Tặng Ash

Oedipus, kẻ giết cha, kẻ lấy mẹ làm vợ, Oedipus, người giải câu đố của Nhân sư! Ba hành động kỳ bí của định mệnh này cho chúng ta biết điều gì? Có một niềm tin phổ biến nguyên sơ, nhất là ở Ba Tư, là một pháp sư thông thái chỉ có thể sinh ra từ một cuộc loạn luân.

– NIETZSCHE, Khởi sinh của bi kịch

OEDIPUS: Biết tìm nơi đâu dấu vết của tội ác ngày xưa?

– SOPHOCLES, Vua Oedipus

Cũng như đứa con trai không cha, một người cha không con trai sẽ không được ai chấp nhận.

– FERDOWSI, Shahnameh

• PHẦN I •

1.

TÔI TỪNG MUỐN TRỞ THÀNH NHÀ VĂN. Nhưng sau các sự kiện tôi sắp mô tả đây, tôi lại đi học địa chất công trình rồi trở thành nhà thầu xây dựng. Dẫu vậy, độc giả không nên vì tôi kể câu chuyện lúc này mà kết luận rằng chuyện ấy đã qua, rằng tôi đã bỏ lại tất cả sau lưng. Càng nhớ lại thì tôi càng chìm sâu vào đó. Các bạn nữa, có lẽ cũng sẽ theo chân, bị bí ẩn về cha và con trai dẫn dụ.

Năm 1984, chúng tôi sống trong một căn hộ nhỏ nằm sâu trong quận Beşiktaş, gần Cung điện Ihlamur thời Ottoman thế kỷ mười chín. Ba tôi có một hiệu thuốc nhỏ tên Hayat, “Sự Sống”. Mỗi tuần một lần, hiệu thuốc sẽ mở cả đêm và ba tôi làm ca tối. Những tối ấy, tôi sẽ mang cơm đến cho ông. Tôi thích ở lại đó, hít hà mùi dược liệu trong khi ba tôi, một dáng người cao, gầy, điển trai, ăn tối bên quầy tính tiền. Ngót nghét cũng ba mươi năm trôi qua rồi, nhưng dù ở tuổi bốn mươi lăm tôi vẫn còn thích mùi của mấy hiệu thuốc xưa với hàng hàng những ngăn hộc và tủ gỗ ấy.

Hiệu thuốc Sự Sống không đông khách lắm. Những đêm ấy ba tôi thường giết thời giờ với chiếc ti vi loại xách tay nhỏ rất thông dụng thời đó. Thỉnh thoảng mấy người bạn cánh tả của ông ghé qua, lần nào tôi tới cũng thấy họ đang thì thào nói chuyện. Họ luôn đổi đề tài khi thấy tôi, nhận xét là tôi điển trai và có duyên như ba, hỏi tôi đang học lớp mấy, tôi có thích trường lớp không, tôi muốn làm gì khi lớn lên.

Ba tôi rõ ràng là không thoải mái khi tôi bắt gặp mấy người bạn chính trị của ông, nên khi họ ghé chơi tôi không bao giờ ở lại quá lâu. Vừa có dịp là tôi chộp ngay lấy hộp cơm đã hết rồi đi bộ về nhà dưới hàng cây tiêu huyền và dãy đèn đường nhợt nhạt. Tôi tự biết ra không bao giờ được kể với mẹ là đã gặp mấy ông bạn cánh tả của ba ở hiệu thuốc. Nói ra chỉ khiến mẹ giận cả đám và lo rằng ba tôi sẽ gặp chuyện rồi lại biệt tăm lần nữa.

Nhưng ba mẹ tôi không chỉ cãi nhau về chính trị. Có những giai đoạn dài hầu như họ không nói với nhau tiếng nào. Có lẽ họ không yêu nhau. Tôi nghi là ba để ý những người đàn bà khác và nhiều đàn bà khác để ý ông. Nhiều lúc mẹ bóng gió là ba có nhân tình, lộ liễu đến mức ngay cả tôi cũng hiểu. Những trận cãi cọ giữa ba mẹ làm tôi buồn khổ đến độ tôi buộc mình không nhớ hay nghĩ đến.

Lần cuối tôi mang cơm đến hiệu thuốc cho ba là một buổi tối bình thường như bao tối mùa thu khác. Tôi vừa vào trung học. Tôi thấy ông đang xem tin tức trên truyền hình. Trong lúc ba ăn ở quầy, tôi tiếp một khách hàng cần aspirin, rồi một người nữa mua mấy viên vitamin C và kháng sinh. Tôi bỏ tiền vào ngàn kéo tiền kiểu cũ, ngăn hộc đóng lại với tiếng lanh canh vui tai. Khi ba ăn xong, trên đường đi ra, tôi ngoảnh lại nhìn ba một lần nữa; ông đứng bên ngưỡng cửa, mỉm cười vẫy tay với tôi.

Sáng hôm sau ba không về nhà. Chiều lại tôi đi học về thì mẹ cho tôi hay, mắt vẫn còn sưng húp vì khóc. Có phải ba bị bắt ở tiệm thuốc rồi giải tới Nha Chính trị rồi? Ở đó họ sẽ tra tấn ông bằng lối đánh vào gan bàn chân và sốc điện. Đấy hẳn không phải lần đầu.

Nhiều năm trước, lần đầu lính đến tìm ông là đêm sau đảo chính. Mẹ đau khổ vô cùng. Bà nói ba tôi là anh hùng, rằng tôi nên tự hào về ông; và trong lúc chờ đến ngày ông được thả, mẹ lo trực ca đêm, cùng với người phụ việc Macit. Nhiều khi tôi cũng khoác áo trắng của Macit – dù lúc đó tất nhiên tôi định lớn lên thành nhà khoa học, như ba muốn, không phải một trợ tá dược sĩ nào đó.

Tuy nhiên, bảy tám năm sau, khi ba tôi lại biến mất, chuyện đã khác. Lúc ông về, sau gần hai năm, mẹ dường như không cần biết ông vừa bị giải đi, bị khảo cung, bị tra tấn. Mẹ nổi điên với ông. “Chứ ông ta mong cái gì đây?” mẹ nói.

Thế nên, sau lần cuối ba tôi biệt tăm, mẹ có vẻ cam chịu, chẳng nhắc gì đến Macit, hay hiệu thuốc sẽ ra sao. Đó là điều khiến tôi nghĩ những lần ba biệt tăm không phải luôn cùng một lý do. Mà dù sao thì cái chúng ta gọi là suy nghĩ này là gì vậy?

Đến lúc đó thì tôi đã biết rằng đôi khi ý nghĩ đến với ta bằng lời, có lúc lại bằng hình ảnh. Có một số ý nghĩ – ký ức chạy dưới con mưa như trút chẳng hạn, và cảm giác lúc đó – tôi còn không biết phải diễn tả thành lời ra sao… Vậy nhưng hình ảnh của ý nghĩ ấy lại rõ mồn một trong tâm trí tôi. Rồi có những thứ tôi diễn tả thành lời được nhưng lại không sao mường tượng ra: ánh sáng đen, cái chết của mẹ tôi, vô cực.

Có lẽ hồi đó tôi vẫn còn trẻ con, nên có thể xua đi những ý nghĩ không mong muốn. Nhưng nhiều khi cũng ngược lại, tôi thấy mình không sao dứt khỏi đầu một hình ảnh hay một từ ngữ nào đó.

Suốt một thời gian dài ba không liên lạc với mẹ con tôi. Có những lúc tồi còn không nhớ nổi mặt mũi ông ra sao. Cứ như đèn đóm phụt tắt và mọi thứ quanh tôi biến tan. Một đêm nọ, tôi một mình đi bộ đến Cung điện Ihlamur. Hiệu thuốc Sự Sống đã được cài ổ khóa đen nặng trịch, như thể đóng cửa vĩnh viễn. Một làn sương mù từ trong vườn thượng uyển bảng lảng dạt ra.

Sau đó ít lâu, mẹ nói rằng tiền của ba hay hiệu thuốc không đủ cho hai mẹ con sống tiếp. Tôi thì không chi tiêu gì ngoài vé xem phim, bánh mì kebab, truyện tranh. Tôi thường đi bộ đến trường trung học Kabataş rồi về. Tôi có mấy đứa bạn chuyên thu mua truyện tranh cũ để bán lại hay cho thuê. Nhưng tôi không muốn cuối tuần của mình tiêu tốn vào việc kiên nhẫn chờ khách trong hẻm sau và cửa hậu mấy rạp chiếu phim ở Beşiktaş.

Mùa hè năm 1985, tôi giúp việc ở một hiệu sách tên Deniz trên phố mua sắm chính ở Beşiktaş. Việc của tôi chủ yếu là đuổi bọn có khả năng trộm đạo, hầu hết là sinh viên. Năm thì mười bữa ông Deniz sẽ chạy xe với tôi tới Çağaloğlu để nhập hàng. Ông chủ dần dà đâm mến tôi: ông để ý thấy tôi nhớ tên mọi tác giả và nhà xuất bản, nên cho tôi mượn sách về nhà đọc. Hè năm ấy tôi đọc rất nhiều: truyện thiếu nhi, Hành trình vào tâm trái đất của Jules Verne, truyện ngắn của Edgar Allan Poe, sách thơ, tiểu thuyết lịch sử về những cuộc phiêu lưu của các chiến binh Ottoman, và một cuốn sách về giấc mơ. Một đoạn trong cuốn sách này sẽ làm thay đổi đời tôi mãi mãi.

Khi bạn bè văn sĩ của ông Deniz ghé hiệu sách, ông bắt đầu giới thiệu tôi có khát vọng thành nhà văn. Lúc ấy tôi đã ấp ủ ước mơ này và ngu ngốc thú nhận với ông trong một phút vô ý. Chịu ảnh hưởng của ông, chẳng mấy chốc tôi cũng bắt đầu nghiêm túc nghĩ đến việc này.

2.

MỘT NGÀY NỌ ĐI HỌC VỀ, LINH TÍNH THẾ nào tôi lại mở tủ áo và tủ ngăn kéo trong phòng ngủ của ba mẹ và phát hiện ra áo xống cùng mọi tư trang của ba đã không còn. Chỉ có mùi thuốc lá và nước hoa nhẹ của ông là còn vương vất trong phòng. Mẹ con tôi không bao giờ nhắc đến ba, và hình ảnh ông đã nhạt phai trong tâm trí tôi.

Mẹ con tôi thành bạn thân, dù điều đó cũng không ngăn bà xem quyết định thành nhà văn của tôi là trò đùa. Trước hết, tôi phải đảm bảo được nhận vào một trường đại học tốt. Để chuẩn bị cho kỳ thi đầu vào, tôi cần kiếm đủ tiền để học trường luyện thi, nhưng mẹ tôi không bằng lòng với số tiền chủ hiệu sách trả cho tôi. Mùa hè sau khi tôi học xong năm thứ hai trung học, mẹ con tôi dọn từ Istanbul đến Gebze. Hai mẹ con sẽ ở nhờ nhà dì dượng ở Gebze, trọ trong phần nhà phụ họ vừa xây thêm ngoài vườn. Dượng sẽ cho tôi việc làm, và tôi tính rằng nếu dành nửa đầu mùa hè để làm, đến cuối tháng Bảy tôi có thể tiếp tục vừa làm trong hiệu sách Deniz ở Beşiktaş vừa theo học trường luyện thi. Ông Deniz biết tôi buồn thế nào vì không được sống ở Beşiktaş nữa; ông nói khi nào muốn thì tôi cứ ngủ lại qua đêm trong hiệu sách.

Dượng thu xếp cho tôi canh vườn anh đào và đào của ông ở ngoại ô Gebze. Khi thấy bốt canh của mình, một cái bàn ọp ẹp dưới một cái chòi, tôi cho rằng như vậy nghĩa là tôi sẽ có khối thời gian ngồi vẩn vơ đọc sách. Nhưng tôi đã lầm. Lúc ấy là mùa anh đào: từng đàn quạ quang quác, táo tợn đậu trên cây, rồi từng đám con nít và thợ xây ở công trường bên cạnh liên tục tìm cách hái trộm.

Trong khu vườn cạnh vườn trái, người ta đang đào một cái giếng. Thỉnh thoảng tôi đi lại xem người đào giếng đào bằng xẻng và cuốc chim trong khi hai thợ học việc kéo đất do thợ cả đào lên đem đổ đi.

Hai thợ học việc quay hai tay cầm gắn vào một cái tời gỗ, nó cót két vui tai khi họ kéo từng xô đầy đất lên rồi nghiêng đổ vào một xe rùa. Cậu trẻ hơn, trạc tuổi tôi, sẽ đi đổ xe đất trong khi cậu lớn tuổi hơn, cao hơn vừa hô, “Xuống này!” vừa thả cái xô xuống cho người đào giếng.

Trong ngày, người đào giếng chẳng mấy khi ló lên. Lần đầu tôi thấy ông là lúc ông đang nghỉ ăn trưa hút điếu thuốc. Ông cao, mảnh mai và điển trai, như ba tôi. Nhưng không giống người cha điềm đạm và vui tươi tự nhiên của tôi, người đào giếng lại cáu kỉnh. Ông thường xuyên trách mắng thợ học việc. Tôi nghĩ ắt họ sẽ ngượng khi có người thấy họ bị la, nên tôi tránh xa cái giếng mỗi khi ông thầy lên.

Một ngày giữa tháng Sáu, tôi nghe những tiếng hò reo vui vẻ và tiếng súng từ phía họ nên đến xem. Nước đã phun lên từ dưới giếng, và khi nghe tin vui, ông chủ lô đất, một ông vùng Rize, đã đến để ăn mừng, hân hoan bắn súng lên trời. Không trung có mùi dụ hoặc của thuốc súng. Theo lệ, người chủ đất phân phát tiền thưởng và quà cáp cho người đào giếng và hai thợ học việc. Cái giếng sẽ giúp ông ta thực hiện nhiều dự án xây dựng đã dự định cho mảnh đất của mình; hệ thống cấp nước của thành phố vẫn chưa tới vùng ngoại ô Gebze.

Trong những ngày sau đó tôi không nghe ông thầy quát thợ học việc một tiếng nào. Một buổi chiều, xe ngựa chở tới nhiều bao xi măng và thanh sắt, vậy là ông thầy đào giếng bắt tay vào tráng bê tông thành giếng rồi đậy một nắp kim loại lên trên. Giờ đây khi cả đội đang trong tâm trạng vui vẻ như vậy, tôi ở bên họ nhiều hơn.

Một ngày nọ tôi đi lại chỗ cái giếng, tưởng không có ai ở đó. Thầy Mahmut từ giữa đám cây anh đào và ô liu đi ra, cầm một linh kiện từ động cơ điện ông đã ráp để cấp điện cho máy bơm.

“Có vẻ tò mò về công việc này hở, chú em!”

Tôi nghĩ đến những người trong tiểu thuyết của Jules Verne đi vào một đầu thế giới rồi ra lại ở đầu kia.

“Chú định đào một giếng nữa ở ngoại ô Küçükçekmece. Hai thằng này sẽ bỏ chú mà đi. Chú dẫn con theo nhé?”

Thấy tôi ngập ngừng, ông giải thích rằng nếu được việc, một thợ học việc đào giếng sẽ kiếm gấp bốn lần người canh vườn trái. Chúng tôi sẽ làm xong trong mười ngày, rồi tôi sẽ sớm về nhà.

“Mẹ không đời nào cho phép!” mẹ nói khi chiều tối tôi về nhà. “Con sẽ không thành người đào giếng. Con sẽ vào đại học.”

Nhưng đến lúc ấy thì ý nghĩ kiếm tiền nhanh đã bén rễ trong óc tôi rồi. Tôi cứ luôn miệng thuyết phục mẹ là trong hai tuần tôi có thể kiếm được bằng tiền làm ở vườn trái của dượng hai tháng, vậy là tôi còn lại nhiều thời gian để chuẩn bị cho kỳ thi đại học, đi học trường luyện thi và đọc bao sách tôi muốn đọc. Tôi lại còn dọa người mẹ tội nghiệp:

“Mẹ mà không cho thì con sẽ bỏ nhà đi,” tôi nói.

“Nếu cháu nó muốn làm việc chăm chỉ và tự kiếm tiền, đừng làm nó mất nhuệ khí,” dượng tôi nói. “Để em hỏi xem người đào giếng này là ai.”

Dượng tôi, vốn là luật sư, thu xếp gặp mẹ tôi và người đào giếng tại văn phòng ông ở tòa thị chính. Không có mặt tôi, ba người thỏa thuận là sẽ có một thợ học việc nữa và chỉ nó mới xuống giếng để tôi không phải xuống. Dượng cho tôi biết tiền công nhật của tôi là bao nhiêu. Tôi gói ghém vài cái áo và đôi giày đế cao su tôi mang trong giờ thể dục vào va li cũ của ba.

Ngày tôi lên đường, trời mưa, và cái xe tải nhỏ đón tôi đến địa điểm làm việc tưởng như không bao giờ đến. Mẹ khóc mấy bận khi chúng tôi chờ trong căn nhà trọ một gian mái dột. Tôi không chịu đổi ý sao? Mẹ sẽ nhớ tôi kinh khủng. Đã đành là giờ chúng tôi nghèo, nhưng không cần phải đến nước này.

Nắm chặt va li, và cũng giả lấy vẻ thách thức tôi thấy trên mặt ba khi ông bị xét xử, tôi bước ra khỏi nhà, trêu chọc mẹ: “Đừng lo, con sẽ không bao giờ xuống dưới giếng đâu.”

Xe tải đang chờ trong bãi đất trống đằng sau thánh đường cũ chốt vót. Thợ cả Mahmut, điếu thuốc trên tay, nhoẻn cười quan sát tôi đi lại, săm soi áo quần tôi mặc, cách tôi bước, túi xách của tôi, như một ông giáo.

“Lên xe đi, đến giờ đi rồi,” ông nói. Tôi ngồi giữa ông và tài xế mà Hayri Bey, doanh nhân thuê đào giếng, cử tới. Chúng tôi lẳng lặng chạy xe trong một giờ.

Khi xe băng qua cầu Bosphorus, tôi nhìn sang bên trái về phía Istanbul, hướng trường trung học Kabataş, để xem có nhận ra tòa nhà nào ở Beşiktaş không.

“Đừng lo, không lâu đâu,” thầy Mahmut nói. “Con sẽ về kịp để học trường luyện thi.”

Tôi hài lòng là mẹ và dượng đã cho ông biết mối bận tâm của tôi; việc đó làm tôi cảm thấy có thể tin cậy ông. Qua cầu, chúng tôi bị kẹt giữa xe cộ Istanbul, nên đến khi chúng tôi ra tới ngoài thành phố thì mặt trời đã đang lặn, những tia nắng thiêu đốt làm chúng tôi lóa cả mắt.

Tôi nói chúng tôi rời thành phố, nhưng tôi không muốn chuyện này làm độc giả rối trí. Thời ấy, dân cư Istanbul không phải mười lăm triệu, như bây giờ, mà mới có năm triệu. Đi quá những tường thành cổ thì nhà cửa trở nên thưa thớt hơn, nhỏ hơn, nghèo khổ hơn, khung cảnh lác đác những nhà xưởng, trạm xăng, và một khách sạn chơ vơ.

Chúng tôi men theo đường ray một lúc, rồi tách khỏi đường ray khi màn đêm buông. Chúng tôi đã đi quá hồ Büyükçekmece. Tôi thấy vài cây bách, nghĩa trang, tường bê tông, những khoảng đất trống… Nhưng hầu hết thời gian tôi không nhìn thấy gì, và dù cố cách mấy tôi cũng không hình dung được chúng tôi đang ở đâu. Chúng tôi thấy quầng sáng cam từ cửa sổ các gia đình ngồi lại ăn tối, và chúng tôi thấy các nhà xưởng sáng đèn neon. Chúng tôi chạy lên đồi. Sét đánh xa xa, thắp sáng bầu trời, nhưng dường như không có gì soi sáng được những vùng đất hiu quạnh chúng tôi đi qua. Thỉnh thoảng một ánh sáng kỳ bí lại soi tỏ bạt ngàn những vạt đất hoang, đất trơ trọi không người sinh sống, nhưng chớp mắt tôi đã lại mất dấu mọi thứ trong bóng tối.

Cuối cùng chúng tôi dừng lại ở đâu đấy giữa vùng hoang vu đó. Tôi không thấy ánh sáng, không thấy đèn, không nhà cửa, nên tôi nghĩ có lẽ chiếc xe tải cũ bị chết máy.

“Giúp chú một tay, mình dỡ đồ xuống,” thầy Mahmut nói.

Nào là các khối gỗ, nào các bộ phận của tời, nồi niêu, dụng cụ thiết bị nhồi trong những bao nhựa thô, và hai tấm đệm buộc với nhau bằng dây thừng. Tài xế chạy xe đi, “Chúc may mắn và cầu xin Thượng đế phù hộ hai người,” và khi tôi nhận ra phạm vi bóng tối bao quanh chúng tôi, tôi đâm lo. Lại có sấm chớp đâu đó đằng xa, nhưng bầu trời sau lưng chúng tôi quang đãng, sao sáng rực rỡ. Xa hơn nữa, tôi nhận ra ánh đèn Istanbul hắt lên các đám mây như lớp sương mù vàng.

Mặt đất vẫn còn ẩm sau cơn mưa, rải rác những vạt ướt. Chúng tôi tìm trên khoảnh đất bằng phẳng đó một chỗ khô ráo rồi đem vật dụng lại đấy.

Thầy Mahmut bắt đầu dựng lều bằng mấy cọc gỗ. Nhưng ông không làm được. Dây thừng để kéo và cọc nhỏ để đóng xuống đất đều chìm trong đêm, và một nỗi khiếp sợ âm u đã len lỏi vào tâm hồn tôi. “Kéo đằng đây này, không phải ở đó,” thầy Mahmut quờ quạng gọi ra.

Chúng tôi nghe một tiếng cú kêu. Tôi tự hỏi có cần phải dựng lều không, vì mưa đã tạnh, nhưng tôi tôn trọng quyết định của thầy Mahmut. Tấm vải ẩm mốc, nặng trĩu không chịu nằm yên mà cứ gấp lại và trùm lên chúng tôi, như đêm.

Đến khi chúng tôi xoay xở dựng được lều và trải đệm ra thì đã quá nửa đêm từ lâu. Mây mưa mùa hè nhường chỗ cho một đêm sáng sao rực rỡ. Tiếng một con dế râm ran gần đó vỗ về tôi. Tôi nằm xuống một tấm đệm và ngủ thiếp đi ngay.

3.

KHI TỈNH DẬY, TÔI CÒN CÓ MỘT MÌNH TRONG LỀU. Một con ong bay vo ve. Tôi trở dậy và bước ra ngoài. Mặt trời đã lên cao đến nỗi ánh sáng làm tôi nhức cả mắt.

Tôi đang đứng trên một khu đất cao rộng lớn. Bên trái, về hướng Đông Nam, vùng đất chạy dài xuống phía Istanbul. Xa xa là những cánh đồng ngô, xanh non và vàng nhạt; cũng có những đồng lúa mì, nhưng còn có cả đất đai cằn cỗi, đầy đá và khô rang. Tôi thấy thị trấn gần đó có nhà cửa và thánh đường, nhưng một ngọn đồi chắn mất tầm nhìn nên tôi không rõ khu dân cư đó nhỏ lớn ra sao.

Thầy Mahmut đâu rồi? Gió đưa tới tiếng kèn quân, và tôi nhận ra rằng những tòa nhà xam xám đằng sau thị trấn hẳn là một đon vị đồn trú. Bên kia, xa tít, là một dãy núi tím. Trong một thoáng, toàn thể vạn vật dường như mang vẻ im lặng của ký ức. Tôi hài lòng là được đến đây, sẵn sàng tự kiếm sống, xa Istanbul, xa bất cứ ai.

Một con tàu hụ còi qua vùng đất bằng phẳng giữa thị trấn và đơn vị đồn trú. Dường như nó tiến về hướng châu Âu. Con tàu trườn tới vùng có khu đất cao trống trải của chúng tôi rồi mới nhẹ nhàng ngoằn ngoèo đi khỏi và dừng ở ga.

Tôi nhận ra thầy Mahmut đang từ thị trấn quay về. Ban đầu ông đi theo đường cái, nhưng rồi chẳng mấy chốc đã đi đường tắt, băng qua những đồng lúa mì và vạt đất cằn khô.

“Chú mua ít nước cho cả hai,” ông nói. “Nào, pha cho chú chút trà đi.”

Trong khi tôi loay hoay pha trà trên bếp ga xách tay, ông chủ đất Hayri Bey ngồi xe tải nhỏ tới, chính là chiếc xe đã đưa chúng tôi tới đây hồi đêm. Một thanh niên, lớn tuổi hơn tôi một tí, từ sau xe nhảy phóc xuống. Nghe họ nói chuyện thì tôi biết rằng thợ học việc thứ hai, người ở Gebze, đã rút lui vào phút chót, nên thanh niên này, công nhân của Hayri Bey tên Ali, sẽ làm với chúng tôi, xuống giếng nếu cần.

Thầy Mahmut với Hayri Bey đi tới đi lui trên lô đất hồi lâu. Chỗ thì hoàn toàn trơ trọi, chỗ khác lại đầy đá và cỏ, miếng đất cả thảy hơn hai sào rưỡi. Một làn gió nhẹ thổi từ hướng họ, và ngay cả khi họ đã đến góc xa nhất mảnh đất, chúng tôi vẫn còn nghe họ tranh luận. Tôi mon men đến gần hơn. Hayri Bey, một thương nhân dệt, muốn xây một xưởng giặt và nhuộm sợi vải ở đây. Có nhu cầu rất cao về các dịch vụ này từ các nhà xuất khẩu đồ may sẵn lớn, nhưng quá trình này đòi hỏi lượng nước dồi dào.

Mảnh đất này, không có nguồn điện cũng không có nước, ông Hayri Bey hầu như chẳng tốn đồng nào để mua nó. Nếu chúng tôi tìm được nước, ông ta sẽ thưởng công cho chúng tôi hậu hĩ. Các bạn trong giới chính trị của ông ta sẽ lo liệu mắc đường dây điện vào. Lúc ấy Hayri Bey sẽ xây một tổ họp nhà xưởng hiện đại – ông ta đã cho chúng tôi xem bản vẽ – có các xưởng nhuộm, phòng giặt, nhà kho, một tòa nhà văn phòng hiện đại, thậm chí cả một nhà ăn. Thầy Mahmut tỏ ra đồng cảm và hứng thú nghe những ước vọng của Hayri Bey, nhưng thật ra, cũng như tôi, chủ yếu ông để tâm đến quà cáp và tiền bạc hứa cho chúng tôi nếu tìm thấy nước.

“Cầu Thượng đế phù hộ cho thầy, cầu xin sức mạnh của Ngài chảy qua cánh tay thầy, và cái nhìn của Ngài mở mắt cho thầy,” Hayri Bey nói, như một vị tướng Ottoman cho quân lên đường thực hiện một sứ mệnh hào hùng nào đó. Khi xe tải chạy khuất tầm mắt, ông ta nghiêng người ra ngoài cửa xe vẫy chúng tôi.

Đêm đó tiếng ngáy của thầy Mahmut làm tôi thức trắng, nên tôi kê đầu ra ngoài lều. Tôi không nhìn thấy ánh đèn thị trấn; bầu trời xanh thẫm, nhưng ánh sáng muôn vì sao dường như biến vũ trụ thành một sắc vàng ươm. Còn chúng tôi ở đây, vắt vẻo trên một quả cam khổng lồ treo trong không gian, cố ngủ trong bóng tối. Có đúng hay không khi mà, thay vì vươn lên đến sao trời lấp lánh, chúng tôi lại quyết lòng đào sâu xuống mặt đất dưới chỗ chúng tôi đang nằm ngủ đây?

4.

THỜI ẤY DỤNG CỤ DÒ ĐẤT VẪN CHƯA PHỔ BIẾN RỘNG RÃI. Hàng thế kỷ, người đào giếng tìm nước ngầm và đoán phải đào ở đâu chỉ nhờ trực giác. Thầy Mahmut rất rành những bài khấn cầu kỳ mà một số ông thầy già lắm lời này đọc. Nhưng khi họ cầm một cây sào có chạc ba lên mà đi tới lui khắp lô đất đọc kinh và lầm rầm niệm chú, ông dẹp những trò hề của họ đi. Thế nhưng, ông biết mình thuộc số những người cuối cùng thực hành cái nghệ thuật đã tồn tại hàng ngàn năm. Nên ông khiêm cung bắt đầu công việc. “Mình phải tìm chỗ đất đen ẩm sẫm,” ông chỉ vẽ cho tôi. “Mình phải tìm những vạt đất thấp hơn, những vạt sỏi đá, những chỗ dốc lên xuống, những chỗ có bóng râm, rồi dò nước bên dưới.” Ông hăm hở chỉ cho tôi phải làm sao. “Chỗ nào con thấy cây cỏ, đất sẽ tối màu và ẩm, hiểu chưa? Nhưng phải nhìn cho kỹ, và đừng để bị lừa.”

Vì đất gồm nhiều lớp, hệt như thiên cầu bảy lớp vậy. (Có những đêm tôi nhìn lên sao trời và cảm nhận thế giới âm u bên dưới chúng tôi.) Hai mét đất đen màu mỡ có thể giấu một tầng không thấm nước, khô rang, đầy mùn đất rất xấu hoặc cát bên dưới. Đi tới đi lui trên mảnh đất dò tìm xem phải đào lấy nước ở đâu, những ông thầy xưa phải giải mã được ngôn ngữ của đất, của cỏ, côn trùng, chim, và dò ra những dấu hiệu của đá hay đất sét dưới chân.

Những kỹ năng đặc biệt này đã khiến một số người đào giếng xưa tin chắc rằng, như các pháp sư ở Trung Á, họ cũng có phép thần thông và khả năng ngoại cảm, cho phép họ liên lạc với các thổ địa và yêu tinh dưới lòng đất. Tôi nhớ hồi còn nhỏ vẫn nghe ba cười những chuyện như vậy, nhưng những người hy vọng có cách đỡ tốn kém để tìm thấy nước thì tin. Tôi nhớ dân trong những khu xóm nghèo ở Beşiktaş nhờ đến biện pháp mê tín dị đoan này khi quyết định phải đào giếng ở đâu trong vườn nhà. Chính mắt tôi đã thấy người đào giếng lom khom giữa cây leo và gà mái mổ trong những khu vườn sau nhà đó, lắng nghe đất, mấy cụ ông và các bà trung niên đối xử với họ với sự cung kính thường dành cho bác sĩ áp tai lên ngực đứa bé con bị bệnh của họ.

“Nếu Thượng đế phù hộ thì mình sẽ xong trong hai tuần là cùng. Chú sẽ tìm thấy nước dưới sâu mười hay mười hai mét,” thầy Mahmut nói hôm đầu đó.

Ông có thể nói chuyện với tôi thoải mái hơn là với Ali, là người của ông chủ đất. Tôi thích vậy và dần cảm thấy rằng cái giếng này là dự án chung của hai chúng tôi.

Sáng hôm sau, thầy Mahmut chọn được nơi ông sẽ đào. Nó không gần nơi các bản vẽ nhà máy của ông chủ đất dự tính chút nào. Nó nằm ở một chỗ khác hẳn, trong phần khác của khu đất.

Do những hoạt động chính trị mà ba tôi có thói quen giữ bí mật, nên mỗi khi làm gì quan trọng, ông không bao giờ kéo tôi vào hay hỏi tôi nghĩ sao. Nhưng thầy Mahmut giảng giải cặn kẽ những thách thức của mảnh đất này và thoải mái cho tôi biết lập luận của ông khi ông suy nghĩ xem phải đào ở đâu. Điều này làm tôi thấy thỏa lòng vô cùng, khiến tôi thấy gần ông. Thế nhưng, đến lúc phải quyết định, ông lại âm thầm suy tính một mình, và cuối cùng chọn địa điểm mà không hỏi ý tôi hay giải thích gì. Đó là lần đầu tiên tôi nhận ra sức ảnh hưởng của thầy Mahmut giờ đây đối với mình, thế nên mặc dù tôi thích sự cảm mến và thân tình ông tỏ ra với tôi (mà tôi chưa từng cảm thấy từ ba), tôi đâm hận ông cũng vì chuyện đó.

Thầy Mahmut cuốc xuống mặt đất chỗ ông đã chọn. Nhưng tại sao sau khi đi tới đi lui và cân nhắc đủ thứ như vậy rồi, ông lại chọn đúng chỗ này? Sao nó lại khác với những chỗ khác? Nếu chúng tôi cứ đào ở đấy bằng cây cuốc chim đó, có chắc là cuối cùng chúng tôi sẽ tìm thấy nước không? Tôi muốn hỏi ông bao câu, nhưng tôi biết rằng mình không được hỏi. Tôi là con nít; ông không phải bạn cũng không phải ba tôi, mà là thầy tôi. Chỉ có tôi nhìn thấy ở ông một người cha.

Ông lấy một khúc dây thừng rồi cột cái xẻng vào một đầu còn đầu kia cột một cây đinh nhọn. Sợi dây thừng dài một mét, ông nói chúng tôi hay. Không xây tường đá xuống đó được; ông sẽ phải tráng thành giếng bằng bê tông. Thành bê tông phải dày cỡ hai mươi đến hai lăm phân. Giữ căng sợi thừng, ông vạch một vòng tròn đường kính hai mét, dùng đinh vạch trên đất trong khi giữ cây xẻng ở chính tâm. Ali với tôi cẩn thận vạch dấu tiếp, rồi vòng tròn hiện ra.

“Phải vẽ cho chính xác vòng tròn giếng,” thầy Mahmut nói. “Có chỗ nào sai, có vạch thẳng nào dọc đường cong là cả giếng sẽ sụp xuống!”

Đó là lần đầu tôi nghe về viễn cảnh đáng sợ giếng sập. Chúng tôi bắt đầu đào bên trong vòng tròn. Dùng cuốc chim, tôi giúp thầy Mahmut đào, còn khi không đào thì tôi xúc đất đào được lên xe rùa của Ali. Nhưng cả hai chúng tôi cộng lại hầu như cũng không theo kịp thầy Mahmut. “Đừng đổ đầy xe quá, như thế tao đổ ra rồi quay lại sẽ nhanh hơn,” Ali nói, chật vật thở lấy hơi. Hai chúng tôi chẳng mấy chốc đã thấm mệt và chậm lại, nhưng cây cuốc chim của thầy Mahmut vẫn tiếp tục vung không ngớt, và chẳng mấy chốc những miếng đá ông đào ra bắt đầu dồn bên giếng. Khi nào đống đất lớn quá, ông buông dụng cụ và hút một điếu dưới cây ô liu trong khi chờ cho chúng tôi theo kịp. Ngày đầu tiên làm được vài giờ thì thợ học việc bạn tôi và tôi đã nhận ra rằng chúng tôi chỉ có thể cố mà theo kịp thầy Mahmut và mau lẹ làm theo chỉ dẫn của ông chứ chớ thắc mắc gì.

Đào cả ngày dưới nắng chói lòa làm tôi kiệt sức. Tôi vật ra đệm ngủ ngay sau khi mặt trời lặn, còn chẳng nuốt nổi chén xúp đậu lăng. Cây cuốc chim đã khiến hai tay tôi bỏng rộp, còn gáy tôi cháy nắng.

“Con sẽ quen thôi mà, công tử, con sẽ quen thôi,” thầy Mahmut nói, mắt dán vào cái ti vi nhỏ ông đang loay hoay bắt tín hiệu.

Chắc ông trêu tôi vì quá mảnh khảnh đối với công việc lao động chân tay, nhưng tôi mừng khi nghe ông gọi tôi là “công tử”. Hai chữ đó cho tôi biết rằng thầy Mahmut biết gia đình tôi là dân thành thị có học thức, nghĩa là ông phải trông chừng tôi như một người cha chứ không bắt tôi gánh những việc nặng nhọc hơn. Chúng làm tôi cảm thấy rằng ông lo cho tôi và để tâm đến đời tôi.

5.

KHU DÂN CƯ CÁCH GIẾNG CHÚNG TÔI MƯỜI LĂM PHÚT ĐI BỘ. Đó là thị trấn Öngören, dân số 6.200 người, theo như tấm bảng xanh chữ trắng to đùng đánh dấu lối vào. Sau hai ngày đào không nghỉ, hai mét, chúng tôi nghỉ xả hoi vào chiều ngày thứ hai và xuống Öngören để mua thêm đồ dự trữ.

Ali dẫn chúng tôi đến chỗ thợ mộc trong thị trấn trước. Đào được quá hai mét thì không xúc đất bằng tay được nữa, nên như mọi người đào giếng, chúng tôi phải chế tời. Thầy Mahmut đã đem ít gỗ theo xe của ông chủ đất, nhưng không đủ. Khi ông giải thích chúng tôi là ai và đang định làm gì, ông thợ mộc tò mò thốt lên, “Ồ, ý ông là mảnh đất trên đó!”

Những ngày tiếp theo, mỗi khi chúng tôi từ “mảnh đất trên đó” xuống thị trấn, thầy Mahmut luôn chủ ý ghé qua chỗ ông thợ mộc; ông chủ tiệm tạp hóa, có bán thuốc lá; ông buôn thuốc lá đeo kính; và người bán đồ sắt, mở tiệm đến tối. Sau cả ngày đào, tôi sung sướng được xuống Öngören với thầy Mahmut để đi dạo buổi tối bên ông, hay ngồi dưới bóng bách thông trên băng ghế nhỏ nào đó, hay bên bàn ngoài một quán cà phê, trên bậc cửa một quán nào đó, hay trong nhà ga.

Cái rủi của Öngören là quân đội lan tràn. Một tiểu đoàn bộ binh đã đóng ở đó hồi Thế chiến II để bảo vệ Istanbul trước các cuộc tấn công của Đức qua ngả Balkan và các cuộc tấn công của Nga qua ngả Bulgaria. Mục đích đó, như chính tiểu đoàn, sớm bị lãng quên. Nhưng bốn mươi năm sau, đơn vị vẫn còn là nguồn thu lớn nhất của thị trấn, và là tai họa cho nó.

Hầu hết quán xá ở trung tâm thị trấn đều bán bưu thiếp, tất, thẻ điện thoại và bia cho lính nghỉ phép trong ngày. Khúc đường mà dân trong vùng gọi là Hẻm Quán có đủ thứ quán ăn và tiệm kebab hai bên, còn phục vụ cho khách hàng quân đội nữa. Xung quanh là những tiệm bánh ngọt và quán cà phê, ban ngày thường đông kín lính – nhất là dịp cuối tuần – nhưng tối lại, khi thưa khách, một mặt khác hẳn của Öngören lộ ra. Đám hiến binh, đi tuần cẩn mật khu vực này, sẽ phải dẹp yên lính bộ binh chè chén và giải tán những vụ ẩu đả giữa các binh nhì, ngoài chuyện phải vân hồi trật tự bị xáo trộn do những thường dân náo động hay các màn văn nghệ quá ồn trong các hội trường nhạc.

Ba chục năm trước, thời đơn vị đồn trú còn đông hơn nữa, vài khách sạn được mở cho các gia đình quân nhân và khách khác, nhưng từ đó đến nay tuyến giao thông nối với Istanbul đã được cải thiện, nên giờ những khách sạn này hầu như vắng khách. Hôm đầu tiên dẫn chúng tôi đi xem thị trấn, Ali giải thích rằng một số đã được sửa lại làm nhà thổ kín đáo. Ta sẽ bắt gặp tất cả những khách sạn này ở quảng trường nhà ga. Chúng tôi tức thì thấy thích quảng trường này, ở đây trưng ra một tượng Atatürk nhỏ; tiệm bánh Ngôi Sao, bán kem rất đông khách; một bưu điện; và quán cà phê Rumelia – toàn thể quang cảnh sáng lên dưới quầng vàng cam của đèn đường.

Trên con phố dẫn đến nhà ga có một bãi xe công trường, Ali kể ba anh ta được một người bà con của Hayri Bey thuê làm gác đêm ở đó. Xế chiều, Ali còn dẫn chúng tôi tới lò rèn. Thầy Mahmut dùng tiền Hayri Bey tạm ứng mua gỗ và khoen kim loại dùng để cột nhiều bộ phận khác nhau của cái tời. Ông còn mua bốn bao xi măng, một cái bay, đinh và thêm ít dây thừng. Dây này không phải loại ông dùng để xuống giếng. Loại thừng đó cứng cáp hơn nhiều, vẫn để lại trại, quấn quanh trục cuộn của cái tời chúng tôi đem từ Gebze tới.

Chúng tôi chất hết đồ đã mua lên một xe ngựa kéo ai đó ở lò rèn gọi cho. Khi bánh kim loại lọc cọc ghê rợn trên đá phiến lát đường, tôi nghĩ những ngày ở đây chỉ còn đếm trên đầu ngón tay, tôi sẽ sớm về Gebze với mẹ và, không lâu sau đó, về Istanbul. Bước cạnh xe, thỉnh thoảng tôi thấy mình ngang hàng con ngựa, nhìn vào đôi mắt sẫm, mệt mỏi của nó và nghĩ chắc nó già lắm rồi.

Khi chúng tôi tới quảng trường trung tâm, một cánh cửa mở ra. Một người đàn bà độ trung niên mặc quần jean xanh bước ra đường. Bà ta ngoái ra sau lưng, gọi nghiêm khắc, “Nhanh lên đi chứ!”

Khi con ngựa và tôi đến ngang cửa, hai dáng người nữa ló ra: người đầu tiên, nam giới, có lẽ hơn tôi năm sáu tuổi, rồi đến một cô gái cao, tóc đỏ ắt là chị cậu ta. Cô gái này có gì đấy khác lạ, rất cuốn hút. Có lẽ bà mặc quần jean là mẹ của nàng tóc đỏ này và cậu em.

“Để con đi lấy,” cô gái tóc đỏ duyên dáng nói với mẹ rồi lại biến vào trong.

Nhưng đúng lúc bước lại vào nhà, nàng liếc thấy tôi và con ngựa già đằng sau. Một nụ cười u hoài hiện trên bờ môi cong hoàn hảo, như thể nàng thấy gì khác lạ ở tôi hay con ngựa. Nàng cao, nụ cười dịu dàng đằm thắm không ngờ.

“Vậy thì đi đi!” mẹ nàng gọi nàng trong khi bốn chúng tôi – thầy Mahmut, hai thợ học việc và con ngựa – đi ngang qua. Bà mẹ có vẻ bực Nàng Tóc Đỏ nên không để ý gì đến chúng tôi.

Khi chiếc xe chất đầy đã lăn bánh khỏi Öngören và những nẻo đường đá lát, tiếng ồn của bánh xe giảm bớt. Khi chúng tôi về đến khu đất cao của mình ở đầu dốc, tôi cảm thấy như chúng tôi tới một thế giới khác hẳn.

Mây đã tản, mặt trời ló ra, và ngay cả vạt đất gần như khô cằn nhất của chúng tôi dường như cũng đầy màu sắc. Lũ quạ đen ầm ĩ nhảy trên con đường uốn lượn giữa những đồng ngô, xoải cánh bay đi khi nhác thấy chúng tôi. Những đỉnh núi tím về phía Hắc Hải đã khoác một sắc lam kỳ lạ, những lùm cây hiếm hoi giữa các khu đất nâu vàng trên những đồng bằng đằng sau núi dường như lại xanh hơn. Vạt đất của chúng tôi trên đây, toàn thể vạn vật, những túp nhà mờ nhạt xa xa, những cây dương dập dờn và đường ray xe lửa quanh co – thảy đều rất đẹp, và một phần trong tôi biết rằng tôi cảm thấy thế này là do cô gái xinh đẹp có mái tóc đỏ tôi vừa thấy đứng bên cửa nhà ấy.

Tôi còn chưa thấy rõ mặt nàng. Có chuyện gì mà nàng cãi mẹ? Toàn thể dáng dấp nàng làm tôi chú ý khi mái tóc đỏ của nàng lung linh kỳ lạ trong ánh sáng. Trong một thoáng, nàng nhìn tôi như thể nàng đã quen tôi, như thể hỏi tôi đang làm gì ở đây. Trong khoảnh khắc mắt chúng tôi chạm nhau, như thể cả hai cố nhớ lại, có lẽ thậm chí đặt dấu hỏi, một ký ức xưa.

Tôi nhìn trời sao và cố mường tượng gương mặt nàng khi dần trôi vào giấc ngủ.

6.

SÁNG HÔM SAU, NGÀY LÀM VIỆC THỨ TƯ, chúng tôi dùng thiết bị mang theo từ Gebze và gỗ cùng các vật liệu khác mua ở Öngören để chế tời. Cái tời có tay quay thuôn ở hai đầu và một cái trống lớn để quấn dây thừng, còn trục để vào hai giá đỡ bằng gỗ hình chữ X. Còn có một tấm ván thô để đặt xô kéo từ giếng lên. Khéo tay bất ngờ, thầy Mahmut dùng bút chì phác chi tiết cái tời để tôi thấy cách lắp ráp.

Dưới hố, thầy Mahmut xúc đất vào xô, và khi xô đầy, Ali và tôi sẽ kéo lên để trên tời. Cái xô lần này to hơn xô đựng nước, và nặng hơn nhiều khi đổ đầy đất và đá, nên ngay cả khi hai đứa cùng làm, chúng tôi cũng phải chật vật mới kéo lên được. Còn cần rất nhiều sức và không ít kỹ năng để kê cái xô lên miếng ván và nới lỏng dây thừng đủ để tháo xô trên móc ra. Lần nào hai đứa xoay xở làm được trôi chảy, Ali với tôi sẽ liếc nhau như muốn nói Nhiệm vụ hoàn thành và thở phào nhẹ nhõm.

Rồi chúng tôi hối hả cào một ít đất đá trong xô ra xe rùa, cho đến khi cái xô đủ nhẹ để dễ dàng nhấc lên và nghiêng đổ chỗ còn lại vào xe. Tôi cẩn thận hạ cái xô rỗng xuống giếng lại, và khi xô gần tới chỗ thầy Mahmut, tôi kêu lên “Xô xuống này!” như ông dặn. Thầy Mahmut bỏ cây cuốc chim sang bên, kéo cái xô về phía mình, rồi không gỡ nó ra mà lẹ làng đổ đầy chỗ ông đào được trong lúc chờ. Mấy ngày đầu tôi còn nghe ông hô “Hự!” sau mỗi nhát xẻng và cuốc chim dữ dội, dứt khoát. Nhưng khi ông lùi dần xuống lòng đất theo nhịp độ một mét mỗi ngày, những tiếng hự thông báo mỗi lần dốc sức của ông dần dà không nghe rõ nữa.

Lúc cái xô lại đầy, thầy Mahmut sẽ hô “Kéooo!”, thường là chẳng buồn liếc nhìn lên. Khi Ali với tôi đều đã sẵn sàng, hai đứa nắm hai tay tời mà quay. Nhưng nhiều lúc anh chàng Ali rề rà đẩy cái xe rùa rõ lề mề, và vì khó mà điều khiển cái tời một mình, tôi sẽ phải chờ anh ta. Tuy nhiên thỉnh thoảng thầy Mahmut cũng chậm lại, nên Ali với tôi sẽ có một khắc mà ngồi hồng hộc lấy hơi, nhìn thầy Mahmut xúc đất dưới giếng.

Trong những phút rỗi rãi đó, lúc duy nhất được ngừng tay sau khi làm quần quật không nghỉ, chúng tôi có dịp chuyện phiếm đôi chút. Nhưng bằng trực giác tôi biết rằng hỏi anh ta về mấy người tôi thấy dưới thị trấn cũng chẳng ích gì, nói chi đến danh tính Nàng Tóc Đỏ có đôi mắt u huyền, bí ẩn và đôi môi vành vạnh. Tôi cho anh ta không biết họ là ai? Hay tôi sợ anh ta sẽ cho tôi biết điều gì khiến tim tôi tan nát?

Chuyện tôi bắt đầu thỉnh thoảng nghĩ đến Nàng Tóc Đỏ là điều tôi chăm chăm giấu với chính mình cũng chẳng khác gì giấu Ali. Ban đêm, khi tôi chuẩn bị chìm vào giấc ngủ, mắt thì nhìn sao còn mắt thì nhìn cái ti vi nhỏ xíu của thầy Mahmut, tôi lại mường tượng cách nàng mỉm cười với tôi. Nếu không phải vì nụ cười đó, tôi ngẫm, ánh mắt như muốn nói, Tôi biết cậu, và biểu cảm dịu dàng ấy, có lẽ tôi đã không nghĩ về nàng nhiều thế này.

Tầm trưa cứ ba ngày một lần, ông chủ đất, Hayri Bey, lại ngồi xe tải ghé qua và nóng lòng hỏi mọi chuyện có theo kế hoạch không. Nếu lúc đó chúng tôi đang nghỉ tay ăn trưa, thầy Mahmut sẽ nói với ông ta, “Ăn với bọn tôi luôn,” và mời ông ta dùng chung bữa gồm cà chua, bánh mì, phô mai mời, ô liu, nho, Coca. Nếu thầy Mahmut vẫn còn ở dưới giếng, sâu ba bốn mét, Hayri Bey sẽ ló mắt nhìn xuống xem ông làm việc, đứng với hai thợ học việc chúng tôi mà im lặng nể nang.

Khi ló lên, thầy Mahmut sẽ dẫn Hayri Bey tới đầu kia lô đất chỗ Ali đổ đống đất chúng tôi đào, chỉ cho ông ta thấy từng hòn đá, lăn lăn trong tay từng cục đất đủ sắc độ, và đoán chừng còn bao xa nữa thì có nước. Chúng tôi xuất phát với nhịp độ vừa phải, nhưng xuống hết ba mét thì vấp phải lớp đất cứng kỳ lạ, khiến tốc độ chậm đi trong ngày thứ tư và năm. Thầy Mahmut tin tưởng rằng khi xuyên thủng được vỉa đất cứng này rồi, chúng tôi sẽ tới tầng ẩm ướt hơn, nghe vậy thương nhân dệt đáp, “Phải rồi, xin Thượng đế phù hộ.” Ông ta lại hứa là ngay khi chúng tôi tìm thấy nước, ông ta sẽ thịt một con cừu quay lên ăn mừng và ông thầy cùng hai thợ học việc sẽ nhận được tiền thưởng đáng kể. Ông ta còn nói sẽ đặt bánh baklava ở tiệm nào ở Istanbul.

Khi Hayri Bey đi rồi và chúng tôi ăn trưa xong, chúng tôi thường thư thả một chút. Cách chỗ đào giếng mấy bước có một cây óc chó tán rộng. Tôi thường ngả mình dưới bóng rầm mà thiu thiu ngủ trong khi Nàng Tóc Đỏ hiện ra trong tâm tưởng, sống động không mời mà đến, nói với tôi bằng cái nhìn ấy, Tôi biết cậu! Tôi cảm thấy lâng lâng. Đôi khi tôi nhớ nàng khi đang làm quần quật dưới cái nắng giữa trưa và cảm thấy như mình sắp ngất đi. Cứ nghĩ đến nàng là tôi như được hồi sinh và tràn trề lạc quan.

Khi trời nóng quá, Ali với tôi uống từng bụng nước, còn tưới nước lên mình nhau cho mát. Nước lấy trong những can nhựa to chất lên xe tải của Hayri Bey. Hai ba ngày một lần, xe tải đến, giao lương thực dự trữ chúng tôi dặn mua dưới thị trấn – cà chua, ớt xanh, bơ thực vật, bánh mì, ô liu. Ông tài xế đòi thầy Mahmut tiền mua mấy thứ này, nhưng ông ta cũng đem những thứ bà vợ của Hayri Bey gửi cho chúng tôi: dưa hấu dưa gang, sô cô la bánh kẹo, thỉnh thoảng còn có cả nồi đồ ăn nấu sẵn thật ngon, như ớt nhồi, cơm vị cà chua, thịt hầm.

Thầy Mahmut rất kỹ tính chuyện ăn tối. Mỗi chiều, trước khi chuẩn bị đổ bê tông xuống giếng, ông sai tôi rửa sạch mọi nguyên liệu có sẵn – khoai tây, cà tím, đậu lăng, cà chua, ớt tươi – rồi tự tay tỉ mẩn cắt nhỏ mọi thứ và ném cùng một miếng bơ vào chiếc nồi nhỏ chúng tôi mang từ Gebze theo. Rồi nồi này được bắc lên bếp ga để nhỏ lửa. Tôi có trách nhiệm canh chừng nồi này cho đến hoàng hôn, canh sao cho các thứ lục bục bên trong không bết lại.

Chúng tôi dành hai tiếng cuối mỗi ngày làm việc để đổ bê tông xuống khuôn gỗ lót khúc giếng đào được hôm ấy. Ali với tôi trộn xi măng với cát và nước trong xe rùa rồi dùng một dụng cụ bằng gỗ nom tựa nửa cái phễu, thầy Mahmut hãnh diện nói là chính ông chế ra, để trút thẳng bê tông xuống giếng, không cần một xô khác. Khi chúng tôi trút hỗn hợp bê tông trộn vào máng gỗ, ông thường điều chỉnh dòng bê tông từ dưới giếng sâu: “Sang phải một chút, giờ từ từ thôi!”

Nếu chúng tôi trộn và đổ bê tông lâu la quá, thầy Mahmut sẽ quát giục nhanh không nguội mất. Những lúc ấy, tôi thường thấy nhớ ba, ông chưa bao giờ cao giọng la mắng tôi. Nhưng rồi tôi cũng đâm giận ông, tại ông mà nhà tôi nghèo và tôi phải làm việc ở đây. Thầy Mahmut để tâm đến cuộc sống của tôi hơn ba nhiều: ông kể tôi nghe những câu chuyện và dạy tôi nhiều bài học; ông không bao giờ quên hỏi tôi có ổn không, tôi có đói không, tôi có mệt không. Có phải vì vậy mà tôi rất giận khi bị ông mắng? Vì nếu ba mà làm vậy, tôi lại hiểu ý ông, thấy hối lỗi, rồi quên hết. Nhung không hiểu sao, việc thầy Mahmut trách mắng dường như để lại một vết sẹo, và tôi sẽ ôm lòng giận ông dù vẫn nghe theo lời ông chỉ dẫn.

Cuối ngày, thầy Mahmut bước vào xô và hô, “Đủ rồi!” Từ từ, chúng tôi quay tời, dùng nó làm thang máy đưa ông lên ánh sáng. Khi lên rồi, ông nằm dưới cây ô liu gần đó, và một bầu không tĩnh lặng bỗng bao trùm vạn vật; tôi nhận thức rõ hơn chúng tôi hoàn toàn bị bao vây giữa thiên nhiên, bị cô lập hoàn toàn, tôi xa Istanbul và những đám đông của nó biết chừng nào, và rồi tôi lại nhớ mong mẹ cha và cuộc sống của chúng tôi ở Beşiktaş.

Tôi thường làm theo thầy Mahmut mà ngả lưng xuống một vạt bóng râm đâu đó, dõi theo Ali đi bộ về nhà trong thị trấn gần đấy. Thay vì đi theo đường cái quanh co, anh ta đi tắt qua những vạt đất hoang, những đồng cỏ và tầm ma. Chúng tôi chưa biết nhà anh ta; nó nằm ở khu nào trong thị trấn nhỉ? Anh ta có sống đâu đó gần nơi tôi đã thấy người đàn bà nóng tính mặc quần jean đứng bên ngoài nhà?

Khi những ý nghĩ của tôi cứ lan man theo những chuyện như vậy, tôi ngửi thấy mùi thơm dễ chịu từ thuốc lá của thầy Mahmut, nghe tiếng một con ong vù vù và đám lính ở đơn vị đồn trú xa xa hô “Rõ! Rõ!” vào giờ điểm danh tối, thế là tôi lại thầm nghĩ kỳ lạ làm sao khi ở đây chứng kiến thế giới này, lạ lùng làm sao khi ta đang sống.

Đến ngày thứ tư, khi dậy để xem ăn uống tối nay thế nào, tôi thấy thầy Mahmut đã ngủ quên, và như tôi vẫn thường làm hồi nhỏ khi thấy ba đang ngủ, tôi bắt đầu chăm chăm nhìn cách ông nằm đó như một vật vô tri, săm soi tứ chi dài ngoằng và giả vờ ông là người khổng lồ còn tôi là một sinh vật tí hơn như Gulliver ở xứ người khổng lồ. Bàn tay và ngón tay thầy Mahmut chai cứng sần sùi, không thanh tú như tay ba tôi. Hai cánh tay đầy vết cắt cứa, nốt ruồi và lông đen thui, sắc da thật của ông chỉ lộ ra bên dưới tay áo cộc nơi mặt trời không soi tới. Khi ông thở qua cánh mũi dài, tôi kinh ngạc quan sát – như tôi vẫn làm lúc ba ngủ – lỗ mũi ông từ từ phình lên rồi thóp lại. Từng hòn đất nhỏ bám cứng vào bờm tóc dày, giờ tôi mới thấy là đang ngả bạc, và lũ kiến tò mò phiền nhiễu trèo lên cổ ông.

7.

“CON CÓ CẦN TẮM KHÔNG?” HÔM NÀO LÚC hoàng hôn thầy Mahmut cũng hỏi tôi như vậy.

Mấy can nhựa xe tải đem đến hai ba ngày một lần có kèm vòi, nhưng chỉ cấp đủ nước để rửa tay rửa mặt. Để tắm cho ra tắm, chúng tôi cần chứa nước trong một thùng nhựa lớn. Khi thầy Mahmut dùng ca múc nước trong thùng giội lên đầu tôi, tôi thường rùng mình – không phải vì nước vẫn lạnh dù có nắng, mà vì thầy Mahmut thấy tôi trần truồng.

“Con còn con nít mà,” có lần ông nói với tôi. Có phải ông ngụ ý rằng các cơ bắp của tôi chưa nảy nở, rằng tôi là một đứa ốm yếu? Hay ông có ý gì khác? Thân hình ông thì khỏe mạnh rắn chắc, ông có lông cả trên lưng lẫn trên ngực.

Tôi chưa từng thấy ba tôi hay người đàn ông nào khác trần truồng. Khi đến lượt tôi lấy ca thiếc giội nước lên cái đầu đầy xà phòng của thầy Mahmut, tôi cố tránh nhìn ông. Dù tôi thấy hai cánh tay, chân và lưng ông đầy vết bầm và sẹo do đào giếng, tôi chưa từng nói gì. Nhưng khi giúp tôi tắm, thầy Mahmut, nửa quan tâm nửa trêu chọc, thường gí mấy ngón tay chai sần vào vết bầm nào ông phát hiện ra trên lưng hay tay tôi; và khi tôi rùng mình rên “Ái!”, ông bật cười và dịu dàng dặn tôi “lần sau nhớ cẩn thận hơn”.

Dù là dịu dàng hay quở trách, thầy Mahmut đều dặn tôi phải cẩn thận khá nhiều lần: “Nếu không nhanh trí, thợ học việc của người đào giếng dễ làm thầy què tay què chân, còn nếu nó bất cẩn, nó còn hại chết ông thầy nữa.” “Giờ nhớ đây, tai mắt con phải luôn nhanh nhạy với những gì diễn ra dưới giếng,” ông nói, mô tả cái xô sẽ bung khỏi móc mà rơi, nghiền nát người đào giếng bên dưới. Bằng vài lời vắn tắt, ông còn vẽ ra cảnh người đào giếng bị ngạt khí rò rỉ, một thợ học việc hết sức lơ đễnh phải mất ba phút mới nhận ra thì ông ta đã kịp đi qua thế giới bên kia rồi.

Tôi thích khi thầy Mahmut nhìn vào mắt tôi và kể tôi những câu chuyện đáng sợ này để chỉ dẫn. Nghe những câu chuyện sinh động ông kể về các thợ học việc bất cẩn, tôi cảm thấy trong tâm trí ông, địa ngục, cõi âm và những chốn tận cùng lòng đất, mỗi cái đều tương ứng với một vùng riêng biệt có thể nhận ra trên thiên đàng hay dưới hỏa ngục. Theo thầy Mahmut, chúng tôi càng đào sâu thì càng đến gần thiên cầu của Thượng đế và các thiên thần – dù làn gió mát thổi giữa đêm nhắc chúng tôi rằng vòm trời xanh và muôn ngàn vì sao nhấp nháy đính trên đó nằm ở hướng ngược lại.

Trong cảnh thanh vắng ngự trị lúc hoàng hôn, thầy Mahmut thường vừa để ý xem bữa tối tới đâu bằng cách chốc chốc lại mở nắp nồi, vừa liên tục chỉnh hình ảnh trên ti vi. Cái ti vi này cũng vậy, ông đem từ Gebze đến, cùng một bình ắc quy xe cũ để cấp điện cho nó, nhưng khi bình ắc quy chết vào đêm thứ hai, ông chất nó lên xe tải gửi xuống Öngören để sạc điện lại. Giờ nó đã hoạt động, nhưng điều đó cũng không đỡ cho thầy Mahmut phải loay hoay mãi mới có tín hiệu rõ. Khi hết kiên nhẫn, ông gọi tôi lại, dúi cái ăng ten kim loại, trông như dây điện trần cho tôi, cố hướng dẫn – “Sang phải một chút, nhưng đừng xa quá” – để tìm được vị trí cho hình rõ nét.

Sau khi chúng tôi hì hụi cả buổi, một hình ảnh cuối cùng cũng hiện ra trên màn hình, dù khi chúng tôi ăn tối và xem tin tức, nó lại nhanh chóng nhạt nhòa đi như một ký ức xa xăm, tự hiện ra rồi lại tắt câm, thành từng lớp sóng và nhiễu giật. Mới đầu chúng tôi lại cố công chỉnh, nhưng khi làm vậy chỉ khiến tình hình tệ hơn, chúng tôi bỏ cuộc, đành bằng lòng với giọng của phát thanh viên và các chương trình quảng cáo.

Quãng đó, mặt trời bắt đầu lặn. Chúng tôi sẽ nghe thấy tiếng hót của những loài chim quý hiếm không thấy đâu trong ngày. Một mặt trăng tròn vành vạnh ửng hồng sẽ ló dạng trước lúc đêm buông. Tôi còn nghe tiếng loạt soạt quanh lều, tiếng chó sủa xa xa, ngửi thấy mùi củi tàn dần và cảm nhận được những bóng cây bách còn chẳng có ở đấy.

Ba tôi chưa từng kể chuyện hay truyện cổ tích cho tôi nghe. Còn thầy Mahmut làm vậy mỗi đêm, lấy cảm hứng từ hình ảnh nhòa nhòa, mờ mịt ông thấy trên ti vi hay một trở ngại nào đó chúng tôi vượt qua trong ngày, hoặc chỉ là một ký ức xưa. Khó mà biết trong câu chuyện của ông chỗ nào thật chỗ nào tưởng tượng, nói gì đến nó mở ở đâu và kết chỗ nào. Thế nhưng, tôi vẫn say sưa nghe thầy Mahmut rút ra từ đó những bài học nào. Không phải lúc nào tôi cũng hiểu trọn vẹn những câu chuyện này muốn nói gì. Có lần ông kể hồi còn bé, ông bị người khổng lồ bắt cóc đem xuống âm ty. Nhưng dưới đó không âm u: nó sáng trưng. Ông được dẫn đến một cung điện lung linh, mời dự yến tiệc bên bàn la liệt vỏ hạt óc chó và xác nhện, đầu và xương cá. Họ dọn cho ông những món ngon nhất trần đời, nhưng khi thầy Mahmut nghe tiếng đàn bà thút thít sau lưng, ông không ăn được miếng nào. Đám đàn bà khóc trong cung điện của Hồi vương dưới âm ty nghe hệt như cô dẫn chương trình đó trên ti vi.

Lần khác ông kể tôi nghe về hai quả núi – một bằng bần, quả kia bằng đá cẩm thạch – hàng ngàn năm chúng cứ nhìn nhau mà không hiểu gì nhau, rồi thầy kết câu chuyện bằng cách nói tôi nghe về câu trong kinh Koran dạy xây nhà trên đất cao. Điều này là vì động đất không bao giờ chạm đến đó. Chúng tôi may mắn đang đào giếng trên vùng rất cao. Cũng dễ tìm ra nước trên đất cao hơn.

Bóng tối trùm xuống khi thầy Mahmut kể những câu chuyện này, và vì không còn gì khác mà xem, cả hai chúng tôi thường nhìn màn hình nhiễu trắng như thể đang được xem hình ảnh rõ nét và chúng tôi thật sự biết đang có gì ở đó.

“Nhìn kìa, con còn thấy được nó trong đó nữa!” thỉnh thoảng thầy Mahmut nói, chỉ một chỗ trên màn hình. “Đó là một dấu hiệu.”

Giữa những hình ảnh như ma trên màn hình, tôi bỗng cũng nhận ra hai ngọn núi chằm chằm nhìn nhau. Tôi còn chưa kịp nghĩ bụng đây chỉ là ảo giác thì thầy Mahmut đã đổi đề tài, cho một lời khuyên thiết thực: “Mai đừng đổ đầy xe rùa quá.” Tôi lấy làm lạ sao một người có vẻ như kỹ sư chính cống những khi đổ xi măng, cắm dây điện ti vi vào bình ắc quy xe và vẽ phác thảo cái tời lại cũng nói về thần thoại và truyện cổ tích như thể chúng từng xảy ra thật.

Khi tôi thu dọn sau bữa tối, đôi lúc thầy Mahmut sẽ nói, “Xuống thị trấn đi, mình cần mua thêm đinh” hay “Chú hết thuốc lá rồi.”

Mấy đêm đầu, ánh trăng soi chếch đường nhựa khi chúng tôi thả bộ xuống Öngören trong bóng tối mát mẻ. Tôi cảm thấy sự hiện diện của bầu trời, thật gần trên đầu, mạnh mẽ hơn tôi từng cảm nhận, và nghĩ đến ba mẹ khi ve sầu rì rả dễ chịu suốt đêm. Hôm nào trời không có trăng, tôi thán phục nhìn lên hàng chục ngàn vì sao trên bầu trời lấp lánh.

Dưới thị trấn, khi tôi gọi điện về để báo cho mẹ mọi chuyện đều ổn, mẹ bật khóc. Tôi cố vỗ về mẹ, nói thầy Mahmut đã trả công cho tôi (chuyện này có thật). Tôi nói là nửa tháng nữa tôi sẽ về (dù tôi không chắc lắm). Trong thâm tâm tôi biết mình hài lòng ở đây với thầy Mahmut. Phải chăng là vì tôi có thể tự kiếm sống bằng cách này, như người đàn ông trong nhà vì giờ ba tôi đã đi rồi?

Nhưng trong những tối xuống Öngören ấy, tôi hiểu rõ nguyên nhân thật sự khiến tôi mừng là Nàng Tóc Đỏ. Tôi muốn gặp lại nàng sau lần đầu ở quảng trường trung tâm đó. Mỗi khi xuống thị trấn với thầy Mahmut, tôi cố lái cả hai về phía căn nhà đó. Nếu buổi tối đã qua mà chúng tôi vẫn chưa đi ngang quảng trường trung tâm, tôi sẽ kiếm bất kỳ cớ gì để bỏ thầy Mahmut lại mà tới đó một mình, chậm bước lại khi đi ngang.

Đó là một căn nhà ba tầng tồi tàn, không trát vữa. Đèn ở hai tầng trên vẫn còn sáng sau bản tin tối. Rèm cửa tầng giữa luôn khép. Dù vậy, ở tầng trên cùng, rèm chỉ khép hờ, và đôi khi một cửa sổ để mở.

Tôi nghĩ chắc là Nàng Tóc Đỏ sống ở tầng trên cùng hoặc tầng giữa với em trai và gia đình. Nếu là tầng trên cùng, có lẽ họ cũng hơi khá giả. Ba nàng kiếm sống bằng nghề gì nhỉ? Tôi chưa thấy ông ta. Có lẽ ông ta cũng đi biệt rồi, như ba tôi.

Khi tôi làm quần quật ban ngày, từ từ quay cán tời để kéo lên từng xô đất nặng, hay khi tôi nằm thiu thiu ngủ trong bóng râm vào giờ nghỉ ăn trưa, tôi sẽ thấy ý nghĩ của mình quay về nàng, hình bóng nàng lấp đầy những con mơ màng của tôi. Tôi hơi xấu hổ, nhưng không phải vì mơ tưởng người phụ nữ tôi còn không quen trong khi làm một công việc đòi hỏi tôi phải hoàn toàn chú tâm; đúng hơn, tôi ngượng chín vì sự khờ khạo và trẻ con trong những tơ tưởng này. Vì chưa gì tôi đã tưởng tượng ra chúng tôi sẽ lấy nhau, ái ân, sống hạnh phúc đến hết đời trong mái ấm riêng. Tôi không sao dừng nghĩ về lần tôi thấy nàng bên khung cửa đó: những cử chỉ lanh lẹn, đôi tay nhỏ nhắn, dáng người cao, nét môi cong, vẻ mặt dịu dàng, u sầu – và, trên hết, cái nhìn chòng ghẹo thoáng qua trên mặt khi nàng mỉm cười. Những giấc mơ giữa ban ngày ấy cứ nở bừng trong tâm tưởng tôi như hoa dại.

Có lúc tôi hình dung chúng tôi đọc sách với nhau, rồi cuối cùng hôn nhau và ân ái. Theo ba tôi, hạnh phúc lớn nhất trong đời là cưới người con gái ta sẽ dành tuổi trẻ để cùng đọc sách khi đầy nhiệt huyết đeo đuổi một lý tưởng chung. Tôi nghe ông nói với mẹ tôi như vậy khi tả về hạnh phúc của ai khác.

8.

TRÊN ĐƯỜNG VỀ LẠI LỀU SAU NHỮNG BUỔI TỐI xuống thị trấn, tôi thường cảm thấy như chúng tôi đang đi lên trời. Trên con dốc dẫn đến khu đất cao của chúng tôi không có nhà cửa, trời tối đen như mực, nên tôi có cảm tưởng sau mỗi bước chân chúng tôi lại đến gần trời sao trên đầu hơn. Khi sao trời bị những cây bách trong nghĩa trang nhỏ trên đỉnh đồi che kín, đêm còn tối hơn nữa. Có lần, một vì sao băng vụt qua mảnh trời giữa đám cây bách, cả hai chúng tôi cùng quay qua nhìn nhau, như muốn nói, Có thấy nó không?

Chúng tôi thường thấy sao băng khi ngồi bên lều trò chuyện. Thầy Mahmut tin rằng mỗi vì sao tương ứng với một sinh mạng. Thượng đế toàn năng đã làm cho những đêm mùa hạ đầy sao để nhắc chúng ta có biết bao con người và bao mạng sống trên đời. Mỗi khi thấy một ngôi sao băng, thầy Mahmut lại đâm sầu thảm và cầu nguyện như thể vừa chứng kiến một người qua đời. Nhận thấy tôi không để tâm mấy, ông giận tôi dửng dưng rồi bèn kể ngay một câu chuyện mới. Tôi có phải công nhận mọi thứ ông kể để ông không giận không? Nhiều năm sau, khi đã hiểu thấu hiệu lực vô biên mà những câu chuyện của thầy Mahmut tác động lên dòng đời mình, tôi bắt đầu đọc bất cứ thứ gì tìm được về gốc tích của chúng.

Hầu hết những chuyện thầy Mahmut kể lấy từ kinh Koran. Chẳng hạn, một chuyện nói về con quỷ dẫn dụ mọi người vào con đường tội lỗi thờ ngẫu tượng bằng cách xúi họ vẽ chân dung để họ nhìn là nhớ đến người chết. Nhưng chuyện thầy Mahmut kể là dị bản có thểm bớt của các truyện kể quen thuộc, như thể ông nghe được từ một thầy tu, hay ở quán cà phê, hay thậm chí chính ông đã trải qua, như khi ông bất ngờ nối chúng vào những hồi ức cá nhân nghe đáng tin vô cùng.

Có lần thầy kể tôi nghe ông thăm dò một cái giếng cổ năm trăm năm từ thời đại Byzantine. Ai cũng nghĩ cái giếng bị yêu tinh ám hay bị phù chú. Để cho họ thấy là nó không chứa chấp ma quỷ gì mà chỉ bị rò rỉ khí bình thường, thầy Mahmut xòe mấy trang báo ra như cánh bồ câu, rồi châm lửa thả xuống giếng. Tờ báo hừng hực lửa từ từ trôi xuống giếng, ngọn lửa tàn dần cho đến khi chạm đáy, ở đó lửa tắt ngúm “vì dưới đó không có không khí”. “Chắc ý thầy là không có oxy,” tôi chỉnh ông. Không nao núng trước sự hỗn xược trẻ con của tôi, ông tiếp tục giải thích là mọi giếng gạch và đá đẽo tràn ngập thằn lằn bọ cạp thời đế chế Byzantine đều dùng vữa Khorasani hệt như người Thổ. Và rằng mọi thầy đào giếng ở Istanbul trước thời tổng thống Atatürk và trước khi thành lập nước cộng hòa thật ra là người Armenia.

Ông thường trìu mến hồi tưởng về vô số cái giếng ông đã đào trong những xóm nghèo đằng sau Sanyer, Büyükdere, Tarabya, và mọi thợ học việc ông đã chỉ dạy từ thập niên 1970, khi công việc phát đạt đến mức thỉnh thoảng ông nhận đào nhiều giếng một lúc. Trong những năm ấy, có vẻ như toàn bộ dân cư Tiểu Á đều đến định cư ở Istanbul, cất những túp nhà lụp xụp trên đồi nhìn ra Bosphorus, ở đó không có nước cũng không có điện. Vài người cùng xóm sẽ hùn tiền thuê thầy Mahmut, thời ấy ông có xe ngựa kéo xênh xang, sơn vẽ hình hoa trái; như một nhà thầu giàu có giám sát các dự án trong danh mục đầu tư, trong một ngày ông có thể đến ba xóm khác nhau để kiểm tra giếng. Ở mỗi noi, ông tự mình xuống giếng, hối hả bỏ sang địa điểm kế tiếp chỉ khi ông tin tưởng thợ học việc ở đó lo liệu được công việc.

“Không tin thợ học việc thì không làm người đào giếng được,” ông nói. “Thầy phải biết chắc thợ của mình sẽ làm đúng, làm nhanh, làm chuẩn. Mình không thể tập trung vào việc của mình dưới đó nếu cứ lo chuyện trên kia. Để sống còn, người đào giếng phải biết tin tưởng thợ học việc như tin con trai mình. Giờ nói chú nghe, thầy của chú là ai?”

“Ai?” tôi hỏi, dù đã biết câu trả lời.

“Cha chú là thầy chú,” ông đáp với vẻ của ông giáo, lờ tịt chuyện ông thường kể tôi nghe câu chuyện này rồi. “Nếu con muốn thành thợ học việc giỏi, con sẽ phải giống như con trai chú.”

Theo thầy Mahmut, phận sự của mọi người thầy là yêu thương, che chở và giáo dục thợ học việc như một người cha – vì thợ học việc cuối cùng sẽ kế thừa công việc của thầy. Đổi lại, phận sự của thợ học việc là học hỏi thầy, làm theo lời thầy dạy, đối xử với thầy cung kính đúng mực. Nếu mối quan hệ trở nên xấu đi vì ác cảm hay coi thường, nó sẽ làm tổn hại cả hai – cũng như với cha và con thật – và việc đào giếng sẽ phải bị bỏ dở. Biết tôi là thằng con trai tử tế từ một gia đình tử tế, thầy Mahmut không lo; ông không nghĩ sẽ thấy tôi khinh suất hay không vâng lời.

Sinh ra ở quận Suşehri gần thành phố Sivas, thầy Mahmut theo cha mẹ chuyển tới Istanbul thuở lên mười, sống cả tuổi thơ còn lại trong căn nhà tạm bợ họ cất đâu đó sau khu Büyükdere. Ông thích nhấn mạnh rằng nhà mình nghèo. Cha ông nhiều năm là người làm vườn cho một trong ít gia trang cuối cùng còn lại ở Büyükdere. Cuối cùng, ông cụ học đào giếng khi, tình cờ, ông thấy mình phụ giúp một thợ cả đào giếng. Khi nhận ra công việc sinh lợi ra sao, ông cụ quyết định đổi nghề, bán hết gia súc và dẫn con trai Mahmut theo làm thợ học việc. Mahmut phụ giúp cha suốt những năm trung học, cho đến khi ông phải đi quân dịch. Khi ông giải ngũ những năm 1970, nhà nhà đào giếng để cung cấp nước cho các vườn trái và xóm nghèo. Ít lâu sau người cha qua đời, vậy là Mahmut mua cho mình một xe ngựa kéo và thay cha. Ông tiếp tục đào hơn một trăm năm chục cái giếng trong gần hai mươi năm. Giờ ông bốn mươi ba tuổi, bằng ba tôi, nhưng ông chưa từng lập gia đình.

Ông có biết rằng ba tôi đã bỏ lại mẹ con tôi không xu dính túi? Tôi cứ tự hỏi câu đó mỗi lần thầy Mahmut mô tả thời niên thiếu của mình trong sự o ép của cái nghèo. Đôi lúc dường như ông có ý chọc chuyện tôi buộc phải làm thợ học việc đào giếng, trong khi xuất thân là một “công tử” trong một gia đình làm chủ một hiệu thuốc – vì, nói cách khác, tôi là người thượng lưu.

Một tối nọ khi chúng tôi đã đào giếng được một tuần, thầy Mahmut kể tôi nghe câu chuyện Joseph và các anh em. Tôi chăm chú lắng nghe cha họ, Jacob, cưng quý Joseph nhất trong mấy người con, chỉ để rồi mấy người anh em đố kỵ lừa ném Joseph xuống một cái giếng tối om. Đoạn đáng nhớ nhất là khi thầy Mahmut nhìn thẳng tôi mà nói, “Đúng, Joseph tốt bụng và rất thông minh, nhưng một người cha không được cưng đứa con nào hơn.” Rồi ông nói thêm: “Cha thì phải công bằng. Cha không công bằng sẽ làm con trai đui mù.”

Câu chuyện đui mù này có ý gì nhỉ? Mà sao chủ đề này lại nảy ra cơ chứ? Có phải là để nhấn mạnh sự tối tăm dưới cái giếng Joseph bị giam cầm? Tôi đã tự hỏi câu này không biết bao lần suốt nhiều năm. Tại sao câu chuyện ấy lại làm tôi khổ tâm nhiều như vậy và làm tôi giận thầy Mahmut như vậy?

9.

HÔM SAU, THẦY MAHMUT ĐỤNG PHẢI TẦNG ĐÁ cứng không ngờ, và lần đầu tiên, chúng tôi mất tinh thần. Đá cứng đến nỗi ông lo cuốc chim sẽ bị mẻ, thành thử ông phải làm rất thận trọng, khiến chúng tôi còn chậm hơn nữa.

Khi chúng tôi chờ cho cái xô đầy lên, Ali thường ngả lưng nghỉ ngơi trên cỏ. Nhưng tôi không hề rời mắt khỏi thầy Mahmut đang miệt mài đục đẽo bên dưới. Cái nóng làm tôi kiệt sức và mặt trời thiêu cháy cổ tôi.

Ông chủ đất, Hayri Bey, ghé vào giờ trưa, không hài lòng khi nghe về lớp đá. Ồng ta đứng dưới mặt trời thiêu đốt, vừa chăm chăm nhìn xuống lòng giếng sâu vừa phì phèo điếu thuốc. Ông ta quay về Istanbul, đê lại cho chúng tôi một quả dưa hấu, chúng tôi ăn trưa với dưa, ít phô mai trắng và bánh mì mới còn nóng ấm.

Hôm ấy thầy Mahmut chưa đào đủ sâu để bảo đảm đổ thêm bê tông xuống giếng trong buổi chiều. Nên ông cứ ương bướng đào cho đến khi mặt trời lặn. Ông mệt và bồn chồn khi tôi dọn cho ông bữa tối lúc Ali về rồi; chúng tôi không nói với nhau tiếng nào.

“Giá mà ta đào ở chỗ tôi chỉ thầy,” hôm đó Hayri Bey nói. Tôi nghĩ câu nói nghi ngờ chuyên môn và trực giác của thầy Mahmut ấy hẳn giải thích tại sao thầy Mahmut trông nản lòng như vậy.

“Hôm nay mình đừng xuống thị trấn,” ông nói khi chúng tôi ăn tối xong.

Bấy giờ đã muộn, ông thì mệt, nên tôi hiểu sự miễn cưỡng của ông. Nhưng dù sao tôi cũng thấy bực. Mới một tuần mà tôi đã tới mức không chịu được nếu không xuống quảng trường trung tâm mỗi tối và nhìn lên cửa sổ căn nhà đó, hy vọng thấy Nàng Tóc Đỏ bên trong.

“Nhưng con cứ đi đi,” thầy Mahmut nói. “Rồi mua cho chú gói thuốc lá Maltepe. Con không sợ tối, đúng không?”

Bầu trời bên trên quang đãng và sáng rực rỡ. Tôi nhìn sao và bước nhanh về phía ánh đèn thị trấn nhỏ Öngören. Trước khi tới nghĩa trang, tôi thấy hai vì sao rơi cùng một lúc và cảm thấy hồi hộp, xem đó là dấu hiệu chắc chắn tôi sẽ được gặp nàng.

Nhưng khi tôi tới được quảng trường trung tâm, ánh đèn trong nhà họ đã tắt. Tôi đến tiệm người bán thuốc lá đeo kính mua thuốc cho thầy Mahmut. Tiếng từ một cảnh rượt đuổi vọng lại từ rạp chiếu phim lộ thiên tên Mặt Trời. Tôi ló mắt nhìn màn hình qua lỗ hổng trên tường, hy vọng phát hiện ra Nàng Tóc Đỏ và gia đình trong đám khán giả, nhưng họ không có ở đó.

Ở ngoại vi thị trấn, đầu con đường dẫn đến đon vị đồn trú, có một cái lều dán áp phích nhà hát. Tấm biển trên lều ghi:

RẠP HÁT KỊCH LUÂN LÝ

Một mùa hè ngày tôi còn nhỏ, một rạp hát cũng được dựng trong lều kiểu này, không xa công viên vui chơi trong lô đất trống đằng sau Cung điện Ihlamur. Nhưng rạp hát đó làm ăn không được khấm khá lắm, nên ít lâu sau thì đóng cửa. Rạp này hẳn cũng tạm bợ như vậy, tôi ngẫm nghĩ khi còn nấn ná trên đường. Cuối cùng, đám đông xem phim giải tán, chương trình cuối cùng trên ti vi tắt, đường sá vắng tanh, nhưng những ô cửa sổ nhìn ra nhà ga vẫn tối om.

Tôi hối hả quay về, cảm giác tội lỗi gặm nhấm tâm can. Tim tôi đập mạnh khi trèo lên đồi về phía nghĩa trang. Tôi cảm thấy một con cú đang im lìm nhìn tôi từ chỗ đậu trên đám cây bách.

Có lẽ Nàng Tóc Đỏ cùng gia đình đã rời Öngören. Hay có lẽ họ vẫn còn trong thị trấn, và tôi đã hoảng hốt vu vơ mà cắt ngang chuyến do thám vì sợ thầy Mahmut. Sao tôi lại sợ ông như vậy?

“Sao con đi lâu vậy? Chú lo,” ông nói.

Ông đã chợp mắt một lát nên dường như tâm trạng đã khá hơn. Ông lấy gói thuốc và châm ngay một điếu. “Dưới thị trấn có chuyện gì không?”

“Không có gì,” tôi nói. “Có một gánh hát rong.”

“Lũ suy đồi ấy ở đó từ khi mình tới đây rồi,” thầy Mahmut nói. “Cái lũ ấy chỉ biết nhảy nhót khêu gọi và kể chuyện hài tục tĩu cho lính tráng. Mấy chỗ đó chẳng khác nào nhà thổ. Tránh xa ra! Mà này, vì con là người vừa xuống thị trấn ra giữa thiên hạ, sao tối nay con không kể một câu chuyện đi, công tử?”

Tôi không ngờ chuyện này. Sao ông lại một lần nữa gọi tôi là “công tử”? Tôi cố nghĩ xem cái gì sẽ làm ông bực. Nếu thầy Mahmut muốn dùng mấy câu chuyện để uốn nắn tôi, vậy thì ít nhất tôi cũng sẽ cố làm ông bối rối bằng chuyện của mình! Tôi cứ nghĩ về những thứ như mù lòa và rạp kịch. Nên tôi bắt đầu kể ông nghe chuyện vua Hy Lạp Oedipus. Tôi chưa từng đọc nguyên bản, nhưng hè năm ngoái ở hiệu sách Deniz, tồi tình cờ gặp một bản tóm tắt, và nó còn đọng lại trong tôi.

Văn bản này, tôi tìm thấy trong một họp tuyển gọi là Mơ và sống, nằm lẩn quất một xó nào trong tâm trí tôi suốt năm qua, như thần đèn của Aladdin. Vậy là bây giờ, ở đây, tôi kể lại đúng câu chuyện đó, không phải như cách tôi biết về nó – nghe lại và giản lược – mà như một ký ức có thật hết sức sống động:

Là con trai của Laius, vua thành Thebes xứ Hy Lạp, Oedipus là người kế vị ngai vàng. Chàng quan trọng đến nỗi từ khi còn trong bụng mẹ, người ta đã hỏi nhà tiên tri về hậu vận của chàng. Nhưng một câu tiên tri khủng khiếp đã báo trước… Đến đây tôi dừng một chút và, hệt như thầy Mahmut, dán mắt vào những bóng ma nhập nhòa trên màn hình ti vi.

Theo lời tiên tri khủng khiếp này, hoàng tử Oedipus có số giết cha, cưới mẹ ruột của mình và tiếm ngôi vua cha. Kinh hãi vì lời tiên tri này, Laius sai người đem con mình đi xa lúc mới lọt lòng, bỏ lại trong rừng cho chết.

Đứa bé Oedipus bị bỏ rơi được một phu nhân trong triều đình lân bang tìm thấy giữa đám cây và cứu về. Mọi thứ nơi đứa bé bị bỏ rơi đều cho biết nó từ dòng dõi quyền quý, nên ngay cả ở nước kia, chàng cũng được ông vua và hoàng hậu không con nuôi nấng như hoàng tử. Nhưng vừa khôn lớn chàng đã bắt đầu cảm thấy mình không thuộc về nơi đó. Thắc mắc tại sao lại như vậy, chàng cũng nhờ nhà tiên tri đoán tương lai và được nghe cũng câu chuyện dễ sợ đó: Chúa Trời muốn Oedipus giết cha ruột và ngủ với mẹ ruột. Để thoát số mệnh khủng khiếp này, Oedipus tức thì trốn đi.

Chàng tới Thebes, không biết đấy mới đích thực là quê nhà mình; và khi qua cầu, chàng vướng vào cuộc cãi vã vụn vặt với một ông già. Đây là cha ruột của chàng, Laius. (Tôi nấn ná ở cảnh này hồi lâu, mô tả làm sao cha và con trai không nhận ra nhau và bắt đầu giao chiến, như một cảnh nào đó trong phim chính kịch Thổ Nhĩ Kỳ.)

Họ giằng co dữ dội cho đến khi Oedipus cuối cùng cũng thắng, vung gươm giận dữ chém gục cha mình. “Tất nhiên chàng không biết rằng người chàng vừa giết là cha mình,” tôi nói, nhìn thẳng thầy Mahmut.

Ông lắng nghe mà hai mày chau lại, vẻ mặt lo âu, như thể tôi đang thuật lại tin xấu chứ không phải kể lại một truyền thuyết xưa.

Không ai thấy Oedipus giết cha. Không ai ở Thebes tố cáo chàng giết người. (Khi tôi lắng nghe mình, tôi thắc mắc làm thế nào mà thoát được tội ác nghiêm trọng như giết cha mình.) Nhưng rồi thành đô gặp những vấn đề khác: một con quái vật có đầu đàn bà, mình sư tử và đôi cánh khổng lồ trên lưng đang phá hoại mùa màng và giết người qua lại không giải đáp được câu đố của nó. Nên khi chàng giải được câu đố khó không tưởng mà Nhân Sư đặt ra, Oedipus được tung hô là anh hùng vì đã dẹp được cho thành đô mối hại này, và người ta còn đưa chàng lên làm vua mới của Thebes. Vì vậy mà cuối cùng chàng cưới hoàng hậu, mẹ ruột, bà không biết đó là con trai mình.

Tôi thì thầm vội vã kể khúc cuối câu chuyện, như thể để cho không ai nghe thấy. “Oedipus cưới mẹ mình,” tôi nhắc lại. “Họ có bốn người con. Con đọc được điều này trong một cuốn sách,” tôi nói thêm để thầy Mahmut không nghĩ tôi bịa ra những điều khủng khiếp này.

“Nhiều năm sau, một bệnh dịch tràn đến thành đô nơi Oedipus đang sống hạnh phúc với vợ con,” tôi kể tiếp, nhìn đốm đỏ trên điếu thuốc của thầy Mahmut. “Trận dịch làm chết vô số người, và cư dân kinh hoàng cử sứ giả đi gặp thần linh, thiết tha muốn biết ý của các vị. ‘Nếu các ngươi muốn quét sạch nạn dịch’ thần linh phán, ‘các ngươi phải tìm ra và trục xuất kẻ giết vị vua tiền nhiệm. Làm được điều đó, nạn dịch sẽ tan!’ “

Không biết rằng ông già mà mình giao đấu và hạ sát trên cầu vừa là cha vừa là vị vua tiền nhiệm của Thebes, Oedipus tức thì ban lệnh truy tìm hung thủ. Thật ra, chính chàng nỗ lực tìm kẻ giết người hơn ai hết. Càng tìm, chàng càng đến gần sự thật là chính chàng đã giết cha mình. Khủng khiếp hơn, chàng nhận ra mình đã cưới mẹ.

Đến đoạn này thì tôi dừng. Mỗi khi kể những câu chuyện tôn giáo, thầy Mahmut luôn im bặt đi vào khoảnh khắc ý nghĩa nhất, và tôi sẽ đánh hơi thấy một lời cảnh báo mơ hồ trong thái độ của ông: Chuyện đó cũng có thể xảy ra với con. Giờ tôi cũng đang cố làm vậy, dù thậm chí còn không biết bài học của câu chuyện là gì. Nên khi kể gần hết câu chuyện, tôi gần như thấy tội cho Oedipus, và giọng điệu tôi nghe có vẻ cảm thông:

“Khi Oedipus nhận ra bấy lâu nay mình ngủ với mẹ, chàng tự móc mắt mình ra,” tôi kể. “Thế rồi, chàng bỏ kinh thành đi tìm một thế giới khác.”

“Vậy là cuối cùng rồi ý muốn của Thượng đế cũng thành hiện thực,” thầy Mahmut kết luận. “Không ai thoát được số phận của mình.”

Tôi ngạc nhiên là thầy Mahmut đã rút ra được một bài học về số phận từ câu chuyện này. Tôi muốn quên hẳn số phận.

“Phải, và khi Oedipus trừng phạt mình rồi thì trận dịch hết và thành đô được cứu.”

“Sao con kể chú nghe chuyên này?”

“Con không biết” tôi đáp. Tôi cảm thấy có lỗi.

“Chú không thích câu chuyện của con, công tử ạ,” thầy Mahmut nói. “Cuốn sách con đọc là cuốn nào?”

“Sách về những giấc mơ.”

Tôi biết thầy Mahmut sẽ không bao giờ còn nói: “Sao tối nay con không kể một câu chuyện đi?”

10.

NHỮNG TỐI CHÚNG TÔI XUỐNG THỊ TRẤN, thầy Mahmut với tôi luôn làm mọi chuyện theo một thứ tự nhất định. Đầu tiên chúng tôi mua thuốc lá cho thầy ở chỗ người bán thuốc lá đeo kính, hoặc chỗ tiệm tạp hóa luôn bật ti vi. Rồi chúng tôi đến chỗ ông thợ rèn mở đến khuya, hay chỗ ông thợ mộc ở Samsun. Thầy Mahmut đã đánh bạn với ông ta và thỉnh thoảng ngồi xuống ghế bên ngoài tiệm hút một điếu. Tôi sẽ nhân dịp chạy ù đi một lúc qua quảng trường trung tâm. Khi xưởng mộc đóng cửa, thầy Mahmut sẽ nói, “Đi, để chú mua cho con chén trà,” và chúng tôi ngồi ở một bàn trống bên ngoài khung cửa hai cánh của quán cà phê Rumelia, trên con phố dẫn đến quảng trường trung tâm. Ngồi đó ta có thể nhìn thấy quảng trường, nhưng không thấy được căn nhà mà Nàng Tóc Đỏ sống. Thỉnh thoảng tôi sẽ kiếm cớ đứng lên đi bách bộ cho đến khi thấy mấy ô cửa sổ, và khi thấy đèn tắt, tôi sẽ quay lại bàn.

Trong nửa giờ chúng tôi uống trà bên ngoài quán cà phê Rumelia đó, lúc nào thầy Mahmut cũng đưa ra đánh giá vắn tắt ngày hôm ấy chúng tôi đào được bao xa và tiến triển nói chung. “Đá đó cứng quá, nhưng đừng lo, chú sẽ cao tay hơn nó,” đêm đầu tiên ông nói vậy. “Một thợ học việc phải biết tin tưởng thầy mình!” đêm thứ hai ông nói, khi thấy tôi trở nên mất kiên nhẫn. “Nếu mình được dùng thuốc nổ như người ta thường dùng trước đảo chính thì sẽ dễ hơn nhiều,” đêm thứ ba ông nói. “Nhưng quân đội cấm rồi.”

Một tối ông dẫn tôi đến rạp chiếu phim Mặt Trời, như một người cha cưng chiều; chúng tôi ngồi trên vạt tường thấp của rạp mà xem phim cùng cả đám trẻ con. Khi chúng tôi về lại lều, ông nói: “Mai gọi cho mẹ con, nói bà đừng lo, tuần nữa là chú tìm được nước.”

Nhưng đá không chịu nhường bước.

Một tối khi thầy Mahmut không đi cùng tôi xuống thị trấn, tôi đi lại rạp hát để đọc các áp phích và biểu ngữ căng ngang lối vào: NHÀ THƠ BÁO THÙ, ROSTAM VÀ SOHRAB, FARHAD NGƯỜI PHÁ NÚI. NHỮNG CUỘC PHIÊU LƯU CHƯA TÙNG THẤY TRÊN TI VI. Tôi hết sức tò mò về cái đoạn không chiếu trên truyền hình ấy.

Vé tốn khoáng một phần năm tiền công nhật thầy Mahmut trả cho tôi; không thấy có giảm giá cho trẻ em và học sinh. Áp phích lớn nhất ghi GIẢM GIÁ THÊM CHO LÍNH, THỨ BẢY VÀ CHỦ NHẬT, 1 GIỜ 30 VÀ 3 GIỜ CHIỀU.

Tôi biết mình muốn đến Rạp hát Kịch Luân lý chính là vì thầy Mahmut đã công kích nó. Mỗi khi chúng tôi xuống Öngören, dù ông đi với tôi hay không, tôi cũng cố sao để đi ngang qua đó, tìm bất cứ cớ nào để thoáng thấy cái rạp màu vàng.

Một tối trong khi thầy Mahmut ngồi uống trà, tôi bước lại quảng trường trung tâm để nhìn lần nữa mấy ô cửa sổ dường như lúc nào cũng tối om. Sau đó, khi đi tới đi lui Hẻm Quán cho qua thời gian, tôi thấy anh thanh niên tôi nghĩ là em của Nàng Tóc Đỏ từ nhà hàng Giải Phóng bước ra. Tôi bèn cất bước đi theo.

Khi anh ta tới quảng trường trung tâm và vào căn nhà mà tôi luôn nhìn chăm chăm lên cửa sổ, tim tôi đập loạn xạ. Tầng nào sẽ sáng đèn đây? Nàng Tóc Đỏ có ở trong không? Khi ánh đèn ở tầng trên cùng bật sáng, tôi háo hức không chịu nổi. Nhưng đúng lúc đó, em trai của Nàng Tóc Đỏ lại từ trong nhà đi ra và bước về phía tôi. Điều này làm tôi hoang mang; anh ta không thể cùng lúc vừa bật đèn trên lầu vừa bước ra cửa được.

Anh ta đi thẳng về phía tôi. Có lẽ anh ta đã nhận ra tôi đi theo nãy giờ, hay thậm chí là tôi tơ tưởng chị anh ta. Hoảng hốt, tôi nấp vào nhà ga và ngồi trên băng ghế trong góc. Bên trong mát và yên tĩnh.

Nhưng thay vì nhà ga, em trai Nàng Tóc Đỏ đi lại con phố có quán cà phê. Nếu giờ tôi đi theo anh ta, thầy Mahmut, vẫn đang ngồi uống trà, sẽ thấy tôi, nên tôi lại chạy vội tới con phố song song và đứng chờ đằng sau một cây tiêu huyền ở đầu đường. Khi em trai Nàng Tóc Đỏ lững thững đi ngang, trầm ngâm suy nghĩ, tôi lẽo đẽo theo sau. Chúng tôi bước xuôi con phố có xưởng mộc, đằng sau rạp chiếu phim Mặt Trời, và ngang chiếc xe ngựa của ông thợ rèn. Tôi thấy tiệm tạp hóa mở cửa đến khuya, các cửa sổ tiệm cắt tóc, bưu điện noi tôi gọi điện cho mẹ, và tôi nhận ra rằng chỉ trong hai tuần lang thang ở Ỏngởren, tôi đã đi hết mọi con phố trong thị trấn rồi.

Khi thấy em trai Nàng Tóc Đỏ bước vào rạp hát vàng sáng đèn ngay bên ngoài thị trấn, tôi bèn chạy một mạch về chỗ thầy Mahmut.

“Sao con đi lâu vậy?”

“Con đi gọi cho mẹ.”

“Vậy là con nhớ mẹ hả?”

“Dạ phải.”

“Bà ấy nói sao? Con có nói là mình sẽ tìm ra nước ngay khi xử xong lớp đá này, và cùng lắm là một tuần nữa con về nhà rồi không?”

“Con có nói.”

Tôi thường gọi cho mẹ từ bưu điện, mở đến chín giờ mỗi tối, để người nghe trả cước. Cô gái trực tổng đài thường hỏi tên mẹ tôi, rồi nói: “Bà Asuman Çelik phải không? Cem Çelik gọi cho bà từ Öngören, bà có đồng ý trả tiền cước không?”

“Đồng ý!” giọng mẹ hăm hở xác nhận.

Sự có mặt của cô gái bên tổng đài và phụ phí cho cuộc gọi tính cước ngược có nghĩa là không ai trong hai người cư xử hoàn toàn tự nhiên được. Chúng tôi nói mấy câu chuyện phiếm thường lệ rồi im bặt.

Sự xa cách kín đáo len lỏi vào quan hệ giữa tôi với mẹ cũng đã xảy đến giữa tôi và thầy Mahmut khi chúng tôi quay về tối đó. Chúng tôi ngước nhìn sao trời trong khi bước lên đồi và không nói gì. Như thể đã có tội ác xảy ra, và vì vô vàn vì sao và dế quanh chúng tôi thảy đều chứng kiến, chúng tôi hạ ánh mắt xuống và im lặng. Con cú trong nghĩa trang chào chúng tôi từ tàng cây bách đen thẫm.

Thầy Mahmut châm điếu thuốc cuối rồi lui vào lều nghỉ đêm. “Còn nhớ cái truyện ngụ ngôn hoàng tử con kể tối qua không?” ông hỏi như để mào đầu. “Hôm nay chú nghĩ đến truyện đó. Chú biết một câu chuyện về số phận giống như vậy.”

Mói đầu tôi không nhận ra ông đang nói về truyện thần thoại Oedipus. Nhưng tôi nói ngay: “Thầy kể con nghe đi, thầy Mahmut.”

“Đã lâu lắm rồi, có một hoàng tử hệt như hoàng tử của con,” ông bắt đầu.

Hoàng tử là con đầu lòng và con cưng của phụ vương. Nhà vua cưng chiều con trai và cho chàng muốn gì được nấy, tổ chức yến tiệc để xưng tụng con trai ngài. Một hôm, trong một buổi yến tiệc, hoàng tử trông thấy một người râu đen mà da cũng đen thui đứng bên vua cha và nhận ra đó là Azrael, thần chết. Ánh mắt hoàng tử và Azrael giao nhau, và họ nhìn nhau kinh ngạc. Sau bữa tiệc, hoàng tử lo lắng kể cho vua cha rằng Azrael có mặt trong đám khách khứa, và chắc chắn ông ta tìm chàng: nhìn vẻ mặt ông ta thì biết.

Nhà vua lo sợ: “Hãy đi thẳng đến Ba Tư, mà đừng cho ai hay, và trốn trong cung điện ở Tabriz,” ông dặn con trai. “Vua xứ Tabriz dạo này là bạn của chúng ta; ông ta sẽ không để ai động đến con đâu.”

Vậy là hoàng tử được cho đi Ba Tư ngay lập tức. Sau đó, nhà vua mở buổi yến tiệc khác và lại mời Azrael mặt đen, như thể không có chuyện gì.

“Nhà vua, ta thấy rằng tối nay con trai ngài không có mặt ở đây,” Azrael nói với vẻ lo lắng.

“Con trai ta đang độ thanh xuân,” nhà vua nói. “Nhờ Thượng đế phù hộ, nó sẽ sống thọ. Sao ông hỏi về nó?”

“Ba ngày trước, Thượng đế ra lệnh cho ta đến cung điện của vua thành Tabriz ở Ba Tư bắt con trai ngài, hoàng tử!” Azrael nói. “Vì vậy ta mới ngạc nhiên, và rất hài lòng, khi hôm qua ta thấy chàng ta ở ngay Istanbul đây. Con trai ngài đã thấy cách ta nhìn chàng, và ta nghĩ chàng ta biết điều đó nghĩa là sao.”

Không chần chừ thêm, Azrael rời cung điện.

11.

TRƯA HÔM SAU, NẮNG THÁNG BẢY THIÊU ĐỐT sau gáy chúng tôi, lớp đá mà thầy Mahmut kiên cường chống chọi cuối cùng cũng tách ra dưới độ sâu mười mét. Chúng tôi mừng rơn cho đến khi nhận ra rằng tiến độ không hẳn sẽ nhanh hơn; Ali và tôi mất quá nhiều thời gian kéo lên từng mảnh đá nặng. Cuối cùng đến chiều thầy Mahmut cũng gọi chúng tôi kéo ông lên mặt đất. “Nếu chú điều khiển cái tời còn một trong hai đứa xuống dưới đó thì sẽ nhanh hơn,” ông nói. “Nào, đứa nào đây?”

Ali với tôi không ai lên tiếng.

“Con xuống đi, Ali,” thầy Mahmut nói.

Tôi xúc động vì thầy Mahmut chừa tôi ra. Ali đứng một chân trong xô, chúng tôi từ từ hạ anh ta xuống trên cái tời. Giờ thì thầy với tôi cùng điều khiển tời. Tôi lo không biết lời nói và cử chỉ của tôi có đủ nói lên tôi biết ơn thế nào không. Tôi không thích mình hăm hở chiều lòng ông. Nhưng tôi cũng biết rằng nếu tôi làm như ông dặn, chúng tôi sẽ tìm thấy nước nhanh hơn, và đời tôi sẽ dễ thở hơn. Thấy Ali ra hiệu, chúng tôi lẳng lặng quay tời lên, lắng nghe những âm thanh xung quanh.

Tiếng dế râm ran đều đều dường như vẳng đến từ một phía, và bên dưới tiếng râm ran đó là một tiếng trầm, một tiếng ù ù không xác định được, tiếng huyên náo của Istanbul cách đó ba chục cây số. Tôi không nhận ra nó khi chúng tôi mới tới đây. Nó bị những âm thanh khác khỏa lấp: tiếng chí choách của quạ, chim én và vô số loài chim khác tôi không biết, quàng quạc kêu ca; tiếng xinh xịch của tàu hàng vô tận đi khỏi thành phố đến châu Âu; và lính tráng vừa bước huỳnh huỵch vừa ca đều đều khúc quân hành, “Ôi những đồng cỏ, những thảo nguyên,” đóng nguyên bộ quân phục, trong cái nóng.

Lắm lúc, ánh mắt chúng tôi giao nhau. Thật ra thầy Mahmut nghĩ gì về tôi? Tôi khát khao được ông quan tâm và lo cho tôi hơn cả mức hiện tại. Nhưng mỗi khi mắt chúng tôi gặp nhau, tôi lại ngoảnh đi.

Thỉnh thoảng ông nói, “Nhìn coi, máy bay nữa kìa,” và chúng tôi ngẩng mặt lên nhìn trời. Máy bay cất cánh từ Yeşilköy, và sau khi từ từ lên được khoảng hai phút, chúng đổi hướng đâu đó trên đầu chúng tôi. Dưới giếng, Ali hô, “Kéooo!” và chúng tôi từ từ quay cót két cái tời, nhấc từng mẩu đá có những vệt sắt và kiềm mà thầy Mahmut đã dạy chúng tôi cách nhận ra.

Mỗi khi cái xô ló lên, thầy Mahmut lại dặn Ali lần tới đừng đổ đầy quá như vậy, tạm thời cứ mặc kệ những tảng to, và luôn kiểm cho chắc cái xô nặng đã được buộc chặt vào dây thừng.

Trút được vài xô rồi thì việc của tôi là đẩy xe đi đổ. Chẳng mấy chốc tôi đã tạo một đống nhỏ những tảng đá có sớ kim loại kỳ lạ đó. Màu sắc của chúng, độ cứng, độ đặc, khác với đất chúng tôi đào trong tuần đầu đến độ chúng dường như đến từ một thế giới khác hẳn.

Lần tới Hayri Bey đến, thầy Mahmut giải thích cho ông ta rằng dù chúng tôi vẫn bị tầng đất cứng này cản trở, ông không có ý định đào lại ở chỗ khác. Chắc chắn ở đây có nước.

Hayri Bey trả công cho thầy Mahmut theo mét. Sẽ còn có khoản trả một lần khi tìm thấy nước, cũng như quà và tiền thưởng theo lệ. Những điều khoản này đã được truyền thống thắt chặt qua hàng trăm năm giao dịch giữa người đào giếng và chủ đất. Người đào cố gắng tìm chỗ cho cẩn thận, vì nếu ông ta chọn theo kiểu cố chấp hay tùy hứng, ông ta sẽ chỉ có cơ mất khoản tiền lớn hơn người ta phải trả cho ông ta khi hoàn thành. Trong trường hợp một chủ đất độc đoán khăng khăng, “Đào ở đây,” khi chọn một chỗ nào đó không có hy vọng cho ra nước, người đào giếng vẫn có thể trông mong được trả theo mét. Nhưng một thầy đào giếng có thể nâng mức thù lao lên nếu buộc phải làm trái phán đoán đúng hơn của mình. Nhờ vậy ông ta có thể bù lại cho mình trước nguy cơ không tìm thấy nước. Hoặc ít ra ông ta cũng có thể nhất quyết đòi một chế độ tiền công trượt, tăng mức công xá khi quá khấc mười mét.

Vì người đào giếng và chủ đất muốn tìm được nước, nên việc họ cùng quyết định bỏ một chỗ đào nào đó và bắt đầu lại noi khác không phải là không có. Một chủ đất có thể khăng khăng muốn đào ở một chỗ khó chẳng có mấy cơ may (ở đó đất nhiều đá quá chẳng hạn, hay quá nhiều cát, hay đất quá khô và nhạt màu); nhưng dù cho nghi ngờ về địa điểm, người đào giếng vẫn được tiền bạc thúc đẩy để tiếp tục đào và chiều ý chủ đất. Khi vấp phải một lớp đá làm ông ta chậm lại, ông ta có thể đòi được trả theo ngày chứ không phải theo mét nữa. Nhưng cũng có khi người chủ quyết định một địa điểm đã đào là công toi. Trong những trường hợp đó, người đào giếng, tin vào trực giác của mình, có thể phải xin gia hạn vài ngày. Tôi có thể thấy là thầy Mahmut đang tiến đến tình huống này.

Tối hôm sau, khi xuống thị trấn với thầy Mahmut, tôi tiến đến Hẻm Quán và nhà hàng Giải Phóng lúc tám giờ mười làm, sớm nửa giờ so với khi tôi thấy em trai Nàng Tóc Đỏ rời chỗ đó bốn hôm trước. Một bức màn ren hé mở che cửa sổ quán, ngó qua đó tôi không nhận ra ai quen. Nên tôi mở cửa và đưa mắt nhìn khắp căn phòng gần như vắng tanh. Nhưng tôi vẫn không thấy gương mặt quen nào giữa mùi raki1, không dấu vết mái tóc đỏ đó.

Hôm sau, một lớp đất mềm lộ ra bên dưới lớp cứng mà chúng tôi đánh vật bấy lâu; nhưng chúng tôi còn chưa kịp tăng tốc thì thầy Mahmut lại vấp phải một vỉa đá mới nữa. Tối đó ở quán cà phê Rumelia, chúng tôi lo lắng và im lặng. Sau khoảng một giờ như vậy, tôi đứng lên mà không có lý cớ gì rồi tiến về quảng trường. Một hàng hạnh nhân dọc vỉa hè che tầm nhìn cửa sổ từ phía đó, nên tôi đi vào Hẻm Quán. Lần này, nhìn qua khe màn ren nhà hàng Giải Phóng, tôi thấy Nàng Tóc Đỏ, em trai và mẹ ngồi với một nhóm bạn ở bàn gần cửa sổ.

Hồi hộp muốn nín thở, và không nhận thức được hết hành động của mình, tôi bước vào trong. Họ đang cười và chọc ghẹo nhau nên không để ý tôi vào. Trên bàn ngổn ngang những ly raki và chai bia. Nàng Tóc Đỏ vừa hút thuốc vừa theo dõi cuộc chuyện trò.

Một người phục vụ đi lại chỗ tôi hỏi: “Em tìm ai à?”

Nghe vậy, mọi người ở bàn đó đều quay lại nhìn tôi, hình ảnh họ phản chiếu trong tấm gương rộng trên bức tường bên cạnh. Nàng Tóc Đỏ và tôi liếc nhìn nhau. Mặt nàng vẫn mang cái vẻ dịu dàng đó, dù lần này nàng có vẻ mời vui. Nàng quan sát tôi khi tôi quan sát nàng. Có lẽ nàng đang giễu cợt tôi. Hai bàn tay điệu đàng đưa qua đưa lại trên bàn.

Tôi không trả lời câu hỏi của anh phục vụ. “Lính không được vào đây sau sáu giờ,” anh ta nói.

“Tôi không phải lính.”

“Người dưới mười tám cũng không được vào. Nếu em vào với ai đó thì vào đi, còn không thì em phải đi ra.”

“Để cậu ta vào đi, chúng tôi quen cậu ta!” Nàng Tóc Đỏ nói với anh phục vụ. Không ai khác nói tiếng nào. Nàng nhìn tôi như thể nàng biết mọi thứ về tôi, như thể nàng đã quen tôi nhiều năm rồi. Mắt nàng có vẻ tử tế và thân tình đến mức tôi thấy hân hoan vô cùng. Tôi nhìn lại nàng say đắm. Nhưng giờ nàng đã ngoảnh đi.

Tôi bỏ đi không nói lời nào với người phục vụ và quay lại quán cà phê Rumelia.

“Sao con đi lâu vậy?” thầy Mahmut hỏi. “Tối tối bỏ chú lại đây mà đi đâu?”

“Vỉa đá mới này làm con lo, thầy Mahmut,” tôi nói.

“Nếu mình không vượt qua được thì sao?”

“Cứ tin ở thầy con. Cứ làm như chú dặn và cứ bình tĩnh. Chú sẽ tìm thấy nước.”

Những câu đùa và châm ngôn của ba luôn làm tôi vui, khiến tôi suy nghĩ, thách thức trí tuệ của tôi. Nhưng không phải lúc nào tôi cũng tin mọi thứ ông nói. Vậy mà, lời của thầy Mahmut chưa bao giờ không trấn an và khích lệ được tôi. Suốt một thời gian, tôi cũng tin rằng chúng tôi sẽ tìm thấy nước.

12.

BA HÔM SAU, CHÚNG TÔI VẪN CHƯA ĐI QUA được lớp đá mới, tôi cũng không có dịp gặp lại Nàng Tóc Đỏ. Tôi cứ liên tục sống lại cái khoảnh khắc nàng bảo vệ tôi khi phục vụ cố đuổi tôi khỏi nhà hàng Giải Phóng, nhớ vẻ mặt trìu mến của nàng, nét môi xinh khi nàng mỉm cười chòng ghẹo. Mọi động tác của nàng đều duyên dáng và cuốn hút khó cưỡng. Thầy Mahmut và Ali thay phiên nhau xuống giếng, từ từ đẽo đục đá bằng cuốc chim. Việc tiến triển chậm, và trời thì nóng không chịu nổi. Nhưng kéo đá lên rồi khiêng đổ vào xe rùa dường như chẳng mấy vất vả nữa. Tôi chỉ cần nghĩ về vẻ dịu dàng trong cách Nàng Tóc Đỏ nhìn tôi, cách nàng xưng là quen biết tôi, là tôi có thể tiếp tục mà không kêu ca, một lòng tin tưởng rằng chúng tôi sẽ sớm tìm thấy nước.

Một tối khi thầy Mahmut không xuống Öngören, tôi đi một mạch đến rạp hát và xếp hàng mua vé. Nhưng một ông tôi chưa từng thấy ngồi ở bàn bán vé nói, “Cái này không dành cho chú em!” và đuổi tôi đi.

Mới đầu tôi tưởng ông ta muốn nói đến tuổi tôi. Nhưng giữa sự dửng dưng chung ngự trị trong những thị trấn nhỏ kiểu này, ngay cả trẻ nhỏ lẻn vào chỗ tồi tệ nhất mà không ai chớp mắt cũng chẳng phải chuyện lạ. Vả chăng, giờ tôi cũng sắp mười bảy rồi, và ai cũng nói trông tôi già hơn tuổi. Có lẽ cái ông này muốn nói là một công tử có ăn học tử tế từ thành phố lớn thì đứng trên những tiếng cười rẻ tiền và cảnh tục tĩu của vở kịch này. Nàng Tóc Đỏ có dính gì đến kiểu tục tĩu và hài bậy bạ diễn để mua vui cho đám lính dốt nát không?

Dọc đường từ thị trấn về, tôi nhìn hằng hà sa số vì sao và một lần nữa nghĩ rằng mình sẽ thành nhà văn. Thầy Mahmut đang xem ti vi và thức chờ tôi. Ông hỏi có phải tôi lại đến rạp hát không, tôi thưa là không phải. Tôi biết ông không tin tôi. Tôi thấy điều đó trong mắt ông và trong thoáng khinh bỉ quanh khóe miệng.

Đôi lúc tôi cũng thấy vẻ khinh bỉ đó khi chúng tôi cùng quay tời cả ngày dưới nắng, và những lúc ấy tôi thường hối lỗi nghĩ rằng chắc mình đã làm gì sai hay để ông thất vọng mà không nhận ra. Có thể ông nghĩ tôi không hết sức kéo tời, hay là tôi chưa đủ cẩn thận khi móc chắc cái xô. Việc tìm nước càng kéo dài, tôi càng thường xuyên thấy cái nhìn trách móc, khinh miệt, có lẽ còn thoáng chút nghi ngờ đó hằn trên mặt thầy Mahmut. Nó làm tôi giận mình mà cũng giận ông.

Ba tôi thì đã chẳng khi nào để ý nhiều đến tôi. Tôi chẳng bao giờ được ở cả ngày bên ông như với thầy Mahmut. Nhưng ba chưa từng coi khinh tôi. Một lần duy nhất tôi cảm thấy có lỗi với ông là khi ông bị nhốt tù. Vậy nên ở thầy Mahmut có gì mà làm tôi buồn bực như vậy? Sao tôi lại thường trực cảm thấy cần ngoan ngoãn như vậy, lấy lòng như vậy? Tôi thường cố thu hết can đảm tự hỏi mình những câu này khi chúng tôi rên hừ hừ ở hai đầu cái tời, nhưng tôi không làm được. Thay vì vậy tôi lại ngoảnh nhìn đi chỗ khác và sục sôi giận trong lòng.

Nghe ông kể chuyện đã thành phần thú vị nhất trong thời gian tôi ở bên ông. Tối đó, khi nhìn hình ảnh trắng xóa trên ti vi, ông nói tôi nghe những gì ông hiểu về các tầng dưới mặt đất. Một số sâu và rộng đến độ một người đào giếng non tay có thể dễ dàng nghĩ chúng sẽ không bao giờ có tận cùng. Nhưng ta phải kiên trì. Những lớp này không khác với mạch máu người là mấy. Cũng như mạch máu người mang máu cung cấp cho cơ thể, những vỉa khổng lồ dưới lòng đất này cũng dẫn máu huyết của đất trong dạng sắt, kẽm, đá vôi. Nép giữa những vỉa này là suối, khe và hồ ngầm đủ mọi kích thước hình dạng.

Nhiều câu chuyện của thầy Mahmut quay sang chuyện nước có thể phun lên từ một cái giếng ta ít ngờ nhất. Chẳng hạn một lần năm năm trước, một ông ở Sivas gọi ông đến một lô đất ở ngoại ô Sanyer, gần Hắc Hải, nhưng thấy từ dưới hố lên hết xô cát này đến xô cát khác, ông này mất niềm tin vào toàn bộ nỗ lực và quyết định hủy. Thầy Mahmut giải thích rằng cát có thể đánh lừa, và các tầng đất khác nhau đôi khi đan xen như các bộ phận cơ thể người. Chẳng bao lâu sau đó, ông tìm thấy nước.

Thầy Mahmut thường khoe từng được gọi đến các thánh đường lịch sử, lâu đời. “Con sẽ không tìm thấy một thánh đường cổ nào ở Istanbul mà không có giếng,” ông từng kiêu hãnh tuyên bô. Ông thích thêm thắt mấy chi tiết lặt vặt vào những giai thoại của mình: giếng ở thánh đường Yahya Efendi chẳng hạn, ngay bên trong lối vào, trong khi cái ở thánh đường Mahmutpaşa, sâu ba mươi lăm mét, nằm trong sân đầu một con dốc. Trước khi xuống mấy giếng cổ, thầy Mahmut thường thả xuống một cây nến bỏ trong xô. Nếu ngọn lửa tiếp tục cháy ngay cả ở dưới đáy, ông biết dưới đó không có khí rò rỉ, và ông có thể an toàn xuống nơi phước lành.

Thầy Mahmut cũng thích mô tả những thứ mà người ở Istanbul vất hay giấu dưới giếng hàng trăm năm; thời mình, ông đã phát hiện được vô số gươm, muỗng, chai, nắp chai, đèn, cũng như bom, súng trường, súng lục, búp bê, sọ người, lược, móng ngựa và cả lô những thứ không tưởng tượng nổi khác. Ông còn tìm thấy một đồng bạc. Rõ ràng một số thứ người ta ném xuống giếng cạn để cất cho an toàn, để rồi bị lãng quên sau nhiều năm rồi nhiều thế kỷ trôi qua. Điều đó không kỳ lạ sao? Nếu ta quan tâm đến thứ gì, một thứ quý giá, nhưng rồi bỏ nó dưới giếng và quên mất, như vậy nghĩa là sao?

13.

MỘT CHIỀU THÁNG BẢY NGỘT NGẠT, HAYRI BEY lái xe tải ghé qua và, cho rằng tình hình tuyệt vọng, có thông báo làm chúng tôi đau lòng: thêm ba ngày nữa mà không có tiến triển, ông sẽ bỏ cuộc với giếng này và dừng công việc. Thầy Mahmut thích thì xin mời tiếp tục đào, nhưng Hayri Bey sẽ không trả công cho chúng tôi nữa. Nhưng, nếu thầy Mahmut cứ kiên trì và cuối cùng tìm thấy nước thì, tất nhiên, Hayri Bey sẽ thưởng công ông tương ứng, cũng như tôn vinh ông trước công chúng vì đã giúp việc xây dựng tổ họp nhà xưởng thành khả thi. Còn tạm thời lúc này, ông ta không đành lòng nhìn một người đào giếng thành thạo, cần cù và đáng tin cậy như thầy Mahmut phí sức lực và tài năng vào một mảnh đất vô vọng không nhân nhượng này.

“Ông nói đúng, chúng tôi sẽ không tìm thấy nước ở đây trong vòng ba ngày. Chúng tôi sẽ tìm thấy nội trong hai ngày,” thầy Mahmut đáp, dường như không hề nao núng. “Đừng lo, ông chủ.”

Hayri Bey chạy xe đi giữa tiếng ve sầu rả rích, rồi chúng tôi không nói gì một hồi lâu. Sau tiếng xinh xịch của tàu khách mười hai giờ ba mươi đi Istanbul, tôi ngả lưng dưới cây óc chó nhưng không ngủ được. Ngay cả việc nghĩ đến Nàng Tóc Đỏ và rạp hát cũng không an ủi được tôi.

Cách cây óc chó năm trăm mét, bên kia ranh giới đất của ông chủ, có một lô cốt bê tông có từ thời Thế chiến II. Chúng tôi có lần đến đó xem, và thầy Mahmut đoán chắc nó là một phần trong tháp pháo xây để phòng thủ trước các đợt tấn công của bộ binh. Với tính tò mò trẻ con, tôi cố chui qua tầm ma và cây bụi bít lối vào, nhưng khi không qua được, tôi nằm xuống cỏ nghĩ ngợi. Nếu trong ba ngày tới mà chúng tôi không tìm được nước, tôi sẽ không được nhận tiền thưởng. Nhưng tôi tính rằng tôi cũng đã dành dụm được nhiều hơn mức mình cần rồi. Nên nếu ba ngày nữa mà không có nước, tốt nhất là quên phần thưởng đi mà về nhà.

Tối đó khi chúng tôi ngồi hóng mát ở quán cà phê Rumelia dưới Öngören, thầy Mahmut nói, “Mình đào được bao lâu rồi?” Ông thích cứ vài ngày lại hỏi tồi câu này, dù ông biết thừa câu trả lời.

“Dạ hai mươi bốn ngày rồi,” tôi thận trọng trả lời.

“Tính luôn hôm nay hả?”

“Dạ, hôm nay mình làm xong rồi, nên con tính luôn.”

“Mình đắp được mười ba mét thành dưới đó, mười bốn là cùng,” thầy Mahmut nói, và ông nhìn tôi một lát như thể tôi là nguyên nhân mọi thất vọng của ông.

Tôi đã bắt đầu nhận thấy cái nhìn này trên mặt ông thường xuyên hơn khi chúng tôi cùng hì hục kéo cái tời. Tôi thấy một cảm giác có lỗi nào đó, nhưng cũng còn một mong muốn phản loạn là bỏ đi, và những ý nghĩ nổi loạn làm tôi hoảng sợ.

Tôi chưa kịp nhận ra chuyện gì thì tim đã đập dồn. Tôi chết sững, như thể hóa đá. Nàng Tóc Đỏ cùng gia đình đang băng qua quảng trường.

Nếu giờ tôi cất bước theo họ, ắt thầy Mahmut sẽ nhận ra sự si mê của tôi. Nhưng tôi chưa kịp nghĩ thông thì hai giò đã bật dậy. Tôi vọt khỏi bàn không một lời giải thích, cẩn thận để không mất dấu họ, tôi đi vòng qua quảng trường để thầy Mahmut nghĩ tôi đến bưu điện gọi về cho mẹ.

Nàng cao hơn là tôi nhớ. Sao tôi lại đi theo họ? Tôi còn không quen những người này, nhưng cảm giác đi theo họ thật dễ chịu. Tôi tha thiết mong nàng nhìn tôi một lần nữa với cái vẻ nhận ra dịu dàng đó. Như thể ánh nhìn tử tế, thoáng chút trêu chọc của người phụ nữ này hé lộ cho tôi thấy thế giới có thể tuyệt diệu ra sao. Vậy mà phần nào trong tôi không khỏi cảm thấy mọi ý nghĩ này chỉ là mơ tưởng.

Trong những khoảnh khắc ấy, tôi nghĩ: mình gần như hoàn toàn là mình khi không có ai nhìn. Tôi chỉ mới khám phá ra sự thật này. Khi không có ai quan sát, con người chúng ta giấu bên trong mới được đi ra làm gì tùy thích. Nhưng khi ta có một người cha đủ gần bên để mắt đến, con người thứ hai kia sẽ còn chôn giấu bên trong.

Bên cạnh Nàng Tóc Đỏ có một người đàn ông ắt là cha nàng. Họ đi đằng trước mẹ nàng và em trai. Từ đằng sau tôi tiến lại gần đủ để biết họ đang chuyện trò, nhưng tôi không nghe được họ nói gì.

Khi chúng tôi tới rạp chiếu bóng Mặt Trời, họ dừng ở khe tường nơi người qua đường hay dừng lại để xem lén phim. Ở đó còn một khe hở nhỏ hơn, cách họ năm sáu bước và gần màn hình hơn, không có ai. Tôi đứng vào đấy, giữa họ và màn ảnh, nhưng tôi chăm chú vào họ đến mức không định tâm phút nào vào những gì đang chiếu.

Nhìn gần, mặt nàng không xinh như tôi nhớ. Có lẽ lỗi ở ánh sáng xanh xanh từ màn ảnh. Nhưng cũng vẫn cái vẻ dịu dàng tinh nghịch đó trong mắt và đôi môi vành vạnh, cái vẻ duyên dáng đã giúp tôi sống suốt hơn ba tuần làm quần quật.

Có phải nàng thấy buồn cười với những gì trên màn ảnh? Hay vì cái gì khác? Thế rồi, khi ngoái nhìn lại, tôi bất thần nhận ra không phải Nàng Tóc Đỏ đang mỉm cười với phim mà với tôi. Một lần nữa nàng nhìn tôi với vẻ mặt đó.

Tôi bắt đầu túa mồ hôi như tắm. Tôi muốn đến gần hơn và nói chuyện với nàng. Có lẽ nàng hơn tôi ít nhất cũng chục tuổi.

“Đi, ta đi tiếp thôi, trễ bây giờ,” người đàn ông tôi cho là cha giục.

Tôi không nhớ chính xác mình đã làm gì, nhưng chắc là tôi đã rời khoảng tường và đứng chắn lối họ.

“Gì đây? Chú em theo dõi bọn tôi hả?” người em trai nói.

“Ai vậy, Turgay?” người mẹ hỏi anh ta.

“Hôm nay chú em còn tính làm gì nữa đây?” Turgay, em trai Nàng Tóc Đỏ nói.

“Nó là lính à?” cha họ hỏi.

“Nó không phải lính đâu… nó là một công tử,” người mẹ nói.

Nàng Tóc Đỏ nhoẻn cười khi nghe người mẹ nói thế, không hề mất vẻ tinh nghịch, hiền từ ban nãy khi tôi nhận ra nàng đang nhìn tôi.

“Tôi đang học trung học ở Istanbul,” tôi nói. “Nhưng hiện nay thì tôi đang phụ thầy đào giếng trên kia.”

Nàng Tóc Đỏ cứ quan sát tôi, nhìn đăm đắm đầy ngụ ý vào mắt tôi. “Tối nào cậu với thầy nên ghé rạp hát của chúng tôi đi,” nàng nói rồi bỏ đi với mấy người kia.

Họ tiến về phía rạp hát. Tôi không đi theo. Nhưng khi nhìn họ đi tiếp đến chỗ khúc quanh, tôi nhận ra họ không phải một gia đình mà là một đoàn hát, vậy là tôi bắt đầu mơ màng và băn khoăn.

Dọc đường về lại chỗ thầy Mahmut, tôi thấy con ngựa già nua, mệt mỏi đã kéo xe cho chúng tôi ba tuần trước, khi lần đầu tôi thấy họ. Nó đang gặm cỏ bên vệ đường, bị cột vào cọc, mắt giờ đây đầy một nỗi sầu còn mênh mang hơn.

14.

HÔM SAU, NGAY TRƯỚC GIỜ NGHỈ ĂN TRƯA, chúng tôi nghe Ali hò reo vui mừng từ dưới giếng. Chúng tôi đã qua được lớp đá, anh ta đã thấy lại đất mềm. Thầy Mahmut kéo anh ta lên rồi trèo xuống để tận mắt thấy. Lát sau ông ló lên để thông báo rằng quả thật chúng tôi đã xuyên qua được, và chắc chắn theo sau sẽ là tầng đất đậm màu hơn và nước. Thấy ông dừng tay để hút một điếu và bước tới bước lui bên giếng mắt long lanh, chúng tôi phấn chấn hẳn lên.

Hôm ấy chúng tôi cố làm đến thật muộn, nên tối lại, chúng tôi mệt nhừ, không buồn xuống thị trấn; thức dậy khi trời vừa hửng sáng hôm sau, chúng tôi làm tiếp ngay chỗ đã bỏ dở. Nhưng chẳng mấy chốc chúng tôi thấy rằng những gì đào lên chỉ là đất khô màu vàng xám. Đất mềm đến độ gần như không cần đến cuốc chim. Thầy Mahmut xúc đất thẳng vào xô, và vì nó quá nhẹ, Ali với tôi có thể kéo lên rồi nới dây ra nhanh chóng. Chẳng mấy chốc tôi lại hết hy vọng.

Còn chưa đến mười một giờ thì thầy Mahmut đã lên cho Ali xuống thay.

“Làm từ từ thôi, đừng tung bụi lên quá,” ông dặn anh ta. “Bụi kiểu đó có thể làm con ngạt, và con còn không thấy được ánh sáng bên trên.”

Dù Ali với tôi không ai nói gì, nhưng cứ nhìn đống đất cát này khác với đất chúng tôi gặp ngay dưới lớp đá thế nào thì cũng biết nước còn xa vời lắm. Lúc sáng, Ali đã bắt đầu đổ đống đất này ra một chỗ riêng. Tôi đổ thêm hàng xô vào đống của Ali.

Ăn tối xong, chúng tôi xuống Öngören. Ngồi ở quán cà phê Rumelia, tôi trở lại chuyện đã nghiền ngẫm cả hai ngày nay, cho đến khi cuối cùng cũng quyết định: tôi sẽ không kể cho thầy Mahmut rằng Nàng Tóc Đỏ đã mời cả ông tới rạp hát. Tôi muốn một mình xem nàng diễn. Vả chăng, nếu ông đánh hơi thấy tôi để ý đến nàng, ông sẽ cố can thiệp, rồi cuối cùng biết đâu chúng tôi lại cãi nhau. Tôi chưa một lần sợ ba như giờ tôi sợ thầy Mahmut. Tôi không biết làm sao nỗi sợ này lại xâm chiếm tâm hồn tôi, nhưng tôi biết Nàng Tóc Đỏ sẽ chỉ khiến chuyện trầm trọng hơn thôi.

Chưa uống xong trà thì tôi đã đứng lên, nói, “Con đi gọi điện cho mẹ đây.” Tôi rẽ ở góc đường, chạy bay biến tới rạp hát như thể đang nằm mơ.

Thấy cái rạp vàng bóng láng khiến tôi hồi hộp, cũng như hồi nhỏ thấy các rạp xiếc từ châu Âu đến diễn ở Dolmabahçe. Tôi đọc chữ trên áp phích mà chẳng để tâm chúng nói gì, cho đến khi phát hiện một tấm bảng mới, chữ to đen trên giấy nâu thô thật bàng hoàng:

MƯỜI NGÀY CUỐI

Tôi lang thang trên các con phố như kẻ mộng du. Tôi không thấy người đàn ông bán vé ở rạp, tôi không thấy Turgay (tôi nghĩ chắc anh ta là con trai người bán vé), tôi cũng không thấy Nàng Tóc Đỏ hay mẹ nàng. Còn lâu mới đến giờ buổi diễn bắt đầu, nên tôi đến Hẻm Quán, ở đó, nhìn qua một cửa sổ, tôi thấy Turgay ngồi ở bàn đông người. Tôi bước vào trong.

Nàng Tóc Đỏ không ở đó, nhưng vừa thấy tôi thì Turgay ra hiệu cho tôi tới. Không ai để ý gì đến tôi khi tôi ngồi xuống cạnh anh ta.

“Giúp tôi kiếm tấm vé vào xem hát đi,” tôi nói. “Cho tôi biết bao nhiêu để tôi gửi tiền anh.”

“Không phải lo chuyện tiền nong. Khi nào muốn xem, cứ vào đây tìm tôi trước khi buổi diễn bắt đầu.”

“Nhưng đâu phải tối nào anh cũng đến đây.”

“Hồi giờ chú em theo dõi bọn tôi sao?” Anh ta nhướng một bên mày và nhoẻn cười tinh quái. Anh ta dùng đồ gắp lấy hai viên đá, bỏ vào một ly không, rót Club Raki vào. “Của chú em đây!” anh ta nói, đưa tôi ly rượu cao, thanh mảnh. “Nếu chú em uống cạn một hơi, tôi sẽ lén đưa chú em vào rạp bằng lối sau.”

“Tối nay thì không được,” tôi nói, dù vậy tôi cũng nốc cạn một hơi hết raki như một tay bặm trợn lõi đời. Tôi không nấn ná thêm, và chẳng mấy chốc đã quay lại bên thầy Mahmut.

Ngồi ở quán cà phê Rumelia, tôi cảm thấy mình sẽ không nỡ lòng nào không nghe lời ông. Tôi nhận ra mình bị ràng buộc với ông và với cái giếng bằng phận sự tìm ra nước, chưa kể bao công sức chúng tôi đã đổ ra cho đến nay. Tôi chỉ nghĩ được một cách mặc kệ ông là đòi tiền công và nói tôi quyết định về nhà. Nhưng như vậy nghĩa là thừa nhận không tìm được nước – như một thằng hèn thối chí khi gặp nghịch cảnh.

Raki làm đầu óc tôi quay cuồng. Trên đường về, khi chúng tôi lên ngọn đồi có nghĩa trang, tôi thấy như mỗi vì sao là một ý nghĩ, một khoảnh khắc, một sự kiện, một ký ức của tôi. Ta có thể thấy toàn thể, nhưng không thể nhận biết tất cả cùng một lúc. Cũng giống vậy, chữ nghĩa trong đầu tôi không theo kịp những mơ màng của tôi. Cảm xúc của tôi diễn ra quá nhanh lời lẽ không sao diễn đạt nổi.

Lúc ấy, cảm xúc sẽ giống hình ảnh hơn, như bầu trời lung linh trước mặt. Tôi cảm nhận được toàn thể vũ trụ, nhưng nghĩ về nó lại khó hơn. Vì vậy mà tôi muốn thành nhà văn. Tôi sẽ lặng ngắm mọi hình ảnh và cảm xúc tôi không nói lên được rồi cuối cùng diễn đạt thành câu. Hơn nữa, tôi sẽ làm vậy giỏi hơn những người bạn ông Deniz thường ghé hiệu sách nhiều.

Thầy Mahmut cứ sải bước thật nhanh đằng trước, lâu lâu mới dừng để hét, “Nhanh lên!” vào bóng tối đằng sau.

Chúng tôi đi tắt qua những cánh đồng, và mỗi khi bàn chân vướng phải thứ gì, tôi dừng lại nhìn, bối rối trước vẻ đẹp của bầu trời. Khí lạnh chiều hôm man mác giữa cỏ cao.

“Thầy Mahmut! Thầy Mahmut!” tôi gọi vào đêm. “Nhỡ những mảnh sắt và kền mình vẫn tìm thấy dưới giếng là sao băng từ trời rơi xuống thì sao?”

15.

KHÔNG PHẢI BA, MÀ NĂM NGÀY TRÔI QUA rồi Hayri Bey mới quay lại trên chiếc xe tải. Ông ta biết chúng tôi vẫn chưa tìm thấy nước nhưng làm bộ như chuyện này không làm mình bận tâm. Ông ta chở theo cả bà vợ và thằng con trai. Ông ta dẫn họ đi quanh khu đất, chỉ ra nơi sẽ xây các xưởng giặt và nhuộm. Ông ta có đem bản vẽ theo, nên có thể chỉ những vị trí này tương ứng với nơi sẽ xây nhà kho, văn phòng, nhà ăn cho công nhân. Thằng con của Hayri Bey mang đôi giày đá banh mới và ôm trái banh cao su khi lắng nghe ba.

Hai cha con đi lại một đầu khu đất để tập đá phạt đền, đặt hai hòn đá làm cầu môn. Bà mẹ trải tấm chăn dưới cây óc chó của tôi rồi giở một giỏ thức ăn bà nấu. Khi bà sai Ali đi gọi mọi người lại ăn trưa, thầy Mahmut cáu kỉnh. Ông biết rằng buổi dã ngoại cầu kỳ và không cần thiết này là một phiên bản èo uột của những cuộc liên hoan ăn mừng việc tìm ra nước dưới giếng. Rõ ràng Hay ri Bey mơ tưởng ngày tìm thấy nước đã lâu. Cuối cùng thầy Mahmut cũng vào với chúng tôi mà hết sức miễn cưỡng, ngồi bên mép tấm chăn và chỉ nhấm miếng trứng luộc, xa lát hành với cà chua và bánh nướng thảo mộc.

Ăn xong, con trai Hayri Bey nằm xuống ngủ cạnh mẹ. Người mẹ – một bà béo phịch có đôi cánh tay rắn chắc và lúc nào cũng mời cười – hút điếu thuốc và đọc tờ nhật báo Günaydin, mép báo loạt soạt trong làn gió nhẹ.

Tôi theo thầy Mahmut và Hayri Bey đến đống đất chúng tôi đã đào lên được. Nhìn vẻ xuống tinh thần của chủ đất, tôi nghĩ ông ta biết sẽ không sớm tìm thấy nước dưới cái hố đó – có lẽ không bao giờ.

“Ông Hayri Bey, cho chúng tôi thêm ba ngày nữa, nếu được…” thầy Mahmut nói.

Giọng điệu ông nghe thật khép nép. Thật ngượng khi chứng kiến thầy Mahmut đến nước này, nên tôi thấy hận Hayri Bey. Ông chủ đất đi ra cây óc chó rồi quay lại sau khi đã nói chuyện với vợ con.

“Lần trước chúng tôi đến đây, thầy xin thêm ba ngày rồi, thầy Mahmut,” ông nói. “Tôi đã cho thầy hơn ba ngày. Nhưng vẫn không thấy nước. Đất ở đây khủng khiếp quá. Tôi rút khỏi cái giếng này. Chúng ta không phải người đầu tiên cũng không phải cuối cùng bỏ một cái giếng đào sai chỗ. Tìm một chỗ khác mà đào; thầy biết rõ hơn ai hết nó ở đâu.”

“Mạch đất có thể đảo khi ta không ngờ nhất,” thầy Mahmut nói. “Tôi muốn tiếp tục ngay đây.”

“Vậy thì nếu thầy tìm ra nước, cho tôi biết. Tôi sẽ đến ngay. Và tôi sẽ thưởng thầy một khoản tiền còn nhiều hơn nữa. Nhưng tôi là dân làm ăn. Tôi không thể đổ xi măng xuống một cái hố khô mãi được. Từ đây trở đi, tôi sẽ không trả thêm tiền công cho thầy hay mua lương thực nữa. Ali cũng sẽ không làm việc ở đây nữa. Nếu thầy quyết định bắt đầu đào chỗ mới, tôi sẽ cho nó quay lại, tất nhiên rồi.”

“Tôi sẽ tìm thấy nước ở đây,” thầy Mahmut nói.

Thầy Mahmut với Hayri Bey bước ra xa để giải quyết lần cuối phí tổn và tiền công còn thiếu. Tôi nhìn chủ đất trả cho thầy Mahmut hết mọi thứ còn nợ ông và thấy giữa hai người không có bất đồng nào về số tiền.

Vợ Hayri Bey cho Ali đem chỗ trứng luộc, bánh, cà chua còn lại qua, cả dưa hấu họ đem theo. Bà cảm thấy ái ngại cho chúng tôi cũng như cho các kế hoạch làm ăn của chồng.

“Cô chú sẽ chở cháu về nhà,” họ nói với Ali, và khi anh ta bước lên xe tải, thầy Mahmut với tôi còn lại một mình. Chúng tôi đứng nhìn họ chạy xe đi còn Ali vẫy chào chúng tôi từ sau xe. Một lần nữa tôi nhận thấy bốn bề thật tĩnh mịch. Âm thanh duy nhất là tiếng dế râm ran không dứt, ngay cả tiếng lao xao của Istanbul cũng không còn nghe thấy.

Chiều đó chúng tôi không làm việc. Tôi nằm dài ra dưới cây óc chó, mải thẩn thơ mơ màng. Tôi nghĩ đến Nàng Tóc Đỏ, đến chuyện trở thành nhà biên kịch, đến chuyện về nhà, gặp bạn bè ở Beşiktaş. Tôi đang quan sát một ụ kiến gần mấy cây bụi ở lối vào lô cốt bê tông thì thầy Mahmut đi ngang.

“Con trai, mình ráng thêm một tuần nữa ở đây,” ông nói. “Chú nợ con vài ngày công… Nếu Thượng đế phù hộ thì đến thứ Tư tuần tới là mình xong, lúc đó mình sẽ được thưởng hậu.”

“Nhưng thưa thầy Mahmut, lỡ mà đất xấu cứ còn hoài rồi mình không bao giờ thấy nước thì sao?”

“Cứ tin tưởng thầy mình, chú nói sao làm vậy, mọi chuyện còn lại để chú lo,” ông nói, nhìn vào mắt tôi. Ông vuốt tóc tôi rồi nắm vai tôi, kéo tôi vào lòng ôm chặt trấn an. “Một ngày nào con sẽ thành người tài. Chú cảm thấy được điều đó.”

Tôi không còn hơi sức mà cãi lại ông nữa. Điều này lại làm tôi hậm hực và ngao ngán trong lòng. Tôi nhớ là đã nghĩ, Còn một tuần nữa thôi. Trong tuần cuối này, tôi định bụng đi tìm lại Nàng Tóc Đỏ và xem vở kịch trong rạp hát.

16.

BA NGÀY TRỜI, MÀU ĐẤT VẪN NHƯ CŨ. Vì tôi phải vật vã quay cái tời một mình, thầy Mahmut không đổ đầy đến miệng xô, điều đó càng làm chúng tôi còn chậm hơn. Đất mềm đến nỗi ông làm nhanh; tôi hạ cái xô rỗng xuống rồi ông đổ đầy lại chỉ với vài nhát xẻng. “Kéooo!” ông kêu ngay.

Dù vậy, tôi phải mất lâu lắc mới kéo lên được nửa xô và đổ đất ra xe rùa. Đâm sốt ruột dưới giếng, chẳng mấy chốc thầy Mahmut đã phàn nàn tôi ì ạch, có khi còn nổi cáu. Khi chạy đi đổ đất cát trong xe ra, nhiều lúc tôi không còn chút sức nào, nên tôi phải ngồi bệt dưới đất nghỉ một lát. Đến khi tôi quay lại giếng, thầy Mahmut quát còn to hơn. Đôi khi tôi chậm đến mức ông một hai bắt tôi kéo ông lên, để ông tận mắt nhìn xem sao tôi chậm như vậy. Nhưng vì kéo ông lên trên cái tời là việc nhọc nhằn nhất, ông ló ra thì thấy tôi đã kiệt sức nên cũng không nỡ la mắng gì. “Trông con thảm quá, con trai,” ông nói, bỏ đi ngả lưng dưới cây ô liu trong khi chờ cho tôi khỏe lại. Thật chưng hửng nhưng cũng cảm động khi nghe ông tỏ vẻ quan tâm như cha thế này. Tôi vừa đi tới cây óc chó đặt lưng xuống thì đã nghe giọng thầy Mahmut ra lệnh và dỗ ngọt cho tôi đứng lên.

Giờ thì tối nào chúng tôi cũng cùng xuống Öngören. Lần nào cũng vậy, tôi cũng rời cái bàn bên ngoài quán cà phê Rumelia rồi tha thẩn bát phố những mong tình cờ gặp Nàng Tóc Đỏ hay lẻn vào rạp hát.

Hai đêm đầu tôi không gặp may, nhưng đến đêm thứ ba Turgay bắt gặp tôi gần nơi ông thợ mộc mở tiệm.

“Lơ đãng thế, cậu bé đào giếng!”

“Dẫn tôi vào rạp đi,” tôi nói. “Tôi sẽ trả tiền vé.”

“Đến nhà hàng đi.”

Chúng tôi tiến về mấy bức màn ren của nhà hàng Giải Phóng rồi vào bên trong ngồi ở bàn của diễn viên. “Trước khi xem hát, ta phải học cách uống raki cho đúng,” Turgay nói.

Anh ta trông như lớn hơn tôi năm, có lẽ sáu tuổi. Trong khi tôi nuốt ực phần rượu lạnh như đá anh ta thản nhiên đặt trước mặt tôi, Turgay nói nhỏ gì đó với mấy người ngồi bên cạnh. Mấy giờ rồi? Thầy Mahmut có sốt ruột chờ không? Thôi kệ ông đi; nếu tối nay họ cho tôi vào, tôi sẽ đi.

“Ngày mốt cũng giờ này quay lại,” Turgay nói. “Dẫn ông thầy theo.”

“Thầy Mahmut không bằng lòng chuyện say sưa với hát xướng đâu.”

“Bọn tôi sẽ thuyết phục ông ta. Tối Chủ nhật hai người quay lại đây. Ba tôi sẽ đón và dẫn hai người đến rạp. Không cần tiền hay vé gì đâu.”

Tôi không nán lại thêm, và chẳng mấy chốc lại ở bên thầy Mahmut. Trên đường về lại lều, ông hồi tưởng những ngày may mắn hơn, khi ông tìm được nước. Có lần, chủ đất thuê ông ăn mừng tin vui bằng bữa đại tiệc bên giếng, quay nguyên bốn con cừu và mời ăn cả trăm người. Nước có thể từ dưới đất phun lên vào lúc không ngờ nhất, làm ta ngạc nhiên. Chính Thượng đế sẽ can thiệp để bắn nước lên mặt người đào giếng có lòng thành, tia đầu tiên bao giờ cũng mạnh như vòng cong nước tiểu của một thằng bé con. Vừa thấy nước, người đào giếng sẽ nhoẻn cười vui sướng như người cha nhìn ngắm đứa con trai vừa chào đời. Có lần, thành công của một người đào giếng khiến mọi người hân hoan đến mức họ lỡ tay làm đá rơi xuống giếng, làm vai ông ta bị thương. Còn có lần một già làng mừng quýnh vì đào được nước đến độ ngày nào cũng tới chỗ đào giếng chỉ để được nghe hai thợ học việc mô tả lần nữa phút giây tia nước đầu tiên phun lên. Lần nào ông cũng thưởng cho mỗi người kể chuyện hai tờ bạc lớn. Nhưng những bậc cha chú như vậy không còn nữa. Thòi xưa, không chủ đất nào dám nghĩ tới chuyện nói với một người đào giếng cần cù, tận tâm, “Phần tôi đến đây là hết, nhưng nếu muốn thì ông cứ tự nhiên đào tiếp với người của ông và chi phí của ông!”- một người có của ăn của để thì đã cảm thấy có nghĩa vụ cha ông mà cung cấp cái ăn cho người đào giếng trên đất mình, trang trải mọi chi phí, trả công cho ông ta đúng mực, còn thường thêm hậu hĩ, bất kể có tìm ra nước hay không. Nhưng không giận hờn gì Hayri Bey; ông là người tử tế, và ngay khi chúng tôi đào được nước, ông sẽ trả hết cho chúng tôi những gì còn thiếu và đổ cho chúng tôi cả núi quà cáp, hệt như những người tốt bụng ngày xưa vẫn làm.

17.

HÔM SAU, ĐẤT CHỨNG TÔI ĐÀO NGẢ SANG MÀU còn nhạt hơn và nhẹ hơn. Hết xô này đến xô khác, tôi thấy nó khô rang và nhẹ như rơm. Cát đầy bụi chứa những mảnh da thú trong suốt, xơ xác, những miếng trơn láng như xà cừ và mỏng manh như lính đồ chơi làm bằng mica tôi chơi hồi còn bé, những viên cuội cả triệu năm có màu như da tôi, những vỏ sò trong suốt, những viên đá kỳ lạ to như trứng đà điểu và đá nhẹ đến độ trôi như đá bọt nếu thả xuống nước. Dường như càng đào, chúng tôi càng cách xa nước, nên chúng tôi im lặng lầm lì cặm cụi đào.

Nhưng trong bụng tôi hân hoan biết rằng tối hôm sau cuối cùng tôi cũng được đi xem hát – không gì có thể làm hỏng tâm trạng của tôi được. Tôi làm còn chăm hơn là thầy Mahmut đòi hỏi, nên cuối ngày tôi đứng còn không vững. Dù sao thì hôm ấy cũng không có lý do gì để xuống Öngören. Ăn tối xong, tôi đặt lưng xuống bên mép lều; tôi ngủ thiếp đi khi ngắm sao.

Đâu khoảng sau nửa đêm tôi giật mình thức giấc. Thầy Mahmut không có trong lều. Tôi thận trọng bước vào bóng đêm. Toàn thể thế giới dường như vắng ngắt, và tôi là sinh vật duy nhất còn sống trong vũ trụ. Ý nghĩ đó làm tôi rùng mình, như một ngọn gió vô hình. Thế nhưng vạn vật cũng bàng bạc một vẻ đẹp mê hồn. Tôi cảm thấy các vì sao đang tụ lại gần hơn trên đầu, và tôi dự cảm mình sẽ có một cuộc đời thật hạnh phúc trước mặt. Có phải chính Nàng Tóc Đỏ đã dặn Turgay cho tôi vào rạp hát tối mai? Nhưng thầy Mahmut đi đâu được vào giờ này?

Một đợt gió mới nổi lên, nên tôi lại lui về lều.

Sáng ra khi tôi thức dậy, thầy Mahmut đã về. Tôi còn thấy một gói thuốc mới trong lều. Hôm ấy chúng tôi làm đến tối mới nghỉ, không đi tới đâu. Đáy giếng giờ đã thật sự sâu và bụi đất khuấy lên không ngừng. Khi chúng tôi tạm xong một ngày, thầy Mahmut và tôi giội nước lên đầu nhau. Đến giờ thì tôi đã quen thấy ông mình trần. Tôi nhận thấy biết bao vết bầm và trầy xước hằn trên người ông, ông gầy và xương xẩu dù vóc người cao lớn, da ông tái và nhăn nheo, và tôi nghĩ rằng chúng tôi sẽ không bao giờ tìm thấy nước.

Tôi hy vọng thầy Mahmut sẽ quyết định tối đó không xuống Öngören để tôi không gặp trở ngại gì khi đi xem hát. Nhưng ông nói, “Để chú đi mua ít thuốc lá,” rồi bỏ đi trước khi tôi đi. Tôi căng thẳng khi chúng tôi ngồi chỗ thường lệ ở quán cà phê Rumelia. Lúc tám giờ ba mươi, tôi lặng lẽ đứng lên đi đến Hẻm Quán. Tôi đã mường tượng ra thật thú vị biết bao được vào ngồi trong nhà hàng trò chuyện với Nàng Tóc Đỏ trước vở diễn, nhưng nàng và em trai không có ở đó. Một người nào khác đang ngồi ở bàn của họ mọi lần vẫy tay gọi tôi tới.

“Ra sau lều lúc chín giờ năm,” ông ta nói. “Tối nay họ không tới đâu.”

Mới đầu tôi tưởng như vậy nghĩa là “Tối nay họ không có ở rạp hát” và cảm thấy quá nản lòng. Tôi ngồi ở bàn như thể ngồi chung với bạn bè để ăn tối, bỏ đá và raki vào một ly rỗng, rồi uống một hơi, nhanh như tên trộm.

Khi rời nhà hàng, tôi đi về rạp hát bằng mấy hẻm sau, ở đó thầy Mahmut sẽ không thấy tôi. Lúc chúi giờ năm, tôi đang chờ đằng sau rạp vàng thì có người ló ra và nhanh chóng kéo tôi vào trong.

Buổi diễn đã bắt đầu, và có độ hai lăm ba chục khán giả, khoảng đó. Tôi không nhìn ra mấy cái bóng trong góc tối là gì. Khoảng không cao ở giữa sáng nhờ những bóng đèn trần trụi, cho Rạp hát Kịch Luân lý một vẻ siêu phàm. Mặt trong vải lều có màu xanh thẫm, như trời đêm, vẽ những ngôi sao vàng lớn. Một số có đuôi, số khác thì nhỏ và xa xôi. Suốt nhiều năm sau, ký ức về bầu trời sao bên trên khu đất cao của chúng tôi trong tâm trí tôi thường lẫn với bầu trời bên trong Rạp hát Kịch Luân lý.

Raki bốc lên đầu tôi, tôi say. Nhưng tôi chưa bao giờ ngờ tác động không thể phai mờ đối với đời mình của một số thứ tôi sẽ xem trong thời gian tôi ở trong rạp tối đó, cũng như câu chuyện Oedipus mà một ngày tôi tình cờ đọc được và kể từ đó không bao giờ quên. Tuy vậy, trong khoảnh khắc đó, tôi không để tâm vào câu chuyện đang diễn trên sân khấu cho bằng ngắm Nàng Tóc Đỏ. Nên tôi sẽ cố mô tả những gì tôi xem tối đó qua những giác quan đã mù mịt, lấp chỗ trống bằng cái nhiều năm sau tôi biết ra nhờ đọc và tìm hiểu.

Rạp hát Kịch Luân lý tìm cách tiếp nối truyền thống các đoàn hát lưu động mà, từ giữa những năm 1970 cho đến tận cuộc đảo chính 1980, đi lưu diễn khắp bán đảo Tiểu Á, diễn các vở đầy tính chính trị cánh tả cho các cộng đồng địa phương. Nhưng thay vì tuyên truyền chính trị chống tư bản, vốn tiết mục của nó chủ yếu gồm những chuyện tình xưa, cảnh trong các trường thi và truyện dân gian xưa, và truyện ngụ ngôn thuộc các truyền thống Hồi giáo và Sufi. Lúc ấy một số tôi hoàn toàn không hiểu. Khi tôi vào rạp, họ đang diễn hai vở ca kịch ngắn giễu một số quảng cáo truyền hình rất được ưa thích. Trong vở đầu, một thằng bé mặc quần soóc và để ria mép đi trên sân khấu cầm một con heo đất và hỏi bà ngoại khòm lưng nó nên làm gì với tiền dành dụm được. Khi bà ngoại – tôi nghĩ là do mẹ của Nàng Tóc Đỏ đóng – trả lời bằng câu đùa tục tĩu, ai cũng cười câu giễu mấy quảng cáo mà các ngân hàng cứ phát.

Tôi không hẳn biết vở kịch ngắn thứ hai nói về cái gì vì đến lúc đó thì Nàng Tóc Đỏ đã xuất hiện trong chiếc váy ngắn: tôi chưa từng thấy đôi chân nào dài như vậy; cổ và vai cũng để trần, khiến nàng hiện lên lộng lẫy và đáng ngại. Nàng kẻ những viền phấn côn đậm quanh mắt và tô đôi môi tròn đầy bằng son đỏ, loại son môi dường như lấp lánh dưới ánh đèn. Nàng cầm một hộp bột giặt lên và nói. Một con vẹt có màu vàng và xanh lá trên sân khấu cãi lại. Đó chỉ là vẹt nhồi bông, nhưng có người trong cánh gà đọc lời thoại cho nó. Khung cảnh hình như là một tiệm tạp hóa, con vẹt chơi khăm khách hàng trong khi tuyên thuyết đủ thứ về cuộc sống, tình yêu và tiền bạc. Khi ai cũng cười, trong một thoáng tôi nghĩ Nàng Tóc Đỏ đang nhìn tôi, vậy là tim tôi đập rộn lên. Nụ cười của nàng thật hiền; hai bàn tay thanh tú cử động rất nhanh nhẹn. Tôi thấy yêu nàng quá đỗi, và cảm giác ấy, cùng với raki, khiến tôi không theo kịp hết những gì diễn ra trên sân khấu.

Mỗi vở kéo dài vài phút và vở khác nhanh chóng tiếp nối. Nhiều năm sau, tôi tìm xem nhiều sách và phim khác nhau để dò lại xuất xứ của mỗi vở kịch. Chẳng hạn có một vở, người đàn ông tôi cho là cha Nàng Tóc Đỏ lên sân khấu với cái mũi là một khúc cà rốt. Mới đầu tôi tưởng đây là Pinocchio, nhưng rồi ông này bắt đầu màn độc thoại dài mà cuối cùng tôi vỡ lẽ là lấy từ Cyrano de Bergerac. Bài học của vở kịch nhỏ này là “Quan trọng nhất không phải vẻ bề ngoài mà là vẻ đẹp tâm hồn”.

Sau cảnh trong Hamlet gồm có một đầu lâu, một cuốn sách và “Tồn tại hay không tồn tại”, các diễn viên cùng hát một bài dân ca xưa. Bài hát nói rằng tình yêu là ảo tưởng, tiền mới thực hữu. Lúc này, Nàng Tóc Đỏ cố ý bắt được ánh mắt tôi, khiến đầu óc tôi quay cuồng. Tình yêu và raki tác động, tôi không hiểu hết những gì họ nói hay mấy vở kịch nói về cái gì, nhưng những thứ tôi thấy thì mãi in đậm trong trí nhớ tôi, cũng như đôi mắt của Nàng Tóc Đỏ.

Có một vở kịch mà tôi hiểu, đó là vì tôi đã được biết câu chuyện về nhà tiên tri Abraham từ cha, cũng như bài học về Lễ hội hiến sinh2 ở trường. Nhà tiên tri không con do người đàn ông ban đầu đuổi tôi khỏi rạp đóng. Abraham cầu xin Chúa Trời cho ông một mụn con trai, và cuối cùng ông cũng được toại nguyện (trong dạng một con búp bê). Khi con trai ông – giờ do một diễn viên nhí đóng – lớn khôn, Abraham đặt cậu bé xuống đất và cắm dao vào cổ họng cậu, suốt cảnh có một số răn dạy uyên thâm về cha với con trai và sự vâng lời.

Lòi nhà tiên tri gây ấn tượng mạnh mẽ với mọi người. Không gian nín lặng sau đó bao trùm cả rạp bị phá tan khi Nàng Tóc Đỏ quay lại. Nàng đã thay phục trang mới, giờ là một thiên thần có cánh bằng giấy bìa và cách trang điểm cũng khác. Nó hoàn toàn họp với nàng. Cắp bên sườn một con cừu đồ chơi, nàng được mọi người vỗ tay ầm ĩ, tôi cũng nhiệt tình vỗ theo.

Cảnh cuối và đáng chú ý nhất cho thấy một hoạt cảnh tôi sẽ không bao giờ quên. Khi xem thì tôi đã biết vậy, dù xin nhắc lại là lúc đó tôi không hiểu hết câu chuyện.

Hai hiệp sĩ áo giáp đội mũ sắt và mặt nạ đứng giữa sân khấu, khua gươm và khiên. Khi họ đấu, một đoạn ghi âm gươm giáo khua loảng xoảng mở trên loa. Các hiệp sĩ dừng tay giây lát để nói vài lời, nhưng rồi lại sớm tiếp tục so gươm. Tôi đoán chắc Turgay và cha Nàng Tóc Đỏ nấp trong hai bộ áo giáp. Họ vật và chồm tới đâm vào cổ họng nhau, gàn nhau trên sân khấu, rồi cuối cùng tách ra.

Hầu như không phải mình tôi say sưa theo cảnh tượng vui nhộn này. Bất thình lình, chỉ bằng một nhát gươm, chiến binh lớn tuổi hạ gục chiến binh trẻ hơn, đứng xoạc chân bên người anh ta, cắm phập kiếm vào tim đối thủ. Chuyện xảy ra quá chớp nhoáng, ai cũng giật mình, trong phút chốc quên mất đây là kịch và gươm chỉ bằng nhựa.

Hiệp sĩ trẻ hơn kêu lên một tiếng; chàng vẫn chưa chết. Có điều chàng cần nói. Chiến binh lớn tuổi cúi xuống nghe, vất mũ sắt đi với vẻ hết sức tự tin của kẻ đường đường thắng trận (ông ta đúng là người tôi cho là cha Nàng Tóc Đỏ). Nhưng rồi ông ta nhận ra một chiếc vòng trên cổ tay người hấp hối, và ông ta kinh hoảng. Nhấc mặt nạ trên mặt chàng trai lên (thật ra đó không phải Turgay, mà một diễn viên khác), ông ta lùi lại đau đớn. Những cử chỉ thái quá của ông ta cho thấy rõ rằng đã có nhầm lẫn khủng khiếp. Nỗi đau của ông ta dường như tột cùng. Mới mấy phút trước chúng tôi còn cười màn giễu quảng cáo truyền hình của chính những diễn viên đó. Nhưng giờ đây sự im lặng kính cẩn trùm xuống tất cả mọi người, vì ngay cả Nàng Tóc Đỏ cũng đang khóc.

Sụp xuống sàn, hiệp sĩ lớn tuổi vừa nức nở vừa ôm chiến binh trẻ sắp chết vào lòng. Nước mắt ông ta có vẻ thật đến nỗi chúng tôi ai cũng bất ngờ xúc động theo. Chiến binh lớn tuổi đang khóc vì hối hận. Và chẳng mấy chốc cả tôi cũng cảm thấy nỗi ân hận.

Tôi chưa bao giờ thấy cảm xúc này bộc lộ không giấu giếm như vậy, ở rạp chiếu phim hay trong truyện tranh đều không. Cho đến lúc ấy, tôi vẫn hiểu đó là thứ chỉ có thể mô tả bằng lời. Nhưng lúc này đây tôi cảm thấy được nỗi giày vò ân hận chỉ bằng cách nhìn người khác trải qua trên sân khấu. Nó giống như sống lại một ký ức đã lãng quên.

Nàng Tóc Đỏ đau đớn vì cảnh tượng trước mắt. Nàng cũng đầy ân hận chẳng kém hai chiến binh. Nước mắt nàng tuôn rơi hơn trước. Có lẽ hai người đàn ông có quan hệ họ hàng, cũng như nàng và các bạn diễn. Bên trong rạp bặt không một tiếng động nào khác. Tiếng thổn thức của Nàng Tóc Đỏ chuyển thành tiếng than khóc rồi thành một bản trường ca. Trong bài thơ này, lời kết, Nàng Tóc Đỏ giận dữ nói về đàn ông, về những gì họ khiến nàng phải chịu, và về cuộc đời; tôi lắng nghe, cố đón bắt ánh mắt nàng, nhưng tối quá nàng không sao nhìn ra tôi trong đám đông. Vì ánh mắt chúng tôi không một lần chạm nhau, tôi hầu như không thể theo kịp hay nhớ được những gì nàng nói. Tôi cảm thấy một thôi thúc trò chuyện với nàng và được gần bên nàng hơn. Vở diễn khép lại với màn độc thoại kéo dài bằng thơ của nàng, rồi nhóm nhỏ khán giả nhanh chóng giải tán.

18.

RA KHỎI RẠP, TÔI LÙI LẠI VÀI BƯỚC THÌ THẤY NÀNG TÓC ĐỎ BÊN CÁI BÀN BÁN VÉ.

Nàng đã cởi bỏ phục trang mà thay sang đồ mặc ra đường là một chiếc váy dài màu thiên thanh.

Nỗi đam mê trẻ dại của tôi, vở diễn và raki đã toa rập với nhau khiến tôi không sao nhận ra rằng đây là hiện tại. Thay vì thế, tôi cảm thấy mình như ở nơi nào trong quá khứ. Mọi thứ có vẻ đứt đoạn, như một ký ức.

“Cậu có thích vở diễn của chúng tôi không?” Nàng Tóc Đỏ hỏi, mỉm cười với tôi. “Cảm ơn vì cậu đã vỗ tay.”

“Tôi thích lắm,” tôi nói, dạn dĩ lên nhờ nụ cười đằm thắm của nàng.

Đã nhiều năm trôi qua rồi, nhưng sự ích kỷ vẫn thôi thúc tôi giữ kín tên nàng, ngay cả với độc giả. Thế nhưng tôi phải kể lại đầy đủ và trung thực những gì xảy ra tiếp đó. Chúng tôi tự giới thiệu với nhau như người Mỹ làm trong phim:

“Cem.”

“Gülcihan.”

“Chị đóng hay thật mà,” tôi nói. “Tôi đã xem chị hết buổi diễn.” Tôi phải buộc mình dùng “chị” trịnh trọng vì rõ ràng nàng lớn tuổi hơn là khi nhìn xa.

“Giếng đến đâu rồi?”

“Nhiều lúc tôi nghĩ chúng tôi sẽ không bao giờ tìm ra nước,” tôi nói. Tôi còn muốn nói thêm, Lý do duy nhất tôi còn ở đây là để được gặp chị! nhưng tôi sợ nàng sẽ thấy khó chịu.

“Hôm qua thầy cậu đến rạp chúng tôi,” Nàng Tóc Đỏ nói.

“Ai?”

“Thầy Mahmut. Ông tin chắc ông sẽ đào được nước. Ông thích sân khấu kịch, và ông thích vở diễn của chúng tôi. Ông tự mua một vé.”

“Tôi ngờ là trước đây thầy Mahmut chưa bao giờ đi xem hát,” tôi nói ích kỷ. “Có lần tôi kể ông nghe về Oedipus và Sophocles, thế là ông nổi giận với tôi. Làm sao chị thuyết phục ông được vậy?”

“Ông ấy đúng mà. Mấy vở kịch Hy Lạp không họp với Thổ Nhĩ Kỳ.”

Có phải Nàng Tóc Đỏ định bụng làm tôi ghen với thầy Mahmut?

“Ông không ưa vở kịch đó vì con trai ngủ với mẹ.”

“Ông ấy không bận lòng gì hết khi người cha giết con trai ở cuối vở kịch của chúng tôi…” nàng nói. “Ông ấy quả có vẻ thích mọi thần thoại và truyền thuyết xưa.”

Nàng đã tìm đến thầy Mahmut và nói chuyên với ông sau khi diễn sao? Không hiểu sao tôi không hình dung nổi ông xuống Öngören khi tôi ngủ rồi để xem vở diễn như một tên lính nào đó đi chơi ngày phép cuối tuần.

“Thầy Mahmut rất nghiêm khắc với tôi,” tôi nói. “Ông chỉ nghĩ đến chuyện tìm ra nước. Ông còn không muốn cho tôi đi xem hát nữa kìa. Ông sẽ nổi cơn nếu biết tối nay tôi đến đây.”

“Đừng lo, để tôi nói với ông ấy,” Nàng Tóc Đỏ trấn an.

Tôi ghen đến mức hầu như không nói được. Thầy Mahmut và Nàng Tóc Đỏ đã thành bạn bè rồi sao?

“Thầy cậu hà hiếp lắm sao? Ông ấy nghiêm khắc sao?”

“À, phải, nhưng ông chăm lo cho tôi như cha, ông còn trò chuyện với tôi và lo lắng cho tôi. Nhưng ông cũng mong tôi nghe lời và luôn làm như ông dặn.”

“Thì cứ làm theo lời ông ấy đi!” Nàng Tóc Đỏ nói rồi nhoẻn cười dễ thương. “Ông ấy có ép cậu làm thợ học việc đâu… Chẳng phải gia đình cậu cũng khá giả sao?”

Thầy Mahmut đã nói với Nàng Tóc Đỏ rằng tôi là một công tử sao? Họ đã nói về tôi sao?

“Ba tôi bỏ mẹ con tôi mà đi!” tôi nói.

“Vậy thì ông ta không phải là cha,” nàng nói. “Tìm cho mình một người cha khác đi. Xứ này chúng ta ai cũng có nhiều cha. Tổ quốc, Allah, quân đội, Mafia… ở đây đừng ai không có cha.”

Lúc này tôi thấy Nàng Tóc Đỏ có vẻ vừa thông minh lại vừa xinh đẹp.

“Ba tôi từng theo Marx,” tôi nói. (Tại sao tôi nói “từng” mà không phải “đang”?) “Ông bị bắt và bị tra tấn. Ông đi tù nhiều năm, ngày tôi còn nhỏ.”

“Ba cậu tên gì?”

“Akin Çelik. Nhưng hiệu thuốc của chúng tôi là Hayat, ‘sự sống’, không phải Çelik, ‘thép’.”

Nghe vậy Nàng Tóc Đỏ bỗng chìm trong mơ màng. Nàng dường như xa cách và một lúc lâu không nói gì thêm. Có phải tôi vừa phạm sai lầm? Nàng cần biết ba tôi theo Marx để làm gì đâu? Có lẽ nàng chỉ mệt và trầm ngâm. Nên tôi kể nàng nghe về những đêm khuya ba tôi ở lại hiệu thuốc, tôi đem bữa tối đến cho ông, và tôi mô tả quận mua sắm ở Beşiktaş. Nàng lắng nghe chăm chú mọi điều tôi nói. Nhưng tôi không thích nói về ba mình cũng giống như tôi không thích nhắc đến thầy Mahmut. Chúng tôi im bặt một lúc.

“Tôi với chồng sống ở đây,” nàng nói, chỉ căn nhà tôi đã đi ngang không biết bao lần và ô cửa sổ tôi thường quan sát kỹ.

Tôi đau lòng và giận dữ, như thể mình bị lừa. Nhưng dù đang say, tôi vẫn hiểu được rằng với một phụ nữ ở tuổi như nàng, đi khắp Thổ Nhĩ Kỳ với một gánh hát nghèo xơ, nàng nhất thiết phải có chồng. Sao lúc trước tôi không nghĩ ra?

“Chị ở tầng nào?”

“Cậu không thấy cửa sổ phòng chúng tôi từ ngoài đường đâu. Một người trước đây từng theo chủ nghĩa Mao, người đã mời chúng tôi tới Öngören, sống ở đấy; chúng tôi trọ trong mấy phòng của ông ta ở tầng một. Cha mẹ Turgay sống ở tầng trên. Cửa sổ phòng chúng tôi nhìn ra vườn sau. Turgay nói với tôi là anh ta thấy cậu nhìn chăm chăm lên cửa sổ mỗi lần cậu đi ngang.”

Tôi xấu hổ vì bí mật bị phanh phui. Nhưng nụ cười của Nàng Tóc Đỏ hiền lành, đôi môi vẫn đáng yêu và căng mọng.

“Chúc ngủ ngon,” tôi nói. “Vở kịch tuyệt lắm.”

“Không, mình đi dạo đi. Tôi tò mò muốn nghe về ba cậu.”

Lưu ý với những ai tò mò sẽ đọc câu chuyện này: không may là, thời ấy, khi một người đàn bà tóc đỏ, quyến rũ, có lẽ độ ba mươi, trang điểm (dù chỉ để diễn kịch) và mặc váy thiên thanh xinh xắn, nói với một người đàn ông, “Ta đi dạo đi” lúc mười giờ rưỡi tối, đa số đàn ông ắt sẽ chỉ nghĩ đến một thứ. Tất nhiên tôi không nằm trong số đó, chỉ là một cậu học trò trung học không giấu nổi si mê trẻ con của mình. Hơn nữa, người phụ nữ này đã có chồng, và chúng tôi đang ở gần Istanbul, và do vậy là châu Âu – xa trung tâm Tiểu Á thủ cựu. Và đến lúc này thì đầu tôi đã đầy đạo lý chính trị cánh tả – nói cách khác là đạo lý của ba tôi.

Chúng tôi đi dạo một lúc mà không nói lời nào, và suốt lúc đó tôi nghĩ về chuyện chúng tôi không trò chuyện. Những góc tối dường như đã bớt tối, nhưng bầu trời bên trên Öngören không có sao. Có người dựng chiếc xe đạp bên tượng Atatürk ở quảng trường trung tâm.

“Ông ấy có bao giờ nói với cậu về chính trị không?” Nàng Tóc Đỏ hỏi.

“Ai?”

“Các bạn cách mạng của ba cậu có bao giờ tới nhà không?”

“Thật ra, ba tôi không bao giờ có nhà. Và cả ba mẹ tôi đều muốn chắc chắn tôi không dính vào chính trị.”

“Vậy là ba cậu không biến cậu thành người cánh tả?”

“Tôi sẽ thành nhà văn…”

“Lúc ấy thì cậu có thể viết cho chúng tôi một vở kịch,” nàng nói, mỉm cười bí hiểm. Lúc này tâm trạng đã phấn chấn lên, nàng đâm quyến rũ khiến tôi quay cuồng, nghẹn thở. “Tôi muốn được ai viết một vở kịch hay cuốn sách về đời tôi, giống kiểu màn độc thoại của tôi cuối buổi diễn vừa rồi ấy.”

“Tôi không hiểu màn độc thoại đó cho lắm. Chị có ghi nó lại ở đâu không?”

“Không, mấy câu đó thường là ứng tác, khi cảm hứng đưa đẩy tôi. Một ly raki sẽ có ích.”

“Tôi đã nghĩ đến chuyện viết kịch,” tôi nói, với vẻ tự cao của cậu học trò khoe khoang. “Nhưng đầu tiên tôi phải đọc chút ít. Tôi sẽ bắt đầu từ các tác phẩm cổ điển: Vua Oedipus.”

Đêm tháng Bảy đó, quảng trường trung tâm có cảm giác thân quen như một ký ức. Đêm đã ngụy trang cái nghèo khổ và xập xệ chung của Öngören, đèn đường cam nhạt đã biến nhà ga cũ và quảng trường thành một tấm hình bưu thiếp. Đèn pha chói chang của xe jeep quân đội đi rà quanh quảng trường rọi xuống một đàn chó hoang gần đó.

“Họ tìm những kẻ lẩn trốn và gây rối,” Nàng Tóc Đỏ nói. “Tôi không biết tại sao, nhưng lính trong thị trấn này dường như đặc biệt vô liêm sỉ.”

“Không phải mọi người diễn buổi đặc biệt cuối tuần cho họ xem sao?”

“Tôi nghĩ chúng tôi cũng phải kiếm sống…” nàng nói, nhìn thẳng vào mắt tôi. “Chúng tôi là một gánh hát dân gian, chúng tôi không thể dựa vào lương chính phủ như mấy đoàn hát nhà nước.”

Nàng cúi tới để nhặt một cọng rơm trên cổ áo tôi. Thân hình nàng, đôi chân dài, bầu ngực có cảm giác thật gần cơ thể tôi.

Chúng tôi im lặng quay lại. Đôi mắt đen của Nàng Tóc Đỏ dường như ngả sang xanh lá khi chúng tôi đi ngang dưới những tán hạnh nhân. Tôi nôn nao. Xa xa, tôi còn thấy căn nhà có những ô cửa sổ tôi đã rình mò biết bao lần trong tháng qua.

“Chồng tôi nói cậu xử raki khá giỏi so với tuổi cậu,” nàng nói. “Ba cậu có uống không?”

Tôi gật. Trong đầu tôi đang cố nghĩ xem mình đã ngồi uống với chồng nàng ở đâu và khi nào. Tôi không nhớ, nhưng cũng không buồn hỏi; tim tôi tan nát và tôi chỉ muốn quên hết. Chưa gì tôi đã đau khổ như đứa trẻ khi nghĩ rằng mình sẽ không bao giờ còn được gặp nàng khi cái giếng xong. Nỗi đau còn nặng nề hơn cái biết rằng niềm si mê thầm kín của tôi bên cửa sổ nhà họ (mà hóa ra còn chẳng phải của họ) đã bị phát giác.

Chúng tôi dừng chân dưới tán cây hạnh nhân cách nhà họ độ trăm mét. Ngay cả bây giờ tôi cũng không nhớ được nàng dừng chân trước hay tôi. Nàng có vẻ rất mực thông minh, rất đỗi dịu dàng. Nàng mỉm cười với tôi với vẻ hiền dịu và trìu mến, và nhìn tôi cũng với ánh nhìn lạc quan, tin tưởng như khi nàng nhìn tôi từ trên sân khấu. Tôi lại cảm thấy nỗi ân hận như lúc ở rạp hát xem người cha chiến binh khóc con trai.

“Tối nay Turgay đi Istanbul rồi,” nàng nói. “Có lẽ cậu có thể uống chút raki của anh ấy, nếu cậu cũng thích rượu như ba cậu.”

“Tôi rất vui lòng,” tôi nói. “Và tôi cũng sẽ được gặp chồng chị nữa.”

“Turgay là chồng tôi mà,” nàng nói. “Cậu uống với anh ấy hôm nọ và cậu nói cậu muốn xem kịch, nhớ không?”

Nàng không nói gì một lúc, để tiết lộ vừa rồi thấm dần. “Nhiều lúc Turgay thấy ngượng vì vợ hơn mình bảy tuổi, nên anh ấy quên nhắc chúng tôi là vợ chồng,” nàng nói. “Anh ấy có thể còn trẻ đấy, nhưng rất thông minh, và là một người chồng tốt.”

Chúng tôi lại cất bước.

“Lúc nãy tôi cứ cố nhớ xem đã uống với chồng chị ở đâu.”

“Turgay kể tôi nghe hai người chia một chai Club Raki ở nhà hàng đêm đó. Ở nhà còn nửa chai. Ông bạn cựu Mao-ít của chúng tôi còn một ít cognac nữa. Anh ấy sẽ về sớm thôi, rồi chúng tôi sẽ đi. Tôi sẽ nhớ cậu đấy, công tử!”

“Ý chị là sao?”

“Cậu biết chuyện phải thế nào mà, thời gian chúng tôi ở đây đã hết.”

“Tôi cũng sẽ nhớ chị.”

Chúng tôi đứng bên ngoài nhà của họ, người chúng tôi sát nhau. Tôi thấy nàng đẹp lạ lùng.

Nàng lấy chìa khóa ra mở cửa chính, nói, “Chúng tôi có đá và đồ ăn nhẹ cho cậu uống raki.”

“Không cần đồ ăn nhẹ đâu,” tôi nói, như thể đang vội và không ở lại lâu được.

Cửa trước mở, chúng tôi bước qua một hành lang hẹp, tối như mực. Tôi còn nghe nàng lần mò khoen chìa khóa, tìm chìa khác trong bóng tối. Rồi nàng đánh bật lửa, và khi những cái bóng hăm he do ánh lửa tạo ra vây quanh chúng tôi, nàng mò ra chìa và lỗ khóa, mở cửa và bước vào căn hộ.

Nàng quay qua tôi khi bật công tắc. “Đừng sợ,” nàng nói, mỉm cười. “Tôi lớn tuổi làm mẹ cậu còn được.”

19.

ĐÊM ẤY, LẦN ĐẦU TIÊN TRONG ĐỜI TÔI NGỦ VỚI ĐÀN BÀ. Chuyện đó trọng đại, và kỳ diệu. Nhận thức của tôi về cuộc đời, về đàn bà, về chính tôi tức thì thay đổi. Nàng Tóc Đỏ cho tôi thấy tôi là ai, và hạnh phúc nghĩa là gì.

Hóa ra nàng đã ba mươi ba, nên nàng đã sống gần gấp đôi tôi, nhưng chẳng khác nào mười lần hơn. Tôi không nghĩ nhiều lắm, ngày hôm ấy, về khác biệt tuổi tác – một điểm mà tôi biết sẽ gây nhiều hứng thú và nể nang giữa đám bạn tôi ở trường và trong xóm. Nhưng ngay cả khi đang sống những khoảnh khắc ấy, tôi cũng đã biết mình sẽ không bao giờ chia sẻ trọn vẹn câu chuyện với bất kỳ ai. Ngay cả đến bây giờ, tôi cũng sẽ không đi sâu vào những chi tiết, mà, kể cả nếu tôi có hết lộ, bạn bè tôi cũng sẽ gạt đi là “nói dóc”. Chỉ cần nói rằng thân hình Nàng Tóc Đỏ hơn hẳn bất cứ gì tôi hình dung, và điều này, cùng với cách cuộc buông lung, táo bạo, có lẽ còn hơi trơ trẽn tối đó, đã biến cả đêm thành một trải nghiệm khác thường.

Tôi đã uống hết raki của Turgay và còn uống ly cognac phút chót của ông cựu Mao-ít (giờ đã thành người làm bảng hiệu ở nhà), nên đến khi tôi rời Öngören, đã quá nửa đêm, tôi cứ đi xiêu vẹo và cảm thấy như mình đang mơ, đứng ngoài mình mà nhìn từng khoảnh khắc diễn ra. Ngay cả hạnh phúc của tôi cũng dường như được một người quan sát bên ngoài ghi nhận.

Tuy nhiên, khi cất bước lên nghĩa trang trên đồi, tôi nghẹn thắt nỗi sợ thầy Mahmut. Tôi cảm thấy mình phải che chở thứ đầy diễm phúc bên trong tôi trước cơn giận dữ của ông. Biết đâu ông còn ghen tị với tôi vì hạnh phúc như vậy. Quá nghĩa trang rồi (ngay cả con cú ở đó giờ cũng đã ngủ), tôi đi đường tắt qua đất ai đó, vấp phải một gò đất và lăn nhẹ trên cỏ, nằm đấy tôi nhận thấy bầu trời nhấp nháy bên trên.

Lúc này, tôi thấy cả vũ trụ tuyệt vời làm sao. Sao phải vội? Sao tôi lại sợ thầy Mahmut như vậy? Nếu điều Nàng Tóc Đỏ nói là đúng, chính ông cũng đã đến xem vở kịch trong rạp vàng, chuyện này thì vẫn còn làm tôi ghen không sao giải thích được. Tôi không tin nổi là họ nói chuyện sau buổi diễn, và tôi muốn quên đi chuyện đó. Đồng thời, tôi biết chuyện đó không quan trọng: ngủ với người như Nàng Tóc Đỏ khiến tôi tự tin đến mức cảm thấy không có gì là tôi không làm được. Sẽ không bao giờ tìm được nước dưới giếng, nhưng tôi vẫn sẽ được nhận tiền công, về nhà, ghi danh vào trường luyện thi, vượt qua kỳ thi đầu vào, rồi tiếp đến thành nhà văn, sống một đời rực rỡ như bất cứ ngôi sao nào tôi thấy trước mặt. Rõ ràng tôi đã được an bài cho điều gì đó; giờ thì tôi đã biết đó là gì. Có lẽ tôi còn viết một cuốn tiểu thuyết về Nàng Tóc Đỏ.

Một vì sao rụng. Tôi cảm thấy bằng toàn thể con người mình rằng thế giới trước mắt tôi trùng khớp hoàn toàn với thế giới trong đầu tôi, nên tôi nhìn đăm đắm lên bầu trời mùa hạ. Giá mà tôi đọc được ngôn ngữ của các vì sao, chắc hẳn vị trí của chúng hé lộ mọi bí mật đời tôi. Mọi điều kỳ diệu, thảy đều thuộc về thiên văn. Đêm đó tôi thật sự hiểu rằng mình sẽ thành nhà văn. Tất cả những gì ta cần làm là nhìn thấy, hiểu cái ta thấy và diễn đạt thành lời. Lòng tôi đầy biết ơn Nàng Tóc Đỏ. Mọi thứ trong hoàn vũ và trong tâm trí tôi đều được sắp xếp cho một mục đích duy nhất.

Lại một vì sao nữa rụng. Có lẽ chỉ một mình tôi thấy nó. Tôi nghĩ: mình tồn tại. Đó là một cảm giác dễ chịu. Tôi có thể đếm các vì sao, và tôi có thể đếm tiếng râm ran của ve sầu. Tôi đang ở đây: 1, 2, 3, 5, 7, 11, 13, 17,19, 23, 29, 31…

Cỏ cù sau gáy tôi, và tôi nhớ những đụng chạm của Nàng Tóc Đỏ trên da thịt tôi. Chúng tôi ái ân trên trường kỷ trong phòng khách, vẫn để sáng vài ngọn đèn. Tôi tiếp tục mường tượng thân hình nàng, bầu ngực căng, cách ánh sáng chạm làn da màu đồng của nàng, và khi tôi nhớ lại mọi nụ hôn từ đôi môi xinh của nàng trút xuống, cách nàng lần tay khắp người tôi, tôi lại muốn được ái ân với nàng. Nhưng chồng nàng, Turgay, ngày mai sẽ từ Istanbul về, nên điều đó tất nhiên là không thể.

Turgay đã tử tế mà làm bạn tôi trong những đêm tôi lẻ loi ở Öngören. Đáp lại, tôi phản bạn khi ngủ với người vợ xinh đẹp của anh ta đêm anh ta xa nhà. Trong con say, tôi lục óc tìm đủ cách để miễn tội và chứng tỏ với mình rằng tôi không phải kẻ phản bội xấu xa, hai mặt: đúng là đến khi tôi biết ra Turgay là chồng nàng, mọi chuyện đã đi quá xa. Dù gì thì Turgay nào phải là bạn lâu năm – mình gặp anh ta chỉ ba bốn lần, tôi lý luận. Hơn nữa, người thuộc những gánh hát rong không quê quán nhảy nhót rất khêu gọi và kể chuyện tục tĩu để mua vui cho lính tráng không hẳn cổ xúy những giá trị gia đình lành mạnh. Biết đâu được, có khi chính Turgay cũng không chung thủy với vợ mà theo những người đàn bà khác. Có thể họ kể cho nhau những câu chuyện từ các cuộc phiêu lưu ngoài luồng. Có thể ngày mai Nàng Tóc Đỏ sẽ kể cho Turgay về đêm với tôi. Có lẽ nàng cũng chẳng làm vậy mà quên bẵng tôi rồi.

Tâm trạng tôi u ám đi, và một lần nữa tôi ngập tràn nỗi ân hận đã từng cảm thấy khi xem vở kịch trong rạp. Tôi vẫn chưa nghĩ ra tại sao những cảnh ấy khuấy động cảm xúc này trong tôi. Đồng thời, tôi không chịu nổi ý nghĩ thầy Mahmut cũng xem vở kịch ấy. Nàng Tóc Đỏ với thầy Mahmut có còn gặp nhau nữa không, ngoài cái lần ông đến rạp hát?

Bước chân tôi trên cỏ khô tiến lại cái lều nhỏ khốn khổ của chúng tôi. Bầu trời bao la, vũ trụ khôn cùng, vậy mà tôi vẫn phải chui vào cái góc gò bó đó.

Thầy Mahmut đang ngủ. Tôi lẳng lặng vào chỗ nằm thì nghe ông nói: “Nãy giờ con đi đâu?”

“Con ngủ quên.”

“Con bỏ chú lại ở quán cà phê. Con đi xem hát phải không?”

“Dạ không.”

“Bốn giờ sáng rồi. Mai sao con chịu nổi cái nóng nếu con còn chưa ngủ?”

“Con thấy chán, họ mời con raki,” tôi nói. “Trời nóng. Con nằm xuống nhìn sao trên đường về rồi chắc con ngủ quên. Con ngủ nhiều rồi, thầy Mahmut.”

“Đừng nói dối chú, nhóc! Đào giếng không phải chuyện chơi. Con biết là giờ mình gần tìm thấy nước rồi.”

Tôi không đáp. Thầy Mahmut bước ra ngoài. Tôi nghĩ mình sẽ sớm quên cái khó chịu này và ngủ thiếp đi khi ngắm sao qua cửa lều, nhưng tôi không dứt ông khỏi đầu được.

Sao ông hỏi tôi có đi xem hát không? Ông ghen với tôi? Chắc hẳn một diễn viên kịch điệu đàng như Nàng Tóc Đỏ sẽ không đời nào để mắt đến một gã dân quê như thầy Mahmut. Dù vậy, với nàng thì cũng khó mà biết được. Có lẽ đó là lý do vì sao tôi say mê nàng nhanh chóng như vậy.

Tôi ra khỏi lều đi tìm thầy Mahmut. Không tin nổi, dường như giờ ông đang đi về phía Öngören, giữa đêm hôm. Ruột gan tôi cồn cào nỗi tức giận và nghi ngờ không kiềm chế nổi. Trong đêm dài bất tận, dưới trời sao rực sáng, tôi cũng phải chật vật mới nhìn ra cái bóng đen là thầy Mahmut.

Nhưng rồi ông ra khỏi đường và tiến về cây óc chó của tôi. Tôi thấy ông ngồi dưới cây châm điếu thuốc. Tôi nằm trên cỏ hồi lâu chờ ông hút xong. Tôi chỉ thấy mỗi đốm màu cam sáng từ điếu thuốc của ông.

Khi đã chắc chắn rốt cuộc ông sẽ không đi Öngören, tôi quay lại lều trước ông và đi ngủ. Nhưng ký ức về việc đã đứng từ xa nhìn theo ông đêm đó sẽ còn lại trong tôi suốt nhiều năm. Thỉnh thoảng trong con mơ của tôi có một con mắt thứ ba, và tôi sẽ vừa nhìn theo thầy Mahmut vừa quan sát thằng tôi trẻ hơn dõi theo ông.

20.

SÁNG HÔM SAU, TÔI THỨC GIẤC, NHƯ THƯÒNG LỆ, khi những tia nắng đầu tiên xuyên qua khe hẹp ở lều như những thanh gươm dài, vàng óng. Chắc tôi ngủ không quá ba tiếng, nhưng tôi cảm thấy đã được nghỉ ngơi hoàn toàn, khỏe khoắn nhờ những gì trải qua với Nàng Tóc Đỏ đêm trước.

“Con ngủ đủ chưa? Con có tỉnh táo không?” thầy Mahmut vừa hỏi vừa nhấp trà.

“Con khỏe, thưa thầy, chưa bao giờ khỏe hơn.”

Chúng tôi không nhắc chuyện đêm trước tôi về khuya. Thầy Mahmut xuống giếng, như đã làm năm ngày qua, thành một vết đen mờ mờ dưới đáy, xúc đất vào một xô còn nhỏ hơn, cứ đều đặn lại hô “Kéooo!”

Ông đang ở sâu hai mươi lăm mét dưới lòng đất, nhưng qua cái ống bê tông đó, khoảng cách dường như nhân lên gấp bội. Nhiều lúc, khi ánh mặt trời dữ dội làm tôi lóa mắt và tôi lo lắng nhận ra là mình không còn nhìn ra ông dưới đáy giếng nữa, tôi sẽ cúi người tới nhìn cho rõ hơn, hãi hùng vì ý nghĩ mình sẽ sơ ý mà rơi xuống.

Giờ đây kéo từng xô lên còn khó hơn trước. Sợi thừng giờ không còn tròn, cái xô đung đưa thường đánh rầm lên thành giếng như thể bị một con gió kỳ bí dập vùi. Chúng tôi không đoán được vì sao có chuyện đung đưa này. Vì phải một mình điều khiển tời, không phải lúc nào tôi cũng nhận ra những đường cung cái xô đung đưa cho đến khi thầy Mahmut, sợ nó sẽ rơi xuống đầu, rống lên với tôi từ bên dưới.

Càng bé xíu, càng lúc càng xa miệng giếng, dường như thầy Mahmut càng rống thường xuyên và khắt khe thái quá hơn. Ông quát tôi vì chậm hạ xô xuống quá; vì đổ đất ra lâu quá; và thỉnh thoảng chỉ vì đất khô rang tung bụi lên làm ông nổi nóng. Những tiếng quát của thầy tôi vang vọng trong giếng bê tông, những tiếng vọng ma quái tội lỗi bên trong tôi.

Tôi trốn trong những mơ màng về nụ cười hiền dịu của Nàng Tóc Đỏ, thân hình tuyệt đẹp, nồng nhiệt khi ái ân. Cảm giác khi nghĩ đến nàng thật tuyệt. Tôi có nên chạy xuống Öngören thăm nàng vào giờ ăn trưa không?

Tôi mừng vì được ở trên mặt đất, nhưng dưới nắng, thật ra công việc của tôi nặng nhọc hơn của thầy Mahmut. Ali đi được một thời gian rồi, giờ tôi gần như đã quen quay tời một mình, dù vậy nhiều lúc tôi cũng đuối sức.

Sau khi kéo xô đầy từ dưới giếng lên, chúng tôi luôn chật vật đặt nó xuống cho ngay trên ván. Ali với tôi thường phải rất vất vả trong chuyện này. Ta phải vừa kéo xô lên xa tấm ván một chút vừa nói lỏng dây thừng, như khi hạ xô xuống giếng, nhưng thay vì vậy nhẹ nhàng kéo nó lên phía ván kê – chỉ một người làm thôi thì rất khó.

Cái xô trong lúc đó thường sẽ hơi nghiêng, khiến những vụn cát, con trai, vỏ ốc sên hóa thạch lăn ra rơi xuống giếng.

Lát sau từ đáy giếng vọng lên tiếng càu nhàu giận dữ của thầy Mahmut. Bao nhiêu lần rồi ông đã phải giải thích rằng ngay cả những vỏ sò hay hòn sỏi nhỏ bé khi rơi từ độ cao lớn cũng sẽ tạo thành một lực nguy hiểm? Chúng có thể làm một người bị thương nặng và thậm chí giết chết ông ta nếu tình cờ roi vào đầu. Vì vậy ông không bao giờ đổ đầy xô đến tận miệng – một sự thận trọng làm chúng tôi chậm lại.

Kéo xe rùa đi để đổ đất, cát bụi rồi đá và vỏ trai từ đáy là việc cũng khó nhọc như vậy. Trên đường quay lại, tôi luôn nghe tiếng lè nhè quở trách bừa của thầy Mahmut. Tôi không nghe ra rõ chữ, nhưng những kêu ca của ông nghe như tiếng thốt giận dữ của một pháp sư già nào đó hay một sinh vật dưới lòng đất, một giống lai giữa người khổng lồ và yêu tinh.

Giờ giếng đã sâu ngang với một tòa nhà mười tầng, không làm sao thấy được cái xô đã xuống tới đâu. Nên khi nó gần xuống đáy, tôi thường cài tay quay lại, gọi xuống thầy Mahmut và dừng cho đến khi nghe ông nói, “Xuống chút nữa.” Dưới đáy giếng, ông dường như nhỏ bé biết bao, bất lực biết bao!

Hôm ấy chúng tôi làm đâu được một giờ thì tôi thấy chóng mặt. Tôi nghĩ mình sắp rơi xuống giếng. Khi đi đổ xe rùa quay lại, tôi dừng và nằm bẹp ra đất. Chắc tôi đã ngủ thiếp đi không quá một phút.

Nhưng khi tôi quay lại giếng, thầy Mahmut đã lầm bầm. Lần này trả cái xô rỗng xuống cũng không làm ông hết càu nhàu.

“Có chuyện gì vậy thầy?” tôi gào xuống giếng.

“Kéo chú lên!”

“Dạ?”

“Chú nói kéo chú lên.”

Khi cái xô bỗng nặng, tôi biết chắc ông đã bước vào.

Kéo ông lên là chuyện khó nhất. Khi tôi đẩy cái tay quay bằng cả tàn lực, đầu tôi quay cuồng, tôi tưởng tượng thầy Mahmut sẽ bỏ cái giếng này, trả công cho tôi và cho tôi được tự do. Tôi sẽ chạy thẳng tới Nàng Tóc Đỏ để thú nhận là tôi yêu nàng và xin nàng bỏ Turgay mà cưới tôi. Mẹ sẽ nghĩ sao? Chắc chắn Nàng Tóc Đỏ sẽ thấy chuyện đó buồn cười: “Tôi lớn tuổi làm mẹ cậu còn được!” Có lẽ tôi sẽ chợp mắt mười phút dưới cây óc chó trước khi nghỉ ăn trưa. Tôi đã đọc đâu đó rằng khi ta thật mệt, chợp mắt mười phút sẽ làm ta tỉnh táo lại cũng bằng ngủ nhiều giờ. Sau đó tôi đi gặp Nàng Tóc Đỏ cũng được.

Đầu thầy Mahmut vừa ló ra ở miệng giếng thì tôi đã trấn tĩnh lại và cố giấu sự kiệt sức.

“Hôm nay con yếu xìu đi đó, nhóc,” ông nói. “Nghe này, chú sẽ tìm thấy nước, và cho đến lúc đó, con sẽ làm đúng như chú dặn. Đừng làm mình chậm lại.”

“Con hiểu rồi, thưa thầy.”

“Chú không nói chơi.”

“Dạ thì vậy, thầy.”

“Nơi nào có nền văn minh, nơi nào có làng mạc thị trấn, nơi đó phải có giếng. Không có giếng thì sẽ chẳng có nền văn minh, và không người đào giếng thì cũng không giếng. Và không có chuyện thợ học việc của người đào giếng không chịu nghe theo ý thầy. Hễ có nước thì mình sẽ giàu. Hiểu chưa?”

“Con theo thầy ngay cả nếu mình không giàu, thưa thầy.”

Như một nhà thuyết pháp, thầy Mahmut bèn giảng một bài dài về sự cần thiết của thận trọng. Tôi thắc mắc: Có phải ông vẫn nghĩ những điều này ngay cả khi đang xem Nàng Tóc Đỏ diễn ở rạp? Tôi mơ màng khi lắng nghe lời thầy Mahmut, cảm thấy không cần đáp. Hình ảnh Nàng Tóc Đỏ lại hiện về. Tôi cảm thấy ngượng nghịu.

“Cởi cái áo mồ hôi đó ra mặc cái mới vào,” thầy Mahmut nói. “Con sẽ xuống giếng. Việc dưới đó dễ hơn.”

“Dạ được, thưa thầy.”

21.

DƯỚI GIẾNG NHIỆM VỤ CỦA TÔI LÀ CẦM XẺNG lên đổ đầy xô đất hôi thối đầy cả vỏ trai, vỏ ốc sên và xương cá. Việc này đỡ nặng nhọc hơn những gì phải làm trên mặt đất. Cái khó chính là việc ở dưới đó, hai mươi lăm mét dưới lòng đất.

Khi tôi xuống gần tới đáy giếng tối dần, một chân trong chiếc xô rỗng còn cả hai tay nắm chặt dây thừng, tôi thấy bề mặt thành bê tông đã đầy vết nứt, mạng nhện và những vết bẩn kỳ bí. Tôi nhìn một con thằn lằn lo lắng chạy lên phía ánh sáng. Có lẽ thế giới dưới lòng đất đang cố cảnh cáo chúng tôi đừng có cắm một ống bê tông vào lòng nó. Động đất có thể xảy ra không biết lúc nào, và tôi có thể bị chôn vùi dưới đây, sâu trong lòng đất, thiên thu. Những tiếng động nghèn nghẹt, kỳ lạ vẳng lên từ bên dưới.

“Xuống nàyyyyy!” thầy Mahmut gào xuống giếng mỗi khi chiếc xô rỗng đi xuống.

Mỗi lần tôi nhìn lên, thấy miệng giếng nhỏ xa tít thật đáng sợ, tôi chỉ muốn thoát ra ngay. Nhung thầy Mahmut sốt ruột, nên tôi lại hối hả xúc đất vào xô và ré lên, “Kéooo!”

Ông khỏe hơn tôi nhiều, nên ông kéo thoăn thoắt xô lên trên tời, cẩn thận nhấc nó để lên ván kê và nghiêng đổ vào xe rùa, rồi trả xô rỗng xuống cho tôi.

Tôi nhìn mà toàn thân im phắc, mặt cứ ngẩng lên. Chừng nào tôi còn thấy thầy ở trên thì chừng ấy tôi sẽ không cảm thấy lẻ loi dưới đất. Mỗi lần thầy xê qua để đổ cái xô, một khoảnh trời tròn nhỏ xíu hiện ra. Xanh thẳm làm sao! Xa xôi, như thế giới ở đầu ngược viễn vọng kính, nhưng thật đẹp. Cho đến khi thầy Mahmut lại xuất hiện, tôi đứng im phắc, nhìn lên bầu trời ở đầu viễn vọng kính bê tông đó.

Cuối cùng khi cũng lại thấy thầy, không lớn hơn một con kiến, tôi cảm thấy nhẹ nhõm hơn. Khi cái xô xuống đến noi, tôi giật nó xuống và hô, “Được rồi!”

Nhưng mỗi lần bóng dáng tí ti của thầy Mahmut khuất tầm mắt thì tôi lại sợ thắt ruột gan. Lỡ ông vấp ngã thì sao? Lỡ có chuyện gì xảy ra với ông khi tôi ở dưới này? Biết đâu ông còn đủng đỉnh đẩy xe rùa quay lại giếng để dạy cho tôi một bài học. Ông có muốn trừng phạt tôi không nếu biết về cái đêm tôi ở với Nàng Tóc Đỏ?

Khoảng chục nhát xẻng là đã đầy xô, và khi tôi mải mê làm, đào sâu hơn vào đất bằng cây cuốc chim, tôi thấy mình mù đi vì bụi và bóng tối nên mọi thứ dường như tối hơn trước. Ai cũng có thể thấy đất cát này quá mềm và nhạt màu. Rõ ràng ở đó không có nước. Mọi lo lắng và bao nhiêu thời gian vừa qua – công cốc cả rồi!

Khi nào ra khỏi cái giếng này, tôi sẽ đi thẳng xuống Öngören gặp Nàng Tóc Đỏ. Ai cần biết Turgay sẽ nói gì. Nàng yêu tôi. Tôi sẽ khai thật mọi chuyện với anh ta. Ắt anh ta sẽ đánh tôi một trận; anh ta có thể sẽ còn cố giết tôi. Nàng Tóc Đỏ sẽ làm gì khi thấy tôi đứng trước mặt nàng giữa ban ngày?

Với những ý nghĩ này tôi có thể quên đi nỗi sợ đủ lâu để cho lên ba xô đầy đất (phải, tôi đếm) trước khi tôi lại đâm hoảng loạn. Thầy Mahmut càng lúc càng lâu mới quay lại giếng, còn tôi cứ nghe những tiếng động dưới lòng đất.

“Thầy ơi! Thầy Mahmut!” tôi gào lên. Bầu trời xanh chỉ bằng đồng xu. Thầy Mahmut đâu rồi? Tôi cất tiếng gào to hết mức.

Cuối cùng, ông hiện ra bên miệng giếng.

“Thầy Mahmut, kéo con lên đi!” tôi gọi ông.

Nhưng ông không đáp. Ông cứ quay lại với cái tời và kéo xô đầy lên. Ông không nghe thấy tôi sao? Mắt tôi vẫn nhìn chăm chăm lên miệng giếng.

Thầy Mahmut xa tít. Tôi gào to hết mức. Nhưng như trong mơ, giọng tôi không hề vọng tới ông. Vừa đổ hết đất ra, ông lại nắm tay quay và hạ xô rỗng xuống.

Tôi lại kêu, nhưng một lần nữa ông không nghe thấy.

Một lúc lâu trôi qua. Tôi hình dung thầy Mahmut đẩy xe rùa tới chỗ chúng tôi đổ đất; chẳng mấy chốc ông sẽ nghiêng đổ cát ra; chắc ông đang quay lại, tôi tính; chắc giờ ông về tới rồi. Nhưng không thấy thầy Mahmut đâu. Có lẽ hút điếu thuốc ở đâu đó.

Khi ông lại xuất hiện, tôi lại gào to hết mức. Nhưng dường như ông không nghe thấy. Tôi quyết định: bỏ một chân vào cái xô rỗng, tôi nắm chặt dây rồi hô, “Kéooo!”

Tôi run bần bật khi thầy Mahmut từ từ kéo tôi lên mặt đất, nhưng tôi vui mừng.

“Có chuyện gì vậy?” ông nói khi tôi vui mừng bước ra tấm ván trên miệng giếng.

“Con không xuống dưới đó nữa đâu, thầy Mahmut.”

“Chuyện đó do chú quyết định.”

“Dạ phải, thầy,” tôi nói.

“Ngoan lắm. Nếu con như vậy từ ngày mình bắt đầu thì chắc giờ mình đã tìm thấy nước rồi.”

“Nhưng, thưa thầy, hồi ấy con không biết mình làm gì. Có thật không có nước là do lỗi con không?”

Ông nhướng mày, nét mặt xâu lại thành vẻ nghi ngờ. Tôi thấy là ông không thích điều tôi nói. “Thưa thầy, chừng nào con còn sống con sẽ không bao giờ quên thầy. Làm việc với thầy dạy con rất nhiều về cuộc sống. Nhưng xin thầy, mình bỏ cái giếng đi. Đây, cho phép con hôn tay thầy.”

Ông không chìa tay ra. “Con không bao giờ được nhắc lại chuyện bỏ cuộc mà chưa tìm thấy nước. Hiểu chưa?”

“Dạ hiểu.”

“Giờ hạ thầy con xuống giếng đi. Còn hơn một tiếng nữa mới tới giờ ăn trưa. Hôm nay mình sẽ nghỉ lâu. Con sẽ có thời gian ngả lưng dưới cây óc chó và chop mắt cho tử tế.”

“Con cảm ơn thầy.”

“Nào, cầm cái tay quay hạ thầy xuống.”

Tôi quay tay quay và thầy Mahmut từ từ xuống giếng, nhanh chóng mất hút.

Tôi mau lẹ đổ từng xô đất, chăm chú nghe ngóng giọng thầy Mahmut, rồi hết sức bình sinh kéo tời. Mồ hôi chảy ròng ròng xuống lưng tôi, nên chốc chốc tôi chạy ù vào lều làm ngụm nước. Chỉ một lần tôi chậm lại để xem một đầu cá hóa thạch đi lên cùng cát. Chút chậm trễ ấy lại khiến thầy Mahmut lầm bầm. Trong những lúc gian nan nhất, khi tôi cảm thấy mình không tiếp tục nổi, việc mơ màng về Nàng Tóc Đỏ, bầu ngực của nàng, làn da nâu của nàng, đã hồi sức cho tôi.

Một con bướm tọc mạch đốm trắng đốm vàng bay tung tăng, thong dong qua cỏ, bên lều chúng tôi, ngang cái tời, rồi tiến tới trên miệng giếng.

Chuyện này nghĩa là gì đây? Khi con tàu khách mười một giờ ba mươi tiến về châu Âu trên tuyến Istanbul-Edirne xinh xịch chạy qua, tôi nhớ đã xem đây là dấu hiệu mọi thứ rồi sẽ tốt đẹp. Con tàu tiến tới từ phía đối diện, từ Edirne đến Istanbul, phải đi ngang trong một tiếng nữa, sẽ là tín hiệu để chúng tôi nghỉ ăn trưa.

Mình sẽ chạy xuống Öngören trong giờ ăn trưa, tôi nghĩ. Tôi muốn hỏi Nàng Tóc Đỏ về thầy Mahmut. Tôi cài cái tời yên chỗ để dây thừng khỏi bung khỏi trục. Khi tôi nắm quai xô rồi bắt đầu kéo lên ván kê, tôi nghe thầy Mahmut rống lên tôi lần nữa. Tay tôi đang tự động thao tác thuần thục, nghiêng nhẹ khối đất đá để kê lên ván, thì bất thình lình cái xô bung ra khỏi móc rơi xuống giếng.

Tôi chết trân một khắc.

Rồi tôi hét lên: “Thầy ơi, thầy ơi!”

Chỉ mới mấy giây trước, ông đang gào lên tôi, nhưng trong khoảnh khắc đó, ông im bặt.

Rồi một tiếng rên đau đớn trầm đục vọng lên từ bên dưới, theo sau là một sự im lặng vang rền. Tôi sẽ không bao giờ quên tiếng rên đó.

Tôi bước thụt lùi. Không còn âm thanh từ dưới giếng nữa, tôi cũng không tài nào cúi tới mà nhìn xuống. Có lẽ đó cũng chẳng phải tiếng thét gì, mà thầy Mahmut chỉ đang chửi rủa.

Toàn thể vạn vật giờ đây cũng lặng phắc như cái giếng. Hai đầu gối tôi run rẩy. Tôi không quyết được phải làm gì.

Một con ong bắp cày to lượn vòng quanh cái tời, nhìn xuống giếng, rồi lao xuống.

Tôi chạy tới lều. Tôi cởi bỏ bộ quần áo ướt đầm ra. Khi tôi nhận ra tấm thân trần mình đang run rẩy, tôi khóc một chút rồi cũng nín. Dẫu tôi có phải run trước mặt Nàng Tóc Đỏ, tôi cũng chẳng ngượng ngùng. Nàng sẽ hiểu, và nàng sẽ giúp. Biết đâu ngay cả Turgay cũng sẽ giúp. Biết đâu họ sẽ đi gọi người trong đon vị quân đồn trú hay chính quyền đô thị; biết đâu lính cứu hỏa sẽ đến.

Tôi dùng đường tắt chạy băng qua cánh đồng xuống Öngören. Lũ dế giữa cỏ khô đã thôi râm ran khi tôi đi qua. Tôi theo đường cái ở nhiều đoạn rồi lại băng qua mấy đồng trống. Dọc con dốc xuống ngang nghĩa địa, một bản năng kỳ lạ khiến tôi ngoái nhìn, xa tít về hướng Istanbul, tôi trông thấy những đám mây mưa đen kịt.

Nếu thầy Mahmut bị thương và đang chảy máu, ông cần được cấp cứu gấp. Nhưng tôi không nghĩ ra được phải cầu cứu ai.

Xuống đến thị trấn, tôi đi thẳng đến nhà họ. Một bà nào tôi không quen mặt ra mở cửa ở căn hộ tầng trệt nhìn ra sau nhà. Tôi nghĩ đây là vợ của người làm bảng hiệu và ông cựu Mao-ít.

“Họ đi rồi,” tôi còn chưa kịp hỏi thì bà ta đã nối. Cánh cửa mở vào nơi tôi đã ngủ với người tình lần đầu tiên trong đời khép lại trước mặt tôi.

Tôi băng qua quảng trường. Quán cà phê Rumelia vắng khách, còn bưu điện đông nghịt lính đang gọi điện thoại. Trên vỉa hè tôi thấy những dân làng tôi chưa từng thấy ban đêm đang nườm nượp kéo về chợ thị trấn từ những khu dân cư lân cận.

Rạp hát Kịch Luân lý đã bị dỡ rồi. Mói đầu tôi không thấy dấu vết nào từ cái thứ cho đến hôm qua vẫn còn đứng đó, nhưng rồi tôi nhận thấy ít cuống vé vất vương vãi và mấy cọc gỗ để cắm lều. Đúng rồi: họ đã đi.

Tôi sải bước nhanh khỏi Öngören mà không rõ mình đang làm gì. Cứ như những phản xạ của tôi đã chiếm quyền, và ai khác đang chạy, dừng, cố tìm ra ý nghĩa trong những đám mây đang tụ lại trên bầu trời. Mồ hôi túa trên trán, trên cổ, cả người tôi. Ban đêm, cây cối trong nghĩa trang thường dập dờn theo làn gió mát, nhưng giờ trời lại nóng kinh khủng và không khí ngột ngạt trên con dốc chạy ngang các nấm mộ. Tôi thấy bầy cừu đang điềm nhiên gặm cỏ giữa các tấm bia.

Trước khi đến được khu đất cao tôi đã ngừng chạy rồi dần chậm bước đi. Tôi thấy rất rõ rằng bất cứ gì tôi làm trong ba mươi phút tới đây cũng sẽ ảnh hưởng đến quãng đời còn lại, nhưng tôi không quyết định được mình nên làm gì. Tôi cũng không nghĩ được lâu về chuyện thầy Mahmut ngất xỉu, bị thương hay đã chết. Có lẽ cái nóng gay gắt đang tác động đến tôi. Mặt trời ngay trên đầu, thiêu đốt gáy và chóp mũi tôi.

Trên lối tắt rậm rạp cỏ chạy qua khúc quanh cuối trên đường, thoạt tiên tôi nghe có tiếng loạt soạt rồi thấy cái mai của một con rùa hốt hoảng đang cố tránh đường tôi đi. Nếu nó bước sang trái hay sang phải lối hẹp mà thầy Mahmut với tôi giẫm lên những lần về đi thị trấn, nó đã được náu mình trong cỏ cao hơn bên vệ đường rồi. Nhưng nó không nghĩ ra được vậy mà lại cố chạy nhanh hơn tôi, như thể số phận của nó không thể tránh khỏi bị trói buộc vào chính lối tôi đang đi. Có phải tôi cũng đang làm vậy, ì ạch vô ích sai lối khi cố chạy trốn số phận của mình?

Ngày tôi còn nhỏ, có bọn nhóc ở Beşiktaş thường lật ngửa rùa lên để cho chúng chết khô dưới nắng. Con rùa rụt đầu vào mai khi thấy tôi; tôi nhẹ nhàng nhấc nó lên thả vào chỗ cỏ cao hơn.

Về gần đến giếng, tôi cố thở chậm lại. Hơn bất cứ gì tôi mong sao lại được nghe tiếng thầy Mahmut, quát tháo hay rên rỉ. Tôi cứ tự nhủ rằng đây chỉ là một trong bao nhiêu điều bình thường khác đã xảy ra trong tháng rồi. Cái xô không rơi xuống, và thầy Mahmut không sao. Tôi sẽ đưa chai nước lên miệng và vừa uống vừa lắng tai nghe tiếng quở trách giận dữ của thầy Mahmut từ bên dưới.

Nhưng không có một âm thanh nào từ dưới giếng. Không có gì dù chỉ là một tiếng ve sầu. Xung quanh im phăng phắc khiến lòng tôi tràn đầy ân hận. Tôi thấy hai con thằn lằn đuổi bắt nhau trên cái tời. Tôi bước thêm bước nữa tới cái giếng. Nhưng tôi mất can đảm và lùi lại khi còn chưa đến gần hơn được chút nào. Như thể nếu nhìn thì tôi sẽ hóa mù.

Dù gì thì tôi cũng không thể tự xuống giếng được. Cần có một người nữa để hạ tôi xuống. Vì vậy tôi mới vội chạy xuống Öngören tới chỗ Nàng Tóc Đỏ. Nhưng tôi đã quay về mà không kể ai nghe chuyện xảy ra. Tôi không biết tại sao mình làm vậy. Có lẽ tôi cho rằng đằng nào mình cũng sẽ không tìm được ai giúp, và thầy Mahmut sẽ hài lòng hơn nếu tôi chạy thẳng về lại với thầy.

Hoặc cũng có thể tôi cho rằng thầy Mahmut chết rồi, và tội ác tôi làm không cứu vãn được nữa. “Lạy Thượng đế, xin hãy thương xót con!” tôi cầu xin. Tôi phải làm gì đây?

Quay lại lều, một lần nữa tôi bật khóc. Mọi thứ nơi tôi ở chung với thầy Mahmut trong tháng qua giờ nhìn mà đau lòng không chịu thấu. Cái ấm trà, tờ báo cũ tôi đọc cả nghìn lần, đôi dép nhựa xanh có hai quai ngang của thầy Mahmut, thắt lưng quần dài ông đeo khi xuống thị trấn, cái đồng hồ báo thức của ông…

Hai bàn tay tôi bắt đầu tự động thu dọn đồ cá nhân. Chưa tới ba phút tôi đã nhét xong mọi thứ, kể cả đôi giày cao su tôi chưa một lần mang, vào cái va li cũ.

Nếu tôi ở lại đây, nhẹ nhất thì họ cũng sẽ bắt tôi vì “sơ ý” khiến người khác chết. Vụ án của tôi sẽ kéo dài hàng năm, tôi quên trường luyện thi và đại học đi được rồi, cả đời tôi sẽ đảo dòng, tôi sẽ vào nhà tù vị thành niên và mẹ tôi sẽ chết vì lên cơn đau tim.

Tôi cầu xin Thượng đế cho thầy Mahmut sống. Khi quay lại tiến đến gần miệng giếng, tôi mong nghe tiếng nói hay rên rỉ của thầy. Nhưng tuyệt không có một âm thanh nào.

Chỉ mười lăm phút nữa thôi là có chuyến tàu mười hai giờ ba mươi đi Istanbul, tôi rời lều với cái va li cũ của ba trong tay và hấp tấp đi xuống Öngören dưới nắng, không ngoái nhìn. Tôi biết rằng nếu quay nhìn, tôi sẽ lại bật khóc. Những đám mây dông đen kịt đã tới gần thị trấn, và vạn vật nhuốm một sắc tím đầy điềm gở.

Nhà ga đông nghịt dân làng đến phiên chợ. Tàu đến trễ, và trong lúc chờ giữa những giỏ, sọt, bao bị, nông dân và lính tráng, tôi định bụng sẽ chọn một ghế ngồi gần cửa sổ bên trái toa để thấy chỗ thầy Mahmut với tôi đào giếng, cho đến khi đường tàu rẽ đi. Cả tháng trời tôi cứ nghĩ mình sẽ làm chuyện này ngày về lại Istanbul. Nhưng tôi vẫn luôn hình dung đó là ngày chúng tôi tìm ra nước, và tôi sẽ mang về bao quà cáp cùng tiền thưởng Hayri Bey hứa hẹn.

Tôi cố đưa mắt nhìn những người bước vào nhà ga cho đến khi tàu đến, nhưng ở đó đông quá. Nàng Tóc Đỏ và gánh hát ắt đang về lại Istanbul trên cùng chuyến tàu, theo như tôi hiểu. Khi tàu cuối cùng cũng chạy vào ga, tôi đưa mắt nhìn lần cuối quảng trường và thị trấn Öngören rồi lẹ làng bước lên tàu. Đến khi đã ngồi yên chỗ trên toa, tôi đã kịp quên sạch bao lần tôi phải gạt lòng kiêu hãnh mà nghe lời thầy Mahmut, vậy là tôi không thấy gì ngoài một cảm giác tội lỗi vô cùng.

• PHẦN II •

22.

NHÌN RA CỬA SỔ TOA, GIÀN GIỤA NƯỚC MẮT, tôi chỉ nhận ra được cái giếng và vạt đất của chúng tôi trên khu đất cao. Mọi thứ tôi thấy – nghĩa trang trên đường xuống thị trấn, những cây bách – tạo nên một bức tranh mà ngay cả lúc ấy tôi cũng biết chừng nào còn sống tôi sẽ không bao giờ quên. Vùng đất nơi chúng tôi đào giếng có vẻ như chực mất hút vào mấy tầng trời đang đen kịt đi. Chớp lóe xa xa. Đến khi tiếng sấm tới chỗ chúng tôi, con tàu đã uốn mình đi khỏi, và khung cảnh quen thuộc đó – cái giếng, khu đất cao của chúng tôi – lùi xa tầm mắt. Một cảm giác tự do tỏa khắp người tôi. Cảm giác nhẹ nhõm lẫn tội lỗi hòa nhịp với tiếng xinh xịch xinh xịch của tàu trên đường ray.

Một thời gian dài tôi không tiếp xúc với ai. Tôi thu mình, xa cách với thế giới. Thế giới đẹp đẽ, và tôi muốn thế giới bên trong tôi cũng đẹp đẽ. Nếu tôi cứ lờ đi lỗi lầm, bóng tối bên trong, tôi nghĩ cuối cùng rồi mình sẽ quên nó từng có đó. Thế nên tôi bắt đầu vờ như mọi thứ đều tốt đẹp. Nếu ta làm như thể không có gì xảy ra, và nếu không còn gì nảy sinh từ chuyện ấy, ta quả thật sẽ thấy rằng rốt cuộc đã không có chuyện gì.

Con tàu đi Istanbul quanh co ngang những nhà máy, kho bãi, cánh đồng. Nó băng qua những con suối, lướt qua những thánh đường, xình xịch qua những quán cà phê và nhà xưởng. Một đám con trai đang chơi đá banh trong sân trường vắng, và khi trời đổ mưa, chúng chộp lấy áo xống và túi đã xếp làm cầu môn rồi lẹ làng giải tán.

Những vũng nước, sông suối thác ghềnh chẳng mấy chốc đọng trên đất cứng bất cứ đâu tôi nhìn thấy được từ cửa sổ toa tàu. Chắc là một trận lũ lớn, nhưng một người đứng dưới đáy giếng cũng không phân biệt nổi đâu. Thầy Mahmut có còn ở đấy không? Ông có đang gọi tôi không?

Tôi xuống tàu tại nhà ga Sirkeci ở Istanbul. Tôi bước dưới mưa và mua một vé phà sang Harem, ở mạn châu Á3. Chiếc phà chờ thêm khách rồi một hồi lâu sau mới lên đường, cùng với tài xế, các gia đình, trẻ con kêu khóc, những chén sữa chua có đường, tiếng ồn khuếch đại của động cơ xe tải… Tôi đã quên mất cái cảm giác khuây khỏa khi có người xung quanh. Tôi thấy mình như kẻ man di về lại với văn minh. Nước trên tóc nhỏ xuống cổ và lưng khi tôi ngồi bất động, nhìn Istanbul chầm chậm trôi ngang qua màn mưa trên ồ kính. Ló ra xa, tôi cố nhìn ra Cung Dolmabahçe cùng khu Beşiktaş đằng sau và khối chung cư cao nhìn về phía trường luyện thi.

Xuống phà, tôi mua một gói khăn giấy ở ki ốt lau người khô đôi chút rồi mới lên xe buýt. Nhiều giờ rồi tôi chưa được ăn, nhưng tôi không để ý đến bánh ngọt và bánh mì kẹp kebab bày bán. Tôi nghĩ bụng, Làm kẻ giết người thì như thế này đây.

Đó lại là giọng khác trong tôi, giọng tôi thầm gọi lên để nói về những chuyện tôi không cần bàn với ai khác. Nhưng xin đừng nghĩ tôi đang mất trí. Lúc ba giờ chiều, tôi đón xe buýt đi Gebze. Tôi nôn nao mong gặp mẹ. Tắm trong hơi ấm mặt trời mùa hạ soi qua cửa sổ bên phải, cuối cùng tôi cũng ngủ thiếp đi và mơ thấy mình trên một thiên đường đầy nắng, dịu êm, được gột sạch tội ác và trừng phạt.

Chắc tôi đã sợ những điều có thể mẹ sẽ nói: Con làm sao vậy? Con nhìn mẹ như kẻ giết người vậy. Khi mẹ không nói gì như vậy, tôi nhận ra mình đã lo không biết bà sẽ đón tôi ra sao, nên vừa ôm bà, tôi đã cảm thấy nhẹ nhàng hơn nhiều. Mẹ có mùi của mẹ. Mới đầu bà khóc một chút, rồi cứ vô tư líu lo, nói rằng, xét cho cùng, cuộc sống ở Gebze cũng không tệ lắm, và bà sẽ làm thịt viên và khoai tây chiên cho tôi. Mẹ chỉ có một nguyên cớ để lo lắng là bà nhớ tôi biết chừng nào và lo cho tôi. Mẹ lại bật khóc. Chúng tôi lại ôm chặt nhau hơn.

“Trời ơi, một tháng mà con đã lớn quá chừng, hai bàn tay con to quá, mà xem con cao chưa kìa,” mẹ nói.

“Giờ con thành đàn ông rồi. Mẹ thêm chút cà chua vào xà lách cho con nghe?”

Tôi thường đi dạo hồi lâu trên rặng đồi bao quanh Gebze và ngây nhìn về Istanbul xa xa. Có những lúc tôi nhìn ra một mảnh đất xa tít mù trông tựa khu đất cao của chúng tôi, và tôi lại nôn nao, như thể tôi sắp đụng mặt thầy Mahmut.

Tôi không bao giờ kể mẹ nghe tôi cũng xuống giếng dù đã hứa đi hứa lại với bà là sẽ không xuống. Mẹ có thể thấy là tôi còn sống và khỏe mạnh, nên có lẽ chi tiết này không còn cần thiết nữa.

Mẹ con tôi không hề nhắc đến ba. Tôi dám chắc là ông không bao giờ gọi cho mẹ. Nhưng sao ông không gọi cho tôi? Lần cuối thoáng thấy thầy Mahmut xuống giếng vẫn hiện lên trong tâm trí tôi như một bức tranh. Tôi tin chắc ông vẫn còn lì lợm đào, như con sâu nhẫn nại đục lối đi qua một quả cam khổng lồ.

Chúng tôi đến các cửa hiệu ở Gebze, rồi mẹ mua một cái ti vi mới và một chiếc đồng hồ báo thức. Tôi gửi vào ngân hàng hết sô tiền dành dụm được khi làm việc với thầy Mahmut. Tôi ở nhà ba hôm, nghỉ ngơi cho lại sức. Tôi thưòng nằm mơ thấy thầy Mahmut, rồi mơ tôi bị bọn người xấu rượt đuổi. Nhưng không ai đến tìm tôi ở Gebze; không ai đuổi theo tôi. Đến ngày thứ tư, tôi xuống Istanbul, ghi danh vào một trường luyện thi ở Beşiktaş, rồi bắt đầu đi học đều đặn.

Khi chỉ có một mình, tôi không sao xua thầy Mahmut và cái giếng ra khỏi đầu. Nên tôi cố ý khơi lại tình bạn ở xóm cũ và bạn học ở Beşiktaş, rồi cả đám cùng đi xem phim. Chúng tôi thậm chí còn thử đến vài quán bar dưới phố, nhưng không giống các bạn, tôi không rành ngón thuốc lá và raki. Chúng trêu tôi vì uống một hơi cạn ly như một tay mơ và say ngay lập tức. Chuyện đó chẳng làm tôi bận tâm, dù tôi cũng giận mấy câu chúng đùa là râu ria tôi chưa đủ dài, ý nói tôi vẫn chưa thành đàn ông.

“Nếu râu là tất cả thì dê cũng giảng kinh được,” tôi đáp. “Chồn cái mà cũng còn có ria mép kia mà.”

Chúng thích câu đó! Tôi sưu tầm rất nhiều câu cách ngôn trong sách mà tôi thường thức khuya đọc đến khi kiệt sức những đêm tôi ngủ lại hiệu sách Deniz.

Nhưng có kẻ nào nhẫn tâm đến độ bỏ lại thầy cho chết dưới đáy giếng mà lại mơ ước thành nhà văn không? Có phải cái xô rơi xuống hoàn toàn do sơ ý? Tôi thường tự nhủ rằng không có gì tồi tệ xảy ra ở cái giếng ấy. Chỉ là tôi không đủ sức chịu mọi gắng sức, trách mắng và thiếu ngủ. Những gì tôi đã làm chỉ là bỏ lại mọi thứ sau lưng, lấy tiền của mình, về nhà, như bất cứ người bình thường nào cũng sẽ làm – dù tôi không chắc mình còn thích cái từ “người bình thường” đó nữa không.

Trong đám bạn lớn tuổi hơn có vài đứa giờ đang theo học Đại học Istanbul. Chúng để râu ria và tham gia các cuộc biểu tình chính trị, đụng độ với cảnh sát trong ngõ hẻm, tự hào kể những câu chuyện khi chúng tôi uống và đùa giỡn. Tôi biết chúng nể ba tôi. Nhung một đêm nọ tôi nhận ra trong bụng tôi hận chúng thế nào.

“Cem, mày đã bao giờ dù chỉ là cầm tay một đứa con gái chưa?” chúng chọc tôi.

Vài đứa nói không giấu giếm về những lá thư tình chúng viết cho cô này cô kia, rồi chúng mong chờ hồi âm ra sao. Vậy là tôi buột miệng kể dượng tôi đã tìm cho tôi công việc xây dụng (xây dựng thì nghe dễ nể hơn đào giếng) gần Edirne và tôi đã qua lại với một phụ nữ ở đó, trong thị trấn Öngören. “Có đứa nào ở đây nghe nói đến Öngören chưa?” tôi hỏi một vòng quanh bàn.

Chúng không ngờ tôi có chuyện gì như vậy nên cả đám sững sờ trong chốc lát. Một đứa nói nó đã cùng ba mẹ thăm anh trai đi quân dịch ở Öngören, nhưng nó thấy chỗ đó nhỏ và tẻ nhạt.

“Tao phải lòng một phụ nữ tuyệt diệu, một diễn viên kịch gấp đôi tuổi tao. Tao còn không biết nàng là ai. Tao chỉ gặp nàng giữa đường. Nàng đưa tao về căn hộ.”

Chúng nhìn tôi ngờ vực. Tôi kể chúng nghe đó là lần đầu tôi ngủ với một phụ nữ.

“Thế nào?” đám viết thư tình giờ lại hỏi. “Có tuyệt không?”

“Nàng tên gì?”

“Sao hai người không cưới nhau đi?” đứa nữa nói, rít một hơi thuốc.

Đứa đi thăm anh ở đơn vị đồn trú gạt đi: “Ở đó tụi bây sẽ thấy không thiếu thứ gì: gánh hát rong có vũ công múa bụng diễn cho lính xem, ca sĩ hộp đêm và bất cứ gì khác tụi bây nghĩ ra được.”

Đêm đó, tôi hiểu rằng nếu muốn cất đi gánh nặng đau đớn và tội lỗi, tôi sẽ phải tránh xa đám bạn thuở nhỏ này. Tôi còn dần dà nhận ra rằng những gì đã xảy ra ở giếng sẽ luôn ngân trở tôi có những niềm vui của một cuộc đời bình thường. Tôi cứ tự nhủ, Tốt nhất là cứ làm như không có chuyện gì xảy ra.

23.

NHƯNG CÓ GIẢ VỜ NHƯ KHÔNG CÓ GÌ XẢY RA ĐƯỢC CHÀNG? Bên trong đầu tôi có một cái giếng mà, ở đó, cuốc chim trong tay, thầy Mahmut cứ miệt mài đào vào đất. Điều đó hẳn nghĩa là thầy vẫn còn sống, hoặc cảnh sát vẫn chưa điều tra cái chết của thầy.

Tôi hình dung rằng ai đó – có lẽ Ali – sẽ tìm thấy cái xác, sau đó chưởng lý quận sẽ bắt tay vào vụ việc; ông ta sẽ báo động cho Gebze trước (ở Thổ Nhĩ Kỳ chuyện đó có thể mất nhiều ngày hoặc nhiều tuần), người mẹ quẫn trí của tôi sẽ khóc đến ngất đi, và một khi cảnh sát Gebze thông báo cho người đồng cấp ở Istanbul (chuyện này lại mất nhiều tháng nữa), không biết hôm nào họ sẽ đến bắt tôi ở trường luyện thi hay hiệu sách. Có lẽ mình nên tìm và kể hết cho ba nghe, tôi nghĩ. Nhưng ông không bao giờ gọi cho tôi, theo đó tôi suy ra là dù ông có gọi đi nữa thì cũng không giúp gì được nhiều. Vả lại, kể cho ông biết sẽ đồng nghĩa với thừa nhận chuyện này nghiêm trọng. Mỗi ngày trôi qua không thấy cảnh sát đến giải tôi đi có vẻ như là dấu hiệu rằng tôi vô tội và như bao người khác, nhưng cũng có cảm giác như là lần cuối tôi được nếm trải cuộc sống đơn giản, bình thường mà mọi người khác chờ thấy mỗi ngày. Mỗi khi một khách hàng của tiệm sách Deniz cục cằn khác lạ, tôi sẽ đinh ninh ông ta là cảnh sát mặc thường phục và thấy bản thân chực thú tội. Lúc khác thì tôi lại an ủi mình, thầm nghĩ có lẽ thầy Mahmut hẳn đã sống sót và hằn học quên hẳn tôi rồi.

Tôi làm việc nhanh nhẹn chàm chỉ và được việc ở hiệu sách. Ông Deniz thích những ý tưởng đổi mới của tôi trong việc bày biện cửa kính, các chương trình khuyến mãi, những sách nào nên đầu cơ, ông bảo tôi cứ ngủ ở trường kỷ trên lầu ngay cả vào mùa đông. Tôi xem căn phòng nhỏ đó là ngôi nhà thứ hai và nơi để học hành. Mẹ tôi nản lòng khi tôi lại xa bà và Gebze, nhưng bà cũng tin chắc là nếu tôi tiếp tục theo học trường trung học Kabataş và trường luyện thi ở Beşiktaş, chắc chắn tôi sẽ đạt kết quả tốt trong kỳ thi vào đại học.

Tôi không muốn làm mẹ thất vọng, tôi cũng biết kỳ thi này là bản lề cho đời mình ra sao, nên tôi thành kẻ học gạo chính hiệu suốt thời gian trung học, ghi nhớ không sót một công thức nào. Những lúc tôi miệt mài học nhất, hình ảnh Nàng Tóc Đỏ sẽ bỗng đâu hiện về trong tâm tưởng tôi như một mặt trời nồng nực, và tôi sẽ nghỉ xả hoi một chút để tơ tưởng về làn da, khoảng bụng, bầu ngực, đôi mắt nàng.

Khi đã đến lúc đăng ký thi đại học và chọn môn, lẽ đương nhiên mẹ muốn tôi đăng ký vào trường y trước. Bà kinh hoảng vì lo những sở nguyện văn chương của tôi sẽ là con đường dẫn đến nghèo đói, hay tệ hơn nữa, đến kiểu hoạt động chính trị đã lôi ba tôi vào rắc rối như vậy.

May cho bà, giấc mơ thành nhà văn của tôi chóng lụi tàn vì tôi đã bỏ thầy Mahmut lại dưới đáy giếng. Tôi biết mẹ tôi sẽ bằng lòng việc tôi thành kỹ sư, nếu không phải bác sĩ. Nên tôi ghi “địa chất công trình” trên tờ đơn. Mẹ đã nhận thấy việc học nghề với người đào giếng đã in dấu ấn nào đó trong tôi. Tôi bỗng băn khoăn không hiểu bà có nhận ra sự “chín chắn” mới mẻ mà bà quan sát thấy thật ra là vết chàm trên linh hồn tôi.

Cuối mùa hè năm 1987, tôi đứng thứ năm trong kỳ thi vào đại học và được nhận vào khoa địa chất công trình ở khu Maçka thuộc Đại học Bách khoa Istanbul. Tòa nhà cổ 110 năm tuổi tạo nên khu đại học ban đầu là kho vũ khí và trại lính cho một số đơn vị quân mới thành lập trong những năm cuối cùng của đế chế Ottoman, và năm 1908, khi Người Thổ Trẻ4 hành quân từ Thessalonica về Istanbul sau khi cuối cùng cũng truất phế được Abdul Hamid II, những người lính vẫn còn trung thành với Hồi vương đóng quân ở đó. Những trận đánh thật sự đã diễn ra ở chỗ giờ là lớp học của chứng tôi. Tôi đọc về những điều này trong sách sử và kể cho bạn học nghe. Tôi mê mẩn tòa nhà cổ, trần cao, những lượt cầu thang hun hút và những dãy hành lang vòi vọi vọng vang.

Tòa nhà ở trên đồi cách Beşiktaş và hiệu sách Deniz, nơi tôi được lên làm quản lý, chỉ mười phút. Dù ông chủ vẫn miễn cưỡng thừa nhận rằng rốt cuộc tôi sẽ không thành nhà văn, ông lại nhiệt tình với cái ý tưởng học địa chất và cho rằng dù sao các kỹ sư cũng có thể là những tiểu thuyết gia tài ba. Ở ký túc xá, hầu như đêm nào tôi cũng hì hụi đọc hết một cuốn sách mới.

Nghĩ lại, một phần của việc vờ như không có gì xấu xảy ra bao hàm cả chuyện cố ý quên tiệt vở kịch của Sophocles, cùng những liên tưởng hàn huyên vào giờ đi ngủ với thầy Mahmut. Tôi đã tránh xa được nó suốt ba năm đại học, cho đến một hôm ở hiệu sách Deniz, tôi tình cờ gặp cuốn hợp tuyển cũ về giấc mơ đó. Đây chính là cuốn lần đầu tôi đọc tóm lược câu chuyện của Oedipus. Giờ đây tôi phát hiện ra rằng phần tóm tắt thật ra là do Sigmund Freud viết, không mấy liên quan đến Sophocles mà thực ra là đế đưa ra giả thuyết của Freud rằng mọi đàn ông đều ấp ủ cái mong muốn giết cha mình.

Ít tháng sau tôi tình cờ gặp một cuốn sách cũ của Sophocles trong bản dịch do Bộ Giáo dục xuất bản năm 1941. Tôi giật mình thấy tựa đề Vua Oedipus trên bìa vàng. Các ấn bản tiếng Thổ của vở kịch này hầu như không sao tìm ra. Tôi đọc ngốn ngấu, như thể nghĩ sẽ tìm thấy trong đó một sự thật giấu kín nào đó về đời mình.

Không giống phần tóm tắt của Freud, vở kịch thật sự không mở đầu lúc Oedipus chào đời, mà nhiều năm sau, khi hoàng tử Oedipus, vì vô ý, giết chết cha ruột, lên ngôi và sinh bốn đứa con với mẹ ruột của mình. Vở kịch khỏa lấp chuyện con trai ngủ với mẹ, một người đàn bà lớn hơn chàng ít nhất cũng mười sáu tuổi. Tôi đã cố nhưng không sao hình dung ra được chuyện đó như thế nào, cũng như tôi không hiểu nổi con của Oedipus cũng là anh chị em chàng, hay vợ chàng cũng đồng thời là mẹ. Nhưng lúc vở kịch mở màn, Oedipus, hay bất cứ nhân vật nào khác, thậm chí cả khán giả, cũng không ai hay biết gì về vụ tai tiếng sắp hé lộ. Có lẽ chính sự vô tri này đã gây nên trận dịch, và để cứu thành đô, họ phải tìm ra ai đã giết vị vua cũ. Chính vua Oedipus dẫn đầu cuộc điều tra như một thám tử, không biết rằng mình là hung thủ. Dần dà, chàng phát hiện ra sự thật cay đắng để rồi cuối cùng, bị cảm giác tội lỗi hành hạ, chàng đã tự móc mắt mình ra.

Buổi tối bên giếng ba năm về trước, tôi không kể cho thầy Mahmut nghe câu chuyện theo trật tự này. Nhưng giờ khi đọc vở kịch, không hiểu sao tôi cảm thấy mình đã kể như thế. Tôi còn nhận thấy mình đỡ cảm thấy có lỗi hơn trong chuyện gây nên cái chết của ông. Sau ba năm, tôi đã thôi nơm nớp rằng một ngày kia cảnh sát sẽ ập vào lớp rồi giải tôi vào tù. Có lẽ thầy Mahmut thậm chí còn chưa chết và được cứu từ dưới đáy giếng sâu như trong một phúng dụ tôn giáo xưa.

Thầy Mahmut thường kể tôi nghe những câu chuyện và ngụ ngôn trong Koran để dạy tôi một bài học. Chuyện này thường làm tôi buồn bực. Đáp trả, tôi kể ông nghe chuyện hoàng tử Oedipus chỉ để làm ông lo nghĩ, nhưng rồi không hiểu sao cuối cùng tôi lại làm theo những hành động của nhân vật chính trong câu chuyện tôi đã chọn. Vì vậy mà thầy Mahmut kẹt lại dưới đáy giếng: tất cả đều là do một câu chuyện, một thần thoại.

Sau khi cố gắng phủ nhận một câu chuyện và một lời tiên tri, cuối cùng Oedipus lại giết chính cha mình. Nếu chàng cười khẩy những lời sấm của nhà tiên tri, có lẽ chàng đã không bao giờ phải rời xa gia đình và xứ sở, chạm trán phụ vương dọc đường và vô tình giết ông. Với cha của Oedipus cũng vậy. Nếu ông không có biện pháp đề phòng nhằm ngăn chặn số phận khủng khiếp của Oedipus, sẽ không có tai ương nào xảy ra. Thế nên cuối cùng tôi hiểu rằng nếu muốn sống một đời “bình thường”, bình dị như bao người, tôi phải làm ngược lại những gì Oedipus làm và giả như không có gì xấu xảy ra. Oedipus, thiết tha muốn làm người tốt, trở thành kẻ giết người vì chàng quá tha thiết không muốn làm kẻ giết người; chàng biết mình đã giết cha ruột bởi vì chàng quá cần biết hung thủ là ai. Cả vở kịch của Sophocles được xây dựng không phải xoay quanh những tội ác mà xoay quanh việc đào sâu vào nhân vật chính đi tìm câu trả lời.

Nhưng bỏ qua câu hỏi liệu tôi có bị xem là kẻ giết người hay không; tôi còn không chắc vụ án mạng đã xảy ra. Tôi không hề định làm kẻ giết người, hay bị con trai mình giết. Thầy Mahmut rất có thể đã lên khỏi giếng được và quay lại với cuộc sống bình thường rồi. Nếu không thì sao cảnh sát không đập cửa nhà tôi? Tôi nên quên đi, coi tất cả những chuyện đó là chua từng xảy ra; bấy giờ tôi cũng sẽ đuợc sống như bao người khác.

24.

SUỐT MỘT THỜI GIAN DÀI TÔI CỨ TỰ NHỦ, dù sao thì cũng có gì xảy ra đâu. Tôi bước dọc những dãy hành lang đại học có mùi bụi ẩm và thuốc tẩy rẻ tiền; tôi đi xem phim với đám bạn học lợi dụng bất ổn chính trị đang diễn ra và mấy cuộc đụng độ với cảnh sát làm cớ để trốn các giờ luyện kim; tôi hờ hững liếc nhìn phim truyền hình nhiều tập trên ti vi ký túc xá; và tôi tự trấn an cuối cùng mình đã xoay xở cho giống như bao người khác rồi. Mấy trận bóng đá trên ti vi, các bộ phim nghệ thuật bắt đầu lưu hành trên băng video mới toanh, những con tàu băng qua Bosphorus: tôi thản nhiên xem tất cả những thứ ấy. Tôi tìm hiểu các đồ gia dụng bày ở cửa kính tiệm, tôi giao du với các đám đông ở Beyoğlu và những tối Chủ nhật tôi ủ rũ nghĩ một kỳ cuối tuần nữa đã qua.

Không có mấy sinh viên nữ trúng tuyển vào khoa kỹ sư Đại học Bách khoa Istanbul, trước là nơi chứa kho vũ khí. Dăm cô ở đó thì được mọi nam sinh săn đón. Trong cả trường tôi chỉ quen vài cô bằng tuổi tôi. Nên tôi thấy hết sức hứng thú khi, một cuối tuần nọ ở Gebze, mẹ kế một người bà con của dượng tôi có con gái được nhận vào học dược; cô gái sẽ trọ trong ký túc xá nhưng thấy sợ thành phố và các đám đông, nên dượng sẽ rất biết ơn nếu tôi chỉ dẫn cho cô.

Tóc của Ayşe màu nâu sáng, nhưng ở cô lại có gì đó gợi nhớ đến Nàng Tóc Đỏ, nhất là nét môi trên cong và cái cằm kiêu kỳ. Hôm chúng tôi gặp nhau, tôi đã biết ngay mình sẽ phải lòng cô, vì tôi đang rất muốn được yêu ai đó, và tôi dự cảm rằng cô sẽ đáp lại tình cảm của tôi. Những chiều thứ Bảy chúng tôi đi xem phim hay xem các vở kịch của Chekhov và Shakespeare ở Nhà hát Thành phố hay đón xe buýt đến Emirgan uống trà. Đi chơi với một người con gái có thể xem là phù họp và khá cuốn hút – mà như vài đứa bạn tôi gọi là “hẹn hò” – làm cho đời sống có vẻ vui thú đến mức tôi tin cuối cùng mình đã quên được thầy Mahmut và cái giếng mà tiếp tục sống.

Để tiếp tục cuộc sống này, tôi ghi danh học nghiên cứu sinh ngành địa chất công trình, và vì nằm trong số sinh viên đứng đầu lớp, tôi được nhận. Trong năm thứ hai quen nhau, chúng tôi đã tiến đến chỗ cầm tay và thậm chí còn hôn trong rạp chiếu phim, công viên, những con phố vắng, nhưng từ những ngày đầu quen biết, tôi đã ngờ ngợ rằng Ayşe, xuất thân từ một gia đình cổ hủ, sẽ không chịu ngủ với tôi chừng nào chúng tôi còn chưa cưới nhau.

Một người bạn ở Beşiktaş, một kẻ trăng hoa đều đặn lui tới các nhà thổ và hết lòng tin rằng đứa con gái nào rồi cuối cùng cũng bị quyến rũ, thu xếp cho tôi một buổi chiều với Ayşe trong căn hộ riêng nhỏ, nhưng chuyện đó là một thảm họa từ đầu chí cuối. Tôi cố ép cô uống với tôi một ly raki, như thể đó là chuyện chúng tôi làm hằng ngày, và sau hai giờ kiên quyết cự tuyệt những màn tán tỉnh của tôi, cuối cùng cô khóc lóc bỏ đi. Một thời gian dài sau đó, cô thậm chí còn không chịu đến nghe điện thoại khi tôi gọi về ký túc xá cho cô. Do vậy tôi bước vào một giai đoạn tơ tưởng về chuyện đi tìm Nàng Tóc Đỏ, và thủ dâm nhờ ký ức về cái đêm chúng tôi bên nhau.

Nhưng rồi cuối cùng tôi cũng làm lành với Ayşe; chúng tôi quay lại với nhau và quyết định đính hôn. Tôi nhấm nháp những buổi chiều thứ Bảy sau tiệc đính hôn (mẹ và thợ may cùng may một chiếc váy cho dịp này) khi Ayşe đến đón tôi ở hiệu sách Deniz, và tôi thích thú nghe ông chủ và các nhân viên trẻ bình phẩm “cô gái vùng Gördes” xinh xắn làm sao. Tôi thích nói với cô về sách tôi đọc, như lịch sử địa chất, và những quan điểm chủ yếu bình thường của tôi về chính trị và bóng đá. Khi tôi đến các thị trấn Kozlu và Soma làm thêm trong mùa hè, tôi viết cho cô những lá thư đầy nhiệt huyết về cảnh ngộ của thợ mỏ than, và tôi thấy xúc động khi biết rằng Ayşe giữ lại những lá thư ấy và thỉnh thoảng còn lấy ra đọc lại. Tôi cũng giữ những lá thư của cô.

Nhưng ngay cả giữa sự yên bình ấy, một biến cố nhỏ cũng có thể bất ngờ vén màn bóng tối vẫn còn trong hồn tôi. Một mùa hè hạn hán và thiếu nước ở Istanbul, khi bộ trưởng nông nghiệp dường như sắp đề nghị nhảy vũ điệu cầu mưa tới nơi, tôi thấy mình chìm trong im lặng hồi lâu khi vợ chưa cưới góp ý là nên đào ngay giếng trong mỗi vườn nhà. (Tôi chưa bao giờ kể cô nghe về cái tháng tôi học nghề đào giếng, nhiều năm trước.) Đọc thấy trên báo rằng nhà máy sản xuất tủ lạnh mà ngài thủ tướng đã khánh thành gần Öngören là lớn nhất trong ngành ở vùng Balkan và Trung Đông, tôi nhớ lại thầy Mahmut và những ngụ ngôn tôn giáo ông từng kê tôi nghe. Có lần, tôi nghĩ đã chọn được một bản dịch mới cuốn Anh em nhà Karamazov làm quà sinh nhật cho vợ chưa cưới, nhưng khi tôi thấy lời giới thiệu là của Freud, một nghiên cứu về Dostoyevsky và tội giết cha, và đề cập đến Vua Oedipus và Hamlet, tôi quyết định, sau khi đọc ngay tại chỗ phần tiểu luận đáng ngại, mua cho cô cuốn Thằng ngốc – ít ra nhân vật chính của nó cũng khờ khạo ngây ngô.

Có nhiều đêm tôi nằm mơ thấy thầy Mahmut. Thầy vẫn đang hì hụi đào, đâu đó trong không gian vũ trụ trên một quả cầu đồ sộ xanh xanh quay chầm chậm giữa muôn vì sao. Điều đó hẳn có nghĩa là thầy chưa chết và tôi không cần phải cảm thấy có lỗi. Nhưng nếu nhìn quá gần hành tinh ông đang đứng, tôi vẫn thấy đau lòng.

Tôi muốn kể cho vợ chưa cưới rằng thầy Mahmut là lý do tôi quyết định học địa chất, nhưng tôi cứ lần lữa. Thôi thúc tự thú trở nên mạnh mẽ nhất mỗi khi tôi chia sẻ với Ayşe về sách. Nhưng thay vì thế, tôi lại kể cô nghe về những bí mật và đặc thù của khoa học địa chất: chẳng hạn, bí ẩn các vỏ sò, đầu cá và con trai trong các khe mít, hẻm núi, lòng chảo trên những ngọn núi cao nhất đã được một học giả người Hoa tên Thẩm Quát giải đáp vào thế kỷ mười một. Một trăm năm mươi năm sau Sophocles, Teophrastus viết một cuốn sách Bàn về đá, và các giả thuyết ông vạch ra về khoáng chất vẫn không thể bác bỏ suốt hàng ngàn năm. Tôi có thể không thành tiểu thuyết gia, nhưng tôi sẽ không phiền viết cuốn sách được tin cậy rộng rãi như vậy! Tôi hình dung đang chấp bút một cuốn có tựa Địa chất Thổ Nhĩ Kỳ, bao quát mọi thứ từ độ cao rặng Taurus cho đến những bí mật của các lớp đất mịn hạt, nhiều mùn ở Thrace, nơi chúng tôi đã đào giếng, rồi các kiến tạo địa hình ở miền Nam đất nước và sự phân bố các mỏ dầu khí của quốc gia.

25.

TÔI BIẾT BA ĐANG Ở ĐÂU ĐÓ TRÊN ĐẤT ISTANBUL NÀY THÔI. Tôi hận ông vì không gọi cho tôi, nhưng tôi cũng không cố gọi cho ông. Cuối cùng tôi cũng gặp lại ông sau khi tôi cưới Ayşe, ngay trước khi lên đường nhập ngũ. Chúng tôi hẹn gặp nhau tại một quán ăn trong khách sạn mới mở ở quảng trường Taksim một tối nọ sau lễ cưới. Tôi thấy ngạc nhiên vì mình vui mừng khi gặp ông. “Con tìm được một cô gái hệt như mẹ con,” ông nói riêng với tôi. Ông nhanh chóng thiết lập quan hệ với Ayşe, họ còn bắt đầu hùa nhau tố tôi trong bữa ăn, chọc tôi là tay nghiện kỹ thuật công trình dường như tự động thuộc làu các con số.

Ba tôi già đi, nhưng trông phong độ. Tôi cảm giác ông thấy ngại vì giờ đã khá giả và vì cuộc sống mới ông gây dựng cho mình. Thành thử tôi thấy ngượng vì mình say mê những câu chuyện giết cha. Nhưng chính nhờ bao năm lớn lên không có cha, tự bươn chải, mà tôi thành “chính mình”.

Hồi vẫn còn có ba bên cạnh, tôi đã loay hoay để là chính mình, dù ông chưa từng can thiệp vào đời tôi và luôn khích lệ tôi. Chính nhờ đúng lên đối mặt thầy Mahmut, dù ở bên ông chỉ một tháng, tôi mới thành người như hôm nay. Nghĩ vậy có đúng không nhỉ? Tôi cũng không chắc, nhưng tôi biết cảm nghĩ của mình. Tôi vẫn khao khát được ba chấp nhận và muốn tin rằng mình đang sống một cuộc đời đáng trọng mà hẳn ông đã mong đọi ở tôi, nhưng tôi cũng giận ông.

“Con may mắn lắm đấy, con bé là đứa tuyệt vời,” ông nói, nhìn Ayşe khi chúng tôi chia tay. “Ba không thể trao con vào tay ai tuyệt hơn nữa.”

Khi vợ chồng tôi đi bộ từ Taksim về nhà ở Pangalti dưới những vòm hạt dẻ cao, tôi nhẹ lòng là đã xong xuôi với ba rồi. Chúng tôi sống trong căn hộ một phòng rẻ tiền trên con dốc chạy từ Ferikoy xuống Dolapdere. Như những cặp mới cưới, hầu như ngày nào chúng tôi cũng ái ân hàng giờ liền; chúng tôi cười đùa và trò chuyện rất nhiều; tôi thấy hạnh phúc. Đôi lúc tôi nghĩ đến thầy Mahmut và băn khoăn không biết ông ra sao. Nhưng tôi biết rằng điều tra một tội ác ngày xưa, như Oedipus đã làm, sẽ không đem lại gì cho tôi ngoài thêm phần hối hận.

Đi quân dịch về, tôi tìm được một việc chân công chức tại văn phòng Istanbul thuộc Chương trình Khai thác Khoáng sản Quốc dân. Các bạn đại học của tôi thường đùa rằng ở Thổ Nhĩ Kỳ, nghiên cứu sinh địa chất công trình chỉ có một cách kiếm sống là làm trong ngành xây dựng hoặc mở quán kebab. Thế nên tôi phải rất biết ơn khi có được dù là vị trí lương thấp này.

Trong khi đó thì một số công ty xây dựng Thổ đã bắt đầu xây đập và cầu ở nước ngoài như Ả Rập, Ukraina, Romania và đang tìm các nhà địa chất và kỹ sư để cử đi thị sát. Cuối cùng tôi tìm được một việc lương hậu hơn nhưng ở Libya, nghĩa là chúng tôi sẽ phải sống ở đó ít nhất sáu tháng mỗi năm. Tuy vậy, đến lúc này thì Ayşe với tôi đã bắt đầu đâm lo về chuyện vẫn chưa có con. Quyết định rằng ở gần các bác sĩ chúng tôi quen và tin cậy thì sẽ tốt hơn, chúng tôi về lại Istanbul.

Năm 1997, tôi vào làm trong một công ty có các dự án gần nhà hơn, ở Kazakhstan và Azerbaijan. Trong mười lăm năm sau đó tôi thường bay khỏi Istanbul đến các nước láng giềng và cuối cùng cũng bắt đầu kiếm khá hơn.

Chúng tôi dọn đến một căn hộ tử tế hơn ở Pangalti. Cuối tuần khi tôi không đi công tác xa, chúng tôi sẽ đến các trung tâm mua sắm xem phim, ăn uống. Chúng tôi thường ăn tối với các quan chức nhà nước và những tướng tá quân đội có những tuyên bố hùng hổ trên truyền hình. Xen giữa những hoạt động ấy, chúng tôi có thể tính xem có nên đến gặp ông giáo sư lập dị nghe nói là đã phát triển một công thức sinh sản mới thần diệu, hay ông bác sĩ tài ba vừa từ Mỹ về lại Istanbul. Theo sau sẽ là những tư vấn dông dài về chuyện không để tình trạng vô sinh làm hỏng cuộc hôn nhân hòa họp và triệt tiêu niềm yêu đời của chúng tôi.

Thỉnh thoảng, tôi vẫn xuống Beşiktaş thăm hiệu sách Deniz. Sau khi rốt cuộc cũng chấp nhận là tôi sẽ không thành nhà văn, ông Deniz giờ mời tôi hùn tiền kinh doanh. Nhìn chung, đời tôi cũng hệt như bao người – có lẽ nhỉnh hơn trung bình một chút. Thỉnh thoảng tôi chợt nghĩ mình giả vờ như không có chuyện gì xảy ra thành công quá. Tôi vẫn còn nghĩ về thầy Mahmut và tội ác của mình, nhất là trong những chuyến bay. Đôi khi tôi còn thắc mắc động cơ đích thực khiến tôi thực hiện bao chuyến đi đến Benghazi, Astana và Baku phải chăng là để có dịp nhớ lại. Khi nhìn ra cửa sổ máy bay, tôi lại nghĩ đến ông và trầm ngâm về những đứa con tôi không có.

Cất cánh từ sân bay Atatürk ở Yeşilköy được một lát thì tất cả máy bay sẽ quay mũi về phía Tây như những con chim di trú bay trên thành phố hằng năm, và khi nhìn ra ngoài, bao giờ tôi cũng thấy thị trấn Öngören bên dưới. Nó không quá xa Hắc Hải và biển Marmara, các bãi biển và khu nghỉ hè mới dọc bờ biển, và các bể dầu và khí đốt trông thật đồ sộ khi nhìn từ trên không. Nhưng bị tách rời khỏi cây cối và thảm thực vật xanh um gần biển, và cách biệt với những cánh đồng vàng đỏ phì nhiêu gần đó, nó vẫn mãi hoài nằm giữa những vạt đất nhợt nhạt khô cằn và tiếp giáp đơn vị đồn trú.

Quang cảnh ấy biến mất trong chớp mắt khi máy bay quay lại, nghiêng nhẹ hay đi qua một cụm mây, nhưng ngay cả lúc ấy, tôi vẫn cảm nhận được đường nét vùng đất bên dưới.

Chúng tôi ngày một già đi, chúng tôi vẫn chưa có con, trong khi đó thì đất nông nghiệp giữa Öngören đến Istanbul mọc lên ngày càng nhiều những nhà máy, kho xưởng, thảy đều xám xịt và đen như than khi nhìn từ trên không. Một số công ty trưng tên trên mái xưởng và kho hàng bằng chữ to sáng, như để cho hành khách máy bay nhìn thấy. Bao quanh các công trình xây dựng này là những xưởng nhỏ hơn, những hãng ít tên tuổi cung cấp vật liệu sản xuất và những tòa nhà tồi tàn, không có gì nổi bật. Khi máy bay lên cao, các khu dân cư trái phép ngổn ngang quanh những cơ sở này cũng mất hút. Thị trấn làng mạc quanh Istanbul cũng bành trướng nhanh lạ lùng như chính thành phố. Mỗi lần đi công tác tôi lại thấy các xúc tu của nó vươn xa hơn nữa vào tận những ngóc ngách sâu nhất và hàng trăm ngàn xe cộ như biết bao con kiến cần cù tiến đều đều qua những con đường cứ ngày một rộng ra, và tôi ngẫm rằng nhịp độ tiến bộ công nghệ hẳn từ lâu đã làm cho nghề của thầy Mahmut trở nên lỗi thời.

Từ sau giữa thập niên 1980, các phương pháp đào giếng cổ truyền bằng xẻng và cuốc chim, đào từ từ từng xô rồi kéo lên bằng tời gỗ, tráng từng mét thành giếng bằng bê tông, thảy đều tuyệt chủng ở Istanbul. Trong một kỳ nghỉ hè Ayşe và tôi về Gebze thăm mẹ, tôi chứng kiến một số nỗ lực khoan giếng phun đầu tiên ở nhiều chỗ khác nhau xung quanh khu đất dượng sở hữu. Những mũi khoan đầu tiên, vẫn vận hành bằng tay, như cái tua vít, về sau sẽ được thay bằng khoan điện mạnh hơn, những cái máy ầm ĩ trông giống các giàn khoan dầu, được kéo đến sau những xe tải bánh to loang lổ bùn. Chúng khoan được năm chục mét chỉ trong một ngày, đặt ống bơm nước từ dưới lòng đất lên trong nháy mắt và với chi phí không đáng kể, thảy đều trên chính mảnh đất mà trước đây thầy Mahmut cùng hai thợ học việc phải đổ mồ hôi làm nhiều tuần.

Từ đầu những năm 1990, những tiến bộ kỹ thuật này dẫn đến nguồn cung cấp nước dồi dào trong các khu xanh tươi ở Istanbul được một thời gian, nhưng rồi chẳng mấy chốc các hồ dưới lòng đất và các tầng ngậm nước gần bề mặt nhất cạn khô. Đến đầu những năm 2000, nước ngầm duy nhất còn lại ở nhiều vùng trong thành phố nằm ở độ sâu hơn bảy chục mét dưới lòng đất, nên gần như không thể đào tới chỉ bằng cách đào với hai thợ học việc trong các vườn nhà dân, mỗi ngày một mét, như thầy Mahmut thường làm. Istanbul và đất dưới chân nó đã bị biến chất và ô nhiễm.

26.

HAI MƯƠI NĂM SAU NHỮNG NGÀY TÔI Ở ÖNGÖREN, một người bạn học trường Bách khoa Istanbul mời tôi gặp một công ty dầu khí ở Tehran. Cất cánh được ít phút, khi máy bay bắt đầu chao nghiêng khỏi phía Tây về hướng Đông Nam, tôi nhận ra rằng Öngören và Istanbul đã tràn dần về nhau đến độ sắp nhập làm một. Giờ chúng tạo thành một biển đường sá, nhà cửa, sân thượng, thánh đường, nhà máy. Các thế hệ tương lai của Öngören sẽ bảo mình sống ở Istanbul.

Biết tên thành phố mình và nhớ mình sống ở đâu thì quan trọng chừng nào? Hơn hai mươi lăm năm sau cách mạng của Ayatollah Khomeini, Iran đã thành một quốc gia cô lập. Murat bạn tôi tin tưởng là xứ đó có thể đem lại nhiều cơ hội làm ăn lợi lạc cho một công ty Thổ, một sự lạc quan mà tôi hiểu nhưng không chia sẻ.

Murat nói anh ta sẽ đấu thầu các họp đồng xây dựng ở Iran giàu dầu, và chúng tôi có thể tranh thủ cuộc khẩu chiến họ khua lên với phương Tây mà bán cho họ các thiết bị khoan. Có lẽ anh ta đúng, nhưng tôi nghi rằng nếu chúng tôi theo các công ty Thổ khác vi phạm cấm vận của phương Tây với Iran, chẳng mấy chốc chúng tôi sẽ phải đấu với CIA cùng bè lũ. Murat, xuất thân từ một gia đình bảo thủ ở thành phố Malatya, vẫn còn ham thích tính tráo trở và tính con buôn vặt như thời đi học, không nao núng vì những hệ lụy như vậy. Không như tôi, anh ta còn chẳng khó chịu chút gì chuyện phụ nữ ở Tehran phải trùm đầu khi ra chỗ đông người.

Đó là thời gian mà báo chí phương Tây tranh luận về phương diện đạo đức khi thả bom Iran, còn báo chí thế tục, dân túy của Istanbul thì đặt câu hỏi, “Thổ Nhĩ Kỳ có trở thành như Iran không?” Tôi cắt ngang thảo luận chính trị của chúng tôi, kết luận gọn lỏn rằng chúng tôi không thể làm ăn với Tehran.

Nhưng tôi lại thấy cuốn hút vì chuyện người Iran và người Thổ rất tương đồng. Nên tôi hoãn về lại Istanbul, thấy tò mò vì những khu mua sắm có mái vòm, hiệu sách (đâu đâu cũng thấy các bản dịch sách Nietzsche!), và nhiều thứ khác nữa tôi thấy khi dạo bước dọc các vỉa hè ở Tehran. Cử chỉ bàn tay của đàn ông, vẻ mặt của họ, ngôn ngữ cơ thể, cách họ nấn ná ở cửa đê nhường nhau qua, họ đứng vẩn vơ không làm gì và ngồi hàng giờ hút thuốc trong các quán cà phê, gọi nhắc lạ lùng những thói quen của người Thổ. Còn nữa, xe cộ lưu thông cũng khủng khiếp như ở Istanbul. Ở Thổ Nhĩ Kỳ, chúng tôi đã quên khuấy Iran ngay khi ngả sang phương Tây. Tôi xem lướt các hiệu sách trên phố Enqelab, con đường được đặt tên lại theo Cách mạng Hồi giáo, và lấy làm lạ trước đủ thứ khác nhau được bày bán.

Tôi phát hiện ra sự tồn tại của một lớp người Iran thế tục hiện đại, giận dữ, buộc phải sống cả đời trong nhà. Murat dẫn tôi đến các bữa tiệc tại gia mà đàn ông đàn bà giao du với nhau và uống rượu thoải mái. Đàn bà ở những bữa tiệc này không trùm đầu. Rượu nhà làm. Ở Thổ Nhĩ Kỳ, phong trào thế tục đã tồn tại được một thời gian, dù phải được quân đội chống lưng, và được xem là một giá trị phải gìn giữ bằng mọi giá; còn ở Iran, thế tục dường như không hề tồn tại, khiến nó thành một nhu cầu còn cơ bản hơn nữa.

Tối nọ, tôi đến một buổi họp mặt khác trong ngôi nhà đầy trẻ con rôm rả những cuộc chuyện trò và tiếng cười khàn khàn của các đại gia đình, đàn bà và doanh nhân. Ai cũng rất nhã nhặn tử tế khi biết ra tôi là người Thổ. Họ yêu thích Istanbul và thường đến đó mua sắm đôi chút và ngoạn cảnh. Họ bảo tôi nói bằng tiếng Thổ và khi tôi nói thì họ bất giác mỉm cười, như thể tôi vừa làm gì thật ngộ. Một gia đình tại buổi tiệc đã mời chúng tôi đến nhà nghỉ mùa hè của họ ở biển Caspi. Murat, uống nhiều hơn tôi, đã nhận lời ngay lập tức.

Khi nhìn ra cửa sổ về ánh đèn Tehran dưới bầu trời đêm xanh thẳm, tôi bỗng nảy ra một mối nghi ngờ gặm nhấm rằng quyết tâm thắt chặt các mối liên hệ giữa Iran và Thổ Nhĩ Kỳ của người bạn cũ đi xa hơn việc làm giàu cá nhân, rằng anh ta, có lẽ, đang có nhiệm vụ bí mật. Tôi không đoán ra được anh ta là gián điệp làm việc để bứng Thổ Nhĩ Kỳ khỏi NATO và phương Tây, hay để cứu Iran khỏi tình thế cô lập. Có thể anh ta chỉ tham gia để hưởng lợi nhờ vi phạm cấm vận, nhưng tôi không chắc được.

Rượu trái cây họ mời làm đầu tôi quay mòng mòng. Tôi đang thấy nhớ Ayşe và Istanbul thì bất ngờ nhận ra mình lại nghĩ về những buổi tối đi dạo xuống Öngören với thầy Mahmut. Một khát khao lạ lùng, một cảm giác giận dữ rằng mình ở một khía cạnh nào đó đã thành mồ côi, xâm chiếm tôi, vậy là đầu óc tôi lại rối bời.

Tôi dám chắc chuyện này là do bức hình trên tường trước mặt, một hình ảnh phảng phất quen thuộc, dù tôi không nhớ ra được hay hiểu được. Phần nào trong tôi dường như biết đề tài, trong khi phần khác lại nóng lòng quên nó đi. Bức hình, rõ ràng lấy từ một cuốn sách cũ rồi sao lại để trang trí tấm lịch này, tả một người đàn ông vừa khóc vừa ôm đứa con trai trong lòng. Dường như nó dựa trên một câu chuyện tương tự câu chuyện tôi đã xem nhiều năm trước trong túp rạp màu vàng ở Öngören. Ta thấy người cha thống khổ đang khóc than, máu người con trai loang lổ khắp cả hai…

Bà chủ, một bà lớn tuổi tinh tế, đi lại chỗ tôi khi tôi đứng sững bên tấm lịch. Tôi hỏi bà hình ảnh đó mô tả điều gì. Bà nói đó là cảnh trong Shahnameh, Rostam khóc thương con trai Sohrab ông vừa giết chết, vẻ tự hào của bà như muốn nói, Làm sao mà anh không biết nhỉ? Tôi ngẫm rằng người Iran không giống người Thổ chúng tôi đã Tây hóa đến mức quên những nhà thơ và thần thoại xưa của mình. Họ thì không đời nào quên – nhất là các nhà thơ của họ.

“Nếu anh quan tâm đến những thứ thế này, ngày mai chúng tôi sẽ đưa anh đến Cung Golestan,” bà chủ nói, giờ thì rõ ràng cảm thấy hài lòng. “Bức hình này là từ nơi ấy, ở đó anh sẽ thấy nhiều thủ bản minh họa và sách cổ khác.”

Bà không dẫn tôi đến Cung Golestan, nhưng tôi đến đó với Murat trong buổi chiều cuối tôi ở Tehran. Khu vườn mênh mông, xanh tươi cây cối, rải rác một số tòa nhà phụ. Chúng tôi vào gian trưng bày của cung điện, Negar Khaneh, nó làm tôi nhớ đến Cung Ihlamur, gần hiệu thuốc Sự Sống của ba tôi. Đó là tòa nhà soi đèn mờ ảo dành cho nghệ thuật Ba Tư cổ đại, và ngoài chúng tôi ra thì ở đó không còn ai. Mấy bảo vệ gườm gườm nhìn chúng tôi nghi ngờ, như muốn nói, Sao mấy người lại đến đây?

Chẳng mấy chốc chúng tôi tìm được thêm nhiều phiên bản diễn tả người đàn ông này, hoặc cố cứu đứa con trai bị thương hoặc đang khóc than trên thi hài chàng ta. Ngưòi cha là Rostam, nhân vật chính trong Shahnameh, trường thi của dân Iran. Dù là một người ham sách, như hầu hết người Thổ, tôi vẫn không rành Shahnameh và câu chuyện kể về Rostam và Sohrab. Dù vậy, khi nhìn hình ảnh này, những gì tôi thấy cũng tương đồng với ý niệm về tình cha sâu thẳm trong lòng tôi.

Trong cửa hiệu của bảo tàng không bán sách hay bưu thiếp; tôi không tìm được hình chụp bức hình tôi thấy hay hình ảnh nào khác của Rostam và Sohrab. Tôi thấy thất vọng và day dứt, như thể một ký ức đáng sợ mà ý thức tôi không chịu thừa nhận biết đâu sẽ bất thần trào dâng và khiến tôi khổ sở. Hình ảnh này giống như một ý nghĩ ác độc nào đó cứ chen vào đầu óc ta dù ta có mong mỏi xua đuổi nó đi chừng nào.

“Anh làm ơn nói tôi nghe bức hình đó có gì mà đặc biệt vậy?” Murat lên tiếng.

Tôi chẳng đời nào giải thích, nhưng cuối cùng anh ta cũng hứa sẽ tìm bản minh họa trên tấm lịch treo tường trong nhà chúng tôi đến ăn tôì và gửi về Istanbul cho tôi.

Khi máy bay hạ cánh trong hành trình về nhà, tôi cố nhìn ra Öngören từ cửa sổ, nhưng những gì tôi thấy được qua màn mây là một vùng đất mênh mông tiếp nối của Istanbul. Và chính lúc đó, sau hai mươi năm, tôi bắt đầu có một thôi thúc mãnh liệt là trở lại Öngören và noi tôi nhìn thấy thầy Mahmut lần cuối.

27.

NHƯNG TÔI CƯỠNG LẠI CÁI CÁM DỖ VỀ THĂM. Tôi dành những kỳ cuối tuần tiếp đó ở Istanbul ngồi không với vợ trước ti vi hay trong rạp chiếu phim ở Beyoğlu, cố quên đi những băn khoăn của mình. Nhưng tôi có gọi chúng như vậy được không? Trong đời tôi không có những mối bận tâm thật sự, ngoài chuyện tôi không thể có người nối dõi. Sau biết bao ngày tháng bỏ ra để nghe các bác sĩ phán đoán vấn đề là ở Ayşe, không phải tôi, và nghe theo lời khuyên của họ nhưng ngả nào cũng vô ích, tôi quyết định rằng nếu chúng tôi làm như thể chuyện đó không quan trọng thì nó sẽ không quan trọng.

Không dễ mà tìm được bản dịch trường thi đã một ngàn năm tuổi của Ferdowsi ở Istanbul. Hầu hết trí thức Ottoman đều biết qua Shahnameh hay ít ra cũng biết một số câu chuyện của nó. Nhưng sau hai trăm năm nỗ lực Tây hóa, không ai ở Thổ Nhĩ Kỳ còn hứng thú gì đến kho truyện kể này. Một bản dịch tiếng Thổ ở dạng thơ tự do đã lưu hành từ những năm 1940 và mười năm sau được Bộ Giáo dục xuất bản, thành bốn tập. Chính ấn bản thơ này, khoác lớp bìa trắng của loạt sách Kinh điển Thế giới, bìa đã ố vàng theo thời gian, là cái mà cuối cùng tôi cũng tìm lại được và đọc ngốn ngấu.

Sự pha trộn lịch sử và thần thoại làm tôi thấy cuốn hút, cả cái cách cuốn sách bắt đầu là truyện hoang đường kỳ ảo rồi biến thành một kiểu truyện luân lý về gia đình và đạo đức. Tôi ấn tượng vì Ferdowsi đã dành cả đời cho lịch sử dân tộc này, cả một ngàn năm trăm trang dịch chứ không ít. Nhà thơ yêu sách thông thái đã đọc lịch sử, truyền thuyết và trường thiên tiểu thuyết của các dân tộc khác; tìm kiếm sách bằng tiếng Ả Rập, Avestan và Pahlavi; kết họp truyện thần thoại với biên niên hào hùng, các ngụ ngôn tôn giáo với lịch sử và ký ức; rồi biên soạn cuốn sử thi đồ sộ của mình.

Shahnameh là một tóm tắt những câu chuyện đã bị lãng quên, cuộc đời các vua chúa, Hồi vương, anh hùng trong quá khứ. Tôi cảm thấy như mình vừa là nhân vật chính vừa là tác giả của một số truyện. Ferdowsi đã chịu nỗi đau mất con, và nỗi đau này thấm đẫm những đoạn về cha mất con trai với sự sâu sắc và chân thật đặc biệt cảm động. Tôi hình dung mình đang kể cho thầy Mahmut nghe những câu chuyện này trong những giờ khuya khoắt, và tôi nhớ lại Nàng Tóc Đỏ. Ví thử tôi là nhà văn, tôi cũng thích tạo ra một thứ sánh được với kiệt tác đồ sộ vĩnh cửu này, nó dường như thâu tóm được mọi chi tiết của bất kỳ chủ đề nào, một cuốn sách vừa xúc động vừa đau đón khi mô tả chính xác về nhân tính, nó làm tôi sửng sốt kinh ngạc mỗi khi lật trang. Cuốn sách của tôi, Địa chất Thổ Nhĩ Kỳ, cũng sẽ mang tầm vóc trường thi và bách khoa thư. Qua việc sử dụng khôn ngoan các giai thoại, tôi sẽ mô tả những thế giới bên dưới đại dương, những rặng núi, những tầng và vỉa đá dưới lòng đất.

Shahnameh mở đầu bằng thần thoại sáng thế và truyện về người khổng lồ, quái vật, âm binh, ma quỷ, nhưng bối cảnh của nó trở nên quen thuộc hơn khi chuyển sang các cuộc phiêu lưu của những vị vua chúa phàm nhân và chiến binh dũng cảm và truyện những người như chúng ta đây vật lộn với gia đình, đời sống – và nhà nước. Trong lúc đọc, tôi cứ nhớ lại ba tôi và miễn cưỡng dần tin chắc rằng rốt cuộc thì tôi đã giết thầy Mahmut. Cảm giác này sâu đậm thêm khi tôi quay từ câu chuyện của Sohrab sang câu chuyện của Afrasiab, cho đến khi tôi khổ sở đến mức đã tính bỏ dở cuốn sách. Nhưng tôi cũng tin rằng nếu cứ thám hiểm biển truyện bao la này, biết đâu cuối cùng tôi sê giải được câu đố đời mình và đặt chân lên những bến bờ bình yên.

Có một câu chuyện tôi đọc nhiều lần khi vợ đã ngủ đến mức tôi biết mình sẽ nhớ suốt đời, như một bài đồng dao, một cơn ác mộng cứ trở đi trở lại, hay một kinh nghiệm không thể phai nhòa:

Ngày xửa ngày xưa, có một người đàn ông tên Rostam, một anh hùng vô song của Ba Tư, một chiến binh bất khả chiến bại. Ai cũng biết và yêu mến ông. Một ngày nọ Rostam đi săn bị lạc đường, và tối đến khi đi ngủ, ông còn mất cả con ngựa, Rakhsh. Khi đi tìm Rakhsh, ông bước nhầm vào lãnh thổ địch Turan. Nhưng nhờ danh tiếng của mình, ông được nhận ra và trọng đãi. Vua xứ Turan tỏ lòng hiếu khách hào phóng đối với vị khách bất ngờ; ngài mở một buổi yến tiệc để tỏ lòng trọng vọng ông, và họ cùng uống rượu.

Bữa tối đã xong, Rostam lui về phòng nghỉ thì có người gõ cửa. Đó là Tahmina, con gái của vua Turan; nàng đã nhận thấy Rostam tuấn tú tại bữa tiệc nên giờ đến để bày tỏ tình cảm. Nàng muốn có đứa con với người hùng lừng lẫy, thông minh. Con gái của vua, cao ráo mảnh mai, có cặp mày ngài, làn môi thanh tú, mái tóc óng mượt (tôi mường tượng là có sắc đỏ tuyệt đẹp). Rostam không nỡ chối từ người đẹp thông minh, nhạy cảm, duyên dáng đã cất công đến tận phòng mình. Và thế là họ ái ân với nhau. Sáng ra, Rostam để lại một chiếc vòng cho đứa trẻ chưa ra đời mà chàng biết họ đã tạo ra rồi về lại xứ sở.

Tahmina đặt tên cho đứa con không cha là Sohrab. Khi chàng lớn khôn và được biết cha mình là Rostam lừng lẫy, Sohrab tuyên bố: “Con sẽ đến Iran, con sẽ truất phế vua Kay-Kavus tàn bạo và đưa cha lên thay. Rồi con sẽ quay về Turan truất phế vua Afrasiab, cũng tàn bạo chẳng kém Kay-Kavus, và chiếm ngôi của hắn. Và thế là cha Rostam của con và con sẽ sáp nhập Iran với Turan, nối Đông với Tây, trị vì công chính khắp thiên hạ.”

Đấy là dự tính trung thực lương thiện của Sohrab. Nhưng chàng đã đánh giá thấp sự ranh ma quỷ quyệt của kẻ thù. Afrasiab, vua xứ Turan, biết ý đồ của Sohrab nhưng vẫn hậu thuẫn cho chàng trong cuộc chiến chống Ba Tư. Hắn còn cài nội gián trong quân để cho chắc Sohrab sẽ không nhận ra cha, Rostam, khi họ cuối cùng cũng mặt đối mặt. Đằng sau hàng ngũ của mỗi bên, cha và con ban đầu chỉ quan sát khi hai bên khua gươm múa giáo. Cuối cùng, một loạt quỷ kê mưu mẹo bẩn thỉu toa rập với sự thất thường của số phận đã đưa chiến binh huyền thoại Rostam và con trai Sohrab đối mặt với nhau trên chiến trường. Lẽ tất nhiên họ không nhận ra nhau qua lớp áo giáp, cũng như Oedipus đã không nhận ra cha. Cũng vì Rostam có thói quen cất công che giấu thân phận ngoài chiến trận, e danh tiếng của mình sẽ khiến kẻ đối địch, dù là ai, đấu hết mình. Còn về Sohrab cao quý, chàng nóng lòng muốn thấy cha trên ngai vàng Ba Tư đến mức còn không xem xét mình đang đấu với ai. Và thế là hai chiến binh dũng mãnh, kiên cường, cha và con trai, tuốt gươm ra và xáp lại, trong khi hai quân nhìn theo.

Ferdowsi mô tả tường tận cha và con trai so kè ra sao, trận đấu giữa họ kéo dài nhiều ngày, cho đến hồi cuối người cha chém chết con trai. Hơn cả sự tàn bạo tất yếu và tính bi thương trong câu chuyện, điều khiến tôi thấy bức bối không yên còn là cảm giác mình đang đọc một chuyện đã xảy đến với chính mình. Đó là cảm giác vừa làm tôi khó chịu vừa khiến tôi khát khao. Khi tôi lật xem những tập sách cũ đó, mải mê theo các câu chuyện, tôi cảm thấy như mình đang ngồi trong rạp hát ở Öngören. Mỗi khi đọc về Rostam và Sohrab, tôi lại thấy như đang sống lại những ký ức của riêng mình.

28.

LÙI LẠI MÀ XEM XÉT VẤN ĐỀ MỘT CÁCH DUY LÝ thì tôi có thể thấy điểm quen thuộc đến vậy ở truyện kể Sohrab và Rostam cũng như nét tương đồng giữa nó với câu chuyện của Oedipus là gì. Thật ra có những chi tiết song song lạ lùng giữa cuộc đời của Oedipus và cuộc đời của Sohrab. Nhưng cũng có một khác biệt nền tảng: Oedipus giết cha, còn Sohrab bị cha giết. Một là câu chuyện giết cha, một là câu chuyện giết con.

Vậy nhưng khác biệt then chốt này cũng chỉ làm đậm nét thêm những điểm tương đồng. Cũng giống như trong truyện Oedipus, biết bao lần người đọc được nhắc rằng Sohrab không biết và chưa bao giờ gặp cha. Người ta sẽ kết luận rằng Sohrab không có lỗi, vì chàng không biết người chàng xông trận định giết là cha ruột của mình. Nhưng khoảnh khắc định mệnh đó cứ liên tục bị trì hoãn.

Cuộc truy tìm hung thủ của Oedipus mất một thời gian dài mới có kết quả, cũng như vậy, trận đấu bất phân thắng bại giữa cha và con trai trong Shahnameh dường như cũng kéo dài vô tận. Ngày đầu tiên, Rostam và Sohrab đấu bằng giáo ngắn, và khi những vũ khí này gãy trước áo giáp của họ, họ rút đại đao ra và tiếp tục đấu. Cả hai quân đội đều thấy đốm lửa đổ như mưa rào xuống cha và con trai mỗi khi họ so gươm.

Khi gươm cũng tan tác, họ đổi sang chùy. Vũ khí và khiên của họ oằn đi dưới sức nặng những đòn giao đấu, và cả hai con ngựa kiệt sức của họ chậm lại. Vở kịch trong rạp hát ở Öngören đã trình bày những khoảnh khắc cuối của trận đấu này.

Ngày đầu tiên, Sohrab đủ sức làm cha bị thương trên vai bằng một cú chùy, sang ngày thứ hai, trận đấu đi tới hồi kết nhanh hơn. Đọc đến đoạn chàng Sohrab chộp lấy thắt lưng của cha và ném ông xuống đất, tôi rụt người lại. Ngồi trên người ông, Sohrab rút con dao găm bằng đá ngọc lam ra và sắp sửa cứa cổ họng cha thì Rostam, chống chọi để giữ mạng, bèn lừa chàng chiến binh trẻ tuổi.

“Giờ mi không giết được ta đâu; mi phải khuất phục được ta lần thứ hai,” Rostam nói với con trai Sohrab. “Chỉ khi ấy mi mới được quyền giết ta. Đó là truyền thống của chúng ta. Nếu tôn trọng nó, mi sẽ được xem là một chiến binh thật sự xứng đáng!”

Sohrab nghe theo giọng nói bên trong và tha cho địch thủ già lần này. Nhưng đêm ấy, các chiến hữu khuyên rằng chàng đã phạm sai lầm và không nên khinh địch. Thế nhưng chiến binh trẻ trung, cường tráng không mấy lưu tâm đến các bạn.

Thế rồi, ngày thứ ba giao đấu chẳng được bao lâu thì Rostam bất thần áp đảo con trai và quật chàng xuống đất. Tôi còn chưa kịp hiểu chuyện gì xảy ra thì Rostam đã nhanh như cắt đâm mũi kiếm vào ngực Sohrab và xả kiếm xuống, giết chết con trai mình. Tôi chết sững, như nhiều năm trước trong rạp hát ở Öngören.

Oedipus đâm chết cha – người mà chàng cũng không nhận ra – cũng chớp nhoáng như vậy, và trong một con giận mất trí. Trong những khoảnh khắc ấy, có lẽ Oedipus hay Rostam không ai nghĩ thông suốt. Như thể Thượng đế đã khiến cho những cặp cha con này tạm thời hóa điên để họ không day dứt khi giết nhau, do vậy làm trọn thánh ý của Ngài.

Vì mỗi người đều hành động trong cơn giận, nên Oedipus, giết cha, và Rostam, giết con trai, cả hai có được xem là vô tội không? Người Hy Lạp cổ đại xem vở kịch của Sophocles hẳn sẽ tin rằng tội chính của Oedipus không phải giết cha mà là cố làm trái số phận Thượng đế đã an bài cho chàng – cũng như thầy Mahmut đã gọi ý bao năm về trước. Tương tự, tội lỗi thật sự của Rostam không phải là giết con mà là sinh một đứa con trai trong đêm dam mê rồi không làm tròn phận sự người cha.

Oedipus tự trừng phạt bằng cách ăn năn móc mắt mình. Khán giả Hy Lạp cổ đại sẽ hài lòng với kết cục này, như sự trừng phạt đúng mức cho việc khước từ số phận Thượng đế trao. Cũng như vậy, logic muốn rằng Rostam lẽ ra phải trả một cái giá nào đó vì giết con trai. Nhưng không có sự trừng phạt ở cuối câu chuyện phương Đông này – chỉ có nỗi sầu muộn của người đọc. Không có ai định khiến người cha phương Đông trả giá hay sao?

Thỉnh thoảng tôi thức giấc giữa đêm và nghĩ về những điều này khi vợ nằm ngủ bên cạnh. Ánh đèn neon từ ngoài đường soi qua những bức màn khép hờ xuống vầng trán thanh tú và đôi môi sống động của Ayşe, và tôi thường nghĩ chúng tôi hạnh phúc biết chừng nào dù không có con. Tôi ra khỏi giường, nhìn chằm chằm qua cửa sổ hướng ra đường và băn khoăn vì sao tâm trí mình cứ lặp đi lặp lại những ý nghĩ đó. Bên ngoài, trời đêm Istanbul thường có tuyết hay mưa, những máng xối trong tòa nhà cũ của chúng tôi ùng ục, và một xe cảnh sát loang loáng chạy xuôi đường, lóe đèn xanh nhấp nháy. Những năm ấy các bè cánh ủng hộ Thổ Nhĩ Kỳ gia nhập Liên minh châu Âu đụng độ trên phố với cánh dân túy và chủ nghĩa Hồi giáo. Các bên đều dàn quốc kỳ ra vừa như cờ hiệu vừa như vũ khí, và những lá cờ Thổ thật to căng phồng trên các đơn vị đồn trú cũng như khắp Istanbul.

Có những đêm, tiếng máy bay bay ngang làm tôi nhớ đến thầy Mahmut. Cả thành phố đang ngủ, và tôi cảm tưởng như máy bay trên đầu đang gửi cho tôi một tin nhắn riêng. Nếu tôi đi chuyến bay sáng sớm đó, tôi sẽ nhìn ra cửa sổ tìm cái giếng của thầy, dù có lẽ tôi không nhìn ra được. Đến giờ thì Istanbul đã mở mang đến mức nuốt chửng Öngören; thầy Mahmut và cái giếng của thầy đã lạc mất đâu đó trong cái đầm lầy đô thị này. Tôi lại nghĩ nếu muốn biết mình có lỗi hay không, và cuối cùng xua tan nỗi phiền muộn trong lòng, tôi sẽ phải trở lại Öngören. Nhưng tôi vẫn cưỡng lại, đành lòng với chuyện đọc lại Shahnameh và Vua Oedipus rồi so sánh bi kịch của Rostam và Sohrab với bi kịch của Oedipus và những truyện kể khác.

29.

KHOẢNG THỜI GIAN NÀY TÔI BẮT ĐẦU PHÁT TRIỂN THÓI QUEN, rồi sẽ trở thành một sự cưỡng bách suốt đời, là so sánh những người cha và con trai tôi gặp trong những hoàn cảnh bình thường với Oedipus và Rostam. Ồng chủ quán lớn tiếng mắng anh phụ bán hàng khi tôi lơ đãng trên đường cuốc bộ về nhà từ sở làm một tối nọ thì khác xa Rostam, nhưng tôi có thể thấy trong cặp mắt xanh lá của người cấp dưới giận dữ cái mong muốn thoáng qua là chộp lấy con dao cắt kebab mà rạch bụng ông chủ. Trên đường đến nhà bạn thân của Ayşe dự tiệc sinh nhật con trai cô, tôi ngẫm liệu chồng cô ta, một người cha nghiêm khắc không bao dung có sánh được với Rostam ngu ngốc không.

Có một giai đoạn tôi ưu ái các kiểu báo chí tập trung vào các vụ bê bối và giết người và đăng những câu chuyện nhắc tôi nhớ đến Oedipus và Rostam. Thời đó, có hai kiểu chuyện giết người đặc biệt được lòng độc giả ở Istanbul và thường được đăng trên những tờ báo lá cải. Kiểu đầu, người cha ngủ với con dâu trẻ trung xinh đẹp trong khi con trai đi lính xa nhà hay ngồi tù, sau đó người con trai, về nhà phát hiện ra sự thật, bèn giết cha. Kiểu thứ hai, diễn ra thường xuyên với vô vàn dị bản, được châm ngòi do anh con trai bất mãn về tình dục cưỡng bức mẹ trong con điên phút chốc. Khi người cha cố ngăn hay trừng phạt anh ta, anh con trai bèn giết cha. Những người con trai như vậy khiến công chúng ghê tởm, ngay cả tên cũng không muốn nhắc đến; thiên hạ ghét họ vì họ giết cha không bằng vì họ cưỡng hiếp mẹ. Trong tù, một số tội phạm giết cha này cuối cùng sẽ bị giết bởi những tên đầu đảng, côn đồ, hay bọn giết mướn, những kẻ cố nổi danh bằng cách trừ khử một kẻ suy đồi như vậy. Không ai phản đối những vụ ám sát này – nhà nước không, quản lý trại giam không, tất nhiên là công chúng cũng không.

Hơn hai mươi năm sau khi đào cái giếng đó với thầy Mahmut, tôi bắt đầu giải thích mối quan tâm của mình với Oedipus và Sohrab cho vợ nghe. Tôi không một lần nhắc đến thầy Mahmut, nhưng cô bắt đầu có chung niềm say mê vở kịch của Sophocles và trường thi của Ferdowsi như một kiểu tập suy đoán về đứa con trai chúng tôi không có. Lúc riêng tư, chúng tôi sẽ xếp loại mọi người là kiểu Rostam hay kiểu Oedipus. Những người cha khiến con trai mình sợ dù có yêu thương và mong điều tốt đẹp nhất cho con làm chúng tôi nghĩ đến Rostam, dù tất nhiên Rostam đã bỏ rơi con trai. Có lẽ những người con trai giận cha và bác bỏ uy quyền của cha thì giống Oedipus, nhưng rồi nảy sinh câu hỏi: Những đứa con hoang như Sohrab thì ở đâu? Đôi khi chúng tôi tranh luận mình cần làm gì để đảm bảo đứa con trai giả định của chúng tôi không mắc phức cảm Oedipus hay Sohrab. Mỗi khi đến chơi nhà bạn bè, chúng tôi thường hăm hở bàn về con cái họ ngay khi về đến nhà. Chúng tôi có các giả thiết đơn giản về những người cha đàn áp và những người con trai nổi loạn, và trái lại, những người con trai phục tùng và những người cha thụ động. Bằng cách chuyển nỗi sầu muộn không có con sang một thứ sâu sắc hơn, chúng tôi giữ được mối gắn bó vợ chồng.

Vấn đề kinh tế trong nhà chúng tôi cũng mang tính cơ hội như vậy. Vì công ty của tôi có các mối liên hệ chặt chẽ với chính quyền thành phố và đảng cầm quyền, chúng tôi biết trước vùng nào được dự kiến tái phát triển đô thị: xây dựng các chung cư cao tầng, đường sá mới, vân vân. Theo đó chúng tôi sẽ mua đất, cũng như lợi dụng trợ cấp của chính phủ cho các dự án dân cư. Tôi chưa từng nghĩ có gì vô đạo đức ở hành động này. Nhưng thỉnh thoảng tôi cũng thắc mắc ba tôi sẽ nói sao nếu ông biết các lọi ích doanh nghiệp của con trai bao hàm cả việc chen vai thích cánh với các lãnh đạo đảng cầm quyền, dự các sự kiện văn hóa và gây quỹ khoa trương của họ và lắng nghe những diễn văn rỗng tuếch họ phát biểu tại các buổi lễ. Suốt nhiều năm, tôi đã ôm cơn giận khôn nguôi với ba vì đã bỏ mẹ con tôi mà đi. Nhưng giờ tôi không để tâm mấy nữa, vì tôi biết rằng ông sẽ không tán thành những điều tôi đang làm.

Dường như tất cả chúng ta đều muốn có một người cha mạnh mẽ, dứt khoát bảo chúng ta phải làm gì và không được làm gì. Lý do có phải là vì thật khó mà phân biệt điều gì nên làm và không nên làm, điều gì là đạo đức đúng đắn với điều gì tội lỗi sai trái? Hay là vì ta thường xuyên cần được cam đoan rằng ta vô tội và không làm điều tội lỗi? Cái nhu cầu có một người cha vẫn luôn ở đó, hay ta chỉ cảm thấy nó khi ta hoang mang, hay đau khổ, khi thế giới của ta sụp đổ?

30.

NGOÀI BỐN MƯƠI, TÔI BẮT ĐẦU BỊ CHỨNG MẤT NGỦ NHẸ, hệt như ba tôi. Tôi thường nằm thao thức giữa đêm cho đến khi cuối cùng, nghĩ mình nên làm cái gì hữu ích, tôi tới phòng làm việc để ngồi xem bất cứ hồ sơ xây dựng, họp đồng nào tôi đem từ văn phòng về. Nhưng những tài liệu đó thường làm tôi chán nản, rốt cuộc lại càng tỉnh hơn. Cuối cùng, tôi phát hiện ra rằng đọc Shahnameh hay Vua Oedipus sẽ tẩy xóa tiền bạc và con số khỏi ý nghĩ và giúp tôi ngủ ngon hơn – giống như nghe truyện cổ tích. Dù cả hai câu chuyện đều là về tội lỗi khủng khiếp, nhưng tội lỗi của riêng tôi có vẻ giảm bớt khi tôi đọc lại chúng.

Cảm giác khi đọc đi đọc lại một thứ như đang cầu nguyện thật dễ chịu, nhưng cuối cùng tôi nhận ra đầu óc mình không phản ứng như nhau với mọi cảnh. Cả hai cuốn sách đều là trung tâm đối với các nền văn hóa chúng bắt nguồn – một bên là Hy Lạp hay phương Tây, bên kia là Ba Tư hay phương Đông – nhưng dù đọc bao nhiêu lần đi nữa tôi cũng khó mà cảm thông được với vấn đề các nhân vật chính phải chịu đựng hay những câu hỏi lớn về luân lý và tồn tại được đặt ra. Chẳng hạn quan hệ tình dục của Oedipus với mẹ, Jocasta: tôi không sao hình dung được mà chỉ định nghĩa nó trong óc là “tội ác tày trời” rồi vội vàng đọc tiếp. Các bạn có thể nói là tôi không thể nghĩ về chuyện đó theo kiểu hình ảnh.

Một ví dụ khác là cuộc tìm kiếm giày vò người cha ta chưa từng gặp, cuộc tìm kiếm chung mà Oedipus và Sohrab có một mối tương đồng anh em. Tôi chưa tùng ngẫm nhiều về chuyện hai người đó lớn lên thế nào trong cảnh cách xa cha ruột. Có lẽ tôi sợ rằng nếu làm vậy, tôi sẽ nhận ra sự thiếu thốn của chính mình. Khi ba bỏ tôi (như Rostam bỏ Sohrab) vì bị tống vào tù, và về sau là để xây dựng cuộc sống mới cho riêng ông, tôi tìm kiếm những hình bóng cha để thay thế ông dìu dắt mình. Tôi vẫn thường nghĩ đến thầy Mahmut: đâu đó trong tiềm thức tôi, một người đàn ông cứ nhỏ dần đang đào một cái giếng xuyên qua tâm trái đất, và đôi khi ông bước vào những giấc mơ của tôi dưới các lốt vỏ khác và kể chuyện tôi nghe.

Một buổi tối mùa thu ảm đạm, tôi đi gặp bà Fikriye, quản lý thư viện của Thư viện Thủ bản Cung Topkapi, do được tiến sĩ Haşim, một người bạn chung ở hiệu sách Deniz, dạy văn chương ở đại học, giới thiệu. Ông cho bà biết chuyện tôi quan tâm đến Rostam và Sohrab, và bà Fikriye đã nói, “Anh ta nên ghé để tôi cho xem những bản Shahnameh minh họa rất đẹp của chúng tôi.” (vẫn còn rất nhiều người tốt ở Istanbul.) Khi chúng tôi ngồi trò chuyện noi tư dinh của Hồi vương Abdulmajid trong khuôn viên rộng mênh mông của cung điện, bà nhắc tôi nhớ rằng cuộc tìm kiếm vô vọng một người cha có thể có những hệ quả tôi chưa lường trước.

Mặc dù ban giám đốc bảo tàng chưa từng trưng bày, nhưng Thư viện Cung Topkapi lưu giữ một trong những bộ sưu tập đẹp nhất thế giới các thủ bản minh họa của Ba Tư, bản kê từ thế kỷ mười lăm và mười sáu có thể sánh với bản kê của phòng trưng bày Cung Golestan ở Tehran. Những hạt mầm cho bộ sưu tập này được gieo từ năm 1514 khi Hồi vương Selim I, sau khi đánh thắng vua Ismail trong trận Chaldiran, phía Nam hồ Van, tiếp tục cướp bóc Tabriz, rồi quay về Istanbul với bao nhiêu là sách và thủ bản. Kho báu của vua Ismail bao gồm một số bản Shahnameh có minh họa, những tập sách trang hoàng đẹp vô song, mà ông ta chiếm của người Thổ xưa và người Uzbek Shaybanid mà ông, đến lượt mình, đã chinh phạt. Trong hai thế kỷ tiếp đó, người Safawid và Ottoman thường giao tranh không biết bao lần, nên Tabriz đổi chủ cả chục bận. Nhung sau mỗi trận đánh, khi người Safawid cử sứ giả cầu hòa đến gặp người Ottoman, họ lo kèm theo cống phẩm là các bản Shahnameh minh họa tuyệt đẹp mà họ rất đỗi tự hào, vậy là chẳng mấy chốc các thủ bản này bắt đầu tích lũy trong kho báu Cung Topkapi.

Bà Fikriye rộng lòng cho phép tôi xem qua cuốn lộng lẫy nhất trong những cuốn Shahnameh bốn hay năm trăm tuổi của thư viện, và chúng tôi căng mắt xem các bức tiểu họa mô tả Rostam ngay sau khi giết Sohrab, đau đớn khóc than bên hình hài loang máu không còn sự sống của con trai. Cảm xúc chính mà những bức hình này gợi lên là sự ăn năn tận cùng, giống với cảm giác khi xem cảnh này trong rạp hát ở Öngören. Chính sự hối hận của người cha vì đã giết con trai – cảm giác tội lỗi và hổ thẹn không sao chịu thấu là cái xâm chiếm chúng ta ngay lúc ta nhận ra mình vừa hủy diệt một điều đẹp đẽ và quý giá vô ngần. Trong bản vẽ đẹp nhất này, ta gần như còn đọc được trong mắt người cha cái mong ước tuyệt vọng là quay ngược trở lại mấy phút vừa qua của đời mình.

Ngày hôm ấy bà Fikriye cho tôi xem nhiều bức tiểu họa. “Cảm ơn anh đã đến,” bà nói khi bầu trời sẫm lại bên ngoài. “Ở đây có khi cô độc lắm. Không ai thèm quan tâm đến những chuyện xưa này nữa. Tôi mừng là anh rất quan tâm đến Rostam và Sohrab. Sao câu chuyện của họ đặc biệt với anh như vậy?”

“Cách người cha giết con trai và rồi hối tiếc thật sự tác động đến tôi,” tôi đáp. “Nhiều năm trước tôi từng xem một cảnh tương tự trong một rạp hát ở ngoại ô Istanbul, và nó còn đọng lại trong tôi.”

“Anh không được hòa thuận với cha sao?” bà Fikriye dò hỏi. Khi tôi không đáp, bà đổi hướng: “Ở Thổ Nhĩ Kỳ, chúng ta để Shahnameh rơi xuống hàng thứ yếu. Tôi cho rằng đây không còn là một thế giới để đọc và thưởng thức những trường ca xưa về những người hùng chinh chiến. Nhưng dù cuốn sách của Ferdowsi đã bị lãng quên, những câu chuyện trong Shahnameh lại không. Chúng rất sống động và quay về trong những lốt muôn hình muôn vẻ.”

“Như thế nào?”

“Có một đêm chúng tôi xem một bộ phim cũ trên kênh bảy,” quản lý thư viện kể. “Nó phỏng theo chuyện tình của Ardashir và cô gái nô lệ Gulnar trong Shahnameh, Ibrahim Tathses thủ vai chính. Tôi cùng cậu trợ lý Tugba xem những bộ phim Thổ Nhĩ Kỳ xưa không chỉ để nhắc mình Istanbul từng đẹp đẽ thế nào, mà còn để nhận dạng những cốt truyện trong Shahnameh và các sách khác. Istanbul đã thay đổi quá nhiều phải không anh Cem? Nhưng mắt ta vẫn có thể nhận ra những con phố và quảng trường cổ. Các câu chuyện trong Shahnameh cũng vậy. Hôm nọ chúng tôi xem một phim khác, và dù nó lấy bối cảnh thời nay hoàn toàn, chúng tôi vẫn còn dò ra được từng tình tiết vay mượn trong ‘Farhad và Shirin’. Tôi vẫn luôn nói rằng dẫu những cuốn sách này có bị lãng quên thì câu chuyện của chúng vẫn thường được kể lại, đến mức bằng cách nào đấy chúng vẫn trường tồn. Và khi xem những bộ phim dài tập cũ, chúng tôi nhớ lại những truyện kể ấy. Có lẽ những người cứ quay lại với Shahnameh tìm cảm hứng viết kịch bản cho các phim Thổ và Iran cũng gần giống như anh. Ở Pakistan, Ấn Độ và Trung Á cũng vậy; ở những noi ấy họ cũng yêu thích những câu chuyện này và làm phim về chúng như những bộ phim Thổ Nhĩ Kỳ ta.”

Tôi giải thích cho bà Fikriye rằng mình là nhà địa chất, không phải nhà biên kịch, và tôi quan tâm đến những câu chuyện cổ này là do một chuyên đi đến Iran. Bà có nghe chuyện chính phủ Iran đương nhiệm đang cố giành lại một bức tiểu họa Rostam khóc thương con trai Sohrab chưa? Họ thưởng hậu cho ai đem được bức họa này từ Bảo tàng Nghệ thuật Trung tâm New York về lại Iran và đang dùng một số nhà buôn nghệ thuật khôn khéo làm trung gian.

“Tôi thấy tiến sĩ Haşim đã đưa anh bắt kịp đồn đại trong giới sưu tầm sách Hồi giáo rồi đấy,” bà Fikriye nói. “Cuốn sách nổi tiếng anh đang nói đến từng ở ngay Topkapi đây. Nó bị lấy cắp rồi tuồn sang phương Tây khi các Hồi vương Ottoman quyết định rời cung điện, bỏ lại mọi thứ. Đầu tiên, nó rơi vào tay nhà Rothschild, rồi được bán cho người Mỹ. Như một số nhân vật chính bi thảm trong đó, cuốn sách đã phải chịu cảnh tha hương cả đời. Vì vậy mà nó luôn được nhắc đến như một biểu tượng chính trị dân túy.”

“Ý chị là sao?”

“Anh đã bao giờ dừng lại mà ngẫm rằng dân Turan và Rumelia thường xuyên xuất hiện trong Shahnameh, luôn được mô tả theo kiểu khinh khỉnh, hậm hực, thật ra là người Thổ?”

“Nhưng Shahnameh được biên soạn vào năm một ngàn mà,” tôi mỉm cười nói. “Người Thổ thậm chí còn chưa rời châu Á.”

“A, anh Cem, có thể anh được biết nhiều hơn và tò mò hơn nhiều người được gọi là viện sĩ, nhưng anh vẫn còn nghiệp dư lắm,” bà Fikriye nói, nhẹ nhàng để tôi biết thân biết phận khi bà quay trở lại hướng dẫn tiếp cuộc tham quan.

Tôi không thấy tự ái vì bà gọi tôi là nghiệp dư, nhưng câu nói quả thực đã nhắc tôi nhớ ra cuộc điều tra tìm hiểu của mình cảm tính thế nào. Tất cả những minh họa này đều vẽ nhân vật người đàn bà nhìn chồng đấu với con trai và khóc than trước cảnh cái xác máu me của con trong vòng tay người đàn ông sinh nó ra rồi giết nó. Khi liên tục bắt gặp những người đàn bà này, thỉnh thoảng tôi hình dung sẽ tô tóc họ màu đỏ – như trong một cuốn sách tô màu.

Tôi cảm ơn bà Fikriye rối rít vì đã mời tôi tới văn phòng và vì chuyên môn của bà, chưa kể những giờ bà bỏ ra chỉ để chia sẻ kiến thức với tôi. Buổi chiều thu ấy chúng tôi trò chuyện đến tận lúc đêm buông. Xung quanh không có du khách; viện bảo tàng không cho khách vào xem. Sau đó, khi bước dưới mái cổng Topkapi rồi đi qua khoảng sân trong trải lá hạt dẻ và tiêu huyền, tôi chợt nghĩ rằng những gì mình đang cảm thấy có lẽ cũng giống với việc giảm nhẹ cái cảm giác tội lỗi dường như không thể gỡ khỏi tâm hồn tôi, có lẽ thậm chí còn biến nó thành thú tiêu khiển văn chương của một kỹ sư: tìm hiểu lịch sử!

Bà Fikriye, mặc dù không hứng thú với các âm mưu chính trị đương thời, lại liên kết số phận của bản thảo Shahnameh lộng lẫy nhất với chính trị dân túy. Điều này nhắc tôi nhớ ra một nét chung nữa giữa Oedipus và Sohrab mà lúc trước tôi đã bỏ sót: lưu vong chính trị và xa rời đất mẹ… Ba tôi vẫn luôn rất xúc động về chủ đề này. Một số bạn cách mạng của ông trốn sang Đức ngay sau đảo chính, vì biết điều gì sẽ xảy đến với họ nếu không trốn đi. Số khác, như ba tôi, ở lại, có lẽ vì thiếu phương tiện để đi hay cảm thấy mình không làm gì kinh khủng đến mức phải ra đi. Số nữa chỉ đơn giản nghĩ họ sẽ không bị bắt. Nhưng cuối cùng họ đều bị cảnh sát bắt và tra tấn.

Cuộc tìm kiếm người cha lưu lạc đã khiến cả Oedipus lẫn Sohrab trôi dạt xa những thành đô xứ sở họ thuộc về, đến những chốn mà, dễ bị kẻ thù quê hương họ lợi dụng, cuối cùng họ thành kẻ phản bội. Trong cả hai câu chuyện, lòng trung thành với gia đình, nhà vua, cha và triều đình được đặt lên trên lòng trung thành với dân tộc, và những cảnh ngộ phản trắc của nhân vật chính không bao giờ được nhấn mạnh. Thế nhưng, khi tìm cha mình, hoàng tử Oedipus và Sohrab cuối cùng đều cộng tác với kẻ thù của đồng bào mình.

31.

KHI AYŞE ĐÃ BƯỚC SANG TUỔI BA TÁM CÒN TÔI BỐN MƯƠI, cô bắt đầu cam chịu nghĩ rằng ước mơ có con của chúng tôi sẽ không bao giờ thành hiện thực, ít lâu sau tôi cũng theo cô. Có thể nói rằng, đứng trước sự nhẫn tâm của các bác sĩ Thổ và cả chuỗi lê thê mệt mỏi cố gắng tại các bệnh viện của Mỹ và Đức ở Istanbul, chúng tôi chỉ đơn giản là bỏ cuộc.

May mắn lớn nhất là mệt mỏi và thất vọng lại làm vợ chồng tôi gần nhau hơn. Chúng tôi thành bạn thân hơn nữa, xa lánh các gia đình khác và thiên về theo đuổi những thú vui trí tuệ hơn. Ayşe đã chán ngấy cảnh mình bị thương hại – và thỉnh thoảng còn chịu sự độc địa đầy toan tính – của những bà vợ nuôi con cô kết bạn. Cô ngừng gặp họ và bắt đầu tìm việc làm. Ít lâu sau tôi đề nghị cô điều hành công ty tôi đã quyết định mở để khai thác các cơ hội xây dựng nhỏ mà các ông chủ hiện tại của tôi bỏ qua. Cô sẽ học nhanh cách quản lý các kỹ sư và giải quyết công việc với các nhà thầu. Dù sao thì tôi cũng là người phụ trách hậu trường. Chúng tôi đặt tên công ty là Sohrab. Giờ nó sẽ là con chúng tôi.

Chúng tôi bắt đầu đi công tác với nhau như một cặp trẻ đi hưởng tuần trăng mật. Mỗi khi máy bay cất cánh, tôi cúi qua người vợ nhìn ra cửa sổ (Ayşe thấy hành động này rất âu yếm) để tìm Öngören. Trong năm đầu đi đi lại lại như thế, từ máy bay tôi phát hiện khu đất cao của chúng tôi ở Öngören giờ đã phủ kín các tòa nhà và nhà máy, cảnh tượng đó khiến tôi thấy thanh thản lạ lùng.

Đầu mùa hè, chúng tôi dọn tới một căn hộ bốn phòng đắt đỏ ở Gümüşsuyu có tầm nhìn ra biển. Khi đi du lịch, chúng tôi luôn ở trong những khách sạn sang nhất và tham quan mọi noi, và giữa các chuyến đi thăm bảo tàng, chúng tôi tranh thủ thỉnh thoảng đến khám ở một bệnh viện tư về hiếm muộn ở London hay Vienna. Những chuyến thăm khám này lúc nào cũng làm chúng tôi khấp khỏi hy vọng, và sau mỗi thất bại thì lại càng đau lòng hơn.

Theo lời khuyên của bà Fikriye, chúng tôi tìm các bảo tàng có bản thảo Ba Tư trong thư viện, như Chester Beatty ở Dublin mà một người bạn làm ngành ngoại giao đưa chúng tôi vào, rồi năm sau là thư viện Bảo tàng Anh, để xem cho thỏa mắt các bản minh họa Shahnameh. Các phác họa và tiểu họa này rất hiếm khi được trung bày, nên hầu hết khách tham quan bảo tàng không bao giờ được nhìn thấy. Những trợ lý thủ thư trẻ thành thạo và cực kỳ chăm chú, đôi găng tay trắng thỉnh thoảng họ đeo, mùi gỗ và bụi thấm đẫm các phòng kho trong ánh đèn màu chanh, tất thảy nhắc chúng tôi nhớ những hình ảnh này cổ xưa, sống động và mong manh ra sao.

Chúng tôi học được từ những bức tiểu họa tỉ mỉ chăm chút này rằng bao cuộc đời thời xưa đó thật phù du, thảy đều nhanh chóng bị lãng quên, và chúng ta thật tự phụ khi nghĩ mình có thể hiểu ý nghĩa cuộc sống và lịch sử bằng cách biết một nhúm sự kiện. Chúng tôi rời những gian phòng âm u trong các thư viện bảo tàng này bước ra đường phô các thủ đô châu Âu mà cảm thấy như mình đã khôn ngoan hơn nhờ thưởng lãm nghệ thuật.

Như mọi người Thổ có học thế hệ ba tôi, thứ tôi thực sự mong tìm thấy trong những chuyến đi lang thang các cửa tiệm, rạp chiếu phim, bảo tàng của thế giới phương Tây là một ý niệm, một đồ vật, một bức tranh – gì cũng được – có thể làm thay đổi và soi sáng đời mình. Một vật tạo tác như vậy là bức tranh sơn dầu nổi tiếng Ivan bạo chúa và con trai của Ilya Repin, mà Ayşe với tôi đã nhìn kinh sợ trong phòng trưng bày Tretyakov ở Moscow. Bức tranh vẽ người cha, như Rostam, ẵm hình hài đứa con trai đổ máu ông vừa giết. Trông giống tác phẩm của một họa sĩ Ba Tư lấy cảm hứng từ những phiên bản lỗi lạc nhất vẽ các cảnh Rostam và Sohrab nhưng còn được tiếp cận cái nhìn Phục hưng và các kỹ thuật màu sáng tối. Cách người cha – nhà vua – giết con trai trong một phút thịnh nộ mù quáng, giờ ôm chặt tấm thân máu me, nỗi kinh hoàng và ân hận hằn sâu trên mặt; cách người con trai – hoàng tử – nằm lả trên tay cha: mọi đường nét ấy đều quen thuộc. Người cha sát nhân này là Sa hoàng tàn nhẫn Ivan IV, người lập ra nhà nước Nga, chủ đề trong phim Ivan bạo chúa của Eisenstein, và là nhân vật ưa thích của Stalin. Sự tàn bạo và nỗi ân hận tỏa ra từ bức tranh, nét chân phương lồ lộ và tính kiên quyết của nó gọi nhớ lạ lùng đến sự uy quyền tàn bạo của nhà nước.

Tôi cũng cảm thấy nỗi sợ uy quyền thân thuộc đầy đe dọa đó khi nhìn lên bầu trời tối không sao của Moscow đêm ấy. Ivan bạo chúa dường như vừa hối tiếc điều mình đã làm vừa đầy tình yêu vô bờ và dịu dàng cho con trai. Tôi nhớ lại một câu cách ngôn kinh khủng ba tôi đã dạy, biểu thị thái độ yêu ghét lẫn lộn của chính quyền đối với các nghệ sĩ và nhà văn có tài nhưng lại đi chỉ trích chế độ:

“Các nhà thơ phải bị treo cổ trước rồi mới được khóc thương bên giá.”

Có một thời, việc đầu tiên Hồi vương Ottoman nào lên ngôi cũng làm là hành quyết mọi hoàng tử khác (tiếp đó ông ta sẽ khóc thương cái chết của họ, vì suy cho cùng họ là anh em của ông ta). Ông ta bào chữa việc giết chóc này theo logic là, liên quan đến quốc gia, người ta phải “tàn bạo để nhân từ”. Tôi khát khao được bàn tất cả những điều này với ba, nhưng mặc dù vẫn còn nhớ ông, tôi không muốn đi tìm ông để rồi có lẽ phát hiện ra ông không tán thành tôi.

Chúng tôi đến các bảo tàng ở châu Âu nhằm xóa mờ nỗi đau không con và, như chúng tôi cứ phơi phới tự nhủ, còn để tìm “một bức hình Oedipus”. Nhưng ngoài một hai bức mô tả hàn lâm vở kịch của Sophocles ra thì chúng tôi không tìm được gì nhiều. Bức tranh Oedipus và Nhân sư của Ingres, trưng bày trong Louvre, tạo được rất ít ấn tượng. Thứ duy nhất tôi nhớ được ở bức tranh ấy là nỗi băn khoăn không hiểu hình bóng Thebes, rặng đồi mờ ở hậu cảnh qua miệng hang ở tiền cảnh, có thể nào là một sự tái hiện chân thực từ xa của thành đô ấy hay không.

Một bức khác, Oedipus và Nhân sư của Gustave Moreau, trong bảo tàng mang tên ông ở Paris, được vẽ sau Ingres năm mươi năm. Nó cũng tập trung vào chiến thắng của Oedipus trước “câu đố” của Nhân sư, hơn là vào tội ác và tội lỗi của chàng. Có một bản sao bức tranh này tại Bảo tàng Trung tâm ở New York, và đi thêm bốn mươi bước nữa, trong phòng tranh nghệ thuật Hồi giáo, chúng tôi ngơ ngác trước cảnh Rostam giết con trai Sohrab. Chái nghệ thuật Hồi giáo trong Bảo tàng Trung tâm vốn vắng vẻ, chìm trong ánh đèn mờ, và chúng tôi cảm thấy như mình đang tìm hiểu một chốn hoang phế từ lâu. Trong khi bức tranh của Moreau có thể được cả những người không biết câu chuyện đằng sau thưởng thức, minh họa trong Shahnameh này khiến chúng tôi cảm động chỉ vì chúng tôi đã biết nó nói về cái gì. Khoái cảm thẩm mỹ nó gọi lên, có thể nói, hẹp hơn rất nhiều.

Lạ thay, châu Âu, với truyền thống mô tả các chủ đề con người rộng hơn và phong phú hơn nhiều, đã không thể tạo ra nhiều hình ảnh Oedipus hơn; không có tranh tả những cảnh chính yếu, ví dụ như khi Oedipus giết cha hay khi chàng ngủ với mẹ. Có lẽ các họa sĩ châu Âu đã mô tả những khoảnh khắc này bằng lời và hiểu ý nghĩa của chúng. Nhưng họ không đủ sức hình dung các hành vi đã mô tả rồi trình bày trên toan. Thế là họ tự giới hạn mình trong cảnh Oedipus giải câu đố của Nhân sư. Trái lại, ở các xứ Hồi giáo, nơi nghề vẽ chân dung chưa từng phát đạt và thật ra thường bị cấm, các nghệ sĩ đã nhiệt tình tạo ra hàng ngàn mô tả chính xác khoảnh khắc Rostam giết con trai Sohrab của mình.

Chỉ có Pier Paolo Pasolini, tiểu thuyết gia Ý, họa sĩ kiêm nhà làm phim, từng phá lệ bất thành văn bằng cuốn phim Oedipus Rex. Tôi đã xem bộ phim chuyển thể gây bất mãn của ông khi nó được chiếu như một phần trong chương trình nhìn lại quá khứ sáng tác Pasolini kéo dài cả tuần lễ do lãnh sự Ý ở Istanbul tài trợ. Diễn viên trẻ đóng Oedipus ôm ấp, hôn và ngủ với mẹ, do Silvana Mangano lớn tuổi hơn nhưng vẫn còn quyến rũ thủ vai. Khi người mẹ và con trai ân ái, khán giả mê phim và trí thức Istanbul ngồi đầy khán phòng ốp gỗ của Casa d’Italia đêm đó chìm trong im lặng chói tai.

Pasolini đã quay bộ phim đó ở Morocco trên nền cảnh vật địa phương, đất đỏ và một pháo đài đỏ, ma quái.

“Anh không ngại xem lại bộ phim đỏ này đâu,” tôi nói. “Theo em ta tìm đâu được một bản DVD hay cassette nhỉ?”

“Cái cô Silvana Mangano xinh đẹp đó… ngay cả tóc cũng đỏ,” vợ tôi nói.

32.

BẠN ĐỌC KHÔNG NÊN HÌNH DUNG CHÚNG TÔI là một cặp trí thức bất lực không làm gì ngoài xem phim nghệ thuật, ngắm bản thảo với tranh xưa cả ngày. Mỗi sáng Ayşe đều ra khỏi nhà với tôi, lèo lái công ty chúng tôi, Sohrab, nó phát triển nhanh chóng làm cả hai vợ chồng tôi kinh ngạc. Tôi thường ghé văn phòng bận rộn của nó ở Nişantaşi mỗi tối sau khi tan làm. Chúng tôi làm việc với các kỹ sư đến khuya và ăn tối ở ngoài rồi mới về nhà.

Gần cuối năm 2011, trước ngày chiếu lại phim Pasolini một năm, tôi nộp đơn từ chức, định dành hết thời gian cho Sohrab. Tôi vẫn bỏ thời gian giám sát các công trường khắp Istanbul, có điều giờ tôi làm vậy cho công ty riêng, và khi cậu tài xế quê Samsun len lỏi qua giao thông tắc nghẽn của thành phố, tôi vẫn làm việc trên điện thoại. Hầu hết các nhà cung cấp, quản đốc công trường và nhân viên địa ốc tôi nói chuyện trong những chuyến đi bò từng tí đó cũng bị kẹt xe đâu đó trong thành phố. Đôi khi họ cắt ngang cuộc bàn thảo về các quy tắc xây dựng hay tỉ suất lợi nhuận ròng để cãi nhau với tài xế hay hỏi người trên đường xem khu vực đó tên gì. Tôi sẽ ngao ngán nhận ra rằng người trò chuyện với mình chắc là đang kẹt trong một khu vực đang lên chưa ai từng nghe tên nhưng đã ngập người. Ai cũng xây cất, mua bất cứ gì mua được, và thành phố phát triển với nhịp độ ngỡ ngàng.

Mỗi khi thấy người nghèo, thanh niên, người bán hàng rong hay người giữ xe chen chúc ngoài đường, tôi thường nhận ra rằng giờ mình đã là một người đàn ông trung niên giàu có, và – quan trọng hơn – đã quen với hoàn cảnh ấy. Tôi thường tự hỏi, Trong đời mình có niềm vui nào khác ngoài bầu bạn với vợ và nhiệt tình của kẻ ngoại đạo đối với một số truyện kể xưa? Tôi sẽ nghĩ về cha, tôi sẽ gọi cho vợ, và tôi sẽ cố thuyết phục mình rằng tôi thấy dễ chịu với đám đông thành thị. Chuyện không có con đã tập cho tôi tính u sầu và khiêm nhường. Thỉnh thoảng tôi dừng lại để nghĩ rằng nếu tôi có con, giờ nó cũng đã hai mươi.

Ban đầu chúng tôi dành hết tiền kiếm được cho áo quần hàng hiệu, tượng nhỏ trang trí, các kho báu Ottoman, đồ cổ, các chỉ dụ viết tay, những tấm thảm tuyệt sắc và đồ nội thất Ý; nhưng lối tiêu dùng phô trương này còn lâu mới làm thỏa mãn được ai trong hai đứa tôi, mà chỉ khiến chúng tôi cảm thấy mình nông cạn và không thành thực. Phần nào trong tôi vẫn có xu hướng mạnh mẽ là hận chính những người bạn mà chúng tôi muốn khoe sự sang trọng của mình, chính vì có họ nên chúng tôi làm vậy. Có lẽ điều này cũng là do ảnh hưởng từ những quan điểm cánh tả của ba tôi. Nên dù tài sản nhiều thêm, chúng tôi vẫn bằng lòng với chiếc Renault Megane tầm thường của mình.

Mới đầu chúng tôi đầu tư hết tiền vào đất cho các dự án xây dựng mới và các tòa nhà cũ trong những khu hứa hẹn. Khi chúng tôi mua các lô đất trống ở ngoại ô thành phố, tôi cảm thấy mình như một Hồi vương cố quên việc không có người kế vị bằng cách sáp nhập các vùng phụ cận vào đế chế của mình. Như chính Istanbul, Sohrab cũng đang phát triển với tốc độ sững sờ.

Chúng tôi trang bị cho xe hơi một thiết bị định vị toàn cầu thông báo ta đang ở trên phố nào vào bất kỳ thời điểm nào. Chúng tôi sẽ theo một tuyến đường vạch ra trên màn hình đến tận các khu phố chưa từng thấy và lên các ngọn đồi từ đó còn thấy được quần đảo Hoàng Tử ở chân trời, và sửng sốt ngắm nhìn thành phố ngổn ngang. Nhưng thay vì cứ kêu ca mãi, như bao người, rằng thành phố cũ đang bị quét sạch, thì chúng tôi đón chào những khu phố mới này như cơ hội làm ăn. Mỗi ngày ở văn phòng, Ayşe nghiên cứu các cáo thị đấu thầu công khai trong Công báo của chính phủ và lục tìm nhật báo Hürriyet và các trang web địa ốc.

Một ngày nọ, Ayşe gọi tôi ra xem một phiên đấu thầu cô nghĩ chúng tôi nên bỏ thầu. Tôi còn chưa kịp nhìn thông báo thì cô đã định vị lô đất trên Google Maps rồi phóng to. Khi thấy chữ “Öngören” trên màn hình, tôi thót cả tim. Nhưng như một tay sát thủ nhà nghề, tôi vẫn im lìm. Tôi điều khiển con trỏ quanh màn hình rồi lẻn lên thị trấn quan trọng nhất đời tôi.

Chữ “Öngören” được ghim vào quảng trường trung tâm. Một số con phố xung quanh có vẻ thoáng quen thuộc, nhưng bản đồ trên Google đã đánh dấu bằng tên chính thức chứ không phải những cái tên như “Hẻm Quán” mà dân địa phương đã biết gần ba chục năm trước. Nên có rất ít tên tôi nhận ra. Tôi tìm thấy nhà ga trước, rồi nghĩa trang, và theo những địa danh này tôi cố hình dung ra khu đất cao của chúng tôi sẽ ở đâu trên bản đồ, nhưng không làm sao biết bằng tên đường, vì cả vùng giờ toàn đường sá.

“Murat nói họ sẽ xây đường cao tốc mới qua đây và ở đó có một chỗ có tầm nhìn đẹp hoàn hảo để xây khu dân cư mới. Sáng Chủ nhật mình qua xem thử trên đường đến nhà mẹ anh nhé?”

Murat cũng chính là người bạn đại học đã mời tôi đến Tehran. Anh ta đã bỏ mọi việc làm ăn khác để gia nhập cuộc đi tìm vàng ngành xây dựng, và nhờ bạn bè trong đảng Bảo thủ cầm quyền, doanh thu của anh ta làm doanh thu của chúng tôi teo lại, dù anh ta cũng đủ tử tế mà mách nước cho chúng tôi khi một khu vực có thể được đánh giá cao.

“Anh cảm giác cái thị trấn Öngören này chịu một lời nguyền kiểu nào đó,” tôi nói Ayşe, “như một nơi trong mấy truyện cổ tích ta thường nghe kể hồi nhỏ. Tạm thời bỏ nó đấy đã. Hơn nữa, em bán phong cảnh gì đây cho những người luôn có sẵn một bầu trời đêm lung linh để nhìn?”

33.

MÙA HÈ ĐÓ Ở ISTANBUL CÓ ĐỢT HẠN HÁN sau một mùa xuân hanh khô bất thường. Các bể chứa cạn, hệ thống ống nước bệ rạc của thành phố chỉ bơm được phân nửa nước so với bình thường. Ở một số khu, các ông bố bà mẹ nửa đêm thức dậy để nghe ngóng những ống nước, như họ thường làm hồi còn nhỏ, để khi có nước lại thì họ đi tắm liền rồi đổ đầy bồn dự trữ. Chế độ phân phối nước trở thành đề tài tranh luận chính trị kịch liệt và đôi khi còn dẫn đến bạo lực khắp thành phố.

Cuối mùa hè có những ngày sấm chớp và mưa to gió lớn, làm ngập lụt một số vùng ở Istanbul. Một đêm sau những ngày dông bão ấy, ba mời chúng tôi đi ăn tối. Vợ mới của ông đã gửi cho Ayşe một e mail. “Ba bệnh nặng đến mức không tự tay viết cho vợ chồng mình được hay sao?” tôi thắc mắc.

Ông thuê một căn hộ ở khu dân cư mới phát triển đằng sau Sanyer, trên ngọn đồi nhìn ra Hắc Hải. Chúng tôi chạy hai giờ xe mới đến nơi. Hắc Hải là một vết nhòe xa xa, và dù căn hộ nhỏ xíu này còn mới, trông nó đã bệ rạc, đầy ắp những vật dụng cá nhân bốn chục năm tuổi của ba tôi, tôi vẫn còn nhớ chúng xuất hiện từ hồi tôi còn nhỏ. Nước mưa đã làm ố trần nhà. Khi chúng tôi đã lê qua những lời bông lơn ban đầu, những câu đùa gượng gạo và biểu lộ tình cảm với nhau, tôi thấy sửng sốt vì sự mệt mỏi và tàn tạ của ba.

Hồi còn nhỏ, tôi đã tôn thờ ông, luôn thiết tha có thêm chút thời gian của ông, trò chuyện với ông, được ông bế lên và trêu chọc. Nhưng giờ người đàn ông đó đã trở nên yếu ớt; ông chậm lại, khòm xuống, và tệ hơn hết là chấp nhận thất bại mà cuộc đời trao cho ông. Con người đào hoa một thời, luôn ăn mặc không chê vào đâu được, dường như giờ không còn bận tâm đến áo quần mình mặc hay sức khỏe, uể oải nói đùa về tình trạng đáng thương của từng thứ: “Người cánh tả quan tâm đến các nguyên tắc, không phải bề ngoài.”

Nhưng ông vẫn đùa bỡn với bà vợ tươi cười, răng vẩu, ngực nở, nổ ran những lộng ngữ ám chỉ đời sống tình dục sung mãn của họ. Ayşe hùa theo những lời bông đùa của họ, và chẳng mấy chốc câu chuyện dựa vào kinh nghiệm tập thể của chúng tôi quay qua tình yêu, hôn nhân và tuổi trẻ. Vì tôi không tài nào bàn những chuyện riêng như vậy trước mặt cha, tôi lấy ly raki và lui vào giá sách trong góc, ở đó tôi liếc nhìn gáy các cuốn cánh tả cũ ông có từ hồi tôi còn nhỏ. Tuy vậy tôi vẫn tiếp tục lắng nghe cuộc chuyện trò bên bàn ăn, và khi vợ của ba tôi nhắc đến việc thiếu nước kinh khủng mùa hè đó, tôi nghĩ đến thầy Mahmut.

“Con dám chắc ta vẫn còn đào được giếng theo cách cũ ở Sariyer này,” tôi lên tiếng. “Ta chỉ cần một cái khuôn gỗ và một cái máng để đổ bê tông xuống.”

“Con thì biết gì về chuyện đó?” ba tôi hỏi.

“Năm 1986, mùa hè sau khi ba bỏ hai mẹ con mà đi, con cần tiền học luyện thi nên đã theo học việc một thầy đào giếng lối cũ một tháng,” tôi đáp. “Con chưa từng kể Ayşe nghe chuyện đó.”

“Sao vậy? Con xấu hổ vì giai đoạn vô sản của con sao?” ba hỏi.

Tôi mừng vì cuối cùng đã kể ông nghe về khoảng thời gian lao động vất vả ấy – dù ba tôi không phản bác gì chuyện chúng tôi khá giả. Sai lầm của tôi là không để chuyện dừng ở đó; thay vì vậy, tôi để mình say sưa, kể cho ba nghe về Oedipus và Sohrab và Rostam, bao nhiêu sách tôi đọc, những bảo tàng chúng tôi đã xem ở châu Âu, mọi thứ chỉ để cho ông thấy tôi am hiểu thế nào về lịch sử văn hóa và xã hội.

“Chuyên gia thật sự về những chuyện này là Wittfogel,” ba tôi xua đi. “Ba có cuốn sách của ông ta đâu đây. Mà có ai đọc ông ta nữa đâu, họ quên mất ông ta rồi… Ông ta sẽ nói gì nếu biết có bản dịch tiếng Pháp một cuốn của ông ta cất trên giá sách một người cánh tả Istanbul?”

Ông đã nói ra chính kiểu câu hỏi tôi thường tự hỏi về ông (“Ba mình sẽ nói sao nếu biết?”), và tôi thấy tò mò. Tôi lục tìm các cuốn sách bám bụi trên cái giá ọp ẹp.

Khi tôi uống một ly raki nữa, ba tôi ngồi im ở một đầu bàn. Hai người vợ đã bắt đầu trò chuyện với nhau.

“Ba…” tôi nói. “Mấy nhóm cách mạng thời ba đó… ba còn nhớ những người Quốc dân Cách mạng Mao… họ thế nào?”

“Ba quen rất nhiều tay trong nhóm đó,” ba tôi nói. “Cũng lắm cô nữa,” ông nói thêm vẻ dâm đãng, như cậu học trò say.

“Cô kiểu nào?” vợ của ba hỏi, như thể để khoe khoang về những màn trăng hoa thời trẻ của chồng.

Tôi vẫn lén lút nghi ngờ bao năm nay, dù tôi khéo léo giấu ngay cả với chính mình: hoàn toàn có thể là trong thời thanh xuân cách mạng ba tôi đã quen biết đoàn Rạp hát Kịch Luân lý và thậm chí còn xem Nàng Tóc Đỏ diễn một vở chính trị. Tôi thắc mắc: Ông sẽ nghĩ sao về người đàn bà đầu tiên tôi ngủ cùng?

Tuy nhiên lúc này ông đã bắt đầu tỉnh rượu, mặt lại cẩn thận tạo đúng cái vẻ xa lánh ông quen khoác lên mỗi khi muốn che giấu các tình tiết đời tư và hoạt động cách mạng với tôi. Nhân lúc im lặng, ông trang nghiêm hỏi mẹ tôi thế nào. Tôi kể là đã mua cho mẹ căn nhà ở Gebze – bà không muốn dọn về Istanbul – và tôi với Ayşe cứ cách Chủ nhật là lại về thăm bà. Vậy là đủ rồi: “Ba mừng là mẹ con khỏe!” ông nói, khép lại chủ đề.

Tôi đã quá chén, nên Ayşe lái xe trên đường về nhà.

“Sao anh không kể em nghe anh học việc đào giếng?” cô hỏi như người mẹ nhẹ nhàng quở trách con trai. Lúc này đã quá nửa đêm, khi xe quanh co qua rừng Belgrad và những con đập, tôi thiu thiu ngủ ở ghế trước theo tiếng ve sầu râm ran trong làn gió mát hương húng tây.

Một tập khảo luận giờ đã lỗi thời của Wittfogel Chế độ cực quyền Á đồng nằm trên chân tôi. Nhưng khi chúng tôi về tới nhà, tôi lại mở máy tính. Tôi tìm thấy Öngören trên Google Maps và lặng lẽ phóng to từ trên cao. Tôi thấy các bảng hiệu quảng cáo tiệm bánh ngọt, một ngân hàng ở quảng trường trung tâm và một trạm xăng trên xa lộ đến Istanbul. Tôi cố nhớ từng điểm này và hình dung mọi nơi mình đã đi qua khi lẽo đẽo theo Nàng Tóc Đỏ.

Nếu nàng nói thật tuổi khi chúng tôi gặp nhau ở Öngören, giờ có lẽ nàng cũng đã sáu mươi. Vợ mới của ba tôi cũng ít nhiều cùng thời, nên tôi có thể dễ dàng hình dung ông sống với Nàng Tóc Đỏ trong căn hộ nhỏ nhìn ra Hắc Hải đó.

Tôi đã cấm mình cố tìm xem nàng ở đâu hay làm gì, và tôi đã không tình cờ bắt gặp một dấu vết nào của nàng trong gần ba mươi năm. Tất nhiên, đôi khi tôi cũng thắc mắc về nàng, nhất là khi xem các quảng cáo truyền hình cho bột giặt, thẻ tín dụng, các kế hoạch nghỉ hưu có diễn viên là đàn bà thế hệ nàng – kể cả một số người chắc chắn cũng đã trình diễn trong những rạp hát dân gian như nàng, đóng vai người mẹ mãn nguyện (hay, trong những năm sau này, người bà hạnh phúc). Có những tối tôi xem các bộ phim truyền hình dài tập bối cảnh cung điện Ottoman hàng trăm năm trước, và tôi nhìn màn hình qua các giác quan mụ mị vì raki, cố hình dung ra bà thứ phi cao ráo với cặp môi đầy đặn đang chỉ vẽ cho phi tần trẻ mới nhất của Hồi vương cách đối đầu các màn chính trị hậu cung và làm cho người đàn ông của mình hứng thú có đúng là Nàng, hay phải chăng tôi đã quên mặt người đàn bà đầu tiên tôi ngủ cùng. Đôi khi một nữ diễn viên lồng tiếng cho loạt phim truyền hình nước ngoài sang tiếng Thổ nghe có vẻ giống nàng, và tôi sẽ cô nhớ lại cách nàng diễn màn độc thoại thịnh nộ sau cùng nhiều năm trước trong rạp vàng, nhớ cái giọng tôi đã bám víu khi chúng tôi thong thả bước qua quảng trường trung tâm đêm đó.

Công ty của chúng tôi đang phát đạt, nhưng tôi làm việc quá sức, và một đêm nọ, khi sự căng thẳng làm tôi thức giấc, tôi nhìn sững một email từ kỹ sư lão thành giờ phụ trách mảng đầu tư địa ốc của Sohrab, ông ta chuyển lại thư quảng cáo một mảnh đất ở Öngören. Thứ rao bán là một nhà kho và xưởng cũ gần nơi thầy Mahmut và tôi đào giếng. Đã ba mươi năm rồi, những tòa nhà cũ cũng gần như vô dụng; thứ người ta rao bán thực ra là mảnh đất trên có nhà và các cơ hội phát triển của mảnh đất ấy. Không hỏi ý Ayşe, cô còn đang ngủ, tôi viết cho người nhân viên để tỏ ý quan tâm.

34.

CHẾ ĐỘ CỰC QUYỀN Á ĐÔNG CỦA KARL A. WITTFOGEL chắc chắn đã có thời hoàng kim của mình, nhưng mới đầu Ayşe với tôi không ai hiểu vì sao ba tôi nhắc đến nó. Nó không đề cập gì đến Oedipus hay Sohrab hay bất cứ điều gì khác tôi đã nói đến. Rõ ràng ông chưa từng đọc nó mà chỉ lật qua vì nó được xem là một tài liệu cánh tả cổ điển về các xã hội phương Đông.

Được xuất bản lần đầu năm 1957, ở đỉnh cao của Chiến tranh lạnh, cuốn sách chứa đựng những bàn thảo dài dòng về hạn hán và lũ lụt. Wittfogel dành rất nhiều quan tâm cho mạng lưới kênh rạch, đê điều, đường sá và ống dẫn nước cần để hỗ trợ nông nghiệp trong địa hình thách thức của một số quốc gia châu Á, như Trung Hoa, cũng như hệ thống quan chức đồ sộ cần thiết để xây kiểu hạ tầng đó. Ông lập luận rằng chỉ có thể thiết lập những cấu trúc tổ chức như vậy dưới các chế độ cực kỳ độc đoán, các nhà cai trị không cho phép phản kháng hay nổi loạn. Do vậy, Wittfogel nói tiếp, thay vì xếp đầy hậu cung và hàng ngũ quan lại bằng những người đầu óc độc lập, các nhà cai trị đó thích cai trị bằng cách giữ quanh mình nô lệ và đám nịnh thần.

“Khi một ông vua đối xử với vợ và các quan lại của mình như vậy, không khó hình dung ông ta giết chết con trai mình,” Ayşe nói. “Chuyện đó có gì đáng ngạc nhiên đâu. Chúng ta biết chính xác những người như vậy thế nào. Nhưng nó không giải thích được hành động của các họa sĩ triều đình. Sao họ lại thích mô tả khoảnh khắc kinh khủng đó?”

“Vì họ có dịp vẽ một ông vua khóc,” tôi nói. “Hơn nữa, mấy cảnh đó chỉ có vẻ ngoài là ăn năn sầu khổ… Ý đồ thật là nhấn mạnh quyền lực tuyệt đối của Hồi vương. Suy cho cùng, ban đầu chính ông ta là người đặt vẽ – không phải mấy tên Sohrab ngu ngốc, lâm ly của thế giới này.”

“Vậy Sohrab đúng là ngu ngốc, nhưng còn Oedipus có thông minh gì hơn không?” Ayşe hỏi.

Sức dụ hoặc của Wittfogel có thể nhanh chóng tan, nhưng cuốn sách ba tôi gọi ý này cũng chỉ ra mối liên kết giữa bản chất của văn minh và cách nó tiếp cận các ý niệm giết cha và giết con. Riêng điều đó thôi cũng khiến tôi mừng vì đã đọc khảo luận toàn thư lịch sử và nhân học về hệ thống đê điều và “các xã hội thủy lợi” ở châu Á này.

Đến mùa đông, tôi đã quyết định mua rẻo đất ở Öngören đó. Dân số dư thừa của Istanbul đang tràn hết làn sóng này đến làn sóng khác vào vùng này. Hon nữa, dạo trước, Murat đã tiết lộ rằng đường sá và các con dốc lên cây cầu thứ ba bắc qua eo Bosphorus sắp được xây khắp bờ Hắc Hải sẽ đi xuyên qua và do vậy phả sự sống mới vào các khu này. Tôi cần thôi kiếm cớ từ những truyện dân gian, điềm xui xẻo, những ký ức cũ mà bắt đầu đặt Sohrab lên hàng đầu.

Chúng tôi đã dồn hết sinh lực cho công ty, nhưng mỗi khi ngẫm chuyện chúng tôi không có con, tôi lại nản lòng: Ai sẽ thừa hưởng tất cả những thứ này khi tôi không còn nữa? Dẫu sao, kể cả nếu tôi có con trai, có lẽ nó cũng làm như tôi đã làm, chọn một lối đi khác hẳn thay vì theo bước chân cha. Nhưng ít ra nó vẫn là con trai tôi! Nó thậm chí có thể trở thành nhà văn. So với chuyện vô sinh của chúng tôi thì chuyện Oedipus và Sohrab dường như trở nên vụn vặt.

Một đêm vợ của ba tôi gọi vào điện thoại Ayşe báo ông không được khỏe. Chúng tôi lên xe tức thì, nhưng chuyến đi từ văn phòng đến nhà họ mất đúng ba tiếng mười lăm phút. Tôi bất ngờ, thậm chí còn bực tức, khi tôi không thấy ánh đèn cửa sổ phòng họ, và khi vợ của ba tôi giàn giụa nước mắt ra mở cửa, ý nghĩ đầu tiên của tôi là chắc họ cãi cọ. Nhưng vừa bước vào nhà, tôi nhận ra là ba tôi đã mất. Ai đó đã bật đèn lên, và tôi thấy ân hận khi nhìn cảnh tôi không muốn thấy: ba nằm dài trên chiếc trường kỷ ông đã ngồi khi thết đãi chúng tôi những câu chuyện lần trước chúng tôi đến thăm.

Ông mất khi nào? Nếu nó xảy ra khi chúng tôi mắc kẹt giữa xe cộ lưu thông, thì ở một khía cạnh nào đó, chuyện hẳn là lỗi do tôi. Nhưng có lẽ ông đã mất trước khi chúng tôi nhận cú điện thoại. Tôi không thể nhìn ông, nhưng, như một thám tử, tôi cứ hỏi bà góa khóc lóc một câu đó không biết bao lần. Bà không trả lời được.

Khi chúng tôi quyết định là sẽ ngủ lại với bà, tôi bắt đầu uống chai Club Raki tìm thấy trong tủ lạnh. Chúng tôi gọi cho một bác sĩ và ông khẳng định điều chúng tôi đã nghi ngờ, rằng ba tôi chết vì trụy tim. Khi đọc giấy chứng nhận, chính tôi cũng rưng rưng nước mắt, và lại rưng rưng lần nữa khi ba chúng tôi đưa ông vào phòng ngủ đặt lên bộ chăn ga mới. Có lẽ tôi đã khóc thật, nhưng tiếng nức nở của vợ ông to đến độ át bất cứ âm thanh nào tôi có thể đã gây nên.

Quá nửa đêm thì vợ tôi đi ngủ trên trường kỷ, vợ ba ngủ ở giường cho khách, nên tôi nằm xuống giường cạnh ông. Mọi thứ ở người cha tội nghiệp của tôi – tóc, hai má, cánh tay, nếp nhàu trên áo, thậm chí cả mùi hương – đều hệt như tôi nhớ hồi nhỏ.

Mắt tôi lần lên da trên cổ ông. Một ngày khi tôi bảy tuổi, ba mẹ dẫn tôi đến bãi biển trên đảo Heybeli. Ba mẹ muốn dạy tôi bơi: mẹ hạ bụng tôi xuống nước trước, rồi tôi quẫy đạp và vỗ nước khi cố với tới ba đứng cách đó ba bước. Mỗi lần tôi đến gần, ông lại lùi một bước để tôi phải bơi xa hơn chút nữa. Nhưng tôi vừa tuyệt vọng cố chộp lấy ông vừa hét, “Ba, đừng đi!” Tôi gào la và đâm hoảng loạn đến mức ông không nhịn được cười khi đưa hai cánh tay chắc khỏe nhấc tôi khỏi nước như con mèo con, ấp đầu tôi vào ngực hay hốc cổ ông, chính là chỗ giờ tôi đang nhìn, chỗ mà ngay cả khi ở bên bờ biển cũng giữ được mùi bánh quy và xà phòng thơm riêng biệt của ông. Lần nào cũng vậy, ông nhíu mày nói:

“Không có gì phải sợ cả, con trai. Ba đây, được chưa?”

“Dạ,” tôi hổn hển, tắm trong niềm vui và cảm giác dễ chịu từ vòng tay ông.

35.

CHÚNG TÔI CHÔN CẤT BA TRONG NGHĨA TRANG FERIKÖY. Đám tang có ba loại người đi đưa tiễn: những hàng đầu, bà con họ hàng xa gần – trong đó có vợ chồng tôi và bà vợ góa của ba – về phía sau; đủ loại nhà thầu, kỹ sư, doanh nhân đến chủ yếu vì tôi; và cuối cùng, đứng quanh thành tốp hai ba người, bạn cách mạng của ông, hút thuốc khi chúng tôi chờ tiếng gọi cầu nguyện.

Tôi cũng muốn kể thêm cho các bạn nghe về đám tang, nhưng tôi cho rằng nó không liên quan lắm, nên tôi sẽ không nói kỹ. Khi đám đông ở nghĩa trang Feriköy giải tán, một ông bè bè có gương mặt dễ mến đi lại và ôm tôi thật chặt. “Chắc anh không biết tôi, nhưng tôi biết anh nhiều năm rồi, anh Cem,” ông ta nói.

Khi nhận ra tôi không nhận ra mình, ông ta xin lỗi và đút danh thiếp vào túi áo ngực tôi.

Tôi không xem lại cho mãi đến hai tuần sau khi quay lại làm việc. Tôi cố nhớ lại tên và mặt của tất cả những người tôi gặp trong mùa hè ở Öngören, ngày tôi mười sáu, cố xác định ông Sirri Siyahoğlu này là ai, ông ta nói biết tôi từ hồi ấy, và tấm danh thiếp chỉ ra rằng giờ ông ta đang cung cấp “dịch vụ in ấn danh thiếp, thiệp mời, quảng cáo”. Đầu óc tôi cứ nhớ lại mặt Ali, bạn học việc với tôi. Sau Nàng Tóc Đỏ và thầy Mahmut, anh ta là người có gương mặt tôi để ý nhất.

Nhưng tôi vẫn không nhớ ra được ông Sirri, nên tôi gửi cho ông ta một bức e mail theo địa chỉ trên danh thiếp ông tự in cho mình. Tôi nghĩ rằng nếu chứng tôi gặp nhau, tôi có thể hỏi thăm về những người cũ ở Öngören và tiện thể hỏi dò các triển vọng địa ốc của khu vực này. Mà còn cách nào để vờ như không có gì xảy ra hay hơn là quay lại hiện trường vụ án nhiều năm sau dưới lốt nhà thầu?

Cuộc gặp giữa chúng tôi mười ngày sau trong Palace Pudding Shop ở Nişantaşi vừa ngắn ngủi vừa bối rối. Chúng tôi chẳng thèm nói chuyện phiếm; điều đó ắt là lỗi ở tôi. Mỗi phút trong cuộc gặp đó tôi đều cảm thấy rằng mình chỉ cần hỏi thì sẽ biết mọi thứ vẫn muốn biết, đồng thời lại quá sợ không dám hỏi.

Ông Sirri còn chắc nịch và phục phịch hơn là ở đám tang. Tôi vẫn không nhớ ra ông ta giữa những gương mặt tôi hồi tưởng những ngày tháng đó ỏ Öngören. Nhưng tôi chưa kịp lo lắng quá về chuyện này thì ông ta đã thừa nhận rằng mặc dù ông ta vẫn luôn biết tôi là ai, chúng tôi chưa từng gặp mặt trực tiếp cho đến đám tang ba tôi.

Ông ta có quen ba tôi và vẫn luôn quý ông. Nên ông ta mừng có dịp tỏ lòng kính trọng. Mói nhìn ông ta đã biết tôi là ai, vì tôi trông rất giống ba: cũng điển trai và có vẻ mặt hiền lành, lương thiện. Ba tôi là chuẩn mực tinh thần yêu nước và hy sinh. Ông sẵn sàng hiến dâng tất cả cho đất nước, và ông làm mọi thứ ấy vì lòng tốt trong tim. Ông bị tra tấn vì những niềm tin của mình, nhưng họ chưa bao giờ khuất phục được ông; ông đã tàn tạ trong tù, nhưng không như những người khác, ông không đổi thái độ. Không may là các bạn bè đã vu khống ông và gây cho ông bao khổ sở như vậy.

“Vu khống thế nào, ông Sirri?”

“Chuyện ấy giờ xưa rồi, chuyện đồn đại dân cách mạng ấy mà anh Cem, tôi không muốn làm mất thời gian quý báu của anh bằng chuyện vô nghĩa thảm hại đó. Chỉ có một việc tôi muốn nhờ anh. Công ty Sohrab của anh đang theo đuổi mảnh đất khiêm tốn của tôi, nhưng các nhân viên địa ốc và kỹ sư của anh cứ cố gạt tôi. Ba anh là loại người sẽ không chấp nhận bất công, nên tôi nghĩ anh nên biết chuyện gì đang xảy ra.”

Ông ta đang bị trả giá thấp hơn giá hiện thời cho mảnh đất của mình vì những người khác đã ra mặt đòi chia phần. Nhưng thật ra chỗ ấy chỉ thuộc về một mình ông ta.

“Ông Sirri, ông có thể nói chính xác vị trí đất của ông, và noi đăng ký?”

“Tôi có sao lại bằng khoán đây. Như anh sẽ thấy, nó ghi là có ba chủ đất nữa, nhưng đừng để nó đánh lừa anh.”

Khi tôi xem xét bằng khoán và cố đoán xem đất của ông ta nằm ở đâu, tôi nói vờ dửng dưng: “Chính tôi cũng ở Öngören một thời gian, nhiều năm rồi. Tôi rành vùng đó.”

“Tôi biết, anh Cem. Anh đã đến rạp hát của các bạn tôi vào mùa hè 1986. Anh Turgay và vợ là khách của tôi trong khoảng một tháng vào thời gian đó; họ trọ trong căn hộ của tôi còn cha mẹ anh Turgay trọ ở tầng trên, nhìn ra quảng trường trung tâm.”

Ông Sirri là người làm bảng hiệu chủ căn hộ nơi tôi làm tình với Nàng Tóc Đỏ! Người đàn bà ra mở cửa khi nghe chuông cửa nhà ông về sau và nói với tôi gánh hát đi rồi, bà ta chắc hẳn là vợ ông. Sao trước đây tôi lại không nhìn ra điều đó?

“Anh đào giếng với thầy Mahmut trên khu đất cao bên ngoài thị trấn,” ông nói. “Miếng đất nhỏ của tôi ngay cuối con đường có giếng của hai người. Khi thầy Mahmut cuối cùng cũng tìm được nước, các nhà công nghiệp đua nhau chạy đến cố giành lấy một phần mảnh đất đó. Tôi không kiếm được nhiều từ vẽ bảng hiệu… Nhưng vài năm sau vợ chồng tôi cũng xoay xở gom góp mua được một miếng đất cho nhà tôi. Giờ tài sản của gia đình tôi chỉ có miếng đất này thôi.”

Tôi vừa phát hiện ra điều mà phần nào, có lẽ mọi phần, trong tôi đã biết bấy lâu nhưng không bao giờ thật sự tin: thầy Mahmut không những còn sống, mà còn tiếp tục đào cho đến khi tìm thấy nước. Tôi cố tiêu hóa những điều mình vừa nghe, ngây nhìn khách hàng đông đúc trong tiệm bánh pudding mà không thật sự thấy họ – sinh viên ăn vội một miếng, các bà nội trợ mua sắm, đàn ông mặc com lê – nhưng đầu óc tôi đã trên con tàu một chiều về lại quá khứ.

Tại sao tôi bỏ mất gần ba mươi năm tin rằng mình đã sơ ý giết chết thầy Mahmut?

Có lẽ là vì tôi đọc Vua Oedipus và dựa vào những chân lý của nó. Ít nhất đó là cái tôi muốn nghĩ. Từ thầy Mahmut tôi học được cách tin vào sức mạnh của những truyện xưa. Và như Oedipus, tôi không thể cưỡng được việc điều tra tội ác xưa của mình.

“Ông Sirri, cho phép tôi hỏi, ông quen thầy Mahmut thế nào?”

Ngày thầy Mahmut tìm ra nước sau khi tôi về lại Istanbul, Hayri Bey thưởng hậu cho ông và lại đặt ông đào những giếng tiếp theo. Ông được đối xử nể trọng vì vai ông bị bằm nát bởi một cái xô rơi xuống khi đang đào. Hayri Bey giao cho thầy Mahmut đào thêm hai giếng nữa, nối chúng với các đường hầm ngầm và bê chứa. Các xưởng và nhà máy giặt nhuộm khác bắt đầu thuê ông thiết kế các hệ thống chứa nước riêng, cũng như giám sát việc đào và đổ xi măng. Khi đào giếng thành một nghệ thuật chết dần, thầy Mahmut cuối cùng đã ở lại Öngören với một bên vai bị tật, và vẫn ở lại đó cho đến ngày mất.

“Thầy Mahmut mất khi nào?”

“Hơn năm năm rồi,” ông Sirri nói. “Họ chôn cất ông trong nghĩa trang trên dốc lên đồi. Đám tang ông có các thợ học việc ở Öngören, bạn đào giếng và nhiều doanh nhân đến dự.”

“Với tôi thầy Mahmut như một người cha,” tôi nói, mắt mở lớn.

Từ cách ông Sirri nhìn, tôi biết ông biết tôi đã làm gì sai với thầy Mahmut và thầy Mahmut chết mà ôm mối hận. Nhưng vì đang cần tôi giúp nên ông Sirri không muốn nói quá chuyện này. Ông ta có nhận ra rằng tôi đã hoảng loạn bỏ rơi thầy dưới đáy giếng ba chục năm trước vì tôi tưởng mình đã giết thầy?

Thầy Mahmut ra khỏi giếng bằng cách nào? Tôi hết sức muốn biết, và tôi muốn hỏi mọi thứ về Nàng Tóc Đỏ, nhưng tôi giữ miệng.

“Thầy Mahmut lúc nào cũng nói về anh như là thợ học việc có học nhất,” ông Sirri loay hoay tìm một lời dễ nghe.

Tôi nghi rằng thầy Mahmut không chỉ nói vậy về tôi, rằng chắc thầy đã nói thêm điều gì như “Bọn sách vở mới là người ta nên e ngại”. Tôi không trách thầy được. Lỗi do tôi mà vai thầy bị giập nát.

Ông Sirri không biết chuyện nhà ông là khung cảnh cho cuộc ái ân đầu đời của tôi. Cưỡng lại những câu hỏi trực tiếp thật bụng tôi muốn hỏi, tôi có thể, theo cách vòng vo, biết những chuyện sau: ông Sirri và vợ đã dọn ra khỏi tòa nhà xấu xí có những cửa sổ to nhìn ra quảng trường trung tâm. Tòa nhà đã bị đập bỏ, và người ta xây vào đó một trung tâm mua sắm. Giờ đây mọi thanh niên trong vùng tụ tập ở đó. Ông sẽ sẵn lòng dẫn tôi đi xem quanh Öngören nếu tôi muốn đích thân đi xem mảnh đất của ông, và ông sẽ mời tôi tới nhà ăn tối dù tôi có ưng hay không. Ông đã rời phong trào từ lâu, nhưng chưa cắt hết liên lạc với các bạn cũ. Thỉnh thoảng ông vẫn còn mua một bản Quốc dân Cách mạng, nhưng không trung thành như trước, vì các lập trường của nó đã trở nên khá cực đoan. “Lẽ ra họ nên viết về gian lận và bất công trong ngành xây dựng thay vì nhai đi nhai lại về chủ nghĩa đế quốc Mỹ,” ông nói.

Trong những lời này có ngầm chứa một lời đe dọa chăng?

“Đừng lo, ông Sirri, tôi sẽ nói với người của tôi, họ sẽ lo sao cho ông được đối xử công bằng. Nhưng giờ có cái này tôi muốn được hỏi ông. Mấy đồn đại ông nhắc về ba tôi…”

Trường hợp của ba tôi không phải là duy nhất. Thổ Nhĩ Kỳ thời ấy là một nước lạc hậu. Ngay cả các nhà Mác-xít có thiện ý, nhất là những người từ các vùng phía Đông, cũng vẫn còn đầu óc “phong kiến”. Họ không tán thành đàn ông đàn bà giao du, tán tỉnh lộ liễu, tất nhiên cả chuyện yêu đương trong nhóm. Hành vi bị cấm đoán như vậy chắc chắn gây nên những màn ghen ghét và cãi vã trong nội bộ phong trào. Nên tổ chức không bằng lòng chuyện tình của ba tôi.

“Cô gái đó xinh đẹp, nhưng cô ta đã lọt vào mắt xanh của ai đó trong hàng ngũ chóp bu của các nhà Quốc dân Cách mạng,” ông Sirri nói.

Chuyện này khiến cho tình hình mất kiểm soát, cho đến khi ba tôi cuối cùng cũng rời nhóm và gia nhập nhóm khác. Chiến binh cách mạng cao cấp hơn tiếp đó cưới cô gái, nhưng cuối cùng ông ta bị hiến binh bắn chết, còn cô gái, không đoạn tuyệt với nhóm được, cuối cùng cưới em trai của ông ta. Tình cảm say đắm ba tôi dành cho cô gái sôi nổi đó bị ngăn trở, nhưng có lẽ điều đó cũng tốt, vì nó cho phép ông làm điều khôn ngoan mà cưới một cô bên ngoài phong trào, và họ cùng sinh ra tôi. Ông hy vọng tôi không bị xáo trộn vì những chuyện xưa này, vì giờ ba tôi đã qua đời.

“Mọi chuyện đó đã là quá khứ rồi, ông Sirri, có gì mà buồn bực đâu. Đấy chỉ là chuyện xưa.”

“Thật ra thì anh Cem này, tất cả những người đó anh có quen.”

“Ai?”

“Người em trai mà cuối cùng cô gái đó đã lấy là anh Turgay. Người yêu của ba anh là cô diễn viên sống trong căn hộ của tôi.”

“Sao cơ?”

“Người phụ nữ tóc đỏ, Gülcihan. A, hồi ấy tóc cô ta màu nâu, nhưng cô ta là người tình trẻ của người cha quá cố của anh.”

“Ồ, vậy sao? Vậy dạo này họ sao rồi?”

“Chúng tôi mỗi người mỗi ngả, anh Cem… Họ dựng rạp và diễn cho lính xem thêm hai mùa hè nữa, nhưng sau đó họ không bao giờ trở lại. Tôi cũng rời phong trào, như bao nhà cách mạng đã bỏ cuộc và chuyển sang thành phố khác khi bắt đầu sinh con đẻ cái… Con trai cô ta là kế toán, cậu ta lo sổ sách cho tôi. Nhưng không có mấy người xưa như tôi còn ở Öngören; chúng tôi sẽ rất vui được đón tiếp anh.”

Hôm ấy tôi không hỏi ông gì thêm về Nàng Tóc Đỏ. Ông Sirri đã cố xoa dịu cú đòn bằng cách ứng biến một chút, đưa câu chuyện tới trước lúc ba mẹ tôi gặp nhau sáu bảy năm. Nhưng tôi nhớ rằng khi tôi lên chín, ba tôi đã đi biệt trong hai năm. Trong thời gian ba vắng mặt mẹ dường như không còn nghĩ gì đến ông nữa và giận ông hơn bình thường. Tất nhiên chính trị là lý do chính trong việc ông đi biệt, nhưng dường như còn một yếu tố khác, lén lút hơn. Tôi đoán ra như vậy theo những nhỏ to tôi nghe lỏm được lúc ấy và theo tính chất cơn thịnh nộ của mẹ, nó dường như hướng vào nhà nước thì ít mà vào bạn bè ba tôi trong phong trào thì nhiều.

Khi rời tiệm pudding với ông Sirri, tôi cảm thấy mình mụ mị, mệt nhừ vì tất cả những điều vừa nghe được từ người vẽ bảng hiệu già và vì phải cố gắng ngụy trang nỗi bàng hoàng. Tôi bước trên phố xá hàng dặm như một bóng ma không cha, không con.

36.

CHIỀU TỐI HÔM ẤY TÔI KỂ CHO AYŞE NGHE, rằng trong khi tìm hiểu một miếng đất chúng tôi có thể muốn mua, tôi gặp một người cho tôi biết mọi chuyện ở Öngören ngày trước. Không chỉ thấy có lỗi hay tiếc nuối, tôi còn cảm thấy mình bị phản bội và bị làm nhục. Nếu còn sống thì ba tôi sẽ nói sao? Ông sẽ nghĩ sao khi biết cả hai cha con đã ngủ với cùng một phụ nữ vào hai đợt cách nhau bảy tám năm? Tôi cố không nghĩ mãi về điều đó. Tôi muốn tâm sự với vợ. Nhưng tôi không muốn cô thấy điều tôi vừa được biết tác động đến tôi thế nào. Tôi sợ Nàng Tóc Đỏ.

Trong tôi cứ có nỗi thôi thúc giày vò muốn biết thêm, nhưng tôi sợ những điều mình sẽ biết. Bất chấp mọi nỗ lực tôi bỏ ra để làm một con người đàng hoàng, tôi vẫn bị sự ân hận khôn cùng ấy đè nặng. Nỗi khiếp sợ bị trách tội vì việc gì đó ngay cả khi ta không làm gì sai là nỗi sợ chỉ hiện ra trong mơ. Tôi thì lại cảm thấy nó quá thường xuyên.

Hồ sơ xây dựng của Sohrab tiếp tục mở rộng, đến mức chúng tôi không còn một mình đảm đương mọi thứ được nữa. Chúng tôi cho anh họ của Ayşe phụ trách mua bán địa ốc. Chúng tôi còn bắt đầu nói như Murat: “Chúng tôi đã mua hết đất sau Beykoz, vậy mà anh biết không, tôi nghĩ chắc chúng tôi còn chưa từng đến đó!” Khi vợ chồng tôi thú nhận với bạn bè rằng chúng tôi không biết gì về vùng đất xa hơn Şile, dù Sohrab đã mua “hàng mẫu ở đó”, chúng tôi sáng rỡ niềm hãnh diện mù quáng của người làm cha làm mẹ – vì Sohrab là con trai chúng tôi. Nó lớn nhanh hơn hầu hết bọn trẻ, thành tích cao hơn bạn cùng trang lứa và giành được phần thưởng vì nhạy bén kinh doanh.

Đôi lúc tôi ngây thơ tự hỏi mục đích đời mình là gì rồi đâm nản chí. Có phải lý do là chúng tôi không có con cái, không ai thừa hưởng tất cả những thứ này khi tôi không còn nữa? Càng thấy nản lòng thì tôi càng nương náu trong tình bầu bạn với Ayşe. Trực cảm mách bảo cô rằng mối gắn bó của chúng tôi được nuôi dưỡng bằng nhu cầu của tôi là có bên cạnh một phụ nữ mạnh mẽ, thông minh. Cô biết tôi sẽ không đời nào hai lòng với cô. Cô không tin tôi có thể duy trì đời sống tình cảm ở bất cứ dạng nào, giữ bí mật, hay theo đuổi một chuyện trăng hoa lén lút mà cô không hay biết. Ở chỗ làm, nếu hơn một giờ vợ chồng tôi không nói chuyện, một trong hai sẽ gọi điện cho người kia hỏi “Em/Anh ở đâu?”. Thật ra, sự gần gũi ấy khiến chúng tôi nảy sinh một cảm giác cao siêu tự mãn đến mức cuối cùng nó khiến chúng tôi mắc một sai lầm để Sohrab trả giá đắt.

Lúc đó là đầu năm 2013, các công ty xây dựng khác cũng đang phát triển như chúng tôi, lợi dụng những sửa đổi trong luật xây dựng để cất những khối nhà nhiều tầng và tiến hành các chiến dịch quảng cáo toàn quốc trên ti vi báo đài để bán căn hộ. Chúng tôi đầu hàng cám dỗ và làm theo, ký kết với một hãng quảng cáo miệng lưỡi trơn tuột đứng sau những nỗ lực này.

Các nhà thầu hàng đầu thường xuất hiện trong quảng cáo riêng để chứng thực chất lượng nhà họ xây. Đây là thủ đoạn phổ biến từ khi các chung cư cao tầng bắt đầu xuất hiện: ở đây chính nhà xây dựng đáng kính mặc com lê thắt cà vạt đứng bên công trình của mình, rõ ràng không phải kiểu người làm dối rồi bán cho ta căn nhà sẽ sụp khi chỉ mới có trận động đất nhẹ!

Công ty quảng cáo chỉ ra là chứng tôi trẻ trung, tinh tế và hiện đại hơn biết bao so với những ông già trong hầu hết các phim quảng cáo; chúng tôi mà xuất hiện cùng nhau trong một quảng cáo cho Sohrab thì sẽ tức thì nổi bật so với các đối thủ tỉnh lẻ. Ban đầu chúng tôi ngần ngại trước ý này, nhưng mấy chữ “hiện đại” và “Sohrab” nối với nhau làm chúng tôi lóa mắt, và chẳng mấy chốc chúng tôi lên sóng trong quảng cáo của mình.

Ngay cả trong khi quay chúng tôi cũng đã đầy nghi ngại. Họ bắt chúng tôi diễn lối sống giả tạo, phô trương, Tây hóa của một cặp giàu có – lối sống mà chúng tôi còn chưa từng trải qua. Hình ảnh của chúng tôi xuất hiện trên báo chí rồi bản tin, và khi họ bắt đầu phát trên ti vi, chúng trở nên nổi tiếng, gây cho chúng tôi biết bao nhiêu là ngượng ngùng trước bạn bè và gia đình, đúng như chúng tôi đã sợ. Sohrab nhanh chóng bán sạch các căn hộ khá đắt tiền và chưa hoàn thiện trong các khu dân cư trải khắp ba góc khác nhau của Istanbul (Kavacik, Kartal và Öngören), trong khi áo quần chúng tôi mặc và cách chúng tôi vờ vịt trong các phim quảng cáo trở thành đối tượng chế giễu giữa những người quen biết chúng tôi. Đám bạn bè có hảo ý hơn, dù mới đầu cũng thấy buồn cười chẳng kém, cố cảnh báo: “Khoe ra vậy có thật là khôn ngoan không?” Ở đế chế Ottoman, cũng như ở Nga, Iran, hay Trung Quốc ngày nay, người giàu luôn giấu của cải vì sợ nhà nước tàn nhẫn.

Nên chúng tôi ở trong nhà và tắt ti vi để con ác mộng truyền thông này qua đi. Sohrab, con trai chúng tôi, dường như đã tạm thời biến thành một tên cai ngục.

Trong lúc đó, thư bắt đầu gửi đến chúng tôi – có cả một số thư hận thù. Chúng tôi chưa bao giờ có hơn một chục thư mỗi tuần, và tôi ném hầu hết đi ngay. Nhưng có một thư tôi giữ lại:

Ông Cem,

Tôi ước gì có thể tôn trọng ông; ông là cha tôi. Sohrab đã đi quá giới hạn ở Öngören.

Là con trai ông, tôi muốn cảnh báo ông.

Hãy viết cho tôi theo địa chỉ này và tôi sẽ giải thích mọi chuyện.

Đừng sợ con trai ông.

Enver

Dưới cùng có một địa chỉ email. Tôi tưởng là ai đó ở Öngören đang cố vòi tiền chúng tôi bằng hăm dọa và tin nhảm, như Sirri Siyahoğlu. Phải thừa nhận là tôi thích sự tôn trọng anh ta thể hiện khi gọi tôi là cha. Nhưng tôi thắc mắc không biết anh ta nói “vượt quá giới hạn” là có ý gì, nên tôi hỏi ý luật sư, ông Necati.

“Ai cũng biết anh học việc với người đào giếng ở Öngören khoảng ba chục năm trước, hồi nó chẳng hơn gì một tiền đồn quân sự nhỏ hoang vắng,” ông ta giải thích. “Nhưng sau mấy phim quảng cáo lòe loẹt đó, thứ từng là tin đồn giờ đã thành như truyền thuyết. Dân ở Öngören nở mày nở mặt khi thấy một thanh niên từng đào giếng giữa họ giờ là nhà thầu giàu có khoe lối sống hiện đại trên ti vi với vợ. Nhưng cũng chính niềm tự hào đó khuyến khích những kỳ vọng phi lý về giá trị đất đai của họ, nên ở vòng thương lượng đầu tiên, cảm mến của họ biến thành căm hận. Hận thù được nuôi dưỡng phần nào do diện mạo trên truyền hình của anh, làm anh có vẻ hợm hĩnh và có lẽ còn có chút ngoại đạo, nhưng nó còn bùng lên vì ý nghĩ rằng đã có chuyện gì xấu xảy ra giữa anh và thầy Mahmut kính yêu của họ bao nhiêu năm trước. Là người đem nước đến cho Öngören, ông ta gần như một vị thánh trong vùng. Chính nhận thức này rồi anh sẽ phải chỉnh lại bằng cách nào đó. Nếu anh bỏ chút thời gian mà giải thích trực tiếp với dân Öngören rằng anh dành cả mùa hè ở đó ba chục năm trước tìm nước bên thầy Mahmut, họ sẽ nhận ra anh là một người của họ, và Sohrab sẽ đỡ phải khổ sở thêm.”

37.

NHƯNG TÔI VẪN CÒN DO DỰ CHƯA ĐI ÖNGÖREN. Có lẽ tôi mất nhiều năm nghiền ngẫm câu chuyện về Oedipus và Sohrab đến mức tâm hồn tôi luôn ám ảnh điềm gở.

Năm tuần sau, ông Necati yêu cầu nói chuyện riêng với tôi một lát.

“Anh Cem, có người xưng là con trai anh.”

“Là ai vậy?”

“Enver. Người viết thư cho anh ấy.”

“Cậu ta có thật à?”

“Hình như vậy. Cậu ta hai mươi sáu tuổi. Cậu ta nói anh đã ngủ với mẹ cậu ta ở Öngören năm 1986.”

Những đám mây xám chì sà thấp trên Istanbul. Chúng tôi ngồi trong văn phòng tôi ở trụ sở của Sohrab, chiếm ba tầng trên cùng của trung tâm kinh doanh kiêm trung tâm mua sắm nằm cuối đại lộ Valikonagi ở Nişantaşi.

“Chắc anh mới mười sáu tuổi vào thời điểm cậu ta khẳng định chuyện đó xảy ra,” Necati nói khi ghi nhận sự im lặng của tôi. “Cũng gần ba chục năm trước rồi. Trước kia thẩm phán còn chẳng xem xét một vụ kiện mà thời hạn đã qua lâu rồi. Cho đến mới đây thôi thì vẫn còn các quy định chặt chẽ về giới hạn các khiếu nại quyền làm cha. Bình thường thì chúng phải được nộp trong vòng một năm từ khi sinh đứa con… nhưng trễ lắm là trong vòng một năm từ sinh nhật mười tám của người con… Từ khi người con này được mười tám tuổi đến nay đã tám năm rồi.”

“Lỡ cậu ta nói thật thì sao?”

“Chúng tôi đã tìm hiểu thì có vẻ người mẹ đang là vợ một diễn viên khi đứa trẻ được thụ thai. Để bảo vệ nền móng gia đình cũng như uy tín và danh dự của người cha, luật Thổ quy định rằng con một người đàn bà có chồng phải được đăng ký là con của chồng, dù ai khác có khiếu nại thế nào. Làm sao khác được? Cứ hình dung xem chuyện gì xảy ra nếu một người đàn bà nói, ‘Tôi ngủ với một người đàn ông khác và đứa trẻ này là con anh ta, không phải con chồng tôi’; nếu chồng và người nhà chồng không giết cô ta, thì cô ta cũng ngồi tù vì tội ngoại tình.”

“Nhưng luật đã đổi rồi?”

“Y khoa mới đổi, anh Cem. Trước kia, một thẩm phán đặc biệt tận tâm sẽ phải lôi người được cho là cha và con trai ra tòa và cho họ đứng cạnh nhau để tìm những nét tương tự. ‘Anh có biết mẹ của đứa trẻ này không?’ ông ta sẽ hỏi người đàn ông. ‘Có hình chụp hay nhân chứng nào không?’ ông ta sẽ hỏi người trẻ đời cha. Nhưng giờ để xem cha với con trai có khớp nhau không, họ chỉ cần vài mẫu máu để xét nghiệm ADN. Thời đó thì chuyện này đã bị xem là tấn công vào chính những nền móng của xã hội.”

“Nhưng làm sao một đứa con tìm hiểu cha thật của nó là ai lại làm phương hại đến xã hội?”

“Chắc anh sẽ kinh ngạc khi nghe chuyện các bạn luật sư của tôi xử lý những vụ như vậy, anh Cem. Có những người đàn ông thích qua lại với những cô gái có gia cảnh nghèo hơn, và nếu họ vô tình khiến các cô có thai, họ dùng ưu thế hiểu biết luật để dắt mũi cô gái với hứa hẹn hôn nhân ‘sang năm’ chỉ để cuối cùng gả cô cho một tay chân nào đó, như các tướng Ottoman xưa vẫn làm… Tôi còn nghe những trường hợp đại gia đình sống chung một mái nhà; một đứa cháu dụ dỗ vợ trẻ của chú, hay một người thân dưới làng lên thăm làm cho vợ hàng xóm có thai, hay vợ của anh trai, hay thậm chí em gái của mình… Tất cả những chuyện ấy bị giấu nhẹm đi để giữ thể diện, ngăn đổ máu không cần thiết và giữ nền móng gia đình. Nhưng người ta không dễ dàng quên chuyện kiểu này lắm đâu… Vậy, anh Cem, có đúng là anh đã ngủ với mẹ của anh chàng này, cô Gülcihan, trong năm 1986, ngày anh mười sáu tuổi?”

“Chỉ một lần thôi,” tôi đáp. “Khó mà tin vậy là đủ có đứa con.”

“Tay luật sư họ tìm được dai lắm; hắn ta không chịu nhường một phân. Hắn là kiểu người trẻ trung, hết mình. Cả tuổi thơ hắn nghĩ cha hắn là một người khác, nên hắn không bao giờ nhận những vụ kiểu này trừ phi hắn tin thân chủ mình đúng.”

“Làm sao dám chắc ai đúng được?” tôi nói. “Cô Gülcihan còn sống không?”

“Còn.”

“Ngày tôi mười sáu, cô ta có mái tóc đỏ.”

“Cô ta vẫn vậy, và thực ra thì vẫn còn khá đẹp. Cuộc hôn nhân không hạnh phúc, nhưng cô ta đầy sức sống và đam mê dành cho sân khấu. Chồng cô ta, Turgay, chết sau khi họ ly thân. Nên rõ là cô ta không ra yêu sách này để làm nhục anh ta mà để đảm bảo một nguồn thu nhập nào đó cho đứa con đang chật vật. Chắc cô ta đã nghe về xét nghiệm ADN và việc hủy bỏ quy định cũ về giới hạn…”

“Vậy cậu kia, lâu nay cậu ta làm gì?”

“Cậu Enver này, cậu thanh niên xưng là con trai anh, có bằng kế toán của một trường đại học tẹp nhép nào đó. Cậu ta còn độc thân, điều hành một công ty kế toán ở Öngören… Cậu ta còn dính líu tới các tổ chức dân tộc thanh niên, ghét người Kurd và phe cánh tả. Cậu ta vẫn còn hậm hực về cha mình và về cuộc sống.”

“Khi nói ‘cha mình’, anh muốn nói Turgay?”

“Phải.”

“Necati, nếu ở địa vị tôi thì anh sẽ làm gì?”

“Anh biết rõ hơn tôi chuyện xảy ra ba chục năm trước, anh Cem, nên tôi không thể đứng vào hoàn cảnh của anh. Nhưng vì anh cũng nhớ đã ngủ với người đàn bà này nên tôi khuyên anh nên thu xếp một lần thử máu… Tôi sẽ yêu cầu một buổi thử ở phiên tòa đầu tiên, không cần phí thời gian. Tôi cũng sẽ thỉnh cầu thẩm phán áp lệnh bịt miệng, bằng không báo chí sẽ nghe phong thanh rồi biến anh thành đề tài cho báo lá cải.”

“Tạm thời ta đừng cho Ayşe biết. Cô ấy sẽ tan nát nếu phát hiện ra. Sao anh không gặp cậu Enver này trước? Biết đâu ta có thể tìm ra một giải pháp ôn hòa ngoài tòa án.”

“Tay luật sư nói thân chủ của hắn không muốn gặp anh.”

Tôi ngạc nhiên vì câu này làm tôi đau thế nào và nhận ra là, trong thâm tâm, tôi muốn tìm hiểu thêm về cậu “con trai” này của mình.

Trông chúng tôi có giống nhau không? Nó có đi đứng như tôi không? Tôi sẽ cảm thấy thế nào nếu chúng tôi gặp nhau? Nó có thật sự cấu kết với một đám dân tộc bán phát xít? Sao nó ở lại Öngören? Nàng Tóc Đỏ nghĩ sao về toàn bộ chuyện này?

38.

HAI THÁNG SAU, TÔI ĐI THỬ MÁU TẠI BỆNH VIỆN ĐẠI HỌC Ở ÇAPA. Necati nhận kết quả trước, rồi gọi cho tôi trước khi thẩm phán đọc nó công khai trước tòa. Tuần sau đó, thẩm phán quyết định rằng Enver sẽ được chính thức đăng ký là con trai tôi. Mỗi giai đoạn trong vụ án, từ các phiên tòa đầu tiên cho đến thử máu, phán quyết của thẩm phán, và cuối cùng thời gian trong phòng hộ tịch, tôi đều thầm mong sẽ thấy mặt con trai ở một hành lang nào đó. Chúng tôi sẽ phản ứng ra sao khi lần đầu thấy nhau?

Theo Necati, việc con trai tôi không chịu gặp tôi là dấu hiệu tốt. Dù là mấy tuổi, những đứa con trai ở trong hoàn cảnh này tất sẽ thấy cay đắng. Ngay khi cha thật của họ được chính thức đăng ký, họ và mẹ sẽ giành được quyền kiện đòi người cha đền bù những thiệt hại họ chịu suốt những năm sống cơ cực. Chúng tôi nên thấy nhẹ nhõm là cho đến nay không ai làm vậy. Có lẽ rốt cuộc họ không quan tâm đến việc lấy gì thêm của chúng tôi. Nhưng khi thấy tôi nhẹ cả người vì câu này, luật sư cảnh báo tôi đừng mất cảnh giác; vì rốt cuộc, các vụ kiện đòi cha luôn là vì tiền. Trong lịch sử chưa từng có đứa con trai nào đến tòa quả quyết kẻ vô danh tiểu tốt bần cùng đằng kia là cha mình, thay vì quý ông đạo mạo, giàu có đằng này. Nghĩ đến các đầu tư của Sohrab, Necati lặp lại rằng sẽ khôn ngoan nếu không trì hoãn thu xếp buổi ra mắt công ty ở Öngören.

Tôi phải báo tin cho Ayşe trước, nên một tối tôi nói, “Có chuyện này anh cần nói với em, nhưng nó rất quan trọng. Ta nên ngồi xuống mà nói cho rõ.”

“Chuyện gì vậy?” Ayşe nói, cô đã hình dung ra điều tệ hại nhất rồi. Tôi biết đây không phải một bí mật tôi có thể giữ với chính mình và với mọi người như đã giữ thầy Mahmut dưới đáy giếng bao năm.

“Anh có một đứa con trai,” tôi thốt ra ở bữa ăn tối sau hai ly raki. Tôi kể cô nghe hết mọi chuyện đúng như đã xảy ra. Gánh nặng nhanh chóng cất khỏi vai tôi thì lại đè sang vai Ayşe.

“Em nghĩ chắc anh phải có trách nhiệm với đứa con thôi,” Ayşe nói sau hồi lâu im lặng. “Tin này rất đau lòng. Anh có muốn gặp nó không?”

Thấy tôi im lặng, vợ tôi bèn hỏi thêm: Tôi có muốn gặp lại Nàng Tóc Đỏ? Tôi có muốn làm bạn với con trai? Tôi có mong Ayşe cũng làm vậy? Có phải chuyện này giải thích vì sao chúng tôi cả đời nghiền ngẫm các dị bản và các cách giải thích khác nhau về Vua Oedipus và câu chuyện Rostam và Sohrab?

Đêm đó cả hai đều say khướt và chẳng mấy chốc quay sang vấn đề chính yếu chúng tôi không khỏi nghĩ đến: vì chúng tôi không có đứa con nào khác và luật Thổ không công nhận di chúc, đứa con trai này của tôi sẽ tự động hưởng hai phần ba Sohrab sau khi tôi chết. Nếu Ayşe chết trước tôi (cũng có thể, xét vì cô không trẻ hơn tôi nhiều), đứa con chúng tôi chưa từng gặp này sẽ được nhận toàn bộ Sohrab sau khi tôi mất.

“Tối qua em nằm mơ thấy con trai anh bị giết,” sáng hôm sau Ayşe nói.

Đêm nọ chúng tôi đang bàn về luật thừa kế, luật sư, quỹ tín thác thì cô còn nói thêm: “Em không tin nổi mình nói điều này, nhưng đôi khi em chỉ muốn giết nó đi. Thử tưởng tượng xem sẽ trớ trêu thế nào nếu tên thằng con hoang đó là Sohrab.”

“Đừng dùng từ đó,” tôi nhắc vợ. “Đó không phải lỗi của đứa trẻ. Hon nữa, giờ ta đã biết ai là cha thật.”

Thấy tôi về phe với thằng bé kia nên vợ tôi tự ái, cô im bặt. Cô cố khiến tôi thừa nhận đã gặp gỡ con trai mà cô không hay biết. “Nó thậm chí còn không muốn gặp anh,” tôi cam đoan với cô. “Anh nghĩ nó có hơi kỳ lạ.”

“Còn anh thì sao? Anh có muốn gặp nó không? Anh có thắc mắc nó giống ai không?”

“Không,” tôi nói dối. Tôi đã quyết định không thể cho vợ biết sự thật: rằng tôi đã bắt đầu cảm thấy lôi cuốn không cưỡng được và đồng cảm với đứa con trai.

Ba tháng sau, Murat từ Athens gọi về cho tôi với một đề nghị, vẫn nhớ tôi thích chuyến đi đến Tehran mấy năm trước, anh ta nói tôi nên qua chỗ anh ta tại khách sạn Grande Bretagne, nơi người Anh đóng tổng hành dinh trong cuộc nội chiến đã nuốt chửng Hy Lạp sau Thế chiến II. Hai ngày sau chúng tôi gặp nhau ở Athens, anh ta hụt hơi thông báo rằng Hy Lạp sắp phá sản. Khi chúng tôi ngồi trong sảnh khách sạn sành điệu, Murat cho tôi biết rằng giá địa ốc trong thành phố đã rớt còn nửa và một số khá lớn người ngồi quanh chúng tôi ngay lúc này là doanh nhân nước ngoài – chủ yếu là người Đức – đến để chộp bất động sản giá rẻ. Anh ta có ảnh màu một số tòa nhà ngay giữa thủ đô.

Hai ngày tiếp đó tôi đi xem địa ốc với Murat và người môi giới địa ốc của anh ta ở Athens. Một chiều nọ tôi gọi taxi đưa chúng tôi đến thành phố Thebes, cách đó một giờ xe. Ở đây chúng tôi cũng thấy những đường xe lửa bỏ hoang, toa tàu cũ dây leo và mạng nhện bò, các nhà xưởng nhà kho trống huếch. Thành phố của vua Oedipus đứng trên một ngọn đồi dốc, như Ingres và Gustave Moreau đã vẽ. Khi ngồi uống cà phê, Murat thú nhận anh ta cần tiền mặt và đề nghị bán cho tôi miếng đất anh ta đã mua ở Öngören.

Các luật sư của chúng tôi ở Istanbul, đầu óc làm việc lẹ làng và chi li hơn tôi, xác nhận rằng chúng tôi có thể xúc tiến và khuyên rằng giá Murat đòi là hợp lý. Vụ mua bán này tất sẽ đem lại cho Sohrab một lợi nhuận kha khá, nhưng trước khi xúc tiến, đã đến lúc thu xếp cuộc gặp trong khu vực chúng tôi đã bàn để nhắc dân địa phương về những ngày Öngören của tôi, làm họ yên trí về những ý định của Sohrab, và chứng tỏ rằng tôi cũng trân trọng ký ức về thầy Mahmut.

Không cho Ayşe biết, tôi cho phép Necati thuê thám tử tư nếu cần để tìm hiểu xem Gülcihan và Enver sẽ phản ứng thế nào nếu chúng tôi thông báo một cuộc họp như vậy ở Öngören.

Hai tuần sau, luật sư của tôi báo cáo về. Nàng Tóc Đỏ và con trai, vẫn luôn không thể tách rời, đã trở nên xa cách sau vụ kiện đòi cha. Khi Necati tới gặp cô Gülcihan tóc đỏ, ban đầu nàng nói nàng sẽ không đến cuộc họp, và dù sau đó nàng hơi mủi lòng, với điều kiện chúng tôi không “nói cho ai biết”, rốt cuộc nàng lại đổi ý và quyết định không đến. Nàng sống ở khu Bakirköy ở Istanbul, trong một căn hộ chồng là Turgay để lại, và kiếm sống ít ỏi nhờ lồng tiếng cho các phim truyền hình nhiều tập của nước ngoài.

Theo Necati, con trai tôi, Enver, sẽ không dự cuộc họp, phần vì ghê tởm chiến dịch quảng cáo của chúng tồi, phần vì tránh để ai khác biết tôi là cha nó. Kỹ năng kế toán của con trai tôi cùng lắm cũng chỉ trung bình, nhưng các chủ tiệm trong vùng tin cậy nó và để nó lo liệu sổ sách và khai thuế cho họ. Một số nghĩ nó không lấy vợ vì quá gắn bó với mẹ, số khác đổ cho tính khí của nó. Nó giao du với một nhóm thanh niên nam nữ có tình yêu dành cho sân khấu như mẹ và sáng tác thơ đăng trên các tạp chí bảo thủ như Lưỡi liềm và Mùa xuân. Necati tìm được vài bản, và tôi đọc ở nhà, giấu Ayşe, tôi tự hỏi ba tôi sẽ nghĩ thế nào về thằng cháu nội làm thơ cho các tạp chí tôn giáo.

Tôi chỉ thị cho bộ phận marketing của Sohrab tổ chức cuộc họp ở Öngören. Tôi nói với Ayşe là tôi sẽ không dự. Tôi thấy sợ viễn cảnh về lại Öngören, và không muốn làm vợ bực, cô vốn không thích có cuộc họp nào cả.

Tôi đã lên lịch đi Ankara vào hôm có buổi ra mắt. Nhưng gần trưa thứ Bảy, khi đang đến văn phòng, tôi quyết định hủy kế hoạch đó. Cả bộ phận đang chuẩn bị đi Öngören, và sự háo hức của họ lây lan. Tôi dặn Necati đừng nói gì với Ayşe là tôi sẽ theo họ. Tôi nói với nhân viên là tôi muốn đi bằng tàu – như tôi đã định trong thâm tâm suốt ba mươi năm. Trên đường đi ra, tôi chộp khẩu súng lục Kirikkale và giấy phép sử dụng súng mà chính phủ cấp theo yêu cầu cho các trùm dầu khí và trùm xây dựng. Hai tuần trước, tôi đã thử khẩu Kirikkale trong một công trường vắng của Sohrab, bắn những cái chai xếp trên các bao xi măng. Lẽ tự nhiên, tôi lo là sẽ có chuyện không hay.

39.

KHI CON TÀU TỚI ÖNGÖREN RÙNG RÙNG DỌC những vách tường thành cũ và biển Marmara, qua những tòa nhà cổ xiêu vẹo và công viên mới, những khách sạn bê tông, nhà hàng, tàu thủy và xe hoi, tôi càng lúc càng buồn nôn. Necati đã tiễn tôi với cam đoan rằng Enver sẽ không có mặt tại buổi họp, mà hôm nay cũng không ở Öngören, nhưng tôi không khỏi nghĩ biết đâu con trai tôi sẽ đến để thấy cha. Ba mươi năm đã qua, nỗi sợ đối mặt với tội ác của tôi đối với thầy Mahmut đã biến thành nỗi hồi hộp mong gặp con trai. Khi tàu từ từ tiến vào Öngören, tôi không nhận ra được khu đất cao của chúng tôi vì vô số tòa nhà bê tông, nhưng tôi có cảm giác rõ rệt rằng ở đây có người tôi được định đoạt phải gặp.

Giây phút bước ra khỏi sân ga, tôi biết rằng Öngören ngày xưa đã không còn: tòa nhà tôi thường ngây nhìn khi tìm cửa sổ phòng Nàng Tóc Đỏ đã bị đập bỏ, thay vào đó là một trung tâm mua sắm nhộn nhịp choán cả quảng trường, thu hút một đám thanh niên hăm hở ăn hamburger, uống bia và nước ngọt. Các ngân hàng, xe bán kebab, quầy sandwich mở trên tầng trệt các tòa nhà xung quanh quảng trường. Lần lại con đường tôi thường theo trong ký ức, tôi cứ tự động cất bước từ quảng trường trung tâm đến chỗ từng có quán cà phê Rumelia, và nhất là tới vỉa hè có bàn của chúng tôi, nhưng tôi không tìm thấy gì nhắc tôi về những tách trà chúng tôi từng uống nơi đó. Tất cả những người từng ở đó, và mọi căn nhà họ từng sống, từ đó đến nay đã không còn, thay vào đó là những tòa nhà mới với cư dân mới – ồn ào, náo nhiệt, tọc mạch và hăm hở tìm cách giải trí vào một chiều thứ Bảy.

Đi dọc Hẻm Quán, tôi thấy lạ là ngay cả ngày cuối tuần cũng không thấy lính hay hiến binh nào để mắt đến. Tiệm kim khí, tiệm thợ rèn và tiệm tạp hóa nơi thầy Mahmut mua thuốc lá mỗi tối không còn ở chỗ cũ, nhưng đôi lúc tôi còn không chắc mình đang tìm đúng nơi, khi không còn điểm tham chiếu là những căn nhà thấp tầng, căn nào cũng có vườn riêng, vì chúng thảy đều đã nhường chỗ cho các tòa chung cư trăm tòa như một.

Tôi quyết định là mình không cần phải e sợ chuyến quay lại Öngören này đến thế. Thị trấn tôi từng biết giờ là khu lân cận không có gì đặc biệt của Istanbul, chen chúc những công trình xây dựng bê tông như bất kỳ noi nào khác. Tuy vậy, cuối cùng tôi cũng tìm được một số người từng sống ở đó. Tôi gặp lại bạn học việc Ali, anh ta chào tôi với nụ cười niềm nở. Tôi thăm Sirri Siyahoğlu và bà vợ cũng tròn trịa không kém để uống chén trà, chẳng mấy chốc có thêm Necati và các giám đốc khác của Sohrab nhập hội. Tôi được giới thiệu với chủ tiệm bánh nghe nói là bà con với thầy Mahmut, và theo lệnh của một đám đông đang quan sát, chúng tôi đành bắt tay, đôi bên đều rất lúng túng. Khi tôi lên ngọn đồi dẫn đến nghĩa trang chôn thầy Mahmut, tôi kết luận rằng ngoài những người có phần hùn trong thị trường địa ốc địa phương ra, không còn ai ở Öngören biết tôi là ai, nên không có gì phải sợ cho lắm.

“Khu đất cao của chúng tôi” trên đỉnh đồi cũng đã từ lô đất trống ba mươi năm trước biến thành một mê cung bê tông những tòa căn hộ sáu bảy tầng, nhà kho, xưởng, trạm xăng, và một dãy rộng quán xá bên đường, quầy bán kebab, siêu thị. Với bao nhiêu thứ như thế chắn đường, con đường chúng tôi thường tránh những ngã rẽ bằng cách đi tắt qua đồng trống không còn nhìn ra được nữa, nên khó mà tìm được chỗ chúng tôi đào giếng.

Đội marketing cần mẫn của Sohrab dẫn tôi qua những con hẻm trong thị trấn đến sảnh tổ chức tiệc cưới được thuê làm lễ giới thiệu công ty và tổ chức tiệc sau đó. Nhìn qua những ô cửa sổ rộng trong sảnh, tôi cố hình dung xem mình có thể đang đứng đâu trên khu đất cao của chúng tôi, và nhìn về hướng nào để tìm đơn vị đồn trú và những dãy núi xanh đã đóng khung cái nhìn của chúng tôi xa xa. Cái giếng của chúng tôi hẳn là cách đây khoảng nửa cây số về hướng đó. Điều tôi muốn nhất, lúc này, là quên hết mọi thứ khác và đi đến đó.

Để nối Öngören với xa lộ chạy đến sân bay mới và cầu Bosphorus, một đường nhựa bốn làn sẽ sớm được xây để đến trung tâm thị trấn cũ từ hướng giếng của chúng tôi chứ không phải từ nhà ga nữa. Do vậy, giá trị nhà cửa đất đai trên khu đất cao của chúng tôi đang tăng. Hầu hết những người dự buổi thuyết trình không phải dân Öngören mà là người thuộc giới nhà giàu mới nổi đi xe hơi đang tính mua nhà trong khu phát triển nhanh. Tôi bồn chồn đến mức khó mà phân biệt nổi những khách hàng tiềm năng này ấn tượng bởi những mô hình bằng ván ép mà đội Sohrab đem đến, hay bởi những quang cảnh lóa mắt nhìn từ căn hộ mà các đơn vị chóp bu của chúng tôi cam đoan, hay bởi những hồ bơi rộng và sân chơi cho trẻ em chúng tôi đã hoạch định. Đội của chúng tôi còn đưa mấy cặp vợ chồng đến để làm chứng họ hài lòng ra sao trong căn hộ của Sohrab ở các khu dân cư Beykoz và Kartal. Bài nói của họ về cái gọi là lối sống Sohrab gây tò mò cho những người ngồi ở cuối – có vẻ là những người nhàn rỗi không biết làm gì nên đến đây thì đúng hơn là khách hàng tiềm năng. Nghe được vài câu hỏi mỉa mai từ phía họ, tôi kết luận rằng những người ngồi đằng sau có lý do ngầm; có lẽ họ đang bày trò để làm tôi lúng túng – thậm chí là làm nhục tôi – và do vậy phá hoại nỗ lực bán hàng của chúng tôi.

Dù việc tôi có mặt không được thông báo, những người cũ ở Öngören cũng đang chờ tôi. Tôi phát biểu ngắn gọn, nhắc lại chuyện ba mươi năm trước mình đã đến vùng đất xinh đẹp này của Istanbul đế cùng thầy đào giếng. Tôi tỏ lòng kính trọng Mahmut, việc thầy tìm ra nước đã làm mảnh đất cát bụi này hồi sinh, nên giờ dòng người và các ngành công nghiệp mới có thể định cư ở đây. Các tòa nhà trong tương lai, mẫu nhà hôm nay được giới thiệu, là sự tiếp nối tự nhiên của bước tiến tới văn minh đã khỏi nguồn từ ba mươi năm trước.

Khi những kẻ phá đám ngồi sau không buồn che giấu vẻ khinh bỉ, tôi nghĩ họ chắc là vô hại, đến chủ yếu để mua vui. Tôi nghển cổ nhìn quét qua khán phòng khoảng một trăm người; mối nguy thật sự, nếu có, sẽ xuất phát từ những người ngồi im lặng.

Như những người phát biểu trước, câu hỏi ném như mưa vào khi tôi còn chưa kịp nói, Có ai hỏi gì không? Tôi để cho giám đốc dự án trả lời câu về kế hoạch thanh toán. Cũng người giám đốc đó đang trả lời một cặp khác thắc mắc khi nào chìa khóa trao tay nếu mua ngay hôm nay, thì – nhìn giữa phòng – tôi thoáng thấy một phụ nữ lớn tuổi giơ tay lên, và tôi thấy tim mình đập rộn.

Đầu óc tôi, không hiểu sao, hiểu chậm hơn những gì mắt tôi tức thì nhận ra: theo màu tóc thì rõ ràng người đàn bà ngồi giữa phòng là Nàng Tóc Đỏ. Ánh mắt chúng tôi gặp nhau khi nàng cứ đưa tay lên giữa cảnh huyên náo xung quanh. Nàng mỉm cười tử tế và tôi mời nàng nói.

“Chúng tôi chúc mừng anh về thành công của Sohrab, anh Cem,” nàng nói. “Và chúng tôi hy vọng anh sẽ cân nhắc chuyện dành chỗ cho rạp hát trong một tòa nhà.”

Vài người quanh nàng lịch sự vỗ tay. Tôi không nhận ra ai tỏ ra quan tâm khác thường đến cuộc chuyện trò của chúng tôi hay dò xét lời nàng nói.

Đám đông bắt đầu thưa dần khi họ hết câu hỏi, và khi mọi người đi xem các mô hình, tôi đến đối mặt Nàng Tóc Đỏ lần đầu tiên sau ba mươi năm.

Thời gian đã nhân từ với nàng; nó chỉ làm tăng thêm vẻ mặt đẹp đẽ, khôn dò của nàng, nét mũi và miệng, đôi môi tròn đầy rõ nét. Nàng có vẻ không đề phòng cũng không thù địch; trái lại, trông nàng thư thái và lạc quan. Có lẽ đấy là cách nàng muốn tỏ ra.

“Chắc anh ngạc nhiên khi thấy tôi, anh Cem. Tôi đang giúp dựng một sân khấu kịch thanh niên ở đây với một số bạn của con trai tôi… Tôi muốn anh gặp chúng. Họ không nói anh đến, nhưng tôi biết hôm nay anh sẽ ở đây.”

“Enver có đây không?”

“Không.”

Đám thanh niên nàng nhắc đứng tách một nhóm riêng với mọi người. Necati kín đáo dẫn tôi và Nàng Tóc Đỏ tới một chỗ riêng tư hơn trong phòng, ông ta cho gọi đem trà đến và để chúng tôi lại một mình.

“Trong nhiều năm tôi không chắc cha của Enver là anh hay Turgay… Tôi không nghĩ nhiều đến chuyện đó. Dù tôi vẫn luôn thắc mắc… Nhưng tôi không thể chứng minh gì ngay cả nếu có ra tòa, mà làm thế cũng chẳng được gì mà chỉ khiến mọi người buồn bực và khiến cả tôi lẫn anh phải xấu hổ. Tôi tin chắc anh biết tôi sẽ không bao giờ muốn điều đó xảy ra.”

Tôi uống lấy từng chữ từ miệng nàng, nhưng đồng thời cũng để mắt dõi theo những người còn lảng vảng trong sảnh, sợ có ai bất thình lình để ý quá mức đến chúng tôi. Mọi thứ nàng nói đều khiến tôi ngạc nhiên. Dường như không thể có chuyện nàng ngồi trước mặt tôi lúc này, hai bàn tay thanh tú vẫn nhanh nhẹn, trang phục màu thiên thanh nhu chiếc váy nàng mặc ba mươi năm trước khi chúng tôi đi dạo qua quảng truờng trung tâm, mặt nàng và những ngón tay thật mịn màng.

“Tất nhiên hai người họ không ai từng nghi ngờ những băn khoăn của tôi về chuyện ai là cha,” nàng nói tiếp. “Turgay thường tỏ ra xấu tính với mẹ con tôi, có lẽ vì tôi cưới anh trai anh ta trước. Anh ta qua đời ít lâu sau khi chúng tôi ly thân, và không dễ giải thích cho Enver rằng cha ruột của nó có thể thật ra là một người khác, một người thành đạt và tài năng, và thuyết phục nó đệ đơn. Cuối cùng nó cũng làm, sau khi cãi nhau một trận ra trò. Con trai chúng ta vẫn chưa thành danh ở đời, nhưng nó là một thằng bé kiêu hãnh, nhạy cảm, sáng tạo. Nó làm thơ.”

“Tôi có nghe ông Necati nói vậy. Tôi biết nó đã xuất bản một số bài – tôi thậm chí còn tìm được các tạp chí. Thơ hay lắm. Nhưng tôi không biết phải nghĩ thế nào về quan điểm chính trị của nó và của các tạp chí nó đăng thơ. Cũng không may là họ không đưa thêm hình chụp nào của nhà thơ trẻ.”

“Ồ, phải rồi! Tôi phải gửi cho anh một bức hình con trai chúng ta,” Nàng Tóc Đỏ nói. “Dù vậy tôi sẽ chẳng lo về quan điểm chính trị của nó đâu. Hôm nay là tạp chí tôn giáo, mai nó có thể viết tụng ca quân đội và lá cờ… Nó ngang bướng và kiên quyết, nhưng đấy chỉ là ra vẻ thôi. Cái nó cần là một người cha vững vàng để chỉ đường cho nó.” Lúc này vài người đang bước lại chỗ chúng tôi. “Enver phải được biết và yêu quý cha,” nàng nói. “Tôi đã bảo nó hôm nay đến, nhưng nó không chịu. Tôi là người dạy mấy thanh niên này về kịch nghệ. Chúng tôi tập họp vào các Chủ nhật và xuống Istanbul xem kịch. Một số là bạn của Enver.”

Vì có thêm người đi lại chỗ chúng tôi, nên Nàng Tóc Đỏ lấy vẻ trịnh trọng của người mua tiềm năng hỏi chiếu lệ về các đặc điểm của căn hộ rồi tiếp tục tao nhã nhấp trà. Tôi đứng lên lang thang qua đám đông một lúc rồi tìm thấy Necati. Tôi bảo ông ta mời Nàng Tóc Đỏ và nhóm thanh niên hâm mộ kịch nghệ đến buổi tiệc tối đó.

“Mọi chuyện suôn sẻ rồi,” ông ta nói, phơi phới nhẹ nhõm. “Sohrab sẽ không gặp rắc rối gì nhiều ở Öngören nữa.”

“Tôi thì không chắc chắn vậy đâu,” tôi nói. “Giờ đây không còn là Öngören nữa; nó là Istanbul.”

40.

Ý CỦA BỘ PHẬN MARKETING LÀ TIẾP NỐI BUỔI họp bằng màn ăn uống tại phòng tiệc cưới. Nhà hàng Giải Phóng, bên cung cấp tiệc, vẫn còn hoạt động ở Hẻm Quán. Tôi gặp người chủ lớn tuổi, một ông quê Samsun, và khi chúng tôi hồi tưởng, tôi nhớ lại mình đã ngồi cùng bàn với Nàng Tóc Đỏ trong nhà hàng đó một đêm ba mươi năm về trước. Tôi quyết định tránh nàng cùng nhóm diễn viên trẻ và về lại Istanbul ngay khi tiệc tan. Tất cả những gì tôi muốn trước khi về nhà là nhìn thấy cái giếng tôi đã đào với thầy Mahmut. “Chuyện đó dễ thôi mà,” Necati nói, nhưng tôi đâm lo khi thấy rằng thay vì yêu cầu một người trong vùng chỉ đường, như bạn học việc Ali của tôi chẳng hạn, ông ta lại cho mời Nàng Tóc Đỏ tới.

“Serhat là diễn viên sáng láng nhất của tôi, và chín chắn nhất,” Nàng Tóc Đỏ nói. “Cậu ta mơ ước một ngày được dựng kịch Sophocles ở Öngören.”

“Làm sao cậu biết cái giếng ở đâu?” tôi hỏi Serhat.

“Cái giếng đó trở nên nổi tiếng ngay khi phun nước lên,” Serhat nói. “Ngày bọn tôi còn nhỏ, thầy Mahmut thường kể chúng tôi nghe về nó, cũng như những truyện cổ tích.”

“Cậu còn nhớ truyện cổ tích nào không?”

“Tôi nhớ gần hết.”

“Ngồi với tôi đi, cậu Serhat,” tôi nói. “Có lẽ lát nữa ta sẽ ngừng ăn tối một lúc để cậu dẫn tôi đi xem cái giếng.”

“Được thôi…”

Trước mặt tôi có một ly Club Raki, ít phô mai tươi, vài món đồ nguội, và Nàng Tóc Đỏ ngồi ở đầu kia bàn, cũng như cái đêm ba mươi năm trước ấy. Trong ba mươi năm, tôi đã học được cách yêu raki như ba tôi. Tôi rót thêm vào ly của bạn đồng hành trẻ, nốc ly của mình, và nhìn đâu đó khác mà không nhìn Nàng Tóc Đỏ và đám học trò.

Tôi hỏi cậu Serhat nhã nhặn yêu raki kia rằng cậu ta nhớ nhất chuyện nào trong những chuyện đã nghe thầy Mahmut kể hồi nhỏ.

“Chuyện tôi nhớ rõ nhất là về chiến binh tên Rostam, vô tình giết chết con trai…” chàng thanh niên nhạy cảm nói.

Thầy Mahmut nghe chuyện đó ở đâu? Dù ông đã đến rạp vàng trước tôi, khó mà xâu chuỗi cốt truyện từ một trích đoạn như thế. Chắc hẳn Nàng Tóc Đỏ đã giải thích cho ông. Cũng có thể ông nghe nó hồi còn nhỏ.

“Làm sao câu chuyện Rostam còn đọng lại trong cậu? Nó làm cậu sợ sao?”

“Thầy Mahmut không phải cha tôi,” anh Serhat logic nói. “Sao tôi lại phải sợ?”

“Ông ấy như người cha đối với tôi, một mùa hè ba mươi năm trước…” tôi nói. “Cha ruột của tôi bỏ chúng tôi mà đi. Nên khi tôi đào cái giếng đó, có thể nói tôi tìm thấy ở thầy Mahmut một người cha mới. Quan hệ của cậu với cha thế nào?”

“Xa cách,” Serhat nói, cụp mắt xuống.

Cậu ta mong quay lại ngồi với Nàng Tóc Đỏ và các bạn diễn hay sao? Tôi đã đi quá sâu vào đời tư của thanh niên lầm lì này? Rượu đã làm các vị khách khác hồ hởi lên. Hội trường vang tiếng huyên thuyên không ngớt của những cuộc hội ngộ quê nhà đẫm raki và quầy rượu thì đầy đám côn đồ bóng đá.

“Cậu quen thầy Mahmut thế nào?”

“Ông ấy thường cho đám trẻ trong vùng ngồi vòng tròn xung quanh nghe kể chuyện. Tôi chỉ tình cờ đến nhà ông một ngày nọ. Tôi rất sợ khi thấy vai ông.”

“Cậu có phiền dẫn tôi đến nhà thầy Mahmut, sau khi ta xem cái giếng?”

“Được… Họ đã chuyển nhà vài lần, một số nơi ông từng sống đã bị đập bỏ. Ông muốn thấy chỗ nào?”

“Tôi từng sợ những chuyện thầy Mahmut kể…” tôi nói. “Cuối cùng chúng luôn thành sự thật…”

“Ông nói chúng thành sự thật là sao?” cậu ta hỏi.

“Những thứ thầy kể tôi nghe trong các câu chuyện đã xảy ra với tôi trong đời thực. Tôi cũng sợ cái giếng của thầy Mahmut. Tôi sợ đến nỗi một ngày tôi bỏ thầy lại đó rồi trốn đi. Cậu có biết câu chuyện đó không?”

“Tôi biết,” cậu ta nói, nhìn đi chỗ khác.

“Làm sao cậu biết?”

“Con trai của cô Gülcihan, Enver, nói tôi nghe. Anh ta là kế toán ở thị trấn này. Có thể nói thầy Mahmut giống như cha anh ta vậy. Họ từng rất thân.”

Không có thoáng hiểm độc hay gian trá nào trong vẻ mặt cậu ta. Cậu ta không có vẻ gì là biết sự thật. Tôi im bặt. Đêm có mùi raki và khói thuốc, tôi cảm thấy nó siết lại sâu trong đầu tôi.

“Tối nay Enver có ở đây không?” cuối cùng tôi hỏi.

“Sao?” Serhat nói. Cậu ta có vẻ sững sờ vì câu tôi hỏi, như thể tôi vừa nói gì trơ tráo hay phi lý. Hôm ấy tôi không thấy ai, ở buổi thuyết trình hay giữa đám khách ăn tối, tôi có thể tự hào gọi là con trai.

“Enver không có đây,” Serhat nói. “Anh ta nói với ông là sẽ đến đây sao?”

Tôi không nói gì, nhưng cậu ta đánh hơi thấy sự xáo động của tôi.

“Anh ta không đời nào đến đây đâu!” cậu ta nói.

“Tại sao vậy?”

Giờ thì đến Serhat im lặng.

41.

TÔI BĂN KHOĂN KHÔNG HIỂU VÌ SAO CON TRAI tôi lại không muốn có mặt ở đây. Có lẽ nó không tán thành người cha của mình. Ý nghĩ ấy làm tôi phẫn nộ. Nhung khi nhận ra có lẽ cơn giận của mình vô lý, tôi vẫn muốn gặp nó, dù biết tốt hơn là nên rời Öngören ngay, trước khi dính vào rắc rối nào đó. “Sắp tối rồi, cậu Serhat, ta đi xem cái giếng chứ?” tôi hỏi.

“Được.”

“Cậu đi trước rồi chờ tôi ở dưới dốc. Năm phút nữa tôi sẽ đến tìm cậu; như vậy ta sẽ không gây quá nhiều chú ý.”

Cậu ta nuốt miếng sau cùng rồi vội đi. Nàng Tóc Đỏ quan sát tôi từ đầu kia bàn. Sau vài ngụm raki và một miếng phô mai trắng nữa, tôi rời bàn để gặp Serhat dưới chân ngọn đồi tối đen.

Chúng tôi lẳng lặng bước qua những bóng đen, bóng tối và tiếng vọng của quá khứ. Tôi không nhìn ra con dốc ở đâu trong tương quan với khu đất cao của chúng tôi, hay cái giếng nằm hướng nào, nhưng thay vì trách những khối nhà bê tông, tường và nhà kho mọc lên khắp noi, tôi đổ lỗi cho raki đã khiến đầu óc mình mụ mẫm. Và nếu đầu óc tôi mụ mẫm, đó hẳn là vì con trai tôi không muốn gặp tôi.

Chúng tôi bước dọc một bức tường nhợt nhạt, đi ngang qua nhà kho và sân trong xám xịt lác đác cây sáng ánh hồng dưới đèn neon. Tôi thấy mình và người dẫn đường trẻ phản chiếu như những cái bóng trên những ô cửa sổ tối tăm của tiệm cắt tóc đã đóng nghỉ đêm, và tôi nhận thấy rằng chúng tôi cao bằng nhau.

“Cậu quen Enver bao lâu rồi?” tôi hỏi diễn viên trẻ Serhat.

“Lâu không nhớ nổi nữa rồi. Trước giờ tôi vẫn ở Öngören mà.”

“Cậu ta thế nào?”

“Sao ông hỏi thế?”

“Tôi từng quen cha cậu ta, Turgay,” tôi nói. “Có một dạo anh ta sống ở đây, ba mươi năm trước.”

“Vấn đề của Enver không phải là cha anh ta; mà là không có cha,” Serhat thông minh nói. “Anh ta là một người hướng nội giận dữ, một kiểu người kỳ lạ.”

“Tôi cũng chưa bao giờ có cha thật sự, nhưng tôi không giận dữ cũng không hướng nội; thật ra tôi không khác mọi người cho lắm,” tôi nói, giác ngộ nhờ raki.

“Tất nhiên là ông khác; ông giàu,” Serhat nhanh trí nói. “Có lẽ đấy là điều làm Enver phiền lòng.”

Tôi im lặng một lúc. Đúng ra thì chàng thanh niên cao ngạo này muốn nói gì? Rằng Enver đau khổ vì nó nghèo? Hay rằng nó không chấp nhận người có đời sống chỉ toàn xoay quanh tiền, vì vậy nó không đến buổi họp hôm nay?

Giày vò vì ý nghĩ rằng có lẽ cậu muốn nói ý sau, chẳng mấy chốc tôi nhận thấy con dốc thoai thoải dần và nhận ra hẳn chúng tôi đang đến gần cái giếng. Tôi vẫn thấy đám cỏ dại và tầm ma như của ba chục năm trước mọc trên những lô đất trống và kẽ nứt vệ đường. Tôi thoáng mường tượng về một cuộc hội ngộ với con rùa có cái cổ nhăn nheo và đánh liều, như ngày xưa, trầm ngâm đôi chút về cuộc sống và bản chất của thời gian. Chúng ta gặp lại nhau đây, đã ba mươi năm rồi! con rùa sẽ nói. Cả một đời phí hoài đối với ông. Một chớp mắt đối với tôi.

Nàng Tóc Đỏ có kể cho con trai chúng tôi, Enver, rằng ông nội nó là kẻ lý tưởng lãng mạn đi tù vì các xác tín chính trị? Thật mất thể diện khi nghĩ rằng con trai tôi có lẽ đã hình dung tôi là một phiên bản nông cạn và băng hoại đạo đức của ông nội nó. Đang càng lúc càng bực cậu Serhat khinh khỉnh kia vì đã đẩy tôi vào tâm trạng này thì tôi thấy một khúc đường quen thuộc. “Đây rồi,” tôi thốt lên. “Đây là ngã rẽ cuối cùng trước khi chúng tôi đến cái giếng của mình.”

“Thật sao? Trùng hợp quá nhỉ. Vì có một thời gian thầy Mahmut sống ngay đằng ấy,” Serhat tinh mắt nói.

“Ở đâu?”

Tôi nhìn đường nét lờ mờ bàn tay cậu ta chỉ về một cụm nhà kho, xưởng và khối căn hộ khó nhận ra trong bóng tối. Tôi thấy cây óc chó chỗ tôi thường ngủ trưa. Giờ nó đã cao hơn nhưng bị bao bọc trong những bức tường của xưởng máy. Tôi thấy một ánh đèn mờ đục qua cửa sổ một căn nhà cũ gần đó.

“Họ ở đây một thời gian,” Serhat nói. “Enver và mẹ, Gülcihan, thường ghé qua chúc sức khỏe ông ấy vào những ngày lễ tôn giáo. Tôi gặp Enver trong vườn nhà thầy Mahmut.”

Lẽ ra tôi phải thấy chuyện Serhat lại nhắc đến Enver thật đáng ngờ, nhưng tôi lại đang mải mê quan sát tất thảy những khối bê tông và vách tường đã chất chồng lên mảng đất chỉ mới ba chục năm trước còn trống trải cằn cỗi này, tôi còn mải bận trí nghĩ tới biết bao người và thú (như con chó hoang màu nâu bùn đầy đe dọa nhảy cẫng tới chúng tôi mà ngửi ngửi) giờ sống ở đây; ưu tiên của tôi lúc đó là hiểu cái thực tại mới này càng nhanh càng tốt. Tôi có thể nào tìm lại được dù chỉ một viên gạch hay một ô cửa sổ hay bắt được một thoáng quen thuộc để gọi lên ký ức từ những ngày ấy?

“Đây là ngôi nhà nơi thầy Mahmut lần đầu kể bọn tôi nghe truyện trong kinh Koran về hoàng tử bỏ cha chết dưới đáy giếng,” Serhat huênh hoang nói.

“Trong Koran không có truyện nào như vậy cả, trong Shahnameh cũng vậy,” tôi nói.

“Sao ông biết?” Serhat hỏi. “Ông có theo đạo hả? Ông đọc kinh Koran rồi?”

Tôi đứng im lặng trước thái độ hung hăng của cậu ta, mà tôi cho là do ảnh hưởng của Enver con trai tôi. Tôi đau lòng và phải thừa nhận rằng đến đây là một ý tồi. “Tôi mến thầy Mahmut. Ông ấy như một người cha đối với tôi, trong mùa hè tôi ở đây,” tôi nói.

“Nếu ông muốn thì tôi có thể chỉ cho ông chỗ Enver sống,” người dẫn đường của tôi nói.

“Có gần không?”

Tôi theo Serhat vào một con hẻm; khi chúng tôi đi ngang các khối căn hộ hiên không sáng đèn, xe tải và minibus đậu bừa trên cả hai bên đường, một trạm xá nhỏ và hiệu thuốc, một ga ra, các nhà kho với những người bảo vệ lầm lì hút hết điếu này đến điếu khác, tôi thắc mắc làm sao tất thảy những thứ này lại nhét vào khu đất cao của chúng tôi được nhỉ.

“Enver sống ở đây,” Serhat nói. “Tầng hai, cửa sổ bên trái.”

Tim tôi đập nhanh, lạc nhịp. Tôi biết mình không bao giờ phớt lờ được cái khao khát muốn được biết con trai.

“Đèn nhà anh Enver đang bật,” tôi tự tiện nói, nhờ hơi men. “Ta thử nhấn chuông nhé?”

“Đèn nhà anh ta sáng thì đâu có nghĩa là anh ta ở nhà,” Serhat nhanh trí nói. “Enver muốn ở một mình. Anh ta để mở đèn khi đi ra ngoài ban đêm đê trộm và kẻ thù nghĩ có người ở nhà, và còn để khi về, anh ta sẽ không nhớ ra mình đơn độc.”

“Cậu có vẻ hiểu rõ bạn mình. Chắc là Enver sẽ không phiền gì khi cậu xuất hiện ở cửa nhà.”

“Ta chẳng bao giờ biết Enver sẽ làm gì đâu.”

Có phải cậu ta muốn nói con trai tôi gan dạ? Tôi có nên tự hào không? Tôi bước tới cửa. “Nhưng sao cậu ta lại thấy cô độc khi mẹ cậu ta rất yêu thương cậu ta và cậu ta có thể trông cậy vào một người bạn gần gũi như cậu?” tôi hỏi.

“Anh ta không gần gũi ai cả…”

“Có phải vì cậu ta lớn lên không có cha?”

“Có lẽ, nhưng nếu tôi là ông thì tôi sẽ nghĩ lại chuyện bấm chuông cửa đó…” người bạn thận trọng của con tôi nói. Nhưng tôi phớt lờ cảnh báo của cậu ta, và khi mắt tôi tha thẩn theo danh sách tên và số trên bảng chuông, kích thước và kiểu chữ viết tay thay đổi theo mỗi mục, tôi cứng người, chết sững, trước cái nhãn sau:

6: ENVER YENIER

(KẾ TOÁN TỰ DO)

Tôi nhấn chuông ba tiếng.

“Cửa nhà Enver luôn mở cho khách không mời xuất hiện giữa đêm,” Serhat nói. “Anh ta sẽ để cho ông vào nếu có nhà.”

Nhưng cửa vẫn đóng. Tôi đâm đinh ninh rằng con trai tôi ở nhà và không chịu cho tôi vào chỉ vì ngang bướng, dù tôi đã đến tận đây để gặp nó. Tôi càng lúc càng thêm giận nó và những bóng gió của Serhat.

“Sao ông thiết tha muốn gặp Enver như vậy?” Serhat hỏi đầy vẻ xâm phạm, phiền phức. Có lẽ rốt cuộc thì cậu ta đã nghe phong thanh tin đồn.

“Chỉ tôi xem cái giếng để tôi còn về nhà trước khi trời tối,” tôi nói. Tôi hình dung một hôm nào khác mình lẻn về lại đây để gặp con trai cũng được.

“Khi ta lớn lên không có một người cha, ta nghĩ vũ trụ không có trung tâm và không có tận cùng, và ta nghĩ ta muốn làm gì cũng được…” Serhat nói. “Nhưng cuối cùng ta lại thấy ta không biết mình muốn gì, và ta bắt đầu tìm một kiểu ý nghĩa nào đó, một tiêu điểm trong đời mình: ai đó để cấm đoán ta.”

Tôi không đáp. Tôi cảm giác chúng tôi đang đến gần giếng hơn, và tôi đang tiến đến gần điểm cuối cuộc tìm kiếm cả cuộc đời.

42.

GIẾNG CỦA ÔNG TRONG ĐÓ,” SERHAT NÓI, nhìn chòng chọc vào mặt tôi khi chúng tôi đứng trước cánh cổng gỉ sét của một nhà máy bỏ hoang.

“Sau khi Hayri Bey qua đời, con trai ông ta chuyển mọi khâu nhuộm, giặt và may sang Bangladesh gia công, nên việc sản xuất ở đây ngừng hẳn. Họ dùng chỗ này làm kho hàng năm năm qua, nhưng rốt cuộc họ định kêu mấy người như ông đập bỏ và xây nhà cao tầng.”

“Tôi không đến đây để tìm địa điểm xây dựng mới; tôi đến vì những ký ức của mình,” tôi đáp.

Khi Serhat tiến lại chòi gác, tôi nhận thấy trên tường trơ trụi một tấm bảng nhựa ghi CÔNG TY DỆT MAY NỖ LỰC. Tôi nhìn quanh cố nhớ ba mươi năm trước chỗ này trông thế nào. Dấu hiệu duy nhất chỉ ra đây quả là đất của ông Hayri Bey là mấy bức tường nhà máy dường như kéo dài vô tận, và cái cảm giác lần đầu tôi có lúc mười sáu tuổi là tôi gần với bầu trời hơn bình thường.

Tôi nghe tiếng chó sủa dữ dội. Serhat quay lại.

“Trong đó không có ai, nhưng tôi có quen ông bảo vệ,” cậu ta nói. “Ông ta cột xích con chó rồi; ông ta sẽ sớm quay lại.”

“Cũng khuya rồi.”

“Theo tôi nhớ thì có một chỗ thấp dọc tường dưới kia. Tôi sẽ đi xem thử,” Serhat nói, tan vào bóng đêm.

Bên kia bức tường không hẳn tối đen, và dù chó cứ sủa liên hồi, tôi thấy an tâm vì ánh đèn neon hắt trên mái thấp và cột kim loại ở bên đối diện, nên tôi quyết định mình sẽ xem nhanh cái giếng rồi trở ra ngay. Trong khi đó thì Serhat dường như đã bặt tăm. Tôi bắt đầu mất kiên nhẫn với người dẫn đường trẻ tuổi thì điện thoại trong túi reo. Ayşe gọi.

“Họ nói với em là anh đang ở Öngören,” cô nói.

“Phải.”

“Anh nói dối em, Cem. Và anh đang phạm sai lầm khủng khiếp.”

“Không có gì phải sợ đâu. Mọi chuyện ổn cả.”

“Có rất nhiều thứ phải sợ. Giờ anh đang ở đâu?”

“Người dẫn đường của anh đang dẫn anh đến xem cái giếng anh đào với thầy Mahmut.”

“Anh ta là ai?”

“Một thanh niên ở Öngören. Hoi kiêu ngạo, nhưng cậu ta cực kỳ tận tâm giúp đỡ.”

“Ai giới thiệu hai người?”

“Nàng Tóc Đỏ,” tôi đáp, và trong chốc lát, tôi đã nghĩ thông được qua lớp sương mù raki.

“Lúc này có ai bên cạnh anh không?” Ayşe gần như thì thầm vào điện thoại.

“Ý em là Nàng Tóc Đỏ?”

“Không, ý em là người mà bà ta giới thiệu với anh. Ngay lúc này cậu ta có đó không?”

“Không, cậu ta đi tìm cách để qua bên kia tường. Cậu ta sẽ đưa anh lẻn vào nhà máy bỏ không.”

“Cem… nghe này… quay lại ngay đi!”

“Tại sao?”

“Tránh xa anh chàng đó và phải đảm bảo là cậu ta không đi theo anh.”

“Em lo cái gì vậy?” tôi nói, nhưng nỗi sợ tôi cảm nhận được qua điện thoại cũng đã bắt đầu tác động đến tôi.

“Anh quên những chuyện ta đọc bao năm nay rồi sao?” Ayşe nói. “Tất nhiên anh đi Öngören để tìm con trai. Vì vậy anh không muốn em đi theo. Ai giới thiệu anh với người dẫn đường ấy? Nàng Tóc Đỏ! Giờ anh đã nhận ra cậu ta là ai chưa?”

“Ai? Serhat?”

“Có lẽ cậu ta là con trai anh, Enver! Anh phải đi khỏi đấy đi, Cem.”

“Bình tĩnh đi. Mọi người ở đây đều tốt cả mà. Chẳng ai nhắc đến thầy Mahmut.”

“Giờ nghe em thật kỹ đây,” Ayşe nói. “Lỡ họ cho ai đó đâm anh với cái cớ tranh cãi chính trị, lỡ họ cho ai đó bắn anh và nói là do cãi vã say rượu?”

“Thì anh sẽ chết chứ sao,” tôi nói, cười khùng khục.

“Bấy giờ toàn bộ Sohrab sẽ thuộc về Nàng Tóc Đỏ và con trai,” Ayşe nói. “Những người này không ngần ngại giết người vì vậy đâu.”

“Em nói đêm nay có người sẽ giết anh để thò tay vào tài sản của anh sao?” tôi hỏi. “Không ai biết hôm nay anh đến đây cả; ngay cả anh.”

“Thanh niên đó có ở cạnh anh không?”

“Anh đã nói với em là không rồi mà!”

“Em năn nỉ anh, cứ đi chỗ nào anh ta không tìm được anh.”

Tôi làm theo lời vợ. Tôi nấp vào mái hiên tối tăm của cửa tiệm phía bên kia đường.

“Nghe em này,” Ayşe nói. “Nếu mọi thứ ta luôn tin về Oedipus và cha, và về Rostam và Sohrab là đúng… nếu thanh niên đó là con trai anh, nó sẽ giết anh! Đó là một trường hợp điển hình của những kẻ theo chủ nghĩa cá nhân Tây phương nổi loạn…”

“Đừng lo. Nếu nó thử làm gì thì anh sẽ làm người cha châu Á cực quyền, như Rostam, tự tay giết thằng hỗn láo,” tôi nói vô tư lự.

“Anh sẽ không đời nào làm chuyện như vậy đâu,” Ayşe nói, tưởng ông chồng say nói thật. “Cứ ở yên đó. Em đang lấy xe. Em sẽ đến đó ngay.”

Trong đêm Öngören ngột ngạt, tối tăm, những cuốn sách cũ, thần thoại, tranh và những nền văn minh dường như xa xôi đến mức tôi không hiểu nổi tại sao vợ tôi lại lo lắng như vậy. Nhưng tôi ở yên tại chỗ, và vì không nghe gì từ người dẫn đường, Serhat, tôi cũng đâm lo. Cậu ta có thật là con trai tôi? Bầu im lặng kéo dài, và tôi đâm bực chàng trai đã quên tôi ở đây.

“Ông Cem, ông Cem,” cuối cùng cậu ta cũng gọi từ bên kia vách.

Tôi vẫn im lặng, bỗng thấy căng thẳng. Chàng thanh niên vẫn đang gọi tôi.

Lát sau, cậu ta lại xuất hiện ở ngay chỗ tôi mất hút cậu ta lúc nãy. Cậu ta lững thững về phía tôi. Cậu ta cao cỡ bằng tôi, và dáng vẻ cậu ta có gì gọi nhớ đến cha tôi. Điều đó làm tôi sợ.

Khi đến chỗ đã bỏ tôi lại, cậu ta gọi hai lần: “Ông Cem!”

Tôi ước gì được nhìn cậu ta lần nữa thật gần mặt; đứng ở chỗ này tôi không thấy được mặt cậu ta. Có gì đó phi thực trong chuyện tôi đứng trốn chàng thanh niên này, sau bao nhiêu năm, vì cậu ta có thể là con trai tôi. Bạo dạn hơn nhờ khẩu súng trong túi, tôi bước ra chỗ cậu ta.

“Nãy giờ ông ở đâu?” cậu ta hỏi. “Nếu ông muốn vào trong thì đi theo tôi.”

Cậu ta quay người rồi tiếp tục đi dọc tường. Con phố giờ tối om. Tôi chợt nghĩ biết đâu cậu ta đang cố dụ tôi vào một góc bỏ hoang, không ánh đèn nào đấy rồi cứa cổ tôi. Tôi ước gì ít ra mình cũng đã nhìn kỹ mặt cậu ta! Tôi bước vào bóng tối theo tiếng bước chân cậu ta.

Khi chúng tôi tới chỗ tường thấp, Serhat vọt như con mèo và khuất dạng ở bên kia. Túm lấy bàn tay mướt mồ hôi của cậu ta (và thoáng thắc mắc nó có thật là tay con trai tôi), tôi cũng trèo qua tường. Con chó canh gác xưởng trống đang kéo căng dây xích và sủa điên cuồng. Đây nhất định là khu đất cao của chúng tôi.

Tôi nghĩ mình sẽ bắn gục con chó nếu nó giật đứt dây, nên tôi giữ bình tĩnh khi bước giữa những tòa nhà công nghiệp. Hiển nhiên, một khi nước bắt đầu phun lên, Hayri Bey và con trai – đứa mang giày đá banh ngày tôi gặp – đã dựng một nhà máy vận hành giặt nhuộm còn rộng hơn cái ban đầu họ đề nghị. Rải rác khắp khu phức họp còn có một số công trình thô sơ hơn, hẳn được xây trước khi ngành dệt may chuyển sang Trung Quốc, Bangladesh và Viễn Đông trong mười năm qua. Một số – như tòa nhà hành chính có cầu thang đá hoa – đã bị bỏ hoang và giờ dùng để chứa vật liệu xây dựng thừa, sọt rỗng, đồ phế thải phủ bụi. Một số chỉ còn là tàn tích.

Cái giếng của chúng tôi bị nhà ăn công cộng mà Hayri Bey đã hứa sẽ xây trong những lần đến thăm nuốt chửng. Cửa sổ đã vỡ hết, nên chỗ này không dùng làm gì được ngay cả là nhà kho. Tôi theo người dẫn đường trong ánh sáng nhạt từ một chiếc đèn neon ở phía bên kia tường, qua những mạng nhện, tấm kim loại gỉ sét, ống nước rời, đồ đạc bàn ghế không hình thù, cho đến khi chúng tôi tới cái gờ bê tông của thứ từng là giếng của chúng tôi.

“Cái ổ khóa này không lúc nào trơn tru,” người dẫn đường của tôi nói, khom mình xuống mò cái ổ khóa gắn vào miệng giếng.

“Cậu có vẻ quen thuộc với chỗ này,” tôi nói.

“Enver thường dẫn tôi đến đây.”

“Sao thế?”

“Tôi không biết,” cậu ta nói, vẫn loay hoay với cái ổ khóa. “Sao ông muốn đến đây?”

“Tôi không bao giờ quên chuyện tôi làm việc ở đây với thầy Mahmut,” tôi nói.

“Tin tôi đi, ông ấy cũng không bao giờ quên.”

Có phải cậu ta ám chỉ chuyện tôi làm Mahmut tàn tật?

Khi bạn đường trẻ của tôi thẳng người lên để dồn sức thử lần nữa cái khóa, một tia đèn rọi vào mặt, và tôi quan sát thật kỹ. Một sự dịu dàng cằn khô nằm ngủ yên bên trong tôi, sẵn sàng nở hoa khi có dù chỉ một chút ẩm ướt.

Nhưng tôi thất vọng. Dù đúng là nét mặt, cử chỉ và dáng người của chàng trai này tương tự tôi, tôi không thích tính cách cậu ta – cái mà ông cha chúng ta gọi là tâm tính. Ayşe sai rồi. Đây không thể nào là con trai tôi.

Người dẫn đường sắc sảo của tôi nhận thấy ngay có gì đó ở mình làm tôi khó chịu. Có khoảng im lặng. Giờ cậu ta nhìn lại tôi, với sự thù địch không che giấu.

“Để tôi thử xem sao,” tôi nói, quỳ xuống trong cảnh tối mờ để thử bẻ ổ khóa.

43.

VIỆC QUỲ BÊN Ổ KHÓA TẠM THỜI LÀM VƠI cảm giác tội lỗi thiêu cháy lương tâm tôi. Sao tôi lại đến đây? Ổ khóa bật tung ra.

Tôi đứng lên trả lại ổ khóa cho chàng trai. “Giờ mở nắp đi,” tôi nói, như một du khách Đức yêu cầu một nông dân cho ông ta xem cái giếng thời Byzantine sau vườn nhà anh ta. Tôi đã hết ảo tưởng về người dẫn đường và buồn bực vì kiểu khinh khỉnh của cậu ta.

Cậu ta nhấc cái nắp kim loại gỉ sét lên nhưng nó không nhúc nhích. Tôi nhìn cậu ta vất vả, và không nhịn được nữa, tôi cũng chộp lấy cái nắp. Nó mở hé ra dưới nỗ lực chung của chúng tôi, như cánh cổng một nhà ngục Byzantine.

Trong ánh sáng mờ của đèn neon xa xa tôi thấy mạng nhện và một con thằn lằn lập lòe. Một mùi thối úng nồng nặc xộc vào cổ họng tôi, và mấy chữ Hành trình vào tâm trái đất hiện lên từ những ngóc ngách ký ức.

Đáy giếng sâu tít bên dưới đến mức mới đầu chúng tôi không nhìn ra. Nhưng mắt tôi chẳng mấy chốc quen với bóng tối. Cuối cùng, tôi thấy ánh sáng phản chiếu trong một vũng nước hay bùn dưới đáy. Độ sâu làm ta giật mình.

Chúng tôi nhìn chăm chăm xuống vực sâu, sững sờ. Cái giếng sâu đến mức ta không khỏi cảm thấy hãi hùng mà còn thán phục người đã đào nó chỉ dùng đến xẻng và cuốc chim. Tôi hình dung thầy Mahmut ba mươi năm trước, mắng tôi từ độ sâu bên dưới.

“Tôi thấy chóng mặt,” người dẫn đường trẻ nói. “Dễ rơi xuống lắm. Nó sâu đến mức kéo ta xuống.”

“Đừng hỏi tôi tại sao, nhưng đúng lúc này tôi nghĩ đến Thượng đế,” tôi thì thầm vào tai cậu ta, như thể đó là một bí mật, và trong một thoáng tôi cảm thấy tương thông với chàng trai. “Thầy Mahmut không phải kiểu người cầu nguyện năm lần mỗi ngày. Dù vậy, khi chúng tôi đào cái giếng này ba chục năm trước, có cảm giác như không phải chúng tôi đào vào lòng đất mà đi lên bầu trời và các vì sao, đến nước Thượng đế và các thiên thần của Ngài.”

“Thượng đế ở khắp nơi,” Serhat kênh kiệu nói. “Bên trên và bên dưới, Bắc và Nam. Khắp nơi.”

“Điều ấy đúng.”

“Vậy thì tại sao ông không tin Ngài?”

“Tin ai?”

“Thánh Allah toàn năng, đấng tạo ra vũ trụ,” cậu ta nói.

“Sao cậu biết tôi có tin Thượng đế hay không?”

“Chuyện đó khá rõ rồi mà…”

Chúng tôi săm soi nhau mà không nói lời nào. Rõ ràng cậu ta có vẻ tức giận, đủ để là con trai tôi, nên tôi thấy hài lòng khi phát hiện ra bản chất mạnh mẽ, hiếu chiến của cậu ta. Nhưng tôi cũng sợ điều có thể xảy ra nếu con giận của cậu ta xoay qua tôi ở nơi đây, bên bờ giếng.

“Những tay nhà giàu Thổ Tây hóa luôn nói ‘Quan hệ giữa tôi với Thượng đế thì chẳng việc gì đến anh!’ khi họ bảo vệ tính thế tục,” Serhat nói. “Nhưng họ chẳng cần biết gì đến Thượng đế; họ chỉ chăm chăm vào thế tục để tô vẽ cho sự xấu xa của họ thành tính hiện đại.”

“Có gì mà cậu phải chống báng hiện đại thế?”

“Tôi chẳng chống báng gì ai cả!” cậu ta nói, giờ nghe đã bình tĩnh hơn. “Nhưng tôi sẽ không để kẻ thù định nghĩa tôi, và tôi sẽ không bị kẹt giữa những lưỡng phân giả tạo như trái và phải, hay đạo hạnh và hiện đại. Tôi chỉ muốn là mình. Nên tôi tránh thiên hạ và tập trung vào thơ ca của tôi. Có người lúc nãy bấm chuông cửa nhà tôi, nhưng tôi đang làm thơ, nên tôi không cho họ vào.”

Tôi hoang mang. Nhưng tôi cũng đánh hơi thấy cơn giận của chàng trai có thể người vơi nếu cuộc chuyện trò có chiều hướng học thuật hơn. “Cậu nghĩ hiện đại là điều xấu sao?” tôi hỏi với sự thành thật của kẻ say.

“Người hiện đại lạc trong cái hỗn loạn của thành phố. Theo một cách nào đó thì hắn ta thành không cha. Nhưng công cuộc tìm cha của hắn quả là vô ích. Vì nếu hắn là một cá thể theo nghĩa hiện đại, hắn sẽ không bao giờ tìm thấy cha trong cái náo động của thành phố. Còn nếu hắn vẫn tìm thấy ông ta, hắn sẽ không còn là một cá thể nữa. Jean-Jacques Rousseau, người Pháp tiên phong của tính hiện đại, biết điều này là đúng, nên ông ta từ bỏ từng đứa trong bốn đứa con mình để cho chắc chúng sẽ thành người hiện đại. Rousseau không bao giờ tỏ chút quan tâm nào đến con cái, ông cũng khồng bao giờ đi tìm chúng. Còn ông? Có phải vì vậy mà ông bỏ tôi lại đây, để tôi thành hiện đại? Nếu vậy thì ông đúng rồi.”

“Sao?”

“Sao ông không trả lời thư tôi?” cậu ta hỏi, bước lại gần hơn.

“Thư nào?”

“Ông biết thừa tôi đang nói chuyện gì.”

“Tôi xin lỗi, chắc raki làm tôi lú lẫn. Sao ta không quay lại bữa tối, rồi dọc đường cậu nhắc lại cho tôi nhớ?”

“Tôi đã gửi cho ông một lá thư ký ‘con trai ông’. Sao ông không viết lại cho tôi? Tôi có để địa chỉ email ở dưới thư.”

“Xin thứ lỗi cho tôi, nhưng cậu nói cậu ký lá thư nào?”

“Đừng bỗng đâu giả vờ trịnh trọng,” Serhat nói.

“Đến giờ thì chắc ông phải đoán ra tôi là ai rồi.”

“Tôi không chắc là tôi hiểu, cậu Serhat.”

“Tên tôi không phải Serhat. Tôi là con trai ông, Enver.”

Một lúc lâu chúng tôi không nói gì. Ngay cả con chó trong xưởng cũng im lặng khó hiểu. Sự im lặng ngự trị thật sâu thẳm, và nó làm tôi nhớ đến lúc ba tôi bỏ roi chúng tôi nhiều năm trước, cái cảm giác quên ngay cả mặt mũi ông trông ra sao. Đó là cái cảm giác giống như ở trong phòng khi đèn tắt hay tạm thời bị mù đui.

Khi tôi nhìn Enver, cậu ta nhìn tôi, cố đọc ý nghĩ của tôi. Tôi cảm thấy sự vỡ mộng dồn tụ dần. Cuộc hội ngộ của cha con tôi sẽ không giống gì với những cảnh đầy xúc động trong các bộ phim truyền hình Thổ Nhĩ Kỳ, với những cái ôm đầy nước mắt và tiếng kêu “Cha!” và “Con trai!”.

“Xem ra cậu mới là người giả vờ,” cuối cùng tôi nói. “Sao mà con trai tôi, Enver, lại cố tình giả là Serhat?”

“Để quyết định xem cậu ta có dù chỉ là thích ba mình không… Để xem tôi có niềm nở với ông được không. Người cha đối với tôi có ý nghĩa nhiều lắm.”

“Cha với cậu là gì?”

“Một người cha là một nhân vật đáng ngưỡng vọng, có lòng yêu thương vô bờ, cho đến chết cũng vẫn sẽ chấp nhận và dõi theo con mình đẻ ra. Ông ta là nguồn và trung tâm vũ trụ. Khi ta tin rằng ta có cha, ta thư thái ngay cả khi ta không gặp, vì ta biết rằng ông luôn ở đó, sẵn sàng yêu thương bảo bọc ta. Tôi chưa từng có người cha như vậy.”

“Tôi cũng chưa,” tôi nói hờ hững. “Nhưng nếu tôi có, ông sẽ mong tôi nghe lời ông, và ông sẽ đàn áp cá tính của tôi bằng tình thương và sức mạnh nhân cách của ông!”

Mắt Enver mở lớn khi nhận ra rõ ràng cha mình đã nghĩ về câu hỏi này từ trước. Cậu ta có vẻ thật tình, thậm chí kính cẩn, quan tâm điều tôi muốn nói; điều đó khiến tôi thấy được khích lệ.

“Tôi có hạnh phúc không nếu cúi đầu trước ý muốn của cha?” tôi thắc mắc thành lời. “Điều đó có thể khiến tôi thành con ngoan, nhưng tôi sẽ không thành một cá nhân thật sự.”

Cậu ta đường đột chấm dứt dòng suy tưởng của tôi: “Các tầng lớp giàu có Tây hóa nước ta bị ám ảnh bởi cá nhân chủ nghĩa đến mức họ quên bẵng làm sao đê là chính mình, nói gì đến việc để là những cá nhân,” cậu ta nói. “Đám người Thổ Tây hóa ấy quá kênh kiệu không tin vào Thượng đế. Họ chỉ lo cho cá tính của họ thôi. Hầu hết chọn không tin Thượng đế chỉ để chứng tỏ họ khác người, dù họ còn không thừa nhận lý do là vậy. Nhưng đức tin chính là giống tất cả những người khác. Tôn giáo là nơi trú ẩn và nguồn an ủi của kẻ biết vâng lời.”

“Tôi đồng ý.”

“Vậy ông nói ông tin Thượng đế. Chuyện đó hẳn là khó thừa nhận, đối với một người Thổ Tây hóa giàu có.”

“Phải.”

“Nếu ông thực sự tin Thượng đế và đọc kinh Koran, sao ông bỏ thầy Mahmut lại dưới cái giếng không đáy này? Sao ông làm vậy được? Những người có đạo đích thực sẽ có lương tâm.”

“Tôi vẫn nghĩ rất nhiều về điều đó. Hồi ấy tôi còn nhỏ.”

“Không, không nhỏ. Ông đủ lớn để đi ngủ lang và khiến đàn bà có thai.”

Tôi sững sờ vì phản ứng gay gắt của cậu ta. “Cậu biết cả rồi,” tôi lí nhí.

“Phải, thầy Mahmut kể tôi nghe mọi thứ,” Enver gằn. “Ông bỏ thầy ấy dưới đáy giếng vì ông tự phụ, ông nghĩ đời ông thì đáng giá hơn đời thầy. Trường của ông, những giấc mơ đại học của ông và đời ông quan trọng với ông hơn sự tồn tại của người đàn ông tội nghiệp đó.”

“Nhưng điều đó là bình thường. Ai cũng nghĩ như vậy.”

“Một số người thì không!”

“Cậu nói đúng,” tôi nói, tránh xa cái giếng.

Một khoảng im lặng hồi lâu. Con chó lại sủa.

“Ông sợ sao?” con trai tôi hỏi.

“Sợ gì?”

“Sợ rơi xuống giếng.”

“Tôi không biết,” tôi nói. “Chắc mọi người đang thắc mắc ta đang ở đâu. Ta về lại thôi… Kiểu xấc láo này không phải cái tôi chờ thấy ở một người con trai…”

“Ô, tôi phải gọi ông là sao đây, cha yêu quý?” cậu ta nói, châm chọc. “Nếu ông muốn tôi là con trai ngoan ngoãn, tôi đâu thể là cá nhân hiện đại được, đúng không? Nếu ông muốn tôi là cá nhân hiện đại, vậy thì tôi không thể là con ngoan. Ông phải giúp.”

“Con trai tôi có thể tự nguyện vâng lời cha mà vẫn là một cá thể đã thành hình đúng mức,” tôi nói. “Tính cách của ta được trui rèn không chỉ bằng tự do, mà còn bằng các sức mạnh lịch sử và ký ức. Cái giếng này là lịch sử và ký ức đối với tôi. Tôi biết ơn cậu đưa tôi tới đây, cậu Enver. Nhưng giờ cuộc trò chuyện đã xong.”

“Sao ông muốn quay về? Ông sợ sao?”

“Sao tôi phải sợ!”

“Ông không lo sơ ý rơi xuống giếng; ông sợ tôi xô ông xuống,” cậu ta nói, nhìn vào mắt tôi.

Tôi nhìn lại cậu ta. “Sao cậu lại làm chuyện như thế với cha mình?” tôi nói.

“Để trả thù cho thầy Mahmut…” cậu ta cất lời. “Để bắt ông trả giá cho chuyện bỏ rơi tôi, dụ dỗ người mẹ đã có chồng của tôi, và thậm chí không thèm hồi âm cho con ruột mình sau bao năm… Cũng có thể chỉ để là cá nhân Tây hóa ông muốn tôi trở thành. Ô, và tất nhiên là để thừa hưởng trọn gia tài của ông…”

Tôi đâm hoảng vì độ dài danh sách này. Tôi cố thuyết phục cậu ta – con trai tôi – thôi ý định này đi. “Cậu sẽ bị lôi ra tòa rồi cuối cùng mọt gồng trong tù,” tôi nhẹ nhàng cảnh báo cậu ta. “Cậu sẽ sống trong tù đến hết đời, mòn mỏi chờ những lần mẹ tới thăm. Những chuyện như giết cha hay phản đối chính phủ chỉ được ca tụng ở phương Tây. Ở đây, mọi người trừ mẹ cậu ra sẽ căm ghét cậu vì hành động ấy. Hơn nữa, con trai giết cha không được hưởng thừa kế của cha; luật là vậy.”

“Không ai làm chuyện gì như thế lại đi nghĩ đến hậu quả,” con trai tôi nói. “Nếu nghĩ đến hậu quả, ta sẽ không thể tự do. Tự do đòi hỏi quên lịch sử và luân lý đi. Ông đã đọc Nietzsche chưa?”

Tôi quyết định im lặng.

“Dù gì, nếu tôi xô ông xuống giếng ngay lúc này rồi kể với mọi người ông sơ ý ngã xuống… sẽ không ai chứng minh được là tôi sai.”

“Cậu nói đúng.”

“Nhiều lúc tôi giận ông kinh khủng đến mức điều tôi muốn nhất là moi mắt ông ra,” con trai tôi trầm ngâm nói. “Điều khiến ta không chịu nổi nhất ở những người cha là việc họ lúc nào cũng có thể nhìn thấy ta!”

“Sự quan tâm của cha luôn là cái ta phải trân trọng.”

“Chỉ khi ông ta là cha thật sự! Một người cha thật sự là người cha xứng đáng. Ông còn chẳng phải một người cha đích thực. Tôi nhất định sẽ bắt đầu bằng cách chọc mù mắt ông.”

“Sao lại thế?”

“Tôi là nhà thơ; đùa với chữ nghĩa là nghề của tôi. Đồng thời, tôi biết những gì ta thật sự nghĩ đều không thể diễn đạt thành lời, chỉ có thể bằng hình ảnh. Tôi chưa bao giờ diễn đạt được cốt lõi cái tồi đang nghĩ thành lời, nhưng tôi có thể hình dung nó như hình ảnh. Và chỉ có một cách tôi hình dung mình thành kiểu cá nhân độc lập tôi muốn ông thành ông mù ngay lúc này. Ông có biết tại sao không? Vì nếu tôi làm vậy, điều đó sẽ có nghĩa là cuối cùng tôi đã thành chính mình; tôi sẽ viết câu chuyện của riêng mình và tạo huyền thoại riêng.”

Thật đau lòng khi nghe mọi oán hận và thù địch này nhắm vào tôi. Lẽ ra tôi nên ôm hôn cậu ta như một người cha đích thực. Nhưng nghẹn nỗi thất vọng và ân hận, tôi đã nói điều đáng ra không nên nói:

“Cậu cũng không phải con thật sự. Cậu vừa quá hậm hực lại vừa quá quy phục.”

“Quy phục ư? Nói tôi nghe xem thế nào!”

Tôi lùi một bước, rụt lại trước cử chỉ giận dữ kết lời cậu ta. Cậu ta sấn lại gần hơn.

Sai lầm thứ hai của tôi là, lúc này, rút khẩu súng lục Kirikkale ở túi trong ra đưa lên trước mặt cậu ta, nửa đùa nửa thật.

“Dừng ngay đó đi, con trai. Đừng khiến tôi làm vậy. Nó có thể nổ đấy!” tôi nói.

“Ông còn không biết dùng nó nữa mà,” cậu ta nói, chồm vào khẩu Kirikkale.

Chúng tôi ngã vật xuống trong cảnh nhá nhem, cha và con trai, vật nhau trên đất bùn gần giếng. Chúng tôi lăn vài lần đến khi cậu ta ghì tôi xuống, nắm cánh tay tôi đập lên thành giếng, cố bắt tôi buông súng ra…

• PHẦN III •

NÀNG TÓC ĐỎ

MỘT ĐÊM KHOẢNG BA MƯƠI NĂM TRƯỚC, nửa đầu những năm 1980, vài thành viên trong đoàn hát chúng tôi đang ăn tối và uống rượu với một nhóm các nhà hoạt động chính trị trong thị trấn chúng tôi trình diễn, thì một phụ nữ tóc đỏ xuất hiện ở đầu kia bàn. Ai cũng bắt đầu bình phẩm về sự trùng họp đáng chú ý khi có hai người tóc đỏ ngồi cùng bàn, nói rằng “lạ quá” rồi tranh luận xem có phải chúng tôi là người báo điềm lành hay một kiểu nào khác, thế rồi thình lình người đàn bà tóc đỏ ở đầu kia bàn nói:

“Tóc đỏ của tôi là tự nhiên.”

Cô ta vừa có vẻ xin lỗi vừa hãnh diện. “Xem này, mặt và cánh tay tôi đầy tàn nhang. Da tôi trắng, mắt tôi xanh lá.”

Cả bàn quay qua tôi, hăm hở muốn nghe tôi sẽ đáp lại ra sao.

“Có thể cô sinh ra đã có tóc đỏ, nhưng tôi chọn thành người tóc đỏ,” tôi đáp ngay.

Bình thường tôi vốn không phải người đối đáp lưu loát như vậy, nhưng tôi đã nghĩ về chuyện này rất nhiều rồi. “Thượng đế ban cho cô mái tóc đỏ; thứ mà đối với cô là số phận, đối với tôi lại là quyết định hữu ý.”

Tôi chỉ nói đến đấy, vì không muốn các bạn cùng bàn nghĩ tôi quá tự phụ. Chưa gì tôi đã nghe họ chế nhạo rồi. Nhưng nếu tôi im miệng thì sẽ chẳng khác nào nói, “Phải, có tội, tóc tôi là giả,” và sự im lặng của tôi sẽ bị xem là đầu hàng. Họ sẽ có kết luận sai về tính cách tôi và dán nhãn tôi là kẻ giả mạo có những khát vọng ngây ngô.

Với những kẻ sau này mới trở thành người tóc đỏ như chúng tôi, chọn màu cũng chính là chọn một nhân cách. Sau khi thành một người tóc đỏ, suốt đời còn lại tôi cố trung thành với lựa chọn của mình.

Ở độ hăm lăm hăm sáu, tôi tích cực làm sống lại truyền thống rạp kịch dân gian ngoài trời cho khán giả hiện đại nhưng vẫn chưa bắt đầu soạn ra những truyện kể đạo lý từ các thần thoại và ngụ ngôn xưa. Tuy tôi có đầy những quan điểm tự do chính đáng, nhưng nhìn chung tôi cũng mãn nguyện. Người yêu của tôi lúc đó – một nhà cách mạng điển trai hơn tôi chục tuổi – vừa chia tay tôi sau cuộc tình lén lút ba năm. Ô, chúng tôi đã thấy lãng mạn biết bao, hạnh phúc biết bao khi dành hàng giờ xem sách với nhau! Dù giận anh ta vì đã bỏ tôi, tôi không hẳn trách anh ta được; chuyện tình của chúng tôi bị phát hiện, và các đồng chí của chúng tôi không chấp nhận điều đó. Họ nhất quyết là chuyện tình sẽ đầu độc cả nhóm và cuối cùng là nước mắt cho tất cả các bên liên quan. Thế rồi chúng tôi còn chưa kịp nhận ra thì đã có một cuộc đảo chính nữa, lúc đó là năm 1980. Một số chúng tôi chuyển sang hoạt động bí mật; một số đi tàu qua Hy Lạp rồi từ đó đi tiếp sang Đức, ở đó họ thành lưu vong chính trị; một số bị bắt và tra tấn. Người yêu cũ của tôi là Akin về lại với vợ con và hiệu thuốc của anh ta. Turhan, những săn đón của anh ta vẫn luôn làm tôi khó chịu, và tôi luôn hận anh ta vì nói xấu người yêu của tôi, giờ đối xử với tôi rất tử tế. Mọi chuyện đưa đẩy, rồi chúng tôi quyết định cưới nhau, nghĩ như vậy cũng sẽ tốt cho nhóm cánh tả của chúng tôi, Quốc dân Cách mạng.

Nhưng chồng mới không quên được mối quan hệ cũ của tôi. Anh ta tin chắc quá khứ của tôi làm xói mòn uy tín của anh ta với hàng ngũ tổ chức, dù anh ta đã không còn trách tôi là “lẳng lơ”. Anh ta chẳng giống gì với gã nhân tình đã có gia đình Akin, kẻ quên cũng nhanh như yêu. Với Turhan thì không có chuyện giả vờ như không có gì sai. Anh ta bắt đầu nghe ra những chế nhạo che đậy và bóng gió trong những câu bình phẩm vô hại nhất. Chẳng mấy chốc anh ta buộc tội các đồng chí Quốc dân Cách mạng là hoạt động không hiệu quả và bỏ đi Malatya để tổ chức du kích vũ trang. Nhưng chính những kẻ mà chồng tôi đang cố tập họp đã báo động cho nhà cầm quyền về sự hiện diện của một người kích động quần chúng, và hiến binh vây anh ta dưới một con mương đâu đó. Tôi tin chắc mọi người đoán được chuyện gì xảy ra tiếp theo.

Sau khi chịu đựng mất mát lớn thứ hai trong quãng thời gian ngắn như vậy, tôi cảm thấy còn muốn xa lánh chính trị hơn nữa. Tôi tính chuyện quay về nhà sống với cha mẹ (cha tôi có hoạt động trong chính quyền địa phương trước khi về hưu), nhưng tôi không bao giờ bắt mình làm vậy được, về nhà nghĩa là sẽ thất bại và từ bỏ diễn kịch – và chắc chắn tôi sẽ phải rất chật vật tìm một nhóm hát khác sẵn lòng để tôi tham gia. Tôi đã đến giai đoạn muốn tham gia sân khấu vì chính nó – không phải vì chính trị.

Nên tôi ở lại trong tổ chức và cuối cùng cưới em trai người chồng quá cố, cũng như vợ các kỵ sĩ Ottoman xông pha chiến trường Ba Tư rồi không bao giờ quay về, khác biệt duy nhất là cưới Turgay là ý của tôi. Tôi còn là người khuyến khích anh ta lập gánh hát rong. Thời gian đầu, hôn nhân của chúng tôi do vậy cũng hòa họp bất ngờ. Tôi đã yêu và mất hai người đàn ông, và sự trai trẻ của Turgay như một bảo đảm rằng anh ta sẽ còn sống lâu. Mùa đông chúng tôi sống trong những thành phố lớn như Istanbul hay Ankara, diễn trong khán phòng của các tổ chức cánh tả và trong hội trường khó mà gọi là nhà hát, đến mùa hè chúng tôi theo lời khuyên của bạn bè, đem rạp đến các thị trấn, khu nghỉ mát, đơn vị đồn trú và nhà máy công xưởng mới xây. Chúng tôi sống như thế được ba năm thì tôi gặp người đàn bà tóc đỏ kia ở bàn ăn, và mới một năm trước tôi đã quyết định nhuộm tóc đỏ.

Đó không phải một quyết định có cân nhắc. Ngày nọ, tôi cứ thế bước vào một salon bình thường nào đó ở Bakirköy và bảo người thợ cắt tóc trung niên: “Tôi muốn đổi màu tóc.” Tôi còn chẳng có một màu cụ thể nào trong đầu.

“Tóc cô đã khá sáng rồi; màu vàng sẽ hợp với cô.”

“Nhuộm đỏ đi,” tôi nói theo bản năng. “Trông hay.”

Ông ta chọn một màu giữa cam và đỏ rực như xe cứu hỏa. Cái màu ấy thực sự chói, nhưng Turgay hay những người tôi quan tâm không ai phàn nàn gì. Có lẽ họ nghĩ tôi đang chuẩn bị cho buổi diễn. Tôi biết họ còn quy vụ này cho vận đen tôi phải chịu đựng trong chuyện tình cảm. “Đâu trách cô ấy được?” chắc họ đã nói vậy trước khi ngoảnh đi chỗ khác.

Những phản ứng của mọi người giúp tôi nhận ra đầy đủ ý nghĩa của việc mình đã làm. Người Thổ đặc biệt bận tâm đến sự khác biệt giữa thật và giả. Sau lời khẳng định phô trương của cô tóc đỏ kia ở bàn ăn, tôi không dựa vào người làm tóc và hóa chất của họ nữa mà bắt đầu tự nhuộm bằng henna mua ở chợ. Tôi cho rằng đây là kết quả của chuyện tôi chạm trán cô tóc đỏ thật.

Trên sân khấu, tôi luôn đặc biệt chú ý đến những cậu học sinh trung học, sinh viên đại học, những người lính lẻ loi trong khán giả, mở lòng với những giấc mơ và khao khát của họ. Họ phân biệt giỏi hơn đàn ông lớn tuổi cái gì thật cái gì giả, cảm xúc giả tạo và chân thật. Nếu tôi chưa nhuộm tóc bằng công thức henna riêng, có lẽ tôi đã không bao giờ lọt vào mắt Cem.

Tôi để ý cậu vì cậu để ý tôi. Trông cậu giống cha mình đến mức nhìn cậu cũng đã vui. Tôi nhận ra cậu đã phải lòng tôi khi tôi bắt quả tang cậu nhìn lên cửa sổ căn hộ chúng tôi sống. Cậu e thẹn, là điều tôi cũng thấy quý. Đàn ông trơ tráo làm tôi sợ, và chúng ta tất nhiên có lắm kẻ như vậy khắp nơi. Dĩ nhiên, trơ tráo thì dễ lây lan và lan tràn đến mức đất nước này đôi khi có cảm giác ngột ngạt. Hầu hết đám đàn ông kiểu ấy nghĩ ta cũng sẽ trơ tráo như họ. Nhưng Cem thì dịu dàng và nhút nhát. Tôi biết ra cậu là ai khi cùng cậu đi dạo quanh quảng trường trung tâm cái đêm cậu đến xem hát.

Tôi ngạc nhiên, nhưng có lẽ phần nào trong tôi đã biết cậu là ai rồi. Sân khấu dạy tôi không gạt đi bất cứ điều gì trong đời mà cho chỉ là trùng họp tình cờ. Không phải tình cờ mà cả cha lẫn con trai đều mơ ước thành nhà văn; không phải tình cờ mà tôi gặp lại cha của con trai tôi ở Öngören sau ba chục năm; không phải tình cờ mà con trai tôi chịu nỗi đau không cha cũng như cha ruột của nó; và không phải tình cờ, sau nhiều năm khóc trên sân khấu, giờ tôi đã có lý do thật sự để khóc.

Sau cú đảo chính năm 1980, nhóm hát dân gian của chúng tôi đổi chính kiến để khỏi đụng độ với chính phủ. Chúng tôi pha loãng các ẩn dụ cánh tả. Cố thu hút đông đảo hết mức khán giả, tôi chọn những câu trong Masnavi của Rumi và những truyện cổ và ngụ ngôn Hồi giáo, cũng như các cảnh và đoạn đối thoại xúc động trong những truyện kể quen thuộc như “Farhad và Shirin” hay Asli và Karam. Nhưng cho đến nay màn kịch được yêu thích nhất của chúng tôi là đoạn độc thoại tôi phóng tác từ chuyện Rostam và Sohrab theo gọi ý của một người bạn biên kịch lớn tuổi từng viết chính kịch cho các bộ phim Thổ, ông cam đoan với chúng tôi rằng riêng câu chuyện này sẽ không bao giờ cũ.

Sau vài màn giễu nhại các quảng cáo truyền hình phổ biến, tôi sẽ chuyên sang múa bụng, lúc đó đám dâm đãng huýt sáo trong khán giả, hóa cuồng vì cặp giò dài và chiếc váy ngắn của tôi, sẽ hoặc phải lòng ngay tại chỗ hoặc chìm trong những tơ tưởng dục tình chi tiết; nhưng giây phút tôi bước trở ra sân khấu trong vai mẹ Sohrab là Tahmina, và thét lên khi thấy điều chồng mình đã làm với con trai, từng người trong bọn họ – ngay cả bọn dâm dục vừa ré, “Cởi ra đi!”– cũng rơi vào im lặng trầm ngâm, nao lòng.

Tôi thường bật khóc, mới đầu còn thổn thức, nhưng nhanh chóng thành những tiếng nấc nức nở. Khi khóc, tôi khoái trá trước quyền lực của mình lên khán giả và mừng vui vì đã dâng đời mình cho sân khấu. Đứng trên sân khấu trong chiếc váy đỏ tha thướt gọi cảm, trang sức, thắt lưng bản rộng quanh eo và một chiếc vòng cổ trên cánh tay, tôi khóc với nỗi sầu chỉ những người mẹ mới hiểu, và nhìn đám đàn ông ngồi trước mặt, cảm thấy tâm hồn họ rung động, thấy mắt họ rưng rưng, tôi nhận ra cảm giác tội lỗi lay động tất cả bọn họ. Nhìn cái cách họ đều về phe Sohrab ngay khi trận đấu bắt đầu, tôi biết rằng hầu hết thanh niên tỉnh lẻ giận dữ đồng hóa mình với người con, không phải với người cha uy phong, trịch thượng Rostam. Do vậy về cơ bản thì họ than khóc cho cái chết của mình. Nhưng họ sẽ không cho phép mình khóc than số phận cho đến khi người mẹ tóc đỏ của họ dẫn đường với nỗi sầu đau không nín nhịn được.

Ngay cả giữa cơn vò xé những cảm xúc tận cùng đau đón như vậy, đám người hâm mộ tôi cũng không khỏi đưa mắt qua mặt, cổ, khe ngực, cặp chân, và tất nhiên mái tóc đỏ của tôi, cũng như nỗi đau khổ trừu tượng thường đi cùng cơn hứng tình trong những truyện dân gian xưa. Trong một số khoảnh khắc hiếm hoi và huy hoàng, bằng từng cái liếc nhìn, từng cái ngoái đầu, từng bước đi chừng mực, tôi có thể cùng lúc lôi kéo tâm và trí những người đàn ông đó, kêu gọi nhục cảm trẻ trung của họ. Thỉnh thoảng một người sẽ bật khóc nức nở, tiếng nấc nhanh chóng lan sang những người xung quanh. Vài người khác, cảm thấy không thoải mái, có thể cất tiếng vỗ tay giữa chừng buổi diễn, làm át tiếng tôi và gây một trận ẩu đả. Có vài dịp, tôi chứng kiến toàn bộ khán giả bên trong rạp mất ý thức tập thể: đám khóc lu loa ầm ĩ lẫn với những người thút thít dè dặt; bọn phá đám chửi thề cạnh tranh với cả bên reo hò cổ vũ lẫn bên im lặng xem. Thường thì cái kiểu hăng say và nhiệt tình của khán giả ấy là thứ tôi khao khát, nhưng mối đe dọa bạo lực cũng có thể khiến tôi căng thẳng.

Cố tìm cách để cân bằng cảnh này với Tahmina thổn thức, chúng tôi tái hiện một khoảnh khắc khi nhà tiên tri Abraham sắp sửa cứa cổ đứa con trai duy nhất của mình để chứng minh ông quy phục ý Thượng đế; tôi đóng vai người đàn bà khóc ở đằng sau và về sau là thiên thần bước ra sân khấu ẵm một con cừu đồ chơi. Thật ra, không có chỗ cho đàn bà trong câu chuyện này, nên tôi không tạo được nhiều tác động lắm. Nên tôi phóng tác cuộc chuyện trò của Oedipus với mẹ, Jocasta, để độc thoại. Ý tưởng về một người con trai có thể vô tình giết cha ruột chủ yếu chỉ gặp sự thờ ơ về cảm xúc, nhưng ít ra nó cũng kích thích khán giả về trí tuệ. Lẽ ra chỉ thế là đủ. Tôi ước mình chừa ra cái đoạn về con trai ngủ với người mẹ tóc đỏ… Bây giờ tôi mới thấy lựa chọn đó mới tai họa làm sao. Turgay đã cảnh báo tôi. Nhưng tôi mặc kệ anh ta, cũng như tôi đã mặc kệ chàng trai bưng trà đến cho chúng tôi trong buổi tập dượt và thốt lên, “Cái quái gì vậy?” khi anh ta nghe lời thoại, chưa kể phản ứng lo lắng của quản lý Yusuf: “Tôi không chắc về chuyện này đâu!”

Năm 1986, ở thị trấn Güdül, tôi đóng vai Jocasta với mái tóc đỏ, khóc thật tình khi kể lại chuyện đã vô tình ngủ với con trai mình. Chúng tôi hứng rất nhiều lời đe dọa sau buổi diễn đầu tiên, và sau buổi thứ hai, rạp bị đốt cháy giữa đêm, chúng tôi chỉ vừa kịp dập tắt lửa. Một tháng sau tôi cũng diễn màn độc thoại ấy ở Samsun, ở đó chúng tôi dựng rạp gần các túp nhà tạm trên bờ biển, sáng hôm sau, bọn nhóc trong vùng ném đá vào lều chúng tôi. Ớ Erzurum, các nhà dân tộc trẻ giận dữ tô cáo chúng tôi là bán rong “các vở kịch Hy Lạp”; co rúm vì đe dọa của họ, tôi phải cố thủ trong khách sạn trong khi các nhóm cảnh sát can đảm và chính trực đứng gác quanh lều. Chúng tôi đã bắt đầu nghĩ rằng có lẽ nghệ thuật của mình quá trắng trọn đối với những vùng xa, nhưng ngay cả khi đến Hội Yêu nước Tiến bộ Ankara, trong một khán phòng nhỏ xíu nồng mùi cà phê và raki, chúng tôi cũng được lệnh dừng sau chỉ vài buổi diễn vì “xúc phạm tính nhạy cảm và mẫn cảm của công chúng”. Khó mà không đồng tình với thẩm phán trong một đất nước mà câu chửi thề ưa thích của mọi đàn ông đều bắt đầu bằng “mẹ mày”.

Tôi thường bàn những chuyện này với Akin, ông nội tương lai của con trai tôi, ngày tôi hai mươi mấy khi chúng tôi yêu nhau. Anh ta luôn kinh ngạc nhớ lại những câu phỉ báng mà tụi con trai học được ở trường và trong quân ngũ, những lời chửi thề tôi chưa từng nghe khi anh ta nhắc đến, bình phẩm rằng chúng “ghê tởm” rồi bắt đầu một tràng về sự “áp bức phụ nữ”, cuối cùng bao giờ anh ta cũng cam đoan rằng không từ tục tĩu nào như vậy còn sống sót khi một xứ sở không tưởng của tầng lớp lao động được dựng lên. Tôi chỉ cần kiên nhẫn đứng sau người của chúng tôi trong khi họ chuẩn bị cách mạng. Nhưng đây không phải lúc cũng không phải chỗ để đề cập đến cuộc tranh luận cũ rích về phân biệt đối xử giới tính trong phong trào cánh tả Thổ. Các đoạn độc thoại khép màn của tôi không bao giờ chỉ thể hiện nỗi giận dữ; chúng còn trữ tình và thanh tao. Tôi hy vọng sách của con trai tôi có thể sánh với giọng điệu đó và chuyển tải đến người đọc đầy đủ tầm cảm xúc như tôi từng chuyển tải từ sân khấu. Thật ra chính tôi đã đề xuất ý tưởng rằng Enver nên viết một cuốn sách về những gì chúng tôi trải qua, bắt đầu từ cha nó và ông nội.

Ngày Enver còn nhỏ, tôi tính dạy nó ở nhà thay vì cho nó đi học ở một chỗ nó tất sẽ đánh mất mọi thiện tính và nhân tính bẩm sinh và học mọi thói xấu bọn con trai dường như đều mắc phải khi lớn lên. Nhưng Turgay gạt đi, bảo tôi chỉ hão huyền. Đến khi chúng tôi đăng ký cho con trai vào trường tiểu học ở Bakirköy, cả hai bỏ sân khấu và bắt đầu làm diễn viên lồng tiếng cho loạt phim truyền hình nước ngoài xuất hiện trên mọi kênh. Chúng tôi quay lại Öngören vì Sirri Siyahoğlu. Nhiệt tình cánh tả và xã hội chủ nghĩa của chúng tôi có thể đã mờ nhạt, nhưng chúng tôi vẫn giữ liên lạc với bạn bè cũ. Thực ra chính Sirri đã nối lại chúng tôi với thầy Mahmut bao năm sau.

Enver của chúng tôi thích những câu chuyện của thầy Mahmut. Chúng tôi thường đến nhà thăm ông, ông có cái giếng đẹp sau vườn. Ông đã kiếm được nhiều tiền nhờ đào giếng ở đó trong cơn lũ các dự án xây dựng theo sau cái giếng đầu tiên, và cũng mua được, trước đó, một mảnh đất tốt trong vùng được đánh giá cao sau khi có giếng, nên ông sống khá sung túc. Dân trong vùng mai mối cho ông với một bà góa xinh đẹp, chồng bà đã bỏ rơi bà và con trai rồi sang Đức, không bao giờ gặp lại. Thầy Mahmut nhận thằng bé làm con; ông là người cha tốt với nó. Enver thành bạn thân với thằng bé này, Salih. Tôi cố gợi cho Salih hứng thú với sân khấu, nhưng không thành. Nhưng hầu hết nhóm kịch trẻ của tôi gồm bạn bè Enver và cả những thanh niên khác ở Öngören. Tôi bắt đầu dành nhiều thời gian ở đó hơn vì Enver. Tình yêu sân khấu có thể lây lan. Hầu hết bọn nhóc này là khách thường xuyên nhà thầy Mahmut. Ông đã khóa cái nắp giếng đào trong vườn ngát hương kim ngân để không đứa trẻ nào rơi xuống khi chơi trong sân. Nhưng nhìn chúng từ ban công tầng hai ở sau nhà, tôi vẫn gọi với ra cảnh báo: “Tránh xa cái giếng ra.” Những thứ ta nghe trong các thần thoại và truyện dân gian xưa cuối cùng đều xảy ra trong đời thực.

Tôi đóng vai trò chính trong việc cứu thầy Mahmut khỏi giếng. Đêm hôm trước, tôi đã bị người tình tuổi thiếu niên vụng về quyến rũ – người sẽ làm tôi có thai, một hậu quả mà không ai trong hai chúng tôi dù chỉ mơ hồ hình dung ra – và khi nốc thêm ly Club Raki nữa, cậu thú nhận với tôi tất tần tật (cậu nói đúng như vậy): thầy cậu đang gây áp lực quá sức cho cậu, cậu đã chịu quá đủ rồi và chỉ muốn về nhà với mẹ, cậu không tin có bao giờ họ tìm ra nước, nhưng cậu cũng chẳng quan tâm nữa; lý do duy nhất cậu còn ở Öngören là tôi.

Nên khoảng trưa hôm sau, khi thấy cậu phóng tới nhà ga với cái va li nhỏ, tôi liền thắc mắc. Đàn ông phải lòng tôi (dù thoáng qua cách mấy) sau khi xem tôi diễn thì thường không bằng lòng chỉ gặp tôi một lần; thường thì họ ghen dữ dội.

Có lẽ tôi chỉ thất vọng là không còn gặp lại Cem nữa. Cậu kể tôi nghe rất ít về cha mình; có phải từ đầu cậu đả nghi ngờ điều gì? Tôi cùng các đồng nghiệp định đón chuyên tàu tiếp theo để rời thị trấn, nhưng tôi không hiểu nổi tại sao Cem lại chạy khỏi Öngören như một tên cướp. Nhà ga đầy trẻ em và dân làng mang giỏ sản vật ra chợ. Đêm trước khi Cem đến, Turgay đã sai thợ học việc Ali đưa thầy Mahmut tới lều chúng tôi, rồi ông xem im lặng kính cẩn. Chúng tôi biết ra là Ali không còn giúp ông và người chủ đất giao đào giếng không cấp tiền nữa. Tò mò quá đỗi, chúng tôi cử Turgay đến khu đất cao để tìm hiểu thêm, và vì trong lúc đó chuyến tàu của chúng tôi đến rồi đi mất, những người còn lại cũng lên đồi đến giếng như một đoàn nhân vật trong truyện cổ tích. Sau khi chúng tôi hạ Ali xuống, cậu ta lên lại mang theo thầy Mahmut gần như bất tỉnh.

Mọi người đưa thầy Mahmut tới bệnh viện, nhưng về sau chúng tôi biết ra ông đã quay lại giếng trước khi chiếc xương đòn gãy có cơ lành hẳn. Chúng tôi không bao giờ biết ông có tìm một thợ học việc khác hay không; đến lúc ấy chúng tôi đã rời Öngören. Nói thật lòng thì tôi tha thiết muốn quên chuyện mình đã ngủ với cậu học sinh trung học ở đấy một đêm trong khoảnh khắc buông thả kịch tính, ấy là chưa kể trước cậu tôi đã yêu chính người cha, chỉ để cho ngọn lửa đó lụi tắt. Tôi chưa đến ba mươi lăm, nhưng tôi đã phát hiện ra đàn ông kiêu hãnh và mong manh thế nào, ý thức về cái tôi chảy trong huyết quản họ. Tôi biết rằng cha và con trai có thể giết nhau. Dù đó là cha giết con, hay con giết cha, cuối cùng đàn ông vẫn là người thắng, và tôi chỉ còn biết khóc. Tôi nghĩ có lẽ mình cần quên đi mọi thứ và bắt đầu một đời mới ở đâu khác.

Nói gì đến Turgay; ngay cả tôi cũng không ngờ rằng Cem lại là cha Enver. Ý nghĩ đó cũng thoáng qua óc khi tôi đoán xem mình có thể thụ thai nó khi nào, nhưng tôi không đào sâu thêm. Nhưng khi Enver lớn lên và tôi thấy rõ mắt nó và nhất là cái mũi trông chẳng giống gì Turgay, tôi bắt đầu nghĩ lần nữa rằng có lẽ người tình trẻ ấy quả thật là cha của con tôi. Turgay có bao giờ thắc mắc không?

Enver với Turgay chưa bao giờ hòa thuận. Dường như mỗi lần nhìn con trai, Turgay lại nhớ rằng ban đầu tôi đã là vợ của anh trai anh ta. Anh ta còn đồng tình với anh trai mình rằng vì từng qua lại một người đàn ông có vợ, hẳn tôi cũng đã không chung thủy với Turhan. Tôi biết anh ta cảm thấy như vậy, dù anh ta chưa từng nói ra. Anh ta không chịu nổi mái tóc đỏ của tôi vì nó làm anh ta nhớ đến quá khứ của tôi – dù anh ta cũng chưa bao giờ thú nhận điều đó.

Tôi đem về cho Turgay bản dịch các vở kịch và tiểu thuyết viết bằng tiếng Pháp hay Anh để cho anh ta thấy rằng phương Tây khắc họa đàn bà tóc đỏ là những người đàn bà sắc sảo nồng nhiệt, cương quyết, nhưng anh ta không thấy ấn tượng. Tôi đọc một bài báo tựa là “Đàn bà theo như đàn ông” mà một tạp chí phụ nữ đã lấy nguyên văn từ một báo Anh. Có một bức tranh người phụ nữ tóc đỏ xinh đẹp với chú thích: “Dữ dội và huyền bí”, vẻ mặt và nét môi nàng trông cũng giống tôi. Tôi cắt bài bức tranh ra dán trên tường, nhưng chồng tôi mặc kệ nó. Những chân trời của Turgay luôn hạn hẹp hơn là quan điểm ra vẻ cánh tả và quốc tế chủ nghĩa tuyên xưng. Theo Turgay, ở nước ta, đàn bà tóc đỏ là lẳng lơ. Cô ta cố ý chọn màu tóc đỏ thì cũng chẳng khác nào chọn tính cách đó. Nhờ tôi là diễn viên và biến nó thành một kiểu trình diễn sân khấu, sự xúc phạm của tôi mới nhẹ hơn.

Do vậy, trong những năm chúng tôi làm diễn viên lồng tiếng, Turgay và tôi xa nhau dần. Chứng tôi sống trong căn hộ ở Bakirköy mà chồng tôi thừa hưởng từ cha mẹ, nhưng Enver không gặp cha nhiều. Turgay bận lồng tiếng các phim quảng cáo rồi làm thêm, và luôn về nhà muộn, đấy là nếu anh có về nhà. Buồn thay, tôi biết nuôi đứa con có người cha có thể về hay không về ăn tối là thế nào.

Vậy nên Enver với tôi trở nên rất gần gũi. Tôi có mặt để chứng kiến sự phát triển các tâm trạng thất thường của nó, tâm hồn mong manh và sự nhạy cảm của nó. Tôi cảm thấy được sự giận dữ của nó, sự cô đơn và nỗi tuyệt vọng rõ như tôi quan sát những kinh hoàng, sự im lặng và những lo lắng nhỏ nhặt của nó. Tôi thích lần tay trên làn da mịn nơi cánh tay và cổ nó, và tôi mừng thấy bờ vai và đôi tai đó lớn dần. Sự phát triển các cơ quan sinh dục của nó cũng làm tôi vui mừng chẳng kém trí thông minh chớm nở, khả năng lý luận, và nét ngây ngô trẻ con vẫn còn sót lại của nó.

Có những ngày chúng tôi đúng như nó muốn, là đôi bạn thân trò chuyện, cười đùa, chơi trốn tìm ở nhà, giải câu đố và đi mua sắm cùng nhau. Nhưng thỉnh thoảng một tấm mạng u sầu và lẻ loi trùm xuống chúng tôi, và chúng tôi thậm chí còn tránh nhau, khiếp sợ kích thước thế giới và chán ghét địa vị của mình trong đó. Những khoảnh khắc ấy tôi hiểu là thông cảm với bất cứ ai cũng thật khó khăn, thật sự thấu hiểu người khác và giao tiếp với tâm hồn họ thật không dễ dàng – ngay cả khi người đó là Enver, người tôi yêu nhất trên đời. Tôi thường dắt tay nó và chỉ cho nó xem cả thế giới: đường phố, nhà cửa, tranh ảnh, công viên, đại dương, tàu bè. Tôi muốn nó chơi ngoài phố với bạn bè ở Bakirköy và Öngören, cũng như biết cách đấu tranh cho mình và đứng trên đôi chân của chính mình, nhưng tôi cũng tha thiết muốn nó tránh xa những tội phạm vị thành niên chửi nhau là mẹ kiếp, sợ nó biến thành kiểu những gã thường chế nhạo chúng tôi trong rạp hát.

Enver chơi ở ngoài ít hơn bọn trẻ khác. Nhưng tôi nản lòng vì nó còn là một học sinh trung bình, không bao giờ đứng đầu lớp. Thỉnh thoảng tôi thắc mắc vì sao điều này làm tôi buồn bực như vậy. Suy cho cùng, hơn cả muốn nó có một sự nghiệp thành đạt – hay thậm chí giàu có – tôi muốn con trai mình có lòng trắc ẩn, quý trọng công lý, và được thanh thản. Nhưng tôi cảm thấy nó có thể vừa hạnh phúc vừa là anh hùng! Tôi dành cho nó những kỳ vọng cao như vậy đấy. Tôi thường cầu nguyện sao để nó không bao giờ là kiểu người lấp đầy đầu những lo toan vụn vặt. Hồi còn bé, mỗi khi nó khóc sưng mắt, cái miệng hồng ngoạc ra, tôi lại khấn, “Xin cuộc đời hãy tử tế với con trai yêu quý của con.”

Tôi thường nhìn tha thiết vào đôi mắt trong trẻo của nó và bảo nó rằng nó khác với những người khác, rằng có điều gì đó thật đặc biệt trong tinh thần nó. Chúng tôi đọc sách thiếu nhi, truyện cổ tích và thơ với nhau. Chúng tôi xem phim hoạt hình và kịch thiếu nhi trên truyền hình. Tôi nhận ra nó trầm ngâm và nhạy cảm hơn cha và ông nội. Tôi bảo nó rằng một ngày nào đó nó sẽ viết kịch. Nó thích cái ý tưởng viết lách nhưng bác bỏ nghề kịch.

Sau những năm tiểu học, khía cạnh giận dữ và dễ cáu gắt bắt đầu xuất hiện trong Enver; tôi chưa từng thấy điều đó ở cha hay ông nội nó. Tôi chiếu cố những cơn giận của nó, nghĩ nó có thể bị di truyền từ tôi. Nó là đứa trẻ rất điềm đạm. Hồi còn bé xíu, Enver vẫn thích giờ đi tắm, khi tôi cẩn thận giội nước ấm lên tấm thân bé bỏng mong manh, dễ thương của nó, cẩn thận xoa xà phòng lên hai cánh tay mảnh mai, cái đầu hình quả dưa đáng yêu của nó, con cu bé tí như hạt đậu và hai núm vú hồng như trái dâu. Phòng tắm thường đẹp và ấm, đôi khi tôi tắm cho mình sau khi tắm cho nó xong. Trong căn nhà ở Bakirköy nước luôn phải rất lâu mới ấm lên, nên chúng tôi tắm trong bồn với nhau cho đến khi nó lên mười. Sau đó, tôi dạy nó tự tắm, gội đầu, tóc và hai chân mà không mở mắt ra.

Con trai tôi không thích vậy chút nào, và tôi đâm tin rằng những cơn giận của nó, ngày càng kéo dài và gay gắt hơn khi nó lớn lên, bắt nguồn từ thời gian này. Trong những năm trung học, khi Turgay không về nhà nữa, Enver trở nên khổ sở, nỗi sầu của nó trầm trọng thêm vì không vào được trường đại học tử tế và vì sự thất vọng của tôi, mà tôi không che giấu nổi dù tôi tôn sùng nó chừng nào. Nó dường như thích tranh cãi với tôi và chống đối tôi chỉ vì nó muốn thế. Khi tôi chỉ trích đống truyện tranh của nó hay đổi kênh truyền hình nó đang xem, nó sẽ gằn giọng, “Mẹ thì biết gì?” Nó thường cạo đầu như kẻ đào tẩu hay để râu như tên cuồng tín hay không cạo lông trên má nhiều ngày như kẻ tâm thần, và vì lấy làm thỏa mãn điên rồ khi tôi hoảng hốt, nó sẽ gây sự cãi nhau. Chúng tôi luôn kết thúc bằng cảnh gào thét vào mặt nhau đến khi nó ầm ầm bỏ đi, đóng rầm cửa lại.

Lên đại học, nó bắt đầu thường đi Öngören gặp bạn bè thuở nhỏ. Nó đã gia nhập một nhóm nhà lý tưởng thất nghiệp gặp ở chỗ thầy Mahmut. Nó trải qua một giai đoạn cá ngựa ở đường đua Veliefendi gần nhà chúng tôi ở Bakirky, nhưng nhanh chóng hối lỗi, và không lần nào xin tiền tôi. Khi đi quân dịch ở Burdur, nó cô độc đến mức thường dành kỳ phép cuối tuần gọi điện cho tôi và khóc. Khi nó về nhà ở Istanbul, mắt tôi trào lên những giọt lệ dịu dàng vì thấy nó hớt tóc ngắn như vậy, rám nắng như vậy, gầy gộc như vậy, cổ như cọng anh đào. Chúng tôi lúc nào cũng chực cãi cọ nhau, sau đó nhiều lúc chúng tôi không nói gì với nhau suốt nhiều ngày. Nó sẽ trả đũa bằng cách về khuya, hay tệ hơn, không về nhà, và tôi sẽ mất ngủ cả đêm chờ nó. Tôi kinh hãi rằng nó có thể phải lòng một đứa con gái ngớ ngẩn hay một người đàn bà lớn tuổi hơn hung hăng, hư hỏng. Nhưng dù tranh cãi và hòn dỗi thế nào, bất chấp những khoảng im lặng nặng nề và nhận xét cạnh khóe, đến một lúc nào đó hai mẹ con lại ôm nhau làm hòa. Trong những khoảnh khắc đó, tôi nhận ra mình không chịu nổi nếu phải chia cách con trai, hay sống mà không có nó.

Vì chúng tôi đã xa lạ với cha nó (hay người đàn ông nó tưởng là cha), Enver vẫn thản nhiên khi Turgay với tôi chính thức ly hôn, thậm chí khi Turgay cuối cùng cũng qua đời. Tôi quy những cơn giận của thằng bé, những thịnh nộ vô lý, thái độ ngày càng lầm lì và hay chỉ trích cho bản tính nhạy cảm và sự vắng bóng người cha. Nhưng nguyên nhân chính, tôi cũng tin, là do nghèo khổ. Nên khi tôi xem quảng cáo trên báo thấy Cem đang phát triển mảng địa ốc, và đọc trong chính các tờ báo đó rằng y học phương Tây đã nghĩ ra cách chắc chắn cho bất cứ ai muốn xác định cha thật của mình, thuyết phục được ngay cả tòa án Thổ, tôi suy nghĩ.

Thời trẻ, tôi chưa bao giờ nghĩ tới chuyện làm đơn kiện tụng thế này. Dùng cảnh sát và luật lệ nhà nước để bắt bí một người đàn ông nhận trách nhiệm đối với đứa con mà nếu không anh ta sẽ không bao giờ công nhận; hăm he một vụ kiện khác để đòi thêm tiền; xuất hiện tại buổi gặp gỡ công chúng anh ta tổ chức… Con trai tôi thất kinh trước những điều tôi làm. Nhưng nó cũng biết rằng mọi chuyện là vì nó, và một khi những cơn giận đã dịu bớt, nó lại nguôi ngoai.

Suốt nhiều tháng tôi năn nỉ dụ dỗ nó làm đơn kiện; chúng tôi gào thét, cãi vã không dứt. Rõ ràng đòi hỏi nó chấp nhận mẹ nó đã ngoại tình sinh ra một đứa con là quá sức nó, chưa nói mẹ nó lại còn giữ bí mật suốt bao năm. Nó cứ hỏi tôi bao nhiêu lần, vừa lúng túng vừa thịnh nộ, “Mẹ có chắc không?” và bấy nhiêu lần tôi đều trả lời, “Nếu không chắc thì mẹ có nói gì không?” Nó sẽ ngoảnh đi – hay có lẽ tôi ngoảnh đi – và chúng tôi đều im bặt.

Nhưng chủ yếu, chúng tôi gào thét vào mặt nhau. “Chuyện đó là vì con!” tôi nói với nó. Tôi chỉ có thể tỏ thái độ quyết liệt đến như thế. Trong một lần cãi vã, nó lôi bức hình người đàn bà tóc đỏ trên tường xuống xé làm đôi. Nó nói nhờ Internet mà nó biết cô ta cũng tồi tệ như tôi. Nên tôi cũng tìm hiểu cô ta. Bức hình tôi lấy trong tạp chí là bức tranh của Dante Gabriel Rossetti. Mê mẩn đôi mắt quyến rũ và cặp môi đầy đặn của người mẫu, ông phải lòng và cưới cô. Tôi dùng băng dính dán lại bức hình rồi dán lại lên tường.

Con trai tôi chỉ nhắc đến chuyện kiện cha nó khi uống raki, rượu làm nó mạnh mẽ lên, tự tin bàn bất cứ điều gì, nhưng đồng thời cũng làm trầm trọng thêm sự cáu kỉnh áp đặt và khiến nó nói với mẹ bằng ngôn ngữ chỉ họp với dân thủy thủ. Cũng như khi nó mới về Öngören sau khi xong đại học, giờ nó văng tục với tôi sau mọi cuộc cãi vã, thề không phí thêm một ý nghĩ nào cho một con điếm như tôi (hay những lời lẽ kinh khủng kiểu như vậy). Nhưng rồi, không chịu nổi một mình, một hai ngày sau nó lại đón tàu rời Öngören và có mặt ở Bakirköy để ăn tối.

“Con về mẹ mừng quá,” tôi thường nói. “Mẹ làm thịt viên đấy.”

Chúng tôi huyên thuyên chuyện này chuyện kia như thể không có chuyện gì xảy ra mới hai hôm trước. Ăn xong, chúng tôi ngồi cạnh nhau trên trường kỷ, chỉ mẹ và con trai xem ti vi, như chúng tôi vẫn làm mỗi tối khi nó còn đi học và chúng tôi chờ cha nó, không bao giờ về nhà. Khi hết chương trình, nó quá kiêu hãnh không thừa nhận rằng nó không muốn về nhà ngủ một mình, nên nó bắt đầu đổi kênh tìm chương trình khác để mải mê xem.

Nó sẽ co ro và ngủ quên trước ti vi, và tôi sẽ lẳng lặng trông chừng nó, thầm trách mình đã không tìm được cô gái phù họp làm vợ nó. Nhưng tôi nghi mình sẽ không bằng lòng cô nào nó thích, và nó hoàn toàn có thể từ chối, chỉ vì coi thường, cô nào tôi chọn cho nó. Hơn nữa, con trai tôi không có phương tiện tài chính cũng như địa vị xã hội để bảo đảm cho nó một đám tốt.

Tôi chưa từng tiếc nuối quyết định nào của mình sau ngày tôi nhuộm tóc đỏ. Tôi chỉ tiếc là đã hết sức kiên trì hy vọng con trai tôi gặp và biết cha nó. Enver công kích ý tưởng này, dù nó chưa bao giờ bác bỏ hoàn toàn. Dù vậy, chủ yếu nó trách tôi là hão huyền, hoặc buộc tội tôi làm chuyện đó hoàn toàn vì tiền. Không phải trùng hợp mà mọi báo chí cuối cùng cũng buộc tội nó như vậy sau khi Cem chết. Nhưng con trai tôi không có ý giết cha. Nó chắc chắn không phải kẻ giết người, bất chấp báo chí tự do sử dụng lời vu khống đó, làm nó ô danh suốt đời.

Con trai tôi chỉ cố bảo vệ bản thân trước cơn giận mù quáng của người đàn ông có súng, tình cờ là cha nó. Hy vọng duy nhất của Enver khi đến buổi gặp gỡ đêm đó là cuối cùng cũng gặp người cha nó chưa từng quen. Chính tôi gợi lên cái nhu cầu đó trong nó; giờ tôi chỉ tiếc chừng đó thôi. Tôi không một giây nào tiếc mọi câu chuyện tôi đã kể nó nghe thuở còn nhỏ về Rostam và Sohrab, Oedipus và mẹ, hay Abraham và Isaac. Còn về những thanh niên, sinh viên, những gã đàn ông giận dữ đến rạp hát vàng của chúng tôi… Đâu có ai từng kể họ nghe những câu chuyện này, nhưng không hiểu sao họ cũng biết, cũng như người ta đôi khi vẫn biết, trong thâm tâm, những chuyện họ đã quên.

Dù công tơ có nói gì, chuyện con trai tôi quen thuộc với những câu chuyện cổ này, và khuynh hướng cuộc đời đôi khi mô phỏng thần thoại ngụ ngôn, cũng không chứng minh được là nó có tội. Enver hẳn sẽ ước được rời cái giếng đó mà không gây nên cái chết của cha. Nhưng liệu có đến dù chỉ một khắc để nghĩ không khi nó cố giật khẩu súng khỏi tay cha? Con trai tôi ngộ sát cha. Điều này thì tôi rõ ngay khi nghe nó thành thật kể chuyện xảy ra. Lẽ ra chuyện đó cũng rõ ràng với hầu hết các nhà báo, nếu họ không thích lừa dối độc giả vì một câu chuyện hay.

Thành công của Sohrab, sự giàu có khó tin của Cem, công nghệ giờ cho phép Enver chứng minh cha là ai… Tất cả làm nên đề tài viết báo kích động không cưỡng được này. Vô số đoạn mô tả tôi đã khóc khi tới hiện trường vụ án. Các nhà báo có ý tốt thích đắm mình trong chính kịch thì viết những bài dài lê thê về những khổ não của “cựu diễn viên sân khấu và diễn viên lồng tiếng” chứng kiến con trai giết cha. Những tên viết mướn khác hiểm độc hơn, báo của họ bán chỗ quảng cáo cho Sohrab, đăng những vu khống nhục nhã về chuyện nước mắt tôi không lừa được ai, vì đây không phải tai nạn, mà là vụ mưu sát chúng tôi đã ngấm ngầm dự định nhiều năm rồi, và chúng tôi ra tay chỉ vì nóng lòng thò tay vào di sản của Cem không con. Họ mô tả mái tóc đỏ của tôi như bằng chứng cho tính cách bất hảo của tôi. Không cần biết không phải con trai tôi mà chính cha nó mới là người đem khẩu súng đến Öngören và rút ra trong cơn giận bên giếng…

Khẩu súng đăng ký tên Cem, và thẩm phán sẽ tính đến chi tiết này khi đánh giá sự ngay thật của con trai tôi, cùng với việc thiếu bằng chứng là chúng tôi đã suy tính từ trước. Tôi tin chắc điều đó. Nhưng tất nhiên báo chí phớt lờ những chi tiết này. Nên giờ mẹ con tôi sẽ đi vào lịch sử Istanbul như bà mẹ tóc đỏ độc ác và đứa con trai thông đồng đã giết cha nó vì tham lam. Tôi không chịu nổi khi nghĩ đến điều đó. Mỗi khi tôi thăm con trong nhà tù Silivri, bao giờ cũng có vài tù nhân trơ tráo nhìn tôi hầm hầm hay chòng ghẹo tôi bằng những câu chế giễu dựa trên những lời dối trá trên; ngay cả những cai ngục tốt bụng hơn đôi khi cũng nhìn tôi theo cái kiểu khiến tôi muốn chết cho xong. Những cái nhìn chòng chọc và tố cáo này khủng khiếp hơn bất cứ điều gì tôi trải qua suốt bao năm nghe lũ phá đám vô sỉ hét, “Thoát y đi! Thoát y đi!” Tôi bảo Enver ghi lại đầu đuôi câu chuyện nó ngộ sát cha. Khi đọc, thẩm phán chắc hẳn chỉ còn biết tha bổng cho nó trên cơ sở nó hành động để tự vệ. Nhưng để trình bày câu chuyện trong bối cảnh đầy đủ, nó phải kể từ đầu, từ mùa hè cha nó đào cái giếng đó – nên tôi phải giúp nó biết mọi chuyện xảy ra trước và từ khi ấy. Thành quả của bao nỗ lực đó là văn bản giờ các bạn đang cầm, đưa ra làm lời khai cho bên bị trước tòa hình sự Silivri. Toàn bộ chuyện này – mà không chỉ vài trang kế tiếp – có thể xem là bản tường thuật điều tra vụ giết người, và mọi bằng chứng đều chịu sự xem xét của pháp luật. Cũng như trong Vua Oedipus của Sophocles.

Ngày hôm ấy, tôi giới thiệu con trai với mọi người là Serhat, như vậy dễ cho nó tiếp cận cha hơn, nhưng không hiểu sao điều này được đưa ra làm bằng chứng phạm tội của chúng tôi. Báo chí còn đăng một loạt viện dẫn về vụ kiện đòi cha, thảy đều không có căn cứ. Nhưng câu chuyện thuật lại mà mọi người sẽ thấy ở đây là đầy đủ và hoàn toàn đúng. Nên tôi sẽ nói tiếp chỗ tôi đã bỏ dở:

Khi tôi nhận ra con trai và cha nó không quay về phòng tiệc, tôi vội đi đến cái giếng. Vài nhân chứng đi cùng tôi.

Người bảo vệ ca đêm dẫn chúng tôi tới chỗ nhà ăn tập thể cũ. Khi chúng tôi bước vào trong, một con chó lai tạp xấu xí bất trị đang sủa điên cuồng. Tôi thấy con trai ngồi một mình dưới đất cách miệng giếng để mở vài bước chân, và tôi nhận ra ngay đã có chuyện gì. Con trai tôi đã sơ ý giết cha. Tôi chạy đến ôm chặt nó. Tôi khóc thảm thiết như ngày xưa từng khóc trên sân khấu.

Nhưng nỗi khốn khổ của tôi phức tạp hơn trên sân khấu. Khi tôi buột ra từng tiếng thét lanh lảnh, hy vọng vơi bớt nỗi thống khổ, tôi mới biết tại sao ngay cả những tên lính xấc láo nhất, những kẻ say miệng mồm tục tĩu nhất và những tên dâm đãng vô sỉ nhất cũng luôn lặng đi trước cảnh một người đàn bà khóc: logic của vũ trụ biến thành nước mắt của người mẹ. Điều đó giải thích tại sao giờ đây tôi khóc. Tôi khóc vì mọi điều, và thấy được an ủi khi làm vậy, vì dường như khóc giúp giải tỏa tâm trí để tôi nghĩ đến những việc khác.

Đám người lăng xăng ngà say theo tôi từ phòng tiệc đang cố xác định xem ông chủ ở đâu thì con trai tôi báo rằng ông Cem (nó không gọi là cha nó) đã rơi xuống giếng.

Có người bên Sohrab gọi cho cảnh sát. Vợ của Cem là Ayşe tới trước cảnh sát; người ta dẫn cô tới giếng, và như bao người khác, cô không chịu tin rằng chồng mình lại rơi xuống tận dưới ấy. Tôi muốn ôm cô như một người đàn bà tìm tới một người đàn bà khác, tôi muốn khóc than với cô cho người cha đã chết, cho đứa con trai đã giết cha, cho đời chúng tôi. Nhưng họ không cho tôi đến gần cô.

Về sau báo chí viết bằng giọng điệu hung hiểm về độ sâu cái giếng, nước đen bên trong, và ý niệm siêu nhiên là ai lại đào được một cái hố sâu như vậy trong lòng đất bao năm trước chỉ với xẻng và cuốc chim. Họ bắt đầu nói về số phận, và dù không tin mấy nhưng tôi cũng thích cái ý đó.

Tôi mong mỏi một dịp nói chuyện với Ayşe trong những ngày sau khi con tôi bị bắt, để an ủi cô về mất mát và cô xoa dịu nỗi căm hận có lẽ cô đang ấp ủ đối với chúng tôi. Tôi muốn nói với cô rằng, là đàn bà, chúng tôi không chịu trách nhiệm cho những gì đã xảy ra, vì mọi chuyện đã được thần thoại và lịch sử định sẵn. Nhưng dễ hiểu thôi, cô quan tâm đến những điều cô đọc trên báo mỗi ngày hơn là thần thoại truyền thuyết. Chúng tôi nản lòng phát hiện ra rằng nhân viên của Sohrab mồi thêm tin nhảm cho chính những nhà báo viết rằng con trai tôi giết chồng Ayşe để đoạt gia sản còn tôi là kẻ chủ mưu mọi chuyện.

Cảnh sát tìm thấy một vỏ đạn đã nổ gần giếng. Nhưng không thấy khẩu súng đâu. Một thợ lặn quen độ sâu và dòng chảy mạnh của Bosphorus được cột dây thừng hạ xuống hố bùn, từ đó anh ta đi lên với thi thể nát bét của Cem, không còn nhận ra khi chỉ mới chết được hai ngày. Sau đó cha của con trai tôi phải chịu khám nghiệm tử thi tàn bạo, mọi cơ quan đều bị moi ra mổ xẻ. Vì không có dấu vết nước giếng bẩn trong phổi, rõ ràng anh ta đã chết trước khi rơi xuống.

Kết quả khám nghiệm cũng cho thấy nguyên nhân cái chết. Phán quyết của nhân viên điều tra đập vào mắt các trang nhất ngày hôm sau: “Anh ta bắn vào mắt cha!” Nhưng không ai viết về cuộc giằng co bên giếng hay nhắc đến lời khai trước tòa của con trai tôi, trong đó nó biện bạch rằng nó chỉ tự vệ và khẩu súng vô tình cướp cò khi nó cố giằng vũ khí từ tay cha.

Thẩm phán cho người thợ lặn xuống nước lần nữa, và lần này anh ta mang lên khẩu súng lục Kirkkale. Chuyện đó có lợi cho vụ của chúng tôi vì khẩu súng được đăng ký tên Cem và viên đạn đã từ nòng đi vào mắt trái của anh ta, theo phân tích đạn đạo. Do vậy mẹ con tôi tin tưởng rằng thẩm phán sẽ phán quyết con trai tôi hành động tự vệ và nó không phải kẻ giết người. Đó không phải trường hợp người con trai oán hận xách súng đến bên giếng, mà là người cha e ngại con ruột của mình.

Thái độ của Ayşe và Sohrab đối với tôi thay đổi sau khi tìm lại được khẩu súng. Khi đã rõ rằng con trai tôi không toan tính giết cha và có khi nó còn được thả – do vậy cuối cùng sẽ được tự do mà thừa hưởng tài sản của Cem và thành cổ đông lớn nhất của Sohrab – sự thù địch của họ giảm đi đáng kể.

Lần đầu chúng tôi gặp nhau tại văn phòng Sohrab, tôi thấy Ayşe bình tĩnh và uy nghiêm. Cô có tin gì vào những tin nhảm báo lá cải viết về tôi? Theo ánh nhìn của cô thì tôi biết cô nén mọi cay đắng và giận dữ để giữ vẻ điềm tĩnh. Rõ ràng cô đã quyết định tạm chôn vùi nỗi đau mất người chồng yêu và buộc mình hòa thuận với tôi.

Tôi cố an ủi cô: dù tôi không thể nói thay cho Enver, nó vẫn còn ngồi tù chờ kết luận của phiên tòa, cô có thể tin chắc rằng mẹ con tôi không ai có ý định phá nát đế chế xây dựng mà người cha quá cố của con trai tôi đã dồn hết trí tuệ và sức sáng tạo vào, nói gì đến vất hàng trăm nhân viên ra ngoài đường. Thật ra chúng tôi hy vọng làm điều ngược lại: chúng tôi muốn Sohrab đạt đến những đỉnh cao hơn nữa. Tôi nói với cô rằng tôi tin Sohrab chào đời vào cái ngày năm 1986 đó – ba mươi năm trước – khi người cha quá cố của con trai tôi đào giếng với thầy Mahmut.

Sau khi đã làm rõ điểm tế nhị ấy, tôi kể lại, cũng trong năm ấy, thầy Mahmut và cha của con trai tôi mỗi người đều đã đến khu rạp màu vàng của Rạp hát Kịch Luân lý, chỉ cách nhau một ngày, và cả hai đều thấy xúc động trước tấn bi kịch Rostam và Sohrab. Vì vậy mà nước mắt tôi khóc trong rạp đêm đó gắn liền với những giọt nước mắt tôi khóc bên giếng ba mươi năm sau bỏi cùng những mối dây ràng buộc không sao lay chuyển giữa thần thoại và cuộc sống.

“Cuộc sống mô phỏng thần thoại!” tôi nói đầy phấn khích. “Cô không đồng ý sao?”

“Có chứ,” Ayşe đáp lễ độ.

Tôi cảm nhận được rằng cả cô lẫn ban giám đốc Sohrab đều không chuẩn bị làm gì chống lại mẹ con tôi.

“Đừng quên rằng tôi ở Öngören khi công ty chúng ta đào cái giếng đầu tiên. Và ngay cả tên nó, Sohrab, cũng lấy từ bài độc thoại khép màn của tôi thời ấy.”

Ayşe chớp mắt như muốn xua đi nỗi sửng sốt trước những điều mình vừa nghe. Tất nhiên, tên Sohrab không xuất phát từ độc thoại của tôi, mà từ tác phẩm Shahnameh ngàn năm của Ferdowsi. Cô đã tìm hiểu “những chuyện này” (cô không đành nói chữ “tội giết con” hay “tội giết cha”) với chồng bao năm, họ xem những bức tranh không được tiết lộ và bản thảo xưa trong các bảo tàng khắp châu Âu và các nơi khác trên thế giới. Cô nhìn ra cửa sổ trụ sở Sohrab, mắt tha thẩn trên những tòa nhà chọc trời ở Istanbul, trên biển mái nhà và ống khói, rồi mô tả những cảnh trong một quá khứ hạnh phúc hơn, như thể muốn chứng minh là mình đúng. Cô nói đến bảo tàng ở Saint Petersburg, ngôi nhà ở Tehran, Athens, những ký hiệu, biểu tượng và tác phẩm nghệ thuật rải rác khắp một vùng địa lý rộng lớn, và dù giọng điệu cô bí ẩn, sự mãn nguyện và vui sướng khi cô nhớ lại những khoảnh khắc này lộ rõ. Người đàn bà này đã bầu bạn với cha con trai tôi, và họ đã hạnh phúc bên nhau. Giờ đây, do một chuỗi thất thường pháp lý, có khả năng con trai tôi cuối cùng sẽ được sở hữu hầu hết công ty hẳn họ đã vất vả gầy dựng nên, vì bên cạnh cha của con trai tôi, chính người đàn bà này đã sinh ra và nuôi nấng Sohrab.

Cẩn thận giữ giọng điệu để không làm tôi phật lòng, khiêu khích con trai tôi trong tù, hay để lộ ra cô căm ghét chúng tôi thế nào, Ayşe kể tôi câu chuyện mọi người đang đọc trong cuốn sách này, kể từ khi cô gặp chồng ở đại học và họ thường cùng đến hiệu sách Deniz. Nhìn kỹ khi cô nói, tôi có cảm giác không sai chạy rằng cô dùng những ký úc hạnh phúc để thực thi một kiểu trả đũa nào đó với tôi. Nhưng tôi không để điều đó ảnh hưởng đến mình mà vẫn lắng nghe khiêm nhường; suy cho cùng, cả đứa con lẫn Sohrab đều, theo một nghĩa nào đó, thuộc về tôi.

Trong những lần đến nhà tù Silivri sau đó, tôi bắt đầu kể cho con trai những câu chuyện nghe được từ Ayşe. Bất kể nhà tù xa xôi thế nào, bao xe buýt tôi phải bắt từ Bakirköy để đến đó, lần nào tôi cũng đến tận cổng, lần nào cũng tự hỏi như vậy nghĩa là sao, con trai tôi bị giam giữ ở đó, cách noi cha nó và thầy Mahmut đào giếng chỉ năm cây số, trong nhà tù mà cai ngục và lính gác tự hào tuyên bố không chỉ lớn nhất Thổ Nhĩ Kỳ mà còn “trên cả châu Âu”. Khi qua cổng rồi, có vô số vòng máy dò kim loại, các lính gác nữ bao giờ cũng kèm thêm câu cạnh khóe về mái tóc đỏ khi họ khám xét tôi, phòng chờ, cửa mở cửa đóng, khóa lách cách mở và khóa lách cách đóng, hành lang và sảnh, cho đến khi tôi mất hết mọi ý niệm về thời gian và nơi chốn. Khi chờ con trai xuất hiện bên kia kính cách âm phòng chờ, tôi mơ màng, nhầm các tù nhân khác là nó, càng thêm buồn ngủ hoặc bồn chồn trong cơn giận cố nén, và khi con trai tôi cuối cùng cũng tới, tôi cảm giác như thể dáng người đằng sau tấm kính kia không phải nó mà là người cha đã chết của nó – không, ông nội đã chết của nó.

Nếu luật sư của chúng tôi có mặt, chúng tôi sẽ nói qua những diễn biến mới nhất trong vụ chúng tôi, những điều nhảm nhí báo chí rêu rao, và khó khăn đặc biệt nào con trai tôi có thể chịu trong nhà lao. Bị những kẻ tin nó giết cha vì tiền hành hạ, thức ăn kinh khủng trong tù, nỗi thất vọng khi nghe về đợt ân xá mới hóa ra chỉ là tin đồn. Enver kể chúng tôi nghe những chuyện thương tâm của các nhà báo ủng hộ chống đối và người Kurd giờ đang bị giam trong chính những xà lim từng giam các tướng lĩnh âm mưu đảo chính, và nó bắt chúng tôi viết một thỉnh nguyện vô ích nữa, xin được ở riêng, thêm chút thời gian có không khí trong lành, hay xét lại một phán quyết bất công. Tất cả những chuyện ấy kéo dài đến mức thường thì một tiếng đồng hồ quy định cho chúng tôi trôi qua mà hai mẹ con tôi vẫn chưa kịp trao đổi đôi lời dịu dàng riêng tư.

Nhưng thường thì ngoài quản ngục ra không ai giám sát cuộc trò chuyện của chúng tôi. Nhớ những chuyện tôi nghe từ Ayşe và đọc trong sách cô nhắc đến, tôi thường cố giải thích mọi thứ cho con trai như thể những ý niệm và mơ tưởng ấy đều là của mình. Enver không thích nghe thần thoại, vì chúng làm nó nhớ đến tội ác của mình, và nó thường vờ không hiểu ý tôi đang cố nói đến. Nó không tin khi tôi nói rằng chính tôi từng được nghe thầy Mahmut kể những chuyện này, nhưng nó cũng lắng nghe. Vì cái thật sự quan trọng không phải truyện thần thoại, mà chuyện chúng tôi ở đây bên nhau, nói chuyện với nhau. Đôi khi tôi sẽ dừng nói mà chỉ ngẫm nghĩ một lát, cố nén nước mắt khi thấy con trai đã thô kệch đi, dần dần có vẻ ngoài của một tên du đãng trong tù.

Khó nhất là phải chia tay khi hết giờ. Tôi cũng cố rời phòng, nhưng con trai tôi không đành chào tạm biệt, cũng như hồi còn nhỏ, và dù nó hiên ngang đứng lên khi bảo vệ nhắc đã hết thời gian, nó không chịu nổi ý nghĩ bước ra. Nó thường đứng bên cửa nhìn chăm chăm vô vọng khi tôi đi, thế là tôi lại nhớ hồi chưa đủ tuổi đi học, nó thường năn nỉ tôi đừng bỏ nó một mình dù chỉ năm phút để đến tiệm tạp hóa. Tôi nói, “Mẹ sẽ quay về khi con còn chưa kịp nhận ra ấy chứ,” nhưng nó không bao giờ tin tôi. Nó thường theo tôi đến cửa, níu tay kéo váy tôi, mà khóc lóc, “Mẹ đừng đi,” và không chịu buông ra, như thể nó đinh ninh rằng mỗi khi tôi bước ra khỏi cửa thì đó là lần cuối nó thấy tôi.

Niềm an ủi lớn nhất cho chúng tôi là họ cho phép tiếp xúc thân thể giữa tù nhân và gia đình trong các buổi viếng thăm giao tế hằng tháng. Cả khối chờ đến những dịp này, kiên nhẫn chờ dịp kế tiếp, cảm thấy nát lòng nếu tình cờ một dịp bị hoãn lại như một kiểu trừng phạt nào đó, và vui mừng khi có thêm những buổi viếng thăm theo sắc lệnh của bộ trong những dịp lễ tôn giáo. Vì trong tù có quá nhiều người cánh tả và chiến binh Kurd, chúng tôi không được phép mang thức ăn, sách, hay điện thoại di động vào. Nhưng với chút quà cho cai ngục, tôi cũng xoay xở tuồn cho con trai yêu quý cuốn sổ tay nó để ở Öngören, bút, vài họp tuyển thơ ưa thích của nó. Tôi nhận ra rằng viết có thể là liệu pháp hiệu nghiệm cho nỗi đau khổ và giận dữ của nó. Vì vậy tôi khuyên nó bắt đầu viết về đời nó, có lẽ thậm chí viết cả câu chuyện, giờ đã gần đi đến hồi kết, thành một cuốn tiểu thuyết. Tôi lo kiểm tra tiến độ của nó trong những lần viếng thăm chung đó.

Trong phòng thăm viếng ở khối trọng tội, hai mẹ con thường ôm nhau ở góc riêng nào đấy, ngồi cách xa noi đám tội phạm thông thường như buôn lậu, giết người, cướp có vũ trang, trộm cắp, lừa đảo đang túm tụm với gia đình và bạn bè. Từ lúc tôi lại được chạm vào con trai, mặt nó lại có cái vẻ sáng ngời như mỗi khi tôi tắm cho nó hồi bé. Nó bèn bắt đầu vui vẻ tả về các bạn tù, các quản ngục tham nhũng, và tất thảy những vụ làm ăn bẩn thỉu nó chứng kiến bên trong, kết luận rằng mọi chuyện thật ra cũng không tệ lắm, dù nó biết tôi sẽ không bao giờ tin. Và rồi đầy can đảm, nó đọc cho tôi nghe một bài thơ nó sáng tác về khung cảnh nhìn từ cửa sổ xà lim hay khoảng trời bên trên sân trong.

Sau khi bày tỏ nỗi thán phục thật lòng trước thơ của con trai, tôi sẽ lái cuộc trò chuyện về lại cuốn sách tôi biết nó phải viết, không chỉ để thuyết phục thẩm phán là nó vô tội, mà còn là một hành động làm chứng đạo đức cho mọi người nói chung. Tôi sẽ cho nó biết những ý nghĩ mới nhất của mình, nói với nó về Oedipus và Sohrab (không tìm thấy sách nào trong thư viện nhà tù, nhưng tôi cũng lén đem vào được cả những cuốn đó cho nó) và chuyến đi quan trọng của cha nó đến Tehran, hay về đời tôi ở rạp hát, về mùa hè tôi gặp cha nó, những vở kịch chúng tôi từng dựng trong rạp vàng và ý nghĩa màn độc thoại của tôi cuối mỗi buổi diễn. “Tất cả những màn trước đó mẹ diễn đều vì đoạn độc thoại sau cùng đó,” tôi vừa nói vừa nhìn tha thiết vào mắt nó.

Thỉnh thoảng chúng tôi ngồi im và chỉ nhìn nhau như thể vừa gặp nhau lần đầu. Tôi sẽ nhặt một mảnh dằm trên áo len của nó, hay chạm vào nút áo sắp bung trên áo nó, hay nhẹ nhàng đưa mấy ngón tay cào mớ tóc bù xù của nó. Biết bao lần tôi muốn hỏi nói nó còn nhớ tuổi thơ nhiều không, tại sao nó giận dữ suốt như vậy, tại sao nó bắn vào mắt cha nó, và tại sao giờ nó có vẻ bình yên như vậy, nhưng tôi luôn cưỡng lại thôi thúc ấy. Tôi chỉ cầm tay nó, vuốt cánh tay nó, vai, lưng, cổ nó. Đến lượt mình, nó sẽ nâng hai bàn tay người mẹ sáu mươi tuổi trong tay mình và hôn nồng nàn như một người yêu.

Vào ngày lễ Hiến sinh mới rồi, chúng tôi lại ngồi bên nhau, nhìn vào mắt nhau rồi ôm nhau mà không nói lời nào. Đó là một ngày thu nắng ấm. Nó nói với tôi cuối cùng nó cũng bắt đầu viết cuốn tiểu thuyết sẽ giải thích “mọi thứ”. Nó nói, lúc này trong đầu nó có nhiều ý nghĩ như sao trời bên kia cửa sổ xà lim ban đêm. Khó mà hiểu thấu bao vì sao đó, cũng khó chẳng kém khi diễn đạt mọi cảm xúc thành lời. Nhưng nó sẽ quay sang các sách khác tìm cảm hứng. Sách chính trị không được phép có trong thư viện nhà tù, nhưng nó tìm được Hành trình vào tâm trái đất của Jules Verne, các truyện ngắn của Edgar Allan Poe, các tuyển tập thơ xưa, một hợp tuyển gọi là Mơ và sống. Nó sẽ đọc hết cũng như cha nó đã đọc hồi còn thanh niên, và khi đã hiểu chúng ảnh hưởng đến ông thế nào, nó có thể đặt mình vào hoàn cảnh của cha. Nó muốn tôi kể nó nghe về cha mình. Tôi sốt sắng trả lời những câu nó hỏi rồi vui vẻ ôm nó, để rồi ngất ngây nhận ra cổ nó vẫn có mùi như hồi nó còn bé: hương xà phòng thường lẫn với mùi bánh quy. Khi gần hết giờ thăm viếng, tôi cầu xin Thượng đế an ủi con trai tôi khi chúng tôi chia tay vào ngày thiêng liêng này.

“Thứ Hai mẹ sẽ quay lại,” tôi mỉm cười nói. Tôi lấy bức hình cô nàng tóc đỏ dán băng keo của Dante Gabriel Rossetti đưa cho nó. “Mẹ rất mừng khi nghe con sắp viết cuốn tiểu thuyết ấy, con yêu của mẹ!” tôi nói. “Con có thể đưa hình này lên trang bìa khi nào sách xong, và có khi còn chỗ cho con viết về người mẹ xinh đẹp của con hồi trẻ ấy chứ. Xem, người đàn bà này trông hoi giống mẹ. Tất nhiên con biết rõ nhất nên bắt đầu cuốn tiểu thuyết thế nào, nhưng mẹ nghĩ nó nên vừa thành thật lại vừa huyền bí, như những độc thoại mẹ thường đọc cuối vở diễn. Nó nên đáng tin như chuyện thật, lại quen thuộc như thần thoại. Như thế thì, bất cứ ai, không chỉ thẩm phán, đều sẽ hiểu điều con muốn nói. Hãy nhớ: cha con cũng luôn muốn thành nhà văn.”

Tháng Một – tháng Mười hai 2015

1. Một loại rượu phổ biến ở Thổ Nhĩ Kỳ.

2. Feast of the Sacrifice: lễ hội hiến sinh, một trong những ngày lễ tôn giáo lâu đời nhất ở Thổ Nhĩ Kỳ.

3. Istanbul nằm trên cả châu Á và châu Phi.

4. Lính thuộc phong trào cài cách chính trị đầu thế kỷ 20, ủng hộ thay chế độ quân chủ chuyên chế của đế chế Ottoman bằng chính phủ lập hiến.