có 234 sinh viên/1 vạn dân. Điều đó cũng có nghĩa là bài toán đạt 450 sinh viên/1 vạn dân vào năm 2020 sẽ có lời giải khác nhiềuso với lời giải hiện nay là mở ồ ạt trường đại học và đào tạo cấp tốc 2 vạn tiến sĩ.

2.2. Tái cấu trúc cơ cấu GDĐH

Cũng theo quy định của Luật giáo dục, cơ cấu GDĐH của chúng ta gồm các đại học, học viện, trường đại học, trường cao đẳng, và các viện nghiên cứu khoa học được giao nhiệm vụ đào tạo thạc sĩ, tiến sĩ. Ngoài việc phải bổ sung các cơ sở giáo dục sau trung học không đại học vào cơ cấu, điều cấp thiết là có sự phân loại bằng văn bản pháp quy các cơ sở GDĐH hiện có để tạo ra một cơ cấu đa tầng về trình độ và chất lượng, với đỉnh là một số ít các đại học đỉnh cao làm nòng cốt cho toàn hệ thống. Các cơ sở GDĐH còn lại sẽ nằm ở các tầng khác nhau với trọng trách đáp ứng các nhu cầu đa dạng của xã hội và người học trên nguyên tắc phù hợp với các yêu cầu của cơ cấu nhân lực. Việc xây dựng đại học đẳng cấp quốc tế, việc xếp hạng quốc gia các cơ sở GDĐH, việc giao quyền tự chủ, việc thực hiện cơ chế tài chính mới, việc tạo cơ chế cạnh tranh, chỉ có thể triển khai hữu hiệu, từ đó góp phần nâng cao chất lượng và hiệu quả đào tạo của nhà trường, khi đã có một sự phân định rõ ràng về các cơ sở GDĐH trong từng tầng của cơ cấu.

2.3. Tái cấu trúc thời gian đào tạo đại học

Cho đến nay, thời gian này ở các trình độ từ trung cấp đến đại học vẫn duy trì theo mô hình đào tạo của Liên Xô cũ, mô hình này tương thích với thời gian học phổ thông 10 năm. Cuộc cải cách giáo dục lần thứ 3 của Việt Nam đã đưa vào hệ giáo dục phổ thông 12 năm, nhưng lại không đụng chạm gì đến GDĐH. Trong khi đó, khi nước Nga chuyển sang hệ 11 năm phổ thông thì luật giáo dục Nga quy định ở bậc đại học tốt nghiệp 4 năm là cử nhân, 5 năm là chuyên gia, 6 năm là thạc sĩ. Các nước châu Âu, với hệ phổ thông 12 năm, cũng hướng tới quy định chung ở bậc đại học là 1 năm đối với trình độ sau trung học không đại học, 2 năm cao đẳng, 3 năm đại học, 4-5 năm thạc sĩ, 8 năm tiến sĩ. Vì thế, chúng ta cần xem xét tái cấu trúc các chương trình đào tạo theo hướng thiết thực để rút ngắn thời gian đào tạo một cách thích hợp, giảm đáng kể sự lãng phí về thời gian và tiền của trong đào tạo đại học.

III. TÁI CẤU TRÚC CẤP TRƯỜNG

Tái cấu trúc cấp hệ thống là nhiệm vụ lâu dài nhằm tăng sức cạnh tranh và tạo sự gắn kết của GDĐH với mô hình tăng trưởng mới của kinh tế nước ta. Đối với những yêu cầu trước mắt về nguồn nhân lực liên quan đến sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế, cần đặt trọng tâm vào tái cấu trúc cấp trường.

Vì thế, đào tạo theo nhu cầu xã hội đang là nhiệm vụ cấp bách của các cơ sở GDĐH để nâng cao chất lượng và hiệu quả đào tạo. Nó đòi hỏi sự gắn kết giữa nhà trường và doanh nghiệp. Để sự gắn kết này thực sự phát huy hiệu quả mong muốn, khi mà doanh nghiệp có quyền tự chủ cao, thì nhà trường cũng phải có quyền tự chủ phù hợp về chuyên môn, tài chính, tổ chức, nhân sự. Các quyền này dù đã được luật hóa và hướng dẫn thi hành trong các nghị định của Chính phủ, nhưng đến nay vẫn chưa đi vào cuộc sống là bao.

Thực chất của vấn đề là ở chỗ, quyền tự chủ, để được thực thi, đòi hỏi có sự tái cấu trúc ở cả cấp hệ thống và cấp trường. Riêng đối với cấp trường, việc tái cấu trúc đang diễn ra mạnh mẽ ở các trường đại học trên toàn thế giới. Xu thế chung là xây dựng bộ máy gọn nhẹ với cơ chế quản trị linh hoạt và phản ứng nhanh; giảng dạy đáp ứng nhu cầu học suốt đời, tạo dựng kỹ năng dám nghĩ dám làm và phát huy sức mạnh của công nghệ thông tin; nghiên cứu khoa học gắn kết với các ngành công nghiệp, thúc đẩy sự đổi mới và dám đi vào những lĩnh vực mới; mở rộng mọi liên kết khả dĩ như đại học - phổ thông, nhà trường - doanh nghiệp, công - tư, trong nước - ngoài nước, có lợi nhuận - phi lợi nhuận, hợp tác - cạnh tranh.

Với việc tái cấu trúc ở nước ta, nhà trường sẽ rời bỏ mô hình truyền thống, quan liêu và bảo thủ, để chuyển sang trạng thái năng động như doanh nghiệp. Việc tái cấu trúc này sẽ có chung một số nội dung cơ bản sau đây:

3.1. Xác lập cơ chế quản trị

Cơ chế quản trị là quá trình ra quyết định, giám sát, đánh giá những vấn đề lớn của cơ sở để đáp ứng sự thay đổi. Cơ chế này là sự cụ thể hoá quyền tự chủ của cơ sở và được thực hiện theo nguyên tắc dân chủ, thông qua hội đồng trường. Tuy nhiên, đến nay, ở hầu hết các cơ sở GDĐH, cơ chế này hầu như không được quan tâm. Nguyên nhân có nhiều, nhưng một trong những nguyên nhân chính là lợi thế độc quyền và thói quen bao cấp khiến các cơ sở không phải bận tâm nhiều đến sự thay đổi. Với yêu cầu đổi mới cơ chế tài chính và áp lực cạnh tranh đang diễn ra trong môi trường đào tạo ở nước ta, yêu cầu bức thiết là các cơ sở GDĐH cần sớm xác lập và phát huy cơ chế quản trị thực chất, không hình thức, để mỗi cơ sở hoạch định được hướng phát triển đúng đắn, đóng góp có chất lượng và hiệu quả cho việc đào tạo theo nhu cầu xã hội.

3.2. Phát huy quyền tự do học thuật

Theo UNESCO thì quyền tự do học thuật của giảng viên là quyền tự do giảng dạy và tranh luận, quyền tự do nghiên cứu và công bố kết quả, quyền tự do phát biểu ý kiến về nhà trường, quyền tự do tham gia các hoạt động nghề nghiệp bên ngoài nhà trường. Đó là quyền tự do giảng dạy, học hỏi, nghiên cứu trong không khí dân chủ trường học trên nguyên tắc tôn trọng các chuẩn mực đạo đức và quy tắc nghề nghiệp. Cùng với quyền tự do này là trách nhiêm của giảng viên trong việc học hỏi không ngừng, cập nhật nội dung giảng dạy, đổi mới phương pháp, hoài nghi khoa học, theo đuổi chân lý. Phát huy quyền tự do học thuật tức là chuyển đội ngũ giảng viên từ trạng thái thụ động hiện nay sang trạng thái chủ động để công tác đào tạo gắn bó hơn với đòi hỏi của thị trường lao động. Họ phải có tiếng nói quyết định trong việc thực hiện nhiệm vụ chuyên môn, kể từ tuyển sinh, đổi mới chương trình, mở ngành mới, đến phát triển đội ngũ, liên kết đào tạo, hợp tác quốc tế.

3.3. Phát triển các đơn vị hỗ trợ

Nhân sự nhà trường gồm hai bộ phận chính là bộ phận giảng viên và bộ phận hành chính. Thông thường, đối với nhà trường kiểu tháp ngà như ở các nước châu Âu, hai bộ phận này có quy mô ngang nhau và khá tách biệt nhau. Trong khi đó ở Mỹ để đảm bảo sự gắn kết của nhà trường với xã hội, bộ phận hành chính đông gấp hai lần bộ phận giảng viên, với rất nhiều nhà quản lý chuyên nghiệp để hỗ trợ giảng viên tiến hành giảng dạy và nghiên cứu đáp ứng nhu cầu xã hội. Với việc tái cấu trúc nhà trường, cần xem xét xây dựng và phát triển trong từng cơ sở GDĐH những đơn vị hỗ trợ như marketing, PR (public relations), v.v…

3.4. Xây dựng nhà trường điện tử

Với sự phát triển nhanh chóng của ICT, việc xây dựng các trường học điện tử không còn là chuyện mới lạ trên thế giới. Ngay ở một số nước gần Việt Nam như Hàn Quốc, Singapo, Malaysia, chủ trương xây dựng trường điện tử đã được triển khai ngay ở cấp học phổ thông. Hiện nay ở nước ta, việc chuyển biến từ nhà trường truyền thống sang nhà trường điện tử còn rất chậm. Một trong những nguyên nhân chính là do nhận thức trì trệ của đội ngũ quản lý, trong đó có sự “lỗi hẹn” của các cơ sở GDĐH đối với nhiệm vụ tin học hoá. Ngành giáo dục đang tìm cách khắc phục khiếm khuyết này bằng những bước đi mạnh mẽ với cuộc phát động đẩy mạnh ứng dụng CNTT. Các cơ sở GDĐH cần nắm lấy cơ hội này, thực hiện “mệnh lệnh công nghệ thông tin”, nhanh chóng đưa cơ sở thành nơi các thầy cô không chỉ nói suông mà thực sự giúp người học có được trải nghiệm thực tế về bước tiến tin học hoá trong quản lý, giảng dạy, nghiên cứu khoa học, quan hệ quốc tế. Dĩ nhiên, cần một lộ trình cụ thể, nhưng các ưu tiên cần có là xây dựng hệ thống thông tin quản lý giáo dục (EMIS) để đảm bảo tính minh bạch, công khai trong mọi hoạt động của cơ sở, và triển khai thư viện điện tử để người dạy và người học có điều kiện tiếp cận nguồn thông tin phong phú trong và ngoài nước.

3.5. Tạo dựng nền tảng văn hoá mới

Mọi hoạt động của nhà trường từ quản trị, quản lý, đến dạy và học, nghiên cứu khoa học, giao tiếp, phục vụ đều nằm trong một môi trường văn hoá nhất định. Môi trường văn hoá này được hình thành từ truyền thống của nhà trường, phong cách của lãnh đạo, môi trường văn hoá - xã hội xung quanh, và có ảnh hưởng mạnh mẽ đến chất lượng và hiệu quả hoạt động của nhà trường. Trong mô hình truyền thống trước đây, môi trường văn hoá của các cơ sở GDĐH na ná như nhau, do các cơ sở về cơ bản đều nghĩ như nhau và làm như nhau. Việc chuyển sang mô hình mới đòi hỏi một nền tảng văn hoá mới, trong đó từng cơ sở GDĐH phải xây dựng được cho mình một triết lý giáo dục cụ thể. Triết lý giáo dục không phải là cái gì trừu tượng mà là sự phát biểu tường minh của nhà trường về tầm nhìn, sứ mệnh, các giá trị cùng chia sẻ, các mục tiêu mong muốn, các việc phải làm. Khi đó, mỗi cơ sở GDĐH sẽ có một bộ mặt văn hoá ít nhiều đặc sắc và khác biệt, đưa hệ thống các cơ sở GDĐH thoát khỏi trạng thái đơn nhất hiện nay để có sự đa dạng cần thiết, tạo nên sức sống và sự năng động của hệ thống.

IV. TÁI CẤU TRÚC QUẢN LÝ

Chỉ thị về nhiệm vụ trọng tâm của GDĐH năm học 2009-2010 khẳng định “Đổi mới quản lý nhà nước GDĐH chính là khâu đột phá để nâng cao chất lượng và phát triển toàn diện GDĐH”. Còn chủ đề năm học 2010-2011 đối với giáo dục đại học là: “Tiếp tục đổi mới quản lý và nâng cao chất lượng đào tạo”.

Tại Hội nghị triển khai Chỉ thị của Thủ tướng Chính phủ về đổi mới quản lý GDĐH, tháng 3/2010, Phó Thủ tướng Nguyễn Thiện Nhân nói rõ “đổi mới quản lý là đổi mới cách chúng ta quản lý ở Bộ với nhau, ở trường với nhau, ở trường với Bộ và ở trường với cơ sở. Hay nói nôm na là đổi mới cách làm. Cái có thể thay đổi, có thể thay đổi được nhiều nhất và trong chừng mực nhanh nhất là thay đổi cách làm”.

Tuy nhiên, đó cũng là cái khó nhất. Bởi nó liên quan đến các yếu kém, bất cập dai dẳng của cơ chế quản lý, bộ máy quản lý, con người quản lý. Vì thế tái cấu trúc quản lý phải được đặt lên hàng đầu, với những ưu tiên sau đây:

5.1. Tái cấu trúc cơ chế quản lý

Cơ chế quản lý GDĐH trong 25 năm đổi mới vừa qua chủ yếu là cơ chế cởi trói, với cách tiếp cận lấy nhà quản lý làm trung tâm. Để có sự đồng bộ với việc tái cấu trúc cấp hệ thống và cấp trường nêu trên, cần chuyển sang cơ chế quản lý mới, theo hướng Nhà nước chuyển từ kiểm soát sang giám sát và tạo điều kiện, nhằm tạo ra không gian khoáng đạt, dám nghĩ dám làm, dân chủ và kỷ cương trong GDĐH, với cách tiếp cận lấy nhà trường, giảng viên, sinh viên làm trung tâm.

5.2. Tái cấu trúc bộ máy quản lý

Khi GDĐH còn là giáo dục tinh hoa thì quản lý nhà nước có thể tập trung ở một bộ. Nhưng khi GDĐH đã trở thành đại chúng, đặc biệt trong xu thế học suốt đời, thì bộ máy quản lý GDĐH cần tái cấu trúc theo mạng quản lý trong đó Bộ Giáo dục và Đào tạo là đầu mối, còn các bộ, ngành và địa phương đều phải chia sẻ trách nhiệm và quyền hạn trong đào tạo nguồn nhân lực đại học. Tuy chúng ta đã có nghị định về phân công, phân cấp quản lý nhưng thực tế quản lý GDĐH hiện nay là phân tán, trong đó các lợi ích cục bộ đã phá vỡ mọi quan hệ phối hợp vì lợi ích chung.

5.3. Tái cấu trúc quy trình hoạch định chính sách

Các yêu cầu cơ bản của quy trình này là tính chuyên nghiệp và tính dân chủ. Với việc đẩy mạnh tin học hóa quản lý, tính dân chủ đã được cải thiện rõ rệt. Tuy nhiên tính chuyên nghiệp chưa có bước tiến tương ứng. Vì vậy cần tái cấu trúc để xây dựng đội ngũ quản trị chuyên nghiệp trong việc hoạch định chính sách.

5.4. Tái cấu trúc quy trình tổ chức thực hiện

Hiện đây là khâu yếu nhất, có liên quan nhiều đến yếu tố con người. Biện pháp trước mắt là nâng cao tính công khai, minh bạch, cùng chế độ thưởng phạt nghiêm minh, trong trách nhiệm giải trình của các đơn vị trước cơ quan quản lý cấp trên và trước xã hội. Việc thực hiện công khai mà Bộ GD&ĐT đang yêu cầu cần song hành với việc xây dựng hệ thống các chỉ tiêu thực hiện ở Bộ cũng như ở trường để sự giám sát và đánh giá được cụ thể, rõ ràng, minh bạch.

25

CÔNG BẰNG XÃ HỘI TRONG CẢI CÁCH GIÁO DỤC ĐẠI HỌC

Trần Nam Bình

Viện Đại học New South Wales, Australia

I. DẪN NHẬP

Trong sách Đánh thức con Rồng ngủ quên xuất bản năm 2001, chúng tôi đã có dịp thảo luận vai trò của giáo dục trong phát triển kinh tế, kiểm điểm tình hình giáo dục tại Việt Nam, và đề nghị một vài chính sách tổng quát cũng như cụ thể cho Việt Nam (Trần, 2001).Trong bài đó, chúng tôi đã nêu rõ một số vấn đề giáo dục đại học (GDĐH) cần giải quyết cấp thiết. Rất tiếc sau 10 năm và nhiều kiến nghị, đề xuất của nhiều người, nhiều nhóm, trong lẫn ngoài nước,[110] các vấn đề đó vẫn tồn tại, nếu không nói là còn trở nên trầm trọng hơn. Vì thế đại học Việt Nam đang gặp nhiều khó khăn, nếu không nói là khủng hoảng. Nói rõ hơn, đại học Việt Nam chưa kịp thời sản xuất những sinh viên có khả năng thích ứng với môi trường xã hội và kinh tế chuyển đổi rẩt nhanh, cũng như không có nhiều đóng góp khoa học đáng kể. Cho đến nay, chúng ta vẫn chưa thấy một lối thoát cho đại học Việt Nam.

Giáo dục là một đề tài rộng, có thể được phân tích từ nhiều góc cạnh khác nhau. Bài này xem xét giáo dục từ quan điểm “giáo dục vị nhân sinh”. Trong quan điểm thực dụng này, giáo dục hôm nay có thể xem là một phương tiện giúp người học gia tăng khả năng và chất lượng lao động cho sản xuất ngày mai.[111] Theo thuật ngữ kinh tế, giáo dục có thể xem là một quá trình tích lũy vốn con người, tương tự như quá trình tích lũy vốn vật thể. Giáo dục là một quá trình nhiều năm, nhiều bậc, tuy nhiên bài viết này sẽ tập trung vào đại học vì hai lý do (i) đại học có thể xem là chặng chót của quá trình giáo dục, và (ii) đại học có lẽ là nơi tương đối yếu kém nhất trong hệ thống giáo dục Việt Nam hiện nay (theo nghĩa khả năng thích ứng với việc làm hay nghiên cứu sau đại học của sinh viên Việt Nam không cao so với sinh viên các nước láng giềng).

Sự yếu kém của GDĐH Việt Nam so với quốc tế cũng như so với giáo dục tiểu học trong nước đã được phản ánh phần nào trong Báo cáo Cạnh tranh Toàn cầu 2010-2011 (Schwab, 2010). Theo báo cáo này, trong năm 2010-2011, Việt Nam xếp hạng 59/139 trong cạnh tranh, 65/139 trong y tế và giáo dục tiểu học, và 93/139 trong giáo dục sau tiểu học và đào tạo (Schwab, 2010: 324). Theo dữ liệu của Viện Thông tin Khoa học, trong thập kỷ 1991-2010, Việt Nam chỉ công bố khoảng 6% tổng số các bài báo khoa học của 10 nước trong khối ASEAN (Nguyễn & Phạm, 2011). Tuy các thống kê như trên có thể không hoàn toàn chuẩn xác cho việc đánh giá đại học, nhưng các xếp hạng này cũng cho thấy giáo dục đại học Việt Nam là nơi yếu kém, tụt hậu và cần được cải cách cấp thiết nhất.

Từ quan điểm kinh tế, chính sách giáo dục có thể được đánh giá từ hai khía cạnh chính: hiệu quả và công bằng. Cho đến nay đa số các thảo luận và kiến nghị về GDĐH tập trung vào góc cạnh hiệu quả, tức là làm sao tăng năng suất giảng dạy và nghiên cứu hay tăng số và chất lượng sinh viên qua các biện pháp: (i) giảm thất thoát nguồn lực trong giáo dục, (ii) tăng hiệu quả của các nguồn lực hiện tại, (iii) thay đổi cơ chế quản lý, (iv) cải tố cơ chế khen thưởng và phong danh hiệu, và (iv) thay đổi giáo trình và phương pháp giảng dạy, khảo sát, v.v… (xem Xêmina Cải cách giáo dục). Chỉ có một số ít công trình nghiên cứu xem xét khía cạnh công bằng xã hội (CBXH) của GDĐH (xem Trần, 2005). Đây có thể xem là một thiếu sót, nhất là trong bối cảnh “xã hội hóa” hay “cổ phần hóa” (tức là thị trường hóa) đại học của chính sách giáo dục Việt Nam hiện nay.

Mục đích của bài viết này là phân tích việc cải tổ GDĐH tại Việt Nam nhìn từ quan điểm CBXH. Bố cục các phần còn lại của bài viết này như sau, Mục 2 thảo luận đặc tính của giáo dục và ý niệm CBXH trong giáo dục. Phần này tập trung vào hai vấn đề CBXH (thu nhập gia đình và giới tính) trong hoàn cảnh kinh tế Việt Nam hiện nay. Mục 3 khảo sát một mô hình cung cầu đơn giản cho thị trường GDĐH. Kết quả phân tích lý thuyết này góp phần soi sáng việc phân phối chi phí giáo dục giữa tư nhân và chính phủ. Mục 4 xem xét chương trình tín dụng công cho sinh viên tại Việt Nam hiện nay và đưa ra một số góp ý cải tổ. Các đề xuất này dựa trên kinh nghiệm thực tế của một số quốc gia, đặc biệt là châu Úc. Phần kết luận tóm tắt các ý chính trong bài viết.

II. GIÁO DỤC VÀ CÔNG BẰNG XÃ HỘI

Giáo dục là một sản phẩm kinh tế (theo nghĩa các đầu vào của quá trình sản xuất giáo dục là các nguồn lực khan hiếm) có thể chính thức mua bán qua những thị trường hợp pháp, nhưng lại là một dịch vụ rất đặc biệt theo nhiều nghĩa khác nhau. Từ góc độ kinh tế, giáo dục là một sản phẩm tích lũy và dịch vụ bền, một dịch vụ với một vài đặc tính của hàng hóa công, một hàng hoá vừa có lợi ích tiêu thụ, vừa có lợi ích đầu tư cho người đi học, một loại hàng hóa với nhiều lợi ích ngoại tác, một thứ dịch vụ mà người đi học (người mua trực tiếp) không tự quyết định cho mình, ít ra là ở mức tiểu và trung học, và một loại hàng hóa chuyển tiếp mà người mua cuối cùng là toàn giới tiêu thụ. Ngoài ra, giáo dục ở cấp đại học thường đi song song với tìm tòi, nghiên cứu, phát minh mà ngày nay các nhà kinh tế xem là động cơ chính thúc đẩy tăng trưởng sản lượng, nhất là tại các quốc gia đã phát triển. Các công trình này giúp ra đời những mặt hàng và phương pháp sản xuất hay quản lý mới.

Giáo dục không chỉ là một phương tiện sản xuất mà còn là cứu cánh vì những giá trị nột tại của nó. Vì thế giáo dục được xem như là một nhân tố chính trong Chỉ số Phát triển Con người. Giáo dục còn giúp giải quyết bất bình đẳng về thu nhập và tài sản không di truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, và do đó góp phần làm hài hòa xã hội và vào phát triển bền vững. Chính vì thế, khác với các hàng hoá thông thường, giáo dục là một dịch vụ mà các chính quyền trên thế giới bắt buộc công dân phải tiêu thụ đến một mức tối thiểu nào đó.[112]Trong trường hợp Việt Nam, chính phủ đã ban hành Luật Giáo dục Tiểu học Phổ thông năm 1991, xác nhận trách nhiệm của nhà nước trong việc cung cấp giáo dục tiểu học miễn phí và bắt buộc cho tất cả trẻ em Việt Nam. Điều khoản 59 của Hiến pháp Việt Nam (công bố năm 1992) tái xác nhận điều này.

CBXH có thể thông hiểu theo nhiều cách khác nhau, Vì đại học là giáo dục nhiệm ý, dựa trên nguyên tắc ích lợi, sinh viên đại học phải trả chi phí giáo dục tương đương với lợi ích mà họ sẽ được thừa hưởng trong tương lai. Tuy nhiên, sự áp dụng nguyên tắc này một cách xơ cứng (phải trả học phí ngay lúc còn đi học) sẽ dẫn đến bất bình đẳng GDĐH vì học sinh nhà nghèo có thể không đủ khả năng tài chính để đầu tư vào GDĐH. CBXH trong giáo dục có nghĩa là tất cả học sinh/sinh viên phải có cơ hội, điều kiện học tập giống nhau, do đó kết quả giáo dục nhất thiết phản ánh khả năng thiên phú và sự cố gắng, chọn lựa của từng cá nhân. Nói cụ thể hơn, GDĐH có tính công bằng nếu học sinh tốt nghiệp trung học có thể tự ý ghi danh các ngành đại học tùy theo khả năng học vấn của mình.

Nhưng CBXH trong GDĐH cũng không có nghĩa là chính phủ phải đài thọ tất cả học phí cho sinh viên. Làm như vậy sẽ mất hiệu quả kinh tế vì số sinh viên ghi danh học sẽ nhiều hơn số sinh viên ‘tối ưu’, như sẽ trình bày trong phần sau. GDĐH có xu hướng thiên vị các gia đình khá giả vì các học sinh nhà khá giả có cơ hội ghi danh đại học cao hơn các sinh viên nhà nghèo có cùng khả năng. Sự đài thọ 100% học phí đại học vô điều kiện chỉ làm tăng sự bất bình đẳng này. Hai điểm này cho thấy hiệu quả và CBXH trong GDĐH có xu hướng đi đôi với nhau, thay vì có tính đánh đổi như trong các chính sách kinh tế công khác. Đây là một đặc điểm quan trọng của cải tổ giáo dục đại học mà các nhà làm chính sách cần lưu ý.

CBXH trong GDĐH tại Việt Nam có hai chiều kích: thu nhập gia đình và giới tính. Sự bất bình đẳng trong GDĐH vì thu nhập gia đình là hiện tượng chung của nhiều quốc gia, kể cả các nước đã phát triển. Nhưng tại các nước đã phát triển, chính phủ thường áp dụng một số biện pháp làm giảm sự nghiêm trọng của vấn đề này. Riêng tại Việt Nam, bất bình đẳng trong GDĐH vì chênh lệch thu nhập gia đình có xu hướng tăng lên trong các năm gần đây vì các lý do sau:

1. Ghi danh tiểu học: Thống kê giáo dục và dân số cho thấy, từ năm 1997 đến năm 2004, tỷ lệ học sinh tiểu học giảm mạnh hơn nhiều so với tỷ lệ giảm dân số trong mức tuổi 5-9 và 10-14 (xem Vũ Quang Việt & Trần Nam Bình, 2006). Nói cách khác, một số đáng kể trẻ em Việt Nam trong độ tuổi tiểu học không đến trường và bỏ học, và con số này ngày càng tăng. Tuy chưa có cuộc điều tra nghiêm túc cho hiện tượng này, nhưng một câu trả lời khả tín là các em bỏ học vì gia đình không đủ tiền trả học phí, phụ phí.[113]

2. Chất lượng giáo dục tiểu/trung học: Các học sinh tiểu học/trung học tại các địa phương nghèo như thôn quê ít có cơ hội tiếp cận giáo dục chất lượng cao như các học sinh tại thành phố.

3. Học tư và học kèm: Các học sinh trung học nhà khá giả có khả năng ghi danh học trường tư hay học kèm ngoài giờ học chính thức trong trường.

4. Thông tin: Các học sinh trung học nhà khá giả có nhiều thông tin tốt hơn về các ngành học cấp đại học.

5. Học phí: Vì chủ trương thị trường hóa GDĐH của chính phủ Việt Nam, học phí đại học công và tư tăng nhanh trong những năm gần đây.

Một hậu quả xấu của bất bình đẳng GDĐH vì lý do thu nhập gia đình là bất bình đẳng GDĐH về giới tính. Vì nhiều lý do, kể cả truyền thống văn hóa, khi một gia đình nghèo buộc phải cho con em ở nhà, các trẻ em gái thường bị cho ở nhà trước. Điều này đã được chứng thực qua những nghiên cứu về công bằng giới tính tại Việt Nam (Beresford, 2004). Các số liệu thống kê giáo dục và dân số cũng cho thấy tỷ lệ ghi danh cấp tiểu học của học sinh nữ (so với tỷ lệ giảm trẻ em gái trong tuổi tiểu học) giảm nhiều hơn học sinh nam tiểu học cho từng năm trong khoảng 1990-2000 đến 2003-2004 (Trần Nam Bình, 2005: Bảng 2). Nếu xu hướng này không thay đổi, sự bất bình đẳng về giới tính ở cấp đại học sẽ thể hiện rõ hơn trong tương lai.

Tóm lại, sự tương tác giữa bất bình đẳng thu nhập và bất bình đằng GDĐH ảnh hưởng xấu đến phát triển bền vững. Do đó, cái tổ GDĐH cần chú ý đến quan điểm CBXH.

III. MÔ HÌNH LÝ THUYẾT

Như đã thảo luận ở trên, sinh viên phải trả phần nào chi phí đại học vì các lợi ích cá nhân mà họ nhận được. Tuy nhiên, chính phủ cũng phải đóng góp trực tiếp vào GDĐH vì ba lý do chính: (i) lợi ích ngoại tác của giáo dục, (ii) thị trường vốn không hoàn hảo (vì thế học sinh nghèo thiếu khả năng tài chính hiện tại để đầu tư đúng mức vào GDĐH), và (iii) khuyến khích nghiên cứu khoa học. Để hiểu rõ ai là người phải trả chi phí GDĐH, chúng ta có thể dùng các ý niệm kinh tế vi mô để thiết lập mô hình thị trường đại học công như Đồ thị 26.1 sau đây.

Trong đồ thị này, trục hoành đo số lượng sinh viên đi học (đầu người mỗi năm) và trục tung đo chi phí biên tế và lợi ích biên tế của giáo dục đại học (đồng/người mỗi năm). Đường SP biểu diễn chi phí biên tế của tư nhân (bao gồm chi phí cơ hội của thời giờ đi học, di chuyển, sách vở, học cụ, v.v…) trong khi đường SS biểu diễn chi phí biên tế xã hội (tổng của chi phí biên tế của tư nhân và chi phí biên tế của chính phủ). Khoảng cách tung giữa SS và SP là chi phí biên tế của chính phủ). Đường DP biểu diễn lợi ích biên tế của tư nhân và đường DS biểu diễn lợi ích biên tế xã hội (tổng của lợi ích biên tế của tư nhân và lợi ích ngoại tác biên tế). Khoảng cách tung giữa DS và DP là lợi ích ngoại tác biên tế của giáo dục.

Nếu chính phủ hoàn toàn không thu học phí, sinh viên sẽ làm bằng chi phí và lợi ích biên tế tư nhân trong cân bằng thị trường tại điểm A. Ở đây số sinh viên đi học là OQA và giá dịch vụ đại học chỉ là chi phí cơ hội OPA của sinh viên. Nếu chính phủ thu học phí 100% để bù vào chi phí giáo dục công nhưng lại không quan tâm đến lợi ích ngoại tác của giáo dục, thì điểm cân bằng trong thị trường dịch vụ đại học công là điểm B, tại đó chi phí biên tế xã hội và lợi ích biên tế tư nhân bằng nhau. Số sinh viên đi học là OQB và giá dịch vụ đại học là OPB. Giá này là tổng của chi phí biên tế tư nhân QBC và học phí CB. Trong cả hai kịch bản này, giá thị trường (OPA hay OPB) đều thấp hơn lợi ích biên tế xã hội (OPD), và do đó đều không tối ưu từ quan điểm kinh tế.

Một chính phủ nhìn xa trông rộng sẽ quan tâm đến lợi ích ngoại tác của giáo dục và làm bằng chi phí và lợi ích biên tế xã hội trong cân bằng thị trường tối ưu tại điểm D. Ở đây, số sinh viên đi học là OQD và giá dịch vụ đại học là OPD. Như vậy, học phí sinh viên phải trả cho chính phủ (EF) = chi phí biên tế của chính phủ (DF) – lợi ích ngoại tác biên tế của giáo dục (DE). Cũng cần lưu ý DF là chi phí biên tế, không phải chi phí trung bình, của chính phủ. Các ý niệm biên tế này không thể ước lượng một cách dễ dàng với số liệu trong các nghiên cứu ứng dụng.

Một giả thiết ẩn tàng của mô hình đơn giản bên trên là sinh viên hay cha mẹ sinh viên có khả năng tài chính (kể cả vay mượn) để chi trả học phí ‘tối ưu’ EF. Vì thị trường vốn (ngay tại những nước đã phát triển) thường không phục vụ cho mục đích đầu tư giáo dục cá nhân, một số sinh viên gia đình nghèo sẽ không đủ khả năng tài chính ghi danh đại học.[114] Điều này vừa làm giảm hiệu năng thị trường, vừa vi phạm ý niệm CBXH trong GDĐH. Do đó, chính phủ cần thi hành một số biện pháp làm tăng hiệu quả và tính CBXH của GDĐH, ít ra là ở các đại học công. Đấy là chưa kể việc tài trợ nghiên cứu khoa học và lợi ích ngoại tác của giáo dục (DE trong Đồ thị 25.1), hai đề tài nằm ngoài phạm vi bài này.

Đồ thị 25.1: Mô hình Thị trường Đại học công

IV. ĐỀ XUẤT CẢI TỔ CHÍNH SÁCH

Trên nguyên tắc, chính phủ Việt Nam đã áp dụng chương trình tín dụng đối với học sinh, sinh viên (HSSV) từ năm 2007 (Quyết định số 157/2007/QĐ-TTg ngày 27/9/2007; xem <http://www.chinhphu.vn/ portal/page_pageid=33,638900&_dad=portal&_schema=PORTAL&docid=41275>). Đối tượng được vay vốn là HSSV các hộ gia đình khó khăn về tài chính. Tiền vay dùng để trang trải học phí và các chi phí sinh hoạt, học tập. Pháp nhân vay tiền là hộ gia đình và ngân hàng xã hội là pháp nhân cho vay. Mức cho vay tối đa (cuối năm 2010) là 900.000 đồng/tháng cho mỗi HSSV và lãi suất là 0,5%/tháng. HSSV phải bắt đầu trả nợ không quá 12 tháng sau khi khóa học kết thúc và thời gian trả nợ không quá một hay hai lần thời gian HSSV nhận tiền vay, tùy theo chiều dài khóa học.

Sau ba năm thực hiện đã có trên hai triệu HSSV của gần 1,8 triệu hộ gia đình Việt Nam có hoàn cảnh khó khăn được vay vốn đi học (Tiềnphong Online, 2011). Tuy nhiên, ngay cả chính phủ Việt Nam cũng đã nhận thấy rằng việc triển khai chương trình tín dụng cho HSSV vẫn còn giới hạn và gặp rất nhiều trở ngại. Nói chung, chúng ta có thể thấy được bốn lý do như sau: (i) cơ chế nặng nề (quá nhiều bộ, cơ quan, đoàn thể, chính quyền địa phương, ngân hàng xã hội liên hệ đến chương trình), (ii) thủ tục hành chính rườm rà, tốn kém thời giờ cho tất cả mọi phía, (iii) quá nhiều bước trung gian không cần thiết, và (iv) nền tảng lý thuyết của chương trình không vững chắc. Để triển khai và đơn giản hóa chương trình tín dụng cho sinh viên, Việt Nam có thể rút kinh nghiệm của một số nước trong khu vực, đặc biệt của châu Úc.

Trong 20 năm vừa qua, khu vực đại học Úc đã thích ứng tốt với chính sách đại chúng hóa và thị trường hóa GDĐH của chính phỉ (xem Trần & Nguyễn, 2011). Một nhân tố cho thành công này là chương trình chính phủ cho sinh viên mượn tiền học phí, gọi tắt là HECS (Higher Education Contribution Scheme) hay HELP (Higher Education Loan Programme), được bắt đầu năm 1989.[115] So với chương tình tín dụng tại Việt Nam, HECS có hai khác biệt chính yếu: (i) chính phủ trả thẳng tiền sinh viên vay cho đại học, và (ii) sinh viên tốt nghiệp trả nợ qua hệ thống thuế khi thu nhập vượt quá một mức nào đó. HECS là sáng kiến của chính phủ Úc dựa trên đề xuất của Giáo sư Kinh tế Bruce Chapman tại Đại học Quốc gia Úc (ANU). Sau đó những chương trình tương tự đã được một số quốc gia trên thế giới áp dụng như New Zealand (1991), Nam Phi (1991), Anh (2006), Thái Lan (2007, nhưng đã bỏ) và các nước như Malaysia, Đức và Canada hiện cũng đang cứu xét sáng kiến này (xem Chapman & Tan, 2008).

Dựa trên mô hình HECS của chính phủ Úc, chúng tôi đề nghị cải tổ chính sách tín dụng cho sinh viên Việt Nam như sau:

(a) Các cơ quan điều hành: chính yếu là Bộ Giáo dục Đào tạo (GDĐT) và Bộ Tài chính (bao gồm Tổng cục Thuế). Các đại học công chỉ đóng vai trò phụ và hoàn toàn không dính líu đến ngân hàng.

(b) Đối tượng: tất cả các sinh viên ghi danh học đại học công lần đầu, không phân biệt gia cảnh (nếu đã có một bằng đại học rồi sẽ không được vay tiền học bằng khác).

(c) Phạm vi áp dụng: Cho vay học phí (không bao gồm chi phí sinh hoạt, v.v…).

(d) Pháp nhân cho vay: Chính phủ; Pháp nhân được vay: Sinh viên.

(e) Số tiền cho vay: Học phí do chính phủ ấn định.

(f) Lãi suất = Tỷ lệ lạm phát (tức là lãi suất thật = 0%).

(g) Thời gian được vay: Khi sinh viên được đại học cho ghi danh.

(h) Bắt đầu trả nợ: Khi thu nhập sinh viên vượt quá mức do nhà nước ấn định.

(i) Mức trả nợ: tùy theo mức thu nhập của sinh viên.

(j) Phương thức hoạt động: Sinh viên không vay nợ sẽ được giảm 10-15% học phí. Bộ GDĐT sẽ trực tiếp chuyển tổng số học phí trả trước và tiền sinh viên vay nợ đến các đại học mà sinh viên ghi danh. Mỗi sinh viên vay nợ sẽ có một số ký danh cá nhân (có thể dùng số giấy chứng minh nhân dân làm số ký danh). Sinh viên vay nợ nộp đơn xin xuất ngoại phải trả hết nợ và tiền lãi trước khi nhận được giấy phép xuất ngoại.

(k) Bộ GDĐT và các đại học cùng chịu trách nhiệm lưu trữ và cập nhật hồ sơ nợ của từng sinh viên vay vốn đi học. Bộ GDĐT sẽ gửi cho từng sinh viên thông báo tiền nợ và tiền lãi vào cuối năm. Sau khi tốt nghiệp, hồ sơ nợ của sinh viên do Bộ GDĐT và đại học lưu trữ sẽ được thống nhất, và chuyển cho Tổng cục Thuế.

(l) Tổng cục Thuế chịu trách nhiệm đòi nợ (khấu trừ vào thu nhập) khi thu nhập của sinh viên tốt nghiệp vượt quá mức do nhà nước ấn định.

(m) Bộ Nội vụ hay Công an chịu trách nhiệm buộc sinh viên trả nợ và tiền lãi cho Tổng cục Thuế trước khi cấp giấy phép xuất cảnh cho các sinh viên mang nợ.

Chương trình tín dụng mới có nhiều ưu điểm so với chương trình cũ: cơ chế nhẹ nhàng, phương thức điều hành minh bạch, thủ tục đơn giản, nhiều bước trung gian bị loại bỏ và mức trả nợ (tùy theo thu nhập) hợp lý. Ngoài ra, nếu học phí được ấn định đúng mức, chương trình tín dụng mới này sẽ phù hợp với chủ trương thị trường hóa GDĐH của nhà nước hiện nay.

Tuy nhiên, việc thực thi các cải tổ nói trên không dễ dàng trên thực tế vì nhiều lý do khác nhau. Thứ nhất, hiện nay gần như không có dữ liệu gì về giá trị của học phí tối ưu EF (xem Đồ thị 25.1) cho trường hợp Việt Nam. Trên nguyên tắc, học phí EF có thể suy ra được từ các khảo cứu nghiêm túc về số liệu ngân sách giảng dạy đại học. Do đó, bước đầu của cải tổ là Bộ GDĐT tiến hành một số nghiên cứu định lượng nhằm xác định mức học phí. Trên thực tế, học phí có thể chia thành hai hay ba loại (thấp, vừa và cao) tùy theo khả năng thu nhập tương lai của ngành học. Một vấn đề có thể xảy ra là học phí quá cao so với thu nhập tương lai của các sinh viên tốt nghiệp.

Thứ hai, khả năng hành chính của Việt Nam hiện nay vẫn còn hạn hẹp và có nhiều khe hở. Thành công trong việc điều hành chương trình tín dụng mới đòi hỏi ít nhất ba điều kiện: (i) giữ chính xác hồ sơ nợ của sinh viên; (ii) một cơ chế đòi nợ kiến hiệu với hệ thống giữ hồ sơ điện toán hóa và (iii) một cách xác định khả tín mức thu nhập thật của sinh viên sau khi tốt nghiệp. Với xu hướng điện toán hóa hiện nay, bộ GDĐT và các đại học công có thể thỏa mãn điều kiện (i). Tổng cục Thuế Việt Nam có thể thỏa mãn phần nào điều kiện (ii). Tuy nhiên, đòi hỏi iii) nằm ngoài khả năng của Tổng cục Thuế hiện nay, một phần vì thiếu nguồn lực và một phần vì ý niệm thu nhập tại Việt Nam chưa bao hàm một cách hoàn hảo. Tham nhũng và hối lộ cũng là vấn đề nhưng có thể giảm thiểu phần nào qua điện toán hóa và sự lưu trữ hồ sơ độc lập của ba cơ quan (Bộ GD ĐT, các đại học và Tổng cục Thuế).

Thứ ba, hậu quả tài chính của chương trình tín dụng mới có thể rất nặng nề. Vì chương trình mới áp dụng cho tất cả sinh viên ghi danh đại học công lần đầu, không tính gia cảnh, tổng số vốn của chính phủ bỏ ra hàng năm, nhất là trong những năm đầu tiên, có thể vượt quá mức chi của ngân sách quốc gia dành cho GDĐH. Tuy nhiên, chính phủ có thể giải quyết vấn đề này bằng cách chỉ định một số viện trợ quốc tế hay vay quốc tế với lãi suất thấp cho chương trình tín dụng mới trong những năm đầu tiên. Sau khi những sinh viên ban đầu tốt nghiệp, đi làm và trả nợ, áp lực lên ngân sách sẽ nhẹ dần. Trong bước đầu, chính phủ có thể thử nghiệm chương trình tín dụng mới với quy mô nhỏ hơn, tập trung vào các sinh viên từ thôn quê hay tỉnh lẻ lên thành phố học.

V. KẾT LUẬN

Cải tổ GDĐH tại Việt Nam là cần thiết và cấp bách. Tuy nhiên, nếu chỉ tập trung vào khía cạnh hiệu quả thôi thì rất thiếu sót và thiển cận vì: (i) sự đi đôi của hiệu quả và CBXH trong GDĐH, (ii) sự thất bại của thị trường tài chính trong việc cung cấp vốn cho đầu tư giáo dục, và (iii) chủ trương xã hội hóa GDĐH của chính phủ. Bài viết này dùng một mô hình cung cầu đơn giản để phân tích phân phối chi phí GDĐH giữa sinh viên và chính phủ. Dựa theo đó, bài viết đề xuất cải tổ toàn diện chương trình tín dụng đối với sinh viên đại học Việt Nam hiện nay. Chương trình mới có nhiều ưu điểm so với chương trình cũ: cơ chế nhẹ nhàng, phương thức điều hành minh bạch, thủ tục đơn giản và mức trả nợ (tùy theo thu nhập) hợp lý. Nếu học phí được ấn định đúng mức, chương trình tín dụng mới này phù hợp với chủ trương xã hội hóa GDĐH của chính phủ hiện nay. Các cải tổ kiểu này đã được thực thi thành công tại một số quốc gia (phần lớn là các nước đã phát triển) nhưng Việt Nam hiện nay chưa đủ khả năng hoàn toàn thực hiện tốt chương trình này. Bài viết đề nghị chính phủ thử nghiệm chính sách với quy mô nhỏ, tập trung ban đầu vào các đối tượng như sinh viên từ thôn quê hay tỉnh lên thành phố học đại học.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Beresford, M. (2003), “Tax reform and gender equity in Vietnam”, Symposium on Tax Reform in Transition Economies: Sharing the Experience, Atax, UNSW, Sydney, 18/08.

2. Chapman, B. & Tan, M. (2008), “The Australian university student financing system: The rationale for, and experience with, income contingent loans”, Journal of Educational Planning and Administration.

3. Nguyễn Văn Tuấn & Phạm Thị Ly (2011), “Scientific output and its relationship to knowledge economy”, Scientometrics, sắp in.

4. Schwab, K. (chủ biên) (2010), The Global Competitiveness Report 2010-2011, World Economic Forum, Sans-serif.

5. Tiềnphong Online (2011), “2 triệu HSSV được vay vốn đi học”, Khoa học/Giáo dục, 28/03, truy cập <http://www.tienphong.vn/Khoa-Giao/Giao-Duc/532139/Hon-2-trieu-HSSV-duoc-vay-von-di-hoc.html> 19/03/2011.

6. Trần Nam Bình (2001), “Cải tổ giáo dục và phát triển kinh tế tại Việt Nam”, trong Phạm Đỗ Chí và Trần Nam Bình (đồng chủ biên), Đánh Thức con Rồng ngủ quên: Kinh tế Việt Nam đi vào thế kỷ XXI, NXB T/P Hồ Chí Minh, VAPEC & Thời Báo Kinh Tế Saigon, T/P Hồ Chí Minh, trang 427–39.

7. Trần Nam Bình(2005), “Đổi mới giáo dục tại Việt Nam: Một vài nhận định từ quan điểm chính sách kinh tế”, Thời Đại Mới Số 6, Tháng 11, truy cập <http://www.tapchithoidai.org/ThoiDai6/200506_TNBinh.htm> 12/03/ 2011.

8. Trần Nam Bình & Nguyễn Đức Hiệp (2001), “Tinh thần Humboldt trong các đại học Australia”, trong Ngô Bảo Châu, Pierre Darriulat, Cao Huy Thuần, Hoàng Tụy, Nguyễn Xuân Xanh & Phạm Xuân Yêm (đồng chủ biên), Kỷ yếu Đại học Humboldt 200 Năm (1810-2010) Kinh nghiệm Thế giới & Việt Nam, NXB Tri Thức, Hà Nội, trang 371-396.

9. Vallely, T. & Wilkinson, B. (2008), “Vietnamese higher education: Crisis and response”, Memorandum Higher Education Task Force, Harvard Kennedy School, Cambridge, truy cập <http://www.hks.harvard.edu/innovations/asia/Documents/HigherEducationOverview112008.pdf> 19/03/2011.

10. Vũ Đình Hòe (1942), “Một nền giáo dục bị lung lay: Giáo-dục vì học-thuật và khoa trau dồi trí thức”, Thanh-Nghị Số 6: 3–4.

11. Vũ Quang Việt & Trần Nam Bình(2006), “Vì sao học sinh tiểu học giảm?”, Lao Động số 74, Ngày 16/3, truy cập <http://www1.laodong.com.vn/pls/bld/display\$.htnoidung(39,151666)> 19/03/2011.

26

BẢO HIỂM Y TẾ CỘNG ĐỒNG

TS. Nguyễn Văn Tuấn

Viện Đại học New South Wales (Australia)

Giới quan sát quốc tế nhận xét không sai rằng so với các nước có nền kinh tế tương đương và cùng thu nhập, Việt Nam đã đạt được những thành quả y tế đáng kể. Tuy nhiên, hệ thống y tế nước ta còn tồn tại rất nhiều vấn đề cần phải giải quyết. Một trong những vấn đề đó là bảo hiểm y tế cho người dân. Bài viết này đề nghị một giải pháp bảo hiểm y tế cộng đồng.

Tính từ thời điểm Đổi mớicho đến nay, nước ta đã đạt được nhiều thành tựu y tế đáng kể. Tỷ lệ tử vong ở trẻ em và trẻ sơ sinh thấp hơn cả những nước trong vùng. Tuổi thọ trung bình hiện nay tương đương hay cao hơn các nước trong vùng, và tiếp tục gia tăng. Nhưng như là một hệ quả của phát triển kinh tế, khoảng cách giữa giàu và nghèo càng ngày càng gia tăng, nhất là trong lĩnh vực sức khỏe. Năm 1996, 34 triệu người không có khả năng mua bảo hiểm y tế hay thanh toán viện phí [1]. Tỷ lệ tử vong ở trẻ em thuộc gia đình nghèo vào năm 1992 là 3,44% (tính trên số trẻ em mới sinh), và đến năm 1997, con số này vẫn không giảm (3,36%); tuy nhiên, trong cùng thời gian, tỷ lệ tử vong ở trẻ em thuộc gia đình được xem là “không nghèo” giảm từ 3,94% xuống còn 2,45% [2]. Năm 1992, trong số 20% người nghèo nhất, 35% được xem là thiếu dinh dưỡng và 73% trẻ em nằm trong nhóm “thiếu cân”; đến năm 1997, cũng trong số 20% người nghèo nhất, tỷ lệ suy dinh dưỡng thậm chí tăng lên đến 40%, và tỷ lệ trẻ em thiếu cân giảm còn 69% [3]. Nói tóm lại, tính trung bình thì tình hình y tế nước ta có cải tiến tốt, song khoảng cách giữa người giàu và nghèo dẫn đến tình trạng thiếu công bằng trong chăm sóc sức khỏe cho người dân là một vấn đề nghiêm trọng.

Một xu hướng chung trên thế giới ngày nay là các nước giàu có chi tiêu cho y tế nhiều hơn các nước nghèo, dù sức khỏe của họ nói chung tốt hơn so với các nước nghèo. Ở nước ta hiện nay, tổng số chi tiêu cho y tế chiếm khoảng 5,1% tổng số GDP [4]. Tỷ lệ này còn khá khiêm tốn, nếu so với 5,5% ở Trung Quốc, 6% ở Hàn quốc, 8% ở Nhật, và 9,2% ở Australia. Thật ra, đó chỉ là con số trung bình, vì theo một nghiên cứu chuyên sâu cho thấy ở các hộ nghèo nông thôn, chi tiêu cho y tế chiếm khoảng 13% tổng thu nhập, so với các hộ “không nghèo” chi phí này chỉ chiếm 3-5% ngân sách gia đình [5].

Theo một nghiên cứu ở các nước đang phát triển, kể cả Việt Nam, khoảng 1/3 bệnh nhân đáng lẽ phải được điều trị ở bệnh viện nhưng không có khả năng tài chính để nhập viện. Người viết bài này đã từng có nhiều kinh nghiệm thực tế và chứng kiến nhiều bệnh nhân phải… trốn bệnh viện (dù trong tình trạng bệnh), vì không có tiền để thanh toán viện phí.

Phần lớn những người không có bảo hiểm y tế phải dựa vào hệ thống “mua - trả” (tức mua dịch vụ y tế và trả tiền tại chỗ cho từng trường hợp). Bệnh nhân đến khám bác sĩ và trả tiền thuốc và dịch vụ khám bệnh. Theo một ước tính, hệ thống “mua - trả” này chiếm đến 8% ngân sách gia đình của người dân hiện nay. Hệ thống này còn là nguồn thu nhập chính của bác sĩ và những người cung cấp dịch vụ y tế công cộng.

Thật ra, chi phí cho dịch vụ y tế không cao bằng chi phí cho thuốc men. Thật vậy, tính trung bình, khoảng 70% ngân sách y tế gia đình chi tiêu cho thuốc men. Có thể nói rằng các cơ sở và nhân viên bán thuốc tư là những nhà cung cấp dịch vụ cứu viện, chứ không phải nhà cung cấp dịch vụ sức khỏe. Nhưng thực tế ở nước ta cho thấy đây lại là những nhà cung cấp sức khỏe, bởi vì bệnh nhân nghèo không có khả năng trả những dịch vụ y tế đắt tiền. Ở các nước đã phát triển, Nhà nước kiểm soát chặt chẽ hệ thống cung cấp thuốc cho bệnh nhân, nhưng ở nước ta, hệ thống kiểm soát các cơ sở bán thuốc còn quá lỏng lẻo. Điều này dẫn đến lạm phát giá thuốc đến nỗi nhiều bệnh nhân chỉ chờ chết vì không có khả năng mua thuốc.

GIẢI PHÁP NÀO?

Năm 1993, chính sách bảo hiểm y tế ra đời. Theo đó tất cả các công nhân viên chức nhà nước bắt buộc phải đóng bảo hiểm y tế. Tuy nhiên, trong dân số nói chung, số người tự nguyện mua bảo hiểm còn khá thấp. Sau một năm chính sách bảo hiểm y tế ra đời, chỉ 1% dân số mua bảo hiểm; đến năm 1997, con số này là 5,5%; và con số dự kiến hiện nay là trên dưới 13%. Nói cách khác, có ít nhất là 85% dân số không có bảo hiểm y tế [6]. Điều này không ngạc nhiên, vì thu nhập của phần lớn nông dân vẫn còn thấp (trung bình mỗi ngày khoảng 25.000 đồng đến 40.000 đồng), do đó đối với họ, bảo hiểm y tế vẫn là một nhu cầu xa xỉ [7].

Tăng đầu tư của Nhà nước để nâng cao cơ sở vật chất y tế. Trong khi số người cao tuổi ở nước ta tăng dần hàng năm, nhưng cơ sở vật chất cho y tế thì không tăng. Hiện nay, số người trên 60 tuổi chiếm khoảng 6,7% tổng dân số, và con số này dự kiến sẽ tăng nhanh trong vòng 10 năm tới vì tuổi thọ trung bình sẽ tăng từ 71 tuổi lên khoảng 75 tuổi. Hệ thống y tế phải phát triển theo nhu cầu gia tăng dân số, nhưng rất tiếc là trong vòng một thập niên qua, số bệnh viện ở nước ta không tăng. Chẳng hạn như năm 1997, cả nước có 13.269 cơ sở y tế, nhưng đến năm 2005, con số này giảm xuống còn 13.243 [8].

Vẫn theo số liệu của Bộ Y tế, tổng số giường bệnh trong năm 1997 là khoảng 198 nghìn, nhưng đến năm 2005, con số này giảm xuống còn 197 nghìn. Vì gia tăng dân số, cho nên số giường bệnh tính trên 10.000 dân số giảm từ 26,6 năm 1997 xuống còn 23,7 năm 2005 [8]. Do đó, không ngạc nhiên khi thấy tất cả các bệnh viện đều quá tải. Nhiều bệnh viện, hai, thậm chí bệnh nhân phải nằm cùng một giường! Tình trạng này, đối với các nước tiên tiến, là một khủng hoảng y tế, nhưng ở nước ta, thì tình trạng này vẫn kéo dài hết năm này sang năm khác, có khi còn trầm trọng hơn [9].

Kinh nghiệm ở Australia cho thấy hệ thống bảo hiểm y tế tư nhân chỉ bổ sung, chứ không thể thay thế hệ thống chăm sóc sức khỏe của Nhà nước. Nói cách khác, không còn con đường nào khác: Nhà nước phải tăng ngân sách y tế. Hiện nay, đầu tư của Nhà nước cho y tế còn quá khiêm tốn. Thật vậy, trong tổng số chi tiêu cho y tế của cả nước, Nhà nước chỉ đóng góp khoảng 28%, phần còn lại (72%) là từ dân hay tư nhân [4]. Ngoài ra, chi tiêu của Nhà nước cho y tế chỉ chiếm 6,1% tổng số chi tiêu của Nhà nước. Tỷ lệ này còn khiêm tốn so với các nước láng giềng như Campuchia (16%), Lào (khoảng 7%), Malaysia (6,5%), Trung Quốc (10%), và Nhật (16,4%). Trong tương lai, có lẽ Nhà nước phải dành ít nhất là 10% GDP cho y tế.

Bảo hiểm y tế cộng đồng (BHYTCĐ). Như đề cập trên, trong khi người nghèo phải chi đến 13% ngân sách gia đình cho y tế, nhưng hơn 80% hộ nghèo không có bảo hiểm y tế, và vấn đề đặt ra nhiều thách thức cho việc chăm sóc sức khỏe người nghèo. Một giải pháp đã được thực hiện thành công ở Trung Quốc [10] và một số nước có nền kinh tế phát triển tương đương như nước ta là bảo hiểm y tế cộng đồng. Mục tiêu của chương trình BHYTCĐ là phổ quát hóa bảo hiểm y tế ở bình diện toàn quốc, bằng cách huy động và sử dụng ngân quỹ từ địa phương và ngoài địa phương, kể cả ngoài hệ thống y tế, dựa vào nguyên tắc tự nguyện. Triết lí của chương trình này là “lá lành đùm lá rách” (tương trợ xã hội): người giàu hỗ trợ người nghèo, người có việc làm hỗ trợ người không có việc làm, và người khỏe mạnh hỗ trợ người có bệnh.

Tùy theo quốc gia, chương trình BHYTCĐ dựa vào sự tự nguyện của dân trong các làng xã ở nông thôn, và nguyên tắc hoạt động cũng giống như Quỹ tín dụng hiện khá thành công ở nông thôn. Chương trình BHYTCĐ có thể được quản lí bởi chính quyền địa phương, công ty tư nhân (không lấy lời), Sở Y tế tỉnh hay Sở thương binh xã hội. Một hội đồng quản trị được bầu ra để quản lí quỹ BHYTCĐ, và công khai tất cả chi thu.

Theo chương trình BHYTCĐ, mỗi làng xã cần vận động khoảng 60% các hộ đóng góp vào quỹ y tế như là một hình thức đầu tư cho sức khỏe. Quỹ có thể hình thành từ hai nguồn: trích khoảng 1,5-2% thu nhập, và Nhà nước đóng góp khoảng 0,2-0,5% GDP. (Ở các nước Phi châu, ngay cả niên liễm 5-10% ngân sách gia đình được xem là quá đắt và rất ít người tham gia). Ở Thái Lan, sau 12 năm triển khai chương trình, hiện nay tỷ lệ dân số tham gia vào chương BHYTCĐ chỉ 35%, nhưng quỹ có thể cung cấp bảo hiểm cho 100% dân số [11]. Quỹ BHYTCĐ chi cho các dịch vụ như khám thai, tiêm vắc-xin cho trẻ em dưới 8 tuổi, dịch vụ cứu thương, và chi phí một số ngày nằm bệnh viện mỗi năm cho hội viên. Qua thực tế triển khai tại các nước đang phát triển ở châu Phi và châu Á, quỹ BHYTCĐ chẳng những tiết kiệm ngân sách gia đình mà còn cung cấp một “lá chắn” hữu hiệu cho các hộ nghèo khi có vấn đề bệnh tật [12].

Thật ra, chương trình BHYTCĐ cũng từng được giới thiệu ở Việt Nam, nhưng việc triển khai chương trình vẫn còn gặp nhiều khó khăn. Do đó, cần phải nghiên cứu thêm về tính khả thi và lợi ích của chương trình đối với các hộ nghèo và nông dân. Kinh nghiệm triển khai chương trình BHYTCĐ ở các nước đang phát triển cho thấy, một số yếu tố có ảnh hưởng đến quyết định tham gia vào chương trình: tiền niên liễm và uy tín của chính quyền địa phương trong việc quản lý chương trình.

Ngày nay, ở nước ta càng ngày càng có ít người chết vì những bệnh truyền nhiễm, nhưng phần đông chết vì những bệnh liên quan đến ăn uống và thừa thải thực phẩm, và việc điều trị thường vượt quá khả năng tài chính của bệnh nhân. Những bệnh thường hay gặp nhất ở nông thôn ngày nay là: cao huyết áp, tiểu đường, khớp xương, tim mạch và tai biến mạch máu não. Chi phí cho điều trị, phần lớn là viện phí và thuốc, cho những bệnh này đã và đang làm cho nhiều gia đình điêu đứng.

Trong thời hòa bình, giáo dục và y tế là hai vấn đề xã hội được quan tâm nhiều nhất. Tại các nước Tây phương, mỗi lần tranh cử là mỗi lần hai vấn đề này được đem ra phân tích và bàn thảo nhiều nhất. Ở nước ta, trong thời gian qua, vấn đề giáo dục đã được “mổ xẻ” nhiều, nhưng vấn đề y tế tuy nhức nhối hơn và nghiêm trọng hơn thì lại chưa nhận được quan tâm đúng mức của quần chúng và chính quyền điạ phương. Trong khi các bệnh viện tỉnh và huyện xuống cấp nghiêm trọng thì chính quyền lại tập trung vào việc xây dựng các trụ sở ủy ban và đảng ủy. Thay vì tập trung đầu tư vào các cơ quan hành chính, tôi đề nghị một mặt Nhà nước cần phải đầu tư nhiều hơn nữa cho y tế, mặt khác, nông thôn Việt Nam cần có một quỹ bảo hiểm như BHYTCĐ để đảm bảo mọi người dân hưởng các dịch vụ y tế và nâng cao chất lượng cuộc sống cho mọi người dân.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Đỗ Nguyên Phương. Health care in Vietnam in Doi Moi process. Ha Noi, Health Publishing House.

2. Nguyen Minh Thang và B. Popkin. Income and health dynamics in Vietnam: poverty reduction, increased health inequality. Population-E 2003; 58(3):253-264.

3. Tài liệu từ cuộc điều tra về mức sống của World Bank 1992 và 1997. Năm 1992, số hộ điều tra là 4.800 trong 240 phường xã với 23.839 cá nhân; năm 1997, số liệu được tính từ 6.002 hộ (trong số này có 4.305 là những hộ được điều tra từ 1992) với tổng số mẫu 28.509.

4. Số liệu trích từ bài báo “Vietnam’s health care system” A macroeconomic perspective” của Susan J. Adams, đại diện International Monetary Fund tại Hà Nội. Số liệu này có nguồn từ Tổ chức y tế thế giới: www3.who.int/whois/country.

5. Segall M, et al. Economic transition should come with a health warning: the case of Vietnam. J Epidemiol Community Health 2002; 56:497-505.

6. Tài liệu nghiên cứu “Paying for health care in Vietnam: extending voluntary health insurance coverage” của Matthew Jowett và Robin Thompson, Đại học York (Anh), tháng 3/1999.

7. Có thể lấy một trường hợp tiêu biểu để hiểu thêm vấn đề. Một bệnh nhân tiểu đường, mỗi lần đi khám bác sĩ đều có một toa thuốc trị giá 600.000 đồng có thể dùng trong vòng 1 tháng. Đó là chưa kể các dịch vụ thử nghiệm khác, cũng tốn khoảng 100.000 đồng một lần, có khi lên đến cả triệu đồng. Một người nông dân làm trung bình một ngày chỉ 25.000-40.000 đồng thì rất khó trang trải toa thuốc này. Trên thực tế, đã có nhiều trường hợp bệnh nhân ở nông thôn hoặc là chờ chết, hoặc tự tử vì không có tiền điều trị bệnh.

8. “Cơ sở y tế” ở đây bao gồm bệnh viện, phòng khám đa khoa, trạm y tế phường xã, v.v… Số liệu này được trích từ báo cáo của Bộ Y tế và Tổng cục Thống kê. Web: www.gso.gov.vn.

9. Phát biểu trước Quốc hội năm 2006, Bộ trưởng Trần Thị Trung Chiến nói: “Có những bệnh viện không mổ được một ca ruột thừa… Tôi đã thiết tha nhiều lần đề nghị đầu tư cho ngành y tế. Phải có kinh phí, nếu không Quốc hội hỏi tôi, chất vấn thế này, tôi không làm sao giải thích được.”

10. Wang H, et al. Community-based health insurance in poor rural China: the distribution of net benefits. Health Policy and Planning 2005; 20(6):366-374.

11. Hsiao W. Design and implementation of social health insurance. Monograph on Social Health Insurance for Developing Nations của World Bank và Harvard University.

12. Ekman B. Community-based health insurance in low-income countries: a systematic review of the evidence. Health Policy and Planning 2004; 19(5):249-270.

27

CẢI CÁCH TÀI CHÍNH AN SINH XÃ HỘI[116]

TS. Đỗ Ngọc Huỳnh, Chuyên gia kinh tế

I. GIỚI THIỆU CHUNG

Trải qua hơn hai thập kỷ thực hiện chính sách Đổi mới của Đảng và Nhà nước, hệ thống an sinh xã hội (ASXH) ở Việt Nam đã ngày càng phát triển và từng bước hoàn thiện cùng với sự hình thành, phát triển của các chế độ bảo hiểm xã hội (BHXH), bảo hiểm y tế (BHYT), bảo hiểm thất nghiệp (BHTN) bảo trợ xã hội và các loại hình ASXH khác. Phạm vi đối tượng tham gia và thụ hưởng ngày càng được mở rộng đến hầu hết các tầng lớp dân cư và các đối tượng chính sách trong xã hội; chất lượng dịch vụ ngày càng được cải thiện; qua đó góp phần thực hiện tốt các chủ trương, đường lối chính sách phát triển bảo đảm công bằng xã hội của Đảng và Nhà nước. Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, hệ thống ASXH ở nước ta vẫn còn những tồn tại, hạn chế và đối diện với nhiều nguy cơ, thách thức, trong đó đặc biệt là vấn đề đảm bảo ASXH cho các tầng lớp dân nghèo, các đối tượng chính sách xã hội cũng như vấn đề đảm bảo tính an toàn, bền vững về tài chính đối với các quỹ BHXH và BHYT trong điều kiện xuất phát điểm kinh tế - xã hội còn thấp trước yêu cầu và tác động, ảnh hưởng của hội nhập quốc tế.

Trong bối cảnh nguồn lực tài chính quốc gia còn khó khăn, hạn chế, cùng với việc cải cách các cơ chế, chính sách về ASXH, vấn đề đảm bảo nguồn lực tài chính lâu dài, bền vững và cơ chế quản lý tài chính phù hợp cho các hoạt động ASXH đã và đang trở thành một trong những nhiệm vụ trọng tâm cấp bách đối với nền kinh tế trong những năm tới. Theo kinh nghiệm của các nước trên thế giới, nhu cầu nguồn lực cho hệ thống ASXH sẽ ngày càng tăng cao cùng với quá trình phát triển kinh tế xã hội, đặc biệt là sự gia tăng của tiền lương, thu nhập và mức sống. Chính phủ các quốc gia trên thế giới hiện nay, kể cả các nước đã phát triển và các nước đang phát triển, đều đã và đang đối mặt với vấn đề bất ổn định và kém bền vững của các hệ thống ASXH đang được ngày càng mở rộng, phát triển, đặc biệt là về nguồn lực tài chính phục vụ các chương trình, mục tiêu ASXH.

Bài viết này nhằm mục tiêu khái quát thực trạng hệ thống ASXH ở Việt Nam, phân tích, đánh giá những hạn chế, tồn tại và vấn đề chính sách tài chính chủ yếu; đồng thời, trên cơ sở xem xét bài học kinh nghiệm cải cách ASXH của các nước, đề xuất quan điểm định hướng, mục tiêu, yêu cầu, giải pháp và lộ trình cải cách tài chính ASXH hướng tới mục tiêu phát triển bền vững ở Việt Nam trong thời gian tới; trong đó trọng tâm phân tích sẽ tập trung vào khía cạnh nguồn tài trợ và tính ổn định, bền vững về tài chính ASXH, đặc biệt là đối với các loại hình BHXH.

II. KHÁI QUÁT THỰC TRẠNG HỆ THỐNG ASXH

Có nhiều khái niệm khác nhau về ASXH, kể cả giữa các tổ chức quốc tế như Ngân hàng Thế giới (WB), Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB) và Tổ chức Lao động quốc tế (ILO). Thông thường, ASXH được hiểu là việc đảm bảo đời sống cho các tầng lớp dân cư trong xã hội đạt được những tiêu chuẩn nhất định để đảm bảo ổn định kinh tế - xã hội. Trên thực tế nghiên cứu, hoạch định chính sách và triển khai thực hiện, ASXH có thể được hiểu theo nghĩa rộng, bao gồm toàn bộ các hoạt động đảm bảo đời sống nhân dân.[117] ASXH có vai trò quan trọng đối với phát triển kinh tế - xã hội, không chỉ giới hạn trong việc tái phân bổ thu nhập và trợ cấp để đảm bảo nhu cầu cơ bản cho các tầng lớp dân cư mà còn được thể hiện linh hoạt dưới các hình thức bảo trợ xã hội hoặc phòng tránh rủi ro, khắc phục hậu quả đối với các thành viên trong xã hội. ASXH thực hiện các chức năng cơ bản là phòng ngừa rủi ro, giảm thiểu rủi ro, khắc phục rủi ro và bảo đảm an toàn cuộc sống cho mọi thành viên trong xã hội. Do đó, mục tiêu cơ bản của ASXH có thể khái quát bao gồm đảm bảo an ninh thu nhập, giảm nghèo, giảm bất bình đẳng, bảo vệ các đối tượng yếu thế và đảm bảo sự ổn định, gắn kết xã hội.

Hệ thống ASXH thường gồm các cấu phần chủ yếu là nhóm BHXH (bao gồm các hình thức BHXH và BHYT), bảo trợ xã hội, ưu đãi xã hội, và các dịch vụ xã hội khác; trong đó, nhóm BHXH đóng vai trò trọng tâm. Theo ILO, hệ thống ASXH nên bao gồm chính sách hỗ trợ xã hội bảo đảm thu nhập tối thiểu cho người nghèo, hoàn cảnh sống khó khăn, chính sách bảo hiểm xã hội đóng góp bắt buộc cho ốm đau, thương tật, thất nghiệp, hưu trí và chính sách bảo hiểm tư nhân tự nguyện đáp ứng yêu cầu của những người có thu nhập cao. Ở Việt Nam, Luật Bảo hiểm xã hội được thông qua ngày 29/6/2006, có hiệu lực thi hành từ 01/01/2007, quy định các chế độ BHXH bắt buộc, BHXH tự nguyện và bảo hiểm thất nghiệp (BHTN).[118] Về BHYT, chính sách BHYT được coi là chế độ khám chữa bệnh của chính sách BHXH, nhưng do lịch sử hình thành phát triển khác biệt và thói quen nên được gọi là chính sách BHYT. Trước năm 1992, mọi chi phí khám chữa bệnh được ngân sách nhà nước tài trợ. Kể từ năm 1992, chế độ BHYT được triển khai và Luật Bảo hiểm y tế được ban hành năm 2008 đã đánh dấu một bước cải cách quan trọng, góp phần từng bước phát huy vai trò của bảo hiểm trong khám chữa bệnh, chăm sóc sức khoẻ nhân dân.

2.1. Một số kết quả đạt được

- Hệ thống chính sách ASXH đã được hình thành và phát triển với các chính sách BHXH và BHYT là nòng cốt trên cơ sở nguyên tắc ba bên cùng tham gia (người lao động, người sử dụng lao động và Nhà nước) để giảm bớt gánh nặng cho ngân sách nhà nước. Đây là quá trình cải cách phù hợp với mô hình phân phối của nền kinh tế thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa có sự điều tiết của Nhà nước với quan hệ mức đóng và mức hưởng đã tuân thủ các nguyên tắc của hoạt động BHXH theo từng chế độ riêng biệt.

- Phạm vi đối tượng tham gia các hình thức BHXH và BHYT ngày càng được mở rộng, bảo đảm công bằng, bình đẳng giữa những người lao động làm việc trong các thành phần kinh tế, khuyến khích người lao động tự giác thực hiện nghĩa vụ và quyền lợi BHXH và BHYT; tạo được sự an tâm, lòng tin và sự công bằng cho mọi người lao động trong xã hội. Trong vòng 10 năm từ 1995-2005, tổng số người tham gia BHXH tăng từ 2,85 triệu người lên 6,2 triệu người và tiếp tục tăng mạnh trong thời gian gần đây: 6,7 triệu người năm 2006; 8,1 triệu người năm 2007 và 8,7 triệu người năm 2008 (bằng gần 25% lực lượng lao động cả nước). Năm 2010, đã có trên 9,3 triệu người tham gia BHXH bắt buộc, trên 61 nghìn người tham gia BHXH tự nguyện và trên 7 triệu người tham gia BHTN (xem Dương Minh Đức, 2011). Về BHYT, số đối tượng tham gia tăng mạnh từ 3,7 triệu năm 1993 lên 23,7 triệu người năm 2005. Đến cuối năm 2008, đã có khoảng 39,2 triệu người tham gia BHYT; trong đó 28,6 triệu người tham gia BHYT bắt buộc; 10,6 triệu người tham gia BHYT tự nguyện.[119]

- Đã thực hiện chi trả, trợ cấp theo các chế độ BHXH như ốm đau, thai sản, hưu trí, tuất và mất sức lao động trực tiếp cho hàng triệu người lao động, đảm bảo đúng đối tượng, chế độ, kịp thời và trực tiếp đến người thụ hưởng; đến nay hầu như không còn tình trạng nợ đọng lương hưu và các chế độ BHXH khác. Về chế độ bảo trợ xã hội, cùng với chính sách phát triển công bằng xã hội của Đảng và Nhà nước, đối tượng hưởng bảo trợ xã hội được mở rộng và tăng nhanh, đảm bảo đáp ứng kịp thời yêu cầu thực tế phát sinh, qua đó góp phần đảm bảo ổn định kinh tế - xã hội. Trong giai đoạn 1996-2005, có trên 8 triệu người thuộc diện được hưởng chế độ ưu đãi, trong đó đối tượng hưởng trợ cấp ưu đãi hàng tháng khoảng 1,5 triệu người. Mức trợ cấp cũng được điều chỉnh phù hợp với tăng trưởng kinh tế, đảm bảo nâng dần mức sống cho các đối tượng thụ hưởng.

- Hệ thống BHXH Việt Nam được quản lý tập trung thống nhất từ Trung ương đến địa phương, được chuyên môn hoá để thực hiện các chính sách, chế độ BHXH qua việc tách hoạt động của sự nghiệp quản lý quỹ BHXH ra khỏi chức năng quản lý Nhà nước. BHXH Việt Nam đã thực hiện cải cách hành chính, tổ chức thực hiện tốt chức năng quản lý thu - chi BHXH, cải tiến quy trình thủ tục xét duyệt hồ sơ hưởng BHXH trong cả nước, đảm bảo tính thống nhất, kịp thời, công bằng và hiệu quả. Cơ chế quản lý tài chính thống nhất đối với các loại hình BHXH đã hình thành, tạo căn cứ pháp lý và điều kiện thuận lợi cho các hoạt động ASXH ngày càng phát triển trên phạm vi rộng và quy mô lớn trên toàn quốc. Quy mô và tiềm lực tài chính của các quỹ ngày càng tăng với tổng số dư các quỹ ASXH lên đến hàng trăm nghìn tỷ đồng, tạo cơ sở cho việc phát triển quỹ và là nguồn vốn đầu tư lớn cho nền kinh tế. Theo số liệu ước tính đến cuối 2010, các quỹ BHXH kết dư trên 135 ngàn tỷ đồng, trong đó Quỹ BHXH bắt buộc kết dư trên 127 ngàn tỷ đồng.[120]

2.2. Một số tồn tại, hạn chế

- Hệ thống ASXH phát triển chưa đầy đủ, toàn diện, thiếu sự liên kết và hỗ trợ nhau giữa các chính sách ASXH. Một số chính sách ASXH còn tồn tại bất hợp lý; chưa có các chính sách ASXH đặc thù và phù hợp với dân cư nông thôn và các vùng dân tộc, miền núi có điều kiện sống khó khăn..

- Diện bao phủ mặc dù tăng nhanh nhưng vẫn còn chưa cao, tập trung vào các thành phố lớn và các tỉnh đồng bằng nơi có hoàn cảnh sống thuận lợi, chưa mở rộng tới những đối tượng nông thôn, miền núi vùng khó khăn; mạng lưới chủ yếu mới bao phủ khu vực kinh tế chính thức.

- Hệ thống hành chính, sự nghiệp cung cấp dịch vụ ASXH chưa theo kịp yêu cầu phát triển thực tế, còn hạn chế trong năng lực tổ chức và quản lý đối với các loại hình ASXH. Chất lượng cung cấp các dịch vụ ASXH, đặc biệt là dịch vụ y tế, còn hạn chế và chưa đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội và sự gia tăng trong mức sống dân cư.

- Khả năng cân đối giữa nguồn và sử dụng của hệ thống ASXH, kể cả các quỹ BHXH, BHYT và các chế độ bảo trợ xã hội còn hạn chế và gặp thách thức lớn cả trước mắt và trong trung và dài hạn. Theo đánh giá sơ bộ, các quỹ BHXH, BHYT ở trong tình trạng báo động trong tương lai gần, đặc biệt là đối với quỹ BHYT. Nguồn lực bảo đảm cho ASXH của Nhà nước khó đáp ứng được yêu cầu tài trợ ngày càng tăng của các chính sách ASXH, trong khi đó nguồn đóng góp từ cộng đồng còn hạn chế, nhất là đối với người nghèo, nông thôn và vùng có điều kiện khó khăn. Thực tế ở các nước đang phát triển cho thấy tài trợ của Nhà nước cho ASXH là cần thiết, đặc biệt trong giai đoạn đầu của quá trình phát triển khi mức thu nhập bình quân đầu người thấp, các nguồn thu của các quỹ ASXH có giới hạn trong khi nhu cầu chi của quỹ thường rất lớn và gắn liền với các mục tiêu chính sách xã hội.[121]

2.3. Một số vấn đề chính sách trọng tâm về tài chính đối với ASXH ở nước ta hiện nay cụ thể như sau

Thứ nhất, thâm hụt quỹ và yêu cầu cân đối các quỹ BHXH, BHYT và tăng chi bảo trợ xã hội đã và đang trở thành một trong những vấn đề trọng tâm của hệ thống tài chính nói riêng và toàn bộ nền kinh tế nói chung.Với chính sách không ngừng mở rộng độ bao phủ của ASXH trong bối cảnh kinh tế xã hội phát triển thấp, mức độ đóng góp còn hạn chế, một số quỹ ASXH đã nằm trong tình trạng thâm hụt và đòi hỏi trợ cấp lớn từ ngân sách nhà nước. Thời gian gần đây, dưới tác động của khủng hoảng tài chính và suy thoái kinh tế toàn cầu, mức chi và tỷ trọng chi ngân sách cho ASXH không ngừng tăng, tiệm cận mức 20% tổng chi thường xuyên của ngân sách (gần 4%GDP, xem Biểu đồ 28.1). Bên cạnh đó, ngân sách nhà nước còn chịu sức ép lớn từ việc tăng chi thực hiện các chương trình mục tiêu quốc gia, phòng chống, khắc phục hậu quả lũ lụt, thiên tai,... Các khoản chi này là cần thiết để bảo đảm ASXH và đời sống cho nhân dân, nhất là những người nghèo, đối tượng gặp khó khăn và chịu tác động mạnh của khủng hoảng. Tuy nhiên, các khoản chi ASXH thường mang tính liên tục, kế thừa nên có khả năng sẽ tiếp tục gây khó khăn trong bố trí ngân sách cả trước mắt và trong tương lai trung và dài hạn, đặc biệt khi các nguồn thu ngân sách khá lớn hiện nay như thu từ dầu thô và cấp quyền sử dụng đất (thu từ tài sản nhà nước) có xu hướng giảm và không mang tính ổn định, lâu dài. Trong điều kiện nguồn lực ngân sách còn hạn hẹp, yêu cầu tài trợ ASXH tăng mạnh có nguy cơ gây mất cân đối tài chính quốc gia và những ảnh hưởng tiêu cực trong trung và dài hạn.

Biểu đồ 27.1: Tỷ trọng chi lương hưu và bảo đảm xã hội so với chi ngân sách nhà nước và GDP (%)

Nguồn: số liệu công bố trên các trang web của Bộ Tài chính, Tổng cục Thống kê

Về tình hình tài chính, quỹ BHXH có số dư khá lớn do số người đóng góp hiện nay lớn hơn nhiều so với số người đang hưởng lợi nhờ có cơ cấu dân số vàng; tuy nhiên tiềm ẩn nguy cơ mất cân đối trong tương lai do các yếu tố già hoá dân số, cải cách tiền lương và điều chỉnh lương tối thiểu cùng với điều chỉnh chế độ lương hưu và trợ cấp BHXH, quy định mức đóng thấp, mức hưởng cao cũng như các chính sách xã hội khác như chính sách việc làm, nghỉ hưu. Theo một số dự báo, tình trạng bội thu BHXH được đảm bảo đến khoảng năm 2020, sau đó sẽ giảm dần và đến khoảng năm 2025-2030 thì Quỹ BHXH sẽ phải đối mặt với nguy cơ mất cân đối nếu không có điều chỉnh chính sách kịp thời.[122]Quỹ BHYT hiện đang thâm hụt khá lớn do mức đóng góp khá thấp và chi phí chăm sóc sức khoẻ, khám chữa bệnh ngày càng tăng. Về BHTN, do tính chất đặc thù, tổ chức triển khai cần phải bảo đảm khả năng điều phối giữa các hệ thống quản lý BHXH (thu phí và chi trả trợ cấp) và hệ thống quản lý việc làm (theo dõi, quản lý cũng như hỗ trợ người lao động). Các doanh nghiệp và người lao động hiện mới bước đầu tham gia và rất dễ xảy ra tình trạng lợi dụng trái quy định nên nếu không có cơ chế tài chính phù hợp, quỹ BHTN có thể sẽ rơi vào trạng thái bội chi và tạo sức ép đối với ngân sách. Về bảo trợ xã hội, trong thời gian vừa qua, nhu cầu chi ngân sách cho các đối tượng thuộc chính sách bảo trợ xã hội ngày càng tăng do sửa đổi, bổ sung đối tượng hưởng bảo trợ xã hội, điều chỉnh mức trợ cấp cho các đối tượng và hệ thống hoá các chính sách bảo trợ xã hội. Với tổng nhu cầu rất lớn, việc tăng cường thực hiện chính sách bảo trợ xã hội ngày càng gây sức ép đối với ngân sách nhà nước, đặc biệt trong bối cảnh kinh tế xã hội khó khăn hiện nay.

Thứ hai, yêu cầu bảo đảm ASXH cho người nghèo, nông dân và khu vực kinh tế phi chính thức rất lớn và cấp bách. Mặc dù tình trạng nghèo ở Việt Nam đã được cải thiện đáng kể trong giai đoạn vừa qua (năm 2010 tỷ lệ hộ nghèo còn khoảng 10% theo chuẩn nghèo cũ và tăng khoảng gấp rưỡi theo chuẩn nghèo mới), nhưng tỷ lệ hộ nghèo ở khu vực nông thôn, vùng khó khăn vẫn còn cao. Số người nghèo sống ở khu vực nông thôn chiếm khoảng 90% số người nghèo của cả nước. Khoảng cách phát triển, đặc biệt là thu nhập giữa người giàu - người nghèo, nông thôn - thành thị ngày càng tăng. Mặc dù tỷ lệ tiết kiệm bình quân chung tăng đều và đạt khoảng 30% trong thời gian gần đây nhưng tỷ lệ tiết kiệm theo cách tính đơn giản của nhóm dân số nghèo nhất là âm 10-20% (thực chất là nhóm đi vay ròng); trong khi tỷ lệ tiết kiệm của nhóm dân số giàu nhất đạt trên 40%.[123]Chênh lệch thu nhập và mức sống giữa người giàu và người nghèo, giữa nông thôn và thành thị hiện nay rất lớn và có xu hướng gia tăng trở thành một trong những yếu tố có thể gây tiềm ẩn bất ổn định kinh tế xã hội về lâu dài. Cơ hội tiếp cận các dịch vụ xã hội cơ bản như giáo dục, y tế, văn hoá, đặc biệt là dịch vụ chất lượng cao còn có sự khác biệt rất lớn giữa nông thôn và thành thị, giữa khu vực chính thức và phi chính thức. Do vậy, việc bảo đảm ASXH cho người nghèo, nông dân, nông thôn và khu vực kinh tế phi chính thức trở thành yêu cầu cấp bách và có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo đảm thực hiện quan điểm phát triển công bằng và bền vững của Đảng và Nhà nước.

Thứ ba, vấn đề nợ đọng và chậm nộp BHXH cần tập trung giải quyết một cách đồng bộ, hiệu quả. Hiện nay, các chế tài xử lý vi phạm pháp luật BHXH đã tương đối đầy đủ; tuy nhiên thực tế áp dụng cho thấy mức xử phạt vi phạm hành chính còn khá thấp, khả năng cưỡng chế luật pháp và tính khả thi của các biện pháp thực hiện còn chưa cao. Đây cũng chính là những nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng trốn tránh và nợ đọng BHXH tại các doanh nghiệp. Số tiền nợ đọng BHXH đến cuối năm 2010 là trên 1,7 ngàn tỷ đồng, diễn ra ở hầu hết các địa phương trong cả nước và tập trung chủ yếu ở khu vực ngoài quốc doanh (trên 126 ngàn đơn vị nợ đọng BHXH).[124]

Thứ tư, cần đánh giá, xem xét và có giải pháp phù hợp để hạn chế ảnh hưởng tiêu cực của hội nhập và khủng hoảng tài chính toàn cầu. Hội nhập kinh tế quốc tế và khủng hoảng tài chính toàn cầu đã tác động mạnh mẽ đến nền kinh tế nước ta, đặc biệt là những người yếu thế trong xã hội, người nghèo và các đối tượng chính sách xã hội. Trong bối cảnh đó, yêu cầu tài trợ đối với hệ thống ASXH tăng mạnh, bao gồm cả phạm vi bao phủ, quy mô và mức độ các hoạt động tài chính và yêu cầu tài trợ; việc đảm bảo nguồn lực tài chính cũng như mục tiêu hướng đến cân đối bền vững các quỹ BHXH, BHYT sẽ khó khăn, phức tạp và cần thời gian điều chỉnh.

III. XU HƯỚNG CẢI CÁCH HỆ THỐNG ASXH Ở CÁC NƯỚC VÀ BÀI HỌC KINH NGHIỆM ĐỐI VỚI VIỆT NAM

Nhìn chung, hệ thống ASXH ở các nước trên thế giới trong thời gian từ cuối những năm 1980 đến nay đã được cải cách một cách tương đối hệ thống và đồng bộ do tình trạng mất cân đối quỹ xuất phát từ cấu trúc dân số già hoá và chi phí đảm bảo đời sống nhân dân ngày càng tăng. Tuỳ thuộc vào đặc điểm, điều kiện kinh tế xã hội của các nước mà định hướng và biện pháp cải cách có thể khác nhau, tuy nhiên đều theo xu hướng chung là: tăng cường xã hội hóa công tác ASXH, cải cách hệ thống ASXH theo hướng tư nhân hóa, nâng cao vai trò quan trọng trong cải cách vi mô phương pháp quản lý, dịch vụ khách hàng, hệ thống thanh toán, công nghệ thông tin, kiểm soát gian lận và tăng cường kiểm toán đối với các hoạt động tài chính ASXH, cụ thể như sau:

Thứ nhất, nhấn mạnh vai trò quan trọng của các chính sách ASXH trong quá trình phát triển kinh tế xã hội, đặc biệt trong việc giải phóng nguồn lực từ bộ phận người nghèo và đảm bảo ổn định kinh tế - xã hội; tuy nhiên cải cách hệ thống ASXH là nhiệm vụ rất phức tạp, khó khăn; không có mô hình, công thức hoặc biện pháp chung cho tất cả các nước do hệ thống ASXH thể hiện văn hoá, lịch sử, cơ cấu kinh tế - xã hội và điều kiện quản lý, trong đó sự vận động của các nhóm lợi ích và các quá trình chính trị, xã hội có thể tác động lớn đến hệ thống ASXH.

Thứ hai, sự thiếu hụt nguồn tài trợ do quá trình dân số già đi làm tăng gánh nặng thiếu hụt nguồn tài chính cho các chính phủ và nguy cơ khủng hoảng tài chính công, đặc biệt là gánh nặng ngày càng tăng đối với ngân sách nhà nước, ảnh hưởng đến tính bền vững của toàn bộ hệ thống tài chính; đồng thời hội nhập quốc tế khiến các quốc gia ngày càng tăng nguồn lực cho hệ thống ASXH và trợ cấp xã hội.

Thứ ba, cần đẩy mạnh xã hội hóa ASXH; trong đó Nhà nước tập trung vào việc xây dựng cơ chế chính sách và đảm bảo thực thi luật pháp và mức ASXH tối thiểu; các dịch vụ, hoạt động ASXH cần từng bước chuyển giao cho khu vực tư nhân trên cơ sở nguyên tắc tự chủ tài chính, Nhà nước chỉ hỗ trợ đối với một số đối tượng chính sách xã hội.

Thứ tư, áp dụng những phương thức quản lý mới trong các hoạt động ASXH, phù hợp với những thay đổi, biến động trong xã hội và thị trường lao động; tăng cường, hỗ trợ các phương pháp tiếp cận và phòng tránh chủ động các rủi ro nhằm đáp ứng cho cả mục tiêu phát triển nguồn nhân lực.

Thứ năm, nâng cao chất lượng dịch vụ, đảm bảo quyền lợi khách hàng và chất lượng dịch vụ; áp dụng phương pháp mới trong việc chi trả các loại hình trợ cấp nhằm đơn giản hoá và giảm thiểu chi phí cho đối tượng tham gia; tăng cường kiểm tra, giám sát, ngăn chặn gian lận; phát triển hệ thống thông tin dữ liệu đầy đủ, công khai, minh bạch, cập nhập, toàn diện kết hợp với hoàn thiện, nâng cao hiệu quả hoạt động và quản lý nhà nước đối với BHXH.

IV. ĐỊNH HƯỚNG CẢI CÁCH ASXH Ở VIỆT NAM TRONG THỜI GIAN TỚI

Trên cơ sở xem xét các bài học kinh nghiệm quốc tế, phân tích, đánh giá thực trạng hệ thống ASXH hiện hành, bối cảnh kinh tế - xã hội đất nước trong giai đoạn mới, định hướng cải cách ASXH ở Việt Nam trong thời gian tới nên được xem xét, tập trung vào một số vấn đề chủ yếu sau đây:

4.1. Về quan điểm cải cách

- Cần phát triển hệ thống ASXH phù hợp với định hướng phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm các chính sách ASXH gắn kết với các chương trình phát triển kinh tế - xã hội, tạo động lực tăng trưởng kinh tế và đảm bảo công bằng xã hội. Trong đó, nên chọn phát triển mô hình dựa trên quan điểm của ILO coi ASXH là một phạm trù thuộc quyền con người với các bộ phận cấu thành là chính sách hỗ trợ xã hội, chính sách BHXH bắt buộc và chính sách bảo hiểm tư nhân tự nguyện. Đây là mô hình phù hợp với chủ trương, đường lối phát triển của Đảng và Nhà nước ta coi con người là trung tâm của sự phát triển.

- Từng bước xây dựng và thực hiện hệ thống ASXH mang tính toàn dân, mở rộng khả năng tiếp cận và diện bao phủ; trong đó bảo đảm mức sống, thu nhập tối thiểu cho các tầng lớp dân cư, nhất là người nghèo và khả năng liên kết, phòng chống, khắc phục hiệu quả các rủi ro; chú trọng phát triển ASXH đối với khu vực nông thôn, dân tộc thiểu số, các đối tượng bị tác động bởi cải cách chính sách kinh tế - xã hội như lao động di cư, tái định cư, nông dân, công nhân bị tác động bởi khủng hoảng, người có công, trẻ em, người già, người tàn tật,...

- Nhà nước giữ vai trò chủ đạo trong việc tổ chức thực hiện ASXH, đồng thời mở rộng sự tham gia của các đối tác xã hội vào việc thực hiện các chính sách ASXH. Xây dựng cơ chế phù hợp để đẩy mạnh xã hội hoá, tăng cường thu hút sự tham gia của các khu vực tư nhân vào cung cấp dịch vụ trong lĩnh vực ASXH; phát huy vai trò của các chủ thể xã hội trong việc thực hiện các mục tiêu ASXH.

- Từng bước phát triển các chính sách ASXH với nội dung, phương pháp tiếp cận và chuẩn mực quốc tế; tăng cường liên kết, hợp tác khu vực và quốc tế trong thực hiện chính sách ASXH đối với người lao động, nhất là đối với người nước ngoài làm việc tại Việt Nam và người Việt Nam xuất khẩu lao động làm việc ở nước ngoài.

4.2. Về một số yêu cầu mang tính nguyên tắc trong cải cách ASXH

- Đảm bảo mọi người dân có quyền và được tiếp cận hệ thống ASXH, trong đó nhấn mạnh tính chia sẻ, tương trợ trong trong nội bộ và giữa các nhóm dân cư trong xã hội, hướng đến đảm bảo nhu cầu tối thiểu thông qua các công cụ tái phân phối nguồn lực tài chính của Nhà nước.

- Đảm bảo nguyên tắc công bằng và phát triển bền vững của hệ thống ASXH, từng bước gắn trách nhiệm và quyền lợi, giữa đóng góp với lợi ích được hưởng, khuyến khích mọi người dân tham gia hệ thống.

- Tăng cường trách nhiệm các chủ thể tham gia các chính sách ASXH, khuyến khích các thành phần trong xã hội tham gia xây dựng và thực hiện các chính sách ASXH.

4.3. Về định hướng nội dung cải cách ASXH:

Trong thời gian tới cần tập trung hoàn thiện cơ chế, chính sách, pháp luật; hoàn thiện cơ chế tạo lập và sử dụng nguồn lực tài chính và hoàn thiện hệ thống quản lý ASXH.

Thứ nhất, tập trung hoàn thiện cơ chế, chính sách, pháp luật bằng cách hoàn thiện, bổ sung, sửa đổi, hệ thống hoá các văn bản pháp luật trên cơ sở kế thừa và phát triển các chính sách ASXH hiện hành, xem xét điều kiện kinh tế - xã hội và tham khảo kinh nghiệm của các nước phát triển trên thế giới; bảo đảm tính đồng bộ giữa các chính sách ASXH, tránh chồng chéo, mâu thuẫn và mọi người dân đều có quyền được tham gia và hưởng lợi; tạo cơ chế quản lý chặt chẽ, hiệu quả trong thực thi các chính sách ASXH.

Thứ hai, bảo đảm nguồn lực và cơ chế tài chính trên cơ sở từng bước mở rộng diện bao phủ, tăng mức phí đóng góp và đảm bảo chi phí dịch vụ tối thiểu cũng như quản lý chặt chẽ, hiệu quả các quỹ ASXH; đồng thời nâng cao hiệu quả đầu tư và sử dụng nguồn các quỹ ASXH kết hợp với việc đa dạng hoá các nguồn tài trợ để đảm bảo hệ thống ASXH phát triển bền vững.

Thứ ba, hoàn thiện bộ máy quản lý của hệ thống ASXH theo hướng tinh giản, gọn nhẹ, hiệu quả; trong đó, chú trọng hệ thống tổ chức bộ máy, đào tạo nguồn nhân lực và xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu thống tin tích hợp về ASXH bảo đảm tính thống nhất, đầy đủ, chính xác, có hệ thống và được cập nhật từ Trung ương đến địa phương.

Một số định hướng cải cách cụ thể đối với các chính sách BHXH, BHYT và bảo trợ xã hội như sau:

a) Đối với BHXH:

- Xây dựng định hướng chiến lược phát triển BHXH theo hướng mở rộng đối tượng tham gia BHXH bắt buộc, tập trung vào đối tượng làm công ăn lương thuộc các thành phần kinh tế, các hộ gia đình tự doanh để đạt mục tiêu bao phủ phần lớn các đối tượng thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc vào năm 2015. Tăng cường quản lý thu BHXH theo đúng quy định của pháp luật, đảm bảo thu đúng, thu đủ; chống thất thu, nợ đọng để đảm bảo quyền lợi người lao động và đảm bảo khả năng cân đối Quỹ BHXH. Tăng cường triển khai thực hiện BHXH tự nguyện và BHTN để xem xét, rút kinh nghiệm và tiếp tục cải cách, hoàn thiện cơ chế chính sách liên quan.

- Nhằm cân đối quỹ BHXH trong tương lai trung và dài hạn, cần xem xét thực hiện một số giải pháp phù hợp như: (i) từ năm 2016 trở đi, tiếp tục tăng mức đóng góp vào các quỹ BHXH để để đảm bảo sự bền vững của quỹ; (ii) thực hiện đóng BHXH trên thu nhập thực tế của người lao động ở khu vực doanh nghiệp, hộ gia đình tự doanh và đơn vị sự nghiệp; (iii) thay đổi cách tính mức hưởng BHXH một cách hợp lý nhằm đảm bảo tính công bằng một cách tương đối giữa mức đóng góp và mức lợi ích được hưởng của các đối tượng; về thời gian hưởng BHXH, cần từng bước loại bỏ những quy định nghỉ hưu trước tuổi và xem xét kéo dài thời gian lao động và đóng góp BHXH; (iv) có kế hoạch tổng thể về trích nguồn ngân sách nhà nước để đóng vào quỹ BHXH cho cán bộ công nhân viên chức đã có thời gian làm việc trước năm 1995 theo quy định của Luật BHXH (trước khi thành lập BHXH); (v) Nâng cao hiệu quả đầu tư vốn của các quỹ BHXH.

b) Đối với chính sách BHYT:

– Mở rộng đối tượng tham gia BHYT thông qua đẩy mạnh triển khai thực hiện Luật BHYT với các kế hoạch, chương trình cụ thể phù hợp với từng nhóm đối tượng, phấn đấu đến năm 2015 thực hiện bảo hiểm y tế toàn dân; mở rộng các hình thức BHYT kinh doanh theo nguyên tắc tự nguyện để đáp ứng yêu cầu đa dạng của các tầng lớp dân cư, đặc biệt là tầng lớp trung lưu và người giàu trong xã hội.

– Đa dạng hoá các loại hình BHYT khác nhằm đáp ứng yêu cầu khám chữa bệnh cho các tầng lớp dân cư. Thực hiện trợ cấp BHYT đối với trẻ em tuỳ theo hoàn cảnh gia đình, tăng cơ hội hưởng thụ dịch vụ y tế cho trẻ em có hoàn cảnh khó khăn. Thực hiện BHYT đối với học sinh, sinh viên theo nguyên tắc gia đình học sinh đóng góp phần lớn mức phí, ngân sách nhà nước hỗ trợ tuỳ theo đối tượng hộ gia đình.

– Đổi mới cơ chế sử dụng ngân sách trong lĩnh vực y tế theo hướng chuyển phần kinh phí nhà nước hỗ trợ cho các cơ sở y tế công lập sang hình thức hỗ trợ trực tiếp cho người hưởng thụ thông qua hỗ trợ mua thẻ BHYT; từng bước tạo điều kiện để người thụ hưởng dịch vụ y tế được lựa chọn cơ sở dịch vụ y tế, không phân biệt công lập hay ngoài công lập.

– Điều chỉnh mức đóng bảo hiểm y tế phù hợp với mức hưởng các dịch vụ y tế để đảm bảo cân đối, an toàn quỹ BHYT; đồng thời củng cố và phát triển đồng bộ các cơ sở y tế công lập và tư nhân, nâng cao khả năng cung ứng dịch vụ y tế, thuốc chữa bệnh, nâng cao chất lượng khám chữa bệnh cho người tham gia BHYT.

– Tăng cường năng lực quản lý Nhà nước về BHYT; đẩy mạnh công tác thanh tra, kiểm tra, giám sát, xử lý nghiêm các vi phạm, nhất là những hành vi lạm dụng, trục lợi.

c) Đối với chính sách bảo trợ xã hội:

– Nâng cao trách nhiệm của địa phương trong việc triển khai thực hiện chính sách trợ giúp các đối tượng hưởng trợ cấp; thực hiện xây dựng cơ sở dữ liệu về các đối tượng hưởng trợ cấp xã hội ở các địa phương để phục vụ cho việc hoạch định chính sách và bố trí kinh phí trợ cấp.

– Mức chuẩn trợ cấp xã hội cần được điều chỉnh kịp thời phù hợp với tình hình kinh tế - xã hội; đảm bảo đáp ứng mức sống tối thiểu của đối tượng hưởng trợ cấp xã hội, đồng thời các chính sách trợ giúp xã hội phải có mối quan hệ chặt chẽ với các chính sách khác của hệ thống ASXH như BHXH và BHYT.

– Cùng với việc thực hiện chính sách trợ cấp xã hội từ ngân sách nhà nước, cần phát triển các hình thức tài trợ của các tổ chức phi lợi nhuận, các tổ chức quốc tế hỗ trợ cho các đối tượng bảo trợ xã hội.

4.4. Về lộ trình triển khai thực hiện

- Giai đoạn 2011-2015: Tập trung phát triển hệ thống ASXH, tăng tỷ lệ bao phủ các chính sách ASXH. Từng bước cải cách chính sách tài chính ASXH theo hướng giảm dần hỗ trợ của Nhà nước và tăng dần đóng góp của người dân, bảo đảm tăng thặng dư quỹ trong giai đoạn cơ cấu dân số vàng và đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững quỹ ASXH trong tương lai trung và dài hạn.

- Giai đoạn 2016-2020: Củng cố, kiện toàn hệ thống ASXH theo hướng phát triển bền vững. Trong giai đoạn này, thực hiện cải cách hệ thống hướng đến kiện toàn củng cố toàn bộ hệ thống ASXH theo hướng phát triển bền vững cùng với việc mở rộng tỷ lệ bao phủ đến đại bộ phận các tầng lớp dân cư. Đây là giai đoạn củng cố hệ thống kết hợp với cải cách cơ chế tài chính, tập trung vào điều chỉnh linh hoạt các mức đóng phí và các nguồn tài trợ của các loại hình ASXH để đảm bảo sự phát triển bền vững của cả hệ thống ASXH, nhất là các chính sách BHXH.

V. KẾT LUẬN

Trong thời gian qua, hệ thống ASXH ở nước ta đã từng bước hình thành, phát triển và đạt được những bước tiến quan trọng cả về số lượng và chất lượng; tuy nhiên nhìn chung mới chỉ đáp ứng được một phần nhu cầu về ASXH của các tầng lớp dân cư trong xã hội. Nước ta hiện đang bước vào giai đoạn mới của quá trình phát triển và hội nhập quốc tế với nhiều khó khăn, thách thức về ASXH, đặc biệt là biến động về cơ cấu dân số, gia tăng khoảng cách giàu - nghèo trong xã hội, nhu cầu gia tăng về ASXH trong bối cảnh khủng hoảng tài chính toàn cầu, vấn đề nguồn tài trợ và những ảnh hưởng dây chuyền đối với an ninh tài chính quốc gia cả trước mắt và trong tương lai trung và dài hạn. Trong bối cảnh đó, cải cách hệ thống ASXH nói chung và tài chính ASXH nói riêng là hết sức cần thiết và cần phải được coi là một trong những nhiệm vụ trọng tâm hiện nay.

Trong thời gian tới, hệ thống ASXH cần được tiếp tục phát triển theo hướng gắn kết với các chính sách, chương trình phát triển kinh tế - xã hội, tạo động lực tăng trưởng kinh tế, thực hiện công bằng xã hội vì mục tiêu phát triển con người, phát huy tối đa nguồn lực con người. Trong đó, cần đảm bảo mọi người dân có quyền và khả năng tiếp cận hệ thống ASXH; đảm bảo nguyên tắc công bằng và bền vững, gắn trách nhiệm và quyền lợi, giữa đóng góp với lợi ích được hưởng, khuyến khích mọi người dân tham gia hệ thống và tăng cường trách nhiệm của các chủ thể. Trên cơ sở đó, cải cách ASXH trong thời gian tới cần tập trung vào hoàn thiện cơ chế, chính sách, pháp luật; hoàn thiện cơ chế và nguồn lực tài chính và hoàn thiện hệ thống quản lý với các định hướng cải cách hiệu quả, khả thi đối với từng chính sách ASXH, bảo đảm phù hợp với điều kiện kinh tế, xã hội đất nước trong từng thời kỳ; trong đó tập trung phát triển ba trục chính của hệ thống ASXH gồm chính sách hỗ trợ xã hội để bảo đảm mức sống, thu nhập tối thiểu cho người nghèo, chính sách BHXH bắt buộc của Nhà nước bao phủ đa số người lao động và chính sách bảo hiểm tư nhân tự nguyện trong mối quan hệ gắn kết chặt chẽ với nhau nên được xem là định hướng phát triển chủ đạo của hệ thống ASXH ở nước ta trong thời gian tới.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Bài phát biểu Thường trực Ban bí thư Trung ương Đảng trong chuyến thăm và tìm hiểu về tình hình nông nghiệp nông thôn và nông dân ở Quảng Nam ngày 14-15/4/2008 (nguồn Báo điện tử Đảng cộng sản).

2. Bài phát biểu của Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng tại kỳ họp thứ 3, Quốc hội khóa XII.

3. Dương Minh Đức (2011), Nguy cơ mất cân đối quỹ hưu trí, Báo Lao đông ngày 11/3/2011.

4. Dung Nhi (2011), Nợ đọng bảo hiểm xã hội hơn 2 nghìn tỷ đồng, Báo Hà Nội mới ngày 27/5/2010.

5. Đàm Hữu Đắc (2009), “Việt Nam đang hướng đến đến thống ASXH năng động và hiệu quả”, Tạp chí Cộng sản (13/2009).

6. Hà Thúc Chi (2008), “Lợi dụng, trục lợi quỹ KCB BHYT - Những biến thái mới?”, Tạp chí Bảo hiểm xã hội (Số11/2008).

7. Ngô Quang Minh (2008), “Bảo hiểm xã hội trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN ở nước ta”, Tạp chí BHXH 6/2008.

8. Thanh Thương, 2010, Tăng cường đòi nợ bảo hiểm xã hội, Thời báo Kinh tế Sài G__òn, 12/10/2010.

9. Mukul G. Asher (2008), “Social Security Reform Imperatives in Developing Asia”, Indian Economic Journal (2008).

10. Peter Lang (2003), Building Social Europe through the Open Method of Coordition, P.I.E. Peter Lang, 2003.

11. ILO (2008), Can low-income countries afford basic social security, International Labour Office 2008.

12. Barrientos, A. and Lloyd-Sherlock, P. (2003), Non-contributory pensions and social protection, Issues in Social Protection Discussion Paper 12 (Sans-serif, International Labour Office).

13. Behrendt, C. and Hagemejer, K. (2001): “Can low-income countries afford social security?”, in Charlton, R. and McKinnon, R.: Pensions in Development (Aldershot, Ashgate).

14. Cichon, M.; Scholz, W.; van de Meerendonk, A.; Hagemejer, K.; Bertranou, F. And Plamondon, P., (2004): Financing Social Protection (Sans-serif, ILO and ISSA).

15. ILO Social Security Department, (2006): Social security for all: Investing in global social and economic development: A consultation. Issues in Social Protection, Discussion Paper 16 (Sans-serif, ILO),

16. Mizunoya, S.; Behrendt, C.; Pal, K. and Léger, F., (2006): Costing of basic social protection benefits for selected Asian countries: First results of a modelling exercise. Issues in Social Protection, Discussion Paper 17 (Sans-serif, International Labour Office),

17. Wouter van Ginneken (2003), Extending social security: Policies for developing countries, ILO ESS Paper No. 13.

Các văn bản pháp luật

Luật Bảo hiểm xã hội 2006, Luật Bảo hiểm y tế 2008; các vănbản hướng dẫn luật về bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp.

Các trang web

www.ilo.org, www.who.org, www.imf.org, www.worldbank.org,www.adb.org, www.undp.org, www.oecd.org, www.mof.gov.vn, www.molisa.gov.vn, www.vnexpress.net, www.vneconomy.com.vn, www.chinhphu.vn...

2.Hiện nay, nhiều tài liệu và sách báo dịch thuật ngữ “brand” là “thương hiệu” tức một dạng tắt của cụm từ “thương hiệu thương mại”. Tuy nhiên chúng tôi cho rằng dịch “brand” là “thương hiệu” sẽ không chính xác vì không chỉ có các công ty và tập đoàn có brand mà ngay cả những tổ chức không hề kinh doanh hay có hoạt động thương mại như các tổ chức phi chính phủ, phi lợi nhuận như tổ chức Chữ Thập Đỏ (Red Cross) hay Quỹ Bảo vệ Động vật Hoang dã (WWF) cũng có brand của họ. Hơn nữa, việc chuyển ngữ như vậy sẽ gây nhiều nhầm lẫn về mặt từ gốc với thuật ngữ “trademark”. Trong cuốn sách này, cũng như tất cả các cuốn sách về tiếp thị và xây dựng thương hiệu của cùng nhóm dịch và hiệu đính của Công ty Sách Alpha, thuật ngữ “brand” sẽ được chuyển ngữ thành “thương hiệu” và “trademark” sẽ được gọi là “thương hiệu đăng ký”. 1. Khách quen: regular market/ regular customers. Khái niệm market trong marketing còn để chỉ tập thể các khách hàng có một số đặc điểm chung nào đó. 1. Thuyền trưởng Ahab: nhân vật chính trong phim Moby Dick dựa trên tiểu thuyết cùng tên của Herman Melville. Đó là một người đã cố gắng giết chết con cá voi Moby Dick ròng rã nhiều năm kể từ khi bị mất một chân trong cuộc chiến với nó. Ahab đã khiến các thủy thủ đoàn và con tàu của mình lâm nguy trong cuộc chiến đấu để giết con cá voi. 2. White elephant: (voi trắng) thành ngữ chỉ vật cồng kềnh đắt tiền mà không có ích gì lắm. 3. Ally McBeal: tên một sêri phim truyền hình nổi tiếng của Mỹ, cũng là tên nhân vật chính. 1. Đây là một phép chơi chữ. Logo biểu tượng của Những trang vàng là hình mấy ngón tay di chuyển. 2. Daily Bugle: một tờ báo giả tưởng của thành phố New York, là phần không thể thiếu của Marvel Universe (những tập truyện tranh giả tưởng do công ty Marvel Comics xuất bản). Nổi tiếng nhất trong số các truyện tranh của công ty này là Người Nhện. 3. Luật của Moore (Moore’s Law): Vào những năm 90, số lượng các bóng bán dẫn trên các con chip vi xử lý cứ 18 tháng lại tăng gấp đôi. Trước đó đã có một nhà tiên phong về bán dẫn người Mỹ tên là Gordon Moore đã dự báo trước về việc này. Năm 1965, Moore đã dự đoán rằng số lượng các bóng bán dẫn trên một con chip vi tính mỗi năm sẽ tăng gấp đôi. Dự đoán này được gọi là Luật của Moore. Đến cuối thập kỷ 90 các chip vi xử lý đã gồm nhiều triệu bóng bán dẫn, chuyển được 64 bit dữ liệu mỗi lần và thực hiện hàng tỷ lệnh mỗi giây. 1. Có thể thấy Quy luật phường hội tại Việt Nam từ xưa với Hà Nội 36 Phố phường - mỗi phố buôn bán một loại mặt hàng và mặt hàng đó trở thành tên của phố: Hàng Bạc, Hàng Trống, Hàng Đường, Hàng Hòm… Luật buôn có hội bán có phường đến nay xem ra vẫn đúng dù loại hàng hóa được bán không thể hiện ở tên phố nữa. Ở Hà Nội ngày nay có phố Hàng Đào, Hàng Ngang bán quần áo ; Hàng Đường bán ô mai, bánh kẹo ; Hàng Mã bán đồ hàng mã ; Cầu Gỗ bán đồ trang sức mỹ ký ; Hàng Bạc bán vàng bạc ; Trần Nhân Tông bán quần áo bò ; Cát Linh bán vật liệu xây dựng ; Lý Nam Đế bán phụ kiện tin học... 3. Yahoo đang phải nhường bước cho Google. Lần đầu tiên xuất hiện trong Danh sách 100 thương hiệu mạnh nhất thế giới năm 2005 của Interbrand, giá trị thương hiệu của Google đã là 8,461 tỷ đô-la, đứng thứ 38 trong danh sách, trong khi giá trị thương hiệu của Yahoo!, dù là chiến binh lâu năm, chỉ là 5,256 tỷ đô-la, đứng cách Google 20 bậc xếp thứ 58 trong tổng sắp (mặc dù giá trị thương hiệu đã tăng lên 16% so với năm 2004). 1. Forrester Research: Được George F. Colony sáng lập vào năm 1983, Forrester Research là một công ty độc lập nghiên cứu thị trường và công nghệ. Công ty này cũng cung cấp các dịch vụ tư vấn tiên tiến và có tính ứng dụng cao về các ảnh hưởng của công nghệ tới doanh nghiệp và người tiêu dùng. Trong hơn 22 năm nay, Forrester đã là một nhà tư vấn đáng tin cậy, một nhà chiến lược hàng đầu, thông qua các chương trình nghiên cứu, tư vấn, sự kiện và điều hành đồng đẳng (peer-to-peer), hãng đã giúp các khách hàng trên khắp thế giới đạt được vị trí dẫn đầu trong các thị trường của họ. Forrester có trụ sở chính tại Mỹ. Đến tháng 6 năm 2005, tổng số nhân viên của công ty đã là hơn 640 người và tổng số các công ty khách hàng là hơn 1.900. Trong bảy năm liên tiếp, công ty cũng nằm trong top 75 trong danh sách 200 công ty nhỏ thành công nhất do tạp chí Forbes bầu chọn. 2. Địa chỉ của tạp chí trực tuyến này: www.slate.com 4. Đây là một cách chơi chữ, “bullish” có nghĩa làm tăng giá cổ phiếu, bull (tức con bò tót) còn là logo của hãng Merrill Lynch. 1. Cola nguyên là tên một loại cây nhiệt đới, gốc châu Phi, có chứa chất cà-phê-in (caffeine), nay được trồng nhiều ở châu Mỹ nhiệt đới. Nó trở thành hương liệu trong thứ nước giải khát màu sẫm được cacbônát hóa, mà người phát minh ra loại nước giải khát này là Tiến sỹ John Pemberton (sinh ngày 8 tháng 5 năm 1886, tại Atlanta). Cái tên Coca-Cola (gọi tắt là Coke) là do người cộng sự Frank Robinson đặt cho. Sau đó, doanh nghiệp này được bán cho Asa Candler năm 1888, và nhà máy sản xuất Coca-Cola đầu tiên được thành lập năm 1895 tại Dallas, Texas. 1. Luật Gresham (Gresham’s law): Giả thuyết của nhà tài chính người Anh Sir Thomas Gresham (1519-1579) cho rằng: “Bad money drives good money out of circulation”. (Tiền xấu hất cẳng tiền tốt khỏi vòng quay lưu thông tiền tệ). Theo đó, khi các kim loại với giá trị khác nhau cùng có sức mạnh như tiền tệ (legal tender) thì thứ kim loại rẻ hơn sẽ trở thành phương tiện lưu hành và thứ kia bị chôn giấu, tích trữ, hay xuất khẩu. Ở đây tác giả so sánh trong marketing, nếu theo đúng giả thuyết của Gresham, các thương hiệu nhánh sẽ hất cẳng thương hiệu chính (tức thương hiệu gốc) khỏi thị trường. 2. Theo Kotler trong “Các quy luật marketing”, có hai mô hình marketing quan trọng là: từ trong ra ngoài (inside-out) và từ ngoài vào trong (outside-in). Theo quan điểm inside-out thì quy trình marketing sẽ là: nhà máy các sản phẩm hiện có bán hàng và xúc tiến bán hàng lợi nhuận thông qua doanh số. Theo quan điểm outside-in: thị trường nhu cầu của khách hàng marketing tích hợp lợi nhuận thông qua sự thỏa mãn của khách hàng 1. Biểu tượng có thể mang nhiều ý nghĩa thú vị. Ví dụ logo của công ty máy tính Apple gồm biểu tượng trái táo bị cắn một miếng và hàng chữ Apple. Khách hàng tinh ý sẽ liên tưởng đến quả táo Adam (Adam’s Apple) trong Kinh Thánh. Đó là quả trí tuệ mà Thượng Đế cấm Adam và Eva ăn. Do đó nó trở thành trái cấm. Và khẩu hiệu mà Apple kèm theo là: “Take a bite!” (Hãy cắn một miếng đi!). Nghĩa là hãy mua máy tính Apple. Như thế cũng là ăn được quả trí tuệ để khôn ngoan sáng suốt. Hoặc như logo của Alpha Books, công ty thực hiện cuốn sách này, có hình mẫu tự Alpha trong chữ Hy Lạp. Là tên chữ cái đầu tiên trong bảng chữ cái Hy Lạp, Alpha còn có nghĩa là nguyên bản, là sự khởi đầu. Alpha cũng là tên ngôi sao sáng nhất trong một chòm sao trên dải Thiên Hà của Vũ Trụ. Đó cũng chính là hình ảnh về Alpha Books mà công ty mong muốn xây dựng trong suy nghĩ của bạn đọc. 1. Greenpeace, Healthy Choice, và SnackWell’s: theo thứ tự là tổ chức Hòa bình Xanh (tổ chức phi chính phủ được thành lập với mục tiêu bảo vệ môi trường), Healthy Choice (thương hiệu thực phẩm đông lạnh và được giữ lạnh do công ty ConAgra Foods Inc. sở hữu). Theo lịch sử của công ty ConAgra, thương hiệu này ra đời sau khi CEO của ConAgra là Charles “Mike” Harper bị một cơn đau tim năm 1985. Bị buộc phải thay đổi chế độ ăn uống, ông đã đưa ra ý tưởng về một dòng sản phẩm đông lạnh tốt hơn cho sức khỏe. ConAgra hiện đang bán nhiều món ăn dưới thương hiệu Healthy Choice, trong đó có các bữa trưa được giữ lạnh, các món ăn phụ, thịt đông lạnh bán theo lát, súp đóng hộp, kem, bánh mỳ, nước sốt mỳ Ý và cả bắp răng bơ. SnackWell’s là thương hiệu đồ ăn nhẹ của Kraft Food Inc, một công ty thực phẩm của Mỹ. 2. Golden Arches: biểu tượng chiếc cổng vàng này là biểu tượng nổi tiếng của McDonald’s, một công ty sở hữu chuỗi nhà hàng bán đồ ăn nhanh có trụ sở tại Chicago (Mỹ). Công ty ra đời năm 1953, và khi đó Dick và Mac McDonald - hai nhà sáng lập, đã bắt đầu nhượng quyền sử dụng thương hiệu của công ty họ. Biểu tượng có hình hai chiếc cổng vòm ở hai bên hình ảnh một quầy bán bánh hamburger lưu động. Khi được nhìn từ một góc độ nào đó, biểu tượng này khiến người ta liên tưởng đến chữ cái M, và đã được biến thể thành logo của công ty. Mặc dù trên thực tế McDonald’s đã bỏ hình ảnh các cổng vòm này khỏi các nhà hàng của mình từ những năm 60 của thế kỷ 20, Golden Arches vẫn còn tồn tại trong logo công ty và thường được sử dụng như một thuật ngữ phổ biến để nói đến công ty McDonald’s. Cái tên này còn được hiểu rộng hơn như là một dấu hiệu của chủ nghĩa tư bản hay sự toàn cầu hóa vì công ty McDonald’s là một trong những tập đoàn nổi bật nhất của Mỹ đã có khả năng thực hiện toàn cầu hóa trong tầm tay (ngoài Coca-Cola và Nike). 3. Bánh hamburger: là một loại bánh mì tròn được bổ đôi kẹp thịt và rau, cà chua… Tên bánh này có xuất xứ từ Đức. 4. M&M: thương hiệu kẹo viên sô cô la sữa của Mỹ do công ty Mars sản xuất. M&M’s được tạo ra năm 1940 sau khi Forrest Mars (Cha) nhìn thấy các quân nhân Tây Ban Nha ăn các thanh kẹo sô cô la có một lớp đường phủ ngoài trong thời kỳ Nội chiến Tây Ban Nha. M&M’s là tên viết tắt (và sau này trở thành tên chính thức) của cụm từ “Mars & Murrie” (đối tác kinh doanh của Mars là Bruce Murrie). M&M’s ngay lập tức trở thành một hiện tượng vì vào thời điểm đó, không có thiết bị điều hòa nhiệt độ trong các cửa hàng, nhà ở và các thanh kẹo sô cô la rất dễ bị chảy, tuy nhiên kẹo M&M’s có lớp đường bọc ngoài nên không bị chảy. Sô cô la viên M&M’s được làm với sáu màu: đỏ, cam, vàng, xanh lá cây, nâu và tím. 5. Macy’s: thương hiệu Macy’s là tên một chuỗi các cửa hàng bách hóa của Mỹ, trong đó có cửa hàng ở thành phố New York tự gọi mình là cửa hàng lớn nhất thế giới. Macy’s là môt phần của Federated Department Stores. Macy’s được Rowland Hussey Macy thành lập năm 1851 ở Haverhill, bang Massachusetts (Mỹ). 6. Caterpillar: tập đoàn sản xuất các thiết bị xây dựng, lâm nghiệp, các động cơ tốc độ vừa và các công cụ tài chính liên quan của Mỹ. 7. United Parcel Service: công ty giao nhận bưu phẩm lớn nhất thế giới, mỗi ngày công ty này giao nhận hơn 14 triệu bưu phẩm đến hơn 200 nước trên thế giới. Gần đây họ đã mở rộng lĩnh vực hoạt động ra hậu cần và các lĩnh vực liên quan đến vận tải. Trụ sở công ty đóng tại Atlanta, bang Georgia (Mỹ). UPS nổi tiếng với các xe tải màu nâu của họ (do đó tên lóng của công ty này là “Big Brown”). Màu nâu UPS sử dụng trên các phương tiện vận tải và đồng phục của họ được gọi là màu nâu Pullman, đặt theo tên của những toa ngủ trên tàu do George Pullman tạo ra có màu nâu. UPS cũng có hãng hàng không riêng của họ. Đối thủ chính của UPS là United States Postal Service (USPS), FedEx, và DHL. 8. Big Blue: tên lóng của IBM (có nghĩa là Công ty Màu xanh Khổng lồ) vì logo của công ty này có màu xanh. Cho đến những năm 90 của thế kỷ 20, nhân viên của IBM vẫn mặc đồng phục vét xanh lơ, sơ mi trắng và cà vạt sẫm màu. 1. “War” trong tiếng Đức không có nghĩa gì ngoại trừ là dạng quá khứ của động từ sein (tức động từ “to be” trong tiếng Anh). Nhưng đối với người sử dụng tiếng Anh, nó gợi ra ý nghĩa chiến tranh (war). Có lẽ đó là một lý do khiến người ta không mặn mà với thương hiệu này. 2. Perdue: một trong những thương hiệu được tin cậy và được nhận biết rộng rãi nhất của Mỹ thuộc sở hữu của Perdue Farms, một công tay thực phẩm và nông sản hàng đầu thế giới với doanh số về gia cầm lớn thứ ba trong ngành. Thành lập năm 1920, công ty này cung cấp các sản phẩm và dịch vụ về thực phẩm tới hơn 40 quốc gia trên thế giới với hơn 20.000 công ty thành viên và là đối tác của 7.500 trang trại gia đình. 1. Delicatessen: cửa hàng bán các món ăn sẵn – còn gọi là deli. 2. Submarine sandwich: bánh mì ổ dài, bổ dọc, nhồi nhân thịt, xalát, pho mát... ổ bánh dài giống như chiếc tàu ngầm. 3. Total quality management: chủ trương chú trọng chất lượng sản phẩm, bao gồm các chiến lược nhằm cải thiện chất lượng liên tục 4. Tom Monaghan, Michael và Marian Ilitch, và John Schnatter: Những người sáng lập Domino’s Pizza, Little Caesars và Papa John’s. 1. Rush Limbaugh: Rush Hudson Limbaugh III (sinh ngày 12 tháng 1 năm 1951 ở Mũi Girardeau, Missouri), là một người khá nổi tiếng trong giới giải trí Mỹ và là người dẫn một chương trình trò chuyện trên radio được ưa chuộng ở Mỹ. Là một nhà bình luận có quan điểm bảo thủ, ông thường bình luận về chính trị và các sự kiện đương thời trong chương trình của mình, chương trình The Rush Limbaugh Show. Hơn 15 năm qua, Rush Limbaugh đã là người dẫn chương trình trò chuyện trên radio được nhiều người nghe nhất ở Mỹ và thế giới, và số thính giả của ông theo ước tính đã lên đến khoảng 20 triệu mỗi tuần, cao thứ nhì thế giới chỉ sau số thính giả của chương trình Paul Harvey. 2. Laura Schlessinger: Laura Schlessinger (sinh ngày 16 tháng 1 năm 1947) là một nhà bình luận đạo đức và văn hóa Mỹ, được biết đến với tư cách là người dẫn chương trình trò chuyện trực tiếp với thính giả trên sóng radio Bác sỹ Laura. Chương trình này được phát sóng trên khắp cả nước và kéo dài ba tiếng mỗi ngày vào cuối tuần. Schlessinger là một nhà phê bình nói thẳng thắn về những gì quá thịnh hành trong nền văn hóa đương đại Mỹ. Đó là: tình dục ngoài hôn nhân, sống chung trước khi cưới, những người cha/mẹ độc thân, các bà mẹ đi làm, hôn nhân quá sớm, việc cha mẹ quá nuông chiều con cái, cái chết êm ái cho những người mắc bệnh nan y, li dị dù không ai có lỗi và hôn nhân đồng tính… Chương trình của bà thường tập trung vào những đoạn bình luận ngắn về những vấn đề trên và các chủ đề xã hội và chính trị khác sau những câu trả lời trực tiếp, thẳng thắn và hợp lý rất đặc trưng của bà cho những câu hỏi do thính giả gọi đến hoặc những khúc mắc đạo đức khác. Bà cũng là tác giả của nhiều cuốn sách kỹ năng sống, trong đó nổi tiếng là cuốn Mười điều Ngu ngốc Phụ nữ làm để Xáo trộn Cuộc sống của Họ và nhiều cuốn sách về tôn giáo. Sách của bà vừa được ưa chuộng lại vừa gây nhiều tranh cãi. Tuy nhiên, chương trình truyền hình Bác sỹ Laura đã không thành công và đã bị hủy. 3. Howard Stern: Howard Allan Stern (sinh ngày 1 tháng 12 năm 1954 ở Roosevelt, Long Island, New York) là một nhân vật nổi tiếng trong giới truyền thanh Mỹ. “Vị Vua của tất cả các phương tiện truyền thông” tự phong này đã được gán cho một cái tên lóng vì sự hài hước về tình dục và chủng tộc khá sàm sỡ và gây nhiều tranh cãi của mình. Ông cũng là nhân vật trên radio được trả thù lao hậu hĩnh nhất ở Mỹ và là người nổi danh và giỏi nhất trong lịch sử truyền thanh. Các chương trình truyền hình phát sóng trên mạng lưới quốc gia Mỹ có chương trình Howard Stern Show (từ năm 1990 - 2005 trên kênh E!) và chương trình Howard Stern Radio Show (1998-2001 trên CBS). 4. A&E: Mạng lưới truyền hình A&E Network là một mạng lưới truyền hình cáp và vệ tinh có trụ sở tại New York, Mỹ. Mạng lưới truyền hình này, với các chương trình chủ yếu về sinh học, phim tài liệu và các sêri phim truyền hình, đã mở rộng ra thêm các chương trình truyền hình khác và có lượng khán giả đến hơn 85 triệu hộ gia đinh tại Mỹ. A&E là liên doanh giữa Hearst Corporation với tỷ lệ vốn 37,5%, ABC, Inc. (Disney sở hữu), 37,5%; và NBC Universal, 25%. 5. QVC: là một tập đoàn đa quốc gia có trụ sở tại West Chester, Pennsylvania, Mỹ, chuyên về các chương trình mua sắm trên truyền hình tại gia. Do Josepth Segel sáng lập năm 1986, QVC phát sóng ở bốn quốc gia chính tới 141 triệu người tiêu dùng. Tên tập đoàn là viết tắt của cụm từ “Quality, Value, Convenience” (Chất lượng, Giá trị, Sự tiện lợi) - ba ý chính trong tầm nhìn của người sáng lập về công ty. 6. Showtime: là một thương hiệu truyền hình thuê bao do một số kênh truyền hình và hệ thống truyền hình sử dụng trên khắp thế giới, nhưng chủ yếu đề cập đến một nhóm các kênh truyền hình tại Mỹ. 7. Nickelodeon: (gọi tắt là Nick) là một mạng lưới truyền hình cáp dành cho trẻ em. Nơi có mạng lưới truyền hình Nickelodeon đầu tiên là Mỹ, tuy nhiên hiện nay nhiều nước khác cũng đã phát triển mạng lưới này: Nhật, Úc, và Anh. 1. Citicorp: Tập đoàn có tiền thân là Citibank (thành lập năm 1812 với tên ban đầu là City Bank của thành phố New York). Năm 1894, ngân hàng này trở thành ngân hàng lớn nhất nước Mỹ. Năm 1902 nó dần mở rộng phạm vi hoạt động ra toàn cầu và trở thành ngân hàng lớn đầu tiên của Mỹ có một văn phòng ở nước ngoài. Đến năm 1930 Citibank trở thành ngân hàng lớn nhất thế giới với 100 chi nhánh ở 23 nước, chưa kể nước Mỹ. Ngân hàng này đổi tên thành The First National City Bank of New York vào năm 1955, sau đó lại đổi thành First National City Bank vào năm 1962, và thành Citibank năm 1976. Vào năm 1981, Citibank đã mở thêm một công ty con ở South Dakota để tận dụng những ưu thế do các luật mới đem lại, theo đó mức lãi suất tối đa đối với các khoản vay là 25% (lúc đó là cao nhất nước Mỹ). Citibank là một trong những ngân hàng đầu tiên của Mỹ giới thiệu máy rút tiền tự động vào những năm 70 của thế ký 20 để giảm số lượng nhân viên giao dịch và giúp khách hàng có thể tiếp cận các tài khoản của mình 24/24. Citibank hiện là chi nhánh dịch vụ ngân hàng cho công ty và cá nhân của tập đoàn dịch vụ tài chính khổng lồ Citigroup, tập đoàn lớn nhất thế giới trong ngành này. Ngoài các giao dịch ngân hàng thông thường, Citibank cũng có các sản phẩm đầu tư, bảo hiểm và thẻ tín dụng. Các dịch vụ trực tuyến của họ là một trong những dịch vụ thành công nhất trong ngành ngân hàng với khoảng 15 triệu người sử dụng. 1. Nursing Home for Dying Brands: có lẽ đây là tên lóng dành cho các công ty dịch vụ chuyên về tái định vị thương hiệu. 2. Kraft: thương hiệu tập đoàn Kraft Foods: Kraft có trụ sở chính tại Glenview, Cook County, bang Illinois, Mỹ. Tại Mỹ, tập đoàn này nổi tiếng với các sản phẩm pho mát, nhất là thương hiệu Kraft Macaroni và pho mát Kraft Dinner. Các thương hiệu khác xuất hiện tại nhiều thị trường trên thế giới như Dairylea (ở Anh), Jacobs (cà phê), Suchard, Baker’s, Toblerone, Daim, sữa Milka, Miracle Whip, Philadelphia, Vegemite, Velveeta, Oscar Mayer, món tráng miệng Jell-O Gelatin, Planters, bột ngũ cốc Post Cereals, thạch Knox, Stove Top, Kool-Aid, và Capri Sun (chỉ có ở Bắc Mỹ). Ở Đức, tập đoàn này nổi tiếng với Miracoli, một sản phẩm mỳ Ý ăn liền được phát triển từ những năm 60, cũng như Kaffee Hag. Digiorno, một loại bánh pizza để lạnh (còn có tên khác là Delissio ở Canada). 1. Quảng cáo (advertising) và quảng bá (publicity) giống nhau ở chỗ chúng đều là những thông tin tuyên truyền về một công ty và sản phẩm của công ty; điểm khác nhau là: thông tin quảng cáo do chính công ty bỏ tiền thuê một diện tích trên báo/ tạp chí hay một thời lượng phát sóng trên tivi/ radio, còn thông tin quảng bá do các cơ quan truyền thông đại chúng đưa tin một cách tích cực về công ty và sản phẩm như một dạng thông tin thông thường. Trên lý thuyết công ty đó không phải trả khoản chi phí nào cả. Tâm lý người tiêu dùng thường cho rằng quảng bá đáng tin cậy hơn quảng cáo. 2. D’Arcy, Masius Benton & Bowles: Công ty quảng cáo của Mỹ. 4. Groupware là phần mềm mà một nhóm người sử dụng chung với nhau trên hệ thống mạng nội bộ và mạng Internet. Nó hoạt động trên nguyên tắc sử dụng mạng máy tính để giúp các người dùng nâng cao hiệu quả các sản phẩm của họ bằng cách cộng tác và chia sẻ thông tin. Thư điện tử là một hình thức của groupware. Nó cho phép các người dùng liên lạc với các người dùng khác, hợp tác hoạt động, và chia sẻ các thông tin một cách dễ dàng. Thư điện tử là hệ thống nền tảng và hệ thống truyền tải dữ liệu của nhiều trình ứng dụng groupware. Ứng dụng groupware gần đây nhất là Wikipedia – Bách khoa toàn thư mở. 4. Giá trị thương hiệu của Coca-Cola năm 2005 theo đánh giá của hãng Interbrand: 67,525 tỷ đô-la. Xin xem thêm chú dẫn số 12. 1. Trong nhiều năm trở lại đây, mỗi năm Interbrand đưa ra một danh sách 100 thương hiệu hàng đầu thế giới. Theo danh sách mới nhất của năm 2005 thì Coca-Cola vẫn giữ vững vị trí số 1 (bốn năm liên tiếp) với giá trị thương hiệu là 67,525 tỷ đô-la. Thương hiệu đứng thứ 100 trong danh sách này là Heineken với giá trị thương hiệu là 2,35 tỷ đô-la. 2. Stock option: Quyền ưu đãi mua cổ phiếu. Đây được coi như một trong số những đãi ngộ đặc biệt dành cho các nhân viên (phổ biến ở cấp quản trị). Hiện nay trong đàm phán về các lợi ích về lương bổng của nhân viên, stock option được coi như một mục, ngoài lương cơ bản, thưởng, những chuyến nghỉ dưỡng do công ty tổ chức, bảo hiểm… 3. Theo Danh sách 100 thương hiệu hàng đầu thế giới của Interbrand năm 2005, giá trị thương hiệu Yahoo! là 5,256 tỷ đô-la, xếp thứ 58. Giá trị của AOL năm 2004 là 3,248 tỷ đô-la, nhưng đến năm 2005 thương hiệu này đã không còn chỗ đứng trong danh sách 100 thương hiệu hàng đầu thế giới nữa. 5. Sock Puppet: Thương hiệu một loại rối tất. Sock puppet cũng là tên gọi của loại con rối này, cách chơi rối này cũng rất đơn giản: cho tay vào một chiếc tất, với các cử động của các ngón tay, nhất là ngón cái và ngón trỏ, chiếc tất sẽ như có mắt mũi miệng và “nói” thực sự với thuật nói tiếng bụng của người biểu diễn. Đôi khi người ta còn rạch hẳn một đoạn tất để làm miệng cho con rối. Người biểu diễn rối tất thường giấu mình sau một bục và chỉ giơ tay lên để lộ con rối. 6. Prince: ca sỹ Prince (tên khai sinh Prince Rogers Nelson sinh ngày 7 tháng 6 năm 1958 ở Minneapolis, Minnesota): ca sỹ, người viết bài hát, nhà sản xuất băng đĩa và nhạc công (có thể chơi nhiều loại nhạc khí) được yêu thích và có ảnh hưởng. Âm nhạc của anh đã góp phần phát triển thêm nhiều biến thể của những kiểu nhạc khuôn mẫu như funk, pop, rock, R&B/soul, và hip hop, và anh được coi là “Linh hồn của Minneapolis”. Prince đổi tên mình thành một dấu hiệu không thể đánh vần được vào năm 1993, nhưng đã lấy lại cái tên Prince vào năm 2000. 1. Đây là mức giá quảng cáo tại thời điểm tác giả viết cuốn sách này. 1. Ý nói người đọc học cách tạo dựng thương hiệu của mình trên Internet khi đọc cuốn sách này, chỉ cần bỏ ra một số tiền mua sách rất khiêm tốn so với khoản phí phải trả cho nhà tư vấn xây dựng thương hiệu. 1. Mickey D: Tên gọi lóng của hãng McDonald’s. 2. Credit Suisse First Boston: Credit Suisse First Boston (CSFB) là một hãng cung cấp các dịch vụ tài chính và đầu tư ngân hàng. Nó là một phần của tập đoàn Credit Suisse và thực tế sẽ được đổi tên thành Credit Suisse vào tháng 1 năm 2006. Hãng này phục vụ cho ba nhóm khách hàng khác nhau: các khách hàng quan tâm đến định chế, đầu tư ngân hàng và quản lý đầu tư. Nhóm khách hàng định chế sẽ được nhữngbộ phận sau của công ty phục vụ: CSFB HOLT, Equities, Fixed Income, Life Finance, Prime Services, và Research. Nhóm khách hàng đầu tư ngân hàng sẽ tiếp cận với các bộ phận: Mergers & Acquisitions Equity Capital Markets, Debt Capital Markets, Private Placement, Leveraged Finance, Industry Experience, và Regional Presence. Nhóm khách hàng quản lý đầu tư sẽ được các bộ phận sau của tập đoàn chăm sóc: Alternative Capital, Asset Management, CSFB VOLARIS, và Private Client. 3. Yogi Berra: Lawrence Peter “Yogi” Berra (sinh ngày 12 tháng 5 năm 1925) là một cựu quản lý và cầu thủ chơi vị trí bắt bóng tại Liên đoàn Bóng chày Mỹ, hầu như trong suốt sự nghiệp của mình chơi cho đội New York Yankees. Anh là một trong bốn cầu thủ đạt danh hiệu Cầu thủ Giá trị nhất của Liên đoàn Bóng chày Mỹ ba lần, và là một trong sáu người quản lý đã¬ đưa đội bóng chày Mỹ và Liên đoàn Bóng chày quốc gia Mỹ đến với giải thi đầu quốc tế World Series. Anh được coi là một trong những cầu thủ chơi vị trí bắt bóng giỏi nhất trong lịch sử. Berra cũng khá nổi tiếng với xu hướng dùng từ sai nghĩa một cách buồn cười và tách rời ngôn ngữ tiếng Anh để trêu chọc người khác một cách duyên dáng. Chính xu hướng này của anh là nguồn gốc của từ Yogiisms (chủ nghĩa Yogi). Yogi đã được tạp chí Economist bầu chọn danh hiệu Người ngốc Thông thái nhất trong 50 năm qua vào tháng 1 năm 2005. 1. BMW = Bavarian Motor Works, có nghĩa là nhà máy sản xuất ô tô tại bang Bavaria (miền nam nước Đức), nguyên gốc tiếng Đức là Bayerische Motorewerke. 2. Ý nói khăn tay bằng vải thông thường sau khi dùng xong lại được cho vào túi, như vậy không vệ sinh, khác gì cho bệnh cảm vào túi. Cho nên hãy dùng khăn giấy, xong là vứt đi. 3. Người này đồng nhất khăn giấy với Kleenex nên vẫn gọi đó là cái Kleenex, dù thực tế nó hiệu Scott. Đó là khi một danh từ riêng được sử dụng như một danh từ chung. 1. Philips NV: Koninklijke Philips Electronics N.V. (Royal Philips Electronics N.V). (tức Công ty Điện tử Hoàng gia Philips), thường được gọi là Philips, là một trong những công ty điện tử lớn nhất thế giới. Doanh thu năm 2004 của công ty này là 30,3 tỷ Euro và số nhân viên là hơn 159.000 người trên hơn 60 quốc gia. Philips được tổ chức thành một số bộ phận: hàng điện tử tiêu dùng Philips, hàng bán dẫn Philips, đèn Philips, các hệ thống máy móc y tế Philips và các thiết bị gia dụng và chăm sóc cá nhân Philips. 2. Đây là thông tin vào năm cuốn sách được viết. Thực tế hiện nay các công ty dotcom đang sống lại. Công nghiệp kinh doanh trực tuyến trên toàn cầu, trong đó có Việt Nam, đang hồi sinh cùng các dịch vụ miễn phí. Dịch vụ email Yahoo chẳng hạn, đang phải cạnh tranh gay gắt với dịch vụ thư điện tử mới Gmail của Google. 1. Năm 1942, Coca-Cola đã tiến hành chiến dịch quảng cáo có tên “Chỉ có một thứ duy nhất giống như Coca-Cola, đó là chính bản thân Coca-Cola. Đó là hàng thật”. (The only thing like Coca-Cola is Coca-Cola itself. It’s the real thing”). Năm 1970, điệp khúc “hàng thật” trong khẩu hiệu đó được hát trong các đoạn quảng cáo trong khoảng một năm. 1. Marshall McLuhan: Herbert Marshall McLuhan (21/7/1911 - 31/12/1980) là nhà giáo dục, triết gia và học giả người Canada, là giáo sư ngành văn học Anh, phê bình văn học và là nhà lý luận giao tiếp, là một trong những nhà sáng lập ngành sinh thái học truyền thông và hiện là chuyên gia danh dự trong giới những người yêu thích kỹ thuật. 1. Greyhound: Greyhound Lines là công ty xe bus vận chuyển hành khách trong nội thị lớn nhất ở Bắc Mỹ có đến 2.200 điểm đến tại Mỹ. Công ty được thành lập ở Hibbing, bang Minnesota vào năm 1914 và chính thức trở thành Tập đoàn Greyhound năm 1926. Hiện nay, công ty đóng trụ sở chính tại Dallas, bang Texas. Tên và logo công ty lấy theo tên loài chó Greyhound, giống chó chạy nhanh nhất được nuôi để chạy thi trong các cuộc đua chó. 1. Cho đến thời điểm này Yahoo! đã mất vị trí website tìm kiếm thông tin hàng đầu vào tay Google dù đã liên kết với Goolge vào tháng 6 năm 2000. Sự nổi lên nhanh chóng của Google đuợc coi là một hiện tượng trong các công ty dotcom. Google do Larry Page và Sergey Brin sáng lập vào tháng 9 năm 1998. Cuối năm 2000, mỗi ngày có đến 100 triệu yêu cầu tìm kiếm thông tin được thực hiện tại Google.com. 2. Theo danh sách 100 thương hiệu mạnh nhất năm 2005 của Interbrand, thương hiệu giá trị nhất trên Internet là eBay đứng thứ 55 trên tổng sắp với giá trị 5,701 tỷ đô-la, trong khi Yahoo! có giá trị thương hiệu là 5,256 tỷ đô-la (đứng thứ 58). 3. Câu chuyện thành công của Google: mặc dù ra đời sau Yahoo!, Google đang dần chiếm lĩnh vị trí nhà cung cấp dịch vụ tìm kiếm thông tin trực tuyến hàng đầu. Google cũng mới tung ra dịch vụ email miễn phí Gmail cạnh tranh với dịch vụ email của Yahoo!. 1. Sears, Roebuck and Co, công ty bán lẻ hàng đầu ở Mỹ trong suốt thế kỷ 20. Sears bán nhiều loại hàng tiêu dùng, trong đó có đồ dệt may, các thiết bị, dụng cụ, linh kiện ô tô và đồ gia dụng. Công ty này có trụ sở tại Hoffman Estates, Illinois gần Chicago. Tập đoàn Sears Holdings Corporation là hãng bán lẻ lớn thứ ba ở Mỹ, chỉ sau Wal-Mart và The Home Depot. Công ty này thành lập năm 2005 sau khi Sears, Roebuck and Company of Hoffman Estates, Illinois được Tập đoàn Kmart Corporation ở Troy, Michigan mua lại. Trụ sở tập đoàn vẫn tiếp tục đóng tại Hoffman Estates, và tập đoàn vẫn giữ thương hiệu Kmart. Sears Holdings có khá nhiều thương hiệu độc quyền như: công cụ Craftsman, các thiết bị Kenmore, pin ô tô DieHard, các vật dụng trang trí nhà cửa có thương hiệu Martha Stewart, quần áo thương hiệu Jaclyn Smith, quần áo thương hiệu Sesame Street, quần áo và đồ trang sức hiệu Thalia Sodiand, quần áo hiệu Lands' End, quần áo hiệu Route 66, đồ lót hiệu Joe Boxer. 1. Tài sản của một công ty, ngoài tài sản lưu động (current assets) và tài sản cố định (fixed assets) còn có tài sản vô hình hay tài sản phi vật thể (intangible asset). Đó là tên tuổi của công ty (goodwill) và là một thứ tài sản có thể đem ra kinh doanh được. 2. Chaebol = tập đoàn tài phiệt; đây là loại conglomerate (tập đoàn đại xí nghiệp) của Hàn Quốc, quản lý theo lối gia đình, khống chế nền kinh tế Hàn Quốc và phát triển từ việc kế thừa hình thức tập đoàn Zaibatsu (tài phiệt) của Nhật độc quyền khống chế nền kinh tế Triều Tiên sau Thế chiến II. Edom là một khu vực lịch sử định cư của người Semite thuộc miền Nam Levant nằm ở phía nam của xứ Judea và Biển Chết, phần lớn ở Negev. Nó được đề cập trong các hồ sơKinh Thánh là Vương quốc Edom thời kỳ đồ sắt tại thiên niên kỷ 1 TCN. Cựu Thế giới (The Old World): bao gồm các phần của trái đất được người châu Âu biết đến trước khi Christopher Columbus trong chuyến hải hành của mình phát hiện ra châu Mỹ vào năm 1492, bao gồm: châu Âu, châu Á và châu Phi (một cách tổng thể gọi là đại lục Phi-Á – Âu) và các đảo bao quanh. Thuật ngữ này được dùng phân biệt với thuật ngữ Tân Thế giới (The New World), gồm cả châu Mỹ. Sephardic Jews / Sephardi Jews / Sephardim: nhóm người Do Thái có tổ tiên sống ở Tây Ban Nha hay Bồ Đào Nha. Những người này bị trục xuất khỏi Tây Ban Nha vào năm 1492 và phải chạy trốn sang các nước Hồi giáo thuộc Đế quốc Ottoman, tạo ra ngôn ngữ của riêng mình chủ yếu là tiếng Tây Ban Nha pha lẫn với một số từ Hebrew. Baron von Rothschild: thuộc Gia tộc Rothschild là một gia tộc Do Thái có nguồn gốc từ Frankfurt, Đức. Họ đã tạo nên một đế chế tài chính – ngân hàng tại châu Âu bắt đầu từ cuối thế kỷ 18. Khả Hãn (Khan): một danh hiệu dành cho những người cai trị và các quan chức ở các vùng Trung Á, Afghanistan và một số quốc gia Hồi giáo khác. Dhimmi: là một thuật ngữ lịch sử đối với công dân không phải Hồi giáo sống tại một nhà nước Hồi giáo. Theo nghĩa đen có nghĩa là “người được bảo vệ.” Theo các học giả, quyền lợi của các dhimmis được bảo vệ đầy đủ trong cộng đồng của họ, nhưng trong vai trò là những công dân trong quốc gia Hồi giáo, họ phải chịu những hạn chế nhất định và phải trả thuế jizya. Great Schism: Sự chia rẽ chính thức (1054) giữa Chính thống giáo Đông Phương (Eastern Orthodox Church) và Giáo hội Công giáo Rôma (Roman Catholic Church). Mizrahic Jews / Mizrahim: nhóm người Do Thái sống trong các cộng đồng ở Trung Đông và Bắc Phi. Gen: một đơn vị di truyền được chuyển từ cha mẹ sang con cái và được dùng để xác định một số đặc tính của con cái. Khazars: là một dân tộc Turkic bán du mục đã tạo ra một đế chế giữa những năm cuối thế kỷ 7 và thế kỷ 10 (650-965). Đế chế Khazars thống trị khu vực rộng lớn kéo dài từ Thảo nguyên Volga-Don đến Đông Crimea và Bắc Caucasus. DNA ty thể: mitochondrial DNA – mtDNA. DNA ty thể là cơ sở của nhân tố di truyền ngoài nhân. Châu Phi hạ-Sahara (Sub-Saharan Africa): về mặt địa lý, là khu vực của lục địa châu Phi nằm ở phía nam của sa mạc Sahara. Y-chromosome: nhiễm sắc thể Y. Là một cấu trúc có tổ chức của ADN và protein nằm trong các tế bào. Haplotype: là một đại diện của DNA nằm dọc theo sợi nhiễm sắc thể. Khazar Khaganate (Hãn quốc Kazan): là tên một liên minh các dân tộc du mục thuộc các dân tộc Turk ở khu vực dãy núi Altai và cũng là tên gọi một hãn quốc hùng mạnh ở Trung Á trong giai đoạn từ thế kỷ 6 tới thế kỷ 7. Cách ly di truyền: genetic isolation. Lowlands (các vùng đất thấp): các khu vực của Scotland nằm ở phía nam và phía đông của vùng cao nguyên. Ngôn ngữ Slavic: một nhóm các ngôn ngữ liên quan khá chặt chẽ của các dân tộc Slavơ và một nhóm nhỏ của các ngôn ngữ Ấn – Âu, được dùng ở hầu hết các nước Đông Âu, phần lớn các nước vùng Balkan, các bộ phận của Trung Âu và vùng Bắc của châu Á. Anusim là những người Do Thái, theo luật Do Thái (halakha), đã bị buộc phải từ bỏ đạo Do Thái ngược lại ý muốn của họ, thường khi buộc phải chuyển đổi sang tôn giáo khác. Thuật ngữ này xuất phát từ cụm từ Talmudic “`averah b’ones (Hebrew: עבירהבאונס‎ )”, có nghĩa là “một sự vi phạm bắt buộc”. Krymchaks: là một cộng đồng sắc tộc – tôn giáo của vùng Crimea bắt nguồn từ các tín đồ nói tiếng Turkic của Rabbinic Judaism. Theo lịch sử họ sống ở gần gũi với người Crimean Karaites. Crimean Karaites: là những người thực hành Karaism là hình thức ban đầu của Do Thái giáo theo mặc khải của Thiên Chúa trong Kinh Torah. Karaite Judaism từ chối những bổ sung sau này của Tanakh (Kinh Thánh Hebrew như Khẩu Luật Rabbinic (Rabbinic Oral Law) và đặt trách nhiệm cuối cùng của việc giải thích Thánh Kinh cho từng cá nhân. Turkic: Các dân tộc Turkic là một nhóm các sắc tộc sống ở miền Bắc, Đông, Trung và Tây Á, Tây Bắc Trung Quốc và các vùng của Đông Âu. Do Thái giáo Rabbinic hay Rabbinism là dòng chính của Do Thái giáo từ thế kỷ thứ 6, sau khi Talmud Babylon được quy điển hóa. Phát triển từ Do Thái giáo Pharisaic, Do Thái giáo Rabbinic dựa trên niềm tin rằng tại núi Sinai, Moses đã nhận được từ Thiên Chúa “Torah Viết”, cùng với lời giải thích bằng miệng, được gọi là “Torah Nói” mà Moses đã truyền lại cho mọi người. Do Thái giáo Karaite hay Karaism là một phong trào của người Do Thái đặc trưng bởi sự công nhận Tanakh là thẩm quyền pháp lý tối cao duy nhất trong Halakha và thần học. Đó là khác biệt của Do Thái giáo Karaite với Do Thái giáo Rabbinic. Do Thái giáo Rabbinic coi Torah Nói, như đã hệ thống hóa trong Talmud và các văn bản tiếp theo, là những giải thích có thẩm quyền của Torah. Còn Do Thái giáo Karaite giữ thái độ rằng tất cả các giới răn mà Thiên Chúa truyền lại cho Moses đã được ghi nhận trong Torah Viết mà không cần bổ sung hoặc giải thích của Torah Nói. Kết quả là, người Do Thái Karaite không chấp nhận các truyền thống truyền miệng trong Talmud và các văn bản khác. Châu Phi Hạ Sahara (Sub-Saharan Africa): về mặt địa lý, là phần lục địa châu Phi nằm ở phía nam của sa mạc Sahara. Về mặt chính trị, nó bao gồm tất cả các nước châu Phi toàn bộ hay một phần nằm ở phía nam của sa mạc Sahara (ngoại trừ Sudan). Đế chế Songhai (Songhai Empire): là quốc gia Songhai đã thống trị Tây Sahel trong thế kỷ 15 và 16. Sahel là vùng khí hậu sinh thái và địa sinh học của quá trình chuyển đổi ở châu Phi giữa sa mạc Sahara ở phía bắc và Sudanian Savanna ở phía nam. Do Thái giáo quy phạm (normative Judaism): theo truyền thống, việc thực hành Do Thái giáo được dành cho việc nghiên cứu Kinh Torah và chấp hành các luật lệ và điều răn. Trong Do Thái giáo quy phạm, Torah và luật Do Thái là không thay đổi, nhưng cách diễn giải của luật là cởi mở hơn. Nó được coi là một mitzvah (giới luật) để nghiên cứu và hiểu luật. The Syrian Malabar Nasrani là một nhóm ethno-religious từ Kerala, Ấn Độ. Nó ám chỉ những người đã trở thành Kitô hữu ở bờ biển Malabar trong những ngày đầu của Kitô giáo, bao gồm cả người bản địa và người Do Thái Diaspora ở Kerala. Tên gọi Nasrani được cho là xuất phát từ tên Nazarét được sử dụng bởi các Kitô hữu Do Thái cổ xưa ở vùng Cận Đông đã tin vào thiên tính của Chúa Jesus, nhưng vẫn bám víu vào rất nhiều các nghi lễ Mosaic. Nhiễm sắc thể Y Aaron (Y-chromosomal Aaron): là tên được đặt cho giả thuyết tổ tiên chung gần đây nhất của nhiều người trong tầng lớp tư tế Do Thái (Jewish priestly caste) theo phụ hệ được gọi là Kohanim (số ít là “Kohen”, “Cohen”, hoặc Kohane). Theo Kinh Torah, tổ tiên này được xác định là Aaron, anh em trai của Moses. Do đó, tổ tiên chung gần đây nhất theo giả thuyết được đặt tên là “nhiễm sắc thể Y Aaron”, tương tự với “nhiễm sắc thể Y Adam”. Amerindian: là bất kỳ thành viên của các dân tộc sống ở Bắc hay Nam Mỹ trước khi người châu Âu đến. Sabra (Hebrew: צבר) là một từ lóng không chính thức dùng đề chỉ người Do Thái Israel sinh ra tại Israel. Sephardic Haredim là những người Do Thái gốc Sephardi và Mizrahi theo Do Thái giáo Heradi. Moses Mendelssohn (1729-1786) là một triết gia Do Thái Đức, là người đã khởi nguồn Haskalah. Yishuv là tên gọi cộng đồng người Do Thái ở Vùng đất Israel giữa những năm 1880 và 1948, khi Israel tuyên bố trở thành một nhà nước độc lập. Cộng đồng Do Thái Yishuv đóng vai trò quan trọng trong việc đặt nền móng cho một Nhà nước Israel đã được trù liệu. Trong khi truyền thống và lịch sử Do Thái là lớp nền móng đầu tiên trong việc định hình Nhà nước Israel hiện đại, Yishuv là lớp thứ hai. Con đường này được cho là bắt đầu từ nơi Chúa Jesus bị xét xử tới nơi Người bị đóng đinh và chôn cất tại đồi Golgotha. Halutz trong tiếng Hebrew có nghĩa là tiên phong. Hindu đề cập đến bất cứ ai tự coi mình như văn hóa, sắc tộc hoặc tôn giáo gắn liền với các khía cạnh của Ấn Độ giáo (Hindusm). Intifada: phong trào nổi dậy của người Palestine chống lại Israel. Um Kulthoum: một ca sỹ, nhạc sỹ và nữ diễn viên điện ảnh Ai Cập nổi tiếng quốc tế trong những năm 1920-1970. Trong ý nghĩa chính của nó, mitzvah trong tiếng Hebrew đề cập đến giới luật và những điều răn của Chúa. Nó được sử dụng trong Do Thái giáo Rabbinic để nói đến 613 điều răn trong Torah ở núi Sinai và cộng thêm bảy điều răn khác đặt ra sau đó, tổng số là 620. Aggadah đề cập đến văn bản chú giải không mang tính pháp lý trong văn học cổ điển của giáo đoàn Do Thái giáo, đặc biệt được ghi lại trong Talmud và Midrash. Midrash là một phương pháp giải thích những câu chuyện Kinh Thánh vượt ra ngoài những chắt lọc đơn giản của giáo lý tôn giáo, pháp lý, hoặc đạo đức. Những giải thích này được các Rabbi điền vào những “khoảng trống” được tìm thấy trong Kinh Torah. Beatnik là một khuôn mẫu truyền thông thịnh hành trong suốt những năm 1950 đến giữa những năm 1960, trưng bày những khía cạnh nông cạn của phong trào văn hóa Beat trong những năm 1950. Định cư Pale (The Pale of Settlement): là thuật ngữ được đặt cho một khu vực của Đế quốc Nga, trong đó người Do Thái được phép thường trú, còn vượt qua đó thì bị cấm. Nickelodeon: rạp chiếu phim nhỏ, vé năm xu, thịnh hành ở Mỹ trong những năm 1905-1915. Miriam là chị gái của Moses và Aaron, và là con gái duy nhất của Amram và Jochebed. Bà là một tiên tri và xuất hiện đầu tiên trong Sách Xuất Hành trong Kinh Thánh Hebrew. Deborah là một tiên tri của Thiên Chúa của Israel, Thẩm phán thứ tư của Israel thời tiền quân chủ, cũng là một chiến binh và là vợ của Lapidoth theo Sách Thẩm Phán. Là nữ thẩm phán duy nhất được đề cập trong Kinh Thánh, Deborah dẫn đầu cuộc phản công thành công chống lại các lực lượng của Jabin – Vua Canaan – và chỉ huy quân đội của ông là Sisera. Câu chuyện được kể lại trong chương 4 Sách Thẩm Phán. Amidah cũng gọi là Shmoneh Esreh (שמנה עשרה, “18 lời cầu nguyện”), là kinh cầu nguyện chính của nghi lễ Do Thái giáo. Người Do Thái giáo cầu nguyện Amidah tại mỗi trong ba lễ cầu nguyện trong một ngày điển hình: buổi sáng, buổi chiều, và buổi tối. Bức tường Âm thanh chính là tốc độ của âm thanh truyền trong không khí, khoảng 336m/s. Khi tốc độ của một vật di chuyển trong không khí từ thấp hơn, tăng dần đến mức đạt và vượt tốc độ này thì người ta nói rằng nó đã vượt qua “bức tường âm thanh”. Indie rock là một thể loại nhạc alternative (Alternative rock) có nguồn gốc từ Vương quốc Anh trong những năm 1980. Haggadah là một văn bản Do Thái quy định thứ tự của bữa ăn tối trong ngày lễ Vượt Qua. Shtetls là những thị trấn nhỏ với dân số Do Thái lớn tồn tại ở Trung và Đông Âu trước Holocaust. Arcade: hành lang có mái che với các cửa hàng và quầy ở hai bên. Mesopotamia: vùng Lưỡng Hà nằm giữa hai con sông Euphrates và Tigris, ngày nay bao gồm lãnh thổ Iraq, Kuwait, Đông Bắc Syria, và phần nhỏ của Đông Nam Thổ Nhĩ Kỳ và Tây Nam Iran. Đây được coi là “cái nôi của văn minh” nhân loại. Đế quốc La Mã (Roman Empire) (thế kỷ 1 TCN – thế kỷ 5, 6 CN): là một đế quốc lớn nhất trong lịch sử thế giới bao gồm lãnh thổ các quốc gia bao quanh Địa Trung Hải ngày nay của châu Âu, châu Phi và châu Á. Ba thành phố lớn của nó là Rome (thuộc Ý), Alexandria (thuộc Ai Cập) và Antioch (thuộc Thổ Nhĩ Kỳ). Năm 285, Hoàng đế Diocletianus phân chia Đế chế thành Đế quốc Tây La Mã (Western Roman Empire) và Đế quốc Đông La Mã (Eastern Roman Empire). Đế quốc Tây La Mã kéo dài đến năm 476; còn Đế quốc Đông La Mã (còn có tên gọi khác là Đế quốc Byzantine) kéo dài đến năm 1453. Aliyah là sự nhập cư của người Do Thái từ các cộng đồng Diaspora về lại Vùng đất Israel. Palestine: trong thế kỷ thứ nhất, Đế chế La Mã đánh bại dân tộc Judea 1.000-năm-tuổi, phá hủy Đền Thờ Jerusalem và đầy ải hàng trăm nghìn người Do Thái. Để xóa tất cả ký ức về xứ Judea, Rome đổi tên Judea thành ‘Palestine’ theo tên kẻ thù của người Do Thái trong Kinh Thánh – Philistines – là dân tộc đã từng định cư dọc theo bờ biển xứ Canaan. Về sau, người phương Tây gọi Đất Thánh Do Thái-Kitô giáo là Palestine. Dân tộc Ảrập đã không chấp nhận rộng rãi tên ‘Palestine’ cho đến thế kỷ 20. Plato (424/423 TCN – 348/347 TCN): Triết gia Hy lạp cổ đại. Aristotle (384 TCN – 322 TCN): Triết gia Hy lạp cổ đại. Học trò của Plato. Jehovah: trong Kinh Thánh Torah, Jehovah là tên riêng của Thượng Đế, như đã mặc khải cho Moses trên núi Sinai. (xem Câu chuyện Do Thái: lịch sử thăng trầm của một dân tộc) Noah: theo Sách Sáng Thế, ông Noah đóng con tàu lớn mà ngày nay gọi là tầu Noah để tự cứu ông và gia đình, bảo tồn thế giới động vật, thực vật khỏi bị diệt vong bởi trận trừng phạt đại hồng thủy của Thiên Chúa. Mari Letters: là một bộ sưu tập các thư từ hoàng gia từ Mari, một thành phố cổ trên sông Euphrates. Amarna Letters: thư từ ngoại giao, trên bảng đất sét, chủ yếu giữa chính quyền Ai Cập và đại diện của họ ở Canaan và Amurru trong khoảng thời gian những năm 1300 TCN. Semitic: nhóm các ngôn ngữ có liên quan với nhau được nói bởi 470 triệu người tại Tây Á, Bắc Phi và Sừng châu Phi. Chúng là một nhánh của họ ngôn ngữ Phi – Á. Ngôn ngữ Semitic được nói nhiều nhất hiện nay là tiếng Ảrập, Amharic, Hebrew, Tigrinia và Aramaic. Babylon: một thành quốc của Lưỡng Hà cổ đại, nằm ở Al Hillah, tỉnh Babil, Iraq, khoảng 85km về phía nam thủ đô Baghdad (Iraq). Pharaoh: tước hiệu của vua Ai Cập cổ đại. Mặc khải: một từ thần học hay được dùng trong Kitô giáo, có nghĩa là vén mở ra bức màn bí mật để cho thấy một điều gì đó. Ba Tư (Persia): một quốc gia cổ ở phía tây nam châu Á, nay là Iran. Jericho: thành cổ nằm gần Bờ Tây của sông Jordan. Về mặt địa lý, Transjordan gồm các khu vực phía đông của sông Jordan, bao phủ phần lớn Jordan ngày nay. Xức dầu (anointing) diễn tả hành động xoa dầu trên cơ thể, hay đổ dầu lên đầu nhằm một mục đích nào đó. Sự xức dầu bao gồm nhiều mục đích và ý nghĩa khác nhau. Trong thời Cựu ước, xức dầu được xem là một nghi thức quan trọng nhằm xác chứng rằng: người được xức dầu được Đức Chúa Trời chỉ định để thi hành một sứ mệnh đặc biệt. Samaritans là một nhóm sắc tộc-tôn giáo của Levant, hậu duệ của cư dân Semitic cổ của khu vực. Đế quốc Byzantine (Byzantine Empire) (330-1453): còn gọi là Đế quốc Đông La Mã, đóng đô ở Constantinople (nay là Istanbul, thủ đô của Thổ Nhĩ Kỳ). Gnosticism: Thuyết Ngộ Đạo (từ tiếng Hy Lạp cổ đại: gnostikos γνωστικός, “học”, từ Gnosis γνῶσις, kiến thức) mô tả một tập hợp các tôn giáo cổ xưa xa lánh thế giới vật chất – mà họ xem như được tạo bởi các đấng tạo hóa – và chấp nhận thế giới tâm linh. Thời Trung cổ: giai đoạn giữa sự sụp đổ của Đế quốc La Mã và sự trỗi dậy của các quốc gia châu Âu hiện đại, tức là từ thế kỷ 5 kéo dài đến thế kỷ 15. Levant là một thuật ngữ lịch sử địa lý đề cập phỏng chừng đến một khu vực rộng lớn ở Tây Nam Á bao bọc bởi dãy núi Taurus của Anatolia ở miền Bắc, Biển Địa Trung Hải ở phía tây, và sa mạc miền Bắc Ảrập và Mesopotamia ở phía đông. Một số các quốc gia hoặc các bộ phận của các quốc gia nằm trong khu vực Levant là Cyprus, Ai Cập, Iraq, Israel, Jordan, Lebanon, Palestine, Syria, Thổ Nhĩ Kỳ. Đôi khi bán đảo Sinai cũng được bao gồm, mặc dù phần nhiều được coi là một vùng trung gian, ngoại biên tạo thành một cầu nối giữa Levant và Bắc Ai Cập. Aramaic: thuộc cận họ Semitic, nằm trong họ ngôn ngữ Phi – Á (Afro-asiatic). Tiếng Aramaic là một phần trong nhóm ngôn ngữ Tây-Bắc Semitic, trong nhóm này còn có các ngôn ngữ Canaanite như tiếng Hebrew và tiếng Phoenicia. Aramaic là ngôn ngữ chính của xứ Syria. Bộ Luật Do Thái: (Hebrew: הֲלָכָה, Sephardic: (halaχa); phiên âm như halacha hoặchalachah) hoặc halocho (Ashkenazic: (haloχo)) là tập hợp các luật tôn giáo của người Do Thái có nguồn gốc từ Torah Viết và Torah Nói. Bao gồm 613 điều răn, luật Talmudic và Rabbinic, các phong tục và truyền thống biên dịch trong Shulchan Aruch (thường được gọi là “Code of Jewish Law” – “Bộ Luật Do Thái”). Bán đảo Iberia nằm ở cực tây nam châu Âu, được bao quanh bởi Địa Trung Hải về hướng đông và nam, và bởi Đại Tây Dương về hướng tây và bắc. Dãy núi Pyrenees làm thành biên giới đông bắc của bán đảo. Gibraltar, điểm cực nam của bán đảo, được ngăn cách với châu Phi bởi eo biển cùng tên. Đây là bán đảo lớn nhất châu Âu với diện tích 582.860km². Bán đảo Iberia gồm có các quốc gia và vùng lãnh thổ: Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha, Andorra và Gibraltar. Sephardi Jews hay Sephardic jews hay Sephardim: nhóm người Do Thái có tổ tiên sống ở Tây Ban Nha hay Bồ Đào Nha. Ashkenazi Jews hay Ashkenazic Jews hay Ashkenazim: nhóm người Do Thái gốc Đức sống trong các cộng đồng ở Trung và Đông Âu mà hiện nay là miền Bắc nước Pháp, Đức và Thụy Sỹ. Bán đảo Balkan là một khu vực địa lý của khu vực Đông Nam châu Âu. bao gồm toàn bộ hoặc một phần của Albania, Bosnia và Herzegovina, Bulgaria, Croatia, Hy Lạp, Kosovo, Cộng hòa Macedonia, Montenegro, Serbia, Slovenia, và phần châu Âu của Thổ Nhĩ Kỳ. Novorossiya là một thuật ngữ lịch sử của Đế chế Nga biểu thị một khu vực phía bắc của Biển Đen (nay là một phần của Ukraina). Đế quốc Ottoman: còn gọi là Turkish Empire – Đế quốc Thổ Nhĩ Kỳ theo lịch sử. Mizrahi là những người Do Thái đến từ Trung Đông và Bắc Phi. Zionist: Người theo Chủ nghĩa Phục quốc Do thái Xem thêm ở chương Sinh tố, vitamin E. Cơ thể chỉ dự trữ chất béo. (*) Enzyme là những chất xúc tác sinh học có bản chất là protein. Chúng xúc tác cho hầu hết các phản ứng chuyển hóa diễn ra trong cơ thể sống. Nấu thức ăn (tảng thịt lớn hoặc heo, bò, gà, vịt còn nguyên con) nhờ nhiệt khô của ngọn lửa hay trong lò nướng. Giống như nướng bỏ lò nhưng nhiệt độ cao hơn nhờ hơi nóng khô của lò nướng. Theo cách này, một lượng mỡ rất lớn vẫn còn ở dưới lớp da. Nấu đồ ăn lâu với nhiệt khô do tác dụng chuyển nhiệt trong lò nướng. Thức ăn được sắp trên khay rồi đặt trong không khí nóng và khô của lò nướng. Phải phết bơ, dầu để tránh dính khay và làm ẩm thức ăn. Cách này vẫn làm cho món ăn có nhiều dầu mỡ. Xào áp chảo là nấu những miếng thức ăn nhỏ và mỏng thật nhanh với nhiệt độ cao, một chút dầu mỡ Thức ăn thái mỏng tiếp xúc trực tiếp với nguồn nhiệt, để cho mỡ chảy ra khỏi thức ăn. Kem là phần chất béo được tách ra từ sữa. Thành phần dinh dưỡng của kem bao gồm 87% chất béo, 6% chất đạm và 7% đường. Đây là loại chất béo bão hòa 1. Quan điểm cho rằng hai quy trình khác này cùng tồn tại đã được đưa ra bởi Henry Mintzberg và James Waters trong nghiên cứu kinh điển của họ “Of Strategies, Deliberate and Emergent,” Strategic Management Journal 6 (1985): 257. Giáo sư Robert Burgelman của Đại học Stanford là học giả xuất sắc trong lĩnh vực này, và nhiều nghiên cứu của ông đã được trích dẫn trong chương này. Hai nghiên cứu quan trọng nhất của ông là “Intraorganizational Ecology of Strategy Making and Organizational Adaptation: Theory and Field Research,” Organization Science 2, no. 3 (August 1991): 239–262; và “Strategy as Vector and the Inertia of Coevolutionary Lock-in,” Administrative Science Quarterly 47 (2002): 325–357. Cuốn sách mới đây của Burgelman là Strategy Is Destiny (New York: Free Press, 2002) đã tóm tắt rất nhiều phát hiện của ông. Các giáo sư Rita McGrath và Ian MacMillan của Trường kinh doanh Columbia và trường Wharton cũng đã nghiên cứu những vấn đề này. Chúng tôi thấy bài viết “Discovery-Driven Planning” (Harvard Business Review, July–August 1995) của họ đặc biệt hữu ích trong việc tìm hiểu quá trình phát triển chiến lược nào là thích hợp trong từng hoàn cảnh. Cuối cùng, chúng tôi cũng học hỏi rất nhiều từ công trình của Giáo sư Amar Bhide, The Origin and Evolution of New Business (Oxford and New York: Oxford University Press, 2000). 2. Mintzberg and Waters, “Of Strategies,” 258. 3. Điều này cũng là khởi nguồn của phương pháp tiếp cận truyền thống về cách xây dựng chiến lược “đúng đắn”. Thông thường, các học giả kinh doanh đã áp dụng cách tiếp cận “hoặc-hoặc” trong quá trình xây dựng chiến lược, như đã được trình bày ở những lần tranh luận vô hình giữa Henry Mintzberg (“từ dưới lên”) và Igor Ansoff (“từ trên xuống”) trong cuốn Strategic Management Journal (vol. 11, 1990, and vol. 12, 1991). 4. Andrew Grove, Only the Paranoid Survive (New York: Doubleday, 1996), 146. 5. Các giáo sư hàng đầu thế giới Joseph L. Bower của Trường Kinh doanh Harvard và Giáo sư Robert Burgelman của Trường Stanford đã mô tả các nguồn lực được phân bổ như thế nào để chống lại sự đầu tư cạnh tranh trong các cấp của tổ chức. Xem Joseph L. Bower, Managing the Resource Allocation Process (Boston: Harvard Business School Press, 1970); và Robert A. Burgelman and Leonard Sayles, Inside Corporate Innovation (New York: Free Press, 1986). 6. Hiệu quả mà bộ lọc gây ra cho chiến lược của công ty có thể rất sâu sắc. Ví dụ, tập đoàn 3M là một trong những công ty sáng tạo nhất trong lịch sử cận đại về khả năng áp dụng nền tảng công nghệ cốt lõi cho một loạt các ứng dụng cho thị trường. Mặc dù tất cả sản phẩm mới cần đáp ứng mục tiêu lợi nhuận tương đối cao, công ty cũng nên tập trung vào những phân khúc thị trường nhỏ và bình dân hơn, đồng thời ngăn chặn tất cả trừ một số ít hàng hóa để đưa vào thị trường đại chúng. 7. Sự kiện này được ghi chép trong Robert A. Burgelman, “Fading Memories: A Process Study of Strategic Business Exit in Dynamic Environments,”Administrative Science Quarterly 29 (1994): 24–56; và Grove, Only the Paranoid Survive. 8. EPROM là bộ nhớ truy cập dữ liệu có thể xóa và lập trình được. Cũng giống như bộ vi xử lý, dòng sản phẩm EPROM của Intel cũng là kết quả của chiến lược phát sinh chứ không phải chiến lược cẩn trọng. Xem Burgelman, “Fading Memories”. 9. Có nhiều nguyên nhân các nhà quản lý cấp cao liên tục đầu tư vào DRAM. Lấy ví dụ, nhà quản lý tin rằng DRAM là “bộ điều khiển công nghệ” và việc giữ vững sự cạnh tranh của DRAM là cần thiết để tiếp tục cạnh tranh trong dòng sản phẩm khác. 10. Grove, Only the Paranoid Survive. 11. Bộ vi xử lý là một công nghệ mang tính đột phá thị trường mới đã được đưa vào nhiều ứng dụng mà trước đây không khả thi, với cùng quy mô và chi phí của các bảng mạch dây in lớn được sử dụng trong các máy tính thời điểm đó. Tuy nhiên, so với mô hình kinh doanh của Intel, bộ vi xử lý là một cải cách bền vững. Sản phẩm này đã giúp Intel kiếm thêm nhiều tiền hơn và do đó nguồn tài nguyên cũng được phân bổ dễ dàng hơn. Điều này minh họa một nguyên tắc rất quan trọng – phá vỡ chỉ có thể được diễn đạt trong mối tương quan với mô hình kinh doanh của công ty với đối thủ cạnh tranh của họ. 12. Bằng chứng xác thực cho điều này được thảo luận trong Amar Bhide, The Origin and Evolution of New Businesses (New York: Oxford University Press, 2000). 13. Mintzberg and Waters, “Of Strategies,” 271. 14. Trong một loạt phát biểu và bài báo, Tiến sĩ John Seeley Brown đã đưa ra quan điểm này – đó là rất khó để dự đoán trước làm thế nào mọi người sẽ sử dụng các công nghệ đột phá có thể thay đổi cách sống và làm việc của họ. Chúng tôi khuyên các bạn đọc nên tìm hiểu tất cả những bài viết của Tiến sĩ Brown. Ông đã gây ảnh hưởng sâu sắc đến tư duy của chúng ta. Ví dụ, xem J. S. Brown, ed., Seeing Differently: Insights on Innovation (Boston: Harvard Business School Publishing, 1997); J. S. Brown, “Changing the Game of Corporate Research: Learning to Thrive in the Fog of Reality,” trong Technological Innovation: Oversights and Foresights, eds. Raghu Garud, Praveen Rattan Nayyar, and Zur Baruch Shapira (New York: Cambridge University Press, 1997), 95–110; và J. S. Brown and Paul Duguid, The Social Life of Information (Boston: Harvard Business School Press, 2000). 15. Một quan điểm quan trọng được gọi là “sự phụ thuộc nguồn lực” khẳng định rằng các đối tượng bên ngoài tổ chức đã kiểm soát những điều mà tổ chức có hoặc không thể làm. Các đối tượng ấy – khách hàng và nhà đầu tư – đã cung cấp cho tổ chức các nguồn lực mà nó cần để phát triển mạnh. Nhà quản lý không thể làm những việc mà không phục vụ lợi ích của các đối tượng ấy, hoặc là họ sẽ giữ lại các nguồn lực của mình và công ty sẽ ngừng hoạt động. Xem Jeffrey Pfeffer and Gerald R. Salancik, The External Control of Organizations: A Resource Dependence Perspective (New York: Harper & Row, 1978). Cuốn The Innovator’s Dilemma đã dành rất nhiều không gian để bàn bạc về vấn đề này và lưu ý rằng cơ chế quản lý sự thay đổi bề mặt của sự phụ thuộc nguồn lực là để tạo ra các tổ chức có thể là dựa vào các nhà cung cấp khác, người đề cao các sản phẩm đột phá. 16. Nhà xã hội học Arthur Stinchcombe đã viết nhiều về tầm quan trọng của điều kiện ban đầu trong việc xác định hệ quả của các quyết định và sự kiện. 17. Clayton Christensen, “Materials Technology Corp.,” Case 9-694-075 (Boston: Harvard Business School, 1994); and Clayton Christensen, “Linking Strategy and Innovation: Materials Technology Corp.,” Case 9-696-082 (Boston: Harvard Business School, 1996). 18. Đối với Christensen, nghiên cứu những vấn đề này đã chỉ rõ rằng công nghệ của MTC là một cải cách bền vững đột phá: công ty đã cố gắng để đưa sản phẩm tốt hơn vào những thị trường được thiết lập sẵn, và công nghệ đột phá kéo theo sự phụ thuộc sâu rộng lẫn nhau trong phát triển và thiết kế sản phẩm. MTC đã đưa ra rất nhiều quyết định sai lầm như đã được mô tả trong cuốn sách này – và kết quả là mặc dù công ty vẫn sống sót và có lợi nhuận nhưng họ đã gặp phải rất nhiều gian truân. 19. Xem Rita Gunther McGrath and Ian C. MacMillan, “Discovery-Driven Planning,” Harvard Business Review, July–August 1995, 44–56. Các giáo sư McGrath và MacMillan đã viết những điều rất hữu ích về kiểm soát việc thành lập các doanh nghiệp mới, đại diện là bài báo này. Chúng tôi khuyến khích bạn tìm đọc chúng ở văn phòng tại Columbia hoặc Wharton để có thêm nhiều ý tưởng hay. Trong những bài viết đó, họ sử dụng thuật ngữ “Lập kế hoạch dựa trên nền tảng”. Thay vào đó, chúng tôi gọi đây là “lập kế hoạch chiến lược thận trọng” để thống nhất với hệ thống thuật ngữ được sử dụng ở những nơi khác trong chương này. 20. Chúng tôi lo ngại rằng một khi các công ty đầu tư mạo hiểm đã bị lấn át bởi các nhà phân tích ít kinh nghiệm, những người chỉ biết về chiến lược cẩn trọng trong các khóa học Thạc sỹ Quản trị Kinh doanh của mình, họ cần nhiều bằng chứng và dữ liệu chặt chẽ hơn nữa để có thể chứng minh một chiến lược là đúng đắn. Sau đó họ gây áp lực lên các đội quản lý của một loạt công ty để “thực hiện”. Họ chỉ trở lại một chế độ cẩn trọng ban đầu khi nhà đầu tư chi tiêu hoang phí và những nhà quản lý sáng lập bị sa thải, và không có sự lựa chọn nào khác ngoài việc tìm kiếm một chiến lược khả thi thông qua các quy trình phát sinh. 21. Chúng tôi lo ngại rằng một khi các công ty đầu tư mạo hiểm đã bị lấn át bởi các nhà phân tích ít kinh nghiệm, những người chỉ biết về chiến lược cẩn trọng trong các khóa học Thạc sỹ Quản trị Kinh doanh của mình, họ cần nhiều bằng chứng và dữ liệu chặt chẽ hơn nữa để có thể chứng minh một chiến lược là đúng đắn. Sau đó họ gây áp lực lên các đội quản lý của một loạt công ty để “thực hiện”. Họ chỉ trở lại một chế độ cẩn trọng ban đầu khi nhà đầu tư chi tiêu hoang phí và những nhà quản lý sáng lập bị sa thải, và không có sự lựa chọn nào khác ngoài việc tìm kiếm một chiến lược khả thi thông qua các quy trình phát sinh. 1. Nhiều cuốn sách được viết về khó khăn trong việc kết hợp đồng tiền đúng với cơ hội hợp lý. Ba cuốn theo chúng tôi là hữu ích trong số đó: Mark Van Osnabrugge and Robert J. Robinson, Angel Investing: Matching Startup Funds with Startup Companies: The Guide for Entrepreneurs, Individual Investors, and Venture Capitalists (San Francisco: Jossey-Bass, 2000); David Amis and Howard Stevenson, Winning Angels: The Seven Fundamentals of Early-Stage Investing (London: Financial Times Prentice Hall, 2001); và Henry Chesbrough, Open Innovation: The New Imperative for Creating and Profiting from Technology (Boston: Harvard Business School Press, 2003). 3. Trong ngôn ngữ của tác giả và nhà đầu tư mạo hiểm Geoffrey Moore, đây là khi “cơn lốc” xuất hiện. Xem Geoffrey A. Moore, Inside the Tornado (New York: HarperBusiness, 1995) và Living on the Fault Line (New York: HarperBusiness, 2000). 4. Một lần nữa chúng tôi chỉ dẫn độc giả đến nghiên cứu tình huống dài như một cuốn sách xuất sắc của giáo sư Stanford Robert Burgelman về quy trình phát triển và thực hiện chiến lược ở Intel, Strategy Is Destiny (New York: Free Press, 2002). Trong bản báo cáo đó, Burgelman nhấn mạnh tầm quan trọng khi chiến lược bộ vi xử lý xuất hiện, Andy Grove và Gordon Moore đã tập trung quyết liệt tất cả sự đầu tư của tập đoàn vào chiến lược. 5. Xem Alfred Rappaport and Michael Mauboussin, Expectations Investing: Reading Stock Prices for Better Returns (Boston: Harvard Business School Press, 2001). Chúng tôi đã nhắc đến điểm này trong chương 1, nhưng nó xứng đáng được nhắc lại ở đây. Do thị trường chiết khấu tăng trưởng dự báo vào giá cổ phiếu hiện tại, các công ty đạt được những gì nhà đầu tư đã tiên đoán và chiết khấu sẽ chỉ kiếm được tiền trả cho cổ đông trung bình. Đúng là trong toàn bộ lịch sử của mình, các công ty tăng trưởng ở tốc độ nhanh hơn cho tiền lãi với cổ đông cao hơn những công ty tăng trưởng chậm hơn. Nhưng những cổ đông cá biệt trong lịch sử nhận thấy những người có mức lãi trên trung bình mới là những người giữ cổ phần khi thị trường nhận ra rằng dự đoán của nó về tăng trưởng của công ty là quá thấp. 6. Những cách giảm chi phí cho phép công ty tạo dòng tiền mạnh hơn điều nhà đầu tư mong đợi tất nhiên cũng tạo ra giá trị cổ đông. Chúng tôi xếp chúng vào cải cách bền vững bởi chúng cho phép các công ty hàng đầu kiếm nhiều tiền hơn theo cách chúng được kết cấu để kiếm tiền. Vì nhà đầu tư thông thường có thể mong đợi những sự cải thiện năng suất từ bất kỳ công ty nào, tuyên bố của chúng tôi ở đây chỉ đơn giản phản ánh sự thật rằng tạo giá trị cổ đông bằng cách vượt qua mong đợi của nhà đầu tư về hiệu suất hoạt động thường chỉ nâng giá cổ phần lên mức cao hơn nhưng phẳng hơn. Nghiêng độ dốc của biểu đồ giá cổ phần lên yêu cầu cải cách đột phá. 7. Điều này thường đúng trong các tình huống bền vững – điều quan trọng là phải đầu tư quyết liệt trước khi ra mắt sản phẩm để đảm bảo các kênh được lấp đầy và trang bị năng lực tồn tại để đáp ứng yêu cầu mong đợi. Nhưng nó không áp dụng trong các tình huống phá vỡ. 8. Xem Corporate Strategy Board, Stall Points (Washington DC: The Corporate Strategy Board, 1998). 9. Đây là chủ đề của một chuỗi công trình quan trọng của giáo sư Robert Kaplan và đồng nghiệp khiến họ ủng hộ việc sử dụng một công cụ gọi là Thẻ điểm cân bằng, thay vì những báo cáo tài chính, như một cách kiểm tra sức khỏe chiến lược lâu dài của tổ chức. Ví dụ, xem Robert S. Kaplan and David P. Norton, The Strategy-Focused Organization (Boston: Harvard Business School Press, 2001). 10. Khi khẳng định rằng nhà quản lý cần để lý thuyết chỉ dẫn hành động của họ và đừng chờ tới khi dữ liệu thuyết phục xuất hiện, chúng tôi chắc chắn hy vọng rằng độc giả không diễn giải rằng chúng tôi đang khuyên nhà quản lý “đâm đầu vào tường”. Đánh giá chi tiết hoạt động sản xuất của những doanh nghiệp có danh tiếng, và đưa ra quyết định dựa trên những số liệu đó quan trọng với dịch chuyển lợi nhuận đi lên quỹ đạo bền vững. Khi tham gia vào kế hoạch dựa trên phát hiện cho các dự án kinh doanh phá vỡ mới, việc mô hình tài chính hoá các kết quả theo quy ước có thể giúp người lập kế hoạch hiểu giả định nào là quan trọng nhất. Những quyết định tác động bởi lý thuyết trong trường hợp của chúng tôi bắt nguồn từ niềm tin rằng lý thuyết vững chắc có thể giúp nhà lãnh đạo gắn ý nghĩa chiến lược cho những con số mà bình thường sẽ bỏ lửng. 11. Như đã khám phá trong chương 6, chúng tôi hy vọng rằng giáo dục quản lý tại chỗ, một phá vỡ thị trường mới, sẽ là ngành công nghiệp đơn thể riêng rẽ nơi khả năng tạo lợi nhuận hấp dẫn khó có khả năng nằm trong việc thiết kế và hệ thống các khóa học. Tuy vậy hầu hết các trường kinh doanh đều đang cố gắng cạnh tranh trong thị trường này bằng cách thiết kế và phân phối các khóa học giáo dục lãnh đạo cho các tập đoàn lớn. Theo quan điểm của chúng tôi, các trường kinh doanh cần bổ sung rất nhiều lý thuyết. Thay vì chỉ đưa ra các tình huống và bài viết, chiến lược tốt hơn cho họ là tạo ra các môđun giáo trình giá trị gia tăng cho phép hàng chục nghìn nhà đào tạo tập hợp được nội dung đào tạo thuyết phục giúp nhân viên hiểu được điều họ cần học, học khi nào và ở đâu. Các nhà đào tạo này cũng cần biết cách giảng dạy thật thuyết phục và hấp dẫn khiến không một học viên nào muốn quay lại học trường kinh doanh nữa. Nếu lịch sử là kim chỉ nam, nếu đơn vị xuất bản của các trường kinh doanh làm được điều này, thì họ sẽ có tác động rộng hơn và thu được nhiều lợi nhuận hơn nhiều so với những tổ chức giảng dạy tại nhà trường. 12. Có rất nhiều tài liệu đánh giá năng lực của các hoạt động thâu tóm và sáp nhập, và điều ngạc nhiên là chúng rất tối nghĩa. Nhiều nghiên cứu đã tiết lộ rằng nhiều, và có thể hầu hết, các thương vụ sáp nhập đều phá hỏng giá trị của công ty bị thôn tính; ví dụ xem Michael Porter “From Competitive Advantage to Competitive Strategy,” Harvard Business Review 65, no. 3 (1987), 43–59, and J. B. Young, “A Conclusive Investigation into the Causative Elements of Failure in Acquisitions and Mergers,” in Handbook of Mergers, Acquisitions, and Buyouts, ed. S. J. Lee and R. D. Colman (Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall, 1981), 605–628. Trong điều kiện tốt nhất, người thắng cuộc duy nhất có vẻ là những người bán; ví dụ xem G. A. Jarrell, J. A. Brickley, and J. M. Netter, “The Market for Corporate Control: The Empirical Evidence Since 1980,” Journal of Economic Perspectives 2 (1988): 21–48, and M. C. Jensen and R. S. Ruback, “The Market for Corporate Control: The Scientific Evidence,” Journal of Financial Economics 11 (1983): 5–50. Ngay cả khi những mục tiêu thôn tính được “tuyển chọn” từ quan điểm chiến lược thong thường thì vẫn có bằng chứng quan trọng chỉ ra rằng những khó khăn trong thực hiện có thể làm trật bánh nhận thức bất cứ thứ gì được coi là lợi ích; ví dụ xem Anthony B. Buono and James L. Bowditch, The Human Side of Mergers and Acquisitions: Managing Collisions Between People, Cultures, and Organizations (San Francisco: Jossey-Bass, 1988), and D. J. Ravenscraft and F. M., “The Profitabiliy of Mergers,” International Journal of Industrial Organization 7 (1989): 101–116. 13. Chúng tôi muốn nhấn mạnh rằng thông điệp của chúng tôi không phải là sự thôn tính có thể giải quyết vấn đề tăng trưởng của công ty. Như chúng tôi đã lưu ý, ngay cả một vụ thôn tín các doanh nghiệp trưởng thành thành công cũng không thay đổi được quỹ đạo tăng trưởng của một tập đoàn – nó chỉ đặt doanh thu tập đoàn ở vị trí cao hơn nhưng bằng phẳng hơn. Vào cuối những năm 1990, Cisco theo đuổi một chiến lược thôn tính rất khác với những gì chúng tôi đã mô tả ở việc kinh doanh MDD của J&J. Bộ định tuyến chuyển dữ liệu của Cisco đã tạo ra làn sóng phá vỡ đối đầu với Lucent và Nortel, những công ty sản xuất thiết bị chuyển mạch cho ngành điện thoại. Hầu hết các vụ thôn tính của Cisco đều là bền vững đối với mô hình kinh doanh và vị trí trên thị trường của họ, theo nghĩa chúng giúp công ty dịch chuyển lên thị trường cao cấp tốt hơn và nhanh hơn. Chúng không làm nên nền tảng cho những dự án kinh doanh tăng trưởng phá vỡ mới. 14. Đây là một trong những kết luận trong sách mới của giáo sư Donald N. Sull, Revival of the Fittest (Boston: Harvard Business School Press, 2003). 15. Thực ra, chúng tôi lo ngại rằng đây chính là nguyên nhân khiến các nhà lãnh đạo cấp cao của Hewlett-Packard kết hợp các bộ phận kinh doanh của công ty thành một số tổ chức khổng lồ. Rõ ràng là cách tổ chức lại này giúp giảm chi phí. Nhưng theo quan điểm của chúng tôi, nó chỉ làm cuộc chiến của công ty với các giá trị vào thời điểm mà khởi động lại tăng trưởng là rất quan trọng trở nên tệ hơn. Cùng lúc đó – và đây là lý do tại sao lý thuyết tốt lại quan trọng đến vậy – sự “nhỏ bé” đối đầu với “sự lớn mạnh” không phải là cách phân loại thích hợp khi nghĩ về những lợi ích của những vụ sáp nhập này hoặc lợi thế của sự nhỏ bé do chia cắt tổ chức hoặc tách rời. Sự hợp nhất có thể giúp tiết kiệm chi phí, nhưng như chúng tôi đã chỉ ra trong chương này, nó có thể làm hỏng giá trị cần có để theo đuổi các cơ hội phá vỡ tiềm năng. Các tổ chức nhỏ hơn – hay các tổ chức lớn bị tách ra thành chuỗi những tổ chức nhỏ hơn – có thể dễ dàng hơn khi giải quyết thử thách thâu tóm những giá trị thân thiện với phá vỡ, nhưng như chúng tôi đã chỉ ra trong chương 5 và 6, các tổ chức cũng phải đối mặt với nhu cầu phụ thuộc về cấu trúc, thường đòi hỏi những tổ chức tích hợp hơn, lớn hơn. Theo quan điểm của chúng tôi, vấn đề không phải là ở chỗ đánh đổi; hay còn gọi là chấp nhận những thỏa hiệp không thể tránh khỏi được, mà là về việc nhận ra tình huống của mình và lựa chọn giải pháp hợp lý cho vấn đề cấp bách nhất. 16. Chúng tôi thường xuyên được hỏi một dự án nên được phép thua lỗ bao nhiêu tiền, và sau bao lâu thì nên mong đợi lợi nhuận. Tất nhiên không có quy luật cố định, bởi mức độ phí cố định của mỗi doanh nghiệp khác nhau. Ngành điện thoại di động là ngành kinh doanh tăng trưởng phá vỡ đòi hỏi đầu tư chi phí cố định lớn, và do đó khoản lỗ lớn hơn các ngành khác. Khi đưa ra những lời khuyên này, chúng tôi đơn giản chỉ hy vọng đưa ra cho các nhà lãnh đạo nguyên tắc có tính kim chỉ nam rằng lỗ càng ít thì càng lãi. 17. Kinh nghiệm của Honda được tóm tắt từ trang 153 đến 156 của cuốn The Innovator’s Dilemma. Câu chuyện đó đã được cô đọng từ nghiên cứu tình huống của Evelyn Tatum Christensen và Richard Tanner Pascale, “Honda (B),” Case 9-384-050 (Boston: Harvard Business School, 1983). 18. Tìm kiếm thành công không mong đợi thay vì điều chỉnh những gì chệch hướng từ kế hoạch là một trong những nguyên tắc quan trọng nhất mà Peter F. Drucker dạy trong cuốn sách kinh điển Tinh thần doanh nhân khởi nghiệp và sự đổi mới (New York: Harper & Row, 1985). 19. Xu hướng tập trung lại ngay lập tức vào cốt lỗi khi mọi thứ trở nên tồi tệ, ngay cả khi không có lợi cho những giải pháp lâu dài cho vấn đề làm hỏng cốt lõi, được các nhà tâm lý hành vi gọi là “sự cứng nhắc đe dọa”. Xem thêm chương 4. 20. Kinh nghiệm của Fiore được mô tả cụ thể trong Clayton M. Christensen and Tara Donovan, “Nick Fiore: Healer or Hitman? (A)” Case 9-601-062 (Boston: Harvard Business School, 2000). 21. Bài thuyết trình của Tiến sỹ Nick Fiore trước sinh viên trường Kinh doanh Harvard, 26 tháng Hai năm 2003. 22. Giáo sư William Sahlman của trường Kinh doanh Harvard đã nghiên cứu hiện tượng đầu tư bong bóng vốn mạo hiểm suốt hai thập kỷ. Ông quan sát thấy khi các nhà đầu tư mạo hiểm kết luận rằng họ cần những vị trí đầu tư mạnh trong một “danh mục”, nhà đầu tư mắc chứng “thiển cận thị trường vốn” – một cách nhìn không cân nhắc tác động mà các khoản đầu tư của các công ty khác ảnh hưởng đến khả năng thành công của khoản đầu tư riêng biệt của mình. Khi những khoản đầu tư mạo hiểm lớn tập trung vào một ngành công nghiệp mà các nhà đầu tư nhận thấy kinh tế học thang biểu dốc và tác dụng kết nối mạnh, các quỹ và công ty mà họ đầu tư vào buộc phải tham gia vào hành vi “chạy đua”. Các công ty tìm cách tiêu mạnh tay trong cuộc đua, bởi tốc độ tiêu tiền tương đối của một công ty và khả năng thực hiện tương đối của họ sẽ quyết định thành công. Sahlman ghi chú rằng một khi một cuộc đua như thế đã bắt đầu, các quỹ mạo hiểm không có lựa chọn nào ngoài việc tham gia vào hành vi đó nếu họ muốn tham gia vào danh mục đầu tư. Sahlman quan sát thấy giữa những năm 1980 và đầu những năm 1990 – khoảng thời gian theo sau những bong bóng đầu tư đầu tiên – tiền lãi cho đầu tư mạo hiểm là con số không. Chúng ta đã nhìn thấy sự suy giảm tương tự trong lãi mạo hiểm trong những năm tiếp theo cuộc khủng hoảng dotcom và truyền thông cuối những năm 1990. 23. Những khoản đầu tư thiếu kiên nhẫn với lợi nhuận và tăng trưởng rất thích hợp với những giai đoạn sau của bước 1 của vòng xoáy, khi công ty cần tập trung vào một chiến lược thắng lợi đã trở nên rõ ràng. Thú vị là Bain Capital, một trong những doanh nghiệp đầu tư thành công nhất trong suốt thập kỷ qua, đã thực hiện cuộc chuyển đổi rất hiệu quả. Ban đầu, Bain đầu tư vào những dự án khá nhỏ. Ví dụ như họ cung cấp vốn ban đầu cho Staples, cửa hàng văn phòng phẩm. Họ đã quá thành công với quỹ đầu tiên đến nỗi các nhà đầu tư chỉ đơn giản là đổ thật nhiều tiền vào các quỹ tiếp theo, trong mức Bain cho phép. Điều nãy có nghĩa là giá trị của công ty thay đổi, và họ không thể ưu tiên các dự án đầu tư nhỏ được nữa. Tuy nhiên, đối lập với hành vi của quỹ mạo hiểm trong bong bóng, Bain ngừng các dự án đầu tư ở giai đoạn sớm khi họ lớn mạnh hơn. Họ trở thành nhà đầu tư vốn cổ phần ở giai đoạn sau, và tiếp tục hoạt động xuất sắc. Theo cách nói của mô hình xây dựng lý thuyết mà chúng tôi trình bày trong phần giới thiệu, khi những quỹ đầu tư này tăng trưởng, họ sẽ ở trong những tình huống khác. Những chiến lược dẫn đến thành công trong tình huống này có thể dẫn đến thảm họa ở tình huống khác. Bain Capital thay đổi chiến lược khi tình huống thay đổi. Nhiều quỹ đầu tư mạo hiểm đã không làm vậy. 1. Trong chương này chúng tôi sử dụng cụm từ nhà điều hành cấp cao để chỉ những người ở các vị trí như Chủ tịch hội đồng, Phó Chủ tịch, Giám đốc điều hành, và Chủ tịch. Điều hành cấp cao, những người có thể thực hiện tốt vai trò lãnh đạo mà chúng tôi mô tả trong chương này cần phải có sức mạnh và sự tự tin để tuyên bố rằng những quy tắc nhất định nào của công ty phải tuân theo, trong trường hợp dự án kinh doanh tăng trưởng đang gặp phải. 2. Như đã đề cập trong Chương 8, Sony là ví dụ duy nhất mà chúng ta biết về một nhà phá vỡ định kỳ, đã tạo ra một chuỗi phá vỡ gồm hàng chục dự án kinh doanh có tốc độ tăng trưởng mới giữa năm 1950 và 1982. Hewlett-Packard đã làm điều này ít nhất hai lần, khi họ ra mắt máy tính dựa trên vi xử lý và máy in phun. Gần đây, chúng tôi nhận thấy rằng Intuit đang tích cực tìm kiếm để tạo ra dự án kinh doanh có tốc độ tăng trưởng mới thông qua các biện pháp mang tính phá vỡ. Nhưng đối với đại đa số các công ty, phá vỡ là một sự kiện chỉ diễn ra một lần. 3. Một lần nữa, chúng tôi mong độc giả tham khảo Strategy is Destiny của Robert Burgelman; ghi chép cực kỳ sâu sắc về chất lượng trước và sau các quyết định chiến lược có ảnh hưởng lớn đã được phân phối qua các lớp quản lý tại công ty Intel. 4. Những thói quen như “quản lý bằng cách đi quanh văn phòng”, được phổ biến rộng rãi bởi Thomas Peters và Robert Waterman trong phương pháp quản lý cổ điển của họ, In Search of Excellence (New York: Warner, 1982) nhắm đến thách thức này. Hy vọng rằng bằng cách đi xung quanh, các nhà quản lý cấp cao có thể cảm nhận được câu hỏi quan trọng là gì, để họ yêu cầu thông tin cần thiết để đưa ra quyết định đúng đắn. 5. Một số người khẳng định rằng những nhà điều hành cao cấp vẫn cần phải tham gia trong các quyết định về những chi phí lớn vì trách nhiệm được ủy thác của họ không cho phép chi tiêu nhiều hơn mức công ty phải chi tiêu. 6. Minh họa này tóm tắt một tình huống giáo dục bởi Clayton Christensen và Rebecca Voorheis, Managing Innovation at Nypro, Inc. (A),” Case 9-696-061 (Boston: Harvard Business School, 1995) và “Managing Innovation at Nypro, Inc. (B),” Case 9-697-057 (Boston: Harvard Business School, 1996). 7. Để giải thích điều này, chúng tôi đang sử dụng ngôn ngữ của mô hình của mình. Lankton không biết về nghiên cứu của chúng tôi và do đó hành động nhờ trực giác của mình, không phải nhờ lời khuyên của chúng tôi. Tuy nhiên trực giác của ông nhất quán một cách tuyệt vời với cách chúng tôi sẽ xem xét tình hình. 8. Thú vị là bất chấp thực tế là công ty đã bỏ lỡ (cho đến nay) cơ hội để nắm bắt làn sóng tăng trưởng phá vỡ trong việc sản xuất đa dạng, số lượng thấp trên mỗi mô hình, công ty đã làm rất tốt. Họ đã theo mô hình nêu trong chương 6, lấn dần về phía trước từ cuối lên, tích hợp sản xuất thành phần vào lắp ráp từng cụm phụ thuộc lẫn nhau về công nghệ và thậm chí lắp ráp sản phẩm cuối cùng. Công ty tăng lợi nhuận gấp ba lần doanh thu tới gần 1 tỷ đô-la từ năm 1997 đến 2002 – một khoảng thời gian mà các đối thủ cạnh tranh lớn thất bại. 9. Bản chất của phá vỡ của các công ty này được phân tích ở hình 2-4 và các phụ lục chương 2. 10. Điều đáng chú ý là chúng tôi chưa nghiên cứu tỷ lệ thành công tương đối của dự án được dẫn dắt bởi người sáng lập so với nhà quản lý dẫn đầu sáng kiến đột phá. Tất cả những gì chúng tôi có thể nói trên cơ sở phân tích chúng tôi đã thực hiện cho đến nay là tỷ lệ thành công tương đối của đột phá do người sáng lập dẫn dắt là cao hơn so với quản lý. Chúng tôi chưa thể kết luận chắc chắn về tỷ lệ thành công trung bình của bên nào cao hơn. Với lý do dễ hiểu là thật khó mà lấy được dữ liệu về những nỗ lực kinh doanh sáng tạo bị thất bại. 11. Clayton M. Christensen, Mark Johnson, and Darrell K. Rigby, “Foundations for Growth: How to Identify and Build Disruptive New Businesses,” MIT Sloan Management Review, Spring 2002, 22–31. Chúng tôi rất biết ơn Darrell Rigby đã chỉ ra khả năng một cỗ máy tăng trưởng có thể tạo ra. 12. Một công cụ tốt để sử dụng trong quy trình dự thảo ngân sách được gọi là lên kế hoạch dự án tổng hợp. Steven C. Wheelwright và Kim B. Clark đã mô tả phương pháp này trong cuốn sách của họ Revolutionizing Product Development (New York: Free Press, 1992). Khái niệm của họ đã được mở rộng đến quá trình phân bổ nguồn lực của công ty theo phương pháp được giải thích bởi Clayton Christensen, “Using Aggregate Project Planning to Link Strategy, Innovation, and the Resource Allocation Process,” Note 9-301-041 (Boston: Harvard Business School, 2000). 13. Xem Rita G. McGrath and Ian MacMillan,“Discovery-Driven Planning,” Harvard Business Review, July–August 1995, 44–54. 1. Mặc dù chúng tôi chưa thực sự phân tích tổng hợp nhưng có bốn nghiên cứu công bố gần đây đều đồng tình với ước tính rằng trong số mười công ty thành công với việc duy trì tăng trưởng. Chris Zook và James Allen xét thấy trong nghiên cứu Profit from the Core (Boston: Harvard Business School Press) công bố năm 2001 rằng chỉ 13% trong nhóm mẫu của họ gồm 1.854 công ty là có thể tăng trưởng ổn định trong suốt 10 năm. Cũng trong năm 2001, Richard Foster và Sarah Kaplan công bố nghiên cứu, Creative Destruction (New York: Currency/Doubleday), theo dõi 1.008 công ty từ năm 1962 đến 1998. Họ nhận thấy rằng chỉ 160 công ty, tức là khoảng 16%, là có thể tồn tại trong khoảng thời gian này, và kết luận rằng công ty luôn hoạt động tốt hơn là không tưởng. Jim Collins cũng đã công bố nghiên cứu Good to Great (New York: HarperBusiness) vào năm 2001, trong đó ông nghiên cứu một hệ thống gốm 1.435 công ty trong vòng 30 năm (1965-1995). Collins nhận thấy rằng chỉ 126 công ty, tức là khoảng 9%, có thể vượt qua mức trung bình của thị trường vốn cổ phần trong một thập kỷ trở lên. Kết quả nghiên cứu của Corporate Strategy Board trong Stall Points (Washington, DC: Corporate Strategy Board, 1988), được tổng hợp chi tiết trong bài, cho thấy 5% số công ty trong bảng xếp hạng Fortune 50 đã duy trì thành công mức tăng trưởng của mình, và 4% đã khởi động lại được một phần tăng trưởng sau khi chững lại. Các nghiên cứu đều ủng hộ khẳng định của chúng tôi rằng xác suất 10% thành công trong công cuộc tìm kiếm tăng trưởng bền vững là một con số ước lượng rộng rãi. 2. Vì tất cả các giao dịch này đều bao gồm cổ phiếu nên đơn vị đo lường “đích thực” cho giá trị của các thỏa thuận khác nhau là rất mơ hồ. Dù khi một thỏa thuận đã kết thúc, một giá trị cuối cùng có thể được chốt thì giá trị định trước của giao dịch vào thời điểm thỏa thuận được công bố cũng sẽ hữu ích: Nó cho thấy các bên liên quan muốn trả và nhận bao nhiêu vào một thời điểm nào đó. Giá cổ phiếu thay đổi sau khi thỏa thuận được công bố thường là hệ quả của các sự kiện ngoại lệ khác hầu như không liên quan đến bản thân thỏa thuận đó. Khi có thể, chúng tôi đều sử dụng giá trị của các thỏa thuận tại thời điểm công bố thay vì khi kết thúc. Nguồn dữ liệu của hàng loạt các giao dịch này bao gồm: NCR: “Fatal Attraction (AT&T’s Failed Merger with NCR),” The Economist, 23 March 1996; “NCR Spinoff Completes AT&T Restructure Plan,” Bloomberg Business News, 1 January 1997. McCaw and AT&T Wireless Sale: The Wall Street Journal, 21 September 1994. “AT&T Splits Off AT&T Wireless,” AT&T news release, 9 July 2001. AT&T, TCI, and MediaOn: “AT&T Plans Mailing to Sell TCI Customers Phone, Web Services,” The Wall Street Journal, 10 March 1999; “The AT&T-Mediaone Deal: What the FCC Missed,” Business Week, 19 June 2000; “AT&T Broadband to Merge with Comcast Corporation in $72 Billion Transaction,” AT&T news release, 19 December 2001; “Consumer Groups Still Questioning Comcast-AT&T Cable Merger,” Associated Press Newswires, 21 October 2002. 3. Giá cổ phiếu của Cabot vượt qua mức trung bình thị trường từ năm 1991 đến 1995 khi họ quay lại tập trung vào dự án kinh doanh cốt lõi của mình, vì hai lý do. Ở một bên của phương trình, nhu cầu muội than ở châu Á và Bắc Mỹ tăng lên vì doanh số bán ô tô nhảy vọt, từ đó tăng nhu cầu lốp xe. Về phía cung, hai nhà sản xuất muội than khác của Mỹ vừa rời ngành vì không muốn đáp ứng mức đầu tư cần thiết cho quản lý môi trường, do đó tăng sức ép giá cả của Cabot. Cầu tăng và cung giảm dẫn đến lợi nhuận tăng vọt cho các hoạt động sản xuất muội than truyền thống của Cabot, thể hiện ở giá cổ phiếu của công ty. Tuy nhiên, từ 1996 đến 2000, giá cổ phiếu của họ lại giảm xuống, phản ảnh sự thiếu triển vọng tăng trưởng. 4. Một nghiên cứu quan trọng về xu hướng thực hiện các đầu tư không thể tạo được tăng trưởng của các công ty đã được Giáo sư Michael C. Jensen thực hiện: “Cuộc cách mạng công nghiệp hiện đại, lối thoát và thất bại của các hệ thống quản lý nội bộ”, Journal of Finance (Tháng 7 năm 1993): 831-880. Giáo sư Jensen cũng thực hiện nghiên cứu này để gửi lên Hiệp hội Tài chính Mỹ. Thú vị là ở chỗ nhiều doanh nghiệp được Jensen dẫn chứng là đã gặt hái tăng trưởng hiệu quả từ các khoản đầu tư của mình đều là các nhà cải cách đột phá – một khái niệm then chốt trong cuốn sách này. Đơn vị phân tích trong cuốn sách này, cũng như trong công trình của Jensen, là từng doanh nghiệp chứ không phải hệ thống tạo tăng trưởng lớn hơn trong một nền kinh tế thị trường tự do tư bản chủ nghĩa. Các công trình như Theory of Economic Development (Cambridge, MA: Harvard University Press, 1934) và Capitalism, Socialism, and Democracy (New York: London, Harper & Brothers, 1942) của Joseph Schumpeter đều là các công trình bước ngoặc có ảnh hưởng lớn, đề cập đến môi trường nơi các doanh nghiệp hoạt động. Ở đây chúng tôi khẳng định rằng dù thành tích của các nền kinh tế thị trường tự do trong việc tạo tăng trưởng ở mức vĩ mô là như thế nào thì thành tích của các doanh nghiệp cá thể vẫn là khá nghèo nàn. Chính thành tích của các doanh nghiệp trong một thị trường cạnh tranh là điều mà chúng tôi muốn đóng góp. 5. Câu chuyện đơn giản này lại hóa ra phức tạp bởi thị trường dường như kết hợp một sự “suy thoái” kỳ vọng vào tỷ lệ tăng trưởng của bất kỳ công ty nào. Phân tích thực nghiệm cho thấy thị trường không kỳ vọng bất kỳ công ty nào tăng trưởng, hay thậm chí là tồn tại, mãi mãi. Vì vậy, nó kết hợp vào giá hiện tại một sự giảm sút dự đoán với tỷ lệ tăng trưởng từ mức độ hiện tại và sự giải thể cuối cùng của doanh nghiệp. Điều này giải thích tầm quan trọng của giá trị cuối trong hầu hết các mô hình định giá. Giai đoạn suy thoái này được ước lượng bằng phân tích hồi quy, và ước lượng biến thiên rất rộng. Vì vậy, nói đúng ra thì nếu một công ty được kỳ vọng sẽ tăng trưởng ở mức 5% với giai đoạn suy thoái là 40 năm, và sau 5 năm từ khi bắt đầu giai đoạn 40 năm ấy mà nó vẫn tăng trưởng ở mức 5% thì giá cổ phiếu sẽ tăng ở mức tạo được lợi nhuận cho cổ đông, vì giai đoạn suy thoái 40 năm sẽ bắt đầu trở lại. Tuy nhiên, vì cách định giá này áp dụng cho các công ty tăng trưởng ở mức 5% cũng như ở mức 25% nên nó không thay đổi ý nghĩa mà chúng tôi muốn trình bày; đó là, thị trường là một đốc công nghiêm khắc, và chỉ đạt kỳ vọng không thôi là chưa đủ để tạo được lợi nhuận có ý nghĩa. 6. Tất nhiên, trong suốt lịch sử lâu dài của cách doanh nghiệp thì trung bình, doanh nghiệp nào tăng trưởng nhanh hơn sẽ thu được lợi nhuận cao hơn. Tuy nhiên, doanh nghiệp tăng trưởng nhanh hơn sẽ tạo được lợi nhuận cao hơn so với doanh nghiệp tăng trưởng chậm hơn chỉ đối với các nhà đầu tư trong quá khứ. Những người mua khi tiềm năng tăng trưởng tương lai đã được chiết khấu vào giá cổ phiếu sẽ không nhận được lợi nhuận trên mức thị trường. Một bài tham khảo cho luận điểm này có thể được tìm thấy trong Expectations Investing: Reading Stock Prices for Better Returns (Boston: Harvard Business School Press, 2001) của Alfred Rappaport và Michael J. Mauboussin. Rappaport và Mauboussin chỉ dẫn cho nhà đầu tư các phương pháp để nhận ra khi nào kỳ vọng của thị trường đối với mức tăng trưởng của một công ty có thể không đúng. 7. Đây là giá đóng cửa thị trường cho cổ phiếu thường ngày 21 tháng 8 năm 2002. Không có gì đặc biệt vào ngày đó cả: Đó chỉ là ngày hoàn thành phân tích. HOLT Associates, một bộ phận của Credit Suisse First Boston (CSFB), đã thực hiện các tính toán này sử dụng hệ phương pháp nghiệp chủ áp dụng cho các dữ liệu tài chính công khai. Phần trăm tương lai là thước đo để tính xem bao nhiêu phần của giá cổ phiếu hiện tại quy cho các dòng tiền hiện tại và bao nhiêu phần là từ kỳ vọng của các nhà đầu tư về mức tăng trưởng và thành tích tương lai. Theo định nghĩa của CSFB/HOLT: Phần trăm tương lai là số phần trăm của tổng giá trị thị trường mà thị trường ấn định cho khoản đầu tư kỳ vọng trong tương lai của công ty. Phần trăm tương lai là tổng giá trị thị trường (nợ cộng vốn cổ phần) trừ đi phần quy cho giá trị hiện tại của các tài sản và khoản đầu tư hiện có rồi chia cho tổng giá trị thị trường của nợ và vốn cổ phần. CSFB/HOLT tính giá trị hiện tại của các tài sản hiện có là giá trị hiện tại của các dòng tiền liên quan đến tài sản chậm lại và nhượng lại vốn luân chuyển không khấu hao liên quan. Phương pháp định giá HOLT CFROI bao gồm 40 năm suy thoái lợi nhuận tương đương với lợi nhuận trung bình của toàn thị trường. Phần trăm tương lai = [Tổng nợ và vốn cổ phần (thị trường) – Giá trị hiện tại của tài sản hiện có]/[Tổng nợ và vốn cổ phần (thị trường)]. 8. Xem Stall Points (Washington, DC: Corporate Strategy Board, 1998). 9. Trong phần này, chúng tôi chỉ tập trung vào áp lực mà thị trường vốn cổ phần đòi hỏi các công ty tăng trưởng, nhưng còn có nhiều áp lực khác. Ở đây chúng tôi sẽ đề cập đến một vài áp lực khác. Thứ nhất, khi công ty đang tăng trưởng sẽ có thêm cơ hội cho nhân viên được đề bạt lên các vị trí quản lý đang để ngỏ. Do đó, tiềm năng tăng trưởng trong trách nhiệm và khả năng quản lý ở một doanh nghiệp đang tăng trưởng sẽ lớn hơn rất nhiều so với một doanh nghiệp trì trệ. Khi tăng trưởng chậm lại, nhà quản lý có cảm giác khả năng thăng tiến của mình sẽ không bị hạn chế bởi tài năng và thành tích cá nhân mà là bằng số năm từ giờ cho đến khi quản lý cấp trên của họ nghỉ hưu. Khi điều này xảy ra, nhiều nhân viên có năng lực có xu hướng rời công ty, ảnh hưởng đến khả năng tái tạo tăng trưởng của công ty. Đầu tư vào công nghệ mới cũng trở nên khó khăn. Khi doanh nghiệp đang tăng trưởng thiếu công suất và phải xây dựng nhà máy hoặc cửa hàng mới thì rất dễ để sử dụng công nghệ mới nhất. Khi công ty đã ngừng tăng trưởng và vượt quá công suất sản xuất thì các đề án đầu tư vào công nghệ mới thường là không ổn vì tổng chi phí vốn và chi phí sản xuất trung bình cho công nghệ mới được so sánh với chi phí biên tế để sản xuất trong một nhà máy đã khấu hao hoàn toàn. Kết quả là các doanh nghiệp đang tăng trưởng thường có lợi thế về công nghệ so với các đối thủ tăng trưởng chậm. Nhưng lợi thế này không hẳn là xuất phát từ tầm nhìn xa trông rộng của nhà quản lý mà là từ sự khác biệt trong tình huống giữa tăng trưởng với không tăng trưởng. 10. Minh chứng chi tiết cho đánh giá này được cung cấp ở ghi chú 1. 11. Xem ví dụ ở Strategies for Change: Logical Incrementalism (Homewood, IL: R.D. Irwin, 1980) của James Brian Quinn. Quinn đề xuất rằng bước đầu tiên mà các giám đốc doanh nghiệp cần làm để xây dựng doanh nghiệp mới là khuyến khích ý tưởng, sau đó phát triển ý tưởng hứa hẹn nhất và bỏ qua số còn lại. Theo quan điểm này, chìa khóa đến cải cách thành công nằm ở chỗ chọn đúng ý tưởng để phát triển – và quyết định đó phải dựa vào các cảm nhận trực giác phức tạp, có được nhờ kinh nghiệm. Công trình mới đây của Tom Peters (Thriving on Chaos: Handbook for a Management Revolution [New York: Knopf/Random House, 1987]) khuyên các nhà quản lý cải cách “thất bại nhanh chóng” – để theo đuổi các ý tưởng kinh doanh mới trên quy mô nhỏ và theo một cách thu lại được phản hồi nhanh chóng về tính khả thi của ý tưởng. Những người ủng hộ cách tiếp cận này khuyên các lãnh đạo công ty không nên nản chí trước thất bại vì phải thử nhiều lần thì doanh nghiệp mới thành công mới có thể ra đời. Những người khác viện dẫn phép loại suy với tiến hóa sinh học, trong đó đột biến xảy ra theo những con đường có vẻ ngẫu nhiên. Giả thuyết tiến hóa thừa nhận rằng sinh vật đột biến phát triển hay chết đi là dựa trên sự phù hợp của nó với “môi trường lựa chọn” – các điều kiện trong đó nó phải cạnh tranh với các sinh vật khác để có được nguồn sống cần thiết. Do đó, tin rằng các cải cách tốt và xấu xuất hiện ngẫu nhiên, các nhà nghiên cứu này khuyên các lãnh đạo công ty tập trung vào thiết lập một “môi trường lựa chọn” trong đó các ý tưởng khả thi mới được sàng lọc khỏi các ý tưởng tồi càng nhanh càng tốt. Ví dụ như Gary Hamel ủng hộ thiết lập “Thung lũng Silicon bên trong” – một môi trường trong đó các kết cấu hiện có liên tục được phá dỡ rồi kết hợp lại theo cách mới và thử nghiệm để đạt được một kết cấu thực sự hiệu quả. (Xem Gary Hamel, Leading the Revolution [Boston: Harvard Business School Press, 2001].) Chúng tôi không phê phán các cuốn sách này. Với hiểu biết hiện tại, chúng có thể rất hữu ích vì nếu quá trình cải cách đúng là ngẫu nhiên thì các nhà quản lý sẽ có được một bối cảnh trong đó họ có thể đẩy nhanh tốc độ cải cách và thử nghiệm các ý tưởng. Nhưng nếu quá trình này về bản chất không phải ngẫu nhiên, theo ý kiến của chúng tôi, thì tập trung vào bối cảnh sẽ chỉ giải quyết được triệu chứng chứ không phải nguồn gốc vấn đề. Để lý giải điều này, hãy xem xét các nghiên cứu về khả năng trứ danh của 3M trong công cuộc thực hiện một loạt các cải cách tạo tăng trưởng. Một điểm nổi bật trong các nghiên cứu này là “quy luật 15%” của 3M: Ở 3M, nhiều nhân viên được phép dành 15% thời gian của mình để triển khai các ý tưởng của riêng họ về các dự án tăng trưởng mới. Khoảng thời gian “bê trễ” này được bù đắp bởi một dự toán đầu tư rải rác rộng khắp để nhân viên có thể đầu tư thử cho các động cơ tăng trưởng của mình. Nhưng chính sách này hướng dẫn được gì cho một kỹ sư ở 3M? Anh ta được cho 15% thời gian “bê trễ” để thiết lập các dự án tăng trưởng mới. Anh ta cũng được dặn rằng thứ mà anh ta nghĩ ra sẽ phải chịu các áp lực lựa chọn thị trường nội vi, rồi đến các áp lực lựa chọn thị trường ngoại vi. Tất cả đều là các thông tin hữu ích, nhưng không thông tin nào giúp anh ta nảy ra một ý tưởng hay quyết định xem ý tưởng nào là đáng theo đuổi. Thế bế tắc này là phổ biến đối với các nhà quản lý và nhà điều hành ở mọi cấp bậc trong tổ chức. Từ kỹ sư đến quản lý bậc trung, từ trưởng phòng đến CEO, chỉ tập trung vào tạo bối cảnh cho cải cách phù hợp với kết quả từ bối cảnh đó là chưa đủ. Rút cục thì các nhà quản lý phải tạo ra được một cái gì đó vững chắc, và thành công của quá trình ấy phụ thuộc vào các quyết định của nhà quản lý. Tất cả các cách tiếp cận này tạo nên một “thoái lui vô hạn”. Bằng việc đưa thị trường “vào nội bộ”, thực ra ta đã tự chuốc lấy vấn đề: Các nhà quản lý làm thế nào để quyết định được ý tưởng nào sẽ được triển khai đến một mức nào đó mà ở đó chúng có thể chịu được các áp lực lựa chọn của thị trường nội vi? Đưa thị trường vào sâu bên trong cũng sẽ đặt ra vấn đề hóc búa tương tự. Rút cục thì các nhà cải cách phải quyết định xem họ sẽ tập trung vào làm gì và làm như thế nào – và những gì họ nên cân nhắc khi đưa ra quyết định chính là những gì ở trong hộp đen. Khi đó, chấp nhận tính ngẫu nhiên của cải cách không phải là bàn đạp hay con đường dẫn tới hiểu biết mà là rào cản. Tiến sĩ Gary Hamel là một trong những học giả đầu tiên nghiên cứu về vấn đề này lên tiếng với Giáo sư Christensen về khả năng rằng quản lý cải cách thực chất có tiềm năng mang lại kết quả dự đoán được. Chúng tôi xin cảm ơn ông vì các ý kiến rất hữu ích này. 12. Học giả giới thiệu các tác động này cho chúng tôi là Giáo sư Joseph Bower ở Trường Kinh doanh Harvard và Giáo sư Robert Burgelman ở Trường Kinh doanh Stanford. Chúng tôi mang ơn họ rất nhiều. Xem Joseph L. Bower, Managing the Resources Allocation Process (Homewood, IL: Richard D. Irwin, 1970); Robert Burgelman và Leonard Sayles, Inside Corporate Innovation (New York: Free Press, 1986); và Robert Burgelman, Strategy is Destiny (New York, Free Press, 2002). 13. Clayton M. Christensen và Scott D. Anthony, “What’s the BIG idea?” Case 9-602-105 (Boston: Harvard Business School, 2001). 14. Chúng tôi đã cố ý chọn các cụm từ như “tăng xác suất thành công” vì gây dựng doanh nghiệp có lẽ sẽ không bao giờ trở nên hoàn toàn dự đoán được vì ít nhất ba lý do. Lý do thứ nhất nằm ở bản chất của thương trường cạnh tranh. Các công ty mà hành động hoàn toàn dự đoán được sẽ bị đánh bại khá dễ dàng. Vì vậy, tất cả các công ty đều muốn hành động thật khó đoán. Lý do thứ hai là thách thức tính toán đi kèm với bất kỳ hệ thống nào có số lượng kết quả có thể xảy ra quá lớn. Cờ vua là một ví dụ về trò chơi hoàn toàn được định đoạt: Sau nước đi đầu tiên của quân trắng, quân đen sẽ luôn từ bỏ. Nhưng số lượng ván cờ có thể diễn ra và thách thức tính toán lớn đến nỗi ngay cả kết quả các ván cờ giữa các siêu máy tính cũng vẫn không thể dự đoán được. Lý do thứ ba nằm ở giả thuyết phức tạp, trong đó ngay cả các hệ thống đã xác định hoàn toàn không vượt qua khả năng tính toán của chúng ta vẫn có thể tạo ra các kết quả ngẫu nhiên. Đánh giá mức độ dự đoán được của kết quả cải cách và ý nghĩa của bất kỳ điều không chắc chắn còn lại nào vẫn còn là một thách thức về giả thuyết với các hàm ý thực tế quan trọng. 15. Thách thức cải thiện mức độ dự đoán được đã được giải quyết thành công phần nào nhờ khoa học tự nhiên. Nhiều ngành khoa học ngày nay có vẻ bị ảnh hưởng và xuống dốc – ví dụ như dự đoán được hoặc bị chi phối bởi các luật nhân quả rõ ràng. Nhưng không phải lúc nào cũng vậy: Nhiều sự việc xảy ra trong thế giới tự nhiên có vẻ rất ngẫu nhiên và phức tạp đến không hiểu nổi đối với người cổ đại và các nhà khoa học thời kỳ đầu. Nghiên cứu bám chặt lấy phương pháp khoa học đã mang lại tính dự đoán được để từ đó đạt được nhiều tiến triển. Ngay cả khi các giả thuyết tiên tiến nhất của chúng ta đã thuyết phục được các nhà khoa học rằng thế giới này không hề tất định thì ít nhất các hiện tượng cũng xảy ra ngẫu nhiên theo cách dự đoán được. Ví dụ như các căn bệnh lây nhiễm trước đây dường như xuất hiện rất ngẫu nhiên. Con người không hiểu điều gì đã gây ra chúng. Ai sống, ai chết thật khó đoán định. Tuy kết quả có vẻ ngẫu nhiên nhưng quá trình dẫn đến kết quả thì không hề ngẫu nhiên – mà chỉ là không được hiểu đầy đủ. Ngày nay, với rất nhiều loại ung thư, xác suất sống sót của bệnh nhân chỉ có thể được diễn đạt bằng phần trăm, tương tự như trong thế giới của vốn đầu tư mạo hiểm. Tuy nhiên, lý do không phải vì kết quả không đoán định được, mà là chúng ta chưa hiểu được quá trình. 16. Peter Senge gọi các giả thuyết là các mô hình trí tuệ (xem Peter Senge, The Fifth Discipline [New York: Bantam Doubleday Dell, 1990]). Chúng tôi đã cân nhắc việc sử dụng thuật ngữ mô hình trong cuốn sách này nhưng cuối cùng đã chọn dùng từ giả thuyết. Chúng tôi làm vậy để khuyến khích người đọc coi trọng một thứ thực sự có giá trị. 17. Một bài mô tả đầy đủ về quá trình xây dựng giả thuyết cũng như cách các tác giả và viện sĩ kinh doanh lờ đi và vi phạm các nguyên tắc cơ bản của quá trình này có thể được tìm thấy trong một bài nghiên cứu hiện đang được duyệt, “The Process of Theory Building” của Clayton Christensen, Paul Carlile và David Sundahl. Các bản in giấy hoặc điện tử hiện có ở văn phòng của Giáo sư Christensen, cchristensen@hbs.edu. Chúng tôi đã dựa vào một số học giả để tổng hợp mô hình xây dựng giả thuyết được trình bày trong nghiên cứu này (và được tóm tắt rất ngắn gọn trong cuốn sách này), theo thứ tự bảng chữ cái là: E. H. Carr, What Is History? (New York: Vintage Books, 1961); K. M. Eisenhardt, “Building Theories from Case Study Research,” Academy of Management Review 14, no. 4 (1989): 532–550; B. Glaser and A. Straus, The Discovery of Grounded Theory: Strategies of Qualitative Research (London: Wiedenfeld and Nicholson, 1967); A. Kaplan, The Conduct of Inquiry: Methodology for Behavioral Research (Scranton, PA: Chandler, 1964); R. Kaplan, “The Role for Empirical Research in Management Accounting,” Accounting, Organizations and Society 4, no. 5 (1986): 429–452; T. Kuhn, The Structure of Scientific Revolutions (Chicago: University of Chicago Press, 1962); M. Poole and A. Van de Ven, “Using Paradox to Build Management and Organization Theories,” Academy of Management Review 14, no. 4 . 1989): 562–578; K. Popper, The Logic of Scientific Discovery (New York: Basic Books, 1959); F. Roethlisberger, The Elusive Phenomena (Boston: Harvard Business School Division of Research, 1977); Arthur Stinchcombe, “The Logic of Scientific Inference,” chapter 2 in Constructing Social Theories (New York: Harcourt, Brace & World, 1968); Andrew Van de Ven, “Professional Science for a Professional School,” in Breaking the Code of Change, eds. Michael Beer and Nitin Nohria (Boston: Harvard Business School Press, 2000); Karl E. Weick, “Theory Construction as Disciplined Imagination,” Academy of Management Review 14, no. 4, (1989): 516–531; and R. Yin, Case Study Research (Beverly Hills, CA: Sage Publications, 1984). 18. Điều chúng tôi muốn nói là thành công của một giả thuyết phải được đo bằng độ chính xác khi nó dự đoán kết quả qua một loạt các tình huống mà các nhà quản lý gặp phải. Do đó, chúng tôi không tìm kiếm “sự thật” theo nghĩa tuyệt đối; tiêu chuẩn của chúng tôi là tính thực tiễn và hữu ích. Nếu giúp các nhà quản lý đạt được thành công mong muốn thì chúng tôi đã thành công. Đo mức độ thành công của các giả thuyết dựa trên tính hữu ích của chúng là một truyền thống được đánh giá cao trong triết lý khoa học, được thể hiện đầy đủ nhất trong chủ nghĩa thực chứng logic. Xem R. Carnap, Empiricism, Semantics and Ontology (Chicago: University of Chicago Press, 1956); W. V. O. Quine, Two Dogmas of Empiricism (Cambridge, MA: Harvard University Press, 1961); and W. V. O. Quine, Epistemology Naturalized. (New York: Columbia University Press, 1969). 19. Đây là một thiếu sót nghiêm trọng của nhiều nghiên cứu về quản lý. Các nhà kinh tế lượng gọi đây là “lấy mẫu trên biến số lệ thuộc”. Nhiều tác giả cũng như nhiều người tự coi mình là các viện sĩ nghiêm túc đều háo hức chứng minh giá trị của các giả thuyết của mình đến nỗi cố tình bỏ qua phát hiện về những điều bất thường. Trong nghiên cứu tình huống, điều này được thực hiện bằng cách cẩn thận lựa chọn các ví dụ chứng minh cho giả thuyết. Trong các nghiên cứu học thuật chính quy hơn thì điều này được thực hiện bằng cách bỏ qua các dữ liệu không phù hợp với “giá trị ngoại lệ” của mô hình và tìm cách biện hộ cho việc loại bỏ chúng khỏi phân tích thống kê. Cả hai cách làm này đều hạn chế nghiêm trọng tính hữu ích của những gì được viết ra. Thực ra, chính phát hiện về hiện tượng mà giả thuyết hiện tại không giải thích được sẽ giúp các nhà nghiên cứu xây dựng giả thuyết tốt hơn dựa trên một kế hoạch phân loại tốt hơn. Chúng ta cần nghiên cứu tìm ra sự dị thường chứ không phải để bỏ qua sự dị thường. Chúng tôi đã khuyến khích các nghiên cứu sinh đang tìm kiến câu hỏi nghiên cứu tiềm năng cho bài luận văn của mình chỉ cần đặt câu hỏi khi nào một giả thuyết “kỳ cục” không sử dụng được – ví dụ như “Khi nào tái kỹ nghệ quy trình là một ý tưởng tồi?” hoặc “Liệu bạn có bao giờ muốn thuê ngoài một việc là thế mạnh cơ bản của bạn, và tự làm một việc không phải thế mạnh của mình?” Đặt ra các câu hỏi như vậy gần như luôn luôn cải thiện căn cứ của giả thuyết ban đầu. Cơ hội cải thiện hiểu biết này thường tồn tại ngay cả trong các bài nghiên cứu tốt nhất. Ví dụ như một kết luận quan trọng trong cuốn Từ tốt đến vĩ đại (New York: HarperBusiness, 2001) của Jim Collins là các nhà điều hành của các công ty thành công này không phải là những con người hào nhoáng và đầy lôi cuốn, mà là những con người khiếm tốn biết tôn trọng ý kiến của người khác. Một cơ hội tốt để phát triển căn cứ nghiên cứu của Collins là đặt câu hỏi “Có khi nào bạn thực sự không muốn có một CEO khiêm tốn, kém lôi cuốn không?” Chúng tôi nghĩ là có – và xác định các tình huống khác nhau trong đó cá tính và tính khiêm tốn là ưu điểm hoặc nhược điểm sẽ giúp ích rất nhiều cho ban giám đốc. 20. Chúng tôi muốn cảm ơn Matthew Christensen của Tập đoàn Tư vấn Boston vì đã gợi ý dùng ví dụ từ ngành hàng không này để giải thích vì sao phân loại đúng cách là nền tảng để mang lại tính dự đoán được. Hãy để ý tầm quan trọng của việc các nhà nghiên cứu đã phát hiện ra các tình huống trong đó các cơ chế cất cánh và ổn định không giúp chuyến bay thành công. Chính công cuộc tìm kiếm thất bại đã khiến thành công trở nên khả thi vững chắc như vậy. Không may là nhiều người nghiên cứu về quản trị lại có vẻ mong muốn không phải chỉ ra những trường hợp mà giả thuyết của họ không dự đoán được chính xác. Họ tránh nghiên cứu những điều dị thường thay vì tìm kiếm sự dị thường và vì vậy góp phần gia tăng sự khó đoán định. Vì vậy, phần lớn sự khó đoán định trong gây dựng doanh nghiệp tồn tại là do chính những người nghiên cứu và viết lách về các vấn đề này. Đôi khi chúng tôi cũng chịu thua vấn đề đó. Chúng tôi khẳng định rằng trong quá trình phát triển và cải thiện các giả thuyết trong cuốn sách này, chúng tôi thực sự đã cố gắng phát hiện các trường hợp ngoại lệ và dị thường mà giả thuyết không dự đoán được; nhờ đó, chúng tôi đã cải thiện đáng kể các giả thuyết này. Nhưng dị thường vẫn tồn tại. Ý thức được điều này, chúng tôi đã ghi chú lại trong sách. Nếu có độc giả nào quen thuộc với các dị thường mà các giả thuyết này chưa lý giải được thì hãy giải thích cho chúng tôi, để chúng ta có thể cùng nhau cải thiện mức độ dự đoán được khi xây dựng doanh nghiệp. 21. Ví dụ như trong các nghiên cứu về cách các công ty giải quyết thay đổi về công nghệ, các nhà nghiên cứu trước đây đề xuất phân loại theo thuộc tính, chẳng hạn như thay đổi lượng gia và thay đổi đẳng phương, thay đổi sản phẩm và thay đổi quy trình. Mỗi cách phân loại dùng cho một giả thuyết khác nhau dựa trên sự tương quan, xem các công ty mới thành lập và các công ty lâu năm bị ảnh hưởng bởi thay đổi như thế nào, và mỗi cách tương ứng với một sự cải thiện trong khả năng dự đoán so với kế hoạch phân loại trước đó. Ở giai đoạn này của quá trình, hiếm khi có một giả thuyết được nhất trí là tốt nhất vì hiện tượng có quá nhiều thuộc tính. Các học giả của quá trình này đã quan sát thấy rằng sự hỗn loạn này là một giai đoạn quan trọng nhưng không tránh khỏi khi xây dựng giả thuyết. Xem Thomas Kuhn, The Structure of Scientific Revolutions (Chicago: University of Chicago Press, 1962). Kuhn ghi chép đầy đủ nỗ lực của những người ủng hộ các giả thuyết đối đầu khác ở giai đoạn này trước khi tiến tới một mô hình. Thêm vào đó, một trong những cuốn sách có ảnh hưởng lớn nhất về nghiên cứu quản trị và khoa học xã hội đã được Barney G. Glaser và Anselm L. Strauss viết nên (The Discovery of Grounded Theory: Strategies of Qualitative Research [London: Wiedenfeld and Nicholson, 1967]). Dù họ đặt tên cho khái niệm mấu chốt của mình là “giả thuyết vững chắc” nhưng cuốn sách thực ra được viết về phân loại, vì quá trình này là trọng tâm để xây dựng giả thuyết đúng đắn. Thuật ngữ “giả thuyết độc lập” của họ cũng giống như thuật ngữ “nhóm loại dựa vào thuộc tính” của chúng tôi. Họ mô tả cách một nhóm các nhà nghiên cứu cuối cùng đã thành công trong việc biến hiểu biết của mình thành “giả thuyết chính thức” mà chúng tôi gọi là “nhóm loại dựa vào tình huống”. 22. Clayton M. Christensen, The Innovator’s Dilemma: When New Technologies Cause Great Firms to Fail (Boston: Harvard Business School Press, 1997). 23. Các nhà quản lý cần biết liệu một giả thuyết có áp dụng được cho trường hợp của họ hay không, liệu họ có nên tin nó không. Một cuốn sách rất hữu ích về vấn đề này là Case Study Research: Design and Methods (Beverly Hills, CA: Sage Publications, 1984) của Robert K. Yin. Từ khái niệm của Yin, chúng tôi kết luận rằng tính ứng dụng của một giả thuyết (mà Yin gọi là giá trị ngoài) được thiết lập bởi kế hoạch phân loại hợp lý của nó. Không còn cách nào khác để đánh giá xem giả thuyết áp dụng hay không áp dụng được ở đâu. Để lý giải, hãy xem xét mô hình cải cách đột phá được sinh ra từ nghiên cứu về ngành sản xuất ổ đĩa trong các chương đầu tiên của cuốn The Innovator’s Dilemma. Tất nhiên, mối bận tâm mà các độc giả của nghiên cứu này nêu ra là liệu giả thuyết đó có áp dụng được cho các ngành khác hay không. Cuốn The Innovator’s Dilemma đã cố gắng giải quyết các mối bận tâm này bằng cách cho thấy chính giả thuyết giải thích vì sao ai thành công hay thất bại trong ngành sản xuất ổ đĩa cũng giải thích được những gì xảy ra trong ngành sản xuất máy xúc cơ học, thép, bán lẻ, xe máy, phần mềm kế toán, điều khiển mô tô, máy tính và điều trị tiểu đường. Các ngành đa dạng này được lựa chọn để củng cố tính ứng dụng của giả thuyết. Nhưng làm vậy cũng không hết được các mối bận tâm. Độc giả tiếp tục hỏi liệu giả thuyết này có áp dụng được cho hóa học, phần mềm cơ sở dữ liệu, v.v... hay không. Áp dụng bất kỳ giả thuyết nào cho các ngành khác nhau không thể chứng minh được tính ứng dụng của nó vì nó sẽ luôn khiến các nhà quản lý tự hỏi liệu tình huống hiện tại còn điều gì khiến giả thuyết không tin cậy được. Một số nhà nghiên cứu học thuật, với nỗ lực không vượt quá tính đúng đắn của những gì họ có thể khẳng định và không khẳng định, đã tốn rất nhiều công sức để xác định các “điều kiện ranh giới” trong đó khám phá của họ có thể tin cậy được. Làm vậy là rất tốt, nhưng nếu họ không tự xác định các tình huống nào khác nằm ngoài các “điều kiện ranh giới” trong nghiên cứu của chính mình thì họ đã hạn chế những gì mình có thể đóng góp cho một giả thuyết hữu ích. 24. Một ví dụ về tầm quan trọng của việc phân loại đúng có thể thấy được khi đặt cạnh nhau hai cuốn sách được viết bởi các sinh viên rất thông minh về quản trị và cạnh tranh, tạo nên các trường hợp với các giải pháp hoàn toàn đối lập cho một vấn đề. Các nhóm nghiên cứu giải quyết cùng một vấn đề cơ bản – thách thức tạo ra tăng trưởng lợi nhuận lâu dài. Trong cuốn Creative Destruction (New York: Currency/Doubleday, 2001), Richard Foster và Sarah Kaplan nêu luận điểm rằng nếu các doanh nghiệp muốn tăng trưởng bền vững với tỷ lệ ngang bằng với thị trường thì họ phải sẵn sàng khám phá các mô hình kinh doanh mới và đối mặt với sự hỗn độn làm nên thị trường vốn. Cùng lúc, một nghiên cứu xuất sắc khác là Profit from the Core (Boston: Harvard Business School Press, 2001) của các nhà cố vấn ở Bain là Chris Zook và James Allen cũng dựa vào bằng chứng hiện tượng học ấy – rằng chỉ một phần rất nhỏ trong số các công ty là có thể duy trì lợi nhuận cao hơn mức thị trường trong một thời gian đủ dài. Nhưng cuốn sách của họ lại khuyến khích các công ty tập trung vào củng cố các dự án hiện tại hơn là cố gắng dự đoán hay thậm chí là phản ứng trước sự thất thường của các nhà đầu tư vốn cổ phần bằng cách nỗ lực tạo tăng trưởng mới ở các thị trường kém liên quan hơn. Trong khi Foster và Kaplan thúc đẩy kết quả về mức độ phù hợp tăng trưởng trong quá khứ trong bối cảnh cạnh tranh liên tục và ủng hộ thay đổi trong tình hình cấp bách hiện nay, thì Zook và Allen giữ quan điểm rằng tập trung vẫn là muôn thuở và là chìa khóa dẫn đến thành công. Quan điểm của họ loại trừ lẫn nhau. Chúng ta nên nghe theo lời khuyên của ai? Hiện tại, các nhà quản lý đang vật lộn với vấn đề về tăng trưởng không có lựa chọn nào khác ngoài cách đi theo một phe dựa trên danh tiếng của tác giả và lời giới thiệu trên bìa sách. Câu trả lời là có một cơ hội lớn để các nhà nghiên cứu theo hướng tình huống đi lên từ nền tảng quý giá mà hai nhóm tác giả này thiết lập nên. Câu hỏi cần được trả lời giờ đây là: Trong tình huống nào thì tập trung vào hoặc gần cốt lõi sẽ mang lại lợi nhuận và tăng trưởng bền vững, và khi nào thì nên đi theo hướng rộng hơn của Foster? 1. Chúng tôi đã đề cập ở chương 1 rằng trong các giai đoạn đầu khi xây dựng giả thuyết, các học giả chỉ có thể đề xuất các phân nhóm được xác định bởi thuộc tính của hiện tượng. Các nghiên cứu đó là những bước đi quan trọng trong quá trình. Một cuốn sách quan trọng trong số đó là Richard Foster, Innovation: The Attacker’s Advantage (New York: Summit Books, 1986). Một nghiên cứu khác dự đoán rằng các doanh nghiệp đi đầu sẽ thất bại khi xuất hiện một cải cách chứa đựng những công nghệ hoàn toàn mới. Xem Michael L. Tushman and Philip Anderson, “Technological Discontinuities and Organizational Environments,” Administrative Science Quarterly 31 (1986). Nghiên cứu của Giáo sư James M. Utterback của MIT và các đồng nghiệp về các thiết kế vượt trội đã có công đưa giả thuyết này đến chỗ phân loại dựa trên tình huống. Ví dụ có thể xem James M. Utterback and William J. Abernathy, “A Dynamic Model of Process and Product Innovation” Omega 33, no. 6 (1975): 639–656; và Clayton M. Christensen, Fernando F. Suarez, and James M. Utterback, “Strategies for Survival in Fast-Changing Industries,” Management Science 44, no. 12 (2001): 207–220. 2. Các khách hàng đòi hỏi là những khách hàng sẵn sàng trả cho những cải tiến về một số mặt của sản phẩm – tốc độ nhanh hơn, kích thước nhỏ hơn, độ tin cậy cao hơn, v.v... Các khách hàng ít đòi hỏi hoặc không đòi hỏi là những khách hàng muốn trao đổi kiểu khác, chấp nhận hiệu quả thấp hơn (tốc độ chậm hơn, kích thước lớn hơn, độ tin cậy thấp hơn, v.v...) để đổi lấy giá thấp hơn tương ứng. Chúng tôi biểu thị chúng là các đường thẳng vì theo thực nghiệm, khi được vẽ trên giấy kẻ thì chúng đúng là đường thẳng, cho thấy rằng khả năng tận dụng cải tiến của chúng ta tăng với tốc độ cấp số mũ – tuy vẫn là một tốc độ chậm hơn so với tiến bộ công nghệ. 3. Sau khi theo dõi các sinh viên và nhà quản lý đọc, hiểu và nói về sự khác biệt giữa công nghệ bền vững và đột phá này, chúng tôi đã nhận thấy xu hướng chung của con người là tiếp nhận một khái niệm, dữ liệu hoặc lối suy nghĩ mới và biến đổi nó sao cho phù hợp với mô hình trong đầu họ. Vì vậy, nhiều người đã đánh đồng thuật ngữ cải cách bền vững của chúng tôi với cấu trúc cải cách “lượng gia” của họ, và đánh đồng thuật ngữ công nghệ đột phá với các từ cấp tiến, đột phá, sáng tạo hoặc khác biệt. Sau đó họ kết luận rằng các ý tưởng phá vỡ (theo như họ định nghĩa thuật ngữ này) là đầu tư tốt và xứng đáng. Chúng tôi rất tiếc là điều này đã xảy ra vì kết quả nghiên cứu của chúng tôi gắn liền với một định nghĩa cụ thể của tính phá vỡ, như đã được nêu ở trên. Vì lý do đó mà trong cuốn sách này chúng tôi đã thay thuật ngữ công nghệ đột phá bằng cải cách đột phá – để giảm thiểu khả năng độc giả biến đổi khái niệm này cho phù hợp với những gì mà chúng tôi tin là một cách phân loại tình huống không đúng. 4. Cuốn The Innovator’s Dilemma nêu rằng các doanh nghiệp lớn mạnh chỉ có thể trụ vững ở vị trí đầu ngành khi gặp phải công nghệ đột phá khi các doanh nghiệp lớn thành lập một tổ chức hoàn toàn riêng biệt và cho nó đặc quyền được tự do xây dựng một dự án hoàn toàn mới với một mô hình kinh doanh hoàn toàn mới. Vì vậy, IBM có thể trụ vững ở vị trí đầu ngành khi máy tính mini phá vỡ máy tính lớn vì họ cạnh tranh ở thị trường máy tính mini với một đơn vị kinh doanh khác. Khi máy tính cá nhân ra đời, IBM đối phó với phá vỡ đó bằng cách thiết lập một đơn vị kinh doanh tự trị ở Florida. Hewlett-Packard vẫn dẫn đầu ngành sản xuất máy in vì đã thiết lập một bộ phận sản xuất và bán máy in phun mực hoàn toàn không lệ thuộc vào bộ phận sản xuất máy in ở Boise, nơi sản xuất và bán máy in laze. Từ khi cuốn The Innovator’s Dilemma được xuất bản, một loạt các công ty phải đối mặt với phá vỡ đã thành công trong việc trở thành những người dẫn đầu trong làn sóng phá vỡ nhắm vào họ bằng cách thiết lập các đơn vị tổ chức riêng rẽ để đối phó với phá vỡ. Charles Schwab trở thành hãng môi giới trực tuyến hàng đầu; Teradyne, hãng sản xuất thiết bị kiểm tra chất bán dẫn, đứng đầu ngành sản xuất máy kiểm tra máy tính cá nhân; và Intel giới thiệu chip Celeron, đòi lại phân khúc thấp của thị trường vi xử lý. Chúng tôi hy vọng rằng nhiều công ty lớn học được cách đối phó với phá vỡ qua các đơn vị kinh doanh độc lập khi phải đối mặt với các cơ hội phá vỡ, lợi thế vốn thuộc về các doanh nghiệp mới và người cấp vốn của họ sẽ chuyển sang cho các doanh nghiệp đầu ngành đang tìm kiếm cơ hội tăng trưởng mới. 5. Một ngoại lệ cho điều này được tìm thấy ở Nhật Bản, nơi một vài nhà máy phức hợp sau này đã mua lại các công ty thép nhỏ. 6. Quan điểm đơn giản của các nhà kinh tế học rằng giá được xác định là điểm giao nhau của đường cung và cầu giải thích cho hiện tượng này. Giá hướng về chi phí tiền mặt của nhà sản xuất biên tế (hay chi phí cao hơn); công suất của nhà sản xuất này là cần thiết để lượng cầu đáp ứng được lượng cung. Khi các nhà sản xuất biên tế là các nhà máy phức hợp chi phí cao thì các nhà máy nhỏ có thể kiếm lợi nhuận từ cốt thép. Khi các nhà sản xuất biên tế là các nhà máy nhỏ thì giá cốt thép tụt dốc. Cơ chế tương tự đã phá hỏng lợi nhuận tạm thời của các nhà máy nhỏ ở mỗi phân khúc thị trường, như đã được mô tả ở trên. 7. Việc giảm chi phí hiếm khi tạo được lợi thế cạnh tranh được biện luận đầy thuyết phục trong Michael Porter, “What Is Strategy?” Harvard Business Review, November–December 1996, 61–78. 8. Chúng tôi khuyên đọc Steven C. Wheelwright and Kim B. Clark, Revolutionizing New Product Development (New York: The Free Press, 1992); Stefan Thomke, Experimentation Matters: Unlocking the Potential of New Technologies for Innovation (Boston: Harvard Business School Press, 2003); Stefan Thomke and Eric von Hippel, “Customers as Innovators: A New Way to Create Value,” Harvard Business Review, April 2002, 74–81; and Eric von Hippel, The Sources of Innovation (New York: Oxford University Press, 1988). 9. Mô hình này giải thích khá rõ ràng vì sao các công ty hàng không lớn ở Mỹ thu được ít lợi nhuận như vậy. Southwest Airlines gia nhập với tư cách một nhà phá vỡ thị trường mới (khái niệm được định nghĩa ở chương 3), cạnh tranh ở Texas nhằm thu hút những hành khách đáng lẽ đã không chọn bay mà thay vào đó là ô tô và xe buýt. Hãng hàng không này đã thận trọng chọn các sân bay nhỏ, tránh cạnh tranh trực tiếp với các hãng lớn. Chính các nhà phá vỡ cấp thấp trong ngành này – các hãng hàng không như JetBlue, AirTran, People Express, Florida Air, Reno Air, Midway, Spirit, Presidential và nhiều hãng khác – đã gây ra sự kém lợi nhuận ấy. Khi các doanh nghiệp đứng đầu ở hầu hết các ngành khác bị tấn công bởi các nhà phá vỡ cấp thấp, họ có thể bỏ lên thị trường cấp cao và vẫn có lãi (và thường là tăng lãi) trong một thời gian. Các công ty thép phức hợp tiến lên thị trường cấp cao tránh khỏi các nhà máy nhỏ. Các cửa hàng bách hóa toàn dịch vụ tiến lên thị trường cao cấp của quần áo, nội thất và mỹ phẩm khi các cửa hàng bách hóa chiết khấu tấn công các loại hàng xài bền có thương hiệu như phần cứng, sơn, đồ chơi, hàng thể thao và dụng cụ nhà bếp ở phân khúc lợi nhuận thấp của hỗn hợp hàng hóa. Ngày nay các cửa hàng bách hóa chiết khấu như Target và Wal-Mart đang tiến lên thị trường cao cấp của quần áo, nội thất và mỹ phẩm khi các nhà chiết khấu hàng xài bền như Circuit City, Toys ‘R Us, Staples, Home Depot và Ktchens Etc. tấn công phân khúc thị trường thấp; v.v... Vấn đề trong ngành hàng không là các hãng lớn không thể tiến lên thị trường cao cấp. Cơ cấu chi phí cố định cao của họ khiến họ không thể bỏ phân khúc thị trường thấp. Vì vậy, các nhà phá vỡ thị trường thấp tấn công dễ dàng; tuy nhiên, khi một trong số họ đã trở nên lớn mạnh thì các hãng lớn sẽ tuyên bố rằng thế là đủ, và quay ra chiến đấu. Chính vì vậy mà chưa có nhà phá vỡ cấp thấp nào tồn tại được hơn vài năm. Nhưng vì phá vỡ cấp thấp bởi các công ty mới có thể được thực hiện dễ dàng đến vậy nên các hãng lớn không bao giờ có thể tăng giá cấp thấp lên mức lợi nhuận hấp dẫn. 10. Quá trình này được thuật lại trong một nghiên cứu tuyệt vời của Richard S. Rosenbloom, “From Gears to Chips: The Transformation of NCR and Harris in the Digital Era”, Harvard Business School Business History Seminar, Boston, 1988. 11. Sẽ thật ngu ngốc khi tuyên bố rằng không thể thiết lập các công ty tăng trưởng mới bằng một chiến lược bền vững, vượt qua cạnh tranh. Nói chính xác hơn là khả năng thành công là rất thấp. Nhưng một số công ty mới bền vững đã thành công. Ví dụ, tập đoàn EMC đã chiếm thị phần thiết bị lưu trữ dữ liệu cao cấp của IBM trong những năm 1990 bằng một kết cấu sản phẩm khác với IBM. Nhưng như những gì chúng tôi được biết, các sản phẩm của EMC tốt hơn IBM ở chính những ứng dụng mà IBM phục vụ. Máy in laze của Hewlett-Packard là một công nghệ bền vững đối với máy in ma trận, một thị trường do Epson thống trị. Nhưng Epson đã bỏ lỡ nó. Động cơ máy bay phản lực là một cải cách triệt để nhưng bền vững đối với động cơ pittông. Hai nhà sản xuất động cơ pittông là Rolls-Royce và Pratt & Whitney đã chuyển sang sản xuất máy bay phản lực thành công. Các hãng khác, chẳng hạn như Ford, thì không như vậy. General Electric là người mới trong cuộc cách mạng máy bay phản lực và trở nên rất thành công. Đây là những điều bất thường mà giả thuyết phá vỡ không thể giải thích. Tuy hướng của chúng tôi là coi như hầu hết các nhà quản lý lúc nào cũng kiểm soát doanh nghiệp của mình và quản lý nó một cách hiệu quả nhưng đôi khi họ cũng có thể bỏ qua cơ hội. 12. Điều này phần nào giải thích tại sao Dell Computer đã phá vỡ thành công đến vậy – vì họ đã tiến lên thị trường cấp cao để cạnh tranh với các nhà sản xuất máy tính trạm và server với chi phí cao, chẳng hạn như Sun Microsystems. Ngược lại, Gateway không phát đạt được như vậy dù ban đầu có mô hình kinh doanh tương tự vì họ không tiến lên thị trường cao cấp mạnh mẽ bằng và bị mắc kẹt với các chi phí không phân hóa được khi bán máy tính không phân hóa được. Chúng tôi tin rằng hiểu biết này là một phụ lục hữu ích cho quan điểm ban đầu của giáo sư Michael Porter rằng có hai loại chiến lược khả thi – khác biệt hóa và chi phí thấp (Michael Porter, Competitive Strategy [New York: Free Press, 1980]). Nghiên cứu về phá vỡ bổ sung một phương diện động lực cho công trình của Porter. Về cơ bản, một chiến lược chi phí thấp chỉ mang lại lợi nhuận hấp dẫn cho đến khi các đối thủ cạnh tranh chi phí cao hơn đã bị đẩy ra khỏi một phân khúc của thị trường. Sau đó, đối thủ chi phí thấp cần phải tiến lên thị trường cao cấp để có thể cạnh tranh lại với các đối thủ chi phí cao hơn. Nếu không thể tiến lên thị trường cao cấp, chiến lược chi phí thấp trở thành chiến lược chi phí tương đương. 13. Xem Clayton M. Christensen, The Innovator’s Dilemma (Boston: Harvard Business School Press, 1997), 130. 14. Khái niệm mạng lưới giá trị được giới thiệu trong Clayton M. Christensen, “Value Networks and the Impetus to Innovate,” chương 2 cuốn The Innovator’s Dilemma. Giáo sư Richard S. Rosenbloom của Trường Kinh doanh Harvard ban đầu đã nhận thấy sự tồn tại của các mạng lưới giá trị khi cố vấn cho nghiên cứu ban đầu của Christensen. Trong nhiều cách, tình huống trong một mạng lưới giá trị tương ứng với một “thế cân bằng Nash”, được phát triển bởi John Nash (người đã đoạt giải Nobel và sau này càng trở nên nổi tiếng hơn qua bộ phim A Beautiful Mind). Trong thế cân bằng Nash, với hiểu biết của Công ty A về chiến lược tối ưu, tư lợi (lợi nhuận tối đa) của mỗi công ty còn lại trong hệ thống, Công ty A không thể thấy được chiến lược nào tốt hơn cho mình hơn là chiến lược mà nó đang theo đuổi. Điều này cũng đúng cho tất cả các công ty khác trong hệ thống. Vì vậy, không công ty nào có động lực để thay đổi hướng đi, và do đó cả hệ thống sẽ khá chậm thay đổi. Khi các công ty trong một mạng lưới giá trị đang ở thế cân bằng Nash, nó hạn chế mức độ nhanh chóng mà khách hàng có thể bắt đầu tận dụng các cải tiến mới. Ứng dụng này của thế cân bằng Nash đối với hiểu biết về cải cách mới đây đã được giới thiệu trong Bhaskar Chakravorti, The Slow Pace of Fast Change (Boston: Harvard Business School Press, 2003). Tuy Chakravorti không tự xâu chuỗi lại nhưng khái niệm của ông là một cách tốt để hình dung hai điều về mô hình cải cách phá vỡ. Nó giải thích vì sao tốc độ phát triển công nghệ vượt quá khả năng tận dụng phát triển ấy của khách hàng. Nó cũng giải thích vì sao cạnh tranh với khách hàng không tiêu thụ, tạo ra một mạng lưới giá trị hoàn toàn mới, về lâu dài thường là cách dễ dàng hơn để tấn công một thị trường ổn định. 15. Một vài người thỉnh thoảng đã kết luận rằng khi người dẫn đầu không bị phá vỡ tiêu diệt ngay lập tức thì các tác động của phá vỡ đã phần nào ngừng hoạt động, còn những kẻ tấn công thì đang bị kìm chân. (Ví dụ, xem Constantinos Charitou and Constantinos Markides, “Responses to Disruptive Strategic Innovation,” MIT Sloan Management Review, Winter 2003, 55.) Các kết luận này phản ánh một cách hiểu nông cạn về hiện tượng này, vì phá vỡ là một quá trình chứ không phải một sự kiện. Các tác động đang hoạt động mọi lúc mọi nơi. Ở một số ngành, các tác động phải mất vài thập kỷ để gây ảnh hưởng lên toàn ngành. Trong các trường hợp khác, chúng có thể chỉ mất vài năm. Nhưng các tác động – thực ra chính là việc chạy theo lợi nhuận tương đương với lợi thế cạnh tranh – luôn hoạt động. Tương tự như vậy, đôi khi các tác giả khác đã nhận thấy rằng doanh nghiệp đầu ngành thực ra không bị phá vỡ tiêu diệt mà lại bắt kịp làn sóng rất thuần thục. Vì vậy họ kết luận rằng giả thuyết phá vỡ là sai lầm. Kết luận này cũng không đúng. Khi ta thấy máy bay bay trên trời, nó không bác bỏ định luật hấp dẫn. Lực hấp dẫn vẫn có tác động đối với chiếc máy bay đang bay – chỉ có điều các kỹ sư đã tìm ra cách đối phó với tác động ấy. Khi ta thấy một công ty phá vỡ thành công thì đó là vì đội ngũ quản lý đã tìm ra cách khai thác các tác động dẫn đến thành công. 16. Xem Clayton M. Christensen and Richard S. Tedlow, “Patterns of Disruption in Retailing,” Harvard Business Review, January–February 2000, 42– 45. 17. Cuối cùng thì Wal-Mart đã có thể thiết lập các quá trình xoay vòng tài sản nhanh hơn Kmart. Điều này cho phép họ đạt lợi nhuận cao hơn ở mức lợi nhuận cận biên tương đương, cho Wal-Mart tốc độ tăng trưởng bền vững cao hơn. 18. Các doanh nghiệp ở vị trí của các cửa hàng bách hóa toàn dịch vụ có thể trốn tránh phá vỡ dễ dàng hơn rất nhiều so với đứng lại chiến đấu là vì trong tương lai gần, xoay vòng tài sản và hàng tồn kho rất khó thay đổi. Các cửa hàng bách hóa toàn dịch vụ cung cấp cho khách hàng lựa chọn sản phẩm rộng lớn hơn rất nhiều (nhiều đơn vị hàng hóa tồn kho hơn cho mỗi loại hàng), không tránh khỏi làm giảm xoay vòng hàng tồn kho. Các cửa hàng chiết khấu không chỉ cung cấp phạm vi hàng hóa hẹp hơn, chỉ tập trung vào các mặt hàng xoay vòng nhanh nhất, mà cơ sở hạ tầng hữu hình của họ thường cũng sắp xếp tất cả hàng hóa ở tầng bán hàng. Ngược lại, các cửa hàng bách hóa thường phải duy trì các buồng kho để cung cấp hàng thay thế cho số lượng hàng hóa hạn chế được đặt trên những kệ hàng đầy ắp của họ. Vì vậy, khi các cửa hàng chiết khấu phá vỡ xâm chiếm một phân khúc hỗn hợp hàng hóa của họ từ bên dưới, các cửa hàng bách hóa không thể ngay lập tức giảm biên lợi và đẩy nhanh xoay vòng. Tiến lên thị trường cao cấp nơi biên lợi vẫn còn đủ cao luôn là lựa chọn khả thi và hấp dẫn hơn. 19. Các phá vỡ cấp thấp là ví dụ trực tiếp về điều mà nhà kinh tế học Joseph Schumpeter gọi là “phá hủy sáng tạo”. Các phá vỡ cấp thấp giúp nhanh chóng giảm thiểu chi phí trong một ngành – nhưng chỉ đạt được khi các doanh nghiệp mới tiêu diệt các doanh nghiệp lớn mạnh. Ngược lại, phá vỡ thị trường mới là một giai đoạn sáng tạo quan trọng – tiêu thụ mới – trước khi tiêu diệt tiêu thụ cũ. 20. Để tìm hiểu sâu hơn về tác động vĩ mô của phá vỡ, xem Clayton M. Christensen, Stuart L. Hart, and Thomas Craig, “The Great Disruption,” Foreign Affairs 80, no. 2 (March–April 2001): 80–95; và Stuart L. Hart and Clayton M. Christensen, “The Great Leap: Driving Innovation from the Base of the Pyramid,” MIT Sloan Management Review, Fall 2002, 51–56. Nghiên cứu Foreign Affairs chỉ ra rằng phá vỡ là động cơ cơ bản của phép màu kinh tế Nhật Bản trong những năm 1960, 1970 và 1970. Giống như các công ty khác, các nhà phá vỡ này – Sony, Toyota, Nippon Steel, Canon, Seiko, Honda, v.v... – đã tiến lên thị trường cao cấp, sản xuất một số sản phẩm chất lượng cao nhất thế giới trong thị trường của mình. Giống như các công ty Mỹ và châu Âu mà họ đã phá vỡ, những người khổng lồ của Nhật Bản giờ đây đang mắc kẹt ở phân khúc cấp cao của thị trường, nơi không có cơ hội tăng trưởng. Nền kinh tế Mỹ không bị trì trệ trong một thời gian dài sau khi các công ty hàng đầu bị kẹt ở thị trường cấp cao là vì mọi người có thể bỏ các công ty đó, nhặt nhạnh vốn đầu tư mạo hiểm trên đường đi xuống thị trường cấp thấp và khởi đầu các làn sóng tăng trưởng phá vỡ mới. Ngược lại, nền kinh tế Nhật thiếu tính lưu động của thị trường lao động và cơ sở hạ tầng vốn đầu tư mạo hiểm để làm được điều này. Vì vậy, Nhật Bản phá vỡ một lần và thu lợi lớn, nhưng rồi bị mắc kẹt. Có vẻ như thực sự có những căn nguyên vi mô đối với bất ổn kinh tế vĩ mô ở đất nước này. Nghiên cứu Sloan dựa trên nghiên cứu Foreign Affairs chỉ ra rằng các quốc gia đang phát triển hiện nay là thị trường khởi đầu lý tưởng cho nhiều cải cách phá vỡ, và rằng phá vỡ là một chính sách phát triển kinh tế hiệu quả. 21. Cách dùng từ của chúng tôi ở đoạn này là rất quan trọng. Khi khách hàng không thể phân biệt được các sản phẩm về bất cứ mặt nào quan trọng đối với họ, thì giá cả thường là cơ sở để họ lựa chọn. Tuy nhiên chúng tôi không cho rằng khi một khách hàng mua sản phẩm giá thấp nhất thì trục cạnh tranh sẽ dựa trên chi phí. Câu hỏi cần đặt ra là liệu khách hàng có sẵn sàng trả giá cao hơn cho các cải tiến về chức năng, độ tin cậy hay tiện lợi hay không. Miễn là khách hàng trả cho các cải tiến giá ocao hơn, chúng tôi sẽ coi đó là minh chứng rằng tốc độ cải tiến hiệu quả chưa vượt quá những gì khách hàng có thể sử dụng. Khi hiệu dụng biên tế mà khách hàng nhận được từ cải tiến bổ sung trên bất kỳ mặt nào tiến về không thì chi phí sẽ đúng là cơ sở cạnh tranh. 22. Chúng tôi nhấn mạnh thuật ngữ chiến lược sản phẩm trong câu này vì rõ ràng là có cơ hội cho hai phá vỡ cấp thấp khác trong thị trường này. Một là chiến lược nhãn hàng riêng để phá vỡ nhãn hiệu Hewlett-Packard. Hai là chiến lược phân phối chi phí thấp qua một nhà bán lẻ trực tuyến, chẳng hạn như Dell Computer. 23. Thực ra còn một chiến lược thứ tư để đánh giá ở đây – sản xuất các bộ phận để bán cho Hewlett-Packard và các nhà cung cấp hệ thống con của họ. Chúng tôi sẽ bàn kỹ hơn về chiến lược này ở chương 4 và 5. 24. Trên thực tế, Matsushita đã thử xâm nhập với một chiến lược bền vững y hệt như vậy trong những năm 1990. Dù có thương hiệu mạnh Panasonic và khả năng lắp ráp các sản phẩm điện cơ tầm cỡ thế giới nhưng công ty này vẫn thất bại và chỉ có được thị phần khiêm tốn. 1. Xem chương 7 của Dorothy Leonard, Wellsprings of Knowledge (Boston: Harvard Business School Press, 1996). 2. Một số nhà nghiên cứu (chẳng hạn như Joe Pine, trong cuốn sách kinh điển của mình là Mass Customization [Boston: Harvard Business School Press, 1992]) nêu rằng xét cho cùng thì phân khúc có lẽ là không quan trọng vì nhu cầu của các khách hàng riêng lẻ nên được giải quyết riêng lẻ. Dù điều này là có thể hiểu được nhưng để đi được đến đó cũng phải mất một khoảng thời gian nhất định. Chúng tôi sẽ đề cập đến ở chương 5 và 6 rằng trong nhiều tình huống, điều đó là không thể. Nói cách khác, phân khúc luôn luôn đóng vai trò quan trọng. 3. Chúng tôi xin chân thành cảm ơn hai đồng nghiệp đã giới thiệu cho chúng tôi lối tư duy về cấu trúc thị trường này. Người đầu tiên là Richard Pedi, CEO của Gage Foods ở Bensenville, Illinois. Rick đặt ra cho chúng tôi cụm từ “công việc cần thực hiện”. Anthony Ulwick của Lansana, Florida–based Strategyn, Inc. đã triển khai và sử dụng một khái niệm tương tự trong nghiên cứu cố vấn của mình, đó là cụm từ “các kết quả mà khách hàng đang tìm kiếm”. Tony đã xuất bản một loạt nghiên cứu về các khái niệm này, bao gồm “Turn Customer Input into Innovation”, Harvard Business Review, January 2002, 91–98. Tony sử dụng các khái niệm này để giúp khách hàng của doanh nghiệp ông triển khai các sản phẩm kết nối được với những gì mà khách hàng của họ đang cố gắng thực hiện. Chúng tôi cũng rất biết ơn David Sundahl, cộng sự của Giáo sư Christensen, đã góp phần trình bày thành hệ thống rất nhiều những ý tưởng ban đầu xây dựng nên chương này. 4. Nhiều chi tiết ở đây đã được thay đổi để bảo vệ lợi ích độc quyền của công ty trong khi vẫn bảo đảm được đặc tính cơ bản của nghiên cứu và các kết luận của nó. 5. Ngôn ngữ trong đoạn này cho thấy một hệ thống lồng ghép. Trong công việc bao quát cần thực hiện là nhiều kết quả khác nhau cần đạt được để công việc được thực hiện hoàn hảo. Vì vậy, khi sử dụng từ kết quả trong nghiên cứu về phân đoạn, chúng tôi ám chỉ những công việc riêng lẻ cần được thực hiện, chẳng hạn như kéo dài lâu, không làm lộn xộn, v.v… để công việc được thực hiện tốt. 6. Ta có thể thấy được vấn đề này ngay từ xu hướng marketing gần đây hướng tới những cái gọi là thị trường độc tôn. Thị trường độc tôn thúc đẩy các công ty cung cấp các lựa chọn theo yêu cầu, đáp ứng được nhu cầu của từng khách hàng riêng lẻ. Nhưng làm theo yêu cầu cũng có cái giá của nó. Hơn nữa, nó thường không cung cấp hiểu biết logic trên cơ sở hướng đến kết quả của các quyết định mua hàng. Vì các công cụ nghiên cứu thị trường phức tạp như geocode cũng chú ý đến đặc điểm của con người nên chúng không thể tạo ra các kế hoạch phân đoạn thị trường có ý nghĩa với khách hàng – mỗi người đều có rất nhiều công việc cần thực hiện. Thực ra có rất nhiều điểm tương đồng trong những công việc cần thực hiện trong một bộ phận người và công ty, cho thấy rằng tập trung vào các thị trường độc tôn thường không phải là mục tiêu marketing nên theo đuổi. 7. Nhận xét rằng khách hàng tìm kiếm trong các nhóm sản phẩm nhằm tìm ra cách đạt được kết quả mong muốn được dựa trên nghiên cứu tâm lý học, nêu rằng các hệ thống tri giác của chúng ta được hướng đến tìm hiểu xem chúng ta có thể dùng đồ vật làm gì và liệu chúng có phải là tối ưu cho các mục đích đó hay không. Ví dụ như nhà tâm lý học James J. Gibson, được biết đến rộng rãi nhờ nghiên cứu về các giả thuyết tri giác, đã viết về “tính năng”, một khái niệm tương tự với những gì chúng tôi gọi là “công việc” hoặc “kết quả”. Theo Gibson, “Tính năng của môi trường là những gì nó cung cấp hoặc trang bị, dù tốt hay xấu.” Gibson khẳng định rằng chúng ta nhìn nhận thế giới không phải về mặt đặc trưng chủ đạo, như là màu vàng hay nặng 500 gam, mà là về kết quả: “Cái chúng ta nhận biết được khi nhìn vào đồ vật là [kết quả] của chúng chứ không phải là đặc trưng. Chúng ta có thể phân biệt các khía cạnh khác biệt nếu cần làm vậy trong một thử nghiệm, nhưng những gì đồ vật đó thể hiện cho chúng ta là những gì ta thường chú ý tới.” Ví dụ như, vai trò quan trọng của mặt đất là cung cấp cho chúng ta một nền vững chắc để đứng, đi lại, v.v... Chúng ta không “thuê” mặt đất vì màu sắc hay độ ẩm của nó. Theo cách nói của Gibson, tính năng của sản phẩm là các kết quả mà sản phẩm đó cho phép người sử dụng đạt được. Xem James J. Gibson, The Ecological Approach to Visual Perception (Boston: Houghton Mifflin, 1979), 127. 8. Tìm ra một “ứng dụng mang tính triệt tiêu” là tôn chỉ của các nhà cải cách từ khi Larry Downes và Chunka Mui giới thiệu thuật ngữ này trong cuốn Unleashing the Killer App (Boston: Harvard Business School Press, 1998). Không may là phần lớn những gì được viết trong cuốn sách này chỉ bao gồm những ghi chép về các ứng dụng tiêu diệt thành công trong quá khứ. Chúng tôi nghĩ rằng một nghiên cứu kỹ càng về các ứng dụng kiểu này sẽ cho thấy rằng chúng tiêu diệt vì sản phẩm hay dịch vụ đó được định vị rõ ràng cho một công việc mà rất nhiều người đang cố gắng thực hiện – cải cách này giúp họ hoàn thành việc đó tốt hơn và tiện lợi hơn. 9. Doanh nghiệp do Ngài Ulwick điều hành mà chúng tôi đề cập ở ghi chú 3 có các phương pháp độc quyền để phân loại các thị trường theo công việc và định lượng quy mô của chúng. 10. Thông tin này được thuật lại cho chúng tôi trong một cuộc phỏng vấn vào tháng Bảy năm 2000 với Mickey Schulhoff, người đã giữ vị trí CEO của Sony America trong vòng hơn 20 năm và là thành viên ban giám đốc của Tập đoàn Sony trong phần lớn thời gian đó. 11. Chúng tôi cần nhấn mạnh rằng chúng tôi không hề có thông tin nội bộ về bất kỳ công ty hay sản phẩm nào được đề cập ở phần này, và chúng tôi cũng chưa thực hiện bất kỳ cuộc nghiên cứu thị trường chính thức nào về các sản phẩm hay công việc này. Thay vào đó, chúng tôi đã viết phần này chỉ để minh họa cách cách giả thuyết được xây dựng dựa trên các phân nhóm theo tình huống về sản phẩm kết nối được với khách hàng có thể mang lại sự rõ ràng và đoán định được cho một công việc của cải cách. Chẳng hạn như, nếu chiến lược của RIM là nêu bật doanh thu với khách hàng doanh nghiệp hơn là cá nhân thì CIO (Giám đốc công nghệ thông tin) sẽ là người chịu trách nhiệm: đảm bảo rằng các nhân viên lao động trí óc có khả năng liên lạc và liên lạc được. Cách làm đó cũng sẽ hữu ích nếu áp dụng cho công việc này. 12. Trên thực tế, khi cuốn sách này đang được viết, RIM và Nokia công bố một quyết định hợp tác, trong đó Nokia sẽ sử dụng phần mềm của RIM để tạo tính năng email không dây trên điện thoại của Nokia – một thỏa thuận hợp lý cho cả hai bên vì về nhiều mặt, sản phẩm của họ được thuê để làm cùng một công việc. Liệu họ muốn sản xuất chiếc BlackBerry cạnh tranh với điện thoại không dây để làm công việc này, hay cung cấp phần mềm trong điện thoại không dây của hãng khác như thỏa thuận Nokia-RIM, là câu hỏi mà giả thuyết ở chương 5 và 6 sẽ trả lời. 13. Chúng tôi đã tương đối liều lĩnh khi tuyên bố như vậy vì tương lai vẫn chưa đến. Chúng tôi trình bày phân tích này như vậy để minh họa cho nguyên lý cơ bản. Rất có thể là các nhà sản xuất thiết bị cầm tay không dây sẽ tham gia vào một cuộc đua tích hợp các tính năng mới nhất của tất cả các đối thủ vào sản phẩm của mình, khiến ngành công nghiệp còn non trẻ này rơi vào tình trạng trong đó các sản phẩm đều nhang nhác nhau, không có gì khác biệt. Khi điều này xảy ra, chúng tôi mong độc giả không kết luận rằng “Christensen và Raynor đã sai lầm.” Theo chúng tôi, dù việc xóa nhòa và bắt chước tính năng chắc chắn sẽ xảy ra nhưng nếu mỗi nhà sản xuất đều tập trung vào tích hợp các đặc tính và chức năng và định vị tốt thông điệp marketing của mình trong một công việc, thì các nhà cung cấp các thiết bị này sẽ càng lớn mạnh vì họ sẽ giành được thị phần từ các sản phẩm và dịch vụ khác được thuê để làm các công việc này. Chúng tôi cũng cho rằng các doanh nghiệp này sẽ duy trì được sự khác biệt và lợi nhuận của mình lâu hơn nếu họ tập trung cải tiến vào một công việc duy nhất. 14. Xem Leonard, Wellsprings of Knowledge; Eric von Hippel, The Sources of Innovation (New York: Oxford University Press, 1988); và Stefan Thomke, Experimentation Matters: Unlocking the Potential of New Technologies for Innovation (Boston: Harvard Business School Press, 2003). 15. Tất nhiên, về lý thuyết, tất cả khách hàng đều muốn mang theo một thiết bị nhỏ làm được tất cả mọi việc trong một chiếc va li hoặc túi xách. Nhưng để làm được điều đó đòi hỏi phải đánh đổi về công nghệ. Phần mềm sẽ giúp thiết kế một nền tảng hữu hình duy nhất cho một loạt các công việc tập trung đỡ tốn kém hơn. Tuy nhiên, chúng tôi cho rằng ngay cả trong tình huống này, công ty sẽ có lợi hơn khi dùng một nền tảng phần cứng duy nhất cho các sản phẩm phần mềm tối ưu hóa khác nhau được định vị cho nhiều công việc khác nhau. Có lẽ trong một thời gian dài, các thiết bị điện tử kết hợp nhiều tính năng như vậy nhằm mục đích làm được nhiều việc cùng một lúc – sắp xếp, kết nối, giải trí, v.v... – sẽ thành ra giống như một con dao đa năng: dao khá sắc, kéo cùn, cái mở nắp tạm ổn và cái tua vít tệ hại. Miễn là các công việc mà khách hàng cần thực hiện phát sinh vào các thời điểm và địa điểm khác nhau thì chúng tôi nghĩ rằng hầu hết khách hàng sẽ tiếp tục sử dụng nhiều thiết bị khác nhau cho đến khi một thiết bị đa năng có thể làm được tất cả mọi việc tốt như các đối thủ cạnh tranh tập trung của nó. 16. Kinh nghiệm của Intuit khi phá vỡ thị trường phần mềm kế toán doanh nghiệp nhỏ bằng sản phẩm QuickBooks của họ là ví dụ tiêu biểu cho trường hợp này. Đến đầu những năm 1990, phần mềm doanh nghiệp nhỏ duy nhất trên thị trường được viết bởi kế toán và dành cho kế toán. Vì họ định nghĩa thị trường của mình theo sản phẩm nên họ xác định đối thủ cạnh tranh của mình là các nhà thiết kế phần mềm kế toán khác. Vì vậy, định nghĩa này mang đến cho họ tầm nhìn về cách vượt qua đối thủ, đó là tham gia vào một cuộc đua: Bổ sung các đặc tính và chức năng nhanh hơn dưới dạng các báo cáo và phân tích mới có thể vận hành được. Dần dần ngành này bao gồm những sản phẩm đa chức năng nhang nhác nhau, trong đó mọi hãng đều tích hợp tính năng của các hãng khác. Các nhân viên marketing của Intuit đã quen với việc quan sát xem khách hàng mua phần mềm quản lý tài chính cá nhân Quicken của Intuit đang cố gắng hoàn thành việc gì khi sử dụng sản phẩm này. Trong quá trình đó, họ rất ngạc nhiên khi quan sát thấy rằng phần lớn những người sử dụng Quicken dùng nó để kiểm soát tình hình tài chính của doanh nghiệp nhỏ của họ. Họ nhận ra rằng công việc cơ bản là kiểm soát tiền. Các chủ sở hữu doanh nghiệp nhỏ này nhúng tay vào mọi mặt của doanh nghiệp mình và không cần đến tất cả những báo cáo và phân tích tài chính mà các nhà cung cấp phần mềm thịnh hành đã tích hợp vào sản phẩm của họ. Intuit cho ra mắt QuickBooks nhằm thực hiện công việc mà các chủ sở hữu doanh nghiệp nhỏ cần làm – “Giúp tôi đảm bảo rằng tôi không hết tiền” – và thành công rực rỡ. Trong vòng hai năm, công ty đã thâu tóm 85% thị phần bằng một sản phẩm phá vỡ thiếu hầu hết các tính năng của các sản phẩm cạnh tranh. 17. Theodore Levitt là người tiên phong đề xướng quan điểm này trong số những người nghiên cứu và viết về các vấn đề trong marketing. Christensen nhớ lại khi còn là một học viên cao học, ông đã nghe Ted Levitt tuyên bố: “Người ta không muốn mua một cái máy khoan 6 milimét, mà là một cái lỗ 6 milimét”. Nói theo cách của chúng tôi là họ có việc cần làm và họ thuê một thứ để làm công việc đó. Cách lý giải được biết đến rộng rãi nhất của Levitt cho các nguyên lý này được trình bày trong Theodore Levitt, “Marketing Myopia”, Harvard Business Review, September 1975, reprint 75507. 18. Để tìm hiểu về cách xác định quy mô của các phân khúc thị trường theo công việc, xem Anthony W. Ulwick, “Turn Customer Input into Innovation,” Harvard Business Review, January 2002, 91–98. 19. Chúng tôi rất biết ơn Mike Collins, nhà sáng lập kiêm CEO của Tập đoàn Big Idea, vì những bình luận của ông đã dẫn đến rất nhiều ý tưởng trong phần này. Mike đã biên tập bản thảo ban đầu của chương này, và các ý kiến của ông hết sức hữu ích. 20. Một lý do vì sao một số (nhưng không phải tất cả) các kiểu bán lẻ “diệt trừ phân nhóm” – các công ty như Home Depot và Lowe’s – đã có thể phá vỡ được các nhà bán lẻ lớn mạnh thành công đến vậy là vì họ được tổ chức dựa trên các công việc cần thực hiện. 21. Vì nhiều nhà marketing tình cờ và có xu hướng phân đoạn thị trường của họ theo đặc tính của các nhóm sản phẩm và khách hàng nên thật không may, nhưng không có gì ngạc nhiên, là họ thường quảng bá thương hiệu như những gì họ đã làm với sản phẩm của mình. Thương hiệu thường đã trở thành những từ ngữ bao trùm, không làm tốt được bất kỳ việc gì mà khách hàng cần làm khi “thuê” thương hiệu đó. Vì hầu hết các nhà quảng cáo đều muốn ý nghĩa của thương hiệu đủ linh hoạt cho một loạt các sản phẩm mà nó chứa đựng nên nhiều thương hiệu đã mất đi sự liên kết giữa nó với công việc. Khi điều này xảy ra, khách hàng vẫn lúng túng không biết mua sản phẩm nào để thực hiện công việc khi gặp một tình huống nhất định. 1. Các nhà kinh tế học có ngôn ngữ rất hay để miêu tả hiện tượng này. Khi hiệu quả của một sản phẩm vượt quá khả năng sử dụng của khách hàng, khách hàng gặp phải hiệu dụng biên tế giảm dần khi hiệu quả sản phẩm tăng dần. Qua thời gian, giá biên tế mà khách hàng sẵn sàng trả cho cải tiến sẽ tương đương với hiệu dụng biên tế mà họ nhận được từ việc sử dụng cải tiến. Khi giá trị tăng của giá biên tế mà công ty có thể duy trì trên thị trường cho một sản phẩm cải tiến tiến về 0 thì hiệu dụng biên tế mà khách hàng có được từ việc sử dụng sản phẩm cũng sẽ tiến về 0. 2. Chúng tôi đã đề cập ở phần trước rằng không có công nghệ nào là bền vững hay phá vỡ về bản chất. Đây là các giới hạn của một tập số thực continum, và tính phá vỡ của một cải cách chỉ có thể được miêu tả tương đối so với các mô hình kinh doanh, khách hàng và các công nghệ khác. Trường hợp bóng bán dẫn cho thấy rằng thương mại hóa một số công nghệ như các cải cách bền vững trong các thị trường lớn là rất tốn kém. 3. Hình 4-2 được vẽ nên từ dữ liệu do American Heart Association National Center (Trung tâm Nghiên cứu Quốc gia Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ) cung cấp. Vì các dữ liệu này chỉ đo lường các quy trình được thực hiện trong bệnh viên nên các quy trình nong mạch thực hiện ở các phòng khám ngoại trú và các địa điểm khác không phải bệnh viện đều không được kể đến. Điều này có nghĩa là các con số nong mạch trong đồ thị thấp hơn so với thực tế, và đánh giá không đúng mức này ngày càng trở nên đáng kể. 4. Có rất nhiều ví dụ khác ngoài những gì được liệt kê ở trên. Chẳng hạn như, các nhà môi giới chứng khoán như Merrill Lynch tiếp tục tiến lên thị trường cấp cao trong mạng lưới giá trị ban đầu của mình hướng tới các khách hàng có giá trị ròng lớn hơn, từ đó thu nhập ròng và tổng doanh thu của họ cũng được cải thiện. Họ chưa nhận thấy mối đe dọa mà cuối cùng họ sẽ phải trải nghiệm khi các nhà môi giới chiết khấu trực tuyến tìm ra cách cung cấp dịch vụ tốt hơn. 5. Xem Clark Gilbert and Joseph L. Bower, “Disruptive Change: When Trying Harder Is Part of the Problem,” Harvard Business Review, May 2002, 94–101; và Clark Gilbert, “Can Competing Frames Co-exist? The Paradox of Threatened Response,” working paper 02-056, Boston, Harvard Business School, 2002. 6. Daniel Kahneman and Amos Tversky, “Choice, Values, and Frames,” American Psychologist 39 (1984): 341–350. Kahneman và Tversky đã viết về những điều rất lớn lao trong các ấn bản này. Phần tham khảo này chỉ là một ví dụ trong công trình của họ. 7. Hiện tượng “threat rigidity” đã được nhiều học giả nghiên cứu, trong đó nổi bật là Jane Dutton và các đồng nghiệp của mình. Xem Jane E. Dutton and Susan E. Jackson, “Categorizing Strategic Issues: Links to Organizational Action,” Academy of Management Review 12 (1987): 76–90; và Jane E. Dutton, “The Making of Organizational Opportunities—AnInterpretive Pathway to Organizational Change”, Research in Organizational Behavior 15 (1992): 195–226. 8. Arthur Stinchcombe đã viết rất nhiều về định đề rằng có được các điều kiện ban đầu cần thiết là mấu chốt để các sự kiện tiếp theo xảy ra đúng như mong muốn. Xem Arthur Stinchcombe, “Social Structure and Organizations,” trong Handbook of Organizations, ed. James March (Chicago: McNally, 1965), 142–193. 9. Clark Gilbert, “Pandesic—The Challenges of a New Business Venture,” case 9-399-129 (Boston: Harvard Business School, 2000). 1. Chúng tôi chân thành cảm ơn các nhà nghiên cứu lỗi lạc đã phát hiện ra sự tồn tại và vai trò của năng lực cốt lõi trong việc đưa ra những quyết định trên. Những người này bao gồm C. K. Prahalad and Gary Hamel, “The Core Competence of the Corporation,” Harvard Business Review, May–June 1990, 79–91; và Geoffrey Moore, Living on the Fault Line (New York: HarperBusiness, 2002). Cần lưu ý rằng “năng lực cốt lõi” vốn là thuật ngữ được C.K.Prahalad và Gary Hamel đặt ra trong bài viết chuyên đề của họ, thực ra là một lời xin lỗi dành cho các công ty kinh doanh đa ngành. Họ đang phát triển một cái nhìn về đa ngành dựa trên việc khai thác các khả năng thiết lập, nói theo nghĩa rộng. Chúng tôi trình bày thành quả của họ như một sự thống nhất với những hướng nghiên cứu và sự phát triển lý thuyết đáng được tôn trọng mà khởi đầu là quyển sách ra đời năm 1959 The Theory of the Growth of the Firm (New York: Wiley). Dòng suy nghĩ này có tác động rất mạnh mẽ và hữu ích. Tuy nhiên, hiện nay thuật ngữ “năng lực cốt lõi” đã trở nên đồng nghĩa với từ “tập trung”, nghĩa là những công ty tìm cách khai thác thế mạnh cốt lõi của họ sẽ không đa dạng hóa – mặt khác, họ tập trung kinh doanh vào những hoạt động mà họ làm đặc biệt tốt. Chúng tôi cảm thấy chính cái “ý nghĩa trên thực tế” này là sai lầm. 2. IBM được cho là có khả năng công nghệ lớn hơn trong việc thiết kế và sản xuất hệ điều hành và các mạch tích hợp so với Intel và Microsoft tại thời điểm IBM đưa các công ty này vào hoạt động. Vì vậy, có lẽ sẽ chính xác hơn nếu nói quyết định này dựa nhiều vào những gì là cốt lõi hơn là năng lực. Phán đoán rằng IBM cần phải thuê ngoài dựa trên nhận thức đúng đắn của các nhà quản lý liên doanh mới là họ cần phải có một cấu trúc với chi phí thấp hơn để mang lại lợi nhuận chấp nhận được cho tập đoàn và phải phát triển sản phẩm mới nhanh hơn nữa so với quy trình phát triển nội bộ đã vững chắc của công ty, điều này đã được mài giũa trong một thế giới của những sản phẩm tương thuộc phức tạp với chu trình phát triển dài hơn, có thể giải quyết được. 3. Trong thập kỷ qua, đã có một sự nở rộ những nghiên cứu quan trọng về các khái niệm này. Chúng tôi thấy những nghiên cứu sau đây là đặc biệt hữu ích: Rebecca Henderson and Kim B. Clark, “Architectural Innovation: The Reconfiguration of Existing Product Technologies and the Failure of Established Firms,” Administrative Science Quarterly 35 (1990): 9–30; K. Monteverde, “Technical Dialog as an Incentive for Vertical Integration in the Semiconductor Industry,” Management Science 41 (1995): 1624–1638; Karl Ulrich, “The Role of Product Architecture in the Manufacturing Firm,” Research Policy 24 (1995): 419–440; Ron Sanchez and J. T. Mahoney, “Modularity, Flexibility and Knowledge Management in Product and Organization Design,” Strategic Management Journal 17 (1996): 63–76; và Carliss Baldwin and Kim B. Clark, Design Rules: The Power of Modularity (Cambridge, MA: MIT Press, 2000). 4. Ngôn ngữ chúng tôi sử dụng ở đây là đặc trưng cho tương thuộc hoàn toàn và chúng tôi chọn điểm cực trên trục đơn giản là để làm cho khái niệm rõ nhất có thể. Trong hệ thống sản phẩm phức tạp, có rất nhiều mức độ tương thuộc khác nhau theo thời gian và theo thành phần. Những thách thức của tương thuộc cũng có thể được giải quyết ở một mức độ nào đó qua bản chất các mối quan hệ nhà cung cấp. Có thể tham khảo thêm Jeffrey Dyer, Collaborative Advantage: Winning Through Extended Enterprise Supplier Networks (New York: Oxford University Press, 2000). 5. Rất nhiều độc giả đã đánh đồng hai khái niệm “đột phá” và “phá vỡ”. Không nhầm lẫn hai khái niệm này là cực kỳ quan trọng cho mục đích thấu hiểu và dự đoán. Hầu như không thay đổi, theo cách nói của chúng tôi, các tác giả trước đó đã coi các “đột phá” công nghệ có một tác động bền vững đến quỹ đạo cải tiến công nghệ. Một số cải cách bền vững khá đơn giản, tăng dần theo từng năm. Số khác là những thay đổi mạnh mẽ, những bước nhảy vọt đột phá vượt lên trên cuộc cạnh tranh, trên quỹ đạo bền vững. Tuy nhiên, đối với mục đích dự đoán, sự khác biệt giữa công nghệ đột phá và công nghệ gia tăng không phải là vấn đề quan trọng. Do cả hai loại đều có những tác động bền vững, các công ty có uy tín thường là người chiến thắng. Cải cách phá vỡ thường không bao gồm những đột phá công nghệ. Thay vào đó, họ kết hợp những công nghệ sẵn có vào mô hình kinh doanh. Những đột phá công nghiệp mới xuất hiện từ các phòng nghiên cứu thường có tính bền vững và hầu như luôn bao gồm các tương thuộc không dự đoán được với các hệ thống con khác của sản phẩm. Vì vậy, có hai lý do lớn giải thích cho việc vì sao các công ty có uy tín lại có lợi thế lớn trong việc thương mại hóa các công nghệ này. 6. Cuốn The Visible Hand (Cambridge, MA: Belknap Press, 1977) của Giáo sư Alfred Chandler là một nghiên cứu kinh điển về việc như thế nào và tại sao liên kết dọc là quan trọng đối với sự phát triển của nhiều ngành công nghiệp trong thời kỳ đầu. 7. Khái niệm của các nhà kinh tế học về tính hữu dụng, hoặc sự hài lòng mà khách hàng có được khi họ mua và sử dụng một sản phẩm, là một cách tốt để giải thích cạnh tranh trong ngành đã thay đổi như thế nào khi điều này xảy ra. Độ thỏa dụng biên mà khách hàng nhận được là việc tăng sự hài lòng của họ với một sản phẩm có hiệu quả tốt hơn. Mức giá mà họ sẵn sàng trả thêm cho một sản phẩm tỷ lệ thuận với sự tiện ích gia tăng họ nhận được từ việc sử dụng nó. Nói cách khác, sự cải thiện về giá cả sẽ bằng với sự cải thiện về độ thỏa dụng biên của sản phẩm. Khi khách hàng không thể sử dụng những sự cải tiến của sản phẩm thêm nữa, độ thỏa dụng biên rơi xuống bằng không, và kết quả là khách hàng không muốn trả thêm tiền cho những sản phẩm tốt hơn. 8. Sanchez và Mahoney, trong “Modularity, Flexibility and Knowledge Management in Product and Organization Design”, là một trong những người đầu tiên mô tả hiện tượng này. 9. Tác phẩm mang tính bước ngoặt của giáo sư Carliss Baldwin và Kim B. Clark, được trích dẫn trong chú thích 3, đã mô tả các quá trình đơn thể hóa một cách rất thuyết phục và hữu ích. Chúng tôi muốn giới thiệu cuốn sách này tới những ai quan tâm nghiên cứu quá trình một cách kỹ lưỡng hơn. 10. Rất nhiều người nghiên cứu lịch sử của IBM sẽ không đồng ý với quan điểm của chúng tôi rằng cạnh tranh buộc IBM mở rộng cấu trúc của mình, mà sẽ tranh luận rằng luật chống độc quyền của chính phủ Mỹ mới là điều buộc IBM phải mở rộng. Các hành động chống độc quyền rõ ràng có ảnh hưởng đến IBM, nhưng chúng tôi sẽ lập luận rằng dù có những hành động đó của chính phủ hay không, các lực lượng cạnh tranh và gián đoạn cũng sẽ dừng quyền lực gần như độc quyền của IBM lại. 11. Tác phẩm đoạt giải Pulitzer của Tracy Kidder, bản báo cáo đã giành chiến thắng với nội dung về phát triển sản phẩm tại Data General, The Soul of a New Machine (New York: Avon Books, 1981), mô tả cuộc sống sẽ như thế nào khi cơ sở của cạnh tranh bắt đầu thay đổi trong ngành công nghiệp máy tính mini. 12. Giáo sư Charles Fine, MIT cũng đã viết một cuốn sách quan trọng về chủ đề này: Clockspeed (Reading, MA: Perseus Books, 1998). Fine quan sát thấy rằng ngành công nghiệp trải qua các chu kỳ của tích hợp và không tích hợp trong một loại chu kỳ “Xoắn kép”. Chúng tôi hy vọng rằng cả hai mô hình nêu ra ở đây và trong chương 6 đều xác nhận và cung cấp thêm những quan hệ nhân quả vào phát hiện của Fine. 13. Cơ cấu phát triển của ngành công nghiệp cho vay cho thấy một ví dụ rõ ràng của những lực lượng này trong kinh doanh. Các ngân hàng tích hợp như JP Morgan Chase có lợi thế cạnh tranh rất lớn trong các tầng phức tạp nhất của thị trường cho vay. Tích hợp chính là chìa khóa cho khả năng kết hợp lại những gói tài chính khổng lồ, phức tạp cho nhu cầu của các khách hàng phức tạp trên toàn cầu. Quyết định liệu có cho vay không và nếu có thì cho vay bao nhiêu không thể được đưa ra dựa vào những công thức và biện pháp nhất định. Chúng chỉ có thể được thực hiện dựa vào trực giác của các nhân viên giàu kinh nghiệm. Tuy nhiên, công nghệ tính điểm tín dụng và chứng khoán hóa tài sản đang làm gián đoạn và phân rã những tầng đơn giản của thị trường cho vay. Ở những tầng này, người cho vay biết và có thể tính toán chính xác những yếu tố quyết định liệu người vay có trả khoản nợ hay không. Thông tin có thể kiểm chứng về người đi vay – chẳng hạn như họ đã sống bao lâu ở nơi ở hiện tại, họ đã làm việc bao lâu tại nơi họ đang làm việc, thu nhập của họ là bao nhiêu, và họ có trả những hóa đơn khác đúng thời hạn không – được kết hợp lại để đưa ra quyết định có cho vay hay không dựa trên thuật toán. Tính điểm tín dụng bắt đầu xuất hiện vào những năm 1960 ở tầng đơn giản nhất của thị trường, khi các cửa hàng quyết định có phát hành thẻ tín dụng của mình không. Sau đó, không may cho các ngân hàng lớn, đám đông gián đoạn di chuyển hoàn toàn lên phía trên của thị trường để chạy đua theo lợi nhuận – đầu tiên là các khoản vay tín dụng của người tiêu dùng nói chung, sau đó là các khoản vay mua ô tô và vay thế chấp, và bây giờ là vay vốn kinh doanh nhỏ. Ngành công nghiệp cho vay ở những tầng đơn giản này đã bị phân rã hoàn toàn. Các chuyên gia phi ngân hàng đã phát triển để cung cấp giá trị gia tăng cho mỗi tầng này. Nếu tích hợp là một lợi thế lớn trong những tầng phức tạp nhất của thị trường thì trong những tầng đã bão hòa, nó lại là một bất lợi. 14. Kết luận của chúng tôi hỗ trợ cho những kết luận của Stan J. Liebowitz và Stephen E. Margolis trong cuốn Winners, Losers & Microsoft: Competition and Antitrust in High Technology (Oakland, CA: Independent Institute, 1999). 15. Một minh họa tốt của việc này là cú đẩy được thực hiện bởi Apple Computer, tại thời điểm viết bài này, là cánh cửa cho người tiêu dùng tiếp cận với giải trí đa phương tiện. Sự tích hợp tương thuộc của hệ điều hành và các ứng dụng của Apple tạo ra sự tiện lợi mà khách hàng đánh giá cao vào thời điểm này bởi vì sự tiện lợi vẫn chưa đủ tốt. Có thể chỉ rõ được, có thể kiểm chứng được và có thể dự đoán được kết hợp lại tạo thành thuật ngữ “thông tin đầy đủ” cho một thị trường hiệu quả xuất hiện từ một giao diện, cho phép các công ty cạnh tranh với nhau trong khoảng cách đủ xa. Một nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa tư bản là bàn tay vô hình trong thị trường cạnh tranh vượt quá sự giám sát của quản lý như một cơ chế điều phối giữa các tác nhân trong thị trường. Đây là lý do tại sao, khi một giao diện đơn thể được xác định, một ngành công nghiệp sẽ phân rã tại giao diện đó. Tuy nhiên, khi các điều kiện có thể chỉ rõ được, có thể kiểm chứng được và có thể dự đoán được không tồn tại, thị trường hiệu quả không thể hoạt động được. Trong những trường hợp này, quản lý giám sát và phối hợp thực hiện chức năng điều phối tốt hơn là thị trường cạnh tranh. Đây là một vấn đề cơ bản phát hiện đoạt giải của giáo sư Tarun Khanna và cộng sự, cho thấy rằng trong các nền kinh tế đang phát triển, các tập đoàn kinh doanh đa dạng sẽ chiến thắng các công ty tập trung, độc lập, trong khi điều ngược lại áp dụng cho các nước phát triển. Có thể tham khảo thêm Tarun Khanna và Krishna G. Palepu, “Why Focused Strategies May Be Wrong for Emerging Markets,” Harvard Business Review, July–August 1997, 41–51; và Tarun Khanna and Jan Rivkin, 'Estimating the Performance Effects of Business Groups in Emerging Markets”, Strategic Management Journal 22 (2001): 45–74. Một nền tảng của các khái niệm trong việc tìm hiểu lý do tại sao tích hợp tổ chức là rất quan trọng khi các điều kiện của đơn thể không được đáp ứng được phát triển trong ngành kinh tế học chi phí giao dịch (TCE) mà nguồn gốc của nó là tác phẩm của Ronald Coase (RH Coase, “The Nature of the Firm” Econometrica 4 [1937]: 386-405). Coase lập luận rằng các công ty được tạo ra khi nó đã là “quá đắt” để đàm phán và thực thi hợp đồng giữa bên “độc lập”. Gần đây, tác phẩm của Oliver Williamson đã chứng minh ảnh hưởng trong việc nghiên cứu chi phí giao dịch là yếu tố quyết định ranh giới giữa các công ty. Có thể tham khảo OE Williamson, Markets and Hierarchies (New York: Free Press, 1975), “Transaction Cost Economics”, trong The Economic Institutions of Capitalism, ed., O. E. Williamson (New York: Free Press, 1985), 15–42; và “Transaction-Cost Economics: The Governance of Contractual Relations”, in Organiational Economics, ed., J. B. Barney and W. G. Ouichi (San Francisco: Jossey-Bass, 1986). Đặc biệt, TCE đã được sử dụng để giải thích theo nhiều cách khác nhau, trong đó các công ty có thể mở rộng quy mô hoạt động của họ, hoặc thông qua đa dạng hóa không liên kết (C. W. L. Hill, et al., “Cooperative Versus Competitive Structures in Related and Unrelated Diversified Firms,” Organization Science 3, no. 4 [1992]: 501–521); Đa dạng liên kết (D. J Teece, “Economics of Scope and the Scope of the Enterprise,” Journal of Economic Behavior and Organization 1 [1980]: 223–247) và DJ Teece, “Toward an Economic Theory of the Multiproduct Firm,” Journal of Economic Behavior and Organization 3 [1982], 39–63), hoặc liên kết dọc (K. Arrow, The Limits of Organization [New York: W. W. Norton, 1974]; B. R. G. Klein, et al., “Vertical Integration, Appropriable Rents and Competitive Contracting Process,” Journal of Law and Economics 21 [1978] 297–326; và K. R. Harrigan, “Vertical Integration and Corporate Strategy,” Academy of Management Journal 28, no. 2 [1985]: 397–425). Nói một cách tổng quát, những nghiên cứu này được biết đến như mô hình về sự “thất bại của thị trường” để giải thích sự thay đổi trong quy mô của doanh nghiệp (K.N.M Dundas, và P.R Richardson, “Corporate Strategy and the Concept of Market Failure,” Strategic Management Journal 1, no. 2 [1980]: 177-188). Chúng tôi hy vọng rằng mình đã thúc đẩy dòng suy nghĩ này bằng cách bổ sung một cách chính xác những vấn đề làm phát sinh những khó khăn trong việc ký kết hợp đồng, và cũng là trọng tâm của TCE. 17. Ngay cả khi các công ty tổng đài nội hạt địa phương trong ngành (ILECs) không hiểu rõ tất cả những sự phức tạp và hậu quả không lường trước bằng các kỹ sư CLECs, về mặt tổ chức, họ ở vị thế tốt hơn nhiều để giải quyết bất kỳ khó khăn nào bởi vì họ có thể khiếu nại đến các cơ chế tổ chức thay vì phải dựa vào các hợp đồng cồng kềnh và rất có thể không đầy đủ trước đó. 18. Có thể tham khảo thêm Jeffrey Lee Funk, The Mobile Internet: How Japan Dialed Up and the West Disconnected (Hong Kong: ISI Publications, 2001). Đây quả thực là một nghiên cứu đặc biệt xuất sắc, bao gồm hàng loạt những phát hiện sâu sắc. Bằng ngôn ngữ riêng của mình, Funk cho thấy một lý do quan trọng khác giải thích tại sao DoCoMo và J-Phone rất thành công tại Nhật Bản, đó là họ đi theo mô hình mà chúng tôi mô tả trong chương 3 và 4 của cuốn sách này. Ban đầu họ nhắm vào nhóm khách hàng không sử dụng mạng (các thiếu nữ) và giúp họ thực hiện công việc mà họ đã cố gắng làm tốt hơn: vui chơi với bạn bè. Ngược lại, khi các công ty phương Tây thâm nhập vào thị trường này, họ hình dung ra đối tượng cho hình thức dịch vụ phức tạp này là những người đang sử dụng điện thoại di động (sử dụng chủ yếu cho công việc) và những người dùng Internet cố định hiện tại. Một quan điểm nội bộ về sự phát triển này có thể được tìm thấy trong Mari Matsunaga, The Birth of I-Mode: An Analogue Account of the Mobile Internet (Singapore: Chuang Yi Publishing, 2001). Matsunaga là một trong những nhân vật chủ chốt trong sự phát triển của I-Mode tại DoCoMo. 19. Xem “Integrate to Innovate”, một nghiên cứu của Deloitte Research được thực hiện bởi Michael E. Raynor và Clayton M. Christensen. Truy cập http://www.dc.com/vcd, hoặc gửi yêu cầu đến delresearch@dc.com. 20. Một số độc giả quen thuộc với những trải nghiệm khác nhau của ngành công nghiệp điện thoại di động ở châu Âu và Mỹ có thể không đồng ý với đoạn này. Từ rất sớm, người châu Âu đã hợp lại xung quanh một tiêu chuẩn thỏa thuận từ trước gọi là GMS, cho phép người sử dụng điện thoại di động có thể dùng ở bất cứ quốc gia nào. Việc sử dụng điện thoại di động phổ biến nhanh hơn và đạt tỷ lệ thâm nhập cao hơn ở Mỹ, nơi mà rất nhiều tiêu chuẩn cạnh tranh đang “chiến đấu” với nhau. Nhiều nhà phân tích đã rút ra kết luận chung từ chiến lược của người châu Âu trong việc định sẵn một tiêu chuẩn chung rằng luôn luôn nên tránh việc trùng lặp các cấu trúc cạnh tranh không tương thích một cách lãng phí. Chúng tôi tin rằng lợi ích của một tiêu chuẩn duy nhất đã bị phóng đại, và rằng những khác biệt quan trọng khác giữa Mỹ và châu Âu đã đóng góp đáng kể cho sự khác biệt trong tỷ lệ thâm nhập đã không được kể đến. Đầu tiên, những lợi ích của một tiêu chuẩn duy nhất có vẻ được thể hiện rõ nét ở phía cung chứ không phải lợi ích của phía cầu. Điều này có nghĩa là, bằng cách quy định một tiêu chuẩn duy nhất, các nhà sản xuất thiết bị mạng và thiết bị cầm tay của châu Âu có thể đạt được hiệu quả kinh tế nhờ quy mô lớn hơn là những công ty sản xuất cho thị trường Bắc Mỹ. Điều này cũng có thể đã được thể hiện dưới hình thức các mức giá thấp hơn cho người tiêu dùng, tuy nhiên, sự so sánh có ý nghĩa ở đây không phải giữa chi phí của điện thoại di động ở châu Âu và ở Mỹ – những dịch vụ này không cạnh tranh với nhau. Phép so sánh có nghĩa ở đây là so với điện thoại cố định tại mỗi thị trường. Và ở đây, điều đáng lưu ý là dịch vụ điện thoại cố định địa phương và đường dài ở châu Âu đắt hơn rất nhiều so với ở Bắc Mỹ, và kết quả là, điện thoại không dây trở thành một sản phẩm thay thế hấp dẫn hơn nhiều ở châu Âu so với ở Bắc Mỹ. Lợi ích được xem là ở phía cầu của việc sử dụng xuyên quốc gia, theo hiểu biết của chúng tôi, vẫn chưa được chứng minh qua việc sử dụng của người tiêu dùng châu Âu. Do đó, chúng tôi muốn đưa ra một lý do khác để giải thích cho sự thành công của điện thoại di động ở châu Âu, một nguyên nhân xác đáng hơn nhiều việc một học sinh nữ ở Thụy Điển có thể sử dụng di động trong kỳ nghỉ ở Tây Ban Nha, đó là sự cải thiện tương đối về chi phí và mức độ dễ dàng khi sử dụng điện thoại di động so với điện thoại cố định. Thứ hai, và có lẽ còn quan trọng hơn, quy định của châu Âu rằng “bên gọi trả tiền” đối với điện thoại di động trong khi luật của Bắc Mỹ là “bên nghe trả tiền”. Nói theo cách khác, ở châu Âu, nếu bạn gọi vào điện thoại di động của một người nào đó, bạn là người trả tiền, còn người nhận thì không phải trả mức phí nào. Ở Bắc Mỹ, nếu một ai đó gọi cho bạn vào di động của bạn, bạn sẽ phải trả tiền. Kết quả là, người châu Âu thoải mái hơn nhiều trong việc cho người khác số di động, do đó tỷ lệ sử dụng cũng tăng. Để biết thêm về chủ đề này, xem Strategis Group, “Nghiên cứu bên gọi trả tiền”; ITU-BDT quy định cơ sở dữ liệu viễn thông” và ITU Website: <http://www.itu.int/ITU-D/ict/statistics>. Kể đến tác động của mỗi nhân tố trên (tiêu chuẩn GMS, giá thấp hơn điện thoại cố định và bên gọi trả tiền), cũng như là các nhân tố chưa được dẫn ra khác không phải là một công việc đơn giản. Nhưng chúng tôi muốn nói rằng tác động của tiêu chuẩn duy nhất ít hơn rất nhiều so với những gì nó được công nhận và chắc chắn không phải là yếu tố chính trong việc giải thích tỷ lệ thâm nhập của điện thoại di động ở châu Âu cao hơn ở Bắc Mỹ. 1. Có hai cách nghĩ về một sản phẩm hay dịch vụ trong chuỗi giá trị. Chuỗi giá trị này có thể được khái quát bằng thuật ngữ về các quá trình, có nghĩa là, các bước giá trị gia tăng cần thiết để tạo ra hoặc chuyển giao nó. Ví dụ, các quy trình thiết kế, lắp ráp, tiếp thị, bán hàng và phân phối là các quy trình chung trong một chuỗi giá trị. Một chuỗi giá trị cũng có thể được hiểu theo thành phần, hoặc “hóa đơn nguyên liệu” đầu vào của một sản phẩm. Ví dụ, khối động cơ, khung gầm, hệ thống phanh và đoạn lắp ráp nhỏ điện tử để cấu thành một chiếc xe hơi là các thành phần của chuỗi giá trị xe. Giữ cả hai ý kiến về một chuỗi giá trị trong tâm trí là điều rất hữu ích, vì chuỗi giá trị cũng “lặp lại” – có nghĩa là chúng đều có mức độ phức tạp như nhau ở mọi cấp độ phân tích. Cụ thể là khi một sản phẩm đi qua quá trình xác định chuỗi giá trị, rất nhiều thành phần khác nhau được sử dụng. Nhưng tất cả các thành phần ấy đều có trình tự riêng mà nó phải vượt qua. Sự phức tạp của việc phân tích chuỗi giá trị sản phẩm không thể tối giản một cách căn bản được. Câu hỏi đặt ra là nên tập trung vào mức độ phức tạp nào. 2. Nghiên cứu này được xây dựng dựa trên mô hình năm yếu tố và đặc tính giá trị của Giáo sư Michael Porter. Xem Michael Porter, Competitive Strategy (New York: Free Press, 1980) và Competitive Advantage (New York: The Free Press, 1985). Các nhà phân tích thường sử dụng mô hình năm yếu tố của Porter để xác định các công ty nào trong một hệ thống giá trị gia tăng có thể vận dụng tốt nhất cho lợi nhuận từ những công ty khác. Bằng nhiều cách, mô hình của chúng tôi trong chương 5 và 6 cung cấp một cái nhìn toàn diện của mô hình năm yếu tố, cho thấy rằng sức mạnh của các lực lượng này không phải là bất biến theo thời gian. 3. Theo quan sát chung, khi bạn xem xét thời cực thịnh của hầu hết các công ty lớn, có một khoảng thời gian mà các tính năng và độ tin cậy của sản phẩm không đáp ứng được nhu cầu của phần đông khách hàng. Kết quả là, họ có sản phẩm với cấu trúc độc quyền và sở hữu lợi thế chi phí cạnh tranh mạnh mẽ. Hơn nữa, khi họ giới thiệu sản phẩm cải tiến mới, các sản phẩm này sẽ duy trì một mức giá cao vì chức năng là chưa đủ tốt và các sản phẩm mới dần đáp ứng đủ nhu cầu. Điều này có thể đúng với hệ thống điện thoại Bell, xe tải Mack, máy ủi Caterpella, máy in Xerox, điện thoại di động Nokia và Motorola, bộ vi xử lý Intel, hệ điều hành Microsoft, thiết bị định tuyến Cisco, các dịch vụ tư vấn công nghệ thông tin và kinh doanh của EDS hay IBM, trường Kinh doanh Harvard và nhiều công ty khác. 4. Trong các phân tích sau đây, chúng tôi sẽ sử dụng thuật ngữ hệ thống con, có nghĩa là một dây chuyền thành phần và vật liệu cung cấp cho một phần bộ phận cần thiết để lắp ghép thành sản phẩm hoàn thiện 5. Một lần nữa, chúng ta thấy mối liên kết với ý kiến của Giáo sư Michael Porter rằng có hai chiến lược “chung chung”: sự khác biệt và chi phí thấp (xem chương2, ghi chú 12). Mô hình của chúng tôi không mô tả các cơ chế tạo nên chiến lược bền vững. Sự khác biệt bị phá hủy theo cơ chế dẫn đến dây chuyền hóa và phi tích hợp. Chiến lược chi phí thấp chỉ khả thi khi và chỉ khi các đối thủ cạnh tranh chi phí thấp không có đủ năng lực để cung cấp những gì khách hàng cần trong một tầng thị trường. Giá được thiết lập tại các giao điểm của đường cung và đường cầu – chính là chi phí bằng tiền mặt của nhà sản xuất cận biên. Khi nhà sản xuất cận biên có chi phí cao hơn, thì những nhà sản xuất chi phí thấp có thể thu được lợi nhuận hấp dẫn. Nhưng khi các đối thủ cạnh tranh chi phí cao đã biến mất và toàn bộ nhu cầu thị trường được cung cấp bởi nhà sản xuất chi phí thấp, thì sau đó một chiến lược chi phí thấp sẽ trở thành chiến lược chi phí ngang bằng. 6. Không phải tất cả các thành phần hoặc hệ thống con trong một sản phẩm đều góp phần tạo nên mức hiệu suất có giá trị đối với khách hàng. Những thành phần đáng quan tâm là “xác định hiệu suất” của các thành phần hoặc hệ thống con. Ví dụ trong trường hợp của một máy tính cá nhân, bộ vi xử lý, hệ thống điều hành và các ứng dụng từ lâu đã trở thành hệ thống con xác định hiệu suất. 7. Các nhà phân tích ước tính bao nhiêu tiền sẽ ở lại với ngành công nghiệp máy tính và bao nhiêu sẽ bị “rò rỉ” qua quá trình lắp ráp sản phẩm cuối cùng hoặc hệ thống cung cấp phụ tóm tắt trong 'Deconstructing the Computer Industry,” Business Week, 23 November 1992, 90-96. Như đã lưu ý trong phụ lục của chương này, chúng tôi hy vọng rằng phần lớn lợi nhuận của Dell đến trực tiếp từ hoạt động bán lẻ cho khách hàng chứ không phải từ hoạt động lắp ráp sản phẩm. 8. Với sự phản ánh chỉ trong một vài giây, có thể dễ dàng thấy rằng ngành công nghiệp quản lý đầu tư phải chịu các vấn đề của phân loại theo ngành công nghiệp không liên quan đến lợi nhuận và tăng trưởng. Do đó, họ tạo ra một quỹ đầu tư cho “công ty công nghệ” và các quỹ khác cho “công ty chăm sóc sức khỏe”. Trong những danh mục đầu tư này là những công ty lắp ráp đang trên bờ vực của hàng hóa phổ biến. Michael Mauboussin, chiến lược gia đầu tư chính tại Credit Suisse First Boston, gần đây đã viết một bài viết về chủ đề này. Nó được xây dựng dựa trên mô hình lý thuyết mà chúng tôi đã tóm tắt trong phần giới thiệu của cuốn sách này, và ứng dụng của nó trong thế giới của đầu tư là rất sâu sắc. Xem Michael Mauboussin, The Consiliant Observer, New York: Credit Suisse First Boston, 14 January 2003. 9. Những độc giả đã quen thuộc với ngành công nghiệp ổ đĩa cứng có thể thấy sự mâu thuẫn giữa tuyên bố của chúng tôi rằng có rất nhiều lợi nhuận được thu về trong ngành sản xuất ổ đĩa với sự thật là những nhà sản xuất hàng đầu như Read-Rite và Komag đã không đạt thành công. Họ đã đạt được sự thịnh vượng bởi hầu hết các nhà sản xuất ổ đĩa cứng hàng đầu, đặc biệt là Seagate, đã tích hợp sản phẩm ổ đĩa cứng để tự kiếm lời thay vì những nhà cung cấp độc lập. 10. IBM đạt nhiều lợi nhuận ở các ổ đĩa cứng 3,5-inch, nhưng đó là ở cấp năng suất cao nhất của thị trường, nơi mà năng lực không đủ tốt và thiết kế sản phẩm phải tương thuộc. 11. Một báo cáo đầy đủ hơn về những phát triển đã được xuất bản trong Clayton M. Christensen, Matt Verlinden và George Westerman, “Disruption, Disintegration and the Dissipation of Differentiability,” Industrial and Corporate Change 11, no. 5 (2002): 955–993. Nghiên cứu đầu tiên của trường Kinh doanh Harvard đã tóm tắt những phân tích này và được lưu hành rộng rãi vào năm 1998 và 1999. 12. Chúng tôi đã cố ý sử dụng động từ ở thì hiện tại thường và thì tương lai tại đoạn này. Lý do là vào thời điểm bản báo cáo này lần đầu tiên được viết và chuyển tới nhà xuất bản, các lời tuyên bố chỉ là dự đoán. Sau đó, tổng lợi nhuận của ổ đĩa cứng 2,5 inch giảm đi đáng kể, đúng như mô hình đã dự đoán. Tuy nhiên, IBM đã lựa chọn bán toàn bộ ổ đĩa cứng cho Hitachi, tạo điều kiện cho các công ty khác bán những thành phần lợi nhuận cao. 13. Trước đây chúng tôi có đề cập đến việc Trường Kinh doanh Harvard có thêm một cơ hội để thực hiện chính xác chiến lược này trong quản lý giáo dục. Harvard viết và xuất bản đại đa số các nghiên cứu tình huống và rất nhiều các bài viết mà các giáo sư ở trường kinh doanh đã sử dụng như công cụ giảng dạy trong các khóa học về kiến trúc tương thuộc. Vì đào tạo quản lý về công việc và các trường đại học của doanh nghiệp (chính là những nhà sản xuất không tích hợp của khóa học lắp ráp) đã làm gián đoạn chương trình Thạc sỹ Quản trị Kinh doanh, trường Kinh doanh Harvard có một cơ hội tuyệt vời để bắt đầu mô hình kinh doanh thông qua chi nhánh xuất bản và họ không chỉ bán những bài báo và nghiên cứu tình huống như những thành phần trần mà còn bán cả hệ thống giá trị gia tăng. Những nghiên cứu này nên được thiết kế để trở nên đơn giản hơn đối với các giảng viên quản lý trong bối cảnh doanh nghiệp để lắp ráp tùy chỉnh các vật liệu có chất lượng, được cung cấp chính xác khi cần thiết, và được dạy một cách thuyết phục. (Xem Clayton M. Christensen, Michael E. Raynor và Matthew Verlinden, “Skate to Where the Money Will Be,” Harvard Business Review, November 2001.) 14. Điều này gợi ý rằng sức mạnh xây dựng thương hiệu của Hewlett-Packard sẽ trở nên mạnh mẽ với những khách hàng chưa thỏa mãn từ quỹ đạo cải thiện mà sản phẩm được định vị. Và điều này cũng cho thấy rằng thương hiệu HP sẽ yếu hơn nhiều so với các thương hiệu Intel và Microsoft, đi xuống từ cùng một điểm tới những khách hàng thỏa mãn nhiều hơn. 15. Chúng tôi rất biết ơn Alana Stevens, một sinh viên theo học thạc sỹ quản trị kinh doanh Harvard của Giáo sư Christensen, vì những hiểu biết này mà chị đã phát triển trong nghiên cứu mang tên “A House of Brands or a Branded House?”. Stevens lưu ý rằng xây dựng thương hiệu đang dần chuyển từ sản xuất sản phẩm sang những kênh bán lẻ. Ví dụ, các nhà sản xuất thực phẩm và sản phẩm chăm sóc cá nhân có thương hiệu như Unilever và Procter & Gamble, tham gia các cuộc chiến thương hiệu với các kênh của họ mỗi ngày, bởi vì nhiều sản phẩm của họ còn hơn-cả-tốt. Ở Vương quốc Anh, những thương hiệu lớn như Tesco và Sainsbury đã quyết giành chiến thắng sau khi khởi điểm ở mức giá thấp hơn trong mỗi chủng loại mặt hàng và tiến dần lên. Tại Mỹ, các sản phẩm có thương hiệu đã “bám trụ” kiên trì hơn trên giá hàng, nhưng thường với chi phí cắt cổ. Sự dịch chuyển của thương hiệu trong nhóm đủ tốt đang đi theo con đường như Home Depot và Staples. Khi chức năng và độ tin cậy đã trở nên hơn-cả-tốt, nhưng sự đơn giản và tiện nghi của sản phẩm chưa đủ tốt thì sức mạnh thương hiệu đã bắt đầu dịch chuyển sang kênh có mô hình kinh doanh dựa trên những khía cạnh chưa thỏa mãn này. Procter & Gamble có vẻ như đã theo một chiến lược nhạy cảm bằng cách khởi động một chuỗi các sự gián đoạn thị trường mới đồng thời cung cấp năng lượng cần thiết cho những nỗ lực của các kênh để dịch chuyển lên phía trên thị trường, và bảo tồn sức mạnh của P & G để giữ thương hiệu cao cấp trên sản phẩm. Ví dụ, thương hiệu hệ thống làm sạch khô Dryel của nó là một sự phá vỡ thị trường mới vì nó cho phép các cá nhân thực hiện một điều mà, như trong lịch sử, chỉ có một chuyên gia mới có thể làm. Tự giặt khô thì chưa đủ tốt, do đó, sức mạnh để xây dựng một thương hiệu có lợi nhuận có thể “lưu trú” trong sản phẩm một thời gian. Hơn nữa, cũng giống như thiết bị bán dẫn của Sony cho phép mua hàng giảm giá để cạnh tranh với các cửa hàng thiết bị, do đó Dryel của P & G đã cho Wal-Mart một phương tiện để dịch chuyển lên thị trường và bắt đầu cạnh tranh với các cơ sở giặt khô. P & G cũng làm điều tương tự với thương hiệu hệ thống tự làm trắng răng Crest, một phân khúc thị trường mới mà trước đây chỉ có thể được cung cấp bởi các chuyên gia. Chúng tôi cảm ơn một trong những cựu sinh viên của Giáo sư Christensen, David Dintenfass, một người quản lý thương hiệu toàn cầu của Procter & Gamble, đã chỉ ra điều này ra cho chúng tôi. 16. Khi chúng tôi chia sẻ những giả thuyết này với các sinh viên, một số đã hỏi liệu điều này có áp dụng cho các nhãn hiệu thời trang cao cấp nhất, chẳng hạn như Gucci, và cho các loại sản phẩm khác như mỹ phẩm. Những người biết chúng tôi có lẽ đã quan sát thấy rằng mặc đồ thời trang có thương hiệu không phải công việc mà ta cố thực hiện trong cuộc sống của mình. Do đó, chúng tôi thú nhận rằng không có hiểu biết nào về thế giới của thời trang cao cấp. Nó có lẽ sẽ vẫn tiếp tục thu được lợi nhuận mãi mãi. 17. Duy trì sự cạnh tranh ở cấp độ của chuỗi xác định giá trị gia tăng mà những nhà sản xuất xe hơi đang chiếm ưu thế là yêu cầu họ dịch chuyển đến cấu trúc phân phối mới – một sự tích hợp dãy cung ứng mà giao diện khách hàng đã sử dụng hiệu quả. Làm thế nào để thực hiện điều này và ý nghĩa hiệu suất của nó đượckhám phá dài trong nghiên cứu của Deloitte mang tên “Digital Loyalty Networks”, được cung cấp tại <http://www.dc.com/research>, hoặc trên delresearch@dc.com. 18. Những độc giả tin vào hiệu quả của thị trường vốn và khả năng của các nhà đầu tư đa dạng hóa danh mục đầu tư của họ sẽ không nhận thấy bi kịch nào trong những quyết định này. Sau những lần tước bỏ tài sản này, cổ đông của hai gã khổng lồ sản xuất xe hơi đã sở hữu cổ phần trong công ty thiết kế và lắp ráp ô tô, và trong các công ty cung cấp hệ thống con. Chúng tôi đang viết cuốn sách này vì lợi ích của các nhà quản lý trong các công ty như General Motors và Ford mà chúng tôi mô tả những quyết định đó là không may. 19. Chúng tôi nói “thường” ở đây vì có những trường hợp ngoại lệ (hầu hết, nhưng không phải tất cả, đã chứng minh nguyên tắc này). Ví dụ, chúng tôi lưu ý chương này hai giai đoạn giá trị gia tăng có thể được đặt cạnh nhau, như bộ nhớ DRAM có thể phù hợp trong lắp ghép máy tính cá nhân. Và có những trường hợp nơi hai cấu trúc tương thuộc cần phải được tích hợp, chẳng hạn như khi một doanh nghiệp lấy nguồn kế hoạch phần mềm từ các công ty như SAP cần phải được đưa kèm vào quá trình kinh doanh độc lập. Thực tế rằng cả hai mặt đều không thể lắp ghép và định dạng được đã làm SAP triển khai thực hiện kế hoạch như được yêu cầu. 1. Một trong những nghiên cứu quan trọng nhất về chủ đề này được tóm tắt trong Dorothy Leonard-Barton, “Core Capabilities and Core Rigidities: A Paradox in Managing New Product Development,” Strategic Management Journal 13 (1992): 111–125. 2. Các khái niệm trong chương này cố gắng xây dựng theo truyền thống của sự hiểu biết đáng được tôn trọng về khả năng của các tổ chức, được biết đến trong giới học thuật là “quan điểm dựa trên nguồn lực” (resource-based view - RBV) của công ty. Truyền thống này coi các nguồn lực như tài sản của một công ty và tìm cách giải thích sự khác biệt liên công ty trong hoạt động và tăng trưởng dựa trên sự khác biệt trong bổ sung nguồn lực. Ví dụ như K. R. Conner, “A Historical Comparison of Resource-Based Theory and Five Schools of Thought Within IO Economics: Do We Have a New Theory of the Firm?” Journal of Management 17, no. 1 (1991): 121–154. Các công trình chuyên đề theo đề tài này là E. T. Penrose, The Theory of the Growth of the Firm (London: Basil Blackwell, 1959); và B. Wernerfelt, “A Resource-Based View of the Firm,” Strategic Management Journal 5 (1984): 171–180. Các công trình mới đây hơn bao gồm M. Peteraf, “The Cornerstones of Competitive Advantage: A Resource-Based View,” Strategic Management Journal 14, no. 3 (1993): 179–192; và J. Barney, “The Resource-Based Theory of the Firm,” Organization Science 7, no. 5 (1996): 469. Chúng tôi đã định nghĩa “nguồn lực” với phạm vi hẹp hơn so với nhiều nhà nghiên cứu RBV, bằng cách sử dụng thêm khái niệm – cụ thể là quy trình và giá trị – để nắm bắt các yếu tố cấu thành quan trọng của năng lực doanh nghiệp mà một trong số đó đã được chọn trong danh mục các nguồn lực. Ví dụ, D. Teece and G. Pisano, “The Dynamic Capabilities of Firms: An Introduction,” Industrial and Corporate Change 3, no. 3 (1994): 537–556; R. M. Grant, “The Resource-Based Theory of Competitive Advantage,” California Management Review 33, no. 3 (1991): 114–135; và J. Barney, “Organizational Culture: Can It Be a Source of Sustained Competitive Advantage?” Academy of Management Review 11, no. 3 (1986): 656–665. Chúng tôi tin rằng trong nhiều trường hợp, những gì đã trở thành tranh luận về định nghĩa thực sự là do thất bại trong việc phân loại. Cơ cấu và lý thuyết trình bày trong chương này được tóm tắt theo hình thức sơ bộ trong một chương được bổ sung vào ấn bản thứ hai của Cuốn The Innovator’s Dilemma. Mô hình này bước đầu đã được công bố trong Clayton Christensen and Michael Overdorf, “Meeting the Challenge of Disruptive Change,” Harvard Business Review, March–April 2000. 3. Kết quả nghiên cứu được báo cáo bởi các nhà tâm lý học quản lý RHR Quốc tế chứng thực ước tính này. RHR gần đây đã công bố có đến 40% giám đốc điều hành cấp cao mới được tuyển đã thôi việc, hoặc làm việc kém hiệu quả, hoặc bị sa thải trong vòng hai năm nhận vị trí mới (Globe & Mail, 1 April 2003, B1). 4. Tom Wolfe, The Right Stuff (New York: Farrar, Straus, and Giroux, 1979). 5. Phù hợp với khẳng định của chúng tôi trong chương 1 về cách một lý thuyết mạnh mẽ có thể mang lại khả năng dự báo cho một dự án như thế nào, nhiều nghiên cứu thời kỳ đầu về cách thuê đúng người cho đúng công việc đã phân loại các nhà quản lý tiềm năng theo các thuộc tính của họ. Hãy nhớ rằng các nhà nghiên cứu ngành hàng không thời kỳ đầu đã quan sát thấy một mối tương quan chặt chẽ giữa việc sở hữu các thuộc tính như cánh và lông vũ và khả năng bay. Nhưng họ chỉ có thể khẳng định về mối tương quan hay liên kết chứ không phải nhân quả. Chỉ khi các nhà nghiên cứu xác định cơ chế về cơ bản gây ra, và sau đó hiểu được những hoàn cảnh khác nhau mà người thực hành gặp phải thì mọi thứ mới có thể được dự đoán chính xác hơn. Trong trường hợp này, sở hữu nhiều thuộc tính cần có có thể có tương quan khá lớn với sự thành công trong nhiệm vụ, nhưng nó không phải là cơ chế quan hệ nhân quả cơ bản của thành công. 6. Morgan McCall, High Flyers: Developing the Next Generation of Leaders (Boston: Harvard Business School Press, 1998). Cuốn sách này cung cấp một cách suy nghĩ mới mẻ và nghiêm khắc về cách các quản lý nên học hỏi và đánh giá việc quản lý có khả năng giải quyết thành công thách thức phía trước. Chúng tôi khuyên rằng các học viên muốn tìm hiểu thêm về cách có được đúng người vào đúng nơi và đúng thời điểm hãy đọc trọn vẹn quyển sách này. 7. Tại giai đoạn sau trong sự phát triển của dự án, tất nhiên sẽ cần đến các giám đốc điều hành đã tham gia các khóa học trong các trường học kinh nghiệm liên quan đến mở rộng quy mô kinh doanh – và sau đó điều hành hiệu quả một tổ chức. Một lý do khiến nhiều dự án thất bại sau thành công bước đầu với một sản phẩm duy nhất là do những người sáng lập thiếu trực giác và kinh nghiệm trong việc tạo ra những quy trình có thể liên tục tạo ra sản phẩm tốt hơn, sản xuất và cung cấp chúng một cách đáng tin cậy. 8. Đặc tính toàn diện và hợp lý nhất của quy trình mà chúng tôi từng thấy là ở “The Processes of Organization and Management,” Sloan Management Review, Summer 1998. Khi chúng tôi sử dụng từ “quy trình”, nó bao gồm tất cả các kiểu quy trình mà Garvin đã xác định. 9. Dưới nhiều hình thức khác nhau, nhiều học giả đã khám phá chi tiết khái niệm “quy trình” là khối xây dựng cơ bản của năng lực tổ chức và lợi thế cạnh tranh. Có lẽ trong số các công trình như vậy, có ảnh hưởng nhất là R. R. Nelson and S. G. Winter, An Evolutionary Theory of Economic Change (Cambridge, MA: Belknap Press, 1982). Nelson và Winter nói đến “thói quen” mà không phải là quy trình, nhưng khái niệm cơ bản là như nhau. Họ chứng minh rằng các công ty xây dựng lợi thế cạnh tranh bằng cách phát triển các thói quen tốt hơn so với các công ty khác, và rằng thói quen tốt chỉ được phát triển thông qua việc lặp lại một cách nhất quán các hành vi hiệu quả. Sau khi được thành lập, các thói quen tốt sẽ khó thay đổi. Ví dụ, M. T. Hannan and J. Freeman, “The Population Ecology of Organizations,” American Journal of Sociology 82, no. 5 (1977): 929–964. Các công trình sau này đã khám phá và chứng minh sức mạnh của khái niệm về quy trình (được gọi với nhiều cái tên khác nhau, năng lực của tổ chức, khả năng thay đổi, và năng lực cốt lõi) như một nguồn lợi thế cạnh tranh. Ví dụ về các công trình này bao gồm Examples of this work include D. J. Collis, “A Resource-Based Analysis of Global Competition: The Case of the Bearings Industry,” Strategic Management Journal 12 (1991): 49–68; D. Teece and G. Pisano, “The Dynamic Capabilities of Firms: An Introduction,” Industrial and Corporate Change 3, no. 3 (1994): 537–556; và C. K. Prahalad and G. Hamel, “The Core Competence of the Corporation,” Harvard Business Review, May–June 1990, 79–91. Quan điểm của chúng tôi là dù những nghiên cứu này đã vô cùng sâu sắc, ví dụ như nghiên cứu về quan điểm nguồn lực mà chúng ta nói trong ghi chú 3, nhưng nó bị giới hạn hoặc của việc mở rộng định nghĩa của “quy trình” để bao gồm tất cả các yếu tố quyết định lợi thế cạnh tranh, hoặc vì lợi ích của sự hiểu biết toàn vẹn, không bao gồm các yếu tố quan trọng của khả năng của doanh nghiệp trong phạm vi phân tích. Để biết thêm về điều này, đọc A. Nanda, “Resources, Capabilities, and Competencies,” in Organizational Learning and Competitive Advantage, eds. B. Moingeon and A. Edmondson (New York: The Free Press, 1996), 93–120. 10. Đọc Leonard-Barton, “Core Capabilities and Core Rigidities”. 11. Đọc C. Wickham Skinner, “The Focused Factory,” Harvard Business Review, May–June 1974. 12. Chet Huber, chủ tịch sáng lập dịch vụ viễn thông tin học OnStar của General Motors, đã cho chúng ta thấy tầm quan trọng của sự phân biệt giữa nguồn lực (con người) và các quy trình: “Một trong những bài học lớn nhất tôi nhận ra rằng công ty cần sẵn sàng chấp nhận rủi ro để tạo lợi nhuận chứ không phải là cá nhân trong công ty. Các cá nhân cần hành động giống như những vận động viên bơi nghệ thuật để giữ cho các tổ chức liên kết tốt.” Clayton M. Christensen and Erik Roth, “OnStar: Not Your Father’s General Motors (A),” Case 9-602-081 (Boston: Harvard Business School), 12. 13. Khái niệm về giá trị, như chúng tôi định nghĩa ở đây, tương tự như khái niệm “bối cảnh cấu trúc” và “bối cảnh chiến lược” đã nổi lên trong việc nghiên cứu về quá trình phân bổ nguồn lực. Những công trình quan trọng về chủ đề này bao gồm J. L. Bower, Managing the Resource Allocation Process (Homewood, IL: Richard D. Irwin, 1972), và R. Burgelman, “Corporate Entrepreneurship and Strategic Management: Insights from a Process Study,” Management Science 29, no. 12 (1983): 1349–1364. 14. Chương 8 xem xét sâu hơn các ảnh hưởng của giá trị trong phân bổ nguồn lực và đưa ra chiến lược. 15. Ví dụ, Toyota vào thị trường Bắc Mỹ với mẫu Corona, một sản phẩm nhắm vào các tầng giá thấp nhất của thị trường. Khi nhóm mức tiếp nhận của thị trường trở nên đông đảo với các mẫu xe trong giống nhau như Nissan, Honda và Mazda, cạnh tranh giữa các đối thủ cạnh tranh với chi phí thấp ngang nhau khiến lợi nhuận giảm. Toyota phát triển xe hơi tinh vi hơn nhắm đến cấp cao hơn của thị trường để cải thiện lợi nhuận của mình. Gia đình xe Corolla, Camry, 4-Runner, Avalon và Lexus đã được giới thiệu như phản ứng của họ với áp lực cạnh tranh – Toyota giữ lợi nhuận của mình ở mức tốt bằng cách chuyển lên thị trường cao hơn. Trong quá trình này, Toyota phải thêm chi phí cho hoạt động thiết kế, sản xuất và hỗ trợ xe hơi thuộc tầm cỡ này. Sau đó họ quyết định thoát khỏi mức chấp nhận của thị trường, tìm thấy lợi nhuận có thể kiếm được ở đó là không thể chấp nhận được với cơ cấu chi phí đã chuyển đổi của mình. Toyota gần đây đã giới thiệu mô hình Echo của nó trong nỗ lực để trở lại các mức chấp nhận với chiếc xe ở mức giá 14.000 đô-la – gợi lại nỗ lực định kỳ của các nhà sản xuất ô tô Mỹ để thiết lập lại vị trí ở thị trường giá thấp. Quản lý cấp cao của Toyota quyết định tung ra mô hình mới này là một chuyện. Tuy nhiên, để thực hiện chiến lược này thành công, nhiều người trong hệ thống Toyota, bao gồm cả các đại lý, sẽ phải đồng ý rằng bán nhiều xe hơi với mức lợi nhuận thấp hơn là cách tốt hơn để công ty tăng lợi nhuận và giá trị vốn chủ sở hữu so với bán Camry, Avalon và Lexus. Chỉ thời gian mới có thể biết chắc chắn liệu Toyota có thành công trong việc tăng giá trị phát triển của công ty hay không. 16. Đọc Edgar Schein, Organizational Culture and Leadership (San Francisco: Jossey-Bass, 1988). Mô tả của chúng tôi về sự phát triển của nền văn hóa của một tổ chức bắt nguồn nhiều từ nghiên cứu của Schein. 17. Giáo sư Michael Tushman của Đại học Harvard và Charles O'Reilly của Stanford đã nghiên cứu sâu sự cần thiết trong việc quản lý các tổ chức theo cách này để tạo ra những gì họ gọi là “các tổ chức thuận cả hai mặt”. Như chúng tôi hiểu về công trình của họ, họ khẳng định rằng không đủ khi chỉ đơn giản là tách ra khỏi một tổ chức độc lập để theo đuổi các cải cách phá vỡ quan trọng nhưng không phù hợp với giá trị của tổ chức chính. Lý do là thường thì giám đốc điều hành tạo ra một tổ chức độc lập để tách phá vỡ ra khỏi hoạt động của họ để họ có thể tập trung vào quản lý kinh doanh cốt lõi. Để tạo ra một tổ chức thật sự thuận cả hai mặt, Tushman và O'Reilly khẳng định rằng hai tổ chức khác nhau cần phải được đặt trong một bộ phận kinh doanh. Trách nhiệm quản lý tổ chức đột phá và tổ chức bền vững cần phải ở một cấp độ trong tổ chức mà cả hai không được xem xét như các doanh nghiệp trong một danh mục đầu tư. Thay vào đó, chúng nên trong cùng một nhóm hoặc đơn vị kinh doanh mà quản lý có đủ các thông tin để chú ý cẩn thận những gì nên được tích hợp và chia sẻ giữa các nhóm, và những gì nên được thực hiện tự chủ. Đọc Michael L. Tushman and Charles A. O’Reilly, Winning Through Innovation: A Practical Guide to Leading Organizational Change and Renewal (Boston: Harvard Business School Press, 2002). 18. Trong quá khứ, một số doanh nghiệp mạo hiểm với vốn được hỗ trợ, đặc biệt là trong lĩnh vực viễn thông và chăm sóc sức khỏe, đã đi theo một chiến lược cải cách đột phá – qua cải cách bền vững – nhảy vọt về phía trước cả các nhà lãnh đạo trên quỹ đạo bền vững và sau đó nhanh chóng bán hết cổ phần cho các công ty uy tín lớn hơn đang di chuyển trên quỹ đạo phía sau họ. Chiến lược này có hiệu quả – không phải vì giá trị của công ty uy tín hạn chế họ khỏi việc nhắm đến cùng một sự đổi mới, mà bởi quy trình của họ không nhanh như những người mới bắt đầu. Đây là một cách chứng minh về đổi hướng lợi nhuận, nhưng nó không phải một lộ trình mà một doanh nghiệp tăng trưởng mới có thể được tạo ra. Hoặc là bằng cách mua lại sản phẩm hoặc đánh bại các đối thủ mới, các công ty có uy tín cuối cùng sẽ cung cấp các sản phẩm cải tiến như là một phần của dòng sản phẩm của mình, và doanh nghiệp phát triển nó đầu tiên sẽ không tồn tại. Những doanh nghiệp mới bắt đầu cơ bản bao gồm các đội dự án cao cấp, phát triển sản phẩm một cách độc lập và sau đó bị giải tán khi các sản phẩm đã sẵn sàng thương mại hóa. Nó là một cơ chế mà theo đó công ty uy tín với vốn chủ sở hữu có giá trị hấp dẫn có thể trả tiền cho nghiên cứu và phát triển bằng vốn chủ sở hữu chứ không phải là chi phí. 19. Sự thành lập công ty con Xiameter của công ty Dow Corning là một ví dụ chính xác về tình huống này. Xiameter là công ty có độ tin cậy cao, chi phí bán hàng thấp và mô hình kinh doanh phân phối cho phép công ty tạo lợi nhuận hấp dẫn ở mức giá bình dân cho các sản phẩm silicon tiêu chuẩn. Khách hàng cần dịch vụ chi phí cao hơn để hướng dẫn các quyết định mua bán có thể mua silicon của họ thông qua cấu trúc bán hàng chính và cơ cấu phân phối của Dow Corning. 20. Chúng tôi đưa ra khẳng định này chỉ với mục đích minh họa. Tại thời điểm viết bài này, cửa hàng bán lẻ và trực tuyến được thành lập rất tốt như là một làn sóng phá vỡ trong bán lẻ đến mức nếu một cửa hàng bách hóa cố gắng tạo ra một ngành kinh doanh mới tăng trưởng trực tuyến mới, nó sẽ theo một chiến lược duy trì như một doanh nghiệp mới, có liên quan đến các công ty tạo ra bán lẻ trực tuyến. Ngay cả một người khổng lồ như Macy’s có khả năng sẽ mất các công ty đang trong quá trình dịch chuyển bền vững trên đường cong phá vỡ. Mua lại một công ty có một vị trí vững chắc trên quỹ đạo phá vỡ đó – như Sears đã làm khi mua lại Lands End – là cách thức duy nhất mà các cửa hàng bách hóa có thể bắt được làn sóng này. 21. Cũng như Merrill Lynch, Goldman Sachs đã triển khai hệ thống giao dịch trên Internet cho các khách hàng hiện có trong doanh nghiệp môi giới dịch vụ trọn gói chính thống của họ. Công nghệ, như một hệ quả, thực hiện theo cách duy trì các giá trị, hay cấu trúc chi phí của các đơn vị kinh doanh. Trên thực tế, việc thực hiện giao dịch trên Internet có thể sẽ tăng thêm chi phí cho cấu trúc công ty bởi đó là một lựa chọn bổ sung và không thay thế kênh môi giới kinh doanh truyền thống. Xem Dennis Campbell and Frances Frei, “The Cost Structure and Customer Profitability Implications of Electronic Distribution Channels: Evidence from Online Banking,” working paper, Harvard Business School, Boston, 2002. 22. Một loạt nghiên cứu thú vị cũng đưa ra kết luận tương tự. Xem Rakesh Khurana, Searching for a Corporate Savior: The Irrational Quest for Charismatic CEOs (Princeton, NJ: Princeton University Press, 2003). Khurana thấy rằng việc đưa vào một công ty các quản lý với hồ sơ cá nhân xuất sắc, những “siêu sao”, những người theo cách nói của chúng tôi có những thuộc tính đa dạng mà nhiều người phải thèm muốn, gặp thất bại thường xuyên hơn nhiều người nghĩ. 23. Xem Kim B. Clark and Steven C. Wheelwright, “Organizing and Leading Heavyweight Development Teams,” California Management Review 34 (Spring 1992): 9–28. Các khái niệm được mô tả trong bài viết này cực kỳ quan trọng. Chúng tôi đặc biệt khuyến khích các nhà quản lý quan tâm đến những vấn đề này nên nghiên cứu nó một cách kỹ lưỡng. Clark và Wheelwright xác định một nhóm cao cấp là nhóm gồm những thành viên rất tận tụy và đoàn kết. Nhiệm vụ của mỗi thành viên trong nhóm là không đại diện cho nhóm chức năng của mình trong nhóm, mà hoạt động như một người quản lý chung chịu trách nhiệm cho sự thành công của toàn bộ dự án, và tích cực tham gia vào các quyết định và công việc của các thành viên đến từ từng bộ phận chức năng. Khi cùng làm việc với nhau để hoàn thành dự án, họ sẽ tìm ra cách thức mới để tương tác, phối hợp và ra quyết định để tạo ra các quy trình hoặc khả năng mới, cần thiết cho sự thành công trong công việc kinh doanh mới trên cơ sở liên tục. Những cách để công việc hoàn thành sau đó có thể được cơ cấu hoá như doanh nghiệp mới hoặc phát triển dòng sản phẩm. 24. Bước đột phá về khái niệm cơ bản dẫn đến những kết luận trong đoạn này xuất phát từ các nghiên cứu chuyên đề của Rebecca M. Henderson và Kim B. Clark, “Architectural Innovation: The Reconfiguration of Existing Systems and the Failure of Established Firms,” Administrative Science Quarterly 35 (1990): 9–30. Đây là nghiên cứu, theo quan điểm của chúng tôi, nâng trạng thái xây dựng lý thuyết trong nghiên cứu quá trình từ phân loại dựa trên thuộc tính thành dựa trên hoàn cảnh. Ý tưởng cơ bản của họ là trong một khoảng thời gian, các mô hình giao tiếp, tương tác và phối hợp giữa những người chịu trách nhiệm thiết kế một sản phẩm mới (quy trình phát triển sản phẩm mà công ty dựa vào) sẽ phản ánh mô hình trong đó các thành phần của sản phẩm tương tác với cấu trúc sản phẩm. Trong hoàn cảnh mà cấu trúc không thay đổi từ thế hệ này sang thế hệ khác, quy trình theo thói quen này sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho các loại tương tác cần thiết cho thành công. Nhưng trong hoàn cảnh mà các tổ chức phát triển phải thay đổi cấu trúc đáng kể để nhân viên cần tương tác với những người khác về các chủ đề khác và với thời gian khác nhau, thì cùng một quá trình quen thuộc sẽ cản trở sự thành công. Trong nhiều cách, sự phán đoán và khuyến nghị về thay đổi quy trình trên các trục thẳng của hình 7-1 xuất phát từ công trình của Henderson và Clark. Sự phán đoán và khuyến nghị trên các trục ngang liên quan đến các giá trị của tổ chức xuất phát từ cuốn The Innovator’s Dilemma, lần lượt được xây dựng trên công trình của giáo sư Bower và Burgelman mà chúng tôi đã trích dẫn ở nơi khác. Phần nghiên cứu này dường như cũng đã nâng tình trạng lý thuyết phân loại thành lý thuyết dựa trên tình huống. 25. Chúng tôi đã quan sát thấy một xu hướng khó chịu trong số các nhà quản lý tìm kiếm các giải pháp phù hợp cho tất cả những thách thức mà họ phải đối mặt, chứ không phải là phát triển cách áp dụng các giải pháp thích hợp cho vấn đề. Về vấn đề cụ thể này, trong những năm 1990, một số nhà quản lý dường như đã kết luận rằng các đội nhóm cao cấp là “câu trả lời” của họ và đảo lộn toàn bộ tổ chức phát triển của họ bằng cách sử dụng các nhóm phát triển cao cấp cho tất cả các dự án. Sau một vài năm, hầu hết trong số họ quyết định rằng đội nhóm cao cấp, dù họ cung cấp những lợi ích về tốc độ và sự kết hợp, lại quá tốn kém – và họ sau đó đảo lộn toàn bộ tổ chức trở lại vào chế độ các nhóm ít quan trọng. Một số công ty được trích dẫn trong bài đã gặp phải những vấn đề này, và không biết làm thế nào để sử dụng những nhóm thích hợp trong hoàn cảnh thích hợp. 26. Xem Charles A. Holloway, Steven C. Wheelwright, and Nicole Tempest, “Cisco Systems, Inc.: Acquisition Integration for Manufacturing,” Case OIT26 (Palo Alto and Boston: Stanford University Graduate School of Business and Harvard Business School, 1998). 27. Chúng tôi nhận ra rằng đây là một tuyên bố nguy hiểm, có thể là một tuyên bố chính xác hơn khi nói là tại thời điểm viết bài này, không ai có vẻ như có thể đưa ra một chiến lược phá vỡ khả thi cho ngân hàng trực tuyến. Có thể là khả thi, ví dụ như Ngân hàng E*Trade xây dựng thành công một ngân hàng phá vỡ cấp thấp. Chúng tôi trích dẫn trong ghi chú 21 một trong những chuỗi nghiên cứu mà Giáo sư Frances Frei của Trường Kinh doanh Harvard đã viết với các đồng tác giả khác nhau về tác động của việc cung cấp các kênh dịch vụ mới cho khách hàng. Khi các ngân hàng uy tín bổ sung thêm máy ATM, điện thoại và các dịch vụ trực tuyến cho khách hàng, họ đã không thể chấm dứt các kênh giao dịch cũ của dịch vụ, ví dụ như thu ngân trực tiếp và cán bộ cho vay. Kết quả là, Frei đã cho thấy rằng việc cung cấp các kênh chi phí dịch vụ thấp hơn thực sự lại tăng thêm chi phí, bởi vì chúng là thêm vào, không phải thay thế. Có thể Ngân hàng E*Trade, khi không có tài sản cơ sở hạ tầng và chi phí dịch vụ, thực sự có thể tạo ra một mô hình kinh doanh có chi phí thấp đủ thấp để có thể kiếm được lợi nhuận hấp dẫn ở mức giá chiết khấu cần thiết để giành chiến thắng. 28. Quay vòng hàng trữ kho của một cửa hàng bán lẻ không phải dễ dàng tăng vọt (xem chương 2, ghi chú 18). Khi đi lên, các nhà bán lẻ thực hiện một cấu trúc quay vòng hàng tương đối cứng nhắc biến thành các sản phẩm lợi nhuận cao hơn, dẫn đến một sự cải thiện ngay lập tức về Lợi nhuận trên đầu tư (ROI). Hướng đến thị trường đang đi xuống đòi hỏi phải mang cùng một cấu trúc quay vòng hàng hóa cứng nhắc thành các sản phẩm lợi nhuận thấp hơn, dẫn đến ảnh hưởng lớn ngay lập tức lên lợi nhuận đầu tư. (*) Người Bắc Mỹ Bản Địa được gọi tên theo nhiều cách khác nhau. Trong tác phẩm này, các tác giả và Peggy gọi họ là “Người Bắc Mỹ Bản Địa”. Nhưng trong lời nói của Andy, anh tự gọi mình là “ Người Da Đỏ”. Cả hai thuật ngữ này đều được sử dụng với mức độ tôn trọng như nhau. (1) Đội biệt kích Carlson do thiếu tá Evans F. Carlson trực tiếp lãnh đạo. Những người lính của Sư đoàn Biệt kích Thủy quân Lục chiến Số 2 này nổi tiếng về sự nhiệt huyết, về tinh thần đồng đội và khả năng thực hiện chiến công trong các cuộc chiến đấu. Đơn vị này được thành lập bảy tuần sau trận Trân Châu Cảng và những chiến thắng của sư đoàn được ghi lại trong cuốn sách Gung Ho! của tác giả - trung úy W.S. François. Khi quyển sách này được chuyển thể thành phim với sự tham gia diễn xuất của diễn viên gạo cội Randolph Scott, thuật ngữ Gung Ho mới được nhiều người biết đến. 1 Xem: Hiệp hội Quan hệ Con người Nhật Bản, Kaizen Teian 1: Thiết lập Hệ thống Đề xuất Cải tiến Liên tục thông qua Thực hiện Đề xuất của Người lao động. 2 Thuật ngữ này đã được sử dụng trong cuốn Kaizen Teian 1: Thiết lập Hệ thống Đề xuất Cải tiến Liên tục thông qua Thực hiện Đề xuất của Người lao động. (BBT) 1. Masaaki Imai, Kaizen: Chìa khóa dẫn tới thành công trong cạnh tranh của Nhật Bản (New York: McGraw-Hill, 1986). * So sánh này chỉ mang tính tổng quát vì có những công ty ngoài Nhật Bản hoạt động ở Mỹ áp dụng hệ thống đề xuất của Nhật và cũng có những công ty Nhật áp dụng hệ thống đề xuất của Mỹ. 1. Thông tin chi tiết hơn về hệ thống báo cáo Kaizen được trình bày trong cuốn Kaizen Teian 3, Productivity Press, 1992. Second best: gần tối ưu. Thí dụ xin xem thêm sách “Đánh thức con Rồng ngủ quên”, Phạm Đỗ Chí và Trần Nam Bình (chủ biên), Thời báo Kinh tế Sài Gòn (tái bản, 2002); hay “Kinh Tế tế Việt Nam Trên trên đường hóa Rồng”, Phạm Đỗ Chí (chủ biên), Nhà xuất bản Trẻ (2004). Báo Đầu tư, ngày 26/10/2009, trang 4, : xem bài “Tái cơ cấu kinh tế: Áp lực nội tại” của tác giả Bảo Duy phỏng vấn TS. Nguyễn Đình Cung thuộc Viện Nghiên cứu Quản lý Kinh tế Trung ương. Xem Phạm Đỗ Chí, Kinh tế Việt Nam Trên trên Đường đường Hóa hóa Rồng, chương 10, Nhà xuất bản Trẻ, 2004. Không kể các chi tiêu ngoài ngân sách Kể cả các chi tiêu ngoài ngân sách Nợ của chính phủ và nợ bảo lãnh bởi chính phủ Trần Văn Thọ (Đại học Waseda, Tokyo), chương “Đã qua rồi một thời Đổi mới”, trong sách “Việt Nam từ năm 2011 – —Vượt lên sự nghiệt ngã của thời gian” (trang 43-48), Nhà xuất bản Tri Thức (2011). Báo Đầu tư, ngày 26/10/2009, trang 4, đã dẫn. Yếu tố dẫn đến thành công của Việt Nam có thể giải thích rất rõ bằng lý thuyết thặng dư công suất (excess capacity) của giáo sư Ari Kokko thuộc Trường Kinh doanh Copenhagen, Đan Mạch. Nội dung phần này và phần tiếp theo được lấy từ các bài nghiên cứu “Không gian sản phẩm quyết định phát triển của các quốc gia” (product space conditions development of nations) của các tác giả C. A. Hidalgo, B. Klinger, A.-L. Barabási và R. Hausmann. Hải Lý, Sóng ngầm, Thời báo Kinh tế Sài Gòn, số 37/2010, tr.18. Thời báo Kinh tế Việt Nam, ngày 2-4/9/2010, TR.19. Ngọc Đào, vốn đầu tư xã hội tăng mạnh. Trung tâm Nghiên cứu Chính sách và Phát triển (Development and Policies Research Center - DEPOCEN), 216 Tran Trần Quang KhaiKhải, Hà Nội, Việt Nam. Quan điểm được thể hiện trong bài viết này mang tính cá nhân, không nhất thiết phản ánh quan điểm của DEPOCEN. Mọi ‎ý kiến đóng góp xin gửi về địa chỉ hatrang@depocen.org hoặc ngocanh@depocen.org. Chúng tôi xin chân thành cảm ơn chị Nguyễn Thị Huyền, thực tập sinh, và chị Bùi Thu Hà, trợ lý nghiên cứu đã hỗ trợ nhóm chúng tôi để hoàn thành bài viết này. Tổng cục Thống kê. Theo như HSBC tháng 3 năm 2011, tỷ lệ lạm phát của Việt Nam năm 2011 có thể là 9.,9%, theo ANZ thì con số này là 10%. Theo số liệu của CECI , tỷ giá ở đây là tỷ giá trung bình tháng. IMF (2010). IMF (2010), đã dẫn. Hiểu theo nghĩa rộng, phần này đề cập đến thâm hụt vãng lai, bởi cấu thành của cán cân vãng lai bao gồm nhiều khoản mục, nhưng thành phần chính của nó là cán cân thương mại. Thực tế Việt nam Nam cho thấy thâm hụt thương mại là cấu phần chính của thâm hụt vãng lai. Nguyễn Thắng, Nguyễn Ngọc Anh, Nguyễn Đức Nhật, Nguyễn Cao Đức (2008), Thâm hụt tài khoản vãng lai: Nguyên nhân và giải pháp, Tạp chí Nghiên cứu kinh tế số 363 tháng 8 năm 2008, trang 3-19. Tính toán theo số liệu từ Quỹ Tiền tệ Quốc tế, (2010), Vietnam: 2010 Article IV Consultation—Staff Report and Public Information Notice. IMF, Tham vấn điều khoản 4, năm 2003; 2006; 2010. http://www.economywatch.com/economic-statistics/economic-indicators/Current_ Account _ Balance_US_Dollars/ truy cập ngày 24/02/2011. Bản thân việc nhập siêu và thâm hụt tài khoản vãng lai về nguyên tắc là không tốt và cũng không xấu. Nó chỉ xấu khi thâm hụt quá lớn và dẫn tới khủng hoảng cán cân thanh toán, mất giá đồng tiền. Tuy nhiên, dường như có một quan niệm khá phổ biến (không chỉ ở Việt Nam) là (i) nhập siêu và thâm hụt tài khoản vãng lai là không tốt và thể hiện một nền kinh tế yếu kém; và (ii) xuất siêu và có thặng dư trên tài khoản vãng lai là điều tốt và thể hiện một nền kinh tế có khả năng cạnh tranh tốt. Mặc dù trong một số ít trường hợp, quan niệm như trên không phải là không đúng, nhưng theo ly lý thuyết kinh tế thì không hẳn là như vậy. Trong nhiều trường hợp, thì thâm hụt cán cân thương mại là lại thể hiện một nền kinh tế đang tăng trưởng tốt. Khi một nền kinh tế có tiềm năng tăng trưởng tốt, có nhiều cơ hội đầu tư với lợi nhuận cao, nhu cầu đầu tư cao hơn khả năng tiết kiệm trong nước, điều này sẽ làm cho các dòng vốn nước ngoài chảy vào quốc gia đó để đáp ứng nhu cầu đầu tư. Tức là một quốc gia có thể sử dụng nguồn lực của nước khác để phát triển kinh tế trong nước. Ngược lại, một tài khoản vãng lai có thặng dư lại có thể là dấu hiệu bất ổn của nền kinh tế, dòng vốn trong nước chảy ra nước ngoài tìm kiếm những cơ hội đầu tư tốt hơn. Tức là nguồn lực không được sử dụng cho phát triển nền kinh tế trong nước. Các nguồn vốn này đều có khả năng giảm mạnh nếu thâm hụt lớn vẫn diễn ra trong năm 2011. Có thể lý giải điều này bởi là do hàng hóa từ Trung Quốc có tính cạnh tranh cao về giá cả, bên cạnh đó khoảng cách công nghệ với Việt Nam không nhiều như từ các nước phát triển nên với trình độ lao động và kinh tế của Việt Nam thì những hàng hóa này sẽ dễ dàng được hấp thu hơn. Nhập khẩu những mặt hàng như xe ô tô, rượu ngoại, trang sức, thuốc lá, điện thoại... tăng mạnh. Năm 2010, giá trị nhập khẩu những mặt hàng này lên tới 9 tỷ USD, so với con số nhập siêu hơn 12 tỷ USD thì lượng tiêu dùng hàng hóa xa xỉ này là rất lớn. Cần phải lưu ý là Việt Nam nhập khẩu nhiều máy móc và công nghệ từ Trung Quốc để phát triển sản xuất trong nước song những công nghệ này đang bị đánh giá là công nghệ loại 3, những công nghệ sản xuất lạc hậu, năng suất chưa không cao và có tác động xấu đối với môi trường. Như vậy công nghệ mà Việt Nam nhập khẩu liệu có phải công nghệ tốt cho phát triển kinh tế? Hệ số lan tỏa của một ngành phản ánh mức độ liên kêt kết của ngành đó với các ngành khác trong một nền kinh tế và đo lường tác động tiềm tàng đối với các ngành khi có thay đổi từ một ngành riêng lẻ. Về bản chất, có hai loại hệ số lan tỏa là hệ số lan tỏa cùng chiều và hệ số lan tỏa ngược chiều Bùi Trinh (2010), Measuring the effective rate of protection in Vietnam’s economy with emphasis on the manufacturing industry: an input – output approach, Depocen working paper series N0. 2010/12, Development and Policies Research Center, available at http://depocenwp.org/upload /pubs/BuiTrinh/ERP_Paper_DEPOCENWP.pdf Do thuế các nguyên liệu đầu vào và tỷ trọng nguyên liệu đầu vào nhập khẩu của ngành này cao. Điều này có thể thấy rõ hơn ở chỉ số thể hiện mức độ lan tỏa của những ngành này trong nền kinh tế đều lớn hơn mức trung bình toàn nền kinh tế. Dựa trên số liệu từ http://stat.wto.org/TariffProfile/WSDBtariffPFExport.aspx? Language=E&Country=VN truy cập ngày 02/03/2011. Tuy nhiên, theo một nghiên cứu gần đây của Peter Naray và cộng sự (2009) [5] thì việc áp dụng thuế suất cao hơn trong khung cam kết được phép hoặc áp dụng các biện pháp hạn chế nhập khẩu trên cơ sở điều kiện khó khăn về cán cân thanh toán sẽ đi kèm với các ảnh hưởng tiêu cực lâu dài cho Việt Nam. Tác động của các lựa chọn chính sách này bao gồm (i) ảnh hưởng tới kết quả xuất khẩu vì xuất khẩu phụ thuộc khá chặt chẽ vào nhập khẩu; (ii) làm tăng cán cân thương mại nếu hệ số co giãn của nhập khẩu nhỏ hơn 1; (iii) ảnh hưởng đến lợi ích của người tiêu dùng vì chi phí tiêu dùng tăng lên; (iv) làm môi trường kinh doanh ở Việt Nam bị giảm khả năng đoán định do thay đổi chính sách, và có thể ảnh hưởng đến đầu tư trực tiếp nước ngoài; (v) giảm niềm tin của các nhà đầu tư đặt vào Việt Nam nếu việc áp dụng các biện pháp bảo hộ bị các nhà đầu tư coi là tín hiệu của khủng hoảng. Ngoài ra, sử dụng phụ thu nhập khẩu cũng có tác dụng giống như phá giá đồng tiền trong cắt giảm nhập khẩu, nhưng biện pháp này sẽ không đạt được lợi ích cho hoạt động xuất khẩu. Đặc biệt với trường hợp của Việt Nam khi thâm hụt thương mại lớn thì áp lực giảm giá lại càng lớn hơn. Các lần điều chỉnh tỷ giá của NHNN đều ít và bị động do áp lực căng thẳng từ thị trường chứ không phải định hướng cho thị trường nên làm mất lòng tin của người dân. Từ đó khiến tác động của tâm lý càng lớn, tạo vòng xoáy lạm phát – - tỷ giá – - nhập siêu, dẫn đến điều chỉnh tỷ giá không thể bứt phá vì sợ ảnh hưởng đến ổn định vĩ mô, các lần điều chỉnh tỷ giá của Ngân hàng nhà Nhà nước không bù đắp được mức độ chênh lệch lạm phát và khiến cho tiền đồng Việt Nam VND lên giá so với các đồng tiền khác trong khu vực. Theo Vũ Thành Tự Anh (2010) [1]. Xem thêm bài viết của Nguyễn Thị Hà Trang và đồng sự (2011) [8], cho những lý giải chi tiết hơn về từng nhân tố gây ra nhập siêu trong mất cân đối này. Tổng hợp từ báo chí, đầu năm 2009, IMF dự báo tăng trưởng 4.,75%, Ngân hàng Thế giới dự báo 5.,0-5.,5% và Tạp chí The Economist dự báo tăng chỉ 0.,3%. Xem “Từ chỉ số cạnh tranh và ICOR, nghĩ về hiệu quả gói kích cầu” của Trần Sỹ Chương, Báo Doanh nhân Sài Gòn Cuối tuần tháng 10/2009. Ví dụ, xem bài “Tỷ giá tăng không tác động tới lạm phát”, trả lời phỏng vấn của ông Lê Xuân Nghĩa do Hữu Hòe thực hiện, đăng trên báo Đầu tư Chứng khoán ngày 26/8/2010 và lưu tại http://tinnhanhchungkhoan.vn/RC/N/CFFEJI/ty-gia-tang-khong-tac-dong-lon-toi-lam-phat.html. Ví dụ, xem bài “Lạm phát tăng là do tỷ giá” trả lợi phỏng vấn của ông Nguyễn Quang A do Nhật Minh thực hiện, lưu tại VnExpress: http://vnexpress.net/GL/Kinh-doanh/2010/09/3BA20D11/. Hoặc, Prakriti Sofat của Barclays Capital khẳng định, cứ 1% tăng thêm trong tỷ giá USD/VND sẽ đóng góp chừng 0.,15% vào tỷ lệ lạm phát, lưu tại: http://vneconomy.vn/20100819032443753P0C6/gioi-chuyen-gia-du-bao-xu-huong-ty-gia-usdvnd.htm. Xem bài “Lãi suất tiết kiệm vượt 16%”, của Hoàng Ly đăng tại VnExpress.net: http://ebank.vnexpress.net/GL/Ebank/Tin-tuc/2010/12/3BA23BF3/. Ví dụ, xem bài “Bơm USD, thả nổi lãi suất” của Khánh Huyền đăng tại Tiền Phong: http://www.tienphong.vn/Kinh-Te/517761/Bom-USD-tha-noi-lai-suat-VND.html Ví dụ, xem bài “Thống đốc Nguyễn Văn Giàu: Tăng lãi suất là điều bất khả kháng”, của Từ Nguyên, đăng tại VnEconomy: http://vneconomy.vn/2010120308305783P0C6/ thong-doc-nguyen-van-giau-tang-lai-suat-la-bat-kha-khang.htm. Theo lý thuyết hạn chế tín dụng tự nguyện, mặt bằng lãi suất cao chỉ khuyến khích các doanh nghiệp rủi ro vay vốn bởi chỉ có thực hiện các dự án rủi ro cao mới kỳ vọng mang lại lợi nhuận đủ lớn để hoàn trả món vay. Kết quả là trên thị trường chỉ còn lại các doanh nghiệp rủi ro và do vậy khả năng vỡ nợ là cao hơn. Xem bài “Cán cân thanh toán quốc tế thặng dư 3.,43 tỷ đô USDla”, của Giang Oanh đăng tại website của Chính phủ: http://baodientu.chinhphu.vn/Home/Can-can-thanh-toan-quoc-te-thang-du-343-ty-USD/20107/33406.vgp. Xem bài “Năm 2010, cán cân thanh toán thâm hụt khoảng 4 tỷ đô laUSD”, của Anh Quân đăng tại VnEconomy: http://vneconomy.vn/20101021114618793P0C6/nam-2010-can-can-thanh-toan-tham-hut-khoang-4-ty-usd.htm. Xem bài “Đánh giá xuất khẩu 10 tháng đầu năm và dự kiến cuối năm”, đăng tại báo Thị trường Nước ngoài: http://www.ttnn.com.vn/country/256/news/28645/danh-gia-xuat-khau-10-thang-dau-nam-va-du-kien-cuoi-nam.aspx. Ví dụ, xem bài “Bơm USD, thả nổi lãi suất” của Khánh Huyền đăng tại Tiền Phong: http://www.tienphong.vn/Kinh-Te/517761/Bom-USD-tha-noi-lai-suat-VND.html Xem bài “Rủi ro tài chính vĩ mô lớn nhất là tỷ giá” của Hữu Hòe đăng tại VnEconomy: http://vneconomy.vn/20100818110321467p0c6/rui-ro-tai-chinh-vi-mo-lon-nhat-la-ty-gia.htm. Những phân tích về vấn đề này thể hiện quan điểm riêng của tác giả. Xem quan điểm tương tự của Ông Bùi Kiến Thành khi trả lời phỏng vấn bài “Bơm tiền ra có tạo áp lực lạm phát?” do Nguyên Dương thực hiện đăng trên Tầm Nhìn: http://www.tamnhin.net/TienVang/6610/Bom-tien-ra-co-tao-ap-luc-lam-phat-moi.html. “Lạm phát đình đốn” là cụm từ tác giả sử dụng cho cụm từ tiếng Anh “stagflation” ám chỉ tình trạng kinh tế trong đó lạm phát cao nhưng sản xuất khó khăn. Quan điểm thể hiện trong bài viết này của cá nhân tác giả, nguồn số liệu, trừ khi được chỉ rõ, lấy từ bộ phận nghiên cứu của TLS Việt Nam. Những lỗi phân tích nếu có thuộc về cá nhân tác giả. Tác giả cảm ơn sự chia sẻ của Tủy Sống. Phạm Thế Anh và Khổng Văn Minh – Công ty quản lý quỹ Jaccar đã đóng góp vào quan điểm thể hiện trong bài viết này. Xem lưu tại: http://vneconomy.vn/2010120711364697P0C6/can-that-chat-hon-chinh-sach-tien-te.htm. Xem lưu tại: http://cafef.vn/20101207030913873CA0/wb-lam-phat-nam-2010-cua-viet-nam-o-muc-105.chn. Calvo, Guillermo, (1992), Are High Interest Rates Effective for Stopping High Inflation? Some Skeptical Notes, World Bank Economic Review, 6, issue 1, p. 55-69. Xem bài “Khám sức khỏe kinh tế Việt từ chỉ số ICOR” đăng trên Tuần Việt namNam. Xem lưu tại: http://tuanvietnam.vietnamnet.vn/2009-10-09-kham-suc-khoe-kinh-te-viet-tu-chi-so-icor- Tiếng Anh là “Credit Rationing”, xem Stiglitz and Weiss (1981) “Credit Rationing in Markets with Imperfect Information”, American Economic Review, Vol. 71 (3) pp 393-410. Hoài (2010), Nguy cơ lạm phát 2010: Thực trạng, nguyên nhân và giải pháp, Kỹ Kỷ yếu khoa học lần thứ nhất, Đại học Khoa học Công nghệ. Lãi suất tiền gửi kỳ hạn tháng lãnh lãi cuối kỳ của VCB và SCB Lãi suất tiền gửi kỳ hạn tháng lãnh lãi cuối kỳ của VCB và SCB Lãi suất tiền gửi kỳ hạn tháng lãnh lãi cuối kỳ của VCB và SCB Đây là hạng mục trong cán cân thanh toán để đảm bảo cán cân luôn cân bằng. Hoàng Uy, ‘Ủy ban Vàng Thế giới khen ngợi sự phát triển của thị trường Việt Nam, ngày 26/4/2008. Hoàng Uy, ‘Ủy ban Vàng Thế giới khen ngợi sự phát triển của thị trường Việt Nam, ngày 26/4/2008. Tim Johnston, “Thói quen trữ vàng của Việt Nam đã làm giảm giá đồng tiền”, Thời báo Tài chính, 18/6/2010 .sup Giao dịch vàng online thường tiến hành cùng với đòn bẩy tài chính giúp nhà đầu tư có thể giao dịch gấp nhiều lần số tiền vốn mình có (nhiều trường hợp lên 10 lần). Điều này có nghĩa là lượng vàng vật chất cần thiết nhỏ hơn nhiều so với giá trị giao dịch khi nhà đầu tư sử dụng dịch vụ này. Khi chuyển từ kinh doanh online sang vật chất, các bên giao dịch 100% vàng vật chất. .sup Lê Xuân Nghĩa, “Thị trường Vàng đi về đâu”, báo Lao Động, 30/10/2010. .sup Tham khảo VTV, Ai có lợi khi giá vàng trong nước cao hơn giá vàng quốc tế, 20/12/2010. Khánh Linh, Lê Đức Thúy : “bức Bức tranh về tỷ giá ngoại hối không xấu như nhiều người nghĩ”, CafeF, 25/2/2011. Lạm phát các năm 2007, 2008 và 2010 lần lượt là 12,6%, 19,9% và 11,8%. Chi tiết phương pháp này có thể tham khảo trong Eviews5 User’s Guide, 1994–-2004 Quantitative Micro Software, LLC. Mối quan hệ trong dài hạn giữa lạm phát và tăng trưởng cung tiền có thể được xem xét thông qua phương trình số lượng tiền tệ, MV = PY, của trường phái cổ điển. Với tốc độ lưu chuyển tiền tệ V ổn định, tốc độ tăng giá P sẽ xấp xỉ bằng với chênh lệch giữa tốc độ tăng cung tiền M và tốc độ tăng trưởng sản lượng Y. Những nhận định và quan điểm trong bài viết thể hiện quan điểm cá nhân nhà nghiên cứu, không phản ánh quan điểm của cơ quan các tác giả công tác. Gill và Kharas (2007: 104). Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng tăng trưởng của các quốc gia NICs chỉ dựa trên việc mở rộng các nguồn lực, trong đó có đầu tư, trong khi đóng góp của tổng năng suất vào tăng sản lượng ở mức khiêm tốn, như một tất yếu, tăng trưởng sẽ dừng lại. Paul Krugman, nhà kinh tế đoạt giải Nobel và được coi là người “biết trước” cuộc khủng hoảng tài chính châu Á khi ông cho rằng tăng trưởng dựa vào đầu tư trong thời gian dài sẽ phải dừng lại (1994). Xem thêm các bài của Young (1984, 1992, 1994) và Kim và Lau (1994a, 1994b) cho nhận định rằng tăng trưởng thần kỳ của các quốc gia NICs chỉ là do tăng trưởng các nhân tố đầu vào chứ không phải do tăng năng suất và vì thế tăng trưởng của các quốc gia này không có gì gọi là “'thần kỳ”'. Con số này dương và càng gần 1 càng minh chứng một điều: cứ khi nào thâm hụt ngân sách lớn thì thâm hụt thương mại cũng có nhiều khả năng là lớn và ngược lại khi nào thâm hụt ngân sách thu hẹp hoặc dương thì thâm hụt thương mại cũng có nhiều khả năng được thu hẹp hoặc dương (thặng dư). Các bằng chứng quốc tế cũng cho thấy thâm hụt/thặng dư cán cân thương mại, tài khoản vãng lai chịu tác động rất lớn bởi của thâm hụt/thặng dư cán cân ngân sách (xem Obstfeld và Rogoff, 2002 cho trường hợp của các quốc gia thuộc OECD và Miles và Scott, 2005 cho trường hợp cụ thể của Canada). Vốn đầu tư toàn xã hội thực hiện năm 2009 theo giá thực tế ước tính tăng 15,3% so với năm 2008 và bằng 42,8% GDP. Trong đó, khu vực Nhà nước tăng mạnh nhất với mức tăng lên tới 40,5%; khu vực ngoài Nhà nước tăng 13,9%; khu vực có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài giảm 5,8% [VIE, 2010]. Mặc dù xuất khẩu hàng chế tác tăng ấn tương tượng trong thập kỷ qua, song nếu phân loại hàng xuất khẩu Việt Nam theo hàm lượng công nghệ, thì đa phần hàng chế tác xuất khẩu Việt Nam thuộc nhóm sử dụng nhiều tài nguyên và công nghệ thấp, nhóm công nghệ cao và trung bình chỉ chiếm 5% tổng xuất khẩu và tỷ trọng này không thay đổi gì trong 10 năm qua [Nixson và Walter, 2010, đoạn 3, tr.7]. Các số liệu hiện có cho thấy tại Việt Nam, tổng chi tiêu cho hoạt động R&D ở mức 0,01% doanh số là “cực kỳ thấp” và các doanh nghiệp nhà nước chắc chắn sẽ đầu tư vào R&D hơn là các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài [Nixson và Walter, 2010, đoạn 2, tr.8]. Việc đánh đổi này làm cho nó không thể trở thành một chính sách 'cải thiện Pareto' như mong muốn của nhiều nhà kinh tế trường phái Keynes khi khuyến khích Nhà nước can thiệp vào nền kinh tế. các doanh nghiệp nhà nước hay các doanh nghiệp sản xuất mặt hàng được bảo hộ sẽ được lợi còn các doanh nghiệp sử dụng sản phẩm của chúng như đầu vào sẽ chịu thiệt hại vì chi phí sản xuất và giá thành sản phẩm sẽ bị đội lên cao và chất lượng sản phẩm sản xuất ra cũng kém và do đó năng lực cạnh tranh của tổng thể nền kinh tế cũng yếu kém. Còn với những ưu đại cho các doanh nghiệp nhà nước trong việc tiếp cận đến nguồn lực tín dụng và đất đai thì sẽ sinh ra hiệu ứng lấn át (crowding-out effect), các doanh nghiệp tư nhân sẽ bị đẩy ra ngoài cuộc đua bình đẳng để tìm kiếm cơ hội kinh doanh và lợi nhuận. Mặc dù xuất khẩu hàng chế tác tăng ấn tượng trong thập kỷ qua, song nếu phân loại hàng xuất khẩu Việt Nam theo hàm lượng công nghệ, thì đa phần hàng chế tác xuất khẩu Việt Nam thuộc nhóm sử dụng nhiều tài nguyên và công nghệ thấp, nhóm công nghệ cao và trung bình chỉ chiếm 5% tổng xuất khẩu và tỷ trọng này không thay đổi gì trong 10 năm qua [Nixson và Walter, 2010, đoạn 3, trang 7]. Giai đoạn 3 là giai đoạn phát triển cao nhất. Hiện nay, tất cả các nước công nghiệp phát triển đều đang ở giai đoạn 3 của quá trình phát triển. Quyết định 390/2008/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ. Điều tra 10.000 doanh nghiệp tư nhân của VCCI năm 2009 cho thấy chỉ có 6,9% có khách hàng là các doanh nghiệp FDI, 15% có khách hàng là các DNNN và 58% có khách hàng là doanh nghiệp tư nhân trong nước. Khái niệm institutions trong một số tư liệu được dịch ra tiếng Việt là thể chế, Trong trong bài nầynày cả hai thuật ngữ cơ chế và thể chế đều được dùng như có cùng nghĩa. Douglas C. North, nhà kinh tế đọat giải Nobel năm 1993, là người tiên phong trong nghiên cứu về sự liên hệ giữa cơ chế và thành quả phát triển kinh tế. Xem, chẳng hạn, North (1990). Ngân hàng thế giới, cơ quan quốc tế hàng năm phát hành bản báo cáo về phát triển kinh tế, đã chọn vấn đề Xây dựng cơ chế cho thị trường làm chủ đề cho bản báo cáo năm 2002. Xem World Bank (2002). Về sự phân lọai loại cơ chế có thể xem World Bank (2003), Ch. 3, nhất là Figure Hình 3.1 ở , trang 38. Hai giai đoạn ta đề khởi ở đây có nhiều điểm tương đồng với giai đoạn thứ hai và thứ ba của Rostow (1960) nhưng không hoàn toàn giống. Nhiều đặc tính của các giai đoạn mà Rostow khảo sát gần nửa thế kỷ trước không còn phù hợp với thời đại ngày nay, thời đại công nghệ, kỹ thuật, tri thức, … lan rộng nhanh giữa các nước, thúc đẩy bởi sự tiến bộ của công nghệ thông tin và trào lưu toàn cầu hóa. So sánh ở đây chủ yếu về mặt cơ chế, mặt quan hệ sản xuất. Nếu xét mặt lực lượng sản xuất thì Trung Quốc và Việt Nam ở gần điểm B trong Hình 12.1 nhưng Liên Xô cũ và các nước Đông Âu trước khi cải cách đã có mức GDP đầu người cao hơn B, nhiều trường hợp gần điểm C. Bao nhiêu năm thì được gọi là “quá lâu”? Thật ra khó có một con số khách quan. Ở đây tùy theo tốc độ phát triển, tùy theo ý chí đẩy mạnh cải cách để đưa kinh tế phát triển nhanh, tùy theo bối cảnh chính trị xã hội. Tổng hợp các yếu tố có lẽ có thể nói trên 15 năm thì được gọi là “quá lâu”. Lợi thế so sánh động là lợi thế so sánh tiềm năng chỉ được thể hiện trong tương lai nếu các tiền đề được chuẩn bị ở giai đoạn hiện nay. Đường CE trong Hình 12.1 (từ điểm C, GDP đầu người không thay đổi) chỉ là trường hợp đặc biệt, để đơn giản hóa nên vẽ như vậy. Trên thực tế có thể có nhiều hình thái biến dạng trong đó GDP đầu người tăng nhưng ở tốc độ rất thấp, hoặc có trường hợp giảm Ở đây ta không bàn đến chất lượng (quality) của thành quả tăng trưởng. Môi trường xuống cấp, phân phối thu nhập và tài sản bất bình đẳng, hiệu quả đầu tư thấp, v.v. cho thấy chất lượng phát triển ở Việt Nam và Trung Quốc đều kém. Có điều ở mặt chất lượng Việt Nam không hơn Trung Quốc nhưng tốc độ phát triển thấp hơn.. Luật đầu tư nước ngoài và Luật doanh nghiệp sửa đi sửa lại nhiều lần, kể cả những nghị định bổ sung và những tu chỉnh từng phần, hầu như hằng năm đều có sự thay đổi nội dung các luật này. Tôi đã kiến nghị với nhà nước về vấn đề này từ năm 1996 nhưng chẳng không được thực thi. Một số bộ trong chính phủ có thi tuyển nhưng hầu hết có tính cách hình thức. Kinh nghiệm của Nhật được giới thiệu trong Trần Văn Thọ (1997) Ch. 3. Collier (2007) gọi những nước cực nghèo này là “tỉ tỷ người ở tận đáy của kinh tế thế giới” (the bottom billion). Theo tác giả này thì hiện nay trên thế giới có 58 nước như vậy, dân số tổng cộng khoảng một tỉ người. Nếu ta chỉ kể những nước có số dân trên 20 triệu thì số nước thuộc nhóm này là 13. Hiện có 12 tập đoàn kinh tế và 11 tổng công ty của nhà nước (Theo website của Chính phủ ngày 14/02/2011 http://www.chinhphu.vn/portal/page?_pageid=517,33802599&_dad=ortal&_schema =PORTAL Tham khảo thêm: Paul R. Krugman, Maurice Obstfeld (2005) , International Economics: Theory and Policy, 5th Edition, Addison-Wesley Longman. Độc quyền doanh nghiệp có thể được bào chữa cho một số ngành có tính độc quyền tự nhiên trong một khu vực địa lý nhất định (tỉnh, thành phố) như các công ty cung cấp dịch vụ công cộng cơ bản như điện, nước, môi trường… Điều cần chú ý là: (i) phạm vi độc quyền không bao phủ cả quốc gia; (ii) chính quyền địa phương phải cùng người dân giám sát chặt chẽ việc định giá và chất lượng dịch vụ của số ít công ty này. Việc giám sát nhiều ngành độc quyền như ngành điện, hàng không, đóng tàu,… thậm chí cả các ngành như giấy, muối, mía đường… hoạt động trên phạm vi cả nước như ở Việt Nam hầu như là không thể. Hiện các công ty thép ở Việt Nam chỉ có thể và đang tập trung sản xuất thép xây dựng (chủ yếu là thép cuộn chứ không phải là các cấu kiện phức tạp cho các công trình lớn) là sản phẩm được bảo hộ cao trong thời gian dài. Lên tới trên 40%, tỷ lệ khiến Việt Nam trở thành một trong những nước có đầu tư công cao nhất thế giới. Chuyển giá được hiểu đơn giản là mua nguyên liệu, máy móc từ công ty mẹ ở nước ngoài giá cao, bán thành phẩm giá thấp nên “thua lỗ” để không đóng thuế. Hoặc chuyển giá là nâng khống giá trị đầu tư và tăng quảng cáo làm chi phí sản xuất cao hơn doanh thu để làm báo cáo tình trạng thua lỗ giả tạo. Số liệu từ năm 2004 bao gồm cả mũ, ô dù. Năm 2007, tỷ lệ vốn đầu tư/GDP của Việt Nam chỉ thấp hơn Trung Quốc (44,2%), nhưng cao hơn nhiều so với Hàn Quốc (29,4%), Thái Lan (26,8%), Indonesia (24,9%), Malaysia (21,9%) và Philippines (15,3%). Qua các năm, tỷ trọng này đều có xu hướng giảm ở hầu hết các nước, trong khi ở Việt Nam lại tăng mạnh và luôn duy trì ở mức cao. .sup (**), : có ý nghĩa thống kê ở mức 5% (*): có ý nghĩa thống kê ở mức 10% (***): có ý nghĩa thống kê ở mức 1% (***): có ý nghĩa thống kê ở mức 1% (***): có ý nghĩa thống kê ở mức 1% (***): có ý nghĩa thống kê ở mức 1% Các kết quả kiểm định sẽ được cung cấp theo yêu cầu. Điều này có thể thấy thông qua ma trận phương sai và hiệp phương sai xác định từ các phần dư của mô hình VECM trong bài này. Số trong ngoặc là giá trị p-value, (*): có ý nghĩa thống kê ở mức 10% Số trong ngoặc là giá trị p-value, (**): có ý nghĩa thống kê ở mức 5% Số trong ngoặc là giá trị p-value, (***): có ý nghĩa thống kê ở mức 1% Số trong ngoặc là giá trị p-value, (*): có ý nghĩa thống kê ở mức 10% Số trong ngoặc là giá trị p-value, (*): có ý nghĩa thống kê ở mức 10% Chỉ số phát triển thị trường bán lẻ có thang điểm 100, số điểm càng cao nghĩa là độ hấp dẫn và triển vọng phát triển càng lớn, được tính trung bình không trọng số của bốn chỉ tiêu: độ rủi ro của quốc, độ hấp dẫn của thị trường, độ bão hòa của thị trường và áp lực thời gian. Hồ Chí Minh, Tuyển tập, trang 405-406 (T10). Giá gạo 5% tấm Việt Nam và Thái Lan chỉ có sự khác biệt khá lớn vào năm 2009 khi chính sách thu mua tạm trữ của Thái Lan có mức giá cao nên không thể xuất khẩu ra thị trường thế giới với mức giá thấp cạnh tranh với Việt Nam được. Xem, ví dụ như, Xêmina Cải cách Giáo giáo dục, Thời đại mới Số số 13 (Tháng 3 Năm /2008) <http://www.tapchithoidai.org/> và Vallely & Wilkinson (2008). Chúng ta có thể đối chiếu quan điểm này với quan điểm “giáo dục vị học thuật” xem giáo dục như là một cứu cánh vì những giá trị nội tại của nó, ví dụ như “không bao giờ nghĩ đến việc dùng học –- vấn để mưu sinh” (Vũ Đình-Hòe 1942: 52). Nên nhớ cưỡng bách tiêu thụ không luôn luôn đồng nghĩa với miễn phí. Thí dụ như chính phủ bắt buộc người lái xe gắn máy phải đội mũ bảo hiểm nhưng không phát mũ miễn phí cho người lái xe. Ngoài học phí, phụ phí, còn có vấn đề chi phí cơ hội, Các trẻ em nghèo tại thôn quê có khả năng ra đồng giúp việc gia đình nhiều hơn các trẻ em trong thành thị. Dĩ nhiên các gia đình nghèo vẫn có thể vay mượn từ thị trường vốn không chính thức như họ hàng, bạn bè, láng giềng, vvv.v…. Nhưng vay mượn như thế có thể vẫn chưa đủ. Ngoài HECS còn phụ cấp sinh hoạt cho các sinh viên hội đủ điều kiện, nhưng vấn đề đó ra ngoài phạm vi bài này. Các quan điểm thể hiện trong tài liệu này là của bản thân tác giả, không phản ánh quan điểm của các tổ chức, cá nhân liên quan. Ý kiến đóng góp xin gửi về địa chỉ email: dongochuynh@yahoo.com. Theo Công ước 102 năm 1952 của ILO, hệ thống ASXH bao gồm 9 bộ phận cấu thành là: hệ thống chăm sóc y tế; hệ thống trợ cấp ốm đau; trợ cấp thất nghiệp; hệ thống trợ cấp tuổi già; trợ cấp tai nạn lao động hoặc bệnh nghề nghiệp; trợ cấp gia đình; trợ cấp thai sản; hệ thống trợ cấp cho tình trạng không tự chăm sóc được bản thân (trợ cấp tàn tật) và trợ cấp tiền tuất. Riêng các quy định về BHXH tự nguyện có hiệu lực kể từ ngày 1/1/2008, các quy định về BHTN có hiệu lực kể từ ngày 1/1/2009. Đến năm 2010 ước tính có khoảng 50 triệu người tham gia BHYT, trong đó trẻ em dưới 6 tuổi khoảng 7 triệu người, người nghèo và cận nghèo khoảng 13 triệu người. Với tốc độ phát triển hiện nay thì đến năm 2015 có thể tiến tới mục tiêu BHYT toàn dân. Xem Dương Minh Đức (2011). Xem Grument (2005), Vanzante và Fritzsch (2008). Theo thống kê, số người đóng BHXH cho mỗi người hưởng lương hưu ngày càng giảm nhanh: Năm 1996 có 217 người đóng BHXH cho một người hưởng lương hưu, năm 2000 giảm xuống còn 34 người, năm 2004 còn 19 người, năm 2007 còn 14 người, năm 2009 còn 11 người, và đến 2010 chỉ còn 10,7 người (Xem Dương Minh Đức, 2011). Xem Điều tra mức sống dân cư 2002 – 2008. Tại Thành phố Hồ Chí Minh, trong 9 tháng đầu năm 2010, số nợ BHXH của các doanh nghiệp đã lên đến 873,6 tỉ tỷ đồng. BHXH đã phải đưa đơn khởi kiện 23 doanh nghiệp nợ kéo dài 5,74 tỉ đồng và thu hồi được 3,66 tỉ đồng (xem Thanh Thương, 2010). VeriSign là nhà cung cấp chứng chỉ số hàng đầu thế giới. VeriSign cho phép khách hàng dễ dàng theo dõi, quản lý tất cả các chứng chỉ số của mình với công cụ VeriSign® Certificate Center kèm theo khi cấp chứng chỉ số. Teflon (còn gọi là Polytetrafluoroethylen) là chất chống dính, tính chất trơ với hóa chất, chịu nhiệt cao... Nó được sử dụng trong nhiều ngành công nghiệp như khuôn ép đế giày, trục máy in, photo... Đặc biệt, nó được sử dụng nhiều nhất trong đời sống hàng ngày như là chảo không dính, nồi cơm điện không dính, bàn ủi… Bản chất lớp teflon là không bám dính nên rất khó làm nó bám chắc vào bề mặt nồi, chảo kim loại. Vì vậy người ta phải làm cho bề mặt kim loại của nồi chảo thật ráp (gồ ghề) rồi dùng một chất keo cho bám dính chặt vào bề mặt ráp đó, sau đấy phủ Teflon lên bề mặt ráp của chất keo, nhờ đó Teflon sẽ bám chặt. Hiệu ứng Hawthorne: Được rút ra từ các cuộc thử nghiệm do Elton Mayo thực hiện tại Hawthorne Works - một nhà máy lắp ráp của Western Electric ở phía bắc Illinois - trong suốt thập niên 1920, đề cập đến những ích lợi về hiệu suất mà các công ty tạo ra khi chú trọng đến nhân viên. (1) Người đứng đầu tập đoàn Virgin, ông được xếp thứ năm trong danh sách các doanh nhân giàu nhất nước Anh và xếp thứ 254 trong danh sách tỷ phú của tạp chí Forbes năm 2011. (2) S (Sản phẩm), D (Dịch vụ), T (Thông tin). 3. Sigmund Freud là bác sĩ thần kinh và tâm lí người Áo. Ông đặt nền móng và phát triển về lĩnh vực nghiên cứu Phân tâm học. (1) Được tạo nên từ nhiều nguyên liệu đã được chế biến khác nhau. Có thể dùng tacos như một món ăn khai vị hoặc bữa ăn nhẹ. (1) Cách thức buôn bán bất động sản được đề cập ở đây là cách thức tại Mỹ. Tuy nhiên bạn đọc Việt Nam vẫn có thể học hỏi được một số luận điểm hữu ích trong phần này. (2) Tên tiếng Anh là Uncle Sam, lấy những từ đầu của United States of America, là một cách cá nhân hóa chỉ nước Mỹ, được sử dụng trong thời kì cuộc chiến tranh 1812. (1) Nhân vật luôn có suy nghĩ tích cực trong cuốn tiểu thuyết cùng tên của Eleanor H.Porter 1. D&G: Nhãn hiệu thời trang cao cấp, do hai nhà thiết kế người Ý là Domenico Dolce và Stefano Gabbana sáng lập từ năm 1985. 2. Marc Jacobs: Nhà thiết kế nổi tiếng người Mỹ, giám đốc thiết kế của hãng thời trang danh tiếng Louis Vuitton của Pháp.