Miền non cao xứ Bồ Đào

Tác giả: Yann Martel

Dịch: Như Mai

NXB Trẻ

Cho Alice, và cho Theo, Lola, Felix, và Jasper: Chuyện đời tôi

PHẦN MỘT:
Không nhà

Tomás quyết định đi bộ.

Từ căn hộ khiêm tốn của gã trên phố Rua São Miguel quận Alfama khét tiếng đến dinh thự hoành tráng của ông bác ở giáo xứ Lapa đầy cây lá, ấy là một cuốc đi bộ ra trò băng ngang Lisbon. Có lẽ sẽ mất cả tiếng đồng hồ. Nhưng buổi sớm mai đã vỡ ra sáng rỡ mà dịu dàng, cuộc tản bộ sẽ khiến gã thấy yên ủi. Hôm qua Sabio, đầy tớ nhà ông bác đã đón trước hành lý và hòm đựng tài liệu cần thiết cho sứ mệnh của gã đến Miền Non Cao Xứ Bồ Đào, nên hôm nay Tomás chỉ phải mang mỗi tấm thân.

Gã thấy cộm trong túi áo khoác. Nhật ký của Cha Ulisses nằm đó, bọc trong lớp vải mềm. Gã thật ngớ ngẩn khi mang nó theo bên mình, thật sơ sẩy. Nhỡ mất thì tai vạ lắm thay. Nếu khôn ngoan gã đã cất nó vào hòm. Nhưng Tomás cần ơn trên phù trợ sáng nay, cũng như mọi lần gã đến thăm ông bác.

Ngay trong cơn phấn khích gã vẫn nhớ bỏ lại cây gậy thường ngày để dùng chiếc ông bác cho. Cuống gậy bằng ngà voi, còn thân bằng gỗ gụ Phi Châu, nhưng đặc biệt ở chiếc gương con tròn chìa ra dưới cuống gậy. Mặt gương hơi lồi, nên phản chiếu được góc khá rộng. Thế mà vẫn vô dụng, một ý tưởng thất bại, bởi gậy chống vốn luôn di chuyển khi sử dụng, nên hình ảnh phản chiếu trong gương quá rung lắc và nhạt nhòa, chẳng ích gì. Nhưng chiếc gậy điệu đàng này là món quà ông bác đặt làm riêng, nên mỗi khi ghé thăm ông Tomás đều mang theo.

Gã rời Rua São Miguel, rẽ sang Largo São Miguel, đến Rua São João da Praça trước khi rẽ vào Arco de Jesus - lối đi bộ thong thả qua thành phố quen thuộc, một thành phố của cái đẹp và sự nhộn nhịp, của giao thương và văn hóa, của thử thách và lợi lộc. Đến Arco de Jesus, một ký ức về Dora ập đến, khiến gã choáng ngợp. Nàng mỉm cười và dang tay chạm lấy gã. Khi đó, chiếc gậy trở nên có ích, vì kỷ niệm về nàng luôn khiến gã chuếnh choáng.

“Lần này em trúng đậm rồi,” nàng nói, khi hai người nằm trên giường ở căn hộ của gã.

“Tôi e là không,” gã đáp, “ông bác tôi mới giàu. Tôi là thằng con cù bơ của người em cù bất của ông ấy. Bác Martim làm ăn tấn tới bao nhiêu thì cha tôi lụn bại bấy nhiêu, thật.”

Gã chưa bao giờ nói vậy với ai, nhận xét bình thản mà thật thà về sự nghiệp lem nhem của cha gã, về những toan tính làm ăn thay nhau sụp đổ, khiến cha gã cứ phải lụy đến người anh trai luôn ra tay giải cứu. Nhưng với Dora gã có thể thổ lộ hết.

“Trời, anh nói vậy, nhưng nhà giàu nào mà chẳng có của chìm nổi.”

Gã bật cười. “Thật sao? Tôi chưa bao giờ nghĩ bác là người kín kẽ của nả. Mà nếu vậy, giả thử tôi giàu thật, sao em không chịu cưới tôi?”

Người ta nhìn gã chằm chằm khi gã bước đi. Vài người bình luận, có kẻ cười cợt nhưng hầu hết là có ý tốt. “Cẩn thận, coi chừng ngã kìa!” một phụ nữ lo lắng gọi với theo. Gã đã quen với sự tò mò đó; trừ mỉm cười gật đầu với những người có ý tốt, gã tảng lờ tất.

Từng bước, từng bước một, Tomás đến Lapa, sải bước thư thái, bàn chân đưa lên cao rồi hạ xuống vững vàng. Một dáng đi thanh nhã.

Gã đạp lên mảnh vỏ cam nhưng không bị trượt chân.

Gã không thấy con chó đang nằm ngủ, gót chân đáp xuống vừa sau đuôi nó.

Gã hụt chân khi đi xuống mấy bậc thang uốn lượn, nhưng kịp nắm tay vịn, lại vững bước dễ dàng.

Và những sơ sẩy nhỏ nhặt khác.

Nụ cười của Dora vụt tắt khi nhắc đến chuyện cưới xin. Nàng là vậy; từ vô tư đùa cợt đến vô cùng nghiêm túc chỉ trong tích tắc.

“Không được đâu, gia đình sẽ từ mặt anh mất. Gia đình là trên hết. Anh không được quay lưng lại với gia đình mình.”

“Em là gia đình của tôi,” gã đáp, nhìn thẳng vào mắt nàng.

Nàng lắc đầu, “Không phải mà.”

Hai mắt gã, hầu như không phải đưa đường chỉ lối nữa, giờ đây thư giãn trong hộp sọ như hai hành khách ngồi ghế bố trên boong sau con tàu. Thay vì quan sát mặt đất, cặp mắt liếc quanh mơ màng. Chúng để ý đến hình dạng của mây trời và cây cối. Chúng đuổi theo bóng chim. Chúng quan sát con ngựa khụt khịt mũi kéo xe. Chúng đậu lại trên những đường nét nhà cửa trước đây không được để ý đến. Chúng nhìn ngắm dòng người xe tấp nập trên Rua Cais de Santarém. Tóm lại, thực là một cuốc tản bộ sớm mai dễ chịu vào cái ngày đẹp trời cuối tháng Chạp năm 1904 này.

Dora, Dora đẹp xinh. Nàng là người hầu ở nhà ông bác. Tomás để mắt đến nàng hôm ghé thăm ông bác sau khi nàng được nhận vào làm. Gã như không thể rời mắt khỏi nàng, không thể thôi nghĩ đến nàng. Gã cố gắng tỏ ra vô cùng lịch thiệp với nàng, cố gợi chuyện từ những điều nhỏ nhặt vu vơ. Có thế, gã mới được tiếp tục ngắm chiếc mũi thanh thoát của nàng, cặp mắt đen sáng, hàm răng trắng nhỏ, cách nàng đi đứng. Rồi đột nhiên Tomás thành kẻ năng thăm viếng. Gã còn nhớ chính xác cái khoảnh khắc Dora nhận ra gã đang nói chuyện với nàng không như kẻ tôi tớ, mà như một người đàn bà. Mắt nàng ngước nhìn mắt gã, hai ánh nhìn trói nhau trong giây lát, rồi nàng quay bước đi, nhưng đã kịp gợn lên một nụ cười vụng trộm nơi khóe môi.

Rồi có gì đó thật lớn lao nảy nở nơi gã, ranh giới của giai tầng, của địa vị, của vô lý và cấm kỵ tột cùng tan biến.

Lần ghé thăm sau đó, khi gã đưa áo khoác, tay hai người chạm vào nhau, cả hai cùng dền dứ luyến lưu. Câu chuyện tiến triển nhanh chóng từ buổi ấy. Cho đến khi đó, Tomás chỉ mới biết mùi đời vài bận với gái bán hoa, những dịp đó tột cùng phấn khích rồi lại tột cùng bẽ bàng. Mỗi lần thế gã lại lén lút bỏ về, thấy hổ thẹn với chính mình và thề sẽ không bao giờ tái phạm. Với Dora, gã chỉ thấy tột cùng phấn khích rồi lại tột cùng phấn khích. Nàng nghịch đám lông rậm trên ngực gã, nằm ngả đầu lên gã. Tomás chẳng hề muốn bỏ đi đâu nữa.

“Em lấy tôi, lấy tôi, lấy tôi đi,” gã nài nỉ. “Mình sẽ là tài sản của nhau.”

“Không, mình sẽ nghèo rớt và bị rẻ rúng. Anh làm gì biết vụ đó. Em biết, nên em không muốn anh phải chịu khổ.”

Trong cái thế bế tắc của ái tình ấy, Gaspar bé nhỏ chào đời. Nếu gã không nằng nặc nài nỉ, nàng đã bị đuổi việc khi người ta phát hiện nàng có mang. Cha gã là người duy nhất ủng hộ, nhủ rằng gã hãy cứ sống mà yêu lấy Dora, ngược lại hoàn toàn với sự khinh bỉ im lặng của ông bác. Dora được giao những việc khuất mặt bên trong nhà bếp. Gaspar cũng sống âm thầm như thế ở nhà Lobo, được âm thầm yêu thương bởi cha nó, người âm thầm yêu thương mẹ nó.

Tomás ghé thăm mỗi khi có thể. Dora và Gaspar đến gặp gã ở Alfama vào những ngày nghỉ. Họ thường đi ra công viên, ngồi trên ghế băng, cùng ngắm Gaspar chơi đùa. Những ngày đó họ như những đôi lứa bình thường khác. Gã sống trong tình yêu, trong niềm hạnh phúc.

Khi bước qua một trạm dừng, Tomás nghe có tiếng xe điện rầm rập trên đường ray, một phương tiện giao thông mới mẻ, chưa đầy ba năm, màu vàng óng ánh, chạy điện. Hành khách chen nhau lên xe, hành khách chen nhau xuống xe. Gã né được tất, trừ một người là bị gã đâm sầm vào. Sau màn tương tác nhanh gọn, hai bên cùng xin lỗi và cùng được miễn lễ, gã đi tiếp.

Vỉa hè có mấy viên đá nhô hẳn lên nhưng gã lướt qua dễ dàng.

Chân gã đá phải chân ghế ở quán cà phê. Cái ghế nảy lên, mà chẳng sao.

Thần chết mang Dora và Gaspar đi, tuần tự không khoan nhượng, người thầy thuốc được ông bác gọi đến trổ hết ngón nghề trong vô vọng. Đầu tiên là đau họng và mệt mỏi, rồi đến sốt, ớn lạnh, đau nhức, khó nuốt, khó thở, co giật, tâm trí mất kiểm soát, đờ đẫn - cho đến khi cả hai đầu hàng, hai tấm thân xám, co quắp, tĩnh tại như tấm trải giường cả hai từng vật vã trên đó. Gã đã ở cùng cả hai. Gaspar năm tuổi. Dora hai mươi bốn.

Tomás không chứng kiến cái chết của cha mình mấy hôm sau. Khi đó gã đang ở trong phòng âm nhạc của nhà Lobo, ngồi im lặng với một người anh họ, tê dại trong đau đớn, thì ông bác bước vào, vẻ mặt ảm đạm. “Tomás,” ông bác cất lời, “Ta mang tin rất xấu. Silvestre… cha của anh, đã qua đời. Ta đã mất đi người em duy nhất.” Lời nói chỉ là thanh âm nhưng Tomás thấy như mình vừa bị nghiền nát, tựa như có tảng đá lớn rơi xuống thân mình, gã rên như thú trúng thương. Gấu cha nồng ấm của gã! Người nuôi nấng, nâng đỡ ước mơ cho gã!

Trong vòng một tuần - Gaspar chết vào thứ Hai, Dora thứ Năm, người cha Chủ Nhật - trái tim gã vỡ tung như kén tằm bung sợi. Nhưng chẳng hề có bướm ngài bay ra, mà chỉ có con bướm đêm xám buồn đậu trên bức tường linh hồn, không mảy may xao động.

Hai tang lễ, một sơ sài cho cô hầu gái người nhà quê và đứa con hoang, và một đình đám cho người em trai nghèo túng của một người giàu có, ở đám thứ hai người ta tế nhị không nhắc gì đến gia cảnh kém cỏi của kẻ quá cố.

Tomás không thấy cỗ xe ngựa đang tới khi đặt bước xuống lòng đường, người đánh xe kịp hét lên, gã loạng quạng né được con ngựa.

Gã ngã dúi vào một người đàn ông đang đứng quay lưng lại. Tomás đưa tay lên, rồi nói, “Vô phép ông.” Người đàn ông nhún vai hiền lành, nhìn theo gã rời đi.

Từng bước, từng bước một, cứ vài bước lại quay đầu nhìn qua vai xem phía trước có gì, cứ thế, Tomás đến Lapa, đi bộ giật lùi.

“Tại sao? Tại sao anh lại làm thế? Tại sao anh không đi đứng như người bình thường? Vớ vẩn thế đủ rồi!” ông bác đã từng hơn một lần thốt lên. Đáp lại, Tomás dùng những lý lẽ hay ho biện minh cho cách đi của mình. Chẳng phải hợp lý hơn sao, khi đối diện với thiên nhiên tạo hóa - gió, mưa, nắng, côn trùng, người dưng lạnh lùng, tương lai vô định - bằng tấm khiên ấy, tức phần sau đầu, lưng áo, mông quần? Những món đấy là đồ bảo vệ ta, tấm áo giáp của ta: Chúng được làm ra để chịu đựng thói đỏng đảnh của số phận. Hơn nữa, khi ta đi giật lùi, những phần mong manh tinh tế - gương mặt, ngực, những chỗ hay ho trên áo quần - đều được che chắn khỏi cái thế gian tàn độc phía trước; chỉ phải đưa ra khi cần, với người ta muốn, bằng một động tác xoay người tự nguyện đơn giản, hé lộ chân tướng. Chưa nói đến lý lẽ về thể chất. Còn có cách đi xuống dốc nào hợp lý hơn, gã quả quyết, là đi giật lùi? Phần bàn chân trước đáp xuống nhẹ nhàng khéo léo, cơ bắp đùi kịp tính toán mức căng rồi thả lỏng chính xác. Di chuyển theo chiều xuống nhờ đó mà nhịp nhàng, không áp lực. Và nhỡ có sảy chân, thì còn cách ngã nào an toàn hơn là ngã giật lùi, mông làm đệm, chịu bớt lực ngã? Còn hơn gãy cổ tay khi ngã chúi về trước chứ. Mà Tomás không hề cứng đầu quá đáng. Gã cũng có ngoại lệ, khi leo những dãy cầu thang dài hun hút ở Alfama chẳng hạn, hoặc khi phải chạy.

Tất cả những lý lẽ ấy ông bác đều nóng nảy gạt đi. Martim Augusto Mendes Lobo là một người thành đạt nóng nảy. Nhưng ông biết tại sao Tomás đi giật lùi, không cần đến những màn tra khảo bực bội của mình hay những biện giải lấp liếm của đứa cháu trai. Ngày nọ Tomás nghe lỏm được ông bác nói chuyện với người bạn ghé thăm. Ông bác tự dưng hạ giọng, khiến gã dỏng tai nghe ngóng.

“…thực là cảnh tượng nực cười,” ông bác kể, giọng thì thào. “Anh cứ hình dung: phía trước nó, tức sau lưng nó, có cây đèn đường. Tôi gọi anh thư ký Benedito đến, cả hai cùng im lặng quan sát, cùng băn khoăn một câu hỏi: Liệu thằng cháu tôi có đâm vào cột đèn không? Vừa lúc, một khách bộ hành nữa xuất hiện trên phố, ở góc đối diện. Tay này thấy Tomás đi giật lùi về phía mình. Nhìn kiểu hắn ta nghểnh đầu, chúng tôi đoán là hắn thấy tò mò trước thói đi đứng của thằng cháu tôi. Kinh nghiệm cho thấy kiểu gì cũng sẽ có đôi co - một lời bình luận, một tiếng mai mỉa, chí ít thì cũng một cái nhìn trân trối khi nó đi qua. Thì rõ, khi Tomás cách cái cột đèn vài bước chân, tay này bước nhanh hơn rồi vỗ vai Tomás, chặn nó lại. Tomás quay người. Benedito và tôi không nghe được hai người nói gì với nhau, nhưng vẫn xem trọn màn kịch câm. Hắn chỉ về phía đèn đường. Tomás mỉm cười, gật đầu, đưa bàn tay lên ngực ra chiều cảm kích. Hắn ta mỉm cười đáp lại. Cả hai bắt tay. Rồi vẫy chào nhau, cả hai lên đường, mỗi người một hướng, hắn ta rảo xuống phố, còn Tómás quay lưng, lại đi giật lùi, tiến lên đầu đường. Nó vòng qua cột đèn mà chẳng sơ sẩy gì.

“À, mà khoan đã! Vẫn chưa hết chuyện. Sau vài bước, tay kia quay đầu lại nhìn về phía Tómas, ngạc nhiên khi thấy nó vẫn đi giật lùi. Mặt hắn tỏ vẻ lo ngại - cẩn thận, coi chừng tai nạn đó - nhưng thoáng ngượng vì Tomás đang nhìn về phía hắn, đã thấy là hắn vừa tò mò quay lại, bất lịch sự làm sao. Rồi hắn quay đầu, nhưng quá muộn: hắn đâm sầm vào cây cột đèn. Đâm mạnh như quả lắc gõ vào thành chuông. Cả tôi lẫn Benedito rùng mình, điếng người hộ hắn. Hắn lập cập, nhăn nhó đưa tay ôm mặt ôm ngực. Tomás chạy đến đỡ - chạy thẳng phía trước chứ không giật lùi. Hẳn anh nghĩ chạy thế thì trông bình thường, nhưng không hề. Bước đi của nó không hề có lực nảy. Nó sải bước lán, dài, thân mình di chuyển nhẹ nhàng theo đường thẳng, như đang ở trên băng chuyền.

“Hai người lại nói năng gì đó, Tomás tỏ vẻ rất lo lắng, tay kia gạt đi nhưng vẫn đưa bàn tay ép lên mặt. Tomás nhặt hộ cái mũ rơi xuống đất. Thêm một cái bắt tay, rồi một lần vẫy tay lặng lẽ hơn, gã tội nghiệp loạng choạng rồi đi. Tomás - cả tôi và Benedito nữa, nhìn theo hắn. Chỉ khi hắn ta đã rẽ qua góc đường thì Tomás, với mô-đen giật lùi quen thuộc, lên đường trở lại. Nhưng sự cố đã làm nó rối trí, rõ thế, bởi nó đâm ngay vào cây cột đèn vừa khéo léo né được một phút trước đó. Đưa tay xoa đầu, nó quay lại nhìn.

“Thế mà, Fausto à, nó vẫn tiếp tục. U đầu bao bận, té ngã bao lần, nó vẫn cứ đi giật lùi.” Tomás nghe tiếng ông bác cười và ông bạn Fausto cười theo. Rồi ông bác tiếp chuyện, giọng ảm đạm hơn. “Chuyện bắt đầu từ ngày thằng bé Gaspar con trai nó chết vì bạch hầu. Thằng bé là con ngoài giá thú của nó với một người hầu ở đây. Cô ta cũng chết bệnh như thế. Rồi, cứ như số phận run rủi, Silvestre, em trai tôi, đột ngột mất vài ngày sau, ngay ban trưa, đang nói dở câu. Mẹ Tomás mất khi nó còn bé. Giờ đến cha. Cứ như bất hạnh không chịu tha nó! Có người không bao giờ cười nữa. Có người đổ ra rượu chè. Thằng cháu trai của tôi, trong hoàn cảnh ấy, quyết định đi giật lùi. Một năm rồi. Đến bao giờ nó mới thôi khóc tang kỳ khôi như thế?”

Ông bác không hiểu rằng khi đi giật lùi, quay lưng với thế giới, quay lưng với Chúa, Tomás không phải đang khóc tang. Mà gã đang phản kháng. Bởi lẽ khi mọi thứ ta trân quý trong đời đều bị tước đi, ta còn làm được gì hơn là phản kháng?

Tomás chọn đi đường vòng. Gã cắt ngang Rua Nova de São Francisco de Paula rồi đi ngược lên Rua do Sacramento. Gần đến rồi. Quay đầu nhìn qua vai, gã nhớ ra đằng trước có đèn đường - Tomás ngước nhìn khúc đuôi dinh thự hoành tráng của ông bác, với đủ kiểu gờ chỉ rườm rà tinh vi và những khung cửa sổ vút cao. Gã cảm giác có cặp mắt đang nhìn mình, rồi nhận ra có bóng người ở cửa sổ góc tầng hai. Đấy là thư phòng của ông bác, nên rất có thể người kia chính là bác Martim, vậy là gã quay đầu rồi sải bước tự tin, cẩn thận né đèn đường. Gã đi dọc bức tường quanh nhà, cho đến cổng. Gã quay người, với lên chuông cửa, nhưng bàn tay dừng lại giữa thinh không. Gã rụt tay lại. Mặc dù biết ông bác đã thấy mình, đang chờ sẵn, gã vẫn lần lữa. Rồi Tomás rút cuốn nhật ký bìa da cũ kỹ từ trong túi ngực áo vét, tháo nó ra khỏi bao vải, dựa lưng vào tường, ngồi bệt bên vệ đường. Gã nhìn trân trối lên bìa sách.

Là Cuộc đời kể lại

và lời chỉ dẫn đến Món Quà

của Cha Ulisses Manuel Rosário Pinto

Tôi tớ hèn mọn của Thiên Chúa.

Gã đã quá quen thuộc với nhật ký của Cha Ulisses. Thuộc lòng từng đoạn. Tomás mở một trang ngẫu nhiên, đọc.

Khi tàu nô lệ tiến vào đảo để giao hàng, người ta phải làm nhiều món tính toán và dọn dẹp. Cảng vừa hiện ra, người ta ném hết xác này đến xác kia khỏi tàu, mạn trái lẫn mạn phải, có xác mềm nhũn & dẻo oặt, có xác ngọ nguậy yếu ớt. Ấy là xác những kẻ đã chết & những kẻ mang trọng bệnh, loại thứ nhất phải vứt bỏ vì chẳng còn giá trị gì, loại thứ hai vì sợ rằng bệnh tật chúng mang sẽ lây lan & làm giảm giá của đám còn lại. Tình cờ cơn gió mang đến tai ta tiếng khóc la của kẻ nô còn sống, chúng vùng vẫy không muốn bị vứt khỏi tàu, gió cũng mang theo tiếng nước bắn lên khi thân xác chúng rơi xuống biển. Chúng biến mất vào Chốn Lâm Bô nhung nhúc, ấy là đáy Vịnh Ana Chaves.

Nhà ông bác cũng là một Chốn Lâm Bô của những cuộc đời dở dang, đột đoạn. Tomás nhắm mắt lại. Nỗi quạnh hiu ập tới như con chó đánh hơi. Nó nằng nặc chạy quanh gã. Tomás phẩy tay đuổi đi, nhưng nó không chịu để gã yên.

Gã tình cờ tìm thấy nhật ký Cha Ulisses chỉ vài tuần sau biến cố vô phương của cuộc đời. Khám phá ấy là một cơ duyên liên quan đến công việc trợ lý giám tuyển của gã ở Bảo tàng Nghệ thuật cổ đại Quốc gia. Đức Hồng Y-Thượng Phụ Lisbon, José Sebastião de Almedia Neto, vừa mới tặng bảo tàng nhiều món, cả trong lẫn ngoài giáo hội, được tích cóp qua nhiều thế kỷ từ khắp các chốn trên đế chế Bồ Đào Nha. Với sự cho phép của Hồng Y Neto, Tomás được bảo tàng phái đến Văn khố Giáo phận ở Rua Serpa Pinto để xác định lai lịch đích xác của các món cồ vật đẹp đẽ ấy, tìm ra câu chuyện làm sao những ban thờ, cốc lễ, thánh giá, sách thánh thi, họa phẩm và sách vở kia lại dạt đến giáo phận Lisbon.

Tomás thấy việc lưu trữ ở đấy quả không hề chỉn chu. Thư ký của các đời tổng giám mục Lisbon rõ đã không bỏ công làm cái việc thế tục là sắp xếp hàng ngàn giấy tờ và tài liệu. Chính ở trên một ngăn kệ để mở dành riêng cho nhiệm kỳ của Hồng Y José Francisco de Mendoça Valdereis, Thượng Phụ Lisbon từ năm 1788 đến 1808, ở phần đựng các món hầm bà lằng được đặt cho cái tên vui tai Miudezas - Vụn và Vặt - chính ở đó, Tomás tìm thấy cuốn sách khâu tay với bìa da nâu, dòng tựa đề viết tay còn rõ nét dù giấy đã phai màu loang lổ.

Cuộc đời nào đây, món quà gì vậy? Gã tự hỏi. Lời chỉ dẫn sao kia? Cha Ulisses là ai? Khi gã tò mò mở sách ra, gáy sách kêu như tiếng xương gãy răng rắc. Những dòng chữ viết tay trào ra, tươi mới lạ lùng, màu mực đen nổi bật trên nền giấy ngà. Thứ chữ nghiêng, viết bằng bút lông từ thời xa xưa. Trang giấy có viền hơi ngả màu vàng nắng, cho thấy chúng hầu như không được lộ sáng từ ngày được viết lên đó. Gã ngờ rằng Hồng Y Valdereis chưa từng đọc cuốn này; thực ra, từ chỗ không có ghi chú lưu trữ đính kèm bìa hay bất kỳ chỗ nào bên trong sách - không có mã số, không ngày tháng, không bình chú - và bảng liệt kê cũng không nhắc gì đến, Tomás đoan chắc chưa ai từng đọc nó.

Gã ngắm nghía trang đầu tiên, thấy một bài viết có đề ngày tháng và nơi chốn: 17 tháng Chín, 1631, Luanda. Gã cẩn thận lần giở trang sách. Những ngày khác hiện ra. Năm cuối cùng được ghi lại, mặc dù không có ngày tháng, là năm 1635. Một cuốn nhật ký. Đây đó Tomás để ý có những chỉ dấu địa lý: “Núi ở xứ Bailundu… núi ở xứ Pungo Ndongo… lối cũ ở thị trấn Benguela,” những nơi chốn dường như đều ở Angola thuộc địa xứ Bồ Đào. Ngày 2 tháng Sáu, 1633, có một địa danh mới: São Tomé, đảo thuộc địa nhỏ ở Vịnh Guinea, “như một vảy gàu rơi ra từ cái đầu Phi Châu, xứ sở của những ngày đằng đẵng ở phía bắc, dọc theo bờ biển mưa ẩm của lục địa dịch bệnh.” Mắt gã đậu lên một câu viết vài tuần sau đó: Esta é a minha casa. “Đây là nhà.” Nhưng không chỉ viết có một lần. Câu chữ lấp đầy trang giấy. Nguyên một trang chỉ có câu ngắn đó, chữ nhung nhúc, dòng chữ lặp đi lặp lại hơi nhấp nhô uốn lượn. “Đây là nhà. Đây là nhà. Đây là nhà.” Rồi thôi, thay bằng thứ văn xuôi lan man, rồi lại hiện ra sau đó vài trang, phủ hết nửa mặt giấy: “Đây là nhà. Đây là nhà. Đây là nhà.” Rồi một lần nữa, cách xa hơn, đầy một trang và một phần tư mặt giấy: “Đây là nhà. Đây là nhà. Đây là nhà.”

Nghĩa là sao? Vì sao có cái điệp khúc điên cuồng ấy? Cuối cùng gã tìm được câu trả lời khả dĩ trên một trang ghi như thế, lần này phủ kín hai mặt giấy, chỉ khác ở chỗ, khúc cuối dôi ra một đoạn - manh mối cho thấy cụm từ quen thuộc ấy là phép tỉnh lược từ đoạn nguyên vẹn trong đầu tác giả: “Đây là nhà. Đây là nhà. Đây là nhà nơi Thiên Chúa đã gởi ta tới mà đợi ngày ta được về trong vòng tay Người.” Cha Ulisses lúc ấy hẳn đang nhớ nhà da diết.

Trên một trang Tomás nhìn thấy bức ký họa kỳ lạ, vẽ một gương mặt. Những nét bút vội vàng, trừ đôi mắt thê lương vẽ vô cùng tỉ mỉ. Gã ngắm đôi mắt đó khá lâu. Gã chìm trong nỗi buồn ấy. Ký ức về đứa con trai vừa mất gợn lên trong tâm trí gã. Hôm đó khi ra về, gã giấu cuốn nhật ký giữa những giấy tờ tầm thường trong cặp táp. Gã thành thật với chính mình về mục đích hành động ấy. Đây đầu phải chuyện mượn tạm - mà là ăn trộm rành rành. Văn khố Giáo phận Lisbon đã bỏ quên nhật ký Cha Ulisses qua hơn hai trăm rưỡi năm thì giờ đây sẽ chẳng nhớ nhung gì nó, mà gã lại muốn thong thả đọc cho kỹ.

Gã bắt đầu đọc và chép lại cuốn nhật ký ngay khi có thời gian. Gã chép chậm rãi. Nét viết trong tập sách chỗ thì dễ dàng nhìn ra mặt chữ, chỗ thì rối reng ngoằn ngoèo khiến gã phải nghĩ xem có phải đường nguệch ngoạc thực ra là chữ này, còn đường vặn vẹo lại là chữ kia. Dễ nhận ra là chữ viết ở những phần đầu khá nắn nót, rồi tháu dần đi. Những trang cuối cùng gần như không đọc được. Một vài từ gã không đọc nổi, cố đến đâu cũng chịu thua.

Những gì Cha Ulisses viết khi ở Angola chỉ là ghi chép công việc, chẳng có gì đáng để ý. Cha chỉ là đầy tớ của Giám Mục xứ Luanda, người “ngồi trong bóng râm ở bến tàu, trên chiếc ngai đá cẩm thạch” khi cha làm việc đến mụ người, tất tả chạy quanh rửa tội cho từng toán nô lệ. Nhưng ở São Tomé cha bị cuốn phăng đi trong một nỗi tuyệt vọng mãnh liệt, cha bắt đầu bỏ công chế tác một vật, chính là món quà trong lời tựa sách. Công việc ấy chiếm hết tâm trí, dốc cạn sinh lực. Cha nhắc đến chuyện đi tìm “thứ gỗ hoàn hảo nhất” và “đồ nghề đường hoàng” rồi nhớ lại thời trẻ học việc trong cửa hàng của ông bác. Cha mô tả bôi dầu nhiều lần lên món ấy để bảo quản, “đôi tay bóng dầu của ta là hai nghệ nhân của lòng kính Chúa.” Đến cuối nhật ký, Tomás tìm ra những câu chữ lạ lùng, tán tụng phẩm chất đường bệ của tác phẩm:

Nó tỏa sáng, nó gào thét, nó sủa sảng, nó gầm rống. Con trai Thiên Chúa hét tiếng long trời & trút hơi thở cuối cùng khi tấm màn đền thánh bị xé từ đầu xuống chân. Đã hoàn tất.

Cha Ulisses đã học việc gì, cửa hàng của ông bác làm gì? Cha dùng tay bôi dầu lên món gì vậy? Thứ gì tỏa sáng, gào thét, sủa sảng và gầm rống thế kia? Tomás không thể tìm được câu trả lời rõ ràng trong tập nhật ký, chỉ có manh mối gợi ý. Con trai Thiên Chúa hét tiếng long trời và trút hơi thở cuối cùng khi nào? Trên Thánh Giá. Phải chăng vật ấy là một cây thánh giá, Tomás nghĩ thầm. Rõ là một món điêu khắc gì đó. Nhưng đâu chỉ có vậy. Món ấy, theo lời Cha Ulisses, là một tác phẩm vô cùng kỳ khôi. Con bướm đêm trong hồn Tomás xao động. Gã nhớ lại những giờ cuối cùng của Dora. Khi đã nằm liệt giường, hai bàn tay nàng cứ nắm lấy thánh giá, bất kể vật vã xoay trở ra sao, khóc lóc thế nào, nàng vẫn không buông nó ra. Cây thánh giá của nàng chỉ là thứ đồng thau rẻ tiền, loe lóe mờ nhạt, cỡ nhỏ vừa, loại thường hay treo tường. Nàng chết, ấp nó lên ngực trong căn phòng nhỏ, trơ trọi, chỉ có mặt Tomás ngồi trên ghế cạnh giường. Khi thời khắc cuối cùng đến, đánh dấu bằng hơi thở khô khốc bỗng dưng ngừng bặt (còn đứa con trai lại ra đi thật yên ắng, như cánh hoa rụng rơi), gã thấy mình tựa lớp băng trôi tuột trên dòng sông.

Những tiếng đồng hồ sau đó, khi đêm dài vừa dứt và ngày mới lê thê kéo về, trong lúc chờ người lo việc mai táng mà mãi chẳng thấy đầu, Tomás cứ lẻn về phòng Dora nhiều lần, rồi lại bỏ đi trong kinh hãi, rồi không cưỡng được, lại quay về. ‘‘Tôi làm sao sống mà không có em?” có lúc gã thống thiết nài nỉ. Ánh mắt gã đậu lên chiếc thánh giá. Trước đó gã dửng dưng với tôn giáo, ngoài mặt hành lễ, trong lòng thờ ơ. Rồi gã nhận ra đến lúc phải lựa chọn, hoặc tin tất, hoặc bỏ tất. Gã trân trối nhìn cây thánh giá, chuếnh choáng giữa đức tin tuyệt đối và thất tín tuyệt đối. Trước khi quyết định ngả theo lối nào, gã muốn giữ chiếc thánh giá lại làm kỷ vật. Nhưng Dora, hay đúng hơn là cái xác của Dora, không chịu buông ra. Bàn tay và cánh tay nàng nắm chặt lấy nó, không khoan nhượng, ngay cả khi gã gần như nhấc bổng người nàng khỏi giường để tháo nó ra. (Gaspar, trái lại, thật mềm mại khi đã chết, như con búp bê nhồi bông lớn.) Trong cơn cuồng nộ nức nở, gã bỏ cuộc. Ngay khoảnh khắc ấy, một quyết tâm - đúng ra là một lời đe dọa - nảy đến trong tâm trí gã. Gã lườm chiếc thánh giá, rít lên, “Ngươi! Ngươi! Ta sẽ cho ngươi biết tay, ngươi cứ chờ đó!”

Người lo việc mai táng cuối cùng cũng đến, mang Dora và cái thánh giá khốn nạn đi khỏi.

Nếu tác phẩm của Cha Ulisses đúng là thứ mà Tomás đoán từ những dòng chữ nguệch ngoạc rồ dại của vị cha xứ, thì nó quả là một cổ vật ấn tượng và khác thường, một món khá độc đáo. Chí ít nó cũng sẽ làm đảo điên Thiên Chúa Giáo. Nó sẽ khiến lời đe dọa của gã thành sự thật. Nhưng nó còn chứ? Câu hỏi ấy siết lấy Tomás từ giây phút gã đọc xong tập nhật ký ở nhà, sau khi thó nó về từ văn khố. Biết đâu nó đã bị đốt cháy, bị chặt từng mảnh. Nhưng ở thời tiền công nghiệp, khi người ta còn làm ra từng món một, chầm chậm phân phối bán chác, thì hàng hóa còn có một thứ giá trị khác, thứ giá trị ấy đã phai nhạt với sự trỗi dậy của công nghiệp hiện đại. Thời đó đến áo quần cũng không bị vứt bỏ. Áo xống ít ỏi của Đức Ki-tô cũng được chia nhau giữa đám lính La Mã, những kẻ tin rằng ngài chỉ là một tên Do Thái hạ lưu ưa kích động. Nếu áo quần tầm thường không bị vứt đi thì một tác phẩm điêu khắc lớn hẳn sẽ được giữ lại, nhất là khi nó mang tính tôn giáo.

Làm sao biết được số phận của nó? Chỉ có hai ngả: hoặc là món ấy đã ở lại São Tomé, hoặc nó đã rời São Tomé. Vì xứ đảo vốn nghèo khó, chỉ có việc thông thương, gã đoán hẳn nó đã rời đảo. Tomás hi vọng nó đã đến Bồ Đào Nha, về với mẫu quốc, nhưng biết đâu nó lại dạt về thương cảng hay thành phố nào đó dọc theo bờ biển Phi Châu. Đằng nào nữa, hẳn nó đã lên tàu.

Sau cái chết của người thân, Tomás dành hàng tháng trời tìm kiếm bằng chứng về tác phẩm của cha Ulisses, ở Văn Khố Quốc gia Torre do Tombo, gã lục lọi, tra cứu nhật ký hải hành của các tàu xứ Bồ Đào từng đi dọc bờ biển Tây Phi trong vài năm sau khi cha Ulisses mất. Gã đặt giả định rằng món ấy đã rời São Tomé trên tàu Bồ Đào Nha. Nếu rời đảo trên tàu ngoại quốc thì có Chúa mới biết nó đã dạt về đâu.

Cuối cùng, gã tìm được nhật ký hải hành của thuyền trưởng Rodolfo Pereira Pacheco, chủ nhân thuyền buồm rời São Tomé ngày 14 Tháng Chạp, 1637; trên thuyền mang theo, cùng với nhiều món khác, “một phiên bản Chúa chúng ta trên Thánh giá, lạ lùng & tuyệt diệu.” Mạch gã đập nhanh hơn. Đây là chỉ dấu đầu tiên cũng là duy nhất đến một vật phẩm tôn giáo có liên quan đến xứ thuộc địa thất sủng mà Tomás tìm được.

Trong nhật ký hải hành, cạnh mỗi món được kê đều ghi nơi nó lên bờ. Nhiều món được dỡ ở các trạm dọc theo những bò biển Nô lệ và Vàng, bán hay đổi chác. Gã đọc địa danh viết cạnh cây thánh giá trong nhật ký của thuyền trưởng Pacheco: Lisboa. Nó đã về cố hương! Gã nhảy cỡn lên, quên mất mình đang ngồi trong thư phòng ở Văn khố.

Gã lục tung Torre do Tombo cố tìm xem cây thánh giá của Cha Ulisses đã đi đâu sau khi đến Lisbon. Cuối cùng Tomás tìm ra câu trả lời, không phải ở Văn khố Quốc gia mà ở Văn khố Giáo phận nơi gã bắt đầu. Oái oăm chưa dừng ở đó. Câu trả lời hiện nguyên hình trong hai lá thư trên chính ngăn kệ của Hồng Y Valdereis, ngay chỗ gã tìm ra nhật ký, đúng cạnh vị trí cũ trước khi bị gã thó. Giá mà nhật ký được bó chung với hai lá thư, gã đã không phải nhọc công đến vậy.

Lá thư đầu tiên là từ Giám mục Bragança, António Luís Cabral e Câmara, viết ngày 9 tháng Tư, 1804, hỏi rằng Hồng y Valdereis tốt bụng liệu có món quà nào cho một giáo xứ ở Miền Non Cao Xứ Bồ Đào, nhà thờ ở đó mới vừa gặp hỏa hoạn, thánh đường bị đốt trụi. Ấy là một “nhà thờ xưa cũ hẳn hòi,” Giám mục viết, mặc dù không nói rõ tên tuổi hay địa chỉ của nhà thờ. Trong thư phúc đáp - bản sao thư đính kèm vào thư của Giám mục Câmara, Hồng y Valdereis viết: “Tôi rất hân hạnh gởi đến ngài một vật phẩm của lòng kính Chúa đã có mặt ở giáo phận Lisbon được một thời gian, một chân dung độc đáo lột tả Chúa chúng ta trên Thánh giá, từ xứ thuộc địa Phi Châu.” Đặt cạnh cuốn nhật ký từ xứ thuộc địa Phi Châu, chỉ dấu ấy có thể nói đến chân dung nào khác ngoài tác phẩm của Cha Ulisses? Thật kỳ lạ làm sao, mặc dù sờ sờ trước mắt, Hồng y Valdereis vẫn không nhìn ra vật ấy thực là gì. Nhưng vị giáo sĩ không hay biết - và vì thế mà không nhìn ra được.

Thư từ trao đổi với giáo phận Bragança cho thấy không có dấu vết của một vật phẩm Phi Châu nào qua lại văn phòng giáo phận dưới thời Giám mục Câmara. Tomás thấy tức điên. Một tác phẩm “kỳ lạ và tuyệt diệu” ở nơi nó xuất phát, trở nên “độc đáo” ở Lisbon và rồi, đến tay những kẻ tỉnh lẻ, lại thành tầm thường. Hoặc thế, hoặc người ta đã cố ý lờ đi bản chất của nó. Tomás phải tính kế khác. Cây thánh giá được nhắm gởi một nhà thờ từng bị hỏa hoạn. Văn khố cho thấy từ năm 1793, lúc Câmara được phong Giám mục Bragança, đến năm 1804, thời điểm ông viết thư cho Hồng y Valdereis, hỏa hoạn lớn nhỏ đã xảy ra ở một số nhà thờ tại Miền Non Cao Xứ Bồ Đào. Ấy là rủi ro của việc thắp sáng nơi thờ phượng bằng nến và đuốc, rồi đốt trầm hương trong các thánh lễ lớn. Giám mục Câmara nói rằng thánh giá vốn được dành cho một “nhà thờ xưa cũ hẳn hòi.” Nhà thờ mà nào được ngài ưu ái mô tả như thê? Tomás đoán hẳn là một nhà thờ kiểu Gothic hay Romanesque. Tức xây vào thế kỷ mười lăm hoặc sớm hơn. Thư ký giáo phận Bragança hóa ra chẳng hào hứng mấy với lịch sử nhà thờ. Tomás bỏ công lục lọi, tìm kiếm các ứng viên có thể xứng đáng với lời khen của Giám mục Câmara, được năm nhà thờ nằm khá xa nhau: São Julião de Palácios, Santalha, Mofreita, Guadramil và Espinhosela.

Tomás viết thư cho linh mục ở mỗi nhà thờ. Thư hồi âm khá mông lung. Các linh mục hết lời ca ngợi nhà thờ của mình về tuổi thọ lẫn vẻ đẹp. Nghe qua cứ ngỡ các bản sao của Vương cung Thánh đường Thánh Peter rải rác khắp Miền Non Cao Xứ Bồ Đào. Nhưng chẳng ai nói gì rõ ràng về cây thánh giá ở tâm điểm nhà thờ. Ai cũng nói rằng ấy là một tác phẩm vô cùng xúc động của đức tin, nhưng không ai biết nhà thờ có thánh giá từ khi nào, rồi ở đâu mà có. Cuối cùng Tomás quyết định không còn cách nào khác là tự đến nơi, xem gã đoán có đúng về bản chất cây thánh giá của Cha Ulisses không. Hơi bất tiện là nó lại dạt về Miền Non Cao Xứ Bồ Đào, tức vùng xa xôi hẻo lánh ở phía đông bắc đất nước. Nhưng sớm thôi, gã sẽ được tận mắt nhìn nó.

Một giọng nói khiến gã giật mình.

“Thưa Senhor Tomás. Cậu ghé thăm chăng?”

Là lão làm vườn Afonso. Lão đã mở cổng, cúi nhìn Tomás. Làm sao lão mở cổng khẽ khàng vậy?

“Vâng bác Afonso.”

“Cậu không khỏe sao?”

“Tôi khỏe mà.”

Gã đứng dậy, vừa đứng vừa đút cuốn sách vào túi. Lão làm vườn kéo dây chuông. Khi tiếng chuông ngân vang, hồn vía Tomás cũng muốn ngân nga theo. Gã phải vào nhà, đã đến lúc. Không chỉ ở cái nhà này, chính nơi Dora và Gaspar chết, mà mỗi ngôi nhà giờ đây đều khiến gã có cảm giác đó. Tình yêu là một ngôi nhà với nhiều gian phòng, gian để nuôi nấng tình yêu, gian giải khuây cho nó, gian gột rửa, gian thay xiêm áo, gian để nó nghỉ ngơi, và mỗi gian đều có thể là nơi ta cười đùa hay lắng nghe hay thầm thì bí mật hay giận hờn hay xin lỗi hay gần gụi bên nhau và đương nhiên có cả những gian phòng cho các thành viên mới. Tình yêu là một ngôi nhà nơi có đường ống nước dẫn về những xúc cảm rộn ràng mỗi sớm mai, nơi có cống xả trôi mọi cãi vã, có cửa sổ rực sáng mời đón không khí trong lành của lòng thành ngày mới. Tình yêu là một ngôi nhà với nền móng không hề suy suyển và mái che vững chắc tột cùng. Gã tùng có một ngôi nhà như thế, cho đến khi nó bị đập nát. Giờ đây gã chẳng còn nhà ở đâu nữa - căn hộ ở quận Alfama trống trải như phòng kẻ tu hành - nơi mỗi khi bước vào gã lại nhớ ra mình trơ trọi làm sao. Gã biết điều gì đã khiến gã bị cuốn vào câu chuyện của Cha Ulisses: nỗi đồng cảm nhớ nhà. Tomás nhớ lại lời vị linh mục bình về cái chết của phu nhân ngài thủ hiến São Tomé. Bà là phụ nữ châu Âu duy nhất trên đảo. Thiếu phụ Âu châu gần đó nhất sống ở Lagos, chừng tám trăm cây số băng qua mặt nước biển. Cha Ulisses chưa có dịp gặp bà thủ hiến. Cha chỉ thoáng thấy bà vài bận.

Cái chết của một người đàn ông da trắng trên hòn đảo dịch bệnh này luôn khiến người ta choáng váng hơn ở Lisbon. Nhưng với một người đàn bà thì ôi thôi! Cái chết ấy lại hóa gánh nặng khôn cùng. Ta e rằng sẽ chẳng còn hình bóng thiếu phụ đồng loại nào yên ủi ta từ đây tới cuối đời. Sẽ chẳng bao giờ nữa… sắc đẹp, sự dịu dàng, nét duyên ấy. Ta không biết mình sẽ chịu được đến bao lâu.

Tomás và Afonso băng qua khoảng sân lót sỏi, lão làm vườn dè dặt giữ khoảng cách một bước phía trước. Vì Tomás tiến tới bằng cách đi giật lùi thường lệ, hai người quay lưng vào nhau. Đến chân tam cấp cửa chính, Afonso đứng qua một bên, cúi người. Vì chỉ có vài bậc thang đi lên, Tomás vẫn tiếp tục đi giật lùi. Trước khi gã dừng lại, cánh cửa đã mở ra sẵn sau lưng, Tomás đi giật lùi vào nhà. Ngoảnh đầu nhìn qua vai, gã thấy Damião, lão quản gia lâu năm của ông bác, vốn biết gã từ tấm bé, đang đứng đợi sẵn, hai bàn tay đưa ra, miệng mỉm cười. Tomás quay người đối diện với lão.

“Chào bác Damião.”

“Menino Tomás, thật quý hóa quá. Cậu khỏe chứ?”

“Tôi khỏe, cảm ơn bác. Bác gái Gabriela của tôi khỏe không?”

“Khỏe lắm. Bà như mặt trời tỏa nắng lên chúng tôi.”

Nhắc đến mặt trời, ánh nắng giờ đang chiếu qua cửa sổ cao vút, phủ lên các món bày trong sảnh tiếp tân. Ông bác ăn nên làm ra nhờ buôn bán hàng Phi Châu, chủ yếu là ngà voi và gỗ. Hai chiếc ngà voi khổng lồ trang hoàng một bức tường. Treo giữa cặp ngà là chân dung vua Carlos I hoành tráng, bóng bẩy. Đức Ngài từng đứng ngay trước chân dung khi ngự giá đến nhà ông bác. Những bức tường khác được trang trí bằng da ngựa vằn và sư tử, phía trên treo đầu thú: sư tử và ngựa vằn, rồi linh dương, hà mã, linh dương đầu bò, hươu cao cổ. Da thú còn được dùng làm vải bọc ghế và trường kỷ. Các món thủ công Phi Châu được trưng bày trong hốc tường và trên kệ: chuỗi hạt, tượng đầu bằng gỗ thô tháp, bùa gris-gris trừ tà, dao và giáo, vải vóc sặc sỡ, trống triếc, đủ các món. Tranh vẽ nhiều thể loại - phong cảnh, chân dung các lãnh chúa xứ Bồ Đào và kẻ nô hầu hạ, có cả một bản đồ Phi Châu lớn, có đánh dấu các xứ thuộc địa Bồ Đào - vừa làm phông nền vừa tạo không khí riêng. Ở bên phải, sắp đặt rất kỳ công giữa đám cỏ cao, là một con sư tử nhồi đang rình mồi.

Quả là bộ sưu tập hầm bà lằng, ngắt nhéo văn hóa, mỗi vật bị tách ra khỏi khung cảnh tạo nên ý nghĩa cố hữu của nó. Nhưng sảnh tiếp tân ấy từng khiến mắt Dora sáng lên. Nàng ngơ ngẩn trước cái mâm cúng ăm ắp các thức thuộc địa ấy. Nó khiến nàng hãnh diện về đế chế Bồ Đào Nha. Nàng từng sờ vào từng món trong tầm tay với, trừ con sư tử.

“Tốt quá. Bác trai của tôi có trong thư phòng không?” Tomás hỏi.

“Ông ấy đợi cậu dưới sân. Phiền cậu theo tôi.”

Tomás quay 180 độ rồi theo chân Damião, băng qua sảnh tiếp tân, đi dọc một lối sảnh lót thảm, hai bên đầy tranh và tủ trưng bày. Hai người rẽ qua một lối sảnh khác. Đi trước Tomás, Damião mở hai cửa sổ sát mặt đất rồi đứng sang một bên. Tomás bước ra một khoảng sân hình bán nguyệt. Gã nghe giọng hồ hởi, sang sảng của ông bác: “Tomás, xem đây: tê giác Iberia!”

Tomás ngoái nhìn qua vai phải. Xuống được bậc tam cấp dẫn xuống sân rộng, gã bước vội đến chỗ ông bác, quay người lại. Hai bác cháu bắt tay.

“Bác Martim, thật quý hóa. Bác khỏe chứ?”

“Làm sao không khỏe được? Tôi vinh dự được gặp thằng cháu trai duy nhất kia mà.”

Tomás định hỏi thăm về bác gái lần nữa, nhưng ông bác gạt đi màn thăm hỏi xã giao đó. “Thôi, hỏi thế đủ rồi. Thế, anh thấy con tê giác Iberia của tôi ra sao?” ông bác hỏi, chỉ tay. “Ngôi sao gánh xiếc của tôi đó!”

Ngôi sao ấy đang đứng giữa sân, cách đó không xa là Sabio cao kều rắn chắc, kẻ trông giữ nó. Tomás nhìn nó trân trối. Mặc dù ánh sáng trong sân mềm mại và dịu dàng, phủ lấy nó như một màn sương đẹp đẽ, trong mắt gã nó vẫn là một thứ quái dị đến nực cười. “Thật…thật là hoành tráng,” gã đáp.

Bất chấp cái vẻ ngoài cục mịch của loài tê giác, gã vẫn luôn xót xa cho số phận con vật từng rong ruổi trên những nẻo đồng quê đất nước mình. Chẳng phải thành lũy cuối cùng của tê giác Iberia là ở Miền Non Cao Xứ Bồ Đào đó sao? Thật kỳ lạ làm sao, loài vật đã từng ám ảnh tâm trí người xứ Bồ Đào. Sự tiến hóa của loài người đã đặt dấu chấm hết lên nó. Nói cách khác, tê giác Iberia đã chết dưới bánh xe của thời hiện đại. Nó bị săn đuổi, truy lùng đến tuyệt chủng rồi mất dạng, lố bịch như một ý tưởng lỗi thời, chỉ để người ta thương tiếc và nhớ nhung từ ngay giây phút nó biến mất. Giờ đây nó là nguồn cảm hứng cho dân ca, một hình tượng cổ điển trong nỗi sầu mộng kỳ lạ ở Xứ Bồ Đào, saudade. Quả thật, nghĩ đến sinh vật đã mất dạng từ lâu đó, Tomás thấy choáng ngợp trong saudade. Gã thấy mình y như câu thành ngữ ấy, tão docemente triste quanto um rinoceronte, ngọt buồn man mác như con tê giác xưa.

Ông bác có vẻ hài lòng với câu trả lời của gã. Tomás quan sát ông bác, hơi dè dặt. Trên khung xương rắn chắc, người anh trai của cha gã đã đắp vào đó của nả và một dáng vẻ bệ vệ đẫy đà, tự trào mà hãnh diện. Ông sống ở Lapa, ngay giữa chốn sung túc. Ông tiêu tốn những món tiền ngất ngưởng vào các món đồ chơi mới. Vài năm trước ông mê xe đạp, tức cái phương tiện hai bánh đạp bằng chân của chính người cưỡi. Trên những con phố lát sỏi nghiêng dốc ở Lisbon, chiếc xe đạp không chỉ bất tiện mà còn nguy hiểm. Chỉ có thể cưỡi xe an toàn trên lối đi trong công viên; một trò tiêu khiển ngày Chủ Nhật, khi đó người cưỡi xe đạp chạy lòng vòng, trêu ngươi khách bộ hành, làm khiếp vía trẻ con và chó. Ông bác có nguyên một tàu ngựa xếp đầy xe đạp Pháp hiệu Peugeot. Rồi ông tiếp tục mua xe đạp gắn máy chạy còn nhanh hơn xe đạp thường, và vô cùng ồn ào. Và đây chính là thứ đồ chơi xa xỉ mới nhất của ông, vừa tậu được. “Nhưng bác à,” gã dè dặt thêm vào, “cháu chỉ thấy đây là cái ô tô thôi mà.”

“Chỉ thấy thôi sao?” ông bác đáp. “Nói cho anh biết, phép màu kỹ nghệ này chính là linh hồn vĩnh cửu của dân tộc ta được hồi sinh lần nữa.” Ông bác đặt một chân lên bục xe, là một thanh hẹp chạy dọc thành xe từ bánh trước ra bánh sau. “Tôi cứ chần chừ. Cho anh mượn con nào bây giờ? Con Darracq, con De Dion-Bouton, con Unic, con Peugeot, con Daimler, hay thậm chí là con Oldsmobile Hoa Kỳ? Thật đau đầu làm sao. Cuối cùng, vì anh là thằng cháu ruột rà, và để tưởng niệm người em vô cùng thương tiếc, tôi quyết chọn con vô địch. Đây là con Renault bốn xy-lanh mới cứng, một kiệt tác cơ khí. Anh nhìn xem! Một tác phẩm không chỉ tỏa sáng với sức mạnh của lý lẽ mà còn cất tiếng hát quyến rũ của thi ca. Hãy dẹp bỏ cái con vật làm dơ bẩn thành phố của chúng ta ngay! Ô tô không bao giờ phải ngủ - ngựa có làm được thế không?

Anh cũng không thể so sánh lực kéo của hai bên. Con Renault này có động cơ mười bốn mã lực, nhưng ấy là ước tính sát sao, căn cơ. Chứ đúng ra nó cỡ hai mươi mã lực. Mà mã lực cơ khí mạnh hơn so với mã lực súc vật, vậy anh cứ hình dung một cỗ xe với ba mươi con ngựa kéo. Anh thấy nổi không, ba mươi con ngựa xếp thành hai hàng, cùng giậm vó và cọ cương? À, mà anh không cần hình dung gì: nó đang ở ngay trước mắt anh đây. Ba mươi con ngựa đó đã được nén lại trong cái hộp thiếc đặt giữa hai bánh trước này. Mãnh lực! Hiệu quả kinh tế! Thật quả là thứ rượu mới tuyệt hảo trong bình cũ. Ô tô có mớ lòng mề nội tạng khó ưa như ở ngựa không? Không hề, chỉ phả khói vào không khí. Ô tô cũng vô hại như thuốc lá. Anh cứ chờ xem, Tomás: Thế kỷ này sẽ được người ta nhớ đến là thế kỷ phả khói!”

Ông bác cười rạng rỡ, chuếnh choáng hân hoan và hãnh diện với món đồ chơi Gô-loa. Tomás vẫn im bặt. Gã không mê mẩn ô tô như ông bác. Món đua đòi này gần đây đã xuất hiện trên đường phố Lisbon. Giữa ngựa xe nhộn nhịp của thành phố, hết thảy không đến nỗi ồn ã mấy, ô tô giờ đây gầm rống như những con bọ khổng lồ inh ỏi, chỉ tổ phiền tai, nhức mắt và gai mũi. Gã thấy chúng chẳng đẹp đẽ gì. Phiên bản màu rượu chát của ông bác cũng không phải ngoại lệ. Nó không thanh lịch cũng chẳng cân xứng. Đối với gã chỗ buồng xe thật quá cỡ khi so với cái chuồng ngựa bé tẹo ở mũi xe, nơi nhồi nhét ba mươi con ngựa ấy. Bề mặt kim loại bao phủ, nhìn đâu cũng thấy, lóe lên lấp lánh và cứng lạnh - thật vô hồn, Tomás tự nhủ.

Thông thường gã sẵn lòng đi xe ngựa đến Miền Non Cao Xứ Bồ Đào, nhưng gã lên đường đúng mùa Giáng Sinh, dồn hết ngày phép, thống thiết nài nỉ xin thêm vài ngày, thiếu điều quỳ xuống mà lạy ông giám tuyển chính ở bảo tàng. Tổng cộng gã chỉ có mười ngày để thực hiện sứ mệnh. Đường sá xa xôi, thời gian eo hẹp. Ngựa nghẽo không ăn thua. Vậy là gã phải viện đến cái món xấu xí mà được mời chào quá nhiệt tình của ông bác.

Có tiếng cửa mở loảng xoảng, Damião bước vào khoảng sân, bê theo khay đựng cà phê và bánh ngọt nhân quả sung. Giá để khay được mang ra, thêm hai ghế. Tomás và ông bác ngồi xuống. Rót sữa nóng, đong thìa đường, sẵn sàng cho câu chuyện phiếm, nhưng gã lại hỏi thẳng, “Vậy lái làm sao hở bác?”

Gã hỏi vì không muốn nghĩ đến thứ ở ngay sau chiếc ô tô, chạy diềm quanh bức tường dinh thự, cạnh lối đi dẫn ra khu nhà của người hầu: hàng cây cam ấy. Bởi đó là nơi con trai thường đứng đợi gã, nấp sau thân cây mầm mẫm. Gaspar hay chạy vù đi, miệng hét lên phấn khích khi bị cha nhìn thấy. Tomás chạy theo thằng chó con, giả vờ ông bà bác và đám tai mắt không thấy mình đang đi lối đó, y cách đám người làm giả vờ không thấy gã đang vào khu nhà ở của họ. Thật tình, nói chuyện xe pháo vẫn hơn là nhìn đám cây cam đó.

“À, anh hỏi chí phải! Để tôi cho anh xem kỳ công bên trong,” ông bác đáp, bật ra khỏi ghế ngồi. Tomás đi theo đến đầu mũi xe, ông bác tháo móc nắp ca-pô tròn nhỏ, ngả nó về phía trước tựa lên bản lề. Một mớ rối reng ống dẫn và những đoạn lồi lõm tròn méo bằng kim loại sáng bóng lộ ra.

“Xem đây!” ông bác ra lệnh. “Động cơ bốn xy lanh thẳng hàng, dung tích 3.054 cc. Đã đẹp lại còn mạnh. Anh để ý trình tự nhé: động cơ, bộ tản nhiệt, khốp ma-sát, hộp số bánh răng trượt, bộ vi sai cầu sau. Với từng ấy món, ta tiến vào tương lai. Nhưng trước hết để tôi giải thích cho anh hiểu kỳ công động cơ đốt trong.”

Ông bác chỉ ngón tay như muốn vẽ ra trước mắt phép màu xảy ra bên trong vách đục màu của động cơ. “Hơi xăng napta được xịt từ bộ chế hòa khí vào buồng cháy. Nam châm kích hoạt nến đánh lửa; hơi xăng nhờ đó mà được đốt nóng, cháy nổ. Pít-tông được đẩy xuống, rồi…”

Tomás chẳng hiểu gì cả. Gã trơ mắt ra nhìn. Kết thúc màn giải thích rình rang đó, ông bác thò tay lấy một tập sách dày trên ghế lái xe. Ông đặt nó vào tay cháu trai. “Đây là sổ tay vận hành ô tô. Còn gì chưa rõ anh cứ đọc khắc biết.”

Tomás liếc nhìn cuốn sổ. “Tiếng Pháp bác à.”

“Đúng. Renault Prères là một công ty của Pháp.”

“Nhưng…”

“Tôi còn để thêm cho anh một cuốn tự điển Pháp-Bồ. Anh nhớ phải bôi trơn cho đúng cách.”

“Bôi trơn?” Ông bác cứ như đang nói tiếng Pháp vậy.

Lobo tảng lờ vẻ mặt ngơ ngác của thằng cháu. “Chắn bùn trông hay nhỉ? Biết làm bằng gì không?” ông nói, đập tay xuống một chắn. “Tai voi đấy! Tôi đặt làm riêng từ Angola. Vách ngoài buồng xe cũng vậy: chỉ dùng da voi mịn nhất thôi.”

“Cái gì đây?” Tomás hỏi.

“Còi xe. Để cảnh báo, đánh động, nhắc nhở, năn nỉ hay càm ràm.” Ông bác bóp quả bóng cao su lớn gắn vào rìa xe, phía bên trái vô-lăng. Tiếng còi như kèn tuba, hơi rung, bật ra từ chiếc kèn gắn vào quả bóng. Inh tai, choáng váng. Tomás tự dưng nghĩ đến một người cưỡi ngựa cặp theo con ngỗng dưới cánh tay như kèn túi, mỗi khi có biến thì ép bẹp nó. Gã không nhịn được, bật cười gục gặc.

“Cháu thử nhé?”

Gã bóp quả bóng vài lần. Mỗi tiếng còi lại khiến gã phá ra cười. Gã thôi bóp khi thấy ông bác nghiêm mặt lại, rồi gã cố gắng tập trung vào bài giảng rối rắm về ô tô vừa mới tiếp tục. Ông bác tán tụng nhiều hơn giải thích. Nếu món đồ chơi kim loại hôi hám ấy biết thể hiện cảm xúc, hẳn nó sẽ phải đỏ mặt vì ngượng.

Hai người đến chiếc vô-lăng, tròn vành vạnh, to bằng đĩa ăn. Thò tay vào buồng lái lần nữa, Lobo đặt bàn tay lên đó. “Muốn lái xe về trái, anh xoay vô-lăng về trái. Muốn lải về phải, anh xoay vô-lăng về phải. Muốn đi thẳng, anh giữ vô-lăng thẳng. Vô cùng hợp lẽ.”

Tomás đưa mắt lại gần. “Nhưng vô-lăng ở yên một chỗ làm sao lại có thể xoay trái phải?” gã hỏi.

Ông bác lom lom nhìn mặt gã. “Tôi không hiểu có gì mà khó hiểu ở đây. Anh thấy phần trên vô-lăng không, cạnh bàn tay tôi này? Thấy chưa? Thế anh tưởng tượng có một chấm ở đó, chấm màu trắng nhỏ. Bây giờ, nếu tôi xoay vô-lăng theo chiều này” - ông bác kéo vô-lăng - “anh có thấy chấm trắng nhỏ di chuyển về bên trái không? Được chưa? Thì thế, xe sẽ rẽ qua trái. Rồi anh thấy không, nếu tôi xoay vô-lăng hướng kia…” - ông bác đẩy vô-lăng - “anh có thấy chấm trắng nhỏ đó chạy về bên phải không? Thế thì xe sẽ rẽ phải. Anh hiểu chưa nào?”

Vẻ mặt Tomás tối lại. “Nhưng bác nhìn này” - gã đưa ngón tay chỉ - “ở phần dưới vô-lăng! Nếu có một chấm trắng nhỏ ở đó, nó sẽ di chuyển theo chiều ngược lại. Bác có thể đang xoay vô-lăng về bên phải, như bác nói, ở bên trên, nhưng với bên dưới thì thực ra bác lại đang xoay trái. Rồi còn hai bên vô-lăng thì sao? Khi xoay cả trái lẫn phải, bác đẩy một bên lên còn bên kia xuống. Vậy nên, bác có xoay vô-lăng hướng nào thì đồng thời bác cũng xoay nó về phải, về trái, đi lên, đi xuống. Bác nói chuyện xoay vô-lăng theo một chiều với cháu cứ như nghịch lý của triết gia Hi Lạp Zeno thành Elea.”

Lobo trân trối nhìn vô-lăng, phần trên, phần dưới, hai cạnh bên. Ông hít một hơi dài, sâu. “Nếu thế thật, Tomás, anh vẫn phải lái ô tô theo đúng thiết kế của nó. Giữ mắt ở phần trên vô-lăng. Bỏ qua hết các phần còn lại. Ta tiếp tục nhé? Còn nhiều món lắm, chân côn này, cần đổi tốc độ này…” Ông bác vừa nói vừa hoa tay múa chân, nhưng lời nói hay điệu bộ chẳng khiến Tomás hiểu được gì cả. Ví dụ, “torque” là gì? Chẳng phải bán đảo Iberia đã biết đủ mùi torque với Tổng Phán quan Torquemada rồi sao? Và người bình thường làm sao hiểu nổi “nhả số kép” là gì?

“Tôi đã chuẩn bị sẵn cho anh vài món đi đường.”

Ông bác mở cửa buồng xe, ở nửa phần sau. Tomás rướn người nhìn vào. Bên trong khá là u ám. Gã để ý các chi tiết trong buồng xe. Buồng xe có những yếu tố của một không gian nội thất, với xô-pha đen bọc da loại đẹp nhất, vách và trần ốp dải ván tuyết tùng đánh bóng. Cửa sổ phía trước và hai bên trông như cửa sổ của một ngôi nhà thanh nhã, với kính cửa thượng hạng sáng trong và khung kim loại bóng lộn. Còn cửa sổ phía sau bên trên chiếc xô-pha, đóng khung thật gọn gàng, trông như một bức tranh treo tường. Nhưng tỉ lệ mới ngộ làm sao! Trần quá thấp. Chiếc xô-pha cùng lắm chỉ ngồi thoải mái được hai người. Mỗi cửa sổ bên chỉ đủ để một người nhìn ra. Còn cửa sổ phía sau, nếu là một bức tranh, nó hẳn là loại tranh mi-ni. Để chui vào cái xó này, ta phải lom khom bò qua cửa. Còn đâu nữa không gian phóng khoáng hào sảng của cỗ xe ngựa kéo? Gã ngả ra sau, nhìn trân trối vào một bên kính chiếu hậu gắn ngoài xe. Trông giông giống gương soi nhà tắm. Và chẳng phải ông bác đã nói đến lửa trong động cơ đó sao? Gã thấy lòng mình chùng xuống. Cái cơ ngơi tí xíu trên bánh xe này, ngắt nhéo một chút phòng khách, nhà tắm, và lò sưởi - nó khác gì lời tự thú tội nghiệp rằng đời người cũng có gì hơn thế: luôn chực tìm cảm giác thân thuộc như ở nhà trong khi chạy đua vào quên lãng.

Gã cũng kịp nhìn thấy các món lỉnh kỉnh trong buồng xe. Có rương của gã, với những món đồ cá nhân cần thiết. Quan trọng hơn là hòm giấy tờ, trong đó có đủ các món thiết yếu: thư từ với thư ký của Giám Mục Bragança và với linh mục của các giáo xứ ở Miền Non Cao Xứ Bồ Đào; bản sao nhật ký của Cha Ulisses; các mẩu báo cũ về những vụ hỏa hoạn nhà thờ trong vùng đó; đoạn trích từ nhật ký hải hành của một tàu Bồ Đào Nha trở về Lisbon hồi giữa thế kỷ mười bảy; cùng với các chuyên khảo về lịch sử kiến trúc miền bắc Bồ Đào Nha. Và như thường lệ, khi gã không mang nó trong túi - thật là một hành động dại dột - cái hòm còn cất giữ cuốn nhật ký vô giá của Cha Ulisses. Nhưng rương hòm giờ đây chen chúc giữa vại, hộp, thùng thiếc và túi xách. Buồng xe là một hang động đầy của nả đủ cho Bốn Mươi Tên Cướp.

“Ali Baba, Bác Martim à! Sao nhiều quá vậy? Cháu có đi Phi Châu đâu. Cháu chỉ đến Miền Non Cao Xứ Bồ Đào, cách có vài ngày đường thôi mà.”

“Anh sẽ đi xa hơn anh nghĩ đấy,” ông bác đáp. “Anh sẽ phiêu lưu đến những miền đất chưa bao giờ có bóng ô tô. Anh phải làm sao tự cung tự cấp được. Vì thế mà tôi có chuẩn bị thêm bạt che mưa loại tốt và chăn mền, mặc dù anh cứ ngủ trong buồng xe thì hơn. Thùng kia đựng đủ đồ nghề cơ khí cho anh. Cạnh đó là thùng dầu. Cái vại thiếc năm gallon này đựng đầy nước, dùng cho bộ tản nhiệt, còn đây là xăng napta, là nguồn sống của ô tô. Cứ gặp là mua, bởi vì đến lúc nào đó anh sẽ phải dùng đến nguồn dự trữ. Trên đường đi, anh nhớ tìm nhà thuốc, hiệu xe đạp, lò rèn, hàng sắt thép. Ở đó người ta sẽ trữ xăng napta, nhưng có thể gọi bằng tên khác: cồn xăng hay cồn khoáng chẳng hạn. Ngửi rồi hẵng mua. Tôi cũng sắp cho anh đồ ăn thức uống nữa. Có no bụng mới lái hay. Rồi, xem vừa không nào.”

Từ cái túi trên sàn xe, ông bác rút ra một đôi găng da màu tái. Tomás mang thử, ngơ ngác. Vừa vặn ôm sát. Vải da co giãn dễ chịu, rin rít khi gã nắm tay lại.

“Cảm ơn bác,” gã ngập ngừng nói.

“Giữ cẩn thận. Cũng đồ Pháp đó.”

Tiếp đó ông bác đưa cho gã cặp kính mắt, vừa to vừa thô. Tomás chưa kịp đeo vào thì ông bác đã mang ra một chiếc áo khoác màu be mặt trong lót lông, dài quá đầu gối gã.

“Vải bông phủ sáp và lông chồn. Loại thượng hạng,” ông bác nói.

Tomás mặc áo. Cái áo nặng nề và vướng víu. Cuối cùng, Lobo vứt lên đầu gã chiếc mũ có dây cột dưới cằm. Mang găng, đeo kính, mặc áo và đội mũ, gã thấy mình như một cây nấm khổng lồ. “Bác à, bộ vía này để làm gì vậy?”

“Để lái xe, chứ gì nữa. Ngăn gió chặn bụi. Che mưa giữ ấm. Tháng chạp mà. Anh chưa thấy buồng lái sao?”

Gã nhìn vào. Ông bác nói có lý. Phần sau chiếc ô tô là buồng kín cho hành khách. Còn buồng lái phía trước thì trống huơ hoác, trừ trần xe và cửa sổ đằng trước. Hai bên không có cửa lớn hay cửa sổ gì. Gió, bụi, mưa sẽ cứ thế ùa vào. Gã càu nhàu trong bụng. Nếu ông bác không chất đầy đồ đạc trong buồng sau, chiếm hết ghế ngồi thì gã tha hồ ngồi đó khi Sabio lái xe.

Ông bác tiếp tục. “Tôi còn sắp thêm bản đồ tân tiến nhất. Khi nào bản đồ không ăn thua, anh cứ dựa vào la bàn. Anh sẽ đi hướng bắc- đông bắc. Đường xá Bồ Đào tệ vô cùng, nhưng xe có hệ thống treo tốt, lò xo lá hẳn hòi. Khỏi sợ ổ gà. Nếu đường xấu khiến anh mệt thì cứ uống thật nhiều rượu vang. Trong buồng xe có sẵn hai ruột tượng đầy rượu. Nhớ tránh các quán trọ ven đường và xe ngựa kéo. Đám đó sẽ không thân thiện gì đâu. Cũng dễ hiểu. Sinh kế của họ bị ô tô đe dọa, hẳn sẽ có chút ít tị hiềm. Rồi, phần đồ đạc còn lại, anh tự xem món gì ở đâu. Ta đi thôi nào. Sabio, đã sẵn sàng chưa?”

“Vâng, thưa senhor,” Sabio đáp lại, răm rắp như lính.

“Để tôi đi lấy áo khoác. Tôi sẽ đưa anh đến rìa Lisbon, Tomás.”

Ông bác trở vào nhà. Tomás cởi bỏ bộ trang phục lái xe kỳ khôi, vứt nó ra sau buồng xe. Ông bác quay trở lại sân, lưng phủ áo khoác, tay đi găng, cặp má ửng lên phấn khích, vui vẻ hồ hởi phát sợ.

“À này Tomás,” ông bác gào, “tôi quên hỏi: cơ sự gì mà anh lại tha thiết muốn đến Miền Non Cao Xứ Bồ Đào?”

“Cháu đi tìm một thứ,” Tomás đáp.

“Thứ gì kia?”

Tomás ngập ngừng. “Một món trong nhà thờ,” cuối cùng gã nói, “chỉ có điều cháu không biết là nhà thờ nào, ở làng nào.”

Ông bác đứng cạnh, nhìn gã chăm chú. Tomás tự hỏi có nên nói thêm chăng. Mỗi lần đến Bảo tàng Nghệ thuật Cổ đại, ông hay trơ mắt nhìn cổ vật, chán muốn chảy nước mắt.

“Bác có biết Charles Darwin không?” Tomás hỏi.

“Có, tôi đã nghe tiếng Darwin,” Lobo đáp. “Gì hở, ông ấy chôn trong một nhà thờ ở Miền Non Cao Xứ Bồ Đào hay sao?” ông bác phá ra cười. “Anh muốn đem xác ông ấy về trưng lên trong Bảo tàng Nghệ thuật cổ đại à?”

“Không phải. Qua công việc cháu tình cờ tìm được một cuốn nhật ký viết ở São Tomé, vùng Vịnh Guinea. Hòn đảo đó là thuộc địa Bồ Đào từ cuối thế kỷ mười lăm.”

“Một chốn khổ sở. Tôi từng ghé qua đường đến Angola. Khi ấy tôi tính đầu tư vài đồn điền ca cao ở đó.”

“Một nơi quan trọng trong lịch sử buôn bán nô lệ.”

“Còn giờ đây là nơi sản xuất sô-cô-la dở tệ. Nhưng đồn điền đẹp lắm.”

“Hẳn thế. Bằng phép loại suy với ba yếu tố riêng biệt - cuốn nhật ký cháu vừa nhắc tới, tập hải trình của một tàu trên đường về Lisbon, và trận hỏa hoạn tại một nhà thờ ở Miền Non Cao Xứ Bồ Đào - cháu đã phát hiện ra một bảo vật lạ lùng và khoanh vùng định vị được nó. Cháu sắp tìm ra một món vô cùng hay ho.”

“Vậy sao? Thế bảo bối này chính xác là món gì?” ông bác đáp, cặp mắt vẫn không rời Tomás.

Tomás chỉ chực buột miệng. Hàng tháng trời gã không hề nói với ai, đặc biệt là với đồng nghiệp, về khám phá của mình, cũng không kể gì đến quá trình lục lọi tài liệu. Gã làm hết thảy ngoài giờ, riêng tư kín kẽ. Nhưng bí mật nào cũng thèm được tiết lộ. Và chỉ trong vài ngày nữa vật ấy sẽ được tìm ra. Vậy tại sao không nói với ông bác?

“Nó…nó…là tượng tôn giáo, một cây thánh giá, cháu tin thế,” gã đáp.

“Đúng y món xứ Công giáo này còn thiếu.”

“Không, bác không hiểu đâu. Cây thánh giá ấy rất lạ. Một cây thánh giá kỳ diệu.”

“Thật sao? Vậy thì liên quan gì đến Darwin?”

“Rồi bác sẽ thấy,” Tomás đáp, mặt ửng lên phấn khích. “Đức Ki-tô trên cây Thánh giá rất đặc biệt. Chuyện đó thì cháu chắc chắn.”

Ông bác chờ gã nói tiếp, nhưng Tomás không nói gì nữa. “Thế thì tôi mong anh vớ bẫm. Thôi đi nào,” ông bác nói. Ông chui vào ghế tài xế. “Để tôi chỉ cho anh cách khởi động máy.” Ông vỗ hai bàn tay, rống lên, “Sabio!”

Sabio bước tới, mắt dán lên ô tô, hai tay sẵn sàng.

“Trước khi bật máy, ta phải mở nắp xăng…đúng rồi, Sabio, đến bướm ga, ở bên dưới vô-lăng đây, phải để ở mức giữa…như thế…cần đổi tốc độ ở điểm trung gian, như thế này. Tiếp theo anh bật công tắc… trên bảng đồng hồ…qua nút ON. Rồi anh mở nắp capô…không cần mở hết, anh thấy có cái nắp nhỏ ở đằng trước đó không…rồi anh nhấn một hai lần xuống phao của bộ chế hòa khí để làm đầy nó. Thấy Sabio làm không? Anh đóng nắp lại, giờ chỉ cần xoay cần khởi động. Rồi anh ngồi vào ghế tài xế, thả phanh tay, vào số một, rồi lên đường. Dễ mà. Sabio, sẵn sàng chưa?”

Sabio đường hoàng đối diện động cơ, hai chân dạng ra, bàn chân bám chắc mặt đất. Anh ta cúi xuống, nắm lấy cần khởi động - tức thanh mỏng chìa ra từ mũi xe. Cánh tay thẳng, lưng thẳng, anh ta đột ngột đánh mạnh cần lên cao, rướn thẳng người. Khi cái cần quay được nửa vòng, Sabio ép nó xuống, dùng hết sức nặng của mình mà ép, rồi quay lên trở lại như lúc đầu. Sabio quay cần vô cùng hăng sức, khiến không chỉ toàn thân ô tô rung lên mà cái cần quay đến hai, ba vòng. Tomás định khen Sabio một tiếng nhưng chưa kịp khen thì đã thấy kết quả màn quay cần: chiếc ô tô gầm rú sống dậy. Đầu tiên là gục gặc bùng bục từ sâu trong bụng xe, theo đó là một tràng tiếng nổ xé tai. Khi chiếc xe rung bần bật, ông bác hét, “Thôi, lên xe nào. Để tôi cho anh xem phát minh xuất sắc này làm được gì nhé!”

Tomás miễn cưỡng nhưng vẫn nhanh nhẹn leo lên ngồi cạnh ông bác trên băng ghế bọc đệm trải ngang khoang lái. Ông bác loay hoay tay chân, kéo chỗ này, nhấn chỗ kia. Tomás thấy Sabio cưỡi lên xe máy ở cạnh tường, nổ máy theo. Tay này đi cùng thật là có lý.

Rồi, giật một cái, cỗ máy chuyển động.

Nó nhanh chóng tăng tốc rồi quay vòng trong sân, bắn khỏi cổng dinh thự Lobo đã mở thẳng ra Rua do Pau Bandeira, rồi gấp gáp rẽ phải. Tomás trượt dài trên mặt ghế da mượt, đâm sầm vào ông bác.

Gã không tin nổi cái cảm giác rung xương, long óc mà mình đang phải chịu, nó gắn chặt với tiếng ồn, chứ ở đâu ra nữa. Cỗ máy hẳn sẽ lắc vỡ thành từng mảnh mất. Gã nhận ra mình đã hiểu nhầm công dụng của lò xo hệ thống treo mà ông bác đã giảng. Rõ ràng chúng không phải để bảo vệ ô tô khỏi ổ gà, mà là ổ gà khỏi ô tô.

Kinh hãi hơn là chuyển động cực kỳ nhanh và độc lập của cỗ máy. Gã thò đầu ra bên, ngoái nhìn đằng sau, nghĩ ngợi rồi hi vọng… sẽ thấy cả nhà Lobo, người nhà lẫn người hầu, đang hè nhau đẩy xe và cười trêu gã. (Biết đâu Dora cũng trong số đó!) Nhưng chẳng có ai đẩy. Gã thấy thật lạ lùng, rằng chẳng có ngựa nghẽo gì kéo hay đẩy cả. Kết quả mà không có nguyên nhân, thật là trái khoáy đáng ngờ.

Ôi Lapa những là đèo dốc! Ô tô húng hắng, khục khặc, rầm rập, bùng bục, bần bật, hú hét, hồng hộc, rên rỉ, gào rú… chạy xẹt đến cuối phố Rua do Pau de Bandeira, sỏi lát đường bắn lên tạch tạch liên hồi. Ô tô thô bạo nghiêng qua trái rồi đổ xuống con đường như thả dốc, phố Rua do Prior quả đúng là rất dốc. Ruột gan gã như bị bóp dồn vào phễu. Xe đến cuối đường, xóc mạnh đến nỗi Tomás ngã lăn ra sàn xe. Cỗ xe chưa kịp chững lại - gã bò lên ghế, mặc dù vẫn chưa hoàn hồn - thì đã búng tiếp lên con dốc cuối cùng trên Rua do Prior đổ ra Rua da Santa Trindade, chỗ này lại dốc đổ xuống. Chiếc xe hớn hở nhảy lên đường ray xe điện Santa Trindade như hai khúc xương hàm khiến gã trượt qua lại trên ghế, hết đâm sầm vào ông bác đến thiếu điều văng ra khỏi xe, ông hình như còn không buồn để ý. Từ các ban công vùn vụt lướt qua, Tomás thấy người ta đang cáu kỉnh nhìn bầu đoàn.

Ông bác rẽ phải ở Rua de São João da Mata, vẫn hung hăng như thế. Xe lao vút xuống phố. Tomás bị nắng chói mắt, ông bác vẫn không hề hấn. Xe nhảy băng qua Rua de Santos-Velho, bắn xuống đoạn cong ở Calçada de Santos. Khi đến Largo de Santos, gã thèm thuồng ngắm nghía, chỉ trong giây lát, đám khách bộ hành đang tận hưởng những hoạt động chầm chậm trong công viên xinh xắn gần đó. Ông bác lái xe chạy quanh, rồi, với một cú cua trái thô bạo, ông ném chiếc xe lên mặt đường rộng ở phố Rua Vinte e Quatro de Julho. Những làn sóng nước vỗ về Lapa, dòng Lagus hùng vĩ hiện ra về bên phải trong ánh sáng bừng rỡ, nhưng Tomás không kịp tận hưởng gì vì xe cứ vun vút lao qua phố phường sầm uất ở Lisbon, mờ mịt trong gió và tiếng ồn. Xe vòng qua bùng binh ở quảng trưởng Praça do Duque da Terceira thật nhanh rồi bắn tiếp như mũi tên xuống Rua do Arsenal. Praça do Comércio xô bồ nhộn nhịp không hề cản bước, mà chỉ là một chướng ngại vật thú vị. Tomás thấy bức tượng vua José I đứng giữa quảng trường, ôi chao! Nếu Ngoại trưởng của nhà vua, tức Hầu tước xứ Pombal biết được đường xá bị đối xử ra sao, hẳn ngài đã không buồn xây cất sửa sang gì. Xe đi tiếp, tiến về phía trước, rộn ràng gầm rú, trong vệt màu sắc lướt qua. Từ đầu đến cuối, tất tần tật phương tiện khác - ngựa, xe kéo nhỏ, xe ngựa, xe kéo lớn, xe điện và người ta và chó mèo cứ loạng choạng né quanh hai bác cháu, có mắt như mù. Tomás cảm giác ô tô chỉ chực tông vào người hay vật nào đó, nhưng ông bác luôn cứu được hai người ở ngay giây cuối cùng khi sắp đụng độ chí mạng, bằng một cú rẽ đột ngột hay pha thắng gấp rợn người. Mấy lần Tomás muốn hét lên, nhưng cơ mặt gã tê dại vì sợ. Nên gã chỉ còn biết dùng hết sức bình sinh ấn bàn chân xuống sàn xe. Nếu gã nghĩ ông bác đồng ý làm cái phao cho mình, gã sẽ vui mừng mà ôm chặt lấy ông mất.

Từ đầu đến cuối (à trừ những lúc bận mắng chửi người qua đường) ông bác vô cùng hớn hở, gương mặt đỏ lựng phấn khích, miệng toe toét mỉm cười, cặp mắt sáng lung linh, ông hoặc cười thả ga, hoặc gào độc thoại hết hoan hô đến cảm thán: “Tuyệt vời!….Hoành tráng!…Tuyệt diệu…. Chẳng phải tôi đã nói thế sao?….Đó, rẽ trái như vậy đó…. Phi thường, phi thường tuyệt đối!….Anh nhìn đi, nhìn đi: ta chạy cũng phải được năm chục cây một giờ đó!”

Trong khi đó, dòng Tagus vẫn chảy, điềm tĩnh, thong thả, không hề bận lòng, như con quái vật khổng lồ mà hiền lành bên cạnh con bọ chét quá quắt đang nhảy dọc bên mình.

Cạnh đồng cỏ ở cuối con đường đất thô sơ không sỏi lót trang trí, ông bác cuối cùng cũng chịu dừng xe. Đằng sau lưng họ, đã cách một khoảng xa, đường chân trời Lisbon hiện ra, như hàm răng trẻ con mới nhú.

“Anh thấy ta đi được xa không, lại còn đi nhanh nữa!” Giọng ông bác sang sảng trong không gian im lặng mới mẻ. Ông hởn hở như cậu bé con trong ngày sinh nhật.

Tomás nhìn ông bác trong vài giây, không biết nói gì, sém tý nữa lăn quay ra đất khi chật vật chui khỏi xe. Gã lảo đảo tới cái cây gần đó, đứng dựa người vào thân cây. Gã cúi người về trước, miệng nôn thốc tháo ông ộc.

Ông bác ra vẻ thông cảm. “Say xe,” ông vô tư chẩn đoán, vừa nói vừa tháo găng tay. “Thật lạ lùng. Khách đi xe có người bị người không, nhưng tài xế thì không bao giờ. Hẳn là do tài xế làm chủ được xe, có lẽ là tự dự đoán được những chỗ xóc và đoạn rẽ. Hoặc là, khi tập trung tâm trí lái xe ta sẽ không nghĩ đến cảm giác nôn nao trong dạ dày nữa. Anh sẽ ổn khi ngồi sau vô-lăng.”

Mất một lát Tomás mới hiểu ông bác nói gì. Gã không hình dung nổi chuyện cầm cương con ngựa sắt hung hăng này. “Sabio đi cùng với cháu mà, phải không?” gã thều thào vừa hỏi, vừa rút mùi-soa lau mép.

“Tôi không cho anh mượn luôn Sabio đâu. Ai sẽ chăm đám xe còn lại của tôi? Mà nó đã kiểm tra con Renault từ đầu tới chân rồi. Anh sẽ không cần nó.”

“Nhưng cháu cần Sabio lái xe, bác à.”

“Lái xe? Tại sao anh lại muốn vậy? Tại sao lại nhường cho đứa đầy tớ cái sự sung sướng ấy? Sabio ở đây để làm việc, không phải để chơi.”

Ngay lúc đó, tên đầy tớ vừa được nhắc tới xuất hiện, thiện nghệ lái chiếc xe máy lạch bạch rẽ xuống từ đường mòn, đỗ lại ngay sau ô tô. Tomás quay sang ông bác lần nữa. Thật đúng xui tận mạng khi có người bà con giàu có nuôi cùng lúc vài con xe nhưng lại lập dị muốn tự lái.

“Sabio lái chở bác đi đây đó còn gì.”

“Chỉ trong những dịp nọ kia. Chứ thường nó chỉ chở Gabriela. Con bé nhát như thỏ còn không dám thử nữa. Anh trẻ tuổi lại sáng láng. Anh sẽ lái ngon lành. Phải thế không, Sabio?”

Sabio đang đứng im lặng cạnh hai bác cháu, bèn gật đầu đồng tình, nhưng cặp mắt anh chàng dừng lại ở Tomás hơi lâu khiến gã cảm giác anh ta không hề đồng cảm với sự tin tưởng lạc quan của ông chủ. Gã lo thắt ruột.

“Bác Martim à, thôi mà, cháu đâu có kinh nghiệm gì…”

“Anh nhìn đây! Anh khởi động ở vị trí trung gian, bướm ga mở một nửa. Muốn xe chạy, anh vào số một, rồi vừa thả côn chầm chậm vừa đạp lên chân ga. Khi tăng tốc anh sang số hai, rồi đến số ba. Dễ mà. Nhớ bắt đầu ở chỗ bằng phẳng. Anh sẽ chóng quen thôi.”

Ông bác đứng lùi lại, sung sướng ngắm nghía chiếc ô tô. Tomás thầm hi vọng trong lúc nghỉ ngơi, sự tử tế và tính chu đáo sẽ khiến ông bác mềm lòng nghĩ lại. Nhưng không, ông thuyết thêm một tràng muốn thủng màng nhĩ:

“Tomás, tôi mong anh hiểu được trước mắt anh là một dàn nhạc vô cùng thiện nghệ, chơi bản giao hưởng êm tai nhất. Cao độ lên xuống dễ chịu, âm sắc trầm mà sống động, giai điệu đơn giản mà vút bay, còn nhịp nằm giữa vivace và presto, mặc dù đi adagio cũng không tệ. Khi tôi chỉ huy dàn nhạc, tôi nghe thứ âm nhạc hoành tráng: âm nhạc của tương lai. Giờ đến lượt anh bước lên bục, tôi sẽ giao lại gậy chỉ huy cho anh. Cờ đến tay, anh phải phất.” Ông bác đập tay lên ghế tài xế. “Anh ngồi đây,” ông tiếp.

Hai lá phổi Tomás đột nhiên hổn hển ngột ngạt. Ông bác ra dấu cho Sabio khởi động máy. Một lần nữa tiếng gầm của động cơ đốt trong lấp đầy không gian đồng quê. Gã không còn lựa chọn nào khác. Gã đã đợi quá lâu, và hiểu ra quá trễ. Gã sẽ phải ngồi sau vô-lăng của con quái vật này.

Gã leo lên xe. Ông bác lại chỉ chỏ, giảng giải, gật đầu, mỉm cười.

“Sẽ không sao mà,” ông kết luận. “Đâu sẽ vào đó. Hẹn gặp lại nhé Tomás. Lên đường may mắn. Sabio, ở đấy giúp cậu.”

Đóng sầm cửa xe, ông bác quay gót và biến mất sau chiếc ô tô. Tomás nhoài đầu ra bên ngoài, ngóng theo. “Bác Martim!” gã gào. Chiếc xe máy khởi động bằng một tiếng nổ, tiếp theo là tiếng nghiến ken két khi nó lăn bánh. Ông bác biến mất trước mắt Tomás, thân hình bệ vệ vắt vẻo hai bên xe máy thanh mảnh, hút dạng trên đường trong cơn sấm sét tiếng đánh rắm của động cơ.

Tomás quay nhìn Sabio. Gã nhận ra ông bác đã ra về bằng xe máy và rằng gã sẽ phải lên đường bằng ô tô. Sabio sẽ đi từ ngoại ô đông bắc Lisbon về nhà ông chủ ở phía tây Lapa kiểu gì đây?

Sabio nhỏ nhẹ. “Lái xe không khó, senhor à. Chỉ cần tập một chút thôi.”

“Nhưng tôi đã tập gì đâu!” Tomás muốn khóc thét. “Không tập luyện cũng không kiến thức, không quan tâm mà cũng chẳng ưa thích. Cứu tôi với, chỉ lại tôi làm sao lái cái thứ chết tiệt này đi.”

Sabio nói lại các bước rối rắm để lái con quái vật bằng sắt. Anh chàng giảng giải kiên nhẫn không mệt mỏi, chịu khó nhắc lại thứ tự nhấn thả các loại bàn đạp, kéo đẩy các món cần điều khiển. Sabio nhắc gã cách rẽ trái phải bằng vô-lăng. Anh ta dạy cách dùng bướm ga, không chỉ cần để khởi động mà còn để dừng xe. Rồi anh ta nói luôn những thứ bác Martim đã bỏ qua: khác biệt giữa nhấn mạnh hay nhấn nhẹ xuống chân ga; cách sử dụng phanh chân; chú ý phanh tay, dừng xe là phải kéo ngay; cách dùng gương chiếu hậu ngoài. Sabio chỉ tiếp cách quay cần khởi động. Khi Tomás thử, gã cảm giác như có vật gì nặng nề đang quay tròn bên trong xe, như con lợn rừng nướng xiên quay tròn trong nước sốt đặc. Gã quay xiên tới vòng thứ ba thì con lợn nổ banh xác.

Gã liên tục bị chết máy. Mỗi lần thế Sabio lại liều lĩnh ra trước mũi xe, làm nó rống lên sống lại. Rồi anh chàng đề nghị Tomás thử vào số một. Tomás trượt qua ghế khách trong khoang lái. Sabio làm các bước cần thiết; hộp số thở dài chấp thuận, cỗ máy nhích về trước. Sabio chỉ chỗ nào đặt tay lên, chỗ nào ấn chân xuống. Tomás tuần tự làm theo. Sabio rút từ ghế tài xế xuống bục xe, nghiêm nghị gật đầu, rồi bước hẳn xuống xe.

Tomás thấy mình bị bỏ rơi, côi cút, trơ trọi.

Con đường phía trước thẳng tắp, cỗ máy gầm gừ ồn ã ở số một. Vô-lăng vừa cứng vừa chẳng thân thiện. Nó cứ rung bần bật. Tomás kéo nó qua một bên. Trái à? Hay phải? Gã chịu thôi. Gã gần như không xoay trở gì được. Ông bác làm sao mà trông dễ dàng quá vậy? Rồi đạp ga liên tục thật mệt mỏi; bàn chân gã bắt đầu nhức nhối, ở ngã rẽ đầu tiên, đường hơi cong về bên phải, khi ô tô băng ngang đường nhắm thẳng xuống mương, gã giật bắn người, nhấc chân lên, ấn bàn đạp loạn xạ. Cỗ máy ho sùng sục, nảy xóc rồi dừng lại. Thảm họa inh tai nhức óc may thay được chặn đứng.

Tomás nhìn quanh. Ông bác đã biến mất, Sabio cũng biến mất, quanh gã không còn ai… Lisbon thân yêu cũng biến mất, bị vét bỏ sạch sẽ như chỗ thức ăn thừa trên đĩa. Trong sự im lặng trơ trọi chứ không tĩnh tại, con trai bé nhỏ nhảy tót vào tâm trí gã. Gaspar hay tha thẩn chơi trong sân nhà ông bác, rồi bị một người hầu nào đó ra đuổi, như đuổi mèo hoang. Thằng bé thường lảng vảng quanh ga-ra, nơi chứa đầy những hàng xe đạp, xe máy và ô tô. Ông bác hẳn sẽ đồng cảm với thằng bé về khoản xe cộ. Gaspar hay nhìn đám ô tô, miệng há hốc thèm thuồng. Rồi nó chết, và khoảng sân giờ đây là nỗi trống trải gói lại trong thinh lặng. Những chỗ khác ở nhà ông bác cũng khiến Tomás thấy nhức nhối như thế khi không có Dora và cha gã, cánh cửa này, cái ghế kia, cửa sổ nọ. Ta là ai nếu không có những người ta yêu thương? Liệu gã có bao giờ nguôi ngoai nỗi mất mát? Khi cạo râu, nhìn vào đôi mắt mình trong gương, gã thấy những căn phòng trống rỗng. Gã sống từng ngày như bóng ma ám ảnh cuộc đời chính mình.

Khóc không còn lạ gì với gã. Gã đã khóc, khóc nhiều lần kể từ khi thần chết giáng xuống ba đòn liên tiếp. Nhớ đến Dora, Gaspar hay người cha thường là nguyên cớ cũng là trọng tâm nỗi đau ở gã, nhưng có những lần gã bật khóc vô cớ, vô thức như người ta hắt xì. Tình cảnh bây giờ rõ ràng rất khác về bản chất. Làm sao có thể so sánh một cỗ máy bất kham ồn ào với ba cỗ quan tài? Nhưng lạ thay gã cũng thấy buồn như thế, thấy chuếnh choáng trong kinh hãi tột độ, cô đơn nhức nhối và bất lực cùng cực. Gã khóc, nức nở thổn thức, vừa đau đớn vừa âm ỉ hoang mang. Gã rút cuốn nhật ký trong túi áo ra rồi áp lên mặt. Gã ngửi thứ mùi xưa cũ. Gã nhắm mắt lại. Gã nương về Phi Châu, về dòng nước bên bờ biển xích đạo phía tây, về São Tomé - hòn đảo thuộc địa xứ Bồ Đào. Nỗi đau nơi gã lần tìm về con người đang dẫn gã đến Miền Non Cao Xứ Bồ Đào.

Gã cố tìm thông tin về Cha Ulisses Manuel Rosário Pinto, nhưng lịch sử dường như hoàn toàn lãng quên con người ấy. Không có dấu vết gì trừ hai ngày tháng làm nên nét phác họa dang dở: ngày sinh 14 tháng Bảy năm 1603, như chứng thực trong hộ tịch giáo xứ São Tiago ở Coimbra, và được phong linh mục ở cùng thành phố tại Nhà thờ Chính Tòa vào ngày 1 tháng Năm, 1629. Không còn gì khác về cuộc đời cha, đến ngày mất Tomás cũng không thể tìm được. Tất cả những gì còn lại của Cha Ulisses trong dòng sông thời gian, bị cuốn xuống hạ nguồn, chỉ là cuốn nhật ký như chiếc lá lững lờ trôi.

Tomás nhấc mặt khỏi cuốn sổ. Nước mắt thấm ướt bìa. Gã thấy bực mình. Bực kiểu nghề nghiệp. Gã chặm áo sơ mi lên bìa. Lạ lùng làm sao, cái thói khóc lóc này. Loài vật có khóc không? Hẳn chúng biết buồn chứ - nhưng chúng có viện đến nước mắt không nhỉ? Gã ngờ là không. Gã chưa bao giờ nghe chó mèo hay con vật hoang khóc. Khóc là một đặc tính rất người. Gã thấy chẳng được tích sự gì. Gã khóc nhiều, khóc dữ dội, rồi cuối cùng thì sao? Cảm giác mỏi mệt tan hoang. Một cái mùi-soa đẫm nước mắt và dãi mũi. Hai mắt đỏ hoe ai cũng thấy. Mà khóc lóc thật mất tư cách. Nó nằm ngoài các phép tắc được dạy dỗ, nó là một thứ ngôn ngữ riêng tư, hoàn toàn cá nhân trong biểu hiện, vẻ méo mó của gương mặt, lượng nước mắt, tiếng thổn thức, cao độ giọng, cường độ la hét, sắc diện, cử động bàn tay, dáng người: ta biết khóc - khóc theo kiểu của riêng ta - chỉ khi ta khóc. Một khám phá lạ lùng, không chỉ lạ với người ngoài mà còn với chính ta.

Quyết tâm lại trỗi dậy nơi gã. Một nhà thờ ở Miền Non Cao Xứ Bồ Đào đang chờ gã. Gã phải đến được đó. Cái hộp sắt trên bánh xe này sẽ giúp gã đến đó, vậy nên đằng sau bộ điều khiển là chỗ gã phải ngồi. Esta é a minha casa. Đây là nhà. Gã nhìn xuống đám bàn đạp. Gã nhìn đến mớ cần điều khiển.

Chừng một tiếng sau gã mới lên đường. Khởi động không thành vấn đề. Việc ấy, sau khi chứng kiến Sabio làm nhiều lần, gã hoàn toàn làm được. Cánh tay thẳng, lưng thẳng, chân chịu lực, gã xoay cần khởi động. Động cơ còn ấm có vẻ cũng muốn khởi động trở lại. Vấn đề ở chỗ làm sao để xe dịch chuyển. Thay đổi đủ kiểu kết hợp bàn đạp và cần điều khiển, kết quả vẫn thế: xe nghiến ken két hoặc sủa giận dữ, khá hung hăng, nhưng vẫn không nhúc nhích. Tomás nghỉ giải lao. Gã ngồi trong khoang lái. Gã đứng cạnh ô tô. Gã đi tản bộ vài cuộc. Ngồi trên bục xe, gã án bánh mì, thịt muối, phô mai, quả sung khô, rồi uống rượu. Một bữa ăn buồn tênh. Đầu óc gã chỉ nghĩ đến chiếc ô tô. Nó đứng đó, lạc lõng bên đường. Đám xe ngựa xe bò đi qua nhìn nó, rồi nhìn gã, nhưng đã thật gần Lisbon, đi hướng nào thì người ta vẫn thúc con vật đi tiếp, cùng lắm chỉ la hét hay vẫy tay chào. Gã không phải thanh minh gì cả.

Cuối cùng cũng xong việc. Sau vô số những lần công cốc, gã đạp lên chân ga, cỗ máy tiến về trước. Gã dốc sức bẻ vô-lăng, hi vọng là đúng hướng. Đúng hướng thật.

Chiếc xe giờ đây ở giữa đường, thẳng tiến. Để tránh mương hai bên đường, gã phải giữ con thuyền của mình đi thẳng một hướng: về chân trời nhỏ hẹp, teo tóp ngay phía trước. Cố giữ một đường thẳng về cái chấm vô định đó thật vô cùng mệt mỏi. Cỗ máy liên tục muốn chệch hướng, mặt đường thì đầy gò đống và ổ gà.

Rồi người ta nữa, càng xa Lisbon họ càng tò mò nhìn gã. Tệ hơn là những xe chở hàng, ăm ắp đồ đoàn nông sản hướng về thành phố. Chúng hiện ra trước mắt gã, che đi đường chân trời. Khi đến gần, chúng như muốn choán hết mặt đường. Chúng lộc cộc chầm chậm, thong thả, đờ đẫn, trong khi ô tô vun vút. Gã phải tính toán đường đi thật chính xác, làm sao đi qua ngay bên cạnh chứ không đâm vào chúng. Mắt gã mệt mỏi vì căng ra nhìn, bàn tay gã đau nhức vì bám lấy vô-lăng.

Thế rồi, Tomás không chịu được nữa. Gã nhấn bàn đạp. Ô tô ho húng hắng rồi dừng phắt lại, ném gã lên vô-lăng. Gã bước xuống, mệt mỏi nhưng nhẹ nhõm. Gã chớp mắt kinh ngạc. Chỉ với cú đạp thắng, khung cảnh như được mở ra, cuồn cuộn quanh gã, những là cây cối, đồi núi và vườn nho ở bên trái, rồi cánh đồng nhiều luống và dòng Tagus ở bên phải. Gã chẳng hề nhìn thấy gì khi lái xe. Khi đó chỉ có con đường thun thút trước mặt. Hạnh phúc làm sao khi được sống ở xứ sở quanh năm hiền hòa dễ mến. Chẳng thế mà ở đây người ta cất rượu. Đường vắng hoe và gã chỉ có một mình. Trong nắng lịm cuối ngày mỏng manh xanh xám, gã thấy lòng dịu đi cùng chớm đêm tĩnh lặng nơi thôn dã. Gã nhớ lại những dòng chữ trong nhật ký Cha Ulisses, lầm rầm đọc:

Ta đến đây nào phải để chăn dắt đám chiên tự do, mà để dìu dắt bầy chiên nô lệ. Loại thứ nhất đã có nhà thờ riêng. Còn nhà thờ của bầy chiên ta nào có tương vách & trần mái chạm đến Thiên Chúa.

Với buồng phổi và đôi mắt, Tomás thu lấy cái nhà thờ mở bao quanh gã, nét quyến rũ mềm mại màu mỡ của xứ Bồ Đào. Gã không biết mình đã đi bao xa, nhưng rõ là xa hơn nhiều so với đi bộ. Ngày đầu tiên thế là đủ. Mai gã sẽ cố đi xa hơn.

Dựng lều từ bạt che mưa có vẻ nhiêu khê. Gã quyết định dọn phòng ngủ ở ngăn sau xe, như ông bác gợi ý, luôn tiện kiểm các món ông bác đã gói ghém. Gã thấy có: nồi niêu loại nhẹ; bếp đun nhỏ đốt cồn viên trắng; một bát, một đĩa, một cốc, dao nĩa, tất cả bằng kim loại; bột pha súp; bánh mì tròn và bánh mì ổ lớn; khô thịt cá; xúc xích; rau tươi; hoa quả tươi và khô; ô-liu; phô mai; bột sữa; bột ca cao; cà phê; mật ong; bánh bích qui lớn nhỏ; chai dầu ăn; gia vị và sốt nêm; bình nước lớn; áo khoác lái xe cùng các món phụ trợ, găng tay, mũ, cặp kính xấu xí; sáu chiếc săm xe; dây thừng; rìu; con dao sắc; diêm và nến; la bàn; cuốn sổ mới; bút chì; tập bản đồ; tự điển Pháp-Bồ; sổ tay vận hành Renault; chăn len; hộp đồ nghề và các món thiết yếu; vại xăng; bạt che mưa, kèm dây buộc và cọc; mà vẫn chưa hết.

Cơ man là đồ đoàn! Tính chu đáo quá đáng của ông bác khiến gã chật vật dọn chỗ trong buồng xe. Sau khi dọn sạch xô-pha, gã thử nằm lên đó. Nó không dài lắm, muốn nằm ngủ gã phải gấp đầu gối lại. Gã liếc qua cửa sổ nhìn vào buồng lái. Ghế ở đó cứng hơn, nhưng phẳng và đều mặt, gần như ghế băng công viên, và vì không có cửa chặn hai đầu, gã sẽ duỗi chân được.

Gã lấy bánh mì, cá tuyết khô, ô liu, một túi rượu, áo khoác của ông bác, cùng với sổ tay vận hành và cuốn tự điển, mang hết ra khoang lái. Gã ngả lưng xuống ghế, bàn chân chìa ra ngoài. Nghe lời ông bác, gã nằm xuống nghiên cứu môn lái xe, bàn tay giữ cuốn sổ tay vận hành, cuốn từ điển để trên ngực.

Hóa ra bôi trơn là chuyện vô cùng nghiêm túc. Gã hoảng hồn nhận ra rằng, hộp số, chân côn, heo côn, trục bánh sau, khớp trước và sau của trục truyền lực, vòng bi bánh xe, khớp trục bánh trước, vòng bi trục thẳng, trục nối, các khớp thanh lái, trục đánh lửa, bản lề cửa xe vân vân và vân vân - cơ bản là tất tần tật các món chuyển động bên trong cỗ máy đều cần được bôi trơn kỹ lưỡng. Nhiều chỗ chỉ cần xịt qua chút dầu mỗi sáng trước khi khởi động, có chỗ hai ba ngày bôi một lần, chỗ thì một tuần một lần, các bộ phận còn lại thì tùy đã đi được bao xa. Gã nhìn chiếc xe bằng con mắt khác hẳn: tựa như có một trăm chú gà con đang chiêm chiếp liên hồi, ngóng cổ, há mỏ, toàn thân run rẩy đói khát, la hét đòi từng giọt dầu. Làm sao gã nhớ bằng hết chừng đó miệng ăn? So lại, chỉ dẫn đi kèm món quà của Cha Ulisses mới thật đơn giản làm sao! Hóa ra Cha chỉ kêu gọi các nghệ nhân Bồ Đào tốt bụng ở quê nhà, may mắn có được loại sơn thượng hạng, hãy sơn lại kỹ càng tác phẩm để đời của cha. Trước mắt cha phải viện đến thợ và sơn tầm thường sẵn có ở đảo.

Đêm xuống mát lạnh, Tomás thấy biết ơn áo khoác của ông bác. Lông chồn ấm áp mềm mại. Gã chìm vào giấc ngủ, tưởng tượng ra chiếc áo là Dora. Nàng cũng ấm áp và mềm mại, dịu dàng và duyên dáng, xinh đẹp và chu đáo. Nhưng sự ân cần của Dora không át đi nỗi lo - từng đó cái mồm há đòi dầu!…và gã ngủ mà chẳng yên giấc.

Sáng hôm sau, ăn sáng xong, gã tìm thùng dầu, rồi làm theo chỉ dẫn trong sách, theo sát từng dòng, từng hình vẽ minh họa, từng đoạn, từng trang. Gã bôi dầu khắp ô tô, tức là không chỉ mở nắp ca-pô dựng trên bản lề, chui đầu vào lòng mề của cỗ máy, mà còn tháo sàn khoang lái để tiếp cận các phần ở đó và trườn dài ra đất, trượt dưới bụng cỗ máy. Một công chuyện mệt mỏi, mắc míu và bẩn thỉu. Rồi gã châm nước cho xe. Sau đó, gã phải đối mặt với một vấn đề cấp bách. Cái cỗ máy mà ông bác ca ngợi là đỉnh cao công nghệ hoàn hảo lại không thể cung cấp một trong những tiện nghi đơn giản hơn: vệ sinh. Gã phải dùng lá cây hái ở bụi gần đó.

Khởi động lại cỗ máy nguội lạnh vô cùng mất thời gian và nặng nhọc. Giá mà tay chân gã mạnh hơn. Rồi đến bài toán hóc búa muốn điên đầu, tức làm sao cho máy móc vui vẻ lên đường sau màn khởi động hồng hộc rung lắc. Từ lúc gã thức dậy cho đến khi cỗ máy bất ngờ nhích về phía trước, bốn tiếng đồng hồ trôi qua. Gã nắm vô-lăng, tập trung vào con đường. Gã đến Póvoa de Santa Iria, một thị trấn nhỏ gần Lisbon, khu dân cư gần thủ đô nhất về phía đông bắc trên đường này, nơi mãi tới gần đầy vẫn ngủ quên trên bản đồ trong tâm trí gã. Tim gã đập như trống đánh khi vào thị trấn.

Lũ đàn ông hiện ra, khăn ăn vắt vẻo trước áo sơ mi, tay cầm đùi gà hay món gì đó, trố mắt nhìn gã. Cánh thợ cắt tóc tay cầm bàn chải đầy bọt xà phòng, theo sau là một đám khách mặt mũi đầy kem cạo râu, cùng chạy ra, cũng trố mắt nhìn gã. Một toán các mụ sồn sồn ra dấu thánh giá, rồi trố mắt nhìn gã. Một cụ ông làm động tác chào nhà binh, rồi trố mắt nhìn gã. Hai phụ nữ phá ra cười sợ sệt, lại trố mắt. Các cụ ngồi ghế băng, sún răng nhai bỏm bẻm, liền trố mắt. Trẻ con hét lên, chạy trốn, và cũng trố mắt. Một con ngựa hí lên, nhảy chổng vó, khiến người chủ giật bắn người, rồi trố mắt. Trâu bò cúi đầu, và trố mắt. Một con lừa be be, rồi trố mắt. Chó sủa, và trố mắt.

Giữa cuộc mổ xẻ bằng mắt đau đớn đó, Tomás nhỡ chân, không đạp đủ mạnh lên chân ga. Cỗ máy ho khùng khục một hai tiếng, rồi chết đứng. Gã nhấn nhá bàn đạp. Không ăn thua. Gã nhắm mắt lại, cố kìm cơn bực tức. Một lát sau, gã mở mắt, nhìn quanh. Phía trước, hai bên, đằng sau, là một ngàn con mắt, cả người lẫn thú, đang trố ra nhìn gã. Im phăng phắc không một tiếng động.

Những con mắt trố cùng nháy một lần, sự im lặng vỡ vụn. Nhích từng chút, e dè, bà con Póvoa de Santa Iria tiến về trước, áp vào ô tô từ mọi hướng, xếp lớp dày chừng mươi, mười lăm người.

Vài người mỉm cười tươi rói, lác đác hỏi han.

“Ông là ai vậy?”

“Dừng đây chi vậy?”

“Cái này đi làm sao?”

“Bao tiền hở?”

“Ông giàu lắm hả?”

“Vợ con gì chưa?”

Vài người lườm nguýt, quạu quọ.

“Không biết tội nghiệp lỗ tai tụi này hả?”

“Sao mà hất bụi vô mặt tụi này kinh vậy?”

Trẻ con hét, hỏi vớ vẩn.

“Nó tên gì vậy?”

“Nó ăn gì?”

“Trong buồng có ngựa không?”

“Cục ị của nó ra làm sao?”

Nhiều người tiến tới vuốt ve cỗ máy. Hầu hết chỉ trân trối nhìn, im lặng hiền lành. Ông chào kiểu nhà binh cứ chào lại mỗi khi Tomás tình cờ nhìn về hướng đó. Đằng sau, cừu, ngựa, lừa và chó tiếp tục nhặng xị, mỗi con một phách.

Sau một giờ đồng hồ tán gẫu với người dân, Tomás thấy rõ rằng họ sẽ không đi đâu cả cho đến khi gã rời thị trấn. Gã có công chuyện; họ thì không.

Đến nước này, gã phải hạ quyết tâm vượt qua thói kiệm lời cố hữu. Giữa một trời ngượng ngùng xấu hổ, trút hết sức lực dự trữ, gã bò ra khỏi khoang lái, đứng trên bục xe, rồi yêu cầu bà con tránh xa mũi xe. Bà con dường như không nghe không hiểu chi cả. Gã hò dô kêu gọi, nhưng họ chỉ nhích tới gần, rồi nhích tiếp, mỗi lúc một đông. Lớp người bao quanh ô tô mỗi lúc một dày khiến gã phải co người giữa nhung nhúc thân mình để chạm tới cần khởi động, rồi gã phải đẩy họ ra xa để có chỗ mà quay cần. Vài kẻ tò mò đứng trên bục xe. Có người còn tính chui luôn vào trong khoang lái, chỉ dừng lại khi bị gã trừng mắt lạnh lùng. Đám trẻ con, mặt mày hớn hở, thi nhau bóp quả bóng cao su, khoái chí rồ dại.

Oan nghiệt thay, sau vài lần quay cần, thêm một đợt ấn bàn đạp vặn cần, chiếc ô tô nhảy về trước, rồi chết máy ngay tắp lự. Bà con chung quanh khóc thét khi đám đằng trước mũi xe hét lên rồi ôm ngực sợ hãi. Đàn bà gào, trẻ con khóc, đàn ông càu nhàu. Lão lính cựu thôi màn chào hỏi.

Tomás lớn giọng xin lỗi, đánh chừa vô lăng, chửi mắng ô tô vô cùng thậm tệ. Gã nhảy ra đỡ một tay cho bà con đang bẽ mặt. Gã đá chân vào săm xe. Gã tát lên chắn bùn tai voi. Gã sỉ nhục cái ca-pô xấu xí. Gã hung dữ quay cần khởi động, cho cái xe biết mùi lễ độ. Nhưng tốn công vô ích. Thiện chí của bà con Póvoa de Santa Iria đã bốc hơi trong ánh nắng mùa đông xứ Bồ Đào.

Gã luống cuống trở về khoang lái. Như có phép màu, chiếc ô tô rền rĩ, lắc mình rồi nhón về trước. Bà con Póvoa de Santa Iria sợ hãi lùi xa trước mặt gà và con đường lại mở ra. Gã thúc cỗ máy tiến lên.

Gã quyết tâm vút xe qua thị trấn tiếp theo, Alverca do Ribatejo, đạp thẳng ga. Gã tảng lờ hết thảy người ta và những con mắt trố. Đến thị trấn Alhandra cũng thế. Qua khỏi Alhandra gã thấy có biển ghi Porto Alto, chỉ qua bên phải, khỏi con đường, về phía dòng Tagus. Ba cây cầu bắc qua hai hòn đảo nhỏ. Gã nheo mắt nhìn về đồng quê hoang vu phẳng lặng bên bờ sông phía đông, rồi dừng xe lại.

Gã tắt máy, lấy đám bản đồ Bồ Đào Nha từ buồng khách. Có vài tập bản đồ gấp gọn và dán nhãn, một bản đồ toàn quốc và nhiều bản đồ vùng miền, nào Estremdura, Ribatejo, Alto Alentejo, Beira Baixa, Beira Alta, Douro Litoral, và Alto Douro. Còn cả cả bản đồ các tỉnh Tây Ban Nha giáp ranh, nào Cáceres, Salamanca, và Zamora. Dường như ông bác đã chuẩn bị cho gã mọi đường đi khả dĩ đến Miền Non Cao Xứ Bồ Đào, kể cả những hành trình rối rắm lạc lối.

Gã đọc bản đồ toàn quốc. Đúng y như gã đoán, về phía tây và phía bắc dòng Tagus, men bờ biển Bồ Đào, địa thế nhung nhúc các thị trấn và thành phố. So ra, miền quê xa xăm bên kia sông, về phía đông dòng Tagus và ở những xứ giáp ranh với Tây Ban Nha lại khiến gã thấy yên lòng vì rất thưa thớt dân cư. Chỉ có Castelo Branco, Covilhã, và Guarda là trừng con mắt phố phường dọa dẫm. Biết đâu gã sẽ tìm được cách tránh hết những chỗ đó. Ngoài ra, tài xế nào lại sợ những chốn như Rosmaninhal, Meimoa, hay Zava? Gã còn chưa bao giờ nghe tên những cái làng hẻo lánh đó.

Gã khởi động ô tô, nhấn nhá đám bàn đạp và đẩy cần đổi tốc độ vào số một. Ơn trên có vẻ động lòng. Gã rẽ phải, lái xe xuống con đường dẫn ra cầu. Ở mé cây cầu thứ nhất, gã chần chừ. Là cầu gỗ. Gã nhớ lại ba mươi con ngựa. Nhưng chắc hẳn động cơ không nặng bằng ba mươi con ngựa chứ nhỉ? Gã nhớ lại trải nghiệm của Cha Ulisses trên nước, đi thuyền từ Angola đến nhận nhiệm vụ ở São Tomé:

Đi lại trên mặt nước là một thứ địa ngục, nhất là ở trong thuyền nô lệ tù túng & hôi hám, chở năm trăm & năm mươi hai kẻ nô & ba mươi sáu quản nô Âu Châu. Ta như con bệnh lên cơn theo con sóng, khi chết lặng, khi hung tợn. Đám nô lệ rền rĩ & khóc la mỗi giờ mỗi ngày & đêm. Hơi khắm nóng từ khoang của chúng lan đi khắp cả thuyền.

Tomás đi tiếp. Gã không hề bị đám nô lệ hành hạ, chỉ có những bóng ma. Con thuyền của gã chỉ phải nhảy ba bước qua một dòng sông. Màn qua cầu này mới hồi hộp làm sao. Gã e rằng mình sẽ lái xe văng khỏi cầu mất. Khi đã thoát được chiếc cầu thứ ba và đến bờ đông con sông, gã run rẩy đến độ không lái được nữa. Tomás quyết rằng đằng nào gã cũng phải lái xe, có lẽ nên học lái cho ra trò. Gã dừng xe, lấy vài món từ buồng xe. Ngồi sau vô-lăng, sách và tự điển trong tay, gã tập trung nghiên cứu cách vận hành cần đổi tốc độ, chân côn và chân ga. Sách quả rất tường tận, nhưng những gì gã đọc được hoàn toàn là lý thuyết. Áp dụng vào thực tế mới đau đầu. Gã thấy làm sao chuyển thật nhẹ nhàng từ số trung gian - như ông bác đã gọi, mặc dù gã thấy chẳng có gì là trung gian cả - đến số một, quả là khó khăn không tưởng. Ngày hôm đó, từng hồi từng chặp, gã đi được chừng năm trăm mét, cỗ máy cứ rống lên rồi ho khục khặc rồi rùng mình rồi dừng lại suốt quãng đường. Gã luôn mồm nguyền rủa cho đến khi đêm xuống, phải đi ngủ.

Trong ánh sáng mờ dần, khi những ngón tay của đêm lạnh chạm đến gã, Tomás tìm chút yên ủi trong nhật ký Cha Ulisses.

Nếu Đế chế là một con người, thì bàn tay đưa cao thỏi vàng đặc ruột là Angola, còn bàn tay mân mê xu lẻ trong túi, ấy chính là São Tomé.

Vị linh mục từng dẫn lời một nhà buôn rầu rĩ như thế. Tomás có nghiên cứu giai đoạn lịch sử mà Cha Ulisses sống qua: vị linh mục đặt chân lên São Tomé đoạn giao thời của đường và sô-cô-la, tức sau thời hòn đảo là nơi xuất khẩu đường hàng đầu vào cuối thế kỷ mười sáu, và trước thời vựa sô-cô-la ngày nay, tức đầu thế kỷ hai mươi. Cha sống cuộc đời ngắn ngủi của mình vào đoạn đầu của ba thế kỷ nghèo đói, cùng quẫn, tuyệt vọng và suy đồi, những ngày São Tomé là một hòn đảo của những đồn điền bỏ hoang và tầng lớp quý tộc đấu đá lẫn nhau, những kẻ sống mòn bằng chính mạng sống người khác, tức việc buôn nô lệ. Hòn đảo cung cấp hàng hóa cho các thuyền nô lệ - nào nước, gỗ, khoai lang, bột ngô, trái cây và tranh thủ tận dụng vài kẻ nô cho công việc ở đảo - tức sản xuất nhỏ lẻ lay lắt các mặt hàng đường, sợi bông, lúa gạo, gừng và dầu cọ - nhưng dân da trắng trên đảo chủ yếu hành nghề môi giới nô lệ. Họ không mơ cạnh tranh nổi với nguồn cung cấp nội địa dồi dào vô tận của Angola, nhưng Vịnh Benin ở ngay mép nước, chỉ băng qua Vịnh Guinea, ấy là một bờ biển dồi dào nô lệ. Hòn đảo vừa là một trạm dừng lý tưởng cho tàu chuẩn bị vượt Đại Tây Dương, chính hành trình kinh hoàng đã từng được biết đến với cái tên Trung Lộ - Khúc Giữa, nghe như tả ruột rà, Tomás nghĩ thầm; đảo cũng là cánh cửa sau tiện lợi vào Brazil thuộc Bồ Đào, cũng là một xứ háu đói nô lệ. Vậy là nô lệ đến, hàng ngàn người. “Cái túi ấy leng keng những linh hồn Phi Châu mụ mẫm,” Cha Ulisses bình.

Chuyện Cha đến São Tomé bằng thuyền buôn nô lệ không phải là ngẫu nhiên. Cha đã xin làm linh mục của nô lệ, chuyên cứu rỗi linh hồn cho kẻ nô. “Ta muốn phục vụ kẻ thấp hèn nhất trong đám thấp hèn, những linh hồn bị Con Người quên lãng, nhưng Chúa thì không.” Cha giải thích sứ mệnh mới cấp bách của mình đến São Tomé:

Cách đây một thế kỷ rưỡi vài đứa trẻ Do Thái, độ tuổi từ 2 đến 8, được đưa đến đảo. Từ những hạt giống độc hại đó thứ cỏ cây khốn nạn lớn lên và truyền nọc độc vào khắp đất đai, tiêm nhiễm những kẻ khinh suất. Sứ mệnh của ta vì thế mà gấp đôi - một lần nữa mang linh hồn Phi Châu đến Chúa & hơn thế để tách cái linh hồn ấy khỏi những gốc rễ níu kéo độc hại của bọn Do Thái. Ban ngày ta sẽ ra cảng, làm kẻ canh gác cho Thiên Chúa, ngóng đợi thuyền nô mang chúng vào. Khi thuyền đến, ta sẽ lên thuyền rửa tội cho dân Phi Châu & đọc Kinh Thánh cho chúng nghe. Các ngươi đều là con của Chúa, ta lặp đi lặp lại không mệt mỏi. Thi thoảng ta vẽ vài bức ký họa.

Đó là nhiệm vụ của cha, một nhiệm vụ cha dốc lòng tận tụy không ta thán: chào đón người dưng đến với một thứ đức tin xa lạ bằng một thứ ngôn ngữ xa lạ. Ở đoạn này trong nhật ký, Cha Ulisses hiện lên như một linh mục điển hình thời đó, thấm đẫm tinh thần Thiên Chúa, thấm đẫm ngu muội và thành kiến. Nhưng điều đó sẽ thay đổi, Tomás biết rõ.

Gã chìm vào giấc ngủ trong tâm trạng bất an. Gã không thể thấy thoải mái trong chiếc ô tô, cả khi lái xe lẫn khi ngủ trong đó.

Sáng ra gã muốn được tắm rửa, nhưng trong buồng xe không có cả xà phòng lẫn khăn tắm. Sau chật vật máy móc thường lệ, gã lên đường. Con đường chạy xuyên qua địa thế bằng phẳng, buồn buồn của những vạt đồng dẫn gã đến Porto Alto, một thị trấn lớn hơn gã tưởng. Kỹ năng lái xe của gã đã cải thiện nhưng chẳng thấm vào đâu khi dòng người cứ liên tục hiện ra từ mọi hướng. Người ta vẫy tay, la hét, tiến lại gần. Một thanh niên chạy dọc theo ô tô. “Xin chào!” anh ta hét lên.

“Chào anh!” Tomás hét đáp lại.

“Một cỗ máy tuyệt vời ngoài sức tưởng tượng!”

“Cảm ơn!”

“Anh không dừng lại à?”

“Không?”

Sao vậy?

“Còn phải đi xa lắm!” Tomás hét.

Người thanh niên đi khuất. Một tay khác hiện ra ngay sau đó thế chỗ, hăng hái hò hét đối thoại với Tomás. Khi tay này bỏ cuộc, lại có một tay khác thay thế. Suốt quãng đường qua Porto Alto, Tomás cứ hò hét nói chuyện với đám người dưng nhiệt tình chạy theo xe. Khi cuối cùng đến rìa thị trấn, gã muốn hét lên một tiếng ăn mừng đã lái xe ngon lành, nhưng giọng gã đã khàn đặc.

Ra đến đồng quê thoáng đãng, gã đưa mắt nhìn cần đổi tốc độ. Gã đã lái được ba ngày, chiếc xe quả là có sức bền không chối cãi, nhưng ốc sên cũng có sức bền vậy. Sổ tay vận hành đã nói rõ, vậ ông bác đã chứng tỏ bằng thực nghiệm ở Lisbon: hiệu quả lái xe thực sự chỉ có được ở số cao. Gã lặp lại trong đầu. Cuối cùng, gã phải quyết định. Bàn đạp, nút bấm, cần gạt….thả này, ấn nọ, đẩy đây, kéo kia, mỗi thứ một kiểu. Gã làm hết những động tác đó mà không rời mắt khỏi con đường, cũng không dám thở ra. Chân côn hơi hình như hơi rung, như muốn báo cho gã biết rằng đã xong việc, gã có thể yên tâm mà khỏi nhấn nữa, gã thả chân. Cùng lúc, chân ga có vẻ như hơi ngả về trước, như thể, ngược lại, đang muốn gã đạp lên đó. Gã ấn mạnh xuống.

Con quái vật nhảy vồ về trước ở số hai. Con đường mất hút dưới bánh xe, nhanh đến nỗi gã cảm giác như không phải xe đang tiến về trước giữa quang cảnh mà quang cảnh đang bị kéo đi từ dưới gầm xe, như màn ảo thuật nguy hiểm ấy - trò rút khăn khỏi mặt bàn đã bày biện đủ đầy. Quang cảnh biến mất, cùng với cái cảm giác rờn rợn rằng trò ảo thuật chỉ có thể thành công nếu làm nhanh như chớp. Nếu lúc trước gã sợ rằng mình đi quá nhanh, giờ đây gã lại sợ mình đi quá chậm, bởi vì trục trặc ở số hai thì đâu chỉ có mình gã bị đâm sầm vào cột dây thép, mà là cả quang cảnh như bằng sứ kia cũng sẽ đổ vỡ cùng gã. Trong cơn điên loạn đó, gã khác gì một cái tách trà loảng xoảng trên đĩa, cặp mắt ánh men sứ.

Khi xe băng đi, thân mình gã bất động trong chuyển động thẳng, mắt trừng trừng về trước, Tomás thèm biết bao những cảnh trí tĩnh lặng, sâu lắng, một vườn nho thanh bình như ngày hôm qua, hay một bờ biển như chốn Cha Ulisses từng dạo bước, nơi mỗi con sóng nhỏ dạt lên bàn chân ta, rạp mình cầu nguyện như người hành hương đã đến đích. Nhưng vị linh mục cũng có nỗi khổ riêng, chẳng phải thế sao? Tomás giờ run rẩy trong cỗ máy trời đánh này, khác gì bàn tay run rẩy của Cha Ulisses khi cha ghi lại những suy tư thống khổ trên trang nhật ký.

Vị linh mục chóng vỡ mộng với São Tomé. Cha không ưa gì thiên nhiên xứ đó, chẳng khác mấy so với hồi ở Angola, vẫn đám cây cỏ ngột ngạt, được tưới những trận mưa không ngớt và ủ bằng nắng nóng kinh hoàng. Mùa mưa cha thấy khó ở vì mưa như trút, chen giữa là cái nóng ẩm ngốt người; mùa khô cha thấy khó ở vì trời nóng như thiêu đốt và những đám mây đẫm nước là là sát mặt đất. Cha căm ghét cái thứ thời tiết nóng điên này, “khiến lá hát lên & người thì chết đi.” Thêm vào đó là những nỗi niềm khổ sở cộng dồn khác: mùi hôi của xưởng đường, thức ăn dở tệ, kiến cắn, rận to bằng hạt anh đào, vết đứt ở ngón cái tay trái bị mưng mủ.

Cha kể về “nỗi câm lặng như đứa con lai”, kết quả màn hôn phối dị chủng giữa cái nóng ẩm trên đảo với những con người bất hạnh ở đó. Thứ câm lặng con lai đó thấm đẫm mọi giác quan. Đám nô lệ rầu rĩ, làm gì cũng phải thúc giục, rồi chỉ làm trong câm nín. Còn những người Âu Châu sống ở São Tomé, vốn kiệm lời và cáu bẳn, mỗi khi mở miệng thì nghe tiếng được tiếng mất, hiếm khi được đáp lại ngay, rồi cũng chìm vào im lìm. Công việc của nô lệ ở đồn điền kéo dài từ mặt trời mọc đến mặt trời lặn, không có hát hò hay trò chuyện, trưa được dùng một giờ để ăn uống, nghỉ tay và cảm nhận sâu hơn sự câm lặng ấy. Ngày làm việc kết thúc bằng một bữa ăn không tiếng nói, nỗi cô quạnh và giấc ngủ chập chờn. Đêm rộn hơn ngày ở São Tomé, nhờ đám côn trùng vo ve. Rồi mặt trời lên và hết thảy lại bắt đầu, trong câm lặng.

Nuôi dưỡng sự câm lặng đó là hai xúc cảm: tuyệt vọng và giận dữ. Hoặc, như Cha Ulisses đã viết, “vực đen & lửa đỏ.” (Tomás thấy cặp đó mới quen thuộc làm sao!) Quan hệ của cha với giới chức nhà thồ trên đảo dần trở nên căng thẳng. Cha không nói đích xác bản chất nỗi phiền muộn của mình. Lý do gì đi nữa, kết quả hết sức rõ ràng: cha dần dần bị người ta bỏ rơi. Càng về sau trong nhật ký cha càng ít nhắc đến quan hệ với những người Âu Châu khác, ở đó cha còn ai nữa đâu? Rào cản địa vị xã hội, ngôn ngữ, và văn hóa ngăn cản mọi giao tiếp thân thiện giữa một người da trắng, thậm chí là một linh mục, với dân nô lệ. Nô lệ đến rồi đi, giao tiếp với người Âu Châu chủ yếu bằng cặp mắt mở to. Còn với dân địa phương, những nô lệ đã được trả tự do và đám con lai, người Âu Châu là những kẻ khó lường. Buôn bán với họ, làm thuê cho họ và tránh xa họ - ấy là chước sách tối ưu. Cha Ulisses xót xa:

Lều trại của dân bản địa biến mất trong đêm & những vòng tròn trống trải hiện ra bao quanh người da trắng cô độc & ta là người như thế. Ta là một người da trắng cô độc ở Phi Châu.

Tomás dừng xe, sau khi ngẩng mặt lên trời và nhận ra chiều đã xuống mát lạnh âm u, không nên lái tiếp. Đã đến lúc ngơi nghỉ dưới tấm áo lông chồn.

Ngày hôm sau con đường tiếp tục gần như không có làng mạc gì cho đến Couço, nơi có cây cầu qua Sông Sorraia. Dưới cây cầu hẹp, đám cò vạc vừa mới thong thả đậu trên mặt nước liền chấp chới bay đi. Gã nhẹ lòng khi nhìn thấy những cây cam, vạt màu duy nhất trong một ngày xám xịt. Gã ước gì mặt trời lên. Mặt trời làm nên cảnh trí, tô màu, dặm nét, thổi hồn cho nó.

Ở ngoại ô thị trấn Ponte de Sor, gã dừng xe. Gã đi bộ vào thị trấn. Đi bộ thật dễ chịu. Gã đá lui chân thật mạnh. Gã gần như nhảy lò cò giật lùi. Nhưng mà cứ ngứa ngáy khó chịu kiểu gì ấy? Gã gãi đầu, gãi mặt, gãi ngực. Cả thân mình gã thèm được tắm gội. Hai nách bắt đầu bốc mùi, những chỗ kín kẽ cũng thế.

Gã vào thị trấn. Người ta trố mắt nhìn gã, nhìn kiểu cách đi đứng của gã. Gã tìm một nhà thuốc để mua xăng napta, làm theo lời khuyên của ông bác, cứ gặp là mua. Gã hỏi người đàn ông đứng sau quầy xem có hàng không. Gã phải nói thử một vài cái tên trước khi con người vô cùng nghiêm nghị đó gật đầu và lấy từ kệ xuống một cái chai thủy tinh nhỏ, chưa được nửa lít.

“Ông còn nữa không?” Tomás hỏi.

Người bán thuốc quay lưng, lấy xuống hai chai nữa.

“Tôi vẫn muốn mua thêm, phiền ông.”

“Tôi hết hàng rồi. Chỉ có chừng đó thôi.”

Tomás thấy phát rầu. Đà này gã sẽ phải lục tung mọi hiệu thuốc từ Ponte de Sor đến Miền Non Cao Xứ Bồ Đào.

“Thế tôi mua ba chai này vậy,” gã nói.

Ông chủ hiệu mang chúng ra quầy tính tiền. Giao dịch hết sức bình thường, nhưng cung cách ông này có gì là lạ. Ông ta gói mấy cái chai bằng giấy báo, rồi, khi có hai người khách khác bước vào, ông vội vã thảy gói hàng về phía gã. Tomás để ý thấy ông ta cứ nhìn mình chằm chằm.

Gã thấy vô cùng mất tự nhiên. Gã gãi một bên đầu. “Có chuyện gì sao?” gã hỏi.

“Không, có gì đâu,” ông hàng thuốc đáp.

Tomás ngơ ngác nhưng không nói gì nữa. Gã rời hàng thuốc, đi bộ quanh thị trấn, cố nhớ đường để lái xe.

Khi gã trở lại Ponte de Sor một tiếng sau đó, mọi thứ rối cả lên. Gã bị lạc thê thảm. Càng lái xe quanh thị trấn, gã càng bị người ta tò mò chú ý. Đám đông lao vào gã từ mọi hướng, ở một khúc cua gấp, khi hai tay cuống cuồng vật lộn với vô-lăng, gã lại bị chết máy lần nữa.

Tầng tầng lớp lớp những kẻ tò mò và bực bội xuất hiện.

Gã khởi động lại được xe, mặc cho đám đông vây quanh. Gã còn thấy có thể vào được số một. Rồi gã nhìn cái vô-lăng và chịu, không biết phải xoay hướng nào. Cố lái xe lên góc đường hẹp, gã quay vô-lăng mấy vòng rồi bị chết máy lần nữa. Gã cố suy nghĩ lô-gíc… hướng này? hướng kia?… nhưng không đi đến kết luận nào được. Gã nhìn thấy một người đàn ông béo tốt chừng năm mươi tuổi đang đứng trên vỉa hè, thẳng hàng với đèn xe. Tay này ăn vận bảnh bao hơn đám chung quanh. Tomás rướn người, gọi ông ta giữa tiếng động cơ inh tai. “Vô phép ông, Tôi muốn nhờ ông giúp, nếu không phiền. Tôi đang gặp trục trặc máy móc. Vụ này nói rà thì dài dòng chán lắm. Nhưng cho tôi hỏi, cái bánh xe đằng đó, ngay trước mặt ông, nó có quay không?”

Người đàn ông quay lại, nhìn xuống bánh xe. Tomás vồ lấy vô-lăng và xoay nó. Vì chiếc xe đang đứng yên, gã xoay vô lăng rất vất vả.

“Đó,” Tomás thở hồng hộc, “nó có xoay không?”

Người đàn ông ngơ ngác. “Xoay hở? Không. Nếu mà nó xoay thì cỗ xe nhà anh phải đi chứ.”

“Không, ý tôi là, có xoay hướng kia không?”

Người đàn ông nhìn đuôi xe. “Hướng kia? Không, cũng không xoay hướng đó luôn. Không hề xoay gì hết.”

Nhiều người trong đám đông gục gặc theo.

“Tôi xin lỗi, chắc tôi nói không rõ ý. Tôi không hỏi liệu bánh xe có quay tròn như bánh xe bò. Mà tôi hỏi là,” gã suy nghĩ tìm từ đúng, “nó có xoay tại chỗ không, kiểu như diễn viên múa ba-lê ấy?”

Người đàn ông nhìn bánh xe, vẻ ngờ vực. Ông ta nhìn bà con bên trái, bên phải, nhưng không ai ý kiến ý cò gì cả.

Tomás quay vô-lăng, dồn hết sức lực. “Có rục rịch gì ở chỗ bánh xe không hở?” gã hét.

Người đàn ông hét đáp lại, nhiều giọng trong đám đông hùa vào. “Có! Có! Thấy rồi nè. Có rục rịch!”

Một người la lên, “Sửa được rồi!”

Đám đông vỗ tay hoan hô. Tomás ước gì cả đám biến đi cho rồi. Ân nhân của gã, ông béo, lại lên tiếng, vẻ hài lòng. “Có xoay đó, xoay nhiều hơn lần trước.”

Tomás đưa tay ra hiệu cho ông ta tới gần. Người đàn ông rụt rè nhích lại.

“Tốt rồi, tốt rồi,” Tomás nói. “Thật quý hóa quá, may có ông giúp.”

Người đàn ông không dám hó hé đáp lời, trừ cái nháy mắt như không và cú gật đầu mơ hồ. Nếu có quả trứng vỡ đặt trên đầu hói của ông ta, lòng đỏ trứng hẳn chỉ rung rinh tí đỉnh.

“Nhưng mà ông ơi,” Tomás tiếp, rướn người về trước, nói năng thống thiết, “bánh xe xoay hướng nào vậy?”

“Hướng nào hở?” người đàn ông lặp lại.

“Vâng. Bánh xe quay về trái hay về phải vậy?”

Người đàn ông đưa mắt xuống, nuốt khan. Một sự im lặng nặng nề lan khắp đám đông, chờ ông ta lên tiếng.

“Trái hay phải?” Tomás hỏi lần nữa, rướn gần hơn, cố làm ra vẻ thân thiết.

Lòng đỏ trứng rung rinh. Hết thảy đứng lặng, cả thị trấn như ngừng thở.

“Tui không biết mà!” ông béo cuối cùng la lên, giọng éo éo, đánh đổ lòng đỏ trứng vô hình. Ông ta xô đẩy đám đông, tẩu thoát. Cảnh tượng ông công tử xóm vụng về, chân vòng kiềng phóng như bay xuống phố khiến Tomás choáng váng. Gã đã mất đi đồng minh duy nhất.

Một người đàn ông lên tiếng. “Cũng có thể trái mà cũng có thể phải. Khó nói à.”

Người ta lầm bầm đồng ý. Đám đông có vẻ lạnh nhạt hơn, sự dễ dãi bắt đầu chuyển sang dè dặt. Gã nhấc chân khỏi bàn đạp, động cơ lại chết. Gã ra khỏi xe và xoay cần khởi động. Gã van vỉ đám đông trước mũi xe. “Làm ơn nghe tôi đi! Cái máy này sẽ dịch chuyển, nó sẽ nhảy về trước! Vì con cái quý vị, vì chính quý vị, làm ơn tránh ra!

Tôi xin quý vị đó! Cái máy này vô cùng nguy hiểm. Đứng lùi lại đi mà!”

Một người đàn ông đứng cạnh đó nhỏ nhẹ lên tiếng. “À, Demétrio và mẫu hậu kìa. Anh đừng dại mà chọc giận bả.”

“Demétrio là ai vậy?” Tomás hỏi.

“Là Cậu “Em Chã” của làng này. Nhưng được bà già cho ăn diện bảnh lắm.”

Tomás ngước lên, thấy công tử xóm đang quay lại. Ông ta khóc tu tu, mặt mày đầm đìa nước mắt. Nắm tay ông ta kéo xềnh xệch là một bà nhỏ con mặc đồ đen. Bà này vác theo một cây gậy. Cặp mắt bà ta dán lên Tomás. Cái kiểu kéo tay ông con trai khiến bà ta trông như con cún đang cố kéo dây xích, thúc người chủ đi nhanh lên. Tomás trở về ghế lái xe, tóm lấy bộ điều khiển.

Gã cố làm cho xe không nhảy xồ phía trước. Khi gã ấn bàn đạp, chiếc xe gầm lên nhưng chỉ rướn tới, như một tảng đá núi khổng lồ vừa mất đi hòn sỏi bé tẹo giữ chân nhưng vẫn chưa kịp lăn xuống dốc đè bẹp cả ngôi làng bên dưới. Đám đông há hốc sợ hãi, ngay lập tức tránh đường. Gã nhấn mạnh hơn một chút lên chân ga. Gã chuẩn bị xoay vô-lăng loạn xạ, hướng nào cũng được, cầu trời là hướng đúng, thì hỡi ôi, cái vô-lăng đang tự động xoay, không màng đến gã. Mà lại xoay đúng hướng nữa: chiếc xe trườn tới, rẽ sang đường ở ngã tư. Hẳn Tomás vẫn còn sững sờ nhìn chiếc xe nếu không nghe tiếng inh tai của gậy gỗ đập lên mặt kim loại.

“MÀY DÁM CHỌC CON BÀ HẢ?” mẹ công tử trứng vỡ gào lên. Mẫu hậu đã giáng một đòn chí mạng vào đèn trước xe, khiến nó vỡ gọn. Gã khiếp vía - tiêu đời bảo bối của ông bác! “BÀ SẼ NHÉT MÀY VÔ ĐÍT cừu CHO MÀY NGHẸT THỞ CHẾT LUÔN!”

Chiếc xe chìa nắp ca-pô vừa tầm với của bà mẹ đang đầy tâm sự. Gậy vung lên, gậy giáng xuống. Rầm, một thung lũng hiện ra trên nắp ca-pô. Tomás muốn nhấn chân ga mạnh hơn, nhưng quanh gã vẫn còn nhiều người. “Làm ơn mà, tôi van bà đấy, đừng giáng gậy nữa!” gã gọi ra.

Đến lượt đèn bên hông xe. Một cú vung gậy. Một phát nổ văng miểng, đèn xe bay tưng. Mẫu hậu đang cơn điên, chớm vung gậy trở lại, bên cạnh là Cậu “Em Chã” vẫn còn lèo nhèo khóc lóc không thôi.

“ĐỂ BÀ LIỆNG MÀY CHO CHÓ ĂN RỒI BÀ THỊT LUÔN CON CHÓ!” mẫu hậu gào.

Tomás đạp mạnh xuống chân ga. Bà ta hụt mất đèn bên hông xe; thay vào đó, cây gậy đập tan tành cửa sổ buồng xe. Trong tiếng gầm rú, Tomás và chiếc xe đầy thương tật nhảy về phía trước, tẩu thoát khỏi Ponte de Sor.

Đi được vài cây số, cạnh một bụi cây, gã cho xe dừng lại. Gã xuống xe, nhìn trân trối vào mớ thương tích. Gã dọn miểng kính trong buồng xe. Ông bác sẽ sôi gan khi biết chuyện gì đã xảy ra với cục cưng của mình.

Ngay phía trước là làng Rosmaninhal. Chẳng phải đó là một trong những ngôi làng gã từng khinh khỉnh vì quá hẻo lánh? Rosmaninhal, ngươi không thể làm gì hại ta, gã từng nghĩ huênh hoang. Liệu ngôi làng ấy sẽ lại cho gã biết mùi lễ độ chăng? Gã chuẩn bị cho một đêm ngủ trong xe nữa. Lần này gã dặm thêm một cái mền vào chiếc áo khoác của ông bác. Gã lấy cuốn nhật ký quý giá từ hòm gỗ, mở ra một trang ngẫu nhiên.

Mặt trời không khiến ta yên ủi, giấc ngủ cũng không. Thức ăn không làm ta thỏa mãn, con người cũng không. Hít thở cũng là trưng ra niềm lạc quan mà ta không hề có.

Tomás hít thở sâu, tìm thấy lạc quan nơi Cha Ulisses không thể thấy. Lạ lùng thay, cuốn nhật ký khổ sở này khiến gã vui làm sao. Cha Ulisses tội nghiệp. Cha từng hi vọng biết bao khi đến São Tomé. Trước khi sức lực cạn kiệt bởi bệnh tật, cô đơn và mất phương hướng, cha đã dành nhiều thời gian đi lang thang và quan sát. Những cuộc ngao du đó dường như không có mục đích gì hơn là giải sầu - bởi tuyệt vọng và lang thang vẫn còn hơn tuyệt vọng và ngồi yên trong túp lều nóng nực. Thấy gì, cha đều ghi lại.

Hôm nay một đứa nô hỏi ta - ra dấu hỏi ta - rằng có phải đôi giày da ta mang làm từ da của người Phi Châu chăng. Vì cũng có màu như thế. Thế anh ta có bị ăn thịt không? Xương có bị xay thành bột gì hữu dụng không? Vài người Phi Châu tin rằng người Âu Châu chúng ta là giống ăn thịt người. Ấy là vì chúng không tin ta chỉ dùng chúng vào mỗi một việc: làm đồng. Trong trải nghiệm của chúng, cái phần xác ở đời, tức là cơm áo gạo tiền, nào cần gắng sức đến thế. Làm vườn rau ở xứ nhiệt đới chẳng mất bao thời gian & cũng chẳng lụy nhiều công sức. Săn bắn thì có khó hơn, nhưng đấy là là việc bầy đàn & còn vui thích & người ta chẳng sá gì công sức. Thế thì tại sao người da trắng lại đem đi lắm dân đen nếu họ không có động cơ gì sâu xa hơn là làm vườn? Ta cam đoan với đứa nô rằng giày ta không phải làm từ da đồng loại của hắn. Ta không chắc hắn tin ta.

Tomás biết được điều các nô lệ và Cha Ulisses không hề biết: cảnh nhọc nhằn khôn tả trên đồng mía ở Brazil và sau đó là đồng bông ở Hoa Kỳ. Một người đơn lẻ có lẽ không cần phải lao lực vậy để kiếm sống, nhưng một bánh răng trong guồng máy thì không được ngừng quay.

Bất kể gốc gác - xứ nào, tộc nào - đám nô lệ mau chóng đổi nết, hóa lầm lì. Chúng đờ đẫn, thụ động, thờ ơ. Kẻ quản nô càng thúc ép chúng thay đổi, càng vung roi mạnh tay, chúng càng trơ trơ. Trong nhiều dấu hiệu tuyệt vọng nơi đám nô, thứ khiến ta lay động nhất là thói ăn đất. Chúng bới mặt đất như chó, vò lại thành nắm, mở miệng, nhai & nuốt trọn. Ta không biết án đất của Thiên Chúa thì có tính là trái đạo chăng.

Tomás quay đầu nhìn cánh đồng đang tối dần quanh gã. Sống đau khổ trên mặt đất để rồi ăn đất? Sau đó, Cha Ulisses có ghi lại chuyện mình cũng thử ăn.

Bóng tối nở loang trong ta, như thứ tảo bóp nghẹt tâm hồn. Ta nhai chậm rãi. Vị không quá tệ, chỉ khó chịu đến răng. Còn bao lâu nữa, lạy Chúa, còn bao lâu nữa? Ta thấy khó ở & thấy trong mắt kẻ khác ta đang lụi dần. Đi bộ vào thị trấn cũng khiến ta kiệt sức. Thôi thì ta ra vịnh, nhìn trân trối về con nước.

Chẳng rõ thứ bệnh tật dày vò Cha Ulisses là bệnh gì, người Âu châu ở Phi Châu được chọn đủ món đau ốm bất hạnh: nào sốt rét, lỵ, bệnh hô hấp, bệnh tim, thiếu máu, viêm gan, phong và giang mai, cùng nhiều món khác, cộng thêm chứng suy dinh dưỡng. Mà có là bệnh gì nữa thì nó vẫn đang khiến cha chết mòn, chậm rãi và đau đớn.

Tomás chìm vào giấc ngủ, nghĩ đến đứa con trai, và ngày ấy, thi thoảng khi đêm xuống, sau buổi chiều ở nhà ông bác, gã sẽ lẻn vào phòng Dora ở khu nhà của người hầu. Có khi nàng đã ngủ rồi, ngủ sau ngày dài làm việc. Gã sẽ bế Gaspar đang say giấc lên tay, ôm nó. Thật lạ lùng, hai mẹ con ngủ say không biết gì hết. Gã cứ ôm đứa con trai mềm mại, khẽ hát cho nó nghe, khấp khởi mong nó thức dậy để hai cha con cùng chơi.

Sáng hôm sau gà thức giấc vì bị ngứa đầu và ngực. Gã ngồi dậy, lần lượt gãi khắp người. Móng tay gã đã đóng viền đen bên dưới. Đã năm ngày gã vẫn chưa tắm gội. Gã phải sớm tìm một nhà trọ, có giường êm và bồn nước nóng. Rồi gã nhớ ra ngôi làng tiếp theo sẽ đi qua, cái chỗ gã từng khinh khỉnh. Nỗi sợ làng Rosmaninhal khiến gã chuyển sang số ba trong ngày hôm đó, đỉnh cao cơ khí của chiếc ô tô. Gã khởi động xong thì chuyển ngay sang số hai. Lạnh lùng không chút ngại ngần, gã lặp lại thao tác tay chân, đẩy cần đổi tốc độ ra xa nhất từ trước đến giờ. Đồng hồ trên xe nháy mắt hoảng hốt. Chiếc ô tô trở thành vận tốc thuần túy. Số ba là lúc lửa trong động cơ đốt trong bùng lên và trở thành động cơ đốt ngoài, đùng đoàng băng qua miền quê như thiên thạch đang rơi. Thế mà, lạ thay, số ba lại yên tĩnh hơn số hai, như thể đến âm thanh cũng không đuổi kịp cỗ máy. Gió rít quanh khoang lái. Xe chạy nhanh đến nỗi cột dây thép hai bên đường như di chuyển, hiện ra gần nhau như răng lược. Còn với quang cảnh xa hơn cột dây thép, gã không thấy gì hết. Quang cảnh lướt qua như một đàn cá hoảng loạn, ở miền Tốc Độ Cao mịt mờ, Tomás chỉ biết có hai điều: khung xe gầm rú và rung bần bật, và con đường phía trước, cuốn hút mê mệt không dứt ra nổi như cá cắn câu. Mặc dù đang ở ngoài trời, gã tập trung tâm trí cao độ, không khác gì đang lái trong đường hầm. Trong trạng thái choáng váng, gần như không ý thức giữa tiếng ồn chung quanh, gã lo lắng nghĩ đến việc bôi trơn động cơ. Gã hình dung ra một bộ phận máy bị khô, nóng lên, bùng cháy rồi cả cỗ máy nổ tung trong khói lửa lấp lánh nào xanh, cam, đỏ của xăng napta.

Chẳng có gì bùng cháy cả. Chiếc xe chỉ kêu ầm ầm, gào rú và nuốt thun thút con đường như một kẻ háu đói. Nếu ở Rosmaninhal có kẻ xấu - hoặc giả có người tốt thì gã cũng chịu, chẳng kịp thấy ai cả. Ngôi làng biến mất trong tích tắc. Gã có thấy một bóng người…đàn ông? đàn bà?… quay nhìn phía gã rồi ngã lăn đùng.

Qua khỏi Rosmaninhal được vài cây số, gà gặp một xe ngựa chở khách. Ông bác đã cảnh báo trước rồi, chẳng phải vậy sao? Tomás đi chậm lại, định sẽ kìm cho đến khi tìm được đường khác hoặc xe ngựa rẽ ngang. Nhưng gã thấy sốt ruột trên con đường quê vắng lặng. Ba mươi con ngựa trong ô tô khác một trời một vực với bốn con ngựa lọc cọc trước mũi xe chở khách.

Gã nhấn mạnh xuống chân ga. Chiếc xe sặc nghẹn, ho húng hắng, rùng mình rồi bám lấy mặt đường, thống thiết hơn nữa. Gã thấy tay mình như bị kéo về trước còn đầu đẩy về sau. Khoảng cách giữa ô tô và xe ngựa bắt đầu thu lại. Gã thấy có người nhô đầu ra khỏi xe ngựa. Người này vẫy tay về phía gã. Một lát sau, chiếc xe ngựa từ phía bên phải đường dịch sang chính giữa. Có phải vì vậy mà ông bác đã cảnh báo gã không, phải chăng vì xe ngựa hay di chuyển tùy tiện? Gã cứ nghĩ chuyển động ấy như phép tắc lịch sự, xe ngựa tránh sang bên để gã đi qua, như một quý ông nhường cho quý bà bước qua cửa. Cái vẫy tay của người đàn ông càng khiến gã tin vậy. Gã thúc xe chạy tiếp. Gã lái xe về khoảng trống bên phải xe ngựa. Toàn thân chiếc xe rung rầm rập. Hành khách trên xe ngựa rung lắc tới lui trái phải điên cuồng, chỉ biết nắm lấy khung cửa sổ và rướn cổ ra nhìn gã, trố mắt, với đủ các biểu cảm: tò mò, choáng váng, sợ hãi, kinh tởm.

Hai người đánh xe hiện ra, trong chừng mực nào đó họ là đồng nghiệp của gã, Tomás nới chân ga. Người đánh xe và gã sẽ chào nhau như những thuyền trưởng khi thuyền gặp nhau. Gã đã đọc nhiều nhật ký hải trình trong quá trình tìm thông tin. Cung cách cỗ xe ngựa và chiếc ô tô chạy song hành có gì đó giống với thuyền bè trên biển. Gã đưa bàn tay, chuẩn bị vẫy, một nụ cười nở sẵn trên mặt.

Gã ngước nhìn hai người đánh xe, choáng váng khi thấy mặt họ. Nếu hành khách đi xe có đủ vẻ mặt, hai người đánh xe chỉ có một vẻ: căm ghét tột độ. Người đàn ông khi nãy quay lại vẫy tay với gã - hay thực ra là giơ nắm đấm nhỉ? - ông này đang sa sả mắng, gầm ghè như chó dữ, như thể sắp nhảy từ xe ngựa lên nóc ô tô. Người đang đánh xe trông còn điên tiết hơn. Gương mặt ông ta đỏ bừng, miệng mở to, la hét liên hồi. Ông ta quất roi dài, thúc ngựa chạy. Roi nảy lên, uốn trong không khí như con rắn trước khi hạ xuống, thẳng ra với một tiếng chách sắc lẻm điếc tai, như súng bắn. Chỉ tới khi đó Tomás mới nhận ra là bầy ngựa đã bị thúc chạy nước đại hết cỡ. Gã cảm giác mặt đất bên dưới như rung chuyển. Mặc dù ô tô có bánh săm cao su, rồi có lò xo lá, nội công kinh ngạc của đám ngựa vẫn khiến xương gã rung lắc và đầu óc choáng váng. So sánh tương đối, gã đang chậm rãi vượt qua cỗ xe như một người trên phố qua mặt một cụ già đi bộ, dễ dàng và nhẹ nhàng, thong thả nhấc mũ cúi chào tử tế. Nhưng từ góc nhìn của một người đứng bên đường, cả Tomás và cỗ xe ngựa đang băng đi với vận tốc kinh hoàng, như thể cụ già qua đường và khách bộ hành nọ đang bước trên nóc của hai con tàu tốc hành chạy song song nhau.

Sự im lặng từng bao lấy gã trong thế tập trung cao độ đột nhiên vỡ tung trong tiếng vó ngựa phi nước đại, tiếng cỗ xe lắc lư ken két như gào thét, tiếng hét của người đánh xe, tiếng la the thé của những hành khách sợ sệt, tiếng roi quất vun vút và tiếng gầm của ô tô. Gã lấy hết sức đạp chân ga. Chiếc ô tô chồm về trước, nhưng chậm rãi.

Một tiếng động nữa, sắc và như kim loại, đâm vào tai gã. Người đánh xe thôi không quất ngựa, giờ chuyển sang tra tấn nóc ô tô. Tomás cau mặt, như thể ngọn roi vừa hạ xuống lưng mình. Người đánh xe phụ đưa hai tay lên. Trên đầu anh ta là một cái hòm gỗ buộc đai sắt. Trông nặng nề. Anh ta ném nó về phía chiếc ô tô, nó rơi xuống trần xe như bom nổ, theo sau là tiếng kéo lê xềnh xệch khi cái hòm và đồ đạc trong đó trượt đi. Đám ngựa, cách Tomás chưa đầy một mét, đang tung bụi mù trời, mồm chúng sùi bọt liên hồi. Mắt chúng trố ra kinh hãi. Chúng áp gần hơn. Người đánh xe đang đẩy chúng về phía ô tô! Chết đến nơi rồi, Tomás thầm nghĩ.

Đám ngựa bắt đầu cạn sức ngay lúc ô tô đạt hết tốc lực. Cỗ máy dứt dạc tiến về trước, Tomás đằm xe lại, đưa nó về giữa đường, sượt qua con ngựa đầu ở bên phải gần đến nỗi trong kính chiếu hậu gã thấy nó phải hất đầu lên để tránh đụng vào mặt sau buồng xe.

Khi Tomás vượt lên dẫn trước, đám ngựa kiệt sức từ từ dừng lại. Phía sau gã, hai người đánh xe tiếp tục la hét. Trong kính chiếu hậu gã thấy hành khách nhảy xuống khỏi xe, khách và tài la hét chỉ trỏ lẫn nhau loạn xạ.

Gã mệt lả sau vụ đụng độ, chỉ muốn dừng lại, nhưng nỗi sợ xe ngựa đuổi kịp khiến gã đi tiếp. Khi con thuyền bất hạnh của gã tiến về trước, gã lại tập trung vào con đường. Dạ dày Tomás hỗn loạn như mặt biển ngày bão. Gã rúm ró người trong cơn ngứa.

Gã nghĩ đến tình cảnh của mình. Gã đã lái xe bao nhiêu ngày rồi? Gã nghĩ ngợi rồi đếm. Một, hai, ba, bốn… bốn đêm. Bốn đêm và năm ngày trong số mười ngày phép. Chỉ có mười ngày. Và gã còn chưa ra khỏi tỉnh Ribatejo, chưa được một phần tư quãng đường. Cớ làm sao gã lại tưởng tượng rằng mình có thể hoàn thành sứ mệnh trong chừng đó ngày? Thật nực cười. Gã đã mờ mắt trước tấm thảm bay đầy hứa hẹn của ông bác. Giám tuyển chính ở Bảo tàng Nghệ thuật cổ đại sẽ không chấp nhận chuyện gã về trễ. Nếu nhỡ chỉ một ngày công, gã sẽ bị sa thải, thế thôi. Đó là chuyện thường tình ở công sở, nơi gã chỉ là một bánh răng nhỏ bé, hoàn toàn có thể thay thế được. Mối quan hệ của gã với giám tuyển chính ở bảo tàng cũng chẳng khá hơn mối quan hệ giữa Cha Ulisses và Giám mục cũng như giới chức nhà thờ trên đảo. Môi trường làm việc kiểu gì mà đồng nghiệp chẳng bao giờ ăn cùng nhau, thà ngồi một mình sưng sỉa? Đôi khi gã cảm thấy ở bảo tàng mình cũng nếm đủ mùi bất hạnh như Cha Ulisses ở São Tomé. Hai người có cùng nỗi tẻ nhạt. Cùng bản chất công việc đơn độc, thi thoảng đụng độ căng thẳng với kẻ khác. Cùng môi trường làm việc khó chịu, với gã là những ngày không dứt ở dưới kho hầm ẩm ướt mốc meo hoặc gác xép nóng bụi bặm. Cùng khổ sở đến nghẹt thở. Cùng khốn đốn đau đáu cố hiểu sự tình.

Ta tìm thấy những miếu nhỏ ở đồn điền, lập ở những chỗ xa xăm hẻo lánh. Thường chúng làm bằng gỗ hay bùn nung thô sơ, quanh đó có vỏ ốc và hoa quả đã thối rữa. Nếu bị phá - & nói luôn ta không bao giờ đi làm việc đó - chúng sẽ hiện ra ở chỗ khác. Ta vui mỗi khi gặp miếu. Đám nô lệ, vốn làm nhiều nghề thủ công ở quê nhà, đến đây không làm gì ngoại trừ việc đồng áng bắt buộc. Không hàn, không mộc, không đan rổ, không làm đồ mỹ nghệ, không may vá, không vẽ thân mình, không hát hò, không gì sất. Trên hòn đảo xanh trụy lạc suy đồi này, chúng làm việc như những con la. Chỉ có ở những cái miếu ấy ta mới thấy một dấu tích phần đời trước của chúng, như một nỗ lực cắt nghĩa cuộc đời.

Tomás choáng váng nghi ngại. Cuộc phiêu lưu của gã phải chăng cũng là “nỗ lực cắt nghĩa cuộc đời”? Gã tưởng tượng Gaspar hẳn sẽ thích món quà của Cha Ulisses, thằng bé vốn ngây thơ trẻ con, nhưng gã không nghĩ Dora sẽ vừa lòng. Điều đó luôn khiến gã dằn vặt, rằng để tìm ra sự thật, gã lại làm chuyện khiến nàng phiền. Nhưng bảo bối đó vẫn còn! Gã chỉ đem ra ánh sáng thứ đã có sẵn. Gã nài nỉ với Dora trong tâm trí, nài nỉ nàng tha thứ. Nó vinh danh mọi tạo vật, em à. Không, không có chuyện báng bổ gì ở đây. Nhưng gã biết rằng Dora sẽ không tin gã, rằng gã sẽ thua cuộc. Gã vẫn chưa dám dừng xe, vậy là gã vừa khóc vừa lái xe.

Ở rìa làng Atalia, Tomás dừng xe lại. Gã leo lên chắn bùn để xem trần xe hư hỏng ra sao. Thật là một cảnh tượng phát rầu. Trần xe có một vết lún khổng lồ, hậu quả của cái hòm. Còn ngọn roi, được quất thiện nghệ, cũng gây tổn hại đáng kể. Nước sơn màu rượu chát tươi trên trần xe đầy vết xước. Nhiều mảng sơn sắp bong ra. Khi nhìn vào buồng xe, gã thấy dải ván gỗ tuyết tùng trên trần đã bị sút, chìa ra như xương gãy.

Gã đi bộ vào làng Atalia, tìm chỗ bán xăng napta. Gã tìm được một cửa hàng nho nhỏ bán đủ món trên đài. Gã đọc hết các biệt danh khác nhau của thứ nhiên liệu ấy, bà chủ hàng gật đầu, mang ra một chai nhỏ. Gã hỏi mua thêm. Bà chủ hàng ngạc nhiên. Sao ngạc nhiên chứ! Ô tô làm sao chạy bằng chỉ mấy cốc xăng. Ô tô là giống tham lam vô độ. Gã mua hết hàng của bà: hai chai xăng.

Trở lại xe, khi cho con vật háu đói ăn mấy chai xăng napta đã mua được, gã thờ ơ nhìn nhãn trên vỏ chai. Gã giật mình. Thuốc trị chấy rận! Đảm bảo giết sạch chấy rận và trứng không thương tiếc, cái nhãn tuyên bố. Thoa khắp người. Đừng nuốt. GIỮ XA NGỌN LỬA.

Cớ sao các ông bà chủ hàng lại không chịu hỏi gã mua thuốc nhiều thế để làm gì? Gã mua xăng cho xe, còn họ lại bán thuốc diệt chấy rận. Họ cứ tưởng gã là ổ ký sinh trùng, chứa chấp nguyên một xứ sở chấy rận và gì gì nữa nhảy múa trên đầu. Hèn gì họ nhìn gã lom lom vậy. Gã sững sờ. Nhưng đúng rồi. Đúng rồi. Chứ làm sao khác nữa. Các ông bà chủ hàng đoán đúng. Gã ngứa ngáy toàn thân, ngứa muốn điên, chính xác vì gã là một ổ ký sinh trùng, chứa chấp nguyên một xứ sở chấy rận và gì gì nữa nhảy múa trên đầu.

Gã nhìn bàn tay còn lại. Cái chai dốc ngược giờ cạn khô. Là chai cuối cùng. Gã đã có bao nhiêu chai? Chừng mười lăm chai. Gã có hàng đống chai như thế gần như từ ngày đầu tiên, đặt chúng cạnh nhau leng keng trong buồng xe, cạnh nguyên một vại đầy. Gã nắm lấy nắp tròn nhỏ của thùng xăng như muốn kéo nó ra. Gã chịu. Giữa nỗi khổ của gã và thuốc giải - nguyên một bồn thuốc - là ô cửa nhỏ hẹp mãi không chịu mở.

Gã tự hỏi, Ai đã đụng chạm mình vậy? Ai sờ áo quần mình nhỉ? Ai lây chấy rận cho mình thế? Hẳn là ở Póvoa de Santa Iria hoặc Ponte de Sor. Ở cả hai nơi, gã đã so vai, mà đúng ra là áp sát thân mình với người ta khi cố cứu chiếc xe khỏi đám đông vây quanh.

Gã quay cuồng gãi ngứa như điên.

Bầu trời tối dần. Mưa bắt đầu rơi, gã chui vào xe. Kính xe lênh láng nước mưa, khiến gã không nhìn thấy được đường. Mưa nặng dần, trút nước đều đều, gã băn khoăn: ông bác chẳng nói gì về chuyện xe có chạy được trong mưa không. Gã không mấy tin tưởng. Gã sẽ đợi mưa tạnh.

Bóng tối và rồi đêm đen kéo về như ám khí. Trong giấc ngủ, xe ngựa chỏ’ khách phi nước đại xông vào gã từ mọi hướng. Gã thấy lạnh, chân gã chìa ra ngoài khoang lái, ướt đẫm nước mưa. Cơn ngứa thỉnh thoảng đánh thức gã.

Đến sáng trời vẫn còn mưa. Gã lạnh đến không muốn tắm mưa. Gã chỉ thấm nước lên tay rồi lau mặt. Gã chỉ thấy yên ủi khi nhớ lại rằng Cha Ulisses cũng từng bị mưa hành trên đảo. Ở nơi đó, mưa xối xả như lũ khiến tâm trí con người bấn loạn. So với cảnh đó, thì thứ mưa bụi Âu Châu này có là gì?

Trên con đường hoang vắng thi thoảng chỉ có vài người nông dân xuất hiện, ai cũng dừng lại, hỏi chuyện cà kê. Người thì đi dọc đường, một mình hay kéo lừa, người thì chạy từ đồng xuống, ấy là những địa chủ nông dân cày bừa trên lãnh địa nhỏ xíu của mình. Chẳng ai ngại gì mưa gió.

Người nào cũng vậy. Họ săm soi bánh xe, sao mà nhỏ xinh thế. Họ liếc qua gương chiếu hậu ngoài, sao mà hay quá vậy. Họ nhìn máy móc điều khiển, sao mà oai quá à. Họ trố mắt vào động cơ, sao mà lạ quá trời. Ai cũng thấy ô tô đúng là tuyệt đỉnh kỳ công.

Duy chỉ một người, một tay chăn cừu, dường như chẳng quan tâm xe pháo gì. “Tôi ngồi với anh một lúc được không?” ông ta hỏi. “Tôi vừa lạnh vừa ướt.”

Đám cừu đã kịp bao quanh xe, bị giữ lại nhà con chó nhỏ cứ chạy quanh rồi sủa ăng ẳng không thôi. Tiếng cừu be be không dứt, chói tai. Tomás gật đầu với người chăn cừu, ông ta đi vòng qua phía bên kia xe, chui vào cạnh gã trong khoang lái.

Tomás ước gì ông ta chịu mở miệng nói, nhưng con người vẻ cộc cằn ấy chẳng nói gì, chỉ nhìn về phía trước. Từng phút trôi qua. Sự im lặng đóng khung trong tiếng mưa đều đều rả rích, tiếng cừu be be, tiếng chó ăng ẳng.

Cuối cùng Tomás lên tiếng. “Để tôi kể ông nghe tại sao tôi đi. Chuyến đi rất cực nhọc. Tôi đang tìm một bảo bối bị thất lạc. Tôi đã mất một năm đoán xem nó đang ở đâu, giờ tôi đã biết. Hoặc gần biết. Tôi đến gần lắm rồi. Khi tìm ra, tôi sẽ đem nó về Bảo tàng Nghệ thuật cổ đại ở Lisbon, nhưng chỗ của nó phải là một bảo tàng lớn ở Paris hay London. Cái món ấy, nó là… à, tôi không nói cho ông biết được, nhưng nó vô cùng ấn tượng. Người ta sẽ trố mắt nhìn nó, há mồm ra mà nhìn. Nó sẽ khiến trời long đất lở. Với món này tôi sẽ cho Chúa biết tay, sau những gì Ông ta gây ra cho người thân của tôi.”

Phản ứng duy nhất của ông nhà quê là liếc nhìn gã rồi gật đầu. Ngoài ra, chỉ có đám cừu là có vẻ cảm kích trước lời thổ lộ động trời của gã, chúng làm luôn một tràng be be. Đàn cừu chẳng bềnh bồng mây bông như người ta hay tả cừu. Chúng có bộ mặt xương xẩu, mắt lồi, bộ lông xơ xác còn mông đít đóng đầy phân khô.

“Nói tôi nghe,” gã hỏi người chăn cừu, “ông nghĩ gì về thú vật?”

Người chăn cừu liếc nhìn gã lần nữa, nhưng lần này ông ta lên tiếng. “Thú vật nào kia?”

“Thì mấy con này chẳng hạn,” Tomás đáp. “Ông nghĩ gì về mấy con cừu của mình?”

Một lúc sau ông ta lên tiếng. “Tụi nó là sinh kế của tôi.”

Tomás nghĩ ngợi. “Ừ, là sinh kế của ông. Một luận điểm sâu sắc. Nếu không có cừu, ông sẽ không kiếm ăn được, sẽ chết đói. Sự phụ thuộc đó tạo ra một thứ bình đẳng, nhỉ? Không phải với từng cá thể, mà là nói chung. Trong thế đó, ông và đám cừu ở hai đầu đối diện trên bập bênh, đâu đó ở giữa là điểm tựa. Phải giữ cho cân bằng. Nói thế, thì ta cũng không hơn gì thú vật.”

Người đàn ông không hé một lời. Ngay lúc đó Tomás choáng ngợp trong cơn ngứa kinh hoàng. Cơn ngứa lan ra khắp cơ thể gã. “Phiền ông, tôi có chuyện phải giải quyết,” gã nói với người chăn cừu. Gã bước lên bục xe ra buồng khách. Từ buồng kín, qua cửa sổ rộng, gã thấy rõ gáy và sau đầu người chăn cừu. Vật vã vặn vẹo trên ghế xô-pha, Tomás quật lại cơn ngứa, cào sâu móng tay vào bọn đao phủ rận rệp. Thật đã đời không tưởng. Người chăn cừu không hề quay lại.

Để che mưa, Tomás phủ mền lên ô cửa đã tan tành, đóng cửa lại kẹp lấy cái mền. Cơn mưa gõ trống đều đều trên nóc xe. Giữa những đồ đoàn lỉnh kỉnh, gã dọn chỗ cho mình trên xô-pha bọc da, đắp lên người một cái mền nữa, rồi co lưng bó gối….

Gã giật mình tỉnh giấc. Gã không biết mình đã ngủ năm hay năm mươi lăm phút. Mưa vẫn rơi. Nhưng người chăn cừu đã biến mất. Nheo mắt nhìn qua cửa sổ loang lổ nước mưa, gã thấy một mảng xám mờ mờ phía trước trên đường - chính là đàn cừu. Gã mở cửa buồng xe, đứng trên bục xe. Người chăn cừu đang đứng giữa đàn, trông như đang đi trên mây. Con chó líu ríu chạy quanh như lúc nãy, nhưng Tomás không nghe tiếng sủa nữa. Đàn cừu đi xuống đường, rồi rẽ qua một bên, ra lối dẫn về đồng quê.

Qua màn mưa Tomás ngắm đàn cừu càng lúc càng nhỏ dần. Ngay lúc sắp mất hút qua con dốc, người chán cừu, giờ chỉ là một chấm đen, dừng lại rồi quay lưng. Ông ta đang đếm xem có lạc con nào chăng? Ông ta đang nhìn gã sao? Tomás vẫy tay loạn xạ. Gã không biết liệu người đàn ông có nhìn ra màn tạm biệt của gã không. Chấm đen biến mất.

Gã trở về khoang lái. Trên ghế khách có một gói nhỏ. Bọc trong vải là khúc bánh mì, tảng phô-mai trắng, và lọ đất nhỏ xíu, niêm kín, đầy mật ong. Quà Giáng Sinh sao? Chính xác là khi nào nhỉ? Còn bốn ngày nữa sao? Gã nhận ra mình đã quên bẵng ngày tháng. Dù gì đi nữa, người chăn cừu mới tử tế làm sao. Gã thấy cảm động. Gã ăn. Ngon quá chừng! Gã không nhớ đã bao giờ được ăn cái bánh mì nào mặn mòi đến thế, phô mai nào đậm đà đến vậy và mật ong nào ngọt ngào bằng.

Mưa tạnh, trời quang. Khi đợi ánh nắng ngày đông hong khô con đường, gã tra dầu mỡ cho máy móc. Rồi, sốt ruột, gã lên đường. Khi đến rìa thị trấn nhỏ Arez, gã đi bộ vào trong trấn. Gã hài lòng khi tìm ra một hiệu thuốc lớn.

“Có khi anh qua chỗ Hipólito thợ rèn xem thử,” chủ hiệu thuốc nói.

“Tại sao anh ta lại trữ món này?”

“Tay đó chuyên trị ngựa nghẽo, nhứt là trị rận, tôi nhớ vậy. Mà bàn chân anh làm sao vậy?”

“Bàn chân tôi?”

“Ừ. Anh bị sao vậy?”

“Bàn chân tôi không sao cả. Mà sao là sao?”

“Tôi thấy cách anh đi bộ đó.”

“Chân tôi hoàn toàn bình thường.”

Đi giật lùi qua làng bằng hai bàn chân hoàn toàn bình thường, Tomás tìm được lò rèn của Hipólito ở cuối con đường. Gã sửng sốt nhận ra tay thợ rèn có một vại to khủng đựng đầy xăng napta. Tomás ngất ngây sung sướng. Nguồn hàng sẽ không chỉ cho con xe ăn thỏa thích mà còn xoa dịu thân xác tàn tạ của gã.

“Này người anh em, tôi sẽ mua thật nhiều. Tôi có mười hai con ngựa bị rận rất nặng.”

“Ui cha, anh đừng dại mà dùng món này cho ngựa. Tội tụi nó. Hại da lắm. Anh cần thứ bột để hòa với nước kia.”

“Thế tại sao anh trữ xăng napta nhiều vậy? Để làm gì thế?”

“Cho ô tô. Một loại máy mới.”

“Hay quá! Tôi cũng có ô tô, mà quả tình đang rất cần cho nó ăn.”

“Sao anh không nói từ đầu?” tay nhà quê vui tính đáp.

“Tôi cứ nghĩ đến đám ngựa. Tội nghiệp quá chừng.”

Hipólito anh thợ rèn, mủi lòng trước bi kịch mười hai con ngựa bị rận của Tomás, bèn tỉ tê cà kê chỉ cách pha bột trị rận với nước ấm, xoa lên thương tổn, để khô hẳn, rồi cẩn thận chải lông, bắt đầu từ trên đỉnh đầu rồi xuống lưng, rồi ngang qua thân ngựa. Một công việc tốn thời gian, nhưng con ngựa xứng đáng được chữa trị theo cách tốt nhất.

“Mang ngựa lại đây rồi tôi giúp cho một tay,” Hipólito thêm, trong cơn yêu ngựa dâng trào.

“Tôi không phải người xứ này. Tôi chỉ có ô tô ở đây thôi.” “Vậy anh đã mắc công đi tìm thuốc tào lao rồi. Tôi có bột ở ngay đây. Mười hai con hả? Sáu thùng là đủ, mà tám luôn cho yên tâm. Lấy thêm bộ lược và bàn chải này nữa. Hàng ngon nhứt đó.”

“Cảm ơn anh. Anh không biết tôi mừng ra sao đâu. Thế, anh bán xăng napta được bao lâu rồi?”

“À, khoảng sáu tháng.”

“Làm ăn được không?”

“Anh là khách hàng đầu tiên à! Tôi đã thấy ô tô bao giờ đâu. Nhưng nó là xe pháo của tương lai, người ta nói vậy. Còn tôi là dân làm ăn, anh à. Tôi hiểu chuyện buôn bán. Ăn thua ở chỗ thức thời. Không ai muốn mua đồ cổ lổ sĩ. Tôi muốn đi tiên phong, trưng hàng cho thiên hạ coi. Có vậy mới có mối lâu dài được.”

“Anh làm sao chở cái vại to đùng đó lên tuốt trên này?”

“Bằng xe ngựa.”

Nghe hai từ đó, tim Tomás đứng một nhịp.

“Nhưng anh biết không,” Hipólito kể, “Tôi đâu dám nói là xăng ô tô. Tôi nói là để trị rận cho ngựa. Đám đó không ưa gì ô tô, mấy tay đánh xe đó.”

“Vậy sao? Sắp có chuyến nào lên đây không?”

“À, chừng tiếng đồng hồ nữa.”

Tomás không chỉ chạy về ô tô, gã chạy thẳng tới nó.

Khi gã phóng đến chỗ tay thợ rèn trong chiếc Renault của ông bác, dáo dác như cướp nhà băng, Hipólito ngạc nhiên, sững sờ, kinh hãi và sung sướng nhìn cái phát minh rầm rập inh tai mà Tomás vừa đem đến.

“À ra là vậy sao? To mà ồn dữ ha! Xấu mà kiểu xấu ngộ à. Làm tôi nhớ tới má sắp nhỏ ở nhà,” Hipólito hét.

Tomás tắt máy. “Tôi đồng ý. Là đồng ý về chiếc xe ấy. Nói thật với anh, tôi thấy nó xấu theo kiểu xấu thật.”

“Hừm… có khi anh nói đúng à,” tay thợ rèn nghĩ ngợi, có lẽ đang nghĩ ô tô sẽ hủy diệt sinh kế của mình ra sao. Anh ta nhăn trán. “Mà thôi, làm ăn là vậy. Đổ xăng chỗ nào đâu? Chỉ tôi đi.”

Tomás sốt sắng chỉ. “Đây, đây, đây, và đây nữa.”

Gã để Hipólito đổ đầy bình xăng, đầy vại rồi đầy đám chai thuốc trị chấy rận. Gã hau háu nhìn đám chai lọ. Gã thèm đổ hết lên người.

“Nhớ ghé nữa nha!” Hipólito gọi theo sau khi Tomás trả tiền xăng, tám thùng thuốc trị rận cho ngựa, bộ lược và bàn chải loại ngon nhứt. “Nhớ đó, từ sau ra trước, bắt đầu trên đỉnh đầu rồi đi ra lưng rồi chải xuống. Tội nghiệp quá chừng!”

“Cảm ơn anh, cảm ơn anh nhiều!” Tomás hét lại, phóng xe đi.

Qua khỏi Arez, gã rẽ vào một con đường mòn. Gã tin tưởng rằng tấm bản đồ với những chỉ dấu mò vẽ đường hạng hai sẽ dẫn gã trở lại lộ chính sau khi qua khỏi thị trấn Nisa, lớn hơn cả Arez, bởi gã muốn né Nisa bằng đường vòng. Từ con đường mòn, gã rẽ vào một đường nữa, rồi thêm một đường nữa. Mặt đường từ xấu đến tệ. Đâu cũng có đá dăm. Gã cố hết sức né tránh. Địa thế chung quanh lên xuống trập trùng khiến gã không thể nhìn xa lắm. Phải chăng Cha Ulisses cũng thấy vậy khi đi thuyền đến đảo, vừa tù túng vừa trơ trọi giữa đất trời?

Giữa những lang thang vô định đó, con đường đột nhiên biến mất. Mặt đường phẳng chạy thẳng nhường chỗ cho mặt đá đều đặn mà lởm chởm, như thể con đường là một dòng sông mở ra vùng châu thổ, khiến gã trôi dạt vô định. Gã cố định hướng đi tiếp, nhưng cuối cùng lý trí lên tiếng, nó khẩn thiết khuyên gã đi trở lui.

Gã quay xe, nhưng cảnh trí khi quay lại cũng y như thế. Gã thấy rối bời. Bao quanh gã từ mọi hướng là cùng một cảnh đồng quê, đá lởm chởm, khô khốc, im lìm, với những cây ô liu xanh-bạc ngút tầm mắt và mây trắng bồng bềnh bảng lảng trên trời cao. Gã đã bị lạc, một kẻ bơ vơ. Và đêm đang xuống.

Cuối cùng, không phải cảnh ngộ lạc lối khiến gã dừng lại nghỉ đêm. Mà là một cảnh ngộ khác, riêng tư hơn: những đội quân rận rệp tí hon đang hoàng hành khắp cơ thể gã, gã không thể chịu được nữa.

Gã đến một con dốc, dừng xe, mũi xe đụng vào thân cây. Không khí nồng đượm cây cỏ tốt tươi mềm mại đến kỳ lạ. Quanh gã không có một tiếng động, côn trùng không, chim chóc không mà gió máy cũng không. Tai gã chỉ nghe được những tiếng động ít ỏi do chính mình tạo ra. Trong thinh lặng, gã nhìn kỹ hơn, nhất là những bông hoa mùa đông nhỏ nhắn điểm xuyết mặt đất đá sỏi. Hồng, xanh nhạt, đỏ, trắng - gã không biết là hoa gì, chỉ biết chúng thật đẹp. Gã hít sâu vào. Gã hoàn toàn có thể hình dung rằng mảnh đất này từng là chốn nương náu cuối cùng của loài tê giác Iberia huyền thoại, nơi chúng từng rong ruổi tự do hoang đàng.

Đi hướng nào gã cũng không thấy dấu vết con người. Gã muốn đợi cho đến khi tới một chỗ kín đáo rồi mới giải quyết vấn đề, giờ gã đã tìm ra chỗ đó. Thời khắc đã điểm. Gã trở về xe. Không có con người - hay con vật nào chịu được cơn ngứa như thế. Nhưng trước khi dùng thuốc tiên tiêu diệt kẻ thù, gã không kìm được, phải gãi trận cuối cho thật đã đời.

Gã đưa mười ngón lên không khí. Móng tay cáu đen ánh lên. Hét một tiếng như chiến binh, gã xông trận. Gã cào móng tay trên đầu, đỉnh đầu, hai bên, gáy rồi hai má râu ria rồi cổ. Một công chuyện nhanh chóng, khó khăn mà đầy nhiệt huyết. Tại sao khi đớn đau hay sung sướng ta thường hét lên như thú vật? Gã không biết, nhưng gã hú hét, nhăn nhó như thú. Gã hét AAAAHHHHH! rồi OOOOHHHHH! Gã vứt áo khoác, cởi nút, cởi áo sơ mi, xé tung áo lót. Gã tấn công kẻ thù trên thân mình, trong nách. Háng gã là một trận chính biến ngứa ngáy. Gã tháo thắt lưng, tụt quần dài và quần lót xuống cổ chân. Gã gãi sồn sột chỗ kín lông lá, ngón tay như móng vuốt. Gã đã bao giờ thấy thỏa mãn như vậy chưa? Gã dừng tay, tận hưởng cảm giác đó. Rồi gãi trở lại. Gã gãi xuống chân. Móng tay đã vấy máu. Không sao. Nhưng bọn phá hoại đã tập hợp lực lượng ở khe mông đít. Vì chỗ đó của gã cũng đầy lông. Toàn thân gã đầy lông. Từ lâu gã đã xấu hổ vô cùng vì lông lá, như rừng rậm đen sì mọc ra từ làn da trắng bóc khắp cơ thể gã. Chuyện Dora thích mân mê ngón tay trên lớp lông ngực gã luôn khiến gã thấy yên ủi, bởi nếu không, gã thấy tởm chính mình. Gã là một con khỉ không đuôi. Vì thế mà gã luôn cắt tóc, cạo râu cẩn thận. Thường ngày gã là kẻ sạch sẽ gọn gàng, tác phong khiêm tốn, dè dặt. Nhưng giờ đây gã điên lên trong cơn ngứa. Cổ chân bị trói trong quần dài. Gã đá bay giày, kéo tất xuống, xé bay một ống quần, thêm một ống nữa. Khá hơn rồi… giờ đây gã có thể nhấc chân lên. Gã tấn công vào khe mông đít bằng cả hai tay. Gã xông trận: Hai bàn tay vung loạn xạ, chân lò cò, miệng hét, mặt nhăn như thú vật, gã gào AAAAHHHHH! rồi OOOHHHHH!

Ngay khi gãi chỗ kín, hai bàn tay rung liên hồi như cánh chim ruồi, miệng cười như đười ươi, gã chợt nhìn thấy người nông dân ấy. Cách đó không xa. Đang nhìn gã. Ông ta đang nhìn một người đàn ông trần truồng nhảy lò cò, gãi ngứa như điên và rú lên như thú vật bên cạnh một cỗ xe không ngựa nghẽo kỳ lạ. Tomás đứng im tại chỗ. Ông ta nhìn gã bao lâu rồi?

Phải làm gì bây giờ? Gã làm được gì để cứu vãn sĩ diện, tư cách con người của mình? Gã tháo bỏ vẻ mặt thú vật. Gã đứng thẳng lại. Vô cùng nghiêm trang, sau khi nhún xuống gom áo quần, gã bước trở về xe và biến mất vào buồng xe. Bẽ bàng tột độ dẫn đến bất động tuyệt đối.

Khi mặt trời đã lặn và bầu trời tối đen như mực, bóng tối và nỗi cô quạnh buông xuống. Một cú mất mặt toàn diện, trân trối, cùng cực không hề là liệu pháp trị rận. Chúng vẫn bò nhung nhúc khắp người gã. Tai gã như nghe được tiếng chúng bò. Gã dè dặt mở cửa ô tô. Gã liếc ra. Gã nhìn quanh. Không có ai cả. Người nông dân đã đi mất. Tomás châm một mẩu nến. Gã không có chỗ nào để nến mà lại không có nguy cơ phá hỏng phần nội thất xe sang trọng, vậy là gã tháo nắp một chai xăng rồi cắm nến vào đó. Hiệu ứng thật quyến rũ. Buồng xe ấm cúng, chẳng khác gì phòng khách bé tí tẹo.

Vẫn trần như nhộng, gã bước ra. Gã lấy hộp thuốc trị rận cho ngựa và hai chai xăng. Gã sẽ làm hơn cả chỉ dẫn của Hipólito. Gã sẽ trộn bột trị rận với xăng napta, thay vì chỉ trộn với nước, khiến cho thuốc độc gấp đôi. Mà gã cũng hết nước dự trữ rồi. Thùng nước trong buồng xe đã đổ hết vào gã và chiếc xe. Gã chỉ còn lại một ruột tượng đựng rượu. Gã trộn xăng napta và bột trị rận cho ngựa trong cái xoong, cho đến khi được thứ bột ướt không quá lỏng mà cũng không quá đặc. Hôi quá. Gã bắt đầu xức lên người, dùng ngón tay chà bột lên. Gã rúm ró. Da dẻ gã mỏng manh sau khi bị cào gãi tưng bừng. Bột thuốc như muốn đốt da. Nhưng gã cắn răng chịu đựng, nghĩ đến đòn chí tử đang giáng xuống đám rận rệp. Xức thật nhiều, cái nhãn chai dặn dò. Gã làm theo, làm theo. Sau khi đắp bột lên đầu và mặt, gã xức tiếp lên nách, đắp lên ngực và bụng, lên cẳng chân rồi bàn chân. Gã đắp lên chỗ kín một lớp thật dày. Chỗ nào bột bị rơi ra, gã đắp lại, gấp đôi. Với mặt hậu, gã đổ một đống bột lên bục xe rồi ngồi lên đó. Xong. Đầu thẳng, cánh tay ôm chặt lấy người, bàn tay duỗi áp lên thân mình, gã ngồi im. Mỗi cử động, thậm chí là hơi thở, không chỉ khiến lớp bột dễ rơi ra mà còn khiến da rát hơn.

Cảm giác rát cháy thật đọa đày. Gã cố làm quen với nó, nhưng chịu. Gã cảm giác như lớp bột đã ăn hết da, giờ ăn đến thịt mình. Gã đang bị nướng sống. Nhưng đám rận rệp cũng vậy. Bọn chúng và ổ trứng đang chết, hàng ngàn con. Gã chỉ cần chịu đau đớn thêm một chút nữa thôi, cho đến khi chúng chết hết. Sau đó, gã sẽ tha hồ hồi phục. Gã tiếp tục chờ đợi, chầm chậm âm ỉ.

Thế rồi: BÙM! Một tiếng nổ điếc tai. Gã bị giật bắn ra từ bục xe, vừa đột ngột vừa sợ hãi, dưới sức ép của vụ nổ. Gã quay lại, trố mắt, quên bẵng đám rận rệp và mọi đau đớn. Chiếc ô tô đang bốc cháy! Mới đây thôi chỉ có một ngọn lửa leo lắt trên chai xăng, giờ đây đã có từng mảng lửa lớn khắp bên trong buồng xe. Một cảm giác châm chích đằng sau đầu, gã nhận ra đám cháy đã nhảy từ buồng xe lên đầu mình. Trong chốc lát, nó lan ra râu gã, ngực gã, cả cơ thể gã. PHỤT! chỗ kín của gã bắt lửa, giờ như đám cháy rừng. Gã gào thét. May thay, bột trị rận không bắt lửa. Nhưng gã thấy nhói lên từng hồi trong đầu, ở trên ngực, trên dương vật… bất kỳ chỗ nào ngọn lửa xăng napta đã đốt qua bột thuốc và lông lá, đốt đến da trần. Gã nhảy lò cò quanh, bàn tay đập liên hồi lên cơ thể, cố dập lửa. Xong việc, gã đứng đó, khói bốc lên thành cột.

Chiếc ô tô vẫn đang cháy. Gã chạy về phía nó. Trên đường đi gã nhặt cái mền ướt đã dùng hôm trước để che cửa buồng xe khỏi mưa. Gã xông vào buồng xe. Quăng quật cái mền và rắc bột rận khắp nơi, cuối cùng gã cũng dập được lửa.

Gã kéo hòm gỗ ra khỏi buồng xe, mở nắp. Nhật ký của Cha Ulisses đựng bên trong vẫn không hề gì. Gã muốn khóc vì mừng. Nhưng buồng xe - hỡi ôi! Da bọc xô pha -cháy giòn rụm. Ván hông - cháy sém. Trần xe - đen sì bụi than. Mọi cửa sổ trừ cửa trước khoang lái đều đã nổ tung, miểng kính văng khắp nơi. Thức ăn, các món thiết yếu cho ô tô, áo quần của gã…hết thảy đều cháy sém, cháy trụi. Hết thảy nằm dưới một lớp tro bụi và bột rận ngựa cháy thành than. Nồng nặc khét lẹt!

Gã uống cạn chỗ vang đỏ cuối cùng, dọn hết miểng kính trong khoang lái rồi trần truồng nằm xuống cái mền trải lên ghế, che thân bằng áo khoác lông chồn. Mình mẩy đau đớn, gã nằm mơ thấy ông bác mắng mình xối xả. Gã vừa buốt lạnh trong đêm lại vừa rát cháy vì vết thương.

Trong ánh nắng ban sớm, gã chầm chậm mặc áo quần. Có cẩn thận đến đâu nữa, áo quần vẫn cọ rát vào làn da mỏng manh. Gã cố hết sức quét dọn, lau chùi buồng xe. Gã mở cái hòm lần nữa, kiểm tra cuốn nhật ký. Gã không muốn mất đi mối liên hệ đến Cha Ulisses. Với gã, vị linh mục ấy nhờ đau khổ mà trở nên hoàn hảo. Một con người đáng để ta học tập. Bởi vì nếu đau khổ mà không làm gì cả thì là loại vô tích sự, nhưng đau khổ và làm một điều gì đó thì sẽ làm nên chuyện. Đó cũng là việc gã đang làm: gã đang làm một điều gì đó. Gã phải tiếp tục lên đường đến Miền Non Cao Xứ Bồ Đào và hoàn thành sứ mệnh của mình.

Nhưng gã phải đối mặt với một vấn đề không lường trước: cái cây chắn ngay trước mũi xe. Không đủ chỗ để lái vòng qua đó. Gã chưa gặp tình huống này cho mãi đến bây giờ. Trước đây lúc nào cũng có đủ chỗ trước mũi xe cho gã dùng vô lăng mà tiến tới. Gã la hét, ăn vạ, rồi nguyền rủa. Cuối cùng gã cố nghĩ ra một giải pháp, và chỉ có một cách thôi, rõ thế: chặt cây. Trong mớ đồ đạc thiết yếu ở buồng xe có sẵn một cái rìu. Gã vừa thấy nó, phủ đầy muội than. Ông bác chu đáo nhìn xa trông rộng hẳn đã bỏ cái rìu vào đó cho mục đích này. Cuộc trường chinh nào mà chẳng có hi sinh, phải đốn ngã mọi chướng ngại trên đường đi. Nhưng cái cây mới to lớn làm sao, thân cây dày mẫm, còn thân gã thì rã rời!

Gã chần chừ. Cuối cùng hình ảnh cái hòm đựng giấy má trong buồng xe gió thốc khiến gã tập trung sức lực đã cạn kiệt. Gã cầm cái rìu lên.

Gã đứng đó, nhìn vào phần thân cây phía đối diện với chỗ chiếc xe đang bị cầm tù. Gã đưa rìu lên, vung tay. Gã chặt túi bụi. vỏ cây văng tứ tung, nhưng phần thớ gỗ xanh tái bên trong lại rất dai, khó chặt. Cái rìu, mặc dù sắc lẻm, bị dội lại, mỗi phát chỉ lún được thêm một chút. Chặt nhiều lần vào cùng một vị trí đòi hỏi thứ kỹ năng mà gã gần như không có. Mỗi cú vung rìu khiến da thịt gã cọ rát vào áo quần.

Chẳng mấy chốc mồ hôi gã túa ra như tắm. Gã nghỉ tay, ăn uống, rồi tiếp tục. Cả buổi sáng chỉ có vậy. Rồi buổi chiều trôi lướt qua.

Đến chiều muộn, gã đã chặt được một mảng lớn vào thân cây. Mảng khoét quá nửa nhưng cái cây dường như không hề muốn đổ xuống. Hai bàn tay gã đỏ bầm, tứa máu. Bàn tay đau đớn không khiến gã quên nổi cái đau toàn thân. Gã mệt lử, gần như không đứng nổi.

Gã không chặt được nữa. Chướng ngại phải biến mất… ngay bây giờ. Gã quyết định dùng sức nặng cơ thể để xô cái cây ngã xuống. Đặt một chân lên chắn bùn còn chân kia lên rìa nắp ca-pô, gã với lấy cành gần nhất. Tay gã nắm lấy vỏ cây như cực hình, nhưng chân gã đã kịp móc vào một cành khác, gã đu người lên. Sau màn vật lộn với cái rìu, vụ leo cây xem chừng nhẹ nhàng hơn, khiến gã thấy khuây khỏa đôi chút.

Gã đi dọc một cành lớn. Gã níu vào hai nhánh nhỏ. Đương nhiên, khi cái cây ngã, gã sẽ ngã theo nó. Nhưng không quá xa mặt đất, gã sẽ cố chịu được.

Gã bắt đầu đu người trước sau, cố không nghĩ đến lòng bàn tay nhức nhối kinh khủng. Ngọn cây rung như múa. Gã chỉ chực nghe tiếng rắc sắc lẻm và thấy mình rơi trong không khí rớt bịch xuống đất.

Thế mà, cái cây đầu hàng lặng lẽ, mềm dẻo như cao su. Nó ngã từ từ. Tomás quay đầu, thấy mặt đất hiện ra. Cú tiếp đất nhẹ nhàng. Nhưng bàn chân gã trượt khỏi cành cây, tiếp đất ngay đúng vị trí cành cây to nhất ngã đè xuống. Gã gào lên đau đớn.

Gã vùng vẫy rút chân ra. Gã cựa quậy ngón chân. Không bị gãy xương nào. Gã quay lại và nhìn cái xe. Ngồi bệt trên đất, gã thấy điều gã đã không thấy khi vật vã hàng tiếng đồng hồ trong thế đứng: gốc cây còn quá cao. Chiếc xe, phần đuôi, sẽ không bao giờ vượt qua được. Đáng ra gã phải chặt thấp xuống nữa. Nhưng thậm chí nếu đã làm vậy, cái cây vẫn còn dính vào gốc. Nó đã ngã xuống mà không đứt rồi. Điểm nối giữa thân cây và gốc cây vặn vẹo uốn éo, sẽ còn khó chặt bằng rìu hơn nữa. Mà giả sử có chặt dứt được phần thân cây còn lại, rồi nếu gốc cây thấp hơn, liệu gã có đủ sức mà kéo cái cây đi chỗ khác không? Gã không hình dung nổi. Cái cây nào phải nhỏ nhắn gì.

Lại công cốc. Cái cây như trêu ngươi gã. vẫn còn kẹt giữa đám cành cây, gã thụp người xuống. Gã bắt đầu khóc lóc vụng về. Gã nhắm mắt lại, để mặc mình với đau khổ.

Gã nghe có tiếng người, rồi có bàn tay chạm lên vai mình.

“Người anh em à, anh bị thương rồi.”

Gã nhìn lên, hoảng hốt. Một người nông dân từ đầu hiện ra. Mặc áo sơ mi trắng đến lóa mắt. Tomás nghẹn giọng sau cái nấc, gã đưa mu bàn tay lên chùi mặt.

“Anh bị văng xa thiệt!” người đàn ông nói.

“Vâng,” Tomás đáp

Người đàn ông nhìn chiếc xe rồi cái cây. Tomás cứ tưởng ý ông ta là gã đã bị văng ra từ chỗ cái cây (thực ra gã đã ở trong cái cây, như con chim trong tổ). Nhưng ý của ông là gã bị văng từ xe ra. Hẳn ông ta nghĩ rằng Tomás đã đâm xe vào cái cây, rồi bị văng từ xe vào giữa cành lá.

“Tay chân tôi đau quá. Tôi khát nước nữa!” Tomás nói.

Người nông dân choàng tay qua eo gã. Mặc dù thấp bé, ông ta khá mạnh, ông ta nhấc bổng Tomás khỏi mặt đất. Ông ta vừa bế vừa dìu gã ra chiếc xe, đặt gã lên bục xe. Tomás xoa bóp cổ chân.

“Bị gãy gì không?” người đàn ông hỏi.

“Không. Chỉ bầm tím thôi.”

“Uống nước đi.”

Người đàn ông lấy ra một bầu nước. Tomás uống ừng ực.

“Cảm ơn anh. Cảm ơn đã cho tôi nước và giúp tôi. Tôi rất biết ơn. Tên tôi là Tomás.”

“Còn tôi là Simão.”

Simão nhìn cái cây ngã, cửa xe tan tành, buồng xe cháy sém, móp méo và trầy xước. “Tai nạn kinh quá! Máy mạnh quá trời đất!” ông ta thốt lên.

Tomás hi vọng Simão sẽ không nhìn ra cái rìu trên mặt đất.

“Uổng cái cây quá à,” Simão tiếp.

“Cây nhà anh hả?”

“Không. Đây là đất vườn của Casimiro.”

Lần đầu tiên Tomás nhìn cái cây, không như nhìn một chướng ngại trên đường đi, mà là một sinh vật hẳn hoi. “Cái cây bao tuổi rồi?”

“Nhìn đoán chắc chừng hai ba trăm năm. Cây tốt lắm, cho rất nhiều ô-liu.”

Tomás kinh hãi. “Tôi vô cùng xin lỗi. Casimiro sẽ rất giận.”

“Không sao đâu, ổng sẽ thông cảm mà. Chuyện đâu ai muốn.”

“À, Có phải Casimiro hơi lớn tuổi, mặt tròn, tóc bạc không?”

“Ừ, tả vậy đúng là Casimiro rồi đó.”

Tức là người nông dân đêm hôm qua, kẻ đã nhìn thấy trò nhảy múa rận rệp của Tomás. Gã ngờ rằng Casimiro sẽ không dễ mà tha thứ như vậy đâu.

“Anh nghĩ xe còn chạy được không?” Simão hỏi.

“Tôi chắc là được thôi,” Tomás đáp. “Xe chắc lắm.

Nhưng tôi phải lùi xe lại. Khó ở chỗ đó.”

“Cho về vị trí trung gian, rồi ta sẽ cùng đẩy nó.”

Lại là cái từ đó. Tomás không hiểu tại sao ở vị trí trung gian thì sẽ đẩy lùi được xe, nhưng Simão có vẻ biết chuyện.

“Đã ở sẵn vị trí trung gian rồi. Chỉ phải nhả phanh tay thôi,” Tomás nói.

Gã mang giày trở lại, leo vào khoang lái. Bàn tay ê ẩm, gã nhả phanh tay. Không ăn thua. Gã ngờ rằng mẹo vặt của Simão sẽ thành công cốc, như giải pháp chặt cây của gã.

“Anh ra đây đi,” Simão nói.

Tomás đứng ở mũi xe với anh ta. Vụ đẩy xe này thật là vô lý hết sức. Thế nhưng, gã phải giữ phép lịch sự với con người đã tận tình giúp đỡ mình, già đây còn đứng cạnh sẵn sàng đẩy xe. Gã ghé vai vào xe.

“Một…hai….ba!” Simão hét, rồi đẩy, Tomás đẩy theo, nhưng không quá mạnh.

Gã sửng sốt, chiếc xe chuyển động. Gã quá sửng sốt, đến nỗi quên phải đi theo xe, ngã đập mặt xuống đất. Chỉ trong vòng vài giây, chiếc xe đã cách cái cây một đoạn bằng ba chiều dài thân xe.

Simão hớn hở. “Máy móc đâu mà hay quá trời!”

“Vâng,” Tomás đáp, vẫn không tin nổi.

Khi lồm cồm ngồi dậy, gã lén lút nhặt cái rìu. Gã ép cái rìu vào chân rồi cất vào buồng xe. Simão vẫn còn nhìn chiếc xe sững sờ, ngưỡng mộ vô đối.

Tomás thực chỉ muốn ở lại đó qua đêm, nhưng viễn cảnh Casimiro đến hiện trường, rồi phải giải thích vụ tấn công cây ô liu đã được một phần tư thế kỷ khiến gã nghĩ lại. Hơn nữa, gã đã bị lạc. Nếu ở thêm một đêm, sáng dậy gã vẫn còn lạc.

“Simão này, không biết anh có giúp tôi tìm được ra khỏi đây được chăng. Hình như tôi đi lạc rồi.”

“Anh muốn đi đâu? Nisa hả?”

“Không, tôi vừa từ đó tới đây. Tôi muốn đi Vila Velha de Ródão.”

“Vila Velha sao? Vậy thì anh đã trật đường rồi. Nhưng không sao. Tôi biết đường mà.”

“Hay quá. Phiền anh giúp tôi khởi động xe được không?”

Với tình trạng hai bàn tay, chỉ ý nghĩ phải quay cần khởi động cũng khiến Tomás thấy xây xẩm. Gã đoán hẳn Simão sẽ rất thích thú. Gã đoán đúng. Gương mặt anh nông dân nở ra nụ cười tới mang tai.

“Xong liền. Anh muốn tôi làm gì?”

Tomás chỉ cho anh ta cái cần khởi động, rồi chỉ chiều quay cần. Khi cỗ máy bắt đầu bùng bục sống dậy, mặt mày Simão ngơ ngác như vừa bị sét đánh - đúng thật chẳng khác gì. Tomás vẫy tay ra hiệu cho anh ta vào khoang lái, Simão nhảy lên nhanh như cắt. Tomás đưa xe về số một, ngay lúc xe chồm tới, gã liếc về phía người khách. Gương mặt anh ta xác nhận lại điều Tomás từng nghĩ khi ngắm ông bác: cỗ máy biến đàn ông thành những cậu bé con. Nét mặt khắc khổ của Simão chuyển sang sung sướng khoái chí. Nếu anh ta có rú lên rồi khúc khích cười, Tomás cũng chẳng ngạc nhiên gì.

“Đi đường nào bây giờ?” gã hỏi.

Simâo đưa tay chỉ. Cứ vài phút Simão lại chỉ đường, chẳng mấy chốc dấu vết đường mòn hiện ra. Rồi đến đường sá hẳn hòi, phẳng lì và có bờ luống. Lái xe mỗi lúc một dễ hơn. Niềm vui của Simão vẫn không suy suyển.

Sau chừng nửa tiếng lái xe, họ ra đến một con đường thật sự, may phước làm sao. Tomás dừng xe lại.

“Tôi chẳng bao giờ nghĩ có ngày mình lại mừng khi thấy đường sá thế này. Vậy đi hướng nào để đến Vila Velha de Rodão?” gã hỏi.

Simão chỉ về bên phải.

“Cảm ơn anh thật nhiều, Simão à. Thật quý hóa quá. Tôi phải đền ơn anh chứ.” Tomás đút tay vào túi áo cháy sém.

Simão lắc đầu. Chật vật, như thể vừa bị thụt lưỡi, anh ta nói. “Công sá của tôi là được ngồi trong chiếc xe bá cháy này. Tôi phải cảm ơn anh chứ.”

“Có sao đâu. Tôi xin lỗi đã làm anh nhỡ đường như vậy.”

“Đi bộ về cũng không xa lắm mà.”

Simão lần lữa mãi mới rời ghế xe, rồi Tomás thúc xe chạy tiếp. “Cảm ơn anh, cảm ơn anh lần nữa,” gã hét lên.

Simão vẫy tay cho đến khi biến mất trong gương chiếu hậu ngoài.

Sau đó không lâu, xe cứ bị kéo về một bên, cộng thêm tiếng kêu phập-phập-phập-phập. Tomás đoán hẳn có trục trặc. Gã nhấn một bàn đạp, rồi nhấn thêm một bàn khác.

Phải đi vòng quanh chiếc xe đến vài bận gã mới mới nhận ra săm trước đã bị… gã phải suy nghĩ một lúc mới tìm ra đúng từ… xẹp. Bánh xe không còn tròn trịa như trước nữa. Trong sổ tay vận hành có vài trang mô tả bệnh trạng này. Gã đã bỏ qua không đọc khi biết được bánh xe vốn tròn trịa, ít ra không cần phải tra dầu mỡ. Gã lấy sổ tay vận hành rồi mở đến mục tương ứng. Gã choáng váng. Công việc cơ khí hẳn hòi chứ chẳng chơi. Chưa kịp dịch chi tiết từ tiếng Pháp ra gã cũng thấy được thế.

Hiểu được tính chất và cơ chế vận hành của bộ kích; lắp ráp nó; tìm đúng chỗ đặt dưới ô tô; kích ô tô lên; mở vít và tháo bánh xe; thay bánh dự phòng từ bục xe; vặn chặt vít bánh mới vào chỗ; để mọi thứ lại chỗ cũ - một tài xế kinh nghiệm có thể làm chừng đó trong nửa tiếng. Với hai bàn tay rát bỏng, gã mất hai tiếng.

Cuối cùng, bàn tay nhem nhuốc, tê rần, toàn thân nhức nhối đẫm mồ hôi, gã cũng xong việc. Đáng ra gã phải thấy mừng vì có thể đi tiếp, nhưng gã chỉ thấy thân xác rã rời. Gã vào khoang lái, nhìn trân trối về trước. Đầu gã đau châm chích, như bộ râu khó chịu đang mọc trên mặt. “Đủ rồi! Đủ rồi!” gã thì thầm. Đau khổ khiến người ta ra sao? Nó có làm người ta mở lòng không? Gã có hiểu thêm được gì nhờ đau khổ không? Với Cha Ulisses, trong một thời gian, dường như câu trả lời cho những câu hỏi đó là không. Tomás nhớ lại một sự việc khó quên:

Hôm nay ta thấy đánh nhau trên đồn điền. Hai kẻ nô đụng độ. Những đứa khác đứng quanh đó, mặt mày đờ đẫn. Một đứa nô đàn bà, chính là nguyên nhân tranh chấp, cứ đứng nhìn, thụ động, thờ ơ. Ai thắng nữa thì ả cũng thua. Luôn miệng la hét bằng thổ ngữ, hai đứa nô gây nhau, ban đầu bằng lời nói và cử chỉ, rồi đến nắm đấm, rồi đến cuốc xẻng. Chẳng mấy chốc, tự ái tổn thương thành thân xác thương tổn, bầm tím & rớm máu thành đấm đá túi bụi, cho đến kết cục: một đứa nô mất mạng, thân mình bị chặt ngang với những vết chém sâu và đầu đứt lìa.

Đến khi đó, những đứa nô khác, kẻ cả con đàn bà ấy, bèn quay lưng & trở lại làm việc, sợ bị quản nô bắt gặp. Kẻ chiến thắng, vẻ mặt thờ ơ, hất đất lên cái xác rồi quay lại chặt mía. Không đứa nào sẽ xung phong thừa nhận hay giải thích, tố cáo hay bào chữa. Chỉ có sự im lặng & tiếng chặt mía. Xác người chết nhanh chóng thối rữa, bắt đầu từ côn trùng & chim chóc & thú vật rồi thối nhanh hơn nhờ nắng & mưa. Chẳng mấy chốc y chỉ còn là một đống nhỏ. Chỉ khi người quản nô dẫm chân lên đó, thì cái mở đen thui bị băm vằm kia mới lộ ra xương trắng & thịt đỏ đang rữa. Rồi người quản nô sẽ biết tung tích của đứa nô đã mất tích.

Trước cảnh tượng hãi hùng đó, Cha Ulisses chỉ có mỗi một bình luận đáng kể:

Nỗi đau của Chúa cũng như thế, như thương tổn của đứa nô mất mạng. Bàn tay, bàn chân, trán Người nơi vương miện bằng gai đâm xuyên da & nhất là vết thương bên hông từ mũi giáo của bọn lính - đỏ thật thắm, rất mực sáng màu, khiến ta không thể rời mắt.

Nỗi đau của Đức Ki-tô cũng thế: “đỏ thật thắm” và “khiến ta không thể rời mắt.” Nhưng còn nỗi đau của hai con người đánh nhau đến chết trước mắt cha thì sao? Chúng không đáng một lời nào. Cũng như đám nô lệ khán giả, Cha Ulisses sẽ không đứng ra thừa nhận hay giải thích, tố cáo hay bào chữa. Cha dường như câm điếc trước nỗi đau của nô lệ. Hoặc, nói chính xác hơn, dường như cha thấy chẳng có vấn đề gì: chúng đau đớn, nhưng ta cũng thế - thì sao kia?

Địa hình bắt đầu thay đổi khi Tomás đi tiếp. Xứ Bồ Đào mà gã biết là một miền đất đẹp đẽ mà nghiêm trang. Một miền đất kiêu hãnh với công sức lao động, của cả con người lẫn thú vật. Một xứ sở tận tụy hết lòng. Giờ đây một chút hoang dã bắt đầu len lỏi đến. Những đống đá tròn lồ lộ. Những thảm cây cỏ xanh đậm, vừa khô khốc vừa cằn cỗi. Những đàn dê, đàn cừu rong ruổi lang thang.

Gã thấy như Miền Non Cao Xứ Bồ Đào thấp thoáng trong các bãi đá lồ lộ, như đám rễ cây lộ ra trên mặt đất, báo trước rằng cây sẽ hiện ra.

Gã thấy bồn chồn. Gã đang vào Castelo Branco, một thành phố hẳn hòi, là thành phố lớn nhất trên đường đi gã đã cố tình vạch qua các chốn nhà quê. Một ý tưởng nảy đến: gã sẽ lái xe qua thành phố lúc nửa đêm. Làm thế gã sẽ né tránh được con người, bởi vì con người chính là vấn đề. Đường sá, đại lộ đại liếc… gã đều xử được tất, nếu không có người ta trố mắt, la hét, tụ tập. Nếu gã chạy qua Castelo Branco vào khoảng chừng hai giờ sáng, ở số ba mở hết ga, cùng lắm gã chỉ gặp người làm ca đêm hay kẻ say rượu nào đó.

Khi đến gần Castelo Branco, gã để xe lại rồi đi bộ vào thành phố, đi giật lùi như thường lệ. Gã xin quá giang một người đánh xe, thật may mắn vì từ đó vào thành phố hóa ra khá xa xôi. Người đánh xe hỏi gã có thấy cái xe rất lạ trên đường không. Gã trả lời có thấy, nhưng không khai chính gã lái nó. Người đánh xe tả chiếc ô tô, vừa trầm trồ vừa lo lắng. Thật là nhiều sắt thép quá chừng, anh ta nói. Giống như cái két sắt đựng tiền.

Ở Castele Branco Tomás định liệu đường đi tiếp. Gã nhẹ người khi biết rằng con đường tiếp tục về phía bắc hầu như không qua thành phố, chỉ đi ven ở phía tây bắc. Chỉ khó mỗi chỗ giao lộ thôi.

Gã kể lại câu chuyện ngựa-bị-rận ở ba hiệu thuốc, mua được mười chai xăng napta, với cái món đi kèm vô duyên, là ba thùng bột thuốc rận. Gã mang hết chừng đó trong hai cái túi, xách hai tay cho cân. Gã quyết định sẽ ở khách sạn một ngày để tắm rửa nghỉ ngơi, nhưng hai khách sạn gã tìm thấy đều từ chối thẳng thừng, nhà hàng gã muốn vào ăn cũng thế. Các ông bà chủ nhìn gã từ đâu đến chân, ngắm nghía gương mặt cháy sém và bộ tóc lem nhem - có người còn nhéo mũi gã - rồi đồng loạt chỉ tay ra cửa. Gã mệt mỏi, không muốn cự nự. Gã mua thức ăn ở hàng tạp phẩm, ngồi ghế đá công viên mà ăn. Gã uống nước từ vòi, ừng ực thỏa thích, vốc nước lên mặt lên đầu, chà xát lớp muội than bám trên da đầu. Gã ước gì mình đã nhớ mang theo hai cái ruột tượng rượu, để mà chứa nước. Rồi gã đi giật lùi trở về xe, ngắm Castelo Branco lùi xa.

Gã đợi đêm xuống trong buồng xe, vu vơ mở cuốn nhật ký giết thời giờ.

Gốc gác nô lệ ở São Tomé ban đầu được cha Ulisses rất quan tâm - cha ghi lại nguồn gốc những kẻ mới đến trong nhật ký: “từ tộc Mbundu” hay “tộc Chokwe”. Nhưng cha mù mờ hơn về gốc gác của nô lệ từ bên ngoài các xứ thuộc Bồ Đào ở Phi Châu, mà São Tomé, nằm ở vị trí thuận lợi, là nơi có thuyền nô lệ đủ mọi quốc tịch - Hà Lan, Anh Quốc, Pháp, Tây Ban Nha - và chẳng bao lâu cha trở nên mệt mỏi trước số lượng nô lệ ùn ùn tới. Họ được cha ban phép, càng lúc càng yếu ớt, mà không cần danh tính. “Có quan hệ gì,” cha viết, “chuyện một linh hồn từ đâu tới? Biết bao kẻ bị đày ải từ chốn địa đàng. Mọi linh hồn đều như nhau, đều được ban phước & mang về với tình yêu của Chúa.”

Nhưng đến một ngày có sự thay đổi. Cha Ulisses ghi lại, hứng khởi khác thường:

Ta ở cảng thì có thuyền nô lệ xứ Hà Lan cập bến, dỡ hàng. Bốn kẻ lọt vào mắt ta. Từ xa ta thấy chúng lập cập đi xuống ván cầu, tay cùm chân xích. Những kẻ tội nghiệp ấy là ai? Chúng đi đờ đẫn, lưng còng, không ý chí. Ta biết chúng đang cảm thấy sao. Sức ta cạn kiệt & chúng cũng thế. Ta vừa bị sốt lại. Giê-su đã cứu vớt hết thảy, người La Mã, người Sa-ma-ri, người Xy-rô-phê-ni-xi, và nhiều người khác. Ta cũng phải làm thế. Ta muốn đến gần nhưng sức ta yếu còn nắng thì quá chói. Một thủy thủ từ thuyền vừa đi ngang qua. Ta gọi hắn. Ta chỉ trỏ & hỏi han & hắn nói rằng bọn tù binh kia là từ vùng sâu ở lưu vực sông Công-gô & bị bắt trong một trận cướp, chứ không phải bán qua bộ lạc. Ba ả đàn bà và một đứa trẻ con. Tiếng Hà Lan của ta rất tệ & ta không hiểu hết ý của tay thủy thủ. Ta nghĩ hắn có dùng từ “minstrel”. Vậy ra bọn kia đại để là thứ mua vui. Hắn nói từ đó mà không hề có ý dung tục nào cả. Gì kia? Ta hỏi lại. Mang từ rừng rậm Công-gô đến để mua vui cho người da trắng sau bữa tối ở Tân Thế Giới sao? Hắn phá ra cười.

Ta biết được bốn kẻ nô ấy giờ đây bị giam trên đồn điền của García. Mẹ của đứa trẻ con tấn công một người quản nô & bị phạt đánh tơi bời. Chúng không muốn mặc áo quần & dường như chẳng giỏi mua vui. Số phận của chúng sẽ chóng được định đoạt.

Mặc dù sức yếu, không đứng lâu được, hôm nay ta vẫn đến chỗ Garcia & lẻn vào xem bọn tù nhân bị nhốt trong khảm tối om, nóng rực. Ả đàn bà nổi loạn đã chết vì vết thương. Xác ả vẫn còn đó, đứa nhỏ ngồi cạnh, đờ đẫn, gần như bất tỉnh. Hoa quả vương vãi thối rữa trên mặt đất. Hai ả còn lại đang tuyệt thực chờ chết chăng? Ta nói chuyện với chúng, mặc dù biết chúng chẳng hiểu ta. Chúng không đáp, thậm chí dường như không nghe được tiếng ta. Ta ban phước cho chúng.

Ta đến lần nữa. Xú uế nồng nặc! Đứa nhỏ nhiều khả năng đã chết. Ban đầu hai ả còn sống cũng chẳng phản ứng gì nhiệt tình hơn hôm qua. Ta đọc cho chúng Phúc âm Mác-cô, vì đấy là Phúc âm giản dị nhất, để lộ đức cứu thế đầy tính người, đầy ngờ vực & âu lo nhưng vẫn tỏa sáng thiện tâm thương mến. Ta đọc cho đến khi mệt lả, sức nóng & mùi hôi khiến ta muốn quỵ.

Rồi ta ngồi im lặng. Ta vừa chớm bước ra về thì một đứa tù binh, là đứa trẻ nhất, chừng tuổi thiếu nữ, cựa quậy trở mình. Ả bò dậy & dựa vào bức tường đối diện thanh sắt nơi ta ngồi. Ta thì thầm với ả, “Filha, 0 Senhor ama-te. De onde vens tu? Conta-me sobre O Jardim do Éden. Conta-me a tua história, o que fizemos de errado?”* không phản ứng gì cả. Thời gian trôi qua. Rồi ả quay đầu & nhìn thẳng vào mắt ta. Ả nhìn chỉ trong chốc lát rồi quay ra xa. Hẳn ả cho là ta có ở đó, có quan tâm cũng chẳng tích sự gì. Ta không nói gì nữa. Lưỡi ta bất động, không nói được câu dạy dỗ nào. Ta đã đổi khác. Ta đã thấy. Tự đó giờ đã thấy. Ta nhìn thấu. Cái nhìn ngắn ngủi đó khiến ta thấy được nỗi khốn cùng mà cho đến tận khi đó vẫn chưa vọng đến tim ta. Ta bước vào chỗ giam giữ, nghĩ ta là con dân Thiên Chúa. Ta bước ra khỏi đó, biết được ta là một tên lính La Mã. Chúng ta nào có hơn gì thú vật.

Ngày hôm nay khi ta trở lại, chúng đã chết, thân xác chúng được mang đi và đốt trụi. Giờ đây chúng đã tự do, như đáng ra chúng phải được thế từ đầu.

Bài tiếp theo trong nhật ký Cha Ulisses đầy cuồng nộ và cáo buộc, vạch ra đổ vỡ cuối cùng giữa cha và giới chức chính quyền và tôn giáo trên đảo. Cha đã gây sự ở nhà thờ lớn, đã cắt ngang Thánh Lễ bằng la hét phản đối. Kết cục vô cùng nhanh gọn.

Hôm nay ta bị Giám mục triệu tập. Ta nói với ông ấy rằng ta đã gặp những kẻ thấp hèn & nhờ đó ta biết chúng bình đẳng như ta. Chúng ta chẳng hơn gì chúng, ta nói. Thực tế, chúng ta còn tệ hơn. Ông ấy hét vào mặt ta, rằng thiên đàng có tôn ti của thiên thần, địa ngục có trật tự của những kẻ bị nguyền, nên trần thế cũng có thứ tự. Ranh giới không được xóa mờ. Ta bị đuổi đi, bị phạt đòn nặng nhất, tức rút phép thông công. Trong mắt ông ấy, ta không còn là người của nhà thờ nữa. Thế mà ta vẫn thấy bàn tay Chúa nâng đỡ ta lên.

Tomás thấy kinh ngạc, như mỗi lần đọc đoạn này. Rút phép thông công của cướp biển Anh Quốc hay Pháp, hay thủy thủ Hà Lan - vốn không khá hơn lính đánh thuê là bao, là một chuyện, nhưng làm vậy với một linh mục Bồ Đào đã được tấn phong? Thật là một biện pháp cực đoan, ngay cả với lẽ thường ở São Tomé. Nhưng xứ sở sống bằng buôn nô lệ hẳn sẽ không ưa gì một kẻ chủ trương giải phóng đầy nhiệt huyết.

Chỉ đến khi đó Cha Ulisses mới nói đến món quà lần đầu tiên. Tomás luôn thấy run rẩy khi đọc câu đó.

Giờ đây ta đã biết sứ mệnh của mình. Ta sẽ làm món quà này dâng Chúa trước khi lìa đời. Ta cảm tạ Chúa vì ta đã kịp ký họa ở chỗ Garcia, khi đến thăm ả trong khám tù đọa đày. Đôi mắt ả đã khiến ta mở mắt. Ta sẽ làm chứng cho cái họa mà chúng ta đã gây nên. Ôi, chúng ta đã rơi quá xa vườn Địa đàng!

Tomás lật trang, nhìn trân trối bức ký họa ấy lần thứ một nghìn. Chính bức ký họa này, với đôi mắt ám ảnh, đã khiến gã lao vào cuộc tìm kiếm.

Đêm đã phủ bóng, đã đến giờ lái xe qua Castelo Branco. Gã bật đèn hông còn lại, chỉnh bấc đèn rộng. Ngọn lửa nhảy nhót đổ ra một vòng sáng ấm áp. Ánh lửa trắng sáng của ngọn đèn trước xe còn sống sót xì xèo như con rắn giận dữ. Ánh sáng tập trung về trước nhờ hộp đèn bằng thủy tinh-pha lê. Giá mà ánh sáng đèn trước không xiêu vẹo vậy. Cái xe như gã khổng lồ Cyclop một mắt, trông tồi tội.

Gã xem lại tuyến đường sẽ đi. Gã có sẵn một loạt chỉ dấu trong đầu. Ở mỗi điểm gã sẽ phải đưa ra quyết định, gã đã để ý từng chi tiết - ngôi nhà, hàng quán, dinh thự, cây cối. Giờ này trong đêm sẽ không có từng đám người vây quanh xe, gã sẽ thư thả mà định hướng cho đúng.

Cái ảo tưởng rằng gã đang cưỡi một con đom đóm, mà khi gã ở bên phía không có đèn, ánh sáng tỏa ra cũng khiến gã cảm thấy thế - cái ảo tưởng ấy bị phá vỡ tan tành khi gã khởi động xe. Tiếng gầm rung chuyển khiến gã nghĩ đến một con rồng, mặc dù chỉ có ngọn lửa bé tẹo phun ra từ miệng.

Không chỉ bé tẹo: vô tích sự toàn tập. Ánh đèn lóa mắt gã khi ở gần, giờ chỉ là đầu kim le lói trong màn đêm đen kịt. Đèn trước chỉ làm mỗi một việc, mà cũng không xong, đó là soi rọi đường sá gồ ghề ngay trước mũi xe. Những gì xa hơn - mỗi con đường, mỗi ngã rẽ đều đáng sợ và thay đổi liên tục.

Phương cách duy nhất của gã - hoàn toàn vô lý, gã biết chứ, nhưng không kìm được, là cứ luôn tay… bóp còi, như thể bóng đêm là con bò đen đang chắn ngang đường, sẵn sàng nhảy tránh ra khi nghe tiếng còi.

Gã không dám chuyển số khi chật vật tiến về Castelo Branco.

Nắng Xứ Bồ Đào thường ngà ngọc, long lanh, mơn trớn và gần gụi. Bóng tối cũng thế. Ở xứ ấy, có những khoảng tối trong bóng đổ từ nhà cửa, trong mảnh sân ở hàng ăn, trong tàng lá khuất trên cây lớn. Đêm xuống, những khoảng tối ấy lan ra, lượn vào không khí như chim chóc. Màn đêm ở xứ Bồ Đào như một người bạn. Những ngày những đêm đó gã đã ít nhiều thân thuộc. Chỉ có trong xa xăm ký ức tuổi thơ, đêm tối mới là lò ấp những nỗi kinh hoàng. Khi đó gã run rẩy gào khóc. Mỗi lần thế cha gã đều đến ứng cứu, gà gật đến bên giường, ôm Tomás trong tay. Gã sẽ chìm vào giấc ngủ trên ngực cha, to lớn và ấm áp.

Castelo Branco không có đèn đường thắp sáng màn đêm như Lisbon. Mỗi chỉ dấu trên đường, ban ngày rõ mồn một, giờ đây bị che phủ. Đường sá hiện ra như vòi bạch tuộc khổng lồ. Gã chẳng tìm được đường vòng qua thành phố ở phía tây bắc. Thực tế, Castelo Branco là lò ấp những nỗi kinh hoàng. Gã cố theo một hướng cho đến khi ra đến rìa thành phố, rìa nào cũng được, nhưng mỗi con đường gã chọn đều kết thúc bằng ngã ba, hướng nào cũng đẩy gã trở vào sâu trong thành phố. Con người còn tệ hơn. Như nhà cửa quanh gã, họ hiện ra bất thình lình từ bóng đêm, gương mặt sững sờ trước ánh sáng trắng của cỗ máy một mắt. Người thì la hét hoảng sợ, khiến gã rúm ró theo, rồi đứng như trời trồng, người thì quay lưng ù té chạy. Đúng là trong đêm yên lặng, tiếng máy ô tô nghe thật ồn ào mà gã cứ bóp còi liên tục… nhưng chỉ để đánh động. Ban đầu gần như không có ai, nhưng khi gã tiến vào thành phố như một sinh vật mù lòa lập cập bò dưới đáy đại dương, càng lúc càng nhiều người mở cửa sổ, rồi đổ ra đường, đầu bù tóc rối nhưng mắt sáng tinh. Gã chuyển sang số hai, vượt qua họ. Một lúc sau, khi lại đi xuyên thành phố, gã gặp thêm nhiều nhóm người nữa. Gã thấy họ, họ thấy gã. Họ chạy về phía gã, gã rẽ xuống một đường khác. Gã chuyển sang số ba.

Nếu không thể trốn thoát, gã phải ẩn nấp. Sau hàng loạt ngã rẽ, giữa đại lộ vắng vẻ, gã đột ngột dừng xe. Gã vội vàng dập tắt ngọn lửa ở đèn trước và đèn bên xe. Bóng tối và sự im lặng ôm choàng lấy gã. Gã lắng nghe. Bè lũ bóng đêm sẽ lại tìm đến gã chăng? Gã liều mạng bước ra. Gã nhìn khắp các góc đường, trân trối nhìn xuống đường. Không có gì ngoài bóng tối hiền lành. Có vẻ gã đã thoát.

Sau đó gã đi bộ xuyên Castelo Branco, tìm đường để lái xe ngay khi trời vừa sáng.

Trong cuộc thám hiểm buổi đêm đó, gã bắt gặp một quảng trường tầm thường, với cây cối, ghế bảng, và một bức tượng phủ bóng đêm ở trung tâm. Thoáng thấy có động, gã giật nảy, rồi nhìn ra. Ban ngày quảng trường có chợ họp. Các gian hàng vẫn còn đó, bên dưới bàn ghế, chỏng chơ quanh đó, là những món hư thối mà người bán vứt đi, nào hoa quả, rau trái, có lẽ có cả thịt nữa. Luẩn quẩn giữa bãi chiến trường đó là mấy con chó. Dưới mái vòm lồng lộng của đêm tối, trong cái thinh lặng vô cùng của một thành phố say ngủ sau thoáng ồn ào, gã ngắm đàn chó hoang nhặt nhạnh những thứ người ta vứt đi. Chúng đi kiếm ăn, khấp khởi khều chọt, khụt khịt đánh hơi, thi thoảng được mồi lại sung sướng đánh chén. Vài con ngước lên nhìn gã rồi cúi xuống tiếp tục đào bối. Chúng chấp nhận gã, như gã chấp nhận chúng.

Khi trở lại ô tô, gã thấy mình như con ốc đang chui vào vỏ. Gã nằm xuống chợp mắt trong buồng xe. Chao ôi, chân cẳng rã rời và nguyên một đêm mất ngủ đày đọa. Gã ngủ quên. Nghe tiếng còi, do một kẻ qua đường vô duyên vừa bóp, gã vùng dậy; trước mắt là cảnh tượng cơ man mặt người áp sát vào cửa xe, mắt trố nhìn gã, mũi khụt khịt đánh hơi. Gã phải đẩy cửa buồng xe, đẩy người ta qua một bên để chui ra. Gã đứng trên bục xe, hít thở không khí mát lành của ngày mới. Thoát nạn hôm qua thật may sao. Nhưng bao quanh gã bây giờ, dồn dập vồ vập chiếc xe như nước biển, hình như ấy là toàn bộ dân số Castelo Branco, nhao nhao như sóng cuộn. Cuộc đào tẩu - bao gồm bài hò hét kêu gọi quen thuộc, phản ứng tảng lờ ngơ ngác quen thuộc, rồi lại ngạc nhiên khi chiếc xe nhảy vồ về trước, cùng với cuộc chạy đua với đám đông như trước, hết thảy khiến gã kiệt sức. Gã lái xe cho đến khi gục đầu lên vô lăng.

Chừng giữa buổi chiều gã choàng tỉnh, tính nhẩm sơ sơ. Cứ mỗi ngày nhớ lại - ngày đầu tiên là mấy cây cầu, Ponte de Sor, cỗ xe ngựa, vân vân… gã lại đưa một ngón tay. Chẳng mấy chốc nguyên một bàn tay đưa ra. Rồi các ngón trên bàn tay kia, chỉ trừ một. Chín ngày, nếu gã tính đúng. Hôm nay là ngày thứ chín trong hành trình. Phần ngày phép ít ỏi sắp hết. Hai ngày nữa, ngay sáng sớm, giám tuyển chính ở bảo tàng sẽ chờ gã đến làm. Gã gục đầu vào bàn tay. Castelo Branco còn chưa được nửa đường đến đích. Hay bỏ cuộc cho rồi? Nhưng nếu bỏ cuộc, gã cũng sẽ không trở lại Lisbon đúng hẹn. Quay về bây giờ là đồng nghĩa với thất bại hai lần, cả công việc lẫn sứ mệnh. Đi tiếp đến Miền Non Cao Xứ Bồ Đào thì chỉ có mất việc thôi. Mà nếu sứ mệnh của gã thành công vang dội, biết đâu gã sẽ lấy lại được việc. Vậy thì gã sẽ tiếp tục, sẽ tiến lên. Đấy là phương án hợp lý nhất. Nhưng đêm đang xuống. Đợi mai rồi tiến lên vậy.

Địa hình thay đổi kéo theo khí hậu cũng đổi thay. Mùa đông ở những miền xa xôi Xứ Bồ Đào vừa lạnh vừa ẩm ướt, cái lạnh càng buốt hơn khi ngồi trong buồng xe bằng sắt thép, lại thêm gió lùa qua cửa sổ đã tan tành. Tomás bước ra ngoài. Vượt qua mặt đường lấp loáng chỉ có bóng đêm. Gã tự hỏi: thú vật biết chán, nhưng chúng có thấy có cô đơn không? Gã không nghĩ thế. Hoặc không phải sự cô đơn này, trong thể xác và cả tâm hồn. Gã thuộc về một loài cô đơn. Gã trở lại ghế xô-pha, quấn mình trong áo khoác lông chồn và ba chiếc chăn. Có lẽ gã ngủ nghê chập chờn, nhưng nếu có ngủ, gã lại mơ rằng mình đang ở trong buồng xe một đêm lạnh, chờ đợi, và vì thế, thức hay ngủ, gã đều có cái tâm trạng rầu rĩ. Hàng tiếng đồng hồ trôi qua, một câu hỏi cứ bám lấy gã: Khi nào đến Giáng Sinh? Gã đã lỡ mất Giáng Sinh rồi sao?

Buổi sáng gã thấy mừng khi khởi động được xe. Địa hình càng lúc càng khô khốc, ruộng vườn từng luống lùi xa, sườn đá mòn mỏi hiện ra. Địa hình nhảy vồ đến, choáng ngợp, đặc tính địa chất rõ mồn một, đập vào mắt.

Gã bắt đầu bị lạc thường xuyên. Mãi đến bây giờ, nhờ có bản đồ, nhờ đường sá nhẫn nại, thờ ơn trên phù hộ, gã chưa bao giờ đi lạc quá lâu. Qua khỏi Castelo Branco mọi thứ thay đổi. Sau Castelo Branco, ngày nối ngày nhạt nhòa, thời gian mờ mịt. Gã lái xe vào một ngôi làng trong tuyệt vọng, tìm một người dân bản địa, để mà hỏi, “Xin ông, tôi đi tìm Rapoula do Côa đã ba ngày rồi. Nó ở đâu vậy? Đi hướng nào vậy?” Ông lão dân làng sửng sốt nhìn người đàn ông hôi hám rầu rĩ trong cỗ máy hôi hám rắc rối (ông lão đã thấy cái máy hôm qua, rồi hôm kia nữa, cứ gầm gừ quanh làng), bèn ngượng ngùng đáp, “Đây là Rapoula do Côa.” Chỗ khác, Tomás khẩn khoản hỏi Almeida ở đâu, rồi người dân làng mỉm cười, la lên, “¿Almeida? No está aquí, hombre. Almeida está del otro lado de la frontera.”* Tomás trố mắt nhìn miệng người lạ, sững sờ nhận ra âm sắc Bồ Đào rì rầm đã nhường chỗ cho thứ âm gầm gừ Tây Ban Nha. Gã vội quay lui vào xứ Bồ Đào, sợ rằng cái biên giới mà gã đã không nhìn ra giờ đây sẽ sừng sững hiện lên như một dãy núi không thể vượt qua.

Cái la bàn chẳng tích sự gì. Bất kể đường sá, nó luôn luôn chỉ về hướng xa đường, vào sâu trong hoang dã, cái kim run rẩy như gã đang run rẩy.

Người ta có thể đi lạc theo nhiều kiểu, nhưng cái trạng thái lạc lõng, cái cảm giác ấy, đều giống nhau: tê liệt, giận dữ, rã rời, tuyệt vọng. Một đám trẻ con bụi đời ở đoạn đường đâu chừng sau Macedo de Cavalerios cứ ném đá vào xe, đục khoét lớp da voi, đập móp nắp ca-pô và tệ hơn là làm vỡ tan tành cửa sổ khoang lái, vậy nên giờ đây gã phải lái xe qua từng hồi gió buốt trong áo khoác lái xe, kính, mũ, nhưng thiếu đôi găng xịn đã bị cháy rụi ở buồng xe. Lại xẹp lốp, lần này gã phải vá săm, vì cái săm gắn ở bục xe đã bị thủng.

Một buổi chiều, gã cuối cùng cũng đến được đích. Không có chỉ dấu nào ngoài bản đồ - rằng gã đang tiến vào Miền Non Cao Xứ Bồ Đào. Gã cảm nhận điều đó qua địa hình hơi dốc và vệ đường thấp dần. Gã thấy sung sướng. Chóng thôi, chóng thôi, gã sẽ tìm ra cái nhà thờ đã bấy lâu tìm kiếm và suy luận khác thường của gà sẽ được chứng minh tỏ tường. Sứ mệnh của gã đã gần hoàn tất. Điều gã đã nói bằng cách đi giật lùi trong một năm qua, cơn cuồng nộ, nỗi tuyệt vọng gã, giờ đây gã sẽ nói ra tất, với một cây thánh giá lạ lùng. Gương mặt gã rạng rỡ một nụ cười.

Con đường dần phẳng đều đều. Gã nhìn qua trái rồi phải, ngơ ngác. Gã phát hiện ra mình đang lái xe qua một thứ thể diện quốc gia. Mỗi quốc gia đều thèm muốn khoe khoang dãy núi cao của mình, như món nữ trang lấp lánh. Thế là cái chốn hoang hoải cằn cỗi này, quá thấp để làm nên đỉnh nọ đỉnh kia, nhưng lại quá cao để canh tác, cuối cùng được trang trí bằng một danh hiệu hoành tráng. Nhưng làm gì có núi nào ở Miền Non Cao Xứ Bồ Đào. Không có gì bên kia những ngọn đồi đơn thuần, chẳng có gì trás os montes. Chỉ là thảo nguyên gần như không có cây cối, trập trùng hoang hoải, mát mẻ, khô ráo, được tẩy rửa bằng một thứ nắng trong suốt vô tư. Gã từng nghĩ sẽ thấy tuyết và núi đá, trước mắt gã giờ lại là cỏ vàng rực, thâm thấp, um tùm trải khuất tầm mắt, thi thoảng có vạt rừng chêm vào. Và những đỉnh cao mà gã thấy được chỉ là đá tảng lạ lùng, mặt rỗ, kích cỡ khổng lồ, tàn tích của một biến động địa chất nào đó. Đây đó có những con suối róc rách, sinh động bất ngờ. Miền thảo nguyên - vùng trung du, như tên gọi của nó, là một chốn trung chuyển. Từ xa xưa, hàng thế hệ dân địa phương cùng khổ đã hối hả bỏ xứ cằn cỗi, di cư đến những chốn bao dung hơn trên thế giới, gã thấy mình cũng muốn bỏ đi cho rồi. Những dân làng gã gặp như tích tụ cái nỗi cô đơn mà gã cảm nhận được trong không gian trống trải giữa họ. Mỗi người đàn ông và đàn bà gặp qua - gã không thấy trẻ con - đều toát lên mùi thời gian và gờn gợn nỗi cô quạnh. Họ sống trong những ngôi nhà bằng đá, vững chắc, vuông vức, giản dị, với mái lợp đá phiến, không gian sinh sống dựng bên trên chuồng trại, vậy nên người và thú sống dựa vào nhau, con người nhận lấy hơi ấm và thức ăn, con vật có được thức ăn và được che chở. Đất đai không dễ khai thác cấy cày. Không có gì khác ngoài mấy vạt đồng hắc mạch khắc khổ, những vườn rau lớn, cây dẻ, tổ ong, rất nhiều gà qué, chuồng lợn và những đàn dê cừu rong ruổi.

Đêm ở đó lạnh, cái lạnh gã không hề biết vẫn tồn tại ở Xứ Bồ Đào. Gã ngủ vùi trong chăn mền, mặc đủ thứ áo quần. Gã cắt tấm bạt che mưa thành từng miếng, chật vật cố vá lại cửa sổ tan tành. Buồng xe vì vậy mà rất tối. Gã đốt nến bên trong buồng để sưởi ấm. Một buổi sáng gã thức dậy giữa tuyết phủ. Phải đến giữa buổi chiều tuyết mới tan đủ để gã dám lái tiếp. Giờ đây, không có kính trước, gã thấy lạnh tê tái, phải lái thật chậm.

Có những khoảnh khắc trong ngày, lúc gã nhận ra một vẻ đẹp nghiêm trang nơi cảnh quan. Cái đẹp ấy thường không ở mặt địa lý, mà bởi khí hậu và sự thay đổi của ánh sáng. Gã không bị lạc nhiều như khi ở miền nam, vì nơi đây ít làng mạc và đường sá hơn. Nhưng đường sá xấu kinh hoàng, xây nên bởi một chính quyền năng nổ từ xa xưa và đến nay không chính quyền nào còn nhớ. Đúng ra, cả vùng đó đượm cái cảm giác sống trong chứng mất trí nhớ của chính quyền. Vậy mà người ta vẫn xây nhà thờ ở Miền Non Cao Xứ Bồ Đào, như ở mọi nơi khác trên đất nước này. Địa lý đưa đường cho lịch sử. Gã đọc bản đồ, định vị năm ngôi làng: São Julião de Palácios, Santalha, Mofreita, Guadramil, và Espinhosela. Nếu công trình nghiên cứu của gã dẫn đến kết quả - mà phải thế, phải thế chứ - ở một trong những ngôi làng này, sau những xô dạt của lịch sử, gã sẽ tìm ra tác phẩm khốn khổ của Cha Ulisses.

Đầu tiên gã nhắm hướng làng São Julião de Palácios. Cây thánh giá gỗ trong nhà thờ ở đó bình thường, không có gì nổi bật. Bảo vật trung tâm ở nhà thờ Guadramil cũng thế.

Chuyện xảy ra trên đường đến Espinhosela.

Gã thức giấc trong buổi sáng tinh tươm. Không khí trong vắt, không mùi, khô khốc, không hề có cái nồng đượm của không khí miền biển xứ Bồ Đào. Khi gã bước đi trên mặt sỏi ở vệ đường, đất đá vỡ vụn giòn tan. Một tiếng chim kêu khiến gã giật mình. Gã ngước lên. Ngay lúc đó, trên không, con chim ưng xông vào con bồ câu. Không khí rúng động, lông chim bay lả tả, rồi chim ưng lướt sà xuống, bay tiếp, bồ câu bị bóp chết giữa móng vuốt nó. Chim ưng vỗ cánh, bay lên cao. Tomás nhìn nó mất dạng về phía xa.

Chừng một tiếng sau, gã lái xe dọc theo con đường rộng mở, bằng phẳng, đất đai hai bên cũng thế. Ngay khi đó, trên mũi nắp ca pô, đứa bé xuất hiện - đúng ra là bàn tay nó. Cảnh tượng đó thật lạ lùng, quá kỳ khôi, đến nỗi gã không tin được vào mắt mình. Có lẽ là một cành cây chăng? Không, rõ là một bàn tay nhỏ mà. Nếu đứa bé bám vào phía trước xe và đứng dậy, tay nó sẽ hiện ra ở đó. Và nếu có đứa bé bám vào mũi xe và bị trượt té, nó sẽ ngã xuống bên dưới xe đang chạy. Tiếng động của một thân người bị xe cán nghe làm sao? Rõ là tiếng mà gã vừa nghe: một âm thanh nhẹ, nhanh, rơi bịch.

Tâm trí gã quay cuồng, khi sững sờ, khi đứt đoạn, một kẻ bấn loạn. Gã phải kiểm tra xem đứa nhỏ ra sao rồi. Có lẽ nó bị thương. Hoặc ít ra cũng đang rất sợ hãi. Nếu quả tình có một đứa nhỏ ở đó thật. Gã ngoái đầu ra ngoài buồng lái, nhìn lui.

Gã thấy phía sau mình, lùi về xa, là một đống nằm đó, nhỏ nhắn và im lìm.

Gã dừng xe, bước ra. Gã tháo mũ và kính. Gã thấy nghẹt thở. Cái đống ấy cách khá xa. Gã đi giật lùi về phía nó. Mỗi lần quay đầu, nó lại tiến gần hơn, ngực gã muốn thắt lại. Gã bước nhanh hơn. Tim gã đập thình thịch trong lồng ngực. Gã quay lại, chạy về phía cái đống đó.

Quả đúng là một đứa trẻ. Một thằng bé con. Chừng năm sáu tuổi. Mặc áo quần quá cỡ. Một thằng bé con nhà nông, đầu to, tóc vàng ong óng lạ thường, và một gương mặt dễ mến, hài hòa chỉ vấy vài vết bụi. Đôi mắt Bồ Đào nào lại thế - xanh dương? Con lai chăng, chút hơi hướm ngoại quốc nào đó. Cặp mắt nhìn sững, khiến gã kinh sợ.

“Nhóc ơi, con có sao không? Nhóc à?”

Mấy tiếng cuối gã hét lên, như thể chết là căn bệnh lãng tai. Cặp mắt đứa bé không chớp. Gương mặt xanh xao bất động trong một biểu cảm tang tóc. Tomás quỳ xuống, chạm lên ngực nó. Gã chỉ thấy im lìm. Máu như dòng sông nhỏ chảy ra từ dưới thân nó, rồi chảy dọc theo mặt đất, như sông suối xưa nay.

Tomás rùng mình. Gã ngẩng đầu lên. Một cơn gió nhẹ thổi qua. Gã nhìn hướng nào cũng chỉ thấy sự bình thường đường bệ: bụi cây dại ở đây, mấy cánh đồng ở đó, con đường, bầu trời, vầng mặt trời. Mọi thứ ở đúng chỗ, thời gian trôi đi, lặng lẽ như mọi khi. Rồi, trong một khoảnh khắc, không hề báo trước, một thằng bé con xáo động hết thảy. Hẳn là những cánh đồng sẽ biết chứ; chúng sẽ trỗi dậy, phủi bụi thần mình, rồi lo lắng tiến lại gần mà nhìn cho kỹ. Con đường sẽ uốn lại như rắn, rầu rĩ lên tiếng. Mặt trời sẽ tối sầm trong u muộn. Trọng lực sẽ bị xáo trộn và vật thể sẽ bồng bềnh trong nỗi chênh vênh sống còn. Nhưng không. Những cánh đồng vẫn tĩnh lặng, con đường vẫn cứ nằm đó, rắn rỏi, cố định và mặt trời buổi sáng không ngừng tỏa nắng, vẫn mát dịu như thế.

Tomás nghĩ đến trạm dừng trước đó. Chỉ cách đây có vài cây số. Gã đã chợp mắt một lúc, đầu gục lên vô-lăng, động cơ vẫn không tắt. Phải chăng đứa bé đã leo lên phía trước xe ngay lúc đó, khi gã cúi đầu, không để ý?

Con trẻ luôn mải chơi.

Gaspar hẳn cũng đã làm thế, leo lên một cỗ máy bần bật, ấm áp để xem nó ra sao.

“Xin lỗi, bé con,” gã thì thầm.

Gã đứng dậy. Còn làm được gì nữa ngoài bỏ đi?

Gã bước đi kiểu giật lùi quen thuộc, đứa bé vẫn ở trước mắt gã. Gã choáng váng kinh hãi. Rồi một bàn tay nắm lấy nỗi kinh hãi đó, nhét nó vào cái hộp, rồi đóng nắp lại. Nếu gã bỏ đi thật nhanh, câu chuyện sẽ không xảy ra. Ngay lúc đó, tai nạn này chỉ có ở gã, một dấu vết riêng tư, một vết khắc không vào đâu khác ngoài tri giác của gã. Ngoài gã ra, đâu còn gì để tâm đến. Nhìn đi: gió vẫn thổi, ngày vẫn trôi. Hơn nữa đó chỉ là tai nạn. Tai nạn ngoài ý muốn, gã không định trước mà cũng không hay biết gì.

Gã quay lưng, bỏ chạy. Khi đến trước xe, chuẩn bị quay cần khởi động, gã thấy nắp nhỏ của ca-pô đã mở sẵn. Cái nắp này nằm ngay trước ca-pô, khuất tầm mắt tài xế trong khoang lái, vốn được thiết kể để có thể tiếp cận động cơ dễ dàng mà không cần phải mở hết ca-pô lên. Phải chăng đứa bé nghĩ đó là cánh cửa bước vào một cái nhà búp bê nho nhỏ? Tại sao trẻ con lại tò mò quá vậy? Gã để ý, đoán thằng bé đã níu vào xe ra sao, chân nó đã đặt ở đâu, tay nó đã bám vào chỗ nào. Rìa khung xe, đế của cần khởi động, chân lò xo, mấy cái cần mảnh nâng đỡ đèn trước, viền nắp - thật nhiều lựa chọn cho chú khỉ con nghịch ngợm. Hẳn thằng bé đã thấy êm ái khi ngồi lên, thậm chí là còn phấn khích khi cỗ máy ồn ào ấm áp rùng mình chuyển động - nhưng rồi nỗi sợ hãi và mệt mỏi sẽ ùa đến. Quá nhanh, quá rung, mặt đất bên dưới biến mất như nước chảy cuồn cuộn.

Gã đóng nắp rồi quay cần khởi động. Gã vội về khoang lái, vào số một. Gã dừng tay. Gã nghĩ đến sau lưng và trước mặt mình, cỗ máy rùng mình, bắt đầu chuyển động. Gã ấn mạnh xuống bàn đạp. Cỗ máy tăng tốc. Gã chuyển sang số hai, rồi số ba. Gã nhìn vào kính chiếu hậu bên ngoài. Hình ảnh rung lắc, nhưng gã vẫn thấy cái đống nhỏ đó. Gã đưa mắt về con đường về trước.

Gã lái xe chỉ một đoạn nữa. Con đường ngoằn nghèo, dẫn lên một khu rừng thông. Gã dừng lại, tắt máy, ngồi đó. Rồi gã ngước mắt nhìn cửa sổ không kính. Xuyên qua cây cối, gã thấy con đường đã đi. Gã đã đi khá xa nó, nhưng mắt gã nhận ra ngay có chuyển động trên đường. Gã thấy một bóng nhỏ xíu, chỉ bằng cái chấm. Cái bóng đó đang chạy. Gã nhận ra đó cái bóng là một người, từ những tia sáng chiếu qua cặp chân đang chạy. Người đó chạy, rồi dừng lại. Rồi ngã về trước. Im lìm một lúc lâu. Rồi người đó đứng dậy, nhấc cái đống nhỏ lên khỏi mặt đường, rồi quay lại hướng xuất phát.

Ruột gan Tomás lộn nhào. Gã đã bị cướp, giờ đây gã là kẻ cướp. Cả hai lần, một đứa trẻ bị cướp đi. Cả hai lần, thiện chí và con tim đau đớn của gã đều không có nghĩa lý gì. Cả hai lần, số phận run rủi. Có đớn đau và có vận số, và một lần nữa, vận số của gã lại cùng đường. Đột nhiên gã thấy mình bị cuốn đi, bị nuốt gọn như con côn trùng loay hoay trôi nổi trên mặt nước, bị kẻ thù há mõm đớp.

Một hồi lâu sau, gã nhìn ra xa. Gã vào số xe, đi tiếp.

Nhà thờ ở Espinhosela không có bảo vật nào; nhà thờ ở Mofreita cũng thế. Chỉ còn lại mỗi nhà thờ Santalha.

Nếu cây thánh giá của Cha Ulisses không có ở đó, gã sẽ làm gì nữa?

Trên đường đến Santalha, gã bắt đầu đổ bệnh. Cơn đau đến từng hồi, mỗi cơn như sóng, gã thấy rõ mồn một ranh giới dạ dày trên cơ thể. Trong cái ranh giới đó, đau đớn túm chặt lấy gã. Vừa dứt cơn thì cơn khác lại đến. Rồi gã thấy buồn nôn. Triệu chứng vô cùng dữ dội. Miệng đầy nước bọt, vị nước bọt, sự hiện diện của nó, càng khiến gã thấy buồn nôn hơn. Gã dừng xe, vội ra khỏi xe, run rẩy, đẫm mồ hôi lạnh toát. Gã quỵ gối xuống. Dịch nôn ộc ra từ miệng gã, một luồng trắng tung tóe khắp mặt cỏ. Nồng nặc mùi phô mai thối. Gã thở hổn hển. Rồi cơn buồn nôn tái phát, không kìm được, gã thốc tháo lần nữa. Cuối cùng, mật như đốt cháy cổ họng gã.

Gã loạng quạng quay xe. Gã nhìn mình trong gương. Bộ dạng luộm thuộm, cặp mắt hoang dại. Tóc gã dính bết. Áo quần bẩn thỉu lem luốc. Trông gã giống như một xiên thịt nướng. Gã trải qua một đêm ảm đạm, thao thức, bị ám ảnh bởi một cặp mắt xanh biếc, một gương mặt buồn nghiêm nghị, dạ dày gã quằn quại co thắt. Gã nhận ra: gã đã đổ ốm vì đứa bé. Đứa bé đang giày xé bên trong gã.

Sáng hôm đó gã đến làng Tuizelo. Ngày nắng mà quảng trường vắng hoe. Gã xuống xe, uống nước từ vòi giữa quảng trường. Đến lúc được rửa ráy sạch sẽ, nhưng gã chẳng màng nữa. Thay vì tắm gội, gã đi tìm nơi mua ít thức ăn. Ở những làng nhỏ tại Miền Non Cao Xứ Bồ Đào, nơi người ta sống tự cung tự cấp và trao đổi hàng hóa, gã thấy thi thoảng lại có một hộ đứng ra tổ chức buôn bán - nhưng ở Tuizelo còn không có nhà nào như thế, chỉ toàn những vườn rau lớn và thú vật thả rông. Ngôi làng có rất nhiều động vật: mèo, chó, gà, vịt, cừu, dê, bò, lừa, chim hót véo von. Khi quay về xe, gã bị một cơn quặn bụng nữa. Dừng lại ôm bụng, gã nhìn thấy nhà thờ. Một tòa nhà thâm thấp, đơn sơ và giản dị, nhưng không vì thế mà xấu xí. Mặt đá màu xám ánh lên bắt mắt trong nắng. Gã vẫn cho rằng kiến trúc khiêm nhường là thích hợp nhất với tinh thần tôn giáo. Chỉ có lời ca cần vút cao trong nhà thờ; những gì khác đều là sự kiêu ngạo của con người đội lốt đức tin. Một nhà thờ như ở Tuizelo, không hề có cổng vòm cao vút, không mái vòm lớp lớp, không trụ chống, lại phản ánh chính xác hơn bản chất hèn mọn đích thực của kẻ tìm kiếm, kẻ đưa chân vào đó. Nhà thờ này không có trên danh sách của gã - nhưng biết đâu ghé vào sẽ khiến gã quên đi cơn đau bụng và nỗi khổ tâm đày đọa.

Hai cánh cửa gã thử mở đều đã khóa. Khi chớm bước đi gã nhìn thấy một người đàn bà. Người này đứng nhìn gã cách đó không xa.

“Cha Abraão hôm nay đi câu cá. Tôi có chìa khóa đây, nếu anh muốn vô coi,” bà nói.

Gã chần chừ. Gã còn phải lái xe khá lâu nữa. Phía trước đầy bất trắc vô định. Nhưng bà đang mời. Và gã không thể không nhận ra: bà rất đẹp. Một vẻ đẹp thôn dã. Gã vừa hửng lòng vừa đau đớn cùng lúc. Gã đã từng có một người đàn bà đẹp trong đời.

“Bà thật là tử tế quá, senhora à.”

Bà nói tên mình là Maria Dores Passos Castro và khuyên gã chờ ở đó. Bà mất dạng sau góc đường. Khi chờ đợi, gã ngồi lên bậc tam cấp trước nhà thờ. Thật may mắn làm sao khi người gợi chuyện là một phụ nữ đơn độc. Gã thấy nhẹ nhõm vì không có đám đông nào ùa tới ở cái làng cô quạnh này.

Senhora Castro quay lại. Bà đưa ra một cái chìa khóa bằng sắt to khủng. “Người coi giữ nhà thờ là chồng tôi, Rafael Miguel Santos Castro, nhưng tuần này đi công chuyện rồi.” Vặn vẹo leng keng một lúc, bà mở khóa, đẩy cửa vào nhà thờ. Bà đứng qua một bên nhường đường cho gã.

“Cảm ơn,” gã nói.

Bên trong có vẻ mờ tối, vì cửa sổ khá hẹp và vì gã vừa bước vào từ bên ngoài nắng chói. Gã đi đến giữa gian giáo đường, đến lối đi duy nhất giữa những dãy ghế dài. Gã cứ nghĩ đến bụng dạ đau đớn. Giá mà đứa bé thôi giày vò gã! Tomás sợ mình sẽ nôn ra trong nhà thờ mất. Gã hi vọng Senhora Castro sẽ không theo bước mình quá gần. Bà không làm thế; bà đứng lùi lại, để gã tự nhiên.

Mắt gã dần quen với ánh sáng yếu ớt. Những trụ đá nối với nhau bằng vòm gờ chỉ như đóng khung tường vữa trắng quanh gã. Đầu cột không trang trí. Ngoài tranh vẽ Đàng Thánh Giá thông thường, tường để trống, và cửa sổ không có kính màu. Gã đi giật lùi dọc theo gian giữa thánh đường. Thật nghiêm trang và giản đơn. Gã thấy nhà thờ đúng như mục đích của nó: một chốn trú ngụ, một chỗ nương náu, một bến dừng chân. Gã thấy mình rã rời.

Gã để mắt đến cửa sổ hẹp, tường dày, trần mái vòm kiểu đơn giản nhất. Kiến trúc Romanesque đến Bồ Đào Nha khá trễ và lụi tàn cũng trễ. Đây có lẽ là một nhà thờ Romanesque điển hình kiểu nhỏ, không có dấu vết thời gian, không bị những bàn tay đến sau chỉnh sửa. Một nhà thờ bảy trăm năm tuổi bị quên lãng.

“Nhà thờ này bao tuổi rồi?” gã hỏi với.

“Thế kỷ mười ba,” người đàn bà trả lời.

Gã hài lòng khi biết mình đã đoán đúng. Gã chầm chậm đi giật lùi, cẩn thận hạ bàn chân xuống. Cánh ngang hiện ra, không có gì khác thường. Gã quay lưng đối diện với ban thờ, hạ người xuống ghế ở dãy thứ hai. Gã hít hơi thật dài, thật sâu. Gã nhìn ban thờ, nhìn thánh giá bên trên. Cây thánh giá không phải là loại tầm tầm sến súa mà gã thấy ở gần như mọi nơi. Có lẽ là đầu thời Phục hưng. Đức Ki-tô có gương mặt dài, cánh tay dài, chân rút ngắn lại, gợi lên một nỗ lực chật vật của nghệ sĩ điêu khắc nhằm bù trừ lại góc nhìn của người xem khi ngước lên từ bên dưới. Cánh tay dài và cặp chân ngắn khiến tỉ lệ cơ thể trông bình thường với người xem đứng bên dưới. Tuy không phải hàng kiệt tác Mantegna hay Michelango, tác phẩm rất giàu biểu cảm, đặc biệt là gương mặt Đức Ki-tô, gần như Baroque trong thể hiện cảm xúc. Một nỗ lực đáng kể, trong thể hiện nhân tính của Đức Ki-tô và xử lý phối cảnh, khoảng đầu thế kỷ mười lăm.

Gã sẽ nôn mất. Gã ngậm chặt miệng lại. Thôi đi, nhóc! Gã đứng dậy, thẳng người. Gã đi giật lùi xuống lối đi, và khi bắt đầu quay về phía cửa, gã quét mắt một lần cuối qua nhà thờ. Mắt gã đậu lại lần nữa trên cây thánh giá. Một điểm tĩnh tại hiện lên trong gã, vỗ về cả đau đớn thể chất lẫn xáo động tâm trí.

Việc đặt một chân trước chân còn lại khiến gã có cảm giác không tự nhiên, nhưng gã không muốn rời mắt khỏi cây thánh giá. Gã đi thẳng tới. Cây thánh giá không phải thời Phục hưng. Mà gần đây hơn nhiều. Đúng ra, gã chắc chắn niên đại của đó: 1635. Đúng là Baroque rồi… có thể gọi là Baroque Phi Châu. Đúng nó rồi, từ tận São Tomé xa xôi. Ôi, kỳ diệu làm sao! Những gì Cha Ulisses viết trong nhật ký và thứ cha tạo ra bằng tay mình ăn khớp hoàn hảo. Cánh tay, đôi vai, thân hình thõng xuống, cặp chân co lên, và trên hết là gương mặt! Giờ đây khi gã quan sát thật kỹ càng món ngay trước mắt mình, cây thánh đúng là tỏa sáng và gào thét, sủa sảng và gầm rống. Đây đúng là Con trai Thiên Chúa đang hét tiếng long trời và trút hơi thở cuối cùng khi tấm màn đền thánh bị xé đôi từ đầu đến chân.

“Này bà ơi,” gã gọi với đến Senhora Castro.

Bà tiến lại vài bước.

Gã đưa tay chỉ. Gã chỉ vào trái tim nhà thờ rồi hỏi, “Cái gì kia?”

Bà sửng sốt. “Là Chúa chúng ta, Đức Ki-tô.”

“Đúng rồi, nhưng được thể hiện ra sao kia?”

“Ngài chịu đày đọa trên Thánh Giá.”

“Nhưng dưới hình dạng nào kia?”

“Hình dạng con người. Thiên Chúa vô cùng thương mến ta Người cho ta Con trai của Người.” bà đáp như máy.

“Không!” Tomás hét lên, mỉm cười mặc dù mỗi cơ trên bụng gã như đang vặn xoắn. “Thứ bà có ở đây là một con tinh tinh! Một con vượn. Tác giả đã phác họa rất rõ - lông mặt, mũi, miệng. Tác giả đã xóa bớt lông lá, nhưng những đặc điểm đó không thể lẫn vào đâu được, một khi đã nhìn ra. Còn đôi tay dài và cặp chân ngắn, không phải là phép cách điệu, mà là đặc điểm loài thú! Tinh tinh có tứ chi chính xác như vậy, chi trên dài, chi dưới ngắn. Bà có hiểu không? Chừng đó năm trời bà đã cầu nguyện trước một con tinh tinh bị đóng đanh trên thánh giá. Con Người ấy không phải là chúa - hắn ta chỉ là con vượn trên thánh giá!”

Đã xong việc. Đức Ki-tô trên Thánh Giá này, một khi được đem ra trưng bày, được biết đến rộng rãi, sẽ phỉ báng các Đức Ki-tô khác. Gã thì thầm câu chuyện riêng: Đó. Ngươi đã mang con ta đi, giờ ta sẽ lấy lại con của ngươi.

Gã chỉ muốn cười cho nhẹ lòng, nhưng thắng lợi của gã chóng lụi tàn trước một xúc cảm cuồn cuộn đến: một nỗi buồn thăm thẳm chơi vơi. Gã cố chống lại. Đây là sự thật về Giê-su thành Nazareth, cái hiện thực sinh học ấy. Hết thảy khoa học đều chỉ đến vật tính trong trạng huống con người. Hơn nữa, cây thánh giá đẹp lạ thường, gã sẽ có được vinh quang của kẻ đã tìm ra nó và mang nó về bảo tàng. Vậy mà, cảm giác buồn bã vẫn xoáy sâu hơn. Gã trân trối nhìn con vượn bị đóng đanh của Cha Ulisses. Không phải là một vị chúa - mà chỉ là một con vật.

Khi rời khỏi nhà thờ, tay bụm lấy miệng, một câu Phúc âm đột nhiên vang lên trong đầu gã. Giê-su vừa bị bắt sau khi Judas phản bội, các tông đồ đã bỏ rơi người để chạy trốn và rồi, Phúc âm Mác-cô đã viết: “Có thanh niên nọ chạy theo Ngài, thân trần quấn vải gai. Họ tóm lấy chàng, nhưng chàng tuột bỏ tấm vải, rồi trần truồng chạy đi.”

Chẳng phải giờ đây gã cũng trần truồng như thê?

Senhora Castra nhìn theo gã, sửng sốt trước kiểu đi giật lùi lạ lùng; trông như có cơn gió đang cuốn gã ra khỏi nhà thờ. Bà không đi theo gã. Thay vì đó bà tiến tới ban thờ, nhìn lên thánh giá? Gã đã nói gì vậy? Một con vượn? Giê-su có đôi cánh tay dài vì Ngài chào đón hết thảy, và gương mặt dài vì Ngài buồn khổ. Bà chưa bao giờ thấy gì lạ lùng ở cây thánh giá. Nghệ sĩ đã cố hết sức mình. Hơn nữa, bà luôn tập trung lắng nghe lời Cha Abraão. Và bà cầu nguyện, mắt nhắm lại. Chỉ là một cây thánh giá thôi. Mà nếu có là vượn thật, thì có sao, ngài là con vượn. Ngài vẫn là Con của Thiên Chúa.

Bà quyết định đi xem người lạ ra sao rồi.

Tomás đứng dựa vào ô tô, nôn thốc tháo dữ dội. Từ hậu môn đến cổ họng, gã chỉ còn một cơ bắp độc nhất đang co thắt, đang bị đứa trẻ ấy hành hạ - nó vắt kiệt thân gã như miếng giẻ ướt. Gã thoáng thấy một linh mục xuất hiện trong sân, một tay cầm cần câu, một tay cầm xâu ba con cá.

Cha Abraão nhìn thấy Maria Passos Castro, vẻ mặt ngơ ngác; cha nhìn thấy một cỗ xe mới, thứ thời thượng mà cha từng nghe kể (nhưng cỗ xe này lại tồi tàn làm sao); và cha thấy một người lạ bộ dạng tơi tả đứng cạnh đó, thốc tháo nôn khan.

Tomás leo lên khoang lái. Gã muốn đi ngay. Trong cơn choáng váng, gã nhìn vô-lăng. Cái xe cần di chuyển về bên phải để né bức tường cạnh đó. Như vậy tay gã phải quay vô-lăng ra sao? Sầu muộn dâng lên trong lòng gã, lấn lướt mọi tính toán trả lời. Cái vô-lăng cuối cùng đã thực sự đánh bại gã. Gã bắt đầu khóc. Gã khóc vì thấy buồn nôn kinh khủng. Gã khóc vì tâm hồn mệt mỏi, xương cốt rã rời vì phải lái xe. Gã khóc vì thử thách vừa chỉ được nửa đường; gã vẫn phải lái xe trở về Lisbon. Gã khóc vì thân thể bẩn thỉu, râu tóc luộm thuộm. Gã khóc vì ngày qua ngày ở xứ lạ, đêm nối đêm ngủ vùi trong xe, lạnh lẽo và tù túng. Gã khóc vì đã mất việc, và gã sẽ làm gì nữa đây, làm gì để sống? Gã khóc vì đã tìm ra một cây thánh giá rồi giờ đây chẳng thiết tha gì nữa. Gã khóc vì nhở cha. Gã khóc vì nhớ con trai, nhớ người tình. Gã khóc vì đã giết chết một đứa bé. Gã khóc vì, vì, vì.

Gã khóc như một đứa trẻ, hụt hơi, nấc nghẹn, gương mặt đẫm nước mắt. Ta là thú. Ta là thế đó, ta chỉ có mình ta, chẳng có gì hơn - không có gì lớn lao hơn cả. Trước Darwin từ lâu, vị linh mục tỉnh táo trong cơn điên loạn đã gặp bốn con tinh tinh trên hòn đảo đìu hiu ở Phi Châu và ngộ ra rằng: Ta chỉ là giống vượn trỗi dậy, nào phải thiên thần sa ngã. Tomás bị nỗi cô đơn bóp nghẹt.

“Cha ơi, cứu con!” gã khóc.

Cha Abraão vứt cần câu xuống đất, vội chạy đến giúp người lạ ngoan đạo.

PHẦN HAI:
Về nhà

Eusebio Lozora đọc Kinh Lạy Cha ba lần thật chậm. Rồi ông tiếp tục ngợi ca và cầu nguyện, tuôn ra những lời không hề tập truớc. Suy nghĩ cứ lan man, nhưng luôn quay lại, câu nói đứt đoạn, cuối cùng vẫn thốt trọn. Ông ngợi ca Chúa, rồi ngợi ca vợ mình trước Chúa. Ông cầu Chúa phù hộ cho bà ấy và các con. Ông cầu xin được Chúa tiếp tục che chở và bảo vệ. Rồi, vì là thầy thuốc, lại là nhà bệnh lý học, nghiên cứu cơ thể, cũng vừa là một tín đồ, thấm nhuần lời hứa ban của Thiên Chúa, ông lặp lại, chừng hai tá lần, cụm từ “Mình Thánh Chúa Ki-tô”, xong, ông đứng dậy, trở lại bàn làm việc.

Ông tự cho mình là một thầy thuốc cẩn trọng. Ông kiểm tra lại đoạn vừa viết như cách người nông dân đứng nhìn lại luống cày vừa gieo hạt, xem đã làm tốt chưa vì ông biết luống cày ấy sẽ cho hoa trái, mà ở đây, là hoa trái hiểu biết. Viết như vậy đã đạt chưa? Có trung thực, rõ ràng, chính xác, dứt dạc không?

Ông đang chạy đua với công việc. Bây giờ là ngày cuối của tháng Mười Hai năm 1938, đúng ra là những giờ cuối cùng. Một Giáng Sinh ảm đạm đã được tưởng niệm theo đúng nghi lễ, nhưng ngoài ra, ông không có tâm trạng hội hè gì. Bàn làm việc phủ đầy giấy tờ, món thì lộ ra, món lại được thì cẩn thận được che khuất tùy theo mức độ quan trọng, và vẫn còn những món để sẵn chờ cất vào tủ hồ sơ.

Văn phòng yên lặng, hành lang bên ngoài cũng thế. Dân số Bragança chưa đến ba mươi nghìn, nhưng Nhà Thương São Franciso, nơi ông là trưởng khoa pháp y, lại là nhà thương lớn nhất ở Alto Douro. Những phần khác của nhà thương sẽ sáng đèn, nhộn nhịp ồn ã: khoa cấp cứu, nơi người ta đến la hét khóc lóc, các khoa nội trú, nơi bệnh nhân cứ liên tục nhấn chuông gọi y tá đến nói chuyện cà kê - nhưng khoa pháp y, đặt trong tầng hầm, bên dưới những tầng sống động đó, thì thường yên lặng, như mọi khoa pháp y khác. Ông muốn nó cứ luôn như thế.

Thêm ba từ, gạch bỏ một từ, ông hoàn thành đoạn văn. Ông đọc lại lần cuối cùng. Ông vẫn nghĩ rằng bác sĩ pháp y là loại thầy thuốc duy nhất biết viết lách tử tế. Với những đồng môn từng đọc lời thề Hippocrates khác, bệnh nhân hồi phục mới là thành tựu đáng kể, còn những gì họ viết ra - chẩn đoán, đơn thuốc, lời căn dặn chỉ là những thứ thoáng qua. Các thầy thuốc ấy, khi họ thấy bệnh nhân đứng được trên đôi chân mình, ngay lập tức chuyển sang một ca mới. Và đúng là các bệnh nhân thường ngày luôn ra viện với dáng bộ hớn hở. Chỉ là tai nạn, đau ốm vặt vãnh này kia, họ tự nhủ. Nhưng Eusebio chú trọng hơn đến những bệnh nhân ốm nặng. Ông nhìn thấy ở họ khi xuất viện cái dáng đi lảo đảo, tóc tai rối bời, vẻ mặt thất thểu và nỗi điếng người trong mắt họ. Họ đã biết, rõ ràng không chối cãi, điều sẽ đến với mình một ngày kia. Ngọn nến sự sống có thể bị thổi tắt theo nhiều kiểu. Một cơn gió lạnh đuổi theo hết thảy chúng ta. Và khi một mẩu nến tắt được mang vào, bấc nến đen nhẻm, thân nến hằn những vệt sáp chảy, thầy thuốc thường trực tại Nhà Thương São Francisco ở Bragança, Bồ Đào Nha, luôn là Eusebio hay người đồng nghiệp, bác sĩ José Octávio.

Mỗi xác chết là một cuốn sách với câu chuyện riêng, mỗi bộ phận là một chương sách, các chương nối với nhau bằng mạch truyện chung. Nhiệm vụ chuyên môn của Eusebio là đọc những câu chuyện ấy, lần giở từng trang bằng dao mổ, rồi cuối mỗi câu chuyện lại viết bài điểm sách. Những gì ông viết phải phản ánh chính xác những gì ông đọc được ở thân xác đó. Ấy là một thứ thi ca không dành cho kẻ yếu bóng vía. Ông bị tính tò mò cuốn vào câu chuyện, như hết thảy người đọc sách. Điều gì đã xảy ra với cái xác ấy? Như thế nào? Tại sao? Ông tìm kiếm cái khoảng trống lạnh lùng và xảo quyệt rồi sẽ ập đến với hết thảy chúng ta. Chết là gì? Xác chết nằm đó, nhưng đó là kết quả, không phải là cái chết. Khi Eusebio tìm ra một hạch bạch huyết sưng phồng hoặc mô nhăn nheo khác thường, ông biết mình đã lần ra dấu vết cái chết. Thật kỳ lạ làm sao: Cái chết thường xảy đến trong bộ dạng của sự sống, một đám tế bào khác thường, sinh sôi nảy nở; hoặc, như một kẻ giết người, luôn để lại dấu vết - một khẩu súng còn bốc khói, một động mạch xơ cứng, kẻ giết người luôn lén trốn khỏi hiện trường. Ông luôn tìm ra dấu vết thủ phạm khi cái chết vừa rẽ qua góc đường, vạt áo thoắt hiện thoắt ẩn.

Ông ngả người lên ghế, duỗi tay chân. Cái ghế kêu răng rắc, như mớ xương già cỗi. Ông để ý có tập hồ sơ trên kệ dọc tường, nơi đặt kính hiển vi. Sao nó lại ở đó nhỉ? Rồi cái gì kia trên sàn nhà, ngay dưới kệ… một hồ sơ khác sao? Rồi ly thủy tinh trên bàn giấy… đã khô cạn, bám bụi. Ông luôn tin vào tầm quan trọng của việc uống đủ nước. Sự sống luôn đẫm nước. Ông nên mang ly đi rửa rồi rót nước mát lạnh vào đó. Ông lắc đầu. Nghĩ vẩn vơ thế đủ rồi. Ông còn nhiều thứ phải lưu giữ, không chỉ trong dịch ngâm và trên bản kính mà còn bằng từ ngữ. Ở mỗi ca ông phải tổng hợp từ tiền sử lâm sàng của bệnh nhân, kết quả giảo nghiệm, kết quả phân tích mô thành một báo cáo hoàn chỉnh và mạch lạc. Ông phải tập trung. Tập trung, tập trung nào. Suy nghĩ chứ. Hơn nữa, vẫn còn nhiều báo cáo khác cần phải hoàn chỉnh. Có một báo cáo ông cứ lần lữa trì hoãn mãi. Phải làm xong trong đêm nay. Một cái xác bị bầm dập, để ngoài trời mấy ngày liền, nửa tiếp xúc không khí, nửa ngâm nước sông, vừa thối rữa vừa trương phồng.

Tiếng đập cửa rầm rập khiến ông giật mình. Ông nhìn đồng hồ. Đã mười giờ rưỡi rồi.

“Cứ vào,” ông gọi, vẻ mệt mỏi toát lên từ giọng nói như hơi nước bay ra từ ấm đun.

Không ai vào. Nhưng ông cảm nhận bên kia cánh cửa gỗ nặng nề là một sự hiện diện chất chứa.

“Tôi nói cứ vào mà,” ông gọi với lần nữa.

Vẫn không có tiếng gõ quả đấm cửa. Bệnh lý học không phải là phân ngành y khoa thường ở tình trạng khẩn cấp. Người bệnh, hoặc đúng ra là các mẫu sinh thiết của họ gần như lúc nào cũng có thể chờ đến sáng hôm sau, và người chết thì còn kiên nhẫn hơn nữa, nên rất ít khả năng người đó là một nhân viên mang hồ sơ cấp cứu. Phòng làm việc của nhà pháp y cũng không ở những nơi người ta dễ tiếp cận. Vậy thì ai, vào cái giờ này, lại còn ngay đêm Giao Thừa, lại mò đến tầng hầm nhà thương để tìm ông?

Ông đứng dậy, xộc xệch cả người ngợm lẫn giấy má. Ông đi vòng qua bàn, nắm lấy quả đấm cửa, rồi mở cửa.

Người đàn bà chừng năm mươi tuổi, nét mặt ưa nhìn, cặp mắt to màu nâu đang đứng trước mặt ông. Một tay bà cầm túi. Ông ngạc nhiên khi thấy bà. Bà nhìn ông. Bằng giọng ấm áp, trầm lắng, bà mở lời: “Sao Người xa cách tôi, không nghe lời tôi rên xiết? Ngày tôi khóc, mà Người chẳng hay, rồi đêm tới, mà tôi không yên nghỉ. Tôi là nước đổ tràn. Tim tôi tựa sáp nến, chảy mềm trong lồng ngực. Miệng khô như mảnh ngói. Người thương mến ơi, đến ngay mà cứu giúp tôi!”

Một phần nhỏ nơi Eusebio thở dài, nhưng phần lớn hơn mỉm cười. Người đàn bà đứng ở cửa là vợ ông. Thi thoảng bà vẫn ghé qua thăm ông, nhưng thường không ghé trễ thế này. Tên bà là Maria Luisa Motaal Lozora, và ông chẳng lạ gì những lời ta thán đó. Hầu hết trích từ Thánh Vịnh 22, bài thánh vịnh bà thích nhất. Trên thực tế bà không có nỗi niềm khổ sở gì cả. Bà khỏe mạnh, cả thể chất lẫn tinh thần, có nhà cửa tử tế, không hề muốn bỏ ông hay cái thị trấn nơi hai người sinh sống, bà có bạn bè tốt, bà chưa bao giờ thực sự chán đời, hai người có ba con đã trưởng thành, đều hạnh phúc và khỏe mạnh - tóm lại, bà có hết thảy những thứ cần cho một cuộc sống tốt đẹp. Có điều vợ ông, bà vợ yêu quý của ông, lại là một nhà thần học nghiệp dư, một linh mục vườn, luôn suy tư nghiêm túc cả đời lẫn đạo.

Bà thích trích dẫn Thánh Vịnh 22, nhất là dòng đầu tiên: “Lạy Chúa, lạy Chúa con, sao người nỡ ruồng bỏ con?” Suy nghĩ đáp lại trong đầu ông, lại là, chẳng phải đã có “Lạy Chúa, lạy Chúa con” ở ngay đầu lời ta thán đó sao. Có người nghe đã là tốt rồi, ngay cả khi không có hành động đáp trả.

Với vợ, ông phần nhiều lắng nghe, chứ không hành động. Miệng bà có thể khô như mảnh ngói, nhưng bà không bao giờ trích dòng tiếp theo trong Thánh Vịnh 22 - “và lưỡi tôi dính lại với hàm” - bởi vì nó không đúng sự thật. Lưỡi bà không bao giờ dính lại với hàm. Maria có niềm tin mãnh liệt vào lời nói. Với bà, viết lách là nấu nước dùng, đọc lại là nêm nếm, nhưng chỉ có nói ra mới là món gà quay nguyên con. Vậy là bà nói. Lúc nào cũng nói. Bà tự nói khi ở nhà một mình, tự nói khi đi ngoài đường một mình, và bà đã nói không ngừng nghỉ với ông kể từ ngày hai người gặp nhau lần đầu, ba mươi tám năm trước. Vợ ông là một cuộc chuyện trò bất tận, tiếp diễn, không bao giờ thực sự chấm dứt, chỉ có tạm dừng. Nhưng bà không huyên thuyên mà cũng không đủ kiên nhẫn nghe người khác huyên thuyên. Đôi khi bà phát cáu trước câu chuyện tầm phào của chúng bạn. Bà dọn cà phê và bánh ngọt cho họ, nghe họ dấm dớ bô lo ba la, rồi sau đó càu nhàu, “Cái đồ chuột lang, sao quanh tôi toàn chuột lang thế này.”

Ông đoán bà vợ đã đọc đâu đó về chuột lang, ở chúng có gì đó khiến bà phát cáu: nhỏ bé, hoàn toàn vô hại và đáng thương, sợ sệt, an phận nhấm thóc, không đòi hỏi gì hơn ở cuộc đời. Là nhà bệnh lý học, ông khá ưa chuột lang. Đúng là nó thật nhỏ bé, đặc biệt khi so sánh với những sự tàn nhẫn ngẫu nhiên ở đời. Mỗi cái xác ông mở ra đều như thì thầm, “Tôi là con chuột lang. Ông sẽ ấp tôi vào lòng chứ?” Lại huyên thuyên, bà vợ sẽ nói như thế. Bà không có kiên nhẫn nói chuyện chết chóc.

Khi hai người còn trẻ, Maria cố chịu đựng một lúc trò tán tỉnh lãng mạn mà ông vốn ưa thích. Mặc dù làm nghề không dành cho kẻ yếu bóng vía, Eusebio lại là người dễ mềm lòng. Khi gặp bà lần đầu tiên - trong căn-tin trường đại học - bà là sinh vật quyến rũ nhất mà ông từng thấy, một cô gái nghiêm nghị với sắc đẹp khiến ông bừng tỉnh. Khi nhìn bà, tai ông ngập tràn giai điệu, cả thế gian rực lên màu sắc. Tim ông đập thình thịch cảm kích. Nhưng chẳng lâu sau bà nhướng mày rồi bảo ông thôi huyên thuyên đi. Ông nhận ra rằng sứ mệnh của mình là lắng nghe, đáp lại khi cần và đừng có mà huyên thuyên nhảm nhí khiến bà cáu. Bà là đất đai màu mỡ, là mặt trời và cơn mưa; còn ông chỉ là người nông dân chăm hoa màu. Ông là nhân tố cần thiết, nhưng nhỏ bé. Với ông thế cũng tốt. Ông đã yêu bà, vẫn yêu bà. Bà là tất cả với ông. Bà vẫn là đất đai màu mỡ, là mặt trời, là cơn mưa và ông vẫn vui vẻ làm anh nông dân chăm hoa màu.

Nhưng tối nay ông muốn làm xong việc. Nhưng sẽ không có chuyện đó. Câu Chuyện lừng lững chờ sẵn.

“Chào thiên thần của tôi,” ông đáp. “Thật là ngạc nhiên sung sướng làm sao! Túi đựng gì vậy? Chắc không phải đồ mới mua rồi. Làm gì có hàng quán nào còn mở cửa.” Ông chồm người tới, hôn vợ.

Maria tảng lờ câu hỏi. “Cái chết là cánh cửa nặng nề,” bà lặng lẽ nói. Bà bước vào văn phòng. “Eusebio, có chuyện gì vậy?” bà thốt lên. “Văn phòng sao mà bừa bộn quá trời. Không ra thể thống gì. Mình tính cho khách ngồi ở đâu hở?”

Ông nhìn quanh văn phòng. Nhìn đâu cũng thấy bừa bộn. Cánh pháp y khi làm việc thường không tiếp những người khách cần chỗ ngồi hoặc muốn ngăn nắp. Khách khứa đến đây thường nằm thẳng cẳng không càm ràm trên bàn bên kia lối sảnh, ông lấy ghế ở kệ rồi đặt trước bàn. “Tôi không nghĩ tối nay mình sẽ ghé, thiên thần của tôi. Đây, mình ngồi đi,” ông nói.

“Cảm ơn mình.” Bà ngồi xuống, đặt cái túi mang theo lên sàn nhà.

Ông gom mớ giấy tờ trên bàn, rồi nhét vào tập hồ sơ gần nhất, chồng lên các tập hồ sơ khác, rồi thảy cả đám xuống nền nhà. Ông đá chồng giấy bên dưới xa khuất mắt. Ông vò mấy mẩu giấy vương vãi, quét bụi bám bằng mép bàn tay, tay kia làm khay hốt rác, rồi đổ hết vào thùng rác giấy vụn dưới bàn. Được rồi, đã khá hơn. Ông ngồi xuống, nhìn bà ngồi đối diện. Một người đàn ông và vợ mình.

“Cuối cùng tôi cũng tìm được lời giải, nên tôi phải nói ngay với mình,” bà nói.

Lời giải? Có bài toán gì sao?

“Vậy tại sao mình không nói luôn đi,” ông đáp.

Bà gật đầu. “Đầu tiên tôi thử tìm trong tiếng cười, bởi vì mình thích cười mà,” bà nói, không hề đùa cợt. “Mình thấy rồi, mấy cuốn sách tôi đọc đó.”

Ông suy nghĩ. Đúng rồi, điều đó cắt nghĩa đám sách mà bà đặt mua từ hiệu sách yêu thích ở Coimbra mấy tháng nay. Vài vở kịch của Aristophanes, Shakespeare, Lope de Vega, Molière, Georges Feydeau, vài cuốn đồ sộ của Boccacio, Rabelais, Cervantes, Swift, Voltaire. Bà đọc hết thảy sách vở, nghiêm mặt. Ông không đọc nhiều như thế. Khi đó ông không biết tại sao bà lại đọc những cuốn ấy, nhưng, như mọi khi, ông để mặc bà.

“Tính hài hước và tôn giáo không đi kèm với nhau,” bà nói tiếp. “Óc hài hước có thể chỉ ra nhiều lỗi sai của tôn giáo, nào là những linh mục vô đạo xấu xa, hoặc bọn ác quỷ đổ máu nhân danh chúa Giê-su, nhưng nó không cắt nghĩa được tôn giáo đích thực. Tính hài hước chỉ phục vụ bản thân nó. Tệ hơn, nó hiểu lầm tôn giáo, bởi vì tôn giáo không có chỗ cho sự khinh suất - và đừng lầm tưởng rằng khinh suất đồng nghĩa với hoan hỉ. Tôn giáo tràn ngập hoan hỉ. Tôn giáo chính là hoan hỉ. Cười nhạo tôn giáo bằng khinh suất, vì thế, thành ra hiểu sai vấn đề, cũng chẳng sao nếu ta chỉ muốn cười đùa, nhưng không nên nếu ta muốn thấu hiểu. Mình hiểu không?”

“Mặc dù đêm đã về khuya, tôi nghĩ tôi hiểu,” ông đáp.

“Tiếp theo tôi thử tìm trong sách trẻ con, Eusebio. Chẳng phải Giê-su nói rằng ta phải đón nhận Nước Thiên Chúa như con trẻ đó sao? Vậy là tôi đọc lại những cuốn sách ta từng đọc cho Renato, Luisa và António.”

Hình ảnh ba đứa con khi còn thơ bé hiện lên trong tâm trí ông. Chúng sống với tính khí của mẹ như trẻ con ở xứ nhiều mưa: Chỉ chực chạy ra nghịch nước, la hét đùa giỡn, không màng đến mưa tuôn xối xả. Bà chẳng bao giờ phật ý khi bị chúng hởn hở cắt ngang. Xúc động, ông quay trở lại với bà vợ.

“Những cuốn sách ấy đem về nhiều kỷ niệm hạnh phúc, và chút ngậm ngùi rằng con chúng mình đều đã lớn khôn, nhưng cũng không làm sáng tỏ tôn giáo. Tôi cứ tiếp tục tìm kiếm. Thế rồi lời giải hiện ra ngay trước mắt tôi, với nhà văn yêu thích nhất của mình.”

“Thật sao? Hay thật. Khi tôi thấy mình cắm cúi đọc Agatha Christie, tôi cứ tưởng mình đang nghỉ giải lao giữa cuộc đèn sách vất vả.”

Ông và bà đều mê Agatha Christie. Hai người đã đọc hết sách của Christie, bắt đầu bằng Chuyện kỳ bí ở Styles. Nhờ công sức của nhà xuất bản Círculo Português de Mistério, họ nhận được từng tập trinh thám mới ngay khi được dịch xong, mà người ta dịch rất nhanh vì độc giả Bồ Đào Nha rất nóng lòng. Hai vợ chồng quá hiểu nhau, không bao giờ quấy rầy nhau khi một trong hai người đang say sưa đọc tập mới nhất. Một khi cả hai đọc xong, họ cùng nhìn lại vụ án, thảo luận những manh mối đáng ra phải thấy từ đầu, rồi cùng theo đuổi các hướng giải cho đến khi gặp ngỗ cụt. Thám tử tài ba của Agatha Christie là Hercule Poirot, một người Bỉ nhỏ con, kỳ khôi, kiêu căng. Nhưng Poirot, bên trong cái đầu hình quả trứng đó lại có tâm trí nhanh nhẹn và óc quan sát sắc bén nhất. “Các tế bào xám” - như cách ông ta gọi bộ não, làm việc có tổ chức trước sau, và chúng nhìn ra những điều không ai khác thấy được.

“Vụ án mạng trên sông Nile quả đúng là tuyệt tác khôn khéo! Cuốn mới chắc là sắp ra rồi,” ông nói.

“Chắc vậy.”

“Thế mình tìm được lời giải gì từ Agatha Christie?”

“Để tôi giải thích đường đi nước bước đã,” bà đáp. “Đường đi này lắt léo lắm, nên mình phải lắng nghe cho cẩn thận. Ta hãy bắt đầu bằng các phép lạ của Giê-su.”

Các phép lạ của Giê-su. Một trong những chủ đề yêu thích của bà. Ông nhìn đồng hồ cạnh kính hiển vi. Đêm nay sẽ đằng đẵng.

“Kính hiển vi của mình bị làm sao hả?” vợ ông hỏi.

“Đâu có sao.”

“Nhìn vào đó không giúp mình hiểu ra phép lạ của Giê-su đâu.”

“Mình nói đúng.”

“Còn nhìn đồng hồ sẽ không cứu mình khỏi tương lai đâu.”

“Lại đúng. Mình có khát nước không? Để tôi rót nước cho mình rồi ta hẵng bắt đầu nhé?”

“Nước trong cái ly đó à?” Bà dò xét nhìn cái ly dơ bẩn trên bàn ông.

“Để tôi đi rửa.”

“Ý hay đấy. Nhưng tôi chưa khát đâu. Nhưng hay làm sao là mình nhắc đến nước - ta sẽ nói chuyện nước. Giờ mình chú ý lắng nghe nhé. Phép lạ của Giê-su… thật nhiều phép lạ, đúng không? Thế mà, nếu ta nhìn thật kỹ, ta thấy chúng chủ yếu phân thành hai loại. Một loại là những phép có ích cho thân xác con người. Có nhiều phép thuộc loại này. Giê-su làm sáng mắt kẻ mù, khiến kẻ điếc nghe được, kẻ câm nói được, kẻ què quặt đi được. Người chữa lành cơn sốt, trị động kinh, đuổi sạch các loại tâm bệnh. Người chữa cho kẻ bị bệnh phong. Một người đàn bà bị chảy máu suốt mười hai năm, chạm vào áo Người và thôi chảy máu. Và đương nhiên, Người hồi sinh những kẻ đã chết - con gái của Jairus, con trai góa phụ làng Nain, cả hai vừa mới chết, nhưng còn cả Lazarus, chết được bốn ngày, thân xác bốc mùi chết chóc. Ta có thể gọi đó là những phép lạ y khoa của Giê-su, và chúng đại diện cho phần lớn công việc nhiệm màu của Người.”

Eusebio nhớ lại ca giải phẫu tử thi ban sớm, nhân nghe chuyện xác chết bốc mùi chết chóc. Cái xác nhũn rữa, trương phồng của kẻ chết đuối đã nổi lên khiến cả mũi và tai đều thấy kinh tởm, ngay với những người đã kinh qua trường lớp bài bản.

“Nhưng có những phép lại khác cũng giúp ích thân xác con người bên cạnh những phép lạ y khoa,’’ bà vợ tiếp tục. “Giê-su khiến lưới của người đánh cá đầy ắp. Người nhân lên bội phần cá và bánh mì cho hàng ngàn kẻ đói. Ở Cana Người biến nước thành rượu vang. Khi cứu đói và giải khát, Giê-su một lần nữa bồi bổ thân xác con người. Cũng thế khi Người lặng dừng cơn bão đang đánh lật thuyền của các tông đồ, cứu họ khỏi chết đuối. Rồi vẫn thế khi Người khiến Peter nộp thuế đền thờ bằng đồng xu trong miệng cá; nhờ đó, Người cứu Peter khỏi trận đòn roi.”

Maria cũng từng bồi bổ thân xác ông, Eusebio nghĩ ngợi, như ông đã làm thế với bà. Được yêu và sung sướng khi yêu - liệu còn hoan hỉ nào lớn hơn? Hai người từng như đôi chim xuân. Chuyện chăn gối đã tắt dần qua năm tháng, nhưng niềm thỏa mãn vẫn còn đó - cảm giác êm ái của cái tổ ấm áp, vững chắc. Lửa tình với Maria nhen nhóm lại trong lòng ông. Khi mới quen, bà không hề nói với ông rằng tên bà là Quân Đoàn, rằng trong bà sục sôi hết thảy mọi giáo đồ và tông đồ của Kinh Thánh, bên cạnh một số kha khá các Cha nhà thờ. Khi bà sinh con, mỗi cuộc vượt cạn đều bắt đầu với cảm giác như có cái đĩa bị vỡ bên trong bà, bà từng kể vậy - ngay cả khi đó, khi ông ngồi ở phòng đợi nghe tiếng bà hổn hển, rên đau và la hét, bà vẫn thao thao chuyện tôn giáo. Các bác sĩ và y tá ra khỏi phòng đẻ, mặt mày tư lự. Ông phải nhắc họ báo tin em bé. Ngay cả khi bà đau đớn, khi các y bác sĩ làm việc, bà vẫn khiến họ phải suy nghĩ. Cở gì mà ông lại

Có được một người vợ vừa xinh đẹp lại vừa sâu sắc vậy? Ông có xứng đáng may mắn thế không? Ông mỉm cười, đá lông nheo với bà.

“Eusebio, thôi đi. Không có thời gian đâu,” bà thì thầm. “Rồi, tại sao Giê-su lại bồi bổ thân xác con người? Đương nhiên Người làm những việc nhiệm màu để gây ấn tượng với những kẻ quanh Người - và họ đã bị ấn tượng thật. Họ thấy kinh ngạc. Nhưng để chứng minh mình là Chúa Cứu Thế, tại sao Giê-su lại chữa bệnh cho kẻ yếu và bồi bổ kẻ đói khát? Suy cho cùng, Người có thể vút bay như chim, khi bị quỷ dữ thách đố, hoặc, như Người từng nói, người có thể biến núi thành biển. Những việc ấy cũng là phép lạ xứng tầm với Chúa Cứu Thế. Tại sao lại là phép lạ thân xác?”

Eusebio vẫn im lặng. Ông thấy mệt. Tệ hơn, ông thấy đói. Ông nhớ lại cái túi ở chân bà vợ. Có lẽ ông nên mang ly đi rửa để khi quay lại bàn làm việc ông sẽ lén nhìn vào cái túi. Bà hay mang cho ông chút gì để nhấm nháp mỗi khi ghé thăm.

Bà vợ trả lời câu hỏi của chính mình. “Giê-su làm những phép lạ đó bởi vì chúng xoa dịu ta khi ta cần chúng nhất. Hết thảy chúng ta đều kinh qua sinh lão bệnh tử. Ấy là số phận của ta, như mình đã quá rõ, vì mình suốt ngày mổ xẻ xác chết. Bằng cách chữa trị và bồi bổ ta, Giê-su gặp ta ở chỗ ta yếu đuối nhất. Người giúp ta nhẹ bớt cái gánh nặng của đời người. Và điều đó khiến ta bị ấn tượng sâu sắc hơn mọi màn trình diễn sức mạnh lớn lao khác, như bay trên không hay biến núi thành biển.”

“Giờ đến loại phép lạ thứ hai của Giê-su, phép thông hiểu. Loại này. Chỉ có một phép lạ duy nhất. Mình có biết là phép gì không?”

“Mình nói đi,” Eusebio nhỏ nhẹ.

“Ấy là khi Giê-su đi trên mặt nước. Không có phép lạ nào giống vậy. Giê-su bảo tông đồ lên thuyền và đi trước. Họ khởi hành, Giê-su lên núi cầu nguyện. Ngày tàn. Các tông đồ vất vả chèo chống trước gió mạnh - nhưng không có bão táp; thân thể họ không gặp nguy nan. Rồi sau một đêm lao lực, khi ngày mới bắt đầu, họ thấy Giê-su tiến về thuyền của mình, Người đi trên mặt biển. Họ hoảng sợ. Giê-su yên ủi họ: “Chính là ta; đừng sợ hãi.” Mát-thêu, trong câu chuyện kể lại, đã cho Pi-tơ hỏi Chúa rằng mình có thể theo người không. “Theo ta,” Giê-su đáp. Pi-tơ bước ra khỏi thuyền rồi đi trên mặt nước về phía Giê-su, nhưng ngay khi đó cơn gió khiến ông thấy sợ, ông bắt đầu chìm xuống. Giê-su đưa tay mang Pi-tơ trở lại con thuyền. Cơn gió dữ lặng đi.”

“Tại sao Giê-su lại đi trên mặt nước? Người làm thế để cứu một linh hồn chết đuối, để bồi bổ một thân xác người chăng? Không hề, Pi-tơ gặp rắc rối với nước sau khi Giê-su bước lên đó. Vậy có động cơ gì khác không? Giê-su bắt đầu cuộc đi bộ màu nhiệm lúc sáng sớm từ bờ biển xa xôi, một thân một mình, và khi ở biển chỉ có tông đồ là nhìn thấy Người, mà họ cũng khuất mắt đất liền. Nói cách khác, không có sự cần thiết về mặt xã hội đối với phép lạ này. Đi trên mặt nước không giúp gì cho ai, không nâng đỡ hi vọng nào. Ấy là chuyện không ai nhờ, không ai đợi, thậm chí là không cần thiết. Vậy tại sao lại có một phép lạ dị thường đến vậy trong những tài liệu chắt lọc như các sách Phúc Âm? Và cái phép lạ duy nhất này không thể bị che giấu. Nó xuất hiện trong hai sách Phúc Âm nhất lãm - Mát-thêu và Mác-cô - rồi cả trong phúc âm Gioan, một trong những phép lạ ít ỏi được nhắc đến ở nhiều sách. Điều đó có nghĩa là gì, Eusebio, nó có nghĩa là gì kia? Trong một khoảnh khắc sáng tỏ, tôi đã thấy ra.”

Ông ngồi thẳng dậy. Xưa nay vẫn thế. Bà nói, cứ nói và nói rồi đột nhiên ông cắn câu, như con cá trong một câu chuyện kinh thánh. Bà đã thấy gì?

“Tôi đã thấy rằng phép lạ của Giê-su đi trên mặt nước hầu như không có ý nghĩa gì nếu chỉ nhìn nghĩa đen. Tuy nhiên, nếu ta dùng nó để hiểu một việc khác, hay nói cách khác, nếu ta đọc nó như một phép phúng dụ thì phép lạ được khơi mở. Bơi là một phát minh hiện đại, con người thời của Giê-su không biết bơi. Nếu bị rơi xuống nước, họ sẽ chìm và bị chết đuối - sự thật là vậy. Nhưng nếu ta nghĩ đến nước như trải nghiệm cuộc đời, thì ấy cũng là chân lý tôn giáo. Đàn ông và đàn bà đều yếu đuối, trong cơn yếu đuối, họ bị chìm. Giê-su không bị chìm. Một người đang chết đuối luôn nhìn lên. Anh ta thấy gì? Khi bóng tối đè nén choàng tới, anh ta thấy bên trên mình là ánh sáng tường minh và không khí thuần khiết của sự cứu rỗi. Anh ta thấy Giê-su, Người đứng cao hơn những kẻ đang khổ sở trong cơn yếu đuối, Người mang tới sự cứu rỗi. Điều này cũng cắt nghĩa thất bại của Pi-tơ trên mặt nước: ông ấy chỉ là con người, và vì thế mà bị chìm. Đọc theo hướng đó, như một phúng dụ về sự yếu đuối của ta và sự thuần khiết của Giê-su cùng với sự cứu rỗi Người mang cho ta, thì phép màu ấy lại có một ý nghĩa hoàn toàn mới.

“Rồi, tôi tự hỏi, tại sao phép lạ này đòi hỏi người ta đọc như phúng dụ, mà những phép khác thì không? Vậy những phép lạ bồi bổ thân xác liệu có nên được đọc theo cách tương tự? Trước đó tôi chưa từng nghĩ thế. Ngốc thật đấy, tôi cứ luôn đọc những phép lạ thân xác của Giê-su theo nghĩa đen. Trong tâm trí tôi, Giê-su thực sự chữa lành bệnh phong, mù mắt, cùng các chứng bệnh và những thương tật khác, và Người thực sự đã bồi bổ hàng ngàn người. Nhưng chẳng lẽ Chúa chỉ là một thầy thuốc dạo và người bán bánh rong hay sao? Tôi không nghĩ thế. Những phép lạ bồi bổ thân xác con người cũng mang theo một ý nghĩa khác lớn hơn.”

“Sao kia?” Eusebio hỏi, hiền lành.

“Thì, chúng còn có thể là gì nữa ngoài những biểu tượng của Chốn Vĩnh Hằng? Mỗi lần Giê-su màu nhiệm chữa lành chính là một thoáng hé mở về chốn cuối, nếu ta có đức tin. Có đức tin, và ngươi sẽ được chữa lành khỏi tử tính, ngươi sẽ được no đủ đời đời. Mình có hiểu chuyện này quan trọng sao không?” Eusebio liều lĩnh gật đầu. Giọng Maria ấm áp, mượt như bơ, êm ái làm sao. Giá mà ông ăn được cái giọng ấy. Ông nhìn đồng hồ. “Phép lạ Giê-su đi trên mặt nước chính là một chỉ dẫn đến cách đọc toàn bộ Thánh Kinh. Các sách Phúc Âm sẽ bị giảm giá trị, thông điệp trong đó sẽ yếu đi, nếu ta đọc sách như đọc bài của bốn ký giả. Nhưng nếu ta hiểu rằng chúng được việc bằng thứ ngôn ngữ của phúng dụ và biểu tượng thì phúc âm lại khơi mở sâu sắc về đạo đức và chân lý. Đó cũng là thứ ngôn ngữ mà chính Giê-su đã dùng, chẳng phải vậy sao? Người đã dạy dỗ con dân ra sao?”

“Trong sách Phúc Âm có viết: ‘Người không nói với họ điều chi mà không dùng dụ ngôn.’”

“Đúng rồi. Dụ ngôn Chiên lạc mất, dụ ngôn hạt cải mù tạt, dụ ngôn cây vả, dụ ngôn men trong bột, dụ ngôn người gieo giống, dụ ngôn đứa con hoang đàng, vân vân và vân vân. Bao nhiêu là dụ ngôn.”

Cừu với sốt mù tạt, quả vả hầm và một ly vang - Bao nhiêu là dụ ngôn ngon miệng, Eusebio nghĩ thầm.

“Dụ ngôn là phép phúng dụ qua câu chuyện đơn giản. Nó như cái va-li mà ta phải mở nắp, rồi tuần tự lấy đồ đạc ra xem. Và chìa khóa duy nhất để mở những cái va-li ấy, mở toang hoang ra, chính là phép phúng dụ.

“Cuối cùng, chỉ có một phép lạ đúng thật theo nghĩa đen, trụ cột đức tin của ta: phục sinh. Một khi đã phân định rõ ràng, ta mới có thể bắt đầu hiểu những câu chuyện Giê-su kể và những câu chuyện kể về người Người. Ấy mới là Thiên Chúa giáo đích thực: một phép lạ duy nhất, được bao quanh và nuôi dưỡng bằng những câu chuyện, như hòn đảo bao quanh là biển cả.”

Eusebio khẽ ho húng hắng. “Mình chưa nói chuyện này với Cha Cecilio, phải không?”

Cha Cecilio là vị linh mục giáo xứ của họ, và cũng là đối tượng khiến Maria phải trợn mắt nhiều lần. Trong mắt bà, con người tội nghiệp đó không khác gì con gà không đẻ đủ trứng.

“Gì kia, để ta bị rút phép thông công hay sao? Hạng ngờ nghệch thấy sao nghĩ vậy đó phỉ nhổ đức tin của tôi. Ngu như bò.”

“Nhưng ông ấy có ý tốt,” Eusebio góp lời nhẹ nhàng.

“Bò cũng có ý tốt vậy.”

“Câu chuyện rất thú vị, những điều mình vừa nói ấy.”

“Tôi vẫn chưa xong. Tôi bỏ công tìm kiếm mà, mình nhớ không? Để giải một vấn đề.”

“Ừ, và mình đã tìm ra lời giải.”

“Ôi chao, tim tôi đập thình thịch! Tôi sẽ làm một ly, nếu mình chịu rửa cái ly kia.”

Maria cúi xuống, lấy trong túi ra một chai vang đỏ, đặt lên bàn. Eusebio mỉm cười tươi rói. “Maria, Chúa phù hộ cho mình!” Ông vội đi mở chai. Khi chờ rượu thở, ông rửa ly thật kỹ.

“Tôi chỉ có một cái ly thôi,” ông nói. “Mình uống ly còn tôi uống luôn từ chai.”

“Ai lại thế. Ta sẽ uống chung ly.”

“Được thôi.” Ông rót thần dược ra ly. Cái ly sáng bừng như đom đóm. Ông liếm môi, nghĩ đến viễn cảnh chuốc rượu xuống cổ, nhưng đưa ly mời vợ trước. “Uống đi mình, thiên thần của tôi.”

Maria nhấp một ngụm nhỏ, nghĩ ngợi. Bà nhắm mắt, tận hưởng men rượu. Bà rùng mình rồi mở mắt. “Ngon à.”

Bà đưa ly cho ông. Ông nhấp ngụm lớn hơn, gù gừ sung sướng, rồi nốc cạn ly. “Ôi, ngon thật. Thêm chút nữa nhé.” Ông rót nửa ly, có lẽ nhiều hơn nửa ly.

Maria nhấp thêm một ngụm nữa. “Tôi chừng đó đủ rồi,” bà nói. “Chúc mừng năm mới.”

“Hở?”

“Mình nhìn đồng hồ để làm gì nếu không nhận ra đã mấy giờ rồi? Nhìn kim đồng hồ đi. Đã nửa đêm. Năm 1939 rồi đó.”

“Mình nói đúng. Chúc mừng năm mới, thiên thần của tôi. Chúc một năm tốt lành.”

Ông uống cạn ly rồi ngồi xuống trở lại. Giờ đến lượt ông sáng bừng như đom đóm, tâm trí ông lượn lờ vẩn vơ khi bà mở lời trở lại.

“Tại sao Giê-su lại dùng dụ ngôn? Tại sao Người vừa kể chuyện, lại vừa để người ta nói về mình qua chuyện kể? Tại sao Chân Lý lại dùng đến công cụ của văn chương? Những câu chuyện đầy phép phúng dụ của các nhà văn dùng ngôn ngữ như nhạc công chơi mandolin để giải khuây cho ta, nào là các tiểu thuyết gia, nhà thơ, biên kịch và những người thợ thủ, công sáng tạo khác. Mặt khác, chẳng phải vô cùng kỳ lạ hay sao khi không hề có cứ liệu lịch sử đáng kể nào về Giê-su thành Nazareth? Một quan chức chánh phủ hạng ruồi từ Lisbon đến thăm Bragança, một thằng cha nhỏ thó chẳng có chuyện gì để nói, thì báo chí cũng đăng tin tưng bừng, rồi câu chuyện được lưu hồ sơ. Hay là mình chẳng hạn, công việc của mình ấy Eusebio. Người ta làm cái chuyện vô cùng bình thường là chết đi - rồi mình viết báo cáo, mình bất tử hóa người trần mắt thịt. Thế mà, Con trai Thiên Chúa vào thành, đi đủ chốn, gặp đủ người, khiến người ta nể phục, rồi bị giết hại - mà không có ai ghi lại hay sao? Quả sao chổi thần thánh lao xuống trái đất, mà tác động duy nhất chỉ là một chuỗi chuyện truyền miệng?

“Có hàng trăm cứ liệu ngoại giáo từ thế kỷ đầu tiên. Giê-su không một lần được nhắc đến trong đó. Không có nhân vật La Mã cùng thời nào, từ quan chức, tướng lãnh, kẻ cai trị, sử gia, triết gia, thi sĩ, nhà khoa học, nhà buôn, nhà văn nhà vẻ, không một ai nhắc đến Người. Ta không tìm được một chỉ dấu nào đến Người trong bất kỳ văn bia hay thư từ riêng tư nào. Người không có khai sinh, không có cáo trạng, không có khai tử. Một thế kỷ sau khi Người chết đi - hẳn một trăm năm! - mà chỉ có mỗi hai chỉ dấu ngoại giáo về Giê-su, một là từ Pliny Trẻ - một nghị sĩ La Mã kiêm nhà văn, hai là từ Tacitus, một sử gia La Mã. Một lá thư và vài trang vỏn vẹn - chỉ có chừng đó từ đám công chức mẫn cán và những kẻ cai trị kiêu hãnh ở chính cái đế chế khai sinh ra tôn giáo của Người, nơi mà thủ đô rốt cuộc thành thủ đô tôn giáo của Người. Dân ngoại giáo không hề để mắt đến con người sẽ biến họ từ người La Mã thành giáo dân. Nghe cứ như dân Pháp không để mắt đến Cách Mạng Pháp.

“Nếu dân Do Thái thời đó có nhắc gì nhiều hơn đến Giê-su thì tài liệu đã bị mất. Không có gì từ những người Pha-ri-xi đã cấu kết hại Chúa, không có gì từ Tòa Công Luận, là hội đồng tôn giáo đã kết án Người. Sử gia Josephus có nhắc qua đến Giê-su hai lần, nhưng là nhiều thập kỷ sau khi Người bị đóng đanh. Toàn bộ sử liệu về Giê-su thành Nazareth từ các nguồn phi Ki-tô chỉ chừng vài trang, lại toàn là gián tiếp. Không có sử liệu nào kể chuyện gì khác với các nguồn Ki-tô giáo.

“Không ổn rồi. Sử liệu là vô ích. Những gì ta biết về Giê-su bằng xương bằng thịt đều có được từ bốn nhà ngụ ngôn. Kinh ngạc hơn nữa, bốn kẻ hát rong bằng con chữ đó chưa từng gặp Giê-su. Mát-thêu, Mác-cô, Luca và Gioan, là ai đi chăng nữa thì vẫn không hề là nhân chứng. Như người La Mã và người Do Thái, họ viết về Giê-su nhiều năm sau khi Người lìa trần. Họ là những thầy ký nổi hứng ghi lại, sắp xếp những cầu chuyện truyền miệng được lưu giữ qua hàng thập kỷ. Vì thế, Giê-su đến với ta qua những câu chuyện xưa cũ sống sót chủ yếu nhờ truyền miệng. Thật là một phương cách ghi dấu lịch sử tùy tiện, đầy rủi ro.

“Kỳ lạ hơn nữa, cứ như thể Giê-su muốn vậy. Người Do Thái vốn sùng bái sách vở. Mỗi ngón tay Do Thái là một ngòi bút. Chúa chỉ đơn thuần nói với chúng ta, còn dân Do Thái thì có văn bia truyền từ đời xưa. Vậy mà ở đây lại có một người Do Thái tầm cỡ đi chuộng lối truyền miệng hơn là văn bản. Người ấy đã chọn truyền khẩu tam sao thất bản thay cho giấy trắng mực đen. Tại sao vậy? Tại sao không xuất hiện như Đấng Cứu Thế lẫm liệt mà người Do Thái hằng mong? Tại sao lại đi kể chuyện cà kê thay vì kiến tạo lịch sử?”

Bà vợ đã dẫn ông đi qua các hành lang hoành tráng. Giờ đây, Eusebio linh cảm, hai người sắp vào đại sảnh, với sàn khiêu vũ mênh mông, đèn chùm lấp lánh và cửa sổ vút cao.

“Tôi nghĩ, bởi vì, một lần nữa, Giê-su muốn bồi bổ cho ta. Một câu chuyện là một lễ cưới trong đó người nghe chúng ta là chú rể đang ngắm cô dâu tiến về lễ đài. Trong tổng thể ấy, câu chuyện được sinh ra từ sự hoàn hợp của tâm trí. Hành động ấy lôi cuốn ta hoàn toàn, như mọi cuộc hôn nhân, và vì hôn nhân không cuộc nào giống cuộc nào, mỗi người trong ta hiểu câu chuyện theo một kiểu khác, cảm nhận cũng khác. Một câu chuyện đánh động đến ta như Chúa đánh động đến ta, một cách riêng tư - và ta thích điều đó. Những câu chuyện bồi bổ tâm trí con người. Giê-su đi qua cõi tạm mà bình thản biết rằng người sẽ ở cùng ta và ta cùng người, bởi người lay động ta qua những câu chuyện, bởi người để lại dấu ấn trong trí tưởng tượng còn đương thảng thốt của ta. Vậy nên người đến, không phi nước đại trên lưng ngựa mà bình thản lèo lái câu chuyện.

“Mình thử tưởng tượng đi, Eusebio, rằng mình được mời dự tiệc, một bàn tiệc linh đình được dọn ra, với rượu thượng đỉnh và các thức hảo hạng. Mình ăn uống đến thỏa thuê. Thế rồi mình có quay sang chủ tiệc mà hỏi về đám súc vật mình vừa nuốt không? Cũng có thể, và mình cũng có thể có được chút thông tin - nhưng so làm sao được với bữa tiệc mình vừa hưởng? Ta phải từ bỏ cuộc tìm kiếm giản hóa nhằm truy ra Giê-su trong lịch sử. Sẽ không tìm thấy Người, bởi vì Người đâu có chọn chỗ đó, hay cách đó để ghi dấu trên đời. Giê-su kể chuyện và sống qua những cầu chuyện. Đức tin của ta là đức tin vào câu chuyện của Người, và ngoài thứ đức tin-chuyện kể đó ra thì chẳng còn gì đáng kể. Lời thánh là câu chuyện, và câu chuyện là lời thánh.”

Maria hít thở sâu. Nụ cười bừng sáng gương mặt bà. “À, mà những câu chuyện vẫn còn lại với ta đấy. Thế là tôi đến được giải pháp, đến Agatha Christie.”

Bà cúi người, lấy từ trong túi dưới chân ra một mớ sách mà Eusebio từng đọc: Người đàn ông mặc com-lê nâu, Bí ẩn con tàu xanh, Bí ẩn bảy cái đồng hồ, Án mạng ở nhà mục vụ, Tại sao không hỏi Evans? Bi kịch ba hồi, Án mạng ở vùng Lương Hà, Án mạng trên sông Nile, Ông Quin Bí Ẩn. Án Mạng ABC, Ngài Edgware Qua Đời, Vụ Ám Sát Roger Ackroyd, Chuyện Kỳ Bí ở Styles, Mười Ba Vấn Đề, Con Chó Chết Chóc, Bí Ẩn Sittaford, Án Mạng Trên Tàu Tốc Hành Phương Đông, Nhân Chúng Câm, Hiểm Họa ở Dinh Cuối. Đám sách được đặt hết lên bàn của ông, toàn sách bìa cứng có bìa áo sặc sỡ, vài cuốn rơi đánh bịch xuống nền nhà.

“Suy nghĩ nảy đến với tôi khi tôi đang đọc lại Án mạng trên tàu tốc hành phương Đông. Tôi để ý thấy con tàu đến từ phía Đông. Có mười ba hành khách trong cốt truyện, một người trong đó là quỷ dữ, một Giu-đa. Tôi để ý thấy những người khác đó đến từ mọi giai tầng, mọi quốc tịch. Tôi để ý thấy rằng một trong những nhân viên điều tra, trợ lý của Hercule Poirot là bác sĩ Constantine, chẳng phải câu chuyện của Giê-su cũng là một câu chuyện phương Đông, được phổ biến nhờ một Constantine khác đó sao? Chẳng phải Giê-su cũng có mười hai tông đồ, Giu-đa lẫn trong đó? Chẳng phải Pa-lê-tin cũng là một con tàu Tốc Hành Phương Đông trộn lẫn nhiều quốc tịch đó sao? Chuyện Hercule Poirot là người ngoại quốc thường được nhắc đến. Ông ra tay cứu nguy hết lần này đến lần khác. Người ngoại quốc ra tay cứu rỗi - đó chẳng phải cũng là một cách nhìn nhận Giê-su sao? Những quan sát ấy khiến tôi soi xét các vụ án mạng kỳ bí của Agatha Christie bằng một con mắt khác.

“Tôi bắt đầu để ý nhiều chuyện trong mớ bòng bong. Mỗi tình tiết nhỏ đều có ý nghĩa - những câu chuyện của Agatha Christie là những mạch truyện sáng tỏ từ chi tiết, vì thế mà bà dùng ngôn ngữ trực tiếp, gọn gàng, nhiều chương đoạn ngắn, cũng như trong sách Phúc Âm. Chỉ kể lại những điều thiết yếu. Án mạng kỳ bí, cũng như sách Phúc Âm, là những thứ đã được chưng cất.

“Tôi để ý gần như không có trẻ con trong truyện Agatha Christie -bởi vì án mạng là một chủ đề tiêu khiển rất người lớn, trong sách Phúc Âm cũng thế, bởi vì sách đánh động đến nhận thức trưởng thành.

“Tôi để ý thấy những kẻ biết sự thật lúc nào cũng bị nghi ngờ và khinh rẻ. Đó cũng là cảnh tình của Giê-su, đương nhiên. Nhưng nhìn bà Marple xem. Bà lúc nào cũng biết chuyện, và người ta cứ ngạc nhiên là bà biết. Hercule Poirot cũng thế. Thằng cha nhỏ thó nực cười ấy thì biết gì được? Thế mà hắn biết, biết cả đấy. Ấy là chiến thắng của kẻ yếu đuối, trong sách Agatha Christie, cũng như trong sách Phúc Âm.

“Tội ác lớn nhất - tội lấy mạng người - lúc nào cũng ở trọng tâm trong truyện Agatha Christie - cũng như ở trọng tâm trong câu chuyện của Giê-su. Trong cả hai mạch truyện nhiều nhân vật được giới thiệu vắn tắt, cùng một mục đích: trưng bày hết thảy những kẻ tình nghĩ, để độc giả thấy được kẻ nào bị cái ác cám dỗ, đặt trong tương phản với kẻ giữ được mình. Mạnh mẽ đặt cạnh yếu đuối, trong sách Phúc Âm lẫn trong sách Agatha Christie. Và ở cả hai, ánh sáng thấu hiểu chiếu theo cùng một phương cách: Ta được xem các dữ kiện, bản thân chúng hoàn toàn trung tính, rồi ta được xem một sự giải thích, gán ghép ý nghĩa lên những dữ kiện đó. Những câu chuyện về Giê-su cũng tiến triển như thế - kể rồi giải thích và sau đó đến Cuộc Khổ Hình của Giê-su, cái chết và phục sinh được cắt nghĩa, hết thảy được Phao-lô gán ghép ý nghĩa lên dữ kiện. Hồi kết trong những án mạng kỳ bí của Agatha Christie cũng thế: Hercule Poirot tóm tắt lại các dữ kiện trước khi nói cho ta biết ý nghĩa của chúng.

“Chú ý đến vai trò quan trọng của nhân chứng. Giê-su lẫn Hercule Poirot đều không thèm cầm bút lên. Cả hai đều chỉ cần lời nói. Do đó việc làm chứng là điều kiện cần - không có họ, làm sao ta biết người ta đã nói gì và làm gì? Nhưng nó cũng là hệ quả. Cả hai người đó, trong tầm của mình, đã làm những chuyện tuyệt vời, là thuyết phục kẻ khác làm chứng nhân. Những kẻ từng gặp Giê-su dành trọn phần đời còn lại nói về Người với gia đình, bạn bè, người dưng, cho đến khi những gì họ nói đến tai của Phao-lô, rồi Mát-thếu, Mác-cô, Luca và Gioan. Cũng như thế với Arthur Hastings, là người dẫn chuyện giống Watson trong rất nhiều câu chuyện về Hercule Poirot, một người dẫn chuyện không kém phần trung thành so với những người dẫn chuyện của Sách Phúc Âm.

“Nhưng mỗi nhân chứng đều có phần thiếu tin cậy. Ta thấy rõ điều đó với Arthur Hastings, luôn đi sau Hercule Poirot vài bước, chờ Poirot giải thích nốt cho rõ ràng. Ta nhận ra rằng không chỉ có Arthur Hastings mù mờ. Chính ta cũng đã bỏ lỡ nhiều manh mối, hiểu sai, để tuột mất ý nghĩa. Ta cũng cần nhờ Hercule Poirot giúp sức. Và Giê-su cũng thế. Bao quanh Người có rất nhiều Arthur Hastings, những kẻ cứ bỏ lỡ manh mối, hiểu sai và để tuột ý nghĩa. Người cũng phải giải thích mọi thứ cho các tông đồ để họ hiểu ra. Và rồi các tông đồ vẫn hiểu sai, họ không thể đồng ý với nhau rằng Giê-su đã nói gì hay làm gì. Cứ nhìn Sách Phúc Âm xem: có đến bốn Phúc Âm, mỗi cuốn một khác, không nhất quán với nhau, y như lời của nhân chứng.

“Trong một kỳ án Agatha Christie, kẻ sát nhân gần như lúc nào cũng là một người gần gũi hơn ta tưởng. Mình còn nhớ vụ Người đàn ông mặc Com-lê nâu này, Bí ẩn bảy cái đồng hồ này, Bi kịch ba hồi, rồi Chuỗi án mạng ABC và đặc biệt là Vụ ám sát Roger Ackroyd, chưa kể đến những vụ khác. Viễn kiến của ta về cái ác xa xôi luôn sắc bén, nhưng cái ác càng ở gần, thói cận thị đạo đức càng lớn. Những ranh giới mò nhạt đi, tâm điểm khó nhìn rõ. Vì thế mới có phản ứng khi kẻ thủ ác được phơi bày: “Et tu, Brute?”* Các tông đồ hẳn từng phản ứng y như vậy khi Giu-đa, Giu-đa Ít-ca-ri-ốt tốt lành, người bạn thân quý, kẻ đồng hành với ta, lại chính là kẻ phản bội. Ta thật mù quáng với cái ác ở gần, thật sẵn lòng để khuất mắt trông coi.

“Lại nói về chuyện mù quáng, có một hiện tượng thật kỳ lạ. Ta đọc Agatha Christie ngấu nghiến. Ta cứ phải đọc cho kỳ hết. Ta muốn biết ai ra tay, như thế nào, rồi tại sao. Rồi ta biết được. Ta kinh ngạc trước sự tinh vi hành sự của tội lỗi. Ôi chao, tâm trí của kẻ sát nhân mới lạnh lùng làm sao, bàn tay y hay ả mới vững vàng làm sao. Trí tò mò ngấu nghiến của ta được thỏa mãn, ta đặt cuốn sách xuống - và ngay lập tức ta quên mất ai là thủ phạm! Chẳng phải thế sao? Ta không quên nạn nhân. Agatha Christie có thể đặt tên tiểu thuyết là Vụ Ám Sát Roger Ackroyd hay Ngài Edgware Chết mà không phải sợ làm độc giả cụt hứng. Nạn nhân là chuyện đã rồi, và sẽ còn ở lại với ta. Nhưng kẻ thủ ác biến mất khỏi tâm trí ta mới mau lẹ làm sao. Ta cầm lên một cuốn án mạng kỳ bí của Agatha Christie - bà ấy viết nhiều thật - rồi ta tự hỏi, Mình đọc cuốn này chưa nhỉ? Để xem nào. Bà ta là nạn nhân, đúng rồi, nhớ rồi, nhưng ai giết nhỉ? Ôi, chịu thôi. Ta phải đọc lại chừng trăm trang mới nhố ra kẻ đã lấy mạng người khác là ai.

“Ta cũng có cái thói đãng trí tương tự như thế với sách Phúc Âm. Ta nhớ nạn nhân. Đương nhiên rồi. Nhưng ta có nhớ ai giết Người không? Nếu mình chặn một người bất kỳ trên phố lại rồi hỏi, “Nói ngay, cho tôi biết, ai đã giết Giê-su?” tôi đoán người ta sẽ ú ớ tại chỗ. Ai giết Giê-su thành Nazareth? Ai chịu trách nhiệm? Giu-đa chăng? Không phải! Hắn ta chỉ là công cụ, là đồng phạm thôi. Hắn phản bội Giê-su, hắn đưa Giê-su đến những kẻ đang truy lùng Người, nhưng hắn không giết Người. Phong-xi-ô Phi-la-tô vậy, chính tổng trấn La Mã đã kết tội chết cho Người? Làm gì có. Ông ta chỉ có mặt ở đó thôi. Ông ta xét Giê-su vô tội, tìm cách thả Người, thực lòng muốn đóng đanh Barabbas hơn, và chỉ nhượng bộ khi đối mặt với đám đông dữ tợn. Phi-la-tô chọn cách thí mạng một người vô tội hơn là phải đối mặt với cuộc nổi loạn. Vậy ông ta là kẻ yếu đuối, thêm một đồng phạm nữa, nhưng ông ta không phải là kẻ sát nhân đích thực.

“Vậy, thì, ai mới là thủ phạm? Dân La Mã, nói chung? Giê-su bị trói lại bởi lính La Mã, những kẻ nghe lệnh La Mã theo Luật La Mã trong một tỉnh La Mã. Nhưng có ai từng nghe tới một thủ phạm mơ hồ đến vậy? Chẳng lẽ ta phải chấp nhận về mặt thần học, rằng con trai Thiên Chúa bị giết bởi những kẻ tôi tớ không tên tuổi của một đế chế xa xưa nhằm xoa dịu đám người bản xứ ưa gây gổ. Nếu quả thật thế, có lạ gì khi không ai nhớ nổi thủ phạm.

“À, nhưng đương nhiên rồi: Người Do Thái giết Giê-su! Một điệp khúc quen thuộc, phải không nào? Một nhóm trưởng lão Do Thái mưu mô, đi cấu kết với chính quyền La Mã, hòng triệt tiêu một người Do Thái rắc rối. (Và ta nhớ lấy mà ghét người Do Thái, chứ không phải Người Ý - là cớ làm sao? Thật đáng xấu hổ!) Nhưng nếu người Do Thái phải chịu trách nhiệm, thì là ai? Tên tuổi nào? Ta có Cai-phe, thầy cả thượng phẩm. Ai khác nữa? Không ai được xướng tên cả. Và thực tình, như Giu-đa, như Phi-la-tô, Cai-phe là một đồng phạm. Người Do Thái không thể công khai giết một người Do Thái - còn nhớ Mười Điều Răn chứ? Cai-phe phải tìm kẻ khác để ra tay. Vậy là ông ta cùng với các thầy cả khác kích động đám đông, và chính đám đông quyết định số phận Giê-su. Ở đám đông ta bắt gặp tội lỗi thực tế, đích thực. Nếu đám đông khóc than đòi thả Giê-su và đòi đóng đanh Barabbas, Phi-la-tô hẳn đã chiều theo, Cai-phe bị chặn đứng và Giu-đa buộc phải trả lại tiền máu.

“Vậy thì ta có câu trả lời: Một đám đông chịu trách nhiệm cho án mạng của Giê-su thành Nazareth. Nói đích xác, một đám đông được dựng lên bởi giới chức trách phần lớn không có tên tuổi, được điều khiển bởi giới thầy cả phần lớn không tên tuổi, đám đông ấy muốn Người phải chết, và rồi binh lính không tên tuổi ra tay giết Người. Nhưng câu chuyện bắt đầu từ một đám đông, mà trên đời có gì vô danh hơn là một đám dông? Chẳng phải, đám đông, theo định nghĩa, là vô danh đó sao? Từ đánh giá đó, ta thấy rõ: những người Do Thái tội lỗi, những người La Mã tội lỗi - họ đều là người rơm, đều là vật đánh lạc hướng, đúng kiểu Agatha Christie. Chẳng trách đầu óc một kẻ tầm thường nghĩ ngay chính người Do Thái hàng xóm của mình đã ra tay giết Giê-su - có vậy mới rõ chứ. Nhưng xét về thực tế thần học, thì chính Vô Danh đã giết Giê-su thành Nazareth? Và ai là Vô Danh?”

Maria dừng lại. Sau vài giây im lặng, Eusebio giật mình nhận ra bà vợ đang chờ mình trả lời.

“Ôi, tôi không chắc. Tôi có bao giờ….”

“Vô Danh là mình, là tôi, là hết thảy chúng ta. Chính ta đã giết Giê-su thành Nazareth. Ta là đám đông. Ta là Vô Danh. Không phải mặc cảm tội lỗi của người Do Thái lưu vào sử sách, mà là mặc cảm tội lỗi của tất cả chúng ta. Nhưng ta mới chóng quên làm sao. Ta không thích tội lỗi, đúng không? Ta thà giấu nó đi, quên nó đi, bóp méo nó và ngụy trang nó, rồi đẩy nó về phía kẻ khác. Và thế là, vì sợ tội lỗi, ta phải chật vật nhớ lại ai đã giết nạn nhân trong sách Phúc Âm, cũng như chật vật ghi nhớ ai đã giết nạn nhân trong một án mạng kỳ bí của Agatha Christie.

“Và cuối cùng, chẳng phải đó là cách đơn giản nhất để mô tả cuộc đời của Giê-su sao, như một Án Mạng Kỳ Bí? Một mạng sống bị lấy đi, nạn nhân hoàn toàn vô tội. Ai ra tay? Kẻ nào có động cơ và cơ hội gây án? Điều gì đã xảy ra với cái xác? Tất cả nghĩa là sao? Ta cần một thám tử xuất chúng phá án, và anh ta xuất hiện, một vài năm sau vụ án mạng, Hercule Poirot của thế kỷ đầu tiên: Phao-lô thành Tarsus. Ki-tô giáo bắt đầu với Phao-lô. Những tài liệu Ki-tô giáo đầu tiên là những bức thư của ông. Trong đó, ta có câu chuyện của Giê-su, nhiều năm trước khi cuộc đời của Giê-su được tái hiện bằng Phúc Âm. Phao-lô nguyện truy ra ngọn nguồn vụ việc. Dùng các tế bào xám, ông ta điều tra, lắng nghe các nhân chứng, đọc lại sử sách, gom các manh mối, nghiền ngẫm mọi chi tiết. Ông đạt được bước tiến đáng kể trong điều tra, chính là khải tượng trên đường đi Damascus. Đến cuối cuộc điều tra, ông rút ra kết luận duy nhất khả dĩ. Rồi ông rao giảng và ghi chép, và Giê-su đi từ một Đấng Cứu Thế thất bại đến Con Trai Thiên Chúa được phục sinh, kẻ gánh lấy tội lỗi cho ta. Phao-lô đóng hồ sơ vụ án Giê-su thành Nazareth. Và cũng như kết quả phá án trong một cuốn Agatha Christie luôn khiến ta phấn khích - độc già luôn phải kinh ngạc trước tài trí tuyệt vời của bà ấy; cũng như thế, sự phục sinh của Giê-su và ý nghĩa của nó tạo ra một sự phấn khích mạnh mẽ cho giáo hữu Ki-tô, và hơn thế: một niềm hoan hỉ vĩnh hằng - giáo hữu Ki-tô tạ ơn Chúa vì tài trí tuyệt vời của người, cũng như vì niềm thương vô hạn nơi Người. Bởi sự phục sinh của Giê-su để tẩy rửa tội lỗi của chúng ta là giải pháp khả dĩ duy nhất cho vấn đề ấy, như Phao-lô đã hiểu: vấn đề của một Đức Chúa bất ngờ bị giết hại để rồi được phục sinh. Hercule Poirot hẳn sẽ đồng tình với lô-gic trong lời giải của Phao-lô.

“Thế giới trong Sách Phúc Âm vô cùng dữ dội. Trong đó có lắm khổ ải, khổ ải về thân xác, khổ ải về linh hồn. Ay là một thế giới với những thái cực đạo đức, nơi mà cái thiện là thuần thiện và cái ác cứ dai dẳng ác ôn. Thế giới của Agatha Christie cũng dữ dội như thế. Có ai trong chúng ta sống một cuộc đời án mạng bủa vây như Hercule Poirot và Jane Marple? Và đằng sau những án mạng đó chất chứa bao nhiêu ác ôn hiểm họa! Thế giới của ta nào giống vậy, phải không? Hầu hết chúng ta làm gì biết đến chừng đó cái thiện hay sự ác. Ta ở đâu đó trong khoảng giữa, chừng mực. Vậy mà án mạng vẫn xảy ra, đôi khi là ở quy mô lớn, đúng không mình? Cuộc Đại Chiến chấm dứt cách đây chưa lâu. Ở cạnh ta, dân Tây Ban Nha chém giết lẫn nhau không thương xót. Và giờ đây người ta đồn đoán liên miên về một cuộc chiến nữa trên chính châu lục này. Tội ác biểu tượng của thế kỷ ta sống là án mạng, Eusebio à. Vô Danh vẫn còn với ta. Cái khoảng giữa chừng mực ấy chỉ là ảo ảnh. Thế giới của ta cũng dữ dội, nhưng ta nấp trong hầm trú ẩn xây nên từ vận may và những con mắt nhắm nghiền. Mình sẽ làm gì đây khi vận may cạn kiệt, khi con mắt bị xé mở toang?

“Sự thật đáng buồn là làm gì có cái chết nào tự nhiên, mặc cho bác sĩ có nói gì nữa. Mỗi cái chết đều khiến ai đó cảm giác như một án mạng, bởi mạng sống của người thân yêu đã bị tước đoạt tàn nhẫn. Và ngay cả những kẻ may mắn nhất trong ta sẽ phải đối mặt với ít nhất một án mạng trong đời: án mạng của chính ta. Ấy là số phận của ta. Hết thảy chúng ta đều sống trong một án mạng kỳ bí, và ta chính là nạn nhân.

“Thể loại sách vở hiện đại duy nhất nói chuyện đạo đức sâu xa như Sách Phúc Âm chính là món tiểu thuyết trinh thám thường bị rẻ rúng. Nếu ta đặt các vụ án mạng kỳ bí của Agatha Christie chồng lên Sách Phúc Âm và chiếu một ánh đèn xuyên qua, ta sẽ thấy sự đối xứng, tương đồng, hòa hợp và tương đương. Ta có được các mô-típ ăn khớp, những mạch truyện song song. Ấy là những bản đồ vẽ cùng một thành phố, những câu chuyện về cùng một cuộc đời. Chúng rực sáng với cùng một sự thấu đáo về đạo đức. Và đó cũng là lý do tại sao Agatha Christie là nhà văn phổ biến nhất trong lịch sử. Sức hấp dẫn của bà rộng khắp, tầm lan tỏa của bà mãnh liệt như Kinh Thánh, bởi vì bà là một tông đồ hiện đại, một nữ tông đồ - phải thế chứ, sau hai ngàn năm chỉ có đàn ông thao thao bất tuyệt. Và vị tông đồ mới này trả lời những câu hỏi mà Giê-su từng trả lời: Ta phải làm gì với cái chết? Bởi vì các án mạng kỳ bí cuối cùng luôn sáng tỏ, bí ẩn luôn được xóa sạch. Ta cũng phải làm như thế với cải chết trong đời: phải tìm lời giải, cho nó ý nghĩa, đặt nó vào đúng ngữ cảnh, cho dù khó khăn đến đâu.

“Thế nhưng truyện Agatha Christie và Sách Phúc Âm lại khác nhau về cơ bản. Ta không còn sống trong thời đại của tiên tri và phép màu. Ta không có Giê-su như thời của Sách Phúc Âm. Phúc Âm Mát-thêu, Mác-cô, Luca và Gioan là những tự sự của sự hiện hữu. Còn sách của Agatha Christie là những phúc âm của sự vắng mặt. Chúng chính là phúc âm hiện đại cho con người hiện đại, con người nghi ngại hơn, khó lòng tin tưởng hơn. Vì thế Giê-su chỉ hiện diện thấp thoáng, để lại dấu vết, luôn mặc áo choàng và đeo mặt nạ, luôn bị che khuất và giấu kín. Nhưng nhìn đi, Người ở ngay đó, trong họ của bà ấy. Dù thế, chủ yếu Người chỉ lượn lờ, thì thầm trong truyện.”

Một nụ cười thoáng qua trên khuôn mặt Maria Lozora khi bà chờ đợi phản ứng của ông. Ông mỉm cười đáp lại, nhưng im lặng. Thực lòng, ông thấy hơi chói tai khi tên Giê-su và Agatha Christie, tông đồ Phao-lô và Hercule Poirot được đặt gần nhau đến vậy. Giáo hoàng ở Rome hẳn sẽ không vui vẻ gì nếu biết ngài có một đối thủ nặng ký, trong hình hài của một phụ nữ bốn mươi tám tuổi từ Torquay, Anh quốc, tác giả của nhiều sách giải khuây vô cùng lôi cuốn.

Maria nói trở lại, giọng bà dịu dàng như vòng tay ôm. “Ấy là thử thách lớn lao, dai dẳng của thời đại chúng ta, đúng không, làm sao kết hợp đức tin và lý trí? Thật khó khăn - thật phi lý làm sao, nếu ta bắt rễ cuộc đời vào chút thần thánh mơ hồ xa xôi đó. Đức tin thật lớn lao nhưng không thực tế: làm sao ta có thể thực hành một ý tưởng vĩnh hằng mỗi ngày? Sống lý trí thật dễ hơn bao nhiêu. Lý trí thực tế, mang lại lợi ích tức thời, cách thức lại rõ ràng. Thế mà, lý trí lại mù quáng. Lý trí, tự thân nó, không đưa ta đến đâu, đặc biệt là khi phải đối mặt với nghịch cảnh. Làm sao ta cân bằng cả hai, làm sao ta sống với cả đức tin và lý trí? Trong trường hợp của mình, Eusebio, tôi nghĩ giải pháp là những câu chuyện đề cao lý trí nhưng đồng thời cũng giữ mình gần với Giê-su thành Nazareth. Nhờ đó mà mình níu giữ được đức tin, phòng khi nó lung lay. Và thế là tôi tặng mình: Agatha Christie.”

Bà bừng sáng. Món quà hai từ đó, gói trong lớp lang lời nói, giờ đây nằm gọn trong lòng ông. Từ kinh nghiệm hàng chục năm ông biết đã đến lượt mình dự phần. Nhưng tự dưng ông thấy líu lưỡi. Gì kia? Phép màu của Giê-su, Giê-su bồi bổ thân xác con người. Giê-su đi trên mặt nước, Giê-su nhà ngụ ngôn được các nhà ngụ ngôn khác cứu vớt, Giê-su nạn nhân trong một án mạng kỳ bí, Giê-su một nhân vật thì thầm trên nền truyện Agatha Christie - chừng đó lý lẽ dông dài để ông đọc sách của tác giả ruột với sự yên ủi tôn giáo lớn hơn? Ông chật vật tìm lời. “Cảm ơn mình Maria. Tôi chưa bao giờ nghĩ đến Agatha Christie theo kiểu này. Thật là…”

“Tôi yêu mình,” bà vợ cắt ngang, “và tôi làm việc này là vì mình. Mình chỉ cần đọc Agatha Christie. Lần tới khi mình ở nhà rầu rĩ phát ốm, mình hãy cầm lấy một cuốn của bà ấy và tưởng tượng mình đang ở trên con thuyền. Đứng trên mặt nước cạnh thuyền là Giê-su thành Nazareth. Người bắt đầu đọc sách Agatha Christie cho mình. Hơi thở ấm áp của chúa, Người yêu thương mình, hiện ra từ trang giấy, chạm lên gương mặt mình. Khi đó, làm sao mình lại không mỉm cười được chứ?”

“Tại sao, M…M…Maria…” ông thốt lên. Sao tự dưng ông lại lắp bắp thế này? Ông nhìn bà và nhớ lại thứ khiến ông luôn thấy hàm ơn, đất đai màu mỡ và mặt trời và cơn mưa và mùa màng. “Thiên thần của tôi, mình thật là tử tế! Tôi thực cảm kích.”

Ông đứng dậy, rồi đi quanh bàn về phía bà. Bà cũng đứng dậy. Ông ôm bà vào lòng. Họ hôn nhau. Bà lạnh cóng. Ông ôm bà chặt hơn, sưởi ấm bà với thân mình. Ông thì thầm vào vai bà. “Một món quà tuyệt vời. Tôi thật may sao khi có…”

Bà lui ra, vỗ nhẹ tay lên má ông. “Có gì đâu, mình của tôi à, có gì đâu. Mình là một người tốt.” Bà thở dài. “Tôi phải về nhà đây. Mình giúp tôi cho sách vào túi được không?”

“Ừ để tôi!” Ông cúi xuống nhặt sách rơi dưới sàn nhà. Họ cùng nhau bỏ sách vào túi rồi bước ra cửa. Ông mở cửa.

“Mình bỏ quên sữa ngoài trời,” bà nói khi ở bậc cửa. “Đã ba ngày rồi. Sữa đã thiu. Hôi lắm. Tôi không để ý, vì tôi có bao giờ uống thứ đó đâu. Nếu mình làm việc trắng đêm thì nhớ mua sữa mới trên đường về nhà. Và mua bánh mì nữa. Đừng mua bánh mì đậu lăng nhé. Ăn thứ đó khiến mình đầy bụng. Sau cùng, tôi có đem cho mình một món quà nhỏ. Khoan mở đã. Tôi đi đây.”

Nhưng ông vẫn muốn giữ bà lại, để cảm ơn bà vì chính bà, người vợ hiền ba mươi tám năm, ông vẫn còn nhiều điều muốn nói với bà.

“Ta cầu nguyện nhé?” ông rủ, thường là một cách hay để cắt lời bà.

“Tôi mệt lắm. Nhưng mình cứ cầu nguyện đi. Và mình còn việc phải làm. Mình đang làm gì vậy?”

Ông nhìn bàn làm việc. Công việc sao? Ông đã quên hết thảy công việc. “Tôi có vài báo cáo phải viết. Có một ca vô cùng xấu, một phụ nữ bị xô ngã từ trên cầu. Một án mạng độc ác.”

Ông thở dài. Chi có giải phẫu tử thi của em bé và trẻ con là tệ hơn thế - những bộ phận bé nhỏ như đồ chơi. Ngoài ra, không có gì ghê gớm hơn xác người đã phân hủy. Hai hoặc ba ngày sau khi chết, trên xác đang rữa xuất hiện một mảnh xanh ở ngay bụng, dần lan ra ngực, lan xuống đùi trên, sắc xanh đó là kết quả của một loại khí do vi khuẩn đường ruột tạo ra. Khi còn sống, thứ vi khuẩn ấy giúp ta tiêu hóa thức ăn, nhưng khi chết, chúng tiêu hóa xác ta. Thiên nhiên có đầy những người bạn như thế. Thứ khí đó có lưu huỳnh, rất thối. Một chút khí thoát ra từ hậu môn - thường người ta ngửi thấy mùi xác trước khi nhìn thấy xác. Nhưng rồi sẽ có lắm thứ để nhìn. Khí làm da ngả màu rồi tiếp tục làm xác phồng lên. Rồi tới mắt - mí mắt sưng lên, trố ra. Lưỡi nhè ra khỏi miệng. Âm đạo bị lộn ngược và đẩy ra ngoài, đồng thời ruột bị đẩy ra khỏi hậu môn. Màu da tiếp tục thay đổi. Chỉ sau một tuần, xác trắng bệch, nếu trải qua quá trình phân hủy trọn vẹn, hoại tử ướt, xác sẽ đi từ màu xanh nhạt đến màu tím đến màu xanh đậm có vệt đen dọc theo mạch máu. Những chỗ phồng giộp lớn lên rồi vỡ ra, thành những vũng thối trên da. Dịch xác rỉ ra từ mũi, miệng và những lỗ khác trên cơ thể. Hai trong số các chất hóa học ở những dịch đó có tên là putrescine và cadaverine, tức mùi mục thối và mùi xác chết, đúng như bản chất của nó. Đến tuần thứ hai, toàn thân trướng lên, nhất là bụng, bìu, ngực và lưỡi. Người gầy gò nhất cũng thành tròn quay béo múp. Da càng và rách, bắt đầu tuột thành từng mảng. Thêm một tuần nữa, tóc, móng và răng long ra. Phần lớn nội tạng đã vỡ và dần hóa lỏng, kể cả bộ óc, ở giai đoạn rắn cuối cùng là một chất dẻo màu lục sẫm. Tất cả những bộ phận đó hóa thành một dòng sông hôi thối sánh dẻo chảy qua xương.

Nếu xác ở ngoài trời, ngoài vi khuẩn ra có những sinh vật khác góp công làm biến dạng cái xác. Chim chóc sẽ rỉa mớ thịt chết, mở đường cho những đám quân xâm lược nhỏ hơn, trong đó có ruồi, chủ yếu là ruồi xanh và nhặng cùng với đám giòi lúc nhúc, rồi còn bọ cánh cứng, kiến, nhện, ve, rết, ong vân vân và vân vân. Mỗi con phá xác theo một kiểu. Rồi vẫn còn nhiều kẻ tòng phạm nữa: các loài chuột, cáo, mèo, chó, sói, linh miêu. Những con này ăn lấy gương mặt, xé từng mảng thịt, ngoặm nguyên cả chi. Tất cả tấn công một cơ thể mà cho đến gần đây, vẫn còn sống động, nguyên vẹn hình hài, còn đi đứng nói cười.

“Kinh quá,” Maria nói.

“Ừ. Từ giờ trở đi tôi sẽ tránh cái cầu đó ra.”

Bà vợ gật đầu. “Đức tin là câu trả lời cho cái chết. Tạm biệt mình.”

Bà ngước mặt lên, hai người hôn nhau lần cuối. Ôi, gương mặt bà thật gần với ông! Thân mình bà áp vào ông! Bà lùi lại. Một nụ cười mỉm và cái liếc mắt chào, rồi bà rời khỏi phòng ông, bắt đầu đi xuống hành lang. Ông đi theo bà ra ngoài.

“Chào mình, thiên thần của tôi. Cảm ơn mình vì hết thảy quà cáp. Tôi yêu mình lắm.”

Bà biến mất sau góc tường. Ông nhìn xuống hành lang vắng lặng, rồi quay lại phòng và đóng cửa.

Văn phòng giờ đây trống trải và quá im lặng. Có lẽ ông nên cầu nguyện lần nữa, mặc dù ông không phải là người từng cầu được ước thấy nhiều lần, dù lòng ông luôn hướng về Giê-su thành Nazareth. Ông cũng đã có tuổi, không dễ quỳ gối nữa. Quỳ lạy lúc nào cũng khiến ông phải rên rỉ, chậm chạp di chuyển các bộ phận, căng thẳng giữ thăng bằng, chỉ chực ngã lăn ra. Rồi khi cầu nguyện xong, hai đầu gối ép nhức nhối xuống nền đá vừa lạnh vừa cứng (tuy rất tiện để lau máu và dịch xác). Ông bắt đầu quỵ xuống, tay vịn bàn. Rồi ông nhớ ra: Maria có nhắc đến một món quà. Ông nhìn bàn làm việc. Hẳn bà đã để quà lên đó khi ông cúi xuống nhặt mấy cuốn Agatha Christie rơi xuống sàn. Kia kìa, giấy tờ trên bàn để lộ ra một gói lù lù ban nãy không có ở đó. Ông thẳng người dậy, với tay. Một cuốn sách. Ông cầm sách lên tay, lật ngược ra bìa.

Hẹn với Thần Chết, của Agatha Christie. Ông lục lại trí nhớ. Tựa sách lạ lẫm, bìa sách cũng thế. Nhưng sách của tác giả này có biết bao tựa, biết bao bìa. Ông mở trang bản quyền: 1938 - sách ra năm nay, à năm nay nhưng trước đây vài phút. Tim ông đập mạnh. Một cuốn Agatha Christie mới ra! Tập tiếp theo của Án mạng trên sông Nile. Hẳn cuốn sách được giao hôm nọ từ nhà xuất bản Círculo Português de Mistério. Chúa ban phước cho họ. Chúa ban phước cho vợ ông, người đã hào phóng cho ông đọc trước.

Báo cáo cứ đợi đấy. Ông yên vị lên ghế. Hay đúng ra, như bà vợ đã nói, ông ngồi lên con thuyền. Một giọng nói vang lên bên tai:

“Em cũng thấy mà, đúng không, rằng bà ấy phải chết?”

Câu hỏi trôi ra giữa màn đêm tĩnh lặng, dường như ngưng ờ đó một lúc rồi trôi tuột vào bóng tối về phía Biển Chết.

Hercule Poirot sững người lại một phút, bàn tay đặt trên chốt cửa sổ. Ông nhướng mày, rồi đóng cửa dứt dạc, cách ly gió đêm độc hại! Hercule Poirot từ nhỏ đã được dạy rằng gió máy cứ thổi ngoài trời là hơn, và gió đêm thì càng độc nữa.

Ông kéo màn che kín cửa sổ rồi bước về giường, vừa mỉm cười độ lượng với chính mình.

“Em cũng thấy mà, đúng không, rằng bà ấy phải chết?”

Những lời lạ lùng với thám tử Hercule Poirot, lại lọt vào tai ông ngay đêm đầu tiên ở Jerusalem.

“Hóa ra mình có đi đằng trời cũng phải nghe chuyện giết chóc!” ông lẩm bẩm một mình.

Eusebio dừng lại. Một cuốn Agatha Christie bắt đầu ở Jerusalem? Tập trước đó lấy bối cảnh trên sông Nile, có một tập ở vùng Lưỡng Hà - vòng quanh Palestine - nhưng giờ thì ngay tại Jesuralem. Sau những điều Maria đã nói, sự trùng hợp đó khiến ông thấy kinh ngạc. Bà sẽ lấy đó làm bằng chứng cho giả thuyết của mình.

Tiếng đập cửa khiến ông giật mình. Cuốn sách trong ông bắn ra như con chim. “Maria!” ông gọi lớn. Bà đã trở lại! Ông chạy vội ra cửa. Ông phải kể cho bà nghe.

“Maria!” ông gọi lần nữa, vừa kéo mở cửa.

Một phụ nữ đứng trước mặt ông. Nhưng không phải vợ ông. Mà là một phụ nữ khác. Người này già hơn. Một góa phụ ăn vận đồ đen. Một người lạ. Bà nhìn ông. Dưới chân bà có một cái va-li lớn đã sờn cù. Chẳng lẽ bà đã lặn lội đường sá xa xôi vào giờ này? Ông để ý một thứ khác. Giấu dưới nếp nhăn, lu mờ bởi thời gian, che khuất bởi bộ đầm đen kiểu nông dân, nhưng vẫn tỏa sáng: bà cụ ấy thật đẹp. Một gương mặt sáng bừng, một vóc dáng thanh thoát, một nét duyên ngầm. Hẳn từng là bậc sắc nước hương trời khi còn trẻ.

“Làm sao ông biết tôi đến?” bà hỏi, ngạc nhiên.

“Tôi xin lỗi, tôi tưởng bà là người khác.”

“Tôi là Maria Dores Passos Castro.”

Cũng Maria à, bà là ai nhỉ? Bà không phải là Maria, vợ ông, mà là một Maria khác. Bà muốn gì? Bà đến đây làm gì chứ?

“Tôi giúp gì được cho bà, thưa Senhora Castro?” ông hỏi, đúng phép tắc.

Maria Castro trả lời bằng một câu hỏi. “Ông có phải là bác sĩ chuyên lo liệu xác chết không?”

Nói vậy cũng không sai. “Vâng, tôi là trưởng khoa pháp y. Tôi là bác sĩ Eusebio Lozora.”

“Vậy thì, tôi muốn nói chuyện với ông, Senhor đốc-tờ à, nếu ông rảnh được vài phút.”

Ông nhìn xuống hành lang, đưa mắt tìm vợ. Bà không có ở đó. Hẳn hai người đã đi qua mặt nhau. Ông thầm thở dài. Thêm một phụ nữ muốn nói chuyện với ông. Bà cũng quan ngại đến phần hồn của ông hay sao? Còn bao nhiêu giáo đồ nữa đang đợi ông trong đêm? Ông chỉ muốn làm nốt việc, cho khỏi trễ nải. Mà từ khi nào thầy thuốc pháp y phải khám bệnh, lại còn giữa đêm hôm khuya khoắt nữa? Ông đói cồn cào. Đáng ra ông nên mang theo thức ăn nếu định làm trắng đêm.

Ông sẽ từ chối con bệnh này. Bệnh gì đi nữa, bà cũng nên gặp bác sĩ gia đình, nên đến khoa cấp cứu. Bàn tay vừa chớm đóng cửa thì ông nhớ lại: không có đàn ông ở cạnh Giê-su khi Người được chôn cất. Chỉ có phụ nữ đến mộ Người, chỉ phụ nữ mà thôi.

Có lẽ một trong các hồ sơ trên bàn có liên quan đến bà ấy? Họ hàng, người thân gì đó. Ông thường không tiếp xúc với người thân, ông tự hào với khả năng tìm ra nguyên nhân gây đau đớn cho kẻ đã chết, nhưng bản chất của nỗi đau, rồi làm sao đối mặt với nó, vừa không phải là chuyên môn, cũng không phải là sở trường của ông. Đó là lý do tại sao ông chọn ngành bệnh lý học. Bệnh lý học là y khoa giản lược thành khoa học thuần túy, nơi bác sĩ không phải nhọc sức tiếp xúc với bệnh nhân. Nhưng trước khi học cách lần theo dấu vết cái chết, ông đã học về sự sống, và đây là một phụ nữ còn sống, muốn hỏi ý kiến ông. Đây, ông nhớ lại, chính là sứ mệnh ban đầu của y khoa: xoa dịu đau đớn.

Trong cơn mệt mỏi, ông cố hết sức dịu giọng, “Mời bà vào, Senhora Castro.”

Bà cụ nhấc chiếc va-li lên, bước vào. “Đa tạ, Senhor đốc-tờ.”

“Đây, bà ngồi đi,” ông nói, chỉ tay về chiếc ghế mà bà vợ vừa để trống. Văn phòng vẫn bừa bộn, kệ bàn vẫn phủ đầy giấy tờ - còn tập hồ sơ trên sàn nhà trong góc đó là sao nhỉ? Nhưng cứ để đó đã. Ông ngồi lên ghế, đối diện với vị khách mới. Một bác sĩ và bệnh nhân. Ngoại trừ vụ chai vang đỏ trên bàn và cuốn trinh thám Agatha Christie nằm dưới đất.

“Tôi giúp gì được cho bà?” ông hỏi.

Bà ngập ngừng, rồi quyết định mở lời. “Tôi xuống đây từ làng Tuizelo, ở Miền Non Cao Xứ Bồ Đào.”

À, đúng rồi. Nhúm dân sống ở Miền Non Cao Xứ Bồ Đào vẫn hay xuống Bragança vì cả vùng cao nguyên hoang hoải đó không có lấy một nhà thương, mà thực ra, tới chợ búa cũng không có nốt.

“Là chuyện chồng tôi.”

“Tôi nghe đây?” ông dịu dàng.

Bà không nói gì. Ông chờ đợi. Ông sẽ để bà tự nhiên. Câu chuyện của bà sẽ là nỗi lòng chan chứa gói trong một câu hỏi. Ông sẽ cần lựa lời tử tế mà giải thích cái chết của chồng bà.

“Tôi đã cố viết ra,” cuối cùng bà nói. “Nhưng sao thô thiển quá. Mà nói ra còn thô hơn.”

“Không sao,” ông đáp lại bằng giọng yên ủi, mặc dù ông thấy từ ngữ của bà thật lạ lùng. Thô thiển? “Đó là chuyện hoàn toàn tự nhiên. Và không thể tránh được. Ai rồi cũng phải qua.”

“Thật sao? Ở Tuizelo đâu có vậy. Tôi thấy trên đó hơi bị hiếm.”

Eusebio nhíu mày. Bà cụ này sống ở một ngôi làng trường sinh bất tử, nơi chỉ có vài người xấu số bị thần chết ghé thăm chăng? Vợ ông vẫn hay nói ông suốt ngày tiếp xúc với người chết nên đôi lúc không hiểu được phép tắc của người sống. Hay ông nghe nhầm? Chẳng phải bà ấy vừa hỏi có phải ông là bác sĩ chuyên lo liệu xác chết đó sao?

“Senhora Castro à, cái chết ở khắp nơi. Ai trong chúng ta rồi cũng phải trải qua.”

“Chết gì? Ai nói chuyện chết chóc hở? Tôi đang nói chuyện tính dục kia mà.”

Thốt được mấy tiếng quá mực đó xong, Mario Castro có đà tiếp tục. “Tình yêu tới trong bộ dạng tôi chẳng hề ngờ tới. Một người đàn ông. Tôi ngạc nhiên như đóa hoa lần đầu thấy con ong bay về phía nó. Chính mẹ tôi gợi ý tôi lấy Rafael. Bà to nhỏ với cha tôi rồi cả hai đồng ý như vậy là vừa đẹp. Không phải hôn nhân sắp đặt gì đâu, không hẳn vậy, nhưng tôi phải nghĩ ra một lý do thiệt xác đáng nếu không muốn lấy Rafael. Tôi nghĩ không ra. Chúng tôi chỉ phải ăn ở với nhau, vậy thì có khó gì? Tôi biết ổng từ đời nảo đời nao. Ổng là trai làng. Xưa nay ổng vẫn ở đó, như cục đá ngoài đồng. Chắc tôi gặp ổng lần đầu hồi còn đi chập chững, còn ổng, lớn tuổi hơn, hẳn thấy tôi lần đầu khi tôi còn ẵm ngửa. Ổng dáng dong dỏng, mặt mũi hiền lành, ít nói và kín kẽ hơn những người làng khác. Tôi còn không biết mình đã bao giờ nói chuyện với ổng quá hai mươi phút trước khi có người nói tụi tôi nên thành thân.

“Thực ra giờ nghĩ lại, tụi tôi từng có phút ban đầu. Chừng vài năm trước đó. Tôi đang đi lo công chuyện thì tình cờ gặp ổng trên đường. Ông đang sửa cổng. Ông nhờ tôi cầm giúp món gì đó. Tôi cúi người xuống, đầu sát vào đầu ổng. Khi đó một cơn gió thổi tung tóc tôi rồi đổ xòa lên mặt ổng. Tôi cảm nhận được cú đòn dịu dàng đó, rồi tôi nhích đầu ra, bắt lấy những sợi tóc cuối cùng trôi qua mặt ổng. Rafael mỉm cười, nhìn vào mắt tôi.

“Tôi nhở ổng có thổi sáo, một cây sáo gỗ nho nhỏ. Tôi thích tiếng sáo đó, nghe như tiếng chim mùa xuân líu lo.

“Vậy là đặt vấn đề cưới xin, rồi tôi nghĩ, Tại sao không chứ? Kiểu gì tôi cũng phải lấy chồng. Chứ ai lại muốn sống thui thủi cả đời. Kiểu gì Rafael cũng đỡ đần được tôi, và tôi sẽ cố hết sức để mà đỡ đần ổng. Tôi nhìn ổng bằng con mắt khác và ý nghĩ cưới xin khiến tôi thấy vui vui.

“Rafael mồ côi cha từ nhỏ, nên bên nhà tôi hỏi ý bà mẹ. Bà đồng ý và có lẽ ổng cũng đồng ý. Ai cũng nghĩ, Tại sao không chứ? Vậy là chúng tôi cưới nhau trên tinh thần. Tại sao không chứ? Mọi thứ diễn tiến nhanh chóng. Hôn lễ bài bản gọn gàng. Linh mục giảng đạo đủ bài. Không ăn uống rình rang tốn kém. Chúng tôi dọn vào cái nhà ọp ẹp vốn là quà của ông chú Valério bên nhà Rafael, chờ khi tìm được chỗ khá hơn.

“Lần đầu tiên chúng tôi ở cùng nhau sau lễ cưới. Cửa chưa kịp đóng kín thì Rafael quay sang tôi rồi nói, ‘Cởi đồ ra đi,’ Tôi nhìn ổng đầy ngờ vực, rồi nói, ‘Không, bên đó cởi đi chứ.’ ‘Được thôi,’ ổng đáp, rồi tuột hết áo quần. Kỳ khôi quá trời đất. Trước đó tôi chưa bao giờ thấy đàn ông trần truồng. Ông tới gần tôi, đặt tay lên vú tôi rồi bóp. ‘Thích không?’ ổng hỏi. Tôi nhún vai, đáp, ‘Cũng được.’ ‘Giờ thì sao?’ ổng hỏi, bóp lại nhè nhẹ, nhéo đầu vú. ‘Cũng được,’ tôi đáp, nhưng lần này không nhún vai.

“Rồi ổng bạo lắm. Ổng đứng sau lưng, ôm chặt lấy tôi. Tôi cảm thấy được trái dưa leo ép vào người mình. Ổng luồn tay dưới áo tôi, cứ đi xuống, tới ngay chỗ đó.

Tôi không cự lại. Tôi đoán lấy chồng là phải vậy, phải cắn răng mà chịu.

‘Thích không?’, ổng hỏi.

‘Không biết,’ tôi đáp.

‘Nữa nè?’ ổng vừa hỏi tiếp, vừa loay hoay tí nữa.

‘Không biết,’ tôi đáp.

‘Nữa nè?’

‘Không… biết,’

‘Nữa nè?’

“Rồi đột nhiên tôi không trả lời được. Một cảm giác choáng ngợp. Ông chạm vào một chỗ khiến lưỡi tôi rụt lại. Ôi, đê mê làm sao. Cái gì vậy ta?

‘Nữa nha?’ ổng hỏi lại.

“Tôi gật đầu. Ổng cứ vậy mà làm. Tôi khom xuống, ổng khom theo. Tôi mất thăng bằng, hai đứa lảo đảo quanh phòng, lật đổ ghế, đụng vào tưởng, xô dạt bàn án. Rafael giữ chặt lấy tôi rồi lăn ra đất, nằm xuống tấm thảm nhỏ quà của ông anh Batista. Suốt chừng đó ổng vẫn không ngớt tay, cảm giác của tôi vẫn nguyên như thế. Tôi không biết cảm giác đó là gì, nhưng cả người tôi rần rật như có xe lửa chạy qua, rồi tất cả như vỡ tung, như thể xe lửa vừa đột ngột chui từ đường hầm ra ngoài sáng. Tôi cứ để nó rầm rập qua mình. Tôi muốn hết hơi. Tôi nhìn Rafael. ‘Giờ đây cởi đồ nghen,’ tôi nói.

“Ông hai mươi mốt, tôi mười bảy. Ham muốn là một phát hiện mới mẻ. Trước đó tôi làm sao mà biết? Với cha mẹ tôi, dục vọng là sa mạc. Tôi là thứ cây gai góc họ trồng được trên đó. Ngoài ra, đời họ chua chát, vất vả. Nhà thờ có dạy tôi về ham muốn không? Ý nghĩ đó thật nực cười, nếu tôi có thời giờ mà nghĩ tới. Nhà thờ dạy tôi phải biết xấu hổ với một thứ mà tôi còn không biết là gì. Còn những người quanh tôi, từ già tới trẻ, cũng có lúc đùa tục, nhấm nháy, lỡ lời khi tôi còn con gái, nhưng tôi có hiểu gì đâu.

“Tóm lại, trước đó tôi không hề có ham muốn. Thân xác tôi đủ lớn, đầu óc ham học hỏi, nhưng hết thảy đều ngủ quên, không được dùng tới, không nghi ngờ. Rồi Rafael và tôi gặp nhau. Dưới quần áo tuềnh toàng và tay chân lóng ngóng, chúng tôi khám phá ra thân xác đẹp đẽ của nhau, như vàng chôn dưới đất. Chúng tôi hoàn toàn mù tịt chuyện đó. Tôi không biết trái dưa leo là gì, để làm gì. Tôi không biết nó làm được gì cho tôi và tôi làm gì được cho nó. Mà ổng cũng đâu biết gì về cái tổ của tôi. Ông nhìn nó chằm chằm, kinh ngạc. Ngộ quá vậy ta, mắt ổng như muốn nói. Mình thấy cái của mình bao giờ chưa hả? mắt tôi trả lời. Ừ, ừ, mắt Rafael thở hổn hển đáp, sao mà cái gì cũng ngộ quá chừng.

“Nhưng ngộ nhất là, chúng tôi biết phải làm gì. Đâu vô đó. Hai đứa đụng chạm, hỏi han, hành sự, tất tần tật. Những gì khiến ổng sung sướng cũng khiến tôi sung sướng, những gì khiến tôi sung sướng cũng khiến ổng sung sướng. Đôi khi trong đời cũng có chuyện suôn sẻ như vậy mà, đúng không? Con tem thích được liếm rồi được dán lên bì thư, rồi bì thư thích được con tem dán vào. Hai bên quấn quít mà truớc đó không hề biết nhau. Rafael và tôi như con tem và bì thư.

“Chúng tôi sửng sốt làm sao, bởi dưới vỏ bọc hôn nhân, hai đứa được coi là đứng đắn đạo mạo. Tôi có ngờ đâu làm người Bồ Đào Nha lại sung sướng vậy.

“Tôi hay ù chạy về nhà dọc theo sườn đồi từ làng bên, nơi tôi phụ việc cho thầy giáo làng. Không có đường mòn, nhưng đó là lối nhanh nhất dẫn về ngôi nhà nhỏ của chúng tôi. Tôi hì hục trèo lên những tảng đá lớn, phăm phăm chui qua bờ dậu. Trên lối đi có tường đá, nhưng tường nào cũng trổ cổng. Từ cái cổng thứ ba đếm ngược lại, tôi thoáng thấy ổng, đứng dưới cánh đồng thứ nhì của chúng tôi, chỗ thả cừu. Cứ vậy hoài, nên ổng cũng thấy tôi, lúc tôi tới cái cổng đó. Mỗi lần vậy tôi đều nghĩ, Trùng hợp làm sao! Tôi vừa bảng qua cái cổng này thì ổng đã thấy tôi. Ổng không nghe tiếng tôi - tại xa quá, nhưng khi màu trời sẫm lại, áng chừng giờ giấc, biết tôi sắp về, ngay lập tức ổng quay lại, nhìn lên, tạo điều kiện cho sự ngẫu nhiên đó. Thấy tôi rồi, ông ấy làm đồng hăng gấp đôi, xua cừu vào chuồng, khiến con chó ăng ẳng mừng rỡ, vì ông chủ làm luôn việc của nó.

“Thường là, trước khi xong hết việc, ổng đã bắt đầu chạy, tôi cũng vậy. Ổng chạy trước tôi, nhưng còn nhiều việc phải làm. Ổng xông vào sân, la hét xua gà. Khi chạy về gần, tôi nghe được tiếng gà cục ta cục tác hoảng loạn. Gà qué bị lùa hết vào chuồng. Rồi tới heo, phải cho ăn bữa đêm. Rồi vẫn còn nữa. Việc nhà nông có khi nào ngơi. Từ trên đỉnh đồi tôi chạy ù xuống sau nhà. Tôi cười ha hả, hét lên, “Thua chưa!” Cửa trước là gần nhứt với ổng, còn cửa sau là của tôi. Khi tôi chỉ còn cách vài mét, ổng sẽ bỏ hết - heo gà gì cũng kệ - cứ vậy chạy xộc vào. Cửa trước cửa sau như bị xé toang, khi thì ổng vô trước, khi thì tôi. Kiểu gì, cửa nẻo cũng bị đóng sầm lại, cái nhà muốn long cả móng, rồi hai đứa đối mặt nhau, thở không ra hơi, ngây ngất, say sưa vui sướng. Mà sao phải lật đật vậy? Sao phải lơ là heo gà? Bởi vì tụi tôi chỉ muốn trần trụi gần nhau. Hai đứa xé bỏ áo quần như đang bị lửa đốt.

“Một hôm tôi đang phụ mẹ làm mứt, chừng vài tháng sau đám cưới. Bà hỏi Rafael với tôi đã “gần gụi” nhau chưa. Đó là cách nói của bà. Cha tôi không đụng gì tới bà trong mười tám tháng sau khi cưới. Tôi chẳng biết họ làm gì suốt mười tám tháng đó. Nằm trên giường, đối lưng nhau, chờ giấc ngủ trong im lặng chết chóc, mắt mở trân trối? Mẹ tôi hỏi vì muốn có cháu. Bên ngoại tôi không mạnh đường con cái. Bà là con một, cuộc hôn nhân đã năm mươi bốn năm chỉ có một đứa con gái duy nhất. Bà lo là tôi cũng bị khó con. Tôi kể là Rafael với tôi đêm nào cũng gần gụi, thi thoảng ban ngày nữa nếu hai đứa đều ở nhà, Chúa nhật chẳng hạn. Thi thoảng buổi sáng, trước khi phải vội đi làm. Có khi tụi tôi gần gụi hai lần liên tiếp.

“Mẹ tôi nhìn tôi. ‘Là chuyện kia, chuyện kia đó,”’ bà thì thầm, mặc dù chỉ có hai mẹ con.

“Không lẽ mẹ tôi nghĩ tôi đang nói chuyện ngủ ngáy sao? Rằng tụi tôi đi ngủ sớm mỗi đêm, rằng thi thoảng ban ngày cũng ngủ? Rằng thi thoảng sáng thức dậy tụi tôi làm thêm giấc nữa? Hay có khi ngủ hai giấc liên tiếp? Bà nghĩ hai đứa lười biếng mê ngủ như mèo sao?

“Thì đó, mẹ à,” tôi đáp, “hai đứa làm chuyện đó hoài à. Biết đâu chừng nửa tiếng nữa mà gặp ảnh con cũng làm nữa/

“Cặp mắt mẹ tôi thể hiện nỗi ngạc nhiên, sửng sốt, kinh hoàng. Mỗi đêm? Chúa nhật? Hồi đó là thế kỷ trước mà, ông lạ gì… Từ đó tới giờ đã bao đổi thay. Mọi thứ bây giờ hiện đại quá chừng. Tôi thấy được mẹ tôi đang lần giở lại Kinh Thánh trong đầu. Mứt đã làm xong. Tôi có thể về nhà.

“‘Ảnh là chồng con mà! tôi nói, đẩy hông mở cửa.

“Bà không bao giờ gợi lại chuyện đó nữa. Ít ra giờ bà có thể mong được ẵm một tá cháu. Bà sẽ khoe tụi nó khắp làng, như người ta khoe vòng vàng. Câu trả lời của tôi cũng rất có ích cho bà buôn chuyện. Mẹ tôi là vậy đó, một người đứng đắn ưa ngồi lê mách lẻo, như mọi kẻ đứng đắn khác. Sau đó, đám đàn ông trong làng cứ nhìn tôi mà cười nhấm nháy - càng lớn tuổi, mắt họ càng sáng rỡ, còn đàn bà, cả gái trẻ lẫn mấy mụ già, thì lẫn lộn giữa ganh tị, khinh khi và tò mò. Rồi từ đó trở đi mỗi khi tới thăm nhà tôi, cách một trăm mét mẹ tôi đã bắt đầu khua chiêng gõ trống ồn ã.

“Nhưng về đường cháu chắt thì hi vọng của bà tiêu tan. Hóa ra tôi cũng khó như bà. Tem cứ được dán lên bì thư, nhưng không có lá thư nào. Nhưng rồi một lá thư đến, một lá thư tuyệt vời, đến trễ ơi là trễ, một thằng cu dễ ghét chui ra khỏi bụng tôi, không khóc mà cười ha ha. Tới khi tôi đưa thằng gấu con cho mẹ tôi nhìn, bà đã lẫn trí. Tôi có đưa con gà cục tác cũng vậy, bà cũng chỉ biết cười ngô nghê.”

Một nụ cười mơ hồ đậu lại trên môi bà cụ, mặc dù không hề ngô nghê.

“Giờ già cả rồi, giấc ngủ với tôi là một bí ẩn. Tôi còn nhớ giấc ngủ là sao, nhưng không biết làm sao để ngủ. Tại sao tôi không ngủ được? Rafael và tôi ngủ ngon lành say sưa khi còn trẻ. Mặc dù nghèo túng, tụi tôi có giường chiếu, có màn cửa, đêm tới là lên giường. Giấc ngủ khi đó sâu như giếng khơi. Mỗi sáng thức dậy, hai đứa ngỡ ngàng tỉnh táo sau khi ngủ say như chết. Bây giờ đêm của tôi đầy âu lo buồn khổ. Tôi nằm đó mệt mỏi, mà trằn trọc không thôi. Tôi cứ nằm đó, suy nghĩ lượn lờ uốn quanh mình như con rắn.”

Eusebio nhẹ nhàng nói. “Tuổi già vốn chẳng dễ dàng, Senhora Castro à. Ấy là một thứ bệnh tồi tệ vô phương cứu chữa. Tình yêu sâu nặng cũng là một thứ bệnh khác. Nó khởi đầu tốt đẹp. Nó là thứ bệnh được khao khát nhất. Có ai sống mà không muốn mắc bệnh đó. Nó như men làm dậy nước nho. Ta yêu, ta cứ yêu, ta yêu miệt mài - thời gian ủ bệnh có thể kéo dài, và rồi cái chết đến, tim ta tan nát. Tình yêu phải luôn gặp cái kết không mong muốn đó.”

Nhưng cái xác đâu rồi? Đó mới là câu hỏi cấp bách mà ông đã không nói ra. Và xác ai kia? Có lẽ không phải là xác chồng bà. Bà vận đồ đen, nhưng mọi phụ nữ trên bốn mươi tuổi ở vùng nông thôn xứ Bồ Đào từng mất người thần đều ăn vận thế. Áo tang trở thành thường phục của đàn bà nhà quê. Có lẽ bà đến để hỏi chuyện ai đó trẻ hơn. Nếu đúng vậy, bất kỳ hồ sơ nào dưới chân ông đặt dưới bàn đều có thể có thông tin bà muốn. Cũng có thể là một ca của bác sĩ Octávio, đồng nghiệp của ông. José đã đi vắng mặt gần ba tuần, đang nghỉ phép nguyên tháng đi Anh Quốc thăm con gái. Vậy nên kỳ này ông mới phải làm thêm việc. Nhưng José đã đóng hồ sơ tất cả các ca của mình, nếu Maria Castro hỏi về một trong những ca đó, ông có thể tìm được hồ sơ trong tủ ở phòng bên.

Kiểu gì nữa, thì cũng phải có xác mới nói chuyện được, bởi vì ông là chuyên gia pháp y. Những người bị mất ngủ đi khám chỗ khác, họ đến bác sĩ gia đình để được kê đơn thuốc ngủ, hay đến linh mục để được xá tội. Những người âu sầu vì tuổi già, vì thất tình, họ cũng đi chỗ khác, lại linh mục chẳng hạn, hay một người bạn, hay tửu quán, hay thậm chí là nhà thổ. Chứ ai đến khoa pháp y.

“Tôi xin chia vui và chia buồn với bà,” ông nói tiếp. “Nhưng chính xác vì sao bà lại đến gặp tôi? Bà đến hỏi chuyện ca nào sao?”

“Tôi muốn biết ổng đã sống ra sao.”

Ông ấy đã sống ra sao? Hẳn ý bà là đã chết ra sao. Nói nhịu vì tuổi tác.

“Ai kia?”

“Đương nhiên là Rafael rồi.”

“Ông ấy tên họ đầy đủ là gì?”

“Rafael Miguel Santos Castro, người làng Tuizelo.”

“Tức là ông nhà. Phiền bà đợi tôi một chút.”

Ông cúi người, kéo mớ hồ sơ từ dưới bàn. Danh sách chính đâu rồi? Ông tìm ra tờ giấy. Ông đọc cẩn thận. Không có Rafael Miguel Santos Castro trong các ca đang chờ.

“Tôi không thấy có tên đó trên danh sách. Hẳn ông nhà là ca của đồng nghiệp của tôi, bác sĩ Octávio. Để tôi đi lấy hồ sơ. Bà đợi một lát nhé.”

“Hồ sơ gì kia?” Maria hỏi.

“Hồ sơ của ông nhà, đương nhiên rồi. Mỗi bệnh nhân đều có hồ sơ.”

“Nhưng ông còn chưa thấy ổng kia mà.”

“À. Bà đã không nói vậy. Nếu thế, bà sẽ phải quay lại sau vài ngày, sau khi ông ấy được chuyển đến.”

“Nhưng ổng ở đây mà.”

“Đâu kia?”

Ông ấy không thể ở trong phòng lạnh. Eusebio biết rõ các xác đang trữ ở đó. Ý bà là ông ấy ở đây, theo nghĩa tâm linh? Ông băn khoăn nghĩ tới hiện trạng tâm thần của bà. Hơi mất trí hoang tưởng chăng?

Maria Castro nhìn ông, mặt mày tỉnh táo rõ ràng, đáp lại bằng giọng bình thản, “Ở ngay đây.”

Bà cúi xuống, tháo móc cài va-li. Nắp va-li bung mở, món duy nhất trong đó đổ ra như em bé chào đời: thân xác đã chết, không giày dép của Rafael Castro.

Eusebio nhìn cái xác. Người ta chết nhiều kiểu, nhưng luôn đến nhà thương cùng một kiểu: trên băng-ca xe đẩy, đã được sửa soạn đàng hoàng, kèm theo một báo cáo lâm sàng. Xác đến chỗ ông không lăn ra từ va-li trong bộ đồ vía. Nhưng nông dân vốn có lề thói riêng, ông biết. Họ sống với cái chết theo những kiểu cách mà người thành phố đã bỏ lại sau lưng từ lâu. Đôi khi ở nông thôn xứ Bồ Đào người ta chôn người chết dưới gốc cây chẳng hạn. Trong sự nghiệp đằng đẵng của mình, ông từng khám vài cái xác như vậy, để xác định họ chết vì nguyên nhân bình thường và được chôn cất, chứ không phải bị giết rồi bỏ xác. (Mỗi lần đó đều là được chôn cất đàng hoàng.) Ông cũng từng khám các xác nông dân bị cắm ghim dưới ngón tay. Không phải ác ôn gì, chỉ là một cách thô sơ để chắc rằng người ta thực sự đã chết. Và đây, thêm một phương cách thực tế của nông dân trước cái chết: tự làm công việc của xe nhà thương. Hẳn vô cùng nhọc nhằn với bà cụ, khi phải kéo cái va-li xuống từ tận Miền Non Cao Xứ Bồ Đào.

“Ông ấy chết bao lâu rồi?” ông hỏi.

“Ba ngày,” Maria trả lời.

Có vẻ thế thật. Cái lạnh trên đường đi đã giúp bảo quản xác.

“Ông ấy chết làm sao?” ông hỏi. “Ý tôi là, có đau ốm gì không?”

“Ổng không kể bệnh tật gì với tôi. Ổng đang uống cà phê trong bếp. Tôi đi ra ngoài. Khi tôi trở vô, ổng nằm trên sàn nhà, tôi gọi mấy cũng không dậy.”

“Tôi hiểu.” Nhồi máu cơ tim, phình mạch não, hay đại loại thế, ông nghĩ. “Thế bà muốn tôi làm gì với ông ấy, thưa Senhora Castro?”

“Mở ổng ra, nói tôi hay ổng đã sống làm sao.”

Lại lỡ lời. Có lẽ bà kỵ từ đó. Mặc dù, nghĩ kỹ lại, cách bà nói cũng không phải là không chính xác. Khi cho thấy người ta đã chết ra sao, phẫu thuật tử thi cũng thường chỉ ra họ đã sống thế nào. Nhưng, kỳ khôi thật. Hay là một thành ngữ địa phương, do kiêng kỵ mà ra.

“Bà muốn tôi giải phẫu tử thi ông nhà sao?”

“Ừ. Chẳng phải ông chuyên làm vụ đó sao?”

“Đúng thế. Nhưng yêu cầu giải phẫu tử thi đâu có như gọi món trong nhà hàng được.”

“Có chuyện gì sao?”

“Có quy trình thủ tục phải làm theo.”

“Ông chết rồi. Cần gì nữa hả?”

Bà nói có lý. Quy trình thủ tục gì nữa, thì cái xác vẫn vậy. Nếu ông để bà ra về với cái va-li, thì kiểu gì Maria và Rafael Castro cũng sẽ quay lại ngay hôm sau. Trước mắt, nhà trọ ở Bragança sẽ không vui gì nếu phát hiện ra khách của mình là một cái xác. Rồi qua một đêm, trong phòng ấm, cái xác ấy có thể phân hủy, với ông chỉ hơi bất tiện, nhưng với chủ nhà trọ lại là rắc rối to. Đó là nếu hai người đi ở nhà trọ thật. Nông dân đời nào có tiền đi ở trọ? Nhiều khả năng bà sẽ qua đêm ở bến tàu, ngồi trên ghế băng, hoặc tệ hơn, là tơ hơ ngoài công viên, ngồi lên cái va-li. Ông già Rafael Castro sẽ không ngại trời lạnh, bà vợ ông ấy chắc cũng thế - cánh nông dân già vốn rắn rỏi như loài tê giác Iberia xa xưa. Chính ông, Eusebio, sẽ lấy làm ngại. Một mẩu giấy phép đâu có đáng chừng đó mệt mỏi, nhất là sau khi đã quá đau buồn. Và phẫu thuật cái xác còn tươi này vẫn còn hơn là cái xác mà ông sẽ phải đối mặt, là xác người đàn bà bị xô từ cầu xuống.

Maria Castro nhìn ông, chờ đợi câu trả lời. Sự kiên nhẫn của bà khiến ông thấy nặng trĩu lòng.

Eusebio là người thực tế theo kiểu riêng. Bà ấy đã nói sao nhỉ? Bà kết hôn dưới khẩu hiệu “Tại sao không chứ?” Ừ, tại sao không? Phải kể lại ca này với José mới được.

“Được rồi, tôi sẽ giải phẫu tử thi cho chồng bà. Bà sẽ phải đợi ở đây.”

Tại sao?

“Giải phẫu tử thi đâu có gì hay ho.”

Không đúng, đương nhiên rồi. Những cuộc giải phẫu ấy luôn là thứ hay ho trong lịch sử y khoa. Nhưng không phải với khán giả quần chúng. Mà là với khán giả chuyên ngành. Chứ không bác sĩ học nghề kiểu gì?

“Tôi không phải là khán giả. Tôi là vợ ổng sáu chục năm. Tôi sẽ đứng đó với ổng.”

Trong câu nói của bà có sự dứt khoát mạnh mẽ, lời nói của một người đàn bà chỉ còn vỏn vẹn vài ước muốn cuối cùng, dồn hết ý chí vào đó.

Thật chẳng ra gì nếu cãi cọ lúc khuya khoắt thế này, nhất là với một góa phụ còn khóc tang chồng. Một lần nữa tính thực tế của Eusebio đưa ra giải pháp. Ông sẽ để bà đứng cạnh cái ghế. Ở lát dao đầu tiên, lát dao phanh ngực, bà sẽ ngất xỉu. Ông sẽ dìu bà đến cái ghế, để rồi, khi bà tỉnh lại, ông sẽ đưa bà ra văn phòng, để bà ngồi đó chờ ông làm nốt việc.

“Được rồi. Bà cứ tự nhiên vậy, Senhora Castro. Nhưng tôi nói trước, giải phẫu tử thi, với người không quen thì khó coi lắm.”

“Tôi làm heo làm gà cũng kha khá rồi. Xác nào chẳng là xác.”

Ngoại trừ cảm xúc, Eusebio nghĩ thầm. Ta đâu có yêu thương lợn gà của mình. Ta đâu có để tang chúng. Ta còn không nhớ nổi chúng nữa. Nhưng để rồi bà ấy sẽ thấy. Giảo nghiệm, tức “autopsy”, có gốc từ tiếng Hi Lạp, có nghĩa là thấy bằng chính mắt mình. Bà ấy sẽ chịu không nổi. Đến cả cánh nông dân dạn dày nhất, suốt ngày cận kề cái chết, cũng sẽ muốn lùi lại về phía sự sống. Nhưng không thể để bà ấy ngã lăn ra rồi bị thương được.

“Hay bà giúp tôi một tay khiêng tử thi vậy,” ông nói.

Một vài phút sau, Rafael Miguel Santos Castro đã nằm thẳng lưng trên một trong hai bàn phẫu thuật ở khoa pháp y. Lẳng lặng, Maria Castro giúp ông tháo hết áo quần của chồng. Bà vuốt tóc ông xuống. Bà chỉnh lại dương vật ông, sắp thẳng thóm trên bìu. Rồi bà ngắm xác chồng như ngắm vườn rau, hài lòng khi thấy đâu đã vào đó.

Eusebio thấy choáng. Đấy là cách ông từng quan sát tử thi khi còn học y khoa: quan tâm, tò mò, thích thú. Cái chết khi đó hoàn toàn khách quan. Còn đây là ông chồng của bà ấy. Eusebio ân hận đã quyết định để Maria Castro phụ mình giảo nghiệm chồng bà. Chẳng hiểu ông nghĩ gì khi đó? Hẳn là do mệt mỏi. Ông sẽ không phải gặp rắc rối với bệnh viện hay bên trưởng y. Không có luật lệ nào quy định ai mới được phụ việc giảo nghiệm. Ông là thuyền trưởng con tàu này. Nhưng đây đâu phải là chỗ cho người thân, người đàn ông trần truồng trơ trọi, trong một khung cảnh lạnh lẽo vô trùng - Eusebio còn chưa dùng khoa học mà đụng chạm đến thi thể người nông dân ấy. Bà vợ sẽ phản ứng ra sao đây?

Ông mặc tạp dề, cột thắt nút. Ông toan đưa một chiếc cho Mario Castro nhưng nghĩ lại, thấy không nên. Có tạp dề bà ấy sẽ còn tiến gần hơn.

Ông nhìn khay y cụ. Đơn giản mà hiệu quả: các thứ dao bén, forcep và kẹp, kéo cong mũi mài, đục, búa gỗ, cưa bén, cân để cân nội tạng, cây thước vạch rõ xăng-ti-mét và mi-li-mét để đo nội tạng; một con dao dài, phẳng để thái lát, bông cầm máu các loại, kim chỉ khâu, để may tử thi lại khi đã xong việc. Rồi xô hứng dịch, đặt ở cuối bàn. Đương nhiên dụng cụ chính của ông là kính hiển vi, để soi xét các lát bệnh phẩm và mẫu dịch. Xét nghiệm mô cũng là phần chính yếu trong công việc của ông. Dưới kính hiển vi của nhà bệnh lý học, sự sống và cái chết đánh nhau trong một vòng tròn rực sáng, tựa trò đấu bò của các tế bào. Việc của thầy thuốc là tìm ra con bò tót giữa những tế bào đấu sĩ.

Đáng ra ông nên mang xác đi khỏi, rồi lát sau quay lại với vài bản kính, nói với bà ấy rằng đây là bệnh phẩm từ xác ông chồng. Bà làm sao mà biết được. Soi các mẫu sặc sỡ bằng kính hiển vi hai đầu của José, ông tha hồ huyên thuyên chuyên môn nọ kia. À đúng thế, tôi thấy vô cùng rõ ràng, Senhora Castro à. Bà thấy đó, cùng tình trạng ở nhiều chỗ. Đúng y mà. Không còn nghi ngờ gì. Chồng bà chết vì ung thư gan. Hoặc, vì bà vốn tránh từ đó, ông sẽ nói rằng chồng bà khi còn sống bị ung thư gan. Rồi bà sẽ chịu ra về, buồn nhưng thỏa mãn, mà sống tiếp, còn ông chồng tránh được màn dao kéo mổ xẻ.

Nhưng đã quá muộn rồi. Bà đứng đó, ngay bên bàn mổ, không hề đếm xỉa gì đến cái ghế Eusebio đã mang đến.

Hay nói bà ra ngồi trong góc của Senhora Melo vậy. Ông và José làm gì được nếu không có Senhora Melo - con người không biết mệt mỏi ấy? Văn phòng của cô ấy, không rộng hơn bàn đặt máy đánh chữ là bao - chính cái bàn kê sát bức vách chung của hai phòng phẫu thuật. Ở cả hai phía, ngay trên đầu cô, là một khoảng không có lắp mành rơm mở vào mỗi phòng mổ. Qua lỗ mành li ti cô nghe được nhưng không nhìn thấy gì. Nếu ngược lại, nếu cô thấy nội tạng rò rỉ và xác người bị moi ruột, cô sẽ hét lên và ngất xỉu, mà cô ngồi đó là để ghi chép, chứ không phải để phản ứng. Cô đánh máy vô cùng nhanh và chính xác, chính tả tiếng La-tin của cô xuất sắc. Nhờ Senhora Medo, Eusebio và José có thể vừa quan sát vừa nói khi làm việc, không cần phải dừng lại để ghi chép. Hai người phải làm rất nhiều giảo nghiệm. Thường thì, khi một người làm việc và đọc cho cô viết, người kia sẽ làm nốt các khâu cuối cùng trên xác, nghỉ ngơi, rồi bắt đầu ca tiếp theo. Cứ thay phiên tuần tự, hai bác sĩ nhịp nhàng giải phẫu hết ca này đến ca khác.

Đôi khi, sau khi đã xưng tội với Cha Cecilio, Eusebio chợt nghĩ rằng Senhora Melo có khi lại là người nghe xưng tội tốt hơn cả Đức Cha. Với cô, nhiều sự thật trần trụi đã được tiết lộ, hơn là với Cha Cecilio.

Ông thường mang găng cao su khi phẫu thuật tử thi -một tiến bộ kỹ thuật khá mới mẻ và được hoan nghênh. Ông giữ gìn găng rất cẩn thận, giặt bằng nước và xà phòng mỗi ngày, rồi giữ ẩm bằng cồn thủy ngân i-ốt. Nhưng lúc này ông chần chừ chưa mang găng. Maria Castro biết đâu sẽ nghĩ rằng ông mang găng vì ghê tởm cái xác của chồng bà. Với ca này có lẽ ông cứ làm bằng tay trần theo cách xưa thì hơn.

Nhưng đầu tiên ông sẽ thay giấy dính ruồi. Ruồi là một vấn nạn đau đầu ở Bồ Đào Nha. Chúng sinh sôi nảy nở, lan truyền dịch bệnh. Ông luôn để ý thay cuộn giấy vàng treo trong phòng phẫu thuật.

“Phiền bà chờ cho,” ông nói với Maria Castro. “Vệ sinh, quy trình, thủ tục - hết thảy đều vô cùng quan trọng.” Ông lấy chiếc ghế đã mang đến cho bà rồi đặt nó dưới đoạn giấy, leo lên ghế, tháo đoạn giấy chi chít xác ruồi béo, thay vào đó một đoạn giấy dính mới toanh.

Maria Castro quan sát ông trong im lặng.

Từ trên ghế, ông nhìn xuống bàn phẫu thuật. Họ nằm trên bàn, chẳng bao giờ có vẻ to lớn. Cái bàn mổ vốn được tính toán đủ cho những xác đồ sộ nhất. Và tử thi luôn trần truồng. Nhưng đó lại là chuyện khác. Cái phần có tên là linh hồn của mỗi người đó - nặng hai mươi mốt gờ-ram, theo như các thí nghiệm của bác sĩ Hoa Kỳ Duncan MacDougall - hóa ra lại chiếm khá nhiều chỗ, như một giọng nói lớn. Khi đã vắng hồn, tử thi dường như teo quắp lại. Đó là trước lúc trương phồng qua quá trình phân hủy.

Rafael Castro không bị cảnh đó, phần nhiều là hệ quả của cái lạnh, nhưng một phần cũng do bị xóc nảy trong va-li trên đường đi. Eusebio đã quá quen với việc được ba chị em nhà Mortis chào đón khi đi làm. Chị cả, Algor Mortis, tức giai đoạn xắc lạnh dần, đưa nhiệt độ của xác về đúng nhiệt độ môi trường; chị thứ Livor Mortis - hồ máu tử thi, liền đắp lên xác gam màu yêu thích của mình - xám vàng vọt ở nửa trên thần và đỏ tía ở nửa dưới, nơi máu đã tụ lại, rồi cuối cùng em út Rigor Mortis, làm xác cứng lại, đến nỗi xương có thể bị bẻ giòn nếu ta cố duỗi chi cho xác. Ba chị em nhà đó vốn vô tư yêu đời, những bà cô bất tử ngấu nghiến vô số tử thi.

Đôi tai Rafael Castro tím sẫm, chỉ có mỗi dấu vết đó của Livor Mortis. Còn miệng ông mở ra. Khoảnh khắc hấp hối chính là cú gõ cuối cùng của thân xác lên cánh cửa vĩnh hằng trước khi nó mở tung ra. Cái xác co giật, hơi thở nấc lên trong lồng ngực, miệng mở, và tất cả chấm dứt. Có lẽ miệng mở ra để giải thoát cái phần hai mươi mốt gờ ram đó. Cũng có thể chỉ do cơ hàm được thả lỏng. Dù sao nữa, miệng người chết thường đóng lại, bởi vì tử thi luôn được mang đến chỗ ông trong tình trạng đã được tắm rửa chuẩn bị, hàm đóng chặt bằng một đoạn vải bông, nút thắt nằm gọn trên đỉnh đầu, hai tay bắt chéo trước thân, hậu môn, và nếu là nữ, thì âm đạo đã được nhét sẵn bông đệm. Cắt đứt mớ dây cột và tháo những nút bấc ấy là những bước đầu tiên mở ra cuốn sách của tử thi.

Bộ răng có vẻ tốt, khác với cánh nông dân điển hình, thường xương khỏe nhưng răng sâu.

Không có thẻ nhận diện gắn ở ngón chân cái. Eusebio phải tin rằng người chết chính là Rafael Miguel Santos Castro, từ làng Tuizelo. Nhưng ông cũng không có lý do gì để nghi ngờ lời của Mario Castro.

Cũng không có báo cáo lâm sàng. Báo cáo ấy chính là bìa áo của cuốn sách, tuyên bố việc sắp xảy ra. Nhưng bìa áo thường đi xa khỏi nội dung sách, và báo cáo lâm sàng cũng thế. Không hề biết gì về ca này, ông vẫn sẽ phải tìm xem điều gì đã hành hạ thân thể Rafael Castro, khiến nó phải đầu hàng.

Ông xuống khỏi ghế. Ông nhìn kệ đựng chai lọ dọc bức tường gần bàn mổ. Ông cầm lên chai dầu khử trùng. Vì không mang găng, ông xoa dầu khắp bàn tay. Rồi ông tìm bánh xà-phòng Marseille, cấu tay vào để xà-phòng bám lại dưới móng tay. Phương cách đó, cùng với rửa tay thật lực và xức dầu thơm, giúp ông có thể với tay về phía bà vợ hàng đêm mà không khiến bà rúm ró đòi hất ông ra.

Ông sẽ bắt đầu bằng lời nói. Lòi nói sẽ là thứ thuốc tê chuẩn bị cho Maria Castro trước việc ông sắp làm.

“Senhora Castro, để tôi giải thích đôi chút về việc sắp tới. Tôi sẽ thực hiện giảo nghiệm chồng bà. Mục đích giải phẫu là để tìm ra bất thường sinh lý, tức là bệnh tật hay thương tổn dẫn đến cái chết của ông nhà. Với các ca có báo cáo lâm sàng rõ ràng, thì mục tiêu này được hoàn tất khá dễ dàng, chỉ cần xem xét một bộ phận duy nhất, ví dụ tim hay gan. Cơ thể khỏe mạnh đòi hỏi thế cân bằng của hàng ngàn bộ phận, và chỉ cần một bộ phận bị mất cân bằng nghiêm trọng cũng đủ để khiến cả cơ thể chao đảo. Nhưng với những ca không có dữ kiện lâm sàng, chẳng hạn như ca này, thì xác chết lại là một vụ án mạng kỳ bí. Đương nhiên, tôi chỉ nói theo nghĩ bóng. Tôi không có ý rằng đây là án mạng thực sự. Ý tôi là cái xác trở thành một ngôi nhà với một loạt nhân vật, mỗi người trong số đó đều phủ nhận có liên quan đến cái chết, nhưng trong vài căn phòng ta sẽ tìm ra manh mối. Nhà bệnh lý học là tay thám tử để mắt từng chi tiết và dùng những tế bào xám của mình để áp dụng thứ tự và lô-gic cho đến khi mặt nạ trên một bộ phận bị lột đi và bản chất thật của nó, tội lỗi đen tối của nó, được chứng minh thỏa đáng.”

Ông mỉm cười với chính mình. Maria, Maria của ông, hẳn sẽ thấy hài lòng trước phép so sánh đó. Còn Maria Castro cứ nhìn ông chằm chằm. Ông nói tiếp.

“Ta phải bắt đầu từ đâu? Từ bề mặt. Trước khi cắt xẻ, ta phải khám toàn bộ bề mặt xác. Xác trông có đủ dinh dưỡng không? Trông nó gầy yếu, hay ngược lại, là béo phì? Lồng ngực có hình vại không, tức là dấu hiệu viêm khí quản và khí phế thũng, hay giống ngực chim câu, dấu hiệu còi xương từ nhỏ? Da có nhợt hay sẫm bất thường không, có dấu hiệu vàng da không? Trầy xước, sẹo và thương tổn, vết thương mới - hết thảy đều phải được ghi chú, cả về kích cỡ lẫn mức độ.

“Các lỗ trên cơ thể - miệng, mũi, tai, hậu môn - đều phải được kiểm tra xem có tiết dịch hay có bất thường gì không, bộ phận sinh dục ngoài cũng thế. Cuối cùng, là hàm răng.

“Với chồng bà, mọi thứ có vẻ đâu vào đó. Tôi đã khám ở đây và ở đây. Ở đây. Ở đây nữa. Ông ấy trông như một người bình thường, bên ngoài khỏe mạnh, chết vì một nguyên nhân bên trong. Tôi để ý thấy có đây có một vết sẹo cũ.”

“Ông trượt té trên đá,” Maria Castro nói.

“Không có gì đáng lo. Tôi chỉ để ý vậy thôi. Phần thăm khám bên ngoài thường chỉ sơ bộ, vì nó không giúp gì đáng kể cho kết luận. Bệnh tật thường phát từ trong ra ngoài. Gan hỏng rồi da mới vàng đi, chẳng hạn. Đương nhiên cũng có những ngoại lệ: bệnh ung thư da, thương tổn ngoài da, và tai nạn. Cái chết trong án mạng thường bắt đầu từ bên ngoài, nhưng đầy không phải vậy. Trong trường hợp này, làn da hầu như chẳng cho ta biết gì.

“Giờ đây ta phải, à ừm, phải thâm nhập cơ thể, ta phải khám nó từ bên trong. Nhìn chung chẳng có lý do gì để bắt đầu giải phẫu với một bộ phận ở đầu rìa xác, chẳng hạn như bàn chân bệnh nhân. Trong bệnh lý học, so sánh với môn cờ thì quân vua và quân hậu ở đây là ngực và đầu. Hai bộ phận đó vô cùng quan trọng trong ván cờ, ta có thể bắt đầu giải phẫu với một trong hai. Nước cờ đầu tiên của nhà pháp y thường là ngực.”

Eusebio thầm rủa mình. Cớ làm sao ông lại nói chuyện cờ pháo ở đây? Huyên thuyên thế đủ rồi!

“Tôi sẽ bắt đầu bằng một đường cắt hình chữ Y ở ngực ông nhà, dùng dao mổ này, rạch từ hai vai, gặp nhau ở xương ức, rồi đi thẳng xuống bụng cho đến mu. Bà sẽ thấy mỡ hạ bì rất vàng, còn lớp cơ trông rất giống như thịt bò sống, rất đỏ. Hoàn toàn bình thường. Khi đó tôi đã bắt đầu dò tìm chỉ dấu. Bề ngoài của lớp cơ, chẳng hạn, có thể chỉ ra một chứng bệnh suy nhược hay nhiễm độc, ví dụ như sốt thương hàn.

“Tiếp đến xương ức và phần trước xương sườn được tháo ra. Tôi sẽ dùng kéo cong để cắt xuyên qua xương sườn” - vợ ông cũng dùng cây kéo y hệt như vậy để tỉa vườn, rất ưng ý - “tôi sẽ chú ý để không phạm đến nội tạng bên dưới. Sau đó phần nội tạng lộ ra, trong một khối đầy màu sắc. Tôi sẽ quan sát xem nội tạng ra sao. Nội tạng như anh em một nhà cùng làm việc với nhau. Có biểu hiện khác thường gì rõ rệt khiến cả nhà bất hòa không? Có sưng tấy không? Có màu sắc gì khác thường không? Thông thường, bề mặt phủ tạng phải bóng và mượt.

“Sau khi xem qua một lượt, tôi cần khám từng cơ quan riêng rẽ. Vì ta không biết điều gì đã dẫn đến cái chết của ông nhà, tôi có ý muốn mang hết các phần bên trong lồng ngực ra ngoài một lạn để tiếp tục khám, trước khi tách rời chúng và khám riêng mỗi phần.

“Tôi sẽ hỏi từng bộ phận cùng một câu hỏi. Hình dáng nó ra sao? Nó có bị teo tóp, hay ngược lại, là sưng phồng không? Bề mặt cơ quan có rò rỉ không, tức có chất gì chảy ra ngoài không? Chất rò rỉ đó dễ vỡ vụn, hay dai và khó dịch chuyển? Có chỗ nào trắng như ngọc không?

Thường đấy là chỉ dấu viêm mãn tính. Có sần sùi - sẹo rỗ hay nhăn nheo gì không, thường là dấu hiệu xơ hóa. Vân vân và vân vân. Sau đó đến phần kiểm tra bên trong. Tôi sẽ cắt từng bộ phận - sẽ dùng con dao này, để mà đánh giá tình trạng bên trong của nó. Quả tim thường là chỗ chứa nhiều khả năng bệnh lý nhất, và tôi sẽ khám nó cẩn thận hơn nữa.”

Ông dừng lại. Bà cụ vẫn không nói gì. Có lẽ bà ấy bị ngợp. Đà đến lúc tóm tắt lại.

“Tiếp đến các nội tạng ở ổ bụng, ruột non ruột già, dạ dày, tá tràng, tuyến tụy, lách, thận - tôi sẽ kiểm tra thấu đáo.” Ông quét bàn tay qua phần thân mình. “Xong quân vua. Giờ ta có thể chuyển sang quân hậu, ấy là, cái đầu. Muốn khám bộ não và cuống não của ông nhà, ta sẽ phải tháo da đầu bằng dao mổ và cưa xương sọ - nhưng đừng ngại. Toàn những thứ chỉ li. Cuối cùng, tôi sẽ kiểm tra thần kinh ngoại vi, xương, khớp, mạch máu, vân vân, nếu cần. Xuyên suốt giải phẫu tôi sẽ cắt lọc mẫu - mỗi bộ phận một chút - rồi tôi ngâm formali, đắp paraffin, rồi cắt lát, nhuộm màu và xem dưới kính hiển vi. Phần xét nghiệm để sau.

“Đến đây công việc cần thiết trên xác ông nhà đã xong, Senhora Castro. Tôi sẽ trả nội tạng về trong cơ thể, dùng giấy báo nhồi vào các khoang trống, tôi sẽ đặt xương ức trở lại và khâu kín da, tương tự thế với đỉnh sọ. Thế là xong việc. Một khi đã mặc áo quần trở lại, ông nhà trông như chưa bị mổ xẻ, không ai bên ngoài phòng này sẽ biết gì cả - nhưng khoa học thì biết. Ta sẽ biết chắc chắn tại sao ông nhà chết - hay, như bà đã nói, ông ấy đã sống ra sao. Bà muốn hỏi gì không?”

Bà cụ thở dài rồi lắc đầu. Bà ấy vừa đảo mắt sao?

Được thôi. Ngập ngừng, ông cầm dao mổ lên. “Đây là con dao mổ,” ông nói.

Lưỡi dao sắt lượn lờ trên ngực Rafael Castro. Đầu óc Eusebio như quay cuồng. Không còn cách nào khác. Ông sẽ phải mở lồng ngực ra. Nhưng ông sẽ túm lấy một bộ phận mà kết luận luôn - quả tim. A, hiểu rồi. Ta đã có ngay câu trả lời ở đây. Ta không cần đi xa hơn.

“Rồi, bắt đầu thôi….”

“Bắt đầu từ bàn chân đi,” Maria Castro nói.

Ông ngước lên. Bà cụ nói gì thế? Bà nói là pé hay fé - bàn chân hay lòng tin? Mà nói vậy nghĩa là sao, Bắt đầu từ lòng tin là sao chứ? Bà cụ muốn ông phải cầu nguyện trước khi bắt đầu sao? Ông sẵn lòng thôi, mặc dù chưa bao giờ làm thế trong phòng mổ. Mình Thánh Chúa Ki-Tô ở nơi khác. Đây chỉ là thân mình của một con người.

“Tôi xin lỗi. Bà nói gì kia?” ông hỏi.

Maria lặp lại. “Bắt đầu từ bàn chân đi.”

Lần này bà cụ chỉ tay. Ông nhìn bàn chân ngả vàng của Rafael Castro. Bàn chân là chỗ xa nhất về mặt giải phẫu nếu ông muốn chẩn đoán nhồi máu cơ tim cấp tính.

“Nhưng Senhora Castro à, tôi vừa mới giải thích cho bà đấy, dùng đúng ví dụ đó, làm sao ta có thể bắt đầu giảo nghiệm từ bàn chân bệnh nhân được. Bàn chân là cơ quan ngoại vi, cả nghĩa đen lẫn về mặt bệnh lý học. Và nhìn chân ông nhà, tôi không thấy có dấu hiệu gãy hay tổn thương gì, không, chẳng có gì hết, không có dấu hiệu u da hay bệnh khác, hay bất kỳ chứng tật nào, viêm tấy, móng quặp hay gì gì nữa. Có đôi chỗ phù ngoại vi - tức sưng, chỉ có thể thôi, nhưng đấy là bình thường với một người chết đã ba ngày, ở gót chân có dấu hiệu hồ máu tử thi. Nhưng đấy cũng là bình thường.”

Maria Castro nói lần thứ ba. “Bắt đầu từ bàn chân đi.”

Ông im lặng. Thật là một đêm thảm họa. Đáng ra ông cứ ở nhà cho rồi. Ông đã không làm xong được việc, giờ lại có thêm một mụ nông dân tâm thần trong phòng giảo nghiệm. Đây chính là lý do tại sao ông theo đuổi ngành bệnh lý học, để tránh những tình huống như thế này. Ông có thể đối mặt với thi thể đông cứng hay hóa lỏng, chứ không phải cảm xúc tắc nghẽn hay tuôn trào. Ông phải làm gì đây? Từ chối rồi nói bà ấy đi mà xẻ bàn chân chồng trên bàn bếp nếu cứ khăng khăng làm vậy? Nếu vậy ông phải nhồi ông cụ vào va-li trở lại, lần này trần truồng không áo quần. Rồi bà cụ dữ dằn này có chịu lẳng lặng ra đi không? Ông không nghĩ thế.

Ông bỏ cuộc. Bà cụ sẽ toại nguyện. Ông thấy mình như người bán rong ở chợ, rao các món hàng. Giảo nghiệm, giảo nghiệm, ai giảo nghiệm nào? Còn chờ gì nữa, tới ngay đi! Món đặc biệt hôm nay: trả tiền một con mắt, miễn phí con còn lại. Ê, senhor à, hay mổ thử một “hòn” nhé, làm thử trước một hòn đi? Xin mời, ai giảo nghiệm nào! Tại sao không bắt đầu từ bàn chân? Nếu bà ấy muốn cuộc giảo nghiệm của ông chồng bắt đầu từ đó, thì cứ để nó bắt đầu từ đó. Khách hàng là thượng đế kia mà. Ông thở dài, di chuyển xuống chân thi thể, tay cầm dao mổ. Mario Castro đi theo ông.

‘‘Bàn chân sao?”

“Ừ,” bà đáp.

“Bà có yêu cầu làm chân nào trước không?”

Bà lắc đầu. Ông đứng gần chân phải của Rafael Castro. Ông nhìn nó. Thời sinh viên y khoa, ông từng mổ xẻ một bàn chân, ông còn nhớ mơ hồ, nhưng trong công việc pháp y thực sự, trừ vài đường dao bề mặt, ông chưa bao giờ phẫu bàn chân cả. Có bao nhiêu xương nhỉ? Hai mươi sáu, và ba mươi ba khớp trong mỗi bàn chân? Tất cả nối kết và vận hành bằng một loạt cơ bắp, dây chằng và dây thần kinh. Một bộ máy hiệu quả, vừa nâng đỡ vừa di chuyển.

Ông nên cắt ở đâu nhỉ? Cắt ở lòng bàn chân tốt hơn là ở mu bàn chân, ông nghĩ thầm. It xương xẩu hơn. Ông cầm chỗ lồi ở lòng bàn chân rồi đẩy nhẹ. Bàn chân gập lại, chưa bị cứng đờ. Ông nhìn lòng bàn chân. Lớp da sần sẽ tách ra, lớp mỡ hạ bì sẽ lộ ra, có khi sẽ rỉ chút máu đông - chỉ là một bàn chân với vết cắt ngẫu nhiên. Không phiền gì đến thi thể, chỉ phiền cho nhà pháp y đang ra tay.

Ông ấn lưỡi dao mổ vào đốt xương giữa bàn chân. Ông để lưỡi dao lún sâu - thì có hề gì - rồi đẩy xuống phía gót chân. Dao mổ dễ dàng rạch qua chỗ lồi trên lòng bàn chân vào gan bàn chân, dọc theo dây chằng lòng bàn chân dài. Ông kéo lưỡi dao ra khi nó găm sâu vào lớp đệm mỡ ở gót chân.

Một chất dịch đặc tuôn ra từ vết cắt. Từng giọt sệt bắt đầu nhỏ xuống bàn mổ. Dịch ngả trắng, lợn cợn, phủ một lớp màng sáng, hơi vàng. Mùi khắm.

“Tôi cũng đoán vậy,” Mario Castro nói.

Ông trố mắt kinh ngạc. Thứ trời ơi đất hỡi gì thế này? Mặc dù ông chưa thốt thành lời, Mario Castro đáp.

“Là nôn ói,” bà nói.

Ông xem kỹ phần dịch đang tràn ra. Ông đưa mũi ngửi. Bề ngoài sền sệt, mùi gắt mật - ừ, đúng là dịch nôn, còn mới nguyên. Nhưng làm sao lại thế được? Là bàn chân kia mà. Ông từng thấy đủ loại hoại tử và thối rữa, nhưng chưa có gì giống vậy, chưa bao giờ.

“Thì còn đi đâu được nữa?” bà cụ nói. “Trọng lực kéo xuống mà.” Ông ngơ ngác như cần được giải thích thêm. “Đứa nhỏ chết rồi, ông hiểu không,” bà thêm vào. Rồi bà dừng một lát. Rồi bà cụ chuyển hết sự im lặng nơi mình thành lời nói. “Để tôi kể ông nghe ở Tuizelo người ta làm đám ma ra sao. Đầu tiên, ta phải có lý do. Phải có người mất mạng. Nếu muốn đám tang ra trò, thì phải là một mạng đáng giá, chứ không phải ông chú họ xa hay bạn của một người bạn. Chẳng hạn như đứa con trai ruột rà. Bắt đầu đám như vậy mới đúng lẽ, bằng sấm sét đánh ngay vào ngực ta, băm vằm những thứ bên trong. Điếc, câm, ngơ ngẩn, giờ ta mới bắt đầu lo các chuyện chi li. Tang lễ soạn sẵn được đưa tới, cũ kỹ và xơ xác. Ta cứ thế mà làm vì có biết gì hơn. Có xe tang - là xe bò của ai đó được chăng hoa - tang lễ như phi thực, cứng nhắc trong nhà thờ, rồi chôn cất ở nghĩa địa một ngày xám xịt, người người mặc lễ phục Chúa nhật, coi bộ ngứa ngáy khó chịu, vô cùng ngột ngạt. Rồi xong.

“Người ta nán lại một lúc, rồi tản đi. Ta được tha một thời gian, sau đó ta phải trở về với thế giới, với đời sống cũ. Nhưng tại sao phải vậy? Sau đám tang, một đám tang ra trò, còn có gì nữa đâu, làm gì có đời sống cũ mà quay về. Ta trơ trọi. Ta còn không nói năng được. Ngay lập tức, cái chết đã nuốt lời ăn tiếng nói của ta. Một thời gian sau ta mới nói thành lời, bởi vì làm sao ta nghĩ đến thằng nhỏ được, khi nó không còn nữa?

“Ở đám ma Rafael chỉ nói một điều. Ông khóc òa, “Cái hòm nhỏ xíu, nhỏ xíu à!” Đúng vậy, cái hòm đâu lớn gì.

“Cái ngày Rafael trở về Tuizelo, ổng không nói gì với tôi. Mà nói gì được. Cơn đau làm tê liệt mặt ổng, làm cứng miệng ổng. Tôi nhìn là biết ngay. Còn gì khác được. Chỉ nhìn ổng tôi đã biết thằng con quý thương của mình đã chết. Người làng tụ tập sẵn trước nhà tụi tôi, đi đi lại lại trong lặng lẽ. Ổng để thằng nhỏ nằm trên bàn ăn. Tôi ngất xỉu. Tôi ước chi mình cứ ngất xỉu mãi mãi, ước chi mình đã theo nó thật lẹ, để bảo bọc nó, như một người mẹ. Nhưng không, tôi tỉnh dậy, bao quanh là mấy bà góa hôi rình. Rafael đã tránh mặt tôi. Ở gần đó nhưng tránh mặt. Ông bị tội lỗi cắn xé ngấu nghiến. Thằng nhỏ chết khi ổng đang coi nó. Hôm đó ổng là người chăn chiên. Ông đã để đàn chiên đi lạc.

“Tụi tôi thương thằng nhỏ như biển cả thương đảo nhỏ, luôn dang tay ôm lấy nó, luôn chạm vào nó, đổ sóng quan tâm lo lắng lên bờ. Khi nó đi rồi, biển chỉ còn một mình. Vòng tay tụi tôi ôm lấy trơ trọi, chỉ còn cái khung. Hai chúng tôi khóc ngày đêm. Nếu cuối ngày rồi mà còn việc dang dở - chuồng gà chưa sửa, luống rau chưa nhổ cỏ thì tụi tôi biết rằng một trong hai người đã ngồi xuống đâu đó mà khóc. Đó là bản chất của nỗi đau: một con vật nhiều tay mà ít chân, lảo đảo đi quanh, rờ rẫm tìm chỗ dựa. Chuồng gà xơ xác và cỏ dại um tùm phản ánh nỗi mất mát. Giờ tôi còn không thể nhìn lưới chuồng gà mà không nghĩ đến thằng nhỏ đã mất. Lưới đan cài ngang dọc, vừa mỏng lại vừa chặt, vừa trống trải lại vừa chắc chắn, khiến tôi nhớ mình đã thương nó ra sao. Sau đó, vì tụi tôi lơ là, cáo lẻn vào chuồng ăn thịt đám gà, còn rau trái thì còi cọc, thì vậy: con trai chết đi, đất đai cũng hoang cằn.

“Khi nó bịnh hay khó ngủ, nó hay chui vào giường nằm giữa tụi tôi. Nó mất rồi, khoảng trống trên giường tụi tôi không bao giờ lấp đầy được. Tụi tôi gặp nhau, Rafael và tôi, gặp nhau ở bên dưới khoảng trống đó, trong đêm ngón chân tụi tôi chạm nhau như mấy con dao vứt bừa trong ngăn kéo, hoặc gặp nhau ở bên trên khoảng trống đó, khi tụi tôi nhìn nhau mà không nói một lời. Rafael không bao giờ muốn đóng khoảng trống đó lại, bởi vì làm vậy cũng có nghĩa là thừa nhận rằng thằng gấu con sẽ không bao giờ quay lại. Nhiều đêm tôi thấy bàn tay ổng với ra khoảng trống, vuốt ve sự trơ trọi đó. Rồi bàn tay rụt lại, như chân con rùa rụt vào mai, và mỗi sáng Rafael thức dậy với cặp mắt nhăn nheo, mệt mỏi của một con rùa đã sống quá lâu. Mắt ổng chớp chậm chạp, mắt tôi cũng vậy.

“Khóc tang là một chứng bệnh. Nó để lại sẹo rỗ khắp người ta, khiến ta sốt quay cuồng, gục ngã trước những cú đòn tấn công. Nó ăn vào ta như con giòi, tấn công ta như chấy rận - ta gãi ngứa muốn điên. Rồi ta héo rũ như dế khô, mệt mỏi như chó già.

“Chẳng còn gì vừa vặn trong đời tụi tôi nữa. Hộc tủ không bao giờ đóng kín, bàn ghế xộc xệch, chén dĩa sứt mẻ, muỗng nĩa bắt đầu dính đồ ăn khô cứng, áo quần vấy bẩn và rách rưới - mà thế gian bên ngoài cũng có cảm giác chông chênh như vậy.

“Cái chết của nó không đánh động gì đến thế gian bên ngoài. Con nít mà, phải vậy không? Khi đứa con nít chết, đâu có đất đai thừa kế, đâu có tài sản gì mà chia chác, đâu có công việc, vai vế gì bị trống, đâu có nợ nần gì phải trả. Đứa con là mặt trời nhỏ chiếu lên cái bóng của cha mẹ nó, và khi mặt trời đó lặn đi, thì cha mẹ chỉ còn bóng tối.

“Làm sao tôi làm mẹ được nếu không có đứa con? Như cây hoa không có bông. Cái ngày thằng nhỏ chết, tôi thành cành hoa trọc đầu.

“Tôi chỉ giận Rafael lâu nhất mỗi một chuyện, đó là chuyện ổng không về ngay mà đợi một ngày. Ổng đã lần chần. Nhưng người mẹ có quyền biết ngay khi đứa con mình chết. Để mẹ mường tượng con mình còn sống khỏe mạnh, dù chỉ một ngày, khi nó đã chết, là tội ác với người làm mẹ.

“Rồi cái suy nghĩ đó bám rễ trong tâm trí ta: Giờ đây, làm sao ta dám yêu thương thứ gì nữa?

“Khi ta quên thằng nhỏ trong thoáng chốc, vết thương sẽ nhói đau lại ngay Rafael la lên, “Con tôi! Thằng nhỏ dễ thương…” rồi ổng gục ngã. Nhưng hầu hết tụi tôi sống im lặng, điên loạn mà kiềm chế. Còn làm sao khác được. Rafael bắt đầu đi giật lùi. Lạn đầu tiên tôi thấy ổng đi như vậy, dọc đường hay trên đồng, tôi chẳng nghĩ gì. Tôi nghĩ ổng chỉ làm vậy khi cần chú ý canh chừng cái gì đó. Rồi một buổi sáng ổng làm vậy khi tụi tôi đi nhà thờ. Không ai nói gì. Người ta để mặc ổng. Tối hôm đó tôi hỏi ổng tại sao vậy, sao mà đi giật lùi. Ổng nói ngày ổng trở lại Tuizelo ổng thấy một người đàn ông, một người lạ đang rời khỏi làng. Rafael ngồi ở cuối xe bò, ẵm thằng gấu con trong tay, gói trong chăn mền. Người lạ mặt đó đi bộ, đi rất nhanh, gần như là chạy, mà toàn đi giật lùi. Anh ta có gương mặt buồn nhứt trên đời, Rafael nói, một gương mặt đau đớn xót xa. Ông đã quên bẵng đi anh chàng đó cho đến khi thấy mình cùng muốn làm vậy; vì nó hợp với cảm xúc của ổng, ổng nói. Vậy là ổng bắt đầu đi giật lùi khi ra khỏi nhà, ra đường. Thường vừa ra là ổng quay lưng rồi bắt đầu đi giật lùi.

“Tôi biết anh chàng đó là ai. Anh ta đã dừng lại để ghé thăm nhà thờ. Một người thành phố lạ lùng, dơ bẩn và ốm yếu. Cha Abraão nói chuyện với anh ta, rồi anh ta bỏ chạy. Anh ta để lại cỗ máy mình cưỡi tới - là chiếc ô tô đầu tiên tụi tôi từng thấy. Hẳn hành trình về lại nơi xuất phát rất khó nhọc, ô tô đậu ở quảng trường mấy tuần sau đó, tụi tôi không biết phải làm gì với nó. Rồi tới một ngày có một người khác - ông này cao, gầy, đi bộ vô làng rồi lái xe đi mà không hề nói một tiếng. Người ta cứ nói chuyện cái xe, chuyện người lái xe, nói đi nói lại. Ông đó là khách thôi, hay là sứ giả thần chết? Có là ai nữa, tôi cũng không quan tâm. Tôi chỉ biết hoài nhớ. Trước đó tụi tôi đâu cần phải nhớ gì. Tại sao phải nhớ nó khi nó ở ngay trước mặt mình? Thế rồi chỉ còn có kỷ niệm. Ta cứ cố hết sức mà sống trong kỷ niệm về nó. Ta cố biến kỷ niệm thành những thứ có thật. Ta kéo dây con rối rồi nói, “Đó, thấy chưa, - nó sống nè!”

“Rafael bắt đầu gọi nó là thằng gấu con sau khi nó chết. Rafael nói gấu con đang ngủ đông. ‘Cuối cùng nó sẽ cựa mình tỉnh dậy, nó sẽ đói cồn cào,’ ổng nói, mỉm cười, gắn thêm một sự thật - là thằng nhỏ vốn rất háu ăn khi vừa ngủ dậy - vào một giấc mơ, là nó sẽ quay về. Tôi cũng nương theo đó, lấy đó làm yên ủi.

“Nó mới vui vẻ làm sao. Ai cũng nói vậy. Không tính toán, không trông đợi, tôi cứ nghĩ mình đã hết thời sinh nở, hết thật, rồi đột nhiên nó tới. Tụi tôi thường hay nhìn nó rồi tự hỏi, “Đứa nhỏ nào đây? Nó từ đâu mà ra?” Hai tụi tôi đều mắt đen tóc đen - thì ai ở Bồ Đào không vậy? Vậy mà tóc nó vàng như đồng lúa mì, rồi cặp mắt nữa - xanh biêng biếc. Làm sao cặp mắt đó lọt vào nó vậy? Phải chăng một làn hơi Đại Tây Dương đã thổi vào làng Tuizelo cái ngày nó tượng hình? Tôi đoán là của để dành, dòng giống nhà tôi gần như hiếm khi được dùng tới, nên khi cân thì chỉ dùng những thứ tốt nhất. Thằng nhỏ phát minh ra tiếng cười. Nó là niềm vui bất tận, là tình thương không cùng. Cả làng yêu thương nó. Ai cũng muốn được nó để ý, được nó thương quý, cả người lớn lẫn trẻ nhỏ. Bao nhiêu là tình thương đổ vào cặp mắt xanh lơ đó. Nó nhận lấy thương yêu rồi đáp lại, hoan hỉ và rộng rãi như mây trời.

“Rafael đi phụ việc cho một người bạn gần Cova da Lua. Đi một tuần, được thêm vài đồng. Ổng đem nó theo, thằng nhỏ năm tuổi của tụi tôi. Sẽ là một cuộc phiêu lưu cho nó. Nó cũng đỡ đần được cho ổng. Rồi chuyện xảy ra, khi Rafael còn mài lưỡi hái trên đá. Ổng dừng lại, nghe ngóng. Chung quanh im ắng lạ thường. Ổng gọi to. Ổng đi tìm quanh trang trại. Ổng tìm ở những vòng ngoài. Cuối cùng ổng chạy ra đường, gọi tên nó. Ổng tìm thấy nó ở đó. Chân kia thì sao?”

Câu hỏi bật ra đột ngột. Eusebio nhìn chân trái của xác. Ông chích dao vào gót chân. Dịch nôn lại tràn ra.

“Rồi lên trên?” Maria Castro hỏi.

Giờ ông không chần chừ nữa. Bằng dao mổ, ông cắt vào chân phải chỗ cạnh xương chày, giữa cẳng chân; rồi cắt vào đầu gối trái, giữa xương bánh chè và lõi cầu giữa xương đùi; rồi cắt vào đùi, một lát cắt ở mỗi cơ tứ đầu đùi. Mỗi lát cắt dài chừng năm hay sáu xăng-ti-mét, mỗi lần cắt dịch nôn lại tràn ra, mặc dù ông để ý càng lên trên đùi thì áp lực tràn yếu hơn. Ông cắt ngang đai chậu, ngay trên mu, một đường cắt dài. Ông kéo lớp da xuống. Một mảng dịch nôn lớn lộ ra. Bên trên, ở rìa lât cắt, lưỡi dao chạm vào một vật cứng rời ra. Ông dò dẫm. Có ánh sáng.

Ông tháo vật đó ra, lật lại bằng lưỡi dao. Một đồng tiền - năm escudo. Cạnh đó còn vài đồng nữa, đồng escudo, đồng xu, nằm trên mảng dịch nôn. Gia tài còm cõi của một người nông dân.

Ông dừng tay. Ông tự hỏi không biết nên để mấy đồng tiền ở đó hay lấy chúng ra.

Maria Castro cắt ngang suy nghĩ của ông. “Dương vật,” bà nói.

Ông cầm lấy dương vật khá lớn của Rafael Castro. Nhìn sơ qua, thần và đầu dương vật trông hoàn toàn bình thường. Không có dấu hiệu của bệnh Peyronie, sùi mào gà, hay sẩn dạng Bowen. Ông quyết định cắt dọc một thể hang, tức một trong hai khoang dài, xốp, mỗi khi được bơm đầy máu lại thành nguồn vui cho đôi lứa. Ông rạch theo chiều dài của dương vật, qua bao quy đầu, vào đầu dương vật. Một lần nữa lưỡi dao đụng vào một vật cứng, nơi đáng ra không có gì cứng, ông đặt lưỡi dao xuống. Áp hai ngón cái vào hai bên đường cắt và dùng các ngón tay còn lại ấn vào thành đối diện, ông dễ dàng nặn dị vật ra. Có hai mẩu: bằng gỗ, mượt, tròn, có đục lỗ.

“Ô,” Maria Castro nói. “Là cây sáo của ổng.”

Hai phần còn lại của cây sáo nằm trong thể hang thứ hai. Vốn là người ngăn nắp, Eusebio lắp lại món nhạc cụ đó. Ông đưa nó cho bà cụ, bà đưa nó lên môi. Ba nốt nhạc vút lên lơ lửng trong không khí.

“Ổng thổi hay lắm. Như nuôi chim bạch yến trong nhà,” bà nói.

Bà đặt cây sáo lên bàn mổ, cạnh thi thể.

Khi thì nói, khi thì lắc đầu, thể hiện một kiến thức hoàn hảo về thân xác thực tế của Rafael Castro, Maria Castro cứ thế đưa đường chỉ lối cho lưỡi dao mổ của Eusebio. Đó là cuộc giảo nghiệm đơn giản nhất ông từng thực hiện, chỉ cần một y cụ sắc, ngay cả khi mở cái đầu. Bà tránh ngực và bụng cho đến gần cuối, ưu tiên các khám phá ngoại vi ở chi trên và đầu cổ.

Ngón đeo nhẫn trên tay trái có độn nhẹ một lớp lông tơ, ngón giữa tay phải cũng thế, còn trong ngón trỏ ở cả hai bàn tay ông thấy có máu, máu đỏ tươi - là vết máu duy nhất trong toàn cơ thể. Tất cả những ngón còn lại đầy bùn. Lòng bàn tay phải cầm một vỏ sò, lòng bàn tay trái cầm vài tờ lịch tường nhỏ. Hai cánh tay lỉnh kỉnh đủ món. Từ chúng ông lấy ra nào búa, kẹp, dao dài; quả táo; cục bùn; nhành lúa; ba quả trứng; con cá tuyết khô; dao nĩa. Đầu của Rafael còn rộng rãi hơn nữa. Bên trong đó ông tìm thấy một vuông vải đỏ, một con ngựa và xe kéo đồ chơi thủ công bằng gỗ, bánh xe quay được; một cái gương con; lại thêm lông tơ; một vật nhỏ bằng gỗ sơn son đến Maria Castro cũng không biết là gì; lọn tóc dài sẫm màu; và ba lá bài. Trong mỗi con mắt ông tìm thấy một viên xúc xắc, và một cánh hoa khô thay cho võng mạc. Cổ chứa ba cái chân gà và củi đóm: lá khô và cành cây. Lưỡi chứa tro, trừ đầu lưỡi, nơi có mật ong.

Cuối cùng đến ngực và bụng. Bà vợ già gật đầu, mặc dù lần này ngập ngừng thấy rõ. Eusebio kết thúc cuộc giảo nghiệm bằng nhát dao đáng ra để bắt đầu, là nhát cắt chữ Y từ hai vai xuống xương ức qua bụng. Ông rạch da nhẹ nhàng hết sức, gần như không cắt qua lớp mỡ hạ bì. Vì ông đã cắt ngang đai chậu lúc nãy, khoang bụng và ngực lúc này mở hết ra, đập vào mắt.

Ông nghe tiếng bà thở hắt ra.

Mặt dù không phải là chuyên gia, ông biết đó là một con tinh tinh, một loài linh trưởng Phi Châu. Mất một lúc lâu hơn ông mới nhận ra con vật thứ hai, nhỏ hơn, bị che khuất một phần.

Lấp đầy khoang ngực và bụng của Rafael Castro, nằm gọn gàng trong tư thế yên nghỉ, là một con tinh tinh và, gói gọn trong vòng tay ôm của nó, là một chú gấu con, nhỏ bé, màu nâu.

Maria Castro cúi xuống, áp mặt vào chú gấu con. Vậy ông chồng bà ấy đã sống thế này sao? Eusebio không nói gì, chỉ quan sát. Ông để ý thấy gương mặt sạch sẽ, sáng sủa và bộ lông bóng rậm của con tinh tinh. Con này còn trẻ, ông kết luận.

Bà nhỏ nhẹ. ‘‘Trái tim có hai lựa chọn: đóng lại hay mở ra. Tôi đã không kể thật hoàn toàn câu chuyện của mình. Tôi là người la ó cái hòm nhỏ xíu. Tôi là người hét lèn “Con tôi! Thằng nhỏ dễ thương…” rồi gục ngã. Tôi là người không muốn đóng lại cái khoảng trống trên giường. Ông cắt cho tôi chút lông của con vật màu đen đó được không? Với phiền ông mang cái va-li lại đây.”

Ông làm theo. Với dao mổ ông cắt một túm lông từ con tinh tinh, chỗ bên hông. Bà vân vê túm lông giữa ngón tay, đưa lên mũi ngửi rồi áp lên môi. “Rafael luôn có lòng tin mạnh hơn tôi,” bà nói. “Ổng thường lặp lại lời Cha Abraão ngày trước, rằng lòng tin mãi mãi thanh xuân, lòng tin, không như những phần còn lại của ta, không bao giờ già đi.”

Eusebio đi lấy va-li ở văn phòng. Maria Castro mở nó ra, đặt lên bàn giảo nhiệm, bắt đầu để vào đó những món từ xác Rafael Castro, từng món một.

Rồi bà bắt đầu cởi đồ.

Sự trần truồng choáng váng của một phụ nữ lớn tuổi. Thịt nhão, da sần, dáng vóc bị thời gian tàn phá - vậy mà vẫn bừng sáng bằng cuộc đời dằng dặc đã sống, như một mảnh da đầy chữ viết. Ông từng thấy nhiều phụ nữ như thế, nhưng đã chết, không còn tính cách, và thậm chí còn trừu tượng hơn sau những nhát dao mổ. Các cơ quan bên trong, trừ khi có thầy pháp y chạm vào, gần như không có tuổi tác.

Mario Castro cởi đến khi không còn một mảnh vải trên người. Bà tháo nhẫn cưới, rút sợi dây buộc tóc. Bà bỏ hết vào va-li, đóng lại.

Dùng cái ghế sẵn có, bà leo lên bàn giảo nghiệm. Cúi xuống xác Rafael Castro, chen chỗ này lấn chỗ kia, đè xuống rồi cựa quậy, tìm chỗ ở nơi tưởng như không còn chỗ trống, vì hai con vật đã nằm gọn trong ông, Maria Castro cẩn thận yên vị trong cơ thể chồng mình. Vừa làm bà vừa lặp lại, “Đây là nhà, đây là nhà, đây là nhà.” Bà chọn tư thế sao cho lưng con tinh tinh áp vào thân trước của mình còn hai cánh tay bà vòng ôm lấy cả con tinh tinh và chú gấu con, bàn tay đặt lên chú gấu.

“Phiền ông,” bà nói.

Ông biết phải làm gì; ông rất thạo việc. Ông cầm cây kim khâu lên. Ông luồn chỉ khâu qua lỗ kim. Ông bắt đầu khâu. Công việc nhanh gọn, da mềm, mũi kim qua lại zigzag, mặc dù lần này ông khâu các mũi gần nhau hơn, tạo nên một đường khâu liền hơn thông thường. Ông khâu ngang đai chậu của Rafael Castro, rồi đóng phần da trên bụng và ngực, đi lên mỗi vai. Ông cẩn thận không để mũi kim chích vào Mario Castro và hai con vật. Ông chỉ nghe loáng thoáng tiếng bà vọng ra khi khâu nốt: “Đa tạ, Senhor đốc-tờ.”

Ông chưa bao giờ làm giảo nghiệm với xác bằng nhiều nhát dao như vậy. Y đức buộc ông phải đóng từng vết mổ: đầu, cánh tay, cổ, cẳng chân và bàn tay, dương vật và lưỡi. Khâu ngón tay vô cùng tốn công. Cặp mắt không ưng ý lắm - ông mất thì giờ cố đóng mí mắt lại trên cặp mắt khâu tồi. Ông kết thúc ở gan bàn chân.

Cuối cùng chỉ còn thi thể trên bàn mổ, và va-li trên sàn nhà, ở trong sắp bừa các món lỉnh kỉnh.

Ông nhìn sững một lúc lâu. Khi quay đi, ông để ý có gì đó trên kệ: nhúm lông tinh tinh. Maria Castro đã quên nó - hay bà ấy cố tình chừa lại? Ông nhặt nó lên, bắt chước bà: đưa lên mũi ngửi rồi áp lên môi.

Eusebio mệt rũ. Ông trở ra văn phòng, nhúm lông tinh tinh trong một tay, va-li trong tay còn lại. Ông đặt va-li lên bàn rồi thả người nặng nhọc xuống ghế. Ông mở va-li, nhìn trân trối các thứ trong đó. Ông mở hộc tủ, tìm một bì thư, đặt nhúm lông vào đó, rồi thả bì thư vào cái va-li. Ông để ý thấy trên sàn nhà có cuốn tiểu thuyết Agatha Christie. Ông nhặt nó lên.

Senhora Melo đi làm sớm, như thói quen. Cô ngạc nhiên thấy Bác sĩ Lozora gục trên bàn. Tim cô đập thình thịch. Ông chết rồi sao? Một bác sĩ pháp y bị chết - thật là chuyện tréo ngoe. Cô bước vào. Bác sĩ hóa ra chỉ đang ngủ thôi. Cô nghe tiếng ông thở, thấy đôi vai lên xuống nhè nhẹ. Thần sắc vẫn tốt. Dãi dốt nhỏ xuống bàn. Cô sẽ không kể với ai tình tiết xấu hổ đó - bác sĩ ngủ gục nhỏ dãi thành bãi trên bàn. Cô cũng sẽ không nhắc gì đến vỏ chai rượu chát. Cô nhặt chai, nhẹ nhàng dựng nó lên sàn nhà đằng sau bàn giấy; khuất mắt. Trên bàn có một cái va-li đã sờn cũ. Của bác sĩ sao? Ông ấy sắp đi đâu sao? Lẽ nào bác sĩ lại có cái va-li xoàng xĩnh vậy?

Ông đang ngủ trên một tập hồ sơ. Hồ sơ bị bàn che gần hết, nhưng cô vẫn đọc được dòng đầu tiên:

Rafael Miguel Santos Castro, 83 anos, da aldeia de Tuizelo, as Altas Montanhas de Portugal

Kỳ quá - cô không nhớ tên người hay địa danh đó. Cô là người coi giữ tên tuổi, người nắm chắc chắn ai chết ra sao. Và đó là chữ viết của bác sĩ, viết tạm, chứ không phải được cô đánh máy lưu giữ vĩnh viễn. Biết đâu đó là một ca khẩn cấp, được đưa đến sau khi cô ra về tối hôm qua? Nếu thế thì lạ lùng thật. Cô để ý thấy tuổi của bệnh nhân. Tám mươi ba là thọ đấy chứ. Điều đó khiến cô yên tâm. Đời có bi kịch ra sao thì thế giới nay vẫn có thể là một chốn tốt đẹp.

Cô để ý thấy móc cài va-li chưa đóng lại. Mặc dù biết không nên, cô khẽ mở va-li, xem có phải của bác sĩ không. Thật là một mớ lạ lùng - cây sáo, dao nĩa, nến, một cái đầm đen suông đuột, một cuốn sách, vuông vải đỏ, bì thư, rồi hầm bà lằng các món khác - chắc không phải của Bác sĩ Lozora rồi. Cô đóng va-li lại.

Cô khẽ rời văn phòng, không muốn bác sĩ phải ngượng khi thức dậy. Cô bước về góc làm việc bé tí của mình. Cô luôn muốn sửa soạn chỉn chu trước khi bắt đầu công việc mỗi ngày. Kiểm tra ruy-băng máy chữ, thay giấy than, đổ đầy bình nước uống. Cửa phòng giảo nghiệm mở sẵn, thường đâu có vậy. Cô liếc mắt vào. Cô thảng thốt. Một thi thể trên bàn mổ! Cô rùng mình. Cái xác làm gì ở đó vậy? Nó ở ngoài phòng lạnh đã bao lâu rồi? Thật chẳng hay ho gì. Mọi khi bác sĩ vẫn đọc cho cô ghi nguyên một tiếng đồng hồ trước khi bắt đầu giảo nghiệm. Mọi khi xác được phủ kín khi đưa đến và mang đi, khuất mắt hết thảy chỉ trừ bác sĩ.

Cô bước vào phòng. Chắc cũng giống thân thể người sống thôi, cô tự nhủ, trừ chỗ đã chết.

Chẳng giống thân thể người sống chút nào. Xác một người đàn ông, một ông già. Vàng vọt và nhăn nheo. Xương xẩu. Vùng mu rậm lông và dương vật lớn lồ lộ, tục tĩu khó coi. Nhưng ghê hơn, đường chỉ thô chạy khắp xác, những đường khâu lên xuống đỏ, xám, vàng khiến ông cụ trông như một con búp bê vải. Hai bàn tay ông cụ như mặt trong con sao biển. Thậm chí dương vật cũng bị khâu chằng chéo. Senhor Melo nấc lên, nghĩ mình sẽ ngất xỉu mất, rồi cố giữ bình tĩnh. Cô buộc mình nhìn vào mặt người đàn ông. Nhưng trên gương mặt đó chẳng có điều gì, trừ tuổi tác. Cô sửng sốt nhận ra xác chết thật giống như….cô tìm từ…một thứ di vật. Khi rón rén ra khỏi phòng giảo nghiệm, như thể sợ làm phiền di vật ấy, cô tự hỏi: Băng-ca đâu? Ông cụ tới đây bằng cách nào?

Cô đóng cửa phòng giảo nghiệm, hít thở sâu. Rõ là bác sĩ cần được giúp đỡ. Gần đây ông không khỏe lắm. Thi thoảng ông đi làm muộn, có ngày lại vắng mặt, rồi có khi ông làm xuyên đêm. Thật đáng thương. Cái chết của bà vợ là một cú sốc lớn. Ông xua tay trước mọi quan ngại của đồng nghiệp, của cả giám đốc nhà thương. Để đó ông làm, ông nói, để chính tay ông làm. Nhưng oái oăm làm sao! Bác sĩ Octávio, đồng nghiệp của ông, đã đi nghỉ phép, nhưng nếu có ở đó cũng sẽ từ chối ca này vì đã quen biết bệnh nhân. Quy trình thông thường là vậy. Bình thường, xác của bà đáng ra phải được chuyển đến bệnh viện ở Vila Real. Nhưng bác sĩ Lozora không chịu được cái ý nghĩ rằng người khác sẽ làm chuyện đó. Và xác đang phân hủy nhanh; phải làm gấp. Vậy là bác sĩ đã làm giảo nghiệm chính người vợ của mình.

Trong trạng thái bàng hoàng, cặp mắt được tấm mành rơm che chắn, Senhora Melo đã chứng giám từ đầu đến cuối từ góc làm việc của mình. Cô đã cố hết sức để ghi lại báo cáo được đọc rời rạc từ phòng giảo nghiệm. Những khoảng im lặng kéo theo nước mắt, rồi từng đợt tường thuật dứt dạc, khi bác sĩ Lozora lên tiếng. Nhưng ta làm sao ghi lại nỗi đau, ta làm sao ghi lại bi kịch? Chúng như tự ghim vào cô, khi cô chu đáo gõ lại lời bác sĩ.

Cô biết nhiều người nghĩ Maria Lozora là một phụ nữ lập dị. Chẳng hạn gần đây, bà có thói quen đi quanh thành phố xách theo túi đầy sách. Bà cũng miệng mồm lắm. Những khi im lặng, bà khiến người ta sờ sợ. Cha Cecilio sợ bà một phép. Cha ngoan ngoãn nghe các bài giảng đạo ứng khẩu của bà mà không hề hó hé, và không nói một lời khi bà bắt đầu rút sách từ túi ra đọc, trước mặt bàn dân thiên hạ giữa thánh lễ của cha. Nhưng trong tầm bà là một người rất tử tế, luôn sẵn lòng giúp đỡ người khác bất kể ngày đêm. Bà dường như không ngủ bao giờ. Đã bao lần bà đến nhà bạn bè lúc đêm hôm khi trẻ con bị ốm, mang theo nồi súp và ông chồng bác sĩ? Bao kẻ đã được vỗ về, và trong vài trường hợp thậm chí là cứu sống, nhờ sự can thiệp của ông bà. Hai người dính nhau như sam. Hơi kỳ khôi. Cô chưa từng biết đôi nào thích ở bên nhau nhiều như hai người ấy.

Thế mà chuyện lại xảy đến với bà! Bà ra ngoài đi dạo một mình đêm đó, như thường lệ. Bà không có ở nhà khi bác sĩ Lozora từ nhà thương trở về. Lo lắng, bác sĩ đi báo cảnh sát ngay trong đêm. Ông chịu, không biết bà đi đâu. Bà vốn tự do tự tại, ông nói, có lẽ bà đã đi thăm ai đó mà không nói với ông. Đúng rồi, đêm đó ông làm việc rất trễ.

Vài ngày sau, người ta tìm thấy một cuốn sách trên bờ sông dưới cây cầu. Là một cuốn tiểu thuyết, Hiểm Họa ở Dinh Cuối, của nhà văn người Anh Agatha Christie. Sách có đóng dấu đã nhòe. Bác sĩ Lozora nhận ra đó là sách nhà mình. Người ta tìm kiếm cả dòng sông và hai bờ đá lởm chởm. Các cuốn khác của Agatha Christie được tìm thấy theo dòng nước. Cuối cùng người ta tìm được xác của Maria Lozora. Không may là cái xác bị kẹt giữa đá tại vị trí rất khuất.

Còn ai nữa ngoài Maria Lozora đi lang thang trong trời mưa gió như vậy? Rồi bà đã ngã từ cầu ra sao?

Hoàn toàn vô lý - đúng ra, mọi giả thuyết dường như đều khó tin. Tự sát? Bà là một phụ nữ hạnh phúc, đủ đầy, có gia đình và bạn bè, không hề có biểu hiện khác thường về thần kinh hay đạo đức. Mà chẳng lẽ một phụ nữ hay chữ như vậy không để lại thư tuyệt mệnh sao? Hơn nữa, bà là một tín hữu Ki-tô ngoan đạo, sâu sắc, tín hữu Ki-tô không tự kết liễu đời mình. Không một ai, từ chồng con đến linh mục đến cảnh sát, bị thuyết phục với giả thuyết tự sát. Vậy thì tai nạn? Bà đã rơi xuống từ một cái cầu được che chắn bằng lan can đá vững chãi, tầm cao đủ ngăn bất kỳ ai trượt chân hay lộn nhào ngã xuống. Đành rằng nếu muốn người ta có thể leo lên lan can, nhưng ai lại đi làm chuyện đó, trừ khi sẵn ý định nhảy xuống? Giả thuyết tự sát đã được loại trừ, ý tưởng bà đã tự trèo lên lan can cũng theo đó mà bị loại. Nếu loại trừ cả tự sát lẫn tai nạn, thì còn gì? Án mạng. Nhưng đấy lại là giả thuyết khó tin nhất. Ai lại muốn giết Maria Lozora? Bà không có kẻ thù. Bà được quý mến, thậm chí là được yêu thương bởi hết thảy những ai từng biết bà. Với cả, đây là Bragança, chứ không phải Chicago. Ở những xứ như vậy người ta có bao giờ nghe nói đến án mạng. Đây đâu phải là thị trấn nơi phụ nữ hiền lành tự dưng bị nhấc bổng lên rồi ném xuống cầu. Cái ý nghĩ đó thực là nực cười. Vậy thì phải là tự sát hay tai nạn. Lại quanh quẩn quẩn quanh. Cảnh sát kêu gọi nhân chứng hãy ra mặt, nhưng nào có ai thấy gì. Các chuyên gia pháp y lặn lội từ Lisbon về; chẳng làm sáng tỏ điều chi. Người ta chọn lấy giả thuyết nghe lọt tai nhất với mình. Bác sĩ Lozora chọn giả thuyết án mạng, nhưng hoàn toàn không biết ai lại muốn giết vợ mình.

Senhora Melo thấy đau lòng vì cái chết của Maria Lozora không thể có lời giải mạch lạc như những vụ án mạng kỳ bí mà hai vợ chồng bác sĩ vốn say mê đọc.

Senhora Melo nghe có tiếng thở hắt ra. Bác sĩ Lozora vừa tỉnh giấc. Cô nghe tiếng ông bật khóc. Ông không biết rằng cô đã đến, rằng không chỉ có mình ông ở đó. Tiếng khóc lớn dần. Nức nở vỡ vụn. Người đàn ông đáng thương, đáng thương quá. Cô phải làm gì đây? Nếu ông biết cô có ở đó, hẳn ông sẽ thấy vô cùng bẽ bàng. Cô đâu muốn vậy. Có lẽ cô nên đánh động để ông nhận ra. Ông tiếp tục khóc. Cô đứng yên, im thin thít. Rồi Senhora Melo thấy bực chính mình. Rõ là bác sĩ đang cần giúp đỡ còn gì? Chẳng phải chính cô khi nãy cũng nghĩ vậy sao?

Cô quay lưng, tiến về văn phòng của bác sĩ Lozora.

PHẦN BA:
Đến nhà

Khi Peter Tovy được bổ nhiệm từ Hạ Viện lên Thượng Viện mùa hè năm 1981 để nhường cái ghế an toàn ở Toronto cho một ứng cử viên sáng giá, ông không cần dành nhiều thời gian tiếp xúc cử tri nữa. Ông và Clara mua một căn hộ rộng hơn, đẹp hơn ở Ottawa, nhìn ra bờ sông. Hai người vốn thích nhịp sống yên tĩnh ở thủ đô, còn thấy vui vì được ở gần con trai, con dâu và cháu gái đang sống trong thành phố.

Thế rồi một buổi sáng ông bước vào phòng ngủ, thấy Clara đang ngồi trên giường, hai tay ôm lấy ngực trái, khóc.

“Sao vậy?” ông hỏi.

Clara chỉ lắc đầu. Nỗi sợ hãi bủa vây lấy ông. Hai người đi bệnh viện. Clara ốm, ốm rất nặng.

Cùng lúc vợ ông chiến đấu giành giật sự sống, cuộc hôn nhân của người con trai tan vỡ. Ông cố hết sức tô hồng bức tranh đổ vỡ đó với bà. “Vậy là tốt nhất cho cả hai,” ông nói. “Hai đứa không hợp nhau. Giờ tách ra cả hai sẽ hạnh phúc hơn. Tụi trẻ bây giờ toàn vậy thôi”.

Bà mỉm cười đồng ý. Với bà, đường chân trời khi đó đang thu lại. Nhưng vụ ly hôn không hề là tốt nhất, hay tốt gì cả. Mà vô cùng tệ hại. Ông chứng kiến cảnh vợ chồng đầu ấp tay gối ngày nào giờ đây thành kẻ thù truyền kiếp, còn đứa con thì thành một thứ chiến lợi phẩm. Con trai ông, Ben, bỏ ra vô kể thời gian, tiền bạc và công sức đấu đá với vợ cũ - Dina, cô này phản đòn cũng quyết liệt như thế, khiến luật sư cả hai phe vô cùng hớn hở còn ông thì sững sờ kinh ngạc, ông cố nói chuyện với Dina, cố vào vai trung gian hòa giải, nhưng bất kể hòa nhã và cởi mở ra sao khi bắt đầu, kiểu gì cô cũng sẽ mất bình tĩnh, sôi máu đùng đùng. Là cha của kẻ đó, ông chỉ có thể là kẻ tiếp tay, là đồng lõa mà thôi. “Ông giống hệt con trai ông,” có lần cô buột miệng phỉ nhổ. Trừ chỗ, ông chỉ ra, rằng ông đã sống hòa thuận với vợ mình qua hơn bốn thập kỷ. Cô dập máy. Cháu gái ông, Rachel, một siêu quậy vui vẻ khi còn bé, giờ đây ghét cả cha lẫn mẹ, tự cách ly mình trong cái tháp căm giận chua chát của tuổi thiếu niên. Vài lần ông đón nó đi dạo, rồi đi ăn nhà hàng cho khuây khỏa, cũng để ông khuây khỏa (là ông mong vậy) nhưng ông không bao giờ vượt qua được bức tường sưng sỉa đó. Rồi nó dọn về Vancouver với mẹ, là người là “giành” được nó trong cuộc chiến ly hôn. Ông lái xe đưa hai mẹ con ra sân bay. Khi họ đi qua cổng an ninh, chưa gì đã gây gổ, ông không hề thấy một phụ nữ trưởng thành và đứa con gái mới lớn, mà chỉ thấy hai con bọ cạp đen, đang giương sẵn đuôi nọc độc, thách thức nhau.

Phần Ben, anh chàng ở lại Ottawa, vô vọng. Trong mắt Peter, anh con trai là một kẻ ngốc có trí tuệ. Làm nghiên cứu y khoa, có lần Ben đã nghiên cứu tại sao người ta hay vô tình cắn lưỡi. Cơn đau khi lưỡi mất khả năng di chuyển quanh răng tựa người thợ cán thép vận hành máy móc đồ sộ, lại có nguồn gốc phức tạp đến kinh ngạc. Giờ đây Peter thấy anh chàng không khác gì cái lưỡi cứ mãi tự đưa xuống hàm răng nghiến chặt, đẩy ra toàn máu me, rồi ngay hôm sau lại đưa xuống, cứ thế tiếp tục, mà không hề hiểu một tí gì về chính mình, không hề nhận ra tai hại và hậu quả. Thay vào đó, Ben luôn tức tối cáu giận. Chuyện trò giữa hai người kết thúc bằng sự im lặng lạnh lùng, con trai trợn mắt chán nản còn người cha thì không biết nói gì.

Giữa rối reng thuật ngữ y khoa, sau mỗi lần hi vọng rồi thất vọng cùng từng đợt điều trị, sau những vật vã, rên rỉ và nước mắt, sau chứng bí tiểu và gầy rộc đi, Clara xinh đẹp của ông nằm trên giường bệnh, mặc áo bệnh nhân xanh lục xấu xí, cặp mắt ngân ngấn nhắm hờ, miệng há hốc. Bà co giật, một tiếng ho khô khốc phát ra từ lồng ngực, và bà chết.

Ông trở thành một bóng ma ở Parliament Hill.

Ngày nọ ông phát biểu ở Thượng Viện. Một đồng nghiệp vừa quay lại, nhìn ông soi xét, vẻ căng thẳng hơn là chỉ quan tâm đơn thuần. Tại sao ông nhìn tôi như vậy? Ông nghĩ thầm. Ông bị gì sao? Nếu ông chồm tới và thổi lên mặt người đồng nghiệp, hơi thở của ông sẽ có tác dụng như đèn hàn, da mặt hắn ta sẽ lột sạch. Sẽ chỉ còn hộp sọ nhe răng ngước nhìn ông. Đáng đời bộ mặt ngu si.

Giấc mơ của ông bị gián đoạn bởi Chủ tịch Thượng Viện, vừa lên tiếng, “Nghị sĩ có thể tiếp tục chủ đề đang nói, hay…?”

Chỗ bỏ lửng đó hẳn là có chuyện. Peter nhìn xuống tài liệu rồi nhận ra ông không biết mình đang nói chuyện gì - không biết gì cả, cũng chẳng hề muốn nói tiếp, nếu có nhớ ra thật. Ông chẳng còn gì để nói. Ông nhìn Ngài Chủ tịch, lắc đầu, rồi ngồi xuống. Người đồng nghiệp, sau khi nhìn thêm một giây nữa, bèn quay đi.

Giám sát Thượng viện đến bàn của ông. Hai người vốn là bạn. “Sao rồi Peter?” ông hỏi.

Peter nhún vai.

“Có khi anh nên đi đâu đó thử. Không làm gì một thời gian. Đợt rồi anh vất vả quá.”

Ông thở dài. Ừ đúng, ông phải đi đâu đó. Ông không chịu nổi ở đây nữa. Những là nói năng, làm bộ làm tịch, mưu mô kế sách, diễu võ giương oai, đến các tay trợ lý kiêu căng, rồi giới truyền thông máu lạnh, những chuyện vụn vặt ngán ngẩm, bộ máy quan liêu đồ sộ, cuộc trường kỳ cải thiện đời sống - hết thảy là những dấu ấn của một nền dân chủ, ông nhận ra chứ. Dần chủ thật là một thứ kỳ lạ và điên rồ. Nhưng ông chán quá rồi.

“Để xem tôi tìm gì được cho anh,” Giám sát viên nói. Ông vỗ vai Peter. “Cố lên. Rồi sẽ ổn thôi.”

Vài ngày sau Giám sát viên trở lại với một lời đề nghị. Một chuyến đi.

“Đến Oklahoma?” Peter hỏi lại.

“Này, những thứ hay ho toàn ở các chốn xa xôi. Có ai từng nghe đến Nazareth trước khi Giê-su xuất hiện đâu?”

“Hay Saskatchewan trước khi có Tommy Douglas.”

Giám sát viên mỉm cười. Ông cũng là người Saskatchewan. “Giờ có vụ này. Có người rút ở phút cuối cùng. Cơ quan lập pháp Tiểu bang dưới đó có lời mời đoàn nghị sĩ Canada đến thăm. Anh biết rồi đó, giao lưu nọ kia. Anh sẽ không phải làm gì nhiều đâu.”

Peter còn không chắc Oklahoma nằm đâu. Một tiểu bang nhỏ trên đế chế Hoa Kỳ, đâu đó ngay đoạn giữa.

“Thay đổi không khí mà, Peter. Đi nghỉ bốn ngày. Tại sao không chứ?”

Ông đồng ý. Ừ, tại sao không. Hai tuần sau đó ông bay đến Oklahoma với ba nghị sĩ khác.

Thành phố Oklahoma ấm áp dễ chịu trong tháng Năm, phía chủ nhà ân cần hiếu khách. Đoàn đại biểu Canada gặp thống đốc bang, các nhà lập pháp và doanh nhân. Họ được dẫn đi thăm quan tòa nhà State Capitol, rồi đi thăm một nhà máy. Mỗi ngày kết thúc bằng tiệc tối. Khách sạn đoàn ngụ rất hoành tráng. Xuyên suốt chuyên thăm, Peter nói về Canada và nghe chuyện Oklahoma như thơ thẩn đi trong mù sương. Sự thay đổi cảnh trí, thậm chí là thay đổi không khí - mềm mại và ẩm ướt hơn - khá là dễ chịu, như Giám sát viên đã dự đoán.

Đêm trước ngày cuối cùng, cũng là để đoàn khách Canada tùy nghi tham quan, Peter để ý một tờ rơi quảng cáo Sở thú công viên Oklahoma. Ông vốn thích sở thú, không phải vì ông mê động vật, mà vì Clara là người yêu thú. Bà từng có chân ở Ban quản lý Sở thú Toronto. Ông tỏ ý muốn đi thăm Sở thú thành phố Oklahoma. Trợ lý lập pháp, cũng là nguời phụ trách đoàn ở State Capitol bèn đi hỏi ngay, hôm sau cô trả lời ông, luôn miệng xin lỗi.

‘‘Tôi rất tiếc,” cô nói. “Thông thường sở thú mở cửa hàng ngày, nhưng đợt này đóng cửa trùng tu. Tôi có thể hỏi xem họ cứ cho ông vào được không, nếu ông vẫn muốn.”

“Không sao mà, tôi không muốn phiền vậy đâu.”

“Có khu bảo tồn tinh tinh ở phía nam thành phố, tại Norman, chỗ trường đại học,” cô gợi ý.

“Khu bảo tồn tinh tinh sao?”

“Vâng, chỗ đó là viện nghiên cứu…à…mấy con khỉ. Thông thường không mở cửa cho công chúng, nhưng tôi chắc ta có thể sắp xếp được.”

Cô sắp xếp được thật. Mấy tiếng “thượng nghị sĩ” như rót mật vào tai người Mỹ.

Sáng hôm sau một chiếc ô tô đợi ông sẵn ở trước khách sạn. Không ai trong đoàn muốn đi, vậy là ông đi một mình. Xe chở ông đến Viện nghiên cứu Linh trưởng, tức Viện IPR, một cơ sở của Đại học Oklahoma, đặt ở một vùng quê vắng vẻ, nhiều cây cối, chừng mười cây số phía đông Norman. Bầu trời xanh biếc, mặt đất nhuốm màu cây cỏ.

Đến Viện, cuối một con đường sỏi quanh co, ông nhìn thấy một người đàn ông to cao, vẻ mặt ang ác, để râu, bụng phệ. Cạnh đó là một tay trẻ hơn, cao kều, tóc dài, mắt trố; từ điệu bộ cũng thấy rõ anh chàng là phận thuộc cấp.

“Thượng nghị sĩ Tovy?” Ông to cao nói khi Peter bước ra khỏi xe.

“Đúng vậy.”

Hai người bắt tay. “Tôi là tiến sĩ Bill Lemnon, giám đốc Viện nghiên cứu Linh trưởng.” Lemnon nhìn qua ông, vào xe hơi, cửa xe vẫn còn mở. “Đoàn không đông lắm nhỉ.”

“Vâng, chỉ mình tôi thôi.” Peter đóng cửa xe.

“Ông từ bang nào vậy?”

“Tỉnh Ontario, Canada.”

“Vậy sao?” Câu trả lời của Peter khiến ông giám đốc im lặng một lúc. “Vậy thì theo tôi, để tôi nói qua công việc của tụi tôi ở đây.”

Lemnon quay lưng, bước đi mà không đợi ông theo. Anh chàng thuộc hạ không được giới thiệu cũng lập cập theo sau.

Họ đi quanh khu nhà trệt và vài nhà kho, đến một cái hồ khá lớn, phủ bóng những cây dương to khủng. Giữa hồ có hai hòn đảo, một đảo có cây cối mọc từng cụm. Trên cành cây ở đó, ông thấy mấy con khỉ dong dỏng, gầy gò đang đánh đu qua lại, cực kỳ khéo léo và nhanh nhẹn. Đảo kia rộng hơn, sừng sững giữa những bãi cỏ cao, bờ bụi và cây cối đó đây là một công trình bằng gỗ. Các cột cao đỡ lấy bốn sàn ở độ cao khác nhau, nối với nhau bằng mạng lưới dây thừng và võng lưới. Một lốp xe tải treo lủng lẳng bằng dây xích. Cạnh công trình đó là nhà tròn nhỏ xây bằng gạch không nung.

Ông giám đốc quay lại, đối mặt với Peter. Ông ta dường như chưa nói gì đã kịp chán.

“Ở IPR, chúng tôi đi đầu trong việc nghiên cứu hành vi và giao tiếp của linh trưởng. Ta học đươc gì từ tinh tinh? Nhiều hơn người ta tưởng. Tinh tinh là bà con gần nhất của ta về mặt tiến hóa. Ta có chung một tổ tiên linh trưởng. Người và tinh tinh chỉ tách ra chừng sáu triệu năm trước. Như Robert Ardrey từng nói: Ta là giống vượn trỗi dậy, nào phải thiên thần sa ngã. Cả hai loài đều có bộ não lớn, khả năng giao tiếp tuyệt vời, khả năng dùng công cụ, và một cơ cấu xã hội phức tạp. Nói chuyện giao tiếp chẳng hạn. Một số cá thể tinh tinh ở đây có thể ra dấu đến một trăm năm mươi từ, rồi nối lại để thành câu. Ngôn ngữ đấy. Chúng chế được cả dụng cụ để bắt kiến, mối và đập hạt. Chúng có thể phối hợp với nhau cùng săn mồi, nhận các vai trò khác nhau để cùng làm việc. Tóm lại, ở chúng có những nét thô sơ của văn hóa. Vì thế khi nghiên cứu tinh tinh, ta cũng nghiên cứu một hình bóng xa xôi của chính mình. Trong biểu cảm gương mặt của tinh tinh…”

Nghe cũng thú vị, mặc dù hơi kiểu đọc thuộc bài, không chút nhiệt tình. Lemnon có vẻ bực bội. Peter nghe tiếng được tiếng mất. Ông đoán hẳn cô trợ lý kia đã hơi quá lời về ông. Có lẽ cô không hề nói rằng nghị sĩ ghé thăm không phải người Mỹ. Vài con tinh tinh xuất hiện ở đảo lớn hơn. Ngay lúc đó có tiếng người gọi.

“Tiến sĩ Lemnon! Tiến sĩ Terrace đang chờ trên điện thoại.” Ông quay lại, thấy một cô đang đứng cạnh khu nhà.

Lemnon tươi tỉnh hẳn lên. “Tôi phải nhận cuộc gọi đó. Vô phép ông,” ông ta lầm bầm rồi bỏ đi, không hề đợi khách nói năng gì.

Peter thở phào nhẹ nhõm khi ông ta đi khỏi. Ông quay về phía đám tinh tinh lần nữa. Có năm con. Chúng di chuyển chậm chạp bằng cả bốn chi, đầu thõng xuống, thân trên nặng nề, giữ đứng bằng cánh tay mạnh, mẩy, còn cặp chân ngắn hơn đi theo như bánh sau của xe đạp ba bánh. Trong ánh nắng, trông chúng đen thui, như những mảng trời đêm loang lổ. Chúng đi lững thững một lúc rồi ngồi xuống. Một con leo lên tầng thấp nhất của công trình bằng gỗ.

Thế thôi, mà lại có gì đó thật thú vị khi quan sát chúng. Mỗi con vật như một mảnh ghép, và bất kỳ nơi đâu nó dừng lại, nó thuộc về chỗ đó, lắp vào hoàn hảo.

Anh chàng thuộc cấp vẫn còn đứng đó.

“Chúng ta chưa được giới thiệu. Tôi là Peter,” Peter nói, đưa tay ra.

“Tôi là Bob. Hân hạnh được gặp ông.”

Tôi cũng vậy.

Hai người bắt tay. Bob có trái cổ lồ lộ. Trái cổ anh chàng cứ nhấp nhô, bập bõm, Bob bập bõm, kể cũng dễ nhớ.

“Ở đây có bao nhiêu con khỉ vậy?” Peter hỏi.

Bob nhìn theo mắt Peter đến hòn đảo chính. “Tụi đó là vượn, thưa ông. Tinh tinh là giống vượn.”

“A,” Peter chỉ tay về phía hòn đảo còn lại, chỗ có mấy con đang đu cây. “Còn đám kia là khỉ?”

“À, thực ra cũng vượn luôn. Tụi đó là vượn gibbon. Thuộc loại vượn “bậc thấp”. Đại để là, khỉ có đuôi còn vượn thì không, và nói chung khỉ sống trên cây còn vượn sống dưới đất.”

Khi Bob vừa nói xong, con tinh tinh đang ngồi ở tầng thấp liền leo rồi đánh đu khéo léo lên tầng cao nhất. Cùng lúc, con vượn kia, tức con vượn gibbon “bậc thấp”, ngụ trên cây, liền nhảy múa từ cành này sang cành khác.

“Đương nhiên, tạo hóa luôn có nhiều ngoại lệ để ta không được chủ quan,” Bob thêm vào.

“Vậy anh có bao nhiêu con tinh tinh ở đây?” Peter hỏi.

“Hiện giờ là ba mươi bốn. Tụi tôi nhân giống để bán hay cho các nhà nghiên cứu mượn, nên số lượng cũng thay đổi. Tụi tôi còn có năm con đang được nuôi tại gia quanh Norman.”

“Nuôi tại gia, với con người sao?”

“Vâng. Norman hẳn là thủ đô con nuôi khác loài trên thế giới.” Bob bập bõm bật cười, cho đến khi thấy vẻ mặt ngơ ngác của Peter. “Nuôi khác loài là khi ta giao tinh tinh sơ sinh cho gia đình người nuôi, như nuôi em bé thật.”

“Để làm gì kia?”

“Nhiều thứ lắm. Tụi nó được dạy ngôn ngữ ký hiệu. Hay lắm: tụi tôi giao tiếp với tụi nó, xem đầu óc tụi nó hoạt động ra sao. Và có rất nhiều các nghiên cứu hành vi khác, ở đây và chỗ khác, tập trung về quan hệ xã hội của tinh tinh, cách thức giao tiếp, cách tổ chức bầy đàn, hình thái thống trị và phục tùng, hành vi nuôi con và tính dục, cách tụi nó thích nghi với thay đổi, vân vân. Các giáo sư và nghiên cứu sinh từ trường đại học đến đây hàng ngày. Đúng như tiến sĩ Lemnon nói: Tụi nó khác con người, nhưng lại tương đồng một cách kỳ khôi.”

“Vậy tất cả tinh tinh sống trên đảo đó sao?” Peter hỏi.

“Không. Tụi tôi đem tụi nó ra đây theo từng nhóm nhỏ để làm thí nghiệm và dạy ngôn ngữ ký hiệu, cũng là cho tụi nó nghỉ ngơi thư giãn, như đám mà ông đang thấy đó.”

“Vậy tụi nó không tìm cách chạy trốn sao?”

“Không bơi được. Nhảy xuống là chìm ngay. Mà nếu có bỏ đi thật thì cũng không đi đâu xa. Chỗ này là nhà của tụi nó mà.”

“Tụi nó không nguy hiểm sao?”

“Có chứ. Mạnh lắm, răng sắc như dao. Phải cẩn thận. Nhưng hầu hết rất dễ thương, nhất là khi mình hứa cho kẹo.”

“Mấy con còn lại ở đâu?”

Bob chỉ tay. “Trong khu nhà chính, đằng kia.”

Peter quay lưng, bắt đầu đi về đó, nghĩ hẳn là điểm tham quan tiếp theo.

Bob tiến đến sau lưng ông. “À, tôi không nghĩ chỗ đó cho tham quan đâu, thưa ông.”

Peter dừng lại. “Nhưng tôi muốn xem mấy con tinh tinh kia gần hơn.”

“À… vậy thì… có khi ta nên nói chuyện với… ông ấy không nói…”

“Ông ấy bận rồi.” Peter tiếp tục đi. Ông thích ý tưỏng chọc tức tiến sĩ Lemnon đáng sợ kia.

Bob lập cập theo sau, húng hắng ngập ngừng. “Thôi thì cứ đi vậy,” cuối cùng anh ta quyết định, khi thấy rằng Peter sẽ không đổi ý. “Ta sẽ ghé qua thật nhanh. Lối này.”

Họ rẽ vào góc đường, đến một cánh cửa. Hai người vào một căn phòng nhỏ có bàn giấy và tủ chia ngăn có khóa. Thêm một cánh cửa sắt nữa. Bob rút chìa khóa ra. Anh mở khóa, đẩy cửa. Hai người vào trong.

Nếu đảo trên hồ tạo cảm giác điền viên ngập nắng, thì ở đây, trong tòa nhà không có cửa sổ, lại là một thế giới ngầm đen tối nặng nề. Mùi hôi xộc ngay vào mũi Peter - mùi thú vật, nồng nước tiểu và khổ đau, càng chua gắt hơn trong cái nóng. Họ đến lối vào của một hành lang hình tròn, như đường hầm, những thanh sắt như băm vằm khoảng không quanh đó, như một thứ bàn cào. Hai bên hành lang treo hai hàng chuồng sắt vuông vức. Mỗi chuồng như vậy có cạnh chừng mét rưỡi, treo lơ lửng trong không khí bằng dây xích, như lồng chim. Hàng trước sắp so le với hàng sau, nên từ hành lang có thể nhìn rõ mọi chuồng, cái gần, cái xa hơn chút. Những cái chuồng đó lắp bằng thanh thép tròn, có thể nhìn xuyên suốt, không hề có chút riêng tư nào. Bên dưới mỗi chuồng là một khay nhựa lớn, vương vãi rác của tù nhân bên trong: đồ ăn hư thối, phân, vũng nước tiểu. Vài cái chuồng để trống, nhưng đa số thì không, chuồng chỉ chứa mỗi một thứ: một con tinh tinh đen.

Một tràng la hét rú rít điếc tai chào đón cả hai. Peter sợ điếng người. Hơi thở của ông ngắn lại, ông đứng như chôn chân tại chỗ.

“Hơi bị đặc biệt hả?” Bob hét. “Bởi vì ông mới đến, đang “xâm phạm” lãnh thổ của tụi nó.” Với mấy ngón tay Bob ra dấu nháy nháy quanh hai tiếng “xâm phạm”.

Peter nhìn chăm chú. Vài con tinh tinh nhảy dựng lên, giận dữ rung chuồng. Nhờ dây xích ngang, chuồng chỉ đung đưa chút đỉnh. Nhưng cách đám tinh tinh bị treo lơ lửng trong không khí, tách biệt với nhau, với mặt đất, mới khiến ông thấy hãi hùng. Chúng không có gì để ẩn mình, để níu giữ, để chơi đùa, không có đồ chơi hay chăn mền hay rơm rạ. Chúng lơ lửng trong cái chuồng trơ trọi, đúng nghĩa bị giam cầm. Chẳng phải ông từng xem phim ảnh như vậy đó sao, khi tù nhân mới bước vào khám, tất cả những tù nhân ở đó bắt đầu la ó chòng ghẹo? Ông nuốt khan, hít thở sâu, cố chế ngự nỗi sợ hãi.

Bob tiến về trước, thi thoảng lớn giọng bình luận nọ kia, hoàn toàn không để ý gì đến sự ồn ào điên loạn đó. Peter theo sát anh ta, đi ngay chính giữa hành lang, tránh xa các thanh chắn. Mặc dù nhìn rõ đám thú được nhốt chặt - trong chuồng, đằng sau song sắt - ông vẫn thấy sợ.

Cứ cách mỗi ba bốn chuồng lại có một hàng rào dây xích nặng nề, chạy từ thanh chắn hành lang đến tường và trần nhà, tách rời từng nhóm chuồng. Lại thêm một lớp giam giữ. Mỗi hàng rào như vậy có cửa xuyên qua, ở phía sau, gần với tường.

Peter chỉ vào một hàng rào. “Mấy cái chuồng không đủ sao?” ông hét.

Bob hét trả lời, “Làm vậy để thả vài con ra, cho tụi nó gần nhau trong không gian rộng nhưng vẫn tách biệt.”

Đúng vậy, trong cái âm u của tòa nhà, Peter để ý thấy ở một góc hành lang có bốn con tinh tinh đang đùa giỡn trên sàn nhà, gần với bức tường. Nhìn thấy ông, chúng đứng dậy, bắt đầu giở trò. Một con chớm chạy vụt đến thanh chắn. Nhưng ít ra thế này chúng trông có vẻ tự nhiên hơn - trên mặt đất, trong một nhóm, linh hoạt sinh động. Bob ra dấu cho Peter thụp người xuống. “Tụi nó rất thích khi mình ở ngang tầm với tụi nó,” anh chàng thì thầm vào tai Peter.

Cả hai cùng khom người. Bob đưa tay qua thanh chắn, vẫy tay với con tinh tinh có vẻ hung tợn nhất, chính kẻ vừa ra vẻ muốn gây sự với họ. Sau một thoáng ngập ngừng, con vật chạy về phía thanh chắn, chạm vào tay Bob, rồi lập cập trở về với đồng bọn ở bức tường phía sau. Bob mỉm cười.

Peter bắt đầu bình tĩnh lại. Chúng chỉ làm việc của chúng thôi, ông tự nhủ. Ông và Bob đứng thẳng dậy, tiếp tục tiến sau vào hành lang. Peter có thể quan sát đám tinh tinh thong thả hơn. Chúng thể hiện nhiều mức độ hung hăng, náo động khác nhau; chúng lắc lư, gầm gào, hú hét, nhăn nhó, vặn vẹo người ngợm ra trò. Hết thảy cùng náo loạn.

Trừ một con. Tù nhân ở cuối hành lang ngồi im lặng trong chuồng, mãi nghĩ ngợi tận đâu đâu, dường như không màng gì đến chung quanh. Khi Peter đến chuồng của nó, ông dừng lại, sững sờ trước hành vi khác thường của con vật.

Con vượn đang ngồi đưa lưng về phía tên hàng xóm la ó, dáng nghiêng về phía Peter. Một cánh tay thẳng thong thả đặt lên đầu gối gập. Peter để ý lớp lông đen mượt phủ lên toàn thân nó. Lớp lông dày trông như một thứ phục trang. Từ bộ lông, bàn tay và bàn chân chìa ra, không có lông lá, và rõ là rất nhanh nhẹn. Phần đầu, ông để ý thấy trắn ngắn, gần như không có; cặp tai như hai đĩa tách trà; cặp chân mày rậm, rũ xuống; cái mũi chiếu lệ; và cái miệng tròn trịa, mịn màng, chìa ra với môi trên nhẵn thín còn môi dưới lún phún râu. Vì to lớn, cặp môi tinh tinh rất gợi. Peter cứ nhìn vào đó. Với cá thể này, cặp môi đang nhè nhẹ chuyển động - rung rinh, he hé, đóng lại, trề ra - cứ như thể con vượn đang nói chuyện một mình.

Con vật quay đầu và nhìn thẳng vào mắt Peter.

“Nó đang nhìn tôi,” Peter nói.

“Ừ, tụi nó hay làm vậy,” Bob đáp.

“Ý tôi là, nhìn thẳng vào mắt tôi ấy.”

“Đúng thế. Thường là tỏ ý hiếp đáp, nhưng anh chàng này rất dễ chịu.”

Vẫn nhìn Peter, con vượn cong môi, chu miệng lại. Từ đó, giữa những tiếng ồn trong tòa nhà, một tiếng hu-hu hổn hển phát ra.

“Ý là sao đó?” ông hỏi.

“Là chào hỏi. Nó chào ông đó.”

Con vượn lặp lại lần nữa, lần này chỉ mấp máy miệng nhưng không phát ra tiếng, hướng đến cái nhìn trân trối của Peter, chứ không phải màng nhĩ đang bị tra tấn.

Peter không rời mắt khỏi vượn. Thật là một gương mặt quyến rũ, vẻ biểu cảm sống động, sự soi xét tập trung cao độ. Cái đầu lớn cũng rậm lông đen như thân mình, nhưng gương mặt, ở những phần trọng yếu - vùng hình tam giác ngược của cặp mắt và mũi, hình tròn của cái miệng đều không có lông, để lộ lớp da sẫm màu nhẵn thín. Trừ vài nếp nhăn mờ nhạt ở môi trên, những nếp nhăn duy nhất trên mặt con vượn là ở quanh mắt, đồng tâm tỏa ra từ dưới mỗi mắt, thêm vài đường gợn sóng trên sống mũi dẹp và giữa cặp chân mày rậm. Hiệu ứng của những vòng tròn lồng trong vòng tròn đó tập trung sự chú ý vào trọng tâm là đôi mắt. Cặp mắt đó màu gì vậy? Peter không nói đích xác được trong ánh sáng nhân tạo của tòa nhà, nhưng có vẻ như chúng có màu nâu gỉ sét, tươi, gần như đỏ, như màu đất. Hai mắt gần nhau, ánh nhìn vững vàng. Ánh nhìn đó như xuyên thấu tâm can ông, khiến ông cứ ở yên đó.

Con vượn quay lại, đối mặt với Peter. Ánh nhìn vẫn tập trung, nhưng dáng bộ thả lỏng. Như thể nó đang thong thả nuốt lấy ông bằng cặp mắt của mình.

“Tôi muốn lại gần hơn,” Peter nói. Ông thấy ngạc nhiên là chính mình thốt ra câu đó. Ông không sợ nữa sao? Chỉ mới một phút trước đây ông còn lẩy bẩy kinh hãi.

“Ôi, không làm vậy được đâu, thưa ông,” Bob lên tiếng, rõ là lo lắng.

Cuối hành lang là một cánh cửa lưới nặng nề. Có hai cánh cửa như vậy dọc theo hành lang, ở hai bên. Peter nhìn quanh; không có con nào trên sàn nhà ở bên kia cửa. Ông tiến lại gần, đặt tay lên nắm cửa. Nắm cửa quay trọn vòng.

Bob trợn mắt. “Trời đất ơi, ai quên khóa cửa vậy nè? Ông không nên đi vào đó!” anh ta nài nỉ. “Ông phải… ông sẽ phải nói chuyện với tiến sĩ Lemnon đó, thưa ông.”

“Nói thì nói sợ gì,” Peter đáp, mở toang cửa rồi bước qua.

Bob theo sau. “Đừng đụng vào nó. Tụi này có thể hung dữ lắm. Coi chừng nó cắn đứt bàn tay ông đó.”

Peter đứng trước chuồng. Ông và con vượn lại nhìn nhau không chớp mắt. Một lần nữa ông thấy mình cứ bị hút vào. Mày muốn gì hả?

Con vượn luồn bàn tay qua những song chắn đan chéo, chìa ra. Bàn tay mở ra ngay trước mặt Peter, lòng bàn tay hướng lên. Peter nhìn vào đó, lớp da đen như da thuộc, ngón tay dài. Không thắc mắc, không do dự. Ông đưa tay mình lên.

“Ôi trời đất ơi!” Bob rên ư ử.

Hai bàn tay bọc lấy nhau. Một ngón cái đối lập ngắn nhưng mạnh vươn ra, đè bàn tay của ông xuống. Cử chỉ đó không hề bóp hay kéo: không chút ác ý. Con vượn chỉ áp bàn tay ông vào tay nó. Bàn tay nó ấm lạ lùng. Peter đưa hai tay ôm lấy bàn tay nó, một tay bọc lại như bắt tay, tay kia níu lấy mu bàn tay lông lá. Trông như bàn tay thiện chí của một chính trị gia, nhưng cố định và mạnh mẽ. Con vượn siết tay lại. Nó có thể bẻ gãy tay ông, ông chợt nghĩ, nhưng nó không làm thế và ông không hề thấy sợ hãi. Nó tiếp tục nhìn chằm chằm vào mắt ông. Peter không biết tại sao, nhưng cổ họng ông nghẹn lại, ông muốn khóc. Phải chẳng vì kể từ khi Clara mất chưa có ai nhìn ông như thế, toàn diện và thẳng thắn, đôi mắt như cánh cửa mở?

“Anh bạn này ở đâu ra vậy?” ông hỏi mà không rời mắt. “Anh chàng có tên tuổi gì không?”

Peter để ý thấy mình đã đổi đại từ nhân xưng, từ nó sang anh chàng. Thật tự nhiên. Sinh vật này không phải là một thứ vô tri.

“Tên là Odo,” Bob trả lời, thân mình lắc lư vẻ sốt ruột. “Lang bạt kỳ hồ lắm. Nó được một tình nguyện viên Peace Corps ở Phi Châu đem về Mỹ. Rồi được đem đến NASA, để thử nghiệm trong dự án vũ trụ. Rồi đến Yerkes, rồi LEMSIP, trước khi…”

Một tràng la hét vang lên từ phía bên kia hành lang. Đám tinh tinh, vừa mới lắng xuống, lại bắt đầu náo loạn. Còn điếc tai hơn lúc hai người mới vào. Tiến sĩ Lemnon đã trở lại. “BOB, ANH LIỆU MÀ GIẢI THÍCH VỤ NÀY ĐI!” ông ta gào.

Peter và Odo rời tay nhau. Hoàn toàn đồng thuận. Con vượn quay lưng, trở lại vị trí cũ, nghiêng người về phía Peter, mắt hơi ngước lên.

Trông Bob như anh ta thà trèo vào mấy cái chuồng treo còn hơn phải trở ra hành lang. Peter bước ra trước. Cơn thịnh nộ của tiến sĩ Bill Lemnon hiện nguyên hình khi ông ta sải bước xuống hành lang, nét mặt giận dữ khi lộ khi khuất dưới những bóng đèn lắp xen kẽ, tiếng thú gào lớn dần khi ông tới gần.

“ÔNG LÀM GÌ Ở ĐÂY VẬY?” ông ta hét vào mặt Peter.

Mọi sự nền nã giả tạo đều biến mất. Lemnon là con vượn đang giở trò hiếp đáp.

“Tôi sẽ mua con đó,” Peter bình tĩnh nói. Ông chỉ tay về phía Odo.

“Vậy sao?” Lemnon đáp. “Để tụi này khuyến mãi thêm bốn con voi với một con hà mã nhé? Hay hai con sư tử và một đàn ngựa vằn? chỗ này đâu phải hàng thú cưng hả! PHẮN RA NGOÀI NGAY!”

“Tôi sẽ trả mười lăm ngàn đô-la,” Ôi, con số làm tròn mới hấp dẫn làm sao. Mười lăm ngàn đô, đắt hơn cả chiếc xe hơi của ông.

Lemnon trợn mắt sững sờ, Bob cũng thế, anh chàng vừa rón rén trở lại hành lang. “À, vậy ông đúng là nghị sĩ rồi, nếu vung tiền kiểu đó. Con nào?”

“Con ở đằng kia.”

Lemnon nhìn theo. “Hở. Con đó cù lần nhất hội. Tâm hồn treo ngược cành cây.” Ông ta suy nghĩ. “Mười lăm ngàn đô sao?”

Peter gật đầu.

Lemnon phá ra cười. “Vậy tụi này là cửa hàng thú cưng cũng được. Bob, anh thật là biết chọn khách. Ông Tovy -tôi xin lỗi, nghị sĩ Tovy à, ông có thể mua con tinh tinh đó nếu muốn, chỉ có điều, tụi này không có chính sách hoàn tiền. Ông mua nó, ông chơi chán, ông muốn trả lại - tụi này nhận, nhưng ông vẫn mất mười lăm ngàn. Ông hiểu chứ?”

“Tôi hiểu,” Peter nói. Ông đưa tay ra. Lemnon bắt tay, mặt mũi như đang nghe chuyện buồn cười nhất thế giới.

Peter liếc nhìn Odo. Khi bắt đầu ra về, ông nhang nhác thấy con vượn quay đầu. Peter ngoái lại. Odo nhìn ông một lần nữa. Một cơn phấn khích lặng lẽ chạy xuyên qua người ông. Anh chàng đã biết mình từ đầu. Vừa tự nhủ, vừa là nói với con vượn, ông thì thầm “Tao sẽ quay lại, tao hứa.”

Ba người đi dọc hành lang. Ông không kìm được, quan sát lần cuối cùng, nhìn qua trái phải, nhận ra điều mình đã không thấy khi mới vào: ông kinh ngạc trước sự đa dạng của tinh tinh. Ông từng nghĩ rằng tinh tinh giống hệt nhau. Nhưng không phải vậy, hoàn toàn không phải. Mỗi con tinh tinh đều có hình vóc, dáng bộ riêng, có bộ lông với màu sắc và mô-típ riêng, mỗi gương mặt có sắc diện, nước da và biểu cảm khác nhau. Mỗi con, như ông thấy, là thứ mà ông đã không ngờ tới: một cá thể với tính cách riêng biệt.

Bob sà lại gần Peter ở cửa tòa nhà, mặt mũi lo lắng bấn loạn. “Tụi tôi có bán,” anh chàng thì thầm, “nhưng không phải để…”

Lemnon phẩy tay xua. “Thôi, thôi!”

Họ trở ra xe. Peter mau chóng thỏa thuận xong với Lemnon. Trong vòng một đến hai tuần nữa, ông sẽ quay lại; sớm nhất có thể; ông cần thời gian để sắp xếp mọi thứ. Ông hứa sẽ gởi séc một ngàn đô đặt cọc trước. Lemnon đồng ý sẽ soạn sẵn giấy tờ.

Khi xe lăn bánh, Peter quay lại, nhìn qua cửa sau. Lemnon vẫn còn cười khẩy đắc thắng. Rồi ông ta quay sang Bob, mặt mày tối sầm lại. Rõ là Bob sắp bị sạc cho một trận. Peter thấy tội nghiệp anh chàng.

“Đi thăm chỗ đó có hay không?” người lái xe hỏi.

Peter ngả lưng ra ghế, bàng hoàng. “Cũng thú vị.”

Ông không tin nổi mình vừa làm gì. Ông sẽ làm gì với một con tinh tinh ở Ottawa? Ông ở căn hộ, cách mặt đất năm tầng. Hàng xóm sẽ chấp nhập một con vượn kềnh càng, to lớn trong khu nhà? Luật ở Canada có cho nuôi vượn không? Rồi nó sống sao với mùa đông Canada?

Ông lắc đầu. Clara mất chỉ hơn sáu tháng trước. Chẳng phải ông đã đọc đâu đó rằng người đang có tang lớn nên đợi ít nhất một năm trước khi thực hiện những thay đổi quan trọng trong cuộc sống? Nỗi đau đã khiến ông mất hết lý trí rồi sao?

Ông ngốc thật.

Trở về khách sạn ông không kể với một ai, cả người Oklahoma lẫn đồng hương Canada, về chuyện đã làm. Ông cũng không kể với ai ở Ottawa khi về lại đó sáng hôm sau. Ngày đầu tiên về nhà ông cứ thay đổi giữa trạng thái tự dối mình và không tin nổi, rồi quên bẵng đi. Hôm sau đó ông nảy ra một ý tưởng hay ho: Ông vẫn sẽ mua con tinh tinh, và tặng nó cho sở thú. Ông khá chắc là sở thú Toronto không có tinh tinh, nhưng còn sở thú khác thì sao - Calgary? - hẳn họ sẽ nhận con vật. Sẽ là một món quà đắt đến ngớ ngẩn, nhưng ông sẽ tặng nó dưới tên của Clara. Như vậy cũng đáng. Xong, vấn đề được giải quyết.

Ông dậy sớm vào sáng ngày thứ ba. Ông nhìn trân trối lên trần nhà. Odo nhìn thấu tận tâm can ông với cặp mắt nâu đỏ ấy, và Peter đã nói, Tao sẽ quay lại, tao hứa. Đó không phải là lời hứa mang nó đến sở thú; mà là lời hứa chăm lo cho cho nó.

Ông phải giữ lời hứa. Khốn nạn thật, ông còn không biết tại sao, nhưng ông muốn giữ lời hứa.

Sau khi quyết được việc đầu tiên và quan trọng nhất, những việc tiếp theo thật dễ dàng. Ông gởi tấm séc đặt cọc mua Odo cho Lemnon.

Rõ là họ không thể ở lại Ottawa. Ở Oklahoma, khoa học là cái cớ để người ta giữ con vượn trong chuồng. Ở Canada, cái cớ ấy sẽ là khí hậu. Họ cần một nơi ấm áp hơn.

Chữ “họ” mới hay làm sao. Thật đáng thương nhỉ? Thay vì lao ngay vào một người đàn bà khác để trả thù đời, như người ta hay nói, chẳng phải ông còn tệ hơn sao khi lao vào một con thú cưng? Nhưng không phải vậy. Có dùng từ gì để chỉ mối quan hệ đó, Odo cũng không phải là thú cưng.

Peter từng nghĩ mình sẽ không bao giờ dọn nhà nữa.

Ông và Clara chưa hề nói chuyện đó, nhưng họ không ngại khí hậu lạnh giá, cứ nghĩ rằng họ sẽ ở lại Ottawa đến già.

Vậy thì đi đâu đây?

Florida. Dân Canada hay xuống đó nghỉ hưu, chính xác là để trốn mùa đông Canada. Nhưng chốn ấy chẳng có ý nghĩa gì với ông. Ông chẳng hề muốn sống giữa trung tâm thương mại, sân golf và bãi biển nóng nực.

Bồ Đào Nha. Ba tiếng đó tỏa sáng trong tâm trí ông. Ông có gốc gác Bồ Đào. Gia đình ông di cư đến Canada khi Peter mới hai tuổi. Ông và Clara từng đến thăm Lisbon một lần. Ông rất mê những căn nhà ốp gạch vuông, vườn tược um tùm, dốc đồi, phố cổ kiểu Âu châu. Thành phố có cảm giác như một buổi chiều muộn, pha trộn nắng lịm, niềm hoài cổ và cảm giác chan chán. Chỉ có điều Lisbon, cũng như Ottawa, không phải là chỗ cho một con vượn. Họ cần một chỗ yên tĩnh, đất rộng người thưa.

Ông nhở lại cha mẹ mình vốn gốc ở một vùng quê - Miền Non Cao Xứ Bồ Đào. Lá rụng về cội chăng? Biết đâu ông còn bà con xa xôi ở đó.

Điểm đến đã cố định trong tâm trí. Bước tiếp theo là giải quyết những ràng buộc với Canada. Ông nghĩ xem những ràng buộc đó là gì. Chúng đã từng là tất cả: vợ, con trai, cháu gái, em gái ở Toronto, anh em bà con, bạn bè, sự nghiệp - tóm lại, là cuộc đời ông. Giờ đây, ngoài con trai ra, quanh ông chỉ còn những phế tích vật chất: một căn hộ với đồ đạc trong đó, xe hơi, nhà nghỉ nhỏ ở Toronto, văn phòng ở West Block tại Parliament Hill.

Tim ông đập phấn khích trước ý nghĩ sẽ vứt bỏ tất cả. Căn hộ giờ đầy quá sức chịu đựng của ông, mỗi phòng đều in dấu những đau đớn của Clara. Xe thì chỉ là xe thôi, căn nhà nhỏ của Toronto cũng thế. Còn công việc ở Thượng nghị viện là chuyện ngồi không ăn lương.

Biết đâu khoảng cách sẽ cải thiện mối quan hệ với Ben. Ông sẽ không dành hết phần đời còn lại ở Ottawa, chực chờ con trai dành thời gian cho mình. Em gái ông, Teresa, có cuộc sống riêng ở Toronto. Hai người nói chuyện điện thoại thường xuyên, không có lý do gì lại không nói tiếp được. Còn Rachel, cháu gái ông, tình cảnh bây già nếu ông có sống trên Sao Hỏa thì cũng không khác gì. Biết đâu nó sẽ muốn đi thăm ông lúc nào đó, nhờ có châu Âu vẫy gọi. Cũng không quá viển vông.

Ông hít một hơi sâu. Phải vứt hết.

Với một sự hăm hở đến là đáng ngại, ông bắt đầu vứt bỏ những xiềng xích đã trói buộc mình, như cách ông nghĩ về chúng bây giờ. Thì thực ra lúc ông và Clara dọn từ Toronto về Ottawa, họ cũng đã bỏ đi nhiều thứ. Bây giờ, trong một tuần quay cuồng, ông vứt hết các món còn lại. Căn hộ ở Ottawa - “Vị trí tốt quá chừng!” bên môi giới nhà đất cười tận mang tai, nhanh chóng tìm được người mua, căn hộ ở Toronto cũng thế. Sách được chở đến cửa hàng sách cũ, bàn ghế và đồ đạc bán đi, áo quần cho cửa hàng từ thiện, giấy tờ cá nhân góp vào Văn Khố Quốc Gia, những món linh ta linh tinh thì vứt rác. Ông trả hết các loại hóa đơn, đóng tài khoản điện thoại, nước nôi, hủy đặt báo. Ông xin thị thực Bồ Đào Nha. Ông đánh điện cho một ngân hàng Bồ Đào Nha, sắp xếp để mở tài khoản. Ben giúp đỡ ông chu đáo, vừa giúp vừa cằn nhằn tại sao ông lại bỏ hết cuộc sống ngăn nắp mà đi.

Peter bỏ lại tất cả, mang theo chỉ có va-li áo quần, một cuốn album ảnh gia đình, vài món đồ tiện lợi dùng khi cắm trại, một cuốn sách hướng dẫn du lịch Bồ Đào Nha và cuốn từ điển Anh-Bồ.

Ông đặt vé máy bay. Sẽ dễ hơn nếu ông và con vượn bay thẳng từ Hoa Kỳ đến Bồ Đào Nha. Làm vậy sẽ không phải qua nhiều biên giới, nhất là lại đi cùng thú hoang. Hãng máy bay nói rằng, chỉ cần ông có chuồng và con vật bình tĩnh, họ sẽ chịu chở nó. Ông hỏi bác sĩ thú y thuốc an thần cho tinh tinh.

Qua người quen, ông tìm ngay được một người muốn mua xe, ở New York City. “Tôi sẽ tự mang đến,” ông nói với người đàn ông ở Brooklyn trên điện thoại.

Ông không nói gì chuyện sẽ ghé qua Oklahoma trên đường xuống đó.

Ông hủy tất cả các cuộc hẹn sắp tới - với Ủy ban Thượng viện, với gia đình và bạn bè, với bác sĩ (tim ông dạo này không tốt, nhưng ông đã gói sẵn thuốc men và toa mua thuốc mới), với hết thảy mọi người. Ông viết thư cho những người vốn không nói chuyện trực tiếp hay điện thoại.

“Thì chẳng phải anh nói tôi nên đi đâu đó còn gì,” ông nói với Giám sát nghị viện.

“Anh đúng là nghe lời tôi triệt để. Mà tại sao là Bồ Đào Nha?”

“Khí hậu ấm áp. Ông bà già tôi gốc ở đó.”

Giám sát viên nhìn ông dè dặt. “Peter, anh gặp cô nào rồi sao?”

“Không, làm gì có.”

“Được thôi, nếu anh nói vậy.”

“Làm sao tôi gặp được cô nào ở Bồ Đào Nha khi vẫn còn ở Ottawa?” ông hỏi. Nhưng ông càng phủ nhận chuyện dan díu, người đồng nghiệp càng nghi ngờ hơn.

Ông không kể với ai về Odo, cả gia đình lẫn bạn bè. Con vượn là một bí mật lấp lánh trong tim ông.

Tình cờ ông cũng sắp có khám răng định kỳ. Đêm cuối cùng ở Canada ông ngủ nhà trọ, sáng hôm sau ông đi làm vệ sinh răng. Ông tạm biệt nha sĩ rồi lái xe đi.

Một hành trình đằng đẵng qua Ontario, Michigan, Ohio, Indiana, Illinois, và Missouri đến Oklahoma. Ông không muốn ráng sức quá, nên đi tận năm ngày. Dọc đường đi, từ một cửa hàng tiện dụng ở Lansing, Michigan, từ quán ăn bình dân ở Lebanon, Missouri - ông gọi cho Viện nghiên cứu Linh trưởng để họ biết ông sắp đến. Ông nói chuyện với cô nhân viên từng gọi Lemnon vào nghe điện thoại, chính cái cô có công đánh lạc hướng Lemnon, thờ đó Peter mới tham quan được nhà nuôi tinh tinh. Cô hứa với ông mọi thứ đã sẵn sàng.

Sau đêm cuối cùng ở Tulsa, Peter đi thẳng đến viện IPR, đến nơi chừng giữa buổi sáng. Ông đậu xe rồi lững thững đi ra hồ. Trên đảo chính có hai người hình như dạy ngôn ngữ ký hiệu cho một con tinh tinh. Một nhóm ba con vượn đang ngả ngớn trên mặt đất chính giữa đảo. Ngồi giữa chúng là Bob, anh đang chăm sóc một con tinh tinh, mải bắt chấy trên vai nó. Peter gọi rồi vẫy tay. Bob vẫy lại, đứng dậy, đi ra ghe nhỏ đậu trên bờ. Con vượn đi theo anh ta. Nó nhảy nhẹ như không vào ghe rồi ngồi lên ghế băng. Bob đẩy ghe, chèo vào bờ.

Chừng giữa hồ, khi ghe quay, con tinh tinh nãy giờ vẫn bị Bob che mặt, giờ nhìn thấy ông. Nó hú lên ồn ào, rồi nắm tay lại đập xuống ghế. Peter chớp mắt. Có phải…? Đúng rồi. Odo trông to lớn hơn ông nhớ. Cỡ một con chó lớn, nhưng bề ngang to hơn.

Trước khi chiếc ghe vào bờ, Odo nhảy ra, lộn trên mặt đất, rồi phóng về phía Peter. Ông không kịp phản ứng. Con vượn đập vào ngực ông, choàng tay ôm lấy ông. Peter ngã xuống, mông tiếp đất, rồi nằm lăn ra đất. Ông thấy một cặp môi to ướt đẫm và hàm răng cứng đang áp vào mặt mình. Ông đang bị tấn công!

Tiếng cười của Bob vọng tới. “Trời đất, đúng là nó kết ông rồi. Nhè nhẹ nào Odo, nhẹ tay thôi. Ông có sao không?”

Peter không trả lời được. Ông run lẩy bẩy từ đầu tới chân. Nhưng ông không thấy đau đớn. Odo không hề cắn ông. Con vượn đã chịu thôi, ngồi yên cạnh ông, áp vào vai ông. Nó bắt đầu nghịch tóc của Peter.

Bob quỳ xuống cạnh ông. “Ông không sao chứ?” anh hỏi lần nữa.

“À ừ, chắc không sao,” Peter đáp. Ông chầm chậm ngồi dậy. Ông trố mắt, nín thở nhìn trân trối. Gương mặt đen lạ lẫm, thân mình lông lá mập mạp, nguyên cả con vật âm ấm đang thở xuống cổ ông - không có thanh chắn nào giữa họ, không có sự bảo vệ nào cho ông, không hề an toàn. Ông không dám đẩy con vượn ra xa. Ông chỉ ngồi đó, cảnh giác, gồng cứng người, mắt liếc ngang dọc. “Nó làm gì vậy?” ông hỏi. Con vật vẫn đang hí hoáy trên đầu ông.

“Nó chải chuốt cho ông đó,” Bob đáp. “Chải chuốt là một phần quan trọng trong đời sống xã hội của tinh tinh. Tôi chải chuốt anh, anh chải chuốt tôi. Tụi nó sống hòa thuận nhờ làm vậy. Lại còn diệt được chấy rận. Giữ vệ sinh.”

“Tôi phải làm gì đây?”

“Không làm gì hết. Hoặc chải chuốt lại cho nó, nếu ông muốn.”

Đầu gối con vật ở ngay đó. Ông đưa bàn tay run lẩy bẩy ra, vuốt vài cọng lông.

“Đây, để tôi chỉ cho,” Bob nói.

Bob ngồi trên mặt đất, mạnh dạn chải chuốt phần lưng của Odo. Dùng mép bàn tay, anh ta đẩy qua lớp lông áo của con vật, ngược chiều lông mọc, làm lộ ra lỗ chân lông và da trần. Làm vậy chừng hai ba lần, anh ta tìm được một mảng da cần xử lý, bắt đầu dùng tay kia, cào gãi, nhặt ra vảy da, bùn đất, và những thứ rác khác. Cũng kỳ công tỉ mỉ lắm chứ chẳng chơi. Bob dường như quên mất Peter còn ở đó.

Peter bắt đầu bình tĩnh lại. Cũng không đến nỗi khó chịu, cái việc con vật đang làm trên đầu ông. Ông cảm thấy mấy ngón tay mềm mại áp lên sọ mình.

Ông nhìn vào mặt Odo. Ngay lập tức con vượn đưa mắt nhìn ông. Hai gương mặt cách nhau chừng gang tay, bốn mắt tập trung vào nhau. Odo khe khẽ hú, hơi thở hổn hển phà lên mặt ông, dội lại, rồi nó mở môi dưới ra, để lộ một hàm răng lớn. Peter gồng cứng người.

“Nó đang cười với ông đó,” Bob nói.

Chỉ khi đó, anh chàng vốn rất rành cách đọc cảm xúc con vượn, mới hiểu được cảm xúc của Peter. Anh đặt tay lên vai ông.

“Nó không hại ông đâu. Nó thích ông mà. Và nếu nó không thích ông, thì nó chỉ tránh mặt ông thôi.”

“Tôi xin lỗi đã khiến anh gặp rắc rối lần trước.”

“Đừng lo chuyện đó. Cũng đáng mà. Chỗ này tồi tệ lắm. Ông có mang Odo đi đâu nữa cũng tốt hơn ở đây.”

“Lemnon có đây không?”

“Không. Ông ấy đi ăn trưa rồi, lát quay lại.”

Thật may quá. Trong vài tiếng đồng hồ sau đó, Bob dạy cho Peter một khóa cấp tốc về Odo. Anh chỉ cho ông những thứ cơ bản về âm thanh và biểu cảm gương mặt của tinh tinh. Peter học về những tiếng hú, gừ, sủa, hét, rồi động tác bĩu môi, chu miệng, liếm môi, những kiểu thở hổn hển khác nhau. Odo có thể ồn ào như núi lửa Krakatoa hay lặng im như ánh nắng. Nó không biết Ngôn ngữ ký hiệu Hoa Kỳ nhưng hiểu chút ít tiếng Anh. Cũng như ở người, giọng điệu, cử chỉ, ngôn ngữ cơ thể đều có thể truyền tải ý nghĩa. Đôi tay con vượn cũng biết nói, dáng bộ, hướng lông cũng thế, và Peter phải lắng nghe chúng nói gì. Hôn và ôm chỉ có nghĩa thế thôi, là ôm và hôn, để mà tận hưởng, để mà cảm kích và có thể đáp lại, ít nhất là với cái ôm. Biểu cảm tốt nhất là khi miệng Odo mở hé, tay chân thả lỏng; có thể theo sau là thứ ngôn ngữ vui vẻ của tinh tinh, tiếng cười, mắt sáng rực, khe khẽ thở hổn hển, niềm hoan hỉ thổ lộ đầy đủ nhưng không có tiếng HA HA HA chói tai như tiếng cười của người.

“Đó là một ngôn ngữ hoàn chỉnh,” Bob nhận xét về sự giao tiếp của tinh tinh.

“Tôi không giỏi ngoại ngữ lắm,” Peter tự nhủ thành tiếng.

“Đừng lo. Ông sẽ hiểu nó. Nó sẽ giúp ông.”

Odo đã biết đi vệ sinh vào bô, Bob kể, chỉ có điều phải để cái bô ở chỗ dễ thấy. Tinh tinh không nhịn được lâu. Bob cho thêm bốn cái bô để đặt chung quanh chỗ của Odo.

Cái chuồng vốn định sẽ chứa Odo khi di chuyển, cũng là chỗ nghỉ đêm cho nó, hóa ra lại không thể để vừa trong xe. Họ phải tháo ra rồi bỏ hết vào cốp sau xe. Odo sẽ ngồi ghế trước.

Đoạn, Peter đi vào nhà vệ sinh. Ông ngồi trên nắp bệ xí, hai tay ôm lấy đầu. Hồi mới có con cũng vậy sao? Ông không nhớ mình đã thấy choáng ngợp như thế này. Mang em bé Ben từ bệnh viện về là một trải nghiệm vô cùng hân hoan. Ông và Clara không biết mình đang làm gì - có cha mẹ lần đầu nào biết đâu? Nhưng rồi ổn hết. Họ đã nuôi Ben với tình yêu và sự tận tâm. Và họ đâu có sợ thằng bé. Ông ước gì Clara bên ông lúc này. Mình đang làm gì ở đây vậy? ông tự hỏi. Thật điên rồ.

Hai người dắt Odo đi dạo, con vượn vô cùng thích thú. Odo hái dâu dại, trèo cây, đòi (bằng cách gừ gừ rồi đưa tay lên, như đứa bé) Peter bế, ông chiều nó, đi lảo đảo xiêu vẹo cho đến khi muốn ngã lăn ra. Cách Odo dùng cánh tay và cẳng chân bám vào ông khiến ông thấy như mình đang cõng con bạch tuộc năm chục ký trên lưng.

“Tôi có thể cho ông vòng cổ và dây xích sáu mét của nó nếu ông muốn, nhưng cũng vô ích thôi,” Bob nói. “Nếu leo lên cây, nó sẽ kéo ông theo như cái yo-yo. Còn nếu ông đang ngồi trên ngựa, nó sẽ kéo luôn con ngựa lên. Tinh tinh mạnh cực kỳ.”

“Vậy tôi chế ngự nó ra sao?”

Bob nghĩ vài giây rồi mới trả lời. “Tôi không có ý tọc mạch, nhưng ông đã kết hôn chưa?”

“Đã từng,” Peter bình thản đáp.

“Thế ông chế ngự vợ mình ra sao?”

Chế ngự Clara? “Tôi không làm chuyện đó.”

“Đúng vậy. Hai bên tập sống hòa thuận. Khi có xích mích thì cãi nhau, rồi tìm cách giải quyết. Ở đây cũng vậy thôi. Ông sẽ không cách gì kiểm soát được nó. Ông sẽ chỉ cố mà thích nghi. Odo thích ăn sung. Nhớ dỗ nó bằng sung.”

Khi hai người nói chuyện, Odo mải nghịch quanh bụi cây. Rồi nó bước ra, ngồi cạnh Peter, quỳ gối. Peter đánh bạo đưa tay xuống, vỗ đầu Odo.

“Phải gần gũi thiệt tình,” Bob nói. Anh ngồi xổm trước mặt con tinh tinh. “Odo, cù lét, cù lét không?” anh nói, mắt mở to. Anh bắt đầu cù vào bên hông con vượn. Chẳng mấy chốc cả hai lăn quay ra đất, Bob cười sặc sụa còn Odo hú hét sung sướng.

“Vô đây, vô đây đi!” Bob hét. Rồi Peter và Odo quay cuồng vật vạ. Con vượn đúng là khỏe như lực sĩ. Có những lúc nó nhấc bổng Peter lên khỏi mặt đất, dùng cả tay và chân, rồi thả ông xuống đánh rầm một cái.

Sau màn om sòm đó, Peter lảo đảo đứng dậy. Ông nhếch nhác hẳn, một chiếc giày bị văng ra, áo sơ mi mất hai nút áo, túi trước bị rách, toàn thân ông vương vãi cỏ, cành cây và vết bùn đất. Thật là trò trẻ con đáng xấu hổ, chẳng ra dáng một người đàn ông sáu mười hai tuổi gì cả - và vui quá chừng, ông thấy nỗi sợ hãi của mình đang cạn dần đi.

Bob nhìn ông, “ông sẽ ổn mà,” anh nói.

Peter mỉm cười rồi gật đầu. Ông không lấy vòng cổ và xích trói.

Khi Lemnon đến, chỉ còn mỗi việc thanh toán nốt tiền nong. Peter đưa tờ hối phiếu ngân hàng, Lemnon xem xét kỹ càng. Đáp lại, ông ta đưa cho Peter đủ món giấy tờ. Một giấy chứng nhận rằng, ông, Peter Tovy, là chủ sở hữu hợp pháp của con tinh tinh đực, Pan troglodytes, Odo. Giấy đã được công chứng bởi luật sư ở Oklahoma City. Một bản khác từ bác sĩ thú y chuyên thú hoang; chứng nhận con vượn sức khỏe tốt, đã được tiêm vắc xin đầy đủ. Lại thêm một giấy phép xuất khẩu từ Cục Thủy sản và Thú hoang Hoa Kỳ. Hết thảy đều có vẻ đàng hoàng, có chữ ký và đóng dấu nổi. “Được rồi, chắc đủ hết rồi,” Peter nói. Lemnon và ông không bắt tay, Peter bước đi mà không nói thêm lời nào.

Bob đặt một cái khăn lông gấp lại trên ghế trước. Anh cúi xuống ôm Odo. Rồi anh đứng dậy, ra dấu cho nó vào xe. Odo vào ngay không chút ngập ngừng, ngồi thoải mái trên ghế.

Bob nắm lấy tay con vượn, áp lên mặt mình. “Tạm biệt, Odo,” anh nói, giọng trĩu buồn.

Peter vào ghế tài xế, khởi động xe. “Ta có nên thắt dây an toàn cho nó không?” ông hỏi.

“Tại sao không chứ,” Bob đáp. Anh với tay, choàng dây qua eo Odo. Anh đóng khóa dây vào. Đai vai quá cao, chạy ngang mặt Odo. Bob rút đai ra sau đầu nó. Odo không hề thấy khó chịu.

Peter bắt đầu thấy âm ỉ bấn loạn. Mình không thể làm việc này. Mình phải hủy hết thôi. Ông hạ cửa sổ xuống, vẫy tay với Bob. “Tạm biệt, Bob. Cảm ơn anh. Anh giúp tôi nhiều quá.”

Hành trình từ Oklahoma City lâu hơn hành trình tới đó. Ông đi tốc độ vừa phải để không làm Odo sợ. Và nếu từ Ottawa đến Oklahoma City ông liên tục đi qua những chỗ đông đúc - Toronto, Detroit, Indianapolis, St. Louis, Tulsa thì trên đường đến New York City ông lại cố hết sức tránh những thành phố lớn, cũng vì không muốn làm Odo sợ.

Ông muốn ngủ giường chiếu đàng hoàng, tắm rửa sạch sẽ nhưng ông khá chắc là không có chủ nhà trọ nào sẽ cho cái cặp nửa người nửa khỉ này trú qua đêm. Đêm đầu tiên, ông rẽ khỏi đường chính, đỗ xe cạnh trang trại bỏ hoang. Ông lắp cái chuồng, nhưng không biết phải đặt ở đâu. Đặt trên trần xe? Đặt chìa ra ở cốp sau xe? Hơi xa xa tí, để có “lãnh thổ riêng” cho con vượn? Cuối cùng ông đặt cái chuồng cạnh xe, cửa chuồng mở hé, rồi mở kính cửa sổ xe. Ông đưa cho Odo một cái mền, phần mình ra nằm ghế sau. Khi đêm xuống, con vượn cứ đi ra đi vào, khá là ồn ào, vài lần còn nhảy ra ghế sau, thiếu điều đè lên Peter, cuối cùng nó chịu ngồi yên ở chỗ để chân ở ghế sau, ngay cạnh ông. Odo không ngáy, nhưng thở khá mạnh. Peter ngủ không yên giấc, không hẳn vì bị con vượn quấy rầy mà vì cứ trằn trọc lo lắng. Đây là một con vật lớn xác, rất mạnh, không bị chế ngự, không thể kiểm soát. Mình làm cái gì thế này?

Những đêm sau đó họ ngủ lại ở rìa đồng cỏ, ở cuối con đường cụt, bất kỳ nơi nào yên tĩnh và vắng vẻ.

Một đêm ông đọc lại mớ giấy tờ Lemnon đã đưa. Trong đó có báo cáo tổng quan cuộc đời của Odo. Nó được “bắt từ hoang dã lúc còn sơ sinh” ở châu Phi. Không hề nhắc đến tình nguyện viên Peace Corps đó, chỉ nói là Odo sau đó đến NASA, cụ thể là Trung Tâm Y Tế Hàng Không Holloman, ở Alamogordo, New Mexico. Rồi đến Trung Tâm Nghiên Cứu Linh Trưởng Quốc Gia Yerkes, ở Atlanta, Georgia, rồi đến Phòng Thí Nghiệm Y học và Phẫu thuật Thực nghiệm về Linh Trưởng, gọi tắt là LEMSIP, ở Tuxedo, New York trước khi được mang đến Viện Nghiên Cứu Linh Trưởng của Lemnon. Thật là một cuộc phiêu lưu ly kỳ. Chẳng thế mà Bob từng nói Odo là lang bạt kỳ hồ.

Peter dừng lại ở vài từ: “y học”… “sinh học”… “phòng thí nghiệm”… “nghiên cứu” - và đặc biệt là “y học và phẫu thuật thực nghiệm” Thực nghiệm sao? Odo đã bị đẩy qua các trại tập trung Auschwitz khác nhau, sau khi bị tách khỏi mẹ lúc còn sơ sinh. Peter tự hỏi điều gì đã xảy ra với mẹ của Odo. Ban sớm, khi chải chuốt cho con vượn, ông để ý thấy trên ngực nó có dấu xăm. Chỉ có ở đó, ông mới nhìn rõ lớp da sẫm dưới mớ lông rậm, ngay đó, ở góc chếch bên phải, ông thấy có hai con số nhăn nheo - 65, như viết bừa trên giấy lộn.

Ông quay sang Odo. “Người ta đã làm gì mày vậy hả?”

Ông xích lại gần, chải chuốt cho nó.

Một buổi chiều ở Kentucky, sau khi đổ đầy xăng, ông lái xe ra cuối khu nghỉ ngơi đằng sau trạm xăng để cả hai ăn uống. Odo chui ra khỏi xe, trèo lên cây. Ban đầu Peter thấy nhẹ nhõm; con vượn đã đi ra chỗ vắng người. Nhưng rồi ông không thể khiến nó leo xuống. Ông sợ là Odo sẽ với qua một cây khác, rồi một cây khác, rồi biến mất. Nhưng con vượn cứ ở yên đó. Nó chỉ nhìn về phía khu rừng, cả hai đang ở ngay bìa rừng mà. Nó có vẻ sung sướng ngất ngây khi được ở giữa cây lá um tùm. Một con tinh tinh bềnh bồng giữa một biển lá cây.

Peter chờ đợi. Thòi gian trôi qua. Ông không có sách vở gì để đọc, cũng không muốn nghe radio. Ông chợp mắt trên ghế sau. Ông nghĩ về Clara, về đứa con trai đang chán đời, về cuộc đời mà ông để lại sau lưng. Ông đi bộ ra trạm xăng mua đồ ăn và nước uống. Ông ngồi trong xe, ngắm nghía khuôn viên trạm xăng, tòa nhà chính từng sơn màu sáng giờ đã nhạt phai, dải mặt đường trải nhựa, ô tô và xe tải cùng người ta đến rồi đi, khu nghỉ ngơi, bìa rừng, cái cây mà Odo ngồi thu lu trên đó, rồi ông cứ ngồi đó, chỉ ngắm Odo.

Không ai để ý đến con tinh tinh trên cây, trừ trẻ con. Khi người lớn lu bu đi vệ sinh, đổ xăng, mua đồ ăn thức uống, trẻ con thơ thẩn nhìn quanh. Chúng cười thích chí. Có đứa chỉ tay, báo cho cha mẹ biết. Đáp lại, Odo chỉ đưa mắt hờ hững nhìn chúng. Trẻ con vẫy tay chào Odo khi xe rời đi.

Năm tiếng đồng hồ sau đó, ngày bắt đầu tắt, Peter vẫn còn ngước nhìn con tinh tinh. Odo không hề quên ông. Đúng ra, khi không bị mất tập trung bởi những xôn xao trong trạm xăng, Odo vẫn cúi xuống nhìn ông, quan tâm nhẹ nhàng như cách Peter ngước lên nhìn nó.

Khi đêm xuống, trời mát dần, mà con vượn vẫn không xuống. Peter mở cốp sau xe, lấy túi ngủ cho mình và mền cho Odo. Con vượn hú lên. Peter đến gần cái cây, tung cái mền lên cao. Con vật với tay chụp lấy. Rồi nó leo lên cao trở lại, quấn mền quanh mình, trông ấm cúng.

Peter để trái cây, mấy lát bánh mì phết sẵn bơ đậu phộng và một bình nước ở ngay dưới gốc cây. Khi trời tối hẳn, ông ngả lưng trong xe. Ông thấy mệt lả. Ông lo rằng Odo sẽ bỏ đi trong đêm, hoặc tệ hơn, sẽ tấn công ai đó. Nhưng ông chìm vào giấc ngủ, thấy vui vui khi chợt nghĩ: Đây là lần đầu tiên kể từ thời thơ ấu ở châu Phi Odo được ngủ ngoài trời.

Sáng hôm sau, trái cây và bánh mì đã hết sạch còn bình nước cạn một nửa. Khi Peter chui ra khỏi xe, Odo từ trên cây leo xuống. Nó đưa hai tay về phía ông. Peter ngồi xuống đất, cả hai ôm rồi chải chuốt cho nhau. Peter cho Odo ăn sáng bằng sữa sô-cô-la và bánh mì kẹp sa-lát trứng.

Ở hai trạm xăng tiếp theo, cảnh tượng ngủ trên cây được lặp lại. Peter phải hai lần gọi cho hãng hàng không để đổi vé, mỗi lần tại tốn tiền.

Ban ngày, khi lái xe xuyên Mỹ, ông cứ bất giác quay đầu nhìn người khách trong xe, cảm giác kinh ngạc hết lần này đến lần khác khi nhận ra mình đang ngồi xe với một con tinh tinh. Và ông cảm thấy rằng, Odo, mặc dù mê mẩn cảnh tượng bên đường, cũng làm y như vậy, thi thoảng lại quay đầu liếc ông, kinh ngạc nhận ra mình ngồi xe với một con người. Và thế là, trong trạng thái mê mẩn và kinh ngạc thường trực (thêm chút sợ hãi), cả hai đến New York City.

Peter thấy hồi hộp khi đến gần thành phố. Ông lo rằng Lemnon đã chơi xỏ ông, rằng tại sân bay Kennedy ông sẽ bị chặn lại, Odo sẽ bị bắt mang đi.

Con vượn trân trối nhìn thành phố, hàm thõng xuống, mắt không chớp. Trên con đường nhỏ vào Kennedy, Peter dừng xe lại. Giờ đến phần khó khăn. Ông phải chích cho nó thuốc an thần rất mạnh, thuốc Sernalyn, đã được bác sĩ thú y kê đơn. Liệu Odo có tấn công trả đũa không?

“Nhìn kìa!” ông nói, chỉ tay ra xa. Odo nhìn theo. Peter đâm kim vào cánh tay nó. Odo dường như còn không biết có kim đâm, chỉ trong vài phút đã bất tỉnh. Ở sân bay, do tính chất hành lý gởi kèm, Peter được phép đi vào khu vực đặc biệt để đưa con vượn lên máy bay. Ông lắp lại cái chuồng rồi lấy hết sức đẩy thân mình mềm oặt của Odo lên một cái mền, lăn lên nó sàn chuồng. Ông lần chần, ngón tay móc vào thanh sắt chuồng. Nếu Odo không tỉnh dậy thì sao? Ông sẽ phải làm gì?

Cái chuồng được đặt lên băng đẩy rồi được đẩy vào mê cung của sân bay JFK. Peter có nhân viên an ninh hộ tống. Khi nhân viên hải quan đã xem hết giấy tờ và kiểm tra vé, Odo được mang đi. Peter được dặn rằng, nếu cơ trưởng cho phép, ông có thể đi vào ngăn hành lý trong chuyến bay để trông chừng nó.

Ông lái xe như bay. Ông đi rửa xe, lau dọn cẩn thận từ trong ra ngoài rồi lái vào Brooklyn. Người định mua lộ rõ là một kẻ khó tính, luôn phóng đại mọi khuyết điểm, rẻ rúng từng ưu điểm của xe. Nhưng hai chục năm làm chính trị của Peter cũng không vô ích. Ông lắng nghe, không nói gì, rồi lặp lại giá đã thỏa thuận. Khi ông ta chuẩn bị cãi tiếp, Peter nói, “Thôi được rồi. Tôi sẽ bán cho người kia.” Ông vào xe, khởi động máy.

Người đàn ông ghé vào cửa sổ. “Người kia là ai?” ông hỏi.

“Ngay sau khi tôi đồng ý bán cho anh, một người mua khác điện cho tôi. Tôi nói không, vì tôi đã hứa với anh rồi. Nhưng còn tốt hơn cho tôi nếu anh không muốn mua. Vậy thì tôi sẽ bán được giá hơn.” Ông vào số xe, chuẩn bị lùi xe ra đường.

Người đàn ông vẫy tay. “Khoan, khoan! Để tôi mua,” ông ta hét. Rồi nhanh chóng trả đầy đủ tiền.

Peter vẫy taxi trở lại Kennedy. Ông cứ liên tục quấy rầy nhân viên hàng không vì lo lắng cho Odo. Họ hứa với ông, rằng, không, họ sẽ không quên mang con vượn lên máy bay; còn nữa, vâng, nó sẽ được sắp ở ngăn trên cùng, có điều chỉnh áp suất và sưởi ấm; à không đâu, nó vẫn chưa động đậy gì; mà không, Peter chưa thể gặp nó ngay được; vâng, ngay khi máy bay đạt độ cao ổn định, người ta sẽ hỏi chuyện cho Peter đi gặp nó.

Bay chừng một tiếng, cơ trưởng đồng ý cho Peter ra sau máy bay. Qua cửa hẹp, ông vào tầng trên cùng. Đèn bật lên. Ông thấy cái chuồng ngay, được cột dây vào vách máy bay. Cái chuồng nổi bật giữa hành lý của khách hạng nhất. Ông chạy vội đến. Ông nhẹ nhõm khi thấy ngực Odo nâng lên hạ xuống nhịp nhàng, ông đưa tay qua thanh chắn, sờ thân mình ấm áp. Ông muốn đi vào chuồng để chải chuốt cho nó, nhưng hãng máy bay đã gắn thêm khóa vào cửa chuồng.

Trừ những lúc đi vệ sinh hay ăn uống, Peter cứ ngồi cạnh chuồng cả chuyến đi. Tiếp viên dường như không thấy phiền gì chuyện ông cứ ngồi đó. Bác sĩ thú ý đã nói rằng không có chuyện tinh tinh bị tiêm quá liều Sernalyn. Hai lần trong chuyến bay, ông tiêm thêm cho Odo. Ông chẳng hề muốn tiêm, nhưng cũng không muốn con vượn phải thức dậy giữa một nơi lạ lùng, ồn ào. Nó sẽ thấy bấn loạn.

Đủ rồi, Peter nghĩ thầm. Ông tự hứa sẽ không bao giờ bắt Odo phải chịu căng thẳng thái quá như vậy nữa. Con vượn xứng đáng được sống tốt hơn.

Một tiếp viên vào khoang chừng nửa tiếng trước khi máy bay hạ cánh. Ông phải trở lại ghế thôi, cô tiếp viên nói. Ông làm theo, ngay lập tức ngủ gục.

Khi máy bay hạ cánh đánh rầm một cái vào sáng sớm ở Sân bay Portela tại Lisbon, ông mệt mỏi nhìn ra ngoài cửa sổ, thấy bắt đầu bấn loạn. Tim ông đập thình thịch. Hơi thở nặng nhọc. Đây là một sai lầm. Mình sẽ quay lại. Nhưng còn Odo thì sao? Chắc là Lisbon có sở thú chứ. Ông có thể để con vượn trong chuồng ở lối vào, một con vật bị bỏ rơi.

Một tiếng đồng hồ sau khi các hành khách khác đã lấy hành lý và rồi đi, Peter vẫn còn đứng đợi ở ga đến. Phần lớn tiếng đồng hồ đó ông đứng trong buồng nhà vệ sinh gần băng chuyền hành lý, thầm khóc. Giá mà có Clara ở đây với ông! Bà sẽ khiến ông thấy vững lòng. Nhưng nếu có bà, ông đã không rơi vào cái cảnh nực cười này.

Cuối cùng một người mặc đồng phục đi tìm ông. “o senhor é o homen com o macaco?” ông ta hỏi.

Peter nhìn trân trối, ngơ ngác.

“Macaco?” nguôi đàn ông nói, làm động tác gãi nách, vừa gãi vừa hú oo, oo, oo, oo.

“À, à, đúng rồi!” Peter gật đầu.

Khi đi qua cửa an ninh, người đàn ông vui vẻ trò chuyện bằng tiếng Bồ Đào Nha với Peter. Ông gật gù, nhưng chẳng hiểu gì cả. Ông nhớ lại những cuộc chuyện trò thời xa xưa giữa cha mẹ mình, âm sắc Bồ Đào nghe đúng như thế, như lời thì thầm u muộn lao xao.

Ở chính giữa nhà chứa máy bay, cái chuồng đang được đặt trên một xe chở hành lý. Vài nhân viên sân bay đứng quanh đó. Tim Peter lại đập thình thịch trong lồng ngực, nhưng lần này là vì mừng rỡ. Người ta đang nói chuyện về con macaco, vẻ tò mò. Odo vẫn còn bất tỉnh. Họ hỏi câu này đến câu khác, Peter chỉ biết lắc đầu ái ngại.

“Ele não fala português,” người dẫn ông vào nói.

Chuyển sang ngôn ngữ ký hiệu.

“O que o senhor vai fazer com ele?” một người khác hỏi, đưa tay vẫy vẫy ra trước, lòng bàn tay ngửa.

“Tôi đi về Miền Non Cao Xứ Bồ Đào,” Peter đáp. Ông dùng ngón tay vẽ hình chữ nhật trong không khí, nói, “Bồ Đào Nha,” rồi chỉ về đỉnh bên phải của hình chữ nhật.

“Ah, as Altas Montanhas de Portugal. Lá em cima com os rinocerontes,” người đàn ông đáp.

Những người còn lại phá ra cười. Peter gật đầu, mặc dù không hiểu vì sao họ thấy buồn cười. Rinocerontes?

Cuối cùng họ phải vào việc. Hộ chiếu của Peter được kiểm tra và đóng dấu; giấy tờ của Odo được ký, đóng dấu, chia làm hai bộ, một đưa Peter, một họ giữ. Xong xuôi.

Một người đứng dựa vào xe hành lý. Người ngoại quốc và con macaco của ông ấy đã sẵn sàng lên đường.

Peter tự dưng thất thần. Trong hai tuần quay cuồng vừa qua, ông đã quên tính một chuyện: ông và Odo sẽ đi kiểu gì từ Lisbon đến Miền Non Cao Xứ Bồ Đào. Họ cần xe, nhưng ông chưa hề tính chuyện mua xe.

Ông đưa tay lên, lòng bàn tay chìa ra. Khoan đã. “Tôi cần mua một chiếc xe.” Ông lắc lắc nắm tay lên xuống, làm động tác lái xe.

“Um carro?”

“Đúng rồi. Tôi mua ở đâu bây giờ?” Ông chà ngón cái và ngón trỏ vào nhau.

“O senhor quer comprar un carro?”

Comprar - nghe có vẻ đúng.

“Vâng, comprar um carro ở đâu?”

Người đàn ông gọi một người khác đến, cả hai trao đổi qua lại. Họ viết ra giấy, rồi đưa cho Peter. Citroën, mẩu giấy viết, kèm theo một địa chỉ. Ông biết citron trong tiếng Pháp là quả chanh. Ông hi vọng đây không phải là điềm xấu.

“Có gần… gần không?” ông hỏi, co ngón tay về phía mình.

“Sim, é muito perto. Táxi.”

Ông chỉ vào mình, rồi chỉ ra xa, rồi chỉ mình lại. “Tôi sẽ đi mua rồi quay lại.”

“Sim, sim.” Họ gật đầu.

Ông vội vã đi. Ông mang theo khá nhiều tiền mặt Canada và Mỹ, cộng thêm séc du lịch. Còn có sẵn thẻ tín dụng, để phòng hờ. Ông đổi hết tiền mặt ra đồng escudo rồi nhảy lên taxi.

Đại lý Citroën không xa sân bay lắm. Xe cộ ở đó thật lạ, tròn trịa như lật đật. Một chiếc có đường nét khá đẹp, nhưng đắt tiền, lại quá lớn so với nhu cầu của ông. Cuối cùng ông quyết định mua một chiếc rất cơ bản, màu xám ngô ngố tạm bợ, như lắp từ mấy lon cá ngừ. Xe không có phụ kiện gì, không radio, không điều hòa, không tay vịn, không hộp số tự động. Còn không có cửa sổ có thể quay kính xuống. Cửa sổ chia làm hai theo chiều ngang, phần dưới có bản lề ngả lên phần trên, như cái nắp, giữ đứng bằng kẹp. Xe cũng không có trần cứng, hay kính cửa sau, chỉ có mảnh vải dày có thể tháo ra và cuốn lại, kèm theo cửa sổ nhựa trong, ông đóng mở cửa xe. Chiếc xe có vẻ ọp ẹp, thô sơ, nhưng người bán hàng tỏ ra vô cùng nhiệt tình, hoa chân múa tay ca ngợi tận mây xanh. Peter nhìn tên mẫu xe, cũng không hẳn là một cái tên, chỉ là một mã số: 2CV. Ông chuộng xe Hoa Kỳ hơn. Nhưng ông cần xe ngay, trước khi Odo thức dậy.

Ông cắt ngang lời người bán xe bằng cái gật đầu - ông sẽ mua. Người đàn ông mỉm cười toe toét rồi dẫn ông vào văn phòng. Bằng lái xe quốc tế của Peter được kiểm tra, cái loại đơn từ được điền vào, tiền nộp đủ, người bán gọi vài cú điện cho công ty thẻ tín dụng.

Một tiếng đồng hồ sau đó ông lái đến sân bay, biển số tạm dán bên trong cửa sổ sau xe. Hộp số trên xe khá nặng nề, cần số chỉ thẳng ra từ bảng đồng hồ, động cơ thì ồn ào, đường lại xóc. Ông đỗ xe rồi đi tới nhà chứa máy bay.

Odo vẫn còn ngủ. Peter và nhân viên sân bay đẩy cái chuồng ra xe. Họ bế con vượn vào ghế sau. Ngay lúc đó, một vấn đề nảy sinh. Cái chuồng khi đã gấp lại vẫn không đặt vừa cốp sau tí tẹo của chiếc 2CV. Không thể cột nó lên trần xe. Phải để lại thôi. Peter thấy cũng chẳng sao. Cái chuồng thật vướng víu, với lại, Odo cũng chưa hề dùng nó. Tay nhân viên sân bay vui vẻ nhận luôn cái chuồng.

Peter kiểm tra lại lần cuối xem có quên gì không. Ông có hộ chiếu và giấy tờ, ông lấy bản đồ Bồ Đào Nha ra xem, hành lý đã được nhét vào cốp sau, con vượn ngồi ghế sau - ông sẵn sàng lên đường. Chỉ có điều ông thấy rã rời, đói khát. Ông định thần lại.

“Altas Montanhas de Portugal* cách bao xa?” Peter hỏi.

“Para as Altas Montanhas de Portugal? Cerca de dez horas,” người đàn ông trả lời.

Peter đưa ngón tay ra để chắc mình hiểu đúng. Mười ngón. Mười tiếng đồng hồ. Người đàn ông gật đầu. Peter thở dài.

Ông xem bản đồ. Như lúc ở Hoa Kỳ, ông quyết định sẽ tránh các thành phố lớn. Cũng có nghĩa tránh xa đường bờ biển và lái xe trong nội địa. Qua khỏi thị trấn Alhandra có một cây cầu bắc ngang dòng Tagus. Sau đó, bản đồ hứa hẹn những khu dân cư nhỏ đến nỗi chỉ có biểu tượng tối thiểu, một vòng tròn đen nhỏ xíu với chấm đen trung tâm.

Vài tiếng đồng hồ nữa, sau khi tạt qua một quán cà phê ở Porto Alto ăn uống và mua sắm, ông thấy mình không còn mở mắt nổi. Xe đến Ponte de Sor. Một thị trấn nhộn nhịp dễ chịu. Ông thèm thuồng nhìn một khách sạn; ông muốn ở đó quá chừng. Thế nhưng ông vẫn lái tiếp. Trở ra đồng quê, ông rẽ vào một đường nhỏ yên tĩnh, đỗ xe cạnh vườn ô-liu. Chiếc ô tô trông như quả bong bóng xám sắp bị thổi qua khung cảnh, ông để thức ăn cạnh Odo. Ông tính trải túi ngủ ngang qua ghế trước, nhưng hai ghế quá xa nhau. Lại còn không ngả lưng ghế được nhiều. Ông nhìn mặt đất cạnh chiếc xe. Đầy sỏi đá. Cuối cùng ông ra sau xe, đẩy thân mình nặng nề của Odo xuống sàn xe. Ông nằm trên ghế sau, co người như bào thai, chìm ngay vào giấc ngủ sâu.

Khi Peter tỉnh dậy chiều hôm đó, Odo đang ngồi cạnh đầu ông, gần như ngồi lên đầu ông. Nó nhìn quanh quất. Hẳn nó đang tự hỏi con người mới giở trò gì nữa đây. Nó đang ở đâu? Mấy tòa nhà lớn đi đâu hết rồi? Peter cảm nhận hơi ấm của Odo áp vào đầu mình. Ông vẫn thấy mệt, nhưng lo lắng khiến ông tỉnh táo. Liệu Odo có giận dữ và gây chuyện không? Nếu có thì Peter không cách gì thoát được. Ông chầm chậm ngồi dậy.

Odo ôm ông bằng cả hai cánh tay. Peter ôm con vượn đáp lại. Cả hai ôm nhau trong vài giây. Ông cho Odo chút nước uống, rồi cho nó ăn táo, bánh mì, phô-mai, thịt muối, tất cả biến mất nhanh chóng, Odo nhồm nhoàm lia lịa.

Peter để ý thấy xa xa có một nhóm người đang đi dọc con đường về phía mình. Họ vác cuốc xẻng trên vai. Ông vào ghế tài xế. Odo nhảy lên ghế hành khách cạnh ông. Ông khởi động xe. Odo hú theo tiếng động cơ, nhưng ngoài ra không phản ứng gì. Ông quay xe lại, rẽ lên đường chính.

Như hầu hết di dân, cha mẹ Peter rời bỏ Miền Non Cao Xứ Bồ Đào trong nghèo túng, và họ quyết tâm rằng con cái mình sẽ có cuộc sống khác, tốt đẹp hơn ở Canada. Như thể muốn cầm máu vết thương, họ cố tình tránh đồng hương xứ Bồ Đào. Họ ép mình học tiếng Anh thật tốt, không truyền lại cả ngôn ngữ lẫn văn hóa cho con cái. Thay vào đó, họ khuyến khích chúng giao du rộng rãi, và vô cùng sung sướng khi chúng cưới vợ lấy chồng không phải là đồng hương.

Chỉ trong những năm cuối đời, khi công cuộc cải tạo bản sắc đã thành công, cha mẹ ông mới khoan nhượng chút ít, và khi đó, ông và em gái Teresa mới thi thoảng thoáng thấy được phần đời xa xưa của họ. Thường là những mẩu chuyện vụn vặt, đi kèm ảnh gia đình. Một vài cái tên trôi nổi, chút địa lý mờ mịt được phác thảo, tập trung vào một địa danh: Tuizelo. Đó là quê gốc của cha mẹ ông, và đó là nơi ông và Odo sẽ đến ở.

Nhưng ông chẳng biết gì về xứ Bồ Đào. Ông là người Canada từ đầu đến chân. Khi xe chạy trong ánh nắng đang lịm dần ông để ý thấy địa thế mới đẹp làm sao, miền thôn quê thật là nhộn nhịp. Đâu đâu cũng có từng đàn, tùng bầy thú vật, tổ ong, rồi vườn nho, đất ruộng đã cày xới, vườn tược được chăm chút. Ông nhìn thấy người ta dịu cũi trên lưng và những con lừa cõng giỏ hàng đầy ắp.

Đêm xuống khiến họ dừng lại, đêm đưa họ vào giấc ngủ. Ông chuyển ra ghế sau chật chội. Đến khuya, ông mơ màng nhận ra Odo mở cửa đi ra ngoài xe, nhưng say ngủ quá ông không ra xem nó làm gì.

Sáng dậy ông thấy con vượn đang ngủ ở trần xe, trên vải bạt nóc xe. Peter không đánh thức nó dậy. Thay vào đó ông đọc sách hướng dẫn du lịch. Nhờ đó ông biết rằng cái cây kỳ lạ ông cứ thấy dọc đường - loại cây thấp bè bè, cành dày, thân màu nâu sẫm trừ những chỗ vỏ cây đã được lột ra gọn gàng, chính là cây bần. Phần thân cây đã được lột ra rực sáng một màu nâu đỏ. Ông tự hứa từ nay về sau sẽ chỉ uống rượu trong chai có nút bần.

Người Visigoth, người Franc, người La Mã, người Moor đều đã đến đây. Có nhóm chỉ đá thúng đụng nia rồi đi tiếp. Các nhóm khác thì ở lại đủ lâu để xây cầu cống thành quách. Rồi, trong một đoạn ghi chú nhỏ, ông đọc thấy “động vật kỳ thú ở miền Bắc Bồ Đào Nha”: giống tê giác Iberia. Phải chăng người đàn ông ở sân bay có ý nhắc đến nó? Thứ đồ cổ này vốn là hậu duệ của tê giác lông rậm ở những kỷ băng giá đầu, từng sống ở Bồ Đào Nha thành cụm rải rác cho đến thời hiện đại, con cuối cùng được xác nhận chết năm 1641. Thô tháp và trông dữ dằn nhưng hầu như vô hại - vốn là giống ăn cỏ, khó nổi giận và dễ tha thứ, nó trở nên lạc lõng với thời gian, không thể thích nghi với không gian bị thu hẹp, và thế là nó biến mất, mặc dù cho đến tận ngày nay, thi thoảng vẫn có người tuyên bố đã nhìn thấy nó. Năm 1515 Vua Manuel I của Bồ Đào Nha tặng một con tê giác Iberia cho Giáo hoàng Leo X. Cuốn sách hướng dẫn du lịch có in lại bức tranh khắc gỗ của Dürer vẽ con tê giác ấy, “được khắc họa sai, chỉ có một sừng.” Ông nhìn hình ảnh trong sách. Con vật trông hoành tráng, cổ xưa, kỳ ảo và đẹp mắt.

Odo thức dậy khi Peter chuẩn bị bữa sáng trên bếp dã chiến. Khỉ Odo ngồi dậy, và đặc biệt là khi nó đứng trên nóc xe, nhìn ra chung quanh, Peter một lần nữa thấy choáng váng trước tình cảnh của mình. Nếu ông một mình ở cái chốn xa lạ này, hẳn ông sẽ không chịu nổi; ông sẽ chết vì cô đơn. Nhưng nhờ có kẻ đồng hành lạ lùng ấy, cảm giác cô đơn bị đẩy lùi. Vì thế, ông thấy hàm ơn sâu sắc. Nhưng ông vẫn không thể tảng lờ đi cái cảm giác khác đang khuấy động mình; khiến ruột gan ông muốn chảy thành nước: nỗi sợ hãi. Ông không thể giải thích được. Ông chưa bao giờ bị chứng hoảng loạn thành cơn, nhưng có lẽ nó như thế này đây. Nỗi sợ hãi tan chảy trong ông, mở ra từng lỗ chân lông, khiến hơi thở ông ngắn lại, gấp gáp. Rồi Odo tụt xuống khỏi xe, sải bước cả bốn chi đến ngồi, chong mắt nhìn bếp dã chiến, bộ dạng hiền hòa, và nỗi sợ hãi của ông tan biến.

Sau bữa sáng, họ lại lên đường. Họ qua những ngôi làng có nhà bằng đá, những con phố lát sỏi, đám chó ngủ ngày, đàn lừa chong mắt. Những chốn tĩnh lặng, thoang thoáng bóng đàn ông đàn bà mặc đồ đen, hết thảy đều già nua. Ông có cảm giác tương lai đến như đêm tối ở những vùng này, lặng lẽ, không bất ngờ, mỗi đời như đời trước đó và đời sau đó, chỉ có điều thưa thớt dần.

Đầu giờ chiều họ đến - theo như bản đồ - Miền Non Cao Xứ Bồ Đào. Không khí mát mẻ hơn. Ông thấy thật khó hiểu. Núi ở đâu? Ông không nghĩ sẽ thấy những dãy núi cao vút, phủ tuyết, nhưng cũng không nghĩ sẽ chỉ thấy thảo nguyên hoang hoải trơ trọi, rừng giấu sâu trong các thung lũng, quanh đó không hề có đỉnh núi cao. Ông và Odo băng qua đồng bằng với những tảng đá xám khổng lồ, mỗi tảng ngồi một mình trên mặt cỏ. Vài tảng to gần bằng nhà cao tầng. Có lẽ nếu đứng gần đó thì chúng thì cũng có cảm giác như núi thật, nhưng nói vậy hơi quá. Odo cũng thấy tò mò trước đám đá như ông.

Tuizelo hiện ra cuối con đường ngoằn nghèo, ở bìa rừng, sâu trong thung lũng. Mấy con phố lát sỏi, dốc đứng, chật hẹp, uốn vòng vèo dẫn ra một quảng trường nhỏ với đài phun nước khiêm tốn, róc rách ở chính giữa. Một bên quảng trường có nhà thờ, bên kia là quán cà phê, dường như cũng là hàng rau quả nhỏ và lò bánh mì. Hai chỗ căn cơ đó, mỗi nơi trưng trổ hàng hóa riêng, nổi bật trên nền những ngôi nhà đá đơn sơ với ban công gỗ. Chỉ có những vườn rau là lớn, rộng như cánh đồng, và gọn gàng. Đây, đó, khắp nơi nơi, đều có gà, dê, cừu, cún ngủ ngày.

Ngay lập tức ông bị ấn tượng bởi sự thanh bình và cô quạnh của ngôi làng. Và cha mẹ ông đã ra đi từ đây. Còn nữa, ông sinh ra ở đây. Ông không tin nổi. Khoảng cách giữa nơi này và căn nhà giữa Toronto, ở Cabbagetown, nơi ông lớn lên, dường như không thể đo đếm được. Ông không có ký ức nào về Tuizelo. Cha mẹ ông ra đi khi ông còn là đứa bé chập chững. Nhưng ông sẽ thử sống ở đây.

“Tới nơi rồi,” ông thông báo. Odo nhìn quanh, mặt ngơ ngác.

Họ ăn bánh mì và uống nước. Peter để ý một nhóm người trong vườn rau. Ông với tay lấy cuốn từ điển. Ông tập dợt vài mẫu câu.

“Đừng đi đâu nghe. Ngồi yên trong xe đó,” ông nói với Odo. Con vượn ngồi thấp trong xe, ở ngoài gần như không thể nhìn thấy.

Peter bước ra khỏi xe, vẫy tay về phía đám người. Họ vẫy tay lại. Một người đàn ông hét chào. Peter đi qua cánh cổng nhỏ, nhập hội. Từng người làng bước tới bắt tay ông, mỉm cười. “Olá,” ông đáp lễ với mỗi người.

Xong phép tắc nghi lễ, ông gượng gạo đọc mẫu câu. “Eu quero um casa, por favour,” ông nói thật chậm. Tôi muốn tìm một căn nhà, cảm phiền ông bà.

“Uma casa? Por uma noite?” một người lên tiếng.

“Não,” ông vừa đáp vừa lật giở từ điển, “uma casa por… viver.” Không, nhà để ở luôn kia.

“Aqui, em Tuizeló?” một người khác hỏi, nếp nhăn tỏa lan trên gương mặt, ngạc nhiên.

“Sim,” Peter đáp, “uma casa aqui em Tuizelo por viver.” Vâng, một căn nhà tại đây, ngay Tuizelo, để ở luôn. Rõ là ở đây người ta không hề biết đến người nhập cư.

“Meu Deus! o que é aquela coisa?” một phụ nữ há hốc miệng. Ông đoán nỗi kinh hãi trong giọng bà ấy chẳng liên quan gì đến chuyện ông muốn sống ở làng. Bà ấy nhìn qua vai ông. Ông quay lại. Đúng y, Odo đã leo lên nóc xe, đang quan sát họ.

Nhóm người bắt đầu xôn xao, giật mình, sợ hãi. Một người đàn ông nắm lấy cái cuốc, chừng như muốn huơ trong không khí.

“Không, không sao đâu, nó hiền lắm,” Peter nói, hai bàn tay đưa lên đấu dịu. Ông lục lọi từ điển. “Ele é… amigável! Amigável!”

Peter lặp đi lặp lại từ đó, cố bắt chước ngữ điệu lên xuống và phát âm cho đúng. Ông lùi về xe. Cả nhóm đứng im bất động. Chưa gì Odo đã khiến người ở đằng xa chú ý. Hai người nhìn chong chong từ quán cà phê, một phụ nữ đứng trên bệ cửa, thêm một người nữa ở ban công.

Peter dự tính sẽ từ từ giúp Odo hòa nhập vào đời sống ở làng, nhưng cái ý tưởng đó mới ngốc nghếch làm sao. Ngươi ta kinh ngạc không kể xiết.

“Amigável, amigável!” ông lặp lại với tất cả.

Ông gọi Odo lại, nó leo từ xe xuống, lững thững bò ra vườn rau chỗ ông. Con vượn không đi qua cổng mà nhảy lên bức tường đá. Peter đứng cạnh nó, vuốt ve chân nó.

“Um macaco,” ông nói với cả hội, giải thích vụ trước mắt họ. “Um macaco amigável.” Một con vượn thân thiện.

Ngươi ta chong mắt nhìn, ông và Odo tiếp tục chờ đợi. Người phụ nữ phát hiện ra Odo cũng là người đầu tiên đỡ căng thẳng một chút. “E ele mora com o senhor?” bà ta hỏi. Giọng điệu cởi mở, có phần choáng váng.

“Sim,” ông đáp, mặc dù ông không biết “mora” là gì.

Một người thấy vậy là đủ rồi. Ông ta quay lưng, chuẩn bị bước đi. Người đứng cạnh với tay ra, nhưng rồi loạng choạng vấp ngã. Kết quả là người đó kéo mạnh tay áo người đầu tiên, cố giữ thăng bằng. Người bị kéo thoáng chới với, hét lên, vung cánh tay hất bàn tay người kia, rồi đùng đùng bước đi. Odo ngay lập tức cảm nhận được sự căng thẳng, đứng thẳng lên, đưa mắt nhìn theo người đang bỏ đi. Đứng trên bức tường, giờ đây trông nó sừng sững trên đầu nhóm người trong vườn. Peter cảm nhận được nỗi sợ hãi nơi họ. “Không sao đâu,” ông thì thầm với con vượn, nắm lấy bàn tay nó giật giật, “không sao mà.” Con vượn đang bất an. Biết đâu chừng này cũng đủ để nó đại náo?

Odo không đại náo gì cả. Nó ngồi xuống, kêu thêm vài tiếng hu, hu, hu tò mò, giọng càng lúc càng cao. Vài gương mặt mỉm cười khi nghe âm thanh đó, có lẽ họ thấy yên tâm vì nó đang làm đúng trò khỉ - kêu hu, hu, hu thế kia.

“De onde é que ele vem? o que é que faz?” Người phụ nữ đó hỏi tiếp.

“Sim, sim,” Peter lại đáp, mặc dù chẳng hiểu gì. “Eu quero uma casa em Tuizeilo por viver com macaco amigável.”

Lúc này, những người làng khác đã đến. Họ đứng xa xa. Odo tò mò về họ cũng như họ tò mò về nó. Nó xoay mình trên bức tường, quan sát, chú ý, bình phẩm bằng những tiếng hu rồi aarrrhhh khe khẽ.

“Um casa…?” Peter lặp lại, vừa nói vừa vuốt ve con vượn.

Nhóm người trong vườn cuối cùng cũng chịu nghĩ tới yêu cầu của ông. Họ nói chuyện với nhau, ông nghe từ “casa” lặp lại cùng với những âm thanh nghe như tên riêng. Câu chuyện mở rộng ra khi một phụ nữ quay lưng, gọi một phụ nữ khác đang đứng cạnh xe ông. Người này đáp lại, và chẳng mấy chốc câu chuyện bắt đầu ở đó. Cuộc chuyện trò qua lại như quả bóng chuyền thi thoảng được ném qua lại giữa những người đứng quanh xe và những người trong vườn rau. Lý do tại sao họ không tới gần nhau rất rõ ràng: giữa hai nhóm là cái cổng, và đang gác cổng như tên lính canh là một con vượn.

Peter nghĩ có khi ông nên nói rõ hơn yêu cầu của mình. Một ngôi nhà ở rìa làng là tốt nhất. Ông nhìn vào từ điển.

“Uma casa….nas bordas de Tuizelo…nas proximidades,” ông lớn giọng, ra vẻ đang nói với người phụ nữ đầu tiên lên tiếng về Odo, nhưng muốn ai cũng nghe được.

Cuộc thảo luận sôi nổi trở lại, cho đến khi người phụ nữ, lúc này đã tự nguyện nhận vai xướng ngôn viên, tuyên bố kết quả. “Temos uma casa que provavelmente vai servir para si e o seu macaco.”

Ông chẳng hiểu gì trừ “um casa” và “seu macaco”. Một ngôi nhà và con vượn của ông. Ông gật đầu.

Người phụ nữ mỉm cười, nhìn ra phía cổng, ông ngay lập tức đi qua đó, huých nhẹ Odo để nó nhảy xuống. Odo đáp cạnh ông. Họ bước tới chỗ xe. Nhóm người trong vườn tiến về phía cổng, còn nhóm đứng quanh xe tản dần ra. Ông quay về người phụ nữ, chỉ tay đủ hướng. Bà chỉ về bên phải, lên phía đầu làng, ông đi theo hướng đó. Ơn trời, Odo vẫn ở cạnh ông. Bà đi theo, giữ khoảng cách an toàn. Dân làng phía trước họ tản dần ra, đám gà và chó cũng vậy. Trừ gà, hết thảy dân làng, cả người lẫn thú, cùng đi theo những kẻ mới đến. Thỉnh thoảng ông quay lại để chắc mình đang đi đúng hướng. Người phụ nữ, dẫn đầu dân làng chừng mười lăm bước phía sau, gật đầu xác nhận, hoặc đưa tay chỉ hướng khác. Và thếlà, vừa dẫn dắt bầu đoàn vừa thực ra là đi theo họ, ông và Odo đi xuyên làng. Odo ngoan ngoãn bò theo cạnh ông, mặc dù vô cùng quan tâm đến đám gà và chó.

Họ đi ra khỏi làng. Con đường lát sỏi thành đường đất. Sau một ngã rẽ, họ băng qua con suối cạn. Cây cối thưa dần, cao nguyên bắt đầu lộ diện. Chẳng lâu sau, người phụ nữ gọi to và chỉ tay. Họ đã đến nơi.

Căn nhà không khác gì nhiều nhà trong làng. Một cấu trúc bằng đá hai tầng nho nhỏ, hình chữ L, với tường đá trổ cổng nối hai cạnh còn lại của chữ L tạo thành ngôi nhà với khoảng sân đi kèm. Người phụ nữ mời ông vào trong sân, trong khi vẫn đứng ngoài cổng với những kẻ đồng hành. Bà ra dấu cho ông đi lên tầng hai bằng cầu thang đá lộ thiên. Rồi bà chỉ vào Odo, rồi chỉ một cánh cửa ở tầng trệt. Peter mở cửa; không có khóa, chỉ có chốt cài. Ông không hài lòng với những gì trước mắt. Ngoài chuyện đầy nhung nhúc đồ đạc, căn phòng đó bẩn thỉu, mọi thứ bám bụi. Rồi ông thấy vòng tròn gắn trên tường, để ý cánh cửa mình vừa mở được chia làm hai theo chiều ngang, ông hiểu ra. Tầng trệt là cái chuồng, tàu ngựa, chỗ cho súc vật. Ông đã thấy nhiều nhà giống vậy trên đường đến đây nhưng đến giờ mới hiểu thiết kế của chúng. Đám thú - cừu, dê, lợn, gà, lừa - sống bên dưới chủ nhân của chúng, nhờ đó chủ giữ chúng ở gần và an toàn, mùa đông còn được nhờ hơi ấm của chúng. Ông cũng đã hiểu thiết kế cầu thang bên ngoài. Ông đóng cửa lại.

“Macaco,” người phụ nữ nói, giọng ân cần chu đáo từ phía bên kia tường đá thấp.

“Não,” ông đáp, lắc đầu. Ông chỉ lên cầu thang.

Người ta gật đầu. Con macaco của người ngoại quốc muốn sống trên lầu sao? Nó chơi sang vậy à?

Ông và Odo leo lên cầu thang đá. Sảnh đầu cầu thang lót gỗ, có lợp mái, đủ lớn để làm ban công. Ông mở cửa. Cửa này cũng không có khóa. Ăn trộm dường như không phải là vấn nạn ở Tuizelo.

Ông hài lòng hơn với tầng trên. Thô tháp, nhưng thế cũng được. Sàn đá (dễ lau rửa) và ít đồ đạc (ít thứ để đánh vỡ). Tường dày, quét vôi trắng không đều, thấy rõ chỗ lồi chỗ lõm nhưng sạch sẽ; trông khá giống với một bản đồ Miền Non Cao Xứ Bồ Đào. Bố trí căn hộ đơn giản. Cửa mở vào một phòng chính, có bàn gỗ với bốn ghế, vài ngăn kệ xây vào tường, và một lò sưởi bằng gang. Bên này căn phòng, tức đầu chữ L, ngăn cách bởi bức tường rộng phân nửa phòng là nhà bếp, có lắp bồn rửa lớn, bếp ga, bệ bếp và thêm nhiều ngăn kệ. Ở phía bên kia phòng khách, qua một ô cửa để trống, ông thấy có hai phòng liền nhau, đuôi của chữ L. Phòng đầu tiên có tủ đứng, cửa tủ có gương lớn, cũ kỹ lấm tấm. Phòng cuối có giường với tấm nệm cổ lỗ sĩ, tủ con đầu giường, tủ ngăn kéo, và nhà tắm thô sơ với bồn rửa và nhà vệ sinh khô khốc bụi bám. Không có vòi hoa sen lẫn bồn tắm.

Ông trở lại phòng khách, quét mắt khắp chân tường. Ông xem trần nhà ở mỗi phòng. Không có ổ cắm điện hay đèn đóm gì. Trong bếp ông xác nhận lại thứ mình đã không thấy; đúng vậy, không có tủ lạnh. Nơi này không có điện. Cũng không có cáp điện thoại. Ông thở dài. Ông vặn vòi nước trong bếp. Không có nước bắn ra phá tan sự im lặng. Hai cửa sổ bị hỏng. Mọi thứ phủ bụi và cáu ghét. Nỗi mệt mỏi như con sóng dạt đến. Từ Thượng viện Canada, bao quanh là mọi thứ tiện nghi của thế giới hiện đại trong một thủ đô, đến nơi hang hốc thâm sơn cùng cốc. Từ chỗ có gia đình và bè bạn đến một nơi ông là người dưng và không biết tiếng.

Ông sắp buồn muốn khóc thì được Odo cứu. Con vượn rõ là rất vui với nhà mới. Nó hú lên phấn khích, gục gặc đầu chạy từ góc này đến góc kia trong nhà. Peter nhận ra đây là nơi ở đầu tiên Odo từng thấy, ngoài những cái chuồng nó từng sống suốt cả quãng đời trưởng thành. Rộng và thoáng hơn bất kỳ nơi nào nó từng biết. Còn hay hơn bên trong hai chiếc xe nó phải ngồi tuần rồi. Có lẽ Odo đã tưởng nó đổi cảnh sống trong cái chuồng treo lấy cái chuồng có bánh lăn. Với vượn nuôi nhốt, căn nhà này khác gì khách sạn Ritz.

Mà nghĩ kỹ lại: Bức tường nào cũng có cửa sổ. Mặt trời sẽ là bóng đèn của họ. Cũng hay ho, và tiết kiệm đó chứ, khi thắp sáng nơi này về đêm bằng nến và đèn dầu. Và nếu có ống nước, hẳn nơi này đã từng có nước máy, kiểu gì cũng sẽ bắt lại được.

Peter tiến tới một cửa sổ mở ra sân. Ông mở cửa. Dân làng đang kiên nhẫn chờ đợi ở phía bên kia bức tường. Ông vẫy tay, mỉm cười với họ. Tiếng Bồ Đào nha, “tốt” nói sao ta? Ông mở từ điển. “A casa é boa- muito boa!” ông hét lên.

Dân làng mỉm cười, vỗ tay.

Odo đến chỗ ông ở cửa sổ. Trong cơn phấn khích, nó lặp lại những gì Peter vừa nói, chỉ có điều bằng ngôn ngữ riêng của nó, với lỗ tai của ông và những con người đứng bên dưới thì không khác gì tiếng hét long trời. Dân làng rúm ró.

“Macaco…macaco” - ông tìm từ thích hợp - “macaco…é feliz!”

Dân làng vỗ tay hoan hô lần nữa. Khiến Odo càng vui hơn. Nó lại hú lên, đúng kiểu vượn - và ném mình ra ngoài cửa sổ. Peter hoảng lên chồm tới, với tay ra. Ông nhìn xuống. Ông không thấy nó đâu. Dân làng hết ô rồi a, ngạc nhiên và sờ sợ. Cả hội nhìn lên.

Ông chạy xuống cầu thang bên ngoài, nhập hội với họ. Odo đã chụp lấy rìa mái ngói lợp đá nghiền rồi đẩy thân mình khỏi tường đá, trèo lên nóc nhà. Giờ đây nó chễm chệ ngồi trên nóc nhà, nhìn quanh, vô cùng sung sướng trước cảnh tượng con người bên dưới, ngôi làng, cây cối gần đó, thế gian rộng lớn bao quanh.

Đã đến lúc bế mạc buổi hôm nay. Peter tự giới thiệu mình với thủ lĩnh dân làng. Bà tên là Amélia Duarte, cứ gọi là Dona Amélia thôi, bà nói. Ông khiến bà hiểu rằng ông hài lòng với căn nhà. (Nhà ai vậy ta? Ông tự hỏi. Điều gì xảy ra với những người từng ở đó?) Bằng thứ tiếng Bồ Đào khổ sở ông hỏi chuyện cửa sổ, ống nước, dọn vệ sinh. Đáp lại hết thảy, Dona Amélia gật lia lịa. Sẽ liệu được hết, bà đảm bảo. Bà lật bàn tay liên tục. Amanhã, amanhã. Rồi bao tiền? Bà ta vẫn nói y vậy: Ngày mai, ngày mai.

Với từng đó người, ông nói, “Obrigado, obrigado, obrigado.” Odo hét họa theo cảm kích. Cuối cùng, sau khi Peter đã bắt tay với mỗi người, dân làng tản đi, mắt vẫn dán lên nóc nhà.

Odo đang ngồi ở thế mà Peter nhận ra là thế thư giãn: hai bàn chân mở ra, cánh tay trước đặt trên đầu gối, tay lủng lẳng giữa cẳng chân, đầu nhìn quanh quất. Sau khi người làng đã đi khỏi, và con vượn vẫn tỏ ra sung sướng ngồi nguyên một chỗ, Peter quay lại lấy xe hơi. “Tao sẽ quay lại,” ông hét về phía Odo.

Khi về nhà, ông tháo mở hành lý ít ỏi. Rồi ông nấu bữa tối sớm bằng bếp dã chiến. Ông đi tìm một cái xô rồi đi xuống vòi nước giữa làng để hứng nước.

Một lát sau đó ông gọi con vượn lần nữa. Khi Odo không xuất hiện, ông ra cửa sổ. Ngay khi đó, đầu con vượn hiện ra, lộn ngược. Odo đang bám vào tường ngoài.

“Ăn tối thôi,” Peter nói, chỉ cho Odo thấy cái nồi trong đó ông đã luộc trứng và khoai tây.

Họ ăn uống trong im lặng, ngẫm ngợi. Rồi Odo nhảy ra cửa sổ lần nữa.

Ngài ngại cái nệm cũ, Peter trải nệm cắm trại và túi ngủ trên bàn trong phòng khách.

Rồi ông chẳng còn gì để làm. Sau ba tuần - hay là cả cuộc đời? - hoạt động không ngừng, giờ đây ông chẳng còn gì để làm. Một câu rất dài, cố định bằng những danh từ chắc chắn, với vô số mệnh đề phụ thuộc, hằng hà sa tính từ và trạng từ, và những liên từ dứt dạc chuyển cả câu qua hướng mới - chưa kể những vế chen ngang bất ngờ - cái câu ấy, giờ đây, cuối cùng, với một dấu chấm hết im lặng đến ngạc nhiên, đã chấm dứt. Trong chừng một tiếng đồng hồ, ngồi ở đầu cầu thang, cầm ly cà phê, mệt mỏi, chút nhẹ nhõm, hơi lo lắng, ông chiêm nghiệm cái dấu chấm hết đó. Câu tiếp theo sẽ mang đến điều gì đây?

Ông nằm trong túi ngủ trên bàn. Odo ở trên mái nhà đến khi trời tối, rồi trở vào qua cửa sổ, hình bóng nó nổi bật trong ánh trăng. Nó gầm gừ sung sướng khi thấy mình được cho nguyên tấm nệm trong buồng ngủ. Chẳng lâu sau căn nhà lại yên ắng. Peter chìm vào giấc ngủ, mường tượng Clara đang nằm cạnh mình. “Anh ước gì em ở đây,” ông thì thầm với bà. “Anh nghĩ em sẽ thích cái nhà này. Tụi mình tha hồ sửa soạn cho tươm tất, đặt chậu hoa và cây cảnh. Anh yêu em. Ngủ ngon.”

Buổi sáng, một đoàn người đứng trước nhà, tức đội hình ngày mai, dẫn đầu là Dona Amélia. Mang theo xô chậu, giẻ lau, chổi chiếc, với búa và cờ-lê, với quyết tâm, họ đến để sửa sang căn nhà. Khi họ bắt tay vào việc, Peter cố giúp, nhưng họ lắc đầu, xua ông đi chỗ khác. Hơn nữa, ông còn phải trông chừng con vượn. Có nó ở đó họ cứ hồi hộp lo lắng.

Ông và Odo đi dạo. Mọi con mắt, cả người lẫn thú, quay về phía họ, nhìn trân trối. Cái nhìn đó không hung hăng, không một chút nào; ở mỗi nơi nó đều đi kèm với lời chào. Peter lại trố mắt trước những vườn rau. Củ cải, khoai tây, bí ngòi, bầu, cà chua, hành tây, cải bắp, hoa lơ, cải xoăn, củ dền, rau diếp, tỏi tây, ớt ngọt, đậu đũa, cà-rốt, những mảnh ruộng nhỏ trồng lúa mạch và ngô -đúng kiểu làm vườn tại gia nhưng theo quy mô lớn. Tại một vườn, con vượn nhổ một búi rau diếp, ăn tại chỗ. Peter vỗ tay gọi nó lại. Con vượn đói bụng. Ông cũng thế.

Họ đứng trước quán cà phê. Sân quán vắng tanh. Ông không dám vào quán nhưng hẳn là không sao nếu chỉ ngồi ở ngoài? Ông mở từ điển, rồi lần chần cạnh một bàn. Người đàn ông đằng sau quầy tính tiền bước ra, mắt mở to cảnh giác, nhưng điệu bộ thân thiện.

“Como posso servi-lo?” ông ta hỏi.

“Dois sanduíches de queijo, por favour, e um café com leite,” Peter đọc từ điển, gọi món.

“Claro que sim, imediatamente,” ông ta đáp. Đi lại dè dặt, ông ta lau bàn gần nhất, Peter hiểu ý được mời ngồi ở đó.

“Muito obrigado,” Peter cảm ơn.

“Ao seu serviço,” ông chủ quán đáp lễ, trở vào bên trong.

Peter ngồi xuống. Ông nghĩ Odo sẽ ngồi trên mặt đất cạnh mình, nhưng mắt con vượn dán lên ghế sắt. Odo leo lên ghế cạnh ông. Ngồi đó, nó nhìn mặt đất, đung đưa ghế, đập cánh tay, say sưa khám phá công dụng và khả năng của thứ đồ lạ lùng này. Peter liếc vào bên trong quán. Khách trong quán đang nhìn họ. Và bên ngoài, người ta bắt đầu tụ tập thành vòng tròn rộng. “Yên nào, yên nào,” ông lẩm bẩm với Odo.

Ông xích lại gần Odo, bắt đầu chải chuốt cho nó. Nhưng con vượn dường như không hề buồn bã hay căng thẳng gì. Ngược lại, bằng chứng là vẻ mặt tươi rói và tay chân hí hoáy, nó đang rất vui vẻ. Có khi chính những người chung quanh mới cần chải chuốt xoa dịu ấy chứ.

“Olá, bom dia,” Peter lớn giọng.

Những lời chào dội lại.

“De onde é o senhor?” một người đàn ông hỏi.

“Tôi từ Canada,” ông đáp.

Người ta gật gù. ở Canada có nhiều di dân Bồ Đào Nha. Một đất nước tốt.

“E o que está a fazer com um macaco?” một phụ nữ hỏi.

Ông đang làm gì với con vượn vậy? Đó là câu hỏi mà ông không hề có câu trả lời, cả bằng tiếng Anh lẫn tiếng Bồ Đào Nha.

“Eu vive come ele,” ông đáp gọn. Tôi sống với nó. Ông chỉ nói được thế.

Đồ ăn thức uống được dọn ra. Nhanh như võ sĩ đấu bò, người đàn ông đặt cà phê và hai cái đĩa lên bàn, chỗ xa nhất với Odo.

Con vượn gầm gừ lớn giọng rồi với tay lấy cả hai chiếc bánh mì kẹp phô mai, ăn ngấu nghiến, khiến dân làng thấy buồn cười. Peter mỉm cười theo. Ông nhìn về người phục vụ.

“Outro dois sanduíches, por favor,” ông gọi món. Ông nhớ lại quán cà phê cũng là cửa hàng rau quả. “E, para macaco, dez…” Ông lấy tay vẽ hình dài, rồi làm động tác lột vỏ.

“Dez bananas?” người đàn ông hỏi lại.

À, hóa ra cũng như tiếng Anh. “Sim, dez bananas, por favor.”

“Como desejar.”

Nếu người làng thấy chuyện Odo ăn luôn hai cái bánh thật ngộ, thì họ còn tức cười hơn với phản ứng của nó khi thấy chuối. Peter cứ nghĩ mình mua chừng đó để dành vài ngày. Không hề. Con tinh tinh, vừa thấy chuối, gừ gừ phấn khích rồi ăn liên tù tì tùng quả một, vỏ chuối bay vèo vèo, và thiếu điều ăn luôn hai cái bánh mì kẹp mới nếu Peter không nhanh tay giành lấy một cái. Ăn xong, nó nốc cạn tách cà phê của Peter, sau khi nhúng tay vào để xem nóng lạnh ra sao. Khi đã liếm sạch tách cà phê, nó đong đưa cái tách trước miệng, nghịch tách bằng lưỡi và môi, như thể cái tách là viên kẹo bạc hà lớn.

Dân làng mỉm cười rồi phá ra cười. Con macaco của ông người ngoại quốc buồn cười quá ta ơi! Peter thấy vui vui. Odo đang lấy được cảm tình của họ.

Đang đỉnh điểm hân hoan, trong một hành vi mà Peter thấy rằng vốn có ý muốn chứng tỏ với mọi người là nó cũng dự phần đầy đủ vào phút thư giãn của đám đông, Odo cầm cái tách trong tay, đứng thẳng trên ghế, hú lên, rồi ném cái tách thật mạnh xuống đất. Cái tách vỡ tan tành.

Dân làng sợ cứng người. Peter đưa tay tỏ ý đấu dịu với người phục vụ. “Desculpe,” ông nói.

“Não há problema.”

Và với khán giả chung quanh Peter thêm, “Macaco amigável é feliz, muito feliz.”

Amigável and feliz* - nhưng cũng phải dè chừng. Ông trả tiền, boa thật hào phóng, rồi họ ra về, đám đông dè dặt tản ra trước mặt họ.

Khi họ trở về căn nhà ở rìa làng, nó đã thay đổi hoàn toàn. Cửa sổ đã được sửa; nước máy hoạt động trở lại; bếp ga có bình ga mới; mọi bề mặt đều được lau chùi kỹ càng; nồi niêu, xoong chảo, đĩa, và dao nĩa - đồ cũ, sứt mẻ, lộn xộn, nhưng đều vẫn dùng được - được sắp lên kệ bếp; giường có nệm mới, bọc nệm sạch sẽ, thêm hai cái mền len và khăn lông xếp lại đặt trên đó; và Dona Amélia đang đặt một bình hoa rực rỡ trên bàn ăn ở phòng khách.

Peter đặt tay lên tim. “Muito obrigado,” ông nói.

“De nada,” Dona Amélia đáp.

Chút lúng túng khi nói chuyện tiền nong nhanh chóng tan biến, ông chà ngón cái lên ngón trỏ, rồi chỉ về bình ga, nồi niêu bát đĩa, rồi chỉ về phòng ngủ. Sau đó ông tra từ “tiền thuê nhà”- từ này thật ngộ: aluguer. Ở mỗi món Dona Amélia đưa ra một con số, bộ dạng hồi hộp, và mỗi lần vậy Peter cứ tưởng bà tính nhầm, đúng ra phải gấp ba gấp bốn vậy chứ. Ông đồng ý ngay. Dona Amélia diễn tả rằng bà sẵn lòng đến giặt giũ và dọn nhà một tuần một lần cho ông. Ông ngập ngừng. Đâu có cần lau dọn gì nhiều - với lại ông có việc gì làm nữa đâu? Nhưng ông nghĩ lại. Bà sẽ là cầu nối ông với người làng. Quan trọng hơn, bà còn là cầu nối của Odo, là đại sứ của nó. Và ông chợt nghĩ người làng Tuizelo có lẽ cũng không khá giả gì. Nếu thuê bà, ông sẽ bơm được thêm ít tiền vào nền kinh tế địa phương.

“Sim, sim,” ông nói với bà. “Quanto?”

“Amanhã, amanhã,” Dona Amélia đáp, mỉm cười.

Bây giờ đến việc tiếp theo. Ông phải tổ chức lại cho bản thân mình và Odo. Làm sao mở tài khoản chính thức ở đây rồi sắp xếp chuyển tiền thường xuyên từ Canada, rồi lấy biển số xe. Ngân hàng gần đây nhất ở đâu?

“Bragança,” bà đáp.

“Telephone?” ông hỏi. “Aqui?”

“Café,” bà đáp. “Senhor Álvaro.”

Bà đưa số cho ông.

Bragança cách đó chừng một tiếng. Ông nên lo chuyện gì hơn đây: mang con vượn vào trung tâm thành phố hay để nó lại đây một mình? Những việc hành chính đó cần được làm. Và đằng nào đi nữa, có ở trong thành phố hay ở làng thì ông cũng không thực sự kiểm soát được Odo. Có làm gì, ông cũng phải trông cậy vào sự hợp tác của con vượn. Ông chỉ biết hi vọng rằng Odo sẽ không đi đâu quá xa căn nhà hay gặp rắc rối gì.

Dona Amélia và nhóm cộng sự ra về.

“Ở yên đó. Tao sẽ về sớm,” ông dặn Odo, đang mải nghịch vết nứt dưới sàn đá.

Ông rời khỏi nhà, đóng cửa, mặc dù ông biết Odo mở cửa dễ như không. Ông lên xe, lái đi. Nhìn qua kính chiếu hậu, ông thấy con vượn đang leo lên mái nhà.

Ở Bragança ông mua sắm các món - nến, đèn dầu, dầu thắp, xà phòng; thức ăn, sữa đóng hộp không cần giữ lạnh; các món đồ gia dụng và cá nhân linh tinh - rồi giải quyết công chuyện ở ngân hàng. Biển số xe sẽ được gởi qua bưu điện, về quán cà phê.

Ở bưu điện Bragança, ông gọi hai cuộc về Canada. Ben mừng vì ông đã đến nơi an toàn. “Ba cho con số điện thoại đi?” anh hỏi.

“Không có điện thoại,” Peter đáp, “nhưng để ba đưa con số của quán cà phê trong làng. Con cứ để lời nhắn lại đó rồi ba gọi lại cho con.”

“Ba nói gì kia, không có điện thoại là sao?”

“Là vậy đó. Trong nhà không có điện thoại. Nhưng quán cà phê có. Con ghi số đi.”

“Ba có nước máy không?”

“Có. Nước lạnh thôi, nhưng là nước máy.”

“Tốt. Ba có điện không?”

“À, vụ đó hả, ba không có.”

“Ba nói nghiêm túc sao?”

“Ừ.”

Rồi im lặng. Ông cảm giác Ben đang chờ đợi ông giải thích, biện hộ, bào chữa. Ông không nói gì cả. Anh con trai vì thế cứ tiếp tục câu chuyện. “Còn đường sá thì sao - đường đất hay sao?”

“À, đường lát sỏi. Công việc sao rồi? Rachel khỏe không? Ottawa sao?”

“Tại sao ba làm vậy hở ba? Ba làm gì ở đó vậy?”

“Chỗ này dễ chịu lắm. Ông bà nội con từ đây mà ra đi.”

Họ chấm dứt cuộc gọi, khéo léo như những kẻ học nhảy bằng cà kheo. Họ hứa sẽ lại nói chuyện sớm, câu chuyện trong tương lai hẳn sẽ nhẹ nhàng hơn câu chuyện đang nói.

Ông có cuộc trò chuyện vui vẻ hơn với em gái Teresa.

“Làng đó sao?” bà hỏi. “Có cảm giác giống về nhà không?”

“Không, nhất là khi anh còn chưa rành tiếng ở đây. Nhưng yên tĩnh, thôn dã, cổ xưa - lạ lùng mà dễ chịu.”

“Anh tìm ra nhà của gia đình mình chưa?”

“Chưa. Anh chỉ vừa mới ổn định ăn ở. Hồi cha mẹ ra đi anh còn chưa được ba tuổi. Sinh ở nhà nào với anh cũng vậy à. Chỉ là cái nhà thôi mà.”

“Thôi được rồi, Ngài Đa Cảm - còn bà con họ hàng thất lạc từ lâu thì sao?”

“Vẫn còn đang nấp đâu đó, chờ hù anh một cái.”

“Em nghĩ Ben sẽ thấy vui hơn nếu anh chịu giải thích ít nhiều. Anh biết mà, anh cứ nói là anh đang tưới cái cây gia phả dòng tộc, chăm sóc cội rễ gì đó. Nó cứ ngơ ngác chẳng hiểu gì khi anh tự dưng ra đi.”

“Để anh cố.”

“Giờ anh thấy sao về chị Clara?” bà hỏi giọng nhẹ nhàng.

“Anh vẫn nói chuyện với chị trong đầu. Giờ chị ở đó.”

“Anh có tự chăm sóc mình không? Tim gan đập đều chứ?”

“Đập vẫn đều.”

“Nghe mừng vậy.”

Khi ông trở lại Tuizelo, Odo vẫn còn ngồi trên nóc nhà. Nó hú lớn tiếng khi thấy chiếc xe rồi leo xuống. Sau khi hú một tràng chào hỏi, nó xách túi đựng hàng vào nhà, đi thẳng người, lạch bà lạch bạch. Ý định tốt đẹp đó khiến đám túi bị rách, đồ đạc vương vãi khắp nơi. Peter đi nhặt hết rồi mang vào nhà.

Ông sửa soạn nhà bếp. Ông dời bàn ra phòng khách tới chỗ dễ coi hơn, rồi dời giường ở phòng ngủ. Odo quan sát ông từ đầu tới cuối mà không hề hó hé. Peter thấy hơi hồi hộp. Ông vẫn phải tập quen với điều đó, với cái nhìn của con vượn. Cái nhìn đó quét khắp như ánh đèn từ ngọn hải đăng, nó làm ông lóa mắt khi ông chới với giữa biển nước. Ánh mắt của Odo là cái ngưỡng khiến ông không thể thấy xa hơn. Ông tự hỏi không biết nó đang nghĩ gì, nghĩ ra sao. Có lẽ Odo cũng có những câu hỏi tương tự về ông. Có lẽ con vượn cũng thấy ông là cái ngưỡng như vậy. Nhưng ông ngờ rằng không. Nhiều khả năng hơn, với Odo, ông là một thứ đồ hiếm, một món lạ lùng của thế giới tự nhiên, một con vượn mặc quần áo đi lăng xăng quanh con vượn bình thường này, gần như bị thôi miên.

Xong. Đâu đã vào đó. Ông nhìn quanh. Một lần nữa ông thấy mình vừa đến chỗ chấm câu. Ông thấy sốt ruột. Ông chong mắt nhìn ra cửa sổ. Chiều đã muộn, trời như sắp chuyển dông gió. Thì có sao đâu.

“Đi chơi đi,” ông nói với Odo. Ông lấy cái ba lô rồi cả hai lên đường. Ông không muốn phải đối mặt với sự chú ý của người làng, vậy là họ đi ngược đường, về phía cao nguyên, cho đến khi ông tìm ra một lối mòn dẫn ngược xuống rừng. Odo đi bằng cả tứ chi, dáng đi lặc lè nhưng dễ dàng, đầu nó thõng xuống thấp đến nỗi nhìn từ phía sau nó như không có đầu. Khi đến rừng, nó phấn khích khi thấy những cây sồi cây dẻ lớn, những cụm cây đoan, cây đu, rồi bạch dương, thông, đủ món bờ bụi um tùm, dương xỉ như nổ bung ra từ khắp nơi. Nó ù té chạy.

Peter đi thủng thẳng, thi thoảng qua mặt Odo khi nó mải chơi. Rồi con vượn phóng chân, chạy vèo qua mặt ông. Mỗi lần vậy ông để ý cách Odo đụng chạm, cách nó vỗ lên đùi sau của ông, không mạnh hay hung hăng gì, chỉ như một sự xác nhận. Tốt, tốt, ông ở đó. Rồi nó lại thơ thẩn, và Peter lại dẫn trước. Cũng có thể nói là, Peter đi bộ còn Odo đu xuyên rừng.

Odo đang tìm thức ăn. Bob ở viện IPR từng nói vụ này, rằng, nếu có cơ hội, con vượn sẽ lục chạn bếp của tự nhiên, tìm chồi cây, hoa, quả dại, côn trùng, cơ bản bất kỳ món gì ăn được.

Trời đổ mưa. Peter tìm được một cây thông lớn, đứng trú bên dưới. Cây thông không che chắn hết được, nhưng ông không ngại, vì ông có mang theo một cái áo mưa. Ông mặc áo, ngồi lên lớp lá kim, tựa lưng vào thân cây. Ông đợi Odo đến. Khi ông thấy con vượn chạy ù trên lối đi, ông gọi ra. Odo dừng lại rồi trố mắt nhìn ông. Con vượn chưa từng thấy áo mưa, không hiểu được thân mình ông đi đâu mất rồi. ‘‘Đây, tới đây đi,” ông nói. Odo ngồi xổm gần đó. Mặc dù con vượn không ngại trời mưa, Peter lấy trong ba lô ra một áo mưa nữa. Khi làm vậy, ông nhấc cái mình đang mặc lên. Odo nhe răng cười. À, hóa ra thân mình ông còn đó kìa! Nó lỏn lẻn tới cạnh ông. Peter tròng áo mưa qua đầu con vượn. Họ bây giờ là hai cái mặt rời thò ra. Trên đầu họ tán cây vươn lên theo hình chóp, như cái lều, không gian bị chia cắt và bẻ vụn bởi những cành cây. Mùi thông thật nồng. Họ ngồi và ngắm mưa rơi cùng những hệ lụy theo đó: những giọt nước căng mọng ở cuối mỗi lá kim trước khi rơi xuống, như thể có chủ đích; nước đọng thành vũng, thành những dòng sông nhỏ nối nhau; mọi âm thanh chìm xuống trừ tiếng mưa lộp độp; một thế giới mờ, ẩm, hai màu xanh và nâu hiện ra. Họ ngạc nhiên khi thấy con lợn rừng đơn độc đi qua. Nhưng phần lớn thời gian họ chỉ lắng nghe sự im lặng sống động, thiêm thiếp của khu rừng.

Họ trở về khi trời gần tối hẳn. Peter tìm diêm, châm nến. Trước khi đi ngủ ông châm lửa lò sưởi. Ông để lửa cháy âm ỉ trong lò.

Sáng hôm sau ông dậy sớm. Suốt đêm Odo cứ lượn lờ quanh tấm nệm trong giường rồi bò đi; con vượn thích ngủ một mình, Peter thấy mừng vụ đó. Ông đi tìm con vượn, thấy nó ở trên tủ quần áo, trong phòng bên cạnh, ngủ say sưa giữa một cái tổ làm bằng khăn lông và áo quần của Peter, một tay kẹp giữa hai chân, tay kia để sau đầu.

Peter đi ra bếp, ông đun một nồi nước lớn. Ngày hôm trước ông tìm được một một cái chậu vuông cạnh chừng một mét, thành thấp, đáy chậu có rãnh. Giải pháp giữ vệ sinh trong nhà không có bồn tắm. Khi nước ấm lên, ông cạo râu, rồi đứng trong chậu, lau rửa mình mẩy. Nước bắn ra sàn đá. Chắc ông phải làm mấy bận nữa mới quen được với vụ tắm chậu này. Ông lau mình, mặc áo quần, dọn dẹp. Giờ đến bữa sáng. Đun nước pha cà phê. Chắc Odo sẽ thích cháo yến mạch? Ông đổ sữa và yến mạch cán vào nồi, đặt lên bếp lò.

Ông quay lưng lấy cà phê xay sẵn thì giật mình khi thấy Odo ở ngay lối vào bếp. Nó ngồi đó bao lâu rồi, cứ ngồi mà ngắm ông? Cử động của con vượn êm như ru. Xương nó không rệu rạo, và không có móng vuốt gõ lách cách. Peter sẽ phải tập quen với cả chuyện này nữa, chuyện nhìn đâu trong nhà cũng thấy Odo. Không phải ông ngại nó, ông biết chứ. Ông thích có Odo ở đó hơn là ở một mình.

“Dậy rồi đó hả?” ông nói.

Con vượn leo lên bệ bếp và ngồi cạnh bếp lò, không sợ lửa nóng. Nước pha cà phê không khiến nó quan tâm. Nó chỉ tập trung chú ý vào nồi cháo. Khi cháo sôi, Peter vặn lửa nhỏ xuống rồi khuấy bằng muỗng gỗ. Miệng con vượn gồng lên. Nó đưa tay giật lấy cái muỗng. Nó bắt đầu khuấy từ từ, không làm đổ cháo hay lật nồi. Cái muỗng chạy vòng vòng, cháo quánh lại, nhuyễn dần. Odo nhìn ông. “Giỏi lắm,” Peter thì thầm, gật đầu. Yến mạch ông mua loại cán thô và còn sống. Ông và Odo dành mười lăm phút tiếp theo nhìn cháo sệt lại, mê mẩn trước chuyển biến hóa học của món ăn. À đúng ra là mười sáu phút tiếp theo kia. Vốn không mê nấu nướng, không hay bày vẽ, Peter làm theo chỉ dẫn từng chút một, canh giờ đúng y. Khi ông đổ hạt óc chó đã thái vụn và nho khô vào, Odo nhìn say sưa như học trò đang lóe mắt nhìn pháp sư tiết lộ bí kíp thần dược. Odo vẫn cứ khuấy, kiên nhẫn và không so đo. Chỉ khi Peter vặn nhỏ lửa rồi đậy nắp nồi để cháo nguội thì con vượn mới tỏ ra sốt ruột. Quy luật nhiệt động với nó chỉ là thứ rách việc.

Peter dọn bàn. Một quả chuối cho ông, tám quả chuối cho Odo. Hai tách cà phê sữa, mỗi tách một viên đường. Hai bát cháo yến mạch. Một cái muỗng cho ông, năm ngón tay cho Odo.

Bữa ăn vô cùng ngon lành. Một cuộc đánh chén với thực khách liếm mép, mút ngón tay, gầm gừ sung sướng. Odo nhìn bát của Peter. Peter giữ chặt bát vào lòng. Ngày mai ông sẽ đong nhiều yến mạch hơn. Ông rửa dọn, cất bát và nồi đi.

Ông lấy đồng hồ đeo tay ở phòng ngủ. Còn chưa tới tám giờ sáng. Ông nhìn cái bàn ở phòng khách. Không có báo cáo nào phải đọc, thư từ phải viết, giấy tờ sổ sách gì cả. Không có họp hành gì để ông sắp xếp hay tham dự, không cần đặt ra ưu tiên, không cần tính toán chi li gì. Không cần gọi hay nhận điện thoại, cũng không cần gặp ai. Không có thời gian biểu, chương trình, kế hoạch gì sất. Với một người quen làm việc, giờ ông hoàn toàn chẳng có gì.

Vậy tại sao phải coi giờ? Ông tháo đồng hồ ra. Hôm qua ông đã nhận thấy thế giới như một chiếc đồng hồ. Chim chóc báo hiệu bình minh và chạng vạng. Côn trùng đánh tiếng thêm - tiếng rít inh tai của ve sầu, nghe như máy khoan nha sĩ, tiếng dế rột roạt, nghe tựa ếch ộp, giữa những thứ tiếng khác, chuông nhà thờ cũng giúp sức chia nhỏ ngày ra. Và cuối cùng bản thân trái đất cũng là một cái đồng hồ xoay, một góc tư là một mức ánh sáng khác nhau. Những cây kim giờ đó chỉ xấp xỉ hòa nhịp nhau, nhưng ông được gì từ những tích-tắc túc-túc hà khắc của một cây kim phút? Senhor Álvaro, trong quán cà phê, có thể là người giữ nhịp phút cho ông, nếu ông cần. Peter đặt đồng hồ đeo tay lên bàn.

Ông nhìn Odo. Con vượn đến bên ông. Peter ngồi trên sàn nhà và bắt đầu chải chuốt cho nó. Đáp lại Odo nhổ tóc ông, nhổ cục bông trên áo len, nhổ nút áo sơ mi, bất kỳ chỗ nào nhổ được. Ông nhớ Bob từng nói nếu muốn ông cứ bóp vụn lá rắc lên đầu để con vượn thử sức chải chuốt.

Trò chải chuốt khiến Peter bối rối. Hình dáng con vượn vừa lạ, lại vừa quen. Hơi ấm cơ thể khiến ông thấy nó thật gần, tiếng tim nó đập chạy qua đầu ngón tay ông. Peter ngơ ngẩn.

Tuy vậy, khi nhặt hạt, dám đá, bụi, vẩy da trên lông Odo, tâm trí ông vẫn miên man về quá khứ. Nhưng chẳng mấy chốc quá khứ khiến ông thấy chán. Trừ Clara, Ben và Rachel, quá khứ của ông đã ổn định, xong xuôi, không cần sàng lọc gì nữa. Cuộc đời của ông luôn là cơ duyên. Không phải ông không làm việc chăm chỉ ở mỗi ngã rẽ may mắn, nhưng chưa từng có một mục đích bao trùm nào cả. Ông hài lòng với công việc ở công ty luật, nhưng nhảy việc khi có cơ hội làm chính trị. Ông vốn thích con người hơn giấy má. Thành công ở thùng phiếu, mà nói đúng ra là may mắn, vì ông từng chứng kiến bao nhiêu ứng cử viên giỏi giang thất bại còn hạng tầm thường thì leo cao, tùy vào cơn gió thời cuộc. Quan lộ suôn sẻ - mười chín năm ở Hạ viện, thắng tám cuộc bầu cử, ông chăm lo tốt cho cử tri. Rồi ông bị đá lên lầu, vào Thượng viện, nơi ông dốc lòng làm việc ở các ủy ban, không xao động bởi sự hỗn loạn do truyền thông đưa đẩy ở Hạ viện. Khi còn trẻ, ông chưa bao giờ hình dung chính trị sẽ là cuộc đời mình. Nhưng hết thảy giờ đây đã bị cuốn phăng đi. Giờ đây chuyện hôm qua ông đã làm gì không quan trọng nữa - trừ chuyện ông đã đủ can đảm ngỏ lời với Clara nhiều năm trước. Còn ngày mai, ngoài vài hi vọng khiêm nhường nhất định, ông không có kế hoạch gì cho tương lai.

Thế thì, nếu quá khứ và tương lai không có gì hấp dẫn, cớ gì ông lại không ngồi trên sàn nhà và chải chuốt một con tinh tinh, rồi để nó chải chuốt lại mình? Tâm trí ông về lại ở thời điểm hiện tại, với công việc trước mắt, với điều bí ẩn ngay đầu ngón tay.

“Hôm qua ở ngoài quán, sao mày vứt cái tách xuống đất vậy?” ông vừa hỏi vừa làm vệ sinh vai của Odo.

“Aaaoouuhhhhh,” con vượn đáp, một âm thanh tròn trịa, miệng mở to chầm chầm ngậm lại.

Vậy Aaaoouuhhhhh trong tiếng tinh tinh có nghĩa là gì? Peter nghĩ đến nhiều khả năng:

Tôi đập bể tách để người ta cười nhiều hơn.

Tôi đập bể tách để người ta đừng cười nữa.

Tôi đập bể tách vì tôi vui vẻ và phấn khích.

Tôi đập bể tách vì có ông kia vừa giở mũ ra.

Tôi đập bể tách bởi hình dạng của một đám mây trên trời.

Tôi đập bể tách vì tôi muốn ăn cháo.

Tôi không biết tại sao tôi đập bể tách.

Tôi đập bể tách vì quaquaquaqua.

Lạ ghê. Cả hai đều có não và mắt. Cả hai đều có ngôn ngữ và văn hóa. Vậy mà con vượn làm chuyện vô cùng đơn giản là ném một cái tách xuống đất, cũng khiến con người ngơ ngác. Công cụ hiểu biết của ông - khả năng nối kết nhân và quả, một kho kiến thức, ngôn ngữ, trực giác - hầu như không thể làm sáng tỏ hành vi của con vượn. Để giải thích tại sao Odo làm việc nó làm, Peter chỉ có thể dựa vào phỏng đoán và suy xét.

Ông có ngại gì chuyện con vượn về cơ bản là bất khả tri? Không, không hề. Sự bí ẩn, nỗi ngạc nhiên không dứt có giá trị của nó, như một phần thưởng. Liệu đó có phải là chủ đích của con vượn, khi làm ông ngạc nhiên, ông không biết - không thể biết, nhưng giá trị, phần thưởng ấy là có thật. Ông nhận lấy với lòng biết ơn. Những phần thưởng đó thường đến khi ông không ngờ tới. Một tập hợp ngẫu nhiên:

Odo nhìn ông không chớp mắt.

Odo nhấc bổng ông lên khỏi mặt đất.

Odo ngồi yên trên ghế xe.

Odo mân mê chiếc lá còn xanh.

Odo ngồi thẳng dậy sau khi ngủ gục trên nóc xe.

Odo nhặt một cái đĩa lên rồi đặt trên bàn.

Odo lật trang quyển tạp chí.

Odo ngồi nghỉ tựa lưng vào tường trong sân, hoàn toàn im lìm.

Odo chạy bằng cả tứ chi.

Odo đập bể hạt bằng một hòn đá.

Odo quay đầu.

Mỗi bận như thế đầu óc Peter click như máy ảnh, một tấm hình không thể xóa nhòa được lưu vào tâm trí ông. Cử động của Odo vừa mềm dẻo vừa chính xác, có biên độ và cường độ ăn khớp với ý muốn của nó. Và tất cả những cử động đó đều hoàn toàn tự nhiên. Odo dường như không suy nghĩ gì khi làm, chỉ làm, đơn giản vậy thôi. Sao vậy được nhỉ? Tại sao suy nghĩ - căn tính con người đó - lại khiến ta vụng về? Nhưng nghĩ lại, cử động của con vượn cũng có một sự tương đồng ở con người: ấy là ở diễn xuất tuyệt vời của một diễn viên tuyệt vời. Cùng tiết chế hành động, cùng hiệu quả tác động như vậy. Nhưng diễn xuất là kết quả của quá tình luyện tập khắt khe, một nước đi đầy nỗ lực của con người. Trong đó Odo diễn - đồng thời sống dễ dàng và tự nhiên.

Mình nên bắt chước nó, Peter ngẫm ngợi.

Odo có cảm nhận - ông biết chắc chắn điều đó. Ngay đêm đầu tiên ở làng, chẳng hạn, khi Peter ngồi ngoài trời ở sảnh đầu cầu thang. Con vượn ở dưới sân, mân mê bức tường đá. Peter đi vào nhà pha cà phê. Dường như Odo không thấy ông đi. Chỉ trong vài giây, nó phóng vèo lên cầu thang, chạy như bay qua cửa, mắt tìm kiếm Peter, tiếng hu trên môi sốt ruột.

“Tao đây, tao đây mà,” Peter nói.

Odo gầm gừ sung sướng - một đợt sóng cảm xúc tràn đến trong Peter.

Hôm qua cũng vậy, khi đang đi bộ trong rừng, cách Odo chạy dọc lối mòn, tìm ông, rõ là vì cần nhìn thấy ông.

Rồi, còn nữa, trạng thái xúc cảm của con vượn. Trạng thái xúc cảm đó dường như gợi đến một vài suy nghĩ thực tế nhất định: Ông ở đâu? Ông đi đâu rồi? Làm sao tôi tìm ông đây?

Tại sao Odo muốn có ông ở đó, ông mà không phải ai khác, ông không biết. Ấy là một trong những bí mật của nó.

Tôi thích ở cùng ông vì ông khiến tôi cười.

Tôi thích ở cùng ông vì ông nghiêm túc với tôi.

Tôi thích ở cùng ông vì ông khiến tôi vui.

Tôi thích ở cùng ông vì ông làm tôi hết lo lắng.

Tôi thích ở cùng ông vì ông không đội mũ.

Tôi thích ở cùng ông bởi hình dạng của một đám mây trên trời.

Tôi thích ở cùng ông vì ông cho tôi ăn cháo.

Tôi không biết tại sao tôi thích ở cùng ông.

Tôi thích ở cùng ông vì quaquaquaqua.

Odo cựa quậy, khiến Peter bừng tỉnh khi đang mê mải chải chuốt cho nó. Ông giật mình. Họ đã ở trên sàn nhà như thế này bao lâu rồi? Thật khó biết, ông không đeo đồng hồ.

“Ra chỗ Senhor Álvaro đi.”

Họ đi ra quán cà phê. Ông không chỉ muốn uống cà phê, ông còn muốn đặt mua thức ăn. Họ ngồi ở sân trước. Khi Senhor Álvaro bước ra, Peter gọi hai tách cà phê. Cà phê được mang ra, ông đứng dậy, nói với Senhor Álvaro, “Posso… falar… com senhor um momento?”

Đương nhiên ông có thể nói chuyện với tôi một lát chứ, ông chủ quán ra hiệu bằng một cái gật đầu. Peter ngạc nhiên khi thấy Senhor Álvaro kéo ghế rồi ngồi cạnh bàn. Peter ngồi xuống. Họ ngồi đó, cả ba. Nếu Odo rút ra bộ bài, họ có thể làm luôn vài ván.

Mặc dù tiếng của Peter còn bập bõm, ý tứ của ông dễ nắm bắt. Ông sắp xếp đặt mua hàng tuần với Senhor Álvaro cam tươi, các loại hạt, nho khô và đặc biệt là quả sung và chuối. Ông chủ quán diễn tả để ông hiểu là, theo mùa nào thức đó, còn có cả táo, lê, anh đào, dâu dại và hạt dẻ người làng trồng, thêm đủ thứ rau củ. Trứng và thịt gà, nếu con macaco muốn ăn những món đó, thì có quanh năm, xúc xích đặc sản cũng vậy. Cửa hàng thực phẩm nhỏ luôn trữ sẵn đồ hộp, cá tuyết muối, cũng như bánh mì, gạo, khoai tây và phô mai, cả của làng lẫn ở dưới miền nam chuyển lên, cùng với các thức bơ sữa khác.

“Vamos ver do que é que ele gosta,”* Senhor Álvaro nói. Ông đứng dậy, lát quay trở lại từ quán cầm theo một cái đĩa. Trên đó có một mẩu phô mai trắng mềm, rưới mật ong. Ông đặt nó trước mặt con vượn. Gừ một tiếng, bàn tay lông lá chụp nhanh, phô mai rưới mật ong biến mất.

Sau đó Senhor Álvaro mang ra một lát bánh mì lúa mạch đen, bên trên ông đổ sẵn một lon cá ngừ, vừa cá vừa dầu ngâm.

Cũng vậy. Chỉ trong giây lát. Gừ gừ lớn tiếng hơn.

Cuối cùng Senhor Álvaro thử món sữa chua dâu với con vượn. Món này cần nhiều thời gian hơn mới biến mất, nhưng vì nó sánh dẻo và đựng trong hộp nhựa. Tuy vậy sữa chua vẫn được vét ra, liếm sạch, húp trọn trong chớp mắt.

“O seu macaco não vai morrer de fome,” Senhor Álvaro kết luận.

Peter tra từ điển. Đúng rồi, con vượn của ông sẽ không bao giờ bị chết đói.

Háu ăn thật đó, nhưng không ích kỳ. Ông biết chứ. Bó hoa xinh xắn Dona Amélia chưng trên bàn? Trước khi ngấu nghiến, Odo có chìa ra một cành huệ trắng mời ông.

Họ về nhà, nhưng ngày còn dài. Ông sắp ba lô, họ lên đường, lần này là đi ra cao nguyên. Khi đến nơi, họ rẽ khỏi đường chính, đi thẳng ra chốn đồng không mông quạnh. Họ tiến vào một nơi mà, nói đúng ra, là hoang dã như rừng rậm Amazon. Nhưng đất mỏng, lại bạc màu, không khí khô khốc. Sự sống cất bước dè dặt ở đây. Ở những chỗ đất không đủ dày để nuôi rừng rậm, có những thứ cây cỏ dày ken, gai góc - kim tước, thạch nam và những thứ tương tự - cả người lẫn vượn phải định vị trên những lối chằng chịt như mê cung giữa cây cỏ để đi xuyên qua, nhưng trên hoang mạc, ngay giữa Miền Non Cao Xứ Bồ Đào đích thực, lại chỉ đầy rẫy cỏ vàng cháy, trải hàng dặm, và họ dễ dàng đi trên cỏ.

Đấy là một miền đất còn đồng nhất hơn cả bầu trời. Miền đất trực tiếp đón nhận nắng gió vì ở đó ngoài nắng gió ra chẳng còn gì khác.

Nổi bật trên cái nền đó, vừa cả nghĩa đen lẫn về mặt hiệu ứng, là những tảng đá lạ lùng họ đã nhìn thấy trên đường đến Tuizelo. Chúng rải ngút tầm mắt. Mỗi tảng cao chừng ba đến năm lần một người trung bình. Đi quanh một tảng cũng phải mất chừng bốn mươi bước. Đá vươn cao, dài như tháp, hoặc ngồi thấp, chễm chệ như những cục bột nhào địa chất. Mỗi tảng đơn độc, không có đá nhỏ, cũng không có đá cỡ vừa chung quanh. Chỉ có đá lớn và cỏ thô tháp ngắn ngủn. Peter tự hỏi đá ở đâu mà ra.

Nham thạch đã cứng lại từ núi lửa xa xưa chăng? Nhưng mật độ mới lạ lùng làm sao, tưởng chừng núi lửa đã ném nham thạch như người nông dân gieo hạt xuống đất, tính toán sao cho đều tay. Nhiều khả năng hơn, có lẽ chúng là sản phẩm của sông băng, ông đoán. Bị nghiền dưới dòng sông băng có thể lý do khiến bề mặt chúng thô tháp vậy.

Ông rất thích vùng cao nguyên. Nó cứ mở ra, hấp dẫn, mê đắm, đầy hứng khởi. Ông nghĩ Clara hẳn sẽ thích ở đây. Họ sẽ đánh bạo đi xuyên cao nguyên. Nhiều năm trước, khi Ben còn nhỏ, mùa hè nào họ cũng đi cắm trại ở Công Viên Alonquin Park. Địa thế ở đó một trời một vực so với ở đây, nhưng ảnh hưởng cũng tương tự, nó khiến người ta chìm đắm trong ánh sáng, tịch liêu và cô quạnh.

Một đàn cừu hiện ra giữa thinh không, nhút nhát, nhưng tiến về trước như đội quân xâm lược. Khi thấy ông, và nhất là khi thấy Odo, đội quân cừu rẽ quanh họ, chừa lối rộng rãi. Trong vài phút đàn cừu trở thành một dàn nhạc nghiệp dư chơi nhạc cụ duy nhất mà chúng biết: chuông cổ. Người chỉ huy dàn nhạc lơ đễnh tiến đến, vui mừng khi thấy người. Ông ta bắt đầu câu chuyện dông dài, hoàn toàn không ngại gì chuyện Peter không nói được tiếng của mình, lại còn dẫn theo một con tinh tinh lớn. Sau hồi cà kê, người chăn cừu để họ lại đó rồi đuổi theo đàn cừu, chúng biến mất nhanh như lúc hiện ra. Tịch liêu và cô quạnh quay về.

Rồi họ đến con suối, tựa dòng sông non nớt lắm chuyện, quấn tã bằng cỏ và đá hoa cương. Con suối bi bô, bập bồng bóng nước như thể vừa thức dậy. Khi họ băng qua suối và đi khuất, con suối như biến mất từ mọi giác quan. Một lần nữa, tịch liêu và cô quạnh quay về.

Odo mê mẩn đám đá. Nó khụt khịt đánh hơi thích thú, rồi nhìn quanh quất. Mũi nó vừa nói gì với cặp mắt sao?

Peter muốn đi giữa những tảng đá, ngay chính giữa, đủ khoảng cách để thấy được phối cảnh. Odo thì không vậy. Con vượn đi từ tảng đá này đến tảng đá khác theo một đường thẳng, như thể đang nối các chấm lại để thành một hình thù lớn. Một tảng đá được ngửi, được đi vòng quanh, soi xét, rồi để lại sau lưng, đến tảng khác, ngay trước mặt. Tảng tiếp theo có thể gần hoặc xa, có thể chệch theo góc hẹp hay rộng. Con vượn chọn lựa dứt khoát. Peter cũng không phiền gì kiểu đi đứng lang thang đó. Mỗi tảng trưng ra hình thù nghệ thuật riêng, bề mặt riêng, thảm địa y riêng. Ông chỉ hơi ngạc nhiên vì phương cách của Odo có phần đơn điệu. Tại sao không nhắm thẳng ra biển lớn, giữa những bãi cạn? Thuyền trưởng không ưa ý đó. Khác với lúc ở trong rừng, nơi người và vượn phần ai nấy lo, trên cao nguyên con vượn nằng nặc đòi Peter phải ở gần, gầm gừ và húng hắng dằn dỗi nếu ông thơ thẩn đi xa. Ông ngoan ngoãn sải bước theo.

Sau một hồi đánh hơi kỹ càng ở một tảng đá, Odo quyết định sẽ chinh phục nó. Con vượn trèo lên nhẹ như không. Peter bối rối.

“Ê, sao chọn chỗ này? Có gì hay hả?” ông lớn giọng.

Tảng đá trông không khác gì những tảng khác, hoặc, nói đúng ra, nó khác theo kiều tầm thường, kiểu mỗi tảng vốn một vẻ. Odo nhìn Peter ở bên dưới. Nó khẽ hú gọi.

Peter quyết định thử leo lên đó. Vụ này khó khăn hơn với ông. Ông không có sức mạnh của con vượn. Và mặc dầu chiều cao nhìn từ mặt đất không ghê gớm gì, ngay khi leo chừng vài bước, ông đã thấy sợ ngã. Nhưng ông không ngã. Những vết sẹo rỗ và nứt gãy trên mặt đá giữ ông an toàn. Khi ông tới gần, Odo chụp lấy vai ông, giúp ông lên.

Peter lồm cồm bò lên giữa đỉnh tảng đá. Ông ngồi đó, đợi tim thôi thình thịch trong lồng ngực. Odo hành xử như người canh giữ trên con tàu, quét mắt về chân trời xa xăm nhưng cũng soi kỹ sóng nước chung quanh. Peter thấy nó căng người tập trung, rõ là đang rất thích thú. Phải chăng là độ cao, bởi không còn gì chắn tầm mắt nó nữa? Một ký ức tuổi thơ nào đó ở Phi Châu vừa được gợi ra? Hay nó đi tìm thứ gì cụ thể, một dấu hiệu từ mặt đất, ở xa xa? Peter không biết. Ông ngồi xuống nghỉ, nhớ lại vụ Odo sống trên cây ở Kentucky. Ông nhìn quang cảnh, nhìn mây, cảm nhận hơi gió, ngắm ánh sáng thay đổi. Ông sửa soạn các thứ đơn giản, ông có mang theo bếp dã chiến - pha cà phê, chuẩn bị món mì ống và phô mai. Họ ngồi chơi ở đó chừng một giờ đồng hồ.

Trèo xuống cực hơn lúc trèo lên với Peter. Với Odo, miệng ngậm ba-lô, thì chỉ cần thong thả sải bước.

Khi họ về đến nhà, Peter mệt lử. Odo dọn ổ cho mình. Dọn ổ là một công chuyện nhanh chóng, tiện tay, cả khi ngủ ngày lẫn ngủ đêm. Chỉ cần quay khăn tắm hay chăn mền thành xoắn ốc, rồi ném thêm vào đó vài món nữa nếu ngủ ban đêm. Đêm nay Odo thêm một cái áo sơ mi của Peter và đôi giày ông đã mang cả ngày. Odo cũng hay thay đổi nơi ngủ. Nó đã từng ngủ trên nóc tủ; trên sàn nhà cạnh giường Peter; trên tủ ngăn kéo; trên bàn ở phòng khách; trên hai cái ghế kê sát nhau; trên bệ bếp. Lúc này nó dọn ổ trên bàn ở phòng khách.

Cả hai đi ngủ sớm.

Sáng sớm hôm sau Peter rón rén đi ra bếp pha cà phê. Ông ngồi xuống với tách cà phê trước mặt Odo, ngắm nó ngủ, chờ đợi.

Thời gian trôi đi, như mây trên bầu trời. Tuần rồi tháng đi qua như thể một ngày. Hạ phai màu sang thu, đông đầu hàng khi xuân tới, như những phút khác nhau trong cùng một giờ đồng hồ.

Liên lạc với Canada ngơi dần. Một buổi sáng Peter vào quán cà phê thì Senhor Álvaro đưa một mẩu giấy. Lời nhắn thường chỉ là cái tên, thường là Ben hay Teresa. Lần này là ông Giám sát Nghị viện. Peter đến điện thoại ở cuối quầy tính tiền, gọi về Canada.

“Cuối cùng cũng gặp được,” Giám sát nói. “Tôi đã để lại ba lời nhắn trong tuần rồi.”

“Vậy sao? Tôi xin lỗi, tôi không ra quán.”

“Không sao. Xứ Bồ Đào sao rồi?” Giọng nói trên điện thoại đường dài bị ngắt quãng. Một đốm lửa xa xăm trong đêm tối.

“Tốt. Tháng Tư ở đây dễ chịu lắm.”

Rồi đường dây đột nhiên cực kỳ rõ, như một lời thì thầm khẩn thiết, nóng nảy. “À, như anh biết đó, vụ bầu báng không suôn sẻ lắm.”

“Vậy sao?”

“Ừ. Peter này, tôi phải nói thẳng. Những công việc hiệu quả nhất của Thượng nghị sĩ có thể không diễn ra ở Thượng viện, nhưng ông ta vẫn phải ngồi đó, ít ra thi thoảng phải có mặt.”

“Anh nói đúng.”

“Anh không có mặt ở đây hơn chín tháng rồi.”

“Đúng vậy.”

“Và anh cũng không làm công việc nào của Thượng viện.”

“Đúng rồi. Cả việc hiệu quả lẫn không hiệu quả.”

“Anh cứ thế biến mất. Trừ chuyện tên anh vẫn còn trên danh sách Thượng viện. Và…” - ông Giám sát hắng giọng - “anh đang sống cùng với một…à…một con khỉ.”

“Thực ra là con vượn.”

“Câu chuyện lan ra khắp. Lên báo nữa. Nghe này, tôi biết chuyện Clara chẳng dễ dàng gì. Thật đấy, tôi rất thông cảm. Nhưng cùng lúc, thật khó mà nói lọt tai dân Canada đóng thuế trả lương nghị sĩ, để anh đi mở sở thú ở miền bắc Bồ Đào Nha.”

“Tôi hoàn toàn đồng ý. Thật chẳng ra thể thống gì.”

“Có chuyện không hay rồi. Lãnh đạo đảng không vui vẻ gì lắm.”

“Tôi chính thức từ chức ở Thượng viện Canada.”

“Ấy là việc nên làm - trừ khi anh muốn quay lại, đương nhiên.”

“Tôi không muốn. Và tôi sẽ hoàn lại tiền lương từ khi tôi rời Ottawa. Tôi vẫn chưa dùng gì đến chỗ đó. Tôi sống bằng tiền tiết kiệm. Còn giờ tôi sẽ có lương hưu.”

“Vậy thì còn hay hơn nữa. Anh viết ra giấy cho tôi hết chừng đó được không?”

Hai ngày hôm sau có lời nhắn mới ở quán cà phê: Teresa.

“Anh từ chức. Em mới đọc trên báo. Tại sao anh không muốn về Canada?” bà hỏi ông. “Em nhớ anh. Anh về đi chứ.” Giọng bà ấm áp, thân tình, ông cũng nhớ bà, những cuộc điện đường (không quá) dài, những bữa tối khi ông còn ở Toronto.

Nhưng ông chưa nghĩ nghiêm túc đến chuyện về Canada từ khi ông và Odo dọn đến Tuizelo. Đồng loại ông giờ khiến ông thấy mệt mỏi. Họ quá ồn ào, quá cau có, quá kiêu căng, quá lật lọng. Ông thích sự im lặng cao độ của Odo, cách nó làm gì cũng chầm chậm buồn buồn, sự giản dị sâu sắc trong phương tiện và mục đích của con vượn. Ngay cả khi điều đó có nghĩa là Peter phải đối diện với nhân tính của mình mỗi lần ở bên Odo, phải đối diện với với sự hấp tấp thiếu suy nghĩ trong hành động, những bừa bộn rối rắm trong phương tiện và mục đích của chính mình. Ấy là chưa kể đến chuyện ngày nào Odo cũng lôi kéo ông đi gặp đồng loại. Odo đúng là một kẻ vô cùng quảng giao.

“À, anh không biết.”

“Em có người bạn còn độc thân. Chị đó xinh lắm và rất tử tế. Anh có bao giờ nghĩ chuyện đi bước nữa không?”

Ông chưa từng nghĩ đến. Trái tim ông đã dốc cạn rồi, chỉ để yêu một người duy nhất mà thôi. Ông yêu Clara với từng đường tơ kẽ tóc của chính mình, nhưng giờ đây ông chẳng còn gì. Hoặc đúng hơn, ông đã học được cách sống mà không có bà, và ông không hề muốn lấp đầy sự vắng mặt đó; bởi thế có khác gì đánh mất bà lần thứ hai. Thay vào đó ông chọn cách tử tế với mọi người, một thứ tình cảm ít riêng tư nhưng rộng lớn hơn. Ham muốn không còn thôi thúc ông nữa. Ông nghĩ đến chuyện sinh lý của mình như những cái mụn dậy thì cuối cùng; sau nhiều năm chọc phá và nặn nọt cuối cùng cũng chịu biến đi, sạch sẽ nhẵn thín. Ông còn nhớ cách thức, nhưng không nhớ được lý do.

“Kể từ khi Clara mất, anh không nghĩ gì tới chuyện đó,” ông nói. “Anh không thể…”

“Tại con vượn, phải không?”

Ông không nói gì.

“Cả ngày anh làm gì với nó?” bà hỏi.

“Đi dạo. Thỉnh thoảng vật nhau. Nhưng phần lớn là ngồi chơi vậy thôi.”

“Anh vật nhau với nó? Như với con nít?”

“À, Ben hồi nhỏ đâu có mạnh vậy, may phước. Chứ giờ vật xong anh toàn bị bầm tím.”

“Nhưng để làm gì hả Peter? Vụ đi dạo, vật lộn, ngồi chơi vậy là để làm gì?”

“Anh không biết. Anh thấy nó…” - sao nhỉ? - “thú vị”.

“Thú vị?”

“Ừ. Lôi cuốn, thì đúng hơn.”

“Anh yêu nó,” em gái nói. “Anh yêu con vượn, anh chỉ biết có nó.” Bà không phê phán, không tấn công, nhưng trong lời nhận xét đó có chút gai góc.

Ông nghĩ về những gì bà vừa nó. Yêu Odo sao? Nếu là tình yêu, thì đó là một thứ tình yêu nhọc công, luôn đòi hỏi ông phải chú ý, phải để tâm. Ông có ngại không? Một phút cũng không. Vậy có lẽ đó là tình yêu. Một thứ tình yêu lạ lùng, nếu thế. Nó tước bỏ mọi đặc quyền của ông. Ông có ngôn ngữ, có nhận thức, biết thắt dây giày - thì có ghê gớm chứ? Đó chỉ là những trò vặt.

Và đó còn là một thứ tình yêu thấp thoáng nỗi sợ hãi, cho đến giờ và sẽ luôn thế. Bởi Odo mạnh hơn ông nhiều. Bởi Odo thật xa lạ. Bởi Odo bất khả tri. Ấy là chút xíu sợ hãi không thể tiêu tan, mà cũng không trói buộc ông, thậm chí còn không khiến ông lo lắng nhiều. Ông chưa bao giờ thấy kinh hãi hay bất an với Odo, chưa bao giờ có cảm giác đó kéo dài. Thường là thế này: con vượn xuất hiện không một tiếng động, gần như giữa thinh không, và giữa những xúc cảm nơi Peter - ngạc nhiên, ngơ ngác, hân hoan, vui sướng - có một nhịp sợ hãi. Ông không thể làm gì khác, chỉ biết chờ cho nhịp đó qua đi. Ông đã học được điều đó, cách xem sợ hãi như một cảm giác mạnh mẽ nhưng nhất thời. Ông chỉ sợ khi ông cần phải sợ. Và Odo, mặc dù dễ khiến người ta choáng váng, vẫn chưa bao giờ khiến ông thực sự sợ hãi.

Và nếu đó là tình yêu, thì nó lại hàm ý một sự gặp gỡ nào đó. Điều khiến ông kinh ngạc không phải là ranh giới đã bị xóa mờ giữa con người và con vật hàm chứa trong sự gặp gỡ ấy. Từ lâu ông đã chấp nhận điều đó. Cũng không phải là chuyện Odo giờ đã được nâng lên chút ít đến một địa vị giả định là cao hơn. Chuyện Odo học cách nấu cháo, chuyện nó thích lật tạp chí, chuyện nó phản ứng hợp lý khi Peter nói gì đó, chỉ xác nhận lại tiết mục quen thuộc trong ngành giải trí, rằng khỉ có thể làm trò khỉ - để mua vui cho con người. Không, điều ngạc nhiên ở đây là chuyện ông cúi xuống, đến địa vị giả định là thấp hơn của Odo. Quả có thế. Trong khi Odo trở nên thuần thục trò nấu cháo tầm thường của con người, Peter chật vật học môn vô vi - không làm gì của con vật. Ông học cách tháo mình ra khỏi cuộc đua của thời gian và chiêm nghiệm chính thời gian đó. Với ông, đó cũng việc Odo dành phần lớn thời gian để làm: Sống trong thời gian, như kẻ ngồi cạnh dòng sông, nhìn dòng nước trôi đi. Một bài học không hề dễ dàng - chỉ ngồi đó, tự tại. Ban đầu ông không thể ngồi yên. Ông cứ chìm vào kỷ niệm, chiếu đi chiếu lại những bộ phim cũ trong đầu, dằn vặt hối tiếc, khao khát hạnh phúc đã mất. Nhưng ông tiến bộ hơn, dần biết đến trạng thái sáng suốt, thư thả ngồi-bên-dòng-sông. Đó mới là ngạc nhiên thực sự: không phải chuyện Odo cố gắng giống ông, mà là chuyện ông cố để giống Odo.

Teresa nói đúng. Ông chỉ biết có Odo. Ý bà là ông chỉ còn biết dọn dẹp, săn sóc nó. Nhưng sự thực còn hơn thế. Con vật đã chạm đến tâm can ông, và ông không thể quay lại làm con người như trước đó. Vậy, đó đúng là tình yêu.

“Teresa, anh nghĩ ở đời ai cũng tìm kiếm những khoảnh khắc sáng tỏ. Ở đây, xa hết thảy, anh luôn có được những khoảnh khắc đó, trong từng ngày.”

“Ở cùng với con vượn?”

“Ừ. Đôi khi anh nghĩ Odo thở bằng thời gian, khi hít vào lẫn thở ra. Anh ngồi bên nó, anh ngắm nó dệt một tấm chăn từ từng phút từng giờ. Rồi khi tụi anh leo lên đỉnh tảng đá núi ngắm hoàng hôn, nó đưa tay làm một động tác, bâng quơ trong không khí, mà anh cứ thấy như nó đang tạc trổ một góc hay mài mòn bề mặt của một bức tượng vô hình. Nhưng anh không thấy bận lòng. Anh ở cùng một kẻ biết dệt thời gian và tạo tác không gian. Với anh như vậy là đủ.”

Đầu dây bên kia im lặng một hồi lâu. “Em không biết phải nói gì nữa, anh à.” cuối cùng Teresa lên tiếng. “Anh là một người trưởng thành cả ngày đi chơi với một con vượn. Có lẽ anh cần tư vấn tâm lý, chứ không cần bạn gái.”

Nói chuyện với Ben cũng chẳng dễ gì hơn. “Khi nào ba về nhà?” anh chàng cứ hỏi suốt.

Lẽ nào đứa con trai của ông, ngoài chuyện bực bội ra, đang cần có ông ở nhà? “Nhà ở đây,” ông đáp. “Ngay đây mà. Hay con qua đây thăm ba?”

“Để con thu xếp.”

Peter không đả động gì đến Odo. Khi Ben biết chuyện Odo, anh chàng giận dỗi làm mặt lạnh. Sau đó, Ben hành xử như thể cha mình vừa mới chuyển sang đồng tính, không nên hỏi han làm chi, nhỡ lộ ra chuyện gì khó nghe.

Cháu gái Rachel hóa ra lại là người dễ thương nhất. Ông cháu rất vui vẻ, mặc dù là hai đối cực. Khoảng cách giúp con bé dễ dàng thổ lộ những chuyện thầm kín của tuổi mới lớn với ông. Với nó, ông đúng là ông nội đồng tính, và với cùng giọng háo hức khi nói về bọn con trai, nó sốt sắng hỏi chuyện Odo và chuyện ăn ở của cả hai. Nó muốn đến thăm ông để gặp tay bạn trai lùn tịt, lông lá đó, nhưng nó còn phải đi học, rồi đi cắm trại, mà Bồ Đào Nha xa Vancouver quá, rồi, mặc dù không nói ra, còn người mẹ khó tính nữa.

Ngoài Odo, ông một mình.

Ông đăng ký các câu lạc bộ đọc sách và đặt mua đủ thứ tạp chí. Ông nhờ em gái gởi các thùng sách truyện bìa mềm - thể loại hấp dẫn gay cấn và tạp chí cũ. Odo cũng ham đọc như ông. Tạp chí National Geographic số mới luôn được chào đón bằng những tiếng hú dài, hai tay đập xuống đất. Odo chầm chậm lật từng trang tạp chí, ngắm nghía từng bức hình. Nó đặc biệt mê những hình khổ lớn gấp kèm và bản đồ trong đó.

Một trong những cuốn ruột của Odo, được phát hiện từ sớm, là cuốn an-bum ảnh gia đình. Peter chiều Odo, cho nó xem ảnh từ nhỏ đến thời niên thiếu của mình, kể lại câu chuyện gia đình Tovy ở Canada, những thành viên lớn lên, già đi, thêm vào; những người bạn; những dịp đặc biệt lưu lại bằng ảnh chụp. Khi Peter đến một độ tuổi nhất định trong ảnh, Odo nhận ra ông, nó thở hổn hển ngạc nhiên. Nó vỗ lên tấm hình hên hồi bằng ngón tay đen thui, rồi ngước nhìn ông. Peter lật trang, lùi lại thời gian, và chỉ tay đến hình ông lúc còn trẻ hơn, trẻ hơn nữa, gầy hơn, tóc còn đen, da còn căng, ảnh màu rồi đến ảnh trắng đen, Odo cứ nhìn chăm chú say mê. Rồi họ đến tấm hình xưa nhất của Peter, chụp ở Lisbon, trước khi cả nhà ông dọn đến Canada, khi đó ông là đứa bé hai tuổi. Với ông, chân dung ấy như từ một thế kỷ khác. Odo nhìn trân trối, kinh ngạc không chớp mắt.

Vài tấm ít ỏi ở những trang đầu gợi lại những con người từ thời xa xưa lúc cha mẹ ông còn ở Bồ Đào Nha. Tấm lớn nhất, lấp đầy một trang, là ảnh chụp đại gia đình, người trong ảnh đứng nghiêm nghị trước một bức tường quét vôi trắng ngoài trời. Hầu hết Peter không biết ai là ai. Cha mẹ ông hẳn đã kể cho ông nghe, nhưng ông đã quên rồi. Họ xa xưa và xa xăm đến độ ông thấy khó tin là họ từng sống. Odo dường như cũng thấy khó tin như ông, nhưng có vẻ còn muốn tin hơn.

Một tuần sau đó Odo lại mở cuốn an-bum ra. Peter cứ nghĩ nó sẽ nhận ra tấm hình Lisbon, nhưng con vượn nhìn hình, mặt mày ngơ ngác. Chỉ sau khi lần hồi theo hành trình đi ngược thời gian, từng tấm một, nó mới nhận ra đứa bé chập chững chính là Peter. Rồi nó lại quên khi xem an-bum lần sau đó. Odo là một sinh vật của thời khắc hiện tại, Peter nhận ra. Với dòng sông thời gian, nó không bận lòng đến dòng suối con hay châu thổ ngọn nguồn.

Peter ngậm ngùi buồn vui, khi ngắm lại cuộc đời mình. Ông chìm trong hoài niệm. Vài tấm hình gợi kỷ niệm khiến ông đau nhói, choáng ngợp. Một buổi tối, khi xem hình chụp Clara lúc còn trẻ đang ẵm em bé Ben trên tay, ông bắt đầu khóc. Ben nhỏ xíu, đỏ au, nhăn nheo. Clara trông mệt lả mà sung sướng tột cùng. Bàn tay tí hon đang nắm chặt lấy ngón tay út của bà. Odo nhìn ông, ngơ ngác nhưng lo lắng. Con vượn đặt cuốn an-bum xuống rồi ôm chầm lấy ông. Sau một hồi Peter rùng mình. Khóc lóc vậy để làm gì? Để làm gì kia chứ. Chẳng được gì cả. Nó chỉ khiến ông bớt đi sự sáng suốt. Ông mở cuốn an-bum ra lần nữa, nhìn thật lâu vào tấm hình Clara và Ben. Ông cố cưỡng lại nỗi buồn dễ dàng ập tới. Thay vào đó ông tập trung vào sự thật, lớn lao và giản đơn, của tình yêu ông dành cho hai người.

Ông bắt đầu viết nhật ký. Ông ghi lại những cố gắng để hiểu Odo, hiểu thói quen, cá tính của nó, hiểu bí ẩn bao trùm lấy con vật. Ông cũng ghi lại những cụm từ tiếng Bồ Đào Nha vừa học. Rồi những suy ngẫm về cuộc sống của mình trong làng, cuộc đời trước đó, về hết thảy.

Ông dần thích ngồi trên sàn nhà, tựa lưng vào tường, trên mớ mền len đã mua. Ông đọc trên sàn nhà, ông viết, ông chải chuốt, được chải chuốt, đôi khi ông chợp mắt, và đôi khi ông chỉ ngồi đó, không làm gì cả, ở trên sàn nhà. Ngồi xuống đứng lên khá mệt mỏi, nhưng ông tự nhủ đấy cũng là thể dục cho người có tuổi như mình. Gần như lúc nào Odo cũng ở ngay cạnh ông, nhè nhẹ áp vào người ông, làm những trò khỉ của nó - hoặc can dự vào việc của ông.

Odo sắp xếp lại căn nhà. Trên bệ bếp, dao nĩa được bày tơ hơ, dao sắp với dao, nĩa nằm với nĩa, cứ thế. Tách và chén bát được đặt trên bệ bếp, úp ngược và áp sát vào tường. Những món khác trong nhà cũng thế: Không có món nào đặt trên kệ cao hay giấu trong ngăn kéo, mà luôn trong tay với, dựa sát vào chân tường, nhất là sách báo tạp chí, hoặc để rải rác trên sàn nhà.

Peter đặt mọi thứ về chỗ cũ - ông là người ngăn nắp -nhưng ngay sau đó Odo sửa ngay cho đúng, theo phong cách của khỉ. Peter ngẫm ngợi chuyện đó. Ông để giày về lại chỗ cũ, gần cửa, hộp kính lão trong ngăn kéo, rồi ông dời vài cuốn tạp chí đến những vị trí khác nhau dọc theo tường. Sau lưng ông, Odo đi theo, lấy đôi giày trả về trên viên đá lót sàn khi nãy, rồi lấy hộp kính đặt lên đúng viên đá ban đầu, tạp chí về lại chỗ đã chọn trước dọc theo tường. À ha, Peter nghĩ thầm. Vậy thì đâu phải là bừa bộn. Mà là một trật tự khác, ừ thì, trật tự đó khiến sàn nhà trở nên thú vị. Ông vứt bỏ cảm nhận ngăn nắp của riêng mình. Trật tự mới là một phần của cuộc sống của kẻ luôn đi lom khom.

Ông thường xuyên phải đem các món trả về tầng trệt. Vốn là nơi để nuôi thú vật và kho chứa nông cụ, giờ đây tầng trệt từ sàn đến trần đầy các món lỉnh kỉnh xa xưa, người làng vốn quen thói tằn tiện gom nhặt từ đời này qua đời khác. Odo rất mê cái chuồng. Với nó, đấy chẳng khác gì kho báu, để nó thỏa sức tò mò.

Và xa hơn, còn có ngôi làng, nơi có hàng ngàn thứ khiến Odo quan tâm. sỏi lát đường chẳng hạn. Bồn hoa. Rất nhiều tường đá, cái nào cũng dễ leo. Cây cối. Những mái nhà liền nhau, Odo cực kỳ thích. Peter lo rằng người làng sẽ không ưa gì chuyện con vượn cứ lăng xăng trên nóc nhà mình, nhưng hầu hết không để ý, người nào thấy chỉ nhìn theo mỉm cười. Và Odo đi đứng vững vàng khéo léo - nó không lập cập, không đảo lộn gạch ngói. Mái nhà yêu thích nhất của nó là nhà thờ cũ, từ đó nó có thể nhìn bao quát. Ấy là một nơi thờ phượng khiêm tốn, với tường trống trơn, bàn thờ trơ trọi, một cây thánh giá vụng về đen đúa bám bụi thời gian, và, ở cuối lối đi, qua khỏi hàng ghế là kệ thờ hai đầu đặt bình hoa, như miếu thờ một vị thánh xa xưa nào đó. Ông không quan tâm đến tôn giáo có tổ chức. Lần đầu bước vào, ông chỉ nhìn lướt qua hai phút. Nhưng nhà thờ nhỏ là một nơi yên ắng, và nó có ưu điểm như quán cà phê: một chỗ ngồi đàng hoàng. Ông thường ngồi ở ghế gần một cửa sổ, từ đó ông thấy được ống nước mà Odo sẽ bám vào để leo xuống từ mái nhà. Ông chưa bao giờ dẫn Odo vào nhà thờ, sợ nhỡ bề gì.

Nhưng, trong làng, chính người làng mới là thứ Odo mê nhất. Họ đã không còn sợ hãi. Nó đặc biệt thích phụ nữ. Phải chăng tình nguyện viên Peace Corps từng đưa nó từ Phi Châu về là một phụ nữ? Hay một nữ nhân viên phòng thí nghiệm từng tạo được ấn tượng tích cực với nó thời niên thiếu? Hay chỉ đơn giản là sinh học? Lý do gì đi nữa, nó luôn thân thiện với phụ nữ. Nhờ đó, các bà góa trong làng ban đầu từng rúm ró, cáu kỉnh tránh mặt nó, giờ lại thành những kẻ hâm mộ nó nhất. Odo đối đãi vui vẻ với hết thảy, làm mặt xấu, hú hít để an ủi vỗ về, khiến họ càng cởi mở hơn. Cũng có lý, các bà lùn thấp, lưng gù, mặc đồ đen và con vật lùn thấp, lưng gù trong bộ lông đen. Từ xa xa, có lẽ không trách được nếu người ta có nhìn nhầm.

Khó tin là, các bà - mà đúng ra, hết thảy dân làng - đều say sưa mở lời với Odo. Rồi, khi quay sang Peter, họ nói bằng thứ ngôn ngữ đơn giản, trẻ con nhất, giọng cao lên, vẻ mặt điệu bộ đều làm quá, như thể ông là cái đồ chậm hiểu. Thì nói đúng ra, ông đâu có fala tiếng Bồ Đào.

Dona Amélia thành fan ruột của Odo. Chẳng lâu sau, họ không cần phải ra khỏi nhà khi bà đến dọn dẹp. Đúng ra là ngược lại: chuyến viếng thăm hàng tuần của bà là lúc Odo vui vẻ ở nhà và Peter có thể đi ra ngoài lo công chuyện. Từ lúc bà đến, con vượn cứ ở cạnh bà, khi bà quanh quẩn làm việc nhà, khiến bà mất thời gian hơn mà không thêm được công cán. Ông có căn nhà tinh tươm nhất, gần như trơ trọi ở Tuizelo, mặc dù sắp xếp theo một kiểu kỳ khôi. Dona Amélia tôn trọng cái trật tự lạ lùng của con vượn. Vừa làm, bà vừa tỉ tê với Odo bằng thứ tiếng Bồ Đào ngọt như mật.

Bà nói với Peter rằng Odo đúng là “um verdadeiro presente para a aldeia” - một món quà thực sự với ngôi làng.

Ông cũng có những quan sát riêng về ngôi làng. Người giàu nhất làng là Senhor Álvaro: là chủ tiệm, ông này rủng rỉnh nhất. Rồi đến người làng có đất, làm nông. Rồi đến dân chăn cừu, gia sản là bầy thú. Cuối cùng là những người làm công, không có gì có lẽ ngoại trừ căn nhà để ở, chuyên làm thuê làm mướn khi có ai gọi. Họ là những người nghèo nhất trong làng và cũng là những kẻ tự do nhất. Ở mọi giai tầng trong cái trật tự đó là các thành viên gia đình, trẻ già, ai cũng làm việc lớn nhỏ, tùy sức. Linh mục, một người đàn ông dễ mến, tên là Cha Elói, đứng riêng một mình, vì ông này không có gì nhưng lại liên quan đến hết thảy. Ông qua lại mọi giai tầng. Nhìn chung, người làng Tuizelo nghèo về tiền bạc, nhưng điều đó không dễ nhận ra ngay. Họ tự cấp tự túc về nhiều phương diện, nuôi trồng thức ăn, cả vật lẫn cây, may vá sửa chữa lấy áo quần và đồ đạc. Trao đổi - cả hàng hóa lẫn dịch vụ - vẫn khá phổ biến.

Ông nhận ra một truyền thống địa phương kỳ lạ, chưa từng thấy ở đâu khác. Lần đầu ông thấy là ở một đám tang, khi đoàn đưa tang đi qua làng đến nhà thờ: Một vài người trong đoàn đi giật lùi. Dường như đó là cách tỏ bày thương tiếc. Dọc theo đường, băng qua quảng trường, lên bậc thang, họ đều đi giật lùi, gương mặt buồn bã cúi xuống, ngẫm ngợi sầu bi. Thi thoảng họ quay đầu nhìn qua vai để định hướng, nhưng những người khác cũng đưa tay đỡ cho họ. Phong tục đó khiến ông thấy tò mò, bèn đi hỏi thăm. Cả Dona Amélia lẫn người làng khác dường như không biết từ đâu mà ra, rồi tại sao người ta làm vậy.

Con vượn thích nhất là quán cà phê. Người làng dần quen với cảnh họ ngồi ở bàn ngoài trời, thưởng thức cafés com muito leite.

Một ngày ẩm ướt, ông và Odo đứng trước quán cà phê. Họ vừa trở về từ chuyến đi bộ dài. Cả hai đang lạnh cóng. Bàn ghế bên ngoài đầy nước mưa đọng. Peter ngập ngừng. Senhor Álvaro đang ở quầy tính tiền. Ông thấy họ, đưa tay lên, ra dấu cứ vào trong đi.

Họ ngồi trong góc phòng. Quán này khá điển hình. Có một quầy tính tiền với đĩa nhỏ sắp chồng lên nhau, mỗi cái kèm muỗng nhỏ và gói đường, sẵn để bày tách cà phê. Đằng sau quầy, các ngăn kệ đầy các chai vang và rượu mùi. Phía trước quầy có kê bàn tròn kèm ghế sắt. Chễm chệ bên trên phòng là một cái ti-vi, lúc nào cũng bật nhưng may thay âm lượng đã vặn khá nhỏ.

Peter ngạc nhiên khi thấy Odo không mê gì cái ti-vi. Nó nhìn những con người tí hon chạy đuổi theo quả bóng trắng tí hon, hoặc, có khá hơn, là nhìn các cặp đang đắm đuối - con vượn thích xem phim bộ hơn thể thao - nhưng chỉ nhìn một lúc thôi. Với nó, hay hơn vẫn là căn phòng ấm cúng và người thật còn sống ở đó. Cái ti-vi bị hạ bệ khi những người khác nhìn Odo và Odo nhìn lại họ. Trong lúc đó Peter và Senhor Álvaro nhìn nhau. Hai người mỉm cười. Peter đưa hai ngón tay, ý là như thường lệ. Senhor Álvaro gật đầu. Sau lần đó, họ thành khách quen ở quán, có chỗ ngồi riêng.

Ông và Odo thường đi bộ rất lâu. Odo không bao giờ đòi bế nữa, như nó từng đòi ở Oklahoma. Giờ con vượn như không biết mệt mỏi. Nhưng thỉnh thoảng nó vẫn lỉnh lên cây, ngồi chễm chệ trên cành cao. Peter chỉ biết kiên nhẫn chờ bên dưới. Bởi họ luôn im lặng khi đi trong rừng - chỉ trừ lúc tìm được những khoảng rừng thưa có rong rêu, hoàn hảo để chơi trò vật nhau - họ thấy được những con lửng, rái cá, chồn, nhím, cầy, lợn rừng, thỏ, gà gô, cú vọ, quạ, cò quăm, giẻ cùi, chim nhạn, bồ câu, các loại chim khác, một lần còn thấy một con linh miêu nhát người, và lần khác thấy sói Iberia hiếm có. Mỗi lần thế Peter cứ nghĩ Odo sẽ đuổi theo con thú, sẽ chạy rầm rập qua bụi cây, nhưng nó chỉ đứng im và chong mắt nhìn. Mặc dù khu rừng phong phú là vậy, cả hai đều thích khám phá cao nguyên rộng mở hơn.

Một buổi chiều, khi đi tản bộ trở về, họ tình cờ gặp hai con chó bên bờ suối, ngay ngoài làng. Làng đó đầy chó lai nhát người. Bọn chó đang uống nước. Odo ngắm chúng hết sức chăm chú, không ngại gì. Trông chúng chẳng đau yếu gì, nhưng có vẻ đói ăn. Khi chúng nhìn thấy con người và con tinh tinh, chúng gồng mình lên. Odo khẽ hú, tiến lại gần. Cặp chó thủ thế, lông dựng đứng trên lưng. Peter thấy ngài ngại, nhưng cặp chó không quá lớn, và ông biết sức mạnh của con vượn. Tuy vậy, một cuộc ẩu đả ra trò sẽ chẳng hay ho gì. Trước khi kịp xảy ra chuyện, hai con chó quay lưng, vọt mất.

Vài ngày sau đó khi ngồi ghế đầu cầu thang, ông thấy có hai cái mõm thò qua cổng. Chính là cặp chó ấy. Odo ở cạnh ông, tựa lưng vào tường. Nó cũng thấy cặp chó. Ngay lập tức nó đi xuống sân, mở cổng. Cặp chó lỉnh đi. Odo khe khẽ hú, lom khom người. Cuối cùng cặp chó tiến vào trong sân. Odo mừng ra mặt. Từng đợt, từng hồi, hết hú đến rên ư ử, khoảng cách giữa con tinh tinh và hai con chó bắt đầu giảm dần cho đến khi Odo thả bàn tay lên lưng con chó lớn hơn, một con chó lai màu đen. Con vượn bắt đầu chải chuốt cho nó. Peter nghĩ hẳn có lắm thứ để chải chuốt với hai con chó chuyên sống ngoài trời. Con chó đen quỵ hẳn xuống, căng thẳng nhưng phục tùng, Odo nhúc nhắc làm vệ sinh lông nó, bắt đầu từ gốc đuôi.

Peter vào trong nhà. Vài phút sau, khi ông nhìn ra từ cửa sổ bếp, con chó đã nằm lăn quay, trơ bụng ra. Odo đứng lom khom trên người nó, lông dựng lên, nhe răng, bàn tay quò quạng như giương vuốt trên bụng con chó. Con chó rên ư ử, cặp mắt dán vào bàn tay lông lá. Peter thấy hoảng hốt. Odo trông thật đáng sợ. Chuyện gì vậy trời? Chỉ một lát trước con chó căng thẳng còn được Odo vỗ về, hiền lành chu đáo. Giờ đây nó đã lăn lại, trơ bụng ra, khác gì nói với con vượn rằng nó sợ rúm ró đến nỗi không kháng cự gì nữa. Ông rời qua cửa sổ phòng khách. Mình nên làm gì đây? Nên làm gì? ông mường tượng cảnh Odo moi ruột con chó đang gào rú. Ngoài chuyện con chó đang thấy sao thì còn người làng nữa chứ? La hét đập bể tách, đi lang thang trên mái nhà là một chuyện, nhưng còn moi ruột một con chó lại là chuyện khác. Chó ở làng không được chăm bẵm như thú cưng ở Bắc Mỹ, nhưng chúng vẫn có chủ, những người cho chúng ăn đồ thừa, lâu lâu trông chừng chúng. Khi đi qua cửa sổ thứ hai trong phòng khách, ông thấy cặp chân sau đưa lên của con chó đang giật giật, cả con vật đang co giật trên mặt đất. Ông chạy ra cửa, nhảy ra đầu cầu thang, chuẩn bị hét lên. Có gì đó khiến ông nhìn kỹ lại. Bức tranh thay đổi. Ông hạ bàn tay xuống. Odo đang cù lét con chó. Nó đang cười rần rật kiểu chó, con vượn cười theo.

Sau đó, những con chó khác kéo đến. Cuối cùng tổng cộng có chừng mười hai con. Peter không bao giờ cho chúng ăn; thế mà, mỗi sáng chúng lại lẻn vào sân, im lặng chờ đợi, không rên rỉ, không ư ử lấy một tiếng. Khi Odo xuất hiện ở cửa sổ hay trên đầu cầu thang, chúng vừa phấn khích lại vừa ổn định trật tự, thật kỳ lạ. Odo có khi xuống chơi với chúng, nhưng cũng có lúc làm ngơ. Nếu được chú ý, đàn chó ở lại, còn không thì cuối cùng chúng bỏ đi hết, chỉ đến sáng hôm sau lại đến, vẻ mặt khấp khởi chờ đợi.

Sự tương tác giữa con vượn và đàn chó rất đa dạng. Có lúc chúng nằm sưởi nắng trên mặt đá ấm áp ở sân, mắt nhắm, cử động duy nhất là nhịp thở lên xuống, lâu lâu khụt khịt đôi chút. Rồi Odo đưa cánh tay lên, vỗ vào một con, cười nhe hàm dưới. Hoặc đứng dậy, giương oai, lặc lè đi thẳng chân, hết vỗ tới đập trên mặt đất, cau có, hú hít rồi gầm gừ. Vỗ, cười, và giương oai là cùng một dấu hiệu: Đến giờ chơi rồi! Chơi ở đây thường là Odo đuổi theo lũ chó, hoặc lũ chó đuổi Odo, hoặc, thường là, mạnh ai nấy đuổi. Một cuộc nổi loạn thô bạo, vui vẻ, với lũ chó chạy, quay đầu, vặn vẹo, lăn tròn, nhảy lên, vụt đi, trong khi Odo hết bổ vào lại né đi, hết nhảy chồm đến dừng lại, hết búng từ trên tường xuống đến bò lồm cồm, đi kèm luôn là âm thanh điếc tai của chó sủa và vượn hú. Con vượn cực kỳ nhanh nhẹn. Không góc nào là nó không chạy khỏi được, không có con chó nào nó không thể xô ngã. Ngắm Odo, Peter nhận ra nó đã kiềm chế nhiều ra sao khi vật nhau với ông. Nếu Odo chơi đùa với ông như với đám chó, hẳn Peter đã phải nằm viện. Cuộc chơi kéo dài tới lúc Odo ngã lăn quay, hết hơi. Đám chó hổn hển, dãi dớt, cũng thế.

Peter đặc biệt chú ý đến trật tự của đám thú khi chúng nghỉ ngơi. Mỗi lần lại là một kiểu khác. Gần như lúc nào cũng có một con nằm ngủ gối đầu lên Odo, trong khi những con khác ở gần đó, nằm chồng lên nhau hoặc trải ra kiểu này kiểu khác. Đồi khi Odo ngước lên nhìn ông, chu môi hu không thành tiếng, như lúc họ mới gặp nhau, để chào ông mà không đánh thức đám chó.

Vui là vui thế, nhưng trò chơi với chó này cũng có lúc dựng tóc gáy thật sự. Lúc nào cũng có một cảm giác rờn rợn, một sự bất an mấp mé. Mỗi con chó trước khi chạy vụt đi đều sợ rúm ró. Peter tự hỏi tại sao chúng luôn luôn quay lại.

Một ngày nọ đám thú nằm chơi dưới cái nắng dìu dịu xứ Bồ Đào, dường như không chút ưu tư, thì gầm một tiếng long trời, kéo theo là rên ư ử và sủa ăng ẳng. Odo đứng giữa náo động. Nó giương oai, nhưng không phải để rủ đám chó chơi đùa. Với một tiếng hét wraaaa điếng người, nhe đầy răng, nó xông vào một con chó vừa mới gây tội gì đó. Con chó tội nghiệp hứng lấy một trận đòn nhừ tử. Những cái tát và cú đánh thô bạo vang dội trong sân. Con chó rên ư ử thê thảm. Những lời van xin tha mạng đó hầu hết bị át bởi tiếng gầm của Odo và những con chó còn lại, chúng đứng nhìn mà sôi sục sợ hãi, rên rỉ, hú hét, giật nảy và run rẩy chung quanh, đuôi cụp hết giữa hai chân.

Peter đứng xem từ đầu cầu thang, kinh hãi. Một suy nghĩ nảy đến: Một ngày nọ Odo bắt lỗi ông thì ông biết làm gì?

Rồi xong chuyện. Sau cái tát điếng hồn cuối cùng, Odo quăng con chó qua một bên, bước đi, quay lưng với con vật bị tấn công. Con chó nằm sóng xoài, run rẩy thấy rõ. Đám chó còn lại im bặt, mặc dù vẫn còn nhìn chằm chằm, lông dựng đứng, mắt trố ra. Odo thở chậm lại, con chó run rẩy từng hồi. Peter nghĩ chắc chuyện đến đây là hết, mỗi con vậy giờ đây sẽ tiếp tục liếm láp những vết thương có thật hay tưởng tượng của mình. Nhưng một điều lạ lùng xảy đến. Con chó gây tội chật vật gượng dậy. Bụng bẹp dưới mặt đất, nó bò về phía Odo, bắt đầu rên rỉ lí nhí. Nó không chịu thôi cho đến khi Odo, không thèm quay đầu lại, đưa một bàn tay ra chạm nó. Khi Odo rụt tay lại, con chó tiếp tục rên. Odo đưa tay sờ con chó. Sau một lúc, con vượn quay lại, tiến gần, bắt đầu chải chuốt con chó. Con chó lăn quay ra, rên khe khẽ hơn. Hai bàn tay Odo miết khắp thân nó. Khi một bên đã xong, Odo nhấc con chó lên rồi nhẹ nhàng lật qua bên kia để chải chuốt tiếp. Khi xong hết, nó nằm ngay cạnh con chó, cả hai lăn ra ngủ.

Sáng hôm sau, chính con chó ấy, tập tễnh, xơ xác rã rời, lê thân mình vào trong sân. Còn lạ lùng hơn, khi Odo nhập hội với đàn chó, nó phủ người xuống cạnh Odo, như thể hôm qua chẳng hề có chuyện gì quấy quá. Và trong mười ngày tới, cả hai con vật lúc nào cũng ở bên nhau, khi chơi lẫn khi nghỉ ngơi.

Peter nhận ra rằng mỗi mâu thuẫn giữa Odo và lũ chó đều kết thúc như thế, mọi căng thẳng phát lộ và tiêu tan, sau đó sẽ chẳng còn gì cả, không có gì dai dẳng. Đám thú sống trong một trạng thái quên lãng về cảm xúc, chỉ tập trung vào khoảnh khắc hiện tại. Mọi náo động xáo trộn đều như mây đen giông tố, bùng nổ kịch tính nhưng nhanh chóng tiêu tan, dọn đường cho bầu trời xanh lại đến, bầu trời xanh trong mãi mãi.

Đám chó sợ là thế mà ngày nào cũng trở lại. Ông thì có khác gì? Ông không còn sợ rúm ró vì Odo. Thế nhưng, con vượn vẫn phủ bóng cả căn phòng. Không thể vờ rằng nó không có ở đó. Thi thoảng tim Peter vẫn đập nhanh hơn khi thấy nó. Nhưng đó không phải là sợ hãi, ông không còn gọi đó là sợ hãi nữa. Nó gần với một thứ nhận thức căng thẳng, nó không khiến ông bỏ trốn khỏi con vượn, mà ngược lại, khiến ông nhìn thẳng vào Odo, vì Odo luôn nhìn thẳng vào ông. Rồi nữa, theo như Peter thấy, Odo đi đâu cũng chỉ để theo ông mà thôi. Và cho dù ông có làm gì trước khi Odo bước vào, việc đó không hề lấp đầy ý thức của ông như khỉ đối mặt với Odo. Luôn có cái nhìn ấy, như nuốt trọn ông. Luôn luôn, và không hề suy suyển, chính là cái cảm giác ngây ngất ấy.

Vậy thì, chẳng phải ông vừa trả lời câu hỏi tại sao đàn chó trở lại mỗi ngày đó sao? Liệu còn có thứ gì khác lôi cuốn tâm trí, thể chất chúng hơn thế? Không, chẳng còn gì khác. Vậy là mỗi sáng chúng trở lại ngôi nhà - và mỗi sáng ông lại thấy mừng khi thức dậy có Odo ở gần.

Đàn chó mang theo rận rệp, lây cho Odo. Peter dùng lược mảnh chải diệt rận và trứng. Và cuối cùng Odo cũng có được chải chuốt đúng nghĩa như nó vẫn thèm, khi Peter cũng bị lây.

Vài tuần sau đó, họ trở về từ chuyến đi bộ ở đồng đá. Thời tiết dễ chịu, đất đai xanh tốt vào xuân, giàu có mà kín kẽ, nhưng Peter thấy mệt, ông trông đến lúc ngồi nghỉ. Thêm tách cà phê càng hay. Họ ra quán. Ông ngồi xuống, rã rời. Khi cà phê đến, ông cầm tách, mần mê. Odo ngồi im lặng.

Peter nhìn ra bên ngoài - và như thể tấm kính đục vừa được đập bể, ông nhìn thấy thật rõ ràng. Ông không tin nổi vào mắt mình. Ben, con trai của ông, Ben, đang đứng ở quảng trường, vừa bước ra khỏi xe.

Xúc cảm khiến ông nghẹn ngào. Kinh ngạc, lo lắng - có chuyện gì sao? - nhưng chủ yếu là sung sướng, niềm vui đơn thuần của kẻ làm cha mẹ. Con trai ông, con trai ông đã đến! Ông không gặp con đã hai nám rồi.

Ông đứng dậy, chạy ùa ra. “Ben!” ông gọi.

Ben quay lại, nhìn thấy cha. “Tèng teng!” anh nói, ôm chầm lấy ông. Rõ là anh cũng mừng lắm. “Con xin nghỉ hai tuần - tính đi xem ba làm gì ở chỗ khỉ ho cò gáy này.”

“Ba nhớ con lắm,” Peter nói, mỉm cười. Anh con trai trông thật trẻ trung, khỏe mạnh.

“Ôi trời ơi!” Ben lùi lại, vẻ mặt hoảng hốt.

Peter quay lại. Là Odo, vừa lom khom lật đật bước ra chỗ họ, mặt mũi sáng lên tò mò. Ben trông như anh sắp quay lưng bỏ chạy.

“Không sao đâu. Nó không làm gì con đâu. Nó chỉ ra chào thôi. Odo, đây là con trai tao, Ben.”

Odo tới gần, khụt khịt đánh hơi Ben, vỗ lên chân anh. Ben rõ là đang sợ.

“Mừng con tới Tuizelo,” Peter nói.

“Bọn này cắn đứt mặt mình như chơi,” Ben nói. “Sách nói vậy đó.”

“Con này không cắn đâu,” Peter đáp.

Trong mười ngày sau đó, Peter chia sẻ cuộc sống với con trai. Họ trò chuyện, đi bộ. Họ giản tiếp đắp vá tình cha con, bù đắp lại sự xa cách trước đó bằng cử chỉ ân cần gần gũi. Lúc nào Ben cũng sợ Odo, sợ bị nó tấn công. Anh bắt gặp Peter vật nhau với Odo một lần, một trò xiếc nhào lộn, náo loạn. Peter hi vọng con trai mình sẽ tham gia, nhưng anh chịu - anh đứng lùi lại, căng thẳng.

Một buổi sáng, khi họ đang dọn dẹp sau bữa sáng, Odo xuất hiện ngay cạnh họ trong bếp, tay cầm một cuốn sách.

“Mày có gì đó?” Peter hỏi.

Odo đưa cho ông. Một cuốn truyện trinh thám Agatha Christie cũ, bìa cứng, tiếng Bồ Đào Nha, bìa sách sạch sẽ, trang giấy mềm rũ, úa vàng. Tựa sách là Encontro com a morte.

“Tức là Cuộc gặp gỡ một người chết?” Ben hỏi.

“Hay Cuộc gặp gỡ Thần Chết? Ba không biết,” Peter đáp. Ông mở trang bản quyền, có ghi tựa tiếng Anh. “À, đúng là Hẹn với Thần Chết. Có lẽ ta nên cùng đọc nó để học tiếng.”

“Tại sao không chứ?” Ben nói. “Ba đọc trước đi.”

Peter đi lấy cuốn từ điển, và cả ba ngồi trên sàn nhà, người cha và con vượn ngồi dễ dàng thoải mái, anh con trai khó ngồi hơn, dè dặt hơn. Peter đọc to đoạn đầu tiên, tập không chỉ đọc hiểu mà cả phát ầm:

“Compreendes que eie tem de ser morta, não compreendes?”

A pergunta flutuou no ar tranquilo da noite, parecendo pairar por um momento até se afastar na escuridão, na direção do Mar Morto.

Hercule Poirot deteve-se um minute com a mão no fecho de janela. Franziu sobrolho e fechou-a num gesto decidido, impedindo assim a entrada do nocivo ar noturno. Hercule Poirot cresera a acreditar que 0 melhor era deixar O ar exterior lá for a, e que 0 ar noturno era especialmente perigoso para a sáude.

Odo mê mẩn. Nó chong mắt nhìn trang giấy, nhìn môi Peter. Con vượn thích cái gì vậy nhỉ? Chất giọng nặng trịch của ông? Cái hay của văn vẻ dài dòng, đọc diễn cảm, so với những âm đơn trò chuyện hàng ngày? Có là gì nữa, khi Peter đọc thành tiếng, Odo ngồi im, chăm chú lắng nghe, nép mình tựa vào ông. Peter cảm thấy Ben cũng thấy tò mò, có lẽ vì cha mình đang đọc tiếng Bồ Đào Nha, nhưng nhiều khả năng là bởi sự tương tác giữa ông với con vượn.

Peter đọc được ba trang thì bỏ cuộc.

“Sao ba?” Ben hỏi.

“Ba chỉ hiểu ý chính, nhưng mờ mịt lắm.” Peter quay sang hỏi Odo. “Mày lấy cuốn sách ở đâu vậy?” ông hỏi.

Odo chỉ ra cửa sổ. Nhìn theo, Peter thấy có cái va-li mở toang dưới sân. Ông đoán: cái chuồng kiêm nhà kho hầm bà lằng, ông và Ben xuống, Odo đi theo. Odo đặc biệt thích mấy cái va-li đã tìm được, thích bí mật trong đó, những thứ trong đó khi mở ra - mà phần lớn là tấm trải giường và áo quần cũ. Nhưng cái va-li này, mới nhìn qua, lại đựng một bộ sưu tập lạ lùng. Peter và Ben nhặt từng món Odo đã ném ra: một vuông vải đỏ, vài đồng xu, dao và nĩa, mấy thứ đồ nghề, một món đồ chơi bằng gỗ, cái gương con, hai viên xúc xắc, một cây nến, ba lá bài, áo đầm đen, cây sáo và một cái vỏ sò. Còn có một bì thư đóng lại nhưng không dán. Nhìn qua như bì thư trống, nhưng Peter cứ mở, xem sao. Ông ngạc nhiên khi thấy một nhúm lông đen thô tháp trong đó. Ông sờ nhúm lông - vừa cứng vừa khô. Ông thề ấy là lông của Odo. “Mày chơi trò gì vậy?” ông hỏi con vượn.

Peter toan đóng cái va-li lại thì Ben nói, “Khoan đã ba, còn cái này nữa.”

Anh đưa cho ông một tờ giấy. Tờ giấy gần trống, chỉ có bốn dòng chữ viết tay mực đen, nét hơi vuông:

Rafael Miguel Santos Castro, 83 anos, da aldeia de Tuizelo, as Altas Montanhas de Portugal.

Peter nhìn trân trối. Trí nhớ như có cú huých nhẹ, dữ kiện được gọi về mang máng, các mối liên hệ hình thành, cho đến khi một ký ức nở bùng thành tâm điểm: Rafael Miguel Santos Castro - em trai của Ông Ngoại Batista? Ở bên trên, góc phải, dòng ngày tháng hiện ra. 1 Janeiro, 1939. Mốc thời gian đó có vẻ vừa vặn, ông cụ chết, thọ tám mươi ba tuổi. Đầu trang ghi Departamento de Patologia, Hospital São Franciso, Bragança. Ông thấy lạnh gáy. Sau khi Clara mất, ông không muốn dính gì đến khoa bệnh lý học nữa. Tuy nhiên, cặp mắt ông không thể không đọc hai dòng bên dưới thông tin cơ bản của Rafael Castro.

Encontrei nele, com meus próprios olhos, um chimpanzé e um pequeno filhote de urso.

Từ ngữ không lẫn vào đâu được: Tôi đã nhìn thấy bên trong ông ấy, bằng chính mắt mình, một con tinh tinh và một chú gấu con. Bên dưới là một chữ ký hơi rối và con dấu ghi rõ tên của nhà bệnh lý học: Bác sĩ Eusebio Lozora.

“Nói gì vậy ba?” Ben hỏi.

“Nói là…” Giọng Peter lạc đi khi ông mở cái bì thư lần nữa, chà mớ lông đen giữa ngón tay. Ông đưa mắt nhìn đồ đạc trong va-li. Câu chuyện mà chiếc va-li đang cố kể là gì vậy? Báo cáo giải phẫu tử thi của ông trẻ Rafael -nếu đúng thế thật - đang làm gì trong nhà ông vậy? Ông chưa hỏi ai về căn nhà. Phát hiện về mối liên hệ mong manh của ông với ngôi làng sẽ khiến người ta ồn ào chú ý, chính là điều ông chẳng hề muốn. Ông không muốn làm kẻ hồi hương. Đúng hơn, như Odo, ông muốn sống ở thời khắc hiện tại, và thời khắc hiện tại thì làm gì có địa chỉ cũ. Nhưng giờ đây ông tự hỏi: Phải chăng đấy chính là căn nhà? Phải chàng vì thế mà nó bị bỏ hoang, chờ sẵn ông đến?

“Sao hả ba?” anh con trai nhắc.

“Ba quên. Hình như là một thứ báo cáo giải phẫu tử thi gì đó. Bác sĩ trong này nói là - nói sao đây ta? - là ông ấy tìm thấy một con tinh tinh và một chú gấu con. Giấy ghi vậy đó. Nhìn nè, giống y từ tinh tinh trong tiếng Anh: um chimpanzé.”

“Hở?” Ben liếc ngang Odo, ngơ ngác.

“Chắc đây là một phép ẩn dụ, một thành ngữ Bồ Đào Nha, mà ba không hiểu.”

“Chắc vậy.”

“Tên của người chết cũng lạ lắm. Có lẽ đây là câu đố cho Dona Amélia. Đem cái va-li lên gác đi.”

“Để đó con làm. Ba đừng gắng sức.”

Họ đến nhà Dona Amélia. Peter mang theo cuốn an-bum ảnh gia đình, Odo vui vẻ cầm giúp. Dona Amélia có nhà. Bà nền nã chào hai người, mỉm cười với con vượn.

“Minha casa - a casa de quem?” Peter hỏi.

“Batista Reinaldo Santos Castro,” bà trả lời. “Mas ele morreu há muito tempo. E a sua família”- bà đưa mu bàn tay quét một vòng, rồi làm động tác thổi - “mudou-se para longe. As pessoas vão-se embora e nunca mais voltam.”

Batista Santos Castro - vậy là đúng rồi. Không ngờ tới, không hề cố gắng, kẻ thuê nhà tạm bợ lại tìm đúng ngôi nhà nơi mình sinh ra.

“Bà ấy nói gì vậy?” Ben thì thầm.

“Nói là người đàn ông sống ở đó chết lâu lắm rồi và gia đình ông ấy - Ba không hiểu chính xác, nhưng điệu bộ của bà khá rõ - gia đình đã đi khỏi, xa lắm, bỏ làng ra đi hay sao đó. Tha phương biệt xứ.” Ông quay sang Dona Amélia lần nữa. “E seu irmão?” ông hỏi tiếp. Còn em trai của ông ấy thì sao?

“O seu irmão?” Dona Amélia đột nhiên trở nên hứng thú. “O seu irmão Rafael Miguel era o pai do anjo na igreja, o papá! o papá!” bà nhấn mạnh. Em trai ông ấy là cha của thiên thần trong nhà thờ. Người cha! Người cha đó!

Thiên thần trong nhà thờ? Peter chẳng hiểu đầu cua tai nheo gì, nhưng hiện tại ông chỉ quan tâm đến mối liên hệ gia đình. Ông lấy cuốn an-bum từ tay Odo rồi mở ra, chuẩn bị hiện nguyên hình.

“Batista Santos Castro - sim?” ông nói, chỉ vào một người đàn ông trong tấm hình đầu tiên ở cuốn an-bum, hình chụp đại gia đình.

Dona Amélia dường như không tin nổi là ông có ảnh của Batista. “Sim!” bà nói, mắt mở to. Bà chụp lấy cuốn an-bum, xem ngấu nghiến. “Rafael!” bà gọi to, chỉ vào một người đàn ông khác. Bà chỉ lần nữa. “E sua esposa, Maria.” Rồi bà thở không ra hơi. “É ele! o menino d’ouro! Outra foto dele!” bà thốt lên. Đúng rồi! Em bé Vàng! Hình em bé nữa nè! Bà chỉ vào một đứa bé trong hình, một chấm đen lấp ló đằng sang người mẹ. Peter chưa bao giờ thấy Dona Amélia phấn khích như vậy.

“Batista - meu…avô,” ông thú thật. Ông chỉ Ben, nhưng không biết trong tiếng Bồ Đào Nha từ “ông cố” nói ra làm sao.

“O menino d’ouro!” Dona Amélia gần như hét lên. Bà không quan tâm tới chuyện Batista là ông ngoại của Peter và là ông cố của con trai ông. Bà nắm lấy tay áo Peter, kéo ông đi. Họ đi ra nhà thờ. Thiên thần trong nhà thờ, bà đã nói. Trên đường đi, bà khiến người ta phấn khích theo. Những người làng khác, chủ yếu là phụ nữ, liền nhập hội. Họ đến nhà thờ, nói năng rôm rả, một tràng tiếng Bồ Đào Nha không ngớt. Odo có vẻ hài lòng với bầu đoàn này, nó hú họa góp vui.

“Có chuyện gì vậy?” Ben hỏi

“Ba không biết,” Peter đáp.

Họ vào trong, rẽ trái ở cuối lối đi, cách xa bàn thờ. Dona Amélia chặn họ lại ở cái miếu cuối nhà thờ, trên bức tường phía bắc. Đặt trước kệ thờ chặn hai đầu bằng bình hoa là một bồn hoa ba tầng dài, đổ đầy cát. Cắm trong cát là những cây nến mảnh, có cây cháy, nhưng hầu hết đã tàn. Mọi thứ trật tự trong bồn bị phá vỡ bởi hàng chục mảnh giấy phủ đầy kệ thờ và sàn nhà, có mảnh cuốn thành cuộn, có mảnh gấp hình vuông gọn gàng. Peter chưa bao giờ đến gần vậy trong những lần ghé thăm trước, để nhìn thấy đám giấy vương vãi này. Một tấm hình đóng khung cố định trên tường, nhích lên một chút, ngay giữa kệ thờ, ảnh trắng-đen chụp một bé trai. Một bé trai xinh xắn. Bé nhìn thẳng, mặt mày nghiêm túc. Đôi mắt bé khác thường, màu nhạt đến nỗi, giữa màu sắc tương phản của tấm hình, màu mắt tiệp với màu bức tường trắng ở nền. Tấm hình trông rất cũ. Một đứa bé từ xa xưa.

Dona Amélia mở cuốn an-bum. “É ele! É ele!” bà nói đi nói lại. Bà chỉ đứa bé trên tường và đứa bé trong cuốn an-bum. Peter nhìn theo, so sánh, đối chiếu mắt với mắt, cằm với cằm, vẻ mặt với vẻ mặt. Đúng rồi, bà ấy nói đúng: đúng là một người thật. “Sim,” ông nói, gật đầu, sửng sốt. Những tiếng lầm rầm kinh ngạc vọng lên từ đám đông. Cuốn an-bum được lấy từ tay ông rồi chuyền ra chung quanh, ai nấy đều muốn tự kiểm chứng. Dona Amélia mặt mũi sáng rỡ sung sướng - đồng thời dõi mắt theo sát cuốn an-bum.

Sau vài phút bà lấy lại cuốn an-bum cho chắc ăn. “Pronto, já chega! Tenho que ir buscar o Padre Elói.” Được rồi, đủ rồi. Giờ tôi phải đi tìm Cha Elói. Bà lật đật bỏ đi.

Peter chen chúc giữa đám người để đến gần tấm ảnh trên tường. Em Bé Vàng. Trí nhớ của ông lại xao động. Câu chuyện nào đó mà cha mẹ ông từng kể. Ông lục lọi tâm trí, nhưng ký ức tựa những chiếc lá thu cuối cùng, bay đi, tan biến. Ông không giữ được gì, chỉ còn ký ức mơ hồ về một ký ức đã mất.

Ông bất giác tự hỏi: Odo đâu rồi? Ông nhìn thấy con trai ở rìa đám người làng còn con vượn ở đầu bên kia nhà thồ. Ông chen ra rồi hai cha con tiến về phía Odo. Odo đang ngước lên, gừ gừ. Peter nhìn theo. Odo đang nhìn chằm chằm vào cây thánh giá gỗ phía trên, đằng sau bàn thờ. Nó có vẻ muốn leo lên bàn thờ, đúng y chuyện mà Peter từng sợ sẽ xảy ra. May thay, ngay lúc đó, Dona Amélia xồng xộc bước vào với Cha Elói, lật đật tiến về phía họ. Sự phấn khích của bà khiến Odo quên bẵng vụ leo trèo.

Vị linh mục mời họ vào phòng áo lễ. Ông đặt một bộ hồ sơ dày trên bàn tròn, ra dấu mời họ ngồi. Peter chỉ quen biết xã giao với đức cha, chưa bao giờ có cảm giác rằng vị linh mục đang cố lôi kéo mình vào đàn chiên. Ông ngồi xuống, Ben cũng ngồi theo. Odo ngồi trên bệ cửa sổ, quan sát họ. Nó ngồi ngược sáng, Peter không thể nhìn rõ vẻ mặt nó.

Cha Elói mở hồ sơ, trải các thứ giấy tờ khắp mặt bàn - những tài liệu viết tay, đánh máy, và khá nhiều thư từ. “Bragança, Lisboa, Roma,” vị linh mục nói, chỉ vào phần in đầu trong thư. Lời giải thích đến thật kiên nhẫn, vì Peter phải thường xuyên tra từ điển. Dona Amélia thỉnh thoảng lại xúc động, mắt ngân ngấn nước, hết mỉm cười bật cười. Vị linh mục có vẻ bình tĩnh hơn khi xúc động mãnh liệt. Ben ngồi yên, im lặng như tượng.

Khi rời khỏi nhà thờ, họ đi thẳng ra quán cà phê.

“Trời đất, vậy mà con cứ tưởng sống ở nhà quê Bồ Đào Nha chán lắm chứ,” Ben nói, mân mê tách cà phê. “Vụ đó là sao vậy?”

Peter bối rối. “À, đầu tiên là, mình đã tìm được nhà ông bà.”

“Ba giỡn chơi hả? Ở đâu vậy?”

“Hóa ra là cái nhà ba đang ở.”

“Thật sao?”

“Dân ở đây tìm cho ba một cái nhà bỏ hoang, và cái nhà đó đã bị bỏ hoang từ khi ông bà ra đi. Ông bà chưa bao giờ bán nhà.”

“Thì vậy, nhưng vẫn có nhiều nhà hoang khác chứ. Đúng là một sự tình cờ đáng kinh ngạc.”

“Nhưng chưa hết - Cha Elói và Dona Amélia còn kể một chuyện.”

“Chuyện gì đó về một bé trai thời xa xưa, con hiểu chỗ đó.”

“Ừ, chuyện xảy ra năm 1904. Bé trai lúc đó năm tuổi, là cháu họ của Ông ngoại Batista - tức là ông cố của con. Bé trai đi khỏi làng với cha - tức là ông trẻ Rafael của ba - đi phụ việc ở trang trại của một người bạn. Và rồi chỉ trong chớp mắt bé trai xuất hiện cách đó hàng dặm, nằm ven đường, đã chết. Người làng nghĩ vết thương của bé giống y hệt vết thương của Chúa trên Thánh Giá: gãy cổ tay, bể mắt cá chân, đứt một đường sâu bên hông, bầm tím và rách xước. Người ta đồn là một thiên thần đã bế em bé từ cánh đồng để mang về với Chúa, nhưng thiên thần lỡ tay làm rơi bé, nên mới có thương tích như vậy.”

“Ba nói em bé đó được tìm thấy ven đường?”

“Ừ.”

“Nghe như bị xe cán.”

“Thực tế là, hai ngày sau đó một chiếc xe xuất hiện ở Tuizelo, là chiếc đầu tiên trong cả vùng.”

“Thôi đúng rồi.”

“Vài người tin ngay là có mối liên hệ giữa chiếc xe và cái chết của em bé. Câu chuyện nổi tiếng đến độ mọi thứ đều được ghi lại. Nhưng không có bằng chứng. Với lại, làm sao mà bé trai đó, mới vừa ở cạnh cha mình, lại nằm ngay trước mũi xe cách xa hàng dặm?”

“Phải có lý do nào chứ.”

“À, người tá cho đó là ý Chúa. Cho dù có là chính bàn tay Chúa hay Người mượn cái phương tiện mới mẻ kỳ lạ đó, kiểu gì cũng có Chúa đứng sau. Vẫn chưa hết. O que é dourado deve ser substituído pelo que é dourado.”

“Là gì vậy?”

“Một câu ngạn ngữ địa phương. Món mạ vàng phải được thay bằng món mạ vàng. Người ta nói Chúa hối hận vì thiên thần đã làm rơi bé trai nên Người ban cho bé khả năng đặc biệt. Nghe đâu nhiều phụ nữ hiếm muộn đã cầu nguyện bé trai và chẳng lâu sau thì có thai. Dona Amélia thề mình cũng thế. Câu chuyện thành truyền thuyết vùng này. Chưa hết. Người ta đang chuẩn hồ sơ để Rome tuyên bé trai thành Đấng Khả Kính, vì những chuyện cầu tự đó, nghe đâu cơ hội thành công khá cao.”

“Thật sao? Nhà mình có ông chú là thánh còn ba thì sống với một con vượn - đúng là gia đình hay ho.”

“Không phải thánh, đấng khả kính là dưới hai bậc.”

“Xin lỗi ba, con không phân biệt được hai vụ đó.”

“Nghe đâu, cái chết của bé trai làm đảo ngược cuộc sống cả ngôi làng. Nghèo đói là cây trồng đặc sản ở đây. Ai cũng trồng, ai cũng ăn. Thế rồi đứa bé xuất hiện, như kho báu sống. Ai cũng yêu mến bé. Người ta gọi bé là Em Bé Vàng. Khi bé chết, Cha Elói kể, người làng nói là ngày trở nên xám xịt và hết thảy màu sắc biến khỏi ngôi làng.”

“Thì chắc vậy. Hẳn là một cầu chuyện vô cùng đau lòng, cái chết của một bé trai mà.”

“Cùng lúc, người làng nói về bé như bé vẫn còn sống. Bé vẫn khiến họ vui. Con thấy Dona Amélia phản ứng sao rồi đó - bà này còn chưa bao giờ gặp em bé.”

“Rồi chính xác thì em bé này bà con sao với mình vậy ba?”

“Bé là em họ của bà nội - là chú họ con ông trẻ của ba, đại khái vậy, ba cũng không chắc. Dù sao nữa thì bé là cũng là người nhà mình. Rafael và vợ là Maria có con rất trễ, nên bà nội con lớn hơn em họ nhiều. Bà nội chắc chừng mười mấy tuổi khi bé ra đời - ông nội cũng vậy. Ông bà nội có biết em bé đó. Vì thế mà Dona Amélia rất phấn khích. Ba nhớ mang máng câu chuyện ông bà nội kể khi ba còn nhỏ, chuyện về cái chết của một đứa bé trong gia đình mình. Ông bà thường bắt đầu câu chuyện nhưng chẳng bao giờ kể hết được - cứ như chuyện thời chiến tranh. Ông bà luôn ngừng bặt ở một chỗ nhất định. Ba nghĩ ông bà đi khỏi làng rồi thì người ta mới hồi sinh em bé kiểu vậy. Ba nghĩ không chừng ông bà còn chẳng biết vụ này đầu.”

“Hoặc không quan tâm nên không tin.”

“Cũng có thể. Giống như mẹ em bé. Dường như người cha và người mẹ đứng hai phía của câu chuyện, người cha thì tin vào phép màu của bé trai, người mẹ thì không.”

“Chuyện buồn thật,” Ben nói. “Còn vụ con tinh tinh trong cái xác thì sao?”

“Ba không biết. Họ không nhắc gì tới vụ đó.”

Odo đang ngồi ghế cạnh họ, tay cầm tách cà phê, nhìn ra cửa sổ.

“Còn anh bạn này nữa, ngồi nhâm nhi cappuccino đâu thua gì dân Châu Âu thứ thiệt.”

Khi họ về nhà, Peter đi từ phòng này qua phòng khác, bâng khuâng không biết mình có cảm thấy gì khác không. Liệu những bức tường giờ đây có rỉ ứa kỷ niệm xưa? Phải chăng ông sẽ nghe tiếng bước chân trần chập chững trên nền nhà? Hay ông sẽ thấy cha mẹ thời trẻ hiện ra, ôm đứa con bé nhỏ trong tay, tương lai ông khi ấy vẫn còn là bí ẩn?

Không. Đây đâu phải là nhà. Nhà là câu chuyện của ông với Odo.

Đêm đó, trong bữa tối sơ sài, ông và Ben cùng xem ảnh lần nữa, cố hiểu cho ra báo cáo giải phẫu tử thi kỳ lạ của Bác sĩ Lozora về Rafael Miguel Santos Castro. Ben lắc đầu, chịu thua.

Ngày hôm sau họ đi bộ qua quảng trường lát đá đến nhà thờ nhỏ. Ngày dịu dàng như vòng tay ôm. Họ quay lại miếu thờ thắp nến với chân dung em bé có đôi mắt trong veo. Ben lẩm bẩm gì đó về chuyện có bà con với “chức sắc tôn giáo”. Họ đến băng ghế gần phía trước nhà thờ, ngồi cạnh nhau.

Đột nhiên Ben trông thảng thốt. “Ba!” anh nói, chỉ tay lên thánh giá.

“Gì đó?”

“Cây thánh giá đằng kia - giống như con tinh tinh! Con nói thiệt đó. Ba cứ nhìn gương mặt, hai tay, cặp chân xem.”

Peter ngắm nghía cây thánh giá. “Con nói đúng. Giống ghê.”

“Thật kỳ lạ. Vụ mấy con vượn này là sao?” Ben nhìn quanh, hồi hộp. “Mà con vượn của ba đâu rồi?”

“Ở đằng kia,” Peter đáp. “Đừng sợ nó nữa.”

Khi họ rồi khỏi nhà thờ Peter quay sang con trai. “Ben, con có hỏi ba một câu. Ba không biết vụ mấy con vượn là sao hết. Ba chỉ biết Odo lấp đầy cuộc sống của ba. Nó làm ba vui.”

Odo nhe răng cười, rồi đưa hai tay lên, vỗ vài cái, tạo ra tiếng độp độp, như thể đang khẽ nhắc họ chú ý. Hai cha con nhìn theo, sững sờ.

“Sao hay quá vậy trời,” Ben nói.

Hai người lững thững về nhà nhưng chưa gì Odo tỏ ý muốn đi dạo tiếp. Ben quyết định không tham gia. “Con sẽ đi quanh làng, tiếp tục tìm manh mối tổ tiên,” anh nói. Mất một lúc Peter mới nhận ra Ben không hề có ý mỉa mai gì. Ông sẵn lòng đi với con trai, nhưng ông luôn theo Odo, vậy là ông vẫy tay với Ben, cầm lấy ba lô rồi theo Odo ra ngoài.

Odo đi về hướng đồng đá. Họ im lặng bước đi, như thường lệ, băng qua hoang mạc. Peter theo sau, đầu óc lơ đễnh. Đột nhiên Odo dừng lại giữa chừng. Nó đứng thẳng chân, khụt khịt đánh hơi, mắt dán vào tảng đá ngay trước mặt. Một con chim đang đậu trên đỉnh tảng đá, nghiêng ngó nhìn họ. Lông trên mình Odo từ từ dựng đứng. Nó quay hết bên này đến bên kia. Khi khom mình xuống lại, nó chống tay, giật nảy thân mình lên xuống ra vẻ phấn khích, nhưng lại im lặng lạ lùng. Ngay sau đó nó ù té chạy về phía tảng đá. Chỉ trong chớp mắt nó đã nhảy vọt lên nóc. Con chim đã vụt bay từ lúc nào. Peter thấy khó hiểu. Con chim có gì mà nó phấn khích vậy?

Ông định đứng yên đó, cứ để Odo chơi trên tảng đá một mình. Giờ ông chỉ thèm nằm xuống đánh một giấc. Nhưng Odo quay lại, vẫy tay với ông từ trên cao. Rõ là nó muốn Peter đi theo nó. Ông đi đến tảng đá. Ở chân tảng đá, ông sửa soạn trèo lên, hít thở vài hơi sâu. Khi đã sẵn sàng, ông ngước lên.

Ông giật mình khi thấy Odo ở ngay trên đầu mình, bám vào tảng đá, lộn ngược đầu. Odo nhìn ông sốt sắng với cặp mắt nâu đo đỏ, đưa tay gọi ông lên, những ngón tay đen dài co duỗi nhịp nhàng khiến Peter ngơ ngẩn. Cùng lúc, cặp môi Odo chu lại như cái phễu, khẩn thiết gọi hu, hu, hu không thành tiếng. Odo chưa bao giờ làm thế, ở đồng đá lẫn ở đâu khác. Được khẩn thiết gọi lên bởi một con vượn, cũng có nghĩa là được thừa nhận mãnh liệt - ông thấy sốc. Ông thấy như mình vừa được sinh ra từ hư không. Ông là một cá thể độc lập, một sinh vật độc nhất, một kẻ được mời trèo lên. Tươi tỉnh hẳn, ông với tay ra. Mặc dù đầy những chỗ lồi lõm, mặt đá khá dốc và ông phải ráng sức mới kéo được thân mình mệt mỏi. Ông trèo tới đâu, con vượn lùi lại tới đó. Khi họ đến đỉnh đá, Peter ngồi xuống mệt nhọc, thở hổn hển, vã mồ hôi. Ông thấy không khỏe. Tim ông nhảy loạn xạ trong lồng ngực.

Ông và Odo ở cạnh nhau, thân thể chạm vào nhau. Ông nhìn xuống chặng đường mình đã đi. Dốc đứng hoàn toàn. Ông nhìn hướng còn lại, hướng Odo đang nhìn. Quang cảnh vẫn như luôn như thế, nhưng không hề suy suyển bởi sự quen thuộc đó: một hoang mạc bát ngát trải tận chân trời, bao phủ trong cỏ vàng óng, điểm xuyết bằng những tảng đá sẫm, một viễn tượng của cái đẹp trần trụi, trừ bầu trời đang chín rộ trong buổi chiều muộn. Không khí trên đầu họ ngút ngàn. Trong không khí đó, mặt trời và những đám mây trắng tương phản với nhau. Ánh sáng ngập tràn, lộng lẫy khôn tả.

Ông quay sang Odo. Con vượn chắc đang ngước lên, nhìn ra xa - ông nghĩ thầm. Nhưng không. Odo đang nhìn xuống, gần đó. Nó đang ở trạng thái phấn khích quay cuồng, nhưng lại chủ động lạ lùng, không hề thở hổn hển hú hít như nổi loạn, không hoa tay múa chân, chỉ thụp đầu lên xuống. Odo chồm về phía trước nhìn chân tảng đá. Peter không thể thấy được nó đang nhìn gì. Ông cũng chẳng thiết nhìn - ông cần phải nghỉ ngơi. Nhưng ông vẫn nằm sấp xuống, nhích về trước, cố giữ tay thật chặt vào gờ đá. Ngã từ độ cao như vậy thì có trời cứu. Ông ghé mắt qua rìa đỉnh tảng đá để thấy thứ ở bên dưới đang lôi cuốn sự chú ý của Odo.

Thứ mà ông nhìn thấy không khiến ông há hốc miệng, vì ông còn không dám mở miệng. Nhưng mắt ông nhìn sững, không chớp, hơi thở tĩnh tại. Giờ đây ông đã hiểu cách Odo đi đứng ở đồng đá, tại sao con vượn đi từ tảng này đến tảng khác theo đường thẳng chứ không lang thang ở khoảng giữa, tại sao nó cứ leo cao rồi quan sát, rồi tại sao nó cứ đòi con người đồng hành này ở thật gần.

Odo cất công tìm kiếm, và giờ đây Odo đã tìm ra, Peter trân trối nhìn con tê giác Iberia ở chân tảng đá. Ông cảm giác như mình đang nhìn một chiến thuyền từ không gian, một cơ thể khổng lồ, nhiều đường cong, hai sừng vươn cao như cột buồm, chiếc đuôi phấp phới như lá cờ. Con vật không biết là nó đang được nhìn ngắm.

Peter và Odo nhìn nhau. Họ cùng thấy kinh ngạc, ông mỉm cười choáng váng, Odo chu môi thành phễu, rồi nhe răng dưới ra cười.

Con tê giác ngoắc đuôi, thi thoảng quay cổ.

Peter cố ước chừng kích cỡ của nó. Chiều dài chừng ba mét. Một con vật lớn xương, đồ sộ. Da xám, sần sùi thô tháp. Đầu lớn, trán dài, dốc thoai thoải. Cặp sừng nổi bật như vây cá mập. Đôi mắt ươn ướt tinh tế lạ thường, lông mi dài.

Con tê giác dụi mình vào tảng đá. Nó cúi đầu rồi khụt khịt ngửi cỏ nhưng không ăn. Tai nó giật giật. Rồi, với một tiếng gừ, nó chạy đi. Mặt đất rung chuyển. Đồ sộ là vậy nhưng con vật di chuyển nhanh nhẹn, chạy thẳng đến một tảng đả khác, rồi một tảng khác, lại một tảng khác, cho đến khi biến mất.

Peter và Odo ngồi im thật lâu, không phải vì sợ con tê giác, mà vì không muôn đánh mất những gì vừa thấy, vì cử động có thể dẫn đến quên lãng. Bầu trời cháy rực những sắc xanh, đỏ và cam. Peter thấy mình lặng lẽ khóc.

Cuối cùng ông lùi lại về giữa đỉnh tảng đá. Ngồi dậy thật khó khăn. Trái tim ông đập dữ dội trong lòng ngực. Ông ngồi đó, nhắm mắt, đầu thõng xuống, cố thở đều. Chưa bao giờ ông bị ợ nóng khó chịu đến vậy. Ông rên đau đớn.

Ông lờ mờ ngạc nhiên nhận ra, Odo quay lại và ôm lấy ông, một cánh tay dài choàng qua lưng ông, đỡ ông, cánh tay kia ôm lấy đầu gối gập lại, chỗ ông đang để tay. Đó là một cái ôm trọn vẹn vững chắc. Peter cảm thấy dễ chịu, ông thả lỏng người. Thân mình con vượn ấm áp. Ông đặt một bàn tay run rẩy lên cánh tay lông lá của Odo. Ông cảm nhận hơi thở của Odo trên gương mặt. Ông ngước lên, mở mắt nhìn người bạn của mình. Odo đang nhìn thẳng vào mắt ông. Phù, phù, phù, khe khẽ, hơi thở con vượn phả lên mặt ông. Peter loay hoay một chút, nhưng không phải muốn vùng ra, mà chỉ là phản xạ tự nhiên.

Ông ngừng cử động, cạn sinh khí, trái tim nghẹn lại rồi im bặt. Odo ngồi im trong vài phút, rồi lùi lại, nhẹ nhàng đặt ông nằm thẳng trên tảng đá. Odo nhìn thân xác Peter, bật tiếng ho nấc sầu não. Nó ở cạnh ông chừng nửa tiếng đồng hồ.

Con vượn đứng dậy, thả mình khỏi tảng đá nhẹ nhàng như không bằng tay và chân. Xuống đất, nó đi ra giữa đồng. Nó dừng lại, ngoái nhìn tảng đá.

Rồi nó quay đi, chạy về hướng con tê giác Iberia.

Trong khi con vượn Odo trở nên thuần thục trò nấu cháo tầm thường của con người) Peter chật vật học môn vô vi - không làm gì của con vật. Ông học cách tháo mình ra khỏi cuộc đua của thời gian và chiêm nghiệm chính thời gian đó. Với ông, đó cũng việc Odo dành phần lớn thời gian để làm: sống trong thời gian.

Như kẻ ngồi cạnh dòng sông, nhìn dòng nước trôi đi. Một bài học không hề dễ dàng - chỉ ngồi đó, tự tại. Ban đầu ông không thể ngồi yên. Ông cứ chìm vào kỷ niệm, chiếu đi chiếu lại những bộ phim cũ trong đầu, dằn vặt hối tiếc, khao khát hạnh phúc đã mất. Nhưng ông tiến bộ hơn, dần biết đến trạng thái sáng suốt, thư thả ngồi-bên-dòng-sông. Đó mới là ngạc nhiên thực sự: không phải chuyện Odo cố gắng giống ông, mà là chuyện ông cố để giống Odo.

â€¢ “Con ta, Chúa yêu con. Con từ đâu mà tới? Kể ta nghe về Địa Đàng. Cho ta hay chuyện đời con. Ta đã làm gì sai quấy?” (tiếng Bồ Đào Nha- ND)

â€¢ “Almeida? Không có đây. Bên kia biên giới kìa” [tiếng Tây Ban Nha- ND]

â€¢ “Cả ngươi sao, Brute?” - (Câu thoại cuối cùng của Julius Caesar trong vở kịch cùng tên của Shakespeare, ND)

â€¢ Miền Non Cao Xứ Bồ Đào (tiếng Bồ Đào Nha- ND)

â€¢ Vui vẻ và thân thiện (tiếng Bồ Đào Nha, ND)

â€¢ Để xem nó thích cái gì (Tiếng Bồ Đào Nha - ND)