Quái Đàm: Chuyện Yêu Quái Và Dị Trùng Nhật Bản
Author: Lafcadio Hearn; Khánh Linh (dịch)
Date: 2021-01-28 17:00:00+00:00
Keywords: @.Nhật; Fiction; Fantasy; Horror; Cultural; Classics
Description: PDF: anh Thái, Pics: chị BichHanh Solo: Quỳnh ~ cho 3.7* nha ~ hihi. Truyện ma quái được lồng vào rất nhiều hình thức sinh hoạt hè, như kịch kabuki, tấu nói rakugo, trò chơi gọi ma bách vật ngữ. Và đơn giản nhất, là ngồi quây quần với nhau, mỗi người kể một câu chuyện thật rùng rợn, sao cho sống lưng lạnh toát, mồ hôi dầm dề, cứ tự làm mát như thế đến khuya, tiết trời dịu đi là có thể ngủ được. Ma quái ở Nhật không chỉ có linh hồn người chết, mà còn đồ vật-thực vật-hiện tượng tự nhiên thành tinh, lảng vảng ở nhân gian với tâm tư mục đích vô cùng đa dạng, bày ra những trò rất đỗi ly kì. Tất cả
Publisher: Hồng Đức

[ebook©vctvegroup]

Quái Đàm
Chuyện Yêu Quái Và Dị Trùng Nhật Bản

—★—
Tác giả: Lafcadio Hearn
Người dịch: Khánh Linh
Phát hành: IPM
Nhà xuất bản Hồng Đức 2018

Lời giới thiệu

Patrick Lafcadio Hearn sinh năm 1850 tại Hy Lạp, lớn lên ở Ireland. Từ thơ ấu đến trưởng thành, cuộc đời ông là những hành trình nối tiếp. Sau khi phiêu bạt qua nhiều xứ sở và lăn lộn ở nhiều công việc khác nhau, ông đến Nhật năm 1890, dạy Văn học Anh tại Đại học Đế quốc Tokyo (nay là Đại học Tokyo) rồi Đại học Waseda, kết hôn với Koizumi Setsu và nhập quốc tịch Nhật Bản, đổi tên thành Koizumi Yakumo.

Đã tìm được sự nghiệp và mái ấm, cũng đem lòng yêu thương tha thiết tổ quốc thứ hai, Hearn dành hết phần đời còn lại nghiên cứu về văn hóa Nhật Bản, đồng thời dịch và viết rất nhiều sách để giới thiệu đất nước bí ẩn này với thế giới bên ngoài. Nhờ các tác phẩm của mình, ở Nhật, Hearn được xếp vào hàng ngũ những người có cống hiến lớn lao nhất cho quá trình thúc đẩy tìm hiểu và giao lưu văn hóa Đông-Tây suốt một trăm năm qua.

Tuy sợ ma từ bé và nhạy cảm đến độ có lần còn (tưởng mình) trông thấy linh hồn người đã chết, Hearn vẫn luôn dào dạt hứng thú với các câu chuyện có chủ đề yêu dị. Tác phẩm tiêu biểu của ông là Quái đàm, tập hợp những tích truyện ma quỷ nổi bật ở Nhật, đã khơi nguồn cho dòng văn học u linh hiện đại, có ảnh hưởng sâu rộng với văn học và mỹ học thể loại kinh dị tâm linh Nhật Bản nói riêng và châu Á nói chung.

Quái đàm xuất bản lần đầu năm 1904 với nhan đề Kwaidan: Stories and Studies of Strange Things, phát hành đồng thời tại London và Boston qua NXB Houghton Mifflin.

Quái đàm (chuyện lạ về yêu ma) là bản thu hoạch của Hearn sau khi nghiền ngẫm và đúc rút tinh túy từ hàng ngàn câu chuyện thần quái truyền miệng ở Nhật, vốn khâm phục H.C. Andersen, hiểu rõ tầm quan trọng của ngụ ngôn và cổ tích trong văn hóa của một dân tộc, nên giữa bao nhiêu thể loại văn học, Hearn cho rằng truyện dân gian là phù hợp nhất với mục tiêu giới thiệu Nhật Bản ra bên ngoài của mình.

Hễ có thời gian, Hearn lại chăm chú nghe vợ và bà con chòm xóm kể những mẩu chuyện ly kì quái dị xưa nay. Sau nhiều năm thu thập, chỉnh lý nhuận sắc, dần dần ông đã gia công thành mấy mươi truyện nhỏ, thâu tóm những sự tích phổ biến nhất. Nhờ gọt giũa, giá trị của các tư liệu dân gian được nâng cao, đá thô nhặt nhạnh nơi làng quê biến thành ngọc sáng. Kết quả là, Quái đàm đã vượt qua hàng ngàn câu chuyện ma mãnh đơn thuần, vươn đến tầm vóc kết tinh của văn học dân gian cổ điển.

Trong khi các văn hào phương Tây cùng thời dùng văn chương hiện thực để bóc tách xã hội, thì Hearn lại ngụp lặn trong thế giới linh dị, quan sát nhân sinh qua lăng kính là những cặp mắt yêu quái. Truyện của ông thấm đẫm phong thổ Phù Tang, ngôn từ lồng bóng sông núi thanh tao và tâm hồn bi thương kín đáo của đất nước mặt trời mọc. Quái đàm dung hòa được hiện thực và hư ảo, nhân gian và thần thánh, giữa những con chữ dẫn người ta vào miền bí ẩn huyền diệu nào đó vẫn toát ra niềm cảm khái với thế thái nhân tình.

Không chỉ cô đúc tinh túy của kho tàng văn học dân gian, Quái đàm còn gián tiếp phác họa diện mạo lịch sử Nhật Bản qua một số sự kiện và nhân vật đáng chú ý. Xét thấy, tác phẩm dung hòa được hình thức hiện đại với chất liệu cổ điển, chan chứa mỹ cảm Đông-Tây, vừa có giá trị thưởng thức vừa có giá trị kiến thức… nay chúng tôi xin trân trọng giới thiệu đến bạn đọc!

Ban Biên tập

CÔNG TY CP XB&TT IPM

Tháng Năm năm 2018

Lời tác giả[1]

Hầu hết các truyện trong Quái đàm đều mượn chất liệu từ sách Nhật cổ, ví như Dạ song quỷ đàm[2], Bách khoa toàn thư Phật giáo, Cổ kim trứ văn tập[3], Hoa phong huệ trắng[4] và Bách vật ngữ[5].

Một vài truyện có lẽ bắt nguồn từ Trung Hoa, điển hình như câu chuyện đặc sắc “Giấc mơ của Akinosuke”. Nhưng trong mọi trường hợp, người kể ở Nhật luôn tô điểm và bố cục lại để truyện được tự nhiên hơn.

“Nàng tuyết” là do một nông dân ở Chofu, quận Nishitama, xứ[6] Musashi[7] kể cho tôi nghe, đây cũng là truyền thuyết ở nguyên quán của ông. Tôi không chắc truyền thuyết này đã được ghi lại bằng tiếng Nhật chưa, nhưng niềm tin phi thường chứa đựng trong nó chắc chắn vẫn tồn tại ở đa số vùng miền trên nước Nhật, dưới nhiều hình thức ly kì khác nhau.

“Riki ngốc nghếch” là một trải nghiệm cá nhân mà tôi chép lại gần như sát thực, trừ họ của nhân vật mà người kể bản địa nhắc đến.

Lafcadio Hearn

Tokyo, Nhật Bản

20 tháng Giêng năm 1904

YÊU QUÁI

Chuyện chàng Hoichi cụt tai

Hơn bảy trăm năm trước, trận cuối trong cuộc chiến dai dẳng[8] giữa gia tộc Heike (hay Taira) và gia tộc Genji (hay Minamoto)[9] nổ ra ở Dan no Ura, eo biển Shimonoseki[10]. Cuối cùng, nhà Heike diệt vong, cả phụ nữ, trẻ em, lẫn vị ấu chúa nay được nhớ đến dưới cái tên Antoku cũng mất mạng.

Trong bảy trăm năm tiếp theo, bao nhiêu hồn ma nhà Heike đã bu đặc vùng biển từng là chiến trường ấy. Tôi kể[11] với các bạn về cua Heike ở đấy rồi nhỉ, một loài cua lạ với những khuôn mặt người trên lưng, mà dân gian bảo là linh hồn của quân sĩ Heike. Nhưng còn nhiều điều kì bí khác mà ta có thể nghe và bắt gặp dọc bờ biển. Trong những đêm tăm tối, hàng trăm ánh lửa ma trơi lơ lửng bên bãi biển hoặc nhảy múa trên những con sóng. Dân chài gọi những đốm lửa xanh nhợt nhạt ấy là quỷ hỏa[12]. Và cứ khi nào gió nổi, ngoài khơi lại vọng vang tiếng gào thét như âm thanh sát phạt trên chiến trường.

Trong những năm đầu, hồn ma nhà Heike hung hãn hơn bây giờ rất nhiều. Chúng thường hiện lên khi có thuyền bè qua lại vào buổi đêm, tìm cách đánh đắm, và luôn rình rập những người bơi giữa dòng để thừa cơ dìm họ xuống. Nhằm xoa dịu vong hồn người đã khuất, dân trong vùng bèn xây một ngôi chùa A Di Đà ở Akamagaseki, lại lập thêm một nghĩa địa cạnh bãi biển gần đó, dựng bia thờ vị thiên hoàng chết đuối cùng các chư hầu của người. Nhà chùa làm lễ cúng bái đều đặn. Từ khi có chùa và có mộ, hồn ma nhà Heike ít quấy nhiễu hơn trước. Nhưng thi thoảng vài chuyện quái lạ vẫn xảy ra, như một minh chứng cho thấy gia tộc này còn chưa yên nghỉ.

❀

Vài thế kỉ trước, ở Akamagaseki có một chàng mù tên gọi Hoichi. Chàng nổi danh vì ngón đàn biwa[13] và tài kể chuyện theo giai điệu. Chàng học nghề từ thuở bé, đến tuổi thiếu niên, tài đàn đã vượt qua cả nhạc sư. Sau khi thành thục ngón nghề, Hoichi được biết đến với sở trường hát khúc Truyện Heike. Người ta đồn rằng, hễ chàng cất lời về trận Dan no Ura, thì đến cả quỷ thần cũng phải nhỏ lệ.

Khi mới cầm đàn, Hoichi nghèo lắm, may mà được nương nhờ tri âm. Sư cụ chùa A Di Đà vốn yêu thích thơ và nhạc, thường cho vời Hoichi đến chùa để chơi đàn và kể chuyện. Dần dà, mến mộ tài nghệ của chàng trai trẻ, sư cụ mời Hoichi ở luôn tại chùa, cấp cho nơi ăn chốn ở. Hoichi vô cùng cảm kích. Để đền đáp, chàng thường chơi đàn giải khuây cho sư cụ vào những buổi tối rảnh rang.

Một đêm mùa hạ, sư cụ phải đi cầu siêu cho một Phật tử mới qua đời. Chú tiểu cũng đi theo, chỉ còn mình Hoichi trong chùa. Đêm đó trời oi ả, chàng mù ngồi hóng mát ngoài hiên, trông ra khu vườn nhỏ sau chùa. Hoichi ngồi đấy đợi sư cụ, tiện tay gảy khúc đàn cho đỡ cô quạnh.

Quá nửa đêm mà sư cụ chưa về. Trời vẫn nóng bức, chưa thể vào trong, Hoichi đành nán lại ngoài hiên. Hốt nhiên, chàng nghe thấy tiếng bước chân đằng cổng hậu. Ai đó băng qua vườn, tiến đến gần, và dừng lại ngay trước mặt Hoichi. Không phải sư cụ. Một giọng trầm vang gọi tên chàng mù, nghe hống hách và oai vệ như giọng samurai sai bảo kẻ dưới.

“Hoichi!”

Hoichi kinh sợ đến độ nhất thời không thốt nên lời. Giọng kia lại vang lên, gay gắt hơn.

“Hoichi!”

“Vâng!” Chàng mù hoảng hốt đáp, “Thưa, tôi bị mù, tôi không thấy vị nào gọi cả!”

“Ngươi chớ sợ,” người lạ mặt trấn an, đoạn dịu giọng. “Ta vừa dừng chân gần chùa này, được phái đến đây đưa tin cho ngươi. Chúa công tôn quý của ta cùng tùy tùng đang ở Akamagaseki để vãn cảnh chiến trường xưa. Tình cờ biết ngươi nổi danh với khúc nhạc về trận đánh Dan no Ura, ngài muốn thưởng thức xem sao. Cầm lấy đàn biwa và đi cùng ta đến phủ đệ của chúa công nào.”

Thời bấy giờ, mệnh lệnh của samurai là tuyệt đối. Hoichi vội xỏ dép, xách đàn đi theo người lạ. Người này dẫn đường khéo léo mà mau lẹ. Tay nắm chắc như thép, tiếng lanh canh theo mỗi bước chân như tiếng giáp khua, chắc là thị vệ trong cung cấm. Được một quãng, Hoichi mới bớt sợ. Chàng có cảm giác mình đang gặp vận may, vì thị vệ dùng chữ “tôn quý”, người muốn nghe chàng chơi đàn hẳn phải là một lãnh chúa.

Samurai bỗng dừng lại. Hoichi nghiêng tai lắng nghe, nhận ra cổng ở đây rất lớn, lòng bất chợt băn khoăn. Chàng nhớ là trong vùng chẳng có cái cổng nào lớn như vậy trừ cổng chính của chùa A Di Dà.

Samurai hô to, “Khai môn!” Sau tiếng mở cổng lách cách, cả hai cùng tiến bước. Họ đi qua một khoảnh vườn, và dừng lại lần nữa trước một lối vào. Samurai dõng dạc, “Người đâu! Hoichi đã đến đây rồi!”

Liền đó là tiếng chân dồn đập, tiếng trượt cửa lạch xạch và giọng đàn bà con gái xì xào. Nghe ngóng một hồi, Hoichi nhận ra đây là đầy tớ nhà quý tộc, nhưng chàng vẫn không hình dung nổi mình được đưa đến đâu, vì chẳng đủ thì giờ để phán đoán. Người ta dẫn chàng bước lên một loạt bậc đá, sau rốt phải cởi dép bỏ lại.

Một bàn tay phụ nữ kéo chàng đi qua dãy hành lang lát ván gỗ dài vô tận, rẽ ngoặt không biết bao nhiêu ngả, băng qua mấy lượt sàn trải chiếu mới đến được giữa gian đại điện. Hoichi đồ rằng các bậc cao quý đang tụ họp ở đây. Tiếng áo lụa sột soạt như tiếng lá rừng. Rồi những giọng nói thì thầm, với ngôn từ của chốn lầu son gác tía.

Người ta bảo Hoichi cứ ngồi thoải mái, ở tấm đệm tròn kê gối đã đặt sẵn trên sàn. Yên vị rồi, Hoichi bắt đầu chỉnh dây thì một giọng nữ, mà chàng cho là nữ quan trong cung, yêu cầu.

“Ngươi hãy dạo khúc Truyện Heike cho bề trên thưởng thức.”

Thế nhưng Truyện Heike rất dài, vừa đàn vừa kể phải mất hàng đêm. Hoichi đánh bạo hỏi, “Thưa, khúc này một đêm không sao kể hết, xin hỏi bề trên muốn nghe đoạn nào?”

Nữ quan đáp, “Vậy thì đoạn chiến trận ở Dan no Ura, đoạn sầu thảm nhất ấy.”

Hoichi cất cao giọng, hát lên khúc ca về trận thủy chiến ác liệt. Tiếng đàn văng vẳng như tiếng khua mái chèo, tiếng thuyền lướt ào ào trên sóng, tiếng mũi tên vun vút xé gió, cả tiếng hò la giẫm đạp, tiếng gươm đao giáp mũ va loảng xoảng, hòa lẫn tiếng sát phạt khi nhấn chìm quân sĩ trong biển nước. Ở mỗi lần ngưng, xung quanh lại xuýt xoa tán thưởng.

“Một nghệ sĩ mới tuyệt diệu làm sao!”

“Ở chỗ chúng ta chưa nghe ai đàn hay hát giỏi đến vậy!”

“Khắp lãnh địa này có danh ca nào bén gót Hoichi!”

Những lời khen tới tấp lọt vào tai, chàng mù đàn hát càng thêm mê đắm. Rồi một sự im lặng ngỡ ngàng bao trùm, khi chàng đi đến phần kết về số phận bi thương của đàn bà và trẻ thơ nhà Heike, cả cái chết của Nii no Ama[14] khi bồng theo vị ấu chúa trẫm mình xuống nước. Người nghe nhất loạt kêu khóc thống thiết, ai nấy rên la thê thảm, khiến chàng mù phải hoảng sợ vì không ngờ lời ca điệu đàn của mình lay động tâm can quan khách đến mức ấy. Tiếng nức nở và than van cứ thế ngân vang. Mãi mới ngớt dần. Và một lần nữa, giữa bốn bề tĩnh lặng như tờ, Hoichi lại nghe thấy giọng nữ quan.

“Dù đã nghe kể ngươi là một nhạc công biwa điêu luyện với giọng ca truyền cảm khôn sánh, nhưng thưởng lãm màn thể hiện đêm nay, chúng ta vẫn phải tán thán, đúng là không ai bì kịp ngươi được. Chúa công rất đẹp lòng, có nói sẽ ban thưởng cho ngươi xứng đáng. Sáu hôm nữa là ngài lên đường về rồi. Từ giờ đến lúc ấy, ngài muốn nghe ngươi đàn hằng đêm. Bởi thế đêm mai, giờ này chốn này, ngươi hãy đến trình diễn hầu chúa công. Thị vệ đêm nay vẫn đồng hành với ngươi. Nhưng có một điều phải nhớ, tuyệt đối không kể với ai ngươi đi đâu. Chúa công ta đang vi hành, việc ngài lưu lại Akamagaseki phải được giữ kín. Giờ ngươi về đi.”

Hoichi cúi rạp người tạ ơn, một bàn tay phụ nữ liền dẫn chàng ra cửa. Thị vệ hồi tối đã chờ sẵn, dắt Hoichi đến tận hàng hiên sau chùa mới cáo từ.

Lúc Hoichi về tới nơi, bình minh đã sắp ló dạng, nhưng chẳng ai hay biết chàng vắng mặt, vì sư cụ về muộn, tưởng rằng chàng mù đã đi ngủ rồi.

Ngày hôm đó, Hoichi nghỉ ngơi chút ít và tuyệt nhiên không hé răng với bất cứ ai về chuyến đi kì lạ.

Đêm khuya, samurai lại đến dẫn đường cho Hoichi, và chàng mù lại tấu lên những khúc nhạc thần diệu như bữa trước. Nhưng lần này, việc Hoichi vắng bóng trong chùa bị phát giác, hôm sau sư cụ cho gọi chàng đến, từ tốn trách mắng.

“Hoichi ơi! Chúng ta rất lo cho ngươi. Ngươi đã mù lòa, đêm hôm khuya khoắt còn ra ngoài một mình, sao không báo với ai để ta sai người đi cùng? Ngươi đi đâu thế?”

Hoichi thoái thác, “Xin sư cụ xá tội. Tôi có chút việc riêng không thu xếp được giờ giấc nên đành phải đi đêm.”

Thấy Hoichi giấu giếm, sư cụ phiền lòng thì ít mà ngạc nhiên thì nhiều. Trông tình hình bất thường quá, chắc có uẩn khúc chi đây. Hay chàng mù đã bị ma quỷ dụ dỗ? Sư cụ không gặng hỏi nữa, chỉ lén dặn người ở trong chùa canh chừng và bám đuôi Hoichi nếu chàng còn lẻn ra ngoài.

Đêm tiếp theo, Hoichi rời chùa. Đám người ở liền thắp đèn lồng, tức tốc đi theo. Đêm ấy trời mưa, không gian tối mù, khi mấy người nhà chùa ra đến đường cái, Hoichi đã mất dạng. Rành rành là chàng đi rất nhanh, trong khi hai mắt chẳng nhìn thấy gì, đường cũng không bằng phẳng.

Đám người ở tìm đến từng gia đình Hoichi hay lui tới, nhưng không gặp được chàng. Cuối cùng, khi đi dọc bờ biển để trở về, họ giật mình vì tiếng đàn biwa thánh thót vẳng ra từ nghĩa địa chùa A Di Đà. Ngoài lửa ma trơi thường lập lòe đêm hôm, cả nghĩa địa chìm trong màu đen thăm thẳm. Không chần chừ, mấy người ở hối hả chạy đến xem. Nhờ ánh đèn lồng, họ nhận ra Hoichi đang ngồi trơ trọi dưới mưa, trước mộ tưởng niệm thiên hoàng Antoku. Vừa gảy đàn vừa hát vang nhạc khúc về trận Dan no Ura. Xung quanh chàng và trên các ngôi mộ, ma trơi chập chờn như nến. Chưa ai thấy ma trơi xuất hiện nhiều đến thế bao giờ.

“Ngài Hoichi! Ngài Hoichi!” Đám người ở kêu lên, “Ngài bị trúng tà rồi! Ngài Hoichi!”

Nhưng Hoichi chừng như chẳng nghe thấy. Tay đàn càng dồn dập, miệng hát càng hăng say.

Mấy người ở túm lấy chàng, thét vào tai, “Ngài Hoichi! Ngài Hoichi! Mau trở về với chúng tôi!”

Hoichi liền mắng, “Trước mặt bậc tôn quý mà dám hỗn láo xen vào, các ngươi sẽ phải chịu tội!”

Đám người nhà chùa thấy Hoichi nói năng hàm hồ quỷ dị thì không khỏi phì cười. Chắc mẩm chàng mù đã trúng tà, họ lôi Hoichi dậy, kéo chàng về. Theo lệnh sư cụ, Hoichi được thay quần áo mới và cho ăn cho uống. Rồi sư cụ một mực yêu cầu chàng mù kể lại sự tình.

Hoichi ngần ngừ mãi, nhưng cứ nghĩ mình đã làm sư cụ lo phiền, chàng lại áy náy, bèn quyết định giãi bày, thuật hết mọi chuyện từ lần đầu samurai tìm đến.

Sư cụ than, “Tội nghiệp Hoichi, ngươi đang nguy cấp lắm! Rủi thay ngươi chẳng nói với ta sớm hơn. Chính cái tài đàn đã khiến ngươi gặp nạn. Ngươi phải biết mình chẳng hề đến phủ đệ nào cả, mà mấy đêm liền đều ở nghĩa địa, giữa những nấm mồ của nhà Heike. Người trong chùa đã bắt gặp ngươi ngồi trước mộ thiên hoàng Antoku, giữa mưa đêm. Những gì ngươi tưởng mình thấy chỉ là ảo giác, là tiếng gọi của cái chết. Một khi đã vâng lệnh ma quỷ, coi như ngươi rơi vào tay chúng rồi. Sau vụ phá ngang đêm qua, ngươi mà còn cung cúc đi theo thì chúng sẽ xé xác ngươi đấy. Nhưng kể cả không có chuyện đó, sớm muộn gì chúng cũng tìm cách kết liễu ngươi thôi… Tối nay ta chẳng thể ở bên ngươi được, vì ta lại phải đi cầu siêu. Có điều trước khi đi, ta sẽ viết kinh lên khắp người ngươi để làm bùa hộ mạng.”

Lúc mặt trời sắp lặn, có chú tiểu giúp sức, sư cụ cởi sạch đồ trên người Hoichi rồi dùng bút lông viết chi chít Bát Nhã Tâm Kinh[15] lên ngực, lưng, đầu, mặt, cổ, chân, tay… và mọi chỗ khác của chàng. Xong xuôi, sư cụ dặn dò.

“Tối nay, khi ta đi rồi, ngươi phải ngồi ngoài hiên mà đợi. Ngươi sẽ lại nghe thấy tiếng gọi, nhưng bất kể xảy ra chuyện gì, ngươi cũng không được đáp lời, không được nhúc nhích. Ngươi phải im miệng và ngồi yên, như đang thiền định vậy. Nếu cựa quậy hoặc gây động tĩnh, ngươi sẽ tiêu đời. Đừng hoảng sợ, cũng đừng nghĩ đến việc nhờ cậy ai, vì chẳng ai cứu nổi ngươi đâu. Cứ làm đúng những điều ta dặn, ngươi sẽ tai qua nạn khỏi, từ nay không phải lo sợ gì nữa.”

Tối đến, sư cụ và chú tiểu lên đường, mình Hoichi ngồi ngoài hiên như lời dặn. Chàng đặt cây đàn biwa bên cạnh, nhập định, cố không ho, cũng không thở mạnh, cứ thế ngồi lặng suốt một lúc lâu.

Rồi, từ ngoài đường cái, tiếng bước chân tiến vào, đầu tiên qua cổng, sau đó qua vườn, lan đến hàng hiên, và dừng lại ngay trước mặt chàng mù.

“Hoichi!” Giọng trầm vang cất lên.

Chàng mù nín thở, ngồi bất động.

“Hoichi!” Giọng trở nên nghiêm nghị.

Đến lần thứ ba, tiếng gọi trở nên gay gắt.

“Hoichi!”

Hoichi vẫn ngồi yên như đá.

Giọng nói kia lẩm bẩm, “Sao không đáp lời! Không được! Phải tìm xem gã mù ở đâu.”

Thế là, tiếng chân giẫm mạnh lên hiên, từ từ tiến đến rồi khựng lại ngay bên cạnh Hoichi. Hồi lâu sau, khắp không gian chìm trong tịch mịch chết chóc, toàn thân Hoichi run lẩy bẩy theo nhịp tim thình thịch.

Cuối cùng, một giọng cộc cằn thì thào bên tai chàng.

“Đàn có đây mà người chẳng thấy, thấy mỗi hai tai! Thảo nào gã mù không đáp, vì có tai thôi, làm gì có mồm. Giờ ta sẽ mang tai về cho chúa công, chứng tỏ rằng ta đã hết sức vâng mệnh.”

Ngay tức khắc, Hoichi thấy hai tai bị tóm chặt bằng những ngón tay rắn như thép và bị xé toạc ra. Đau đớn khôn xiết, nhưng chàng không dám khóc. Tiếng bước chân nặng nề xa dần hàng hiên, giẫm xuống vườn, đi ra đường cái và lặn mất. Từ hai bên tai bị xé mất, một thứ chất lỏng âm ấm ròng ròng chảy xuống, nhưng chàng cũng chẳng dám đưa tay sờ.

Mặt trời sắp mọc thì sư cụ trở về. Sư cụ vội vã chạy ngay ra hàng hiên ở sân sau thì giẫm phải thứ gì sền sệt, trượt chân suýt ngã. Soi đèn lồng thấy toàn máu là máu, sư cụ kêu lên hoảng hốt! Hoichi vẫn ngồi đó trong tư thế thiền định, máu chảy ra từ vết thương.

“Khổ thân Hoichi!” Sư cụ thảng thốt, “Sao thế này? Ngươi bị thương ư?”

Nghe tiếng sư cụ, Hoichi mới tin mình đã an toàn. Chàng khóc nức nở, kể lại chuyện hồi đêm.

“Tội nghiệp, tội nghiệp!” Sư cụ than, “Lỗi tại ta, trăm sự tại ta… Ta viết kinh lên người ngươi mà bỏ sót đôi tai, cứ nghĩ chú tiểu sẽ lo liệu nốt nên chẳng buồn kiểm tra! Chao ôi, giờ than tiếc cũng chẳng ích gì. Chỉ còn cách chữa trị cho ngươi thôi. Vui lên Hoichi. Nguy hiểm đã qua. Ngươi sẽ không bao giờ bị những kẻ viếng thăm đó làm phiền nữa.”

Nhờ có thầy lang tài giỏi, chẳng bao lâu vết thương của Hoichi đã lành.

Câu chuyện về chuyến đi kì lạ của Hoichi được lan truyền rộng rãi, khiến danh tiếng chàng mù càng bay xa. Nhiều người tìm đến Akamagaseki để nghe chàng đàn và kể chuyện, còn biếu bạc tặng quà. Hoichi trở nên giàu có.

Nhưng cũng kể từ ấy, chàng được biết đến với hỗn danh “Hoichi cụt tai”.

Uyên ương

Ở tổng Tamura xứ Mutsu[16], có một người thợ săn tên là Sonjo chuyên đi săn bằng chim ưng.

Một ngày nọ Sonjo đi làm, nhưng không tìm được con thú nào. Trên đường về, sắp qua sông ở Akanuma, chàng bắt gặp một đôi uyên ương[17] đang bơi lội. Giết hại uyên ương là chuyện không nên, nhưng Sonjo đói quá, liền bắn đôi chim. Mũi tên của chàng trúng ngay con trống, con mái hoảng sợ trốn vào bụi lau ở bờ bên kia rồi lẩn mất. Sonjo xách con trống về nhà nấu nướng.

Đêm đó, Sonjo gặp một giấc mộng thê lương. Một thiếu phụ tuyệt đẹp bước vào phòng chàng, đứng ngay bên gối và bắt đầu nhỏ lệ. Tiếng khóc bi thương đến thấu tim. Nàng nói qua hàng nước mắt.

“Tại sao, tại sao ngươi giết chàng? Chàng làm gì sai à? Ở Akanuma, chúng ta đã hạnh phúc biết mấy. Thế mà ngươi lại giết chàng! Chàng gây hại cho ngươi bao giờ chưa? Ngươi có hiểu rõ hành vi của mình không? Chao ôi, có hay mình đã ra tay tàn nhẫn thế nào không? Ngươi giết luôn cả ta rồi, bởi ta làm sao sống được nếu thiếu vắng phu quân! Nay ta đến đây chỉ để cho ngươi biết điều này…”

Nàng khóc nức nở, thống thiết đến độ người nghe cũng đứt từng khúc ruột. Rồi nàng sụt sùi ngâm mấy lời thơ.

Chiều buông rồi chạng vạng

Dưới bóng lau Akanuma

Chàng về ngủ bên ta

Nay chia xa chỉ mình vò võ

Nỗi nhớ thương khôn tỏ thành lời.[18]

Xong nàng lại than, “Ôi, ngươi đâu biết, ngươi đâu biết mình đã làm gì! Nhưng ngày mai, khi đến Akanuma, ngươi sẽ thấy, sẽ thấy…” Dứt lời, thiếu phụ ngậm ngùi quay gót.

Sáng tỉnh dậy, Sonjo không khỏi bất an vì giấc mộng quá đỗi chân thực ấy. Nhớ lời thiếu phụ trong mơ, chàng vội vã đến Akanuma xem thực hư thế nào.

Tới bờ sông, Sonjo trông thấy uyên ương mái đang lẻ loi bơi.

Nhận ra Sonjo, con chim không trốn đi mà nhìn thẳng vào chàng, hồi lâu không rời mắt. Thế rồi, bằng cái mỏ của mình, nó tự xé toạc tấm thân, chết tả tơi ngay trước mắt người thợ săn.

Sonjo cạo tóc đi tu.

Truyện nàng Otei

Xưa kia, ở thành Niigata xứ Echizen[19], có một chàng trai tên Nagao Chosei.

Chàng là con của một thầy lang, nên cũng được dạy dỗ để kế nghiệp cha. Thuở còn ít tuổi, chàng đã được đính ước với một thiếu nữ tên Otei, con gái người bằng hữu của cha. Hai bên gia đình đều nhất trí rằng hôn lễ sẽ được tổ chức ngay khi Nagao học hành xong. Nhưng thể chất Otei không được tốt, năm mười lăm tuổi, nàng mắc phải căn bệnh lao quái ác. Ý thức được mạng sống ngắn ngủi của mình, Otei gọi Nagao đến để tiễn biệt.

Nagao quỳ xuống bên giường vị hôn thê, Otei nói.

“Nagao chàng ơi, vị hôn phu của thiếp, chúng ta hẹn ước từ ngày còn thơ, và định cuối năm nay nên duyên chồng vợ. Nhưng thiếp sắp phải ra đi, trời cao biết điều gì là tốt nhất cho chúng ta. Dù có sống thêm vài năm nữa, thiếp cũng chỉ đem lại rắc rối và buồn thương cho mọi người. Với cơ thể suy nhược này, thiếp đâu thể làm tròn bổn phận của người vợ. Và bởi thế, kể cả khi thiếp nguyện cầu được sống vì chàng, đây cũng là một ước mong quá đỗi ích kỉ. Thiếp đã chấp nhận để chết rồi, chỉ xin chàng đừng đau lòng… Hơn nữa, thiếp tin rằng chúng ta sẽ có ngày tái ngộ.”

“Nhất định chúng ta sẽ tái ngộ.” Nagao đáp lời. “Khi đến cõi Tịnh độ, sẽ chẳng còn đau khổ và chia ly.”

“Không, không!” Nàng dịu dàng nói, “Không phải ở cõi Tịnh độ, thiếp tin tưởng rằng chúng ta sẽ gặp lại nhau ở thế giới này, dù thân xác thiếp bị chôn vùi mai đây.”

Nagao nhìn nàng, kinh ngạc. Thấy nét mặt chàng như vậy, nàng Otei mỉm cười, rồi tiếp lời với chất giọng thanh tao, mơ màng.

“Vâng, chính là ở thế giới này, trong kiếp này. Miễn là chàng cũng cầu nguyện. Để điều đó xảy ra, thiếp phải được đầu thai thành một bé gái, rồi lớn lên thành một người đàn bà. Chàng hãy kiên nhẫn đợi. Mười lăm, mười sáu năm nữa, quả là một quãng thời gian dài… Nhưng chàng ơi, bây giờ chàng mới mười chín xuân xanh.”

Nóng lòng muốn xoa dịu nỗi đau của hôn thê, Nagao âu yếm đáp, “Chờ đợi nàng, là niềm vui và cũng là sứ mệnh. Chúng ta đã thề nguyền bên nhau suốt bảy kiếp.”

“Chàng không tin ư?” Nàng Otei hỏi, mắt nhìn chàng.

“Nàng yêu dấu ơi,” Nagao đáp. “Ta ngờ rằng mình khó mà nhận ra nàng trong một thân xác khác, một danh xưng khác, trừ phi nàng cho ta biết một dấu hiệu hay vật làm tin.”

“Thiếp không thể làm thế,” nàng nói. “Chỉ Thần Phật mới biết chúng ta sẽ gặp lại nhau ở đâu và như thế nào. Nhưng thiếp đoan chắc rằng, nếu chàng không muốn tiếp nhận, thiếp sẽ chẳng thể trở về… Hãy nhớ những lời này của thiếp.”

Nói đến đây, nàng Otei ngừng lại, đôi mắt nhắm nghiền. Nàng đã ra đi.

Vì thiết tha yêu thương vị hôn thê, Nagao buồn đau khôn xiết. Chàng đặt bài vị khắc tên tục[20] nàng Otei trên bàn thờ Phật, ngày ngày cúng bái. Chàng mải miết nghĩ về lời lẽ kì lạ của nàng trước lúc mắt xuôi tay. Mong hương hồn nàng an nghỉ, Nagao đã viết lời thề trang trọng rằng sẽ cưới nàng nếu nàng có thể trở về trong bất cứ hình hài phụ nữ nào. Chàng niêm phong mảnh giấy ghi lời hứa bằng con dấu của mình, đặt nó lên bàn thờ, cạnh bài vị của nàng Otei.

Tuy nhiên, Nagao là con một, khó lòng né tránh chuyện dựng vợ gả chồng. Vâng theo mong muốn của gia đình, chẳng mấy chốc chàng ép mình cưới một cô gái do cha lựa chọn. Sau khi thành thân, chàng vẫn tiếp tục hương khói cho nàng Otei và chưa bao giờ quên nàng. Nhưng dần dần, hình ảnh về nàng phai mờ trong kí ức, như một giấc mơ khó lòng hồi tưởng.

Ngày tháng cứ thế trôi đi.

Những năm sau đó, bao nhiêu bất hạnh ập đến. Cha mẹ lần lượt qua đời, rồi đến vợ và đứa con duy nhất. Nagao thành kẻ cô độc trong cõi người. Chàng bỏ nhà ra đi, mong sao quên hết mọi sầu muộn.

Một ngày nọ, chàng đặt chân đến Ikao, ngôi làng miền núi nổi tiếng với suối nước nóng và khung cảnh nên thơ. Chàng lưu lại tại một quán trọ trong vùng, và gặp một cô hầu phòng.

Ngay từ cái nhìn đầu tiên, Nagao đã thấy tim mình nảy lên như vừa biết rung động. Thiếu nữ giống nàng Otei đến lạ lùng, Nagao phải tự nhéo mình để xác nhận rằng chàng không nằm mơ. Khi thiếu nữ qua lại phòng Nagao để mang thức ăn, nhóm lửa hay thu dọn, phong thái và cử chỉ của nàng luôn khơi dậy trong chàng những kí ức tươi đẹp về người con gái chàng hứa hôn ngày trẻ.

Chàng giãi bày với cô hầu phòng, nàng an ủi bằng giọng trong trẻo và êm ái, nghe dịu ngọt đến nỗi khiến chàng sầu muộn y như ngày trước.

Bấy giờ, lòng đầy băn khoăn, chàng đã hỏi nàng.

“Nàng ơi, trông nàng rất giống một cố nhân của ta, khiến ta phải giật mình ngay hôm nàng mới bước vào phòng. Xin cho ta hỏi, quê nàng ở đâu, và nàng tên là gì?”

Ngay lập tức, thiếu nữ trả lời, bằng đúng chất giọng không thể quên của vị hôn thê năm xưa.

“Thiếp tên là Otei, và chàng là Nagao Chosei ở Echizen, vị hôn phu của thiếp. Mười bảy năm trước, thiếp qua đời ở Niigata. Chàng đã viết lời thề sẽ lấy thiếp, miễn là thiếp trở về dưới hình hài phụ nữ. Chàng niêm phong lời thề bằng con dấu của mình, và đặt nó ở bàn thờ Phật, ngay cạnh tấm bài vị khắc tên thiếp. Và thế là, thiếp đã trở về…”

Sau khi thốt ra những lời cuối cùng, thiếu nữ ngất xỉu.

Nagao cưới nàng, hai vợ chồng chung sống êm ấm. Có điều sau này, vợ chàng quên hết những lời đã nói khi trả lời chàng ở Ikao, cũng chẳng nhớ gì về kiếp trước của mình.

Những hồi ức tiền kiếp từng nhen lên một cách kì bí trong buổi tái ngộ đã thu mình vào cái vỏ kì bí lần nữa, và cứ như thế cho đến vĩnh hằng.

Cây anh đào của bà vú

Ba trăm năm trước, tại làng Asami, quận Onsen, xứ Iyo[21], có một người đàn ông nhân hậu tên là Tokubei. Ông là người giàu có nhất quận, và cũng là trưởng làng. Vận may đến với ông trong mọi chuyện, thế nhưng đã sang tuổi tứ tuần, ông vẫn chưa được hưởng niềm vui làm cha. Phiền muộn vì không có nổi mụn con, hai vợ chồng đã thỉnh cầu Bất Động Minh Vương[22] ở chùa Saiho, Asami.

Cuối cùng, lời khẩn cầu của họ ứng nghiệm, phu nhân Tokubei hạ sinh một bé gái. Đứa trẻ rất kháu khỉnh, được đặt tên là Tsuyu. Vì sữa mẹ không đủ, gia đình bèn thuê bà vú Sode cho con gái.

Tsuyu lớn lên thành một thiếu nữ xinh đẹp, nhưng đến năm mười lăm tuổi thì lâm bệnh, thầy lang phán rằng đứa trẻ này sẽ chết. Bà vú Sode vốn luôn yêu thương Tsuyu như con đẻ, nghe vậy liền đến chùa Saiho, khẩn khoản nài xin Bất Động Minh Vương cứu lấy đứa trẻ. Sau hai mươi mốt ngày bà liên tiếp đến chùa cầu nguyện, Tsuyu đột nhiên khỏi bệnh.

Nhà Tokubei ngập tràn hân hoan hạnh phúc, ông Tokubei liền mở tiệc mời bạn bè để chúc mừng sự kiện này. Nhưng trong đêm tiệc, bà vú Sode đột nhiên đổ bệnh và sáng hôm sau, thầy lang được mời đến thăm khám đã thông báo bà sẽ không qua khỏi. Trong nỗi buồn đau vô hạn, cả gia đình quây quần bên giường bệnh, nói lời từ biệt với bà vú. Nhưng bà lại an ủi họ.

“Giờ là lúc tôi cho mọi người hay chuyện này. Bất Động Minh Vương đã nghe thấy lời khẩn nài của tôi. Tôi van xin ngài để tôi ra đi thay Tsuyu, và ngài chấp thuận. Bởi thế mọi người đừng tiếc thương vì cái chết của tôi. Tuy nhiên, tôi có một thỉnh cầu. Tôi đã hứa với ngài Bất Động là sẽ trồng một cây anh đào trong khuôn viên chùa Saiho để cảm tạ và tưởng nhớ ngài. Giờ tôi sức cùng lực kiệt, xin mọi người giúp tôi hoàn thành lời hứa đó. Vĩnh biệt, và hãy nhớ rằng tôi rất mãn nguyện khi được chết vì Tsuyu.”

Sau khi chôn cất Sode, cha mẹ Tsuyu đem trồng một cây anh đào nhỏ xinh vào vườn chùa Saiho. Cây đâm chồi nảy lộc, vào ngày thứ mười sáu của tháng thứ hai năm sau, đúng ngày giỗ của Sode, nó nở bung với vẻ đẹp kì diệu.

Trong suốt 254 năm tiếp theo, cứ đến ngày mất của bà Sode, cây anh đào lại ra hoa, màu hồng và trắng, giống như đầu nhũ căng sữa của người phụ nữ. Từ đó, người ta gọi nó là cây anh đào của bà vú[23].

Đàm phán

Lệnh ban xuống, việc tử hình sẽ được tiến hành ở vườn dinh thự. Tử tù được dẫn đến đó, bắt quỳ xuống một khoảnh đất rộng rãi rải cát, có đường đi lát bằng các hòn đá kê bước[24], như ngày nay ta vẫn thấy trong vườn cảnh Nhật Bản.

Tử tù bị trói quặt tay ra sau. Người hầu mang xô đựng nước và các bao cói[25] đựng đầy sỏi lại, buộc bao xung quanh tử tù để hắn không cựa quậy được.

Vị samurai chủ nhân đến, quan sát pháp trường, cảm thấy hài lòng rồi nên không nhắc nhở gì nữa.

Đột nhiên, tử tù kêu lên.

“Bẩm quan lớn, tội lỗi mà tôi phải gánh, tôi không hề cố ý phạm vào. Chính sự ngu muội của tôi đã gây nên cái tội này. Vì nhân quả kiếp trước, tôi bẩm sinh dốt nát, làm gì cũng không khỏi mắc lỗi. Nhưng giết người ta vì tội ngu ngốc thì thật sai lầm, và sai lầm thì phải trả giá. Nếu hôm nay ngài giết tôi, tôi nhất định sẽ tìm về báo thù. Thù hận sẽ nảy sinh từ sự phẫn nộ ngài gây ra, và tội lỗi sẽ sản sinh tội lỗi.”

Nếu ai đó chết đi với cõi lòng sục sôi oán hận, hồn ma của họ sẽ trở về để trả thù kẻ ra tay. Samurai biết rõ điều này, nên ông đáp lại tử tù với giọng từ tốn, thậm chí ân cần.

“Ngươi chết đi rồi, chúng ta sẽ để hồn ma của ngươi thỏa sức dọa dẫm. Nhưng thật khó mà tin lời ngươi nói. Ngươi sẽ cho chúng ta thấy dấu hiệu của nỗi oán hận sau khi đầu lìa khỏi cổ chứ?

“Nhất định cho thấy,” tử tù đáp.

“Tốt lắm.” Samurai nói, đoạn rút thanh gươm dài ra. “Giờ ta sẽ chặt đầu ngươi. Ngay trước mặt ngươi là một bậc đá. Đợi đầu rụng xuống, hãy cố cắn lấy bậc đá này. Nếu linh hồn phẫn nộ đủ mạnh để giúp thân xác ngươi thực hiện việc đó, trong chúng ta ắt có kẻ sợ mất vía. Ngươi làm được chứ?”

“Nhất định làm được!” Tử tù uất hận gào lên, “Tôi sẽ cắn! Sẽ cắn!”

Ánh gươm sáng lòa, xoẹt! Cùng một tiếng bịch khô khốc, thân thể tử tù chao đi giữa các bao cói, hai vòi máu phun ra từ vết chém ở cổ. Cái đầu lăn trên cát, hướng thẳng đến bậc đá. Bất chợt nó nảy lên, găm hàm răng vào mép đá, cố sức đeo bám một lúc, rồi rơi xuống im lìm.

Đám người hầu nghẹn cả lời, hãi hùng ngó chủ nhân. Vị samurai dường như chẳng bận tâm. Ông đưa thanh gươm cho tên đầy tớ đứng gần nhất. Người này cầm gáo gỗ múc nước tráng gươm từ chuôi đến mũi, lại cẩn thận lau lưỡi gươm bằng một miếng vải mềm. Nghi thức tử hình kết thúc.

Nhiều tháng trôi qua, người hầu kẻ hạ sống trong nỗi thấp thỏm không yên. Họ tin rằng hồn ma sẽ về trả thù. Thần hồn nát thần tính, họ đâm ra nghe hoặc nhìn thấy những thứ vốn không tồn tại. Họ ghê sợ tiếng gió lùa qua khóm tre, sợ cả mấy bóng cây lay động trong vườn. Cuối cùng, sau khi tụ họp thảo luận, họ quyết định xin chủ nhân tổ chức lễ Segaki[26] để cầu an cho vong hồn báo oán.

Đáp lại lời thỉnh cầu của người hầu đứng đầu, vị samurai nói, “Không cần thiết. Ta hiểu rằng ước mong trả thù của kẻ đã khuất có thể gây nên hoang mang Nhưng lần này, chúng ta không phải sợ hãi gì hết.”

Người hầu khẩn thiết nhìn chủ nhân, nhưng ngần ngừ không hỏi duyên do.

“Chà, cũng đơn giản thôi.” Vị samurai giải thích, như đoán ra nỗi hồ nghi không thành lời của kẻ dưới. “Chỉ ý định cuối cùng của kẻ sắp chết mới linh thiêng. Khi thách thức hắn đưa ra một dấu hiệu, là ta đã đánh lạc hướng hắn khỏi khát vọng báo thù. Việc cắn răng vào bậc đá đã được thực hiện, và sẽ chẳng có gì xảy ra nữa. Hắn quên tiệt các ý định khác rồi. Vì thế, ngươi không cần phải lo nghĩ về chuyện này đâu.”

Thật vậy, hồn ma tử tù không hề quấy rối.

Chẳng có chuyện gì xảy ra.

Gương và chuông

Chuyện xảy ra tám thế kỉ về trước.

Các nhà sư ở một ngôi chùa thuộc vùng núi Mugen[27], xứ Totomi[28], muốn có chuông lớn treo trong chùa, bèn kêu gọi nữ Phật tử quyên góp gương đồng cũ để đúc chuông.

Thậm chí đến nay, ở một số chùa chiền Nhật Bản, ta vẫn có thể bắt gặp hàng đống gương đồng được gom góp cho mục đích tương tự. Lượng gương thu thập lớn nhất mà tôi từng thấy là ở sân một ngôi chùa thuộc phái Tịnh Độ, tại Hakata, Kyushu. Gương được dồn vào để đúc một pho tượng đồng A Di Đà cao khoảng mười mét.

Lại kể, bấy giờ ở Mugen có một thiếu phụ, vợ một nông dân, hưởng ứng lời kêu gọi nên mang gương đến chùa để quyên, nhưng chẳng mấy chốc nàng hối hận. Thiếu phụ hồi tưởng những lời mẹ kể về chiếc gương. Nó không chỉ là gương của mẹ, mà được truyền lại từ tận đời cụ kị. Mặt gương từng phản chiếu biết bao nụ cười hạnh phúc. Tất nhiên, nếu có thể đóng tiền thay cho hiện vật, nàng đã xin chuộc lại món đồ gia truyền từ chỗ các nhà sư.

Tiếc rằng thiếu phụ không có đủ tiền. Mỗi lần ghé qua chùa, nàng đều nhìn thấy chiếc gương của mình ở ngoài sân, trong vòng rào quây, giữa hàng trăm chiếc gương chất chồng.

Nàng nhận ra nó nhờ hình tùng-trúc-mai[29] chạm ở mặt lưng. Thuở bé, ngay từ lần đầu được mẹ cho xem chiếc gương, nàng đã không rời nổi mắt khỏi hình chạm ấy. Thiếu phụ mong mỏi một dịp may để trộm lại chiếc gương và giấu nó đi, trân quý nó mãi mãi.

Nhưng cơ hội kiên quyết không đến. Thiếu phụ lâm vào phiền muộn, có cảm giác mình đã ngu ngốc trao đi một phần cuộc sống. Nàng nhớ đến câu ngạn ngữ “Gương là linh hồn của phụ nữ” (thời xưa người ta hay khắc chữ “Hồn” ở lưng gương, như một cách hình ảnh hóa câu ngạn ngữ này), và chỉ sợ nó còn chính xác kinh khủng hơn nàng tưởng. Nhưng thiếu phụ chẳng dám chia sẻ nỗi đau với ai.

Khi đem số gương quyên góp đến xưởng, các thợ đúc phát hiện ra có một chiếc không thể nấu chảy. Bất kể nung bao lâu, chiếc gương vẫn nguyên vẹn. Hẳn là người phụ nữ mang gương đến chùa vẫn còn lưu luyến món đồ cũ. Người ấy đã không trao tặng bằng cả trái tim, và bởi thế, linh hồn ích kỉ của nàng vẫn bám lại trên gương, khiến nó cứng và lạnh ngay cả khi ở trong lò.

Chuyện về chiếc gương nung không chảy mau chóng lan truyền. Chẳng bao lâu, ai cũng biết lai lịch của chủ nhân nó. Tâm tự hẹp hòi bại lộ, thiếu phụ vô cùng hổ thẹn và tức giận. Không chịu nổi nỗi ô nhục, nàng trầm mình xuống dòng nước, chỉ để lại lá thư tuyệt mệnh với mấy lời sau.

Khi tôi chết đi, gương sẽ chảy, chuông sẽ đúc xong. Nguyền rằng: ai rung vỡ được chuông, linh hồn tôi sẽ mang phú quý giàu sang đến cho người đó.

Tương truyền, ai lìa đời trong cơn cuồng nộ hay tự sát vì căm phẫn, mong ước hoặc lời hứa sau cuối của họ thường chứa đựng một sức mạnh siêu nhiên lớn lao. Sau cái chết của chủ nhân, chiếc gương hóa lỏng trong lửa, và quả chuông đồng được đúc thành công.

Mọi người vẫn nhớ đến lá thư nọ, và quả quyết rằng linh hồn thiếu phụ sẽ ban tài lộc cho kẻ phá vỡ quả chuông.

Chuông vừa được treo trong sân nhà chùa, người ta đã lũ lượt kéo đến để thử vận may. Họ ra sức rung chuông, nhưng bất chấp mọi gõ quật đánh đập, quả chuông tốt vẫn vững như bàn thạch.

Đám đông cũng không nản lòng. Ngày qua ngày, giờ qua giờ, người ta tiếp tục rung chuông đầy thô bạo, bất chấp sự phản đối của các nhà sư. Cuối cùng đinh tai nhức óc không chịu nổi, các nhà sư bèn tống khứ quả chuông bằng cách lăn nó xuống đầm lầy.

Đầm lầy sâu nuốt trọn chiếc chuông, và thế là hết.

Chỉ huyền thoại còn ở lại.

Trong huyền thoại đó, chiếc chuông được gọi là Chuông Mugen.

Từ xa xưa, người Nhật đã ôm ấp niềm tin kì lạ vào quyền năng màu nhiệm của một dạng hoạt động tinh thần được bao hàm, dù không tả rõ, trong động từ “nazoraeru”. Không có từ tiếng Anh tương đương nào đủ để dịch từ này, vì “nazoraeru” còn được sử dụng khi đề cập đến nhiều loại phép yểm[30], cũng như đề cập đến nghi thức của nhiều hoạt động tín ngưỡng. Từ điển thường dịch “nazoraeru” thành “to imitate (mô phỏng)”, “to compare (đối chiếu)”, “to liken (coi như giống)”… Nhưng ở một tầng nghĩa sâu xa hơn, “nazoraeru” ngụ ý việc dùng sức mạnh tâm tưởng mà thay vật thể hoặc hành vi này vào vật thể hoặc hành vi kia để đạt được kết quả thần thánh kì diệu nào đó.

Chẳng hạn, ta không đủ tài lực để xây chùa, nhưng có thể dễ dàng đặt một hòn sỏi trước hình vẽ Đức Phật, với lòng thành kính hệt như tấm lòng thôi thúc ta xây chùa nếu đủ giàu có. Công đức đặt sỏi sẽ tương đương, hoặc gần bằng công đức xây chùa.

Ta không thể đọc xuể 6771 quyển kinh, nhưng ta có thể đẩy xoay một tủ sách quay chứa số kinh đó như xoay ròng rọc. Và nếu đẩy với ước mong nhiệt thành rằng mình đủ khả năng đọc hết 6771 quyển kinh, ta sẽ đạt được công đức tương đương với việc thực sự đọc hết số kinh.

Chừng đó minh họa có lẽ đã đủ để cắt nghĩa khía cạnh tín ngưỡng của từ “nazoraeru”.

Không thể giải thích ý nghĩa uyên áo của từ này chỉ bằng vài ba ví dụ ít ỏi, nhưng với mục đích hiện tại thì mấy ví dụ dưới đây chắc cũng tạm đủ.

Giờ ta bện hình nộm bằng rơm, với cùng một lý do khiến xơ Helen[31] nặn hình nhân sáp, rồi ta gắn nó lên một cái cây trong rừng vào giờ Sửu bằng những chiếc đinh dài không quá 12 phân. Nếu nguyên mẫu của hình nộm chết trong đau đớn khôn cùng, thì kết quả đó đã minh họa cho một ý nghĩa của từ “nazoraeru”.

Hay giả dụ rằng ban đêm, một tên trộm lẻn vào nhà ta và nẫng đi tài sản quý giá. Nếu tìm thấy dấu chân tên trộm để lại trong vườn, sau đó nhanh chóng đốt một nắm lá ngải cứu lớn trên mỗi dấu chân, thì gan bàn chân của tên trộm sẽ bốc cháy và cơn đau rát sẽ hành hạ cho đến khi hắn hết chịu nổi, phải quay lại nhà ta để cầu xin tha thứ. Đó là một loại phép yểm được diễn đạt trong từ “nazoraeru”.

Và ví dụ thứ ba, chính là huyền thoại về Chuông Mugen.

Sau khi chiếc chuông bị lăn xuống đầm lầy, chẳng ai còn cơ hội rung chuông để làm vỡ nó nữa. Nhưng nhiều kẻ vẫn tiếc nuối dịp may phát tài, bèn thử đập những vật họ hình dung là thay thế được chuông, hi vọng xoa dịu phần nào linh hồn người chủ của chiếc gương đã gây bao rắc rối kia. Trong số đó có một phụ nữ tên Umegae, người nổi tiếng trong truyền thuyết Nhật Bản vì mối quan hệ với Kajiwara Kagesue, samurai của gia tộc Heike.

Trong một lần hai người cùng đi ngao du, Kajiwara gặp khó khăn và rất cần tiền, Umegae nhớ tới sự tích Chuông Mugen, liền lấy một cái thau đồng, tưởng tượng nó là chiếc chuông và đập đến khi vỡ thau, đồng thời kêu la đòi ba trăm thỏi vàng. Thấy vậy, một khách trọ trong quán hai người đang nghỉ bèn dừng lại hỏi thăm. Khi biết Kajiwara rơi vào cảnh bần cùng, vị khách tặng ngay cho Umegae ba trăm lượng vàng.

Có người sáng tác một bài hát về chiếc thau đồng của Umegae. Bài hát vẫn được các kĩ nữ biểu diễn đến tận ngày nay.

Umegae đập thau

Vàng thỏi rơi xuống tay,

Khuyên chúng ta bắt chước

Để chuộc lại thân này.

Nhờ sự kiện ấy, tiếng tăm của Chuông Mugen vang xa. Nhiều người học theo Umegae, mong gặp được may mắn tương tự. Trong số đó có một nông dân tính tình phóng đãng sống gần Mugen, bên bờ sông Oi. Sau khi phung phí gia sản vì lối sống trụy lạc, gã lấy bùn ở vườn nhà và tự đắp một cái chuông đất sét mô phỏng Chuông Mugen. Gã đập chiếc chuông đất, hò la đòi vinh hoa phú quý.

Từ mặt đất hiện lên một phụ nữ trong tà áo trắng, mái tóc dài rủ, tay bưng một chiếc bình đậy kín.

Người phụ nữ nói, “Ta đến đây để đáp lại lời thỉnh cầu khẩn thiết của ngươi, vì nó đáng để đáp lại. Hãy nhận lấy chiếc bình này.” Dứt lời, bà đặt chiếc bình vào tay gã nông dân, rồi biến mất.

Gã nông dân vui sướng chạy ùa vào nhà, báo với vợ về tin tốt lành và hạ chiếc bình xuống trước mặt cô ta. Bình khá nặng, cả hai cùng mở nó ra. Bên trong bình, đầy ứ đến tận miệng, là…

Mà thôi! Tôi không thể nói với các bạn trong đó có gì đâu.

Quỷ ăn thịt người[32]

Lần nọ, khi một mình vân du qua xứ Mino[33], quốc sư Muso[34] lạc đường giữa vùng núi quạnh hiu, chẳng gặp được ai mà nhờ chỉ dẫn.

Muso lang thang mãi, đến khi bắt đầu tuyệt vọng vì không tìm được chỗ nghỉ đêm thì phát hiện ra một túp lều tranh khổ hạnh, gọi là “am”, dành cho các tu sĩ đơn độc lang bạt, nằm trên đỉnh đồi giữa những vệt nắng cuối ngày.

Túp lều trông xập xệ, nhưng Muso vẫn vội vã bước lại, tới nơi mới biết một thầy tu già đã cư ngụ ở đó. Muso xin tá túc qua đêm, nhưng thầy tu thẳng thừng từ chối, đoạn chỉ đường đến một ngôi làng ở thung lũng gần đấy, hẳn sẽ có đồ ăn chỗ nghỉ.

Muso xuống đến làng, thấy nơi đây lèo tèo chưa đến một tá nhà tranh. Ông được chào đón nồng hậu ở nhà trưởng làng. Khi Muso tới, có khoảng bốn năm mươi người đang tụ tập trong phòng lớn. Nhưng người ta vội vã đưa ông sang một phòng nhỏ, trải giường và dọn cơm ra mời. Mệt mỏi sau cả ngày dài, Muso ngả lưng xuống và mau chóng đi vào giấc ngủ.

Gần đến nửa đêm, Muso tỉnh giấc vì tiếng khóc não nùng từ phòng bên vọng sang. Rồi cửa phòng ông nằm trượt mở, một thanh niên xách đèn lồng bước vào, lễ độ chào Muso và nói.

“Thưa thầy, tôi có nghĩa vụ phải báo với thầy rằng, đau đớn thay, giờ tôi là người đứng đầu gia đình, dù mới hôm qua tôi còn là trưởng nam. Lúc thầy đến đây, thấy thầy mệt nhọc và cũng không muốn làm thầy khó xử, nên chúng tôi chưa cho thầy hay cha tôi qua đời đã được vài giờ.

“Những người tụ tập bên phòng lớn thầy thấy hồi tối là dân làng. Mọi người đến để nói lời giã biệt với cha tôi. Giờ họ sắp sang làng khác, cách đây chừng ba dặm, vì theo phong tục lâu nay, không ai được ở lại làng vào đêm có người qua đời. Cầu kinh và dâng đồ cúng xong xuôi, tất cả phải rời đi, để di hài ở lại.

“Trong ngôi nhà chứa xác chết thường xảy ra lắm hiện tượng kì dị. Tôi nghĩ thầy nên đi khỏi đây cùng dân làng. Chúng tôi có thể tìm cho thầy chỗ nghỉ yên ổn ở làng khác. Nhưng rất có thể, vì là người tu hành, thầy không sợ ma quỷ. Nếu không ngại ở một mình với người chết, thầy cứ tự nhiên sử dụng căn nhà nghèo nàn này. Tuy nhiên, tôi phải nói rằng trong trường hợp đó, ngoài thầy ra không còn ai nữa đâu.”

Muso đáp, “Tôi cảm kích sâu sắc trước lòng mến khách và thiện ý của anh. Tiếc là anh không chia sẻ với tôi về sự ra đi của cụ nhà ngay khi tôi đến. Tôi dù có mệt, cũng chưa đến mức không thực hiện nổi trách nhiệm của một nhà tu hành. Nếu biết chuyện, tôi đã có thể cầu siêu cho cụ trước khi bà con làng mình rời đi. Giờ thế này, tôi sẽ ở đây đến sáng và làm lễ siêu độ cho người quá cố. Tôi không biết hiểm họa mà anh cảnh báo là gì, nhưng tôi không sợ cả ma lẫn quỷ. Xin đừng lo lắng vì tôi.”

Nghe thiền sư quả quyết, thanh niên lộ vẻ mừng rỡ, và tỏ lòng biết ơn bằng những ngôn từ bóng bẩy. Nghe tin, các thành viên trong gia đình và dân làng ở phòng bên lũ lượt sang cảm tạ Muso. Cuối cùng chủ nhà nói.

“Thưa thầy, chúng tôi rất tiếc phải để thầy ở lại, giờ xin cáo từ. Theo lệ làng, không ai được nấn ná sau nửa đêm. Thầy chú ý giữ gìn nhé. Chúng tôi đi đến sáng sẽ trở về. Nếu thầy chứng kiến chuyện gì bất thường, bấy giờ hãy kể cho chúng tôi nghe với.”

Họ lục tục rời đi. Còn lại một mình, Muso vào phòng đặt thi hài. Trước linh cữu bày đầy đủ đồ cúng, một cây đèn thờ nhỏ đang cháy sáng. Muso đọc kinh và cử hành pháp sự, cuối cùng tọa thiền, cứ thế im lặng hàng giờ liền.

Ngôi làng vắng tanh không một tiếng động.

Nhưng đến thời điểm khuya khoắt nhất, một hình thù to lớn và mờ ảo vụt tiến vào phòng. Cùng lúc, Muso nhận ra mình không còn sức để cất tiếng hay cử động. Ông thấy hình thù nọ dùng tay nhấc xác chết lên, ăn ngấu nghiến, nhanh hơn mèo xơi tái chuột. Nó ngoạm lấy cái đầu, rồi đến các bộ phận khác, tóc, xương, thậm chí cả vải liệm. Sau cùng, ăn xong đồ cúng, hình thù quái dị bỏ đi, cũng bí ẩn như lúc ập đến.

Sáng hôm sau, dân làng trở về, đã thấy thiền sư đứng chờ trước cửa. Họ lần lượt chào ông rồi vào nhà nhìn quanh, chẳng ai lộ vẻ ngạc nhiên khi không thấy xác chết và đồ cúng đâu nữa.

Chủ nhà nói với Muso.

“Thưa thầy, hồi đêm hẳn thầy đã phải mục kích một cảnh tượng không lấy gì làm dễ chịu. Chúng tôi lo cho thầy lắm, nên thật phấn khởi vì thầy vẫn còn sống và lành lặn. Giá chúng tôi nán lại được với thầy thì tốt quá, nhưng lệ làng không cho phép, như tôi đã giãi bày tối qua. Hễ có người chết, chúng tôi buộc phải bỏ họ lại và ra khỏi nhà. Lệ này mà bị phá vỡ, tai họa sẽ đổ xuống đầu cả làng. Còn lệ này mà được tuân thủ, thì di hài và đồ cúng luôn biến mất trong đêm. Có lẽ thầy đã nhìn thấy nguyên nhân chăng?”

Muso kể về hình thù kinh dị và mờ ảo đột nhập vào linh đường để ăn xác và đồ cúng. Không một ai sửng sốt trước diễn biến ấy. Chủ nhà nhận xét.

“Thưa thầy, câu chuyện của thầy trùng khớp với những gì chúng tôi nghe truyền lại từ thời xa xưa.”

Muso hỏi.

“Thầy tu trên đồi không thường xuống cầu kinh cho người đã khuất sao?”

“Thầy tu nào ạ?” Chủ nhà hỏi.

“Thầy tu hôm qua chỉ đường cho tôi đến làng mình ấy.” Muso đáp. “Tôi xin một chỗ tá túc ở am của thầy, nhưng thầy từ chối và bảo tôi xuống đây.”

Mọi người kinh ngạc nhìn nhau. Sau một thoáng nín lặng, chủ nhà lên tiếng.

“Thưa thầy, không có am hay thầy tu nào trên đồi cả. Từ nhiều thế hệ nay, vùng chúng tôi không có người tu hành.”

Muso không đả động đến chủ đề ấy nữa, vì rõ ràng những con người hiếu khách này đều cho là ông trúng tà.

Sau khi từ biệt họ và hỏi mọi thông tin cần thiết cho chuyến đi, Muso quyết định quay lên đồi lần nữa, để xem có phải mình bị lừa không. Ông mau chóng tìm ra cái am, lần này thầy tu già ngỏ lời mời vào.

Muso vừa bước vào, thầy tu già đã quỳ xuống dập đầu, kêu lên, “Ôi, hổ thẹn hổ thẹn, tôi thật hổ thẹn biết bao!”

“Thầy không cần hổ thẹn vì từ chối tôi,” Muso an ủi. “Thầy đã chỉ đường cho tôi xuống ngôi làng dưới kia, ở đó tôi được đối đãi tử tế lắm, tôi phải cảm ơn thầy mới đúng.”

“Tôi không thể cho con người trú ẩn,” thầy tu tiếp lời. “Tôi không hổ thẹn vì từ chối thầy, mà vì đã để thầy nhìn thấy nguyên hình của mình, chính là kẻ ăn thịt xác chết và đồ cúng ngay trước mắt thầy đêm qua đấy ạ. Thầy biết không, tôi là một con quỷ ăn thịt người. Xin hãy rủ lòng thương nghe tôi thổ lộ lỗi lầm khiến tôi rơi vào tình cảnh này.

“Ngày xưa, tôi tu hành ở một vùng hoang vu. Bấy giờ, di hài của dân quanh vùng, thậm chí xa hơn, thường được đưa tới để tôi làm pháp sự. Nhưng tôi cầu siêu và thực hiện các nghi lễ cho người quá cố đơn thuần vì lợi lộc. Tôi chỉ trông đợi đồ ăn và áo quần từ cái nghề thiêng liêng này. Bởi bản tính tham lam bất kính đó, sau khi chết đi, tôi biến thành ngạ quỷ, và tồn tại bằng việc ăn xác người chết, theo cái cách mà thầy trông thấy tối qua. Thưa thầy, giờ tôi cầu khẩn thầy làm lễ Segaki cho tôi. Tôi van thầy, hãy siêu độ để tôi sớm thoát khỏi tình trạng khủng khiếp hiện tại.”

Dứt lời, thầy tu biến mất, cả túp lều cũng tiêu tan trong khoảnh khắc.

Quốc sư Muso thấy mình đang quỳ giữa đám cỏ mọc cao, cạnh một ngôi mộ cổ phủ rêu, bia mộ hình gorinishi[35], xem vẻ là mộ của một nhà tu hành nào đó.

Lửng[36]

Trên đường Akasaka, ở Tokyo, có một con dốc tên là Dốc xứ Kii[37]. Chẳng rõ tại sao nó lại mang tên như vậy.

Bên này dốc là một cái hào cổ, rộng và sâu, bờ xanh trải đến tận những khu vườn. Bên kia dốc là bức tường hoàng cung vừa cao vừa dày. Trước thời có đèn đường và xe kéo, cứ tắt nắng là nơi đây lại vắng vẻ, khách bộ hành thà đi hàng dặm đường vòng chứ không dám leo lên Dốc xứ Kii một mình sau hoàng hôn.

Bởi vì ở đây có một con lửng.

Người cuối cùng nhìn thấy lửng là một lái buôn lớn tuổi ở phường Kyobashi, đã qua đời được khoảng ba mươi năm rồi. Theo lời ông kể, một đêm khuya, đang hối hả đi lên Dốc xứ Kii, ông nhìn thấy một cô gái ngồi thu lu bên hào nước, khóc tức tưởi. Sợ cô trầm mình tự tử, ông dừng lại xem có giúp đỡ hay an ủi gì được không. Cô gái mảnh mai và duyên dáng, ăn mặc chỉn chu, tóc vấn như các thiếu nữ nhà lành.

“Cô ơi,” người lái buôn tiến lại gần. “Cô gái ơi, đừng khóc như thế. Nói tôi xem cô đang vướng mắc điều gì, nếu giúp được thì tôi rất sẵn lòng.” Người lái buôn chân thành muốn giúp đỡ cô gái, vì ông vốn rất hào hiệp.

Nhưng cô gái vẫn khóc, che mặt sau ống tay áo dài.

“Cô ơi,” lái buôn lại gọi, rất mực dịu dàng. “Nghe tôi này, một cô gái trẻ không nên ở đây ban đêm! Đừng khóc nữa, tôi van cô đấy. Nói tôi hay tôi phải làm sao để giúp cô.”

Cô gái từ từ đứng dậy, lưng vẫn quay lại người lái buôn, tiếp tục rên khóc sau tay áo. Người lái buôn đặt nhẹ tay lên vai cô, van lơn, “Cô ơi, nghe tôi này, chỉ một chút thôi!”

Cô gái quay lại, hạ tay áo xuống, vuốt mặt. Chẳng thấy mắt, mũi hay miệng đâu.

Người lái buôn bất thần thét lớn và ù té chạy.

Ông cắm đầu cắm cổ chạy lên dốc, xung quanh trống trải, tối thui. Ông chạy mãi, chạy mãi, chẳng dám ngoái đầu nhìn lại. Cuối cùng, ông bắt gặp một ánh đèn lồng, xa xôi mờ ảo như đom đóm. Ông chạy đến gần, thì ra chỉ là đèn lồng của một gánh mì soba[38] lưu động đang dừng bên đường. Nhưng sau trải nghiệm kinh hoàng vừa rồi, bất kì ánh đèn và sự hiện diện nào của người sống cũng trở nên quý giá.

Người lái buôn khuỵu xuống dưới chân bác bán mì, la hét, “A aa aaa…”

“Này! Này!” Bác bán mì kêu, “Có chuyện gì thế? Ai làm ông bị thương à?”

“Không, không ai làm gì tôi,” người lái buôn thở hổn hển. “Chỉ, chỉ…”

“Chỉ dọa ông chết khiếp à?” Bác bán mì hỏi, hết sức bàng quan. “Gặp cướp hả?”

“Không, không phải cướp.” Người lái buôn hoảng sợ thở hổn hển. “Tôi thấy… Tôi thấy một cô gái bên bờ hào, cô ta cho tôi xem… Ôi, tôi chẳng thể tả với bác cô ta trưng ra cái gì!”

“Thế, cái gì đấy có giống cái này không?” Người bán mì rong vuốt mặt, khuôn mặt tức thì biến thành một quả trứng trơn nhẵn.

Cùng lúc, đèn lồng vụt tắt.

Yêu quái cổ dài[39]

Gần năm trăm năm trước, có một samurai tên là Isogai Heidazaemon Taketsura phục vụ lãnh chúa Kikuji ở Kyushu.

Isogai thừa hưởng từ tổ tiên thiện chiến khả năng quân sự bẩm sinh và sức mạnh phi thường. Từ nhỏ, Isogai đã vượt qua các sư phụ về kiếm thuật, cung thuật và thương thuật, bộc lộ đầy đủ bản lĩnh của một chiến binh tài giỏi và gan dạ.

Sau đó, trong loạn Eikyo[40], Isogai lập vô vàn công trạng và được ban nhiều chức tước. Nhưng từ khi nhà Kikuji sụp đổ, Isogai thành lính vô chủ. Chàng có thể dễ dàng theo một lãnh chúa khác, nhưng chàng không bao giờ tìm kiếm công danh vì lợi ích của riêng mình, từ trong thâm tâm, chàng vẫn luôn trung thành với người chủ cũ.

Cuối cùng Isogai quyết định rời bỏ thế tục, xuống tóc đi tu, và trở thành một lữ tăng[41], pháp danh là Kwairyo[42].

Nhưng có một điều không đổi thay, đó là dưới tấm áo choàng tu sĩ vẫn nồng ấm một trái tim võ sĩ. Năm xưa chàng samurai ấy từng cười ngạo nghễ trước hiểm nguy, thì nay nhà sư cũng khinh thường hiểm họa. Bất kể mùa nào, thời tiết ra sao, Kwairyo cũng đến những chốn không lữ tăng nào dám đặt chân qua để thuyết giảng những điều đúng đắn. Bấy giờ, bạo lực và bất ổn tràn lan, trên đường cái, chẳng có ai đảm bảo an toàn cho các khách du hành đơn độc, kể cả khi họ là nhà sư.

Trên hành trình, Kwairyo có dịp đến thăm xứ Kai[43]. Một hôm băng qua vùng núi, vừa đến một nơi xa làng xa xóm, vắng tanh vắng ngắt thì bóng chiều ngả về Tây, chẳng mấy chốc màn đêm buông xuống, Kwaiiyo đành quyết định ngủ tạm dưới trời sao.

Tìm được một bãi cỏ thích hợp bên đường, nhà sư nằm xuống, chuẩn bị nghỉ ngơi. Kwairyo luôn vui vẻ chấp nhận cực nhọc, kể cả một tảng đá cũng có thể trở thành giường ấm, vì chẳng tìm được thứ gì tốt hơn, rễ thông cũng biến thành gối êm. Vốn mình đồng da sắt, Kwairyo chẳng bao giờ gặp rắc rối với mưa, sương, giá hay tuyết.

Nhà sư vừa ngả lưng thì một bác tiều phu đi ngang qua, vác rìu và một bó củi lớn. Bác ta dừng lại nhìn Kwairyo nằm đó, sau một hồi lặng lẽ quan sát, bác nói với giọng ngạc nhiên.

“Chao ôi, ông là ai mà dám nằm một mình ở đây thế? Xung quanh có nhiều ma quỷ lai vãng lắm, ông không sợ lũ lông lá sao?”

“Thưa thí chủ,” Kwairyo vui tươi đáp. “Tôi chỉ là một tu sĩ lang bạt, một kẻ mà thiên hạ vẫn gọi là ‘vân thủy lữ khách[44]’. Tôi chẳng sợ lũ lông lá nào, nếu thí chủ muốn nói đến lửng tinh, chồn tinh hay con gì tương tự. Ở chốn vắng lặng thế này, tôi lại thấy hứng thú, vì nơi đây rất thích hợp để thiền định. Tôi cũng quen ngủ ngoài trời và đã học được rằng không bao giờ phải lo sợ trong đời.”

“Thế thì, thầy hẳn là một người dũng cảm khi nằm ở đây,” tiều phu đáp. “Chốn này tiếng dữ đồn xa đấy. Nhưng ngạn ngữ có câu, ‘quân tử không đứng gần tường xiêu[45]’. Tôi đảm bảo với thầy, ngủ ở đây cực kì nguy hiểm. Cho nên, dù nhà tôi chỉ là túp lều bần cùng rách nát, cũng xin thầy theo tôi về đó qua đêm. Tôi chẳng có món gì mời thầy, nhưng ít nhất mái tranh che sương chắn gió cũng có thể giúp thầy yên tâm ngon giấc.”

Tiều phu nói rất chân thành khiêm nhường. Kwairyo cảm mến chất giọng tử tế của bác ta, bèn nhận lời. Tiều phu dẫn Kwairyo tới một lối đi hẹp, từ đường cái chuyển lên đường rừng. Hành trình gập ghềnh và gian truân, khi vòng vèo qua các vách đá dựng đứng, khi trơn trượt trên những rễ cây nhầy nhụa, hay khi quanh co theo mấy bãi đá lởm chởm.

Cuối cùng, Kwaiiyo bước ra một vùng quang đãng ở đỉnh đồi, vầng trăng rạng rỡ trên đầu. Trước mặt là một ngôi nhà tranh nhỏ bé tỏa ánh sáng vui tươi ấm áp.

Tiều phu đưa Kwairyo ra cái kho đằng sân sau. Ở đây, nước được lấy từ dòng suối lân cận, dẫn về qua ống tre, hai người cùng rửa chân. Ngoài kho là một vườn rau, có khóm tre và rặng liễu sam. Xa xa là hình bóng thác nước đổ ào ào từ một nơi cao diệu, đung đưa dưới ánh trăng như tà váy trắng.

Kwairyo bước vào nhà tranh cùng tiều phu, thấy có bốn người cả nam lẫn nữ đang ngồi sưởi tay trên ngọn lửa nhỏ bập bùng ở bếp giữa nhà. Họ cúi đầu chào hết sức cung kính. Kwairyo băn khoăn, tại sao những người nghèo khó và sống ở nơi cô quạnh lại biết cách chào hỏi phải phép như thế.

“Họ là người tốt,” nhà sư nghĩ bụng, “và hẳn là đã được ai đó quen với quy tắc lễ nghĩa dạy bảo.”

Kwairyo quay về phía tiều phu, hay gia chủ như bốn người kia gọi, và nói.

“Qua lời ăn tiếng nói ân cần của thí chủ và cung cách chào hỏi lịch thiệp của mọi người trong nhà, tôi đoán thí chủ vốn không làm nghề đốn củi, có lẽ trước đây các vị từng ở tầng lớp cao chăng?”

Tiều phu mỉm cười đáp.

“Thưa thầy, thầy không lầm đâu. Dù tình cảnh hiện nay của tôi chỉ như thầy thấy, nhưng khi trước tôi cũng từng hưởng đủ phú quý vinh hoa. Chuyện đời tôi là chuyện đời một kẻ tự hủy hoại. Tôi từng phục vụ một lãnh chúa, vai vế chẳng hề nhỏ. Nhưng tôi lại đam mê tửu sắc, vì ham muốn mà trót dại làm những việc sai trái. Thói ích kỉ của tôi đã khiến cả nhà lụn bại, khiến bao người bỏ mạng. Bị trời phạt, tôi rút về sống lẩn lút ở mảnh đất này đã lâu. Giờ tôi thường nguyện cầu mình có thể chuộc lại lỗi lầm ngày trước và xây lại ngôi nhà tổ tiên. Nhưng e rằng tôi chẳng bao giờ tìm ra lối đi nào cho mong ước ấy. Tuy nhiên, tôi gắng gượng thoát khỏi quả báo bằng sự ăn năn hối cải chân thành, và hết sức giúp đỡ những người bất hạnh.”

Kwairyo cũng mừng lòng khi nghe quyết tâm tốt đẹp của chủ nhà, bèn nói.

“Thưa thí chủ, tôi đã từng chứng kiến nhiều người như vậy, thời trẻ nông nổi dại dột, nhưng tuổi tác vào lại trở nên nghiêm túc, sống đúng đắn. Kinh thư có nói, người mắc sai lầm nặng nề nhất có thể làm được điều thiện cao cả nhất nhờ vào sức mạnh của lòng quyết tâm. Tôi tin vào trái tim nhân hậu của thí chủ, và mong sao điều may mắn hơn sẽ đến với ngài. Đêm nay tôi sẽ tụng kinh cho ngài, nguyện cầu cho ngài sức mạnh để thoát khỏi vòng nhân quả của tội lỗi trong quá khứ.”

Sau đó, Kwairyo chúc gia chủ ngủ ngon và được dẫn vào một gian phòng nhỏ bên cạnh, giường chiếu đã sẵn sàng. Rồi tất cả đi nghỉ, chỉ còn nhà sư ngồi tụng kinh bên ánh sáng của chiếc đèn lồng. Đêm về khuya, nhà sư vẫn tụng kinh và cầu nguyện, rồi mở cánh cửa sổ nhỏ ngắm nhìn cảnh vật trước khi ngả mình xuống. Đêm tuyệt đẹp: trời quang, gió lặng, trăng sáng ngời đổ bóng đen đặc nơi tán lá và lấp lánh trên lớp sương đêm trong vườn. Tiếng dế mèn và dế chuông rả rích hợp thành bản hòa tấu náo nhiệt, còn tiếng thác rơi lại trầm lắng trong màn đêm. Nghiêng tai nghe nước chảy, Kwairyo đâm khát, nhớ đến ống tre dẫn nước ở sân sau, bụng bảo dạ mình có thể lặng lẽ ra đó uống nước mà không đánh thức người trong nhà.

Kwairyo nhẹ nhàng đẩy cửa trượt ngăn cách phòng mình và phòng chính. Dưới ánh đèn lồng, đập vào mắt nhà sư là năm cái xác không đầu đang nằm thõng thượt!

Trong một khắc, Kwairyo bối rối đứng yên, ngỡ rằng đã có kẻ lẻn vào sát hại gia đình họ. Nhưng ngay sau đó, nhận thấy xung quanh không có máu, mấy cái cổ trơ khấc trông không giống như vừa bị chém, Kwairyo tự nhủ, “Đây là ảo giác do ma quỷ gây nên, hoặc là mình đã bị dẫn dụ vào nơi ở của yêu quái cổ dài. Sách Sưu thần ký[46] có chép, nếu thấy yêu quái cổ dài mà thiếu đầu, hãy chuyển thân thể nó đến nơi khác, cái đầu sẽ không bao giờ chắp được vào cổ như cũ. Sách còn chú thích, khi cái đầu quay lại mà không thấy thân đâu, nó sẽ tự đập mình xuống đất ba lần, lăn lông lốc như trái bóng, thở hổn hển sợ hãi và chết ngay lập tức. Nếu đây đúng là yêu quái cổ dài thì ý đồ của chúng nhằm vào mình chẳng tử tế gì. Mình sẽ thử kiểm chứng bằng cách làm theo hướng dẫn trong sách.”

Kwairyo túm chân gia chủ, kéo thân thể đến cửa sổ và hất nó ra ngoài. Xong xuôi, Kwairyo đi về phía cửa sau. Cửa khóa. Đoán rằng những cái đầu đã ra ngoài qua lỗ thông khói để hở trên mái, Kwaiiyo khẽ khàng tháo chốt, ra đến vườn, cẩn trọng cất bước về phía rừng cây đằng xa. Nghe tiếng lào xào trong rừng, nhà sư tiến thẳng đến đó, núp từ bóng đổ này sang bóng đổ khác, cho đến khi tìm được chỗ nấp lý tưởng. Từ sau một thân cây, Kwairyo nhìn thấy cả năm cái đầu đang lơ lửng và tán gẫu với nhau. Chúng ăn sâu bọ nhặt được dưới đất và trên cây. Đột nhiên, đầu gia chủ ngừng ăn và lên tiếng.

“Chà, lữ tăng đến chơi nhà có thân hình mỡ màng làm sao! Ăn vào tha hồ no kềnh bụng. Ta thật ngu ngốc khi nói mấy lời hồi tối, làm hắn đòi cầu kinh cho linh hồn ta! Không dễ gì mà đến gần lúc hắn đang tụng niệm, và chẳng thể chạm vào hắn chừng nào bài kinh chưa dứt. Nhưng trời gần sáng rồi, có lẽ tên thầy tu đã đi ngủ. Một trong số các ngươi vào nhà xem ông bạn của chúng ta đang làm gì đi.”

Ngay lập tức, cái đầu của một phụ nữ trẻ bay lên và trôi lềnh bềnh vào nhà, êm ru như cánh dơi. Vài phút sau nó quay ra, hét đến khản cả giọng, nghe như còi báo động.

“Lữ tăng không ở trong nhà, ông ta đi mất rồi! Nhưng tệ nhất là, ông ta còn mang thân thể gia chủ đi đâu không biết!”

Nghe tin báo, cái đầu nổi bật dưới trăng của gia chủ lộ vẻ kinh sợ: hai mắt trợn tròn quái dị, tóc tai dựng đứng, hàm răng nghiến chặt. Rồi một tiếng thét bật ra từ giữa hai môi. Cái đầu la khóc vì phẫn nộ, nó rú lên.

“Mất thân thì ta không trở về được! Ta sẽ chết! Tất cả là tại tên thầy tu đó! Trước lúc chết ta phải tìm ra hắn, phải xé xác hắn, ngấu nghiến hắn! Hắn ở kia, sau cái cây, nhìn hắn xem, tên hèn béo ú!”

Ngay lập tức, cái đầu của gia chủ và bốn cái đầu cùng lao về phía Kwairyo. Nhưng nhà sư mạnh mẽ đã tự vệ bằng cách nhổ một cây non, dùng nó để vụt những cái đầu đang tới tấp phi đến, đánh bật chúng ra xa bằng nhát quất mạnh phi thường. Bốn trong năm cái đầu lỉnh mất tiêu. Nhưng cái đầu của gia chủ có đánh bao nhiêu lần vẫn cố sống cố chết bám vào nhà sư, cuối cùng ngoạm lấy ống tay trái của áo choàng. Kwairyo nhanh tay túm lấy tóc trên đỉnh đầu gia chủ và quật lia lịa. Cái đầu vẫn không chịu nhả, nhưng nó bật ra một tiếng rên dài, sau đó thì ngừng phản kháng. Nó đã chết, hàm răng vẫn bấu chặt vào ống tay áo. Kwairyo vận sức thế nào cũng không gỡ được.

Với cái đầu lủng lẳng nơi ống tay áo, Kwairyo quay vào nhà, trông thấy bốn con yêu quái cổ dài còn lại đang ngồi chồm hỗm, những cái đầu bầm tím và chảy máu đã trở về với thân thể. Thấy Kwairyo ở cửa sau, chúng nhất loạt la lên “Thầy tu! Thầy tu!”, rồi xông ra cửa trước, chạy vào rừng.

Chân trời phía Đông bừng sáng, bình minh lên, Kwairyo biết rằng lũ ma quỷ chỉ mạnh khi trời tối. Nhà sư nhìn xuống tay áo, bộ mặt kinh tởm của gia chủ vấy đầy máu, bọt và đất. Kwairyo nghĩ bụng, “Cái đầu yêu quái, đúng là một món quà lưu niệm!” và bật cười. Sau đó, nhà sư thu dọn số hành trang ít ỏi, vui vẻ xuống núi để tiếp tục hành trình.

Kwairyo đi mải miết, rồi đặt chân tới Suwa xứ Shinano[47]. Nhà sư đường hoàng sải bước trên đường phố Suwa, với cái đầu lủng lẳng nơi cùi chỏ. Đàn bà con gái trông thấy thì ngất xỉu, trẻ con hú hét chạy mất, dần dà có hẳn một đám đông hùng hậu la lối và cuối cùng quan binh phải bắt Kwairyo bỏ ngục. Họ nghĩ rằng cái đầu trên tay Kwairyo là đầu của một người xấu số bị nhà sư giết hại, khi hấp hối đã cắn chặt vào tay áo kẻ sát nhân. Lúc tra hỏi, Kwaiiyo chỉ mỉm cười không đáp.

Sau một đêm trong ngục, nhà sư bị điệu ra công đường địa phương. Phán quan yêu cầu Kwairyo giải trình vì sao một nhà tu hành lại có cái đầu người trên tay áo, và làm sao mà vô liêm sỉ đến nỗi trưng tội ác ra trước bàn dân thiên hạ. Nghe hỏi, Kwairyo cười một tràng dài, đoạn đáp.

“Bẩm các quan, tôi không buộc cái đầu vào tay áo, là nó tự bám lấy bất chấp ý nguyện của tôi. Tôi cũng không phạm tội gì cả. Vì đây là đầu yêu quái chứ đâu phải đầu người. Và nếu tôi có gây ra cái chết của nó thì cũng không phải tại tôi khát máu, mà chỉ muốn phòng ngừa cho an nguy của chính mình thôi.” Rồi nhà sư thuật lại cả chuyến hành trình, và phá ra cười sảng khoái khi nhắc đến cuộc chạm trán với năm cái đầu.

Nhưng các quan không hề cười. Trong mắt họ, nhà sư này là một tội phạm cứng đầu, và câu chuyện hoang đường kia là lời sỉ nhục đối với trí tuệ họ. Bởi vậy, không cần thẩm vấn thêm, họ ra lệnh hành hình ngay tức khắc. Tất cả đều đồng tình trừ một vị quan già, rất già. Ông không hé một câu suốt buổi xét xử, nhưng sau khi lắng nghe quyết định của đồng sự, ông đứng dậy.

“Còn chưa xem cái đầu cơ mà! Nên kiểm tra nó thật kĩ lưỡng. Nếu nhà sư nói thật, chính cái đầu sẽ làm chứng. Mang nó lại đây!”

Thế là, cái đầu với hàm răng cắn chặt tấm áo choàng được đặt trước mặt các quan. Vị quan già xoay xoay cái đầu, thận trọng quan sát, phát hiện ra những kí tự màu đỏ rất lạ ở gáy. Ông chỉ cho các đồng sự xem, rìa cổ không có vết chém của bất cứ loại vũ khí nào. Ngược lại, đường đứt nhẵn mịn như dấu vết lá rụng khỏi cành.

Cuối cùng, vị quan già lên tiếng.

“Ta khá chắc rằng nhà sư đã kể thật. Đây là đầu của yêu quái cổ dài. Sách Nam phương dị vật chí[48] chép rằng, ở gáy yêu quái cổ dài có những kí tự màu đỏ. Nó đây, các vị nhìn tận mắt đi, kí tự này không phải do vẽ vào. Hơn nữa, nghe nói yêu quái cổ dài đã cư ngụ trên vùng núi xứ Kai từ xưa. Thưa thầy…” Vị quan gọi, quay sang Kwairyo. “Thầy quả là một lữ tăng ngoan cường. Thầy đã chứng tỏ lòng dũng cảm rất ít thấy ở giới tu hành. Thầy có vẻ là một võ sĩ hơn là một tu sĩ. Phải chăng trước đây thầy từng thuộc tầng lớp samurai?”

“Thưa ngài, ngài đoán không sai.” Kwairyo đáp. “Trước khi xuống tóc đi tu, tôi từng theo binh nghiệp khá lâu, và chẳng biết sợ người hay sợ quỷ. Hồi ấy tên tôi là Isogai Heidazaemon Taketsura, ở Kyushu. Có ai trong các vị may ra nhớ chăng?”

Cái tên vừa vang lên, tiếng xì xào ngưỡng mộ lập tức lan khắp công đường, thì ra khá nhiều người ngồi đây còn nhớ danh tiếng Isogai. Kwairyo bỗng chốc cảm thấy mình không còn ở vị trí kẻ bị phán xét nữa, mà được đứng giữa vòng tay bằng hữu, những người đang tha thiết bộc lộ niềm mến phục với mình. Cùng tất cả lòng tôn kính, mọi người đưa Kwairyo đến yết kiến lãnh chúa vùng này. Nhà sư được lãnh chúa chào đón, thết tiệc và chải chuốt bề ngoài cho thật chỉnh tề tinh tươm trước khi quay lại hành trình.

Khi rời khỏi Suwa, Kwairyo cảm thấy như thế là sung sướng tột độ đối với một nhà tu hành trên cõi phù sinh này rồi. Còn cái đầu, Kwairyo vẫn mang theo cùng ý tưởng khôi hài là làm quà lưu niệm.

Số phận cái đầu sẽ đi về đâu?

Một vài ngày sau, đến một chốn đồng không mông quạnh, Kwairyo bị cướp chặn đường. Hắn đòi nhà sư lột đồ. Kwairyo lập tức cởi áo choàng đưa ra, bấy giờ tên cướp mới để ý đến thứ đang lủng lẳng nơi ống tay áo. Dù gan dạ, tên cướp đường vẫn hết hồn, đánh rơi áo và nhảy lùi lại. Hắn kêu lên.

“Ông, ông là hạng sư cọ gì thế? Ông còn tồi tệ xấu xa hơn cả tôi. Đúng là tôi từng giết người, nhưng chưa bao giờ đi ra đường với cái thủ cấp buộc trên tay áo. Ôi, thưa thầy, tôi cá là chúng ta cùng một giuộc, và tôi phải thú thật là tôi ngưỡng mộ thầy! Cái đầu ấy cần cho tôi đấy, tôi sẽ khiến ai nấy khiếp sợ. Thầy sẽ bán chứ? Lấy áo choàng của tôi bù vào áo thầy này. Tôi sẽ trả năm lượng để mua cái đầu.”

Kwairyo đáp, “Nếu khăng khăng muốn vậy, anh có thể lấy cái đầu và cái áo. Nhưng tôi phải nói rõ, đây không phải đầu người mà là đầu yêu quái. Anh mua nó rồi ngộ nhỡ gặp rắc rối gì, thì đừng trách tôi không cảnh báo.”

“Chà, một nhà tu hành tử tế đấy!” Tên cướp nhận xét, “Ông đã giết người, lại còn đem chuyện đó ra pha trò! Nhưng tôi rất nghiêm túc. Áo đây, tiền đây. Và nhượng cái đầu cho tôi. Đùa cợt làm gì?”

“Thì lấy đi.” Kwairyo nói, “Tôi không đùa đâu. Trò đùa duy nhất ở đây là anh quá ngu ngốc khi trả giá cao cho một cái đầu yêu quái.” Nhà sư cười vang, tiếp tục lên đường.

Tên cướp trở thành chủ nhân của tấm áo tu hành và cái đầu. Dọc đường, thi thoảng hắn lại đóng giả một nhà sư yêu quái. Nhưng khi đến Suwa, biết được câu chuyện thực sự về cái đầu, hắn liền lo sợ linh hồn yêu quái cổ dài có thể gây rắc rối cho mình. Thế là hắn quyết định mang cái đầu trở lại nơi phát tích của nó để mai táng cùng thân xác.

Hắn tìm đến ngôi nhà tranh lẻ loi trên vùng núi xứ Kai, nhưng chẳng có ai ở đó, cũng chẳng thấy phần thân yêu quái đâu. Cuối cùng, tên cướp chôn cái đầu trong rừng cây sau nhà tranh, dựng một tấm bia bên trên, còn làm cả lễ Segaki cho linh hồn yêu quái.

Tấm bia mộ đó, với cái tên Bia Yêu quái cổ dài, vẫn còn đến ngày nay (ít nhất là theo lời của người Nhật kể lại truyện này).

Sống để dạ, chết mang theo

Xưa kia, ở xứ Tamba[49], có một lái buôn giàu có tên là Inamuraya Gensuke. Ông có một mụn con gái tên Osono. Vì Osono rất mực thông minh xinh đẹp, Inamuraya thấy chỉ để con bé học hành với đám hương sư ở chốn thôn quê thì thật đáng tiếc. Ông bèn gửi con lên Kyoto, cùng mấy người giám hộ đáng tin cậy, nhằm rèn giũa thêm cung cách thanh lịch đúng như các tiểu thư chốn kinh kì.

Học hành xong xuôi trở về, Osono được gả vào nhà một người bạn của cha, lái buôn Nagaraya. Hai vợ chồng mặn nồng êm ấm gần bốn năm, còn sinh hạ được một bé trai, nhưng vào năm thứ tư của cuộc hôn nhân, Osono lâm bệnh qua đời.

Trong đêm sau đám tang Osono, đứa con trai kêu rằng mẹ nó đã quay về, đang ngồi ở phòng trên gác. Mẹ mỉm cười, nhưng không nói câu gì, nó sợ quá nên chạy mất.

Người nhà lên gác, vào phòng Osono khi trước. Họ giật thót khi thấy, bên ngọn đèn nhỏ trước bàn thờ là hình bóng người phụ nữ quá cố. Osono đang đứng cạnh cái tủ vẫn đựng trang sức và quần áo của nàng. Phần đầu và vai có thể thấy rõ ràng, nhưng từ thắt lưng trở xuống thì mờ nhạt dần, như một hình phản chiếu không trọn vẹn, trong suốt tựa bóng soi đáy nước.

Ai nấy sợ hãi rời khỏi phòng, xuống dưới nhà. Tất cả quây lại bàn bạc, mẹ chồng của Osono đề xuất, “Đàn bà thường thích những món đồ nhỏ xinh của họ, Osono thì rất gắn bó với vật dụng của mình. Có lẽ con bé quay lại đây để nhìn ngắm chúng. Rất nhiều người chết sẽ làm như vậy, trừ phi những món đồ đó được chôn theo. Hay là chúng ta mang áo xống của Osono lên chùa làm lễ gửi cho nó đi, may ra linh hồn con bé sẽ yên nghỉ.”

Mọi người nhất trí rằng nên thực hiện càng sớm càng tốt. Sáng hôm sau, mấy ngăn tủ được dọn sạch. Toàn bộ quần áo và trang sức của Osono được gửi vào chùa. Nhưng hồn ma vẫn trở về, đăm đăm nhìn ngăn tủ như đêm hôm trước. Hôm sau, cả hôm sau nữa, đêm nào hồn nàng cũng xuất hiện, ngôi nhà chìm trong sợ hãi.

Mẹ chồng Osono đến chùa, gặp nhà sư trụ trì và kể lại mọi chuyện, đồng thời xin thầy ít lời khuyên. Đây là một ngôi chùa Thiền tông, trụ trì là thầy Daigen, đã lớn tuổi và có học thức. Thầy nói, “Hẳn phải có thứ gì ở bên trong hoặc gần chiếc tủ khiến Osono không yên lòng.”

“Nhưng chúng tôi đã dọn sạch tủ.” Bà mẹ chồng đáp. “Trong tủ không còn gì cả.”

“Thế thì,” thầy Daigen lại nói. “Tối nay tôi sẽ đến nhà bà và quan sát căn phòng, xem có cách nào không. Trong lúc đó, người nhà không được bước chân vào, trừ phi tôi gọi.”

Trời vừa chạng vạng, Daigen đến nhà chồng Osono, vào căn phòng đã chuẩn bị sẵn. Ông ngồi đó một mình và tụng kinh. Mọi sự đều yên ổn, nhưng vừa qua giờ Tí, Osono đột nhiên hiện hình trước cái tủ, khuôn mặt đầy tiếc nuối, mắt nhìn cái tủ không rời.

Nhà sư đọc lên những câu kinh chuyên dùng trong trường hợp người đã khuất hiện hồn, rồi gọi hình hài kia bằng tên thụy của Osono. Nhà sư nói, “Ta đến đây để giúp con. Trong tủ có thứ gì khiến con lo lắng chăng, ta tìm hộ nhé?”

Bóng ma đồng ý bằng một cái gật đầu nhẹ. Nhà sư đứng lên, mở ngăn tủ đầu tiên. Trống không. Nhà sư mở tiếp ngăn thứ hai, thứ ba và thứ tư, tìm kiếm kĩ càng cả đằng sau và bên dưới các ngăn tủ, kiểm tra cẩn thận bên trong chiếc tủ. Vẫn uổng công vô ích. Hình hài kia cứ đăm đăm nhìn cái tủ với vẻ tiếc nuối như cũ.

“Cô ấy có thể cần gì nhỉ?” Daigen nghĩ bụng.

Đột nhiên, ông tự hỏi phải chăng có gì đó giấu dưới lớp giấy lót tủ, thế là ông tháo lớp lót của ngăn thứ nhất, không có gì! Tháo tiếp ngăn thứ hai, thứ ba, vẫn không có gì. Nhưng dưới lớp lót của ngăn cuối cùng, nhà sư tìm được một lá thư.

“Đây có phải là thứ khiến con canh cánh bên lòng?” Nhà sư hỏi.

Bóng ma quay về phía ông, mắt ngây dại nhìn lá thư.

“Ta đốt nó hộ con nhé?” Nhà sư lại hỏi.

Bóng ma cúi đầu trước ông.

“Ngay sáng nay, ta sẽ đốt nó ở chùa.” Nhà sư quả quyết. “Sẽ không ai đọc được cả, trừ ta.”

Bóng ma mỉm cười và biến mất.

Khi Daigen bước xuống cầu thang, bình minh vừa ló dạng, cả nhà chồng Osono đang đợi ông với vẻ bồn chồn.

“Đừng lo.” Ông trấn an họ. “Cô ấy sẽ không hiện về nữa đâu.”

Đúng là như thế thật.

Lá thư đã bị đốt rụi. Đó là thư tình Osono nhận được hồi nàng còn học ở Kyoto.

Nhưng trong thư viết gì, thì chỉ mình trụ trì Daigen biết rõ. Và bí mật được vùi lấp cùng ông.

Nàng tuyết[50]

Ở một ngôi làng thuộc xứ Musashi có hai tiều phu là Mosaku và Minokichi. Vào thời điểm xảy ra câu chuyện này, Mosaku đã già, còn Minokichi, người học việc của ông, là cậu trai trẻ mười tám tuổi.

Ngày qua ngày, hai thầy trò vào khu rừng cách làng năm dặm để đốn củi. Có quãng, họ phải đi bè qua một con sông rộng. Trước đây, người ta đã nhiều lần xây cầu ở bến sông này, nhưng bị lũ đánh sập hết lần này đến lần khác. Không cây cầu bình thường nào chịu được sức nước mỗi khi sông dâng cao.

Một buổi tối giá lạnh, Mosaku và Minokichi đang trên đường về nhà thì bão tuyết đổ bộ. Họ ra đến sông, thấy người chèo bè đã rời đi, bỏ lại chiếc bè ở bờ bên kia. Giờ không phải lúc có thể bơi qua sông, nên hai tiều phu tạm nghỉ trong túp lều của người chèo bè, cảm thấy thật may mắn vì còn tìm được chỗ trú. Trong lều không có lò sưởi, cũng chẳng có chỗ nào để nhóm lửa. Lều rộng vỏn vẹn hai chiếu[51], một cửa ra vào, không cửa sổ. Hai thầy trò đóng chặt cửa, nằm xuống đắp áo tơi nghỉ ngơi. Họ thấy không lạnh lắm, nghĩ rằng cơn bão sẽ mau tan.

Mosaku vừa ngả lưng đã ngủ khò khò, nhưng Minokichi trẻ tuổi còn thao thức mãi, lắng nghe tiếng gió quần thảo và tiếng tuyết đập bòm bọp vào cửa lều. Dòng sông đang gào thét, túp lều rung chuyển và cọt kẹt như con thuyền trên biển. Bão tố thật khủng khiếp, không khí càng lúc càng lạnh. Dưới lớp áo tơi, Minochiki run bần bật. Nhưng cuối cùng, dù rét mướt, chàng cũng thiếp đi.

Minokichi choàng tỉnh vì một làn tuyết táp vào mặt. Cửa lều bật mở. Nhờ ánh tuyết, chàng trông thấy một phụ nữ toàn thân trắng toát trong lều. Người đó đang cúi xuống bên cạnh Mosaku, phà hơi thở như khói trắng sáng của mình vào mặt ông. Rồi cô ta quay phắt sang phía Minokichi, cúi mình bên trên chàng. Minokichi muốn thét lên, nhưng không thốt được tiếng nào. Người phụ nữ trắng tiếp tục cúi xuống, thấp, thấp dần, cho đến khi khuôn mặt gần chạm vào Minokichi. Chàng nhận thấy một dung nhan tuyệt mỹ, dù cho đôi mắt làm chàng khiếp đảm.

Người phụ nữ nhìn chàng hồi lâu, mỉm cười và thì thào, “Ta đã định đối xử với ngươi như những gã đàn ông khác, nhưng lại thấy tiếc thay, vì ngươi còn quá trẻ. Ngươi thật đẹp, Minokichi, ta sẽ không làm hại ngươi. Nhưng nếu ngươi kể với bất cứ ai, kể cả mẹ đẻ, về những gì ngươi chứng kiến đêm nay, ta sẽ phát giác ra ngay, và giết ngươi chết tươi. Hãy nhớ lấy!”

Dứt lời, người phụ nữ quay đi khỏi Minokichi, bước qua cửa. Chàng tiều phu cử động lại được, liền vọt ra ngoài, ngó quanh ngó quất nhưng không thấy người phụ nữ kia đâu, chỉ có tuyết ồ ạt tạt vào lều. Minokichi đưa tay đóng cửa, chặn cho chắc bằng vài thanh gỗ dày. Chàng băn khoăn tự hỏi, có phải cửa bật ra vì gió, và vừa rồi chỉ là một giấc mơ, chàng đã nhìn lầm ánh tuyết thành hình bóng người phụ nữ trắng. Nhưng chàng cũng không dám khẳng định nữa.

Chàng gọi Mosaku, và đâm hoảng khi ông lão không trả lời. Minokichi lần mò trong bóng tối, sờ vào mặt Mosaku, thấy da thịt đóng băng. Mosaku đã chết, người cứng đờ.

Trời hửng sáng, bão tan, người chèo bè trở lại ngay khi bình minh lên, phát hiện Minokichi nằm bất động cạnh thân thể đóng băng của Mosaku. Minokichi được chăm sóc khẩn trương tận tình và hồi tỉnh, nhưng suốt một thời gian dài, chàng vẫn đau ốm vì bị cóng trong cái đêm khủng khiếp đó. Chàng hoảng sợ quá đỗi trước cái chết của Mosaku, nhưng không hé nửa lời về người phụ nữ trắng.

Vừa bình phục, Minokichi lập tức trở về với công việc, một mình vào rừng mỗi sáng và tối xuống quay về với bó củi trên vai, mẹ sẽ giúp chàng đem củi này đi bán.

Mùa đông năm sau, một tối trên đường về nhà, Minokichi bắt gặp một cô gái tình cờ đi cùng đường. Đó là một thiếu nữ dong dỏng cao, thân hình mảnh mai và vô cùng xinh đẹp. Thiếu nữ đáp lại lời chào của Minokichi bằng chất giọng êm tai như chim hót. Hai người sóng đôi và bắt đầu trò chuyện.

Thiếu nữ xưng tên là Oyuki[52], cha mẹ mới mất, giờ nàng đang trên đường đến Edo, mấy người họ hàng nghèo ở đó có thể giúp nàng kiếm được một chân phục dịch cho nhà giàu. Minokichi nhanh chóng bị thiếu nữ lạ mặt thu hút. Càng ngắm, chàng càng thấy nàng yêu kiều. Chàng hỏi, nàng đã đính ước với ai chưa, nàng tươi cười đáp, thiếp vẫn chưa. Rồi nàng hỏi lại, thế chàng đã thành thân, hay hứa hôn với ai chưa. Minokichi đáp, tôi chỉ có một mẹ già góa bụa ở bên, chuyện “vợ hiền dâu thảo” vẫn để ngỏ, vì tôi hẵng còn trẻ…

Sau mấy lời bộc bạch qua lại, hai người đi một lúc mà không nói năng gì, nhưng ngạn ngữ có câu, “Mắt anh anh liếc, mắt nàng nàng đưa.” Khi về đến làng, hai người đã trở nên tâm đầu ý hợp, Minokichi mời Oyuki nghỉ lại nhà mình chốc lát. Sau một thoáng e thẹn ngập ngừng, thiếu nữ cũng đi theo chàng tiều phu. Mẹ chàng niềm nở đón nàng, và chuẩn bị cho nàng một bữa ăn nóng sốt. Oyuki hành xử đáng yêu lễ phép đến nỗi mẹ lập tức đem lòng quý mến, và thuyết phục nàng cứ để thư thả hẵng đến Edo. Kết quả tất yếu của lời mời này là Oyuki chẳng còn ý định đặt chân đến vùng đất ấy nữa. Nàng ở lại nhà mẹ con Minokichi, trở thành “vợ hiền dâu thảo”.

Oyuki đã chứng tỏ mình là một nàng dâu hiếu thuận. Khoảng năm năm sau, trước khi qua đời, những lời cuối của mẹ Minokichi vẫn chan chứa tình cảm và ngợi khen con dâu. Oyuki sinh cho Minokichi mười mặt con, cả nếp cả tẻ, đứa nào cũng xinh đẹp và có làn da trắng muốt.

Dân làng nhận thấy Oyuki là một người kì lạ khác hẳn với họ. Hầu hết phụ nữ làm nông đều già sớm, nhưng Oyuki, dù đã là mẹ của mười đứa con, trông vẫn tươi trẻ như hồi mới về làng.

Một đêm, các con đã đi ngủ cả, Oyuki mang đồ ra khâu bên đèn lồng. Trong lúc ngắm vợ, Minokichi bỗng nói.

“Nhìn nàng ngồi may vá ở đây, khuôn mặt rạng ánh đèn, ta sực nhớ lại một chuyện kì lạ xảy ra hồi ta mười tám. Hồi ấy, ta đã trông thấy một người xinh đẹp và trắng trẻo như nàng. Nói mới thấy, cô ta rất giống nàng đấy.”

Không rời mắt khỏi đồ khâu, Oyuki hỏi, “Kể cho thiếp về người đó đi… Chàng gặp người ta ở đâu?”

Minokichi bèn kể về cái đêm kinh hoàng trong túp lều của người chèo bè, về người phụ nữ trắng toát cúi xuống mình, mỉm cười thì thầm, về cả cái chết thinh lặng của Mosaku. Cuối cùng chàng kết luận, “Dù ngủ hay thức, đó cũng là lần duy nhất ta thấy một người diễm lệ bằng nàng. Nhưng tất nhiên, cô ta không phải con người. Ta sợ cô ta, rất sợ. Cô ta trắng toát cả ra. Thực tình, ta không chắc liệu có phải mình nằm mơ, hay đã nhìn thấy nàng tuyết thật?”

Oyuki ném đồ khâu xuống, bật dậy, cúi nhìn Minokichi vẫn đang ngồi và thét vào mặt chàng.

“Đó chính là ta, là ta. Là Yuki này. Bấy giờ ta đã cảnh cáo, chỉ cần chàng hé một lời về chuyện đêm ấy, ta sẽ giết chết tươi. Nếu không phải vì các con đang ngủ ở kia, ta sẽ cho chàng lìa đời ngay tức khắc! Từ giờ chàng phải chăm sóc chúng thật chu đáo, chẳng may mà chúng phàn nàn điều gì, ta sẽ trừng phạt chàng thích đáng.”

Trong khi la hét, giọng nàng mỏng dần đi, như tiếng gió khóc. Rồi nàng tan thành làn sương sáng trắng, bay lên rầm mái, run rẩy tràn qua lỗ thông khói…

Từ bấy chẳng còn ai trông thấy nàng nữa.

Truyện Aoyagi[53]

Vào thời Bummei (1469-1486), có một samurai trẻ tuổi tên là Tomotada phụng sự dưới trướng Hatakeyama Yoshimune, lãnh chúa Noto[54]. Tomotada vốn là người Echizen, nhưng từ nhỏ đã được đưa đến lâu đài Noto làm người hầu và được dạy văn dạy võ dưới sự giám sát của lãnh chúa. Tomotada càng lớn càng chứng tỏ mình là một môn sinh và chiến binh xuất sắc, được lãnh chúa trọng dụng. Chàng còn biết đối nhân xử thế, tính tình đáng mến và tác phong hào hiệp, nên cũng được nhiều đồng sự yêu quý.

Đến tuổi đôi mươi, Tomotada được cử đi làm nhiệm vụ mật cho lãnh chúa Hosokawa Masamoto ở Kyoto, một người bà con với Hatakeyama Yoshimune. Đến Kyoto phải đi qua Echizen, nên chàng đã xin phép ghé quê nhà thăm người mẹ góa bụa.

Tomotada lên đường đúng lúc lạnh nhất trong năm, tuyết phủ trắng mặt đất. Dù đã lựa con ngựa khỏe để leo núi, Tomotada vẫn không di chuyển nhanh được. Chàng chọn hành trình qua núi, cắt ngang một vùng thưa thớt dân cư. Sang ngày thứ hai, sau hàng giờ cưỡi ngựa mệt nhoài, chàng chán nản nhận ra phải đêm hôm khuya khoắt may ra mới đến được điểm dừng đã định. Bão tuyết ập xuống khiến chàng lo lắng, gió lạnh hung hãn quất tới tấp, ngựa có vẻ đã kiệt sức. Giữa lúc vật lộn, Tomotada tình cờ trông thấy mái nhà tranh lấp ló dưới rặng liễu trên đỉnh đồi gần đó.

Khó khăn lắm chàng mới thúc ngựa đến được chỗ ngôi nhà, rồi đập uỳnh uỳnh vào cánh cửa chớp đang đóng kín bưng. Một bà lão mở cửa, thốt lên đầy cảm thương khi nhìn thấy người lạ khôi ngô. “Ôi, khổ thân! Một chàng trai trẻ lưu lạc dưới thời tiết thế này! Mời vào.”

Tomotada nhảy xuống. Dắt ngựa ra cái kho ở sân sau xong, chàng bước vào nhà, thấy một ông lão và một thiếu nữ đang sưởi bên đống lửa nhóm bằng các thanh tre. Họ trịnh trọng mời chàng đến gần lửa cho ấm, hai ông bà hâm nóng chút rượu gạo, chuẩn bị thức ăn cho khách và mạo muội hỏi thăm chuyến đi của Tomotada. Trong lúc đó, thiếu nữ bước ra đằng sau tấm bình phong. Tomotada đã quan sát và kinh ngạc trước dung nhan quá đỗi mỹ lệ của nàng, dù trang phục sờn cũ còn mái tóc dài buông xõa thì rối bù. Chàng băn khoăn tại sao một thiếu nữ đẹp nhường ấy lại sống ở chốn khốn khó và cô quạnh này.

Ông lão nói với Tomotada.

“Thưa ngài, làng bên còn xa, tuyết rơi cũng dày. Gió dữ dội, đường sá gập ghềnh. Ngài mà đi tiếp trong đêm nay thì thật nguy hiểm. Dù căn nhà lụp xụp không xứng với sự hiện diện của ngài, và chúng tôi cũng chẳng có gì tiện nghi để tiếp đón, nhưng ở lại dưới mái tranh tồi tàn này vẫn an toàn hơn… Chúng tôi sẽ chăm sóc chu đáo cho ngựa của ngài.’”

Tomotada chấp nhận lời mời khiêm nhường, mừng thầm vì có cơ hội nhìn ngắm thiếu nữ lần nữa. Rất nhanh chóng, các món ăn đơn sơ nhưng đầy đặn được dọn lên trước mặt chàng. Thiếu nữ bước ra khỏi bình phong để hầu rượu. Nàng đã thay quần áo, trên mình là chiếc váy tự may, mộc mạc nhưng sạch sẽ, mái tóc xõa dài đã được chải mượt mà, gọn gàng. Khi nàng ngả người tới để rót rượu, Tomotada ngỡ ngàng nhận ra nàng là thiếu nữ kiều diễm nhất chàng từng gặp, mọi cử động của nàng đều duyên dáng đến mức khiến chàng sửng sốt.

Nhưng hai ông bà lại xin lỗi thay con, “Thưa ngài, Aoyagi nhà chúng tôi lớn lên ở miền núi này, hầu như toàn thui thủi một mình, chẳng biết lịch sự lễ nghi. Có chỗ nào ngốc nghếch vụng về, mong ngài bỏ quá cho.”

Tomotada vội ngắt lời ông bà, cho biết chàng thấy mình thật may mắn khi được một thiếu nữ duyên dáng nhường này phục vụ. Chàng không thể rời mắt khỏi nàng, dù biết ánh nhìn ngưỡng mộ của mình đã làm nàng đỏ mặt. Chàng mặc kệ đồ ăn thức uống.

Mẹ nàng nói, “Thưa ngài, dù chỉ là cơm hẩm canh nhạt, chúng tôi vẫn mong ngài gắng ăn uống đôi chút cho ấm bụng, hẳn trời băng đất tuyết ngoài kia đã làm ngài lạnh lắm.”

Để làm vui lòng hai vợ chồng già, Tomotada cố ăn uống, nhưng sức quyến rũ của thiếu nữ thẹn thùng cứ lớn dần trong chàng. Chàng bắt chuyện với nàng, nhận ra giọng nàng ngọt ngào không kém gì dung mạo. Nàng được nuôi nấng ở vùng núi, nhưng cha mẹ nàng hẳn từng là người có địa vị, bởi lời nói và cử chỉ của nàng hệt như thiếu nữ nhà danh giá. Đột nhiên, được niềm hân hoan trong tim thôi thúc, chàng xướng lên một bài thơ, cũng là câu hỏi dành cho nàng.

Lạc bước đường gặp hoa

Quanh quẩn một bên không muốn xa.

Ban mai còn chưa rạng

Sao mây vội vã giăng sắc hồng

Phải chăng lòng đã thấy ưng lòng?

Không do dự, nàng Aoyagi đáp lại bằng mấy vần thơ.

Người đi khi hừng đông

Lun luyến của ta thành hư không.

Vẫy đôi tay áo rộng

Chỉ muốn đem che bớt ánh ngày

Để người dừng chân lại nơi đây.

Tomotada hiểu, vậy là nàng Aoyagi đã chấp nhận lòng ái mộ của mình. Chàng hân hoan trước tình cảm của nàng, lại cũng ngạc nhiên vì nàng biết dùng thơ để bày tỏ nỗi niềm. Tomotada đoan chắc rằng mình chẳng còn gặp được ở đâu, chưa nói đến chinh phục, một người con gái đẹp đẽ và ý nhị hơn thiếu nữ chân chất này. Trái tim chàng giục giã, “Trời cho vận may, mau mau đón lấy!”

Tóm lại chàng đã bị bỏ bùa, đến nỗi không cần rào đón, chàng hỏi cưới con gái của cặp vợ chồng già, đồng thời xưng tên, dòng họ và cấp bậc trong hàng ngũ của lãnh chúa Noto.

Hai vợ chồng quỳ xuống trước chàng, thốt lên những lời ngạc nhiên cảm kích. Nhưng sau khoảnh khắc lưỡng lự thấy rõ, người cha giãi bày.

“Thưa ngài, ngài là bậc đức cao vọng trọng, tiền đồ vô lượng. Ân huệ ngài hạ cố ban cho quả là lớn lao, chúng tôi biết ơn khôn xiết. Tuy nhiên con gái chúng tôi, một thôn nữ ngốc nghếch, xuất thân tầm thường, không được dạy dỗ chỉ bảo, hoàn toàn không thích hợp với vai trò tề gia cho một samurai cao quý. Ngay cả đem ra nói thế này chúng tôi cũng tự thấy trơ trẽn… Nhưng ngài đã yêu thích con bé đến nỗi rộng lòng bỏ qua mọi cung cách quê mùa và thái độ khiếm lễ, chúng tôi xin dâng nó lên như dâng một nàng hầu hèn mọn. Từ giờ, ngài muốn sử dụng sai bảo thế nào cũng được.”

Tảng sáng, bão tan, ngày mới đến từ trời Đông quang đãng. Dù Aoyagi đã dùng tay áo che mắt người yêu để chàng khỏi phát hiện ra ráng hồng lê minh, nhưng chàng chẳng thể nán lại. Đồng thời, chàng cũng không đành lòng rời xa nàng. Cho nên, khi đã chuẩn bị xong để lên đường, chàng thưa với cha mẹ Aoyagi.

“Dù thật vô ơn khi đòi hỏi thêm sau ngần ấy hưởng thụ, nhưng một lần nữa, tôi xin phép hỏi cưới Aoyagi. Tôi khó mà xa lìa nàng được nữa, và nàng cũng sẵn lòng theo tôi. Nếu hai vị cho phép, tôi sẽ đưa nàng đi luôn. Hãy trao nàng cho tôi, tôi sẽ cung phụng hai vị như cha mẹ… Còn bây giờ, xin nhận lấy chút ít đền đáp cho tấm lòng hiếu khách đôn hậu của hai vị.”

Dứt lời, chàng đặt một túi vàng trước mặt ông bà chủ nhà. Sau nhiều lần quỳ rạp, ông lão nhẹ nhàng đẩy món quà lại.

“Thưa ngài, số vàng này chẳng ích lợi gì cho chúng tôi, mà ngài chắc sẽ cần đến nó trên hành trình dằng dặc và lạnh lẽo. Ở đây chúng tôi không mua không bán, có muốn cũng chẳng thể tiêu hết ngần ấy tiền. Còn Aoyagi, chúng tôi đã tặng nó cho ngài, nó thuộc về ngài, và bởi vậy, ngài không cần xin phép chúng tôi để đưa nó đi. Con bé đã thổ lộ với chúng tôi rằng nó muốn đi theo hầu hạ, miễn là ngài chấp thuận cho nó quẩn quanh bên mình. Chúng tôi quá đỗi sung sướng khi biết ngài hạ cố thu nhận con bé, mong sao ngài sẽ không gặp rắc rối vì chúng tôi. Ở chốn này, chúng tôi không thể chu cấp cho con bé quần áo tử tế, nói chi đến của hồi môn. Hơn nữa, vợ chồng tôi tuổi đã cao, chưa biết phải rời xa con bé lúc nào. Nên thật may khi ngài sẵn lòng mang nó theo.”

Tomotada cố khuyên nhủ hai vợ chồng già nhận món quà, nhưng vô vọng. Chàng nhận ra họ chẳng màng tiền bạc, nhưng lại thiết tha gửi gắm số phận Aoyagi vào tay chàng. Thế là chàng quyết mang nàng theo, bế nàng lên lưng ngựa, cáo biệt hai vợ chồng già với vẻ biết ơn chân thành.

“Thưa ngài,” người cha nói. “Chính chúng tôi, chứ không phải ngài, mới có lý do để biết ơn. Chúng tôi chẳng quan ngại về tương lai Aoyagi đâu, vì biết chắc ngài sẽ đối xử tử tế với con bé.”

Đến đây, mạch truyện gốc ngắt quãng khá bất thường. Câu chuyện trở nên thiếu nhất quán, không còn nhắc nhỏm gì đến mẹ của Tomotada, cha mẹ Aoyagi và lãnh chúa Noto nữa. Rõ ràng tác giả đã mất hứng với câu chuyện, và bất cẩn đẩy nhanh diễn biến cho đến cái kết đột ngột.

Tôi không thể bổ sung phần bị thiếu hay vá lỗi trong cách xây dựng truyện của tác giả. Nhưng tôi đánh bạo thêm vào một vài chi tiết để giải thích, nếu không phần còn lại của câu chuyện sẽ thiếu tính liên kết.

Hình như Tomotada vội vã đưa Aoyagi đến Kyoto và gặp rắc rối, nhưng chúng ta không biết sau đó họ ở đâu nữa.

❀

Thời bấy giờ, samurai chỉ được thành thân khi lãnh chúa ưng thuận. Tomotada thì, nhiệm vụ còn dở dang, khó mà mở lời xin phép được. Trong tình hình ấy, chàng có lý do để sợ rằng nhan sắc của Aoyagi sẽ thu hút những sự chú ý nguy hiểm, và người ta sẽ lập mưu để cướp nàng khỏi chàng. Bởi vậy ở Kyoto, chàng cố gắng che giấu nàng khỏi những đôi mắt tò mò.

Nhưng ngày nọ, một tùy tùng của lãnh chúa Hosokawa trông thấy Aoyagi và phát hiện mối quan hệ của nàng với Tomotada, bèn báo lên lãnh chúa. Lãnh chúa đương trai tráng, lại háo sắc, nên mau chóng truyền triệu. Aoyagi bị bắt đưa thẳng đến chỗ lãnh chúa không theo một nghi thức nào.

Tomotada buồn khôn xiết kể, nhưng chàng biết mình lực bất tòng tâm. Chàng chỉ là tín sứ bé mọn phục vụ một lãnh chúa ở nơi hẻo lánh. Lúc này, chàng hoàn toàn nằm trong tay vị lãnh chúa quyền lực hơn rất nhiều, mong ước của ngài là tuyệt đối. Hơn nữa, Tomotada biết chàng đã hành động thật xuẩn ngốc, tự mình rước lấy bất hạnh khi duy trì mối quan hệ ám muội không theo quy tắc samurai.

Giờ chàng chỉ còn một cơ hội, một cơ hội tuyệt vọng, rằng Aoyagi có thể và sẵn sàng trốn khỏi phủ lãnh chúa để cao chạy xa bay với chàng. Sau khi cân nhắc hồi lâu, chàng xoay xở tìm cách gửi thư cho nàng. Tất nhiên, nỗ lực này đầy rẫy hiểm họa, bất cứ lá thư nào gửi đến nàng cũng có thể lọt vào tay lãnh chúa, và gửi thư tình cho bất cứ ai trong phủ cũng là một sự xúc phạm không thể dung thứ. Nhưng quyết làm liều, chàng viết thư dưới dạng một bài thơ chữ Hán, cố gắng truyền đạt tâm tư của mình cho nàng. Bài thơ chỉ có hai mươi tám chữ, nhưng hai mươi tám chữ này đã diễn tả mọi cảm xúc sâu sắc và gợi ra mọi khổ đau vì mất mát.

Công tử vương tôn theo dấu bụi

Lục Châu khăn lụa lệ hai hàng

Vào cửa vương hầu sâu tựa bể

Từ đó đôi đường biệt tình lang.[55]

Buổi tối sau hôm gửi thư, Tomotada được truyền vào yết kiến. Ngay lập tức, chàng ngờ rằng hành vi của mình đã bại lộ. Nếu thư lạc đến chỗ lãnh chúa, chàng khó mà tránh khỏi những hình phạt tàn khốc nhất.

“Rồi ngài sẽ ra lệnh cho ta phải chết.” Tomotada nghĩ. “Nhưng ta cũng chẳng thiết sống mà thiếu Aoyagi. Chí ít thì nếu lãnh án tử, ta sẽ cố lấy mạng Hosokawa.” Chàng giắt kiếm vào đai lưng, nhanh chân đến phủ lãnh chúa.

Bước vào phòng khánh tiết, Tomotada thấy lãnh chúa Hosokawa đang ngồi trên bục, vây quanh là các samurai cấp cao, đội mũ và mặc lễ phục. Tất cả đều im như phỗng. Sự yên ắng bao vây Tomotada trong lúc chàng tiến lên hành lễ, cảm giác nặng nề và đe dọa y như khoảng lặng trước cơn bão.

Đột nhiên, Hosokawa rời bục bước xuống, vừa đưa tay nâng Tomotada dậy vừa lặp lại lời thơ. “Công tử vương tôn theo dấu bụi…”

Chàng samurai ngước lên, nhìn thấy dòng nước mắt hiền hậu ứa ra từ đôi mắt lãnh chúa.

Hosokawa mở lời, “Bởi hai người yêu thương nhau sâu nặng, nên thay mặt cho người bà con của ta là lãnh chúa Noto, ta cho phép hai người thành thân. Hôn lễ sẽ được tổ chức ngay tại đây, khách mời đã đông đủ, quà cưới đã sẵn sàng.”

Sau hiệu lệnh của lãnh chúa, cánh cửa trượt mở sang một căn phòng khác, cho thấy rất nhiều bậc cao sang trong triều đã tề tựu, nàng Aoyagi xúng xính đồ cưới cũng đang đợi Tomotađa. Thế là chàng nàng sum họp, hôn lễ thật rộn rã và linh đình. Lãnh chúa cùng mọi người trong phủ lần lượt trao cho đôi trẻ những món quà quý giá.

❀

Năm năm trôi qua, Tomotada và Aoyagi chung sống trong tràn trề hạnh phúc. Nhưng một sáng nọ, đang trao đổi việc nhà với chồng, Aoyagi bất chợt thét lên một tiếng đau đớn, người bất động và trắng bệch ra.

Lát sau, nàng yêu ớt nói, “Thứ lỗi cho thiếp sỗ sàng, nhưng cơn đau đột ngột quá! Chàng ơi, chúng ta hạnh ngộ hẳn là nhờ nhân quả kiếp trước, mong sao kiếp sau cũng được ở bên nhau. Còn kiếp này, duyên nợ đến đây là hết. Hai ta sắp phải chia xa. Xin chàng hãy niệm Phật cho thiếp, vì thiếp sắp lìa đời.”

“Ôi chao, nàng nghĩ gì lạ thế!” Tomotada sửng sốt thốt lên, “Nàng chỉ hơi mệt đó thôi. Nằm nghỉ một lát là ổn.”

“Không, không!” Nàng Aoyagi đáp, “Thiếp đang chết. Không phải thiếp tưởng tượng ra đâu, sự thật đấy. Chàng ơi, giờ thiếp chẳng cần giấu giếm làm chi nữa. Thiếp không phải con người. Cả linh hồn lẫn trái tim thiếp đều là của một cái cây, và sinh mạng thiếp tương ứng với nhựa cây. Vào khoảnh khắc thảm khốc này, ai đó đang đốn cái cây bản mệnh của thiếp, bởi thế thiếp cũng phải chết theo. Thiếp không còn cả sức để khóc nữa. Mau, mau lên, hãy niệm Phật cho thiếp.”

Thêm một tiếng hét đau đớn, nàng Aoyagi quay mái đầu xinh đẹp sang bên, cố giấu mặt sau tay áo. Gần như cùng lúc, người nàng đổ rạp xuống một cách kì quái, nàng khuỵu gối và nằm bẹp ra đất. Tomotada vội chạy đến đỡ nàng. Nhưng người đâu chẳng thấy, trên mặt chiếu chỉ còn xiêm áo của tạo vật đẹp đẽ ấy và những món trang sức từng cài lên tóc nàng.

Thân xác Aoyagi đã tan biến.

Tomotada xuống tóc, quy y cửa Phật và trở thành một lữ tăng. Nhà sư chu du khắp mọi xứ trên đất nước, qua nơi thờ cúng nào cũng ghé vào để cầu nguyện cho linh hồn nàng Aoyagi. Trên đường hành hương, khi dừng chân ở Echizen, nhà sư đi tìm cha mẹ vợ. Lên đến chốn hiu quạnh giữa những quả đồi, nơi hai ông bà từng ở, Tomotada không thấy nhà cửa nào cả. Chẳng có vết tích gì ám thị vị trí của ngôi nhà, trừ ba gốc liễu, hai cây liễu già và một cây liễu còn xanh, đã bị đốn hạ từ lâu lắm rồi.

Nhà sư dựng một phần mộ bên ba gốc liễu, khắc kinh lên đó rồi tụng niệm siêu độ cho linh hồn của Aoyagi và cha mẹ nàng.

Anh đào Mười sáu

Thật kì lạ,

Anh đào Mười sáu

Lại nở hoa!

Ở quận Wake xứ Iyo, có một cây anh đào lâu đời và nổi tiếng tên là “Anh đào Mười sáu”. Bởi vì hằng năm nó đều nở hoa đúng (và chỉ trong) ngày 16 tháng Giêng âm lịch, tức là vào quãng thời gian lạnh giá nhất trong năm, dù theo tập tính tự nhiên, anh đào thường chờ đến khi xuân sang mới dám khai hoa.

Anh đào Mười sáu nở hoa không phải nhờ sức sống của riêng mình nó (chí ít là hồi đầu), vì trong thân cây còn hồn ma của một người đàn ông trú ngụ.

Ông là một samurai của xứ Iyo. Cây anh đào này mọc trong vườn nhà ông và từng nở hoa đúng mùa, tức là vào cuối tháng Ba, đầu tháng Tư. Hồi nhỏ ông suốt ngày chơi đùa dưới gốc cây. Cứ đến mùa hoa, gia đình ông thường treo lên các cành chi chít hoa những dải giấy sặc sỡ chép thơ ngợi ca, truyền thống ấy kéo dài hơn trăm năm, từ các cụ đến ông bà rồi cha mẹ ông.

Ông sống rất thọ, hơn tất cả các con của mình. Thế là trên đời chẳng còn lại gì cho ông gắn bó, ngoài cây anh đào. Nhưng một mùa hè nọ, đến cái cây cũng tàn héo và chết.

Ông già buồn rầu vô hạn. Hàng xóm láng giềng tốt bụng kiếm một cây anh đào non xinh đẹp đem trồng trong vườn nhà ông, hi vọng ông sẽ nguôi ngoai. Ông cảm ơn họ, ra chiều vui vẻ. Nhưng đáy lòng ông ngập tràn đau thương, ông yêu mến cái cây cũ đến mức mất nó rồi, không còn gì khiến ông nguôi ngoai được.

Cuối cùng, một ý nghĩ vui tươi nảy ra. Ông sực nhớ có cách cứu một cái cây đã chết. Hôm đó là ngày 16 tháng Giêng. Ông vào vườn một mình, quỳ xuống trước cái cây tàn úa và nói với nó, “Hoa ơi, ta xin ngươi, hãy nở rộ lần nữa. Bởi vì ta sẽ ra đi thay ngươi.” Người ta tin rằng, nếu cầu khấn thần linh, một người có thể trao mạng sống của mình cho người khác, sinh vật khác hoặc thậm chí là thực vật. Mạng sống sẽ được chuyển giao với câu “xin được chết thay”.

Samurai già trải một mảnh vải trắng dưới gốc cây, lại trải chiếu lên rồi ngồi xuống, thực hiện nghi thức seppuku (rạch bụng tự sát) của samurai. Linh hồn ông chuyển hóa vào cái cây, và nó đơm bông ngay tức khắc.

Cứ thế hằng năm, cây anh đào lại nở hoa vào ngày 16 tháng Giêng, giữa mùa tuyết đổ.

Giấc mơ của Akinosuke

Ở quận Toichi xứ Yamato[56], có một goshi tên là Miyata Akinosuke.

Tôi xin giải thích, goshi[57] là một giai cấp hưởng đặc quyền dưới thời phong kiến Nhật Bản, hình thành từ nông dân hoặc nông dân kiêm nhà binh, có điểm chung là tự chủ về đất đai. Goshi tương đương với tiểu địa chủ ở Anh.

Trong vườn nhà Akinosuke có một cây liễu sam cổ thụ. Vào những ngày oi bức, Akinosuke thường nghỉ ngơi dưới bóng cây. Một buổi chiều nóng nực, khi đang ngồi tán gẫu và uống rượu với hai người bạn cũng là goshi, Akinosuke chợt thấy buồn ngủ, đành xin phép các bạn cho mình ngả lưng một lát. Chàng nằm xuống bên gốc cây và gặp một giấc mơ thế này.

Akinosuke đang nằm trong vườn thì nhìn thấy một đoàn rước, giống đoàn tùy tùng của một lãnh chúa lớn đang đi xuống từ ngọn đồi gần đó, chàng ngồi dậy để trông cho rõ. Quả thật, đó là một đoàn rước hùng hậu, oai nghiêm hơn bất cứ đoàn rước nào chàng từng thấy, và đang thẳng tiến về phía nhà chàng. Chàng thấy ở đầu đoàn rước là một nhóm thiếu niên ăn mặc sang trọng, đang dắt một cỗ loan giá bề thế sơn son, phủ rèm nhưng xanh dương sáng sủa. Đoàn rước đến gần nhà Akinosuke thì dừng lại. Một người đàn ông ăn vận xa hoa, nhác trông đã biết là có địa vị, bước tới trước mặt chàng, cúi mình thật thấp.

“Thưa ngài, tôi là gia thần của quốc vương Tokoyo[58]. Phụng mệnh chúa thượng, nay tôi xin đến thăm hỏi và đặt mình dưới sự sai khiến của ngài. Chúa thượng nói rất muốn gặp ngài ở cung điện. Thế nên, mời ngài lên cỗ xe cao sang do chúa thượng đặc biệt gửi tới để đưa rước ngài đây.”

Nghe những lời này, Akinosuke muốn đáp lại cho đúng phép, nhưng chàng kinh ngạc và luống cuống đến độ chẳng nói lên lời. Cứ như đã mất hết ý chí, chàng chỉ biết làm theo lời gia thần. Akinosuke bước lên xe ngựa, gia thần ngồi bên cạnh chàng, rồi ra hiệu. Các thiếu niên nắm lấy dây lụa, kéo cỗ xe đi về phương Nam, hành trình bắt đầu.

Chưa được bao lâu, Akinosuke ngỡ ngàng khi thấy cỗ xe dừng lại trước một cổng lầu hai tầng bề thế kiểu Trung Hoa mà chàng chưa thấy bao giờ. Gia thần bước xuống xe, nói, “Tôi sẽ vào bẩm báo là ngài đã đến.” Rồi đi mất.

Đợi một lúc, Akinosuke thấy hai người đàn ông dáng vẻ cao quý mặc áo lụa tía và đội mũ cao thể hiện chức vụ không nhỏ bước ra cổng.

Sau khi trịnh trọng chào Akinosuke, hai vị áo tía đỡ chàng xuống xe và dẫn chàng đi qua cổng, đến một khu vườn rộng mênh mông rồi mới bước vào cung điện. Mặt tiền cung điện trải rộng phải đến hàng dặm từ Đông sang Tây. Akinosuke được đưa tới phòng khánh tiết rộng lớn và tráng lệ. Hai người dẫn đường đưa chàng đến một vị trí trang trọng rồi kính cẩn lùi về chỗ ngồi của mình. Trong lúc đó, các cung nữ xiêm áo đẹp đẽ mang đồ ăn thức uống tới. Khi Akinosuke bắt đầu thưởng thức, hai vị áo tía cúi đầu thật thấp, rồi luân phiên nhau nói theo nghi thức triều đình.

“Chúng tôi xin hân hạnh thông báo với ngài… về lý do ngài được triệu đến đây… Chúa thượng của chúng tôi, tức quốc vương, tha thiết mong ngài làm phò mã… Thể theo tâm nguyện và mệnh lệnh của chúa thượng, ngài sẽ thành thân đúng hôm nay… Với công chúa cao quý, con gái quốc vương… Chúng tôi cần dẫn ngài đi yết kiến ngay… Quốc vương đã đợi ngài ở đó rồi… Nhưng trước hết… cần giúp ngài mặc lễ phục thích hợp trước đã.”[59]

Dứt lời, hai vị thị thần đứng dậy, tiến đến một hốc tường để cái rương sơn mài vàng. Họ mở rương, lấy ra vô số áo quần và thắt lưng với chất liệu phong phú và một chiếc mũ lộng lẫy. Họ giúp Akinosuke ăn vận như một hoàng tử sắp thành thân, rồi dẫn chàng đến phòng yết kiến. Ở đó, chàng thấy quốc vương Tokoyo ngồi trên bảo tọa[60], mặc hoàng bào và đội mũ cao màu đen. Trước bảo tọa, hai hàng văn võ ngồi theo thứ bậc, bất động và uy thế như cảnh trong chùa. Akinosuke tiến lên giữa hàng người, bái kiến quốc vương và dập đầu ba lần. Quốc vương nhã nhặn đón chào rồi nói.

“Con biết vì sao mình được triệu đến đây rồi nhỉ! Chúng ta đã quyết định để con trở thành phu quân con gái duy nhất của ta. Hôn lễ sẽ được tổ chức ngay bây giờ.”

Quốc vương nói xong, tiếng nhạc rộn rã vang lên, một hàng dài các cung nữ xinh đẹp bước ra từ sau tấm rèm để dẫn Akinosuke về phòng cưới, nơi công chúa đang đợi.

Căn phòng rộng bao la, mà gần như chẳng đủ chỗ cho tất cả các vị khách đến dự. Mọi người cúi chào Akinosuke khi chàng đến ngồi đối diện với công chúa trên tấm đệm quỳ đã trải sẵn. Công chúa trông như tiên nữ trên thiên đình, xiêm áo nàng đẹp như vòm trời mùa hạ. Hôn lễ diễn ra trong niềm hân hoan vô bờ bến.

Sau đó, công chúa và phò mã được dẫn vào một tòa nhà dành riêng cho họ trong cung điện. Các quý tộc đến chúc mừng và dâng tặng họ bao nhiêu là quà cưới.

Vài ngày sau, quốc vương lại cho gọi Akinosuke đến đại điện. Lần này, chàng được chào đón còn nồng nhiệt hơn lần trước. Quốc vương nói với chàng.

“Ở phía Tây Nam nước ta có một hòn đảo tên Raishu[61]. Nay chúng ta điều con đến đó cai quản. Con sẽ thấy dân bản địa rất trung thành và dễ bảo, nhưng luật pháp của họ chưa thống nhất với luật lệ ở Tokoyo và phong tục của họ chưa được chỉnh đốn hợp lý. Chúng ta tin tưởng con sẽ hoàn thành tốt nhiệm vụ cải thiện tình hình xã hội ở đó, mong con trị vì bằng lòng nhân hậu và trí khôn ngoan. Hành trang cần thiết cho chuyến đi Raishu của con đã sẵn sàng.”

Thế là Akinosuke và công chúa rời khỏi hoàng cung Tokoyo. Họ được đông đảo quý tộc và tùy tùng hộ tống ra đến bờ biển, sau đó lên thuyền quốc vương chuẩn bị. Thuyền thuận buồm xuôi gió đến Raishu, những người dân lương thiện đang tụ tập trên bến để chào đón.

Ngay lập tức, Akinosuke bắt tay vào chức trách mới, công việc tiến triển khá suôn sẻ. Trong ba năm đầu chàng tập trung xây dựng và ban bố các đạo luật, với sự giúp đỡ của các quan tư vấn sáng suốt, chàng chẳng khi nào thấy công việc cực nhọc.

Khi mọi việc hoàn thành, Akinosuke không còn nhiệm vụ gì cấp thiết ngoài việc tham dự các lễ nghi theo phong tục cổ. Hòn đảo lành mạnh và màu mỡ đến nỗi không hề tồn tại đau ốm hay đói nghèo. Cư dân đều thuần tính nên không một ai vi phạm luật lệ. Akinosuke sinh sống và trị vì thêm hai mươi năm nữa. Trong suốt hai mươi ba năm này, cuộc đời chàng không hề biết đến bóng dáng của buồn thương.

Nhưng sang năm thứ hai mươi tư, bất hạnh ghê gớm ập đến. Người vợ đã sinh cho Akinosuke bảy đứa con, năm trai hai gái, ngã bệnh và qua đời. Bà được chôn cất trang trọng trên đỉnh một ngọn đồi xinh đẹp của quận Hanryoko, với một tấm bia tưởng niệm tráng lệ dựng trên mộ. Akinosuke rầu rĩ trước cái chết của vợ đến nỗi chẳng thiết sống.

Khi mãn tang, một sứ giả hoàng gia từ cung điện Tokoyo đến Raishu, mang theo lời chia buồn với Akinosuke và nói.

“Quốc vương Tokoyo, chúa thượng tôn quý của chúng ta truyền bảo tôi phải thưa lại với ngài như sau, ‘Chúng ta sẽ đưa con về với đất nước và người dân của con. Bảy đứa con của con sẽ được chăm nom chu đáo đúng như cháu trai cháu gái của quốc vương. Bởi vậy, con đừng lo lắng cho chúng.’”

Akinosuke vâng lệnh chuẩn bị cho chuyến đi. Khi mọi việc được thu xếp ốn thỏa, lễ chia tay các quan cố vấn và người hầu thân tín kết thúc, Akinosuke được hộ tống long trọng tới bến thuyền, bước lên con thuyền quốc vương phái đến. Thuyền ra đến biển xanh, dưới bầu trời xanh, hình bóng đảo Raishu cũng chuyển màu xanh, rồi xám xịt dần và biến mất mãi mãi.

Akinosuke thình lình bừng tỉnh, ngay dưới cây liễu sam trong vườn nhà mình!

Chàng ngơ ngác mất một lúc. Nhưng chàng nhận ra hai người bạn vẫn ngồi bên cạnh, uống rượu và tán gẫu vui vẻ. Chàng bối rối nhìn họ, kêu lên, “Kì lạ thay!”

“Chắc Akinosuke mới nằm mơ đấy.” Một người bật cười nhận xét. “Anh đã thấy gì, Akinosuke, có gì mà lạ thế?”

Akinosuke kể lại giấc mơ về hai mươi ba năm sinh sống ở đảo Raishu, thuộc lãnh địa Tokoyo. Hai người bạn sửng sốt, vì Akinosuke mới chợp mắt chưa đến vài phút.

Một goshi lên tiếng, “Giấc mơ của anh đúng là lạ thật! Nhưng chúng tôi cũng bắt gặp điều kì dị khi anh ngủ. Một cánh bướm nhỏ màu vàng đậu lên mặt anh trong chốc lát, chúng tôi đều trông thấy. Rồi nó đáp xuống mặt đất bên cạnh anh, gần cái cây. Gần như ngay tắp lự, một con kiến to bò ra khỏi một cái lỗ, bắt lấy con bướm và kéo theo nó xuống lỗ. Trước lúc anh thức giấc, chúng tôi lại thấy chính con bướm ấy bay ra khỏi lỗ, đậu chập chờn lên mặt anh như ban nãy. Rồi thình lình, nó biến mất, chúng tôi không biết nó đi đâu.”

“Có lẽ đó là linh hồn Akinosuke,” goshi còn lại nói. “Tôi tin chắc là đã thấy nó bay vào miệng anh. Nhưng kể cả con bướm có là linh hồn Akinosuke, thì cũng không lý giải được giấc mộng ban nãy.”

“Biết đâu lũ kiến có thể giải thích mọi chuyện.”

Goshi thứ nhất lại nói. “Kiến là sinh vật dị thường, có khi là yêu quái. Tóm lại, ắt có một tổ kiến lớn dưới gốc liễu sam này.”

“Vậy chúng ta cùng xem đi!” Akinosuke kêu lên, kích động mạnh mẽ trước gợi ý của bạn và đi tìm xẻng.

Đất xung quanh và bên dưới gốc liễu sam được đào xới một cách ngoạn mục nhờ một quần thể kiến đông đảo. Từ cơ sở đó, chúng tiến hành xây dựng những công trình tí hon bằng rơm, đất sét và cành cây, tập trung lại trông giống các thành thị thu nhỏ đến kì lạ. Có một công trình kiến trúc rộng hơn hẳn các công trình khác, ở giữa là một bầy kiến li ti vây quanh một con kiến to tướng với đôi cánh vàng và cái đầu dài màu đen.

“Ôi chao, kia là quốc vương trong giấc mộng của tôi!” Akinosuke thốt lên. “Và cả cung điện Tokoyo! Kì diệu làm sao! Raishu hẳn phải nằm đâu đó phía Tây Nam cung điện, tức là ở bên trái cái rễ cây lớn này. Đây! Nó đây! Thật là lạ kì! Giờ thì tôi chắc chắn mình có thể tìm thấy ngọn đồi ở Hanryoko và nấm mồ của công chúa!”

Akinosuke tìm kiếm mãi trong đống đổ nát của tổ kiến, cuối cùng phát hiện một gò đất bé tí, trên đỉnh cắm hòn sỏi bị nước bào mòn, trông gần giống một bia mộ Phật.

Dưới hòn sỏi, chôn chặt trong đất sét, chàng tìm thấy xác một con kiến cái.[62]

Riki[63] ngốc nghếch

Dù mang tên Riki, tức sức mạnh, nhưng Riki hay được mọi người gọi là Riki chân chất hoặc Riki ngốc nghếch, vì lúc nào cậu cũng như một đứa trẻ. Cũng vì lý do đó mà mọi người luôn bao dung với cậu, kể cả khi cậu phóng hỏa một ngôi nhà bằng cách gí que diêm đang cháy vào màn, và vỗ tay vui thích khi nhìn thấy ngọn lửa.

Mười sáu tuổi, Riki là một cậu chàng cao lớn khỏe mạnh, nhưng đầu óc cứ dừng ở tuổi lên hai hồn nhiên, bởi vậy, Riki vẫn nô đùa với lũ trẻ nhỏ. Những đứa lớn hơn trong vùng, tầm bốn đến bảy tuổi không thèm chơi với Riki, vì cậu không học được những bài hát và trò chơi của chúng. Đồ chơi ưa thích của Riki là một cái cán chổi, cậu dùng nó làm con ngựa yêu và cưỡi chổi lên xuống đoạn dốc trước nhà tôi cùng tràng cười giòn giã.

Nhưng cuối cùng vì tiếng cười ồn ã đó mà Riki thành ra phiền toái, tôi buộc phải bảo cậu tìm chỗ khác chơi. Cậu ngoan ngoãn cúi đầu rời đi, buồn bã kéo lê cây chổi phía sau. Riki luôn ôn hòa, và hoàn toàn vô hại miễn là không dính dáng tới lửa, chẳng mấy ai phải phàn nàn về cậu. Mối liên hệ giữa Riki với dân trong vùng không hơn quan hệ giữa người với chó hay gà là bao, cuối cùng khi Riki biến mất, tôi cũng chẳng buồn bận tâm. Nhiều tháng trôi qua rồi tôi mới sực nghĩ tới cậu.

“Riki sao rồi?” Gặp một tiều phu già thường bán gỗ cho dân trong vùng, tôi liền hỏi thăm, vì nhớ rằng Riki hay giúp bác ta vác củi.

“Riki ngốc nghếch á?” Tiều phu già đáp. “À, cậu ta chết rồi, tội nghiệp! Phải, cậu Riki mất đã gần một năm nay, khá đột ngột, thầy lang nói có trục trặc gì đó trong đầu cậu. Và đây là câu chuyện kì lạ về Riki đáng thương.”

Khi Riki qua đời, mẹ cậu viết tên con trai lên lòng bàn tay trái của cậu, “Riki ngốc nghếch”. Riki viết bằng chữ Hán, còn “ngốc nghếch” viết bằng chữ kana[64]. Rồi bà bền bỉ cầu nguyện cho cậu, mong kiếp sau cậu sẽ sung sướng hơn.

Ba tháng trước, nhà giàu Mỗ ở Kojimachi sinh hạ một bé trai. Trên bàn tay trái của đứa bé mới lọt lòng rành rành các kí tự “Riki ngốc nghếch”. Người trong nhà liền hiểu rằng đứa bé này ra đời hẳn là nhờ công đức cầu nguyện của ai đó, và tỏa đi hỏi han khắp chốn. Sau cùng, một người bán rau kể với họ về cậu chàng ngây ngô tên Riki ngốc nghếch, sống ở phường Ushigome và đã chết vào mùa thu năm ngoái. Nhà Mỗ liền sai hai gia đình đi tìm mẹ của Riki.

Hai gia đình tìm đến mẹ Riki và kể lại sự việc. Người mẹ phấn khởi quá đỗi, vì nhà Mỗ rất giàu có và danh tiếng. Nhưng hai gia đình lại nói chủ họ rất tức giận vì chữ “ngốc nghếch” trên tay đứa trẻ.

“Cậu Riki nhà bà được chôn cất ở đâu?” Họ hỏi. “Ở bãi tha ma chùa Zendo,” người mẹ đáp.

“Xin hãy đưa chúng tôi một ít đất sét từ mộ cậu ấy,” họ yêu cầu.

Bà mẹ dẫn hai gia đình đến chùa Zendo, chỉ mộ Riki cho họ. Hai gia đình lấy đi một ít đất mộ, gói lại trong tấm vải furoshiki[65], rồi trao cho mẹ Riki mười yên[66].

“Họ dùng chỗ đất sét đó để làm gì?” Tôi hỏi.

“Thì,” bác tiều phu già đáp, “anh biết đấy, để đứa trẻ lớn lên với cái tên đó trên tay thật không hay. Và chẳng có cách nào tẩy được đống kí tự trừ phi lau nó bằng đất sét trên mộ của thân xác kiếp trước.”

Hoa hướng dương

Trên ngọn đồi um tùm cây cối sau nhà, tôi và Robert đang tìm những chiếc vòng cổ tích[67]. Robert tám tuổi, ưa nhìn và rất thông minh. Tôi thì mới hơn bảy tuổi và đặc biệt sùng bái Robert.

Đó là một ngày tháng Tám nắng rực rỡ, bầu không khí ấm áp tràn đầy mùi nhựa cây ngọt nồng.

Chúng tôi không thấy vòng cổ tích, nhưng lại tìm ra vô số nón thông ở bụi cỏ cao. Tôi kể với Robert một câu chuyện cổ xứ Wales về người đàn ông sơ ý ngủ trong một vòng cổ tích và biến mất suốt bảy năm. Sau khi được các bạn cứu về, ông không bao giờ ăn hay nói chuyện nữa.

“Chúng chẳng ăn gì ngoài mũi kim cả, cậu biết không,” Robert nói.

“Ai cơ?” Tôi hỏi.

“Yêu tinh ấy,” Robert đáp.

Tôi đang nghệt ra vì ngạc nhiên và kinh sợ trước kiến thức mới mẻ này, thì Robert chợt reo lên, “Nghệ sĩ hạc cầm kìa! Ông ta đang đi về phía nhà mình!”

Thế là chúng tôi tức tốc chạy xuống đồi để nghe đàn.

Nhưng nghệ sĩ hạc cầm kiểu gì thế này! Chẳng phải nhạc công hát rong tóc hoa râm như trong sách tranh, mà là một kẻ lang thang, lôi thôi lếch thếch, cao lớn, da sậm màu với cặp mắt đen sẫm dưới đôi chân mày đen cau có. Giống thợ nề hơn là nghệ sĩ, và quần áo của ông ta thì bằng nhung[68]!

“Liệu ông ta có hát bằng tiếng Wales không nhỉ?” Robert lẩm bẩm.

Tôi thất vọng đến mức chẳng buồn nhận xét. Nghệ sĩ hạc cầm hạ chiếc đàn khổng lồ xuống bậc thềm trước nhà chúng tôi, những ngón tay cáu bẩn gảy đàn, từ cổ họng phát ra âm thanh như tiếng gầm giận dữ.

Hãy tin anh,

Dù muôn yêu kiều tươi trẻ mê say

Mà anh ngẩn ngơ nhìn ngắm hôm nay…[69]

Ngữ điệu, thái độ, chất giọng, tất cả đều gây khó chịu khôn tả và khiến tôi choáng váng vì sự thô bỉ ghê gớm, một sắc thái rất xa lạ với bài hát. Tôi muốn hét lên, “Ông không có quyền hát bài đó!” Vì nó từng vang ra từ bờ môi người xinh đẹp và yêu dấu nhất trong thế giới bé nhỏ của tôi. Vậy mà giờ gã đàn ông lỗ mãng tục tằn này dám hát, thật báng bổ và xấc xược, tôi giận điên lên! Nhưng chỉ trong chốc lát, khi nhả tới chữ “hôm nay”, giọng ca trầm trầm và hung tợn chợt vỡ òa thành êm đềm run rẩy khó tả.

Thế rồi, giọng hát thay đổi diệu kì, âm điệu sâu lắng như tông trầm của đại phong cầm. Một cảm xúc chưa từng có xâm chiếm tôi. Kẻ lang thang cau có này đã học được thứ ma thuật nào? Nắm được bí mật gì? Ôi chao, có ai khác trên đời hát được như thế? Hình dáng của người nghệ sĩ chập chờn nhòa phai, rồi ngôi nhà, bãi cỏ, mọi hình hài trước mắt tôi bỗng rung rinh bập bềnh[70]. Một nỗi sự bản năng trào dâng, tôi đâm ra căm ghét ông ta, mặt nóng bừng vì tức tối và tủi hổ khi không cưỡng nổi sức truyền cảm của người đàn ông ấy.

“Ông ta làm cậu khóc,” Robert thông cảm quan sát vẻ bối rối của tôi. Bấy giờ người chơi đàn hạc đã rời đi, cầm theo sáu xu mà chẳng buồn cảm ơn. “Nhưng tôi nghĩ, ông ta hẳn là dân Di gan[71]. Di gan toàn là kẻ xấu, và là phù thủy… Chúng ta lại lên rừng đi.”

Hai đứa leo lên đồi thông, ngồi xuống thảm cỏ điểm nắng, nhìn xuống thị trấn và biển cả. Vẫn chìm đắm trong bùa mê của phù thủy, chúng tôi không chơi đùa như ban nãy nữa.

“Có lẽ ông ta là yêu tinh,” cuối cùng tôi đánh liều kết luận, “hoặc là tiên?”

“Không,” Robert gạt đi, “chỉ là dân Di gan thôi. Nhưng thế cũng tệ lắm rồi. Họ bắt cóc trẻ con. Cậu biết đấy.”

“Chúng ta sẽ làm gì nếu ông ta lên đây?” Tôi thở hổn hển, bỗng hoảng sợ trước tình trạng thân cô thế cô của hai đứa.

“Ồ, ông ta chẳng dám đâu.” Robert phán chắc nịch, “ban ngày ban mặt thế này.”

Hôm qua, gần làng Takata, tôi trông thấy một bông hoa mà tên tiếng Nhật là “hoa hướng dương”, cũng na ná tên trong tiếng Anh, đều mang nghĩa “quay về phía mặt trời”. Bấy giờ, sau bốn mươi năm đằng đẵng, tôi chợt bồi hồi nhớ lại lời ca của nghệ sĩ hạc cầm lang thang[72] nọ.

Theo chúa tể, hướng dương quay về Tây,

Vẫn vẹn nguyên như chào đón lúc ban mai.[73]

Một lần nữa, tôi lại thấy bóng nắng lốm đốm trên ngọn đồi xứ Wales[74] xa xôi, và trong khoảnh khắc, Robert lại ở bên tôi, với khuôn mặt xinh xắn như con gái và những lọn tóc óng vàng. Chúng tôi đang tìm kiếm những vòng cổ tích… Nhưng tất thảy những thứ từng có ở Robert của hiện thực hẳn đã biến đổi theo hướng khó tưởng tượng và lạ lẫm hơn rồi, sau một lần biến động rất nhiều năm về trước[75]…

“Chẳng có yêu thương nào lớn lao hơn là vì bạn hữu mà phó sự sống mình[76]”…

Bồng Lai

Màu xanh lam của chiều sâu lẫn vào chiều cao, đại dương và nền trời hòa quyện trong làn sương chói lọi. Buổi sớm mùa xuân, chỉ có biển và trời, một màu thiên thanh ngút ngàn. Ở mũi thuyền, những gợn sóng đang đón lấy ánh sáng bạc, bọt nước cuộn tròn li ti.

Xa thêm một chút thì không còn chuyển động hay màu sắc gì. Màu nước xanh sẫm âm u lan rộng và tan nhòa vào màu xanh không khí. Chẳng thấy đường chân trời, chỉ có khoảng không vươn xa mãi, tạo thành vòng cung vô bờ bến trải đi mênh mông trước mắt và trên đầu, màu sắc vừa sâu thăm thẳm vừa cao vời vợi.

Nhưng xa xa, giữa màu xanh bất tận là dáng hình lờ mờ của tòa tháp cung điện với mái cao và uốn cong như vầng trăng, bóng đổ xuống trông lạ lùng và cổ kính một cách huy hoàng nhờ ánh dương êm đềm như kí ức.

Đó chính là nội dung bức tranh lụa Nhật treo ở góc toko[77] của tôi. Tranh tên là Cảnh ảo[78]. Nhưng đường nét của cảnh lại không ảo chút nào. Kia là cánh cổng lấp lánh của chốn Bồng Lai, còn kia là mái cong như vầng nguyệt của Long cung. Tranh do người Nhật ngày nay vẽ, nhưng lại thể hiện theo một trào lưu Trung Hoa hai ngàn năm trước.

Đó là nói đến Bồng Lai, một đề tài xuất hiện nhan nhản trong thư tịch của họ thời bấy giờ.

Ở chốn Bồng Lai không tồn tại cái chết hay nỗi đau, cũng không có ngày đông tháng giá. Hoa không tàn, trái không rụng. Nếm những trái cây ấy dù chỉ một lần là không còn đói khát. Nơi đây trồng nhiều loại cây thần diệu chữa bách bệnh như tương lân tử, lục hợp quỳ, vạn căn thang, còn có cả cỏ tiên dưỡng thần tử giúp hồi sinh người chết. Giống cỏ này được tưới bằng thứ nước tiên mà chỉ nhấp một ngụm là tươi trẻ mãi mãi. Dân Bồng Lai ăn cơm trong những cái bát bé tí, nhưng dù ăn mải miết cũng chỉ no bụng chứ cơm không vơi. Họ uống rượu trong những cái chén nhỏ xíu, nhưng tửu lượng khá đến mấy cũng chỉ ngất ngư vì say chứ chẳng ai uống cạn được.

Những chuyện như thế và hơn thế về chốn Bồng Lai còn được kể lại trong các truyền thuyết thời Tân. Nhưng thật khó mà tin rằng những người chép truyền thuyết ấy từng thấy Bồng Lai, dù là tận mắt hay chỉ trong cảnh ảo. Lấy đâu ra loại quả thần thánh đến mức khiến người ăn no nê mãi mãi, lấy đâu ra giống cỏ tiên cứu tử hay suối nguồn tươi trẻ, bát luôn đầy cơm và chén luôn đầy rượu. Làm gì có chuyện nỗi đau và cái chết không bén mảng đến Bồng Lai. Còn mùa đông thì thực sự hiện diện đấy, gió thốc thấu xương và tuyết phủ đống trên mái Long cung.

Tuy nhiên ở Bồng Lai cũng có những điểm tuyệt diệu, và điểm tuyệt diệu nhất lại chưa được bất cứ nhà văn Trung Hoa nào nhắc đến. Đó chính là khí quyển. Khí quyển Bồng Lai mang đặc trưng riêng, nhờ nó mà nắng nơi đây trắng hơn nắng, ở bất cứ đâu, sánh nhũ, không chói chang, sáng rõ nhưng dịu êm. Bầu khí quyển này không liên quan gì đến kỉ nguyên loài người, nó tồn tại từ rất lâu rồi, lâu đến nỗi tôi đâm sợ khi thử mường tượng niên đại. Nó không phải là hỗn hợp của nitơ và ôxy. Bản chất của nó không phải là không khí, mà là linh khí, là một thể trong mờ mênh mông được hòa quyện bởi vô vàn linh hồn của vô vàn thế hệ suy nghĩ khác hẳn chúng ta.

Ai mà hít phải khí này, các linh hồn sẽ ngấm vào mạch máu, cải biến mọi giác quan, nhào nặn lại nhận thức về không gian và thời gian của người đó, dần dần chỉ thấy những gì các linh hồn đã thấy, cảm những gì linh hồn đã cảm, nghĩ những gì họ đã nghĩ. Trải qua bao thay đổi êm đềm như giấc ngủ ấy, khi nhìn lại Bồng Lai, có lẽ người ta sẽ cảm thấy như sau…

Ở Bồng Lai không có bóng dáng tội ác, nên trái tim con người không bao giờ già cỗi. Chính bởi trái tim luôn trẻ trung nên cư dân nơi đây tươi cười từ khi chào đời đến khi chết, trừ những lúc trời giáng xuống âu sầu (và họ sẽ che mặt lại cho đến khi nỗi buồn tiêu tan). Người dân Bồng Lai yêu thương và tin tưởng lẫn nhau như người một nhà. Giọng phụ nữ véo von như chim hót, vì trái tim họ cũng nhẹ nhõm như tâm hồn chim. Các thiếu nữ chơi đùa với đôi ống tay áo thướt tha như đôi cánh mềm sải rộng. Lối sống ở Bồng Lai rất đường hoàng nên chẳng có gì phải giấu giếm (trừ nỗi buồn). Các ổ khóa không tồn tại, vì nơi đây chẳng có trộm. Cả ngày lẫn đêm, không có chuyện cửa đóng then cài, bởi chẳng có chi mà sợ. Và vì cư dân Bồng Lai là tiên, dù họ không bất tử, nên mọi thứ ở đây, trừ Long cung, đều nhỏ xinh và kì lạ. Các tiên này thực sự ăn cơm bằng những cái bát tí hon và uống rượu bằng những cái chén bé tẹo.

Cảm nhận trên đây, phần nhiều là do hít thở bầu khí quyển ma mị, nhưng không phải tất cả. Vì điều người xưa gửi gắm lại chỉ là sự mê hoặc của một lý tưởng, sức quyến rũ của một hi vọng xa xưa, và phần nào trong hi vọng ấy đã được hiện thực hóa ở rất nhiều trái tim, bằng vẻ đẹp đơn giản của lối sống vô tư, bằng sự ngọt ngào của phụ nữ.

Gió độc từ phương Tây thổi qua Bồng Lai, khiến bầu khí quyển huyền ảo ấy co rúm lại[79]. Giờ đây, chốn Bồng Lai chỉ còn hiện diện dưới dạng mảng, dạng dải, như những đám mây thuôn thuôn và sáng sủa trôi ngang tranh phong cảnh của các họa sĩ Nhật Bản. Dưới những cụm hơi nước trêu ngươi ấy, ta vẫn có thể tìm thấy Bồng Lai, và không thấy ở đâu khác nữa.

Hãy nhớ rằng Bồng Lai còn được gọi là Cảnh ảo, tức hình ảnh của phi thực. Và hình ảnh ấy đang phôi pha, không bao giờ còn tái xuất hiện để lưu được vào tranh, thơ, hay mơ.

DỊ TRÙNG

Bướm

1

Liệu tôi có diễm phúc như một học giả Trung Hoa mà văn chương Nhật Bản vẫn biết đến qua cái tên “Lư Sơn”? Ông được hai nàng tiên, hai chị em sống trên trời yêu mến, cứ mười ngày một lần, họ lại ghé thăm và kể cho ông nghe đủ chuyện về loài bướm.

Hiện nay, Trung Hoa có biết bao truyện linh dị tuyệt diệu về bướm. Tôi muốn biết nội dung quá, nhưng tôi lại chẳng bao giờ đọc nổi tiếng Trung, thậm chí tiếng Nhật. Mấy vần thơ ngắn ngủi mà tôi chật vật dịch ra dưới đây dẫn điển từ rất nhiều câu chuyện về bướm bên Trung Hoa, đến nỗi tôi cảm thấy bứt rứt như Tantalus[80] khi bị giày vò. Và tất nhiên, chẳng nàng tiên nào màng ghé thăm một kẻ theo chủ nghĩa hoài nghi như tôi.

Chẳng hạn, tôi muốn tìm hiểu huyền thoại về mỹ nhân Trung Hoa tỏa hương thơm khiến bươm bướm lũ lượt bay theo vì tưởng nàng là hoa.

Tôi muốn biết chuyện Đường Huyền Tông dùng bướm để tuyển vợ. Ông mở tiệc rượu trong ngự hoa viên và mời đến toàn những thiếu nữ sắc nước hương trời. Bướm được thả khỏi lồng để bay tới với tiểu thư đẹp nhất, rồi hoàng đế sẽ sủng hạnh nàng. Nhưng không may, khi trông thấy Dương quý phi, hoàng đế không để bướm lựa chọn nữa, và mai sau gặp bao nhiêu rắc rối vì vị quý phi này.

Tôi còn muốn đi sâu vào vào trải nghiệm của Trang Tử. Ông nằm mơ mình hóa thành bướm và cảm nhận thế giới bằng giác quan của loài côn trùng ấy. Vì linh hồn đã nhập vào hình hài bướm, nên khi tỉnh lại, kí ức và cảm xúc về sự tồn tại của nó lưu lại trong tâm trí sống động đến độ ông không thể hành xử như con người.

Cuối cùng, tôi còn muốn đọc văn bản Trung Hoa nào chính thức ghi nhận rằng bướm là linh hồn của hoàng đế và các tùy tùng.

Hầu hết những tác phẩm về bướm của văn học Nhật Bản đều có nguồn gốc Trung Hoa, trừ một số bài thơ. Mặc dù khuynh hướng thẩm mỹ về chủ đề này đã bén rễ từ lâu ở Nhật, cũng đã tạo nên nhiều lối biểu đạt tuyệt diệu trong tranh vẽ, ca khúc và phong tục, nhưng khởi sinh của nó lại là học hỏi Trung Hoa. Trông nền tảng này, ta hiểu tại sao các họa sĩ và thi sĩ Nhật thường đặt những bút danh như Chomu (Điệp Mộng) hay Icho (Nhất Điệp).

Thậm chí đến ngày nay, các vũ nữ vẫn chuộng những nghệ danh như Chohana (Điệp Hoa), Chokichi (Điệp Cát) hay Chonosuke (Điệp Trợ). Bên cạnh nghệ danh, vẫn có những tên thật liên quan đến bướm như Kocho (Hồ Điệp) hoặc Cho (Điệp). Thường thì những cái tên này chỉ dành cho nữ giới, nhưng không phải không có một vài ngoại lệ kì quặc. Nhân đây phải kể đến xứ Mutsu, nơi tồn tại một tập tục cổ lạ lùng, đứa con gái nhỏ tuổi nhất trong gia đình được gọi là Tekona, cái tên lạ tai và lỗi thời ở nơi khác, nhưng trong thổ ngữ của Mutsu lại có nghĩa là bướm. Thời cổ, từ này còn mang nghĩa người phụ nữ đẹp.

Nhật Bản có một số thuyết mê tín về bướm vốn xuất phát từ Trung Hoa, nhưng những thuyết này có lẽ còn cổ xưa hơn cả đất nước ấy. Theo tôi, thú vị nhất là quan niệm cho rằng linh hồn của một người sống có thể lang thang trong hình dạng con bướm. Quan niệm này phân hóa thành một số ý tưởng hay ho, ví như nếu có bướm bay vào phòng khách nhà bạn và đậu sau bức mành tre, thì người bạn yêu thương nhất đang đến gặp bạn đấy. Chẳng có lý do gì phải sợ một con bướm có lẽ đang mang linh hồn của ai đó.

Tuy nhiên, cũng có khi loài bướm gây bất an vì xuất hiện lúc nhúc, sử liệu Nhật Bản từng ghi chép một sự kiện tương tự. Khi Taira no Masakado đang bí mật chuẩn bị khởi nghĩa, ở Kyoto xuất hiện một đàn bướm đông đảo khiến người người hoảng hồn bởi tin rằng chúng là điềm báo cho tai họa sắp ập đến. Có lẽ những con bướm ấy là linh hồn của hàng ngàn binh sĩ bỏ mạng trong chiến tranh, bị khuấy động trước thềm cuộc chiến bởi dự cảm bí ẩn về cái chết. Tuy nhiên, đối với người Nhật, bướm có thể mang linh hồn của người chết lẫn người sống. Theo tục lệ, linh hồn phải mang hình hài bướm để chứng tỏ nó đã hoàn toàn rời khỏi cơ thể. Vì lý do này, mọi con bướm bay vào nhà đều được đối xử tử tế.

Có rất nhiều vở kịch nổi tiếng nhắc đến điều mê tín này lẫn những quan niệm kì lạ xung quanh nó. Chẳng hạn, trong vở kịch lừng danh Cây trâm biết bay của Kocho, Kocho là một mỹ nhân đã tự tử vì bị buộc tội oan và đối xử tàn nhẫn. Người trả thù cho nàng vẫn luôn tìm kiếm thủ phạm trong vô vọng. Cuối cùng, cây trâm của nàng biến thành một con bướm, dẫn đường báo thù bằng cách bay rập rờn trên nơi kẻ thủ ác đang ẩn náu.

Tất nhiên, những con bướm (đực và cái) bằng giấy thường dùng trong đám cưới không liên quan gì đến ma quỷ. Chúng chỉ là biểu tượng của niềm vui về một nhà, thể hiện hi vọng rằng cặp vợ chồng son sẽ bên nhau trọn đời như đôi bướm bay trong khu vườn xinh đẹp, lúc liệng lên, lúc liệng xuống, nhưng không bao giờ tách rời quá xa.

2

Một tuyển tập nhỏ thơ hokku[81] về bướm dưới đây sẽ cho ta thấy người Nhật quan tâm đến khía cạnh thẩm mỹ của chủ đề này thế nào. Vài bài thơ đơn thuần là miêu tả, giống bức phác họa màu nho nhỏ gồm mười bảy âm tiết. Một số khác chỉ chứa đựng dăm ba ý tưởng thú vị hoặc đôi lời gợi mở duyên dáng. Nhưng người đọc sẽ thấy chúng rất phong phú, dù có lẽ không bận tâm nhiều đến chính những dòng thơ.

Muốn cảm thụ được phong vị thơ Nhật tiết giản về hình thức, cần phải từ tốn. Và dần dà, sau khi kiên trì nghiền ngẫm, may ra sẽ nhận định đúng cấu tứ của tác phẩm ấy. Từng có người chỉ trích rất nóng vội, rằng thật ngớ ngẩn khi tìm kiếm ý nghĩa nghiêm túc ở một bài thơ mười bảy âm tiết. Vậy thì, câu thơ nổi tiếng của Crashaw[82] về điều kì diệu ở bữa tiệc cưới tại Cana thì sao?

Nympha pudica Deum vidit, et erubuit.[83]

Chỉ có mười bốn âm tiết, và câu thơ hóa bất tử. Mười bảy âm tiết cũng có thể tạo nên những kết quả tuyệt vời, thậm chí trên cả tuyệt vời, không chỉ một hai lần mà phải đến hàng ngàn lần.

Mấy bài hokku dưới đây thì không tuyệt vời lắm, bởi tôi chọn chúng không đơn thuần vì mục đích văn chương.

Cởi bỏ và trút ra

Tay áo haori[84] lồng lộng

Như cánh bướm bay xa.

Trên đầu sào bắt chim

Sao quẩn quanh ngăn cản ta mãi

Một con bướm xinh xinh.[85]

Chuông treo trong thinh lặng

Đậu lại cùng giấc ngủ miên man

Một con bướm yên ắng.

Đang giấc nồng thiêm thiếp

Vẫn mơ mình tung cánh rập rờn

Bướm trên cỏ xanh biếc.[86]

Ôi đừng mơ đừng mơ

Thoát cơn miên trường nào bướm ngủ

Cùng ngao du hải hồ![87]

Rúc mình sau nan lồng

Thèm muốn dõi theo từng cánh bướm

Mắt chim buồn não nùng.

Trời cao xanh vời vợi

Rung rinh đôi cánh bướm như bay

Dù gió không thổi tới.

Tưởng đâu hoa rụng rơi

Nay lại về sum họp với cành

Ra là bướm đậu thôi.

Thảng trông bươm bướm bay

Chao liệng trong gió sao thanh thoát

Đâu thua cánh hoa rơi![88]

Theo dấu chân nàng bước

Trên lối đi rập rờn sau trước

Bướm kia sao cứ bay!

Bướm rập rờn bay mãi

Quấn quýt theo sau từng bước chân

Kẻ mang hoa trộm hái.

Tội con bướm mùa thu

Cô quạnh lẻ loi không còn bạn

Đành theo kẻ lữ du.

Trông cánh bướm, ô hay!

Người theo sau dập dồn đuổi bắt

Vẫn cứ thong thả bay.

Vẻ đẹp của bươm bướm

Như tuổi xanh mười bảy mười tám

Không biết đến già nua.

Sao cánh bướm vui đùa

Trên cõi nhân gian này như thể

Chẳng hề có hận thù!

Bướm tung tăng bay lượn

Xem ra chẳng mưu cầu hi vọng

Một thứ gì trên đời.

Lớp lớp sóng cuộn qua

Bọt trào trắng xóa như nở hoa

Bướm loay hoay muốn đậu.

Giả như có kiếp sau

Mong thân này sinh ra làm bướm

Thảnh thơi trên đồng sâu.[89]

Đóa hoa màu hồng phai

Rung rung bướm trắng thu cánh đậu

Là linh hồn của ai?

Bỗng nhiên có một ngày

Người vợ hiền bên cạnh bấy nay

Hóa thành đôi bướm bay!

Tung tăng bay đến gần

Gặp gỡ rồi bên nhau bình lặng

Uyên ương hồ điệp mộng.

Chẳng rõ thời gian trôi

Liệu tôi còn giữ được thú vui

Đuổi theo tìm bắt bướm![90]

Về chủ đề bướm, bên cạnh những bài thơ thì tôi xin đưa ra ở đây một ví dụ khá lạ lùng dưới dạng tản văn. Tôi dịch lấy ý là chính thôi, còn bản gốc của nó bạn có thể tìm trong một cuốn cổ thư khá thú vị nhan đề Cảnh báo về côn trùng. Bài tản văn mang hình thức bài giảng cho một con bướm. Đây thực sự là một truyện ngụ ngôn có tính giáo huấn, ngụ ý tầm quan trọng của đạo đức khi xã hội thăng trầm.

Lúc này, dưới ánh nắng xuân, gió thổi hây hẩy, hoa rộ sắc hồng, cỏ mềm mại và lòng người thì tràn ngập hân hoan. Bươm bướm tung tăng bay lượn khắp chốn. Bao nhiêu người làm thơ chữ Hán và thơ Nhật về bướm.

Bướm ơi, mùa này là mùa ngươi ở đỉnh cao mỹ lệ, chẳng có gì trên thế gian sánh bằng. Bởi vậy mà tất thảy côn trùng đều ngưỡng vọng và ganh tị. Không chỉ côn trùng, con người cũng đem lòng đố kị lẫn ái mộ ngươi. Trang Tử trong mơ đã mang dáng vóc ngươi. Sakoku[91] chết đi rồi hiện hồn về dưới hình hài ngươi. Đâu riêng sâu bọ và nhân loại biết ghen, loài vô tri cũng xắng xở đấy, hãy xem lúa mạch non biến hình thành bướm kia[92].

Dương dương đắc chí, ngươi tự nhủ, “Khắp cõi này mình là nhất!” Ta đồ rằng trong đáy tim, ngươi hài lòng với bản thân quá đỗi, nên mới buông thả theo mọi làn gió, không bao giờ đứng im, lúc nào cũng nghĩ “Đời này chẳng ai may mắn như mình”.

Nhưng hãy thử nghĩ về quá khứ của ngươi xem. Đáng nhớ đấy, vì nó chứa đựng một khía cạnh thật thấp hèn. Thấp hèn thế nào? Chà, một thời gian dài sau khi sinh ra, ngươi có vẻ ngoài chẳng lấy gì làm hoan hỉ, chỉ đơn thuần là côn trùng gặm bắp cải, một con sâu lông lá và khốn khổ đến nỗi chẳng có nổi manh áo che tấm thân trần. Diện mạo ngươi thật kinh khủng, ai nhìn cũng ghét. Ngươi thấy tủi hổ, mà tủi hổ là phải thôi, nên kiếm mấy cành cây héo và cọng rác để làm tổ, treo lên cành cây và trốn vào đó. Thấy ngươi, người ta phải thốt lên “Sâu áo tơi[93]”.

Suốt quãng thời gian đó, ngươi đã gây ra những tội lỗi khủng khiếp. Giữa những chiếc lá xanh mơn mởn của cây anh đào tuyệt đẹp, ngươi và đồng loại tụ tập lúc nhúc, trông xấu xí kinh người. Ngươi đã xúc phạm cặp mắt háo hức mong chờ của du khách từ phương xa đến ngắm anh đào. Nhưng đáng ghét hơn, ngươi thừa biết những nông dân nghèo đang trồng củ cải trắng trên đồng. Họ lao động cực nhọc dưới cái nắng oi bức đến khi con tim mệt nhoài vì chăm lo cho vụ mùa, thế mà ngươi rủ lũ bạn mon men đến lá cây cải và những cây rau khác, ăn ngấu nghiến, gặm nhấm lá thành hình thù kì dị mà chẳng màng đến những con người bần cùng. Phải, ngươi chính là loại sinh vật xấu thậm tệ với hành động khả ố như thế.

Giờ đã có bộ cánh xinh đẹp, ngươi khinh thường lũ bạn sâu bọ ngày trước. Hễ gặp phải một trong số chúng, ngươi lại vờ như không quen biết. Ngươi chỉ muốn kết bạn với kẻ giàu sang và có địa vị. Ngươi quên mất thời xa vắng rồi ư?

Đúng là nhiều người đã quên đi quá khứ ấy và bị quyến rũ bởi hình hài duyên dáng cùng đôi cánh trắng của ngươi. Họ đã viết nên bao bài thơ Hán có, Nhật cũng có để ca ngợi ngươi. Người thiếu nữ cao quý từng không dám nhìn ngươi trong hình thù cũ, nay lại dõi theo ngươi đầy say mê, còn muốn ngươi đậu trên cây trâm cài tóc của nàng, và xòe chiếc quạt nhỏ xinh ra, mong chờ ngươi đáp xuống. Nhưng điều này lại làm ta nhớ đến một câu chuyện cổ Trung Hoa không mấy đáng yêu về ngươi.

Dưới thời Đường Huyền Tông, hoàng cung có muôn vàn mỹ nữ. Số giai nhân nhiều đến nỗi bất cứ người đàn ông nào cũng khó lòng chọn ra người đẹp nhất. Thế là họ được triệu đến một nơi, và ngươi được thả ra bay lượn giữa các nàng ấy. Theo thánh chỉ, bướm đậu lên trâm cài của thiếu nữ nào, người đó sẽ được vời đến cung vua. Bấy giờ, một đế chỉ có một hậu, đúng là luật lệ công minh. Thế nhưng, chỉ vì ngươi mà hoàng đế đã gây tội tày trời. Vì đầu óc ngươi nhẹ bẵng và phù phiếm, dù giữa các thiếu nữ hẳn phải có người mang trái tim thuần khiết, nhưng ngươi chỉ biết tìm cái đẹp bề ngoài, bèn đậu xuống người con gái có dung mạo ưu tú nhất. Các thiếu nữ có mặt bấy giờ liền cùng dừng lại để nghiền ngẫm xem thế nào là hướng đi đúng cho phận đàn bà, dần dần, họ học cách trở nên diêm dúa nhất trước mắt đàn ông. Cuối cùng, Đường Huyền Tông chết trong đau đớn và tiếc nuối, tất cả là tại tâm trí phù phiếm của ngươi.

Bản chất của ngươi còn bộc lộ dễ dàng trong những hành động khác. Chẳng hạn, có những loài cây như tùng và sồi thường xanh, với những chiếc lá không bao giờ héo rụng mà luôn tươi tốt. Đó là những loài cây có trái tim rắn rỏi và nhân cách cứng cỏi. Nhưng ngươi lại chê chúng là bướng bỉnh và cứng nhắc, ngươi ghét trông thấy chúng và chẳng bao giờ tìm đến. Ngươi chỉ ghé thăm những bông hoa phô trương như anh đào, hải đường, mẫu đơn, hồng vàng và cố làm vừa lòng chúng.

Ta nói cho ngươi hay, hành động của ngươi thật không phải. Đám ấy có hoa thơm, nhưng đâu có quả ngọt mà thỏa mãn cơn đói. Chúng chỉ yêu thích những ai đam mê vẻ xa xỉ và trưng trổ. Bản thân chúng cũng thế, nên chúng mới thích đôi cánh rung rinh và thân hình mong manh của ngươi, nên chúng mới niềm nở với ngươi.

Vào mùa xuân này, ngươi vừa rộn ràng khiêu vũ trong vườn nhà giàu hay chao liệng giữa lối đi rợp hoa anh đào, vừa tự nhủ, “Chẳng ai trên đời có được niềm vui như mình, có bạn bè tuyệt vời như mình. Dù người ta bàn tán thế nào, mình vẫn say đắm mẫu đơn hơn cả, còn hồng vàng là người yêu dấu của riêng mình, mình sẽ tuân lệnh nàng tuyệt đối, vì điều đó khiến mình kiêu hãnh và hứng khởi.” Ngươi nói thế.

Nhưng mùa hoa sôi nổi tươi đẹp rất ngắn ngủi, nhanh thôi, chúng sẽ héo tàn và rơi rụng. Khi cái nóng mùa hè ập đến, sẽ chỉ còn lại mớ lá xanh. Rồi khi gió thu tràn về, ngay cả những chiếc lá cũng đáp đất lộp độp như mưa. Và số phận ngươi sẽ chẳng khác gì thân phận bất hạnh trong câu ngạn ngữ, “Mưa cũng tràn vào cả cái cây ta trú.”

Bấy giờ ngươi mới tìm về bạn cũ, đám ngài đám giun, vật nài được trở lại cái tổ xưa. Nhưng với đôi cánh, ngươi không chui lọt tổ. Thiên đường hạ giới đều chẳng có chỗ cho ngươi dung thân. Cỏ hoang héo úa, chẳng còn lấy một giọt sương để ngươi làm dịu cổ họng khô khát. Ngươi chẳng còn con đường nào khác ngoài nằm xuống và chờ chết. Tất cả là do con tim phù phiếm và buông thả của ngươi. Một cái kết đáng thương làm sao!

3

Như tôi đã nói, xem ra hầu hết những câu chuyện về bướm của Nhật Bản đều mang nguồn gốc Trung Hoa. Nhưng có một câu chuyện có lẽ bắt nguồn từ chính Nhật Bản, và tôi thấy mình nên kể ra, vì nó sẽ có ích cho những người đinh ninh rằng không có “tình yêu thuần khiết” ở Viễn Đông.

❀

Sau nghĩa địa chùa Sozan ở ngoại ô kinh thành, có một ngôi nhà tranh lẻ loi đã trải bao tuế nguyệt. Chủ nhà là lão Takahama, hiền lành tử tế nên được bà con chòm xóm yêu quý, nhưng hầu hết bọn họ đều cho rằng thần trí lão hơi không bình thường. Trừ phi tu hành, bằng không đàn ông phải thành gia lập thất, đằng này lão Takahama đã không theo đạo còn chẳng chịu lấy vợ. Cũng không rõ lão từng có mối tình lâu bền nào chưa. Hơn năm mươi năm qua lão vẫn luôn vò võ một mình.

Mùa hè năm ấy, lão Takahama đổ bệnh. Biết rằng mình chẳng sống được bao lâu nữa, lão cho mời em dâu và cháu đến. Hai mẹ con, một quả phụ và một chàng trai tầm hai mươi tuổi mà lão Takahama rất gắn bó, nhanh chóng tới nơi, và làm tất cả những gì có thể để xoa dịu ông lão trong thời khắc cuối đời.

Một buổi chiều nóng nực, lão Takahama ngủ thiếp đi, bên giường vẫn có em dâu và cháu trai chăm nom. Đúng lúc ấy, một con bướm trắng lớn bay vào phòng, đậu lên gối lão. Cậu cháu liền cầm quạt xua nó đi, con bướm lập tức bay trở lại, cậu xua tiếp, nó liền xáp vào lần thứ ba. Thế là cậu cháu xua nó ra tận vườn, qua cánh cổng đang mở, đến tận nghĩa địa của ngôi chùa bên cạnh. Con bướm cứ rập rờn trước mặt cậu như không muốn bị đuổi đi xa hơn. Phản ứng kì lạ của nó khiến cậu bắt đầu nghi ngại, liệu nó là bướm, hay là ma.

Cậu cháu xua nó lần nữa, và đi theo đến tận nghĩa địa. Con bướm chập chờn trên nấm mộ của một phụ nữ, rồi thình lình biến mất. Tìm hoài không thấy nó đâu, cậu đành xem xét tấm bia. Tên của người đã khuất là Akiko, với một cái họ chưa nghe bao giờ. Trên bia còn có dòng chữ ghi rằng Akiko qua đời năm mười tám tuổi. Ngôi mộ phải xây được tầm năm mươi năm rồi, rêu đã phủ đầy. Nhưng xem ra vẫn có người chăm nom cẩn thận, trên mộ bày hoa tươi, nước trong két cũng mới rót.

Trở về phòng, cậu sửng sốt khi biết ông bác đã qua đời trong giấc ngủ, không hề đau đớn, nụ cười vương trên môi. Cậu kể với mẹ chuyện con bướm ở nghĩa trang.

“À,” bà quả phụ kêu lên, “hẳn là Akiko!”

“Nhưng Akiko là ai hả mẹ?” Cậu hỏi.

Bà mẹ trả lời, “Hồi còn trẻ, bác con từng hứa hôn với một thiếu nữ xinh đẹp tên là Akiko, con gái nhà hàng xóm. Sắp đến ngày cưới thì Akiko qua đời vì bệnh lao phổi, bác con đã rất đau buồn. Chôn cất xong xuôi, bác ấy thề không lấy ai nữa, về sau xây ngôi nhà nhỏ này bên nghĩa trang để được ở gần phần mộ người yêu. Đã hơn năm mươi năm trôi qua rồi. Từ bấy đến nay, dù đông hay hạ, ngày nào bác Takahama cũng vào nghĩa trang cầu nguyện, quét mộ và bày lễ. Nhưng bác ấy không thích kể chuyện này với ai hết. Cuối cùng Akiko cũng đến rồi, con bướm trắng chính là linh hồn cô ấy.”

4

Suýt nữa tôi đã quên không kể đến điệu múa cổ Nhật Bản tên là Hồ điệp vũ. Điệu múa này từng được biểu diễn trong hoàng cung, các vũ công phục trang kiểu bươm bướm. Tôi không biết ngày nay còn ai duy trì nó nữa không. Nghe nói điệu múa rất khó học. Cần sáu vũ công tham gia, phải di chuyển theo những vũ hình đặc trưng, tuân thủ các quy tắc truyền thống trong mọi bước nhảy, dáng điệu và cử chỉ. Rất chậm rãi, họ khép thành vòng tròn xoay theo nhịp trống con, trống cái, sáo nhỏ, sáo lớn, và một nhạc cụ nhiều ống mà thần Pan[94] ở phương Tây cũng không biết là nhạc cụ gì.

Muỗi

Với quan điểm phải bảo vệ mình, tôi đã đọc cuốn sách Muỗi của tiến sĩ Howard. Muỗi quấy rầy tôi ghê quá. Ở nơi tôi sống có vài loài muỗi, nhưng khó chịu nhất chính là loài hình kim, toàn thân có chấm và sọc bạc. Nó mà đốt thì nhói không khác gì bỏng điện, và tiếng vo ve đơn điệu của nó nghe nhức nhối đúng kiểu dự báo mức độ đau sắp đến, y như mỗi thứ mùi sẽ hé lộ về vị tương ứng vậy. Tôi thấy loài muỗi này khá giống loài muỗi vằn mà tiến sĩ Howard mô tả, chúng cũng có tập tính giống nhau. Chẳng hạn ban ngày hoạt động tích cực hơn ban đêm, và đặc biệt gây phiền toái vào buổi chiều. Tôi phát hiện được là chúng bay ra từ nghĩa trang dành cho Phật tử, một nghĩa trang rất lâu đời rồi, sau vườn nhà tôi.

Tiến sĩ Howard có viết trong sách rằng, để loại bỏ bầy muỗi, chỉ cần đổ một ít dầu mỏ hoặc dầu hỏa vào chỗ nước tù đọng nơi muỗi đẻ trứng. Đổ dầu một tuần một lần “với tỉ lệ một ounce cho 1,4 m² mặt nước và giảm tương ứng trên diện tích nhỏ hơn”. Nhưng hãy xem tình hình khu tôi sống trước đã!

Như đã nói, lũ quấy rầy tôi bay ra từ nghĩa trang nhà Phật. Gần như trước mỗi nấm mồ trong nghĩa trang lâu đời đó đều có một chỗ trữ nước, gọi là két. Ở hầu hết các mộ thì chỗ trữ nước này chỉ là một ô lõm hình chữ nhật đục vào bệ đá lớn đỡ bia. Nhưng ở những ngôi mộ cầu kì tốn kém thì không ai tận dụng như thế cả, người ta sẽ làm két riêng, lớn hơn, xẻ ra từ một khối đá trang trí bằng các hình khắc gia huy hoặc biểu tượng. Mộ của người nghèo không có két nước, nhưng vẫn có cốc hoặc bình, vì người chết cần nước. Ở mộ cũng phải có hoa, nên trước mỗi ngôi mộ đều có vài cái ống tre hoặc lọ để cắm hoa và tất nhiên những ống, lọ này đều chứa nước. Nghĩa trang có giếng cấp nước cho các ngôi mộ. Gia đình bạn bè khi đến thăm viếng sẽ tiến hành thay nước. Nhưng ở nghĩa trang lâu đời với hàng nghìn két nước và hàng vạn lọ hoa như thế, người ta không thể thay mới toàn bộ nước mỗi ngày, thành ra mật độ tù đọng rất là cao. Những két nước sâu chẳng mấy khi cạn, và tình trạng đó được duy trì suốt chín trên mười hai tháng trong năm, nhờ lượng mưa dồi dào ở Tokyo.

Kẻ thù của tôi sinh sôi từ chính những két và lọ hoa này. Hàng triệu con muỗi nảy nở từ nước của người chết. Theo giáo lý đạo Phật, trong số chúng có người đầu thai, vì tội lỗi kiếp trước mà bị giáng làm ngạ quỷ hút máu… Dù gì đi nữa, dã tâm của muỗi vằn cũng củng cố được một mối ngờ, rằng trong các vết đốt đều ngưng tụ những linh hồn xấu xa.

Giờ quay trở lại vụ dầu hỏa, ta có thể dẹp sạch muỗi khỏi bất cứ đâu bằng cách đổ một lớp dầu hỏa lên mặt nước tù đọng. Ấu trùng sẽ chết ngay khi ngoi lên để thở, muỗi cái cũng bỏ mạng khi tiếp cận mặt nước để đẻ trứng. Như tôi đọc trong sách của tiến sĩ Howard thì, chi phí thực để diệt sạch muỗi ở một thị trấn năm mươi nghìn dân bên Mỹ là không quá ba trăm đô.

Tôi tự hỏi người ta sẽ nói gì khi chính quyền thành phố Tokyo, với tư tưởng cấp tiến và khoa học mạnh mẽ, đột nhiên ra lệnh đổ dầu hỏa định kì vào mọi chỗ có nước ở nghĩa trang? Làm sao một tôn giáo cấm sát sinh (ngay cả với sự sống vô hình) như đạo Phật, chấp nhận mệnh lệnh đó? Liệu con cháu hiếu thuận có dám thực hiện? Rồi bao nhiêu nhân công và thời gian phải bỏ ra để rót đầu hỏa bảy ngày một lần vào hàng triệu két nước cùng hàng chục triệu ống tre cắm hoa khắp các nghĩa địa Tokyo? Đúng là bất khả thi! Để quét sạch muỗi khỏi thành phố, cần phải phá hủy mọi khu mộ cổ, đồng nghĩa với việc dẹp bỏ ngôi chùa bên cạnh, kéo theo sự tàn lụi của những khu vườn xinh đẹp kèm ao sen, bia khắc chữ Phạn, cầu cong, rừng thiêng[95] và tượng Phật với nụ cười bí hiểm. Diệt trừ muỗi vằn mà lại phải phá hủy vẻ thơ mộng của một tôn giáo cổ xưa, quả là cái giá quá lớn.

Chưa kể, khi trăm tuổi, tôi cũng muốn được yên nghỉ trong một khu mộ đạo Phật lâu đời. Linh hồn tôi sẽ trở nên cổ xưa, không màng đến mọi xu hướng, thay đổi và băng hoại của thời Meiji[96]. Nghĩa trang sau vườn nhà tôi chính là nơi chốn phù hợp. Mọi thứ ở đây đều đẹp đẽ không ngờ và kì quặc đến đáng sợ. Mỗi thân cây, tảng đá đều tựu hình từ những lý tưởng xưa cũ không còn tồn tại, ngay cả bóng râm cũng không phải của thời đại và vầng dương này, mà thuộc về một thế giới đã bị quên lãng chẳng hề biết đến hơi nước, điện khí, từ tính hay… dầu hỏa!

Ngay cả tiếng chuông chùa cũng toát ra một âm sắc cổ xưa đánh thức những cảm xúc rất xa lạ với con người thế kỉ 19 trong tôi, xa lạ đến nỗi sự khuấy động vô hình và mơ hồ của nó khiến tôi sợ hãi, sợ hãi một cách thích thú. Chưa bao giờ tôi nghe tiếng chuông thánh thót mà lại thấy đáy sâu linh hồn mình xao xuyến và kích động đến thế, có cảm giác những kí ức đang vùng vẫy để vươn tới ánh sáng trên vùng hỗn mang của ức vạn sinh tử. Tôi ước ao được luẩn quẩn ở chỗ nào mà vẫn nghe thấy tiếng chuông ấy… Xét đến khả năng đầu thai thành ngạ quỷ hút máu, tôi sẵn sàng chấp nhận cơ hội tái sinh trong một ống tre cắm hoa hay một két nước, từ đó dịu dàng cất lên khúc ca mong manh nhức nhối và đốt những người tôi quen.

Kiến

1

Sau cơn bão đêm qua, vòm trời sáng nay xanh trong và chói lòa. Bầu không khí ngọt ngào dễ chịu, tràn ngập mùi nhựa ngọt khé chảy ra từ vô số cành tùng bị gió đánh gãy. Từ rừng tre bên cạnh vọng sang tiếng sáo chim[97] tụng kinh Pháp hoa[98]. Và mảnh đất rất an tịnh, nhờ gió Nam[99]. Mùa hè cứ lần lữa mãi giờ cũng chịu đến: chấp chới đó đây là bươm bướm với sắc màu Nhật Bản lạ lùng, ve sầu kêu râm ran, tò vò đập cánh vo vo, muỗi mắt nhảy múa dưới nắng và lũ kiến bận bịu tu bổ cái tổ bị hỏng. Tôi chợt nghĩ đến một bài thơ Nhật.

Biết đi đâu về đâu

Tan tác tổ kiến dưới đất sâu

Tháng Năm mưa tầm tã.

Nhưng xem ra, lũ kiến đen kềnh càng trong vườn nhà tôi chẳng cần ai thương cảm. Bằng cách thức khó tưởng tượng nào đó, chúng đã vượt qua cơn bão, trong khi cây lớn bật gốc, nhà cửa bị gió đánh tả tơi, đường sá bị bão quét sạch. Thế mà trước cơn bão, tôi chẳng thấy lũ kiến phòng ngừa gì ngoài việc đóng chặt cánh cổng dẫn xuống thành phố dưới lòng đất của mình. Cảnh chúng vật lộn để giành lấy chiến thắng hôm nay đã thôi thúc tôi thử viết một bài luận về kiến.

Đúng ra tôi thích mở đầu bài luận bằng chất liệu nào đó, truyền cảm hoặc siêu hình, rút tỉa từ văn học cổ Nhật Bản hơn. Nhưng tất cả những gì các bạn người Nhật của tôi tìm giúp được về đề tài kiến, trừ một vài câu thơ ít giá trị, lại đều có nguồn gốc Trung Hoa và chủ yếu là các truyện thần quái. Trong đó, có một truyện cũng đáng đem kể ở đây, faute de mieux[100].

❀

Ở vùng Thai Châu, Trung Hoa, có một người đàn ông sùng đạo ngày ngày dốc lòng thờ phụng một nữ thần, suốt nhiều năm liền như thế.

Một buổi sáng nọ, ông đang bái vọng thì thấy một phụ nữ xinh đẹp mặc xiêm y vàng bước vào phòng, tiến đến trước mặt mình. Người đàn ông ngạc nhiên vô cùng, hỏi bà muốn gì, sao tự dưng lại tới đây. Bà đáp, “Ta không phải người phàm, mà là vị thần ngươi đã một lòng tôn thờ bấy lâu, giờ ta đến để cho ngươi thấy lòng tôn thờ ấy không phải là uổng phí. Ngươi có biết ngôn ngữ của loài kiến không?”

Người đàn ông trả lời, “Con chỉ là kẻ thường dân vô tri, không phải học giả. Con còn chẳng biết tí gì về ngôn ngữ của những bậc cao quý nữa là.”

Nghe vậy, nữ thần mỉm cười, lấy trong ngực áo ra chiếc hộp nhỏ trông như hộp hương trầm. Bà mở hộp, chấm ngón tay vào, lấy thứ thuốc mỡ gì đó bôi lên hai tai người đàn ông. “Giờ thì,” bà nói, “ngươi thử tìm vài con kiến, cúi xuống chăm chú lắng nghe xem chúng nói gì. Ngươi sẽ hiểu lời chúng, và phát hiện ra điều có lợi cho mình… Nhưng hãy nhớ rằng, không được làm lũ kiến sợ hãi hay tức giận.” Rồi nữ thần biến mất.

Người đàn ông lập tức ra ngoài tìm kiến. Vừa bước qua ngưỡng cửa, ông nhìn thấy hai con kiến bò trên một tảng đá kê cột nhà. Ông nghiêng mình lắng tai và kinh ngạc nhận ra mình nghe thấy và hiểu được lời chúng.

“Chúng ta đi tìm nơi ấm áp hơn đi,” một con đề xuất.

“Tại sao, chốn này thì có vấn đề gì?” Con kiến còn lại hỏi.

“Ở phía dưới ẩm và lạnh lắm,” con kiến thứ nhất phàn nàn. “Có một kho báu khổng lồ chôn ở đây, ánh dương chẳng thể sưởi ấm mặt đất xung quanh nó.”

Rồi hai con kiến cùng bò đi, người đàn ông cũng chạy đi tìm xẻng. Ông đào khoảnh đất quanh cột nhà và mau chóng tìm thấy nhiều bình lớn đầy ắp tiền vàng. Từ đó ông trở nên giàu có.

Về sau, ông thường cố gắng lắng tai theo loài kiến, nhưng chẳng bao giờ nghe thấy tiếng chúng nữa. Thứ thuốc mỡ của nữ thần quả đã giúp ông khơi mở thính giác trước ngôn ngữ bí ẩn của loài kiến, nhưng lại chỉ phát huy tác dụng trong một ngày.

Giống như tín đồ Trung Hoa kia, tôi buộc phải thú nhận mình rất dốt nát, không có thiên bẩm nghe hiểu tiếng nói của loài kiến. Nhưng nàng tiên mang tên Khoa học thi thoảng cũng chạm đến tai đến mắt tôi bằng cây đũa thần của nàng, và trong thoáng chốc, tôi bỗng nghe được những thứ vô thanh và nhìn ra những thứ vô hình.

2

Một số độc giả hẳn sẽ không hài lòng trước những điều tôi sắp trình bày về kiến, vì nó thật không phải phép, chẳng khác nào đang ở những chỗ ô hợp mà lại đi khen rằng các đạo hữu phi Kitô đã gây dựng được một lối sống văn minh có đạo đức hơn hẳn chúng ta.[101]

Nhưng cũng có những người thông thái đến độ tôi không dám mơ mình theo kịp, đã nhìn nhận côn trùng và văn minh một cách tách bạch với phước lành của Kitô giáo. Tôi như được tiếp thêm can đảm khi đọc cuốn Lịch sử Tự nhiên Cambridge[102] bản mới, trong đó giáo sư David Sharp[103] đã đánh giá về kiến như sau.

Quan sát đời sống của loài côn trùng này, ta sẽ nhận thấy những hiện tượng rất đáng chú ý. Thật vậy, sau khi cân nhắc nhiều khía cạnh, chúng ta khó lòng tránh khỏi kết luận rằng, kĩ năng chung sống với cộng đồng của kiến hoàn hảo hơn của con người. Chúng cũng đi trước chúng ta trong một số thành tựu về công nghiệp và nghệ thuật khiến đời sống quần thể vận hành được trơn tru hơn.

Tôi đồ rằng chẳng mấy ai có đầu óc lại đi phản bác nhận định đâu ra đấy này của ông chuyên gia kì cựu. Giới khoa học thời nay không mặn mà với kiến và ong, nhưng họ sẽ sẵn sàng tán đồng ngay rằng, nói đến tiến hóa về mặt quần cư, đám côn trùng ấy xem chừng đã vượt qua loài người. Herbert Spencer[104], người mà ai cũng nghĩ là không hề viển vông, còn đi xa hơn giáo sư Sharp rất nhiều. Theo ông, ở một mức độ nhất định, kiến đứng trên con người cả về đạo đức lẫn kinh tế. Cuộc sống của kiến hoàn toàn là vì đồng loại. Thật tình, dù không cần thiết, giáo sư Sharp đã khẳng định lời khen dành cho loài kiến bằng đánh giá tỉ mỉ sau.

Khác với con người, năng lực của kiến là để cống hiến cho sự phồn vinh của giống loài hơn là cho cá nhân. Đó là hành động hi sinh và chuyên môn hóa vì lợi ích cộng đồng.

Ngụ ý của Sharp rất rõ ràng, rằng ở bất kì trạng thái xã hội nào cũng tồn tại nhu cầu cải thiện nữa, cải thiện mãi, để sự phát triển của cá nhân phục vụ cho nền thịnh vượng chung. Có lẽ đúng, nếu nhìn từ lập trường con người hiện tại. Vì loài người vẫn chưa tiến hóa hoàn toàn, càng cá biệt hóa thì xã hội càng có lợi. Nhưng đặt vào trường hợp côn trùng sống tập thể, đánh giá đầy ám chỉ này vẫn còn gây tranh cãi.

Herbert Spencer nói, “Sự phát triển của cá nhân nằm ở khả năng thích nghi tốt hơn với phối kết cộng đồng, từ đó thúc đẩy xã hội phồn vinh và giúp duy trì nòi giống.”[105] Nói cách khác, giá trị của cá nhân chỉ cần đong được trong mối tương quan với xã hội, như thế, các cống hiến cá nhân là tích cực hay tiêu cực đối với xã hội, thì phải xem xem xã hội được mất những gì khi mức độ cá biệt hóa của thành viên mỗi ngày một thêm sâu sắc.

Nhưng hiện nay, như chúng ta thấy, điểm đáng để con người quan tâm nhất ở xã hội loài kiến chính là đạo đức, mà phương diện này lại đang vượt quá khả năng đánh giá của con người. Vì đối với chúng ta, đỉnh cao của tiến hóa đạo đức là “lợi mình và lợi người dung hòa được làm một”, như Spencer mô tả. Bấy giờ, điều duy nhất đáng để hân hoan là ta không hề ích kỉ. Trong khi đó, ở xã hội côn trùng, lại như Spencer mô tả, “việc trì hoãn niềm sung sướng cá nhân vì lợi ích cộng đồng được thực hiện một cách triệt để đến nỗi, dường như việc chăm nom đời sống cá nhân cốt là để có sức vun vén cho đời sống xã hội… Cá nhân chỉ ăn và nghỉ ở mức vừa đủ nhâm duy trì sự sống mà thôi.”

3

Độc giả nên biết cho rằng kiến vừa làm vườn, vừa làm đồng. Chúng rất giỏi trồng nấm, và tính đến nay đã thuần hóa 584 loài động vật khác nhau. Chúng xây các đường hầm xuyên qua đá cứng, biết cách chống lại những thay đổi khí quyển có thể gây hại đến sức khỏe con cháu. Tuổi thọ của kiến là ngoại lệ trong giới côn trùng, loài tiến hóa cao có thể sống được nhiều năm.

Nhưng tôi không định đi sâu vào vấn đề này. Điều tôi muốn nói đến là tính khuôn phép khủng khiếp và đạo đức tuyệt đối của kiến[106]. Những quy tắc ứng xử gây kinh ngạc nhất của con người vẫn thua xa hệ thống luân thường của chúng, với quá trình hình thành chí ít cũng phải hàng triệu năm. “Kiến” tôi đề cập ở đây là kiến bậc cao nhất chứ không phải toàn bộ gia tộc kiến. Tầm hai nghìn loài[107] đã được phát hiện cho thấy mức độ tiến hóa đa dạng trong tổ chức xã hội của chúng. Nhưng một vài hiện tượng xã hội quan trọng hàng đầu về mặt sinh học, và một vài hiện tượng khác quan trọng không kém khi đặt trong tương quan vi diệu với chủ đề đạo đức, có được đem ra nghiên cứu thì cũng chỉ để phục vụ cho sự tồn tại của xã hội kiến phát triển ở bậc cao nhất mà thôi.

Sau bao nhiêu thứ người ta viết ra suốt mấy năm qua về tỉ lệ thuận giữa giá trị kinh nghiệm và tuổi thọ của kiến, tôi đoán rất ít người còn dám phủ nhận chúng có tính cách. Trí thông minh của sinh vật bé nhỏ này, khi vấp phải và vượt qua những khó khăn hoàn toàn mới rồi tự thích nghi với những điều kiện chúng chưa từng trải nghiệm, đã chứng tỏ một khả năng tư duy độc lập đáng kể. Nhưng phải khẳng định một điều: ở góc độ cá thể, kiến tuyệt nhiên không có bản sắc. Từ “bản sắc” tôi dùng ở đây mang nghĩa thông thường. Một con kiến tham lam, một con kiến ham khoái lạc, một con kiến phạm phải một trong bảy mối tội đầu[108] hoặc lỗi nhỏ tha thứ được… đều không tồn tại. Dĩ nhiên tương tự, ta cũng không có một con kiến lãng mạn, một con kiến duy lý, một con kiến đầy thi hứng, hay một con kiến thiên về những suy đoán trừu tượng. Không con người nào đạt được sự vô cảm tuyệt đối trong tâm hồn như kiến. Không con người nào, với cách tổ chức hiện nay, tôi luyện được tinh thần thực dụng hoàn hảo như kiến. Tinh thần thực dụng tuyệt đỉnh này không có khả năng phạm lỗi đạo đức. E rằng khó mà chứng minh kiến không có quan điểm tôn giáo. Nhưng chắc chắn quan điểm đó không hữu ích gì cho chúng. Sinh vật không có điểm yếu về đạo đức không cần “hướng đạo tinh thần”.

Chúng ta có thể, dù chỉ lờ mờ, nhận thức được đặc điểm của xã hội kiến và bản chất của đạo đức kiến. Nhưng muốn thế, ta phải thử tưởng tượng ra một trạng thái ít nhiều bất khả nếu so với xã hội và đạo đức loài người. Hãy hình dung một thế giới toàn những người làm việc liên tục và hăng say, và trông qua toàn là phái yếu. Không ai trong số họ xiêu lòng hay chấp nhận ăn quá một nguyên tử thức ăn trên mức đủ duy trì thể lực và không ai ngủ một giây lâu hơn mức cần cho hệ thần kinh làm việc hiệu quả. Tất cả đều được cấu tạo khác thường đến nỗi một khoái lạc thừa thãi dù nhỏ nhoi nhất cũng gây ra rối loạn chức năng.

Ngày ngày, các lao động nữ này sẽ làm đường, bắc cầu, xẻ gỗ, xây dựng vô số dạng thức công trình kiến trúc, làm vườn, làm đồng, cho cả trăm loài vật nuôi chỗ ăn chỗ ở, sản xuất các chế phẩm hóa học đa dạng, lưu trữ bảo quản cơ man nào là đồ ăn và chăm lo cho con cái. Mọi hoạt động đều hướng tới sự thịnh vượng chung. Không công dân nào biết mơ tưởng đến “tài sản”, trừ res publica[109]. Mục tiêu duy nhất của khối thịnh vượng chung là nuôi dưỡng và đào tạo thế hệ trẻ, mà hầu hết cũng là con gái. Giai đoạn sơ sinh rất dài: trong một khoảng thời gian đằng đẵng, lũ trẻ không những chưa giúp được gì mà còn chưa nên hình nên hài, thậm chí yếu đuối đến nỗi cần được bảo bọc cẩn thận để tránh tiếp xúc với sự thay đổi nhiệt độ dù là nhỏ nhất.

May thay, y tá đều thông thuộc các quy định sức khỏe, ai nấy nắm vững những kiến thức cần thiết về thông gió, tẩy trùng, thoát nước, hơi ẩm, và sự nguy hiểm của vi trùng. Có lẽ, chỉ cần ghé lại gần, họ cũng thấy rõ vi trùng như ta nhìn qua kính hiển vi. Trên thực tế, họ hiểu sâu sắc mọi vấn đề vệ sinh đến độ không bao giờ mắc lỗi về vệ sinh trong khu vực sống.

Dù làm việc quần quật nhưng không công nhân nào không chỉn chu: tất cả đều cực kì gọn gàng và chải chuốt nhiều lần trong ngày. Nhưng vì ai nấy bẩm sinh đã có những chiếc lược và bàn chải đẹp nhất gắn với cổ tay, họ không cần lãng phí thời gian vào nhà vệ sinh. Ngoài việc giữ gìn bản thân sạch sẽ, họ cũng phải bảo đảm nhà cửa và vườn tược ngăn nắp tuyệt đối, vì lợi ích của lũ trẻ. Không có gì trừ động đất, núi lửa phun, lũ lụt hoặc chiến tranh khốc liệt đủ sức làm gián đoạn những nhiệm vụ thường nhật như phủi bụi, quét dọn, lau chùi và tẩy trùng.

4

Giờ thì đến những điều lạ lùng hơn:

Thế giới này còn vượt qua cả thế giới của Vestal[110] về cường độ lao động triền miên. Đúng là đôi khi phái nam cũng xuất hiện, nhưng chỉ vào những mùa nhất định và không làm gì liên quan đến công nhân hay công việc. Không ai trong số họ phải động chân động tay, trừ trường hợp đặc biệt khi cộng đồng gặp nguy hiểm. Không công nhân nào màng nói chuyện với phái nam, vì ở thế giới kì quặc này, phái nam là sinh vật cấp thấp, không biết chiến đấu lẫn lao động và tồn tại với tư cách Cái Xấu cân thiết mà thôi. Chỉ có một tầng lớp nữ giới, được chọn để làm mẹ, mới hạ mình phối ngẫu với nam giới trong một thời gian rất ngân và vào những mùa cụ thể. Những bà mẹ được chọn này không cần làm việc nhưng buộc phải chấp nhận những ông chồng.

Tầng lớp công nhân thì chẳng bao giờ nghĩ đến việc đồng hành với bạn khác phái, không phải vì khinh bỉ, cũng không đơn thuần vì mối quan hệ này gây lãng phí thời gian một cách ngu ngốc, mà cơ bản vì họ không thể duy trì lối sống hôn nhân. Thật ra một vài lao động nữ có thể sinh sản đơn tính và đẻ ra những đứa con không cha. Tuy nhiên, theo nguyên tắc, công nhân chỉ mang tính nữ một cách bản năng, với tất cả sự dịu dàng, lòng kiên nhẫn và tầm nhìn của người mẹ, chứ giới tính sinh lý của họ thì biến mất, như Long nữ trong truyền thuyết đạo Phật[111].

Để chống lại sinh vật săn mồi hoặc kẻ thù, công nhân được cấp vũ khí, còn được bảo vệ bởi một lực lượng quân sự đông đảo. Các chiến binh cao lớn hơn công nhân rất nhiều (ít nhất là trong một số cộng đồng) nên ban đầu, khó mà tin được họ thuộc cùng một chủng loài. Chiến binh có to gấp trăm lần các công nhân mà họ bảo vệ cũng không phải chuyện hiếm. Nhưng toàn bộ binh lính đều là phụ nữ cường tráng, hay đúng hơn là bán nữ giới. Họ thừa sung mãn để lao động, nhưng vì được nuôi dưỡng huấn luyện chủ yếu để chiến đấu và kéo đồ nặng, họ phát huy tác dụng ở những phương diện đòi hỏi sức mạnh nhiều hơn là kĩ năng.

Tại sao nữ giới có vẻ chuyên môn hóa hơn nam, theo thuyết tiến hóa, trong vai trò đánh trận và lao động? Nghe chừng câu hỏi này không đơn giản như bề ngoài của nó. Và chắc chắn tôi không trả lời được.

Nhưng có thể làm rành rẽ vấn đề nếu nhìn từ quan điểm kinh tế tự nhiên. Trong nhiều hình thái sống, giống cái vượt trội giống đực cả về kích thước lẫn năng lượng. Ở trường hợp này, có lẽ nguồn dự trữ lớn hơn sinh lực có sẵn trong một giống cái trọn vẹn sẽ được huy động nhanh chóng và hiệu quả hơn để xây dựng một hàng ngũ chiến đấu đặc biệt. Tất cả năng lượng vốn dùng cho việc sinh nở đã được chuyển sang để hun đúc sức mạnh tấn công hoặc năng suất lao động.

Những phụ nữ đích thực, những bà mẹ được chọn, không nhiều nhặn gì và được đối xử như bà hoàng. Họ được phục vụ liên tục và tôn kính đến nỗi hiếm khi nảy sinh ước ao. Họ được giải phóng khỏi mọi mối lo toan về sinh tồn, trừ trách nhiệm sinh đẻ. Họ được chăm nom cả ngày lẫn đêm bằng mọi cách thức có thể. Chỉ mình họ là được nạp thực phẩm thoải mái vô độ. Vì con cái, họ phải ăn uống và nghỉ ngơi tối đa. Đặc trưng thể chất cho phép họ hưởng thụ ad libitum[112]. Họ hiếm khi ra ngoài, nếu có thì theo sau phải là đội hộ tống hùng mạnh, vì họ không được phép chịu bất cứ mệt mỏi hay nguy hiểm không cần thiết nào. Có lẽ họ cũng chẳng khát khao ra ngoài cho lắm. Mọi hoạt động của giống loài đều xoay quanh họ. Tất cả sức lực, tài lực và trí tuệ cộng đồng đều để đảm bảo sự viên mãn cho các bà mẹ này và con cái.

Cuối cùng, và cũng xếp thấp nhất trong dòng giống, là chồng của những bà mẹ được chọn, Cái Xấu cần thiết, tức nam giới. Như tôi quan sát được, họ chỉ xuất hiện trong những mùa cụ thể, tuổi thọ cũng rất ngắn. Một vài cá thể còn khó lòng tự hào về nguồn gốc của mình, dù được sắp đặt cho một cuộc hôn nhân cao quý. Vì họ không phải con của những bà mẹ được chọn, mà là con của mẹ đồng trinh, những đứa bé sinh sản đơn tính. Và đặc biệt vì lý do đó, những sinh vật thấp kém này là kết quả tình cờ của sự lai giống kì bí.

Khối thịnh vượng chung chấp nhận mọi loại đàn ông, nhưng chỉ với số lượng ít, ở mức đủ để làm chồng của những bà mẹ được chọn, và số ít đó gần như chết ngay sau khi hoàn thành nhiệm vụ. Ý nghĩa của Luật Tự nhiên trong thế giới khác thường này rất giống với học thuyết Ruskin[113], rằng sống thiếu nỗ lực là tội lỗi. Vì nam giới không đủ khả năng lao động hay chiến trận, sự tồn tại của họ đều do nhu cầu nhất thời.

Thật ra, họ không bị tàn sát, chẳng hạn theo kiểu các nạn nhân Aztec - được chọn cho lễ hội Tezcatlipoca[114], tận hưởng hai mươi ngày trăng mật rồi bị moi tim. Nhưng bất hạnh của họ cũng không nhỏ hơn may mắn đó chút nào. Thử tưởng tượng những thiếu niên lớn lên với nhận thức rằng mình có số làm chú rể cao sang một đêm, và theo luân thường đạo lý là sẽ bị tước mất quyền sống ngay sau đám cưới xem sao. Hôn nhân như thế, với từng chú rể, đều có nghĩa là chết. Họ còn chẳng dám mơ đến chuyện nàng góa phụ trẻ tuổi, người sẽ sống lâu hơn họ đến hàng thế hệ, sẽ thương khóc cho mình.

5

Nhưng, mọi điều vừa kể trên đây chẳng qua chỉ để rào đón cho phần chính: Sự lãng mạn của thế giới côn trùng.

Cho đến nay, phát hiện sửng sốt nhất về nền văn minh đáng kinh ngạc này là việc ức chế tính dục. Khi hình thái sống tiến hóa đến một mức độ nhất định, hành vi giao hợp hoàn toàn biến mất ở đa số cá thể. Với hầu hết xã hội kiến bậc cao, giao phối dường như chỉ tồn tại sao cho đủ duy trì nòi giống. Nhưng khía cạnh sinh học ở đây còn không gây sửng sốt bằng các ám chỉ đạo đức mà nó đưa ra: sự áp chế hay sắp đặt về tính dục dường như diễn biến tự nguyện, chí ít là khi liên quan đến dòng giống. Người ta tin rằng những sinh vật phi thường này đã học cách thúc đẩy hoặc kìm hãm sự phát dục ở những con non bằng một số chế độ dinh dưỡng đặc biệt.

Loài kiến đã thành công trong việc kiểm soát hoàn hảo tình dục, hoạt động thường được coi là bản năng mạnh mẽ và khó quản lý nhất. Và sự hạn chế gắt gao đời sống tình dục ở mức đủ để không tuyệt chủng này là một trong rất nhiều hệ thống quan trọng, cũng là hệ thống tuyệt vời nhất, mà loài kiến triển khai. Mọi năng lực dành cho thỏa mãn cá nhân, “cá nhân” ở đây mang nghĩa “vị kỉ[115]”, đều bị đàn áp thông qua sự thay đổi sinh lý. Mọi triển vọng nuông chiều các khao khát tự nhiên, trừ những hành vi làm lợi trực tiếp hoặc gián tiếp cho giống loài, đều là bất khả. Kể cả nhu cầu không thể thiếu như ăn và ngủ cũng chỉ được đáp ứng ở mức đủ để các chức năng hoạt động. Cá thể phải tồn tại, hành động và suy nghĩ vì lợi ích chung. Và trong phạm vi luật vũ trụ[116], cộng đồng nhất quyết không để tình yêu hay đói khát chi phối mình.

Phần đông chúng ta lớn lên với niềm tin rằng không có tín ngưỡng tôn giáo, ví như không biết hi vọng về phần thưởng hay sự hãi về hình phạt tương lai, thì sẽ không có văn minh. Chúng ta được tiêm nhiễm ý nghĩ rằng hầu hết mọi người đều chăm chăm mưu cầu lợi ích cá nhân và gây bất lợi cho người khác, nếu thiếu vắng luật pháp với nền tảng là tư tưởng đạo đức hay thiếu vắng đội ngũ cảnh sát hiệu quả để thực thi luật pháp đó. Mạnh được yếu thua, lòng thương xót và cảm thông biến mất, cấu trúc xã hội sẽ sụp đổ tan tành.

Những quan điểm trên thừa nhận sự bất toàn trong bản chất con người, một sự thật hiển nhiên. Nhưng những người đầu tiên khẳng định sự thật này từ hàng nghìn năm trước không bao giờ mường tượng nổi một hình thái tồn tại xã hội mà lòng ích kỉ bẩm sinh thui chột. Thế giới tự nhiên phi tôn giáo cho chúng ta thấy vẫn có một xã hội mà niềm vui khi chủ động làm việc thiện đã biến ý tưởng về trách nhiệm thành thừa thãi, một xã hội mà đạo đức bản năng có thể xóa bỏ mọi quy tắc luân lý, một xã hội mà các thành viên đều vô tư tuyệt đối và tốt đẹp đến nỗi mọi bài giáo dục hạnh kiểm, kể cả dành cho lứa tuổi nhỏ nhất, cũng gây lãng phí thời gian quý báu.

Đối với những người theo thuyết tiến hóa, sự thật này tất yếu chỉ ra rằng chủ nghĩa lý tưởng đạo đức của chúng ta chỉ có giá trị tạm thời. Trong một số điều kiện nhất định, cuối cùng sẽ có thứ tốt hơn thế chỗ phẩm hạnh, lòng nhân từ, đức hi sinh (hiểu theo nghĩa phổ quát nhất hiện nay). Các nhà tiến hóa sẽ phải đối mặt với câu hỏi liệu thế giới thiếu vắng khái niệm đạo đức có ít đạo đức hơn một thế giới mà các hành vi được điều chỉnh bởi khái niệm đạo đức hay không. Họ thậm chí còn phải tự hỏi rằng sự tồn tại của các điều răn tôn giáo, các quy định và tiêu chuẩn đạo đức của con người không chứng tỏ rằng chúng ta vẫn ở giai đoạn phát triển xã hội rất sơ khai đấy chứ? Và những câu hỏi này tất yếu dẫn đến một câu hỏi khác: Liệu nhân loại trên hành tinh có bao giờ đạt đến trạng thái đạo đức cao hơn mọi lý tưởng đã có, theo đó những điều hiện gọi là xấu xa sẽ mục rữa rồi biến mất, những điều hiện coi là đạo đức sẽ biến thành bản năng, chủ nghĩa vị tha[117] lên ngôi khiến các khái niệm và quy tắc đạo đức thành ra vô dụng, như trong xã hội của những loài kiến bậc cao hiện nay không?

Các nhà tư tưởng hiện đại hàng đầu cũng quan tâm đến câu hỏi này, và người lỗi lạc nhất trong số họ đã đưa ra câu trả lời, phần nào theo chiều hướng khẳng định. Herbert Spencer bày tỏ niềm tin rằng nhân loại sẽ đạt đến trạng thái văn minh về mặt đạo đức giống loài kiến.

Nếu ở các sinh vật cấp thấp hơn đã xảy ra trường hợp bản chất bị biến đổi tận gốc đến nỗi hành vi vị tha và vị kỉ hòa làm một, thì hệ quả không thể tránh khỏi là sự sáp nhập tương tự, trong những điều kiện tương tự, sẽ xảy ra ở con người. Côn trùng quần cư đã cho chúng ta thấy những tiền lệ sát thực nhất, cũng là những tiền lệ đã chỉ ra một cá nhân có thể miệt mài dành đời mình vào việc làm lợi cho đời những cá nhân khác với tầm mức lớn lao nhường nào.

Khó mà tin được rằng kiến hay ong thấu hiểu khái niệm trách nhiệm (theo định nghĩa của chúng ta) hay cảm nhận được rằng mình thường xuyên ở trong tình trạng tự hi sinh (cũng với nghĩa thông thường).

Thực tế đó cho thấy quá trình tổ chức có thể tạo ra hiện tượng theo đuổi các mục tiêu vị tha cũng ráo riết (thậm chí quá ráo riết) y như khi theo đuổi các mục tiêu vị kỉ trong những trường hợp khác. Và trong những trường hợp ấy, các mục tiêu vị tha sẽ đạt được trong khi theo đuổi các mục tiêu, mà mặt trái của nó là, vị kỉ. Để thỏa mãn nhu cầu của cộng đồng, cần phải duy trì những hành động mang lại phúc lợi cho các cá thể khác như thế…

Đôi khi mưu cầu cá nhân phải nhường chỗ cho lợi ích của người khác, tình trạng này là thực tế và hẳn là sẽ tiếp diễn đến hết tương lai, đổi lại, một ngày kia, việc cống hiến cho người khác sẽ tạo nên hân hoan to lớn đến mức vượt qua cả niềm vui sinh ra từ việc thỏa mãn trực tiếp bản thân. Bấy giờ thì, vị tha và vị kỉ sẽ hòa hợp đến mức hòa tan vào nhau.

6

Tất nhiên, những dự đoán nói trên không ngụ ý rằng con người sẽ thay đổi sinh lý do tác động của chính sự chuyên môn hóa cấu trúc đã phân chia các tầng lớp trong xã hội côn trùng. Chúng ta không cần phải lường trước một tương lai nhân loại mà số đông tích cực là công nhân bán nữ giới và phụ nữ lực điền làm việc hùng hục nhằm phục vụ đời sống nhàn nhã của một nhóm nhỏ những bà mẹ được chọn. Kể cả trong chương “Dân số tương lai[118]”, Spencer cũng cố gắng không đi vào chi tiết rằng thay đổi thể chất là điều kiện tất yếu cho sự ra đời của những hình thái đạo đức cao hơn, mặc dù phát biểu chung chung của ông về một hệ thần kinh hoàn hảo và tỉ lệ giảm sinh cao ở con người đã gợi mở rằng tiến hóa đạo đức đồng nghĩa với sự thay đổi đáng kể ở thể chất.

Giả sử được phép tin vào một nhân loại tương lai mà niềm vui của việc giúp đỡ lẫn nhau chính là toàn bộ niềm vui trong đời, liệu có được phép liên tưởng luôn đến những cải biến (sinh lý và luân lý) mà sinh vật học côn trùng đã chứng minh là nằm trong khả năng tiến hóa? Tôi không biết nữa. Tôi cực kì tôn sùng Herbert Spencer ở vai trò triết gia vĩ đại nhất thế giới, và tôi rất tiếc phải viết ra vài điều trái với luận thuyết của ông, theo phong cách mà người đọc dễ nhận ra là lấy cảm hứng từ Triết học Tổng hợp. Phần phản biện tiếp theo đây, tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm, tội tình gì cứ trút xuống đầu tôi.

Tôi cho rằng, những cải biến luân lý do Spencer dự đoán mà muốn trở thành hiện thực thì phải có sự hỗ trợ của thay đổi sinh lý học, với một cái giá khủng khiếp. Xã hội côn trùng hẳn đã mất đến hàng triệu năm nỗ lực kiên quyết chống lại những tất yếu khốc liệt nhất mới đạt được các điều kiện có tính quy chuẩn này. Con người cũng nên tìm hiểu và sớm muộn gì cũng sẽ thấm thía được tính tất yếu ngang với tàn nhẫn ấy. Spencer đã chỉ ra rằng thời khắc đau thương tột độ của nhân loại vẫn còn ở phía trước, nó đang đợi để đồng hành với giai đoạn đỉnh cao của áp lực gia tăng dân số.

Tôi nhận ra, một trong các hệ quả của áp lực lâu dài đó, là con người sẽ tăng trưởng vượt bậc về trí tuệ và lòng cảm thông. Trí tuệ cao hơn sẽ giúp hạ thấp tỉ lệ sinh đẻ. Nhưng hạ thấp cũng không đủ để đảm bảo tình trạng xã hội ở bậc cao nhất như loài kiến, mà chỉ làm dịu bớt áp lực dân số vốn là nguyên nhân chính gây ra phiền não cho con người. Nhân loại có thể tiệm cận, nhưng không bao giờ thực sự đạt được trạng thái cân bằng xã hội hoàn hảo.

Trừ phi chúng ta tìm ra cách giải quyết ổn thỏa các vấn đề kinh tế như cách côn trùng sống tập thể đã áp dụng, là ức chế đời sống tình dục.

Giả sử chúng ta tìm ra cách, và quyết định kìm hãm quá trình phát dục của phần lớn lớp trẻ để chuyển năng lượng vốn dành cho đời sống tình dục sang việc thúc đẩy những hành vi bậc cao hơn, thì kết quả cuối cùng có lẽ cũng không phải trạng thái đa hình[119] như loài kiến đâu nhỉ? Và trong trường hợp đó, chắc gì thế hệ tiếp theo đã đại diện cho chủng loài cao cấp hơn khi chủ yếu toàn những người không giới tính, sau quá trình tiến hóa nghiêng về tính nữ hơn tính nam?

Thậm chí hiện nay, khi xem xét có bao nhiêu người sẵn sàng sống độc thân vì những động cơ không phải cho mình (cũng không liên quan đến tôn giáo), đoán chừng nhân loại ở trạng thái tiến hóa cao hơn có thể vui vẻ hi sinh một phần lớn đời sống tình dục vì sự thịnh vượng chung, nhất là khi tính đến một vài lợi thế có thể đạt được. Và một lợi thế không nhỏ chính là gia tăng đáng kể tuổi thọ, giả sử con người có thể kiểm soát đời sống tình dục một cách tự nhiên như loài kiến. Nhân loại ở những bậc phát triển cao hơn về mặt giới tính có lẽ sẽ hiện thực hóa được giấc mơ về cuộc sống ngàn năm.

Chúng ta đã nhận ra đời người quá ít ỏi so với phần việc phải làm. Với quá trình khám phá theo cấp số cộng cùng sự mở rộng kiến thức theo cấp số nhân, qua thời gian, chúng ta hẳn sẽ tìm ra thêm nhiều lý do để tiếc nuối sự ngắn ngủi của cuộc sống. Khoa học chẳng có mấy cơ may phát hiện ra thứ thần dược trường sinh của các nhà giả kim. Con người cũng không thể qua mắt các thế lực vũ trụ. Chúng ta phải thanh toán sòng phẳng cho mọi lợi ích mà các thế lực ban tặng, không trả thì không có nhận, đây chính là quy luật bất biến.

Có lẽ cái giá của trường thọ sẽ được chứng minh bằng cái giá mà loài kiến đã trả. Chưa biết chừng một số hành tinh lâu đời hơn đã từng phải chấp nhận cái giá này, và nguồn sức mạnh để giới hạn sinh sản trong một tầng lớp đã gây nên biến đổi về mặt hình thái theo những hướng không ngờ so với các tầng lớp khác cùng loài.

7

Sinh thái học côn trùng đã gợi mở cho chúng ta viễn cảnh phong phú về sự tiến hóa của nhân loại, nhưng đồng thời, liệu chúng có bỏ sót yếu tố gì cực kì quan trọng trong quan hệ giữa đạo đức và luật vũ trụ không?

Hẳn là bậc tiến hóa cao nhất sẽ không dành cho sinh vật nào có khả năng gây ra những việc từng bị lên án trong lịch sử đạo đức của con người ở mọi thời đại. Hẳn là sức mạnh khả thi cao nhất sẽ nằm ở lòng vị tha, và quyền lực tối cao sẽ không bao giờ rơi vào tay độc ác hay dục vọng.

Có thể không còn thần thánh, nhưng những lực lượng định hình và xóa bỏ các hình thái tồn tại dường như còn khắt khe hơn thần thánh nhiều. Khó mà chứng minh được một “ý đồ kịch tính” trong cách vận hành của các vì sao, nhưng diễn tiến của vũ trụ xem ra vẫn công nhận, giá trị của hệ thống đạo đức nhân loại về cơ bản là chống lại tính vị kỉ của loài người.

HẾT

Chú Thích

[1] Viết cho lần xuất bản đầu tiên, tám tháng trước khi qua đời. (Các chú thích trong sách là của ban biên tập tiếng Việt)

[2] Yaso Kidan (Chuyện quỷ bên cửa sổ đêm). Tác giả Ishikawa Kosai, thế kỉ 19.

[3] Kokon Chomonshu (Tuyển tập truyện kể từ cổ chí kim). Tác giả Tachibana Narisue, thế kỉ 13.

[4] Tamasudare. Chưa tra cứu được tác giả và niên đại.

[5] Hyaku Monogatari (Một trăm truyện kể). Chưa tra cứu được tác giả và niên đại. Nhưng bách vật ngữ vốn dĩ là một hình thức sinh hoạt truyện ma ở Nhật, rất thịnh hành thời Edo. Một nhóm ngồi quây quần với nhau, thắp 100 ngọn nến. Cứ kể xong một truyện thì thổi tắt một ngọn. Khi kể hết, không gian chìm vào tăm tối cũng là lúc ma quỷ hiện lên. Từ xưa tới nay có rất nhiều tác phẩm/hợp tuyển thần quái lấy tên này.

[6] Ryoseikoku/Lãnh chế quốc. Đơn vị hành chính địa phương của Nhật Bản từ thời Nara đến đầu thời Minh Trị (thế kỉ 8-19), trước khi đất nước hình thành hệ thống tỉnh như ngày nay.

[7] Nay là khu vực gồm vùng thủ đô Tokyo, phần lớn tỉnh Saitama và một phần tỉnh Kanagawa.

[8] Loạn Jisho-Juei hay Chiến tranh Genpei/Chiến tranh Nguyên-Bình (tên đặt bằng cách ghép hai họ đối thủ), kéo dài từ 1180 đến 1185. Đây là cuộc chiến tranh đỉnh cao và có tính quyết định cho xung đột kéo dài nhiều thập kỉ nhằm giành quyền áp đảo triều chính và thống trị nước Nhật giữa hai gia tộc Genji và Heike.

[9] Hei(ke) và Taira lần lượt là cách đọc theo âm Hán và âm Nhật của cùng một chữ “Bình (gia)”. Tương tự, Gen(ji) hay Minamoto lần lượt là cách đọc theo âm Hán và âm Nhật của cùng một chữ “Nguyên (thị)”. Bình và Nguyên là họ do thiên hoàng thời Heian ban cho hai chi của gia tộc mình, những chi không đủ điều kiện để thừa kế ngai vàng.

[10] Còn gọi là Akamagaseki hoặc Bakan. Nay thuộc tỉnh Yamaguchi.

[11] Hearn muốn nhắc đến truyện “Cua Heike” thuộc cuốn Kotto (Cổ xưa) của ông. Kotto tập hợp truyền thuyết về các loại u linh, côn trùng và một số kiến thức thường thức khác…

[12] Onibi (ma trơi).

[13] Loại đàn tì bà bốn dây sử dụng chủ yếu trong nghệ thuật hát nói. Trước đây, các nghệ sĩ kể Truyện Heike và những truyện lịch sử bi thương khác được gọi là “biwahoshi (pháp sư tì bà)”. Cách gọi này không có nguồn gốc rõ ràng, nhưng có lẽ là tại họ, cũng như những người tẩm quất gội đầu mù, thường để đầu cạo trọc như nhà sư. Đàn biwa được chơi bằng một miếng gảy (bachi) làm từ sừng động vật.

[14] Taira no Tokiko, góa phụ của Taira no Kiyomori, khi thành ni cô lấy pháp danh là Nii no Axna. Bà đã bế cháu ngoại là thiên hoàng Antoku nhảy xuống biển tự tử để khỏi phải chứng kiến cảnh nhà Taira bại trận dưới tay nhà Minamoto.

[15] Bát Nhã Ba La Mật Đa Tâm Kinh. Văn bản ngắn nhất và cũng nổi tiếng nhất của Phật giáo Đại Thừa và Thiền tông. Thường dùng trong đọc tụng. Phật tử hầu như ai cũng biết.

[16] Nay là khu vực gồm các tỉnh Fukushima, Miyagi, Iwate và Aomori.

[17] Một loài vịt đậu cây cỡ vừa. Con trống là uyên, con mái là ương. Từ thời xưa, người phương Đông đã coi uyên ương là biểu tượng của tình yêu đôi lứa.

[18] Thơ thể tanka (đoản ca, 5-7-5-7-7). Lời thơ gồm hai lớp nghĩa, địa danh Akanuma (đầm lầy đỏ) còn đọc là akanu ma (thời mặn nồng). Do đó, bài thơ còn được hiểu thành: “Trời chạng vạng, đợi chàng về ta rủ vào cùng ngủ. Những ngày ấm êm son sắt còn đâu. Thương thay kẻ ngủ bơ vơ dưới bóng lau.”

[19] Nay là khu vực gồm phía Bắc tỉnh Fukui và Tây Bắc tỉnh Gifu.

[20] Còn gọi là tên húy, sử dụng trong suốt cuộc đời. Trái với với nó là tên thụy, được đặt sau khi chết và khắc lên mộ cũng như bài vị trong đền thờ. Về những cái tên trong đời người, xem thêm tại chương “The Literature of the Dead” trong cuốn Exotics and Retrospectives (Phong tục cảnh vật dị quốc và hồi tưởng) của Lafcadio Hearn.

[21] Nay là tỉnh Ehime.

[22] Một trong năm vị minh vương của Mật giáo, hóa thân phẫn nộ của Đại Nhật Như Lai.

[23] Cây cao 5 m, vòng gốc 2,8 m. Ngày 5/11/1962, cây anh đào của bà vú đã được xếp hạng di sản thiên nhiên của thành phố Matsuyama, tỉnh Ehime. Tượng bà vú cũng nằm gần cây này.

[24] Đá đặt rải rác với khoảng cách vừa bước chân chứ không phải lát khít thành mặt đường đi.

[25] Loại bao bện bằng rơm và cói, hình trụ trông giống cái thùng phuy, chuyên dùng để đựng gạo.

[26] Thí ngạ quỷ (cho quỷ đói ăn). Một nghi thức cúng tế người chết của Phật giáo Nhật Bản.

[27] Vô gián. Một trong tám địa ngục nóng.

[28] Nay là tỉnh Shizuoka.

[29] Nhóm cây tượng trưng cho sự may mắn tốt lành.

[30] Các phép phù thủy gây tác động lên đối tượng mục tiêu bằng những vật thể/hình thức mô phỏng hoặc liên quan đến mục tiêu. Ví dụ: làm hình nộm, ếm bùa lên một vật dụng thiết thân của ai đó.

[31] Sự tích trong bài thơ “Xơ Helen” của Dante Gabriel Rossetti (1828-1882), thi sĩ, họa sĩ, dịch gỉả người Anh. Xơ Helen vốn yêu một chàng trai nọ, rồi chàng thay lòng đổi dạ, nàng bèn lấy sáp nặn chàng và ếm bùa nguyền rủa.

[32] Jikininki/Thực nhân quỷ.

[33] Nay là tỉnh Gifu.

[34] Muso Soseki (1275-1351), thiền sư thuộc tông phái Lâm Tế, thư pháp gia, nhà thơ và nhà thiết kế vườn cảnh thời Mạc phủ Muromachi. Ông thuộc dòng dõi quý tộc cao cấp, cũng là nhà tu hành nổi tiếng nhất đương thời, được thiên hoàng Go Daigo ban hiệu quốc sư.

[35] Ngũ luân thạch (năm hòn đá). Bia mộ gồm năm hòn đá xếp chồng lên nhau, mỗi hòn tượng trưng cho một yếu tố: thổ, thủy, hỏa, linh, khí.

[36] Mujina. Dân gian Nhật cho rằng con lửng có khả năng biến đổi hình dáng để trêu chọc con người.

[37] Xứ Kii nay thuộc tỉnh Wakayama, cách Tokyo hơn 500 km.

[38] Mì sợi nhỏ làm từ kiều mạch.

[39] Rokurokubi.

[40] Diễn ra năm 1438 (Eikyo năm thứ 10).

[41] Nhà tu hành không tu ở chùa cố định, vừa phiêu du vừa hành đạo.

[42] Quái Long.

[43] Nay là tỉnh Yamanashi.

[44] Unsui no Ryokaku (người đi theo mây nước).

[45] Lấy ý từ một câu của Khổng Tử, đại khái là quân tử nên tránh xa chỗ nguy hiểm.

[46] Tiểu thuyết chí quái của Thiên Bảo thời Tấn, tập hợp và san định các tích truyện thần tiên quỷ quái trong dân gian.

[47] Nay là tỉnh Nagano.

[48] Điển tịch của Dương Phu thời Đông Hán, tuyển chọn và san định các ghi chép về động vật sự vật lạ lùng trong nước và vài vùng xung quanh.

[49] Nay là khu vực gồm miền Trung thành phố Kyoto và Đông Bắc tỉnh Hyogo và miền Bắc thành phố Osaka.

[50] Yukionna/Tuyết nữ.

[51] Khoảng 3 m².

[52] A Tuyết.

[53] Thanh Liễu.

[54] Nay là bán đảo Noto phía Bắc tỉnh Ishikawa.

[55] Tặng tỳ của Thôi Giao thời Đường. Chuyện kể Thôi Giao và người tỳ nữ nọ tâm đầu ý hợp. Sau nàng bị bán cho một viên quan. Thôi Giao nhung nhớ khôn nguôi, một lần tình cờ gặp lại tỳ nữ nọ ngoài đường, xúc cảm dâng trào mà làm bài thất ngôn bát cú này. Viên quan đọc được bài thơ, mủi lòng trả tỳ nữ cho Thôi Giao. Câu chuyện trở thành một giai thoại trên thi đàn đương thời.

[56] Nay là tỉnh Nara.

[57] Hương sĩ (điền chủ).

[58] Thường Thế. Một địa danh không xác định. Tùy theo hoàn cảnh mà nó có thể mang nghĩa là bất cứ quốc gia, vùng đất chưa được phát hiện nào mà người đến đó sẽ không quay về. Cũng có nghĩa là Bồng Lai, vùng đất thần tiên ở miền Viễn Đông trong truyền thuyết.

[59] Các dấu ba chấm dùng để ngăn cách lời thoại của hai người. Theo phong tục cũ, câu cuối cùng do hai người nói cùng lúc, quy định lễ nghi này vẫn có thể thấy trong các vở kịch.

[60] Daiza/Đài tọa/Đại tọa. Cái bục, bệ, nơi quốc vương hoặc người cai trị thời phong kiến ngồi.

[61] Lai Châu. Lai trong chữ “Bồng Lai”.

[62] Như Hearn đã nói trong Lời tác giả, câu chuyện này có nguồn gốc Trung Hoa. Dễ dàng nhận ra là tích giấc hòe, còn gọi giấc mộng Nam Kha, được chép trong Nam Kha thái thú truyện của Lý Công Tá thời Đường. Hoặc một phiên bản khác là giấc mộng kê vàng của chàng Lư Sinh trong Chẩm trung ký của Thẩm Ký Tế cũng thời Đường.

[63] Lực.

[64] Bộ chữ biểu âm của tiếng Nhật.

[65] Một vuông vải bằng bông, hoặc chất liệu khác, được dùng để gói những vật nhỏ.

[66] Mười yên thời nay không đáng bao nhiêu, nhưng bấy giờ cũng là một khoản lớn.

[67] Fairy ring. Còn gọi là vòng tiên, vòng yêu tinh, là một vòng tròn tự nhiên được tạo ra nhờ các cây nấm, thường hình thành trong rừng hoặc trên bãi cỏ. Theo truyền thuyết phương Tây, đó là dấu vết cho thấy tiểu tiên hoặc tinh linh từng hiện ra và nắm tay nhảy múa vòng quanh. Hầu như câu chuyện nào cũng cho rằng đây là vòng tròn dữ, dù là bước vào hay phá hủy đều gây nên bất hạnh, cần tránh xa.

[68] Ấm, bền, mau khô, bắt đầu được sản xuất đại trà với giá thành hạ từ cuối thế kỉ 18, chất liệu nhung là “đồng phục”, là “đặc trưng” của giai cấp thợ thuyền thành thị Âu-Mỹ suốt thế kỉ 19 trước khi trở lại đường đua thời trang vào thế kỉ 20.

[69] Trích bài hát Believe Me, If All Those Endearing Young Charms (Hãy tin anh, dù muôn yêu kiều tươi trẻ mê say) do nhà thơ Ireland Thomas Moore sáng tác. Tương truyền Elizabeth vợ ông bị rỗ vì đậu mùa, tự ti trốn miết trong phòng. Để thuyết phục vợ rằng tình yêu của ông không suy suyển, Moore đã sáng tác bài thơ, ghép với giai điệu dân gian Ireland và hát trước cửa phòng bà.

[70] Do nhìn qua làn nước mắt.

[71] Còn gọi là gipsy, một tộc người sống lang thang, đi ăn xin khắp nơi. Nhiều khi họ lũ lượt đi qua biên giới các nước mà chẳng có hộ chiếu hay giấy tờ gì cả. Người châu Âu coi thường dân Di gan hơn cả dân Do Thái.

[72] Người đàn ông đó tên là Dan Fitzpatrick, ca sĩ, nhạc công đàn hạc người Ireland.

[73] Câu cuối bài Believe Me, If All Those Endearing Young Charms.

[74] Bối cảnh trong “Hoa hướng dương” là Wales (Anh), nhưng nguyên mẫu của nó chính là Cong (Ireland). Lý do chủ yếu cho việc thay đổi địa danh này, là vào lần xuất bản đầu tiên, khi sách được phát hành ở Anh và Mỹ, nhà xuất bản cho rằng các độc giả mục tiêu của họ sẽ hứng thú với nước Anh hơn là Ireland. Chứng kì thị người Ireland (Hibemophobia) ở thế giới phương Tây đã manh nha từ thời Trung cổ và đặc biệt nổi cộm vào thời cận đại.

[75] Robert Elwood là anh họ của Lafcadio Hearn. Hồi nhỏ có một thời gian Hearn sống ở gia đình Elwood tại làng Cong, hạt Co Mayo, Ireland. Sau này Elwood chết đuối ở biển Đông khi cố cứu một thủy thủ rơi xuống nước. Hearn viết “Hoa hướng dương” để tưởng nhớ Elwood cũng như mảnh đất Cong mà ông rất gắn bó, nơi ông được nghe những câu chuyện dân gian ma quái đầu tiên trong đời.

[76] Kinh thánh, John 15:13.

[77] Một không gian nhỏ trong phòng Nhật, nơi treo thư họa, thưởng trà, bày hoa hoặc đồ trang trí.

[78] Shinkiro/Thận khí lâu. Ảo ảnh, ảo tượng hay xuất hiện trên biển, do ánh sáng soi xuống mặt biển rọi lên không, tạo ra muôn hình vạn trạng rực rỡ giống như nhà cửa cung điện.

[79] Ý nói ảnh hưởng hiện đại công nghiệp của phương Tây đã xua tan vẻ mơ mộng huyền thoại trong văn hóa phương Đông.

[80] Theo thần thoại Hy Lạp, Tantalus con trai của Zeus vì mắc lỗi mà bị bỏ vào một hồ nước cao ngang cằm, trên đầu là những nhành cây trĩu quả. Quả với không tới, còn nước hễ muốn uống nó lại rút xuống. Tantalus trở thành biểu tượng của sự ức chế tột đỉnh. Tên của ông là nguồn gốc của từ “tantalize (trêu ngươi)”.

[81] Phát cú. Ba câu mở đầu của một bài renga (liên ca/bài thơ có nhiều người đồng sáng tác). Hokku sau này trở thành thể thơ độc lập, gọi là thơ haiku (bài cú), gồm 17 âm tiết chia làm ba câu, cấu trúc 5-7-5.

[82] Richard Crashaw (1613-1649), nhà thơ Anh, nổi tiếng về thơ siêu hình.

[83] (Tiếng La tinh) Dòng sông khiêm nhường nhìn thấy Chúa, và đỏ mặt. “Nympha” còn có nghĩa là nữ thủy thần. Phong cách tung hứng duyên dáng với những từ nhiều lớp nghĩa cũng rất phổ biến ở các nhà thơ Nhật Bản, nhất là trong hoàn cảnh hạn chế về số âm tiết sử dụng.

[84] Áo khoác ngoài truyền thống của Nhật Bản, hai lớp, thường mặc ngoài kimono bình thường để giữ ấm. Ống tay rộng chừng 50 cm.

[85] Trên đầu sào trát keo bẫy chim. Trong bài thơ, con bướm đã ngăn cản người bẫy chim bằng cách liên tục cản đường vụt của gậy. Con chim có thể được cảnh báo về nguy hiểm khi thấy bướm bị dính keo.

[86] Ngay cả khi nghỉ ngơi, bướm thi thoảng vẫn rung rung cánh, như thể mơ rằng mình đang bay.

[87] Bài thơ của Basho, thi sĩ hokku vĩ đại nhất Nhật Bản, viết về niềm vui mùa xuân.

[88] Ví chuyển động bay nhẹ nhàng của bướm với cánh anh đào rụng. Trong văn chương Nhật, khi nói “hoa” suông thì cần hiểu là “hoa anh đào”.

[89] Thơ do thi sĩ Issa nổi tiếng sáng tác khi ly hôn.

[90] Hiểu rộng ra là liệu còn giữ được tâm hồn vô tư thơ trẻ.

[91] Tích chép trong Phát tâm tập. Sakoku là một viên quan thế kỉ 11, yêu hoa và rất giỏi làm thơ chữ Hán. Khi chết đi, ông hiện về báo mộng rằng sắp đầu thai thành bướm và cần có hoa. Con trai ông bèn trồng rất nhiều hoa quanh nhà và sau đó bướm bay về tới tấp.

[92] Chưa truy nguyên được tích nào liên quan đến việc lá lúa mạch non biến hình thành bướm.

[93] Cái tên bắt nguồn từ sự tương đồng giữa lớp vỏ của ấu trùng bướm và áo tơi của nông dân Nhật Bản.

[94] Theo thần thoại Hy Lạp, Pan là thần của đồng hoang, mục đồng, săn bắn và âm nhạc đồng quê.

[95] Khu rừng có vai trò quan trọng về mặt tôn giáo. Rừng thiêng phổ biến trên khắp thế giới, ở Nhật cũng không hề ít và thường gắn với Thần đạo. Các đền thờ thần sẽ xây giữa rừng này. Loài cây thiêng trong Thần đạo là liễu sam.

[96] 1868-1912, thời kì Nhật Bản hiện đại hóa theo phương Tây. Đây cũng là thời kì Hearn sáng tác cuốn sách này. Khi viết “xu hướng, thay đổi và băng hoại của thời Meiji”, tác giả đồng thời than tiếc cho sự phai mờ một vài giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp ở Nhật.

[97] Gọi chung các loại nhạc cụ hơi mô phỏng tiếng chim. Ra đời do nhu cầu sử dụng khi đi bẫy chim.

[98] Diệu pháp liên hoa kinh. Một trong những bộ kinh Đại thừa quan trọng nhất, lưu hành rộng rãi ở Đông Á.

[99] Lấy ý từ Kinh thánh, Job 37:17, “Có biết cớ sao quần áo ông nóng, khi ngài lấy gió Nam mà làm cho trái đất được an tịnh?” Gió Nam là gió ấm, ôn hòa, gợi liên tưởng đến hoa nở, suối chảy, chim hót mùa hè. Câu này của Hearn mang tính dẫn dắt, tả ý hơn là tả thực.

[100] (Tiếng Pháp) Vì cũng chẳng còn gì khá khẩm hơn.

[101] Hearn tỏ thái độ chống Kitô giáo công khai kể từ khi còn rất trẻ, bất chấp những hậu quả có thể trong công việc và hoạt động xã hội. Đến lúc nằm xuống, ông vẫn khiến những người đồng hương da trắng ở Nhật tức điên lên vì yêu cầu tổ chức tang lễ ở chùa nhà Phật, có chim phóng sinh, có đọc kinh siêu độ.

[102] Tên tạm dịch từ The Cambridge Natural History. Bản đầu tiên in năm 1895. Bản mới in năm 1899, bổ sung thêm phần luận về côn trùng do David Sharp viết.

[103] (1840-1922), bác sĩ, nhà côn trùng học người Anh.

[104] (1820-1903), triết gia, nhà lý thuyết chính trị tự do cổ điển, nhà lý thuyết xã hội học người Anh. Ông đã phát triển khái niệm toàn diện về tiến hóa, thừa nhận mạnh mẽ quá trình chọn lọc tự nhiên.

[105] Các câu và đoạn trích của Spencer trong sách này đều được Hearn dẫn ra từ “Nguyên lý Sinh vật (The Principles of Biology)”, một tác phẩm nằm trong bộ Triết học Tổng hợp (System of Synthetic Philosophy).

[106] Điều thú vị là, “kiến” trong tiếng Nhật chiết tự ra là “côn trùng” và “chuẩn mực đạo đức, phép tắc”. Có thể hiểu là “loài côn trùng đạo đức”.

[107] Ngày nay con số này là 15.000.

[108] Nhóm bảy tội lỗi cơ bản dễ mắc, nguồn gốc cho nhiều loại tội lỗi khác, theo quan niệm của Kitô giáo: ngạo mạn, tham lam, dâm dục, phẫn nộ, phàm ăn, đố kị, lười biếng.

[109] (Tiếng La tinh) Tài sản công.

[110] Trinh nữ canh lửa ở La Mã cổ đại. Họ được hưởng nhiều đặc quyền nhưng cũng phải chấp hành một số quy định khắc nghiệt về đời sống cá nhân, và dễ dàng chết vì các quan điểm cuồng tín của xã hội.

[111] Theo Diệu pháp liên hoa kinh, Long nữ biến thành nam tử, tu thành Phật. Thật ra không phải biến thành nam nhân, mà ý nói giới tính không quan trọng, không phân biệt thì không có nam nữ, nhấn mạnh bình đẳng giới về tâm linh.

[112] (Tiếng La tinh) Tùy thích.

[113] John Ruskin (1819-1900), nhà phê bình nghệ thuật hàng đầu của Anh dưới thời Victoria, ông cũng là một nhà bảo trợ nghệ thuật, họa sĩ màu nước, nhà từ thiện và nhà tư tưởng xã hội danh tiếng. Ông viết về nhiều chủ đề như địa chất, kiến trúc, văn học, giáo dục, thực vật, nghiên cứu chim, kinh tế chính trị…

[114] Tezcatlipoca là thần của bóng tối, tà thuật, và quái vật trong thần thoại Aztec. Trong lễ hội Tezcatlipoca, người ta chọn ra một tử tù có thân hình đẹp nhất để moi tim và dâng lên thần Tezcatlipoca. Trước nghi lễ cuối cùng này, tử tù đóng vai thần Tezcatlipoca, được ăn ngon mặc đẹp, rước đi khắp thủ đô Tenochtitlan của Aztec, rồi hưởng tuần trăng mật dài hai mươi ngày với bốn người vợ là trinh nữ.

[115] Vì bản thân.

[116] Các quy luật được công nhận rộng rãi và chi phối đời sống của con người như luật nhân quả, luật năng lượng biến đổi không ngừng, luật bù trừ, luật âm dương…

[117] Vì (lợi ích của) người khác.

[118] Một chương trong tập 2 “Nguyên lý Sinh vật” của Herbert Spencer.

[119] Sự biến đổi hình thái của côn trùng trong quá trình phát triển, với kiến là từ trứng đến ấu trùng rồi nhộng, và cuối cùng là kiến trưởng thành (kiến chúa (cái), kiến thợ (cái), kiến đực.

Table of Contents

1. Lời giới thiệu

2. Lời tác giả

3. YÊU QUÁI

1. Chuyện chàng Hoichi cụt tai
2. Uyên ương
3. Truyện nàng Otei
4. Cây anh đào của bà vú
5. Đàm phán
6. Gương và chuông
7. Quỷ ăn thịt người
8. Lửng
9. Yêu quái cổ dài
10. Sống để dạ, chết mang theo
11. Nàng tuyết
12. Truyện Aoyagi
13. Anh đào Mười sáu
14. Giấc mơ của Akinosuke
15. Riki ngốc nghếch
16. Hoa hướng dương
17. Bồng Lai

4. DỊ TRÙNG

1. Bướm
2. Muỗi
3. Kiến

5. Chú Thích

Landmarks

1. Table of Contents

2. Cover

Table of Contents

- Lời giới thiệu

- Lời tác giả

- YÊU QUÁI

- Chuyện chàng Hoichi cụt tai
- Uyên ương
- Truyện nàng Otei
- Cây anh đào của bà vú
- Đàm phán
- Gương và chuông
- Quỷ ăn thịt người
- Lửng
- Yêu quái cổ dài
- Sống để dạ, chết mang theo
- Nàng tuyết
- Truyện Aoyagi
- Anh đào Mười sáu
- Giấc mơ của Akinosuke
- Riki ngốc nghếch
- Hoa hướng dương
- Bồng Lai

- DỊ TRÙNG

- Bướm
- Muỗi
- Kiến

- Chú Thích