Chapter 1
The Ngong farm

Chương 1. Đồn điền dưới chân rặng Ngong

I had a farm in Africa, at the foot of the Ngong Hills. The Equator runs across these highlands, a hundred miles to the North, and the farm lay at an altitude of over six thousand feet. In the daytime you felt that you had got high up, near to the sun, but the early mornings and evenings were limpid and restful, and the nights were cold.

Tôi có một đồn điền tại châu Phi, dưới chân rặng Ngong⁽¹⁾. Miền cao nguyên này, cách một trăm dặm về hướng bắc, có đường Xích Đạo chạy qua, và đồn điền nằm trên mực nước biển hơn sáu ngàn bộ⁽²⁾. Ban ngày bạn thấy như đang ở trên cao, giữa không trung, gần phía mặt trời, còn sáng sớm hay buổi tối khí trời lại trong trẻo và dễ chịu, ban đêm thì lạnh.

The geographical position, and the height of the land combined to create a landscape that had not its like in all the world. There was no fat on it and no luxuriance anywhere; it was Africa distilled up through six thousand feet, like the strong and refined essence of a continent. The colours were dry and burnt, like the colours in pottery.

Vị trí địa lý và độ cao nơi đây đã phối tạo nên thứ khung cảnh có một không hai chốn trần gian. Đất đai không chỗ nào màu mỡ, cây cối chẳng đâu sum suê, chốn đây là châu Phi chưng cất qua suốt sáu ngàn bộ, tựa như phần cốt tủy cô đặc của một khối lục địa vậy. Cảnh sắc nhuộm màu khô cháy, giống của gốm.

The trees had a light delicate foliage, the structure of which was different from that of the trees in Europe; it did not grow in bows or cupolas, but in horizontal layers, and the formation gave to the tall solitary trees a likeness to the palms, or a heroic and romantic air like fullrigged ships with their sails clewed up, and to the edge of a wood a strange appearance as if the whole wood were faintly vibrating.

Cây cối có tán lá thưa mỏng, cấu trúc khác ở châu Âu; không có tán dạng nón hay tròn mà vươn ngang ra nhiều lớp, và điều này ngoài việc khiến mấy cây cao đơn độc nom như biểu tượng của chiến thắng hay có khí thế hào hùng hoặc lãng mạn tựa một đoàn thuyền nhiều cột buồm mà mọi cánh buồm đều cuộn cả lên, còn đem lại cho bìa rừng chốn đây một diện mạo lạ thường với hết thảy cây lá đều nhẹ rung.

Upon the grass of the great plains the crooked bare old thorn-trees were scattered, and the grass was spiced like thyme and bog-myrtle; in some places the scent was so strong, that it smarted in the nostrils. All the flowers that you found on the plains, or upon the creepers and liana in the native forest, were diminutive like flowers of the downs,

Trên mặt cỏ bình nguyên bát ngát, lác đác vài cây gai già trơ trụi, cong queo, còn cỏ thì thơm nồng như cỏ xạ hương hay dâu thơm; có những nơi mùi hương gắt đến nhức mũi. Tất cả các loài hoa bạn bắt gặp trên bình nguyên, hay hoa của những loại dây leo trong rừng tự nhiên, đều nhỏ xíu như hoa ở các vùng đồi thoải,

— only just in the beginning of the long rains a number of big, massive heavy-scented lilies sprang out on the plains. The views were immensely wide. Everything that you saw made for greatness and freedom, and unequalled nobility.

–chỉ ở giai đoạn bước vào mùa mưa dầm, trên bình nguyên chợt vươn lên hằng hà sa số bông loa kèn to, tỏa mùi thơm ngào ngạt. Tầm nhìn tại xứ này thoáng rộng ngút tầm mắt. Nơi đây, hết thảy những gì đập vào mắt bạn đều toát lên cái vĩ đại, sự tự do, cùng vẻ quý phái chẳng đâu bì.

The chief feature of the landscape, and of your life in it, was the air. Looking back on a sojourn in the African highlands, you are struck by your feeling of having lived for a time up in the air.

Phong vị chủ đạo của miền này, và của cuộc sống bạn chốn đây, là khí trời. Nhìn lại đoạn thời gian trú tạm trên cao nguyên châu Phi, lòng bạn thảng thốt bởi xúc cảm được sống giữa không trung.

The sky was rarely more than pale blue or violet, with a profusion of mighty, weightless, ever-changing clouds towering up and sailing on it, but it has a blue vigour in it, and at a short distance it painted the ranges of hills and the woods a fresh deep blue. In the middle of the day the air was alive over the land, like a flame burning; it scintillated, waved and shone like running water, mirrored and doubled all objects, and created great Fata Morgana. Up in this high air you breathed easily, drawing in a vital assurance and lightness of heart.

Chất chứa cái hùng vĩ, cái không trọng lượng của những đụn mây chất ngất liên tục biến đổi và trôi dạt, bầu trời tuy hiếm khi có màu khác lơ hay tím nhạt song lại mang một sinh lực xanh để tô lên non cao rừng cả gần đó thứ màu xanh tươi tắn, thăm thẳm. Ban trưa, không khí tựa một sinh thể, ngùn ngụt như ngọn lửa; nó lóng lánh, cuồn cuộn và lấp lóa giống dòng nước, nó phản chiếu, nhân đôi vạn vật và tạo ra các ảo tượng phi thường. Trên đây, giữa không trung, bạn hô hấp rất dễ dàng, hít vào người lòng tự tin trước cuộc sống cùng tâm trạng nhẹ nhõm.

In the highlands you woke up in the morning and thought: Here I am, where I ought to be.

Nơi vùng cao này, buổi sáng bạn thức giấc và tự nhủ: Ta đang được sống ở đúng chốn phải sống.

The Mountain of Ngong stretches in a long ridge from North to South, and is crowned with four noble peaks like immovable darker blue waves against the sky. It rises eight thousand feet above the Sea, and to the East two thousand feet above the surrounding country; but to the West the drop is deeper and more precipitous, — the hills fall vertically down towards the Great Rift Valley.

Trải dài theo hướng Bắc-Nam, rặng Ngong đội chiếc vương miện bốn đỉnh cao sang nom như bốn con sóng bất động, có màu xanh thẫm hơn, in trên nền trời. Nó vươn cao tám ngàn bộ trên mực nước biển, và cao hơn vùng phụ cận mạn Đông hai ngàn bộ; nhưng về phía Tây, mức chênh còn nhiều hơn thế, sườn cũng dốc hơn,–thế núi như lao thẳng đứng xuống thung lũng Great Rift.

The wind in the highlands blows steadily from the North-North-East. It is the same wind that, down at the coasts of Africa and Arabia, they name the Monsoon, the East Wind, which was King Solomon's favourite horse. Up here it is felt as just the resistance of the air, as the Earth throws herself forward into space.

Gió xứ cao nguyên này luôn thổi theo hướng Bắc-Đông Bắc. Dưới mạn duyên hải châu Phi hay Ả rập, người ta gọi nó là Gió Mùa hay Gió Đông, con ngựa kéo ưa thích của quốc vương Salomon. Lên tới đây, ta cảm giác ngọn gió ấy chỉ như sức cản không khí, khi Trái Đất lao đi trong không gian.

The wind runs straight against the Ngong Hills, and the slopes of the hills would be the ideal place for setting up a glider, that would be lifted upwards by the currents, over the mountain top. The clouds, which were travelling with the wind, struck the side of the hill and hung round it, or were caught on the summit and broke into rain.

Gió thổi thẳng vào rặng Ngong, và triền núi là vị trí lý tưởng cho một chiếc tàu lượn cất cánh và được các luồng gió đưa lên tới đỉnh. Mây, đồng hành với gió, va vào sườn núi và bám lơ lửng tại đó, hoặc bị mắc lại ở đỉnh núi rồi tan thành mưa.

But those that took a higher course and sailed clear of the reef, dissolved to the West of it, over the burning desert of the Rift Valley. Many times I have from my house followed these mighty processions advancing, and have wondered to see their proud floating masses, as soon as they had got over the hills, vanish in the blue air and be gone.

Song nếu dong theo những lối cao hơn và tránh thoát được rặng đá ngầm kia, mây sẽ tan biến về hướng Tây, bên trên sa mạc bỏng cháy của thung lũng Great Rift. Đã bao phen tôi rời nhà theo bước những đám rước kỳ vĩ nọ, và kinh ngạc thấy những hình khối giăng giăng ngạo nghễ ấy, ngay khi vượt qua rặng núi, liền hút bóng giữa trời biếc.

The hills from the farm changed their character many times in the course of the day, and sometimes looked quite close, and at other times very far away.

Nhìn từ đồn điền, rặng núi thay hình đổi dạng nhiều lần trong ngày, đôi khi ta thấy nó gần gặn, thời điểm khác lại vời vợi xa.

In the evening, when it was getting dark, it would first look, as you gazed at them, as if in the sky a thin silver line was drawn all along the silhouette of the dark mountain; then, as night fell, the four peaks seemed to be flattened and smoothened out, as if the mountain was stretching and spreading itself.

Vào chiều muộn, khi trời trở tối, thoạt nhìn bạn như thấy có một đường viền mảnh, màu bạc, vẽ bao lấy bóng núi đen trên nền trời; và rồi, khi màn đêm buông, bốn đỉnh như bằng phẳng và mềm mại hơn, tựa như rặng sơn mạch tự giãn mình và trải rộng ra.

From the Ngong Hills you have a unique view, you see to the South the vast plains of the great game-country that stretches all the way to Kilimanjaro; to the East and North the park-like country of the foot-hills with the forest behind them, and the undulating land of the Kikuyu-Reserve, which extends to Mount Kenya a hundred miles away,

Từ trên rặng Ngong bạn có một tầm nhìn vô song: phương Nam là các bình nguyên mênh mông, xứ sở rộng lớn của hoang thú trải đến tận Kilimanjaro, hướng Đông và Bắc là vùng đất tựa như công viên gồm khu vực chân núi cùng những cánh rừng phía sau, và cả dải đất nhấp nhô của Khu bảo tồn Kikuyu kéo tít tắp tới Mount Kenya⁽³⁾ cách một trăm dặm,

— a mosaic of little square maize-fields, banana-groves and grassland, with here and there the blue smoke from a native village, a small cluster of peaked mole-casts. But towards the West, deep down, lies the dry, moon-like landscape of the African low country.

–một bức tranh khảm các ô vuông nhỏ những nương ngô, rừng chuối, đồng cỏ, đó đây bốc lên vài tia khói xanh của xóm nhỏ người bản xứ, một nhúm mô đất chuột chũi đùn lên. Nhưng tụt sâu theo hướng Tây là quang cảnh khô cằn tựa mặt trăng của miền trũng châu Phi.

The brown desert is irregularly dotted with the little marks of the thornbushes, the winding riverbeds are drawn up with crooked dark-green trails; those are the woods of the mighty, wide-branching Mimosa-trees, with thorns like spikes; the cactus grows here, and here is the home of the Giraffe and the Rhino.

Sa mạc nâu điểm xuyết vài đốm xanh những bụi cây gai, các lòng sông uốn khúc được vẽ bằng những vệt lượn xanh rì; đấy là các vạt rừng cây Mimosa cao lớn, tán rộng, gai như mũi đinh, cũng là nơi loài xương rồng sinh trưởng và chỗ cư ngụ của lũ hươu cao cổ cùng bầy tê giác.

The hill-country itself, when you get into it, is tremendously big, picturesque and mysterious; varied with long valleys, thickets, green slopes and rocky crags. High up, under one of the peaks, there is even a bamboo-grove. There are springs and wells in the hills; I have camped up here by them.

Bản thân vùng núi này, một khi tiến nhập, bạn sẽ thấy vô cùng rộng lớn, đẹp tựa tranh và đầy huyền bí, với hình thế đa dạng từ những thung lũng trải dài, các bụi cây lúp xúp, những triền dốc xanh và các vách đá hiểm trở. Lên cao hơn, dưới một đỉnh núi, thậm chí mọc cả một vạt rừng tre. Trong núi có nhiều suối và giếng nước, nơi tôi từng hạ trại kề bên.

In my day, the Buffalo, the Eland and the Rhino lived in the Ngong Hills, — the very old Natives remembered a time when there were Elephants there, — and I was always sorry that the whole Ngong Mountain was not enclosed in the Game Reserve. Only a small part of it was Game Reserve, and the beacon on the Southern peak marked the boundary of it.

Hồi tôi sống ở đó, trong rặng Ngong có trâu rừng, linh dương và tê giác,–các cụ già bản xứ vẫn nhớ cái thuở chốn đây còn có cả voi,–và tôi luôn thấy lòng trĩu nặng mỗi lúc nghĩ tới việc toàn bộ vùng núi Ngong không được quy hoạch thành Khu bảo tồn động vật hoang dã. Chỉ một bộ phận nhỏ của nó được khoanh thành Vùng bảo tồn hoang thú, ranh giới phân định bằng cột mốc đặt trên đỉnh Nam.

When the Colony prospers and Nairobi, the capital, grows into a big city, the Ngong Hills might have made a matchless game park for it. But during my last years in Africa many young Nairobi shop-people ran out into the hills on Sundays, on their motor-cycles, and shot at anything they saw, and I believe that the big game will have wandered away from the hills, through the thorn-thickets and the stony ground further South.

Một khi xứ thuộc địa phát triển phồn thịnh, và thủ đô Nairobi trở nên một thành phố lớn, rặng Ngong lẽ ra có thể trở thành một vườn bách thú vô song của nó. Song trong những năm cuối tôi sống trên đất châu Phi, cứ tới Chủ nhật là đám thị dân trẻ Nairobi nhao cả lên núi, bằng xe gắn máy, và xả đạn vào mọi thứ bắt gặp, và tôi tin lũ đại thú⁽⁴⁾ sẽ rời khỏi rặng núi, xuyên qua những dải đất sỏi đá mọc đầy bụi gai rậm rạp hòng lánh về phía Nam.

Up on the very ridge of the hills and on the four peaks themselves it was easy to walk; the grass was short as on a lawn, with the grey stone in places breaking through the sward. Along the ridge, up and down the peaks, like a gentle switchback, there ran a narrow game-path.

Bạn có thể nhàn tản cất bước ngay trên sống núi hay tại bốn đỉnh; cỏ mọc le te như trong vườn nhà, đây đó những tảng đá xám nhô lên phá vỡ mặt cỏ xanh. Chạy dọc sống núi, lên xuống bám theo nét lượn các đỉnh, tựa một vệt chữ chi mờ mờ, là lối hẹp thú đi.

One morning, at the time that I was camped in the hills, I came up here and walked along the path, and I found on it fresh tracks and dung of a herd of Eland. The big peaceful animals must have been up on the ridge at sunrise, walking in a long row, and you cannot imagine that they had come for any other reason than just to look, deep down on both sides, at the land below.

Một sớm, trong dịp hạ trại qua đêm trên núi, tôi leo lên đi dọc theo lối này và bắt gặp dấu chân cùng phân còn mới của một bầy linh dương. Những con thú to lớn hiền lành ấy hẳn đã có mặt trên sống núi buổi bình minh, nối nhau đi thành một hàng dài, và bạn chẳng thể hình dung ra nguyên do nào khác ngoài việc chúng tới chỉ để ngó xuống ngắm miền đất nằm trũng sâu hai bên sườn.

We grew coffee on my farm. The land was in itself a little too high for coffee, and it was hard work to keep it going; we were never rich on the farm. But a coffee-plantation is a thing that gets hold of you and does not let you go, and there is always something to do on it: you are generally just a little behind with your work.

Đồn điền của tôi trồng cà phê. Vùng này hơi quá cao đối với cây cà phê, và chăm cây cho sinh trưởng quả thật vô cùng gian nan; đồn điền chẳng bao giờ giúp chúng tôi trở nên phong lưu cả. Vậy nhưng quản lý đồn điền cà phê lại là một việc đầu tắt mặt tối, không lúc nào ngơi tay và luôn có chuyện phải làm: nói chung bạn thường xuyên không đủ thời gian thực hiện mọi công việc cho đúng tiến độ.

In the wildness and irregularity of the country, a piece of land laid out and planted according to rule, looked very well. Later on, when I flew in Africa, and became familiar with the appearance of my farm from the air, I was filled with admiration for my coffee-plantation, that lay quite bright green in the grey-green land, and I realized how keenly the human mind yearns for geometrical figures.

Giữa cái hoang vu, vô phép tắc khắp miền này, một vùng đất được quy hoạch và trồng trọt quy củ nom thật thích mắt. Sau này, khi có dịp bay trên bầu trời châu Phi, và đã quen thuộc hình ảnh đồn điền từ trên không, tôi vẫn tràn trề thán phục mỗi khi ngắm mảnh đồn điền xanh thắm nằm giữa cả miền xám xịt và tôi nhận ra tâm trí con người luôn khao khát các hình thù cân đối biết nhường nào.

All the country round Nairobi, particularly to the North of the town, is laid out in a similar way, and here lives a people, who are constantly thinking and talking of planting, pruning or picking coffee, and who lie at night and meditate upon improvements to their coffee-factories.

Cả vùng Nairobi, nhất là ở mạn Bắc, đều có khung cảnh tương tự, và đây là chốn cư ngụ của những con người dốc lòng trăn trở, bàn bạc cho gieo trồng, chăm sóc hay thu hái cà phê, đêm xuống lại chong chong nung nấu các dự định cải tạo xưởng chế biến cà phê của mình.

Coffee-growing is a long job. It does not all come out as you imagine, when, yourself young and hopeful, in the streaming rain, you carry the boxes of your shining young coffee-plants from the nurseries, and, with the whole number of farm-hands in the field, watch the plants set in the regular rows of holes in the wet ground where they are to grow, and then have them thickly shaded against the sun, with branches broken from the bush, since obscurity is the privilege of young things.

Trồng cà phê là việc trường kỳ. Bởi chưng mông muội là đặc quyền của những gì non trẻ, trồng cà phê không hoàn toàn như bạn mường tượng, giữa tuổi thanh xuân tràn trề hy vọng, rằng trong cơn mưa như trút, bạn sẽ hào hứng đem từ nhà ươm các cây non mơn mởn đựng trong hộp, và với tất tật nhân công đồn điền đều đã hăng hái có mặt ngoài đồng, rồi chứng kiến chúng được đặt vào những hố đào ngay hàng thẳng lối trên đất ướt, nơi chúng tức thời sinh trưởng thành các cây um tùm tỏa bóng mát dưới vầng mặt trời.

It is four or five years till the trees come into bearing, and in the meantime you will get drought on the land, or diseases, and the bold native weeds will grow up thick in the fields, — the black-jack, which has long scabrous seed-vessels that hang on to your clothes and stockings. Some of the trees have been badly planted with their tap-roots bent; they will die just as they begin to flower.

Thật ra phải mất bốn tới năm năm đằng đẵng để cây ra trái, và trong suốt thời gian đó bạn sẽ chống trọi trước hạn hán hay dịch bệnh, rồi các giống cỏ dại bản địa táo tợn sẽ mọc tốt um trên đồng–cỏ xuyến chi, với vỏ hạt thuôn dài và xù xì bám lên áo quần và tất của bạn. Một số cây bị trồng sai quy cách, rễ cái quặt lại, sẽ chết đúng lúc bắt đầu trổ bông.

You plant a little over six hundred trees to the acre, and I had six hundred acres of land with coffee; my oxen dragged the cultivators up and down the fields, between the rows of trees, many thousand miles, patiently, awaiting coming bounties.

Bạn trồng khoảng hơn sáu trăm cây trên mỗi mẫu Anh⁽⁵⁾, và tôi sở hữu sáu trăm mẫu cà phê; đàn bò đồn điền kiên nhẫn kéo những đường cày nhiều nghìn dặm từ đầu này tới đầu kia các cánh đồng, giữa những hàng cây, trông chờ các món hoa lợi đang tới.

There are times of great beauty on a coffee-farm. When the plantation flowered in the beginning of the rains, it was a radiant sight, like a cloud of chalk, in the mist and the drizzling rain, over six hundred acres of land. The coffee-blossom has a delicate slightly bitter scent, like the blackthorn blossom.

When the field reddened with the ripe berries, all the women and the children, whom they call the Totos, were called out to pick the coffee off the trees, together with the men; then the waggons and carts brought it down to the factory near the river.

Cảnh sắc đồn điền cà phê thật tuyệt mỹ vào một số thời điểm. Đầu mùa mưa, khắp đồn điền trổ hoa làm nên một khung cảnh rực rỡ, hao hao một đám mây bằng đá phấn, giữa màn mưa lâm thâm mịt mờ, trên cả vùng rộng sáu trăm mẫu. Cà phê nở hoa thành chùm, mùi thơm hắc, giống hoa mận gai. Hay dịp cả cánh đồng ửng đỏ bởi vô vàn chùm quả chín, đàn bà và đám trẻ nít, họ gọi chúng là Toto, toàn bộ được huy động ra thu hái cùng cánh đàn ông; rồi các đoàn xe bò, bốn hay hai bánh, sẽ chuyển thành quả xuống xưởng chế biến mé bờ sông.

Our machinery was never quite what it should have been, but we had planned and built the factory ourselves and thought highly of it. Once the whole factory burned down and had to be built up again. The big coffee-dryer turned and turned, rumbling the coffee in its iron belly with a sound like pebbles that are washed about on the seashore.

Tại đây máy móc của chúng tôi chưa bao giờ gần đạt tới chuẩn mực lẽ ra chúng phải thế, nhưng bởi khu xưởng được tự hoạch định và cất lên nên chúng tôi rất xem trọng nó. Xưởng này từng một lần cháy rụi và phải dựng lại. Cỗ máy sấy đồ sộ quay rầm rầm cái bụng thép chứa đầy cà phê tạo ra thứ âm thanh rào rào như sỏi bị sóng biển dồi cọ vào nhau.

Sometimes the coffee would be dry, and ready to take out of the dryer, in the middle of the night. That was a picturesque moment, with many hurricane lamps in the huge dark room of the factory, that was hung everywhere with cobwebs and coffee-husks, and with eager glowing dark faces, in the light of the lamps, round the dryer; the factory, you felt, hung in the great African night like a bright jewel in an Ethiope's ear.

Có những bận cà phê khô có thể lấy ra lại rơi vào lúc đã nửa đêm. Thời khắc ấy đẹp tựa tranh, với cơ man đèn bão trong gian xưởng tối đen rộng lớn, tứ bề vương đầy mạng nhện cùng vỏ hạt cà phê, và các khuôn mặt đen nhánh, háo hức, bừng sáng dưới ánh đèn, vây quanh máy sấy; bạn cảm giác cả xưởng máy đang bám trụ giữa đêm tối Phi châu mênh mông, giống một món châu báu lấp lóe sáng trên tai người da đen vậy.

Later on the coffee was hulled, graded and sorted, by hand, and packed in sacks sewn up with a saddler's needle.

Sau đó cà phê được tách vỏ, phân loại và tuyển chọn, bằng tay, rồi đóng vào bao, khâu kín lại bằng cây kim thợ chế yên cương vẫn dùng.

Then in the end in the early morning, while it was still dark, and I was lying in bed, I heard the waggons, loaded high up with coffee-sacks, twelve to a ton, with sixteen oxen to each waggon, starting on their way in to Nairobi railway station up the long factory hill, with much shouting and rattling, the drivers running beside the waggons.

Mọi việc xong xuôi vào rạng sáng, lúc trời còn tối mịt, và tôi nằm vùi trên giường nghe tiếng đoàn xe chở hàng, ngất ngưởng các bao cà phê, mười hai bao một tấn, mỗi chiếc thắng mười sáu bò, rậm rịch khởi hành ngược theo con dốc dài ở xưởng chế biến để tới sân ga xe lửa tại Nairobi, với đủ giọng la lối hòa cùng tiếng bánh lăn lọc cọc, đám dong bò tất tả chạy bên xe.

I was pleased to think that this was the only hill up, on their way, for the farm was a thousand feet higher than the town of Nairobi. In the evening I walked out to meet the procession that came back, the tired oxen hanging their heads in front of the empty waggons, with a tired little Toto leading them, and the weary drivers trailing their whips in the dust of the road.

Lòng tôi nhẹ nhõm nghĩ tới chuyện suốt cuộc hành trình đoàn xe sẽ chỉ phải leo độc con dốc đó, bởi đồn điền nằm cao hơn Nairobi cả ngàn bộ. Chiều tối, tôi vẩn vơ ra đón đoàn xe trở về, một chú Toto kiệt sức đi trước nhất, lũ bò mệt lả rũ đầu bước trước các cỗ xe rỗng, đám dong xe rã rượi lê những cây roi vạch xuống lớp bụi đường.

Now we had done what we could do. The coffee would be on the sea in a day or two, and we could only hope for good luck at the big auction-sales in London.

Giờ phần chúng tôi đã xong mọi thứ. Mẻ cà phê sắp ra tới biển trong một đến hai ngày tới, và hiện tại chỉ còn có thể nuôi hy vọng sẽ gặp vận may trong các phiên đấu giá lớn tại London.

I had six thousand acres of land, and had thus got much spare land besides the coffee-plantation. Part of the farm was native forest, and about one thousand acres were squatters' land, what they called their shambas. The squatters are Natives, who with their families hold a few acres on a white man's farm, and in return have to work for him a certain number of days in the year.

Tôi có cả thảy sáu ngàn mẫu, do đó ngoài diện tích canh tác cà phê, quỹ đất dôi dư còn rất nhiều. Một phần đồn điền là rừng tự nhiên, ngoài ra có chừng một ngàn mẫu đất của lưu dân mà họ gọi là các shamba. Lưu dân là người bản xứ cùng gia đình sống trên các thửa đất rộng vài mẫu Anh trong đồn điền của người da trắng, và đổi lại hàng năm phải làm việc cho điền chủ một số ngày nhất định.

My squatters, I think, saw the relationship in a different light, for many of them were born on the farm, and their fathers before them, and they very likely regarded me as a sort of superior squatter on their estates. The squatters' land was more intensely alive than the rest of the farm, and was changing with the seasons the year round.

Tôi nghĩ lưu dân của mình nhìn nhận mối quan hệ này dưới một góc độ khác, do chỗ nhiều người từng sinh ra ở đồn điền, cha ông họ cũng vậy, nên họ ắt xem tôi như một thứ lưu dân siêu cấp trên đất đai của họ. Tràn trề sức sống hơn hẳn các phần đất còn lại của đồn điền, mảnh đất của lưu dân còn biến hóa tùy theo mùa vụ.

The maize grew up higher than your head as you walked on the narrow hard-trampled footpaths in between the tall green rustling regiments, and then again it was harvested. The beans ripened in the fields, were gathered and thrashed by the women, and the stalks and pods were collected and burned, so that in certain seasons thin blue columns of smoke rose here and there all over the farm.

Ngô vượt quá đầu khi bạn bước dọc các lối hẹp trên nền đất rắn đanh giữa đám chiến binh cao vút, xanh rì, sột soạt ấy, rồi chúng được thu hoạch. Đậu chín trên đồng, được phụ nữ thu hoạch đem giã nhỏ, thân cây và vỏ được gom lại đốt, vì vậy khi tới vụ, đó đây khắp đồn điền xuất hiện nhiều cột khói mỏng nhuốm màu xanh lơ.

The Kikuyu also grew the sweet potatoes, that have a vinelike leaf and spread over the ground like a dense entangled mat, and many varieties of big yellow and green speckled pumpkins.

Dân Kikuyu còn trồng khoai lang có lá tựa lá nho và mọc lan trên mặt đất thành một lớp thảm vừa rậm vừa rối cùng lổm ngổm cơ man bí ngô trái lớn, xanh vàng loang lổ đủ kiểu.

Whenever you walk amidst the Kikuyu shambas, the first thing that will catch your eye is the hind part of a little old woman raking in her soil, like a picture of an ostrich which buries her head in the sand.

Mỗi khi dạo giữa các shamba của người KiKuyu, thứ trước tiên đập vào mắt bạn là phần thân sau của một bà lão bé nhỏ lom khom đào xới mảnh đất của mình, giống hình ảnh một con đà điểu chúi đầu trong cát.

Each Kikuyu family had a number of small round peaked huts and store-huts; the space between the huts was a lively place, the earth hard as concrete; here the maize was ground and the goats milked, and children and chickens were running. I used to shoot spurfowl in the sweet-potato fields round the squatters' houses in the blue late afternoons,

Mỗi gia đình người Kikuyu sở hữu vài lều nhỏ hình tròn, mái nón, để ở và làm kho chứa. Khoảng giữa các lều có nền đất rắn như bê tông luôn là địa điểm náo nhiệt: đây là chỗ ngô được xay, dê được vắt sữa, trẻ con cùng gà qué ríu rít chạy nhảy. Có dạo tôi thường đi bắn gà gô ở các ruộng khoai lang quanh nhà lưu dân trong buổi chiều tà xanh ngắt,

and the stock-pigeons cooed out a loud song in the high-stemmed, fringy trees, which were left over, here and there in the shambas, from the forest that had once covered all the farm.

giữa tiếng bồ câu gù vang trên những ngọn cây cao vút, tán xòe phất phơ trong gió, đứng đây đó,–thứ sót lại của cánh rừng già từng một thời bao phủ cả đồn điền.

I had moreover a couple of thousand acres of grassland on the farm. Here the long grass ran and fled like sea-waves before the strong wind, and the little Kikuyu herdboys herded their fathers' cows. In the cold season they carried live coals in small wicker baskets with them from the huts, and sometimes caused big grass-fires, which were disastrous to the grazing on the farm.

Đồn điền tôi có vài ngàn mẫu đồng cỏ. Ở đó cỏ mọc cao, dập dờn đuổi nhau tựa lớp lớp sóng biển mỗi khi gió lớn và là nơi các chú nhóc mục đồng người Kikuyu chăn đàn bò của cha. Mùa lạnh, chúng mang theo những chiếc giỏ đan bằng liễu gai đựng than hồng lấy từ lều nhà, và đôi khi gây ra các vụ cháy lớn làm thiệt hại tới nguồn thức ăn của gia súc đồn điền.

In the years of drought the Zebra and the Eland came down to the farm's grass-plains.

Những năm khô hạn, lũ ngựa vằn và linh dương mò tận xuống đồng cỏ của đồn điền.

Nairobi was our town, twelve miles away, down on a flat bit of land amongst hills. Here were the Government House and the big central offices; from here the country was ruled.

Nairobi là thành thị của chúng tôi, tọa lạc cách đó mười hai dặm, trên một vùng đất thấp bằng phẳng nằm lọt giữa cả miền núi non. Ở đây có dinh Toàn Quyền và các trụ sở hành chín cai quản cả đất nước.

It is impossible that a town will not play a part in your life, it does not even make much difference whether you have more good or bad things to say of it, it draws your mind to it, by a mental law of gravitation. The luminous haze on the sky above the town at night, which I could see from some places on my farm, set my thoughts going, and recalled the big cities of Europe.

Chẳng thể có chuyện một thành thị không đóng bất cứ vai trò gì với cuộc sống bạn. Thậm chí bất chấp việc ta có những chuyện tốt đẹp hay xấu xa để nói về nó, chốn phố thị luôn thu hút tâm trí ta bằng một định luật hấp dẫn tâm hồn. Quầng sáng phía trên bầu trời đêm thành phố mà tôi có thể nhìn thấy từ vài vị trí tại đồn điền khiến lòng tôi suy nghĩ vẩn vơ, nhớ về các đô thị lớn châu Âu.

When I first came to Africa, there were no cars in the country, and we rode in to Nairobi, or drove in a cart with six mules to it, and stabled our animals in the stables of The Highland Transport. During all my time, Nairobi was a motley place, with some fine new stone buildings, and whole quarters of old corrugated iron shops, offices and bungalows, laid out with long rows of Eucalyptus trees along the bare dusty streets.

Dạo tôi mới tới châu Phi, ở đây chưa có ô tô, và chúng tôi hoặc cưỡi ngựa hoặc ngồi bên trong cỗ xe đóng ba cặp la chạy xuống Nairobi rồi gửi ngựa hay la ở khu chuồng của công ty Vận Tải Cao Nguyên. Suốt quãng thời gian tôi sống ở xứ này, Nairobi là nơi pha tạp, với lác đác vài căn tòa dinh thự mới tráng lệ bằng đá bên cạnh cả khu cửa hàng, văn phòng hay nhà dân quây tôn múi cũ nát nằm sau các hàng dài bạch đàn trồng dọc những con phố trơ trụi, bụi bặm.

The Offices of the High Court, the Native Affairs Department, and the Veterinary Department were lousily housed, and I had a great respect for those Government Officials, who could get any work at all done in the little burning hot, inky rooms in which they were set.

Trụ sở Tòa Án Tối cao, Bộ Đảm Trách Các Vấn Đề Dân Bản Xứ, và Cục Thú Y là những ngôi nhà tồi tàn, và tôi rất khâm phục công chức nơi đây, họ, ngay cả trong các nhiệm sở nhỏ hẹp, nóng thiêu đốt và tối như hũ nút ấy, vẫn khả dĩ chu toàn chức phận được giao.

All the same Nairobi was a town; here you could buy things, hear news, lunch or dine at the hotels and dance at the Club. And it was a live place, in movement like running water, and in growth like a young thing, it changed from year to year, and while you were away on a shooting Safari.

Dẫu có thế Nairobi vẫn là chốn thị thành; tại đây bạn có thể mua sắm, nghe được tin tức, ăn trưa hay tối ở các khách sạn hay khiêu vũ tại Câu lạc bộ. Đây là chốn sôi động, vận động không ngừng nghỉ tựa dòng nước, vẫn tiếp tục lớn lên như những gì non trẻ, mỗi năm mỗi thay da đổi thịt, thậm chí chỉ sau một chuyến đi săn dài ngày.

The new Government House was built, a stately cool house with a fine ball-room and a pretty garden, big hotels grew up, great impressive agricultural shows and fine flower shows were held, our Quasi Smart Set of the Colony from time to time enlivened the town with rows of quick melodrama.

Dinh Toàn Quyền mới, một tòa nhà thâm nghiêm mát rượi có phòng khiêu vũ tráng lệ cùng khu vườn xinh xắn vừa được xây, mấy khách sạn lớn mọc lên, những hội chợ canh nông đầy ấn tượng cùng các triển lãm hoa lộng lẫy được tổ chức, nhóm người được gọi là giới thượng lưu của xứ thuộc địa chúng tôi lâu lâu lại khiến cả thành phố sôi động bằng các màn kịch mêlô tiết tấu nhoáng nhoàng.

Nairobi said to you: "Make the most of me and of time.Wir kommen nie weider so jung — so undisciplined and rapacious — zusammen." Generally I and Nairobi were in very good understanding, and at one time I drove through the town and thought: There is no world without Nairobi's streets.

Nairobi nói với bạn rằng: “Cứ mặc sức tận hưởng ta và thời gian. Tuổi xuân chỉ đến có một lần⁽⁶⁾–hãy cũng nhau⁽⁷⁾ đạp qua mọi phép tắc và cứ vô độ đi”. Nhìn chung tôi và Nairobi rất hợp, và một bận lúc đang lái xe qua thành phố tôi đã nghĩ: Thế giới của mình chẳng thể thiếu những con phố Nairobi.

The quarters of the Natives and of the coloured immigrants were very extensive compared to the European town.

So với khu phố người châu Âu, địa bàn cư ngụ của dân bản địa và người nhập cư da màu rộng hơn nhiều.

The Swaheli town, on the road to the Muthaiga Club, had not a good name in any way, but was a lively, dirty and gaudy place, with, at any hour, a number of things going on in it. It was built mostly out of old paraffin tins hammered flat, in various states of rust, like the coral rock, the fossilized structure, from which the spirit of the advancing civilization was steadily fleeing.

Thị trấn Swaheli, nằm trên đường tới Câu lạc bộ Muthaiga⁽⁸⁾, ở phương diện nào cũng đầy tai tiếng, là một địa phương nhộn nhịp, dơ bẩn, lòe loẹt, và ở bất kỳ giờ khắc nào cũng có một số chuyện gì đó đang xảy ra. Nó được dựng lên chủ yếu từ những thùng đựng parafiin đập dẹp, với đủ mức độ gỉ sét, nhìn tựa đá san hô, một thứ kết cấu hóa thạch mà hồn cốt của văn minh tiến bộ luôn trốn chạy.

The Somali town was farther away from Nairobi, on account, I think, of the Somali's system of seclusion of their women. There were in my day a few beautiful young Somali women, of whom all the town knew the names, who went and lived in the Bazaar and led the Nairobi Police a great dance; they were intelligent, and bewitching people. But the honest Somali women were not seen in the town.

Thị trấn Somali còn cách Nairobi xa hơn, tôi nghĩ ngọn nguồn là bởi tập tục người Somali muốn giữ phụ nữ ở chỗ biệt lập. Dạo đó nơi đây có mấy cô nàng Somali cực kỳ thông minh và quyến rũ mà cả trấn đều biết tên, tới sống trong phố chợ⁽⁹⁾ Nairobi và đã xỏ mũi sở cảnh sát Nairobi làm họ nhiều phen khốn đốn. Có điều trấn lại vắng bóng những cô gái Somali chân chất, nết na.

The Somali town lay exposed to all winds and was shadeless and dusty, it must have recalled to the Somali their native deserts. Europeans, who live for a long time, even for several generations, in the same place, cannot reconcile themselves to the complete indifference to the surroundings of their homes, of the nomadic races.

Phơi mình trước những cơn gió lộng, không một bóng mát và tứ thời bụi mù, thị trấn ắt gợi nhắc người Somali về những miền xa mạc quê hương. Dân châu Âu sống nhiều năm, thậm chí vài thế hệ, tại một địa phương, cũng chẳng thể triệt để dửng dưng, trước ngoại cảnh quanh nhà mình, như các chủng tộc nay đây mai đó.

The Somali's houses were irregularly strewn on the bare ground, and looked as if they had been nailed together with a bushel of four-inch nails, to last for a week. It was a surprising thing, when you entered one of them, to find it inside so neat and fresh, scented with Arab incenses, with fine carpets and hangings, vessels of brass and silver, and swords with ivory hilts and noble blades.

Những ngôi nhà của người Somali nằm lộn xộn, chẳng hề có hàng lối, trên mặt đất trơ trụi, nom như được gắn kết bằng nhúm đinh mười phân hầu đứng vững qua chỉ một tuần. Khi bước vào một căn nhà như thế, bạn sẽ kinh ngạc khám phá ra bên trong sạch sẽ tinh tươm, nức mùi hương trầm Ả rập, có thảm hay các bức trướng lộng lẫy, bày nhiều bình bằng đồng hay bạc, và những cây gươm cán ngà lưỡi bằng thép tốt.

The Somali women themselves had dignified, gentle ways, and were hospitable and gay, with a laughter like silver bells. I was much at home in the Somali village through my Somali servant Farah Aden, who was with me all the time that I was in Africa, and I went to many of their feasts. A big Somali wedding is a magnificent, traditional festivity.

Phụ nữ Somali có phong thái trang nghiêm và dịu dàng, mến khách và vui vẻ, giọng cười như tiếng chuông bạc. Thông qua Farah Aden, người đầy tớ Somali gắn bó với tôi suốt quãng thời gian tại châu Phi, tôi cảm thấy thoải mái như ở nhà mỗi lúc ghé thăm ngôi làng Somali, và cũng được tham dự nhiều dịp hội hè của họ. Một đám cưới long trọng của người Somali là buổi lễ hội truyền thống huy hoàng.

As a guest of honour I was taken into the bridal chamber, where the walls and the bridal bed were hung with old gently glowing weavings and embroideries, and the dark-eyed young bride herself was stiff, like a marshal's baton with heavy silks, gold and amber.

Buồng cô dâu, là khách quý nên tôi được đưa tới, treo trên tường cũng như giường cưới, có nhiều tấm vải cổ xưa được dệt hay thêu các sắc màu tươi và đằm, còn cô dâu trẻ trung mắt đen láy thân hình ngay đơ, như chiếc gậy chỉ huy của ngài thống chế, dưới nặng trịch các lớp lụa là, đồ trang sức vàng ròng và hổ phách.

The Somali were cattle-dealers and traders all over the country. For the transport of their goods they kept a number of little grey donkeys in the village, and I have seen camels there as well: haughty, hardened products of the desert, beyond all earthly sufferings, like Cactus, and like the Somali.

Trên khắp cả nước, thương lái hay lái buôn gia súc thường là dân Somali. Để vận chuyển hàng hóa, làng họ có nuôi nhiều giống lừa thân nhỏ, lông xám. Tại đây tôi còn thấy cả lạc đà, thứ sản phẩm ngạo nghễ được sa mạc tôi rèn, có thể đạp qua mọi gian khổ trần gian, giống như cây xương rồng, giống như người Somali.

The Somali bring much trouble upon themselves terrible tribal quarrels. In this matter they feel and reason differently from other people. Farah belonged to the tribe of Habr Yunis, so that personally in a quarrel I sided with them.

Dân Somali tự chuốc phiền bởi các hiềm thù sắc tộc tệ hại. Về mặt này, họ cảm nhận và diễn dịch rất khác người. Farah thuộc bộ tộc Habr Yunis bởi thế trên phương diện cá nhân tôi đứng về phe này khi có xung đột.

At one time there was a great real fight in the Somali town, between the two tribes of Dulba Hantis and Habr Chaolo, with rifle-shooting and fires, and ten or twelve people killed, until the Government interfered.

Có đận trong trấn Somali đã nổ ra một trận chiến đích thực giữa hai bộ tộc Dulba Hantis và Habr Chaolo, với tiếng súng trường, các đám cháy, và cả chục hay một tá người thiệt mạng trước khi chính phủ can thiệp.

Farah then had a young friend of his own tribe, by name of Sayid, who used to come out to see him at the farm, and who was a graceful boy, so that I was sorry when I was told by my houseboys that Sayid had gone round to visit a Habr Chaolo family in their house, when an angry member of the Dulba Hantis tribe had passed and fired two shots at haphazard through the wall of the house and broken Sayid's leg.

Farah có người bạn trẻ cùng bộ tộc tên Sayid, một thanh niên nhã nhặn từng ghé đồn điền thăm Farah, vậy nên tôi lấy làm buồn khi nghe mấy cậu gia nhân kể rằng trong dịp Sayid tới chơi một gia đình Habr Chaolo, có một người của bộ tộc Dulba Hantis đang trong cơn tức khí đi ngang, bắn bừa hai phát xuyên qua tường khiến anh này gãy chân.

I condoled with Farah on his friend's misfortune. — "What? Sayid?" Farah cried out with vehemence. "That was good enough for Sayid. Why must he go and drink tea in the house of a Habr Chaolo?"

Tôi ngỏ ý chia buồn với Farah về vận đen của bạn anh. “Chuyện gì? Sayid ấy hả?” Farah oán trách kêu lên. “Vậy còn may chán đấy. Hà huống gì nó phải tới uống trà ở nhà một tên Habr Chaolo?”

The Indians of Nairobi dominated the big Native business quarter of the Bazaar, and the great Indian merchants had their little Villas just outside the town; Jevanjee, Suleiman Virjee, Allidina Visram. They all had a taste for stonework-stairs, balusters, and vases, rather badly cut out of the soft stone of the country, — like the structures which children build of pink ornamental bricks.

Người Ấn ở Nairobi chi phối khu vực buôn bán rộng lớn trong phố chợ, còn mấy thương nhân hàng đầu của họ,–Jevanjee, Suleiman Virjee, Allidina Visram,–thì sở hữu các biệt thự nhỏ ở ngay ngoại vi thành phố. Họ thảy đều ưa dựng các cấu trúc bằng đá– cầu thang, lan can, lọ bình, được cắt gọt khá vụng, giống những hình khối con trẻ ghép nên bằng thứ gạch đồ chơi màu hồng, từ loại đá tương đối mềm ở xứ này.

They gave tea-parties in their gardens, with Indian pastry in the style of the Villas, and were clever, travelled, highly polite people. But the Indians in Africa are such grasping tradesmen that with them you would never know if you were face to face with a human individual or with the head of a firm.

Thông minh, từng bôn ba nhiều nơi, và rất bặt thiệp, họ thường tổ chức những buổi tiệc trà trong vườn nhà, có phục vụ bánh pastry Ấn được làm theo kiểu riêng của mấy biệt thự này. Có điều người Ấn ở châu Phi là những thương nhân tham lam vô độ tới nỗi bạn chẳng bao giờ biết mình đang đối diện với một cá nhân hay đầu não một công ty.

I had been to Suleiman Virjee's house, and when one day I saw the flag at half mast above his big compound of warehouse, I asked Farah: "Is Suleiman Virjee dead?" "Half dead," said Farah. "Do they put the flag at half mast when he is half dead?" I asked. "Suleiman is dead," said Farah. "Virjee is alive."

Từng có dịp tới nhà của Suleiman Virjee, vào ngày nọ khi thấy lá cờ treo ở lưng chừng cây cột trên nóc khu nhà kho đồ sộ của ông, tôi quay qua hỏi Farah: “Suleiman Virjee qua đời rồi sao?” “Dở sống dở chết,” anh đáp. “Họ treo cờ ở lưng chừng cột bởi ông ta đang hấp hối à?” tôi hỏi. “Suleiman đã bỏ mạng, còn Virjee vẫn sống” Farah đáp.

Before I took over the management of the farm, I had been keen on shooting and had been out on many Safaris. But when I became a farmer I put away my rifles.

Trước khi tiếp nhận đồn điền, tôi rất ham săn bắn và tham dự nhiều chuyến đi săn dài ngày. Song từ khi chuyển qua việc canh nông, tôi đã đem súng săn cất đi.

The Masai, the nomadic, cattle-owning nation, were neighbours of the farm and lived on the other side of the river; from time to time some of them would come to my house to complain about a lion that was taking their cows, and to ask me to go out and shoot it for them, and I did so if I could.

Bộ tộc Masai⁽¹⁰⁾, láng giềng sống bên kia sông của đồn điền, là dân du cư chuyên chăn nuôi gia súc. Thỉnh thoảng có người trong tộc này tìm đến nhà tôi than phiền chuyện bị một con sư tử quắp mất bò để nhờ tiêu diệt con thú, và tôi luôn nhận lời nếu có thể.

Sometimes, on Saturday, I also walked out on the Orungi plains to shoot a Zebra or two as meat for my farm-labourers, with a long tail of optimistic young Kikuyu after me. I shot birds on the farm, spurfowl and guineafowl, that are very good to eat. But for many years I was not out on any shooting expedition.

Lâu lâu, vào thứ Bảy, tôi ra thảo nguyên Orungi săn một hai con ngựa vằn làm nguồn thịt cho nhân công đồn điền, với cả bầy trẻ Kikuyu đầy lạc quan rồng rắn theo sau. Tại đồn điền tôi còn bắn gà gô hay gà sao, chúng đều ăn rất ngon. Tuy nhiên trong nhiều năm tôi không hề tham gia các chuyến viễn hành săn bắn bên ngoài.

Still, we often talked on the farm of the Safaris that we had been on. Camping-places fix themselves in your mind as if you had spent long periods of your life in them. You will remember a curve of your waggon track in the grass of the plain, like the features of a friend.

Dẫu vậy, chốn đồn điền, chúng tôi vẫn luận bàn về các cuộc đi săn từng góp mặt. Những địa điểm đóng trại hằn sâu vào tâm tưởng bạn như thể bạn từng sống cả quãng đời dài tại đó. Bạn sẽ nhớ vệt lượn bánh xe ngựa của mình trên lớp cỏ thảo nguyên, như nhớ đường nét khuôn mặt một người bạn thân.

Out on the Safaris, I had seen a herd of Buffalo, one hundred and twenty-nine of them, come out of the morning mist under a copper sky, one by one, as if the dark and massive, iron-like animals with the mighty horizontally swung horns were not approaching, but were being created before my eyes and sent out as they were finished.

Trải qua các chuyến viễn hành săn bắn, tôi từng có dịp bắt gặp cả đàn trâu một trăm hai mươi chín con, những sinh vật thép đen sì, đồ sộ, mang cặp sừng khỏe khoắn khuỳnh ngang, bước ra từ màn sương buổi sớm dưới vòm trời màu đồng, trước mắt tôi, như thể không phải đang xuất hiện mà được gửi ra, từng con một, sau khi đã chế tạo xong xuôi.

I had seen a herd of Elephant travelling through dense Native forest, where the sunlight is strewn down between the thick creepers in small spots and patches, pacing along as if they had an appointment at the end of the world. It was, in giant size, the border of a very old, infinitely precious Persian carpet, in the dyes of green, yellow and black-brown.

Tôi đã chứng kiến cảnh cả bầy voi đi ngang cánh rừng tự nhiên rậm rạp, nơi mặt trời rắc rải các đốm nắng, mảng nắng qua lớp lớp cây leo chằng chịt, bằng nhịp chân đều đặn chẳng khác nào đang kéo tới một cuộc hẹn ở tận cùng thế giới. Cảnh tượng tựa như, ở tỷ lệ phóng đại nhiều lần, hoa văn mép viền một tấm thảm Ba tư cổ xưa, tuyệt mỹ, được nhuộm các màu xanh, vàng cùng nâu đen.

I had time after time watched the progression across the plain of the Giraffe, in their queer, inimitable, vegetative gracefulness, as if it were not a herd of animals but a family of rare, long-stemmed, speckled gigantic flowers slowly advancing.

Tôi từng nhiều bận lặng ngắm bước tiến cắt ngang miền đồng thảo của đàn hươu cao cổ, với vẻ yêu kiều rất thực vật và kỳ lạ không gì hòng bắt chước nổi của chúng, dường như đó không phải bầy thú mà là một đám hoa hiếm gặp khổng lồ, lốm đốm, cuống dài, đang thủng thẳng cất bước.

I had followed two Rhinos on their morning promenade, when they were sniffing and snorting in the air of the dawn, — which is so cold that it hurts in the nose, — and looked like two very big angular stones rollicking in the long valley and enjoying life together.

Tôi cũng có dịp bám theo hai con tê giác đang giữa chuyến đi dạo buổi sáng, khụt khà khụt khịt trong không khí ban mai lạnh buốt mũi; nom chúng tựa hai khối tảng đá tảng vuông vức đang nô giỡn giữa con thung dài, tận hưởng cuộc sống bên nhau.

I had seen the royal lion, before sunrise, below a waning moon, crossing the grey plain on his way home from the kill, drawing a dark wake in the silvery grass, his face still red up to the ears, or during the midday-siesta, when he reposed contentedly in the midst of his family on the short grass and in the delicate, spring-like shade of the broad Acacia trees of his park of Africa.

Tôi từng thấy loài sư tử cao sang dưới ánh trăng tà, trước lúc vầng hồng ló rạng, đang băng ngang qua thảo nguyên màu xám để về nhà từ cuộc giết chóc, vạch một lằn sậm trên mặt cỏ bạc, mặt còn đỏ tới tận tai. Và tôi cũng bắt gặp chú giờ chợp mắt xế trưa, đang nghỉ ngơi thư thái giữa gia đình, tại bãi cỏ non, dưới bóng mát mong manh, tựa-mùa-xuân của cây keo tán rộng nơi khu vườn châu Phi của mình.

All these things were pleasant to think of when times were dull on the farm. And the big game was out there still, in their own country; I could go and look them up once more if I liked. Their nearness gave a shine and play to the atmosphere of the farm. Farah, — although with time he came to take a vivid interest in farm-affairs, — and my old native Safari-servants, lived in hope of other Safaris.

Thả hồn vào những điều này là suối nguồn phơi phới cho các thời khắc nhàm chán chốn đồn điền. Và những loài thú lớn vẫn ở ngoài kia, tại vương quốc của riêng chúng; tôi có thể tới ngó thêm bận nữa nếu thích. Sự gần gặn với chúng đem lại cho đồn điền ánh sáng và niềm phấn chấn. Farah,–dẫu theo thời gian đã trở nên chí thú việc đồn điền,–cùng mấy ông già bản xứ chuyên theo phục vụ các chuyến đi săn của tôi, vẫn luôn sống trong hy vọng về các chuyến săn bắn khác.

Out in the wilds I had learned to beware of abrupt movements. The creatures with which you are dealing there are shy and watchful, they have a talent for evading you when you least expect it. No domestic animal can be as still as a wild animal. The civilized people have lost the aptitude of stillness, and must take lessons in silence from the wild before they are accepted by it.

Giữa hoang dã tôi đã học cách tránh làm ra những cử động đột ngột. Các loài vật bạn đối mặt đều nhút nhát, cảnh giác và có biệt tài lẩn trốn lúc bạn ít ngờ nhất. Chẳng con vật nuôi nào có thể im lìm tuyệt đối giống hoang thú. Con người của văn minh đã đánh mất khả năng giữ cho mình bất động, và phải học điều này từ hoang dã trước khi được nó chấp nhận.

The art of moving gently, without suddenness, is the first to be studied by the hunter, and more so by the hunter with the camera. Hunters cannot have their own way, they must fall in with the wind, and the colours and smells of the landscape, and they must make the tempo of the ensemble their own. Sometimes it repeats a movement over and over again, and they must follow up with it.

Thứ đầu tiên người săn bắn phải học là nghệ thuật di chuyển nhẹ nhàng, tránh giật cục, ở thợ săn đem theo máy ảnh, kỹ năng này càng thiết yếu hơn. Nhất cử nhất động ở người đi săn không được tùy tiện mà phải hòa nhập với gió, màu cũng như mùi và nhịp điệu tổng thể của cảnh vật xung quanh. Đôi khi đấy là một chuyển động lặp đi lặp lại buộc người đi săn cũng phải tuân theo.

When you have caught the rhythm of Africa, you find that it is the same in all her music. What I learned from the game of the country, was useful to me in my dealings with the Native People.

Một khi đã nắm được nhịp điệu của châu Phi, bạn sẽ nhận ra nó nằm trong mọi thứ âm điệu nơi đây. Điều học được từ các loài thú ở xứ sở này, cũng bổ ích cho tôi khi giao thiệp với người bản địa.

The love of woman and womanliness is a masculine characteristic, and the love of man and manliness a feminine characteristic, and there is a susceptibility to the Southern countries and races that is a Nordic quality. The Normans must have fallen in love with the foreign countries, first with France and then with England.

Yêu phụ nữ và nữ tính là bản tính nam giới, yêu đàn ông và nam tính là bản tính nữ giới, còn mềm lòng trước các đất nước và chủng tộc phương Nam lại là một phẩm tính của dân Bắc Âu. Giống người Norman hẳn cũng đã bị các đất nước xa lạ chinh phục, khởi đầu là Pháp rồi tới Anh.

Those old Milords who figure in the history and fiction of the eighteenth century, as constantly travelling in Italy, Greece and Spain, had not a single Southern trait in their nature, but were drawn and held by the fascination of things wholly different from themselves.

Các quý tộc Anh, nhân vật của tiểu thuyết và lịch sử thế kỷ mười tám, khi mải miết ngao du ở Ý, Hy Lạp hay Tây Ban Nha, dẫu chẳng sở hữu chút xíu chất phương Nam nào trong căn tính, vẫn bị nét mê hoặc của vạn vật hoàn toàn khác biệt với chính họ tại đây cuốn hút và níu giữ.

The old German and Scandinavian painters, philosophers and poets, when they first came to Florence and Rome, went down on their knees to adore the South.

Các họa sĩ, triết gia, thi sĩ người Đức hay bắc Âu thời xưa, ở lần đầu đặt chân tới Florence và Rome, đã khụy xuống ngưỡng mộ miền đất phương Nam.

A queer illogical patience towards an alien world came out in these impatient people. As it is almost impossible for a woman to irritate a real man, and as to the women, a man is never quite contemptible, never altogether rejectable, as long as he remains a man, so were the hasty red-haired Northern people infinitely long-suffering with the tropical countries and races.

Ở những con người vốn thiếu phần nhẫn nại ấy xuất hiện nết kiên nhẫn phi logic và nghịch thường trước một xứ sở xa lạ. Tương tự việc người đàn bà hầu như vô phương chọc tức nổi một quý ông đích thực, hay chừng nào còn là tu mi nam tử phái mạnh đâu cách nào quá ư đê mạt, tuyệt tình tuyệt nghĩa trước một phụ nữ, giống dân tóc hung đỏ xốc nổi, nôn nóng phương Bắc đã có sự nhẫn nại vô bờ đối với các đất nước và chủng tộc miền chí tuyến.

They would stand no nonsense from their own country or their own relations, but they took the drought of the African Highlands, and a case of sun-stroke, the Rinderpest on their cattle, and the incompetency of their Native servants, with humility and resignation.

Chẳng thể chịu đựng cái vô lý nơi bản quán hay từ thân quyến của chính mình, nhưng họ chấp nhận các đợt khô hạn ở cao nguyên châu Phi, các ca cảm nắng, dịch tả trâu bò⁽¹¹⁾ lây lan trong đàn gia súc, và tình trạng kém cỏi ở những đầy tớ người bản xứ bằng thái độ nhún nhường, nhẫn nhịn.

Their sense of individuality itself was lost in the sense of the possibilities that lie in interaction between those who can be made one by reason of their incongruity. The people of Southern Europe and the people of mixed blood have not got this quality; they blame it, or scorn it.

Họ buông bỏ ý niệm về phẩm cách riêng của mỗi cá nhân trong sự lĩnh hội các triển vọng vô hạn nằm ở mối tương tác giữa những con người có thể liên hiệp lại bởi tính phi tương thích giữa họ với nhau. Dân Nam Âu hay những người mang dòng máu pha trộn không có được phẩm chất này; họ chê trách, hoặc khinh miệt nó.

So the men's men scorn the sighing lover, and the rational women who have no patience with their men, are in the same way indignant with Griselda.

Những mẫu đàn ông giàu nam tính chế giễu tình nhân suốt ngày than vắn thở dài của mình, hay kiểu phụ nữ thiên về lý trí không sao nhẫn nại nổi trước bạn trai của mình, cũng khinh miệt Griselda⁽¹²⁾ như vậy.

As for me, from my first weeks in Africa, I had felt a great affection for the Natives. It was a strong feeling that embraced all ages and both sexes. The discovery of the dark races was to me a magnificent enlargement of all my world.

Cá nhân mình, ngay từ vài tuần đầu sống tại Phi châu, tôi đã lập tức đem lòng yêu mến người bản xứ. Đây là loại cảm xúc mãnh liệt chế ngự mọi lứa tuổi và giới tính. Khám phá ra giống loài da đen là sự nới rộng đầy ngoạn mục thế giới của tôi.

If a person with an inborn sympathy for animals had grown up in a milieu where there were no animals, and had come into contact with animals late in life; or if a person with an instinctive taste for woods and forest had entered a forest for the first time at the age of twenty;

Người có lòng yêu thương bẩm sinh với loài vật song lớn lên trong môi trường không muông thú, và chỉ sau này mới bắt đầu tiếp xúc chúng; hay người có thiên hướng yêu thương hoa cỏ và cây cối nhưng hai mươi tuổi mới lần đầu được đặt chân vào rừng;

or if some one with an ear for music had happened to hear music for the first time when he was already grown up; their cases might have been similar to mine. After I had met with the Natives, I set out the routine of my daily life to the Orchestra.

hoặc người có khiếu thẩm âm lần đầu được nghe tiếng nhạc lúc đã khôn lớn; các trường hợp đó có lẽ cũng cảm nhận tương tự như tôi. Từ khi tiếp xúc người bản xứ, tôi điều chỉnh nhịp sống bản thân để hòa vào bản hợp tấu của họ.

My father was an officer in the Danish and French army, and as a very young lieutenant at Düppel he wrote home: "Back in Düppel I was officer to a long column. It was hard work, but it was splendid. The love of war is a passion like another, you love soldiers as you love young womenfolk, — to madness, and the one love does not exclude the other, as the girls know.

Cha tôi, một sĩ quan từng phục vụ trong quân đội Đan Mạch và Pháp, dạo còn là một chàng trung úy trẻ đồn trú ở Düppel⁽¹³⁾, từng viết thư về nhà thế này: “Trở lại Düppel, con chỉ huy cả một hàng quân dài. Chức phận cực nhọc nhưng cũng tuyệt vời. Tình yêu chiến trận cũng mê đắm giống mọi thứ tình yêu khác, chúng ta yêu người lính hệt như đắm say các nàng thiếu nữ, nghĩa là đến điên dại, và như các cô gái thảy đều rõ, tình yêu này chẳng hề bài xích tình yêu kia.

But the love of women can include only one at a time, and the love for your soldiers comprehends the whole regiment, which you would like enlarged if it were possible." It was the same thing with the Natives and me.

Song tình yêu phụ nữ mỗi thời điểm chỉ có thể hướng tới một đối tượng, còn với những người lính nó dành cho cả quân đoàn và nếu được thì càng đông càng tốt.” Nhận định này cũng xác đáng cho mối quan hệ giữa tôi và người bản xứ.

It was not easy to get to know the Natives. They were quick of hearing, and evanescent; if you frightened them they could withdraw into a world of their own, in a second, like the wild animals which at an abrupt movement from you are gone, — simply are not there. Until you knew a Native well, it was almost impossible to get a straight answer from him.

Thấu tỏ dân bản địa chẳng hề dễ dàng. Họ thính nhạy và lẩn rất nhanh; nếu bị bạn làm cho sợ hãi, họ sẽ rút vào thế giới riêng, chỉ trong tích tắc, giống các loài thú hoang biến mất ngay trước mắt, như chưa từng hiện diện, bởi một cử động đột ngột ở bạn. Trước khi trở nên thân thiết, bạn gần như chẳng cách nào nhận được một câu trả lời đích xác từ người bản xứ.

To a direct question as to how many cows he had, he had an eluding reply, — "As many as I told you yesterday."

Trước một câu hỏi thẳng chẳng hạn anh có bao nhiêu con bò, họ đáp lảng tránh,–“cũng bằng con số hôm qua tôi nói cho bà.”

It goes against the feelings of Europeans to be answered in such a manner, it very likely goes against the feelings of the Natives to be questioned in this way. If we pressed or pursued them, to get an explanation of their behaviour out of them, they receded as long as they possibly could, and then they used a grotesque humorous fantasy to lead us on the wrong track.

Lối trả lời này không làm người châu Âu hài lòng, mà kiểu hỏi kia hẳn cũng chả khiến người bản địa thích thú. Nếu bị dồn ép hoặc cật vấn để buộc phải đưa ra lời giải thích về cách ứng xử của mình, họ sẽ lảng xa lâu chừng nào hay chừng đó, và dùng chuyện hư cấu hài hước, lố bịch nào đó đánh lạc hướng ta.

Even small children in this situation had all the quality of old Poker-players, who do not mind if you overvalue or undervalue their hand, so long as you do not know its real nature. When we really did break into the Natives' existence, they behaved like ants, when you poke a stick into their anthill; they wiped out the damage with unwearied energy, swiftly and silently, — as if obliterating an unseemly action.

Ngay cả lũ nhỏ ở đây, trong tình huống như vậy, cũng có đủ phẩm chất của một tay chơi Poker lão luyện, chẳng thèm bận tâm bạn đánh giá quá cao hay quá thấp lá bài trong tay họ, miễn là bạn còn chưa biết họ thực sự đang giữ những lá bài nào. Nếu quả tình ta có xâm nhập được vào cuộc sống người bản địa, họ sẽ hành xử như bầy kiến lúc bị chọc que vào tổ; chúng sửa sang chỗ hư hại với một năng lượng không bao giờ cạn, khẩn trương và lẳng lặng,–như hòng xóa sạch dấu vết một việc làm sai trái.

We could not know, and could not imagine, what the dangers were that they feared from our hands. I myself think that they were afraid of us more in the manner in which you are afraid of a sudden terrific noise, than as you are afraid of suffering and death. And yet it was difficult to tell, for the Natives were great at the art of mimicry.

Ta không biết, cũng chẳng thể hình dung, họ e ngại mối hiểm họa nào đến từ phía chúng ta. Cá nhân tôi nghĩ cách họ e sợ ta gần với kiểu sợ một tiếng ồn chói tai chợt ré lên, hơn là sợ hãi một nỗi đớn đau hoặc cái chết. Tuy nhiên điều này cũng khó nói, do chỗ người bản xứ rất tài giả vờ.

In the shambas you would sometimes in the early morning come upon a spurfowl which would run in front of your horse as if her wing was broken, and she was terrified of being caught by the dogs. But her wing was not broken, and she was not afraid of the dogs, — she could whir up before them the moment she chose, — only she had got her brood of young chickens somewhere near by, and she was drawing our attention away from them.

Trong các shamba, lúc sớm tinh mơ, đôi khi bạn bắt gặp một nàng gà gô chạy lệt xệt trước vó ngựa như thể bị gãy cánh, và đang sợ bị lũ chó chộp được. Thế nhưng ả gà không gãy cánh, cũng chẳng hề hãi sợ chó,–nó có thể tùy thời bay vọt lên ngay trước mũi chó nếu muốn,–chỉ là nó có một ổ gà con gần đâu đó, và đang gắng đánh lạc hướng chú ý của chúng ta.

Like the spurfowl, the Natives might be mimicking a fear of us because of some other deeper dread the nature of which we could not guess. Or in the end their behaviour to us might be some sort of strange joke, and the shy people were not afraid of us at all.

Giống như cô nàng gà gô kia, có lẽ người bản xứ tỏ vẻ sợ hãi chúng ta bởi một nỗi khiếp đảm sâu xa hơn mà ta chẳng cách nào phỏng đoán được căn nguyên. Cũng có lẽ, rốt cuộc, cách cư xử của họ trước chúng ta là một thứ trò đùa oái oăm, và những con người e dè kia chẳng hề hãi sợ ta chút nào.

The Natives have, far less than the white people, the sense of risks in life. Sometimes on a Safari, or on the farm, in a moment of extreme tension, I have met the eyes of my Native companions, and have felt that we were at a great distance from one another, and that they were wondering at my apprehension of our risk.

So với dân da trắng, người bản xứ ít nhạy cảm hơn nhiều trước các mối hiểm nguy trong cuộc sống. Đôi bận, trong một chuyến đi săn hay ngay tại đồn điền, ở thời khắc căng thẳng tột cùng, bắt gặp những ánh mắt của người bản xứ đồng hành, tôi cảm nhận sự khác biệt lớn lao giữa đôi bên và họ đang kinh ngạc trước nỗi lo lắng về mối hiểm nguy của tôi.

It made me reflect that perhaps they were, in life itself, within their own element, such as we can never be, like fishes in deep water which for the life of them cannot understand our fear of drowning. This assurance, this art of swimming, they had, I thought, because they had preserved a knowledge that was lost to us by our first parents;

Sự thể khiến tôi nghĩ, chẳng hề giống ta, họ cảm nhận cuộc đời như thể môi trường sống của riêng mình, tựa như các loài cá nước sâu suốt đời vô phương nhận thức nỗi sợ đuối nước. Sự vững tâm ấy, thứ nghệ thuật bơi lội ấy, họ có, tôi nghĩ, do chỗ gìn giữ được một tri thức mà ta đã thất truyền từ tổ tiên xa xưa;

Africa, amongst the continents, will teach it to you: that God and the Devil are one, the majesty co-eternal, not two uncreated but one uncreated, and the Natives neither confounded the persons nor divided the substance.

trong số năm châu, châu Phi là chốn sẽ dạy nó cho bạn: rằng thần linh và quỷ dữ chỉ là một, đó là đấng linh thiêng đời đời, không phải có hai mà chỉ có một đấng tối thượng tự thân mà có, và người bản xứ không lẫn lộn Ba Ngôi cũng như phân chia linh thể của Ba ngôi⁽¹⁴⁾.

On our Safaris, and on the farm, my acquaintance with the Natives developed into a settled and personal relationship. We were good friends. I reconciled myself to the fact that while I should never quite know or understand them, they knew me through and through, and were conscious of the decisions that I was going to take, before I was certain about them myself.

Bằng các chuyến đi săn, hay thông qua lao động nơi đồn điền, mối dây liên hệ giữa tôi và những người bản địa được tạo dựng và phát triển thành quan hệ cá nhân bền vững. Chúng tôi là bạn tốt của nhau. Tôi chấp nhận thực tế chẳng bao giờ biết rốt ráo hay hiểu họ ngọn ngành trong khi họ lại thông tỏ về tôi và biết các quyết định của tôi trước cả thời điểm tôi đi đến những quyết định ấy.

For some time I had a small farm up at Gil-Gil, where I lived in a tent, and I travelled by the railway to and fro between Gil-Gil and Ngong. At Gil-Gil I might make up my mind very suddenly, when it began to rain, to go back to my house.

Có dạo tôi sở hữu một trang trại nhỏ ở Gil-Gil⁽¹⁵⁾, sống trong lều, di chuyển giữa chỗ đó và đồn điền Ngong⁽¹⁶⁾ bằng tàu hỏa. Ở Gil-Gil, lắm bận lúc trời chớm mưa, tôi thình lình quyết định quay về nhà.

But when I came to Kikuyu, which was our station on the railway line, and from where it was ten miles to the farm, one of my people would be there with a mule for me to ride home on. When I asked them how they had known that I was coming down, they looked away, and seemed uneasy, as if frightened or bored, such as we should be if a deaf person insisted on getting an explanation of a symphony from us.

Vậy mà lúc tới Kikuyu,–ga tàu cách đồn điền mươi dặm,–đã có một người của tôi ở đó cùng con la cho tôi cưỡi. Khi được hỏi do đâu biết tôi sẽ về, họ nhìn tránh qua phía khác, vẻ lúng túng ngỡ như hốt hoảng hay ngao ngán, tựa thái độ ở chúng ta nếu bị một người điếc đặc khăng khăng đòi cắt nghĩa về một bản giao hưởng.

When the Natives felt safe with us from abrupt movements and sudden noises, they would speak to us a great deal more openly than one European speaks to another.

Khi một người bản xứ cảm thấy an toàn lúc ở bên ta, chẳng còn nơm nớp về các cử động đột ngột hay tiếng ồn bất chợt ta gây ra, họ sẽ chuyện trò cởi mở hơn nhiều so với giữa người châu Âu với nhau.

They were never reliable, but in a grand manner sincere. A good name, — what is called prestige, — meant much in the Native world. They seemed to have made up, at some time, a joint appraisal of you, against which no one would afterwards ever go.

Dẫu chưa đáng tin hoàn toàn, nhưng nhìn chung họ khá thành thực. Sở hữu một danh thơm,–tức có uy tín,–là điều cực kỳ hệ trọng trong thế giới người bản xứ. Dường như họ đã cùng nhau, tại một thời điểm nào đó, đánh giá về bạn, và kết luận khi ấy sau này sẽ không được xem xét lại.

At times, life on the farm was very lonely, and in the stillness of the evenings when the minutes dripped from the clock, life seemed to be dripping out of you with them, just for want of white people to talk to. But all the time I felt the silent overshadowed existence of the Natives running parallel with my own, on a different plane. Echoes went from the one to the other.

Nhiều lúc cuộc sống ở đồn điền thật hiu quạnh, và trong tĩnh mịch của đêm đen khi từng phút, từng phút thời gian trôi qua trên chiếc đồng hồ treo tường và cùng với đó cuộc sống như đang trôi qua bạn, bạn chỉ ước gì có một người da trắng để cùng chuyện trò. Song bao giờ tôi cũng cảm nhận được sự hiện hữu câm lặng, chở che của những người bản xứ, đang song hành với tôi, trên một cõi giới khác. Các trao đổi giữa hai cõi của chúng tôi chỉ là những âm vọng.

The Natives were Africa in flesh and blood. The tall extinct volcano of Longonot that rises above the Rift Valley, the broad Mimosa trees along the rivers, the Elephant and the Giraffe, were not more truly Africa than the Natives were, — small figures in an immense scenery.All were different expressions of one idea, variations upon the same theme.

Dân bản địa là châu Phi bằng xương bằng thịt. Ngọn núi lửa hùng vĩ Longonot nằm im lìm trên thung lũng Rift, giống cây Mimosa tán rộng mọc dọc các triền sông, loài voi hay hươu cao cổ, hết thảy đều chẳng thể thuần Phi hơn được người bản địa,–những dáng hình nhỏ bé giữa khung cảnh bao la. Tất cả thứ kể trên đều chỉ là các biểu đạt khác nhau của cùng một ý tưởng, các biến thể từ cùng một chủ đề.

It was not a congenial upheaping of heterogeneous atoms, but a heterogeneous upheaping of congenial atoms, as in the case of the oakleaf and the acorn and the object made from oak. We ourselves, in boots, and in our constant great hurry, often jar with the landscape.

Đó không phải một tập hợp tương hợp các phần tử bất đồng, mà là tập hợp không đồng nhất của các phần tử tương hợp, như lá sồi và quả sồi đều từ cây sồi. Chính dân da trắng chúng ta, chân mang ủng, luôn sấp sấp ngửa ngửa, lại thường là hình ảnh bất tương hợp ở đây.

The Natives are in accordance with it, and when the tall, slim, dark, and dark-eyed people travel, — always one by one, so that even the great Native veins of traffic are narrow footpaths, — or work the soil, or herd their cattle, or hold their big dances, or tell you a tale, it is Africa wandering, dancing and entertaining you. In the highlands you remember the Poet's words:

Người bản xứ hòa hợp làm một với xứ sở này, và khi những con người cao, gầy, mắt huyền, da đen nhẫy, di chuyển,–luôn theo hàng dọc một người nên ngay cả các mạch máu giao thông chính của họ cũng chỉ là các lối mòn vừa bước một chân,–hoặc làm đất, hay chăn dắt đàn mục súc, hoặc nhảy múa tại lễ hội, hay kể bạn nghe một câu chuyện, thì đó chính là châu Phi đang đi lại, làm lụng, nhảy múa hay giúp bạn giải khuây. Trên miệt cao nguyên bạn sẽ nhớ tới mấy câu thơ sau:

Noble found I

Tôi luôn gặp

ever the Native,

nét thanh cao nơi dân bản địa,

and insipid the Immigrant.

và cái vô vị ở kẻ nhập cư.⁽¹⁷⁾

The Colony is changing and has already changed since I lived there. When I write down as accurately as possible my experiences on the farm, with the country and with some of the inhabitants of the plains and woods, it may have a sort of historical interest.

Vật đổi sao dời, xứ thuộc địa giờ đã biến chuyển khác xa dạo tôi còn ở đó. Hy vọng những điều tôi viết lại đây, ở mức độ chính xác nhất có thể, về các nếm trải tại đồn điền, và với đất nước này cùng một số cư dân của thảo nguyên và đại ngàn, khả dĩ mang lại chút thích thú nào đó về mặt lịch sử.

(1) Rặng núi bốn đỉnh, có độ cao gần 2500m (hơn 8000 bộ) so với mực nước biển, nằm trên một dải cao nguyên hẹp trông xuống thung lũng Great Rift, Tây Nam Kenya.

(2) Hơn 1800m.

(3) Đỉnh núi cao nhất của Kenya và cao thứ hai ở châu Phi sau Kilimanjaro, cách Nairobi 200km về phía Bắc.

(4) Năm loài đại thú thường được nhắc tới ở châu Phi là: Sư tử, Voi, Trâu rừng, Báo và Tê giác.

(5) Nguyên văn: acre tức mẫu Anh tương đương 4046m2 (0.4 hecta). Diện tích 600 acre tương đương khoảng 243 hecta. Trong sách, đơn vị diện tích mẫu luôn được hiểu là mẫu Anh.

(6) Tiếng Đức trong nguyên bản: Wir komen nie wieder so jung.

(7) Tiếng Đức trong nguyên bản: zasammen.

(8) Được khai trương năm 1913, cách Nairobi chừng 10km, là địa điểm tụ tập của giới thực dân Anh sống tại xứ Đông Phi thuộc Anh.

(9) Nguyên văn: Bazaar.

(10) Tộc người sống chủ yếu ở Nam Kenya và Bắc Tanzania.

(11) Trong thập niên 1890, bệnh dịch này đã giết 80%-90% đầu gia súc ở châu Phi.

(12) Nhân vật dân gian biểu tượng cho thái độ nhẫn nại và tuân phục mù quáng.

(13) Tiếng Đức trong nguyên bản: Thị trấn Dybbøl, phía Đông Nam bán đảo Jutland, Đan Mạch. Cha tác giả, ông Wilhelm Dinesen tham gia cuộc chiến giữa Đan Mạch và liên quân Phổ-Áo tại đây năm 1864, ở tuổi 19.

(14) Điều 4 thuộc Tín điều Athanasius.

(15) Thị trấn phía bắc Nairobi, cách Ngong khoảng 120km.

(16) Một trấn nhỏ sát rặng Ngong, phía tây nam Nairobi.

(17) Sáng tác của nhà thơ Đan Mạch Johannes V. Jensen (1873-1950), giải Nobel văn chương năm 1944.