PALOMAR

Italo Calvino

Making Ebook Project

BOOKAHOLIC CLUB

Tên sách: PALOMAR

Tác giả: Italo Calvino

Nguyên tác: Mr Palomar

Dịch giả: Vũ Ngọc Thăng

Nhà xuất bản: Hội Nhà Văn

Năm xuất bản: 2004

Số trang: 160

Khổ sách: 13 x 19 cm

Giá bìa: 18.000 đồng

Đánh máy: Vân Anh, Phương Vân, Thức

Kiểm tra: Lê

Chế bản ebook: Thảo Đoàn

Ngày thực hiện: 29/9/2013

Making Ebook Project #313 - Web.taisachnhanh.cloud

Bạn đang đọc ebook PALOMAR của tác giả Italo Calvino do Bookaholic Club chế bản theoDự án chế bản Ebook(Making Ebook Project).

Mong rằng ebook này sẽ mang đến cho bạn một tác phẩm Văn học hay, giàu giá trị biểu cảm và nhân văn, với chất lượng cao. Chúng tôi luôn cố gắng mang đến những chế bản ebook tốt nhất, nếu trong quá trình chế bản có lỗi sai sót nào mong bạn góp ý và cho chúng tôi biết những ebook mà đang mong muốn.

Making Ebook ProjectcủaBookaholic Clublà một hoạt động phi lợi nhuận, nhằm mục đích mang đến những chế bản ebook hay, có giá trị với chất lượng tốt nhất mà chúng tôi có thể với Cộng đồng đọc - người Việt. Tuy nhiên, nếu bạn có khả năng xin hãy đọc tác phẩm này bằng sách trước hết vì lợi ích cho Nhà xuất bản, bản quyền tác giả và góp phần phát triển xây dựng nền Văn hóa đọc.

Hãy chỉ đọc chế bản này trong điều kiện bạn không thể tìm đến ấn phẩm sách.

LỜI GIỚI THIỆU

Italo Calvino (1923-1985), bậc thầy về phúng dụ và tưởng tượng, một trong những nhà văn Italia nổi bật nửa sau thế kỉ XX. Lớn lên trong môi trường khoa học và khai sáng, sự nghiệp văn chương của ông bắt đầu với Il sentiero dei nidi di ragno (Ngã vào tổ nhện, 1947) viết về giai đoạn chiến tranh và cuộc kháng chiến chống Đức Quốc Xã ở Italia. Hai năm sau, tập truyện ngắn Ultimo viene il corvo (Cuối cùng con quạ đến, 1949) cũng mang cùng mạch cảm hứng tân hiện thực.

Những tác phẩm tiếp theo của Calvino thể hiện một phong cách sáng tạo dựa trên sự tìm tòi cả về lối viết lẫn cảm thức hiện thực. Ông tiếp nhận và vận dụng một phạm vi lí thuyết văn học rộng lớn: kí hiệu học, cấu trúc, hậu cấu trúc, tiểu thuyết mới, hậu hiện đại, và hình thái viết dựa trên các cấu trúc toán học tổ hợp của nhóm L’OULIPO (Ouvroir de Littérature Potentielle) mà ông là một thành viên. Chủ đề và cảm hứng của ông khởi động từ nhiều hướng: kí ức chiến tranh-kháng chiến, truyện dân gian, truyền thống hiệp sĩ, ngụ ngôn triết học-đạo lí mang sắc thái khai sáng, những hiện tượng và chân dung lố bịch của xã hội hiện đại, những câu chuyện khoa học giả tưởng...

Những trang viết của ông có sự thay phiên, hoặc tổng hợp của nhiều chiều kích: hiện thực và tưởng tượng, duy lí và mạo hiểm, hóm hỉnh và hiện sinh, khai sáng và siêu nghiệm, thường nhật và sau vật lí…

Ở những năm 50. Calvino hoàn thành bộ ba kì tướng: Il visconte dimezzato (Bá tước bổ đôi, 1952), Il barone rampante (Nam tước hùng hổ, 1957), Il cavalicre inesistente (Hiệp sĩ không hiện hữu, 1959), sau được tập hợp trong I nostri antenati (Cha ông chúng ta, 1960). Các “ngụ ngôn triết lí” này kể lại, chẳng hạn, nỗi gian truân của một chàng hiệp sĩ bị một viên đại bác sẻ đôi, mỗi phần theo đuổi một tồn tại riêng, một thiện, một ác. Sau nhờ yêu một cô gái nông dân mà anh ta toàn vẹn trở lại. Hay cuộc đời của một vị nam tước, ở tuổi 12, sau cuộc tranh luận với cha, quyết định leo lên ngọn cây và trú ngụ ở đó, từ trên cao vẫn tiếp tục tham gia thế sự, nhưng nhất định không chịu tuột xuống. Loạt truyện hóm hỉnh này khai thác tính tương tác và căng thẳng giữa hiện thực và tưởng tượng, cũng như phản ánh những thiết tha xã hội- chính trị của Calvino. Có ý kiến cho rằng bộ ba này là cuộc hành trình của con người về cái toàn vẹn, cái tồn tại và chính trực.

Trong Le Cosmicomiche (Những vũ trụ hài, 1965), Calvino đề cập về việc sáng tạo vũ trụ, con người và xã hội. Khoa học hiện đại trở thành phương tiện sản sinh những tình huống ảo giác nhằm thể hiện một cảm thức mới về hiện thực. Những câu chuyện khoa học giả tưởng của Calvino thấm đẫm màu sắc thần tiên vũ trụ được xây dựng chung quanh những định đề khoa học. Trong Il castello dei destini incrociati (Lâu đài của những số phận đan chéo, 1969), thì hình họa của những lá bài tarô, bố trí theo các phép tính tổ hợp, là động cơ của một "cỗ máy phối hợp chuyện kể”; trong Le città invisibili (Những thành phố vô hình, 1972), bạn đọc sẽ thấy một Marco Polo kể về những thành phố hoang đường trong cái đế chế đang suy tàn của Hốt Tất Liệt. Và trong Se una notte d’inverno un viaggiatore (Giá đêm dông một người lữ khách, 1979) thì nguồn phối hợp được đẩy đến cực điểm: mười sự triển khai xếp gối lên nhau trong một tiểu thuyết, qua đó, hai nhân vật-độc giả, một nam một nữ, mỗi người theo đuổi cả mười sự triển khai ấy, nhằm tìm ra một tính cách nhất quán vị tất.

Italo Calvino còn biên soạn và chuyển biên, từ các tiếng địa phương của mọi tỉnh vùng ở Italia, bộ Le fiabe Italiane (Truyện cổ tích Italia, 1956); sáng tác cho trẻ em (Marcovaldo, 1963); làm việc trong các nhà xuất bản, các tạp chí; viết báo, viết tiểu luận: một số tập hợp trong Una pietra sopra (Viên đá dằn, 1980), các bài văn xuôi “tùy dịp” mang tính bách khoa tập hợp trong Collezione di sabbia (Bộ sưu tập cát, 1984). Trong cương vị nhà văn và trí thức, Calvino đã nhiều lần góp tiếng nói trước thời cuộc. Đặc biệt, trong Authors take sides on Vietnam (Các nhà văn lấy thế đứng về vấn đề Việt Nam, 1966), ông viết: “Trong một thế giới mà không ai hài lòng hoặc yên ổn với lương tâm của chính mình, và không một quốc gia nào, hoặc một định chế nào, có thể tự cho mình là hiện thân của một ý niệm phổ quát, hoặc của một chân lí đích thực đặc thù nào, thì sự hiện diện của người Việt Nam, là điều duy nhất mang lại ánh sáng”.

Palomar (1983), tiểu thuyết cuối cùng và là một trong những tiểu thuyết sáng giá nhất của Calvino. Ông ra đi bất ngờ sau một cơn tai biến mạch máu não ở tuổi 63. Các tác phẩm được tập hợp và xuất bản sau khi mất: Sotto il sole il giaguaro (Dưới ánh mặt trời con báo, 1986), Lezioni Americane (Những bài giảng ở Mĩ, 1988), La strada di San Giovanni (Con đường ở San Giovanni, 1990), Perché leggere I classici (Tại sao đọc các tác phẩm kinh điển, 1991).

NGƯỜI DỊCH

PALOMAR

Palomar là ai mà chuyến đi tìm trí khôn lại là chủ đề cho cả tập truyện? Chỉ với tựa đề người đọc cũng có thể nghĩ đến tên một đài kính viễn vọng cực mạnh ở California. Tuy nhiên, cực điểm Palomar dường như chỉ nhằm vào những sự vật thường ngày hiện ra trong tầm mắt. Kinh nghiệm của Palomar dựa trên việc quan sát mỗi hiện tượng cách biệt, từng lần một, từ chòm sao trời cho đến cái bụng một con tắt kè, từ một bộ ngực trần cho đến một nét chạm phù điêu, từ những bước phóng khập khệnh của những con hươu cao cổ cho đến niềm đam mê đôi lứa của những con rùa...

Là người lẳng lặng, sống trong một không khí ô nhiễm tồi tệ về lời lẽ, Palomar tìm cách đón bắt bất cứ một mã hiệu nào, kết hợp sự lẳng lặng thành một cốt truyện, ngóng trông một tiêu chuẩn đạo đức, cái cho phép anh ta “ngậm miệng” lâu nhất. Song cái tôi “văn minh hóa” của anh ta, dồn nén nhưng khao khát thấu thị, nằng nặc đòi lên tiếng trong một nhân vật hòa dịu, song khắc khoải và bẳn tính, đầy tưởng tượng dí dỏm nhưng cũng không kém phần chua chát.

Liệu ta có thể hòa điệu với vũ trụ, với chính ta, với xã hội, với các mô hình, với đồng loại hay không? Palomar suy ngẫm và không chắc mình có thể làm được, song dù thế nào đi nữa, anh cứ tiếp tục, vừa ra ngoài vừa vào trong, tìm một con đường...

I. NHỮNG NGÀY HÈ CỦA PALOMAR

PALOMAR TRÊN BÃI BIỂN

ĐỌC MỘT NGỌN SÓNG

Biển gợn lăn tăn, những ngọn sóng nhỏ vỗ vào bờ cát. Palomar đứng trên bờ và nhìn một ngọn sóng. Chẳng phải anh đang đắm mình chiêm nghiệm các ngọn sóng. Chẳng phải đắm mình, vì anh rõ điều anh làm: muốn nhìn một ngọn sóng và đang nhìn nó. Chẳng phải anh đang chiêm nghiệm, vì để chiêm nghiệm, cần có một tính khí thích hợp, một tâm thái thích hợp và một sự trùng hợp của những hoàn cảnh bên ngoài thích hợp. Trên nguyên tắc, Palomar chẳng có gì để phản đối sự chiêm nghiệm, nhưng chẳng cái nào trong ba điều kiện trên là khớp với anh. Cuối cùng, chẳng phải anh muốn nhìn “các ngọn sóng” mà chỉ muốn nhìn một ngọn sóng đơn lẻ, thế là đủ. Để tránh những cảm giác mơ hồ, anh định mỗi hành vi của mình vào một đối tượng giới hạn và chính xác.

Palomar thấy một ngọn sóng nhô lên từ xa, lớn dậy, tiến gần, đổi hình, sắc, cuộn lấy chính nó, vỡ, tan, và trôi tiếp. Đến đây, anh có thể yên lòng vì đã làm xong cái thao tác tự đề ra cho mình và rời bước. Song, quả là khó để cô lập một ngọn sóng, tách nó khỏi ngọn sóng tức thời theo sau, như xô như đuổi, có khi bắt kịp và tràn ngập nó; cũng không dễ tách nó khỏi ngọn sóng đi trước, như kéo nó vào bờ, chưa kể là ngọn sóng ấy có khi còn trở đầu chặn lối. Thế rồi, nếu xác định mỗi ngọn sóng theo chiều rộng, song song với bờ, thì rất khó xác định là đầu sóng đang tiến thường xuyên mở rộng đến đâu, và đâu là nơi ngọn sóng tách ra, phân đoạn thành những ngọn sóng độc lập - có vận tốc, hình dạng, lực, và phương riêng.

Nói cách khác, không thể quan sát một ngọn sóng mà không chú ý đến các khía cạnh phức tạp sinh ra nó, và các khía cạnh khác, cũng phức tạp không kém, sinh ra từ nó. Chúng thay đổi liên tục, ngọn sóng này luôn khác ngọn sóng kia; nhưng cùng đúng là mỗi ngọn sóng đều giống mỗi ngọn sóng khác, dù chúng không lập tức kề cạnh hoặc nối tiếp. Cho nên, quả là có những hình thái và những trình tự lập lại, dù được phân bố không theo một quy tắc nào trong không gian và thời gian. Bởi lẽ, điều mà Palomar muốn làm đúng vào thời điểm này, chỉ giản dị là nhìn một ngọn sóng, tức là thu nắm tất cả những thành tố cùng lúc mà không bỏ qua bất cứ thành tố nào. Vì thế, cái nhìn của anh bám vào sự di chuyển của nước tiến vỗ vào bờ cho đến khi còn ghi nhận được các khía cạnh chưa từng thu nắm; vừa thoáng hiện một hình ảnh lập lại, là anh biết, anh đã thấy tất cả những điều mình muốn, và có thể thôi, không nhìn nữa.

Là người bồn chồn, sống trong một thế giới quay cuồng và dồn cục, Palomar có khuynh hướng giảm bớt quan hệ với thế giới bên ngoài. Để tự vệ trước chứng suy nhược thần kinh toàn diện, anh tìm đủ mọi cách đặt cảm giác của mình dưới sự kiểm soát.

Mô sóng khi tiến, nhô lên tại một điểm nào đó, chứ không phải bất cứ điểm nào đó, và từ đấy, nó bắt đầu xỏa cuộn trắng xóa. Nếu điều này xảy ra ở một khoảng cách nhất định so với bờ, thì bọt nước có thời gian tự bọc lấy nó, rồi biến mất lần nữa, như bị nuốt chửng, và trong cùng khoảnh khắc, lại quay về mà tràn ngập mọi sự, nhưng lần này thì lại dấy từ dưới lên, như một tấm thảm trắng trườn lên bò đón chờ ngọn sóng tới. Ấy thế mà khi đợi ngọn sóng tới lăn trên thảm, Palomar lại nhận ra rằng, nó không còn là sóng, mà chỉ là thảm, và ngay cả điều này cũng nhanh chóng biến mất, thành cái lấp lánh của bờ cát ướt, rút về thật nhanh, như thể việc chối từ cái lấp lánh là do sự mở rộng của bờ cát khô đục mà vành đai tua tủa của nó đang sấn tới.

Cùng lúc, cần xét đến các lõm sóng, nơi ngọn sóng chia làm hai cánh kéo về bờ, một cánh từ phải sang trái, và cánh kia từ trái sang phải. Rồi cái điểm đi hay điểm đến của sự phân kì hoặc hội tụ của các cánh, lại chính là cái điểm âm này, tiến theo các cánh nhưng luôn luôn bị kềm lại, làm đối tượng cho những cú phủ đầu luân phiên của các cánh, cho đến khi một ngọn sóng khác mạnh hơn, nhưng cùng vấn đề phân kì/hội tụ bắt kịp, để sau đó ngọn sóng này lại bị một ngọn sóng khác mạnh hơn nữa, đập tan mà giải quyết cái gút thắt.

Lấy mô thức của các ngọn sóng làm mẫu, bờ cát sọc vào biển những mũi cát nhấn nhá, trắng lấm tấm soải dài trong nước, thành hình và tan biến sau mỗi cơn thủy triều. Palomar chọn một trong những lưỡi cát lè xè nơi này làm điểm quan sát, do sự thể các ngọn sóng vỗ chéo lên cả hai phía khi vượt lên trên bề mặt nửa chìm nửa nổi của lưỡi cát, nên chúng sẽ gặp ngọn sóng từ bên kia tạt sang. Thế đấy, để hiểu một ngọn sóng được thành hình thế nào, cần chú ý đến các lực đẩy đối nghịch mà trong một khuôn khổ nhất định, đối trọng nhau, và trong một chừng mực nào đó, cộng thông nhau, để sản sinh ra tung tóe toàn bộ mọi lực đẩy, xuôi và ngược, vào trong cái tràn trề bọt nước thường thấy.

Lúc này, Palomar tìm sách giới hạn trường quan sát của mình; nếu anh hình dung trong đầu một diện tích, chẳng hạn, mười mét bờ nhân với mười mét biển, thì anh có thể hoàn thành một kiểm kê về mọi sự chuyển động của sóng, lập lại với các tần số khác nhau trong một quãng thời gian nhất định. Cái khó là ở việc xác định các ranh giới của diện tích này, bởi lẽ, giả dụ anh cho rằng cạnh xa nhất, so với chỗ anh, là đường ren nổi lên của một ngọn sóng đang tiến, đường ren này khi đến gần, lại nhô lên, choán lấy mắt anh tất cả những gì sau nó; thế là khoảng không gian dưới sự khảo sát đổ nhào và cùng lúc bị tan nghiến.

Thế nhưng, Palomar không mất tinh thần và ở mỗi thời điểm anh đều tin rằng anh có thể nhìn được mọi điều có thể nhìn từ vị trí quan sát của mình, ấy vậy mà luôn luôn xảy ra cái điều gì đó anh không ghi nhận. Nếu không vì cái háo hức muốn đạt đến một kết quả hoàn toàn và dứt khoát cho thao tác thị lực này, thì việc nhìn các ngọn sóng có lẽ, đối với anh, sẽ là một buổi diễn tập có tính chất thật xả hơi, có thể tránh cho anh các chứng suy nhược thần kinh, nhồi máu cơ tim, và loét bao tử. Và có lẽ, đây là chìa khóa cho việc làm chủ cái tính phức tạp của thế giới, được rút lại thành một cơ chế giản dị nhất.

Song, mỗi cố gắng để xác định hiện tượng này, đều phải chú trọng đến một ngọn sóng dài kéo đến thẳng góc với các bọt sóng tan vỡ, song song với bờ, kết thành một mào sóng thường xuyên bồng bềnh trên mặt. Những đợt nhấp nhô lăn tăn đổ về bờ không làm xáo trộn cái tính cách xông xáo đồng bộ của mào sóng, chính cái lăn tăn lại bị mào sóng xẻ theo một góc vuông, để rồi, chẳng ai biết mào sóng sẽ đi về đâu và từ đâu lại đến. Có lẽ chính cái luồng gió Đông đã khiến mặt biển lưu chuyển ngược lại chiều lực đẩy ngầm sâu của các khối nước đổ ra khơi. Nhưng ngọn sóng sinh thành từ không khí này cũng thu thập trên đường đi của nó, những lực đẩy chéo ngang, nảy sinh từ nước, bẻ hướng chúng, duỗi thẳng chúng ra theo chiều của nó và cưu mang chúng. Cứ thế và cứ thế ngọn sóng lớn thêm, mạnh thêm, để rồi phải đụng độ với các ngọn sóng ngược lại, dần dà bòn tỉa nó, cho đến lúc nó biến hẳn; hoặc khiến nó xoắn xuýt cho đến khi phải lẫn với một trong rất nhiều triều sóng chéo ngang mà vỗ vào bờ.

Nhắm sự chú ý vào một khía cạnh sẽ làm khía cạnh ấy nổi lên tiền cảnh mà lấn át toàn cảnh; như đối với một số bản vẽ, chỉ cần nhắm mắt, rồi mở mắt, là cái phối cảnh của chúng đã thay đổi. Giờ thì trong cái chồng chéo của các mào sóng trôi theo các hướng khác nhau, bản vẽ toàn cảnh như được chia khổ thành các khung vẽ nhỏ, thoáng hiện và tan biến. Hơn nữa, lực hồi lưu của mỗi ngọn sóng cũng chứa một sức mạnh riêng của nó, ngăn các ngọn sóng đang tiến. Thế rồi, nếu bạn tập trung sự chú ý vào cái lực đẩy lùi này thì hình như sự chuyển động thực lại chính là cái xuất phát từ bờ ra khơi.

Phải chăng cái kết quả thực mà Palomar sắp đạt được, là làm các ngọn sóng cuốn ngược lại, là lật ngược thời gian, là nhận ra thực chất của thế giới ở bên kia các thói quen của cảm giác và tư duy? Không, cái anh đạt được là cảm thấy đôi chút choáng váng, không hơn không kém. Cái trì trí đẩy các ngọn sóng về bờ đã giành phần thắng: thật vậy, sóng đã nổi cồn. Rằng gió sắp đổi chiều? Quả là tai hại khi cái hình ảnh, mà Palomar đã tẩn mẩn kết hợp được, bị vỡ tan và mất hút. Chỉ khi anh có khả năng thu nắm sự hiện diện của tất cả các khía cạnh cùng lúc, thì lúc ấy, anh mới có thể bắt đầu giai đoạn sau của cuộc thao tác: mở rộng tri thức này ra toàn vũ trụ.

Chỉ cần đừng để mất kiên nhẫn, lại là điều sớm xảy ra. Palomar rời bước, men theo bãi biển, bộ thần kinh căng như lúc mới đến, và lại càng cảm thấy bất ổn trước mọi sự.

BỘ NGỰC TRẦN

Palomar thả bộ dọc bãi biển vắng vẻ. Anh ít gặp người tắm biển. Một người đàn bà trẻ, ngực trần, nằm phơi nắng trên cát. Palomar, bản tính kín đáo, hướng tầm mắt về phía chân trời đại dương. Anh biết, trong những tình huống thế này, khi một người đàn ông lạ đến gần, thường thì người đàn bà sẽ lật đật che đậy thân thể, và điều này, anh thấy chẳng hay ho gì cho lắm: bởi đây là cái sự làm phiền người tắm biển đang nằm phơi nắng yên bình, bởi người đàn ông đi qua sẽ cảm thấy mình là kẻ quấy nhiễu; bởi lẽ cấm kị khỏa thân sẽ được ngầm xác nhận; bởi các quy ước tôn trọng nửa chừng chỉ gieo thêm sự bất ổn và không nhất quán trong thái độ, thay vì sự tự do và thẳng thắn.

Cho nên, vừa thoáng từ xa cái áng mây hồng thắm màu đồng của nửa thân trần một phụ nữ, là anh vội xoay nhẹ mái đầu cho tầm phóng của cái nhìn bâng quơ vào quãng không mà bảo đảm niềm tôn trọng văn hiến đối với cái vòng đai vô hình vây bọc con người.

Thế nhưng - vừa đi anh vừa nghĩ và lấy lại, ngay lúc chân trời vừa trống trải, sự vận động tự do của cặp cầu mắt - khi hành động như vậy tôi đã tỏ thái độ bài bác việc ngắm nhìn, tức là, tôi, cuối cùng, cũng củng cố cái quy ước cao giọng cho rằng việc nhìn ngực là trái phép. Hay nói thế này, tôi đã tạo ra trong đầu tôi một loại nịt ngực, lơ lửng giữa mắt tôi và bộ ngực, mà từ đó cái lóe sáng thoắt đến bờ trường nhìn của tôi, hình như đối với tôi, lại là tươi mát, lại là sương sướng cho mắt nhìn. Nói cách khác, cái sự không nhìn của tôi giả định rằng tôi đang nghĩ về sự khỏa thân ấy, tôi bận tâm vì nó, và điều này, cơ bản vẫn là một thái độ sỗ sàng và phản động.

Trở lại cuộc đi dạo của Palomar, anh lại đi ngang người tắm biển, lần này thì anh giữ cái nhìn thẳng băng theo cách chiếu là là, đồng bộ, và vô tư, lên bọt nước của những đợt sóng rút về, lên những con thuyền kéo lên cạn, lên cái khăn tắm lớn trải trên cát, lên con trăng căng đầy làn da trắng nõn với vầng nâu của núm vú, lên ven biển trong màn hơi nước, lên những xám là xám tương phản trời cao.

Ấy! quả là thế - anh suy gẫm, khoái chí với chính mình, tiếp tục bước đi - tôi đã thành công khi để đôi vú được phong cảnh hấp thụ hoàn toàn, và cái nhìn của tôi cũng không khác gì hơn cái nhìn của một con mòng biển hoặc của một con cá tuyết.

Nhưng xử sự thế này có đúng hay không? - anh nghĩ thêm. Hoặc đây có phải là một sự san bằng tính người ngang với mức độ sự vật, coi người như một vật thể, và tệ hơn nữa, coi tính nữ như một vật thể hay không? Chẳng lẽ tôi cứ kéo dài mãi cái thói tật cũ xì về cái tính ưu việt của đàn ông, đã chai lì qua năm tháng mà biến thành một sự xấc láo quán tính à?

Anh trở ngược đầu, lấy lại bước đi. Lúc này, khi để tầm mắt thả dài trên bãi biển với một tinh thần khách quan vô tư, anh theo phương thức: vừa khi một bộ ngực phụ nữ lọt vào trường nhìn, là có sự gián đoạn: một ngút nguẩy, gần như một quắc mắt. Cái nhìn dõi tiếp cho đến lúc phớt lên làn da căng, thì rút về, bằng một cú lẩy nhẹ nhàng, như thể cảm kích, cái tính nhất quán đa dạng của trường nhìn và giá trị đặc biệt mà cái nhìn thu được, rồi trong một thoáng, anh giữ tầm nhìn lơ lửng lưng trời, vạch một đường cong, uốn theo các gò nổi của bộ ngực từ một khoảng cách nhất định, vừa thoái thác vừa che chở, để sau đó tiếp tục bước đi như chẳng gì xảy ra.

Vậy là ta tin rằng lập trường của ta là khá rõ - Palomar ngẫm nghĩ - không thể có sự hiểu nhầm nào. Nhưng có thể nào việc lướt là là tầm mắt này cuối cùng lại bị hiểu như một thái độ tự cao, một cử chỉ rẻ rúng trước những gì là bộ ngực và ý nghĩa của bộ ngực, dẹp nó sang một bên, ra lề hay trong ngoặc? Thế là ta vẫn làm cái việc bỏ xó bộ ngực vào cái tranh tối tranh sáng đã kềm giữ nó đằng đẵng nhiều thế kỉ ám ảnh tính dục thanh giáo, khi khao khát tính dục bị xem là tội lỗi...

Diễn giải theo kiểu này là phản lại những ý hướng tốt đẹp nhất của Palomar, bởi lẽ, dù thuộc cái thế hệ của những kẻ đứng đắn vốn liên tưởng sự khỏa thân của một bộ ngực nữ với cái ý niệm chăn gối luyến ái, anh vẫn đón mừng sự thay đổi này về tập quán, vừa có nghĩa như sự phản ảnh của một đầu óc mở hơn trong xã hội, vừa là vì cảnh ấy khiến anh đặc biệt dễ chịu. Chính cái tinh thần khích lệ vô tư này là cái mà anh mong có thể biểu lộ được trong cái nhìn của mình.

Quay ngoắt lại. Với những bước dứt khoát, anh đi về phía người đàn bà nằm dưới nắng. Giờ thì cái nhìn của anh liến thoắng mơn trớn lên phong cảnh, dừng lại trên bộ ngực với một ánh nhìn đặc biệt, nhưng vội vàng thu tóm nó trong một thôi thúc nhân hậu và biết ơn, cho cái toàn thể, cho mặt trời và cho bầu trời, cho những bụi thông tỏa gập và cồn cát và bãi biển và bờ đá và mây và rong và rêu, cho cái vũ trụ vần quanh những chỏm vầng sáng ấy.

Điều này từ đây chắc đủ làm yên dạ người đàn bà tắm nắng biển đơn độc và quét sạch mọi luận điệu lệch lạc ra khỏi trường hoạt động. Nhưng vừa lúc anh đến gần lần nữa, thì người đàn bà bật dậy, che lấy thân thể, thở xì một tiếng, nhún vai bực bội bỏ đi, như thể cô ta đang lẩn tránh thái độ nằng nặc cợt nhả của một kẻ cuồng dâm.

Sức ì của một truyền thống cổ hủ cứng nhắc chẳng để ai cảm thụ đúng nghĩa cái giá trị xứng đáng của những chí hướng khai sáng nhất; Palomar cay đắng kết luận.

GƯƠM TRỜI

Vào buổi hoàng hôn, ánh chiếu trên biển kéo một vệt chói lòa từ chân trời chạy dài vào bờ, hợp thành bởi hằng hà sa số đong đưa lóng lánh; giữa lóng lánh này và lóng lánh kia, màu xanh thẫm của biển kết một mạng thăm thẳm. Những con thuyền trắng choáng ánh mặt trời hóa đen, mất đi thực thể và khối lượng, như đang được cái lốm đốm huy hoàng thiêu đốt.

Đã đến giờ, Palomar, người của sự muộn mằn, bơi những sải bơi chiều tà của mình. Anh xuống nước, xa bờ, và ánh chiếu mặt trời từ chân trời loáng ngả đến chỗ anh biến thành một thanh gươm sáng ngời trong nước. Palomar bơi trong thanh gươm, hay chính xác hơn, thanh gươm lúc nào cũng ở trước anh, cứ mỗi sải tay, thanh gươm lại rút về và không bao giờ để anh soãi đến. Nơi anh vươn cánh tay tới, biển lại nhuốm lấy cái màu đêm thăm thẳm của nó, suốt từ bờ đến vai anh.

Ở thời điểm mặt trời đang lặn hẳn, ánh chiếu từ trắng loáng chuyển sang vàng đồng. Và ở bất cứ điểm nào mà Palomar bơi đến, thì cái chỏm nhọn tam giác khảm vàng ấy lại chính là anh; thanh gươm chuyển theo anh như cánh kim đồng hồ chỉ vào anh mà chốt xoay là mặt trời.

“Đây là vinh hạnh đặc biệt mà mặt trời dành riêng cho tôi”, Palomar thèm nghĩ vậy, hay thật ra, cái tôi bản-ngã-trung-tâm và cái tôi hoang-tưởng-tự-đại ngụ trong anh cố nghĩ vậy. Nhưng cái tôi trầm-uất hoặc cái tôi tự-tổn-thương chung ngụ cùng chốn với cái tôi kia lại phản bác: “Bất cứ ai có mắt đều thấy ánh chiếu quay theo họ, ảo tưởng của cảm giác và tư duy luôn luôn canh giữ chúng ta như canh giữ tù nhân”. Một cái tôi chung ngụ thứ ba, cái tôi vô tư hơn, can: “Nghĩa là, dù sao, tôi cũng trực thuộc các chủ thể cảm xúc và tư duy, có khả năng thiết lập một quan hệ với các tia nắng mặt trời, rồi diễn giải và đánh giá các nhận thức và ảo tưởng”.

Bất cứ người tắm biển nào vào giờ này mà bơi về hướng Tây đều thấy giải ánh sáng hướng vào mình, rồi lụi tắt ra xa hơn một chút so với cái điểm nơi cánh tay họ có thể vươn tới: mỗi người có ánh chiếu của họ, có phương hướng chỉ để cho họ, và dời chuyển theo họ. Cả hai bên ánh chiếu, nước mang màu xanh thẫm. “Có phải cái dữ liệu phi ảo tưởng duy nhất chung cho cả mọi người là bóng tối?” Palomar tự hỏi. Nhưng lưỡi gươm bình đẳng choán mắt mỗi người, chẳng thể thoát. “Phải chăng cái chúng ta có chung, chính là cái dành cho mỗi người làm của riêng?”

Những mảnh thuyền trượt sóng căng buồm lướt trên nước, cắt những đường chéo ngang chiều gió từ đất liền giờ này thổi ra. Những bóng người trụ thẳng kìm giữ các tay lái hình cánh cung của những chiếc sào căng buồm, điều hòa lượng gió, phần phật làn vải bạt. Khi các mảnh thuyền trượt sóng băng ngang ánh chiếu, thì đích thực, sắc màu của các cánh buồm sẽ dịu đi giữa cái chói lòa vàng son bao bọc và đường nét của những thân thể trở nên thẫm đục như ẩn vào màn đêm.

“Tất cả những điều này xảy ra - tay bơi Palomar nghĩ - không phải trên biển, không phải dưới ánh mặt trời mà xảy ra trong đầu, trong các mạch dẫn, giữa đôi mắt và bộ óc ta. Ta đang bơi trong tâm trí ta; chỉ ở đó mà thanh gươm ánh sáng hiện hữu; và chính điều này đã lôi cuốn ta. Đây là nguyên tố của ta, nguyên tố đơn nhất mà ta có thể nhận biết qua một phương thức nào đó”.

Nhưng anh cũng nghĩ: “Ta không thể vươn đến thanh gươm ấy, nó luôn ở đấy, trước ta, nó không thể cùng ở trong ta và cùng ở trong cái ta đang ta bơi, nếu ta thấy nó, thì ta ở ngoài nó, và nó ở ngoài ta”.

Những sải tay của anh trở nên uể oải và lưỡng lự: có thể nói, toàn bộ lí luận của anh thay vì tăng thêm niềm vui bơi trong ánh chiếu, thì lại làm anh cụt hứng, khiến anh cảm thấy trong nó một giới hạn, một cái tội hoặc một bản án. Rồi như một trách nhiệm mà anh không thể thoái thác: thanh gươm hiện hữu chỉ vì anh ở đây; nếu anh ra đi, nếu tất cả những người tắm biển và những mảnh thuyền trượt sóng về bờ, hoặc giản dị quay lưng lại mặt trời, thì thanh gươm sẽ hướng tận đâu? Trong cái thế giới đang rệu rã này, cái anh mong cứu vớt là điều mỏng manh nhất: nhịp cầu biển xanh bắc ngang đôi mắt anh và mặt trời đang lặn. Palomar không còn thấy tha thiết bơi nữa; anh lạnh. Nhưng anh vẫn tiếp tục: giờ thì anh buộc phải ở lại trong nước cho đến khi mặt trời lặn hẳn.

Rồi anh nghĩ: “Nếu ta nhìn, nghĩ, và bơi ánh chiếu thì cũng bởi ở đầu cực kia có mặt trời phóng ra các tia sáng. Quan trọng là ngọn nguồn của những gì tồn tại: những gì mà cái nhìn của ta không thể cáng đáng nổi nếu không ở cái hình thái dìu dịu như trong buổi tà dương này. Mọi sự còn lại chỉ là ánh chiếu giữa những ánh chiếu, gồm cả bản thân ta”.

Một cánh buồm ma lướt qua; bóng người - cột dập dờn giữa đám vẩy lấp lánh. Palomar nghĩ: “Không có gió, cái vợt lồng này - mắc nối qua các gút chất dẻo, xương, gân người, phiến nỉ lông - không đủ sức giương cao; chính cơn gió đã biến nó thành chuyến tàu được phú một mục đích, một chí hướng thiết thực; chỉ cơn gió mới biết cú lướt và người lướt đi về đâu”. Thật thanh thoát nếu anh có thể xóa tan cái tôi cục bộ và hoài nghi của mình vào trong cái chắc chắn của một nguyên lí khởi sinh mọi chuyện! Có phải đây là một nguyên lí duy nhất và tuyệt đối, từ đó mọi hành vi và hình thái khởi nguồn? Hay chỉ là một số nguyên lí riêng biệt, những dòng lực giao nhau, mang lại cho thế giới một hình thái như nó hiển hiện, đơn biệt, khoảnh khắc tiếp nối khoảnh khắc?

“.... ngọn gió và lẽ tự nhiên, biển cả, cái khối lượng nước bệ đỡ các thể đặc bồng bềnh và chuyển trôi như ta và mảnh thuyền trượt sóng”, anh nghĩ, trong tư thế nằm ngửa thả ván.

Lúc này, cái nhìn của anh đang chiêm nghiệm các đám mây lưu lạc và những ngọn đồi cây phủ như mây. Cả cái tôi của anh cũng ngửa lên các nguyên tố: lửa trời, gió cuốn, nước nôi, đất đỡ. Có phải đây là thiên nhiên? Nhưng chẳng gì anh thấy hiện hữu trong thiên nhiên: mặt trời không lặn, biển chẳng nhuộm màu, những hình thù chính là những cái mà ánh sáng chiếu vào đồng tử. Bằng những động tác chân tay vụng về anh đang chập chờn giữa các bóng ma; giữa các hình dong con người trong các tư thế gượng gạo trì kéo sự nặng nề của họ, để lợi dụng không phải cơn gió mà sự trừu tượng hình học của một góc độ giữa chiều gió và độ nghiêng của một công cụ nhân tạo, rồi nhờ thế họ lướt trên làn da trơn tuột của biển. Thế thì thiên nhiên không tồn tại à?

Cái tôi đang bơi của Palomar đắm trong một thế giới rã thể, giữa những điểm giao nhau của các trường tác động, giữa những biểu đồ véc tơ, giữa những cụm đường hội tụ, phân kì và khúc xạ. Nhưng trong anh còn lại một điểm, trong đó tất cả được tồn tại theo một thể thức khác, như một dồn cục, một đóng tảng, một tụ khối: cái cảm giác bạn thấy mình ở đây, nhưng cũng có thể là không, trong một thế giới có thể là không, nhưng lại có.

Một ngọn sóng phá bĩnh khuấy động mặt biển láng; một chiếc thuyền máy xộc phóng ngang, thải lại vệt dầu và chồm xầm xập trên mặt bụng phẳng lì của biển. Một lớp phản chiếu nhơn nhớt, óng ánh nhiều màu của vệt dầu loang rộng bồng bềnh trên nước; cái thể vật chất đằng đặc, dai dẳng, thiếu vắng trong những tia sáng mặt trời lấp lánh, nhưng chẳng thiếu vắng tí nào trong các dấu tích hiện diện vật lí của con người, rải rắc trên lối qua: xăng nhớt thất thoát, tro tàn của chất đốt, rác rưởi không thể phân hóa, hòa trộn và nhân lên sự sống và cái chết chung quanh họ.

“Đây là môi sinh của ta”, Palomar suy gẫm, “vấn đề không phải là chấp nhận hay loại bỏ, bởi vì chỉ ở giữa nơi này mà ta có thể tồn tại”. Nhưng nếu số phận của sự sống trên quả đất sắp điểm, thì phải thế nào? Nếu cuộc chạy nước rút về cái chết trở nên hăng say hơn bất cứ một khả năng cứu nguy nào, thì sao?

Con sóng, mũi khai mở đơn độc, trôi, trôi cho đến khi vỗ bờ; thế rồi nơi lẽ ra chỉ có cát, sỏi, rong, rêu và những mảnh sò bé nhỏ, thì giờ đây, khi con nước rút đi, lại vén mở một khoảng bờ lổm ngổm lon nước ngọt, hạt đậu phộng, túi ngừa thai, xác cá chết, chai nhựa, chiếc guốc gãy, ống tiêm, những nhánh cây tẩm dầu đen kịt.

Lềnh bềnh theo làn sóng của chiếc thuyền máy, cuốn ngợp bởi con nước lổn nhổn đồ phế thải, Palomar đột nhiên cảm thấy mình như một vật trôi giạt giữa những vật trôi giạt, một xác người lăn lóc trên những bãi biển/bãi rác của các đại lục/nghĩa địa. Nếu chẳng còn con mắt nào, trừ cái dung dịch thủy tinh của người chết mở ra trên bề mặt của quả cầu đất - nước, thì thanh gươm sẽ không bao giờ chiếu sáng nữa. 

Bạn cứ nghĩ kĩ đi, một tình huống như thế không phải là mới: những tia sáng mặt trời từ hàng triệu thế kỉ nay đã từng dừng chân trên nước trước khi hiện hữu những cặp mắt có khả năng đón nhận chúng.

Palomar lặn xuống; trồi lên; đây rồi thanh gươm! Từ hôm nao con mắt trồi lên từ biển và thanh gươm, đã ở đó đợi mắt tự bao giờ, cuối cùng mới có thể khoe cái mũi nhanh nhoáng sắc nhọn và cái sáng loáng huy hoàng của nó. Cả hai được tạo dựng để cho nhau, cái này vì cái kia, thanh gươm và con mắt. Có lẽ chẳng phải sự ra đời của mắt đã đẻ ra thanh gươm mà là ngược lại, bởi thanh gươm không thể thiếu con mắt, con mắt chiêm ngắm nó, ở tuyệt đỉnh.

Palomar nghĩ đến cái thế giới không có anh: cái thế giới vô cùng trước lúc anh chào đời và cái thế giới mờ mịt hơn nhiều sau cái chết của anh; anh cố hình dung cái thế giới có trước những đôi mắt, bất cứ đôi mắt nào; và một thế giới mà mai kia do đại họa hoặc do sự xói mòn dần dà, bỏ cho mù. Có gì đang xảy ra (đã xảy ra, sẽ xảy ra) trong cái thế giới này? Đúng lúc ấy, một mũi tên ánh sáng, bắn đi từ mặt trời, lướt chiếu trên mặt biển lặng, lung linh, run rẩy trong nước, và thế là vật chất trở thành hội nhận cho ánh sáng, phân liệt thành mô sự sống, rồi đột nhiên, một con mắt, vô số con mắt, nở mầm hoặc lại nở mầm...

Lúc này, tất cả những mảnh thuyền trượt sóng đã cập bến và người tắm cuối cùng, tên gọi Palomar, cũng run rẩy vì lạnh, bước ra khỏi nước. Anh tin chắc rằng thanh gươm vẫn hiện hữu cả khi anh không còn. Thế là, với một chiếc khăn tắm mềm, anh lau khô thân thể, rồi trở về nhà.

PALOMAR TRONG VƯỜN

TÌNH YÊU CỦA NHỮNG CON RÙA

Có hai con rùa trong sân trong: một con đực và một con cái. Cạch! Cạch! Hai cái mu va vào nhau. Đã vào mùa tình yêu. Palomar thu người, nhìn trộm.

Con đực hích vào hông con cái, kò kè cù nheo, vòng theo mép sân. Con cái tỏ vẻ cưỡng lại những cú tấn công của con đực; hay ít ra, nó phản đối bằng một trạng thái bất động pha chút trì nại. Con đực nhỏ hơn và năng nổ hơn; có thể nói, trẻ hơn. Nhiều lần con đực tìm cách bò lên mu con cái từ đằng đuôi, nhưng mỏm mu sau của con cái hơi chếch, thế là con đực tuột.

Lúc này anh rùa nhà ta, chắc là đã xoay xở xong cho mình một tư thế thích hợp: anh ta nhấp những cú đẩy nhịp điệu, đo hơi giữ ướm; ở mỗi cú nhấp, anh ta phát ra những tiếng hào hển, gần như một tiếng rên. Ả rùa, hai chân trước duỗi bẹt ra đất, mông chổng hẳn. Anh rùa nhà ta quờ hai chân trước lên mu ả: rướn cổ, thò đầu, miệng há hốc. Khổ nỗi là những cái mu ấy không có cách nào mà bám vào nhau được; vả lại, chỉ bằng chân thôi a, thì có ăn cái giải gì.

Giờ thì ả rùa vuột, anh rùa đuổi theo. Chẳng phải ả bò nhanh hơn, cũng chẳng phải ả thật dứt khoát chạy trốn: để níu ả, anh rùa tung ra những cú vấu nhè nhẹ vào chân ả, độc vào một chân. Ả không phản đối. Mỗi khi ả đứng yên, anh rùa lại tìm cách trèo lên lưng, nhưng ả lại trườn lên một tí, thế là anh rùa tụt, và cái của đời của anh rùa lại tõng xuống đất. Đấy là một bộ phận khá dài, hình cái móc, với nó, anh rùa có thể bấu lấy ả, bất kể độ dày của cái mu và vị trí chuệnh choạng của chúng. Thế là chẳng có cách nào để đoán là bao nhiêu cú tấn công ấy là đạt đích, bao nhiêu cú là thất bại, và bao nhiêu cú thì lại chỉ là hát xiệc, hoặc tuồng chèo.

Bấy giờ là vào mùa hạ, sân trong trơ trụi, trừ gốc cây nhài xanh ở một góc. Cuộc si lượn sáu câu chính là ở chỗ mu mép vòng ve, quành lên lượn xuống một khoảng sân cỏ nhỏ, những cuộc đuổi, trốn, và tí tị quẹt cọ, không phải bằng móng mà bằng mu, chạm vào nhau thành những tiếng lạch cạch đùng đục. Ả rùa tìm cách lẩn vào gốc nhài; ả ngỡ - hoặc muốn làm ai nấy ngỡ - ả làm như vậy là để lẩn trốn; nhưng trên thực tế, đây là phương cách bảo đảm nhất để ả bị anh rùa trấn bắt, rồi kẹp chặt không lối đâu mà thoát. Giờ thì có lẽ anh rùa nhà ta đã thành công trong việc đưa cái của đời của anh ta vào trong cho đúng lẽ; nhưng lần này thì cả hai: rõ là yên, rõ là lặng.

Thế nhưng, cảm giác của hai con rùa đang giao hợp thì làm sao? Palomar không thể hình dung. Anh quan sát với một sự chú ý lạnh hanh như thể chúng là hai cái máy: hai con rùa điện tử được thảo chương trình để giao hợp. Vậy thì dục tính sẽ ra sao nếu da thịt được thay thế bằng các mẩu yếm và vẩy sừng? Nhưng ngay cả điều mà chúng ta gọi là dục tính, phải chăng cũng chỉ là một lập trình của cỗ máy thân thể của chúng ta, phức tạp hơn, bởi vì bộ nhớ thu thập các thông điệp từ mỗi tế bào biểu bì, từ mỗi phân tử của mô, nhân chúng lên, phối hợp chúng với những xung lực truyền từ thị giác và những kích thích từ trí tưởng tượng? Cái khác biệt là ở con số những mạch dẫn liên quan: hàng tỉ sợi dẫn tủa ra từ hệ tiếp nhận của chúng ta, nối với các máy điện toán của cảm xúc, của phản xạ có điều kiện, của quan hệ giữa người và người... Dục tính là một lập trình hoạt động trong các mạng điện tử của tâm trí, nhưng tâm trí cũng là da là thịt: cái da cái thịt để sờ, thấy, và nhớ. Thế thì loài rùa, co cụm trong vỏ của chúng, là vô cảm à? Cái nghèo khó về kích động cảm giác của chúng có lẽ buộc chúng phải có một đời sống tâm trí tập trung mãnh liệt, và dẫn chúng đến một ý thức nội tâm kết tinh trong suốt... Có lẽ dục tính của loài rùa tuân theo những qui luật tinh thần tuyệt đối, trong khi chúng ta là những kẻ tù của một cỗ máy mà chúng ta chẳng biết nó hoạt động thế nào, cái chủ thể dễ bị vướng vấp, tắc tị, bùng nổ trong những cơ chế tự phát không thể kiểm soát...

Thế thì loài rùa tự hiểu chúng hơn? Sau mươi phút giao hợp, hai cái mu rời nhau. Con cái đi trước, con đực đi sau, tiếp tục lòng vòng sân cỏ. Lúc này con đực giữ khoảng cách hơn, lâu lâu với chân vấu lên mu con cái, trườn lên dấn dấn một tí, không mấy dứt khoát, cả hai trở lại gốc nhài. Con đực nựng nựng dăm ba cái lên chân con cái, luôn luôn ở cùng một chỗ.

TIẾNG HUÝT CON CHIM SÁO

Palomar có cái may này: hưởng hè ở một nơi có nhiều tiếng chim hót. Khi anh ngồi trên cái ghế bố và “làm việc” (thật ra anh còn có một cái may khác: anh có thể nói, mình đang làm việc ở những nơi và trong các tư thế thích hợp cho việc nghỉ ngơi hoàn toàn; hay đúng hơn, anh đang phải gánh chịu cái bản án này: cảm thấy bị buộc không được ngưng làm việc, ngay cả trong lúc nằm dài dưới những gốc cây vào một buổi sáng tháng tám), những con chim khuất bóng trên các nhành cây trình tấu cho anh nghe một trong những danh mục biểu hiện âm thanh đa dạng nhất, chụp lên anh một không gian âm học bất quy tắc, gián đoạn, chấm phá sắc cạnh, nhưng trên một cái nền cân đối giữa các âm khác nhau, không âm nào trội hơn âm kia về cường độ hoặc tần số, và tất cả các âm đan kết thành một mạng đồng nhất, gắn bó không phải bằng hòa âm mà bằng tính thanh thoát và trong suốt. Cho đến giờ cao điểm của cái nóng, khi vô số côn trùng hăng hái áp đặt sự khống chế tuyệt đối của chúng bằng chuyến rung láy chấn động không khí, chiếm giữ có hệ thống thời gian và không gian qua tiếng réo bồi inh ỏi và huyên thuyên của những con ve sầu.

Tiếng hót bầy chim có phần thay đổi tùy theo sự chú ý thính giác của Palomar: lúc thì anh xa xôi như một thành tố của cái nền trầm lặng lẽ, lúc thì anh chú tâm phân biệt điệu thức này với điệu thức kia, kết hợp chúng trong những thể loại ngày càng phức tạp hơn: chíp chíp ở dạng cấu trúc chấm, láy rền giữa hai nốt một ngắn một dài, huýt ngắn, rung rung, ục ục, những đợt thác nho nhỏ, lúc đổ lúc ngừng, nối đuôi tuôn những nốt nhạc; các chuyển cung xoắn tít, ngả ập trên chính chúng; cứ thế và cứ thế cho đến khi thật là ríu rít líu lo.

Về một sự phân loại ít chung chung hơn, Palomar không đạt: anh không thuộc dạng người khi nghe một tiếng chim hót là có thể nhận ra tiếng hót ấy thuộc loại chim nào. Anh thấy cái dốt của mình như một cái tội. Cái biết mới mà loài người đang thu thập không thể bù đắp cho cái biết được phổ biến chỉ qua sự trực tiếp truyền miệng, mà một khi mất đi thì không thể tìm lại và tiếp tục lưu truyền: không quyển sách nào có thể dạy những điều chỉ có thể học khi còn thơ ấu, lúc bạn chú tâm lắng tai để mắt vào điệu hót đường bay của các con chim, và lúc bạn tìm được ai đó kịp thời biết đặt cho chúng một cái tên. Thay vì trau dồi sự chính xác danh pháp và chia loài, Palomar lại thích thường xuyên đeo đuổi sự chính xác không thể chắc, khi định nghĩa cái uốn giọng chuyển cung, cái óng ánh âm sắc, cái tạp hợp điệu thức: tức là cái không thể xác định. Lúc này, hẳn là anh đã chọn điều ngược lại, rồi nương theo dòng suy tưởng được tỉnh thức qua tiếng hót bầy chim, anh thấy đời mình hình như là một chuỗi nối tiếp những cơ duyên lỡ làng.

Giữa tiếng ríu rít của bầy chim, giọng hót chim sáo tách biệt hẳn ra, không thể lẫn với các loài chim khác. Những con chim sáo đến vào bóng xế chiều nay là hai con, chắc chắn là một cặp, có thể cùng cặp của năm ngoái, như mọi năm vào mùa này. Mỗi chiều, khi nghe một tiếng hót gọi nhau, cất lên qua hai nốt, như thể của một người muốn báo là mình vừa đến, Palomar ngẩng đầu tìm quanh xem ai đã gọi anh; rồi chợt nhớ là đã đến giờ của các con sáo. Chẳng mấy chốc anh nhận ra chúng: chúng đang bước đi trên cỏ, như thể thiên chức thực của chúng là của loài động vật hai chân và chúng đang vui sướng thiết lập một sự tương đồng với con người.

Tiếng huýt con chim sáo có cái này đặc biệt: giống hệt tiếng huýt của người, của một người không thật khéo khi huýt, nhưng lại tìm được lí lẽ để huýt, một lần, chỉ một lần thôi, mà không có ý tiếp tục, và họ thực hiện với một vẻ dứt khoát nhưng khiêm tốn và nhã nhặn, như thể để bảo đảm niềm phúc lạc cho người lắng nghe tiếng huýt ấy.

Sau một chút, tiếng huýt lặp lại - từ cùng một con sáo hoặc từ con sáo bạn đời - nhưng luôn luôn như thể đây là lần đầu mà con sáo nảy ra ý muốn huýt. Nếu đúng là một mẩu đối thoại, thì mỗi lời đối đáp hệt như được buông ra sau một suy ngẫm dài. Nhưng có phải đây là một mẩu đối thoại, hay mỗi con sáo chỉ huýt cho chính nó mà không cho con kia? Thế rồi, trong bất kì trường hợp nào, liệu chúng có phải là những câu hỏi và những câu trả lời (cho con sáo kia hoặc cho chính nó), hay chỉ là sự khẳng định lại cái điều gì đó vốn luôn là thế (sự góp mặt của chính con sáo, sự tùy thuộc vào một chủng loại, một giới tính, một lãnh thổ) hay không? Có lẽ cái giá trị của lời phát biểu đơn nhất này là ở chỗ nó được một cái mỏ lập lại tiếng huýt, là ở chỗ nó không bị bỏ quên trong cái quãng lặng giữa hai tiếng huýt.

Hoặc giả, toàn thể cuộc đối thoại là để nói cho con sáo kia rằng “tớ ở đây”, và độ dài của quãng lặng là để thêm vào câu huýt cái ý nghĩa của một sự “vẫn thế”, để bảo rằng: “tớ vẫn ở đây, tớ vẫn là tớ”. Rồi giả dụ rằng ý nghĩa của thông điệp là ở cái quãng lặng chứ không phải ở tiếng huýt thì làm sao? Vậy thì chính sự yên lặng mới là cái mà các con sáo nói chuyện với nhau à? (Tiếng huýt, trong trường hợp này chỉ là tín hiệu của một cách chấm câu, của một công thức kiểu “xong rồi, tiếp đi chứ”). Một yên lặng, bề ngoài giống một yên lặng khác, có thể biểu đạt hàng trăm ý khác nhau; giống như một tiếng huýt cũng vậy. Chuyện trò bằng yên lặng hoặc bằng tiếng huýt luôn luôn là chuyện khả đĩ; vấn đề là hiểu nhau. Hoặc có lẽ chẳng ai có thể hiểu ai: mỗi con sáo tin rằng nó đã để vào tiếng huýt một ý nghĩa cơ bản cho nó, chỉ có nó là hiểu; còn con sáo kia chỉ đáp lại điều gì đó chẳng chút liên hệ gì với điều con sáo trước đã nói; một cuộc đối thoại giữa hai kẻ điếc, một cuộc chuyện trò chẳng ra đầu ra đuôi.

Thế nhưng, cuộc đối thoại giữa con người thì có gì khác? Chị vợ Palomar cũng có mặt trong vườn, đang tưới các cây thủy cự. Chị ta thốt: “A! chúng đây rồi”, một lời thông báo thừa thãi (nếu hiểu ngầm là anh chồng đã bắt đầu nhìn các con sáo rồi) hoặc giả (nếu anh chồng chưa thấy) điều không thể hiểu được, nhưng thật ra, đấy là để chị ta khẳng định cái quyền ưu tiên của chị ta trong việc quan sát những con sáo (bởi vì, thực ra chính chị mới là người đầu tiên phát hiện những con sáo, rồi báo cho anh chồng biết những thói quen của chúng) và để nhấn mạnh cái sự xuất hiện luôn luôn đúng hẹn của chúng mà chị đã từng ghi nhận nhiều lần.

“Suỵt!”, Palomar lên tiếng, vẻ như cản chị vợ đừng nói lớn làm giật mình các con sáo (một lối ngăn ngừa vô tích sự, bởi vì các con sáo chồng sáo vợ đã quá quen thuộc với sự có mặt và giọng nói của anh chồng chị vợ Palomar) nhưng trên thực tế, đó là bởi anh chồng muốn giành cái quyền ưu tiên của chị vợ trong lúc chứng tỏ rằng mối quan tâm của anh ta đối với các con sáo là lớn hơn chị vợ nhiều.

Sau đó chị vợ nói: Mới từ hôm qua đến giờ mà đã khô cỏng khô queo - có ý chỉ cái luống hoa chị đang tưới, một thông tin tự nó thừa thãi nhưng để chứng tỏ rằng - trong lúc huyên thiên nói và đổi đề tài câu chuyện - mối thâm tình của chị với các con sáo là sâu sắc và phóng khoáng hơn anh chồng nhiều. Song, dẫu sao, nhờ những đối đáp này mà Palomar hình dung được một bức tranh toàn cảnh thái bình, rồi lấy làm cảm kích chị vợ, bởi vì nếu chị khẳng định với anh là vào thời điểm này không có gì quan trọng đáng phải lo, thì anh có thể mê mẩn trong công việc của anh (lao động giả đò hoặc lao động cật lực). Palomar để một đôi phút trôi qua và tìm cách tung ra một thông điệp trấn an, nhằm bắn tin cho chị vợ biết rằng công việc của anh (lao động dưới mức hoặc lao động quá mức) đang tiến hành như thường lệ: cho mục tiêu này, anh phát ra một chuỗi bậm bực: - … trật mất rồi... thật là công cốc... lại từ đầu vậy... đúng rồi! đúng rồi!... đúng cái con khỉ khô ấy... - những lời phát ngôn ấy, nếu gộp lại toàn bộ có lẽ sẽ truyền đạt một thông điệp kiểu “anh đang bận lắm em ạ!” để dự phòng trường hợp lời đối đáp cuối cùng của chị vợ chuyên chở một quở trách úp mở, đại loại: “Anh cũng có thể nghĩ đến việc tưới vườn một chút chứ lị”.

Tiền đề của các cuộc trao đổi bằng miệng này là cái ý tưởng cho rằng niềm cảm thông hoàn hảo giữa một cặp vợ chồng cho phép họ hiểu nhau mà không cần phải đứng đó mà ra điệu ra bộ nhằm xác định mọi sự một cách chính xác. Nhưng nguyên tắc này được cặp vợ chồng Palomar đưa vào thực tế rất khác nhau: chị vợ biểu lộ mình bằng những câu nói hoàn tất nhưng hay bóng hay gió hoặc có vẻ sấm truyền thần bí, nhằm thử thách sự nhanh nhảu về khả năng liên tưởng của anh chồng và sự đồng điệu về suy nghĩ của anh ta với chị (điều không mấy hiệu quả); ngược lại, Palomar, từ tính cách độc thoại nội tâm mù sương của mình, hay rải ra đây đó những âm thanh rành rọt như để thổ lộ rằng, nếu những âm thanh ấy không mang lại cái hiển nhiên của một ý nghĩa hoàn tất, thì ít ra chúng cũng mang lại cái hiển nhiên tranh-sáng-tranh-tối của một trạng thái nội tâm.

Ấy vậy mà chị Palomar lại chối từ không nhận những bậm bà bậm bực này như một diễn ngôn và để nhấn mạnh việc không tham gia, chị ta hạ giọng: - Suỵt...! Anh lại làm chúng sợ bây giờ... - quẳng lại anh chồng cái suỵt mà anh chồng tin rằng chính anh mới là kẻ có quyền áp đặt lên chị vợ để mà khẳng định cái sự tiên phong của mình trong chuyện quan tâm đến các con sáo.

Sau cú dứt điểm bàn thắng về mình, chị vợ quay vào nhà. Trên sân, những con sáo đang mổ cỏ, chắc chắn chúng xem những mẩu đối thoại của anh chồng chị vợ Palomar tương đương như những tiếng huýt của chúng. Rất đáng để chúng ta giới hạn vào tiếng huýt - vị Palomar ngẫm nghĩ. Đến đây, một viễn cảnh tư tưởng thật là hứa hẹn mở ra cho Palomar, đối với anh, sự không thống nhất giữa hành vi con người và phần còn lại của vũ trụ luôn luôn là một nguồn thống khổ. Tiếng huýt bình đẳng giữa con người và con chim sáo, đúng! nó hiện ra cho anh như một chiếc cầu bắc ngang bờ vực thẳm.

Nếu con người đầu tư vào tiếng huýt toàn bộ cái thông thường họ tin vào lời nói và nếu con sáo rung láy trong tiếng huýt toàn bộ cái không-nói vốn là tình cảnh tồn tại tự nhiên của nó, đúng! vậy là ta đã bước đầu lấp bằng sự ngăn cách giữa... giữa cái gì và cái gì? Thiên nhiên và văn hóa à? Im lặng và lời nói ư? Palomar luôn hi vọng rằng sự im lặng bao hàm điều gì đó nhiều hơn cái ngôn ngữ có khả năng biểu lộ. Nhưng nếu chính ngôn ngữ mới thực là điểm đến của mọi sự trên đời thì làm sao? Hoặc giả, mọi sự trên đời, suốt từ thuở khởi nguyên của thời gian, là ngôn ngữ, thì phải thế nào? Đến đây, Palomar lại rơi vào khắc khoải.

Sau khi chăm chút lắng nghe tiếng huýt của con sáo, anh thử lặp lại tiếng huýt một cách trung thực nhất. Một im lặng hoang mang theo sau, như thể thông điệp của anh cần một cuộc khảo sát kĩ lưỡng; rồi một tiếng huýt y hệt hồi thanh. Palomar không biết đấy có phải là một lời đáp cho anh, hay lại là một chứng cứ, rằng tiếng huýt của anh biết mấy là khác, nên những con sáo chẳng bận tâm tí nào và chúng lại tiếp tục cuộc đối thoại giữa chúng như chẳng có gì xảy ra.

Anh ta và các con sáo, cứ thế mà huýt, cứ vậy mà hỏi, trong hoang mang.

BÃI CỎ VÔ CÙNG

Quanh nhà Palomar có một bãi cỏ. Đây không phải nơi thiên nhiên cần có bãi cỏ: vậy thì bãi cỏ là một vật thể nhân tạo, gồm các vật thể thiên nhiên, gọi là cỏ. Mục đích của bãi cỏ là để tượng trưng cho thiên nhiên, và sự tượng trưng này hiện ra là để thay cho thiên nhiên tại khu vực thiên nhiên tự nó là thiên nhiên nhưng trong tương quan với khu vực ấy lại là nhân tạo. Ngắn gọn: tốn kém; bãi cỏ cần kinh phí và lao động không ngừng: gieo, tưới, bón, dọn, cắt.

Bãi cỏ được kết hợp bởi cỏ mã đề kim, cỏ lồng vực và cỏ ba lá: sự hỗn hợp của những phần bằng nhau rải ra đất khi gieo hạt. Cỏ mã đề kim, lùn tịt lại trườn bò, nhanh chóng chiếm ưu thế: những đọt lá mềm, tròn, nhỏ trải ra làm thảm, êm chân thích mắt. Nhưng bãi cỏ sẽ mang bề dày của những lưỡi cỏ lồng vực sắc nhọn nếu chúng không quá lưa thưa và để được tha hồ mọc mà không cắt tỉa. Cỏ ba lá mọc bất quy tắc, chỗ này dăm ba đụm, chỗ kia chẳng đụm nào, chỗ khác, cả một biển đụm; tăng trưởng um tùm cho đến khi trùn quỵ vi cái cánh chuồn đeo trên ngọn lưỡi cỏ hóa nặng, đè cong cái cọng mảnh mai của nó. Một máy cắt cỏ rung lên bần bật, ầm ì đẩy đường xén; hương cỏ tươi ngái tỏa ngợp thinh không; ngọn cỏ cắt bằng tìm lại dáng đứng tươi tắn; nhưng mảng ngoạm của lưỡi máy cắt cỏ lại vén mở một tính cách không đều, những khoảng lưa thưa trơ trụi, những miếng vá vàng úa.

Bãi cỏ, để phô dáng chăm cắt đúng cách, phải là một dàn trải xanh ngát đồng điệu: cái kết quả trái với thiên nhiên mà các bãi cỏ thu từ thiên nhiên đạt được một cách tự nhiên. Ở đây, nếu quan sát từng chỗ một, bạn sẽ khám phá ra nơi nào là nơi tia nước xoắn xuýt của cái máy tưới nước không phun đến, và ngược lại, nơi nào là nơi nước bắn đến liên tục khiến rễ cỏ bị ủng, rồi nơi nào là nơi được nước phun tưới thỏa dáng để cỏ dại tranh thủ.

Palomar lúi húi trên bãi cỏ, anh đang nhổ cỏ dại. Một gốc bồ công anh bám đất, đáy xòe chùm lá răng cưa rậm dày, gác gối lên nhau; nếu lôi từ cuống, nó sẽ đứt trong tay mà rễ vẫn nằm nguyên trong đất. Cần phải nắm cả gốc, uốn gọn một đường êm ái mà rút trọn bụi rễ khỏi đất, có khi phải kéo theo mẻ đất và ít bẹ cỏ còm cõi sắp chết ngạt vì đám cỏ hàng xóm lấn tràn. Rồi bạn phải ném cái gốc phá đám này vào nơi nó không thể bắt rễ hoặc nảy mầm lần nữa. Khi bắt tay nhổ một gốc cỏ dại, lập tức bạn thấy một gốc khác mọc lên xa hơn một chút, rồi một gốc khác, rồi lại một gốc khác. Vắn gọn, cái khoảng cỏ mướt như thảm ấy tưởng đâu chỉ cần dăm ba vun xới là đủ, nay cho thấy là cả một khúc rừng hoang.

Chỉ còn cỏ dại thôi à? Tệ hơn thế: cỏ độc lại rất dày, chen lẫn cỏ tốt khiến bạn không thể thò tay vào và nhổ. Hình như có một sự đồng lõa ngầm giữa cỏ trồng và cỏ dại, một nới lỏng vòng ranh, kết quả của sự chênh lệch về nảy nở, của sự cam phận chịu thoái hóa. Một số bụm cỏ tự phát, vì chúng và tự chúng, chẳng mang chút ác ý hoặc ganh tị nào. Sao lại không thừa nhận chúng như những thành viên đủ quyền hạn, để chúng hội nhập vào cộng đồng các loài cỏ trồng tỉa nhỉ? Đây là con đường dẫn đến việc từ bỏ “bãi cỏ Ăng-lê” mà trở về “bãi cỏ đồng quê”, để chính nó lo cho nó. “Sớm muộn gì chúng ta cũng phải lấy cái quyết định này”, Palomar nghĩ, nhưng anh thấy điều này có vẻ không phải lẽ cho lắm. Một đụm cỏ diếp xanh, một lạt cỏ bồng, chợt hiện trước trường nhìn. Anh bật rễ chúng.

Chắc mẩm là rứt một dúm cỏ nơi này, rồi rứt một dúm cỏ nơi kia, chả giải quyết gì sất. Cần phải tiến hành thế này - anh nghĩ - cứ lấy một ô cỏ, dài một mét, rộng một mét, bứng sạch đến nơi đến chốn mọi sự hiện diện nhỏ nhặt nhất, trừ cỏ ba lá, cỏ lồng vực hoặc cỏ mã đề kim. Rồi lại tiếp tục một ô khác. Không, có lẽ không: chỉ nên thử một ô làm mẫu. Đếm xem có bao nhiêu cọng cỏ, thuộc loại nào, độ dày bao nhiêu, được phân bố thế nào. Trên cơ sở sự tính toán này, ta có thể đạt đến một tri thức thống kê, lập ra để mà...

Nhưng đếm cọng cỏ là vô ích bạn sẽ chẳng bao giờ biết con số thành. Một bãi cỏ không có những ranh giới rõ ràng, có nơi ngọn cỏ dừng ở bờ mép không mọc nữa, nhưng quá sang bên kia, vẫn có các ngọn cỏ mọc rải rác, rồi một tụ xanh dày, rồi một mảng lơ thơ: thế chúng vẫn còn thuộc bãi cỏ hay không? Chỗ khác, một số bụi cây thấp bò lẫn trong cỏ: không thể phân biệt đâu là cỏ đâu là bụi. Nhưng ngay cả nơi toàn là cỏ, bạn cũng không thể biết đến đâu thì có thể dừng đếm: giữa cọng nhỏ này và cọng nhỏ kia luôn luôn có một chồi lá be bé từ đất nhú lên, với một sợi rễ trăng trắng hầu như không thể nhận ra; mà khoảnh khắc trước đây, bạn có thể không chú ý, nhưng chút nữa đây bạn phải tính đến. Trong lúc ấy, hai chồi non đằng kia mới đây chỉ có vẻ vàng vọt, thì lúc nãy lại hoàn toàn héo úa, không thể tính đến được nữa. Rồi có những lá cỏ nhỏ, cắt đứt đôi, xén sát đất, hoặc rách dọc theo sống lá, những chiếc lá cỏn con đã mất thùy... Phân cộng nguyên chẳng ra nguyên, chúng vẫn hoàn là những đọn cỏ nhỏ nhoi, bị phá hoại, nửa sống, nửa nhão, thức nuôi dưỡng cho các loài thực vật khác, mùn...

Cần phải đặt vấn đề thế này: bãi cỏ là một tập hợp cỏ, gồm một tiểu tập hợp cỏ trồng tỉa và một tiểu tập hợp cỏ tự mọc, gọi là cỏ dại; khu vực giao nhau giữa hai tiểu tập hợp là một đám cỏ mọc tự phát nhưng lại trực thuộc các loại cỏ trồng tỉa và như thế không thể phân biệt rạch ròi. Hai tiểu tập hợp này đến phiên chúng lại bao gồm các loại cỏ khác nhau, mỗi loại là một tiểu tập hợp, hay rõ hơn, mỗi loại là một tập hợp bao gồm cái tiểu tập hợp của những gì trực thuộc nó mà cũng trực thuộc bãi cỏ và trực thuộc cái tiểu tập hợp của những gì ngoài bãi cỏ. Gió thổi, phấn và hạt bay, quan hệ giữa các tập hợp đảo lộn...

Lúc này thì Palomar đã chuyển sang dòng suy nghĩ khác: cái chúng ta thấy là “bãi cỏ”, hay là một ngọn cỏ cộng thêm một ngọn cỏ cộng thêm một ngọn cỏ...? Điều mà chúng ta gọi là "thấy bãi cỏ" chỉ là một hiệu ứng của các cảm quan thô và gộp của chúng ta; một tập hợp chỉ có thể tồn tại khi được cấu thành bởi những thành tố riêng. Chẳng phải chỗ để đếm, con số không quan trọng; quan trọng là thu nắm qua một cú đưa mắt những ngọn cỏ đơn lẻ, từng ngọn một, trong tính cách đặc thù và khác biệt của chúng. Và không chỉ thấy chúng thôi mà nghĩ chúng. Thay vì nghĩ “bãi cỏ”, hãy nghĩ cái cọng hai đọt ba lá, hãy nghĩ ngọn lá lưỡi mác hơi quằm, hãy nghĩ ngù lá mong manh...

Palomar lơ đãng, anh không nhổ cỏ nữa, anh không nghĩ về bãi cỏ nữa: anh nghĩ về vũ trụ. Anh đang thử áp dụng vào vũ trụ tất cả những điều anh nghĩ về bãi cỏ. Cái vũ trụ như một cõi điều hòa, trật tự, hoặc sinh sôi nảy nở một cách hỗn mang. Cái vũ trụ có lẽ xác định nhưng vô tận, bất ổn trong vòng biên của nó, mở ra trong chính nó những vũ trụ khác. Cái vũ trụ, tập hợp của thiên thể, tinh vân, bụi trời, trường năng lượng, trường giao thoa, tập hợp của những tập hợp...

PALOMAR NHÌN TRỜI

TRĂNG CHIỀU

Không ai ngắm trăng chiều, vậy mà lúc này mới thực là lúc trăng cần sự để ý của chúng ta nhất, vì sự tồn tại của trăng còn nằm trong nghi vấn.Trăng chiều là một cái bóng trắng nhạt, nhú ra từ bầu trời xanh thẳm, choáng ánh mặt trời; ai dám bảo cho cả lần này, trăng vẫn nhận lấy hình hài và tỏa rạng? Trăng chiều - thật mảnh dẻ, thật nhợt nhạt, thật mỏng manh; chỉ từ một bên mà dần dà hiện ra một vành rõ nét hình lưỡi liềm, còn lại thì vẫn dầm trời xanh. Trăng chiều như chiếc bánh lễ trong hay viên kẹo chảy nửa; nhưng ở đây thì cái vòng trắng không đang tan mà đang tụ, tự kết tập ra nó, trong lúc phải gánh chịu những cái bóng và những đốm xám xanh, mà không hiểu đã thuộc về địa lý con trăng, hay vẫn còn là những giọt rãi của bầu trời còn thấm đẫm quả vệ tinh xốp như miếng cao su bọt biển.

Lúc này, bầu trời vẫn còn là điều gì đó rất cô đọng và cụ thể. Bạn không chắc có phải từ cái bề mặt căng và liền của bầu trời mà một hình thể tròn và trắng nhạt -với một độ chắc, đặc hơn các đám mây một chút - đang tách riêng hay đây chỉ là một cuộc gặm nhấm mô thớ phông trời, một buổi hé mở đỉnh vòm, một chuyến thông kê lên cái khôn cùng bên trên. Trạng thái bất định càng tăng thêm do cái tính không quy cách của hình thể, vừa đang định hình (nơi các tia nắng mặt trời xế tàn chiếu đến nhiều nhất) lại vừa nấn ná trong cái nhá nhem. Do đường ranh giữa hai khu vực không rõ, nên kết quả không phải là cái vẻ cộm chắc thấy trong các phối cảnh, mà là một trong những con trăng be bé vẽ trên tờ lịch, nơi một nét trắc diện trắng nhoi lên từ một vòng tròn đen nho nhỏ. Việc gì mà phải thở than về điều này, khi trăng vẫn còn là một vành trăng lưỡi liềm, chưa phải là vầng trăng rằm, hoặc sắp rằm. Thật vậy, một thể dạng đang tự vén mở dần dà khi sự tương phản giữa vành trăng với bầu trời ngày càng đậm hơn và chu vi của trăng hiện ra sắc nét hơn, cùng ít vết khuyết bên vành đông.

Cần phải nói rằng, sắc xanh da trời đang liên tục ngả sang sắc xanh nhạn lai hồng, sang sắc tím (những tia sáng mặt trời hóa đỏ), rồi sang sắc xám tro và nâu sẫm; cứ mỗi lần như thế, sắc trắng của trăng lại nhận được một cú hích, nhô lên cương quyết hơn, và trong trăng cái phần rực sáng nhất giành thêm được độ rộng cho đến khi trùm lên trọn đĩa. Như thể các tuần trăng trăng trải qua suốt tháng lập lại trong cái vầng tròn hoặc khuyết này, giữa khoảng giờ trăng mọc và trăng tà, chưa kể là cái khuôn tròn ít nhiều lúc nào cũng thấy. Giữa khuôn trăng, những vết đốm còn đó, hay đúng ra, những khoảng tranh-sáng-tranh-tối trở nên rõ nét hơn, nhờ độ sáng rỡ của phần còn lại, giờ thì không còn ngờ gì nữa, chính vầng trăng đã cưu mang chúng như những vết bầm vết rám, và không thể xem chúng là những vệt trong của phông trời, toạc trên manh áo choàng của một hồn trăng không thể tạng.

Thật ra, vẫn chưa chắc vầng trăng chiều giành được cái hiển nhiên (và phải nói) cái lộng lẫy, là nhờ cuộc rút lui chầm chậm của bầu trời, càng lùi xa càng chìm trong tối, hoặc giả, chính vầng trăng khi đang hiện, đã góp nhặt ánh sáng vương vãi chung quanh trước đó và ánh sáng của cả bầu trời, rồi rót tất vào cái miệng tròn như phễu của nó.

Đặc biệt, những thay đổi này không khiến ta quên đi, là trong lúc đó, quả vệ tinh đã xê dịch trên bầu trời. Tây tiến và thăng cao. Trăng là một thiên thể chuyển biến nhất của vũ trụ hữu hình, một thiên thể quy củ nhất trong những quán tính phức tạp của nó: trăng không bao giờ lỡ hẹn, bạn bao giờ cũng có thể chờ trăng nơi chốn hẹn hò, nhưng nếu bạn rời trăng chốn nọ, bạn sẽ luôn thấy trăng chốn kia; nếu bạn nhớ trăng qua gương mặt nghiêng nghiêng trong tư thế nhất định, thì đây, tư thế trăng đã thay đổi ít nhiều. Ấy vậy mà dù bạn có bám sát trăng cách mấy, bạn cũng chẳng nhận ra là trăng đang tế nhị lờ bạn. Chỉ mây trời là xen vào, tạo ra cái ảo giác về một chuyến chuyển dịch và biến thái chớp nhoáng; hay rõ hơn, để chứng tỏ một sự hiển hiện sống động của những gì không thể, sẽ vuột khỏi mắt nhìn.

Có đám mây lướt ngang, từ xám chuyển sang sáng sữa và trắng trong, bầu trời trở nên đen kịt đằng sau. Đêm kéo màn. Sao thắp. Vầng trăng là một chiếc gương soi lớn rực sáng đang bay. Ai còn nhận ra những gì của trăng vài giờ trước nhỉ? Giờ thì trăng là một mặt hồ tỏa sáng, phun khắp các tia sói rọi, ràn rụa vầng bạc sắc lạnh trong bóng đêm và dạt dào ánh trắng trên lối kẻ mộng du.

Còn ngờ gì nữa, cái khởi sự bây giờ là một đêm trăng rằm đông tráng lệ. Đến điểm này, tin chắc trăng không còn cần mình, Palomar quay vào nhà.

CON MẮT VÀ HÀNH TINH

Palomar - được tin trọn tháng tư năm nay cả ba hành tinh “vòng ngoài”, thấy được bằng mắt thường (cả cho anh, người cận và loạn thị), đều “đối vị” nên có thể ngắm cùng lúc và trọn đêm - vội vàng chạy ra sân thượng.

Trăng tròn trời càng trong. Hỏa tinh, dù gần chiếc gương-trăng lớn tràn trề ánh bạc, uy nghi tiến đi trong vẻ tỏa rạng sừng sững, vàng đậm, quánh lại của nó, khác với mọi ánh vàng khác của bầu trời, để mà rút cục người ta đồng ý gọi là đỏ, và trong những lúc hứng khởi thì thấy quả là nó đỏ.

Hạ tầm nhìn của bạn xuống, dõi về hướng Đông theo một vòng cung tưởng tượng nối Regulus, sao sáng nhất chòm Sư Tử, với Spica, sao sáng nhất chòm Giác (nhưng Spica hầu như không thấy được), bạn sẽ gặp Sao Thổ: rõ biệt, với cái sáng trắng và sắc lạnh của nó; và xa xa hơn nữa, dưới kia: Sao Mộc đây rồi, vào lúc lộng lẫy nhất, một màu vàng mọng phớt xanh. Các sao xung quanh đều mờ nhạt, trừ Arcturus, sao sáng nhất chòm Mục Tử, chiếu sáng vẻ thách thức, cao hơn một chút về hướng Đông.

Để thưởng ngoạn tốt nhất sự đổi vị của cả ba hành tinh. Cần kiếm được một ống kính thiên văn. Palomar, có lẽ vì cùng mang cái tên với một đài thiên văn lừng danh, nên được hưởng dăm ba tình bằng hữu trong số các nhà thiên văn ở đó, thế là anh được phép gí sống mũi sát cái ống nhòm đường kính 15 phân, có vẻ nhỏ cho các khảo cứu khoa học, nhưng so với cặp kiếng cận của anh thì cả là một sự khác biệt.

Chẳng hạn, dưới ống kính thiên văn, Sao Hỏa cho thấy nó là một hành tinh rắc rối hơn khi hiện dưới mắt thường: Sao Hỏa hình như có nhiều điều để truyền đạt, nhưng chỉ có thể tựu lại một phần nhỏ, như của một diễn từ lắp bắp, ấp úng. Một quầng sáng đỏ tươi thò ra quanh rìa; bạn có thể chẹn nó lại bằng cách chỉnh con vít, để nêu bật lớp băng kết tủa ở cực dưới; các vết đốm xuất hiện và tan biến trên bề mặt như những đám mây hoặc những kẽ toạc giữa những đám mây; một đám ổn định thành hình thể và vị trí của Australia. Palomar tin chắc rằng càng nhìn rõ Australia này thì ống kính càng lấy đúng tiêu điểm, nhưng đồng thời anh thấy anh cũng đang làm mất bóng dáng các vật thể khác mà dường như anh nhìn thấy hoặc cảm thấy thiết tha muốn nhìn.

Hay là thế này, anh thấy nếu Sao Hỏa là hành tinh kể từ Schiaparelli về sau được nói đến rất nhiều, luân phiên tạo ra ảo tưởng và thất vọng, trùng khớp với sự khó khăn trong việc thiết lập quan hệ với nó, như với một người khó tính. (Trừ phi cái khó tính ấy hoàn toàn thuộc về phía Palomar: anh hoài công tìm đủ mọi cách để trốn lánh cái tính chủ thể khi trú ngụ giữa các thiên thể).

Mọi sự lại đảo ngược trong mối quan hệ mà anh thiết lập với Sao Thổ, hành tinh đem lại nhiều rung cảm nhất cho ai ngắm nó qua ống kính thiên văn: đây này, rõ vô ngần, trắng vô ngần, những đường viền chính xác của quả cầu và của vành khăn; một làn sọc nhạt song song vằn quanh khối cầu; một đường tròn sẫm hơn phân cách các ren vành khăn; ống kính thiên văn này hầu như không thu chụp các chi tiết khác và làm nổi bật cái tính trừu tượng hình học của vật thể; cái cảm giác cực kì xa xăm thay vì giảm đi thì lại gia tăng hơn bao giờ hết dưới mắt thường.

Rằng trên bầu trời đang vần quanh một vật thể khác mọi vật thể, một hình thể đến chỗ tối đa lạ kì mà lại tối đa giản dị, quy củ và hài hòa, kì thực là một điều cổ vũ cho sự sống và tư duy.

“Nếu người cổ đại có thể ngắm nó như ta ngắm bây giờ”, Palomar suy ngẫm, “có lẽ họ nghĩ họ đã phóng cái nhìn vào bầu trời ý niệm của Plato, hoặc vào không gian phi vật chất của các định đề Euclide; thế mà, hình ảnh này, chẳng biết do sự chỉ đạo lầm lạc nào, lại đến với ta và ta ngại là nó quá đẹp để là sự thật, quá ưu ái cho cái vũ trụ tưởng tượng của ta để mà thuộc vào một thế giới có thực. Nhưng có lẽ, chính cái sự ngờ vực vào cảm quan này là cái đã ngăn không cho chúng ta cảm thấy thoải mái trong vũ trụ. Có thể quy tắc thứ nhất mà ta phải tự đề ra cho ta là thế này: cứ y như cái ta nhìn”.

Lúc này, theo anh, hình như vành khăn hoặc hành tinh trong vành khăn đang lắc lư nhè nhẹ, cả cái này lẫn cái kia đang xoay tại chỗ; trên thực tế, chính cái đầu của Palomar lắc lư khi anh buộc phải ghé cổ mà luồn cái nhìn vào ống kính thiên văn; nhưng anh cảnh giác không để phải tự đính chính với chính mình về ảo tưởng này, trùng hợp với sự mong đợi của anh, như trùng hợp với chân lí tự nhiên.

Sao Thổ thực sự là vậy. Sau chuyến phi hành ‘Voyager 2’, Palomar đã theo dõi tất cả những gì viết về các vành khăn, rằng chúng được cấu tạo bởi những hạt cực nhỏ; rằng chúng được cấu tạo bởi những khối băng phân cách qua các vực thẳm; rằng các đường phân cách giữa các vành khăn là những cái luống trong đó các vệ tinh bay quanh, quét và dồn vật chất sang hai bên, như những chú chó chăn cừu chạy vờn quanh, đôn đốc bày gia súc kết đoàn; anh theo dõi việc phát hiện ra các vành khăn đan xen nhau, mà sau đó được biết là những vòng tròn đơn giản, mỏng mảnh hơn nhiều; và sự phát hiện các vằn sọc đục, bố trí như các cây căm bánh xe, mà sau đó được nhận dạng là những đám mây băng giá. Thế nhưng, những tin tức mới không phủ nhận cái dáng vẻ đầy thực chất này, không khác với cái được Gian Domenico Cassini thấy lần đầu tiên vào năm 1676, khi phát hiện ra các đường phân cách giữa các vành khăn mà sau đó được mang tên ông.

Rõ là một người hết sức tẩn mẩn như Palomar không để lỡ dịp, anh đã tham khảo các bộ bách khoa và cẩm nang. Giờ thì Sao Thổ, vật thể lúc nào cũng mới, hiện ra trước cái nhìn của anh, nhắc lại niềm kinh ngạc của lần khám phá ban đầu, khơi dậy nỗi nuối tiếc mà Galileo với cái ống nhòm tiêu điểm còn nhòe, đã không mang lại gì hơn là một ý niệm lẫn lộn về một vật ba thể hoặc về một quả cầu với hai tay cầm, rồi khi ông gần hiểu được là hành tinh được hình thành thế nào, thì mắt ông lại kéo quầng và mọi sự chìm vào bóng tối.

Nhìn đăm đăm quá lâu vào một vật thể chiếu sáng, thị lực sẽ mệt; Palomar khép mắt; chuyển sang Sao Mộc.

Trong cái dáng uy nghi, trang trọng mà không nặng nề của nó, Sao Mộc phô bày hai vằn xích đạo giống một chiếc khăn quàng cổ, tô điểm với những mũi đan bện xanh nhạt. Hiệu ứng của những cơn bão khí quyển khổng lồ đươc chuyển dịch thành một mô thức êm ả, trật tự, một tính cách đĩnh đạc tinh luyện. Nhưng vẻ hoa lệ thực sự của hành tinh sang cả này là ở những vệ tinh sáng rực của nó, cả bốn bây giờ đều hiện dọc theo một trục chéo ngang, giống như một quyền trượng lóng lánh ngọc ngà đá quí.

Được Galileo khám phá và đặt tên là Medicea sidera, “Các thiên thể Medici”, rồi ít lâu sau được một nhà thiên văn Hà Lan đặt lại với các cái tên mượn của nhà thơ Ovid: Io, Europa, Ganimede, Calisto - những vệ tinh nhỏ của Sao Mộc dường như phát ra cái ánh bừng sáng cuối cùng của thời Phục HưngTân-Platon, như không ý thức rằng cái trật tự tĩnh mặc của các tinh cầu đã bị hủy bỏ, do chính cái công trình của người phát hiện ra chúng.

Một ước mơ thắm đẫm tinh thần kinh điển cuốn lấy Sao Mộc; dán mắt vào ống kính thiên văn Palomar trông ngóng một cuộc biến hình chuyển thể Olimpia. Nhưng anh không thể giữ hình ảnh cho rõ nét, anh phải khép mi mắt lại một lúc, để hạt đồng tử đang bị chóa lòa chỉnh lại cảm nhận chính xác về đường nét, sắc màu, bóng tối, cũng như để trí tưởng tượng trút bỏ những vỏ ngoài vay mượn, và khước từ tính khoe khoang sách vở.

Đúng! Nên để trí tưởng tượng cứu vớt cái yếu kém của thị lực, nhưng nó phải tức thời và trực tiếp như một ánh nhìn nhóm lên rực ngời. Điều gì là điều so sánh đầu tiên đến trong đầu và anh gạt bứng nó đi vì phi lí? Anh thấy hành tinh đang đong đưa, với các vệ tinh nối đuôi nhau như các bong bóng hơi bốc lên từ mang một con cá tròn dẹp của biển thẳm, phát sáng và có vằn...

Đêm sau đó, Palomar lại ra sân thượng nhà ngắm các hành tinh qua con mắt trần: khác biệt lớn là ở chỗ, ở nhà, anh buộc phải tính đến những tỉ lệ giữa hành tinh, cái còn lại của bầu trời bủa ra khắp hướng trong không gian tối mịt, và anh, người đang ngắm: điều gì sẽ không xảy ra nếu tương quan là giữa vật thể cách biệt hành tinh đang thu vào cự điểm cặp mắt kiếng, và anh, chủ thể, trong một chuyến hội ngộ mặt-đối-mặt mộng ảo. Cùng lúc, anh nhớ lại hình ảnh chi tiết của mỗi hành tinh mà mình đã thấy tối qua, và thử gắng lồng nó vào cái chấm sáng tí teo chích xuyên bầu trời. Có thế anh mới hi vọng là mình đã thực sự chinh phục được hành tinh, hoặc ít ra, cái phần của một hành tinh có thể lọt vào một con mắt.

CHIÊM NGẮM SAO TRỜI

Hễ có đêm sao sáng đẹp, là Palomar nói: Ta phải ra ngắm sao. Đúng thế, anh nói: Ta phải - bởi anh ghét cái sự phung phí và nghĩ, thực chẳng phải lẽ khi để phí cả cái lượng sao trời kia đang sẵn chờ. Anh nói “Ta phải”, cũng bởi anh không có nhiều kinh nghiệm trong việc ngắm sao và hành vi đơn giản này luôn luôn đòi hỏi ở anh một nỗ lực nhất định.

Cái khó đầu tiên là tìm được một chỗ từ đó cái nhìn của anh có thể rảo quanh cả vòm trời mà không bị ngăn trở và không bị ánh đèn choáng ngợp: chẳng hạn một bãi tắm vắng vẻ trên một bờ biển thật thấp.

Điều thiết yếu khác là phải đem theo một bản đồ thiên văn, không có nó, anh không thể biết mình đang nhìn gì; nhưng giữa các lần nhìn ấy, anh lại quên không biết phải định hướng vào đâu, nên anh bỏ ra khoảng nửa tiếng nghiên cứu trước phương hướng. Để giải mã tấm bản đồ trong bóng tối, anh còn phải mang theo một cái đèn pin nhỏ bỏ túi. Những lần đối chiếu thường xuyên giữa bầu trời và tấm bản đồ buộc anh phải bấm và tắt, rồi trong mỗi lần chuyển qua chuyển lại giữa ánh sáng và bóng tối, mắt anh gần như bị quáng và lần nào anh cũng phải chỉnh lại mắt nhìn.

Nếu Palomar sử dụng một ống kính thiên văn thì hẳn là vấn đề sẽ phức tạp ở một số mặt và đơn giản ở một số mặt; nhưng chính lúc này, kinh nghiệm về bầu trời mà anh quan tâm là thứ kinh nghiệm dưới mắt thường, giống các nhà hàng hải khi xưa và các mục đồng. Mắt thường đối với người cận thị như anh có nghĩa là cặp kiếng cận; để đọc tấm bản đồ anh phải gỡ kiếng, lại càng phức tạp khi cứ phải đưa và đẩy cặp kiếng lên trán và xuống sống mũi, rồi lại phải chần chừ dăm ba giây trước khi cặp thủy tinh thể định lại tiêu điểm, lên các vì sao thực hay các vì sao in. Trên bản đồ, tên những vì sao in bằng chữ đen trên nền xanh, cần phải gí sát cái đèn pin đang bật vào giấy mới có thể nhận ra. Khi ngước mắt nhìn bầu trời, anh thấy bầu trời đen rải rắc những nhấp nháy; lần hồi các vì sao mới định vị rõ ràng và bố trí theo các mô thức chính xác, rồi càng nhìn thì anh càng thấy các vì sao nổi hơn.

Thế rồi, các bản đồ thiên văn mà anh cần khảo là hai bản, không, đúng ra là bốn: một bản, rất tổng hợp, về bầu trời trong tháng, cho thấy rành rẽ một Bán Cầu Nam và một Bán Cầu Bắc; và một bản cho cả bầu trời, chi tiết hơn nhiều, cho thấy một dải dài những chòm sao trong cả năm ở khu vực trung tuyến của vòm trời, trong khi đó những chòm sao thuộc giải cầu phân chung quanh sao Bắc Đẩu được xếp vào một bản đồ phụ đính với bố cục xoay vòng. Nói cách khác, tìm ra vị trí một vì sao có nghĩa là phải đối chiếu nhiều bản đồ khác nhau và vòm trời, cộng với các động tác kèm theo: gỡ và đeo kính, bật và tắt đèn, giở và xếp bớt bản đồ, đi lạc và tìm lại được điểm qui chiếu.

Có lẽ đã nhiều tuần nhiều tháng lắm rồi kể từ cái lần gần đây nhất mà Palomar ngắm sao; bầu trời đã thay đổi cả chòm Gấu Lớn hay Đại Hùng (lúc này là vào tháng Tám) tỏa ra, gần như phủ phục trên những miện cây phía chân trời Tây Bắc; chòm Hiệp Sĩ chúi một góc lên sườn đồi cao, lôi theo cả cánh diều vĩ đại của chòm Tiểu Hùng; đúng phía Tây là chòm Chức Nữ, cao quí và đơn côi; nếu Chức Nữ là thế, thì chòm trên biển lại là Ngưu Lang và xa xa đàng kia là chòm Bạch Điểu, phát đi tia sáng sắc lạnh từ đỉnh trời.

Đêm nay bầu trời có vẻ đông đúc hơn bất kì tấm bản đồ nào; các lược đồ hình thể trên thực tế tỏ ra phức tạp hơn và kém rõ nét; mỗi chùm có thể chứa một tam giác hoặc một đường đứt đoạn nào đó mà bạn đang tìm; và mỗi lần ngước mắt nhìn một chòm sao thì hình như bạn thấy nó lại khang khác.

Để nhận ra một chòm sao, chứng cứ quyết định là xem chòm sao ấy đáp lại thế nào khi bạn gọi tên nó. Cái có tính thuyết phục - hơn cả việc đối khớp về tỉ lệ giữa những khoảng cách và hình thể trên trời vớ những khoảng cách và hình thể in trên bản đồ - là lời đáp mà cái điểm lấp lánh dành cho cái tên bạn gọi nó, sự mau mắn mà nó đồng nhất với cái âm gọi ấy để trở thành một vật duy nhất. Tên các vì sao, đối với chúng ta, những kẻ côi cút huyền thoại, có vẻ không hợp và tùy tiện; vậy mà không bao giờ bạn có thể coi chúng là có thể hoán đổi lẫn nhau. Khi một cái tên mà Palomar tìm được là một cái tên đúng, anh nhận ra ngay, bởi cái tên ấy mang lại cho vì sao cái tính tất yếu và hiển nhiên trước kia nó không có; hoặc ngược lại, nếu là một cái tên nhầm, vì sao sẽ đánh mất cái tên sau một vài giây, y như thể nó rũ cái tên ra khỏi lưng nó, và bạn không còn biết là vì sao ấy ở đâu và là vì sao nào.

Đôi lần, Palomar quyết định chọn Tóc Hoàng Hậu Berenice (chòm sao anh yêu thích) là đám sao này hoặc đám sao kia đang tỏa sáng từ phía chòm Rắn: nhưng anh không còn thấy rạo rực như những lần trước, khi nhận ra cái vật thể vừa hết sức lộng lẫy vừa hết sức thanh thoát này. Chỉ sau đó anh mới biết là mình không thể tìm ra, bởi vào mùa này, Tóc Hoàng Hậu Berenice không thấy được.

Vệt và đốm sáng vắt ngang hầu như trọn bầu trời; giải Ngân Hà tháng tám dày đặc, khắng khít, có thể nói, ràn cả ra hai bên luống; cái sáng cái tối pha trộn đến mức ngăn trở cả đến cái hiệu ứng phối cảnh của một bờ vực đen thẳm, từ trong đó các vì sao bật hiện trong cái trống không xa xăm khôn cùng; hết thảy mọi vật nằm trên một mặt bằng: đốm lóng lánh, mây ánh bạc, bóng tối.

Có phải đây là cái phép hình học không gian thiên văn chính xác mà nhiều lần Palomar cảm thấy cần nhờ cậy để gỡ mình khỏi Quả Đất, nơi của lắm sự rối rắm, thừa thãi, cẩu thả, và lẫn lộn? Khi anh thực sự thấy mình hiện diện dưới bầu trời đầy sao, thì mọi sự lại dường như đang vuột khỏi anh. Cả những điều mà anh tin là mình nhạy cảm nhất, cái sự cỏn con của thế giới chúng ta so với những khoảng cách bao la, cũng chẳng lập tức tăm hơi. Bầu trời là gì gì đó trên kia, bạn thấy nó hiện hữu, nhưng bạn không thể thu nhận được bất cứ một ý niệm gì về kích thước hoặc khoảng cách.

Nếu các thể sáng láng chất chứa cái bất định thì chỉ còn cách là phải phó thác cho bóng tối, cho các bãi sa mạc nhà trời. Còn gì ổn định hơn cái hư không? Thế mà cũng không thể chắc bẩm trăm phần trăm về cái hư không. Nơi Palomar nhìn ra được một khoảng trời thưa - một kẽ toạc, trống và đen - cũng là nơi anh đính cái nhìn của mình vào, như thể phóng luôn cả mình vào đó; thế mà, ngay cả trên ấy cũng bắt đầu hình thành vài hạt sáng, một ít lấm chấm hoặc vết hoe; nhưng anh không dám chắc là chúng có thật, hay tại mình ngỡ mình thấy. Có lẽ đó là một quầng sáng chập chờn quay, hiện ra khi ta nhắm mắt (bầu trời tối đen kia giống như cái bề trái của vành mí mắt cời đom đóm); có thể đó là cái ánh lóa của cặp kiếng cận; nhưng cũng có thể đó là một ngôi sao chưa biết, hiện lên từ cái đáy vực thăm thẳm nhất.

Quan sát các vì sao theo kiểu này truyền đạt một tri thức bất ổn và mâu thuẫn - Palomar nghĩ, ngược lại với tất cả những gì người xưa thu thập được. Phải chăng đó là do quan hệ của anh với bầu trời thì mang tính cách đứt đoạn và náo động, thay vì một tập quán an nhiên? Nếu anh buộc mình phải chiêm ngắm các chòm sao, đêm này qua đêm khác, năm này qua năm khác, theo dõi đường đi lối về và lẽ tiến thoái của chúng dọc theo các tuyến đường cong cong của vòm trời đen thẳm, thì có lẽ, cuối cùng, ngay cả anh cũng có thể chinh phục được một khái niệm gì đó về một thứ thời gian liên tục và bất biến, rạch ròi với thứ thời gian chóng vánh và vụn vỡ của các biến động trần thế. Nhưng lẽ nào chỉ cần quan tâm đến các cuộc xoay vần trên trời là cũng đủ để khắc ghi cái dấu ấn này trong ta? Hay trước hết, phải cần đến một cuộc cách mạng nội tâm, điều anh chỉ có thể giả định trong lí thuyết mà không có khả năng mường tượng các hiệu ứng nhận ra được trong cảm xúc và trong nhịp điệu tâm trí của mình?

Về cái tri thức huyền học thiên thể, anh chỉ đón nhận được dăm ba tia le lói. Thế còn về cái tri thức khoa học, những tiếng vang do báo chí loan truyền, thì sao? Cái anh biết anh ngờ: cái anh không biết anh giữ tinh thần trong trạng thái lửng lơ. Ngột ngạt, lại bất ổn, anh bực bội với những tấm bản đồ thiên văn, như thể anh bực bội với tập giờ giấc xe lửa khi phải lần dò các chuyến chuyển đổi sao cho thật khớp.

Kìa! Một mũi tên rực sáng vút ngang trời. Một vì sao đổi ngôi? Đấy là vào những đêm bạn thường thấy các vì sao rơi. Nhưng cũng rất có thể đó là một chiếc máy bay thương mại sáng đèn. Cái nhìn của Palomar gìn giữ trạng thái cảnh giác, dọn mình, buông xả mọi sự chắc ăn.

Palomar ở bờ biển tối đen đã được gần cả tiếng, ngồi trên một cái ghế bố, lúc xoay Nam, lúc hướng Bắc, thỉnh thoảng lại bật đèn pin, đưa các tấm bản đồ được trải trên lòng đầu gối lên sát mũi; rồi ngoái cổ và lại bắt đầu cuộc khảo sát, khởi đi từ Sao Bắc Đẩu.

Vài bóng đen lặng lẽ di chuyển trên bãi; một cặp tình nhân nhổm dậy từ một cồn cát, một người đánh cá đêm, một viên chức nhà đoan, một lái đò. Palomar chợt nghe tiếng xì xào. Anh nhìn quanh: cách anh ít bước, một túm người nho nhỏ đã tụm lại, đang theo dõi mọi động tác của anh, như đang theo dõi cơn co giật của một kẻ điên.

II. PALOMAR TRONG THÀNH PHỐ

PALOMAR TRÊN SÂN THƯỢNG

TỪ SÂN THƯỢNG

“Suỵt! Suỵt!” - Palomar chạy ra sân thượng đuổi lũ bồ câu đang ăn lá cây cúc dại vàng, mổ lỗ chỗ những cây xanh mọng nước, bám móng đu đưa trên dàn hoa chuông buông thả, bòn khoét các quả mâm xôi, tỉa dần từng chiếc lá ngò trồng trong két gỗ để cạnh bếp; sục, bới các chậu hoa, làm vãi cả đất, trụi cả rễ, như thể mục đích của các chuyến bay của chúng chỉ để phá phách. Kế tục những đàn bồ câu của một thời mà những buổi đáp lượn làm rộn rịp các quảng trường, thì giờ đây là những đàn bồ câu con cháu, thoái hóa, dơ duốc, nhiễm trùng, không phải giống bồ câu nhà, cũng chẳng phải giống bồ câu hoang, nhưng là thể hợp nhất với các tòa nhà công cộng, và như thế không thể tiễu trừ. Bầu trời thành phố Roma đã từ lâu rơi tọt vào cái nạn thặng dư dân số của loài trơ lông trụi cánh này, gây khó khăn cho đời sống của các giống chim khác chung quanh và đè nặng các vương quốc thinh không - từng tự do, đa dạng một thời - với những bộ lông, cái cổ, cái cánh xác xơ, đơn điệu, xám chì.

Chẹt giữa hang ổ của lũ chuột trong lòng đất và những cánh bay tai hại của các đàn bồ câu, thành phố cổ để bị xói mòn, từ dưới lên trên, từ trên xuống dưới, mà không còn đề kháng như nó đã làm trong quá khứ trước những cuộc xâm lược của quân Hung Nô, như thể nó chứng kiến không phải một cuộc tấn kích của kẻ thù bên ngoài mà một cuộc tấn kích của những xung lực đen tối nhất và bẩm sinh nhất của chính cái thực chất thầm kín nằm bên trong nó.

Thành phố còn mang một tâm hồn khác - một trong nhiều - nhờ sự hài hòa giữa các phiến đá cổ và cây cối lúc nào cũng tươi xanh, san sẻ ân sủng của mặt trời, ấp ủ cách bố trí môi sinh tốt lành hoặc thành hoàng này, sân thượng gia đình Palomar, ốc đảo bí mật giữa các mái nhà, ươm giấc mơ tập hợp dưới giàn leo của nó cái sum suê của các ngôi vườn treo xứ Babylonia.

Sự sum suê của sân thượng tương ứng với mộng ước của mỗi thành viên trong gia đình. Song, trong lúc vợ Palomar rất tự nhiên khi chuyển vào cây trái cái khả năng chú tâm mà chị có với các sự vật đơn lẻ, do chị chọn và làm vì một bản sắc nội tâm, và như thế, dự phần vào cuộc soạn ra một tổng phổ mang nhiều biến tấu, một bộ sưu tập huy hiệu; thì cái kích thước tâm linh này lại thiếu ở các thành viên khác trong gia đình. Cho cô con gái, bởi tuổi trẻ không thể, cũng như không phải định tâm vào nơi đây, mà chỉ ở nơi xa xa đằng kia; cho anh chồng, bởi đã quá muộn để anh tự giải thoát khỏi những nôn nóng của thời thanh niên và để hiểu (chỉ trên lý thuyết), cách cứu rỗi duy nhất là lôi bản thân ra mà ứng dụng vào sự việc có mặt ở đây.

Đối với nhà nông, điều họ lo toan chính là cái cây sờ sờ này, cái mẩu đất sờ sờ dưới ánh nắng mặt trời từ giờ này đến giờ nọ này, cái bệnh cái tật sờ sờ của lá cây này, phải được chữa trị kịp thời bằng những phương thuốc sờ sờ chẳng ăn nhập gì với những cái đầu đã được uốn nắn theo một qui trình công nghệ, nghĩa là dựa trên cách đặt vấn đề tổng quát và nguyên mẫu để lấy quyết định. Khi Palomar nhận ra rằng, những tiêu chuẩn về cái thế giới nơi anh nghĩ mình đã tìm được tính chính xác và qui luật phổ biến, thì lại biết bao là giản lược và dễ sa vào sai lầm, anh dần dần xây dựng mối quan hệ với thế giới, giới hạn trong việc quan sát những hình thái thấy được; nhưng đến lúc này thì anh đã là anh: mối tương giao của anh với sự vật vẫn mang tính cách tùy cơn tùy hồi và dễ rơi rụng của một người hình như lúc nào cũng có ý suy nghĩ về một điều gì khác, nhưng cái điều gì khác ấy lại không hiện hữu. Cho sự đâm chồi nẩy lá trên sân thượng, anh góp phần bằng cách thỉnh thoảng chạy ra - suỵt! suỵt! - làm hoảng sợ bầy bồ câu, khơi dậy trong anh cái cảm thức lại giống bảo vệ lãnh thổ qua bao đời thất lạc.

Nếu những con chim khác các con bồ câu đáp lên sân thượng, Palomar thay vì đuổi thì lại đón, nhắm mắt làm ngơ trước những cái mỏ có thể phá hoại của chúng, anh coi chúng là những sứ giả của các đấng thánh thần thân thiện. Song những lần xuất hiện ấy thật là hiếm: một chuyến tuần tra bất chợt của bầy quạ sạt ngang, chấm lên bầu trời những điểm đen và truyền bá (ngay cả ngôn ngữ của các vị thần cũng thay đổi theo các thế kỉ) một ý thức sự sống và tươi vui. Rồi vài con sáo tình cờ, lịch sự và láu lỉnh, có lần một con chim cổ đỏ, và những con sẻ trong vai trò thường lệ của các lữ khách vô danh. Các loài lông cánh khác trên thành phố biểu lộ sự góp mặt của chúng từ xa hơn: những phi đội chim di trú vào mùa thu; những chuyến nhào lộn của chim én, chim nhạn vào mùa hè. Lâu lâu, bầy mòng trắng phành phạch không trung cặp cánh dài, mạo hiểm sà sát biển ngói khô rồi mất hút, có lẽ ngược lên cửa các khúc sông uốn quanh, hoặc mê mải một nghi lễ kiếm đôi bắt lứa gì đó, và tiếng kêu biển nước của chúng lại rít lên trong tiếng ồn ào của phố phường.

Sân thượng có một tầng hai: một hiên cao hay một lầu ngắm cảnh vượt hẳn các đám mái láo nháo, từ trên đó Palomar lượn một cái nhìn như chim. Anh cố hình dung cái thế giới như được thấy dưới mắt chim. Không như anh, những con chim có khoảng không rộng mở dưới chúng, nhưng có lẽ chúng chẳng bao giờ nhìn xuống, chúng chỉ nom sang hai bên mà nghiêng nghiêng cánh lượn, và cái nhìn của chúng, cũng như cái nhìn của anh, dù hướng về đâu cũng không thấy gì hơn là mái cao mái thấp, các công trình xây dựng khá vươn cao song lại quá dày đặc không cho phép anh hạ tầm nhìn thấp hơn nữa. Rằng dưới kia, trong vây bọc, có đường sá và quảng trường, rằng mặt đất thực phải là mực đất, anh biết điều này trên cơ sở của những sự trải nghiệm khác; ngay ở thời điểm này, cái anh thấy từ tầm cao, anh không hề ngờ vực.

Vóc dáng thực của thành phố là đây: mái nhô và mái tụt, ngói cũ và ngói mới, ngói cong và ngói thẳng, ống khói mỏng mảnh hoặc ống khói bệ vệ, mái lau sậy và mái tôn gợn sóng, rào chắn, song lan can, trụ đỡ lu vại, bồn nước kim loại, cửa sổ mái, cửa kính nóc, và vút cao hơn hết, các dàn ăng ten truyền hình, thẳng hoặc voằn vèo, mới tráng tươi hay han gỉ, theo kiểu của các đời tiếp nhau, chẻ nhánh theo đủ cách, trổ sừng và mộc chắn, nhưng tất cả đều khẳng khiu như các bộ xương, nhiễu tâm như những cây vật tổ. Cách biệt nhau bởi các khe trống hun hút không đều và gãy gập, các sân thượng vô sản - với những hàng dây phơi quần áo và những cây cà chua trồng trong thùng thiếc - trực diện các sân thượng trưởng giả với những rặng dây leo đứng trên dàn mắt cáo gỗ, đồ đạc trang bị vườn tược bằng gang đánh véc-ni trắng, mái bạt cuộn mở. Tháp chuông và hàng cột hành lang đeo tràng chuông; mặt tiền tòa nhà công cộng nhìn chính diện và trắc diện; gác mái và tầng mái, thiết dựng chồng cao trái luật và không bị phạt; dàn ống kim loại quanh một tòa nhà đang xây hoặc bỏ dở; cửa sổ rộng với màn che và cửa sổ nhỏ phòng vệ sinh; tường màu hoàng thổ và màu hung đỏ, tường màu mốc điểm những bụi cỏ dại nhành lá lòng thong từ các kẽ nứt; cột thang máy; cửa sổ tháp cao song hai song ba; chóp nhà thờ đỡ tượng Đức Mẹ; tượng ngựa và xe kéo; tòa nhà lớn sa thành mái tồi tàn, mái tồi tàn sửa thành buồng cho thuê; vòm bát úp bủa trên nền trời, tủa ra mọi hướng và mọi khoảng cách như chứng thực bản chất tính nữ, cái cốt cách Mẫu Nghi của thành phố: vòm trắng, hồng, tím tùy giờ giấc và ánh sáng, nổi vân gân guốc, vút trên miện cửa trời, đính các vòm nhỏ nổi cao trên chóp.

Chẳng gì thuộc toàn thể cảnh tượng này là có thể thấy được bởi ai đó đang đi bộ hoặc đi xe trên vỉa đường dưới kia. Vả lại, từ trên cao này, bạn có cảm tưởng rằng cái vỏ thật của quả đất là cái này: không đều nhưng chắc, dù bị tẻ thành những đường nứt chẳng biết sâu bao nhiêu, những khe, những giếng, những hố gì đó mà miệng của chúng nhìn theo phối cảnh gối xếp lên nhau như múi của một quả thông, rồi bạn chẳng bao giờ phải tự hỏi là chúng giấu gì dưới đáy, vì cảnh tượng trên bề mặt đã là quá đủ, càng lúc càng dồi dào, đa dạng, để mà bão hòa tâm trí với thông tin và ý nghĩa.

Các con chim lí luận như thế, hoặc ít ra Palomar lí luận như thế khi tưởng tượng mình là chim.“Chỉ khi đã biết bề mặt của sự vật - anh kết luận - ta mới có thể mạo muội đi tìm cái bên dưới. Nhưng bề mặt của sự vật không bao giờ cạn.

BỤNG CON TẮC KÈ

Như mọi mùa hè, trên sân thượng, con tắc kè trở lại. Ở một vị trí quan sát ngoại lệ, Palomar có thể nhìn con vật từ dưới bụng, không phải trên lưng, như thông thường người ta hay nhìn con tắc kè, kì nhông, và thằn lằn. Trong phòng khách nhà Palomar có một khoang cửa-hộc-kính nhỏ thông ra sân thượng; trên các ngăn kính, một bộ sưu tập đồ sứ Art-Nouveau[1] được bài trí theo hàng lối; tối đến, một bóng đèn 75 oát chiếu sáng các hiện vật; một cây đuôi công trên bờ tường sân thượng đong đưa nhành hoa lam lên mặt kính ngoài; mỗi tối, khi đèn vừa bật sáng, con tắc kè, sống dưới cành lá trên tường, bò lên mặt kính, đúng vào cái điểm nơi bóng đèn tỏa sáng và nằm bất động như một con thằn lằn dưới ánh mặt trời. Các con ruồi nhuế bay vòng vo, ánh đèn cũng quyến rũ chúng; khi một con ruồi nhuế lọt tầm, con vật bò sát táp gọn.

Tối nào cũng vậy, rốt cuộc, anh chị Palomar thể nào cũng xoay các chiếc ghế bành anh chị ta đang ngồi, từ trước màn ảnh truyền hình sang hộc cửa kính; từ trong gian phòng, anh chị ta chiêm ngắm cái hình dong trắng bệch của con vật bò sát trên cái nền tối đen. Sự lựa chọn giữa chiếc máy truyền hình và con tắc kè không phải lúc nào cũng thẳng băng; mỗi trong hai sô biểu diễn chứa những thông tin mà sô kia không có. Truyền hình rảo khắp các lục địa, thu thập các xung lực nháy sáng, miêu tả bộ mặt thấy được của sự vật; con tắc kè, ngược lại, tượng trưng sự tập trung bất động và khía cạnh giấu kín, mặt trái của những gì phô ra mắt nhìn.

Ngoại hạng nhất là đôi chân, đích thực là các bàn tay ngón mềm, toàn thịt, tì và dính vào mặt kính qua các mạch máu nhỏ li ti: năm ngón xòe ra như những cánh hoa be bé trong tranh vẽ trẻ con, khi một chân di chuyển, các ngón cúp lại như một bông hoa đang khép, để rồi lại xòe ra mà bám vào kính, làm hiện lên những vệt cực nhỏ, giống những dấu chỉ tay. Vừa tinh vừa khỏe, các đôi tay này hình như mang tiềm năng thông minh, y như thể chỉ cần chúng được giải phóng khỏi cái bổn phận phải dính chặt nơi đó, trên cái bề mặt thẳng đứng, là chúng có thể đạt được khả năng của bàn tay người, được cho rằng trở nên khéo léo khi không còn phải đu bám các nhánh cây hoặc tựa lên đất.

Hai cặp đùi xếp, không lồ lộ đầu gối mà lại lồ lộ cùi chỏ, đàn hồi nâng nhấc thân thể. Cái đuôi chỉ dính vào mặt thủy tinh theo một vạch sọc nằm giữa, nơi xuất phát các vòng nhẫn, vòng từ bên này sang bên kia; chúng khiến cái đuôi nom như một công cụ cứng cáp và được bảo bọc tốt. Phần lớn thời gian con vật nằm lơ đãng, rỗi rãi, như thể nó không có thứ tài hoặc tham vọng nào khác ngoài cái sự chờ trợ cấp (không như cái nhanh nhẹn thư pháp của cái đuôi con thằn lằn), vậy mà khi cần nó lại tỏ ra bén nhạy, rành mạch, thậm chí biểu cảm.

Về phần cái đầu, hiện rõ cái cổ họng rộng rung rẩy; hai bên, hai con mắt lồi không mi. Cổ họng là một lớp bọc mềm ẻo, giăng từ đáy cái cằm cứng và toàn vảy như của một con cá sấu Mỹ, và cái bụng trắng, chỗ áp lên mặt kiếng, cũng hiện ra một đốm hạt li ti, có lẽ dinh dính.

Khi một con ruồi nhuế bay gần họng cậu tắc kè, cái lưỡi phắt một cú và nuốt chửng, nhanh như chớp mà uyển chuyển mà nắm bắt, không hình thù mà có khả năng đảm nhiệm mọi hình thù. Vậy mà, Palomar không bao giờ dám chắc là mình nhìn thấy nó hay chưa; điều anh chắc mình nhìn thấy, lúc này, là một con ruồi nhuế đang nằm trong cổ họng cậu động vật bò sát: cái bụng, bẹt vào thủy tinh sáng rỡ, trong suốt như được thấy qua tia X; bạn có thể theo dõi bóng con mồi trong chuyến trôi nổi tòn tuột qua cái tạng phủ đang tiêu hóa nó.

Nếu mọi thể vật chất đều trong suốt, mặt đất bệ đỡ chúng ta, bao bì bao bọc thân thể chúng ta, mọi thứ có lẽ hiện ra không như một vỗ cánh mượt mà đường tơ, mà là một địa ngục của những sự ngấu nghiến và nuốt chửng. Có lẽ vào giây phút này, một vị thần âm ti ngự ở trung tâm quả đất, với con mắt chọc thủng đá xanh đang nhìn lên chúng ta, theo dõi chu trình sống-chết, những nạn nhân bị xâu xé đang tiêu dần tiêu mòn trong bụng kẻ đang ăn tươi nuốt sống họ), cho đến khi, đến phiên những kẻ này, lại bị một cái bụng khác, ăn sống nuốt tươi.

Cậu tắc kè nằm bất động hàng giờ; đôi khi qua một cú táp lưỡi nó đớp một con muỗi hay một con ruồi nhuế; còn các con côn trùng khác, y những con trên, dù vò ve đỗ xuống cách cái miệng cậu ta vài mi li mét, cậu ta hình như không ghi nhận. Phải chăng chính đôi đồng tử thẳng đứng của cặp mắt, phân cách ở hai bên đầu cậu ta, đã không nhận ra chúng? Hay cậu ta có cái cớ để chọn và để bỏ của cậu ta mà chúng ta không biết? Hoặc giả, việc cậu ta ra quân là do tùy cơ hay tùy hứng?

Sự chia khúc thành các vòng nhẫn ở chân và ở đuôi, cáo đốm lấm chấm hạt đồng tiền trên đầu và trên bụng khiến cậu tắc kè khoác cái vẻ ngoài của một thiết bị cơ khí; một bộ máy cực kì tinh xảo, được nghiên cứu tận tường ở từng chi tiết vi mô, đến nỗi bạn phải tự hỏi rằng một sự hoàn hảo như thế có phải là phí của giời không, vì những thao tác giới hạn mà cậu tắc kè biểu diễn. Hay đây chính là nỗi niềm bí mật của cậu ta: thỏa mãn là được tồn tại, rút cái ăn cái làm lại thành tối thiểu? Có thể nào điều này lại là một bài học của cậu ta, ngược với cái tiêu chuẩn đạo đức mà ở thuở thiếu thời Palomar muốn xem là của mình: luôn luôn tìm cách thực hiện điều gì đó vượt trên phương tiện đang có của mình một tí?

Đúng lúc này, một con bướm đêm nhỏ, lúng túng đôi cánh, lọt vào tầm hoạt động của cậu ta. Liệu cậu ta làm ngơ? Không, cậu ta vẫn đớp. Cái lưỡi biến thành cái vợt bắt bướm và lôi tọt vào miệng. Thế có lọt cả không? Cậu ta sẽ nhổ ra? Cậu ta sẽ nổ tung? Không, con bướm nằm trong cổ họng: vẫy, đập, trong tình trạng vẹo vọ khốn khổ nhưng vẫn còn là nó, không bị các nhát răng xúc phạm chạm đến, giờ thì con bướm lọt qua chỗ thắt lọng chật chội của cổ họng, chính cái bóng là cái bắt đầu chuyến đi chầm chậm đầy tính chiến đấu xuống cái cuống thực quản căng phồng.

Cậu tắc kè, ra khỏi sự bất động, miệng há hốc, run rẩy cái cổ họng đang co giật, lắc lư, đảo qua đảo lại trên hai đôi chân và cái đuôi, xoay vặn bụng, đang chịu thử thách dữ dội. Vậy là đủ cho đêm nay? Cậu ta sẽ ra đi? Đây có phải là đỉnh cao của mọi ước vọng mà cậu ta mong được thỏa mãn? Đây có phải là sự thách thức cái giới hạn mà cậu ta muốn đo lường? Không, cậu ta ở lại. Có lẽ cậu ta đã thiếp đi. Thế thì cái giấc mơ của kẻ mắt không mi thì ra làm sao?

Cả Palomar cũng không biết phải làm thế nào để rời khỏi nơi này. Anh vẫn dán mắt vào con tắc kè. Chẳng có cuộc hưu chiến nào anh tin được. Ngay cả chuyện bật lại chiếc truyền hình, cũng chỉ kéo dài thêm việc chiêm nghiệm các cuộc thảm sát. Cánh bướm, nàng Eurixít mảnh mai, lún dần vào Địa Vương Hades của nàng. Đây rồi, một con ruồi nhuế đang bay, nó sắp đáp xuống kính. Và cái lưỡi của con tắc kè, phựt.

CHUYẾN XÂM LĂNG CỦA ĐÀN SÁO ĐÁ

Có một sự kiện lạ thường để xem ở Roma vào những ngày cuối thu này, đó là bầu trời đầy chim. Sân thượng nhà Palomar là một địa điểm quan sát tốt, từ đây tầm mắt anh có thể vượt trên các mái nhà và thơ thẩn dõi nhìn theo độ rộng của vòng chân trời. Về các con chim này, anh chỉ biết qua lời thiên hạ đồn đãi: chúng là những con sáo đá đến từ phương Bắc, kết tập thành hằng trăm ngàn con, chờ nhau cùng khởi hành về các bờ biển Châu Phi. Đêm đến, chúng ngủ trên các ngọn cây trong thành phố, ai mà đậu xe dọc mé sông Tevere thì sáng ra sẽ bị buộc phải rửa xe từ mui xuống bánh.

Thế thì ban ngày chúng biến đi đâu? Chuyến nghỉ chờ dài ngày ở một thành phố có chức năng chiến lược gì cho cả cuộc di trú? Những chiều tụ tập vĩ đại này, những chấp cánh lượn là trên không như là các buổi không tập quy mô hoặc biểu dương không lực này đối với chúng có nghĩa là gì? Palomar loay hoay mãi mà vẫn không hiểu. Mọi giải thích đề ra đều có phần lờ mờ, chi phối bởi các giả thuyết, dao động giữa những cách lí giải; đương nhiên, vì chúng là những lời đồn đại từ miệng người này sang miệng người khác, song người ta có cảm tưởng là ngay cả khoa học, lẽ ra phải khẳng định hoặc cải chính, thì lại đại khái, không rõ ràng. Chuyện là thế. Palomar quyết định tự giới hạn vào việc nhìn, định mắt vào những chi tiết nhỏ nhất của chút gì mình nhìn được, bám lấy những ý tưởng tức thời gợi ra từ những gì mình nhìn thấy.

Trên không trung tím ánh hoàng hôn, anh thấy thấp thoáng từ góc trời một khoảng bụi trời lấm chấm li ti, một đám mây toàn cánh là cánh đang bay. Anh nhận ra chúng là hàng ngàn hàng vạn: cả vòm trời bị xâm chiếm. Cái anh tưởng là mênh mông yên lặng và trống không, nay vén mở là toàn bộ sự hiện diện của những điều gì đó, cực nhanh và cực nhẹ, vắt ngang.

Quả là cảnh quang vững dạ, chuyến bay ngang của đoàn chim di trú khơi dậy trong chúng ta cái kí ức ngàn đời về sự tiếp nối hài hòa của mùa màng; vậy mà Palomar lại mang một cảm giác e sợ. Có phải cái sự chen chúc trên bầu trời là để nhắc nhở chúng ta rằng tính quân bình của thiên nhiên đã mất? Hay chính cái cảm giác bất ổn của chúng ta là cái đã phóng ra khắp nơi mối nguy cơ về một cuộc đại họa?

Khi nghĩ đến chim di trú, người ta thường mường tượng đến một đội hình bay hết sức trật tự và vuông vắn, vạch lên bầu trời một tuyến dài nối đuôi hoặc một phi đội nhọn góc, gần như hình thù của một con chim phối hợp bởi vô số con chim. Hình ảnh này không được đúng với các con sáo đá, hay ít ra với các con sáo đá thu này trên bầu trời Roma: một đám chi chit trên không, lúc nào cũng có vẻ như sắp tản hàng và giải thể, giống những hạt bột đang lơ lửng trong chất lỏng; vậy mà đám đông lại càng lúc càng dày đặc, như thể từ trong một ống máng vô hình, có ai đó liên tục bắn ra một chum hạt xoáy tít nhưng không bao giờ để dung dịch bão hòa.

Đám mây tỏa ra, sắc đen của những đôi cánh vẽ lên bầu trời những nét rõ hơn, dấu hiệu là chúng đang bay đến gần. Bên trong cụm đen, Palomar đã phân biệt được một phối cảnh, do sự thể anh thấy vài đôi cánh đã đến cực gần, ngang trên đầu, rồi những đôi cánh xa hơn, rồi những đôi cánh xa hơn nữa, anh liên tục phát hiện thêm những đôi cánh bé xíu và những lấm chấm li ti, dài hàng cây số, có thể nói, phân phối những khoảng cách gần như bằng nhau giữa cụm này và cụm kia. Nhưng ảo tượng về cái sự đều đặn này là không thể trông cậy, bởi chẳng có gì khó hơn việc đánh giá mật độ phân bố của một đàn chim đang bay: khi độ chắc đặc của cụm đen hình như sắp làm sạm tối bầu trời, thì đây, giữa lông vũ này và lông vũ kia, những kẽ nứt hư không ngoác mỏ.

Nếu Palomar nấn ná đôi phút để quan sát sự phân bố của đàn chim, tương quan giữa con này với con kia, anh sẽ thấy như bị lọt trong một mạng đan kết mà tính liên tục mở ra đồng bộ và không kẽ hở, như thể cả anh, cũng trực thuộc vào cái thể đang di động này, kết thành bởi hàng trăm hàng ngàn các thể cách biệt, mà tập hợp là một vật thể thống nhất, như một đám mây, một cột khói, hay một cột nước phún - cái gì đó, nói cách khác, dù ở trạng thái lỏng về thực chất, vẫn đạt được một trạng thái đặc về hình thù của riêng nó. Song chỉ cần anh khởi sự đặt cái nhìn dõi theo một cánh chim đơn lẻ, thì y như rằng cái tính phân li của các yếu tố lại trở lại; thế là cái luồng mà anh cảm thấy mình đang được chở, cái mạng mà anh cảm thấy mình đang được nâng, tan biến; và kết quả lại là một cơn chóng mặt làm quặn cả cổ bao tử.

Có điều này xảy ra, chẳng hạn sau khi tin chắc là cái cụm đen trong tập hợp đang bay về phía mình, Palomar đặt cái nhìn lên một con chim đang rẽ ra, rồi từ con này lên một con khác cũng đang rẽ ra, nhưng theo một hướng khác, chẳng mấy chốc, anh nhận ra rằng tất cả những con chim trông như đang xáp lại gần nhau, trên thực tế, chúng đang túa ra khắp hướng, như thể anh đang ở trung tâm của một cuộc nổ bùng. Nhưng chỉ cần anh chuyển mắt sang một khoảng trời khác, thì đây, tập trung tại đó, trong một cơn xoáy lốc ngày càng chi chit và chen chúc, như thể khi một thỏi nam châm giấu dưới một tờ giấy đang hút các mạt sắt, kết chúng thành những mô thức thay đổi lúc đậm lúc thưa, và cuối cùng thì giải thể, để lại trên giấy trắng một khoảng lốm đốm các mảnh vụn rải rắc.

Cuối cùng, một hình thù hiện ra từ cái hỗn loạn vỗ đập của lũ cánh, tiến gần, đặc hơn: đây là một thể xoay vòng, như một trái cầu, một quả bong bóng, một cụm khói đối thoại trong truyện tranh của một nhân vật đang nghĩ về một bầu trời đầy chim, một tràng dồn dập toàn cánh là cánh lăn lông lốc trên không, kéo theo mọi cánh chim bay quanh. Quả cầu này, trong một không gian đồng bộ, tượng trưng một lãnh thổ đặc thù, một thể tích đang di chuyển - dù nở và co như một bề mặt đàn hồi - nhưng bên trong những hạn định của nó, các cụm đen vẫn có thể tiếp tục bay, mỗi cụm theo hướng riêng của nó, miễn là chúng không thay đổi cái hình thể vòng tròn của cả tập hợp.

Đến một điểm nhất định, Palomar nhận ra rằng con số những sinh vật xoáy tít bên trong quả cầu đang tăng lên chớp nhoáng, như thể một cơn lốc cực nhanh đang gạn ra một dân số chim mới với tốc độ tuôn chảy của cát trong một chiếc đồng hồ chai. Một cơn xoáy giật chim sáo đá khác cũng đang hình thành cho nó một thể hình cầu, phình ra từ bên trong cái thể trước. Nhưng lực kết tập của toán có vẻ không thể chịu được nổi khi vượt quá một kích thước nhất định: thật thế, Palomar đã bắt đầu quan sát độ phân tán của một số con ở vòng rìa, hay đúng ra, đích thực là các khe thủng mở tung và bắt đầu xì xẹp quả cầu. Vừa kịp thời gian để anh nhận thấy, thì hình thù đã giải thể mất rồi.

Các chuyến quan sát chim cứ thế mà tiếp tục và nhân lên qua một nhịp độ, đến mức, để sắp xếp lại thứ tự trong đầu, Palomar thấy cần phải truyền đạt chúng cho bạn bè. Bạn bè anh cũng có những điều để nói về chuyện này, hoặc vì ở mỗi người đã từng có sự quan tâm về hiện tượng, hoặc vì ở họ đã thức dậy sự quan tâm sau khi nghe anh thuật lại. Đây là một đề tài không bao giờ có thể xem là đã cạn, và khi một trong những người bạn tin rằng đã nhìn được điều gì mới hoặc thấy cần phải cải chính một cảm tưởng trước đó, thì anh thấy có bổn phận phải điện thoại ngay cho những người bạn khác. Thế là các thông điệp đi và đến, rầm rập trong các đường dây điện thoại, cùng lúc, hàng hàng lớp lớp chim đang giăng chéo bầu trời.

- Anh thấy không, làm thế nào mà chúng luôn luôn tránh được nhau, cả ở những nơi chúng đang bay sát nhau nhất, cũng như ở những lúc đường bay của chúng cắt nhau? Có lẽ chúng có rađa.

- Không phải thế. Tôi đã thấy trên vỉa hè nhiều con nằm ngất ngư bất tỉnh, đang giãy chết, hoặc đã chết. Chúng là nạn nhân của những cuộc đụng độ trong lúc bay, không thể tránh được khi độ dày đặc quá cao.

- Tôi hiểu tại sao vào các buổi chiều cả bọn liên tục bay trên khu vực này của thành phố. Chúng như những chiếc máy bay, bay vòng vòng trên sân bay cho đến khi nhận được tín hiệu “được phép” thì hạ cánh. Thế nên chúng ta thấy chúng bay quanh bay quẩn lâu như vậy; chúng chờ tới phiên mình để đáp lên ngọn cây, nơi chúng sẽ nghỉ qua đêm.

- Tôi đã thấy chúng hạ cánh xuống các ngọn cây như thế nào. Chúng bay lòng vòng trên trời, theo hình xoắn ốc, rồi lần lượt từng con nhào xuống cực nhanh về phía ngọn cây đã chọn, hãm gấp, và đáp lên một nhành cây.

- Không, những ùn tắc giao thông trên không không thể là vấn đề. Mỗi con chim có một ngọn cây của nó, một nhành và một chỗ trên cái nhành ấy. Nó có thể nhận ra từ trên cao và lao mình xuống.

- Vậy là cái nhìn của chúng sắc đến thế à?

- …

Những cú phôn không bao giờ dài, cũng bởi Palomar bồn chồn muốn trở ra sân thượng, như thể anh sợ để lỡ một khúc quanh quyết định nào đó.

Lúc này, bạn có thể nói các con chim chỉ giữ cái khoảng trời còn đang được các tia nắng hoàng hôn chiếu đến. Nhưng nếu nhìn kĩ hơn, bạn sẽ nhận ra sự dày đặc và tán mỏng của các cánh chim đã sổ thành một dải lụa dài, phấp phới hình chữ chi. Nơi dải lụa uốn góc, thì cái cụm đen hiện ra dày đặc hơn, như một đàn ong; ngược lại, nơi dải lụa duỗi thẳng, không gấp xoắn, thì chỉ có các chấm bay rải rác.

Cho đến khi tia le lói cuối cùng trên bầu trời biến mất, một ngọn triều tối đen dâng lên từ đáy đường phố, dìm phủ quần đảo ngói, vòm mái, sân thượng, gác xép, gác hành lang, chóp tháp; và những đôi cánh đen lơ lửng của kẻ xâm lăng từ trời lao xuống cho đến khi lẫn với các cánh bay tai hại của đám bồ câu thành phố, đần độn, vãi bẩn.

PALOMAR ĐI CHỢ

MỘT KÍ RƯỠI MỠ NGỖNG

Mỡ ngỗng trưng trong lọ thủy tinh, căn cứ theo cái nhãn viết tay, mỗi lọ chứa: “hai miếng ngỗng béo (một chân, một cánh), mỡ ngỗng, muối và tiêu. Trọng lượng không bao bì: 1 kí 500 gram”. Trong cái chất trắng mượt, sền sệt, chiếm đầy các lọ thủy tinh, cả một thế giới của những tiếng quang quác tắt ngấm: một bóng nâu từ đáy nổi lên và để thoáng hiện, như thể từ sau màn sương của kỉ niệm, những miếng ngỗng đắm chìm trong mỡ.

Palomar đứng xếp hàng trước một cửa tiệm thịt nguội ở Paris. Lúc này là vào những ngày lễ, nhưng tại nơi này, tình trạng khách hàng chen chúc là chuyện thường, cả trong những dịp ít cỗ ít tiệc, bởi đây là một trong những cửa tiệm đặc sản có tiếng của thành phố, như một phép lạ, vẫn còn sống nổi ở một khu phố, nơi sự san bằng của nền thương mại đại chúng, thuế má, thu nhập thấp của người tiêu thụ, và bây giờ là cả sự suy thoái kinh tế, đã dỡ đi lần lần các cửa tiệm cổ của một thời để thay vào đó bằng các siêu thị vô danh.

Trong lúc xếp hàng chờ, Palomar ngắm các lọ mỡ. Anh cố gắng tìm ra một chỗ trong kí ức của mình cho món cassoulet, món thịt hầm béo bổ với đỗ mà mỡ ngỗng là một thành phần cơ bản; ấy thế mà cả cái trí nhớ khẩu vị lẫn cái trí nhớ văn hóa của anh lại chẳng giúp được gì. Rồi cái tên, cái cảnh tượng, cái ý tưởng cũng quyến rũ anh, đánh thức trong anh một mơ tưởng tức thời, không chỉ khẩu vị mà còn cả luyến ái: từ núi mỡ ngỗng, một bóng hình người nữ thoáng hiện, nước da hồng trát trắng, và anh tưởng tượng ngay là mình đã mở đường tìm nàng giữa các tảng đặc sệt ấy, ôm lấy nàng, rồi đắm mình cùng nàng.

Anh gạt phắt cái ý tưởng phi lí trong đầu, chuyển cái nhìn lên trần nhà trang trí những thỏi thịt nguội treo lủng lẳng theo cách treo của những chiếc vòng kết lá mừng Giáng Sinh, như hoa trái trên cành của xứ sử Bồng Lai. Mọi thức bày chung quanh trên các quầy cẩm thạch, cả là một sự dồi dào đang ca khúc khải hoàn qua những hình thể chiu chắt công phu đến từ văn minh và nghệ thuật. Trong lát patê loài thú dại là những cuộc đuổi bắt, là những chuyến bay nhảy trên các cánh đồng hoang, đọng lại vĩnh viễn và thăng hoa vào một dải điều thơm ngát hương vị. Những miếng chả gà lôi đỏ, bó thành các thỏi hình trụ màu huyết dụ, bày sắp thứ tự, được bảo đảm chính gốc bằng hai chân móng lòi ra từ một huy hiệu hoặc từ một chiếc hòm gỗ Phục Hưng.

Những đốm nấm tùng lộ đen nổi bật qua lớp bọc thịt đông trong trẻo, cài thành hàng như hàng nút áo chẽn của anh hề kịch câm Pierrot và hàng nốt của một nhạc bản, hoặc kết chòm sặc sỡ, đa dạng trên lớp patê gan hồng sẫm, trên khoanh dồi heo, trên thỏi thịt nguội, trên lát cá hồi xòe ra như quạt, trên lõi áctisô, được tô điểm như một chiếc cúp trao giải. Mô thức chủ đạo của những vệt tùng lộ tròn nhỏ thống nhất cái đa dạng của chất liệu, như cái sắc đen của xiêm áo dạ vũ hóa trang đối điểm cái đa sắc của xiêm áo lễ hội thức ăn.

Ngược lại, xám, đục, cau có, là các bạn hàng đang len xen giữa các quầy hàng, được các nữ tiếp viên mặc áo choàng trắng - tuổi sồn sồn, cộc lốc mà hiệu quả - tẻ ra tiếp. Cái lộng lẫy của những lát bánh mì cá hồi phết kem mayonnaise tỏa sáng biến mất, trôi tọt vào các miệng giỏ đen ngòm của khách hàng. Mỗi ông mỗi bà ấy, biết rõ cái điều họ muốn. Với một lòng quyết tâm không chút lưỡng lự, họ trực chỉ mục tiêu của họ, tiếp tay tháo rỡ hàng núi bánh nhồi nhân gió thổi thì bay vol-au-vent, dồi chấm trắng, và xúc xích cục.

Palomar muốn thu chụp trong ánh mắt họ một phản xạ mê đắm trước những của cải châu báu này, nhưng gương mặt, cử chỉ của họ lại chỉ là những tính cách bồn chồn, vội vã, của những kẻ chúi sự quan tâm vào chính họ, thần kinh căng thẳng, lo lắng về những gì họ có hoặc không có. Đối với anh, dường như chẳng ai đáng là người được hưởng cái sự vẻ vang đại yến, trưng dọc theo các hộc kính và quầy hàng. Lòng thèm khát chẳng niềm hoan lạc, chẳng vẻ tươi xanh thôi thúc họ: ấy thế mà một ràng buộc sâu thẳm, lại giống, lại hiện hữu giữa họ và các thức ấy, cùng thể chất với họ, thịt của thịt của họ.

Anh nhận thấy mình đang trải nghiệm một thứ tình cảm giông giống sự ghen tuông: anh mong rằng từ trên đĩa của chúng, những miếng patê gan vịt, gan thỏ rừng, tỏ lòng ưu ái với anh hơn với họ và nhận ra anh là người độc nhất xứng đáng với các món quà của chúng, những món quà mà thiên nhiên và văn hóa đã lưu truyền từ hàng ngàn năm nay, không thể rơi vào tay kẻ phàm tục! Có phải cái niềm hứng khởi thiêng liêng mà anh cảm nghiệm tràn ngập chính là cái tín hiệu cho thấy anh là kẻ một mình được cử chọn, được ân sủng chiếu cố, kẻ một mình xứng đáng hưởng ơn mưa móc của các thức tốt lành ràn rụa từ chiếc sừng dê đơm hoa kết trái của thế gian?

Anh nhìn quanh, chờ đón các cung điệu rung lẩy từ dàn hòa tấu hương vị. Không, chẳng có cung điệu nào rung lẩy cả. Tất cả các cao lương mĩ vị ấy khơi dậy trong anh một niềm hoài niệm thô gộp, nhập nhòa. Trí tưởng tượng của anh, theo bản năng, không liên kết hương vị với hình ảnh và tên gọi. Anh tự hỏi, có phải cái sự háu ăn của mình chủ yếu là có tính cách trí tuệ, mĩ học, tượng trưng. Có lẽ, mặc cho anh ưu ái các thỏi giò với toàn bộ tấm lòng chân thành, các thỏi giò lại không ưu ái anh. Chúng cảm thấy cái nhìn của anh biến mọi thức nuôi sự sống thành một cứ liệu lịch sử văn minh, thành một hiện vật bảo tàng.

Palomar mong cái đuôi khách hàng tiến nhanh hơn. Anh biết, nếu anh trải thêm dăm ba phút nữa trong cái cửa tiệm này, thì rốt cuộc, anh sẽ đoan chắc, chính mình mới là kẻ phàm tục, kẻ ngoài cuộc, kẻ bị loại.

BẢO TÀNG PHÓ-MÁT

Palomar đứng xếp hàng tại một cửa tiệm phó-mát ở Paris. Anh muốn mua ít phó-mát dê ngâm giữ trong dầu, trong các lọ nhỏ trong suốt, pha nhiều loại gia vị và các chất phụ gia. Hàng khách mua tiến dọc theo cái quầy nơi trưng bày các loại đặc sản mẫu đa dạng và khác lạ nhất. Đây là một cửa hàng mà sự phong phú dường như muốn viện dẫn mọi dạng thực phẩm gốc bơ sữa hình dung được; chỉ cần cái bảng giới thiệu “Spécialités froumagères”, với cái tính từ hiếm cổ và địa phương, cũng đủ để thông báo đây là chốn giữ gìn di sản của một sự am hiểu tích lũy từ một nền văn minh xuyên suốt lịch sử và địa lí của thức này.

Có ba hoặc bốn thiếu nữ quàng tạp dề hồng đang tiếp khách. Cô nào rảnh tay thì cô ấy sẽ tiếp người khách ở đầu hàng, mời họ bày tỏ ước vọng; người khách nêu tên món muốn mua, thường thì vừa tạt ngang tạt dọc trong tiệm, vừa chỉ vào những đối tượng dành cho cái khẩu vị chính xác và sành sõi của họ.

Trong lúc ấy, cả hàng người dời lên một chỗ; ai trước đó đứng cạnh pho-mát “Saint Auvergne” vân xanh, thì giờ đây thấy mình đứng vừa tầm phó-mát “Cọng Tình” mà cái sắc trắng của nó ôm dính lấy bện rơm khô; ai vừa ngắm một thỏi tròn gói lá, thì lúc này có thể chú mục vào một khối vuông rắc tro. Có khách hàng - từ những cuộc gặp gỡ tình cờ giữa các chặng dời chỗ ấy - tìm được niềm hứng khởi cho một sự kích thích và thèm muốn mới - bèn đổi ý về những gì họ sắp mua hoặc thêm một món mới vào danh sách; có khách hàng, không để đầu óc lơ là, dù chỉ một tích tắc, khỏi cái đối tượng mà họ đang đeo đuổi, mỗi một ý khác nảy ra, chỉ được dùng để khoanh định - qua loại trừ - cái khu vực thuộc về những gì mà họ kiên gan muốn cho bằng được.

Tâm trạng Palomar dao động giữa những giục giã trái ngược: cái hướng đến một nhận thức toàn diện, thấu đáo, chỉ có thể thỏa mãn bằng cách nếm qua mọi phẩm chất; hoặc cái hướng đến một chọn lựa tuyệt đối, nhận ra loại phó-mát cho riêng mình, một loại phó-mát chắc chắn phải hiện hữu dù mình chưa biết (chưa nhận ra mình trong nó).

Hay là, hay là thế này: không phải vấn đề là chọn đúng loại phó-mát, mà chính loại phó-mát chọn đúng mình. Có một tương quan qua lại giữa phó-mát và khách hàng: mỗi loại phó-mát chờ đợi vị khách của mình, ra bộ ra tịch để hấp dẫn họ, bằng thái độ quả quyết, bằng thái độ dậm dật làm cao; hoặc ngược lại, bằng cách tan chảy vào một thái độ ngoan ngoãn và đắm đuối.

Một cái bóng a dua a tòng trác táng lảng vảng trên không trung: cái tinh ranh về đường nếm - và đặc biệt hơn cả - về đường ngửi, biết những giây phút ươn lười, sa đà của nó, khi mà những miếng phó-mát tỏ vẻ mời mọc trên các thớt gỗ như trên các đi văng của một nhà thổ. Một cái cười nhăn nhở, mất nết, rủng rỉnh sự khoái chí khi hạ thấp cái đối tượng của sự háu ăn của chính mình bằng các tên hiệu bêu riếu: cục phân, hòn giái thầy tu, hoặc khuy quần lót.

Đây không phải là loại giao du mà Palomar chịu khó đào sâu: đối với anh, chỉ cần giản dị thiết lập mối quan hệ vật lí trực tiếp giữa người và phó-mát. Nhưng khổ nỗi, nếu ở chỗ của phó-mát, anh lại thấy tên phó-mát, khái niệm phó-mát, ý nghĩa phó-mát, lịch sử phó-mát, bối cảnh phó-mát, tâm lí phó-mát, và nếu - hơn cả cái biết - anh lại có cái cảm, là đàng sau mỗi loại phó-mát còn có các thứ giao du nhập nhằng như thế, thì quả là mối quan hệ của anh với phó-mát đã trở nên rất đỗi là phức tạp.

Cửa tiệm phó-mát, đối với Palomar, hiện ra như một bộ bách khoa cho người tự học; anh có thể ghi nhớ mọi cái tên, toan tính một bảng phân loại, theo hình thù: thỏi xà phòng, khối trụ, khối chòm, khối tròn; theo độ chắc: khô, bở, sệt, vân, lỗ, đặc, cứng; theo chất liệu phụ kèm làm vỏ hoặc nhân: nho khô, tiêu, hạt óc chó, hạt mè, cỏ thảo, men nấm; nhưng điều này không giúp anh tiến thêm một bước về cái biết chân thực, cái vốn nằm trong quá trình trải nghiệm hương vị, được trí nhớ và trí tưởng tượng soạn thảo cùng lúc, và chỉ trên cơ sở này, anh mới có thể thiết lập một bảng thang bậc cho cái sự ngon, cái sự thích, cái sự thích của lạ, và cái sự loại trừ.

Đằng sau mỗi loại phó-mát, có một đồng cỏ xanh một sắc xanh khác, dưới một bầu trời khác: cánh đồng cỏ đóng muối thủy triều vùng Normandie mỗi chiều; cánh đồng cỏ thơm hương vị trong nắng gió miền Nam; có những bầy gia súc túm tụm quây quần trong chuồng-nuôi-thả và những cuộc di chuyển lên núi xuống đồng tùy theo tiết hạ tiết đông; có những qui trình biến chế bí truyền qua bao thế kỉ. Cửa tiệm này là một bảo tàng: Palomar, khi đi thăm, cảm thấy như đang ở bảo tàng Louvre, đằng sau mỗi hiện vật trưng bày là sự hiện diện của một nền văn minh tạo ra cái hình thể cho nó và khoác lấy hình thể từ nó.

Cửa tiệm này là một bộ từ điển; ngôn ngữ là hệ phó-mát trong cái tổng thể của nó: một thứ ngôn ngữ mà hình thái học của nó ghi giữ những biến cách và biến ngôi qua vô số biến thể, và từ vựng của nó biểu thị cái tính cách phong phú bất tận về sự đồng nghĩa, về thành ngữ, về nghĩa bóng, về sắc thái ý nghĩa, giống mọi thứ ngôn ngữ được nuôi dưỡng bởi sự góp phần của hàng trăm tiếng địa phương. Nó là một loại ngôn ngữ hình thành bởi sự vật; phép đặt tên của nó chỉ là cái vẻ bề ngoài, chỉ là phương tiện; nhưng đối với Palomar, việc tìm hiểu đôi chút về cái phép đặt tên luôn luôn là một biện pháp thứ nhất phải làm, nếu anh muốn túm lấy các sự kiện đang chạy rần rần trước mắt anh một chốc.

Từ trong túi áo, anh rút ra một quyển sổ tay, một cây bút, và bắt đầu ghi những cái tên, chú sang bên cạnh dăm ba đặc tính nhằm gợi lại hình ảnh cho trí nhớ; cố gắng phác thảo nguệch ngoạc một hình dạng tổng hợp. Anh viết pavé d’Airvault, chú: “men nấm xanh”, vẽ một hình hộp dẹp và trên một cạnh ghi: “khoảng 4 cm”; anh viết St-Maure, ghi: “hình trụ xám, có hột, với một cây que nhỏ bên trong”, và anh vẽ, trong lúc đo bằng mắt, khoảng “20 cm”; tiếp đó, anh viết Chabicholi, rồi vẽ một hình trụ nhỏ.

- Ông ơi! Này, Ơi! Ông này! - một cô gái bán phó-mát mặc áo hồng đang đứng trước anh, lúc anh đang loay hoay với cái quyển sổ tay. Đã đến lượt anh, người khách hàng được phục vụ, trong lúc tất cả các cặp mắt của hàng người đi sau đang đổ dồn vào cái thái độ chẳng mấy hợp tình hợp cảnh của anh, và họ nguây nguẩy những mái đầu với vẻ nửa giễu cợt nửa cáu tiết của đám cư dân đô thị lớn khi bình phẩm về con số ngày càng tăng của những kẻ mang chứng yếu tâm thần lang thang trên hè phố.

Cái danh sách chi li và ham hố mà anh dự định mua chợt vuột khỏi trí nhớ; anh lắp bắp; để rồi rơi tọt trở lại vào những thứ hiển nhiên nhất, những thứ thường tình nhất, những thứ được quảng cáo nhiều nhất, như thể cái cơ chế tự động của nền văn minh đại chúng chỉ chờ cái giây phút lưỡng lự này để lại tóm lấy anh mà ra ơn ra nghĩa.

CẨM THẠCH VÀ MÁU

Những suy nghĩ mà cửa tiệm hàng thịt gợi lên cho ai đó bước vào với cái giỏ đi chợ bao gồm nhiều tri thức lưu truyền từ nhiều thế kỉ trong nhiều lĩnh vực am hiểu khác nhau: sự tinh thông về thịt và cách cắt cách nấu tốt nhất cho mỗi miếng, những nghi lễ xoa dịu niềm ân hận khi hạ thủ một đời sống khác để nuôi sống đời sống của chính mình. Trí khôn hàng thịt và những học thuyết nấu nướng trực thuộc các khoa học chính xác, có thể thẩm tra trên cơ sở của những cuộc thử nghiệm, với ý thức về tập tục và kĩ thuật đa dạng của từng xứ. Ngược lại, tri thức tế lễ, chi phối bởi sự ngờ vực, đã bị rơi vào quên lãng từ nhiều thế kỉ, nhưng vẫn mịt mùng trĩu nặng tâm thức con người như một nhu cầu tàng ẩn. Lòng sùng kính chân thành trước những gì liên quan đến thịt đã dẫn dắt Palomar, kẻ đang sắp mua ba miếng bít tết. Giữa những phiến cẩm thạch trong một tiệm thịt, anh đứng như đang đứng trong một đền thờ, ý thức rằng sự tồn tại cá thể của mình và của nền văn hóa mà mình trực thuộc là do chốn này điều kiện hóa.

Hàng khách mua di chuyển chầm chậm dọc theo một quầy cẩm thạch cao, ngang qua những cái giá đỡ và những cái khay, nơi các khúc thịt đã cắt được sắp xếp thành hàng, mỗi khúc có đính thẻ tên và thẻ giá. Theo thứ tự: sắc đỏ tươi của thịt bò, sắc hồng sáng của thịt bê, sắc đỏ sẫm của thịt cừu, sắc đỏ kịt của thịt heo. Khúc thịt sườn roẹt đỏ lan to tướng; miếng thăn bò tròn dày bọc một dải mỡ; cột thịt hông luột là thon thả; miếng bít tết trang bị xương xẩu vô địch; cuộn thịt quay đồ sộ toàn nạc; khúc thịt hầm lẫn lộn lớp thẩu lẩu xí quách; giải thịt đút lò nằm chờ sợi cuộn. Rồi các sắc màu phai đi: thịt bê cắt lát, thịt lưng sẻ, thịt vai, thịt ngực, mẩu gân sụn; và đây rồi, chúng ta đang bước vào vương quốc giò cẳng lưng vai của các con cừu; xa hơn một chút, cái sắc trắng nhoáng của một chiếc bao tử, cái sắc lánh đen của một lá gan…

Sau quầy cao, các anh hàng thịt áo trắng vung những con dao pha hình thang, xỉa những con dao mũi nhọn sắc lẻm để lọc để sẻ, phập những con dao cưa chặt phứt khúc xương, ấn đầu chày đẩy các thứ quăn queo luồn lạch hồng hồng vào phễu máy nghiền. Mảnh xác xẻ tư lủng lẳng trên giàn móc nhắc nhở bạn rằng mỗi miếng vào miệng là một phần của một sinh thể mà sự sống toàn vẹn đã bị xé rời tùy tiện.

Trên tường, tấm bảng chân dung con bò trông như một bản đồ địa lí với những đường phân dọc phân ngang, khoanh vùng các nguồn lợi cửa miệng trên cơ thể con vật, trừ sừng và móng. Bản đồ trú ngụ của con người là đây, không khác mấy với cái bản bình đồ cầu của quả đất, cả hai nghị định thư đều phê chuẩn các thứ quyền mà con người tự kí cho mình: chiếm, chia, và nghiến ngấu chẳng chừa lại chút gì, những đại lục của quả đất và những giải thịt lưng trên thân xác loài thú.

Cũng cần phải nói rằng, trải qua nhiều thế kỉ, tinh thần cộng sinh người/bò đã đạt được một trạng thái thăng bằng (cho phép hai chủng loại tiếp tục sinh sôi nảy nở) dù chẳng cân đối tí nào (đúng, con người đã lo chuyện cái ăn cái ngủ cho bò, nhưng họ chẳng phải lo chuyện phú họ thành các bữa ăn cho bò), cuộc cộng sinh này đã bảo đảm cái sự phồn vinh của nền văn minh gọi là nền văn minh người, nhưng ít nhất theo một tỉ lệ, phải được gọi là của nền văn minh người/trâu-bò (trùng khớp một phần với cái gọi là của nền văn minh người/cừu, và một phần nữa, nhỏ hơn, với cái gọi là nền văn minh người/heo, tùy theo sự lựa chọn phức tạp về địa lí của những điều cấm kị trong tôn giáo). Palomar tham dự cuộc cộng sinh này với một ý thức tỉnh táo vào một lòng tán thành trọn vẹn: dẫu rằng anh nhận ra trong cái xác bò treo lủng lẳng có bản thân người anh người chị của mình bị phanh gan mổ ruột, dẫu rằng anh nhận ra trong vệt lóc của dải thịt lưng có cái vết thương róc da xẻo thịt của chính mình, anh biết anh thuộc loài ăn thịt, chịu ảnh hưởng của một truyền thống dinh dưỡng nhất định, đang thu thập từ một cửa tiệm hàng thịt lời hứa hẹn cho cái niềm hạnh phúc vị giác, đang thả trí tưởng tượng khi quan sát những miếng mỏng đỏ thắm, những vằn sọc mà ngọn lửa sẽ để lại trên những miếng bít tết nướng, và niềm khoái lạc của chân răng khi cắn đứt cái thớ thịt xém nâu.

Tình này không gạt tình kia. Tâm thái Palomar đứng xếp hàng trong tiệm thịt là thế này: vừa thắm niềm vui đắn đo lại vừa đượm nỗi sợ, vừa ham muốn lại vừa thành kính, vừa lo lắng ích kỉ lại vừa từ bi phổ quát, cái tâm thái mà có lẽ kẻ khác sẽ biểu lộ trong nguyện cầu.

PALOMAR TRONG VƯỜN BÁCH THÚ

CUỘC ĐUA HƯƠU CAO CỔ

Vào thăm vườn bách thú Vincennes, Palomar dừng chân trước sân nuôi hươu cao cổ. Thỉnh thoảng, các con hươu cao cổ lớn vụt phóng chạy, những con hươu cao cổ con chạy theo sau, cả đàn phóng mình gần như lao vào rào lưới, thì vòng ngược đầu, hăm hở lặp lại cuộc chạy hai hay ba lần, rồi ngừng. Palomar quan sát cuộc đua của các con hươu cao cổ không biết mệt, anh mê cái không hài hòa trong động tác của chúng. Anh không thể quả quyết: chúng đang phóng nước đại hay đang buông nước kiệu, bởi bước chân sau không ăn nhặp gì với bước chân trước. Đôi chân trước, lêu khêu kéo vòm đến ngực và thả dài tận đất, như lưỡng lự không biết nên gập khớp nào trong nhiều khớp vào cái giây phút ấy. Đôi chân sau, ngắn hơn nhiều, cứng đơ, trụ thế đằng sau cho những cú tựa và bật, hơi xiên lệch như đôi chân gỗ hoặc đôi nạng lệnh khệnh, nhưng lại như đang nô đùa, và ý thức là mình hài hước. Trong lúc ấy, cái cổ dài vươn ra trước, đong đưa lên xuống như chân sếu. Không thể lập ra một tương quan nào giữa động tác của đôi chân và động tác của cái cổ. Thế rồi cái u cũng xóc nẩy, nhưng đây chỉ là động tác của cái cổ, giật giật trên phần còn lại của cột xương sống.

Hươu cao cổ giống hệt một chế tạo cơ khí, được ráp hợp từ những bộ phận của nhiều loại máy móc hỗn tạp, thế mà lại hoạt động hoàn hảo. Khi quan sát các con hươu cao cổ đang chạy, Palomar nhận ra được một tính cách hài hòa phức hợp đang điểu khiển cái cách giậm chân không hài hòa ấy, một tỉ lệ nội tại liên kết những phản tỉ lệ thồ lộ của cơ thể, một duyên dáng tự nhiên bật ra từ các động tác cứng đơ. Yếu tố thống nhất toát ra từ những cái đốm của bộ lông, bài trí qua các hình thủ sắc nét và góc cạnh, không đều nhưng thuần nhất; chúng hòa điệu như một đồ thị ghi lại một cách chính xác các chuyển động khập khệnh của con vật. Thay vì một bộ da đốm, thì phải nói là một bộ bành tô đen, mà tính cách đồng dạng bị cắt lỗ chỗ qua các vằn trắng nhợt, toác ra theo một mô thức hình thang: cái tính cách đứt quãng trong sắc da báo trước cái tính cách đứt quãng trong động tác.

Đến lúc này, đứa bé gái con Palomar xem hươu cao cổ đã mệt lử từ lâu, lôi anh về phía hang chim cụt. Palomar, người mà loài chim cụt gợi khắc khoải, miễn cưỡng theo cô bé, anh tự hỏi tại sao mình lại quan tâm đến các con hươu cao cổ đến thế. Có lẽ vì cái thế giới chung quanh anh vận động theo một phương thức không hài hòa, và anh luôn luôn hi vọng khám phá ra được một mô thức, một hằng số. Có lẽ vì bản thân anh cũng cảm thấy mình đang tiến theo nhịp vận động của một tâm trí lủng củng, dường như chẳng liên hệ gì, và ngày càng khó khuôn định vào bất kì một mô hình hài hòa nội tâm nào.

CON KHỈ ĐỘT BẠCH TẠNG

Vườn bách thú thành phố Barcellona có con thú mẫu duy nhất nổi tiếng thế giới, thuộc giống người vượn bạch tạng: một con khỉ đột của Châu Phi xích đạo. Palomar len giữa đám đông đang đổ về tòa nhà nuôi giữ con vật. Bên kia màn kính, “Colpito de Nieve” (“Bông Tuyết” người ta gọi nó như thế), cả một núi thịt và lông trắng. Dựa một mé tường, con vật ngồi phơi nắng. Bộ mặt: chiếc mặt nạ hồng màu người, tạc chạm các nếp nhăn; bộ ngực cũng phô làn da nhẵn và hồng như của giống người da trắng. Thỉnh thoảng, gương mặt, với những nét cuộn đồ sộ của một người khổng lồ u sầu, quay ra đám đông bên kia màn kính cách đó chưa được một mét; một cái nhìn chầm chậm, chất chứa hoang sơ, nhẫn nhục, chán chường, biểu lộ toàn bộ cái nỗi cam chịu phận mình: giống vật mẫu duy nhất trên thế giới của một hình hài không chọn, không yêu; toàn bộ cái nỗi nhọc phải cưu mang trên mình một tính cách đơn lẻ, cái nỗi đau phải choán lấy một khoảng không gian và thời gian bằng sự hiện diện của chính mình, cồng kềnh và xổ lộ thế này.

Màn kính mở tầm nhìn vào một khoảnh rào với các vách nề cao đắp quanh, tạo cho nó cái dáng vẻ của một sân tù, mà thực tế lại là “ngôi vườn” của ngôi nhà-chuồng dành cho các con khỉ đột. Từ mảnh đất bên trong, trồi lên một thân cây thấp không lá và một dàn thang sắt, kiểu ở phòng huấn tập thể dục thẩm mĩ. Xa hơn, phía cuối sân, có con cái, một con khỉ đột đen lớn đang bồng trong tay một con khỉ đột con, cũng đen: sắc trắng của bộ lông không thể kế thừa, “Bông Tuyết” vẫn là con bạch tạng duy nhất trong tất cả các con khỉ đột.

Trắng, bất động, con vượn người khơi dậy trong tâm trí Palomar điều gì đó cổ đại ngàn xưa, như một ngọn núi hoặc một kim tự tháp. Trên thực tế, con vật vẫn còn trẻ, chỉ có sự tương phản giữa bộ mặt hồng và chòm lông cụt trắng như tuyết làm khung, và đặc biệt, các vết nhăn, kéo nếp quanh đôi mắt, đã phú cho con vật cái dáng vẻ của một cụ già. Còn lại, vẻ ngoài của “Bông Tuyết” cho thấy ít nét giống người hơn là giống các loài hai chân khác: ở chỗ của gò mũi, hai cánh đục hai hốc sâu hút; đôi tay lông lá, có thể nói, chẳng mấy tiết hợp, ở đầu mút hai cánh tay dài thòng và cứng ngắc, thực tế còn là chân, nên con khỉ đột vẫn dùng để đi và tựa lên đất như một con vật bốn chân.

Lúc này hai cánh tay mà như chân đang ôm chặt trong ngực một vỏ bánh xe cao su to. Trong dòng thời khắc trống vắng mênh mông, “Bông Tuyết” không bao giờ từ bỏ cái vỏ bánh xe. Vật thể này đối với nó là gì? Một món đồ chơi? Một bái vật? Một lá bùa? Palomar tỏ vẻ thông cảm con khỉ đột hoàn toàn, nhu cầu phải có một vật để giữ chặt trong lòng trong lúc các thứ khác lảng nó, một vật để làm dịu cái nỗi khắc khoải của sự cách li, của sự dị biệt, của cái bản án về một sự tồn tại bao giờ cũng bị xem là một hiện tượng sống, bởi những kẻ đi thăm vườn bách thú, bởi con khỉ đột cái, con khỉ đột con.

Con khỉ đột cái cũng sở hữu một vỏ bánh xe, nhưng đây chỉ là một vật thể tiện dụng, với nó, con vật có một quan hệ thực tiễn, chẳng hề có vấn đề: con vật ngồi trong cái vỏ bánh xe như ngồi trong một chiếc ghế bành, đang phơi nắng và bắt rận cho con. Ngược lại, đối với “Bông Tuyết”, chuyện tiếp xúc với cái vỏ bánh xe hình như là điều gì đó có tính cách lưu luyến, chiếm hữu và qua một phương thức nào đó có tính cách biểu tượng. Điều này có thể hé mở cho con vật cái mà đối với con người là chuyến đi tìm lối thoát cho nỗi hốt hoảng phải sống: giao trọn bản thân cho sự vật, nhận ra mình giữa các tín hiệu, biến thế giới thành một tập hợp biểu tượng; hầu như một buổi rạng đông văn hóa đầu tiên sau đêm dài sinh học. Để làm chuyện này, con khỉ đột bạch tạng chỉ có trong tay một cái vỏ bánh xe, một hiện vật do con người tác tạo, xa lạ với con vật, chẳng mang một tiềm năng biểu trưng nào, trần truồng về ý nghĩa, trừu tượng. Không thể bảo rằng, ngắm nó, bạn sẽ rút được nhiều điều. Vậy mà, về cái khả năng đảm nhận mọi thứ ý nghĩa mà bạn muốn gán, thì có gì tốt hơn một vòng tròn trống không? Có lẽ khi đắm mình trong cái vỏ bánh xe, con khỉ đột đang ở tại cái điểm sắp chạm tới - trong đáy sâu của sự tĩnh lặng - ngọn nguồn khởi sinh của ngôn ngữ, để thiết lập một dòng tương quan giữa ý nghĩ của nó và cái điếc hiển nhiên không nhân nhượng của các sự kiện quyết định đời nó...

Ra khỏi vườn bách thú, Palomar không thể xua hình ảnh con khỉ đột bạch tạng ra khỏi tâm trí. Anh tìm cách nói về nó với ai anh gặp, nhưng chẳng khiến người nào nghe, về đêm, trong những thời khắc mất ngủ cũng như trong các giấc mơ ngắn ngủi, con vượn người vẫn tiếp tục xuất hiện. Anh nghĩ: “Như con khỉ đột có cái vỏ bánh xe, thấy được, sờ được, của nó, làm vật nương tựa, cho một diễn ngôn gầm gừ, không lời... thì ta có hình tượng một con vượn người trắng khổng lồ. Chúng ta, tất cả, quay vòng vòng trong tay một vỏ bánh xe cũ trống không, qua đó chúng ta mong đạt được cái ý nghĩa tối hậu mà lời lẽ không thể đạt”.

TRẬT TỰ CỦA VẢY GIÁP

Palomar muốn hiểu tại sao những con cự đà hấp dẫn anh. Ở Paris thỉnh thoảng anh đi thăm nhà nuôi thú bò sát trong vườn bách thảo Jardin des Plantes; và anh không bao giờ thất vọng. Điều làm vẻ ngoài con cự đà tự khắc khác thường, có một không hai, đối với anh đã quá rõ; nhưng anh thấy có cái gì đấy hơn nữa, và anh không thể nói cái đấy là cái gì.

Con cự đà cự đệ mang lớp da xanh, đan dệt các đốm vảy nhỏ xíu. Lớp vảy này thấy rất nhiều: trên cổ, trên chân gập, trên bọng, trên bẹn, như bộ quần áo đáng ra phải bó lấy thân, thì lại thõng xuống ở mọi chỗ. Dọc theo cột sống mọc lên một cái mào răng cưa, tua tủa kéo đến đuôi; cái đuôi cũng xanh một đoạn rồi từ đó càng dài thì càng nhạt dần và chia khoanh thành các vòng màu xen nhau: nâu sáng rồi nâu tối. Trên cái mõm điểm vảy xanh, con mắt mở và khép, con mắt “tiến hóa”, được phú cái nhìn, cái chú ý, cái buồn, gợi lên ý niệm về một sự tồn tại khác đang ẩn mình dưới cái vỏ ngoài như rồng ấy: một con vật dường như thật hơn so với những con chúng ta quen thuộc, một bộ mặt sự sống ít cách biệt chúng ta hơn như nó có vẻ...

Thế rồi, các mào nhọn khác dưới cằm, trên cổ, hai cái biển tròn trắng như của một bộ máy trợ thanh, một số thiết bị và công cụ lặt vặt, các phiến giáp phòng thủ: một bộ mẫu về hình thù cho vương quốc loài vật và cũng có thể cho các vương quốc khác, quá nhiều thứ dồn trên lưng một con vật, vậy thì chúng được sử dụng vào việc gì? Có phải là để cải trang cho ai đó từ bên trong đang nhìn chúng ta?

Đôi chân trước, mang năm ngón, trông giống vuốt hơn là tay, nếu chúng không được lắp với những cánh tay đích thực, cuồn cuộn cơ bắp và mô khớp rõ ràng; đôi chân sau không thế, dài và nhũn, ngón như các cành nhánh thực vật đang bắt rễ. Vậy mà con vật nhìn về tổng thể, từ đáy sâu của cái sự phó mặc bất động mê lịm của nó, lại truyền đạt một hình ảnh của sức mạnh.

Palomar, trước khi ghé xem lồng kiếng con cự đà cự đệ, đã trầm tưởng về cái lồng chứa mười con cự đà con bám bíu nhau, liên tục chuyển đổi vị trí qua những cú trườn luột tài tình bằng cùi chỏ và đầu gối, tất cả dãn thượt cả ra: làn da xanh sáng điểm một chấm đồng đỏ chỗ những cái yếm, một mào râu trắng, cặp mắt trong nhạt mở quanh hai con ngươi đen. Con cự đà thảo nguyên Savanna lẩn trong cát cùng màu như nó; con cự đà Tegu hoặc Tupinambis đen-vàng, gần như một con sấu; con cự đà Châu Phi khổng lồ, vảy nhọn, dày rậm như lông như lá, màu của sa mạc, mê mải tập trung trong cái chí hướng tự loại nó ra khỏi thế giới, đến mức cuộn thành vòng tròn đuôi vắt lên đầu. Cái mai, trên xanh-xám dưới trắng - của một con rùa đang dầm mình dưới nước một cái bồn trong suốt thì mang vẻ mềm mại, thịt thà; cái mõm nhọn nhô lên như nhô từ một cổ áo cao.

Cuộc sống ở nhà nuôi thú bò sát hiện ra như thừa mứa các loại hình thù không phong cách, chẳng kế hoạch, nơi mọi chuyện đều có thể xảy ra, thú vật, cây cỏ, sỏi đá đổi chác vảy, ngòi, hạch. Nhưng trong các khả năng phối hợp vô tận, chỉ có vài khả năng - có lẽ đích thực lạ thường nhất - đang định hình, cưỡng lại cái luồng thông lượng mà tự tháo gỡ, pha trộn, rồi tạo ra hình dạng. Và lập tức, mỗi trong các hình dạng ấy lại trở nên trung tâm của một thế giới, vĩnh viễn cách biệt các hình dạng khác, như ở đây, trong hàng chuồng-lồng-kiếng của vườn bách thú, và trong một con số hạn định về phương thức tồn tại, mỗi phương thức đồng nhất vào một cái quái dị, cái tất yếu. Cái đẹp của nó là ở sự trật tự, kiểu trật tự, có một không hai, nhận biết được trong vũ trụ. Gian cự đà vườn bách thảo Jardin des Plantes với các lồng kiếng sáng rỡ, nơi các chú bò sát mơ màng lẩn giữa cành, đá, và cát của các ngôi rừng hoặc sa mạc nguyên thủy của chúng, phản ánh cái trật tự của vũ trụ; hoặc giả nó là ánh chiếu của bầu trời ý niệm trên quả đất, hay là sự biểu dương bên ngoài của cái lẽ bí ẩn của bản chất sự vật, của cái chuẩn mực ẩn khuất dưới đáy sâu của những gì tồn tại.

Phải chăng cái bối cảnh, hơn là những con thú bò sát, mới là cái mịt mùng hấp dẫn Palomar? Một luồng ấm, ẩm, thấm đẫm không khí như thấm một miếng cao su xốp; một mùi thối gắt, thum thủm, mục rữa, buộc anh phải nín thở; bóng tối và ánh sáng ứ đọng trong một sự hòa trộn bất động giữa ngày và đêm: có phải đây là cảm giác của một người đối mặt với cái ngoài con người? Bên kia lồng kiếng của mỗi cái chuồng có một thế giới hiện hữu trước, hoặc sau con người, để mà chứng tỏ rằng cái thế giới của con người là không vĩnh cửu, không duy nhất. Có phải để nhận thức điều này bằng cặp mắt của chính mình mà Palomar đã lần lượt ghé thăm những cái chuồng nơi nghỉ ngơi của những con mãng xà, các con trăn, những con rắn hổ mang, những con rắn cây vùng Bermudas?

Thế nhưng, đối với những thế giới mà con người bị gạt ra ngoài, mỗi lồng kiếng là một thế giới tối giản, làm mẫu, rứt ra từ cái dòng tiếp nối tự nhiên, có lẽ chưa từng hiện hữu, một ít mét khối khí quyển được các thiết bị tinh xảo duy trì một độ ấm, độ ẩm nhất định. Vậy thì mỗi cái lồng chống hồng thủy lấy làm mẫu này - nơi sự sống được duy trì một cách nhân tạo, gần như một giả thuyết của não bộ, một sản phẩm của trí tưởng tượng, một kiến tạo ngôn ngữ, một luận cứ nghịch lí - chính là để chứng tỏ rằng cái thế giới độc nhất xác thực là cái của chúng ta...

Như thể đến lúc này, mùi của các con thú bò sát mới trở nên không thể chịu nổi. Palomar đột nhiên thèm ra ngoài trời. Anh phải băng ngang một gian phòng lớn nuôi cá sấu, có hàng bồn chứa với các vách ngăn. Những con cá sấu nằm bên mé bờ khô sát thành bồn, một mình hoặc từng cặp nhợt nhạt, một cục, thô ráp, kinh khiếp, sõng soài, nặng nề, bệt cả ra đất cái khối lượng của chúng: những cái mỏm dài dữ tợn, những chiếc bụng tái lạnh, những phiến đuôi đồ sộ. Tất cả như đang say ngủ, ngay cả các con đang mở mắt, hoặc có thể, cả bọn đều mất ngủ trong nỗi hoang vắng tê mê ngay cả khi chúng nhắm mắt. Đôi lúc, một con trong bọn chậm chạp lay động, trỗi dậy nhè nhẹ trên các cặp chân ngắn tủn, trườn khỏi bờ bồn, buông cả thân mình xuống nước qua cú bõm mình gọn lỏn, khua động một làn sóng, rồi lềnh đềnh đầm mình trong nước, và trở nên bất động như trước. Liệu cái chúng có là lòng kiên tâm vô hạn hay nỗi thất vọng khôn nguôi? Chúng đang chờ gì hay chúng thôi không chờ nữa? Chúng đầm mình vào thời nào? Có phải vào thời của một chủng loại tránh xa cái dòng diễn biến của những giờ giấc hối hả từ lúc chào đời cho đến lúc ra đi của một cá thể? Hay là vào thời của các kỉ nguyên địa chất khi các đại lục xê dịch và các lớp vỏ của những dải đất liền trồi lên đang rắn đặc? Hay vào thời những tia nắng mặt trời đang lạnh dần? Ý tưởng về một thứ thời gian nằm ngoài sự trải nghiệm của con người thì ngoài sức chịu đựng. Palomar hấp tấp bước ra khỏi nhà nuôi thú bò sát, nơi chỉ có thể vội vã ghé ngang đôi chốc.

III. IM LẶNG CỦA PALOMAR

NHỮNG CHUYẾN DU HÀNH CỦA PALOMAR

VƯỜN CÁT

Một cái sân nhỏ trải cát trắng to hột, gần như sỏi, cời thành các luống thẳng song song hoặc các vòng tròn đồng tâm quanh năm cụm đá không đều hoặc đá cuội thấp. Đây là một trong những công trình nổi tiếng nhất của văn minh Nhật Bản, vườn đá và cát của đền Long An Tự ở Kyoto, hình ảnh điển hình của việc chiêm ngắm để đạt đến cái tuyệt đối qua các phương tiện giản dị nhất, mà không cần viện đến các khái niệm diễn đạt bằng lời, theo sự chỉ dạy của các nhà sư theo phái Thiền tông, tông phái tâm linh nhất của đạo Phật.

Vòng đai của khoảnh cát vô sắc hình vuông là ba cạnh tường, trên lợp ngói, cao hơn nữa là xanh xanh cây. Cạnh thứ tư là một thềm gỗ chia bậc, nơi công chúng có thể đi qua, dừng lại, hoặc ngồi xuống. “Nếu cái nhìn nội tâm của chúng ta đắm trong cảnh quang vườn này,”. Một tài liệu quảng cáo tặng khách viếng - bằng tiếng Nhật và tiếng Anh, kèm theo chữ kí của vị thiền sư trưởng - giải thích: “Chúng ta sẽ cảm thấy như trút được cái tính tương đối của cái Ngã cá thể, trong lúc trực giác về cái cái Ngã tuyệt đối sẽ chan hòa chúng ta trong niềm thanh thản diệu kì, thanh hóa cái tâm u minh của chúng ta”.

Palomar sẵn lòng nhận các lời khuyên này với niềm tin, anh ngồi xuống bậc thềm, quan sát các hòn đá, từng hòn một, nương theo làn cát trắng gợn sóng, để cái hài hòa không thể định nghĩa, vốn nối kết mọi thành tố của cảnh tượng, lần hồi lan tỏa trong anh.

Hay thật ra, anh đang cố gắng hình dung tất cả những gì hẳn là cảm được từ một người có khả năng định tâm ngắm ngôi vườn Thiền, trong đơn độc và yên lặng. Vì rằng - quên không nói - Palomar đang chật chội trên thềm, giữa hàng trăm khách viếng hích đẩy anh từ mọi phía. Các ống kiếng máy chụp, máy quay len lỏi giữa các đám cùi chỏ, đầu gối, mang tai, để lấy bố cục các cụm đá và cát từ khắp các góc độ, được ánh sáng tự nhiên hoặc ánh chớp đèn nháy rọi sáng; từng rừng chân đi tất len bước qua (ở Nhật giày dép luôn luôn được để lại ngoài cửa); các lũ con được bố mẹ có đầu óc sư phạm dấn dúi lên hàng đầu, hàng đoàn học sinh mặc đồng phục lũ lượt đẩy nhau, hối hức sao cho sớm thoát khỏi cái buổi tham quan đền đài nổi tiếng do nhà trường tổ chức; những khách thăm nghiêm túc nhịp lên nhịp xuống mái đầu, kiểm xem mọi khoản viết trong bản hướng dẫn có phù hợp với thực tế, và mọi khoản thấy được trong thực tế có ghi trong bản hướng dẫn hay không.

“Chúng ta có thể xem vườn cát như một quần đảo đá trong cái mênh mông của đại dương, nếu không thì như các đỉnh núi cao vươn lên từ một biển mây. Chúng ta có thể ngắm ngôi vườn như ngắm một bức tranh mà khung là thành đền, hoặc hãy quên hẳn cái khung và tin rằng biển cát mở ra vô tận và trùm cả thế gian”.

Các “chỉ dẫn” bao gồm trong tài liệu quảng cáo này, đối với Palomar, là hoàn toàn đáng tin cậy, có thể áp dụng ngay lập tức, không cần phải nỗ lực, miễn rằng người ấy là người thực sự tin rằng mình có một cá tính để rũ bỏ, rằng mình sắp nhìn thế giới từ bên trong một cái tôi có khả năng tự rã và biến thành thuần là cái nhìn. Nhưng chính cái điểm khởi hành này lại đòi hỏi một nỗ lực tưởng tượng bổ sung, rất khó đạt, khi cái tôi đang bị dính cứng trong một đám đông chật ních, đang nhìn với hàng ngàn cặp mắt và rảo bước với hàng ngàn đôi chân trên một lộ trình bắt buộc của tuyến du lịch.

Phải chăng chỉ có cách kết luận rằng các kĩ thuật tâm thần Thiền, để đạt đến tính khiêm cung tột cùng, đến tính vô tư trước mọi hình thái chiếm hữu, ngã mạn, thì cần phải có một cái nền tất yếu đặc quyền quý tộc, cái vốn giao cho tính cá thể thật nhiều không gian và thời gian chung quanh nó, những chân trời cô đơn không nỗi thống khổ?

Nhưng kết luận này, điều dẫn đến sự than vãn quen thuộc về một thiên đàng đã mất trong tình trạng lan tràn của nền văn minh đại chúng, nghe ra lại quá dễ dãi đối với Palomar. Anh thích chọn một con đường khó hơn, cố gắng thu chụp điều mà vườn Thiền có thể giao tặng anh, ngắm nó chỉ trong một tình cảnh có thể ngắm ngày hôm nay: ngướn cổ mình lên giữa những cái cổ khác.

Anh thấy gì? Anh thấy loài người trong một thời đại của các con số vĩ đại, rải rộng thành một đám đông, san bằng nhưng vẫn được kết hợp bởi các cá nhân riêng lẻ, như cái biển cát hạt phủ kín bề mặt thế giới kia... Anh thấy thế giới, dẫu sao, vẫn tiếp tục phô lưng đá cuội, cái bản chất thản nhiên của nó trước số phận con người, cái thực chất đặc cứng không thể qui cho sự hòa nhập mang tính nhân bản... Anh thấy các hình thể qua đó cát-người kết tập tiến đến cách bài trí theo những tuyến vận động, theo các mô thức phối hợp tính qui củ và tính lưu động như các vạch thẳng hoặc tròn của một đường cời... Giữa nhân-loại-cát và thế-giới-đá-cuội có một cảm thức hài hòa khả thể, như giữa hai sự hài hòa không đồng nhất: sự hài hòa không nhân bản, về tương quan lực lượng, hình như không tương ứng với bất cứ một mô thức nào; còn sự hài hòa của những cấu trúc nhân bản, vốn khát khao cái tính hợp lí của việc tác tạo hình học hoặc âm nhạc, thì lại chẳng bao giờ xác định...

RẮN VÀ SỌ NGƯỜI

Ở Mehico, Palomar đang đi thăm khu di tích Tula, kinh đô cổ của người Toltecs. Người bạn Mehico đi cùng, một chuyên viên nhiệt tình và hùng biện về các nền văn minh tiền-Colombo, kể cho anh nghe những truyền thuyết đẹp về Quetzalcoatl. Trước khi thành một vị thần, Quetzalcoatl từng là một vị vua có cung điện ở Tula này; giờ chỉ là một hàng cột gãy sứt chung quanh một bể nước mưa, hơi giống một tòa nhà La Mã cổ.

Đền Sao Mai là một kim tự tháp thang. Đỉnh có bốn cột-tượng hình trụ, gọi là cột trụ trời Atlases, miêu tả thần Quetzalcoatl như Sao Mai (qua con bướm mang trên lưng, biểu tượng của vì sao) và bốn cột tạc chạm miêu tả thần Rắn Lông Chim, cũng vị thần ấy nhưng trong lốt thú.

Người ta tin những điều này qua lời kể; vả lại, cũng khó mà chứng minh ngược lại. Theo khảo cổ học Mehico, mỗi bức tượng, mỗi hiện vật, mỗi chi tiết phù điêu thì mang nghĩa gì đó, rồi mang nghĩa gì đó, rồi đến phiên nó lại mang nghĩa gì đó. Một con vật mang nghĩa một vị thần, rồi mang nghĩa một vì sao, rồi mang nghĩa một yếu tố hoặc một phẩm chất con người, cứ thế và cứ thế. Chúng ta đang ở trong thế giới chữ tượng hình, người Mehico cổ, để viết họ vẽ hình tượng, cũng vậy, khi họ vẽ thì như thể họ viết: mỗi hình tượng hiện ra như một câu đố để giải mã. Ngay cả các trụ ngạch trừu tượng và hình học nhất trên tường của một ngôi đền cũng có thể được giải thích là những mũi tên nếu bạn thấy một mô típ đường đứt quãng, hoặc giả bạn có thể đọc ra một dãy số dọc theo các cách thức hoa văn chữ triện tiếp nối nhau. Ở Tula này, những bức phù điêu lặp lại các hình tượng thú vật đã được cách điệu hóa: những con báo, những con sói. Người bạn Mehico dừng lại trước mỗi tảng đá, biến nó thành một chuyện kể vũ trụ, một phúng dụ, một châm ngôn đạo đức.

Một đoàn học sinh tiến bước giữa những phế tích: những cậu thiếu niên có khuôn mặt da đỏ, có lẽ là hậu duệ của những nhà kiến tạo các ngôi đền này, trong bộ đồng phục trắng giản dị, kiểu hướng đạo sinh với chiếc khăn vuông quàng cổ xanh. Các cậu được một thầy giáo không cao hơn các cậu lắm, chỉ lớn tuổi hơn một chút và có cùng gương mặt, tròn, săn, nâu sạm, hướng dẫn. Các cậu trèo lên những bậc thang kim tự tháp với độ dốc gần như dựng đứng và dừng lại dưới những cây cột, người thầy nói về nền văn minh mà các cậu trực thuộc, ở thế kỉ nào, tạc chạm trên tảng đá nào, rồi kết luận: “Chúng ta không biết chúng nói lên điều gì” và đoàn học trò theo thầy trở xuống. Tại mỗi bức tượng, tại mỗi hình tượng tạc chạm trên một bức phù điêu hay một cây cột, người thầy nêu vài dữ kiện và bao giờ cũng thêm vào: “Chúng ta không biết nó nói lên điều gì”.

Đây rồi, một chac-mool, thứ mẫu tượng khá phổ biến: một hình tượng người, nửa nằm nửa ngồi bưng một cái khay; trên khay, các chuyên gia nhất trí trưng những quả tim đầm đìa máu của những kẻ bị hiến tế. Những mẫu tượng này, tự chúng và vì chúng, có thể được xem như những con hình nhân hiền lành, gồ ghề và ráp nhám; nhưng mỗi khi Palomar thấy một mẩu tượng, anh không thể ngăn được sự rung động.

Hàng học sinh bước đến. Và người thầy: “Esto es un chac-mool. No se sabe lo quiere decír. Đây là một chac-mol chúng ta không biết nó nói lên điều gì”, rồi rời bước.

Palomar, dù luôn luôn theo sát lời giải thích của người bạn hướng dẫn viên, nhưng cuối cùng thế nào cũng phải tạt ngang lộ trình của đoàn học sinh để nghe lỏm lời giảng của người thầy giáo. Anh say mê những viện dẫn thần thoại phong phú của người bạn: trò chơi diễn giải, cái đọc phúng dụ hình như đối với anh luôn luôn là một cuộc diễn tập tâm trí tối thượng. Nhưng anh cũng thấy cái hấp dẫn trong thái độ ngược lại của người thầy giáo: cái mà anh lúc đầu tưởng là một sự hấp tấp thiếu quan tâm nay đang vén mở là một thái độ khoa học và sư phạm, một chọn lựa có tính cách phương pháp luận của người thanh niên nghiêm nghị và có ý thức này, một qui tắc mà anh ta không muốn đi trệch. Một hòn đá, một hình tượng, một tín hiệu, một khi đã rời khỏi cái bối cảnh của chúng để đến với chúng ta, thì chỉ là hòn đá ấy, hình tượng ấy, tín hiệu ấy, lời lẽ ấy: chúng ta có thể cố gắng định nghĩa chúng, cố gắng miêu tả chúng như chúng là, thế là đủ; hoặc giả bên cạnh một bộ mặt cho thấy, chúng còn mang một bộ mặt ẩn khuất, đây không phải là điều mà chúng phải cho chúng ta biết. Khước từ việc lĩnh hội nhiều hơn cái các tảng đá cho thấy có lẽ là phương thức duy nhất khả thể, để chứng tỏ lòng tôn trọng cái tính cách bí ẩn của chúng; tìm cách phỏng đoán là một sự kiêu ngạo, một sự phản bội, trước cái ý nghĩa thực, đã mất.

Phía sau kim tự tháp là một hành lang hoặc một cái ngõ thông thương giữa hai thành tường, một bằng đất nện, một bằng đá tạc: Tường Rắn. Đây có lẽ là hiện vật đẹp nhất của Tula: trên cái trụ ngạch khắc nổi, hiện lên một dãy rắn nối đuôi nhau, mỗi con ngoạm một chiếc sọ người trong cái quai hàm há rộng, như thể chúng đang sắp nuốt chửng quả sọ.

Các cậu thiếu niên dừng bước. Và người thầy giáo: “Đây là Tường Rắn. Mỗi con rắn ngoạm trong miệng một chiếc sọ người. Chúng ta không biết nó nói lên điều gì”.

Người bạn đi bên cạnh Palomar không thể tự dằn: “Có, nó có nói! Đó là tiếp nối của sự sống và cái chết, con rắn là sự sống, chiếc sọ người là cái chết; sự sống là sự sống bởi vì nó mang trong nó cái chết, và cái chết là cái chết bởi không có chết thì không có sống...”

Các cậu thiếu niên đứng nghe với những cái miệng há hốc, những cặp mắt đen sững sờ. Palomar nghĩ, mỗi chuyển dịch đòi hỏi một chuyển dịch khác, cứ thế và cứ thế. Anh tự hỏi: “Chết, sống, tiếp nối, qua đi, có nghĩa gì đối với người Toltecs cổ đại? Có nghĩa gì đối với các cậu thiếu niên này? Và đối với ta?” Dù anh biết anh không bao giờ có thể bóp chẹt nhu cầu chuyển dịch, từ ngôn ngữ này sang ngôn ngữ khác, từ hình ảnh cụ thể sang lời lẽ trừu tượng, từ biểu tượng trừu tượng sang kinh nghiệm cụ thể, đan kết rồi lại đan kết một mạng tương đồng. Không diễn giải là không được, cũng như không thể kềm tỏa sự suy nghĩ.

Đoàn học sinh vừa khuất sau một khúc quanh, thì giọng nói trì trí của người giáo viên nhỏ nhắn lại vang lên: “No es verdad, không phải sự thật, điều mà sẽnor đó đã nói cho ông. Chúng ta không biết chúng nói lên điều gì”.

CHIẾC DÉP CỌC

Trong chuyến du hành ở một xứ phương Đông, Palomar có sắm một đôi dép tại một cái chợ. Về nhà, xỏ thử: anh mới biết có một chiếc rộng hơn chiếc kia và tuột khỏi chân. Anh nhớ cái lão bán hàng ngồi bệt lên gót chân ở một góc chợ, trước một đống dép đủ mọi kích thước và lộn tùng phèo; anh thấy lão lục lạo trong đống dép để tìm ra một chiếc vừa cho chân anh, rồi đưa anh xỏ thử, sau đó lão bắt tay lục tiếp, và đưa cho anh một chiếc coi như cùng cặp với chiếc kia, anh nhận mà không thử.

“Có lẽ giờ này”, Palomar nghĩ, “có một người đang thả bộ quanh cái xứ ấy với một đôi dép cọc cạch”. Anh thấy một cái bóng mảnh khảnh đang khập khiễng lê chân trong sa mạc, cứ mỗi bước, một chiếc dép lại tuột khỏi chân, hoặc quá chật, bó cứng vòng chân méo mó. “Có lẽ người ấy lúc này cũng đang nghĩ về mình, hi vọng gặp mình để trao đổi. Quan hệ giữa chúng tôi cụ thể và rõ ràng hơn phần lớn các quan hệ thiết lập giữa người và người. Vậy mà chúng tôi chẳng bao giờ gặp nhau”. Anh quyết định cứ đi đôi dép cọc cạch này vì tình tương thân tương ái với kẻ đồng bạn vô danh cùng nỗi rủi ro, để giữ cho sống động cái tính bổ sung hiếm quí này, cái bóng gương của những bước đi khập khà khập khiễng từ đại lục này sang đại lục khác.

Anh nấn ná hình dung hình ảnh này, nhưng anh biết nó không tương ứng với sự thực. Một đợt dép dồn dập, may khâu hàng loạt, đúng kì hạn sẽ được thải vào đống dép của cái lão bán hàng trong khu chợ ấy. Dưới đáy đống hàng có hai chiếc mải mãi lạc đồng bạn, thế nhưng, cho đến khi lão bán hàng chưa bán hết những chiếc dự trữ (có lẽ chả bao giờ bán hết, một khi lão chết, cái sạp hàng với tất cả hàng hóa, sẽ để lại cho kẻ thừa tự, rồi cho kẻ thừa tự của những kẻ thừa tự), chỉ cần sục sạo trong đống, thì thế nào cũng tìm được một chiếc cùng cặp với chiếc kia. Chỉ ở một khách mua lơ đãng như anh, thì một sự nhầm lẫn mới được chứng thực, nhưng có lẽ hàng thế kỉ sẽ qua đi trước khi những hậu quả của cái sự nhầm lẫn này tác động lên một kẻ khác hay đi chợ ở cái chợ cổ đó. Mỗi quá trình tan rã trật tự thế giới là không thể đảo ngược, nhưng những hiệu ứng lại được giấu kín và trì hoãn bởi mây bụi của những con số lớn lao, chứa những khả năng đối xứng, phối hợp, và kết cặp mới.

Song, nếu sự nhầm lẫn của anh chỉ giản dị xóa đi một nhầm lẫn trước đó, thì thế nào? Nếu sự lơ đãng của anh không chuyên chở cái hỗn loạn mà chuyên chở cái trật tự, thì làm sao? “Có lẽ kẻ đi buôn biết rõ điều họ làm”, Palomar thầm nghĩ, “khi đưa cho mình chiếc dép cọc ấy, họ đã chỉnh lại một sự lẻ loi ẩn khuất hàng thế kỉ trong đống dép ấy, lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, ở cái chợ ấy”.

Kẻ đồng bạn vô danh hẳn đã từng khập khiễng ở một thời đại khác, cái đối xứng trong bước đi của họ không chỉ ứng đáp từ đại lục này sang đại lục kia, mà còn hàng thế kỉ cách nhau. Không phải vì vậy mà Palomar cảm thấy bớt cái tình tương thân tương ái với kẻ ấy. Anh tiếp tục chịu thương chịu khó lê gót để chuộc hộ phần nào cái bóng của anh.

PALOMAR TRONG THÀNH PHỐ

VỀ VIỆC UỐN LƯỠI

Trong một thời và ở một xứ mà mọi người tụm năm tụm ba để phát biểu ý kiến hoặc phán xét, Palomar giữ cái thói quen uốn lưỡi ba lần trước khi đưa ra bất cứ lời khẳng định nào. Nếu ở lần uốn lưỡi thứ ba, anh vẫn chắc mẩm về điều sắp nói thì anh nói ra ý tưởng; bằng không, anh ngậm miệng. Thật vậy, có khi trọn nhiều tuần nhiều tháng anh trải trong im lặng.

Những cơ hội để giữ im lặng không bao giờ thiếu, nhưng cũng không phải không xảy ra trường hợp, dù hiếm hoi, khi Palomar thấy nuối tiếc vì đã không nói ra cái điều lẽ ra phải nói vào thời điểm thích hợp. Anh nhận ra rằng các sự kiện đã chứng thực cái anh nghĩ lúc ấy, rằng giá lúc ấy anh biểu lộ ý tưởng của mình thì ắt hẳn anh đã có một ảnh hưởng tích cực nào đó, dù có thể tối thiểu, lên cái điều tới sau. Trong những trường hợp như thế, tinh thần anh bị giằng xé giữa cái tự mãn là mình đã nghĩ đúng và cái mặc cảm tội lỗi vì sự kín đáo thái quá của mình. Cả hai thứ tình cảm đều mạnh đến nồi anh thèm diễn tả chúng bằng lời; nhưng sau khi uốn lưỡi ba lần - không phải, sáu lần - thì anh tin chắc rằng mình chẳng có lí do gì để hãnh diện cũng như để ân hận.

Có sự suy nghĩ chính xác, không có nghĩa là có công có trạng: theo thống kê, hầu như không thể tránh được sự thể là giữa nhiều ý kiến ngớ ngẩn, lộn xộn, hoặc vô vị hiện ra trong đầu, nhất thiết phải có vài cái sáng suốt hoặc thậm chí kì tài; cho nên nếu chúng đến với anh, thì chắc chắn chúng cũng có thể đến với kẻ khác.

Về vấn đề có nên phát biểu ý nghĩ của mình hay không, thì càng phải cần bàn cãi. Trong những thời im lặng toàn bộ, hùa theo sự im lặng của số đông thì chắc chắn là có lỗi. Trong những thời mọi người nói quá nhiều, thì quan trọng không đơn thuần là nói lên điều thích hợp - chắc chắn sẽ bị cuốn mất trong cơn lũ lời - mà còn nói lên điều này, bắt đầu từ các tiền đề và ngụ ý cả những hậu quả, để trao cho cái điều nói ra một giá trị cao nhất. Thế thì, nếu giá trị của một sự khẳng định đặc thù là nằm trong tính liên tục và tính nhất quán của diễn ngôn mà nó biểu lộ, thì sự lựa chọn duy nhất khả thể là cái ở giữa cái nói liên tục và cái không bao giờ nói. Trong trường hợp đầu, Palomar ắt sẽ thổ lộ rằng tư duy của anh không diễn ra theo đường thẳng mà theo đường ngoằn ngoèo, kinh qua mọi thứ dao động, khước từ, và cải chính, và thế là giữa các thứ ấy, sự chính xác trong câu khẳng định của anh hẳn sẽ mất hút. Về phần trường hợp thú vị thứ hai, nó hàm ý một nghệ thuật giữ im lặng còn khó hơn nghệ thuật nói ra.

Thật vậy, im lặng cũng có thể được xem là một diễn ngôn, nghĩa là sự khước từ cái tính tiện dụng mà kẻ khác khoác cho lời nói; song, ý nghĩa của sự im lặng/diễn ngôn là ở cái quãng lặng, tức là ở cái, lúc này lúc khác, thực thụ nói ra, khi mang lại ý nghĩa cho cái không nói.

Hay rõ hơn: có thể dùng sự im lặng để loại trừ những lời nói nhất định cũng như lưu giữ chúng để sử dụng cho một dịp tốt hơn. Y như rằng, một lời nói ra lúc này có thể tiết kiệm trăm lời cho ngày mai, hoặc giả, lại buộc phải nói ngàn lời khác. “Mỗi lần ta uốn lưỡi” - Palomar kết luận nhẩm trong đầu - “ta phải nghĩ, không chỉ cái ta sắp nói hoặc không nói, nhưng tất cả những cái, dù ta nói hoặc không nói, rồi sẽ được ta nói hoặc kẻ khác nói”. Công thức hóa xong ý nghĩ này, anh uốn lưỡi và giữ yên lặng.

VỀ VIỆC TRÁCH CỨ NGƯỜI TRẺ

Trong một thời khi sự sốt ruột của người già đối với người trẻ và sự sốt ruột của người trẻ đối với người già đã lên đến đỉnh điểm, khi người già không làm gì khác hơn là tích lũy lí lẽ để cuối cùng bảo cho người trẻ những gì họ nghĩ là đích đáng và người trẻ không chờ gì hơn là cơ hội này để chứng tỏ rằng người già chẳng hiểu gì sất, Palomar không thể thốt nửa lời. Nếu đôi khi anh thử nói toạc, thì anh nhận ra rằng mọi người đang quá hăng say với những luận thuyết họ đang bảo vệ để mà quan tâm đến những gì anh đang tìm cách làm sáng tỏ với chính mình.

Số là, Palomar, thay vì khẳng định chân lí của minh, thì lại muốn đặt những câu hỏi, anh hiểu, không ai muốn bước ra khỏi luồng diễn ngôn của họ để trả lời một câu hỏi đến từ một diễn ngôn khác, bắt họ phải nghĩ lại cùng những điều ấy với lời lẽ khác, có khi lại rơi tọt vào những mảnh đất chưa biết, xa với các lộ trình chắc ăn. Hoặc giả, anh mong kẻ khác đặt câu hỏi cho anh; nhưng anh cũng thế, chỉ thích số câu này, chứ không thích số câu kia: những câu hỏi mà anh đáp lại để nói lên những điều anh thấy có thể nói, nhưng chỉ có thể nói khi có ai đó yêu cầu anh nói. Dẫu sao, chẳng ai mơ tưởng mà hỏi anh điều gì.

Chuyện là thế, Palomar giữ riêng cho mình sự nghiền ngẫm về cái khó trong việc nói chuyện với người trẻ.

Anh nghĩ: “Cái khó là ở chỗ, giữa chúng ta và người trẻ có một cái hố không thể lấp. Có điều gì đó đã xảy ra giữa thế hệ chúng ta và thế hệ những người trẻ, tính liên tục về kinh nghiệm bị phá vỡ: chẳng có điểm tham chiếu chung nữa”.

Rồi anh nghĩ: “Không phải! Cái khó là ở chỗ cứ mỗi lần tôi sắp nói với những người trẻ một lời trách cứ, một lời phê phán, một lời khuyến khích, hoặc một lời khuyên bảo, thì tôi lại nghĩ, tôi cũng thế, hồi trẻ cũng thu hút những lời trách cứ phê phán khuyến khích khuyên bảo cùng loại, và tôi đã không dựa cột mà nghe. Đó là những thời khác, nên đương nhiên nhiều thái độ khác, trong ngôn ngữ, trong tập tục, nhưng cơ chế vận hành tâm trí tôi lúc đó cũng không khác cái của người trẻ hôm nay là mấy. Vậy thì, tôi không có thẩm quyền để nói”.

Palomar dao động hồi lâu giữa hai cách suy xét vấn đề. Rồi quyết định: “Hai lập trường không mâu thuẫn. Giải pháp tính liên tục giữa các thế hệ phụ thuộc việc không thể truyền đạt kinh nghiệm, việc không thể tránh cho kẻ khác những sai lầm mà chúng ta đã phạm. Khoảng cách thực, giữa hai thế hệ, là ở những yếu tố chúng có chung, những kinh nghiệm như nhau, lập lại theo chu kì, giống trong cách ứng xử kế thừa sinh học của các loài động vật. Ngược lại, các yếu tố thực sự khác nhau, giữa chúng ta và người trẻ, chính là cái kết quả của những sự thay đổi không thể đảo ngược mà mỗi thời mang trong nó, nghĩa là chúng phụ thuộc cái di sản lịch sử mà chúng ta đã chuyển giao cho người trẻ, cái di sản mà chúng ta thực thụ chịu trách nhiệm, dù có lúc không ý thức. Chính vì thế, chúng ta không có gì để dạy: về những điều tương đồng nhất với kinh nghiệm của chúng ta, chúng ta không chút tác động; về những điều mang dấu ấn của chúng ta, chính chúng ta lại không biết nhận ra”.

MÔ HÌNH CỦA NHỮNG MÔ HÌNH

Trong đời Palomar có một thời mà nguyên tắc sống của anh là thế này: một, xây dựng trong tâm trí mình một mô hình khả dĩ hoàn hào nhất, lô gích nhất, hình học nhất; hai, kiểm xem mô hình có phù hợp với cảnh ngộ thực tiễn quan sát được trong kinh nghiệm hay không; ba, mang lại những sửa đổi cần thiết để mô hình và thực tiễn khớp nhau. Đối với Palomar, qui trình này - được các nhà vật lí và thiên văn triển khai khi nghiên cứu cấu trúc vật chất và cấu trúc vũ trụ - có lẽ là phương cách duy nhất cho phép anh đối phó với những vấn đề rối rắm nhất của con người, nhất là những cái thuộc phạm vi xã hội và nghệ thuật cầm quyền. Anh phải luôn ghi nhớ: một đằng, cái thực tế vô thể vô cảm của cuộc chung sống giữa người và người, vốn hay đẻ ra những quái dị và thảm họa; và đằng khác, một mô hình tổ chức xã hội hoàn hảo, có đường nét thiết kế rõ ràng, thẳng, tròn, bầu dục, hình thang, những biểu đồ trục tung trục hoành.

Để xây dựng một mô hình - Palomar biết - cần khởi sự với một cái gì đó; tức là cần có những nguyên tắc mà qua suy diễn thì dẫn đến lập luận riêng. Những nguyên tắc này - gọi là tiền đề hoặc định đề - bạn không chọn mà có sẵn, bởi nếu chưa có, bạn không thể bắt đầu suy nghĩ. Cho nên, Palomar cũng có một số nguyên tắc, nhưng bởi anh không phải là một nhà toán học, cũng không phải là một nhà luận lí, nên anh không phải bận tâm định nghĩa chúng. Thế nhưng, suy diễn là một trong những hoạt động anh yêu thích, anh có thể tận tụy vì nó, một mình và trong im lặng, không cần các công cụ đặc biệt, ở bất cứ nơi nào, thời khắc nào, ngả lưng trên chiếc ghế bành hoặc đang đi dạo. Về phương pháp qui nạp, ngược lại, anh tỏ ra nghi ngại, có lẽ do anh thấy kinh nghiệm bản thân có vẻ lơ mơ và cục bộ. Do thế, việc xây dựng một mô hình, đối với anh, là một phép lạ của sự quân bình giữa các nguyên tắc (còn nằm trong bóng tối) và kinh nghiệm (khó nắm), nhưng thành quả thì phải hết sức vững chắc so với cả cái trước lẫn cái sau. Thật vậy, ở một mô hình được xây dựng tốt, mỗi chi tiết phải là điều kiện của các chi tiết khác, do đó tất cả gắn bó qua một tính cách nhất quán tuyệt đối, y như trong một bộ máy, khi một thiết bị không chạy thì cả bộ máy không chạy. Mô hình, theo định nghĩa, là cái không cần phải thay đổi gì nữa, cái hoạt động hoàn hảo; còn hiện thực, chúng ta thấy rõ là nó không chạy, nó thường xuyên rã rụng từng bộ phận; vậy thì, chỉ có cách buộc nó, với ít nhiều cứng rắn, phải đảm nhận hình thể của mô hình.

Trong một thời gian dài, Palomar ráng sức đạt đến cái được xem là sự bình thản và vô tư, đối với anh, sự hài hòa an nhiên của các đường nét thiết kế mới là cái đáng quan tâm nhất: còn mọi thứ tơi tả, trật trẹo, chèn ép mà thực tế con người phải chịu để đồng nhất với mô hình, thì nên xem là những tai ương tạm thời, không đáng kể. Nhưng chỉ cần anh thôi không định tâm trong một khoảnh khắc vào cái hình ảnh hài hòa hình học thiết kế trên bầu trời của những mô hình lí tưởng, thì lập tức một cảnh quang nhân loại lại nảy ngay ra trước mắt anh, nơi những quái dị và thảm họa vẫn chưa thấy tan biến tí nào và các nét thiết kế hình như bị bóp méo, thắt vặn.

Thế nên, điều cần đến phải là một hoạt động điều chỉnh tế vi, mang lại những sửa đổi dần dần cho mô hình, để mô hình xích lại gần một hiện thực khả thi, và để hiện thực xích lại gần mô hình. Thật vậy, độ nhu nhuyễn của bản chất con người không vô hạn như trước kia anh tin; nhưng bù lại, ngay cả một mô hình cứng nhắc nhất cũng có thể cho thấy vài sự đàn hồi bất ngờ. Nói cách khác, nếu mô hình không thành công khi biến đổi hiện thực, thì hiện thực phải thành công khi biến đổi mô hình.

Nguyên tắc của Palomar lần hồi thay đổi: giờ thì anh muốn rất nhiều mô hình khác nhau, nếu được, thì mô hình này có thể biến đổi sang mô hình kia theo một qui trình phối hợp, để tìm ra mô hình ăn khớp nhất với một hiện thực mà đến phiên nó lúc nào cũng được hình thành bởi nhiều hiện thực khác nhau, trong thời gian và không gian.

Suốt thời kì này, Palomar không chỉ tự triển khai những mô hình hoặc cố gắng áp dụng những mô hình đã triển khai: anh tự giới hạn vào việc mường tượng cách sử dụng đúng đắn những mô hình đúng đắn để lấp cái hố sâu mà anh thấy ngày càng toang hoác giữa hiện thực và nguyên tắc. Nói cách khác, những phương thức vận dụng và điều hành các mô hình thì không thuộc thẩm quyền và khả năng can thiệp của anh. Thông thường, về các điều này, đã có những người rất khác anh chăm lo. Họ đánh giá chức năng của mô hình theo những tiêu chuẩn rất khác: trước hết, như các công cụ quyền lực hơn là những nguyên tắc đạo đức hoặc những hậu quả gây ra cho đời sống quần chúng. Khá tự nhiên, bởi vì những gì mà mô hình tìm cách mô hình hóa luôn luôn là một hệ quyền lực; nhưng nếu hiệu quả của hệ thống được đo bằng tính cứng rắn, bằng khả năng trường tồn, thì mô hình trở thành một loại pháo đài mà các tường thành dày cộm của chúng che khuất mọi chuyện bên ngoài. Palomar, người mà từ quyền lực và phản quyền lực, luôn luôn chờ đợi những điều tệ hại, cuối cùng, tin chắc rằng những gì thực sự đáng quan tâm là những gì đang xảy ra, bất kể những tệ hại ấy: cái hình thái mà xã hội đang khoác lấy từ từ, lẳng lặng, vô danh, trong thói quen, trong cách nghĩ, cách làm, trong các thang giá trị. Nếu tình cảnh là thế, mô hình của những mô hình mà Palomar mơ mộng phải phục vụ cho việc đạt đến những mô hình trong suốt, thấu sáng, nhu nhuyễn như mạng nhện; thậm chí là cái giải thể những mô hình, hay đúng hơn là cái tự giải thể.

Đến đây, Palomar chỉ còn mỗi một điều phải làm là xóa bỏ trong tâm trí mình những mô hình và những mô hình của những mô hình. Vừa xong bước này, thì đây, anh lại phải mặt đối mặt với hiện thực - khó làm chủ và thuần nhất không nổi - mà thốt lên những cái “có”, cái “không”, cái “nhưng” của anh. Để thực hiện điều này, tốt nhất phải giữ tâm trí sạch gọn, chỉ bày trí kí ức với những mẩu kinh nghiệm và những nguyên lí hiểu ngầm, không thể chứng minh. Đây không phải là một cung cách hành xử đạo lí có thể mang lại cho anh những thỏa mãn đặc biệt, nhưng đối với anh, nó là phương sách khả thi duy nhất.

Cho đến khi vấn đề là để chứng tỏ những căn bệnh của xã hội và sự lạm dụng của người lạm dụng, thì anh không do dự (trừ cái ngại là, nếu nói quá nhiều, thì ngay cả những điều hợp lẽ nhất cũng có thể hiện ra như lặp lại, rành rành, nhàm chán). Anh thấy nói về phương pháp trị liệu thì khó hơn, bởi trước hết, anh muốn bảo đảm là các phương pháp trị liệu sẽ không gây ra những căn bệnh và những sự lạm dụng tệ hại hơn, và nếu, một cách khôn ngoan, các phương pháp trị liệu được giao cho các nhà cải cách khai sáng, thì chúng có thể được vận dụng vào thực tiễn mà không gây tổn hại bởi những kẻ kế tục: có thể ngu dốt, có thể lạm quyền, hoặc có thể vừa ngu dốt vừa lạm quyền.

Anh chỉ còn phải bày tỏ những ý nghĩ đẹp đẽ này trong một dạng thức có hệ thống, nhưng một sự đắn đo kềm níu anh lại: nếu từ các thứ này một mô hình lại bật ra thì làm sao? Thế là anh thích giữ những tin tưởng của mình trong một trạng thái dòng chảy, kiểm nghiệm từng trường hợp, và đưa thành qui tắc ngầm hiểu cho thái độ thường nhật của mình, trong cái làm hoặc cái không làm, trong cái chọn hoặc cái loại trừ, trong cái nói hoặc cái im.

NHỮNG TRẦM TƯ CỦA PALOMAR

THẾ GIỚI NHÌN THẾ GIỚI

Sau một loạt nhỡ nhàng trí thức chẳng đáng nhắc nhớ, Palomar quyết định: hoạt động chính của mình sẽ là nhìn sự vật từ ngoài. Hơi cận, lơ đãng, nội tâm, hình như anh không thuộc dạng người có những phẩm chất thường được định nghĩa là của một nhà quan sát. Vậy mà luôn luôn xảy ra cái điều: một số sự vật - một tường đá, một vỏ sò, một chiếc lá, một bình trà - hiện ra như yêu cầu anh một sự chú ý tỉ mỉ và kéo dài: anh khởi sự quan sát chúng hầu như không ý thức và cái nhìn của anh bắt đầu soi rọi mọi chi tiết, rồi anh không thể rời chúng được nữa. Palomar quyết định, từ rày về sau anh sẽ nhân đôi sự chú ý: trước, đừng để lỡ lời mời gọi của sự vật; sau, giao cho thao tác quan sát tầm quan trọng xứng đáng với nó.

Đến đây, chợt xuất hiện cái giây phút khủng hoảng đầu tiên: chắc chắn từ rày về sau, thế giới sẽ vén mở cho mình cái phong phú vô tận của sự vật để mình chiêm ngưỡng, Palomar ráng chú tâm vào tất cả những gì hiện ra trong tầm mắt: chẳng mang lại thú vị nào, anh thôi. Tiếp sang giây phút thứ hai: anh tin chắc rằng cái đáng nhìn chỉ ở số sự vật này, không ở số sự vật kia, và anh nhất định tìm cho ra chúng; để làm điều này, lần nào cũng vậy, anh phải đối diện với các vấn đề: chọn lựa, loại bỏ, thứ bậc ưu tiên; anh sớm nhận ra rằng anh đang hỏng toi mọi chuyện, như bao giờ cũng vậy, khi anh chen cái tôi của anh và những vấn đề anh có với cái tôi của anh vào giữa.

Song làm thế nào có thể nhìn một sự vật khi dẹp cái tôi sang một bên đây? Mắt nhìn này là của ai? Thông thường, bạn nghĩ cái tôi là một người đang hướng cặp mắt của họ ra ngoài, như từ một khung cửa sổ nhìn ra toàn bộ cái thế giới mênh mông phía trước. Vậy là: có cái cửa sổ hướng ra thế giới. Phía kia là thế giới; thế còn phía này? Vẫn là thế giới: bạn muốn nó là gì khác bây giờ? Với một nỗ lực chú tâm nho nhỏ, Palomar có thể dời cái thế giới trước anh sang bên này khung cửa và hướng ra ngoài. Giờ thì, bên kia cửa sổ, còn gì? Cũng thế giới, nhân cơ duyên này, chia đôi thành một thế giới đang nhìn và một thế giới đang được nhìn. Thế thì anh, điều gọi là “cái tôi”, có phải là Palomar? Chẳng phải chính anh cũng là một mảng của thế giới đang nhìn một mảng khác của thế giới? Hoặc giả, cho rằng có một thế giới bên này và một thế giới bên kia cửa sổ, thì cái tôi có lẽ chính là cái khung cửa sổ qua đó thế giới nhìn thế giới. Để nhìn chính nó, thế giới cần cặp mắt (và cặp kính) của Palomar.

Thế thì từ rày về sau Palomar sẽ nhìn sự vật từ ngoài, không từ trong; nhưng điều này không đủ: anh sẽ nhìn sự vật với một cái nhìn xuất phát từ ngoài, không xuất phát từ trong. Anh tìm cách thử nghiệm ngay: giờ thì không phải anh nhìn, mà chính cái thế giới bên ngoài nhìn ra ngoài. Xác định xong điều này, anh đảo quanh cái nhìn, trông chờ một cuộc biến hình chuyển thể phổ quát. Hoài. Vẫn cái xam xám thường ngày đang vây bọc anh. Cần khảo sát lại mọi chuyện từ đầu. Cái ngoài nhìn ra ngoài không đủ: nhãn đạo phải khởi đi từ cái được nhìn và nối với cái đang nhìn.

Từ khoảng mở câm nín của sự vật, một tín hiệu phải xuất phát, một lời triệu, một ra dấu: một sự vật gỡ khỏi các sự vật khác với cái chí hướng mang nghĩa gì đó ... nghĩa gì? Chính nó. Một sự vật - đang được các sự vật khác nhìn - chỉ hài lòng khi nó tin chắc rằng nó mang nghĩa chính nó chứ không mang nghĩa gì khác, giữa các sự vật mang nghĩa chính chúng chứ không mang nghĩa gì khác.

Những cơ duyên kiểu này chắc chắn là không thường xuyên, nhưng chẳng chóng thì chày chúng phải xuất hiện: chỉ cần đợi một trong những chuyến trùng phùng may mắn ấy xảy ra, khi cái thế giới muốn nhìn và cái thế giới muốn được nhìn, nhìn nhau, và trong cùng khoảnh khắc ấy thì Palomar đi ngang. Hay thật ra, Palomar cũng chẳng nên chờ nên đợi, bởi điều này chỉ xảy ra vào lúc người ta ít chờ ít đợi nhất.

VŨ TRỤ NHƯ GƯƠNG

Palomar khổ tâm nhiều về cái khó trong quan hệ với đồng loại. Anh ghen với những kẻ có cái thiên tư luôn luôn tìm ra điều thích hợp để nói với mỗi người, cung cách thích hợp để xử sự với từng người; họ dễ chịu với bất cứ ai họ gặp, họ tạo cho người khác cảm giác thoải mái với chính người ấy; họ đảo qua đảo lại nhẹ nhàng giữa mọi người, hiểu ra tức khắc lúc nào cần co cụm, khi nào cần giữ khoảng cách, và thời nào cần tranh thủ cảm tình, lòng tin; họ bày tỏ những mặt tốt đẹp nhất của họ trong quan hệ với người khác, khiến người khác muốn bày tỏ những điều tốt đẹp nhất của mình; họ biết ngay đâu là giá trị mà một người xem là của mình và đâu là trị giá tuyệt đối của người ấy.

“Những thiên tư ấy” - Palomar suy gẫm với nỗi tiếc nuối của một người không có - “ban cho ai sống hài hòa với thế giới. Cho những kẻ hồn nhiên biết thiết lập một hòa điệu không chỉ với mọi người mà cả với sự vật, nơi chốn, tình cảnh, cơ duyên, đường bay của chòm sao trời, sự kết tập của nguyên tử trong phân tử. Những sự kiện dồn dập đồng thời mà chúng ta gọi là vũ trụ, sẽ không cuốn ngợp kẻ may mắn biết luồn lạch qua các kẽ thông thương bé nhỏ nhất giữa những khả năng phối hợp, hoán vị vô tận và các mắt xích trùng trùng duyên khởi, mà tránh những quỹ đạo của các thiên thể chết người và chỉ đón bắt những tia phúc lợi. Cho ai tỏ lòng bầu bạn cùng vũ trụ, vũ trụ sẽ là bầu bạn. Bao giờ thì”, Palomar thở dài, “tôi cũng được như thế!”

Anh quyết định thử bắt chước các thiên tư ấy. Tất cả nỗ lực của anh từ rày về sau là nhằm để đạt đến một sự hài hòa, vừa với loài người, cùng loài với anh, vừa với cái vần xoắn ốc của dải thiên hà xa nhất. Để bắt đầu, do sự thể anh có quá nhiều rối rắm với đồng loại, Palomar cố gắng cải thiện quan hệ của anh với vũ trụ. Tránh và giảm tối đa việc giao du với đồng loại; anh tạo ra tập quán giữ các khoảng trống trong tâm trí, tống khứ mọi sự hiện diện vô ý vô tứ; anh quan sát bầu trời của những đêm sao sáng; anh đọc sách thiên văn; anh làm quen với ý niệm không gian thiên văn cho đến khi ý niệm này thành món vật dụng trang bị thường trực trong tâm trí. Rồi anh tìm đủ mọi cách để ý nghĩ ghi giữ đồng thời các sự việc gần nhất và xa nhất: khi mồi ống píp, anh canh ngọn lửa trên que diêm sao cho hơi rít sau tự nó sẽ lấn lan xuống tận đáy tẩu, khai mào một cuộc biến thể chầm chậm các sợi thuốc ra than hồng, thế mà ngay cả điều này cũng chẳng làm anh quên, dù chỉ một tích tắc, cú nổ bùng khai sinh một vì sao vừa hiện lên trong tinh vân Magellan ở khoảnh khắc này, nghĩa là đã được vài triệu năm. Ý niệm cho rằng mọi sự trong vũ trụ liên kết và đáp ứng nhau chẳng bao giờ từ bỏ anh: một biến cách chói lọi trong tinh vân cự giải hoặc một vụ kết tụ tinh cầu trong chòm sao Tiên Nữ không thể không có vài ảnh hưởng lên sự hoạt động của cái máy quay đĩa nhạc của anh hoặc lên sự tươi tắn của các lá cải xoong trong đĩa xà lách của anh.

Khi anh tin chắc rằng vị trí chính xác của mình đã được khoanh định giữa cái im ỉm mở rộng của các sự vật lơ lửng trong chân không, giữa đám mây bụi của những sự kiện thực thụ hoặc nhen nhóm đang bay lượn trong không gian và thời gian, Palomar quyết định, đã đến lúc áp dụng sự thông thái vũ trụ này vào quan hệ với đồng loại. Anh vội vã quay về với xã hội, nối lại những mối quen biết, bạn bè, chuyện làm ăn; anh đặt những ràng buộc và lưu luyến dưới sự khảo sát chu đáo của lương tâm. Anh mong được thấy, cuối cùng, mở toang trước anh một cảnh quang nhân loại: rõ nét, sáng sủa, không chút sương mù, trong đó anh có thể di chuyển với thái độ dứt khoát và tin tưởng. Thật đúng vậy à? Hoàn toàn không. Anh bắt đầu sa vào một mạng rối bung của những sự hiểu lầm, ngại ngùng, thỏa hiệp, trót lỡ; những vấn đề không đáng nhất lại xào xáo cho thành khổ não, những vấn đề trầm trọng nhất lại lơ là đến thành nhạt nhẽo; mỗi điều anh nói hay làm đều dẫn đến sự vụng về, chướng tai gai mắt, lưỡng lự. Thế thì điều gì không chạy?

Điều này: khi chiêm nghiệm các vì sao, anh có thói quen tự xem mình là một cái chấm vô danh, vô thể, gần như quên hẳn là mình tồn tại; bây giờ, để xử sự với con người, anh không thể không đem cái tự thân ra nhập cuộc, và cái tự thân của anh, anh chẳng biết tìm đâu cho ra. Trước một người, mỗi người phải biết đâu là chỗ đứng của mình trong tương quan với người kia, phải chắc bẩm về phản ứng mà sự hiện diện của người kia gợi trong mình - nghịch cảm hay thu hút, uy thế ngay hay dễ dãi, quan tâm hay nghi ngại hay lãnh đạm, khống chế hay cam phận, trò hay thầy, tham gia như diễn viên hay người xem - trên cơ sở những điều ấy và những phản hồi của người kia mà lập ra qui luật cho cuộc chơi, nước đi và nước ứng thích đáng. Nhưng để được như thế, thì một người, trước khi bắt đầu quan sát một người khác, phải rõ mình là ai. Cái biết về đồng loại có cái này đặc biệt: nhất thiết phải trải qua cái biết chính mình; và điều này chính là điều Palomar thực sự thiếu. Không chỉ cái biết mà thôi, mà cả niềm thông cảm, sự phù hợp về phương tiện, mục tiêu, và sự rung động của chính mình, nghĩa là một khả năng làm chủ các khuynh hướng và hành vi của mình, cái sẽ kiểm tra, hướng dẫn nhưng không ép buộc và đè bẹp các khuynh hướng và hành vi ấy. Những kẻ mà anh ngưỡng mộ sự đúng đắn, sự tự nhiên của từng lời nói, từng cử chỉ, là những kẻ không chỉ chung sống hòa bình với vũ trụ, mà trước hết, chung sống hòa bình với chính họ. Palomar, kẻ không tự yêu mình, luôn luôn làm cái điều không gặp gỡ chính mình, mặt đối mặt; chính bởi điều này mà anh ưu tiên việc trú ngụ giữa các thiên hà; giờ đây anh hiểu: tìm ra sự yên bình nội tâm là điều anh phải bắt đầu. Vũ trụ có thể yên lòng làm chuyện của nó; còn anh, chắc chắn không.

Chỉ còn con đường này mở ra cho anh: tri thức tự thân, từ rày về sau anh sẽ khai thác địa lý nội tâm của mình, sẽ vạch ra biểu đồ của sự vận động tâm thần, sẽ rút ra từ đó các công thức và định đề, sẽ chỉnh ống kính thiên văn vào cái quĩ đạo vạch ra dòng diễn biến đời anh, thay vì vào cái quĩ đạo của các chòm sao trời. “Chúng ta không thể biết gì về bên ngoài nếu chúng ta không vượt trên chính chúng ta”, lúc này anh nghĩ, “vũ trụ là chiếc gương qua đó chúng ta chỉ có thể chiêm ngắm cái chúng ta đã học để nhận biết chính chúng ta”.

Và thế là, ngay cả cái giai đoạn mới này của cuộc hành trình đi tìm cái khôn ngoan của anh cũng hoàn tất. Cuối cùng, anh có thể thơ thẩn cái nhìn vào bên trong. Anh thấy gì? Liệu thế giới nội tâm của anh có hiện ra như một vầng xoắn ốc chói lọi đang xoay trong cái mênh mông tịch lặng? Liệu anh sẽ thấy các vì sao, các hành tinh đang im lắng bay trên các tuyến parabôn và bầu dục, định đoạt các tính cách và số phận? Liệu anh có chiêm ngắm một khối cầu với chu vi vô hạn mà bản ngã là trung tâm và cái tâm của mọi điểm?

Anh mở mắt: cái hiện ra trước tầm nhìn là điều dường như thấy rồi: hằng ngày, những con đường đầy người, vội vã, chen vai thích cánh, chẳng ai nhìn ai, giữa tường cao gai nhọn, giữa những vết tróc nhám. Trên nền đêm, bầu trời sao phún ra từng chùm sáng, như một cỗ máy tròng trành, sốc giật, cọt kẹt ở mọi cầu nối thiếu dầu, tiền đồn của một vũ trụ đầy hiểm họa, quằn quại, bất ổn, giống anh.

HỌC CÁI SỰ ĐÃ CHẾT

Palomar quyết định từ rày về sau anh sẽ xử sự như kẻ chết rồi, để xem cái thế giới không có anh sẽ đi về đâu. Đã khá lâu anh nhận ra rằng giữa anh và thế giới, chuyện không còn được như xưa; trước kia, chúng như có gì để chờ để mong nhau, anh và thế giới, bây giờ anh không còn nhớ chúng có gì để trông để ngóng nhau, tốt hay xấu, hay tại sao nỗi ngóng chờ này lại giữ anh trong một trạng thái kích động, lo lắng triền miên.

Thế nên, lúc này đáng ra Palomar phải cảm thấy nhẹ nhõm, không còn phải tự hỏi thế giới đang phải sửa soạn gì cho mình, cũng như đã được thông báo về sự nhẹ nhõm của thế giới, không còn phải lo cho anh. Ấy thế mà chính cái nỗi ngóng chờ để hưởng vị yên bình này, lại là cái khiến Palomar canh cánh.

Vậy là, chết không dễ như người ta tưởng. Điều đầu tiên, không nên lẫn chết với sự không tồn tại, một tình cảnh choán giữ cái khoảng thời gian mênh mông mở ra trước lúc chào đời, có lẽ cân xứng với cái khoảng thời gian cũng mênh mông mở ra sau cái chết. Thật vậy, trước lúc chào đời chúng ta trực thuộc những khả năng vô tận, có thể được thực hiện hoặc không, song khi đã chết, chúng ta không thể thực hiện mình, không trong quá khứ (mà chúng ta từ nay trực thuộc trọn vẹn nhưng không thể tác động nữa), cũng chẳng trong tương lai (dù chịu tác động của chúng ta, lại cấm chúng ta không được vào). Trường hợp của Palomar trên thực tế giản dị hơn, vì khả năng tác động của anh lên điều gì đó, lên người nào đó luôn luôn không đáng kể; thế giới có thể lo chuyện của nó một cách hết sức tốt đẹp mà chẳng cần đến anh, anh có thể an nhàn xem như mình chết rồi, thậm chí chẳng cần phải thay đổi các thói quen của mình. Vấn đề là sự thay đổi không ở những gì anh làm mà ở những gì anh là, chính xác hơn, ở những gì anh tương quan với thế giới. Trước kia, về thế giới, anh muốn nói: thế giới cộng anh; giờ thì: anh cộng thế giới trừ đi anh.

Thế thì cái thế giới trừ đi anh có nghĩa là sự kết thúc của nỗi khắc khoải? Phải chăng đó là cái thế giới nơi mọi chuyện xảy ra độc lập với sự có mặt và phản ứng của anh, cái thế giới tuân theo một qui luật, một tính tất yếu hay hợp lí của riêng nó chẳng dính gì đến anh? Một ngọn sóng đập vách đá và xói mòn đá, một ngọn sóng khác ào đến, rồi một ngọn sóng khác, rồi một ngọn sóng khác nữa; có anh hay không có anh, mọi sự vẫn xảy ra. Niềm khuây khỏa của cái sự đã chết hẳn là điều này: một khi đã loại bỏ cái vệt bất ổn, vốn dĩ là sự hiện diện của chúng ta, thì điều duy nhất mang lại ý nghĩa chính là sự dàn trải và tiếp diễn của các sự kiện dưới ánh mặt trời, trong cái an nhiên tự tại của chúng. Tất cả là êm đềm hoặc hướng đến êm đềm, kể cả giông bão, động đất, núi lửa. Vậy thì đây không phải là cái thế giới trước kia, lúc anh còn ở đó à? Khi nào thì mỗi cơn bão, chứa trong nó cái yên bình của một ngày sau đó, chuẩn bị xong cái giây phút tất cả các ngọn sóng sẽ đập vào bờ và mọi cơn gió sẽ cạn kiệt sức mạnh của chúng? Có lẽ chết là chuyển thành biển sóng mãi mãi là biển sóng, vậy thì chờ biển trở lại êm đềm à? Vô ích.

Cái nhìn của người chết luôn luôn mang chút khẩn cầu. Nơi chốn, tình thế, cơ duyên, đại thể là những thứ đã biết; nhận ra chúng lúc nào cũng đem lại sự hài lòng nhất định, nhưng cùng lúc, người ta cũng nhận ra nhiều biến cách, lớn hay nhỏ. Những biến cách, tự chúng và vì chúng, vẫn chấp nhận được, nếu chúng tương ứng với một qui trình lô gích, nhất quán; nhưng khổ nỗi, chúng lại phô bày những tính cách tùy tiện, bất qui tắc, và điều này quả là phiền, trước hết, vì người ta luôn luôn thèm can thiệp, mang lại những sửa đổi mà họ cho là cấp thiết và người ta không thể làm cái điều ấy vì đã chết. Từ đấy, một thái độ miễn cưỡng, hầu như sượng sừng, nhưng cùng lúc lại bảnh chọe, như của một người biết rằng điều đáng giá chính là kinh nghiệm đã qua của mình, còn những thứ khác chẳng nên quan tâm làm gì. Rồi một thứ cảm thức khống chế nhanh chóng hiện ra, áp đảo mỗi ý nghĩ: niềm khuây khỏa khi biết vấn đề là vấn đề của kẻ khác, chuyện của họ. Đối với người đã chết, chẳng có chi quan trọng nữa, bởi họ không phải suy nghĩ về chúng nữa; điều này có vẻ phi đạo đức, nhưng chính trong cái tính cách vô trách nhiệm này mà kẻ chết tìm được niềm tươi vui.

Khi tâm thái Palomar càng gần cái vừa được miêu tả, thì ý tưởng về cái sự đã chết lại càng hiện ra tự nhiên hơn. Chắc thế, anh vẫn chưa tìm được cái tính vô tư siêu phàm mà anh tin là trực thuộc kẻ đã chết, cũng như chưa tìm được cái lí lẽ vượt trên mọi cách giải thích, cái lối ra cho những giới hạn của mình, như từ một đường hầm thông ra các chiều kích khác. Có những lúc anh mang ảo tưởng được giải thoát, chí ít là khởi sự nôn nóng đeo đuổi anh cả đời, khi thấy người khác sai lầm trong mọi chuyện họ làm và khi nghĩ mình cũng thế, ở chỗ của họ có lẽ mình cũng sai lầm không kém, nhưng dù sao mình còn ý thức về điều này. Chưa, anh chưa thực sự giải thoát khỏi sự nôn nóng này; anh hiểu, lòng không khoan thứ, trước những sai lầm của chính mình và của kẻ khác, sẽ tồn tại mãi mãi cùng những sai lầm ấy, không cái chết nào có thể xóa chúng. Thế thì, rất đáng để làm quen: cái sự đã chết đối với Palomar có nghĩa là làm quen với cái ảo tưởng là mình lúc nào cũng cảm thấy mình bằng mình như mình, trong một trạng thái xác định không còn hi vọng thay đổi nữa.

Palomar không xem nhẹ ưu thế mà tình cảnh của kẻ sống có được so với tình cảnh của kẻ chết, dĩ nhiên không theo cái nghĩa tương lai - nơi khả năng rủi ro lúc nào cũng lớn mà khả năng phúc lành lại nhỏ nhoi - nhưng theo nghĩa của một khả năng cải thiện cái hình thái quá khứ của một người. (Trừ khi người ấy đã hoàn toàn toại nguyện với quá khứ của họ, trường hợp không mấy thú vị để phải bận tâm). Đời người là một tập hợp sự cố mà sự cố cuối cùng có thể thay đổi ý nghĩa của cả tập hợp, không phải vì sự cố này quan trọng hơn các sự cố trước, nhưng bởi một khi các sự cố được bao gom trong một cuộc đời, thì chúng được bố trí không theo một trật tự niên đại, mà được bố trí để đáp ứng cho một kiến trúc nội tại. Chẳng hạn, một người ở tuổi trưởng thành đọc được một quyển sách mà theo họ là quan trọng, đến nỗi họ phải thốt lên: “Làm sao tôi có thể sống nổi khi chưa đọc quyển sách này!”, hoặc “Tiếc là tôi đã không đọc nó hồi tôi còn trẻ!” Song những khẳng định này chẳng mang nghĩa gì cả, nhất là khẳng định thứ hai, vì khi đã đọc quyển sách rồi, thì đời kẻ ấy trở thành đời của kẻ đã đọc quyển sách, đọc sớm hay đọc muộn có chi quan trọng, vì cuộc đời trước cái đọc giờ đây cũng khoác một hình thái chịu sự tác động của cái đọc ấy.

Đây là bước đi khó nhất cho kẻ muốn học cái sự đã chết: tin chắc rằng đời mình là một tập hợp đóng, cho toàn thể quá khứ, cái không thể thêm thắt gì cũng như không thể mang lại thay đổi gì trong tương quan giữa các yếu tố. Đương nhiên, kẻ còn sống, thậm chí có thể trên cơ sở của những sự biến chuyển trong đời của họ, đem lại những biến chuyển cho đời kẻ đã chết, tạo ra hình thái cho cái không mang hình thái hoặc cái dường như mang một hình thái khác: chẳng hạn, thừa nhận tính chính đáng của một cuộc nổi dậy của ai đó từng bị bỉ báng bởi hành vi chống lại luật pháp của họ, ca ngợi một nhà thơ hoặc một nhà tiên tri trong ai đó từng tự thấy bị đọa đày trong điên loạn hoặc mê sảng. Nhưng những biến chuyển ấy, trước hết, chỉ quan trọng cho kẻ sống. Còn họ, kẻ đã chết, thì rất khó thu được phúc lợi. Mỗi người được hình thành bởi những gì người ấy đã sống qua và phương thức người ấy đã sống qua, và điều này, chẳng ai có thể lấy đi của họ. Ai sống khổ, thì hình thành bởi nỗi khổ; nếu tìm cách lấy đi nỗi khổ của kẻ ấy, thì kẻ ấy không còn là kẻ ấy.

Thế nên, Palomar dọn mình để trở thành một người chết bẳn tính, miễn cưỡng cam chịu cái bản án phải giữ nguyên cái mình là; nhưng anh vẫn chẳng chịu buông xả bất cứ cái gì thuộc về mình, cả khi nó là một nặng nợ.

Đương nhiên, cũng có thể trông cậy vào các tập tính bảo đảm sự sinh tồn của một phần cái tự thân cho hậu thế. Đặc biệt, xếp chúng thành hai loại: tập tính sinh học, cho phép truyền lại cho con cháu cái phần của chính mình gọi là gia sản di truyền; và tập tính lịch sử, cho phép chuyển vào trí nhớ, vào ngôn ngữ của kẻ tiếp tục sống cái phần kinh nghiệm, ít hay nhiều, mà ngay cả một kẻ đớ đẩn nhất cũng ngẫm ra và tích lũy. Các cơ chế vận hành ấy cũng có thể được xem như một tập tính đơn nhất khi giả định rằng các thế hệ tiếp nối chẳng qua cũng chỉ là các giai đoạn trong đời của một cá nhân đơn lẻ, tiếp diễn hàng thế kỉ, hàng thiên niên kỉ; nhưng như thế chỉ là trì hoãn vấn đề, từ cái chết của mình - cái chết cá thể - sang cái sự tuyệt giống của loài người, bất kể sự muộn màng của cái điều khả thể này.

Khi nghĩ về cái chết của mình, Palomar đã nghĩ về cái chết của những kẻ sống sót cuối cùng của giống người hay của những giống cùng gốc người hoặc kế tục người: các nhà thám hiểm của một hành tinh khác đổ bộ lên quả địa cầu tàn hủy và hoang vắng; giải mã những manh mối ghi bằng chữ tượng hình ở các kim tự tháp và các lập trình điện toán; kí ức của loài người phục sinh từ tro bụi và tỏa khắp mọi vùng cư trú trong vũ trụ. Và thế là, sau trì hoãn đến trì hoãn kia, cái khoảnh khắc ấy sẽ đến, đấy là lúc thời gian mòn mòi và tắt lịm vào hư không, đấy là lúc những chứng nhận vật chất cuối cùng của kí ức sự sống thoái bộ thành một cơn chớp nhiệt năng hoặc các nguyên tử kết tinh vào cái giá buốt của một trật tự bất động.

“Nếu thời gian phải kết cuộc, thì nó có thể được miêu tả, khoảnh khắc tiếp nối khoảnh khắc”, Palomar nghĩ, “và mỗi khoảnh khắc, khi được miêu tả, lại mở ra để mà chẳng bao giờ thấy được sự kết cuộc”. Anh quyết định bắt đầu miêu tả từng khoảnh khắc đời mình và cho đến khi chưa miêu tả hết, anh sẽ không nghĩ đến cái sự đã chết nữa. Ở thời điểm đó, anh chết.

HẾT.

Những con số 1, 2, 3, trong mục lục, dù ở vị trí thứ nhất, thứ nhì, hoặc thứ ba, không chỉ mang giá trị thứ tự mà còn tương ứng với ba khu vực chủ đề, ba loại kinh nghiệm và thẩm tra, theo những tỉ lệ khác nhau, hiện diện trong mỗi phần của quyển sách.

Những con số 1, nói chung, tương ứng với một loại kinh nghiệm thị giác, hầu như luôn luôn có đối tượng là một hình thái thiên nhiên; văn bản có khuynh hướng thể hiện một sự miêu tả.

Trong những con số 2, hiện diện những yếu tố nhân học, văn hóa theo nghĩa rộng, và kinh nghiệm - bên cạnh những dữ liệu thị giác - bao gồm cả ngôn ngữ, ý nghĩa, biểu tượng. Văn bản có khuynh hướng được khai triển thành truyện kể.

Những con số 3 quan tâm đến loại kinh nghiệm nặng về tư biện, liên hệ đến vũ trụ, thời gian, tính vô cùng, tương quan giữa bản ngã và thế giới, kích thước của tâm trí. Từ phạm trù miêu tả và truyện kể chuyển sang phạm trù trầm tư mặc tưởng.

[1] Phong trào nghệ thuật trang trí (1860-1910), đặc trưng bởi những đường cong, đường lượn quanh co.