Bìa Sau

THƯ TỪ, BẢN THẢO XIN GỬI VỀ ÔNG TRẦN-PHONG GIAO CHI PHIẾU, BƯU PHIẾU XIN ĐỀ Ô. NGUYỄN-ĐÌNH VƯỢNG SỐ 38 ĐƯỜNG PHẠM NGŨ LÃO, SÀI-GÒN － ĐIỆN THOẠI: 23.595

GIẤY PHÉP SỐ 4060 NGÀY 26/12/1966

TRIỂN HẠN NGÀY 25/4/1967

GIÁ NHẤT ĐỊNH 30 ĐỒNG

NGUYÊN TÁC: KNULP

DỊCH GIẢ GIỮ BẢN QUYỀN

ĐẦU XUÂN

VÀO KHOẢNG ĐẦU NĂM 1890, ANH CHÀNG Knulp của chúng ta bắt buộc phải nằm bẹp luôn mấy tuần tại nhà thương. Khi anh ta được giấy để rời bệnh viện thì đã là trung tuần tháng Hai. Thời tiết lúc ấy thật là tệ hại, đến nỗi mới đi được mấy ngày cơn sốt lại tái phát, và chàng phải nghĩ đến việc tìm chỗ nương thân. Có bao giờ chàng thiếu bạn đâu và, tại hầu hết các thị trấn trong vùng, chàng đều có thể tìm thấy dễ dàng một sự tiếp đón thân mật. Nhưng về phương diện này chàng tỏ ra khó tính lạ lùng, khiến người ta có thể coi như một vinh dự khi chàng nhận lãnh một thứ gì của bạn hữu.

Lần này, chàng sổi nhớ đến người bạn thuộc da Emile Rothfuss ở Lachstetten và chàng đã tới đập cửa nhà này vào một đêm mưa và có gió tây thổi mạnh. Rothfuss hé mở cánh cửa lá xếp trên lầu và hét lớn xuống đường phố tối om.

– Ai đấy? Không đợi được tới sáng hay sao?

Nghe tiếng bạn cũ, Knulp thấy vững dạ lại ngay. Chàng sực nhớ đến bài thơ tứ cú mà chàng đã sáng tác mấy năm trước, trong cuộc du lịch bốn tuần lễ cùng với Rothfuss. Chàng ngửa mặt lên lầu và ngâm nga:

Một bộ hành mệt mỏi,

Ngã dúi vào quán trọ,

Chắc rằng kẻ đó phải là,

Một đứa con hoang toàng.

Ông chủ lò ra đẩy văng cánh cửa sang bên, nhoài mình ra ngoài cửa sổ, hỏi lớn.

– Knulp đấy à! Có thật không cậu hay là hồn ma đó?

– Chính Knulp đây! Nhưng cậu có thể xuống đây bằng cầu thang hay bắt buộc phải vọt qua cửa sổ?

Mừng quýnh, người bạn chạy xuống mở cửa và giơ cả ngọn đèn dầu nhỏ đang cháy khói um vào giữa mặt, khiến chàng phải nheo mắt lại. Rất xúc động, Rothfuss kéo bạn vào nhà nói:

– Nào, bây giờ vào đây. Lát nữa hãy tán dóc. Đang còn thức ăn dư của bữa tối và cũng có giường ngủ cho cậu đấy. Trời ơi! với cái thời tiết khốn nạn này, ít nhất cậu phải có đôi giày tuyệt lắm.

Mặc cho bạn hỏi han và kinh ngạc, Knulp dừng ở chân thang, cẩn thận kéo thẳng mấy ống quần đã săn lên, rồi mới đàng hoàng leo lên trong ánh sáng lờ mờ, tuy rằng bốn năm rồi chàng chưa hề đặt chân trở lại ngôi nhà này.

Tới hành lang trên lầu, chàng ngừng một lát trước cửa phòng ăn và, níu tay bạn đang mời mình bước vào, chàng khẽ hỏi:

– Này, tớ bảo. Bây giờ cậu có vợ rồi phải không?

– Ừ phải.

– Ấy thế, cậu thấy không? Vợ cậu không biết tớ có thể bà ta lấy làm phiền lòng... Tớ không muốn quấy rầy vợ chồng cậu...

– A! lạ nhỉ! quấy phiền à! Rothfuss vừa cười nói và mở toang cửa đẩy bạn vào căn phòng đầy ánh sáng. Nơi đây có một ngọn đèn dầu lửa lớn treo trên trần bằng ba sợi xích nhỏ, phía trên một cái bàn rộng rãi; một làn khói thuốc mỏng lởn vởn trong không khí và tản ra nhiều sợi nhỏ vươn về phía cái ống thông hơi tròn rồi cuồn cuộn bay nhanh lên mất hút. Trên bàn để một tờ báo và một bong bóng heo đầy thuốc hút. Và, từ cái ghế dài nhỏ kê sát tường, bà chủ nhà trẻ trung đứng bật dậy với vẻ niềm nở hơi vụng về, dường như bị gián đoạn trong giấc ngủ gà và không muốn người ta biết. Chàng nhấp nháy một lát như bị ánh sáng làm chói mắt, rồi nhìn thẳng vào cặp mắt xám nhạt của nữ chủ nhân, lễ phép nghiêng mình chìa tay ra bắt.

Rothfuss cười nói:

– Đấy, chính vợ tớ đấy. Và đây là Knulp, bạn Knulp mà em đã nghe nói đến luôn. Bạn Knulp sẽ là quý khách của chúng ta và nghỉ trong phòng người thợ. Vừa đúng lúc căn phòng ấy không có người ở. Nhưng trước hết chúng ta phải cạn một tuần rượu tần*, rồi em đi dọn cái gì cho anh Knulp ăn. Bữa ăn tối còn dư cải dồi phải không?

•

Rượu cất từ chất táo tây.

Người vợ vội vàng đi ra khỏi phòng, Knulp đưa mắt nhìn theo và khẽ nói:

– Dầu sao chị chàng cũng có vẻ hơi khó chịu.

Nhưng Rothfuss không đồng ý về nhận xét ấy.

Chàng lại hỏi bạn đã có con chưa? Nhưng thiếu phụ đã trở vào, tay bưng cái đĩa thiếc đựng chiếc dồi. Kế bên nàng để cái khay đựng bánh, giữa khay một nửa ổ bánh mì hẩm được đặt úp xuống rất ngay ngắn, trên vành khay có khắc câu khuyến thiện:

Hôm nay xin ban cho chúng tôi bánh ăn hàng ngày dùng đủ.

– Này Lise, em có biết Knulp vừa hỏi anh gì không?

– Thôi đi cậu, Knulp vội nói lảng và để chuyển hướng câu chuyện, quay qua nói với thiếu phụ:

– Thưa nữ chủ nhân, thế thì tôi xin mạn phép...

Nhưng Rothfuss đâu có chịu buông tha.

– Anh ấy vừa hỏi chúng ta đã có con chưa?

– Ồ! kỳ quá! Bà Rothfuss vừa cười vừa la và, lần nữa, bỏ chạy ra ngoài. Vắng mặt nàng, Knulp lại hỏi bạn:

– Vợ chồng cậu chưa có con à?

– Chưa. Vụ ấy có gấp gì đâu; vả lại trong mấy năm đầu như vậy vẫn hay hơn. Nhưng này, phải tấn công đi chứ, cứ ăn cho phỉ sức.

Bây giờ bà chủ nhà lại bưng vào một bình nhỏ bằng xa thạch màu xanh và xám đựng rượu tần và đặt lên bàn ba cái ly mà nàng rót ngay rượu vào đầy ắp. Nàng làm rất gọn; Knulp chăm chú nhìn và mỉm cười.

– Chúc bạn cố tri trường mạnh! Ông phó thuộc hét to và nâng ly về phía bạn. Nhưng vốn người phong nhã, Knulp nói:

– Quý bà trước đã! Tôi xin trân trọng uống mừng sức khỏe bà chủ nhà.

– Prosit cố tri ơi!

Họ cụng ly rồi uống cạn. Rothfuss tươi như hoa nháy nháy vợ bảo nàng lưu ý đến những cử chỉ đặc biệt của bạn mình. Nhưng nàng đã chú ý từ lâu rồi, nàng bảo:

– Anh thấy không? Ông Knulp lịch sự hơn anh nhiều, ông rất sành về khoa xử thế.

– Ồ! Tôi van bà, mỗi người hành động theo như người ta đã dạy mình. Về cách cư xử bà còn chỉ bảo thêm cho tôi là khác. Tỉ như bà vừa dọn ăn và cho uống gọn gàng lanh lẹ, tôi tưởng rằng đang ngồi ở một khách sạn sang trọng nhất.

Ông phó thuộc lại cười nói.

– Đúng như vậy! Chính về khoa này nhà tôi cũng có học mà.

– Thế à, bà học ở đâu? Cụ nhà có phải là chủ khách sạn chăng?

– Không phải, cha tôi xanh mồ lâu rồi, tôi cũng không được biết nhiều về cụ. Nhưng tôi có giúp việc tại nhà hàng “Hoàng-Ngưu” mấy năm. Ông biết nhà hàng ấy chứ?

– Nhà hàng “Hoàng-Ngưu” à? Trước kia là khách sạn hách nhất tỉnh này, chàng nói với giọng thán phục.

– Nó vẫn hách như xưa, phải không anh Emile? Từ trước tới nay nhà hàng ấy chỉ tiếp đón toàn những khách thương và người du lịch mà thôi.

– Thưa bà, tôi tin đúng như thế. Bà có một thời kỳ vàng son và kiếm được nhiều tiền. Nhưng chẳng đâu hơn được cái tổ ấm gia đình.

Là tay sành ăn, chàng thong thả trải cái ruột xúc-xích lên trên bánh mì, để cái vỏ bọc ngoài được bóc ra gọn gàng trên mép đĩa, thỉnh thoảng lại hớp một ngụm rượu tần. Ông chủ lò da khoan khái và kính cẩn ngồi nhìn chàng sử dụng hai bàn tay thon và mịn màng một cách chính xác như gảy đàn; bà chủ nhà thấy vậy cũng ra chiều thích thú.

Emile lên tiếng thống trách:

– Bạn có biết rằng sắc diện của bạn xấu lắm không?

Knulp buộc lòng phải thú thật gần đây bị ốm đau nhiều ngày và mới rời khỏi bệnh viện. Tuy nhiên chàng không nói đến những chi tiết đáng buồn. Khi ông bạn hỏi về dự định của chàng và sốt sắng hiến chàng cơm ăn chốn ngủ vô hạn định - chính là điều chàng trông đợi - thì chàng bỗng nổi cơn e lệ, cảm ơn qua quít và khất đến hôm sau sẽ nói tới... Rất thờ ơ, chàng bảo:

– Ngày mai hay mốt ta sẽ bàn tới việc này. Nhờ ơn Trên, ngày tháng có thiếu đâu. Vả chăng tớ còn lưu lại đây ít hôm kia mà.

Chàng không dễ dàng đặt kế hoạch hay hứa hẹn gì dài hạn đâu. Chàng rất khó chịu khi thấy mình không được toàn quyền sử dụng ngày mai. Chàng nói tiếp:

– Trong trường hợp tớ thực sự ở đây ít lâu, thì cậu phải coi tớ như một người thợ của cậu mới được.

– Ý kiến thật là ngộ nghĩnh! Ông chủ lò da phá lên cười. Cậu mà lại là thợ của tớ à? Vả lại cậu đâu có ở trong nghề.

– Cái ấy chẳng hề gì. Cậu không hiểu ư? Tuy rằng nghề thuộc da là một nghề rất hời, nhưng tớ không thích và để hành nghề ấy tớ cũng chẳng có chút khả năng nào. Nhưng điều này có lợi cho cuốn tiểu bạ của tớ và sẽ giúp tớ xin bồi hoàn những phí tổn nằm nhà thương.

– Có thể cho xem cuốn tiểu bạ của cậu không?

Knulp lục tìm trong túi áo, áo này gần như mới, và rút ra cuốn sổ nhỏ bọc cẩn thận trong cái túi vải dầu.

Ông chủ nhà ngắm nghía rồi nhe nhởn nói:

– Lúc nào cũng không chê được. Người ta tưởng chừng cậu mới xa mẹ sáng qua.

Xem xét kỹ những câu ghi chú và các con dấu đóng trong sổ, ông ta lắc đầu đầy thán phục.

– Ồ, thật là phân minh! Với cậu, cái gì cũng phải thật là đặc biệt.

Giữ quyển sổ di chuyển cho hợp lệ là một sở thích riêng của Knulp. Với sự hợp thức hoàn toàn, tài liệu này dường như là một tiểu thuyết thú vị hoặc một bài thơ hay. Những ghi chú do các cấp chính quyền xác nhận chỉ cho thấy những thời kỳ oanh liệt của một cuộc sống cần cù lương thiện, trong đó cái tính thích đi đây đi đó được thể hiện rõ ràng qua khá nhiều lần đổi thay nơi cư trú. Cuộc đời ấy, đúng như giấy tờ chính thức nhìn nhận là kết quả sự tưởng tượng nên thơ của chàng. Sự thực, dù rất ít khi vi phạm luật lệ, chàng cũng đã sống cuộc đời lông bông vô nghệ, một lối sống bất thường ít được nể vì, nên chàng phải dùng cả ngàn mánh lới khôn ngoan để duy trì sự liên tục của cuộc đời giả tưởng kia, đã nhiều lần bị hăm dọa. Nếu anh ta không được cảm tình của tất cả các nhân viên công lực thì đã gặp bao nhiêu khốn khó, trong khi muốn tiếp tục đều hòa cuộc sống thơ mộng ấy.

Những nhân viên ấy gắng hết sức tránh va chạm con người vui tính và dễ thương ấy mà trình độ học vấn và đôi khi, sự trang trọng ngẫu nhiên khiến họ phải giật mình... Tư pháp lý lịch của chàng không có tì vết gì, không ai tố cáo chàng về tội trộm, về tội hành khất và ở đâu chàng cũng có những người thuần lương coi chàng như bạn. Vì thế họ để chàng nhởn nhơ đi lại, chẳng khác gì một gia đình ngăn nắp chấp nhận sự hiện diện của một con mèo đẹp; mọi người đều đối xử khoan dung với nó, tuy rằng, giữa những người hay lo lắng và siêng năng, nó sống như một ông hoàng rạng rỡ, vô tư, chải chuốt và ươn lười.

– Nếu không có tớ đến đây thì bây giờ có lẽ cậu đã lên giường lâu rồi. Knulp vừa nói vừa thu lượm những giấy tờ của chàng. Chàng đứng dậy, nghiêng mình trước nữ chủ nhân, rồi bảo bạn chỉ chỗ cho mình nghỉ ngơi.

Rothfuss cầm đèn, dẫn chàng leo một cầu thang chật hẹp lên phòng người thợ áp nóc nhà. Nơi đây sẵn có một giường sắt kê sát vách và kế bên là chiếc giường gỗ đầy đủ chăn nệm.

– Cậu có muốn một bình nước nóng không? Ông chủ nhà hỏi bạn, giọng âu yếm như cha với con.

Knulp nhoẻn cười đáp ngay:

– Ấy là cái duy nhứt tớ còn thiếu! Cậu là chủ nhân đâu cần đến nó; chủ nhân đã có bà vợ trẻ đẹp thế kia mà.

– Ừ phải, cậu thấy đó. Cậu đang leo lên cái giường lạnh lẽo của một người thợ, kế mái nhà, đôi khi phải ngủ trên những cái giường còn tệ hơn, có khi không có cái nào, phải ngủ trong đống rơm; trong khi ấy chúng tao có cơ sở kinh doanh và vợ đẹp. Hãy nghĩ cho kỹ! Lẽ ra mày đã trở thành một chủ nhân ông từ lâu rồi và vượt xa chúng tao nếu mày muốn.

Trong lúc ấy, Knulp vội vàng bỏ quần áo ngoài và run rẩy chui tọt vào giữa chăn và đệm mát lạnh.

– Sự khôn ngoan của mày còn gợi cho mày những khuyến cáo nào nữa không? Bây giờ nằm yên một chỗ, tao có thể tha hồ nghe.

– Tao nói chuyện đứng đắn đấy Knulp ạ.

– Tao cũng vậy. Nhưng đừng tưởng vấn đề hôn phối là một phát minh của riêng cậu đấy nhé. Thôi, chúc bạn ngon giấc!

Sáng hôm sau, chàng vẫn nằm yên trên giường. Chàng thấy mình còn hơi yếu mà thời tiết thì xấu tới độ không thể nào ra khỏi nhà được. Chàng nói với Rothfuss ghé lên thăm chàng trong buổi mai cứ để chàng yên nghỉ và, đúng ngọ, chỉ cần đem đến cho chàng một đĩa xúp là đủ.

Chàng nằm dài suốt ngày, im lặng và thoải mái trong căn gác xép tranh tối tranh sáng. Chàng cảm thấy bao nhiêu khí lạnh và nỗi vất vả dọc đường tan đi đâu mất và khoan khoái đắm chìm trong thú chăn ấm đệm êm. Chàng nghe tiếng mưa rơi lốp đốp đều đều trên mái nhà và làn gió xuân nhẹ nhàng, chập chờn bất chợt rít lên trong chốc lát. Trong thời gian ấy, chàng thiu thiu ngủ hàng giờ, hoặc đọc những bài mang theo trong lúc du hành, mỗi khi trời bớt âm u. Cái văn khố lưu động của chàng gồm những tờ rời trong đó chàng chép những bài thơ, những câu cách ngôn và một tập những bài cắt trong nhật báo. Trong ấy cũng có mấy tấm hình cắt trong những tạp chí. Trong số có hai tấm chàng ưa nhất vì tự lấy ra tra vào luôn nên đã mong manh chớm rách. Một cái là hình “La Duse”*, cái kia là chiếc tàu buồm dưới trận cuồng phong trên biển cả. Từ thủa ấu thơ, chàng đã ưa thích đặc biệt miền Bắc và biển cả; đã nhiều phen chàng đi về hướng ấy, và có lần đã đi tới thủ phủ Brunswick. Nhưng một cảm giác lo âu kỳ dị và tình nhớ quê lạ lùng đã bắt buộc tên lãng tử ấy - lúc nào cũng lang thang trên các nẻo đường và không ở đâu được lâu - phải gấp rút trở về miền Nam. Cũng có thể vì chàng không sống vô tư lự được giữa những vùng mà chàng không biết tiếng nói cùng tập quán, những nơi mà chàng là người hoàn toàn xa lạ và không dễ gì giữ mãi được ngăn nắp trật tự trong cuốn sổ hành trình.

•

Eléonora Duse (1850-1924), nữ diễn viên lừng danh người nước Ý.

Lối giữa trưa, Rothfuss đem bánh và xúp lên. Ông ta rón rén đi vào và thì thào nho nhỏ, tưởng rằng Knulp ngọa bịnh. Lâu lắm rồi, kể từ những ngày đau yếu lúc ấu thơ, chính ông ta không bao giờ nằm lì trên giường giữa ban ngày như vậy. Knulp thấy trong người khỏe khoắn nhưng chẳng chịu nói rõ cho bạn biết, chỉ ấm ở nói rằng ngày hôm sau mình sẽ phục hồi sức khỏe và đi lại như thường.

Vào buổi chiều, có người gõ cửa căn gác xép, vì chàng đang ngủ chập chờn và không lên tiếng nên bà Rothfuss thận trọng đi vào, đặt trên cái ghế đẩu gần đầu giường một chén cà-phê sữa vào chỗ cái đĩa xúp trống trơn.

Knulp nghe rõ bà ta đi vào nhưng, vì mệt nhọc hay tinh nghịch, vẫn nằm yên, mắt nhắm nghiền và không lộ cho biết mình đang thức. Tay cầm cái đĩa không, thiếu phụ liếc nhìn người đang ngủ, đầu gối lên cánh tay một phần khuất trong tay áo sơ-mi có ô vuông màu xanh. Vì mớ tóc tơ xẫm màu và vẻ đẹp ngây thơ của gương mặt không lo nghĩ của Knulp làm nàng chú ý, nên nàng đứng im nhìn gã đẹp trai mà chồng nàng đã thuật lại nhiều chuyện khác thường. Nàng nhìn đôi mày rậm trên đôi mi khép chặt, vầng trán thanh nhã, sáng sủa, hai má hơi gầy nhưng sạm nắng, đôi môi thanh và đỏ chót, cần cổ dài và trắng. Tất cả đều ưa nhìn và nàng liên tưởng đến thời kỳ giúp việc tại khách điếm “Hoàng-Ngưu” đôi khi, vì sự bồng bột của tuổi trẻ, nàng đã để cho một vài du khách ngoại quốc vào loại này tán tỉnh.

Trong khi nàng mơ màng và hồi hộp cúi xuống nhìn cho rõ cả khuôn mặt ấy, thì cái muỗng thiếc tuột khỏi cái đĩa rơi xuống sàn gác giữa sự yên lặng kín đáo của căn phòng, khiến nàng phát hoảng.

Lúc ấy Knulp mới uể oải từ từ mở mắt như ngủ say chợt tỉnh. Chàng hơi quay đầu, đưa tay che trước mắt một lát rồi cười nói:

– Ô! kìa bà chủ! Bà lại đem cà-phê cho tôi đấy à? Một chén cà-phê nóng hổi, chính là cái tôi mới thấy trong giấc mơ. Vô cùng cảm tạ bà Rothfuss. Xin bà cho tôi biết mấy giờ rồi.

– Bốn giờ chiều rồi. Bây giờ cà-phê còn nóng, ông uống đi tôi sẽ trở lên lấy chén sau.

Nói xong bà ta chạy mất như thể không có phút nào nghỉ tay. Chàng nhìn theo và nghe tiếng chân bà ta đi nhanh chóng dưới cầu thang. Chàng có vẻ tư lự, lắc đầu mấy cái, khẽ huýt sáo theo giọng chim rồi quay lại tách cà-phê.

Nhưng một giờ sau khi trời tối hẳn, anh ta bắt đầu thấy buồn; nghỉ ngơi đã quá đủ, người thật khỏe rồi, chàng lại muốn hòa mình với mọi người. Thong thả đứng lên, chàng mặc quần áo, lặng lẽ tuột xuống cầu thang như một con chồn giữa bóng tối dày đặc và chuồn ra khỏi nhà không ai hay biết. Gió ẩm ướt nặng nề (ướt sũng hơi nước) vẫn thổi từ phía Tây-Nam: tuy nhiên không mưa nữa và trên nền trời lác đác những vệt lớn ánh sao sáng ngời.

Cái mũi hênh hếch, Knulp lang thang qua các phố tối và cái quảng trường vắng hoe trước chợ, rồi tới đứng trước một lò rèn đang mở cửa. Chàng nhìn mấy thợ phụ đang xếp dọn đồ nghề gợi chuyện mấy ông thợ rèn và đang giơ bàn tay lạnh trên lửa lò đang dịu lần. Chàng hững hờ hỏi thăm về mấy người quen ở trong thị trấn, về các đám hiểu hỉ và làm cho mấy bác phó rèn tưởng chàng là một đồng nghiệp, vì ngôn ngữ và dấu hiệu riêng của mỗi nghề đối với chàng rất quen thuộc.

Trong khi ấy, bà Rothfuss chuẩn bị bữa ăn tối. Bà khua vang trên các vòng sắt của bếp lò và gọt khoai. Khi mọi việc xong xuôi và nồi xúp đã yên vị trên bếp lửa riu riu, nàng cầm đèn bếp qua phòng ăn, tới ngồi trước gương. Nàng đã thấy điều nàng ước muốn: một khuôn mặt đầy đặn, hai má mơn mởn và cặp mắt hơi xám xanh; và cần phải làm gì để tăng vẻ đẹp mái tóc thì những ngón tay khéo léo của nàng sắp xếp lại ngay. Sau đó, một lần nữa, nàng lau tay mới rửa vào chiếc khăn che trước ngực, cầm chiếc đèn leo nhanh lên gác lửng. Nàng nhẹ nhàng gõ cửa, rồi đập mạnh hơn: không ai trả lời, nàng đặt cây đèn xuống sàn, rồi dùng cả hai tay cẩn thận mở cửa không cho nó kêu, nhón chân đi vào mấy bước, mò mẫm rờ tay vào chiếc ghế bên giường và khẽ hỏi.

– Ông ngủ đấy à? Nàng hỏi lại: Ông ngủ đấy à? Tôi chỉ vào lấy cái chén mà thôi.

Vẫn im lặng, không nghe thấy cả một hơi thở, nàng với tay vào giường, nhưng rụt lại ngay với cảm giác khó chịu và chạy ra lấy đèn. Khi thấy căn phòng trống, cái giường đã được sắp xếp lại và chăn gối được rũ sạch hẳn hòi, nàng vô cùng sửng sốt, lại chạy vội xuống bếp rất phân vân, nửa lo âu nửa thất vọng.

Nửa giờ sau, khi ông chủ trở về và bữa ăn đã dọn sẵn, bà vợ lại thấy băn khoăn, nhưng không đủ can đảm nói với chồng vụ lên thăm gác xép. Giữa lúc ấy có người đẩy cửa lớn dưới nhà, một bước chân nhẹ nhàng vang lên trên nền gạch hành lang rồi trên thang gác hình soắn ốc và họ thấy ai đi vào? Chính là Knulp. Chàng cất cái mũ nâu xinh đẹp để chào vợ chồng chủ nhà. Rothfuss kinh ngạc hét lên:

– Đi đâu về vậy mày? Mày đang bịnh mà lại đi chơi giữa đêm tối thế này à? Mày dám gặp thần Chết lắm đó!

– Đúng lắm! Xin chào bà Rothfuss! tôi về rất đúng lúc. Tôi đã ngửi thấy mùi xúp ngon lành của bà từ trước cửa chợ; nó sẽ làm cho thần Chết phải tháo lui.

Mọi người ngồi vào bàn ăn. Ông chủ nhà nói rất nhiều, ca tụng những đặc sắc của gia đình mình, của địa vị mình. Ông trêu ghẹo bạn và, lần nữa, nghiêm trang khuyên chàng chấm dứt lối sống nay đây mai đó và sự nhàn cư bất tận của chàng. Knulp lắng nghe, không nói. Bà chủ nhà cũng ngồi im. Bà bực mình với chồng, vì bên cạnh chàng Knulp đẹp trai và tế nhị ông có vẻ quê mùa cục mịch; bằng sự săn sóc ân cần bà tỏ bày thiện cảm với khách. Mười giờ vừa điểm, Knulp chúc hai người ngon giấc và xin mượn con dao cạo.

Rothfuss đưa dao cho bạn, nói với giọng tâng bốc.

– Cậu chải chuốt quá sức! Hơi ngứa cằm một chút là phải cạo râu rồi. Thôi chúc ngủ ngon và mau bình phục!

Trước khi vào phòng, Knulp đứng tựa cùi tay lên khung cửa sổ nhỏ phía trên cầu thang để tìm hiểu thời tiết và vùng lân cận. Có thể nói rằng không có một làn gió, giữa những mái nhà chỉ thấy một mảng trời tối đen với những vì sao ngời sáng qua những tia lạnh lẽo. Vừa lúc định thụt đầu vào, để đóng cửa lại, thì một cửa sổ nhỏ nhà kế bên bật sáng. Chàng thấy một gác xép y hệt căn gác bên này. Một cô tớ gái còn trẻ đẩy cửa bước vào tay mặt cầm cây nến cắm trên cọc đèn đồng, tay trái xách một bình nước lớn và đặt xuống sàn. Rồi đưa ánh nến về phía giường nhỏ hẹp của nàng, tầm thường nhưng xinh xắn với cái mền len thô màu đỏ, trông thấy là muốn đi ngủ. Nàng để cây đèn qua một bên, ngồi lên cái rương thấp sơn xanh mà người tớ gái nào cũng có.

Ngay phút đầu quang cảnh bất ngờ phía trước, Knulp đã tắt phụt ngọn nến của mình để không ai thấy, và bây giờ nghiêng mình ra ngoài khung cửa im lặng đứng xem.

Thiếu nữ bên kia là loại chàng ưa thích. Cô ta lối mười tám, mười chín tuổi, không lớn lắm, bộ mặt đẹp sạm nắng, miệng nhỏ, mắt nâu, tóc tốt và cũng màu nâu. Cái mặt hiền lành khả ái kia lộ vẻ kém vui, cái con người ngồi trên rương xanh chắc cứng kia đượm vẻ lo âu buồn bã. Là người lịch duyệt và hiểu rõ các thiếu nữ, chàng biết ngay cô bé ngây thơ kia với cái rương xanh đến xứ này chưa được bao lâu và đang bị nỗi buồn lữ thứ dày vò. Hai bàn tay gầy rám nắng đặt trên đầu gối, nàng cố tìm niềm an ủi thoáng qua bằng cách ngồi một lúc trên cái gia tài khiêm nhượng, trước khi đi ngủ và thả hồn về mái ấm gia đình.

Từ khung cửa này, chàng cũng im lặng như nàng ở gác bên kia. Chàng đặc biệt chú ý theo rõi cuộc sống bé nhỏ xa lạ kia nó che đậy vụng về nỗi buồn dưới ánh đèn cầy và không ngờ có người đang dòm ngó. Đôi mắt nâu hiền từ, khi thì buồn bã nhìn lên, khi thì biến mất sau hai hàng mi dài và ánh nến nhảy múa trên hai má trẻ măng. Hai bàn tay gần như mệt mỏi lắm nên, mặc dầu đặt lên trên tấm áo vải xanh dương đậm vẫn chần chờ chưa làm nốt cái việc nhẹ nhàng cởi bỏ nó ra.

Rốt cuộc sau cái thở dài, thiếu nữ ngửng đầu có những bím tóc bọc gọn trong màng lưới và, vẫn giữ vẻ buồn vời vợi mơ màng nhìn vào khoảng không rồi cúi mình rất thấp để cởi giày.

Knulp sẽ rất ân hận phải rời bỏ chốn này, nhưng lại tưởng mình sẽ đắc tội và như tàn ác nếu đứng nhìn cô gái thay đổi áo quần. Chàng muốn gọi nàng để tán gẫu và gắng dùng một câu khôi hài để cô ta bớt âu sầu khi đặt lưng xuống giường. Nhưng chàng e rằng nếu lên tiếng từ nhà đối diện nàng sẽ sợ hãi và tắt nến đi.

Thay vì làm như vậy, chàng sử dụng một trong những tài năng sẵn có. Chàng khởi sự huýt sáo rất dịu dàng và nho nhỏ, như từ xa vọng lại, một bài dân ca:

Trong thung lũng êm mát.

Bánh xe nhà máy xay đều quay.

Chàng huýt êm dịu và mơn trớn đến nỗi cô kia chưa biết điệu gì đã chăm chú lắng tai. Mãi đến đoạn thứ ba, cô ấy mới thong thả đứng dậy, tới cửa sổ đứng nghe.

Cô ta nhô đầu ra ngoài để nghe cho rõ, trong khi Knulp tiếp tục huýt. Nàng lắc lư cái đầu theo điệu nhạc trong hai nhịp trọn, rồi nhận ra nơi phát xuất tiếng sáo, bất chợt nhìn lên hỏi nhỏ:

– Có ai trên gác bên kia vậy?

– Chỉ có một tên thợ thuộc da thôi, người trả lời cũng thấp giọng xuống. Tôi chẳng dám làm rộn cô trong giấc ngủ. Tôi nhớ nhà quá nên huýt sáo nghe chơi. Tôi cũng biết những bài vui nhộn nữa. Còn cô, có phải người nơi khác tới đây không cô bé?

– Tôi quê vùng Hắc-Lâm (Forêt-Noire).

– Thế à! vậy chúng là người đồng hương. Cô có thích ở đây không? Tôi chẳng thích tí nào cả!

– Ô! Tôi chẳng biết trả lời ra sao, tôi tới đây vừa đúng một tuần. Tuy nhiên cũng không thích mấy. Ông tới đây trước tôi có lâu không?

– Không, mới có ba ngày. Nhưng là bạn đồng hương hình như phải xưng hô là anh em chứ?

– Không, tôi không thể xưng hô như thế được! chúng ta có quen biết nhau đâu!

– Tại sao chúng ta lại không làm quen với nhau ngày gần đây? Núi và thung lũng không gặp nhau được, nhưng người ta có đâu như thế. Vậy làng cô ở đâu?

– Ông cũng chẳng biết được.

– Biết đâu đấy. Hay đó là một bí mật?

– Achthausen. Đó chỉ là một xóm nghèo.

– Nhưng xinh đẹp, có đúng không? Ở đầu xóm là một tiểu giáo đường; có cả một nhà máy xay hay máy cưa gì đó nuôi một con chó giống “Saint Bernard” rất lớn. Đúng thế không?

– Ơn Trời!...

Thấy chàng biết rõ xóm mình và có đi qua đó thật, thiếu nữ bớt phần nghi ngờ và chán nản nên sốt sắng hơn. Nàng nhanh nhẩu hỏi:

– Vậy ông có biết ông André Flick không?

– Không, tôi không quen ai ở đó cả; chắc là phụ thân cô?

– Vâng.

– Thế à, thế à! Vậy đây là Cô Flick. Nếu biết thêm nhũ danh cô, khi nào trở lại Achthausen tôi sẽ gửi tới đây một tấm bưu-ảnh.

– Ông đã muốn rời bỏ nơi đây rồi ư?

– Không, không, tôi có muốn thế đâu; nhưng tôi muốn biết đích danh cô, cô Flick ạ.

– Nhưng này! Tôi cũng không biết tên ông kia mà.

– Tôi rất ân hận, nhưng có thể bổ cứu ngay. Tôi là Karl Eberhard, và nếu chúng ta gặp nhau một lần vào ban ngày, cô sẽ hiểu nên xưng hô với tôi thế nào cho hợp và tôi cũng vậy.

– Tục danh tôi là Barbara.

– Tên đẹp lắm, rất cảm ơn cô. Nhưng tên cô hơi khó đọc, và tôi cuộc rằng ở xứ cô người ta đọc trại ra Baerbele.

– Phải, đúng như thế. Nhưng cái gì ông cũng biết cả rồi sao còn hỏi vớ vẩn như vậy? Thôi, đến giờ ngủ rồi. Xin chào ông phó thuộc.

– Xin chào cô Baerbele. Chúc cô ngon giấc. Vì cô tôi sẽ huýt sáo một bài ngăn ngắn. Đừng vội chạy nhé, có mất gì đâu.

Lập tức chàng thổi lên một câu bay bướm đầy rẫy những “jodeln”*, nghe hấp dẫn như một vũ điệu. Cô gái ngạc nhiên và thán phục kỳ tài ấy, đợi đến hết mới nhẹ nhàng khép cửa cài then, riêng chàng quay vào gác xép không đèn nến gì cả.

•

Hát chuyền giọng không lời, bắt giọng thổ qua giọng kim (như người Tyrol hát)

Sáng sau, chàng dậy thật sớm và lấy dao cạo ra dùng. Nhưng ông chủ lò da để râu từ mấy năm nay rồi, chẳng ngó ngàng gì đến dao cạo, nên chàng phải liếc vào dây đeo quần cả nửa giờ mới dùng được. Cạo mặt xong, chàng mặc quần áo, cầm đôi giầy nơi tay đi xuống bếp đã nóng ấm và sực nức mùi cà-phê. Chàng hỏi mượn bà chủ nhà bàn chải và xi đánh giày. Bà ta kêu lên:

– Này tôi bảo, không phải việc của đàn ông. Để đấy tôi đánh giùm cho.

Chàng không chịu, và sau đó, với nụ cười gượng, bà ta đem đến một bàn chải và hộp xi. Chàng để cả tâm trí vào công việc. Như một kẻ vì hiếu kỳ tình cờ làm việc lao động, làm một cách cẩn thận và thích thú. Bà Rothfuss thấy vậy ngợi khen:

– Hay quá! đôi giầy bóng lộn như thể ông sắp đi thăm người yêu.

– A! đấy là điều đẹp nhất đối với tôi.

– Chẳng khó khăn gì tôi cũng đoán ra. Chắc là cô ta đẹp lắm. Gượng cười bà ta nói tiếp: có lẽ không phải chỉ có một cô.

– Ê! như vậy thì tôi chẳng xấu lắm ư? Tôi có thể cho bà xem hình cô ta đây.

Tò mò, bà chủ nhà tiến gần lại. Chàng móc túi lấy cái ép bằng vải dầu và rút tấm hình của “Duse” ra. Bà ta chăm chú nhìn tấm hình rồi dè dặt khen:

– Cô này đẹp lắm. Gần như một bà mệnh phụ. Nhưng phải nói rằng cô ấy hơi gầy. Cô ấy có được mạnh không?

– Thưa mạnh, theo như tôi biết. Bây giờ phải qua gặp chủ nhân, đã nghe tiếng ông ở phòng bên.

Knulp qua chào bạn. Phòng ăn được dọn dẹp kỹ càng: nền gạch bóng loáng, cái đồng hồ, tấm gương và những khuôn hình treo trên tường tạo nên một quang cảnh hòa dịu và ấm cúng. Chàng tự nhủ: “Về mùa đông có căn phòng ngăn nắp như thế này không phải là không thú; nhưng nếu lấy vợ chỉ vì thế thì bất thành vấn đề.” Sự ân cần của chủ nhân đối với mình không làm chàng vui thích chút nào.

Uống cà-phê rồi, chàng theo bạn xuống sân, vào mấy trại, đi xem tất cả xưởng thuộc da. Chàng biết hầu hết mọi nghề và đặt những câu hỏi sành sỏi khiến chủ nhân phải kinh ngạc và lật đật hỏi:

– Làm sao cậu biết tất cả như vậy? Tớ thề rằng người ta tưởng cậu là một thợ thuộc da thực thụ hoặc cậu đã từng ở trong nghề.

– Người ta học được rất nhiều điều khi đi đó, đi đây, chàng điềm nhiên trả lời. Vả chăng, về nghề thuộc da thì chính cậu dạy tớ chứ ai, còn nhớ không? Cách đây sáu, bẩy năm, khi chúng ta cùng đi với nhau một vòng, cậu đã thuật hết cho tớ nghe.

– Thế mà cậu còn nhớ à?

– Nhớ chút đỉnh thôi. Nhưng Rothfuss ạ, tớ làm rộn cậu khá nhiều rồi. Lẽ ra cũng muốn giúp cậu một tay, nhưng trong trại dưới kia ẩm thấp và hôi hám quá mà mình lại đang ho. Vậy bạn già ơi, là tôi tớ, mình đi dạo một chút trong khi trời chưa đổ mưa.

Trong khi chàng thong thả từ nhà đi xuống phố, cái mũ dạ nâu hơi lệch về phía sau, ông chủ lò da tới đứng tựa cửa nhìn bạn bước đi êm ái vẻ vô lo, áo quần thật chải chuốt và để ý tránh từng vũng nước.

Đích thực là hắn để cuộc đời êm ả trôi đi, ông ta nghĩ vậy với phần nào thèm muốn. Trong khi xuống mấy cái hố ngâm da, ông vẫn nghĩ tới bạn, cái thằng cha kỳ cục chẳng đòi hỏi gì ở cuộc đời ngoài sự để hắn đóng vai khách bàng quan. Ông không biết nên gọi điều ấy là khó tính hay khiêm nhường. Kẻ nào chăm làm và thành công thì đời sống được khả quan về nhiều mặt, nhưng không thể có những bàn tay thanh và đẹp, một bộ điệu duyên dáng ung dung như vậy. Không, hắn đi đúng hướng và đã hành động đúng với bản năng. Mấy ai đã bắt chước được cái lối tiếp xúc với mọi người một cách ngây thơ và thu phục cảm tình họ như hắn, nói những câu hay ho thú vị với đàn bà con gái và coi ngày nào cũng như Chúa nhật. Nên để hắn đi đi, lại lại tự nhiên như thế; và khi hắn yếu đau cần nơi trú ngụ, đấy là một sự vui thích và một vinh dự được nuôi dưỡng hắn, hầu như còn phải tri ân hắn, vì hắn đem niềm vui và ánh sáng vào nhà.

Trong lúc ấy, ông khách quý tò mò dạo chơi trong thị trấn, huýt gió theo khúc quân hành qua kẽ răng và chậm rãi đi tìm những nơi, những người quen biết trước kia. Trước kết, chàng đi về vùng ngoại ô trên triền núi, ở đó chàng quen một người thợ may nghèo chỉ có những quần rách để vá, ít khi được may một bộ đồ mới. Thật đáng tiếc vì ông ta là một thợ khéo trước đây đã giúp việc nhiều nhà may có tiếng và từng ấp ủ bao mộng đẹp. Nhưng ông ta lấy vợ quá sớm và bây giờ đã có một đàn con; lại thêm bà vợ chẳng có mấy chút tài năng về khoa nội trợ.

Knulp gặp ông phó may Schlotterbeck ở lầu ba một ngôi nhà cuối phố. Cái tiệm may chật hẹp như cái tổ chim treo trên trời, phía dưới là cả một khoảng không. Vì ngôi nhà ở ngay phía trên thung lũng, nên từ cửa sổ nhìn thẳng xuống, không những chỉ nhìn thấy ba tầng nhà dưới chân mình mà cả cái triền núi đổ xuôi đến chóng mặt với những mảnh vườn nhỏ tồi tàn, những đám cỏ hoang và cuối cùng là những bán mái, những chuồng gà, chuồng dê, chuồng thỏ màu xám xịt lẫn lộn xô bồ. Những mái nhà gần nhứt, mà người ta thấy bên kia các thửa đất hoang này, ở tận phía xa, ngay dưới thung lũng. Vì thế tiệm may này sáng sủa và vui mắt. Ông thợ siêng năng đang ngồi xếp bằng trên cái bàn rộng trước cửa sổ, từ trên cao sáng láng này bao quát cả vùng, chẳng khác người giữ lửa trên ngọn hải đăng.

“Serviteur Schlotterbeck!” Knulp vừa chào vừa đi vào. Ông phó may bị chói mắt, hấp háy nhìn về phía cửa rồi mặt tươi hẳn lên vừa chìa tay vừa hét lớn:

– Ối chà! Knulp đấy à! Cậu mới trở lại tỉnh này? Và thiếu cái gì mà phải leo lên tận đây kia?

Knulp kéo cái ghế đẩu và ngồi lên.

– Đưa cho tớ cái kim và sợi chỉ, thứ chỉ nâu nhỏ sợi hơn hết; tớ muốn củ soát lại bộ đồ vía này đây.

Đồng thời đang cởi áo ngoài và áo gi-lê, cầm kim xâu chỉ và kiểm soát tỉ mỉ cả hai cái áo còn tốt mã lắm, gần như mới. Dùng mấy ngón tay khéo léo, chàng khâu lại tất cả mọi chỗ lỏng lẻo như dải viền xổ chỉ, khuy sắp đứt.

– Ngoài vụ này, sức khỏe cậu thế nào? Mùa này thời tiết độc lắm. Nhưng rốt cuộc, khi người ta mạnh khỏe và không có vợ con...

Knulp khẽ ho, sẵn sàng bênh vực cho mình bằng giọng thờ ơ:

– Phải, phải rồi. Trời mưa trên đầu người thiện cũng như kẻ ác; duy có bọn phó may lúc nào cũng ngồi nơi khô ráo. Thế cậu còn gì để than phiền nữa?

– Ồ! Tớ cho im lặng là hơn. Ở đây cậu có nghe bọn nhỏ hò hét ở phòng bên chăng? Đến nay tất cả là năm đứa. Người ta ngồi đây làm việc tới khuya vẫn không đủ nuôi con. Thế mà cậu dùng thì giờ đi ngao du sơn thủy.

– Đã tự lấy ngón tay chọc vào mắt rồi con ơi! Người ta phải nằm liệt ở nhà thương Neustadt trong bốn năm tuần lễ. Bệnh viện chẳng giữ ai quá thời gian cần thiết và cũng chẳng ai ở lại đó nếu không phải vì bắt buộc. Những lối đi của Chúa lạ lùng lắm bạn ơi!

– Thôi đi cậu, đừng trích dẫn kinh điển nữa.

– Ê, thế nào? Cậu không còn mộ đạo nữa ư? Tớ thì đang muốn trở thành sùng kính đây, và cũng vì vậy mà mò mẫm lên đây. Về phương diện ấy bây giờ thế nào, cái anh chàng ru rú xó nhà này.

– Dẹp cái sùng đạo của cậu sang một bên đi. Cậu nói phải nằm bệnh viện à? Thật tội nghiệp.

– Tội nghiệp làm gì vô ích, việc đã qua rồi. Bây giờ hãy nói cho tớ nghe một chút: cuốn Sách của Sirach và Thiện khải là cái gì? Cậu có biết không, ở nhà thương có thì giờ để đọc và ở đấy lại đúng có cuốn Thánh kinh, vì thế mình đã đọc hết cuốn này nên bây giờ có thể nói chuyện thạo hơn về những điều ấy, Thánh kinh là một cuốn sách dị kỳ.

– Cậu nói phải, đúng là kỳ quặc; đến nửa cuốn được bịa đặt ra, vì chẳng điều nào ăn nhập với điều nào. Đọc nó cậu hiểu hơn tớ vì trước kia cậu có học tiếng La-tinh.

– Có còn nhớ được bao nhiêu đâu.

Ông phó may khạc nhổ và liếc nhìn khoảng không qua cửa sổ, mắt mở to, nói vẻ chán chường:

– Cậu thấy không? Tôn giáo chẳng có nghĩa lý gì cả. Nó chẳng có nghĩa lý gì cả, nên tớ bịt mắt bưng tai; cậu hãy tin đi. Tớ... bịt... mắt... bưng... tai!

Chàng ngẩn ngơ nhìn bạn.

– Chà, chà! Hơi quá đáng đấy bạn già ơi. Theo tớ thì Thánh kinh có nhiều điều thật là chí lý.

– Phải, nhưng nếu cậu lật qua mấy trang, luôn luôn cậu sẽ thấy ở đâu đó, vừa đúng cái trái ngược lại. Thôi, tôi đã chấm dứt với tất cả mọi sự ấy rồi, hoàn toàn chấm dứt.

Knulp đứng lên, cầm cái bàn ủi và bảo bạn.

– Cậu bỏ giùm vào đây cho mấy cục than đi.

– Để làm gì?

– Tớ muốn ủi sơ cái áo gi-lê, và cái mũ này cũng cần được ủi sau bao ngày mưa...

– Lúc nào cũng bảnh chọe! Ông phó may nói giọng hơi cáu. Có lợi ích gì mà cậu diện như ông hoàng vậy, trong khi cậu chỉ là một thằng cha chết đói?

Chàng điềm nhiên mỉm cười.

– Nó có vẻ thanh lịch hơn và nó làm tớ vui thích. Nếu cậu không chịu thêm than vì lòng trắc ẩn thì cũng nên làm vì lòng tử tế và tình thương mến đối với bạn cố tri.

Ông thợ may biến mất sau cánh cửa và, lát sau, trở ra với cái bàn ủi nóng.

– Như thế mới phải chứ, cảm ơn cậu nhé!

Chàng bắt đầu ép thẳng cái vành mũ dạ rất cẩn thận. Thấy Knulp không được khéo tay trong việc này như khi khâu vá, ông bạn giằng lấy bàn ủi và biểu diễn cho chàng xem làm thế nào mới đúng cách. Knulp cảm động nói:

– Hay quá! Nó đã trở lại như cái mũ đội ngày chúa nhật rồi. Nhưng mà bác phó ơi, đối với Thánh kinh bác có phần khó tính quá. Về chân lý, về ý nghĩa cuộc đời, mỗi người phải tự tạo cho mình một quan niệm riêng và không thể học được ở bất cứ sách nào, đó là ý nghĩ của tôi. Thánh kinh có từ lâu và thuở xưa người ta đâu biết tất cả những cái mà ngày nay chúng ta đều hiểu biết. Tuy nhiên Thánh kinh có nhiều điều tốt đẹp bên trong và nhiều điều chân xác. Đôi chỗ nó như bức tranh đẹp, cậu có nhận thấy như thế chăng? Cô thiếu nữ Ruth rảo khắp cánh đồng để mót những bông lúa còn sót trên mặt đất; thật là đẹp, người ta tưởng như cảm thấy cái nóng ấm của tiết hè. Hoặc khi Chúa Cứu-Thế ngồi cạnh bầy trẻ thơ và nói: “Các con đối với ta còn thân thiết hơn tất cả các ông già hợp lại với tính kiêu căng của họ.” Tớ nghĩ như vậy rất đúng và chúng ta có thể tìm thấy điều bổ ích trong lời phán dạy ấy.

– Có lẽ. Ông phó may thừa nhận, nhưng chưa chịu thua. Tuy nhiên xử sự như vậy đối với con kẻ khác vẫn dễ hơn là nếu chính mình có một bầy năm đứa và không biết làm sao để nuôi nấng.

Và ông ta lại có vẻ vô cùng bực tức đắng cay. Knulp không thể để vậy được. Trước khi ra về, chàng muốn nói điều gì có lợi cho bạn. Chàng suy nghĩ một lát. Rồi cúi xuống ông thợ may, nhìn vào tận mặt ông ta với cặp mắt sáng và trang nghiêm.

– Cậu nói cũng có lý, nhưng hỏi thật cậu, cậu có thương bầy con của cậu không?

Ông bạn phát hoảng, trợn tròn đôi mắt.

– Nhất định là có chứ, hỏi gì mà kỳ cục quá! Tự nhiên là mình thương yêu chúng, nhất là thằng con cả.

Knulp nghiêm nghị cúi đầu.

– Bây giờ tớ phải đi đây. Rất cảm ơn cậu; cái áo của tớ đã tăng gấp đôi giá trị. Về phần bầy nhỏ nên yêu thương và vui vẻ với chúng như thế cũng là ăn và uống được nửa bụng rồi đấy. Hãy nghe tớ nói việc này chưa ai hay biết và cậu cũng đừng kể lại với ai.

Ông bạn như bị thôi miên, chăm chú nhìn cặp mắt sáng của chàng, lúc ấy thật là nghiêm trang. Bây giờ chàng nói rất khẽ, ông bạn khó khăn lắm mới nghe nổi.

– Hãy nhìn tớ đây! Cậu thèm muốn cuộc đời như tớ; cậu bảo tớ may mắn: không gia đình, không lo lắng! Nhưng không phải vậy đâu. Cậu nên biết rằng tớ có con, một đứa con trai hai tuổi rưỡi và được mấy người xa lạ nhận làm con nuôi. Vì người ta không biết cha nó là ai, còn mẹ nó đã chết ngay trên giường đẻ. Cậu không cần biết tên thị trấn nó đang ở, nhưng tớ biết rõ lắm. Mỗi lần qua đấy, tớ lượn quanh nhà, rình mò gần bờ rào và, nếu may mắn thấy được đứa nhỏ, tớ cũng không nắm được bàn tay xinh xắn của nó và không hôn được nó, chỉ có thể đi qua huýt sáo cho nó nghe... Phải, như vậy đó; bây giờ xin chào bạn, và hãy vui lòng vì có đông con.

Knulp tiếp tục dạo chơi các phố. Chàng ngừng một lúc lâu trước cửa sổ để chuyện gẫu với ông thợ tiện và nhìn những vỏ bào loăn xoăn thoát nhanh ra mọi phía. Trên đường đi, chàng cũng chào một viên cảnh sát; người này đối với chàng rất tử tế và mời chàng lấy một dúm thuốc trong cái hộp bằng gỗ phong của mình. Ở đâu chàng cũng được nghe đủ thứ chuyện, từ nhỏ nhặt đến quan trọng liên hệ đến nhiều gia đình và nhiều nghề. Người ta cho biết về cái chết yểu của bà vợ viên Thủ-quỹ thành phố, về hạnh kiểm xấu của con trai ông Thị-trưởng. Để trao đổi, chàng thuật cho họ nghe những sự kiện mới xảy ra ở các nơi khác, sung sướng thấy mình được ràng buộc với những người có địa vị có danh vọng đó đây, bởi những dây liên lạc mong manh bất ngờ, hoặc vì quen biết, hoặc là bạn bè hay là tri kỷ.

Hôm nay là ngày thứ Bảy, chàng tới cổng một nhà bán rượu bia hỏi thăm mấy người đang vần thùng xuống để biết tối ấy hay hôm sau có nơi nào tổ chức khiêu vũ chăng. Nhiều nơi có khiêu vũ, nhưng đặc sắc hơn hết là cuộc dạ vũ ở nhà hàng “Sư Tử” tại Gertelfingen, cách đây nửa dặm. Chàng quyết định sẽ đưa Baerbele tới đó.

Đã gần tới giờ ăn trưa; khi chàng trèo lên thang gác nhà Rothfuss mùi thức ăn thơm phức từ dưới bếp đưa lên. Chàng dừng lại, hít mạnh mùi thịt béo bổ ấy với sự tò mò và khoái trá của trẻ con. Tuy Knulp đi vào rất nhẹ nhàng, có người đã biết chàng về. Bà chủ nhà mở cửa bếp, đưa bộ mặt khả ái còn phảng phất hơi đồ ăn qua kẽ cửa hé mở và nói rất duyên dáng:

– Xin chào ông Knulp. Về đúng giờ như vậy là hay lắm. Ông sẽ thấy hôm nay có món gan quết nhỏ, và tôi cho rằng nên để lại một miếng để chiên riêng cho ông nếu ông thích. Ông nghĩ thế nào?

Chàng xoa xoa cái cằm rồi khẽ nghiêng mình.

– Ủa, tại sao tôi lại sẽ có món ăn đặc biệt? Nếu có món xúp thì cũng là quí hóa lắm rồi.

– Tại sao ư? Khi người ta đau yếu thì phải được chăm sóc nhiều, nếu không làm sao phục hồi sức khỏe? Có lẽ ông không thích ăn gan? Có nhiều người như vậy.

Chàng khiêm tốn mỉm cười.

– Ồ! Tôi không thuộc hạng người ấy đâu! Một đĩa gan quết là một bữa ăn thịnh soạn ngày Chúa nhật và, nếu hàng tuần tôi có thể ăn no nê món ấy cho đến trọn đời, tôi cũng chẳng than phiền.

– Ở đây chúng tôi không để ông thiếu gì đâu. Tôi học nấu bếp để làm gì chứ? Bây giờ ông cho biết đi, còn một miếng gan tôi dành riêng cho ông đó. Như vậy rất tốt cho ông.

Bà ta tiến sát lại và nở nụ cười khuyến khích ngay trước mũi chàng. Quá hiểu nụ cười ấy có ý nghĩa gì và quả tình thiếu phụ này cũng đẹp, nhưng chàng vờ như không thấy gì. Chàng đứng mân mê chiếc mũ dạ đẹp mà người thợ may đáng thương đã có lòng tốt ủi giùm và nhìn vào khoảng không.

– Cảm ơn bà Rothfuss, cảm ơn nhã ý của bà nhiều lắm. Nhưng thực tình tôi thích món gan quết lắm. Tôi đã được nuông chiều quá nhiều tại đây.

Bà ta cười và xỉa ngón tay trỏ dọa chàng.

– Khách sáo quá vô ích, tôi không tin ông đâu. Vậy thì ngoài món gan quết kèm thêm món hành nữa nhé!

– Đâu dám từ chối!

Bà Rothfuss lại chạy về mấy cái bếp lò, băn khoăn ra mặt, còn chàng vào ngồi trong phòng ăn bát đĩa đã dọn sẵn và đọc tờ báo hôm trước cho tới khi ông chủ nhà xuất hiện và bà chủ bưng canh lên.

Ba người ngồi vào ăn, xong bữa lại chơi bài tay ba trong một khắc; Knulp đã làm cho nữ chủ nhân lác mắt bằng vài xảo thuật mới lạ vừa táo bạo vừa duyên dáng. Chàng vờ trang bài rất uể oải rồi xếp lại trong nháy mắt; chàng hạ bài xuống bàn một cách trang nhã và đôi khi cho ngón tay cái lượn quanh các quân bài. Ông chủ lò da nhìn chàng biểu diễn với vẻ thán phục và vui thích, như kiểu một người dân cần cù khoan khoái đứng xem những màn ảo thuật không cần thiết. Nhưng bà vợ theo dõi những biểu hiệu của khoa xử thế ấy với một cảm tình nhiều hậu ý. Mắt bà ta như dán chặt vào hai bàn tay dài và dịu dàng của Knulp không bị công việc nặng nhọc biến thành thô kệch.

Qua một cửa sổ nhỏ, một vệt ánh sáng mặt trời mong manh chập chờn lởn vởn trong phòng, trên bàn, trên các quân bài; nhợt nhạt, khi ẩn khi hiện nó rọi xuống nền nhà với những bóng mờ và rung rinh phản chiếu lên tận trần nhà quét vôi xanh. Mắt nhấp nháy, chàng nhìn thấy ánh nắng tháng Hai nô đùa, sự êm tĩnh hoàn toàn của ngôi nhà, nét mặt nghiêm nghị của ông chủ lò siêng năng cần mẫn và ánh mắt lim dim của người đàn bà trẻ đẹp. Sự việc chẳng làm chàng vui lòng tí nào, nó không phải là mục đích, không phải là hạnh phúc đối với chàng và chàng nghĩ thầm: “Nếu ta khỏe mạnh và mùa này là mùa hạ thì ta không ở nán lại đây một phút nào nữa.”

– Tôi muốn lợi dụng một chút ánh sáng mặt trời, chàng nói vậy khi thấy Rothfuss quơ bài và nhìn đồng hồ treo trên tường. Cùng xuống lầu với ông chủ nhà, chàng để ông một mình ở trại phơi da, rồi đi thẳng xuống bãi cỏ hoang có nhiều hố sâu, thoai thoải chạy dài xuống mép sông. Tại đây Rothfuss có thiết lập một cái cầu nhỏ bằng mấy mảnh ván để nhúng da. Chàng ngồi trên cầu bỏ thõng đế giày gần sát trên mặt nước im lặng chảy mau. Chàng vui thích theo dõi những con cá sặc sỡ hay sẫm mầu lững lờ bơi qua dưới chân, rồi quan sát tứ phía vì đang tìm cơ hội bắt chuyện với cô tớ gái bên kia.

Hai khu vườn ngăn cách bởi một bờ giậu bằng gỗ lung lay và, ở phía dưới gần sông, có nhiều cây cọc mục nát hoặc biến mất, nên bên nọ qua bên kia rất dễ. Vườn bên cạnh có vẻ được chăm sóc hơn bãi cỏ của lò da. Người ta thấy nhiều luống đất chia thành bốn hàng. Các luống này đều bị cỏ xâm chiếm và xẹp xuống vì mùa đông mới qua; những cây tử-uyển và rau ba-lăng mọc lơ thơ trên hai luống hình vuông, những cây tường vi ngả nghiêng, ngọn cây vùi cả xuống đất. Xa hơn, có mấy cây tùng xanh tốt che khuất ngôi nhà.

Nhìn kỹ khu vườn, chàng nhẹ nhàng tiến tới mấy cây tùng và từ đấy thấy rõ ngôi nhà với cái bếp ở phía sau. Lát sau chàng trông thấy cô tớ gái đang sắn tay làm việc, bà chủ nhà đứng bảo ban, dẫn giải đủ điều. Đây là trường hợp thường xảy ra trong những gia đình không đủ điều kiện để mướn người hầu lão luyện và chủ nhà ít có dịp ngợi khen các cô tớ gái tập sự kế tiếp nhau hàng năm mỗi khi rời khỏi gia đình này. Tuy nhiên những chỉ thị và đòi hỏi của bà chủ được diễn tả bằng giọng nói ôn tồn và cô bé, hình như quen lối sai bảo như thế, nên im lặng làm việc, nét mặt không tỏ vẻ khó chịu.

Anh chàng lén nhập vào đây đứng tựa vào một thân cây, đầu cúi về phía trước, tò mò và cảnh giác như kẻ đi săn. Chàng nhẫn nại đứng nghe mà không thấy chán, như một người mà thì giờ không đáng kể và đã học được cách tham dự cuộc đời với tư cách một khán giả, một thính giả. Chàng lấy làm vui thích mỗi khi thoáng thấy thiếu nữ qua khung cửa sổ. Qua thổ ngữ của bà chủ, chàng kết luận bà không phải người sinh trưởng ở đây mà ở một địa phương cách mấy dặm về mạn ngược thung lũng này. Miệng nhằn một nhánh tùng thơm phức, Knulp yên lặng đứng nghe nửa giờ, rồi một giờ, cho tới khi bà ta ra khỏi bếp và yên lặng trở lại nơi đây.

Chàng đợi thêm một lúc nữa, rồi thận trọng bước tới lấy một cành khô gõ vào cửa sổ. Thiếu nữ không để ý tới; chàng gõ mạnh hai lần nữa. Khi ấy nàng mới lại bên cửa sổ mở hé, ẩy mạnh và nhìn ra ngoài.

– Úi chà! Ông làm gì ở đây? Ông làm tôi gần phát hoảng, nàng khẽ kêu lên.

– Dầu sao cũng không phải vì sợ tôi, chàng vừa cười vừa đáp. Tôi chỉ qua chào cô và xem có được mạnh giỏi không. Vả lại hôm nay là thứ bảy, tôi muốn hỏi cô chiều mai có thì giờ rảnh để dạo chơi không?

Cô ta nhìn chàng và lắc đầu. Chàng tỏ vẻ buồn rầu và thất vọng đến nỗi cô bé thấy ái ngại và nói với giọng dễ thương hơn:

– Không, ngày mai tôi không được rảnh, trừ buổi sáng để đi nhà thờ.

– Hay lắm, hay lắm! Như vậy chắc tối nay cô có thể cùng đi với tôi?

– Tối nay ư? Phải, tôi rảnh thật nhưng tôi muốn viết thư về nhà.

– Thế thì cô viết sau đó một giờ cũng được, thư có đi ngay tối nay đâu. Tôi đã ôm ấp mãi niềm vui được chuyện vãn với cô lần nữa; và tối nay, trừ phi trời mưa xuống toàn gươm với giáo, chúng ta sẽ thực hiện một cuộc du ngoạn rất thú vị. Hãy tỏ ra dễ thương và không nên sợ tôi.

– Tôi chẳng sợ gì cả, kể cả ông... Nhưng không thể được. Nếu người ta thấy tôi cùng đi với một người đàn ông...

– Nhưng cô Baerbele à, cô có quen người nào ở đây đâu. Hơn nữa đó không phải là một tội lỗi và cũng không can dự đến ai. Cô không còn là một nữ sinh kia mà! Vậy thì cô đừng quên nhé: tám giờ tối nay tôi sẽ đợi cô ở gần nhà tập thể dục, nơi có những rào cản của chợ trâu bò. Hay là cô muốn tôi đến sớm hơn? Tôi có thể sắp xếp thì giờ như vậy được.

– Không, không, không phải sớm hơn đâu. Nhất định không thể được. Ông không nên đến mới phải, tôi chịu thôi, tôi không được...

Chàng lại có vẻ mặt một đứa trẻ con đau khổ.

– Thôi đành vậy, vì cô chẳng bằng lòng. Tôi tưởng rằng ở đây cô lạ lẫm, cô đơn và có khi nhớ nhà như tôi vậy, và chúng ta có thể chuyện trò cùng nhau. Tôi sẽ sung sướng được nghe nói tới Achthausen, vì tôi đã có dịp qua đó. Nhưng ai mà bắt được kẻ khác phải chiều theo ý mình, mong rằng cô đừng giận tôi.

– Việc gì mà giận ông? Nhưng, bởi vì tôi tuyệt đối không...

– Chắc chắn tối nay cô rảnh, như cô không ưng đi chơi đấy thôi. Có lẽ cô cần phải suy nghĩ thêm nữa. Bây giờ tôi xin cáo từ. Tối nay tôi sẽ đợi gần nhà luyện võ và, nếu không ai tới, tôi sẽ đi dạo một mình và nghĩ tới cô đang viết thư cho cha mẹ ở Achthausen. Thôi xin chào cô, tha lỗi cho tôi nhé!

Chàng cúi chào và rút lui rất nhanh trước khi nàng kịp nói lời nào. Baerbele nhìn chàng mất hút sau lùm cây, trên mặt hiện lên nỗi phân vân do dự. Nàng trở lại với công việc rồi bỗng nhiên cất tiếng hát, giọng trong và vui.

Knulp nghe rõ giọng hát ấy. Anh ta lại tới ngồi ở cầu ván của lò da và lấy miếng bánh mì, đã bỏ túi trong bữa ăn, xé ra làm thành những viên nho nhỏ. Chàng nhẹ nhàng bỏ từng viên xuống nước và trầm ngâm theo dõi chúng chìm xuống như thế nào, dòng nước cuốn đi ra sao và khi xuống sâu hơn, gần đáy sông đen sẫm, những con cá yên lặng và kỳ quặc đớp lấy như thế nào.

Đang ngồi ăn xúp, ông chủ lò da nói:

– Đã lại tối thứ bảy. Cậu không thể tưởng tượng được cái thú của những người làm việc quần quật suốt cả tuần.

– Ồ! Tớ có thể tự hình dung được lắm chứ, Knulp mỉm cười trả lời bạn. Bà Rothfuss cũng mỉm cười hóm hỉnh nhìn vào mắt chàng. Ông Rothfuss lại trịnh trọng lên tiếng:

– Tối nay chúng ta uống cạn một hũ bia đấy; bà xã chịu phiền đi lấy giùm nhé! Và ngày mai, nếu tốt trời, ba chúng ta cùng đi du lãm. Bạn cố tri nghĩ sao?

Knulp đấm mạnh vào vai bạn:

– Ở nhà cậu, tớ thấy dễ chịu quá, nói về cuộc du lãm đã thấy thích rồi. Nhưng tối nay mình có việc phải đi: một người bạn ở đây cần phải gặp; anh ta giúp việc một lò rèn trên sườn núi và sáng mai đã đi rồi... Thật là ân hận nhưng ngày mai chúng ta sẽ quây quần suốt ngày, nếu không thì tớ chẳng dám hứa hẹn.

– Tuy vậy, cậu cũng không đi hoang suốt đêm chứ, nhất là đang ốm dở.

– Hề gì, người ta cũng không nên nhõng nhẽo quá mức. Tớ sẽ không về khuya lắm đâu. Hãy chỉ giùm nơi giấu chìa khóa để tớ có thể vào nhà.

– Cậu bướng lắm. Quả thực cậu muốn thì cứ đi; cậu sẽ tìm thấy chìa khóa sau cánh cửa sổ hầm rượu. Cậu biết tôi nói chỗ nào rồi chứ?

– Biết, biết. Thôi tớ đi đây. Ở nhà cứ đi ngủ đúng giờ như mọi đêm nhé! Thôi xin chào. Chúc bà Rothfuss ngon giấc.

Chàng đã ra gần đến cửa cổng thì bà chủ nhà chạy theo đuổi kịp. Bà đưa cho Knulp một cây dù. Muốn hay không chàng cũng phải cầm.

– Phải giữ gìn sức khỏe đấy ông Knulp ạ. Bây giờ tôi chỉ cho ông biết nơi lấy chìa khóa lúc trở về.

Bà ta nắm lấy tay chàng trong bóng tối, dẫn chàng đi vòng góc nhà và dừng lại trước một cửa sổ nhỏ đóng kín bằng một cửa ván.

– Chúng tôi giấu chìa khóa sau tấm cửa này. Ông chỉ cần thò tay qua khe cửa, chìa khóa ở ngay trên khung. Bà nói nhỏ, giọng run run và vuốt ve bàn tay chàng. Knulp ngượng nên rút tay ra và nói:

– Hay lắm! Xin cám ơn bà.

Bà dịu dàng đứng áp vào người chàng và hỏi:

– Ông có muốn tôi đem sẵn rượu bia lên phòng để lúc về sẵn có mà dùng không?

– Không, rất cảm ơn bà. Tôi ít uống bia lắm. Chúc bà ngon giấc và lần nữa xin đa tạ.

– Ông vội đi thế kia à? Bà ta âu yếm thì thầm và bấm mạnh cánh tay chàng. Mặt bà gần áp mặt chàng và, trong im lặng đầy lúng túng, không nỡ xua đuổi một cách tàn nhẫn, chàng luồn mấy ngón tay vào tóc bà ta. Bỗng chàng lùi lại và nói thật to:

– Bây giờ tôi phải đi đây!

Bà cười tình với chàng, qua vành môi hé mở chàng có thể trông thấy hàm răng của bà lấp lánh trong bóng tối. Rất dịu dàng bà ta bảo: “Em sẽ chờ anh về. Anh là cả một khối tình.”

Chàng bước vội ra đường phố nhỏ tối tăm, tay cắp cái dù và, qua chỗ rẽ đầu tiên, chàng huýt sáo để đánh tan ấn tượng ngây dại và khó chịu đang ám ảnh mình. Đấy là bài hát:

Em tưởng rằng anh sẽ lấy em ư?

Anh không hề nghĩ tới,

Và lấy làm xấu hổ vì em,

Khi chúng ta chung đụng với mọi người.

Bầu trời ấm áp, đôi khi những vì sao xuất hiện trên nền trời tối om. Trong một quán ăn, một nhóm thanh niên đang làm nhộn lên trong khi chờ đón ngày Chúa-nhật. Tại nhà hàng “Con Công”, sau tấm kính của sân chơi “Ki” mới, chàng thấy nhiều ông chỉ mặc sơ-mi, miệng ngậm xì-gà tay đang nhấc thử những quả sắt tròn.

Tới nhà luyện võ, chàng dừng bước và nhìn chung quanh. Gió đầy hơi nước khẽ rung lên qua những cây lật trụi lá; con sông âm thầm chảy trong bóng đêm dày đặc và phản chiếu vài khung cửa sổ sáng đèn. Cái dịu mát của ban đêm thấm vào các thớ thịt của chàng lãng tử; chàng hít mạnh, đánh hơi thấy mùa Xuân đang tới. Trí nhớ vô tận của chàng đang duyệt qua thị trấn, cả thung lũng và toàn vùng; đâu chàng cũng biết; những đường lớn, đường mòn, làng, xóm những trang trại, những quán trọ niềm nở nhất. Chàng suy nghĩ lung lắm để ấn định hành trình cho cuộc đi sắp tới, vì chàng không thể nào nấn ná ở lại Lachsteiten được nữa. Chàng chỉ còn muốn ở lại ngày hôm sau, Chúa-nhật, vì mến bạn, nếu thiếu phụ kia không làm cho tình thế quá khó khăn.

Chàng đã nghĩ có lẽ nên kín đáo cho bạn biết về hành vi của bà vợ. Nhưng chàng không thích can thiệp vào chuyện thiên hạ, và chưa bao giờ thấy cần phải tìm phương giáo dục hay cải thiện người đồng loại. Chàng chỉ tiếc rằng sự việc đã diễn tiến như thế và khi nghĩ tới cô tớ gái cũ nhà hàng “Hoàng Ngưu” chàng cũng chẳng thấy gì thú vị. Nhưng chàng cảm thấy có phần nào mỉa mai đối với những câu nói trịnh trọng của ông thợ thuộc da về đời sống và hạnh phúc gia đình. Chàng đã biết rõ điều ấy: phần nhiều không nên quan tâm đến những lời tuyên bố huênh hoang của kẻ tán dương hạnh phúc hay đức tính của mình; câu chuyện về lòng hiếu đạo của anh chàng nói xàm thuở xưa cũng vậy. Ta có thể phát giác ra sự ngu ngốc của thiên hạ, ta có thể chê cười hay thương hại họ; nhưng phải để cho họ đi nốt con đường dành riêng cho từng người.

Với cái thở dài chán ngán chàng xua đuổi tất cả những ý nghĩ đáng buồn ấy. Đứng tựa vào chỗ ăn lõm của một gốc cây lật lâu năm, đối diện với cái cầu, chàng lại nghĩ đến chuyến đi tới đây. Chàng sẽ không ngại vượt qua Hắc-Lâm, nhưng trên đó trời đang lạnh và dám còn nhiều tuyết lắm: như vậy là đưa đôi giày đến tàn cuộc và chỗ nghỉ đêm cách xa nhau quá. Không, dự định ấy không thể thực hiện được, tốt hơn là đi dọc theo các thung lũng và nghỉ chân tại các thị trấn. Nhà máy xay “Con Nai” ở phía trên con sông này, đi bộ mất bốn giờ, là trạm dừng chân đầu tiên được đảm bảo; ở đấy, nếu xấu trời người ta có thể lưu chàng lại hai ngày.

Trong lúc chàng miên man suy nghĩ hầu như quên cả mình đang chờ đợi người nào thì, giữa đêm tối và cơn gió thoảng một gương mặt xương xương xuất hiện trên cầu, ngập ngừng bước tới. Chàng nhận ra ngay, vội chạy đến, lòng rộn rã nỗi tri ân, tay xoay tít chiếc mũ dạ.

– Baerbele thật là dễ thương, tôi đã tưởng không được gặp nơi đây.

Knulp khoác lấy tay trái của nàng và dìu đi trên đường ngược theo dòng nước. Nàng có vẻ thẹn thùng sợ sệt và nói luôn miệng:

– Dầu sao cũng không phải là điều hay! mong rằng không ai trông thấy chúng ta!

Nhưng chàng có bao nhiêu chuyện để hỏi và, không bao lâu, bước đi của nàng trở nên đều đặn và bình tĩnh hơn.

Sau rốt, nàng vui vẻ nhẹ nhàng đi cạnh chàng như đôi bạn. Phấn khởi vì những câu hỏi và những câu ngắt ngang của chàng, Baerbele hăng hái và thao thao nói về rất nhiều chi tiết liên quan đến xứ sở nàng, đến cha mẹ, anh em, bà ngoại nàng, đến gà vịt trong nhà, những thiệt hại do mưa đá và bệnh tật gây ra, đến những đám cưới và hội chợ. Nàng mở cái kho tàng kinh nghiệm bé nhỏ của nàng và nhận thấy nó có phần phong phú hơn là nàng tưởng. Tiếp theo là câu chuyện nàng đi làm công, lúc ở nhà ra đi, việc làm hiện tại và đời sống tại nhà ông bà chủ.

Họ đã ra khỏi thị trấn lâu rồi mà Baerbele cũng không lưu ý đến con đường đang theo. Sự đa ngôn ấy đã giải thoát nàng khỏi nỗi ám ảnh của một tuần đằng đẵng nhớ quê, câm lặng và khổ đau, bây giờ nàng hoàn toàn tươi vui.

– Nhưng mà chúng ta ở đâu thế này? Nàng giật mình ngơ ngác hỏi. Chúng ta đi về đâu đây?

– Nếu cô đồng ý thì ta tới Gertelfingen; cũng sắp đến rồi.

– Tới Gertelfingen? Để làm gì chứ? Tốt hơn là ta quay về, khuya rồi.

– Khi nào cô phải về nhà, cô Baerbele?

– Mười giờ. Đã đến lúc trở về. Chúng ta đã dạo chơi vui vẻ lắm.

– Còn lâu mới tới mười giờ. Chắc chắn tôi sẽ lưu tâm để cô về tới nhà đúng giờ đã định. Song chưa chắc chúng ta sẽ có dịp gặp nhau trở lại, cả hai còn trẻ trung thế này, vì thế tưởng cũng nên tự cho phép mỗi người lượn được một bài luân vũ. Hay là cô cũng không thích khiêu vũ?

Nàng nhìn Knulp ngạc nhiên và tìm hiểu.

– Ồ, có chứ! Từ trước tới nay tôi vẫn thích khiêu vũ. Nhưng nhảy ở đâu? Ngay đây, ở giữa đường và giữa đêm khuya thế này à?

– Để yên tôi nói cô rõ. Chỉ một lát nữa là ta đến Gertelfingen và ở đấy có ban nhạc nhà hàng “Sư Tử”. Ta có thể vào chơi, chỉ nhảy một bài thôi rồi trở về nhà; như thế chúng ta đã qua một đêm rất thú vị.

Nàng tỏ vẻ do dự, chậm rãi nói:

– Như thế thì vui lắm. Nhưng người ta sẽ nghĩ thế nào về chúng ta? Tôi không muốn người ta cho tôi là cô con gái không đoan chính, và tôi cũng không muốn người ta lầm tưởng chúng ta là bồ bịch của nhau.

Rồi, bỗng cười ròn tinh nghịch, nàng bảo:

– Ấy là, nếu sau này tôi có người yêu, chắc chắn không phải một anh thợ thuộc da. Tôi không có ý làm mích lòng ông đâu, nhưng cái nghề thuộc da là một nghề dơ bẩn.

– Có lẽ cô nói đúng, chàng trả lời với vẻ hiền từ. Và cũng chẳng bắt buộc phải làm lễ hôn phối với tôi. Không ai biết tôi là thợ thuộc da và cô thì trông hách thế kia mà! Vả chăng tôi đã rửa tay sạch rồi và, nếu cô ưng khiêu vũ với tôi một lần tôi sẽ mời cô. Nếu không thì ta trở lại vậy.

Trong bóng đêm, hai người đã trông thấy ngôi nhà đầu làng với cái đầu xông lờ mờ hiện ra trên các ngọn cây. Đột nhiên chàng giơ ngón tay trỏ lên và suỵt một cái, ngay khi ấy, từ phía làng vọng lại một điệu nhạc khiêu vũ, tiếng phong cầm và vĩ cầm hòa hợp với nhau.

– Ta vào đi, Baerbele cười nói rồi cả hai đều rảo bước.

Trong quán “Sư Tử” chỉ mới có bốn, năm cặp đang nhảy, toàn là thanh niên và thiếu nữ mà chàng không quen biết. Mọi sự xảy ra yên lành tốt đẹp, chẳng ai phá rầy hai người xa lạ mới nhập cuộc theo điệu nhạc tiếp theo. Hai người cùng nhảy với nhau một bản laendler và bản polka. Đến điệu luân vũ, Baerbele không biết nhảy, nên cả hai ngồi nhìn mấy cặp kia và mỗi người uống một ly bia, tiền túi của Knulp không cho phép sài sang hơn nữa.

Baerbele thấy nóng cả người sau khi khiêu vũ, hai mắt ngời lên, nàng quan sát cả gian phòng nhỏ. Đúng chín rưỡi Knulp khẽ nói:

– Bây giờ mới đúng lúc phải trở về.

Baerbele đứng dậy, mặt hơi buồn và khẽ than:

– Ô, thật đáng tiếc!

– Ta có thể nán lại một chút.

– Thôi, tôi phải về... Thật là một đêm vui.

Hai người đi ra, nhưng tới cửa nàng bỗng nói:

– Chúng ta chưa cho ban nhạc gì cả!

– Ừ nhỉ, chàng đáp vẻ hơi lúng túng. Họ đáng được thưởng một đồng 20-xu. Khốn thay! tôi lại không sẵn.

Nàng vội móc túi lấy cái đãy đan tay.

– Sao ban nãy ông không nói? Đây, một đồng 20-xu, ông đưa cho họ đi.

Knulp cầm tiền đưa lại các nhạc sĩ, rồi hai người đi ra. Họ phải dừng lại một lát trước quán để nhận rõ lối đi trong bóng tối. Gió thổi mạnh hơn và trời lác đác mưa. Chàng hỏi:

– Có nên trương dù không nhỉ?

– Không nên, cản gió khó đi lắm. Ở quán “Sư Tử” vui thật là vui. Ông nhảy giỏi chẳng khác một giáo sư khiêu vũ thực thụ, ông phó thuộc ơi!

Nàng tiếp tục cười nói huyên thiên. Phần chàng lại lầm lì ít nói; có lẽ chàng thấm mệt, có lẽ chàng e sợ lúc chia tay đã gần kề.

Nàng bỗng cất tiếng ca:

Có khi ta tàn úa bên bờ sông Neekar.

Có khi ta tàn úa bên bờ sông Rhin.

Giọng nàng ấm và trong. Đến phiên khúc thứ hai chàng cũng cất tiếng hòa ca và hát đoạn hai với giọng trầm hùng và vững vàng đến nỗi nàng lắng nghe vô cùng thích thú.

– Cái buồn nhớ quê bây giờ qua rồi phải không?

Nàng tươi cười trả lời:

– Ồ, phải rồi. Chúng ta phải dạo chơi một lần nữa như thế này mới được.

– Tôi ân hận lắm, chàng nói nhỏ hẳn đi. Lần này chắc là lần chót.

Baerbele dừng ngay lại. Tuy nghe không rõ, nhưng cái giọng buồn buồn của chàng khiến nàng kinh ngạc. Hơi hoảng, nàng nói:

– Có gì vậy? Ông có điều gì phàn nàn về tôi chăng?

– Có gì đâu? Nhưng ngày mai tôi phải đi rồi; tôi đã nghỉ việc.

– Ông nói gì vậy? Việc ấy làm tôi buồn lắm.

– Cô chẳng nên buồn vì tôi, nhất định là tôi không thể ở đây lâu được; vả lại tôi chỉ là một anh thợ lò da. Chẳng bao lâu cô sẽ có người yêu, một người đàng hoàng kia, khi ấy cái buồn sầu xứ sẽ không bao giờ ray rứt nữa, đấy rồi xem.

– Ồ! Đừng nói như vậy? ông có biết rằng tôi thương ông lắm, mặc dầu ông không phải là người yêu của tôi.

Cả hai cùng im lặng; gió tạt vào mặt họ. Chàng đi chậm hơn, đã gần đến cây cầu, sau hết chàng đứng lại.

– Bây giờ tôi phải cáo biệt cô ở đây. Chỉ còn một đoạn đường ngắn, cô đi một mình có lẽ tiện hơn.

– Vậy là ông nói thực đấy à? Thế thì tôi cũng xin ngỏ lời cám ơn ông. Không bao giờ tôi quên được đêm nay.

Knulp nắm lấy tay nàng, kéo vào lòng mình. Trong khi nàng e ngại và kinh ngạc nhìn vào mắt chàng, dùng cả hai bàn tay nâng lấy đầu tóc ướt nước mưa của nàng, chàng thủ thỉ: “Vĩnh biệt Baerbele. Trước khi chia tay tôi rất muốn được cô ban cho một chiếc hôn để không quên hẳn tôi đi.”

Nàng khẽ rùng mình và lùi ra, nhưng ánh mắt của Knulp hiền từ và buồn bã quá; và lần đầu nàng thấy cặp mắt đẹp xiết bao. Không cần nhắm mắt, nàng trang trọng đón nhận chiếc hôn; và sau đó, thấy chàng đứng yên, ngập ngừng phác một nụ cười, nàng cảm động rơi nước mắt bạo dạn ôm hôn trả lại.

Nàng vội vàng rời bước và đã qua cầu rồi, bỗng quay người đi trở lại. Knulp vẫn đứng nguyên một chỗ.

– Chuyện gì vậy cô Baerbele? Cô phải về nhà kia mà!

– Phải, phải, tôi về đây. Đừng có quan niệm xấu về tôi!

– Tôi không dám nghĩ vậy đâu.

– Này ông phó thuộc, tôi hỏi chút này. Ông vừa nói đã cạn tiền rồi phải không? Dầu sao ông cũng còn nhận được tiền công trước khi đi chứ?

– Không, tôi không còn lãnh gì nữa. Nhưng chẳng hại gì, tôi sẽ vượt qua được mọi khó khăn cô đừng băn khoăn nữa?

– Không, không thể như thế được! Ông phải có ít tiền trong túi chứ! Đây!

– Nàng đặt vào tay chàng một đồng bạc lớn, sờ qua đủ biết là một đồng “thaler”*.

•

Tiền bằng bạc của Đức-quốc, đúc năm 1871.

– Ông sẽ trả hoặc gửi trả tôi sau, trong dịp tới.

Knulp níu tay nàng lại.

– Không, không. Cô không nên sử dụng cái vốn liếng nhỏ nhoi của cô như vậy. Cô đưa tôi cả một đồng “thaler”. Cô hãy lấy lại đi, tôi bắt buộc đấy! Không nên dại dột như vậy. Nếu cô còn đồng 20-xu nào đó hay số tiền tương đương thì tôi sẵn sàng nhận vì đang lúc túng; nhưng không thể quá số ấy được.

Hai người tranh luận một lúc, và cuối cùng Baerbele phải đưa đãy tiền ra, vì nàng quả quyết chỉ còn một đồng “thaler” ấy mà thôi. Sự thực không phải thế; nàng còn một đồng “mark”* và một loại 20-xu khác vẫn còn giá trị vào thời ấy. Knulp định giữ đồng tiền này, nhưng nàng cho rằng quá ít. Chàng tính bỏ về, không nhận tiền nong gì cả, nhưng rồi chàng cũng cầm lấy đồng “mark” và nàng chạy vội về nhà chủ.

•

Đức-kim trị giá 100 xu.

Trên đường về nàng không ngừng tự hỏi vì sao chàng không hôn mình lần nữa. Lúc thì nàng lấy thế làm buồn, lúc nàng cho rằng như thế là hay và đàng hoàng hơn và nàng chấp nhận quan điểm thứ hai.

Một giờ sau, Knulp mới về nhà. Chàng thấy trên lầu còn sáng đèn. Như vậy là nữ chủ nhân đang thức chờ đợi chàng. Chàng nổi xung, khạc nhổ và muốn chạy trốn ngay giữa đêm khuya. Nhưng chàng đã mệt rồi, trời lại sắp mưa to; chàng sẽ làm buồn lòng bạn, vả chăng ngay tối nay chàng còn muốn chơi khăm một phát.

Chàng nhón lấy chìa khóa ở nơi cất giấu, thận trọng mở cửa như một tên trộm rồi mím môi đóng lại sau khi vào, khóa lại hai lần không một tiếng động và cẩn thận cất chìa khóa vào chỗ cũ. Rồi, giày cầm trên tay, chàng đi chân không lên lầu. Chàng thấy ánh sáng lọt qua khe cánh cửa tiếp cận với phòng ăn và trong đó tiếng ngáy đều đều của bà chủ nhà, vì chờ đợi lâu quá nên mệt mỏi ngủ quên trên ghế dài. Thế là chàng im lặng leo lên gác xép; gài chốt bên trong rồi đi ngủ. Nhưng hôm sau, nhất định rồi, chàng sẽ ra đi.

KỶ NIỆM VỀ KNULP

THUỞ ẤY TÔI ĐANG THỜI OANH LIỆT của tuổi thanh xuân và Knulp đang còn tại thế. Hai đứa chúng tôi đi bộ qua một vùng đất phì nhiêu, giữa mùa hè nắng cháy nhưng tâm hồn vô cùng thư thái. Ban ngày, chúng tôi thong thả men theo cánh đồng lúa mì vàng rộm, hoặc ngả mình dưới bóng một cây hồ-đào hay nằm ở ven rừng. Buổi tối, tôi ngồi nhìn Knulp kể chuyện cho những nông dân nghe, hay trình bày những hoạt ảnh (ombres chinoises) cho trẻ xem hoặc hát tặng các thiếu nữ nhiều bài ca do chàng sáng tác.

Tôi thích thú ngồi nghe không mảy may ganh tị; nhưng khi thấy gương mặt sạm nắng của chàng hăng say ngời sáng giữa các cô thôn nữ, khi thấy các cô, tuy cười đùa cởi mở với nhau, vẫn nhìn chàng không chớp mắt, đôi lúc tôi tự nhủ Knulp quả là thằng cha số đỏ và tôi là cả một sự trái ngược. Không muốn là người thừa trong cuộc, tôi rút êm, tới chào ông mục-sư trong phòng việc để tối đó được cùng ông luận đàm về những điều bổ ích và đêm ấy có nơi yên nghỉ; cũng có khi tôi vào quán ngồi một mình trước ly rượu.

Tôi còn nhớ, một buổi chiều, chúng tôi tới bên cái nghĩa trang bỏ phế giữa đồng với ngôi tiểu giáo đường cách xa hẳn mọi xóm làng. Những ngọn cây nho nhỏ xanh um vượt khỏi tường rào tạo cho nó cái vẻ êm ả, thân mật gia đình giữa cánh đồng nắng chang chang. Sừng sững trước cổng vào là hai cây lật lớn, cánh cổng thì khóa chặt. Tôi định đi thẳng, nhưng Knulp không đồng ý và sửa soạn trèo tường.

– Lại ngừng nữa à? Tôi hỏi anh.

– Phải, phải; nếu không thì đế giày nung chín gan bàn chân mất.

– Thôi được, nhưng tại sao lại nghỉ chân trong nghĩa địa?

– Vì trong này dễ chịu lắm, cứ vào mà xem. Chúng ta đều biết người dân quê tần tiện, nhưng khi nằm trong lòng đất họ muốn được thật thoải mái. Vì vậy họ không tiếc công trang hoàng các ngôi mộ và chung quanh bằng những khóm cây xinh đẹp.

Theo Knulp tôi vượt tường rào và thấy ảnh nói đúng, nỗ lực leo rào của tôi được đền bù xứng đáng. Những mộ phần nằm gần nhau thành hàng thẳng hoặc cong, số lớn có thập tự giá màu trắng bằng gỗ và đâu đâu cũng là hoa lá tốt tươi. Người ta thấy những hoa bìm bìm, hoa phong-lữ-thảo sắc màu rực rỡ và trong bóng râm âm u mấy bông đinh-tử cuối mùa; những khóm tường vi kín những hoa, những cây tử-đinh-hương và hương mộc bề thế rườm rà lẫn lộn với nhau; người ta có thể nói rằng đây là cả một huê viên.

Chúng tôi ngắm nhìn mọi thứ hồi lâu rồi mới ngồi xuống bãi cỏ; cỏ ở đây đôi chỗ mọc cao và đang nở hoa. Chúng tôi khoan khoái tận hưởng cái thú nghỉ ngơi trong im mát.

Knulp đọc tên người ghi trên cái thập tự gần nhất rồi nói:

– Người nằm đây tên là Engelbert Auer và ngoài sáu mươi tuổi mới mất. Giờ đây ông nằm yên ngủ dưới bóng những mộc-lê-thảo, hoa đẹp tuyệt. Tôi ước ao ngày nào rồi cũng sẽ có hoa mộc-lê-thảo; trong khi chờ đợi hãy ngắt một bông chơi.

– Đừng hái mộc-lê-thảo, hãy lấy thứ hoa khác đi thứ này mau tàn lắm.

Knulp vẫn ngắt một bông cài lên cái mũ đặt trên cỏ gần bên anh. Tôi bảo:

– Nơi đây thực là yên lặng.

– Đúng thế, nếu yên lặng hơn nữa ta có thể nghe được tiếng nói của những người nằm dưới đây.

– Nói huyễn, họ đã im tiếng lâu rồi.

– Ai biết rõ được điều ấy? Người ta vẫn nói cái chết là một giấc ngủ, mà trong khi ngủ người ta thường nói mê, đôi khi người ta hát nữa kia.

– Họa chăng chỉ có anh.

– Phải rồi, sao lại không? Nếu chết rồi, tôi sẽ đợi khi các cô thiếu nữ lặng lẽ đến thăm nghĩa trang ngày chúa nhựt và hái hoa trên các mộ phần mà dịu dàng lên tiếng hát.

– Láo toét! mà hát gì chứ?

– Hát gì à? Bất cứ bài gì.

Anh nằm dài trên cỏ rồi cất tiếng hát, giọng rất trong và đằm thắm.

Này các nàng tố nữ,

Hãy hát ta nghe một bài.

Khi nào ta trở lại,

Nếu có bao giờ trở lại,

Ta sẽ là một gã bảnh trai.

Mặc dầu bài hát khá hay, tôi cũng không nhịn cười được. Tuy lời văn chẳng có gì cao siêu, nhưng giọng hát trong trẻo và uyển chuyển, âm điệu lại thanh tao làm cho toàn bài nổi bật.

– Anh Knulp ơi, đừng hứa hẹn quá nhiều với các nàng thiếu nữ, nếu không họ sẽ chẳng tin anh nữa đâu. Anh nói anh sẽ trở lại, nhưng điểm ấy đã có ai biết chắc và, thảng hoặc nếu anh trở lại thật, chắc gì anh là một gã bảnh trai?

– Chắc sao được, nhưng viễn ảnh ấy làm tôi vui thích. Anh còn nhớ chú bé mục đồng chăn con bò cái mà chúng ta hỏi đường ngày kia không? Tôi ao ước được trở lại thơ ngây như nó. Phần anh, chắc không muốn thế?

– Không, tôi thì không. Tôi có biết một cụ già hơn bảy mươi tuổi. Thần thái cụ phúc hậu và trầm tĩnh đến độ tôi tưởng rằng trong người cụ chỉ tuyền là nhân từ, trí tuệ và thuận hòa mà thôi. Từ đấy thỉnh thoảng tôi vẫn mong được trở thành một người như cụ.

– Phải rồi, nhưng anh có biết còn phải làm gì, làm chút đỉnh thôi, để được mãn nguyện không? Nói chung về các ước nguyện thật là khôi hài. Ngay bây giờ, nếu chúng ta chỉ cần gật đầu một cái để tôi biến thành cậu bé khôi ngô và anh thành cụ già đạo mạo, thì cũng chẳng đứa nào nhúc nhích đâu. Chúng ta sẽ vui lòng được giữ y nguyên hiện trạng.

– Anh nói đúng quá.

– Ừ đúng, nhưng chưa hết đâu. Tôi thường tự nhủ ở đời không có gì đẹp lộng lẫy hơn một cô thiếu nữ tóc vàng, vóc dáng thon thon. Tuy nhiên điều ấy cũng không đúng một cách tuyệt đối được; vì nhiều khi ta thấy một cô tóc đen có phần đẹp hơn. Nhiều lúc tôi lại nghĩ rằng ở đời không gì đẹp và lộng lẫy bằng con chim to lớn bay lượn trên không. Lúc khác tôi lại thấy không gì tuyệt diệu bằng con bướm, chẳng hạn con bướm đỏ với những chấm đỏ trên hai cánh trông như hai con mắt; hoặc là mặt trời đang lẩn vào mấy cụm mây chiều, trong khi tất cả đều rực rỡ mà không chói lòa, khi tất cả cảnh vật dường như vô cùng hoan hỉ và hồn nhiên.

– Anh Knulp à, anh nói chẳng sai. Cái gì cũng có thể đẹp khi ta thấy nó đúng lúc.

– Phải rồi, nhưng tôi còn nghĩ miên man nữa kia. Cái đẹp hơn hết phải là cái nó gợi cho ta một cảm giác buồn bã lo âu đồng thời làm ta vui thích.

– Anh muốn nói gì vậy?

– Tôi muốn nói thế này: một thiếu nữ thực là xinh đẹp chưa chắc đã được người ta ưa chuộng hết mức, nếu người ta không biết rằng cô ta chỉ có một thời xuân sắc, sau đó sẽ tàn tạ và trở về cát bụi. Nếu có cái gì đẹp, đẹp hoài hoài, đương nhiên nó cũng làm cho tôi thích lắm, nhưng tôi sẽ nhìn nó bằng cặp mắt không mấy nồng nàn vì nghĩ rằng lúc nào mà chẳng thấy, vậy hôm nay đã vội gì. Trái lại, vật gì có thể bị hủy hoại, không thể duy trì được nguyên trạng thì tôi ngắm nhìn, không những với tất cả sự khoái trá mà còn vương vấn nỗi niềm tiếc thương.

– Ừ, đúng.

– Vì vậy, tôi không thấy gì đẹp hơn cái pháo bông. Người ta thấy những hòn lửa xanh đỏ vọt lên nền trời tối đen và, chính lúc đang huy hoàng tỏa rộng, chúng lượn cong một chút rồi tắt ngấm. Đứng xem pháo bông ta cảm thấy vừa thích thú vừa lo âu; rồi đây chốc lát sẽ chẳng còn gì nữa, vui buồn lẫn lộn như vậy thú hơn là nó kéo dài. Có phải thế không?

– Phải mà cũng không phải chút nào hết.

– Tại sao lại không?

– Thí dụ khi hai người yêu nhau rồi lấy nhau hoặc hai người kết nghĩa kim lan, những mối tình ấy cao đẹp chính vì giữ được trọn đời chớ không phải rã tan trong nháy mắt.

Knulp chăm chú nhìn tôi, chớp chớp hai hàng mi đen rồi trầm ngâm nói:

– Phải, đúng như vậy. Tuy nhiên những cảm tình ấy rồi cũng có hồi chung cuộc như mọi sự, và bao biến cố có thể xảy đến và bẻ gãy một tấm tình tri kỷ cũng như mối tình yêu.

– Anh nói cũng phải nhưng không ai nghĩ đến sự kiện ấy trước khi nó xảy ra.

– Tôi không biết. Trong đời tôi đã hai lần xây mộng yêu đương, tôi muốn nói yêu một cách đàng hoàng kia; mỗi lần tôi cứ yên trí mối tình ấy sẽ là vĩnh viễn và chỉ kết thúc lúc mãn đời. Cả hai lần, những mảnh tình ấy đều tan vỡ mà nào tôi có chết đâu. Tôi cũng có người bạn chí thân hiện ở quê tôi; tôi đã tưởng trọn đời chúng tôi không thể xa nhau được, vậy mà hai đứa tôi đã ly biệt lâu rồi.

Knulp im bặt và tôi cũng không biết nói gì thêm. Tôi chưa nhận thức được rằng khổ não là một trong những yếu tố sẵn có trong tất cả các mối liên lạc của con người. Tôi chưa có kinh nghiệm rằng giữa hai người, dù thân thiết đến đâu, cũng có một hố sâu ngăn cách, duy có tình thương là có thể bắc qua hố ấy cây cầu thông cảm mà thôi. Tôi suy nghĩ về những lời bạn tôi nói khi nãy; ý tưởng của Knulp về cái pháo thăng thiên thực hạp ý tôi vì nhiều lần tôi cũng có cảm nghĩ như thế. Những đốm lửa nhiều màu, dịu dàng hấp dẫn bay vút lên trời đêm để biến mất ngay sau đó, như tượng trưng cho mọi lạc thú trên đời, lạc thú ấy khoan khoái bao nhiêu dường như nó chóng tàn và càng không cho ta mãn nguyện bấy nhiêu. Tôi liền thuật lại với Knulp. Nhưng ảnh đâu có để ý đến lời tôi nói. Ảnh chỉ đáp vắn tắt phải, phải rồi, sau một lúc trầm ngâm, anh thì thầm.

– Suy tư, luận bàn về một tư tưởng có lợi ích gì đâu. Người ta không hành động như người ta suy nghĩ; mọi cử chỉ của chúng ta đều ngẫu phát từ cảm hứng của con tim. Nhưng về tình bạn và tình yêu tôi cho rằng đúng như tôi vừa nói. Tóm lại con người ta chỉ có một mình mình lo giữ lấy bổn mạng của mình, bản sắc mình, không thể san sẻ cùng ai được. Ta nhận thức được rõ ràng khi người nào đó mãn phần. Nào là những tiếng gào thét thảm thương, nào là nghi lễ ma chay trọn ngày, trọn tháng hay trọn năm; sau đó người chết vẫn hoàn chết, ra đi không trở lại, và dưới nấm mồ ấy rất có thể là hình hài của bất cứ chàng ba vạ nào không tên tuổi, không quen biết.

– Này Knulp, điều anh nói đó nghe không xuôi, chúng ta vẫn chấp nhận quan điểm là đời người phải có ý nghĩa và ăn ở nhân từ trung hậu vẫn hay hơn là bạc ác và căm thù. Thế mà, giờ đây, nếu căn cứ trên lời anh vừa nói thì tất cả đều đảo ngược hết và chúng ta có thể cướp của giết người tùy ý.

– Không được đâu, bạn hiền ơi, chúng ta sẽ không thể làm như thế được. Nếu anh bảo làm được thì tôi đố anh thử giết mấy mạng mà ta sẽ gặp lát nữa đây! Hoặc giả anh hãy bắt buộc con bướm màu vàng đổi sang màu xanh đi. Nó lại chẳng cười vào mũi anh ấy à.

– Anh nói như vậy không đúng ý tôi. Nếu xử sự thế nào cũng được thì hà tất phải ráng giữ đức hiền lương.

Nếu màu xanh cũng tương đương với màu vàng, nếu xấu cũng như tốt thì ăn ở có nhân, có nghĩa cũng bằng vô ích. Người ta cũng như con thú rừng hành động theo bản năng và không còn vấn đề tội lỗi hay công trạng gì nữa.

Knulp thở dài ảo não.

– Ừ phải, đối đáp sao đây? Có lẽ anh nói đúng. Chắc vì lẽ đó mà người ta thường ngơ ngẩn và lúng túng khi nhận thấy ý chí mình bất lực và sự việc tự nó diễn tiến mà ta chẳng làm gì được. Tuy nhiên người ta vẫn đắc tội nếu không thể làm gì khác hơn một kẻ bất lương. Người ta cảm thấy điều ấy từ thâm tâm mình và cũng vì thế mà người ta phải theo con đường chánh và làm việc thiện, như vậy ta mới thấy khoan khoái và lương tâm không ray rứt.

Qua vẻ mặt của Knulp lúc bấy giờ tôi thấy ảnh đã chán ngấy cuộc tranh luận. Thời thường anh có thói quen nghị luận về triết học, trần thuật về những chân lý, biện bác xuôi chiều hay nghịch lại rồi tự nhiên nín lặng. Thoạt tiên tôi tưởng những câu trả lời chưa đầy đủ và những lúc cắt ngang của tôi làm anh phát chán. Nhưng không phải vậy; ấy chỉ vì ảnh thấy rằng cái xu hướng suy luận thuần lý của anh đã dẫn dắt anh đến những địa hạt vượt quá khả năng hiểu biết và diễn tả của mình. Tất nhiên anh đã đọc nhiều lắm, trong số có cả tác phẩm của đại văn hào Tolstoï, nhưng không phải lúc nào anh cũng phân biệt được thế nào là chánh, thế nào là tà; chính anh đã thú nhận như thế. Ảnh nói về các nhà trí thức như một đứa trẻ thông minh nói chuyện về người lớn. Anh phải công nhận họ có thế lực và tài năng hơn anh nhiều, tuy nhiên vẫn khinh thường họ vì nhận thấy, với tất cả những ưu thế ấy, họ vẫn chẳng làm gì ích lợi cho nhân quần xã hội, mặc dầu rất uyên bác họ cũng chẳng giải quyết nỗi vấn đề gì.

Ảnh lại nằm xuống, đầu gối lên hai bàn tay, ngửa mặt nhìn nền trời xanh ngắt qua cành lá đen sẫm của cây hương-mộc, miệng ngâm nga một bài phong dao của dân cư lưu vực sông Rhin. Tôi còn nhớ đoạn chót như sau:

Áo hồng trước kia ta đã mặc

Áo màu đen phải bận giờ đây,

Liên tiếp sáu bảy năm chi đó

Cho tới ngày mảnh tình ta thắm thiết

Rã tan thành cát bụi hư không.

Đến chiều tối, chúng tôi ngồi đối diện ở một bìa rừng âm u, mỗi người cầm một ổ bánh mì lớn và nửa khúc dồi, vừa ăn vừa ngắm màn đêm buông xuống. Một lát trước đây, những ngọn đồi còn được chiếu sáng bởi ánh tà dương vàng nhạt như tan loãng trong một màn hơi sáng loáng êm ả dật dờ. Lúc này, những mỏm đồi ấy chuyển qua màu đen nổi bật với những đường nét rõ ràng với những cây to, bụi nhỏ cùng một màu huyền trên chân trời bảng lảng màu xanh nhạt, trong khi vòm trời đang sầm tối.

Cho tới khi không còn trông thấy gì nữa, chúng tôi đọc cho nhau nghe những đoạn vui nhộn trong cuốn sách nhỏ nhan đề “Tiếng vang thơ mộng của những phong cầm Đức quốc”, trong đó chỉ có những bài ca ngắn ngô nghê tức cười kèm thêm những bức hình in bằng mộc bản. Nghỉ ngơi được một chặp, Knulp ngỏ ý muốn nghe nhạc; tôi liền rút trong túi áo một cây khẩu cầm dính đầy vụn bánh, phủi sạch rồi chơi lại mấy bản đã từng chơi nhiều lần. Bóng đêm bao trùm chúng tôi từ nãy lan rộng xa về phía trước; nền trời đã mất hẳn ánh nhạt mờ và, theo bước đi của đêm tối, các vì sao dần dần kế tiếp nhau xuất hiện. Tiếng nhạc nhẹ nhàng thanh thoát bay bổng qua đồng ruộng rồi tan biến trong thinh không.

– Chúng ta chưa thể ngủ ngay bây giờ đâu anh Knulp ạ. Anh kể chuyện nghe chơi, không cần phải đúng sự thật, hay một chuyện hoang đường cũng được.

Knulp suy nghĩ rồi nói:

– Ừ được, một chuyện vừa thật vừa hoang đường. Đúng ra, đây là một giấc mơ, giấc mơ từ mùa thu qua và, từ bấy đến nay, tôi đã mơ hai lần y hệt nhau. Tôi kể giấc mơ ấy anh nghe chơi:

– Tôi thấy một đường phố của một thị trấn nhỏ giống những đường phố nơi tôi sinh trưởng. Mọi nhà đều có đầu hồi quay ra đường nhưng cao hơn ngày thường. Tôi men theo đường đi với cảm nghĩ một người đi xa mới về sau một thời gian lâu, lâu lắm. Tuy thế niềm vui không được trọn vẹn vì không chắc đây đã là quê tôi, tôi ngờ rằng tôi lầm và có thể đang ở một nơi xa lạ. Đôi nơi thì hoàn toàn giống như xưa, tôi nhận ra ngay; nhưng sao lại có nhiều nhà mới tôi không biết. Cũng không thấy cây cầu và con đường dẫn đến quãng trường. Thay vì đi tới quãng trường ấy tôi lại đặt bước vào một khu vườn bao la lạ lẫm và đi qua một thánh đường, tương tự Vương Cung của thành Cologne hay thành Bâle, có những tháp chuông đồ sộ. Lầu chuông tỉnh tôi chỉ có một đoạn với cái mái che tạm, vì tiền nong đã tiêu hết trước khi hoàn thành xây cất.

Dân chúng ở đây cũng vậy. Nhiều người thoạt nhìn đằng xa thật là quen thuộc, tôi biết rõ cả họ tên nữa và sẵn sàng uốn lưỡi gọi to lên. Nhưng trước khi kịp mở miệng thì họ đã vào nhà hoặc biến vào một ngõ hẹp quẹo ngang. Có người đi về phía tôi, nhưng khi tới gần họ biến đổi hẳn, hóa ra người lạ; tuy vậy, khi đi quá một đoạn, nếu tôi ngoái nhìn thì hình như chính đó là người tôi định gọi. Tôi còn thấy hai bà đứng trước một cửa tiệm, một người giống hệt bà dì quá cố của tôi, nhưng tới gần thì không nhận ra là ai nữa và nghe bà ta nói một thứ thổ âm khác biệt, gần như không hiểu nổi.

Sau hết, tôi tự nhủ: “Ước gì ta lại ra khỏi thành phố này! Chính là quê ta, vậy mà lại không phải nó!” Nhưng rồi tôi lại thấy một ngôi nhà hay một người quen và quên lửng đi. Việc này không làm cho tôi bực tức, chỉ khiến tôi buồn và lo. Tôi muốn tụng một câu kinh và gắng hết sức để tập trung tư tưởng, nhưng trong trí tôi chỉ vụt hiện những câu ngớ ngẩn và vô ích như: “Kính thưa tôn ông...”, “trong trạng huống này” và tôi lặp lại cho riêng mình, vừa kinh dị vừa buồn vô hạn.

Sự việc kéo dài cả mấy giờ cho đến khi mệt lử và mồ hôi vã ra như tắm, tôi chệnh choạng bước đi như ngoài ý muốn của mình. Trời đã về chiều, tôi quyết định nhờ người đầu tiên mình gặp chỉ giùm quán trọ hay quốc lộ ở đâu, nhưng không thể nào tiếp xúc với ai được. Họ đều đi qua sát nách tôi, nhưng coi tôi như không có. Tôi đã gần phát khóc vì mệt mỏi và thất vọng.

Chợt tôi quẹo một góc đường và thấy trước mặt cái phố cũ nhà tôi, mặc dầu được tô điểm có phần đẹp hơn xưa. Nhưng điều ấy không làm tôi ngỡ ngàng nữa. Tôi mạnh bước và nhận ra từng nhà một, tuy giấc mộng đã trang hoàng thêm cho chúng, sau rốt tôi tìm được nhà cha tôi thuở xưa. Dầu nó có chiều cao khác thường, nhưng nó giống hệt trước kia. Một niềm vui tràn ngập làm tôi run cả người.

Trước cái cửa tò vò người yêu thứ nhất của tôi là Henriette đang đứng. Nàng có vẻ mập và hơi khác một chút, nhưng đẹp hơn xưa. Lại gần, sắc đẹp của nàng càng thêm tuyệt mỹ, chẳng khác một tiên nga. Tôi nhận thấy tóc nàng không phải màu nâu như tóc của Henriette mà lại là tóc vàng. Nhưng từ đầu đến chân đích thị là nàng, tuy mớ tóc có lạ mắt.

– Henriette! Tôi vừa gọi vừa cất mũ chào, vì nàng có vẻ cao sang và lộng lẫy đến nỗi không biết có chịu nhận diện tôi chăng.

Nàng quay người lại, nhìn thẳng vào mặt tôi. Nhưng khi nàng chú mục nhìn, tôi choáng cả người lên vì ngượng ngùng và kinh ngạc. Té ra không phải người tôi mới gọi tên, mà là người yêu thứ hai từng chung sống với tôi khá lâu. Tôi gọi to “Lisabeth!” và chìa tay ra.

Cái nhìn của nàng làm tim tôi đau nhói. Ánh mắt ấy không kiêu kỳ nghiêm khắc mà giống như mắt của Chúa, hiền từ trong sáng nhưng xiết bao cao cả khiến tôi cảm thấy mình chẳng khác gì một chú khuyển. Nhìn tôi nàng trở nên nghiêm trang buồn bã, rồi lắc đầu như ngăn chận một câu hỏi tò mò. Nàng không bắt tay tôi, quay vào nhà đóng xập cửa lại. Tôi nghe tiếng then cài nặng nề rơi.

Tôi quay phắt lại và đi thẳng. Tuy những giọt lệ sầu gần như ngăn tôi nhòm ngó, tôi cũng không khỏi ngạc nhiên vì nhận thấy thị trấn lại thay hình đổi dạng. Từng đường phố, từng căn nhà, tất cả đều trở lại nguyên hình y như cũ, cái ảo ảnh ma quái đã tiêu tan. Những đầu xông nhà không cao vòi vọi như trước nữa và hiện ra với những màu sắc của thuở trước. Người ta cũng vậy, thực là những người quen cũ, nhận ra tôi họ tỏ vẻ ngạc nhiên và vui mừng, nhiều người gọi đích danh tôi. Tuy vậy tôi vẫn không thể đáp lời họ hay ngừng lại. Tôi cứ cắm cúi đi hết sức nhanh theo con đường băng qua cầu ra khỏi thị trấn, ngắm nhìn sự vật qua hai hàng lụy thảm. Tôi không hiểu tại sao dường như ở chốn này không còn gì lưu luyến nữa và bắt buộc phải cụp tai trốn chạy.

Khi tới rặng bạch dương trước thành phố, tôi phải ngừng lại lấy hơi. Đến lúc ấy tôi mới sực nghĩ ra mình mới về thăm nơi chôn nhau cắt rốn và đứng trước mái nhà xưa, mình đã không hề nghĩ đến mẹ cha, anh chị em và bao thân bằng cố hữu. Một nỗi hổ thẹn lẫn buồn thảm hoang mang chưa từng thấy xâm chiếm tâm hồn tôi. Nhưng không thể nào trở lại để sửa chữa những lỗi lầm ấy nữa vì tôi đã tỉnh giấc, cắt đứt cơn mê.

Knulp nói tiếp:

– Mỗi người có một tâm hồn không thể lầm lẫn với tâm hồn kẻ khác được. Những tâm linh ấy như những chiếc hoa, mỗi chiếc mọc một chỗ riêng biệt, không chiếc nào có thể tới gần chiếc kia mà không bị đứt rễ và đó là việc không sao làm nổi. Vì không muốn lẻ loi cô độc nên các bông hoa mới tiết ra hương thơm và phấn hoa, nhưng bông hoa không có cách gì chuyển phấn đến nơi mong muốn, đấy là phần việc của gió, mà gió thì nó lùa đi, lùa lại khắp nơi tùy thích.

Giấc mộng tôi vừa kể có lẽ cùng một ý nghĩa. Tôi không cố tình gây thiệt hại cho Herriette hoặc Lisabeth. Tuy nhiên, do việc tôi yêu cả hai người và muốn họ đều thuộc về tôi, nên họ đã trở thành một hình dáng mơ hồ trong cõi mộng, trông giống cả hai người mà lại chẳng phải là ai hết. Cái hình dáng ấy là vật sở hữu của tôi, nhưng chẳng còn gì sinh động nữa. Đối với cha mẹ tôi cũng thế. Hai ông bà tưởng rằng tôi là con phải giống cha mẹ chứ. Tuy vẫn kính yêu hai ông bà, tôi vẫn là một người lạ mà cả hai cụ đều không hiểu được. Cái phần chính yếu của cá nhân tôi, có lẽ là tâm hồn, thì các cụ cho là phụ thuộc và yên trí rằng có gì khang khác, ấy là do tuổi trẻ hay tính bất thường của tôi đấy thôi. Tuy vậy cả hai cụ đều thương yêu tôi rất mực và sẽ hết lòng hy sinh vì con. Cha có thể truyền lại cho con cặp mắt, cái mũi ngay cả trí thông minh như một gia tài, nhưng tâm tình thì không. Tâm tình là một yếu tố mới trong mỗi con người.

Tôi chẳng tìm được lời ứng đối, vì chính tôi chưa hề thấy cần phải suy nghĩ về những vấn đề như vậy. Tôi rất thích những điều suy tưởng tinh tế ấy vì nó không làm tôi xúc động tâm can và tôi tưởng chừng, ngay đối với Knulp, đấy cũng chỉ là một trò giải trí hơn là một cuộc đấu tranh tư tưởng. Vả lại cả hai đứa đến nằm ườn trên cỏ sạch, ngắm nhìn các vì sao mới mọc trong khi chờ giấc ngủ thì còn thú nào hơn. Tôi bảo:

– Anh Knulp ơi, anh là một người có nhiều tư tưởng. Lẽ ra anh phải là một giáo sư.

Ảnh lắc đầu cười, vẻ trầm tư.

– Đúng ra, rốt cuộc tôi phải xung đoàn quân Cứu-thế mới hợp.

Thực là quá lố, tôi chận liền.

– Thôi đi anh, đừng đùa dai với tôi nữa. Anh dự định sau này thành Thánh đấy ư?

– Hẳn rồi. Bất cứ ai, một khi biết suy nghĩ và hành động chân thực đều là thánh. Khi đã cho điều gì đúng chân lý thì phải làm theo thế. Nếu tôi thấy rằng nên gia nhập đoàn Cứu-thế-quân thì tôi mong rằng sẽ có ngày thực hiện được.

– Vẫn đoàn Cứu-thế-quân?

– Phải rồi, tôi sẽ giải thích vì sao tôi có ý ấy. Tôi đã nói chuyện với nhiều người, đã nghe vô số bài diễn văn. Tôi từng nghe các mục sư, giáo chức Thị-trưởng, đảng viên Dân-chủ Xã-hội, đảng viên Tự-do nói chuyện; tôi nhận xét chẳng ai có lòng tin tưởng vững vàng hết. Khi hữu sự, chắc cũng không ai dám hy sinh cho những ý tưởng họ vừa phát biểu. Trong lúc ấy, giữa đoàn Quân-cứu-thế, tuy ồn ào và hay ca hát, tôi đã nghe và thấy ba bốn bận những người thật là chân thành.

– Làm sao anh biết được?

– Điều ấy dễ thấy lắm. Tôi còn nhớ cái người đứng nói giữa trời, trong một ngôi làng vào ngày chúa nhật, dưới ánh nắng và bụi bậm nó làm anh ta khan cả cổ. Dáng người anh ta không được khỏe mạnh lắm. Khi hết thốt ra lời, anh ra hiệu cho đồng đội hát một chương ngắn trong Thánh-kinh để có thì giờ hớp một ngụm nước. Phân nửa dân làng, cả lớn lẫn bé vây quanh chỉ trích anh và cho anh là một thằng khùng. Sau lưng anh có một chú tá điền trẻ tuổi tay cầm roi ngựa, thỉnh thoảng lại ra sức quất lên trời kêu đen đét để phá rầy diễn giả; mỗi lần như vậy thiên hạ lại cười rộ. Thế mà anh chàng đáng thương kia vẫn không có vẻ giận dữ, tuy anh ta không có vẻ mê chút nào. Với giọng nói nhỏ nhẹ, anh đã chế phục được sự huyên náo bao quanh; một kẻ khác đứng trong trường hợp này đã hò hét hay nguyền rủa, nhưng anh chỉ mỉm cười. Anh thấy chưa, có ai làm việc ấy vì đồng lương chết đói hay vì sở thích không? Trong thâm tâm phải có một lý tưởng cao siêu và một niềm tin không gì lay chuyển nổi.

– Tôi rất muốn đồng ý với anh, nhưng thiết tưởng có cái thích hợp với người này lại không thích hợp với người kia. Trường hợp có tâm hồn tế nhị và nhạy cảm như anh tưởng không nên len lỏi vào chỗ ồn ào như vậy.

– Có lẽ nên chứ, khi người ta có một thứ còn quý hơn tất cả các sự tế nhị và đa cảm trên thế gian. Tất nhiên một thứ gì đó không thể làm cho tất cả mọi người ưa thích, nhưng chân lý thì ai mà chẳng ưa.

– A! chân lý! Điều cốt yếu là làm sao biết được những kẻ luôn luôn tán tụng Thượng-đế có chân lý ở phía họ?

– Đúng rồi, ai mà biết được. Tôi chỉ nói rằng nếu mai sau tôi phát hiện ra chân lý ở đâu tôi sẽ noi theo tới đó.

– Hừ, lại nếu... Nhưng mỗi ngày anh tìm ra một chân lý mà hôm sau anh chối bỏ rồi.

Knulp nhìn tôi vẻ khó chịu.

– Nói như vậy chẳng hay đâu.

Tôi định ngỏ lời xin lỗi, nhưng anh giơ tay ngăn lại. Và nín bặt.

Một chập sau ảnh khẽ chúc tôi an giấc rồi yên lặng nằm thẳng ra, nhưng tôi không tin anh có thể ngủ ngay được. Riêng tôi, vì quá khích động, nằm chống khuỷu tay cả giờ, mơ màng nhìn xuống cánh đồng âm u.

Hôm sau tôi nhận thấy ngay anh có vẻ khoan khoái lắm. Nói cho ảnh biết, ảnh nhìn tôi với cặp mắt thơ ngây tươi sáng.

– Anh đoán đúng. Anh có biết tại sao không, tại sao người ta được sảng khoái như vậy không?

– Chịu thôi.

– Ấy vì ngủ được ngon giấc nhiều mộng đẹp, nhưng rồi lại quên ngay. Đấy là trường hợp tôi hôm nay, tôi đã mơ toàn những chuyện huy hoàng và hạnh phúc, tôi đã quên hết, chỉ biết rằng thực là rực rỡ.

Trước khi tới làng kế cận uống mỗi người một ly sữa, anh hát luôn ba bốn bài ca mới tinh, giọng hát ấm, nhẹ nhàng và nhanh vang vang trong làn không khí mát mẻ ban mai.

Viết trên giấy hay in thành tập, có lẽ những bài vè và ca khúc ấy không choán hết bao nhiêu giấy. Tuy vậy, nếu Knulp không phải là một đại thi hào anh cũng vẫn là một nhà thơ. Và khi chính anh ngâm vịnh những bài do anh sáng tác thì cũng hay như những giai điệu trứ danh, khác gì chị đẹp em cũng đẹp. Có ít vần thơ và phiên khúc tôi còn giữ được thật là hay và đến nay vẫn còn nguyên giá trị đối với tôi. Không có bài nào được sao chép; những câu thơ của anh được ghép vần, truyền khẩu rồi thất lạc, vô hại, vô trách nhiệm như cơn gió mát thoảng qua, nhưng đã làm cho cuộc đời của anh, của tôi và nhiều người khác nữa, cả trẻ lẫn già, thêm tươi đẹp và đáng yêu trong bao nhiêu thời khắc.

Rực rỡ trong bộ cánh ngày chúa nhật,

Khác nào cô gái vừa bước qua ngưỡng cửa

Y xuất hiện đỏ ửng và diễm lệ

Bên trên tàn lá những cây tùng.

Đấy là những câu thơ của Knulp tả mặt trời mọc sáng hôm ấy; hầu hết ca khúc của anh đều xưng tụng vầng thái dương. Một đặc điểm nữa, trong cuộc luận đàm anh không thể tự ngăn mình bàn rộng về triết lý, vậy mà những xướng khúc của anh lại ngây thơ như những đứa bé xinh xắn tung tăng chạy nhảy trong những quần áo nhẹ nhàng mùa hạ. Đôi bài thật buồn cười và không có nghĩa lý gì hết, chỉ có tác dụng làm khuây khỏa niềm vui bồng bột nhất thời.

Hôm ấy tôi cũng lây sự cao hứng của ảnh. Chúng tôi chào hỏi và cười đùa với tất cả mọi người gặp gỡ trên đường, nên đã được nghe hoặc những tiếng cười ròn rã, hoặc những câu chửi rủa om xòm vang lên sau lưng mình. Ngày ấy trôi qua như ngày hội.

Chúng tôi kể cho nhau nghe những câu dí dỏm, những trò đùa quái ác lúc còn là học trò. Chúng tôi đặt biệt hiệu cho những nông dân mà chúng tôi mới vượt qua, có khi cho cả bò và ngựa của họ nữa. Chúng tôi ngồi dưới bóng mát một bờ giậu ăn no nê một mớ phúc-bồn-tử có gai vừa hái trộm. Có thể nói rằng cứ đi lối một giờ chúng tôi lại nghỉ chân một lần để dưỡng sức người đồng thời “dưỡng sức” luôn cả mấy đôi đế giày.

Hình như từ ngày quen biết Knulp - cũng thời gian gần đây thôi - tôi chưa hề thấy anh vui vẻ, duyên dáng và nhiệt thành đến thế. Tôi mừng thầm và nghĩ rằng, kể từ nay, cái thú vị của cuộc sống du mục tay đôi mới thực sự bắt đầu.

Buổi chiều nắng rất gay gắt, chúng tôi nằm dài ra cỏ nhiều hơn là đi. Về xế chiều, bầu trời u ám nặng nề khiến chúng tôi quyết định phải tìm nơi trú ẩn ban đêm.

Lúc ấy Knulp dần dần lộ vẻ mệt nhọc và ít nói hơn. Nhưng tôi đâu có để ý tới, vì anh vẫn vui cười hể hả và thường góp tiếng hát theo tôi. Phần tôi lúc ấy còn hăng hái hơn trước, hết đám “lửa liên hoan” này đến đám khác bừng cháy trong lòng tôi. Về phía anh Knulp khi ấy có lẽ khác hẳn và những ánh hoa đăng trong tâm anh đang khởi sự kém phần rực sáng.

Thời kỳ ấy, sau một ngày vui nhộn, luôn luôn tôi cảm thấy phấn khởi hơn lên khi ánh dương lịm dần. Không thể trấn tĩnh ngay được, tôi thường tản bộ một mình hàng giờ giữa đêm khuya, trong khi những người khác thấm mệt đã ngủ lâu rồi.

Cơn sốt vui nhộn về đêm ấy lần cũng đang hành tôi, nên trên đường đi đến một làng trù phú tôi đã chắc mẩm đêm nay sẽ vui thú lắm. Trước hết chúng tôi chọn một lẫm lúa, ở nơi khuất nẻo nhưng dễ vào, làm nơi ngủ đêm, sau đó mới đi vào ngôi vườn xinh đẹp của quán ăn trong làng. Vì là ngày vui, tôi định đãi Knulp một đĩa chả trứng và vài chai bia. Anh vui lòng nhận lời. Nhưng khi ngồi vào bàn, dưới tàn lá sum suê một cây tiêu-huyền, anh nói vẻ hơi lúng túng:

– Này bạn, chúng ta đừng uống quá chén đấy nhá. Tôi sẽ vui lòng uống cạn một chai bia, như vậy khỏe người ra, nhưng khó mà uống nhiều hơn được.

Tôi không dám ép, chỉ nói:

– Thích bao nhiêu ta uống bấy nhiêu.

Chúng tôi cùng ăn chả trứng nóng với bánh lúa mạch mới ra lò thơm phức. Tôi gọi thêm một chai bia thứ hai trong khi chai của Knulp còn non nửa. Lại được ngồi trước một bàn ăn đầy đủ với tư cách chúa tể, tôi thấy vui hẳn lên và muốn tận hưởng thú vị của đêm nay.

Khi Knulp uống hết chai của anh, mặc dầu tôi nài nỉ, anh vẫn từ chối chai thứ hai và đề nghị với tôi cùng đi dạo chơi trong làng một lúc rồi về ngủ sớm. Như vậy không hợp với dự tính của tôi, tuy nhiên tôi không nỡ gạt phắt đi. Viện cớ chai rượu của tôi chưa hết, tôi để Knulp lui trước, hẹn lát nữa sẽ gặp nhau trở lại.

Anh ấy đi ra. Tôi đưa mắt nhìn theo; với dáng dấp ung dung của người yên hưởng thú thanh nhàn, bông thùy cúc giắt ở mang tai, anh bước xuống mấy bậc đá để ra đường và lững thững đi vào làng. Ân hận vì anh không chịu cạn thêm chai nữa, tôi vẫn nhìn anh xa dần với một niềm hân hoan pha thương mến và nói một mình: Bạn vàng ơi, vui đi nhé!

Lúc ấy, dù mặt trời khuất dạng lâu rồi, bầu không khí vẫn oi bức thêm lên. Với thời tiết như vậy tôi thích ngồi yên lặng cả buổi tối, nhấm nháp vài thứ giải khát ướp lạnh, nên tôi chuẩn bị ngồi lại lâu hơn nữa. Chỉ còn tôi là khách uống độc nhất nên cô hầu bàn chẳng thiếu thì giờ chuyện gẫu với tôi. Tôi bảo đem ra hai điếu thuốc, định bụng đem về cho Knulp một, nhưng sau đó tôi cũng hút hết lúc nào không hay.

Hơn một giờ sau Knulp trở lại với ý định rủ tôi cùng về. Vì tôi ngồi ở đấy thú quá mà ảnh thì mệt và buồn ngủ, chúng tôi đồng ý với nhau để anh về ngủ trước. Knulp vừa đi ra thì cô hầu liền hỏi tôi về ảnh, bởi vì chàng ta đập ngay vào mắt các cô thiếu nữ. Vì ảnh là bạn và nàng không phải tình nhân của tôi, nên tôi không làm khó trong việc trả lời. Tôi còn tán dương anh hết mức, vì tôi đang đắc ý và vốn tốt bụng với mọi người.

Khi tôi quyết định ra về thì đã khuya rồi; tiếng sấm dậy rền trời và một cơn gió mạnh lay động cành lá cây tiêu-huyền. Thanh toán xong tôi cho thêm cô hầu một đồng mười pfennings rồi thong thả đi ra.

Vừa bước tôi vừa thầm nghĩ mình đã quá chén thêm một chai, lâu nay mình đâu có uống rượu. Tuy nhiên, như thế chỉ khiến tôi vui thích, tửu lượng của tôi có thể chịu đựng được. Tôi ca hát luôn miệng trên đường đi cho tới khi về tới căn cứ. Tôi trèo vào hết sức nhẹ nhàng và thấy Knulp nằm ngủ rồi. Ảnh chỉ mặc có cái áo sơ-mi và nằm lên cái áo dài màu nâu, hơi thở đều đều. Cái trán, cái cổ và một bàn tay anh để xa ra ngoài làm thành những chấm mờ trắng trong bóng tối lờ mờ.

Tôi mặc nguyên quần áo nằm lăn ra, nhưng sự khích động và hơi men bốc lên đầu khiến tôi không sao ngủ được. Mãi tới khi bên ngoài trời đã hừng đông tôi mới chợp ngủ, một giấc ngủ mê mệt nặng nề không bổ ích gì cả. Tôi thấy nặng đầu và mệt lả; tôi đã có những giấc mơ không đầu, không đuôi và thật dễ sợ.

Ngày hôm sau tôi dậy muộn lắm; mặt trời đã lên cao và ánh sáng làm tôi chói cả mắt. Đầu óc tôi trống rỗng, mơ hồ, tứ chi bải hoải. Tôi ngáp dài nhiều bận, giụi mắt rồi vươn vai cho khớp xương kêu răng rắc.

Tuy mệt nhọc, tôi vẫn cảm thấy còn chút dư âm của sự hào hứng hôm qua và yên trí rằng ngọn suối đầu tiên ở bên đường sẽ làm tiêu tan sự khó chịu này.

Nhưng sự việc đã xảy ra trái ngược. Vừa đảo mắt nhìn quanh, tôi thấy Knulp không còn ở đây nữa, tôi hò to và huýt còi để gọi ảnh. Lúc đầu tôi không nghi ngờ, nhưng sau thấy lời gọi, tiếng còi và việc sục tìm không kết quả, tôi chợt hiểu ảnh đã bỏ rơi tôi. Phải, anh ấy đi rồi, anh đã len lén rút êm không muốn ở lại cùng tôi nữa. Có lẽ cách ăn uống của tôi hồi hôm ở tửu quán đã làm anh phật ý. Có thể ảnh ngượng về sự quá bồng bột của mình ngày qua; có thể anh chỉ tuân theo một cơn hứng nhất thời; hoặc giả anh nghi ngờ gì tôi hay đột nhiên anh lại muốn sống lẻ loi một mình? Dầu sao tôi vẫn cho rằng buổi ăn tối tại nhà hàng vẫn là nguyên nhân sự ra đi ấy.

Niềm vui của tôi biến mất, một nỗi buồn tủi và hổ thẹn úp chụp lấy tôi. Bạn tri âm của tôi giờ này ở đâu? Mặc dầu lập luận của ảnh, tôi đã tưởng hiểu biết phần nào tâm hồn anh và đã lọt vào phạm vi thân mật của đời anh.

Bây giờ ảnh đi mất rồi, chỉ còn trơ trọi mình tôi, thật vô cùng thất vọng. Tôi phải tự trách mình chớ không nên trách bạn. Giờ này chính tôi có dịp làm quen với nỗi cô đơn mà ảnh quan niệm rằng mỗi người chúng ta phải sống riêng biệt trong đó, điều mà tôi chưa hề tin tưởng. Tôi cảm ứng ngay tất cả sự đắng cay của lẽ nhân sinh ấy, không phải duy cho ngày đầu tiên mà thôi, bởi vì kể từ đấy, nếu đôi khi nó bớt phần chua chát, chẳng bao giờ nó buông tha tôi nữa.

HỒI KẾT CUỘC

HÔM ẤY LÀ MỘT NGÀY THU TƯƠI SÁNG; bầu không khí lâng lâng dưới ánh mặt trời thỉnh thoảng lại giao động vì những cơn gió chướng. Những thửa ruộng, khu vườn, trải dài thành những dải mỏng thấp cao; những cột khói lam nhạt từ những đám lửa mùa thu bốc lên và tỏa khắp cảnh trí huy hoàng cái mùi vừa cay vừa dịu của cây và cỏ tươi đang cháy. Trong những ngôi vườn làng, những bụi thùy-cúc rực rỡ, những bông hồng nhạt cuối mùa và những hoa thược dược thi nhau đua nở. Trên hàng rào cành lá trắng bệch hay đã ngả vàng, loáng thoáng còn thấy đôi bông kim-liên đỏ rực.

Trên đường cái đi về Bulach, chiếc xe độc mã của bác sĩ Machold đang thong thả tiến tới trên ngọn dốc thoai thoải. Phía tay trái người ta thấy những gốc khoai tây trên nhiều thửa ruộng chưa rỡ hết; bên tay mặt là một rừng tùng gồm những cây con èo ọt cành lá khẳng khiu, những thân cây màu nâu mọc khít nhau như bức trường thành, đất cũng màu nâu và phủ kín một lớp lá nhọn úa héo. Ngay phía trước, con đường đi thẳng lên trời thu lam êm dịu, tưởng chừng trên đó là cùng đường của trái đất.

Vị y sĩ buông lỏng tay cương để cho con ngựa nhỏ đi theo ý nó. Ông đang trở về nhà sau khi tới thăm một nữ bệnh nhân đang hấp hối mà vô phương cứu chữa, mặc dầu bà ta đã kiên quyết phấn đấu với tử thần cho tới phút chót. Mệt mỏi, ông đang hưởng cái thú thong dong trên xe ngựa một buổi đẹp trời. Thần trí ông nửa tỉnh nửa mê, qua sự trì độn nhất thời, không chống chọi lại được cái hấp lực thoát ra từ những làn khói vương vương trên cánh đồng: Kỷ niệm êm đềm và lờ mờ của những ngày nghỉ mùa thu, khi còn là học sinh và những hình bóng xa xăm hơn nữa đắm chìm trong dĩ vãng náo động và mơ hồ của ngày ấu trĩ. Vì sinh trưởng ở nông thôn và giác quan đã được rèn luyện nên ông nhận ra ngay mọi dấu hiệu luân chuyển thời vụ của công việc đồng áng.

Đang thiu thiu ngủ, bỗng chiếc xe đứng khựng làm ông choàng tỉnh. Một cái rãnh cắt ngang đường, hai bánh xe trước đều lọt xuống đấy và con ngựa sung sướng quá không nhúc nhích nữa, nó gục đầu xuống chờ đợi, lợi dụng chốc lát để nghỉ chân.

Cái im lặng đột ngột của bánh xe ngừng quay khiến Machold mở mắt nhìn; sau mấy giây xây xẩm, ông mỉm cười nhìn rừng cây và nền trời sáng lạn rồi sóng lại dây cương. Bằng nhiều tiếng chặc lưỡi quen thuộc ông thúc ngựa vượt lên. Không muốn ngủ gà ngủ gật giữa ban ngày, ông ngồi thẳng người lên và châm một điếu xì-gà. Con ngựa lại chậm rải bước đi. Hai người đàn bà đội mũ rộng vành đứng dưới ruộng, sau một dãy bao đầy ắp khoai tây, nghiêng đầu chào ông y sĩ.

Xe đã lên gần hết dốc, con ngựa nhỏ thó, đầu ngấc cao, hăng hái hẳn lên vì biết rằng sắp sửa được đổ cái dốc dài để về tầu. Chính lúc ấy một người bộ hành xuất hiện ở chân trời sáng và gần. Hình dáng ông ta cao lớn và đơn độc nổi bật trong khoảnh khắc trên nền trời lam; ông đi dần xuống và trở lại nhỏ nhắn và xam xám. Khi tới gần thì đấy là một người mảnh khảnh, có bộ râu cằm ngắn, ăn mặc tồi tàn, rõ ràng quanh năm chỉ sống trên quan lộ. Ông ta đi có vẻ khó khăn, lê từng bước nhưng vẫn trầm tĩnh và nhã nhặn dở nón, nói lớn:

– Xin chào ông!

– Xin chào ông! Ông y sĩ vừa chào lại vừa nhìn theo người lạ vừa đi quá xe của mình; chợt ông dừng ngựa, đứng lên quay về phía sau và gọi to qua cái mui xe bằng da có nhiều vết rạn nứt:

– Này, ông ơi! Lại đây tôi hỏi một chút!

Người bộ hành đầy bụi bặm dừng chân, ngoái nhìn lại, khẽ nhích mép rồi lại quay đi như muốn tiếp tục cuộc hành trình, nhưng không hiểu ổng nghĩ sao lại bước trở lui. Bây giờ ổng đã đến bên xe, mũ cầm ở tay.

– Ông có thể cho tôi biết ông đi về đâu không? Bác sĩ Machold hỏi.

– Tôi theo đường này đi Berchtoldsegg.

– Dường như chúng ta có gặp nhau ở đâu phải không? Chỉ có tên ông là tôi chưa nhớ ra thôi. Ông thì chắc biết tôi là ai?

– Ông là bác sĩ Machold nếu tôi không lầm.

– Đúng rồi! Còn ông xin cho biết quý danh.

– Bác sĩ biết tôi rõ lắm mới phải. Chúng ta đã ngồi bên nhau tại nhà thày đồ Plocher và dạo ấy ông vẫn cóp bài la-tinh của tôi.

Machold nhảy vội xuống xe, nhìn người kia tận mặt người ấy rồi đập mạnh vào vai y và phá lên cười.

– Phải, phải rồi! Đích thị cậu Knulp trứ danh hồi ấy đây, chúng ta là bạn đồng song mà. Hãy cho bắt tay bạn cố tri cái đã! Hơn hai mươi năm rồi, chúng ta chưa hề gặp mặt. Vậy anh vẫn luôn luôn lưu động trên các nẻo đường hay sao?

– Lúc nào cũng vậy. Khi già rồi, người ta không thay đổi thói quen.

– Anh nói phải, nhưng bây giờ anh đi đâu vậy? Anh định về thăm quê cũ lần nữa đấy à?

– Đúng thế! Tôi về Gerbesau có chút việc.

– A, a! Anh còn bà con ở đấy à?

– Có còn ai đâu.

– Anh Knulp à, anh không còn cái vẻ trẻ trung lắm đâu, tuy rằng anh và tôi cùng lứa tuổi bốn mươi. Về phần anh, nhận ra tôi mà định lờ đi thẳng như vậy, thật là tệ. Mà này, dường như anh đang cần có một lương y trông nom sức khỏe thì phải.

– Thôi đi anh. Tôi vẫn mạnh khỏe như thường và cái trục trặc nơi tôi không có danh y nào chữa khỏi được.

– Rồi ta sẽ liệu. Bây giờ mời anh lên xe cùng về nhà tôi; ở đó ta tiện chuyện trò hơn.

Knulp hơi lùi và chụp mũ lên đầu. Ổng lúng túng muốn thoát khỏi tầm tay ông y sĩ khi ông này định đỡ mình lên xe.

– Ồ! Không cần. Con ngựa tí hon của anh không thể đi nước lớn được nếu cả hai cùng ngồi trên ấy.

Nói xong, ông ho sù sụ và ông bạn bác sĩ, biết rõ đó là bệnh gì, liền nắm chặt lấy ông ẩy lên xe, giục ngựa đi và nói:

– Như thế này mới được! Chỉ vài phút nữa ta lên hết dốc, sau đó cho ngựa đi nước kiệu độ nửa giờ là đến nhà. Ho như anh không cần nói vội; về tới nhà chúng ta tha hồ mà nói. Thế nào?... Không, bây giờ vô ích, nơi nghỉ ngơi của người bịnh là ở trên giường, không phải ở ngoài đại lộ. Anh phải nghe tôi, xưa kia đã nhiều lần anh gỡ bí cho tôi về tiếng la-tinh; giờ đây là đến lượt tôi.

Cái xe vượt khỏi đỉnh đồi và bắt đầu đổ dốc, tiếng cái hãm rít lên từng chặp. Xa xa phía trước hai người đã nhìn thấy những mái nhà thị trấn Bulach. Machold kềm chặt tay cương và chăm chú nhìn đường, trong khi Knulp thấm mệt khoan khoái hưởng thú du ngoạn trên xe độc mã và sự đón tiếp mà ông bắt buộc phải nhận. Ông thầm nghĩ: “Ngày mai, chậm lắm là mốt, nếu còn cất nhắc được tay chân thì ta cũng vác được xác về đến Gerbesau”. Ông không còn là một chàng trai khờ dại đã phung phí bao năm tháng; giờ đây ông là một người bệnh hoạn, một ông già chỉ còn một điều ước muốn: về thăm quê cũ trước lúc lâm chung.

Về tới Bulach, người bạn đưa ngay ông vào buồng ăn và đem ra nào bánh, nào sữa, nào jambon. Hai người bắt đầu chuyện trò và tình thân ngày trước lần lần phục hồi. Và chỉ sau khi ấy, ông thầy thuốc mới khởi sự cật vấn bệnh nhân và người bệnh mới chịu trả lời, giọng hơi châm biếm.

– Anh có biết anh bị bệnh gì chăng? ông bác sĩ hỏi bạn sau khi khám bịnh. Giọng ông thản nhiên như chẳng có gì quan trọng và Knulp thầm cảm ơn ông về điểm ấy.

– Có, tôi biết lắm anh ơi. Đấy là bệnh lao tôi cũng biết rằng tình trạng này không kéo dài nữa đâu.

– Thôi đi anh. Anh biết thế nào được. Duy có điều muốn khỏi bịnh thì anh phải có chỗ nằm và có người điều trị anh. Hiện giờ anh có thể ở đây với tôi, tôi sẽ lo liệu để anh có chỗ nằm tại nhà thương gần nhất. Tình trạng sức khỏe anh không được khả quan, anh cần phải tập trung ý chí và sức lực nếu muốn qua khỏi lần này nữa.

Knulp mặc lại áo, quay gương mặt gầy và xám xanh về phía bạn nói rất hiền từ nhưng nét mặt đầy tinh nghịch.

– Anh Machold ơi, anh thật khó nhọc vì tôi. Anh muốn gì thì làm nhưng đừng trông chờ gì nhiều ở tôi đấy nhá.

– Rồi xem. Bây giờ anh hãy ra ngồi dưới ánh mặt trời cho tới khi trong vườn tắt nắng. Bà quản gia Lina sẽ soạn giường cho anh tại buồng dành cho quý khách. Chúng tôi phải chăm sóc cậu thật kỹ, cậu Knulp bé bỏng ơi. Một người suốt đời bêu nắng, bêu gió vậy mà hư cả hai lá phổi. Như vậy tất có sự gì bất thường ở trong.

Nói xong ông đi ra. Bà quản gia có vẻ không bằng lòng, phản đối việc cho một tên du thủ du thực vào nghỉ trong buồng khách. Nhưng ông bác sĩ ngắt lời bà.

– Nói bấy nhiêu đủ rồi. Ông ấy chẳng sống được bao lâu nữa, phải để ông hưởng tý chút no ấm trong nhà ta. Vả lại trước đây ông vẫn là người sạch sẽ và trước khi đi ngủ ta sẽ cho ông tắm. Bà hãy soạn sẵn cho ông một bộ đồ ngủ của tôi và có lẽ cả đôi giép đi về mùa đông nữa, nhất là đừng quên ông là bạn của tôi.

☆

Knulp đã ngủ mười một giờ liền và, sáng hôm sau khi trời còn nhiều sương mù, ông vẫn nửa tỉnh nửa mê, mãi sau mới từ từ nhận thức được mình đang yên nghỉ ở đâu. Khi mặt trời đã chọc thủng màn sương, Machold mới cho ông ra khỏi giường. Sau bữa ăn, hai người lại ngồi trước ly rượu vang ngoài hàng hiên nắng chiếu. Những món ăn bổ béo và nửa ly rượu vang làm cho Knulp tươi tỉnh và nói nhiều. Ông bác sĩ tự cho mình một giờ rảnh rang để chuyện trò cùng ông bạn học kỳ dị và tìm hiểu đôi điều của cuộc đời khác thường này. Ông mỉm cười nói với bạn:

– Như vậy là anh bằng lòng với lối sống của anh bấy nay? Thế thì tuyệt. Nếu không, tôi sẽ phải nói rằng thực đáng tiếc cho một người như anh. Đương nhiên anh không cần phải là một vị linh-mục hay là một ông giáo, nhưng có lẽ anh có thể trở nên một nhà bác vật hoặc một nhà thơ. Không biết anh có sử dụng và phát huy những thiên tư của anh chăng, nhưng nếu tôi không lầm thì anh chỉ dùng cho riêng anh mà thôi.

Knulp tì cái cằm có hàm râu ngắn vào lòng bàn tay, mắt nhìn cái chấm hồng, lấp loáng trên khăn bàn giãi nắng, ở phía bên kia ly rượu và chậm rãi nói:

– Không phải hoàn toàn đúng như thế; những thiên tư của tôi, theo danh từ anh vừa dùng, có được bao lăm. Tôi có thể huýt gió khá nghệ thuật biết chơi đại phong cầm và ghép vận đôi câu; trước kia tôi cũng là tay đi bộ giỏi và không đến nỗi xoàng về môn khiêu vũ. Chỉ có thế thôi. Nhưng không phải tôi tìm thú vui cho riêng mình; phần nhiều bên tôi đều có bạn bè hay các cô thiếu nữ hoặc những em bé dự khán và tỏ ý cám ơn tôi. Ta hãy vui lòng với sự kiện ấy, đừng đòi hỏi gì hơn.

– Anh nói nghe cũng xuôi tai, nhưng tôi phải hỏi anh điều này. Trước kia anh đã học đến năm Đệ-tứ Trung-học với tôi; tuy không phải là gương mẫu nhưng anh cũng được coi như một học sinh xuất sắc, tôi còn nhớ rõ mà. Thế rồi thình lình anh đi đâu mất; sau mới biết anh xuống học trường Tiểu-học. Do đó chúng ta không gặp nhau nữa vì một học sinh Trung-học không thể kết bạn với một học sinh Tiểu-học. Có chuyện gì vậy anh?

Mãi về sau nghe nói về anh, tôi thường tự nhủ “Nếu hắn cứ học ở ban Trung-học với mình thì mọi việc đã khác hẳn.” Bây giờ hãy cho tôi biết đi. Ngày đó có chuyện gì vậy? Anh chán ghét việc học? Ông cụ không đủ tiền trả học phí? Hay có duyên cớ gì khác?

Knulp cầm ly rượu lên với bàn tay gầy nám nắng, nhưng không uống, chỉ nhìn qua chất rượu cái ánh sáng màu xanh phản chiếu từ cây lá trong vườn rồi từ từ đặt ly xuống bàn. Rồi, không nói nửa lời, ông nhắm mắt ngồi im đắm chìm trong bao nỗi nhớ niềm thương.

– Nói đến việc này có đau lòng lắm không anh? Nếu vậy ta đừng đề cập đến nữa.

Tới lúc này, Knulp mới mở mắt ra, soi mói nhìn bạn. Ông nói vẻ hơi do dự:

– Nên chứ. Tôi tưởng nên tiếp tục thì hơn. Thực ra tôi chưa hề nói cho ai biết vụ này. Nhưng bây giờ có lẽ nên để cho người nào đó được biết. Đấy chỉ là một chuyện trẻ con, nhưng đối với tôi rất quan hệ và đã làm tôi nát óc trong nhiều năm. Lạ thay, anh lại hỏi tôi đúng chuyện ấy.

– Vì sao mà lạ?

– Bởi vì mấy lúc gần đây tôi suy nghĩ về vụ này lung lắm và cũng vì thế mà tôi phải trở về Gerbesau đây.

– Thế à! vậy thì kể đi.

– Này Machold, thủa ấy chúng ta là đôi bạn tốt, ít nhất cũng cho tới năm Đệ ngũ hay Đệ tứ thì phải. Sau đó sự liên lạc thưa dần, đôi khi anh tới trước nhà huýt gió mà không gặp.

– Quả đúng như vậy! Hai mươi năm rồi, tôi không nghĩ tới nữa. Anh có trí nhớ hay quá. Rồi sao nữa?

– Lúc này tôi có thể cho anh biết sự việc xảy ra như thế nào. Nguyên do cũng vì mấy cô gái đấy thôi. Họ đã thức tỉnh tính tò mò của tôi quá sớm; trong khi các anh còn tin ở câu chuyện con cò và cái suối sinh ra hài nhi thì tôi đã biết khá đầy đủ về những đặc điểm của nam phái và nữ phái. Đấy là điều chính yếu đối với tôi lúc bấy giờ, cho nên không mấy khi tôi dự vào các trò chơi giả làm mọi Da Đỏ của các anh.

– Ngày ấy anh mới mười hai tuổi phải không?

– Gần mười ba tuổi chẵn; tôi lớn hơn anh một tuổi. Có một hôm tôi lâm bịnh phải nằm liệt trên giường; một người chị họ hơn tôi ba tuổi tới thăm và bắt đầu đùa nghịch với tôi. Khi lành bịnh và có thể đi lại được, một đêm tôi tới thăm chị ấy ở phòng riêng. Dịp ấy tôi mới biết một người phụ nữ được cấu tạo như thế nào; thương hại cho tôi, tôi hoảng quá, bỏ chạy mất.

Với người chị họ tôi không còn muốn nói nửa lời, chị ấy gợi nơi tôi ý nghĩ sợ hãi và kinh tởm. Nhưng sự kiện ấy đã ăn sâu vào đầu óc tôi và kể từ đấy, trong một thời gian khá dài, tôi chỉ chăm chú chạy theo mấy cô gái. Tại nhà ông chủ lò da Haasis có hai con nhỏ trạc tuổi tôi và nhiều con nhỏ khác ở chung quanh cũng tới nhập bọn; chúng tôi chơi trò ú tim trong những lẫm lúa tối om và suốt ngày chỉ là những chuỗi cười gần đứt hơi, những vụ cù léc và trốn giấu loanh quanh.

Thường thường tôi là đứa con trai duy nhất trong đám ấy. Nhiều khi tôi được tết bím cho một đứa trong bọn hoặc được đứa này hay đứa khác ôm hôn. Chúng tôi còn trẻ lắm và không hiểu thấu đáo vấn đề, nhưng quanh chúng tôi vẫn có bầu không khí yêu đương, nên khi bọn con gái đi tắm tôi núp trong các bụi cây để nhìn trộm... Một hôm có thêm một con bạn mới từ vùng ngoại ô tới; ba nó làm việc tại một xưởng dệt áo. Nó tên là Franziska và ngay phút đầu tôi thấy ngay nó rất hạp ý tôi.

– Ba cô ta tên gì? Rất có thể tôi biết ổng.

– Xin lỗi bạn, tôi thiển nghĩ không nên nói. Điều ấy không liên can gì đến câu chuyện và tôi cũng không muốn vạch rõ lý lịch của nàng. Vậy tôi xin kể tiếp. Nàng lớn hơn và khỏe hơn tôi; chúng tôi gây gỗ nhau, ngược đãi nhau chẳng biết mấy phen, và khi nàng ôm chặt lấy tôi đến độ làm tôi ngộp thở, tôi cảm thấy khoan khoái và choáng váng cả người như say rượu.

Tôi đâm ra yêu nàng; và bởi nàng hơn tôi hai tuổi và đã nói tới việc sắp có bạn tri âm khác phái, nên ước muốn độc nhất của tôi ngày ấy là trở thành người tri âm ấy. Một hôm nàng ngồi một mình trong vòng rào của lò thuộc da, ngay bên bờ sông, hai chân bỏ thõng xuống nước. Nàng vừa tắm xong và chỉ mặc sơ-mi và váy ngắn. Tôi men lại gần và ngồi bên nàng. Bỗng lòng can đảm của tôi bừng lên, tôi bộc bạch cho nàng biết rằng tôi muốn và tôi phải là tình nhân của nàng. Nhưng cặp mắt nâu của nàng nhìn tôi thương hại.

– Mày chỉ là một chú bé đang bận quần cụt. Mày biết gì về tình yêu và bọn tình nhân mà nói?

– Có chứ, tôi biết hết và nếu cô không muốn trở thành người yêu của tôi thì tôi đẩy cô xuống sông và cùng chết với cô.

Lúc ấy nàng mới nhìn tôi với ánh mắt đàn bà rồi nói:

– Rồi chúng ta sẽ liệu. Mày đã biết hôn chưa?

Tôi trả lời có, rồi hôn lẹ một cái lên miệng nàng, tưởng chừng như thế là đúng điệu lắm. Nhưng nàng đã ôm lấy đầu tôi, hai tay nắm thật chặt và hôn tôi nồng nàn y như một thiếu phụ khiến tôi không còn nghe, còn thấy gì nữa. Thế rồi nàng nhoẻn miệng cười và trầm giọng nói:

– Có lẽ chú bé sẽ xứng với tôi đó. Nhưng chịu thôi. Với một người tình học tiếng la-tinh thì làm gì nên trò? Như vậy chẳng hay đâu. Tôi cần có người yêu đã thành nhân, một người thợ hay một người làm công nhật kia, không cần một cha học thức đâu. Thôi đừng nói chuyện ấy nữa.

Tuy nhiên nàng vẫn kéo tôi ngồi lên đùi, và tôi vô cùng khoan khoái được ôm trong vòng tay cái thân hình rắn chắc và ấm áp của nàng, nên không nghĩ tới việc buông tay ra nữa. Chính trong lúc ấy tôi đã hứa với Franziska sẽ không trở lại trường Trung-học nữa và sẽ trở thành một người thợ thủ công. Nàng chỉ ngồi cười; nhưng tôi thì rất cương quyết, và để kết thúc nàng lại ban cho tôi một chiếc hôn, hứa rằng nếu tôi bỏ trường Trung-học thì nàng sẽ là người yêu của tôi và tôi sẽ không phải hối hận về việc ấy.

Một cơn ho ngắn khiến Knulp ngừng lời. Người bạn thì chăm chú nhìn ông, cả hai cùng yên lặng hồi lâu. Rồi Knulp kể tiếp.

– Giờ đây anh đã hiểu rõ câu chuyện. Đương nhiên sự việc không xảy ra suông sẻ như tôi tưởng. Cha tôi đã giáng cho tôi mấy cái tát, khi tôi báo tin không muốn và không thể tới học đường nữa. Mấy ngày đầu tôi không biết làm thế nào được; nhiều lúc tôi đã nghĩ đến chuyện cho ngôi trường một mồi lửa. Toàn là chuyện trẻ con, nhưng về điểm then chốt thì ý chí tôi vững lắm. Sau rốt tôi tìm ra giải pháp thích hợp nhất. Tôi chẳng cố gắng học hành gì nữa. Anh có còn nhớ không?

– Phải rồi, tôi còn nhớ mang máng trong một thời gian hầu như ngày nào anh cũng bị “truy”.

– Đúng thế, tôi trốn học hàng giờ, trả lời bậy bạ những câu hỏi, không thèm làm bài tập và để thất lạc các cuốn tập chép bài; ngày nào cũng có chuyện. Riết rồi tôi lấy làm thích thú và tự hào đã làm mấy thày học phải điên đầu vì tôi. Tiếng la-tinh và tất cả sự run sợ chẳng còn gì đáng coi là quan trọng nữa. Anh biết đấy chứ, tôi có cái mũi thính lắm; một khi tôi đánh hơi được cái gì mới mẻ thì, trong một thời gian, tôi chẳng còn để ý đến gì khác nữa. Đấy là trường hợp của vụ tập thể dục trước hết, sau là trò đi câu cá hương rồi tới môn thảo mộc học.

Đối với vấn đề con gái cũng y như vậy; cho tới khi thu thập đủ kinh nghiệm để đừng giở trò lố bịch ra nữa, tôi không còn quan tâm đến việc gì hết.

Thật là vô cùng ngu xuẩn để ngồi rục xương trên ghế nhà trường tập chia các động từ, trong khi các cảm quan đều bị âm thầm chi phối bởi cái mình thoáng thấy chiều hôm trước khi rình bọn con gái tắm. Thôi thông qua vụ này! Mấy ông thày học có lẽ hiểu tôi định phá bĩnh, nhưng hầu hết đều thương tôi lắm nên các ông tha thứ cho tới cùng. Kế hoạch của tôi có lẽ không thành tựu, nếu tôi không đánh đôi đánh đúm với thằng em của Franziska. Hắn đang học ở trường Tiểu-học, lớp cuối cùng và là tên vô lại xấu xa. Tôi học được ở hắn nhiều điều lắm, nhưng chẳng có điều nào tốt đẹp và hắn đã làm tôi điêu đứng nhiều phen. Sáu tháng sau tôi đạt được mục đích; cha tôi đánh tôi một trận gần chết, nhưng tôi đã được ra khỏi học đường của các anh và được ngồi cùng một phòng với em trai Franziska, tại trường Tiểu-học.

– Còn nàng, cô nàng ấy thì sao?

– À, chính đó mới là điều bất hạnh. Như vậy mà nàng cũng có trở thành tình nhân của tôi đâu. Từ ngày ấy, thi thoảng cùng đi với em nàng tôi trở lại thăm thì nàng không tiếp đón niềm nở như trước nữa, như thể tôi kém thớ hơn trước. Xuống học trường dưới, tôi có thói hay chuồn khỏi nhà vào chập tối và cũng vì thế mà hai tháng sau tôi mới biết được sự thật. Một hôm tôi thơ thẩn khá muộn trong công viên Reider cũng như nhiều lần trước và nhác thấy một cặp tình nhân ngồi trên ghế dài. Tới gần, tôi nhận ra đấy là Franziska với một người thợ máy. Họ cũng chẳng biết rằng có tôi nơi ấy. Chàng thì một tay cầm thuốc lá quàng lấy cổ cô nàng, nàng thì áo ngoài bung cả nút ra. Tóm lại một cảnh tượng thật là bỉ ổi. Tất cả mọi việc tôi đã làm như vậy là đổ đi hết.

Machold đập vào vai bạn, bảo:

– Ồ! Như thế có lẽ càng hay cho anh chứ sao?

Nhưng Knulp lắc đầu vẻ cương quyết, mặt mày hốc hác.

– Không, không. Giờ đây tôi cũng dám hy sinh cả bàn tay mặt để sự việc đừng xảy ra như thế. Anh đừng động chạm đến Franziska, tôi không chịu được đâu. Nếu tất cả mọi sự đều trôi chảy, có lẽ tôi đã được hưởng hạnh phúc của tình yêu tốt đẹp, nó đã giúp tôi yên phận ở ngôi trường Tiểu-học và làm lành với cha tôi. Kể từ đấy tôi có biết bao người quen biết, bạn bè và cả người tình nữa, nhưng chẳng bao giờ tôi tin một người nào và cũng chẳng khi nào tôi hứa hẹn gì với ai. Chẳng bao giờ nữa. Anh có hiểu không? Tôi thì xin chịu, không giải thích được. Tôi đã có lối sống hợp với tôi; tự do và người đẹp không thiếu, vậy mà tôi vẫn là người cô độc.

Ông nâng ly, cẩn thận uống hớp rượu cuối cùng rồi đứng dậy.

– Nếu anh cho phép tôi sẽ đi nằm lại; tôi không muốn nói về chuyện này nữa. Còn anh, chắc cũng phải làm việc chứ.

Bác sĩ Machold gật đầu tán thành.

– Anh nán lại một chút. Ngay giờ tôi biên giấy giữ chỗ cho anh ở bệnh viện đây. Việc này có lẽ không được vừa ý anh, nhưng không thể làm khác được. Nếu không được điều trị ngay thì anh tiêu mất.

– Ôi! Knulp lớn tiếng, giọng bất ngờ trở nên gay gắt. Nếu vậy thì kệ xác cái thằng tôi, cho nó tiêu luôn. Rồi tôi cũng chẳng thoát chết đâu, chính anh biết lắm mà. Tại sao còn để cho mình phải tù túng nữa.

– Không nên nói thế, anh Knulp ơi! Hãy tỏ ra biết điều một chút. Tôi sẽ là một y sĩ đáng trách nếu tôi cứ để anh lang thang như vậy. Thế nào tôi cũng tìm ra một chỗ cho anh tại bệnh viện ở Oberstetten. Tôi trao anh một giấy giới thiệu và trong tám ngày tôi sẽ tới thăm anh. Tôi xin hứa như vậy.

Knulp lại ngồi phịch xuống ghế; ông gần như muốn khóc. Ông xoa hai bàn tay gầy guộc vào nhau như người cảm thấy lạnh. Rồi ngước nhìn vị y sĩ, ánh mắt ngây thơ và cầu khẩn, dịu dàng nói:

– Thôi được, anh muốn thế nào cũng được. Mới rồi quả tôi không phải với anh; anh đã hết lòng vì tôi, anh đãi tôi cả rượu vang nữa. Những việc ấy quá tốt, quá đẹp đối với tôi. Đừng giận tôi nhé; tôi còn một một điều tha thiết yêu cầu anh đây.

Machold thân mật vỗ vai bạn.

– Cứ yên trí bồ ơi! Có ai muốn tóm cổ cậu đâu mà sợ. Cứ nói đi, cần gì nào?

– Anh không giận đấy chứ?

– Không! có gì mà giận.

– Nếu vậy, tôi van anh, anh hãy hết lòng giúp tôi. Đừng đưa tôi vào bệnh viện Oberstetten! Nếu cần phải vào nhà thương như anh nói, tôi thích nằm nhà thương Gerbesau hơn. Ở đó người ta biết tôi và tôi được ở ngay quê nhà. Có lẽ về phương diện cứu trợ miễn phí cũng tiện hơn, vì tôi sinh trưởng ở đấy và nói chung...

Khóe mắt ông lộ vẻ khẩn cầu chân thực, sự xúc động khiến ông nghẹn ngào...

“Anh này đang lên cơn sốt” Machold nghĩ vậy và nhẹ nhàng trả lời:

– Nếu đó là tất cả những lời yêu cầu của anh thì dễ giải quyết lắm. Anh hoàn toàn có lý, tôi sẽ viết cho tỉnh Gerbesau. Anh đi nằm nghĩ đi; anh đã nói quá nhiều và mệt rồi đấy.

Ông đưa mắt nhìn bạn lê bước đi ra, chợt liên tưởng đến vụ hè mà Knulp đã dạy ông câu cá hương, đến cái lối điều khiển bạn bè rất khôn ngoan và oai vệ, đến sự hăng say khả ái của cậu học trò mười hai tuổi ngày ấy đặc sắc xiết bao.

“Tội nghiệp thay,” ông bồi hồi xúc động cảm thương cho bạn và lật đật đứng lên bắt tay vào việc.

Hôm sau sương mù đầy trời, Knulp nằm suốt ngày trên giường. Ông cũng chẳng động tới mấy cuốn sách mà Machold đưa cho để xem. Ông thấy bực bội và bất mãn; từ khi được chăm sóc hết lòng, nằm trên giường êm ấm, ăn những thứ ngon lành, ông càng nhận thức được rằng cái chết đã gần kề.

Ông chán nản nghĩ thầm “nếu mình cứ nằm dài ở đây ít lâu, có lẽ không thể nào đứng dậy được nữa”. Đời sống của ông không phải là điều đáng phải quan tâm đến nữa; trong mấy năm gần đây, việc du hành trên các nẻo đường đã bớt đi khá nhiều hấp dẫn. Tuy thế, ông không muốn chết trước khi được nhìn lại thị trấn Gerbesau và âm thầm vĩnh biệt bao nhiêu cái ở đó: nào dòng sông, cây cầu, nào công trường trước chợ, khu vườn xưa của phụ thân và cả cái cô nàng Franziska kia nữa. Những mối tình chắp vá sau này đã chìm vào quên lãng, cả cái chuỗi dài năm tháng lang bạt khắp nơi đối với ông bây giờ dường như cũng quá ngắn và vô giá trị; trong khi ấy cái thời gian huyền diệu hồi thơ ấu bừng sáng trở lại và thêm phần quyến rũ.

Ông chú ý nhìn căn buồng khách. Đã lâu lắm, chưa bao giờ ông được yên nghỉ ở một nơi sang trọng như thế. Với con mắt sành sỏi ông ngắm nghía và lấy tay sờ vào tấm vải lót giường, vào cái mền len mộc mềm mại và cái áo gối mỏng tanh. Cái sàn nhà lót gỗ cũng đáng chú ý, rồi tấm hình lâu đài Doges ở thành phố Venise treo trên tường lồng trong cái khung khảm kính nhiều màu.

Rồi, lâu lắm, ông nằm yên mắt vẫn mở mà chẳng thấy gì, thần trí chỉ băn khoăn về những gì âm thầm diễn biến trong cái cơ thể bệnh hoạn rã rời. Chợt ông nhỏm dậy, nghiêng mình ra ngoài giường, dùng bàn tay run rẩy với lấy đôi giày cầm lên xem xét tỉ mỉ. Vụ này ông rất rành, đôi giày chẳng đáng giá bao nhiêu nữa, nhưng bây giờ mới là tháng mười, còn có thể dùng tới những trận mưa tuyết đầu mùa. Và, sau đó, rất có thể mọi đều đã êm xuôi. Ông thoáng nghĩ có lẽ nên xin Machold đôi giày cũ; nhưng không ổn, như vậy sẽ khiến bạn nghi ngờ; đã vào nằm nhà thương thì cần gì phải thay giày. Ông cẩn thận rờ rắn mấy nơi mòn mỏng của mũi giày; bôi mỡ vào đấy cũng còn đi được cả tháng. Khỏi phải băn khoăn vô ích, chắc rằng đôi giày cũ kỹ này còn sống sót, còn dùng được việc, sau khi chính bản thân ông đã khuất mặt trên các ngả đường.

Ông bỏ đôi giày rơi xuống và cố thở một hơi dài, nhưng việc ấy làm ông khó chịu và nổi cơn ho. Thế là ông phải nằm yên, thở chút ít thôi, e rằng bệnh tình trầm trọng hơn lên trước khi thực hiện những dự định cuối cùng.

Ông ráng suy nghĩ về cái chết như đôi khi đã từng làm, nhưng chẳng bao lâu, đầu óc đã nặng chĩu và lâm vào tình trạng nửa tỉnh nửa mê. Hơn một giờ sau chợt tỉnh, ông tưởng mình đã ngủ trọn ngày và cảm thấy bình tĩnh và thư thái hẳn lên. Ông nghĩ tới Machold và nảy ra ý định lưu lại cho bạn cái gì để tạ ơn khi cất bước ra đi. Ông muốn chép cho bạn một bài thơ, vì hôm qua Machold có hỏi ông về vấn đề này; nhưng ông không dứt khoát nên chọn bài nào vì không có bài nào ưng ý cả. Qua khung cửa sổ, ông thấy sương mù lởn vởn trên cụm rừng gần nhà và sững sờ nhìn mãi cho tới khi một tứ thơ thoáng hiện. Dùng một mẩu bút chì hôm qua thấy ở trong nhà và đã bỏ túi, ông viết trên tờ giấy trắng tinh lót trong ngăn kéo bàn ngủ mấy hàng sau đây:

Hoa nào cũng vậy

Chẳng thoát tạ tàn

Khi sương kia đã đến.

Con người ta cũng vậy

Rồi có ngày phải chết.

Thây vùi lòng đất lạnh.

Con người cũng là một đóa hoa.

Tất cả đều thác sinh trở lại

Khi với chúng mùa xuân tới,

Chúng sẽ chẳng khi nào đau ốm nữa

Và tất cả đều được thứ tha.

Ông ngừng bút và đọc lại một lượt. Quả tình không phải là một bài ca, vần điệu thiếu nhiều nhưng tất những gì ông muốn nói đều có đủ. Lấy miệng thấm nước đầu bút chì, ông viết thêm phía dưới. “Thân tặng bác sĩ Machold, người bạn biết ơn, K.” Rồi đặt tờ giấy trở lại cái ô kéo nhỏ.

Sáng ngày kế tiếp sương mù còn dày đặc hơn nữa, nhưng có ngọn gió hết sức lạnh và người ta hy vọng trời sẽ nắng vào giữa trưa. Ông y sĩ cho Knulp được ra khỏi giường vì đương sự năn nỉ tha thiết quá và cho biết thêm ở y viện Gerbesau có một chỗ trống và người ta đang chờ bệnh nhân tới.

– Vậy thì ăn xong bữa trưa tôi sẽ khởi hành ngay; tôi phải đi bộ mất bốn giờ là tối thiểu, có lẽ phải năm...

– Chỉ có vụ ấy là sẽ không có! Ông y sĩ vừa nói vừa cười. Đi bộ không còn thích hợp với tình trạng sức khỏe của anh nữa. Anh sẽ đi bằng xe ngựa với tôi. Nếu không có cơ hội thuận tiện, tôi sẽ cho hỏi nhà ông Shulz xem; có lẽ ông ta sẽ chở trái cây và khoai tây lên tỉnh. Sớm hay muộn một ngày không quan hệ lắm.

Knulp đành chịu vậy. Khi được biết hôm sau người tá điền của ông Shulz sẽ chở hai con bê đến Gerbesau, ông đồng ý sẽ đi theo xe ấy.

– Có lẽ anh cũng cần một cái áo ấm hơn. Anh có thể mặc một cái áo nào của tôi không? Hay là quá rộng?

Knulp không thể từ chối được; người nhà tìm một cái áo đưa ông mặc thử, thấy vừa vặn quá chừng. Nhưng vì cái áo bằng da rất đẹp và còn tốt lắm, Knulp bỗng nổi cơn tự phụ trẻ con, lập tức lúi húi dời bộ khuy lệch đi chỗ khác. Ông bạn vui vẻ nhìn Knulp làm việc ấy và lấy cho thêm một cái cổ áo. Chiều hôm ấy, Knulp mặc thử cái áo trong vòng bí mật, thấy mình lại ra vẻ lắm rồi ông hối tiếc đã không cạo râu mấy lúc gần đây. Không dám nói với bà quản gia đưa cho mượn dao cạo của ông bác sĩ, nhưng có quen ông thợ rèn làng này, ông sẽ thử mượn xem.

Chẳng mấy chốc ông đã tìm thấy lò rèn. Ông đi thẳng vào và nói to câu thành ngữ quen thuộc của giới này:

– Một thợ rèn ở xa tới xin việc làm.

Ông phó rèn lạnh lùng nhìn ông, trầm tĩnh bảo:

– Anh không phải thợ rèn. Đừng hòng bịp tôi.

– Đúng lắm, Knulp vừa nói vừa cười. Anh phó ơi, mắt anh còn tinh lắm vậy mà anh vẫn chưa nhận ra tôi. Anh quên rồi à? Trước kia tôi là nhạc sĩ và ở Haiterbach, vào những tối thứ bảy, đã bao lần anh khiêu vũ theo tiếng nhạc phong cầm của tôi.

Ông phó rèn cau mày suy nghĩ, rũa thêm mấy nhát rồi kéo Knulp ra chỗ sáng nhìn chòng chọc. Với tiếng cười khà, ông nói:

– Phải, giờ tôi biết rồi. Anh là Knulp. Nói thật đấy, lâu lắm không gặp nhau, bây giờ tụi mình già cả rồi. Và hôm nay anh đến đây có việc gì? Chắc chắn tôi không từ chối giúp anh mươi xu hay mời anh uống ly rượu tần.

– Anh thật dễ thương và tôi cũng vui lòng nhận tất. Nhưng tôi muốn nhờ anh việc khác kia. Anh có thể cho tôi mượn dao cạo trong mười lăm phút không? Tôi muốn đi dự dạ vũ tối nay.

Ông thợ rèn xỉa ngón tay hăm dọa.

– Anh là một thằng ba xạo. Bộ tướng anh như vậy thì khiêu vũ đâu còn là trò tiêu khiển của anh.

Knulp thấy vui vui, mỉm cười.

– Không có gì qua mặt anh được! Tiếc rằng anh không được làm pháp quan. Đúng ra, ngày mai bác sĩ Machold cho tôi đi nằm nhà thương, và anh cũng hiểu rằng tôi không thể tới trình diện người ta như một con gấu lông lá xồm xoàm. Đưa tôi mượn con dao, tôi sẽ trả lại anh sau đây nửa giờ.

– Thật à? Và anh định đem dao đi đâu?

– Tới nhà ông bác sĩ, gần xịt à; tôi hiện ở nhà ông ta. Anh cho mượn dao chớ?

– Rồi tôi cũng sẽ đưa anh mượn. Nhưng anh biết không, nó không phải là dao cạo thường mà lại là loại dao lòng máng Solingen chính hiệu. Tôi không muốn nó mất đi...

– Anh có thể tin tôi trong vụ này.

– Hay lắm. Anh có cái áo đẹp đấy bạn ơi. Anh không cần đến nó để cạo râu, vậy tôi đề nghị với anh điều này: anh cởi áo ra để lại đây, khi anh đưa dao lại trả, tôi sẽ đưa áo cho anh.

Mặt người du tử xa xầm ngay lại.

– Thôi được, đồng ý! Như vậy thì chẳng điệu lắm đâu lão phó rèn ơi. Nhưng tôi chấp nhận.

Ông thợ rèn vào nhà lấy dao; Knulp để cái áo lại làm tin nhưng cấm ông ta không được mó cái bàn tay lem luốc vào nó. Nửa giờ sau Knulp trở lại trả con dao Solingen. Chòm râu tua tủa của ông đã biến mất, bộ mặt ông khác hẳn.

– Bây giờ với bông hoa cẩm chướng cài ở mang tai, anh lại đi tán gái được rồi, lão thợ rèn nói, vẻ nể vì ra mặt.

Nhưng lúc ấy Knulp không thiết cười đùa nữa, ông mặc lại chiếc áo, cám ơn cộc lổng rồi đi ra. Về tới nhà Knulp gặp ông bác sĩ ngay trước cửa, ông ngạc nhiên chận hỏi:

– Anh đi đâu về thế? Trông đẹp hẳn ra. Ê, ê, mày râu nhẵn nhụi rồi! Anh định “hoàn đồng” hả anh bạn?

Tuy nhiên ông không lấy thế làm trái ý và tối hôm ấy Knulp lại được thưởng thức một ly vang. Hai bạn đồng môn cùng nhau chén tạc chén thù trước buổi chia tay. Ai cũng cố gắng tỏ ra vui vẻ hăng hái, không ai muốn người đối thoại biết mình cảm thấy trong lòng bứt rứt không yên.

Hôm sau, từ sớm tinh mơ, người tá điền của ông Shulz đã đánh xe tới. Phía sau xe, giữa những vách ván nhốt hai con bê, đầu gối chúng nó như muốn sụm xuống, những con mắt bóng loáng nhìn trân vào sương mai lạnh. Lớp tuyết mỏng đầu mùa phủ khắp những cánh đồng cỏ. Knulp được sắp ngồi trên ghế, cạnh người tá điền và người ta phủ lên chân ông một tấm chăn. Ông chủ nhà bắt tay bạn và cho người đánh xe một đồng nửa mã-khắc. Chiếc xe rầm rộ chuyển bánh về phía khu rừng, người tá điền châm lửa vào tẩu thuốc, trong khi đôi mắt ngái ngủ của Knulp hấp him trong ánh sáng xanh xanh và lạnh lẽo của ban mai.

Một lúc sau mặt trời ló dạng và gần trưa thì nóng bức thật tình. Hai người ngồi chung ghế có vẻ tương đắc lắm, nên khi tới gần Gerbesau, anh tá điền nhất định đánh một vòng, với cả hai chú bê, đến tận cửa nhà thương. Nhưng chẳng mấy chốc, Knulp đã thuyết phục anh ta nên bỏ ý định ấy và hai người vui vẻ chia tay khi xe sắp vào thành phố. Đứng im tại chỗ, Knulp nhìn theo chiếc xe cho tới khi khuất sau rặng cây phong gần chợ trâu bò.

Ông mỉm cười rồi men theo con đường nhỏ lượn quanh các khu vườn mà chỉ người địa phương mới biết. Một lần nữa, ông lại được buông lung! Mặc cho nhà thương tha hồ mà đợi.

Một lần nữa, người lãng tử trở về đang vui sướng đắm mình trong ánh nắng, lắng nghe các tiếng động, hít thở không khí và những mùi vị của quê hương. Tất cả mọi niềm thân thiết tràn đầy và cảm động của quê mình: nào những nông dân và thị dân chen lấn nhau trong chợ gia súc, những tia nắng len lỏi giữa bóng dâm của những cây giẻ, nào những cánh bướm ảm đạm cuối thu chập chờn ở đầu tường, tiếng reo vui của bốn vòi nước chảy trên bồn nước ở công trường, nào mùi rượu nho và tiếng búa nện bình bình trên những thùng gỗ trống phát xuất từ căn hầm xây cuốn của ông thợ đóng thùng, nào những tên đường phố quá quen thuộc, mỗi phố gói ghém cả một lô kỷ niệm vô cùng sống động.

Bằng tất cả các giác quan, chàng du tử tận hưởng khoái cảm nhiều sắc thái của người sinh sống giữa quê nhà, được biết, được hiểu, được hồi tưởng những chuyện xa xưa, được quen thuộc với từng trụ đá, từng ngã ba đường. Cả buổi chiều ông lang thang khắp các phố phường mà không biết mệt; khi đứng nghe ông thợ mài dao kéo ở bên sông. Khi nhìn ông thợ tiện làm việc sau cửa kính, khi ngừng lại đọc những tên họ các gia đình quen biết mới được sơn lại trên tấm biển. Ông nhúng tay vào bể nước lớn bằng đá giữa công trường nhưng chỉ giải khát ở phía dưới, tại bồn nước nhỏ gọi là bồn nước “Thày Tu”. Cũng bí mật như xưa, nó phát xuất từ những hòn đá dẹp ở tầng trệt một ngôi nhà cổ kính và chảy long tong trong hốc đá tranh tối tranh sáng dị kỳ. Ông đứng tì tay rất lâu trên bao lơn gỗ bên bờ sông, nhìn làn nước chảy với những chùm rong xẫm màu vật vờ như những mớ tóc xõa và những lưng cá dèm dẹp đen xì lặng lờ ẩn hiện trên đáy sông đầy những sỏi và cuội lung linh. Ông leo lên cây cầu ván nhỏ, khi tới chính giữa nhún mạnh xuống để được cảm thấy, như hồi thơ ấu, những cái nảy ngược mềm mại và sống động của cây cầu đẹp đẽ kia.

Không chút vội vàng, ông tiếp tục vơ vẩn dạo chơi, chẳng bỏ sót thứ gì không xem, từ cây điền ma kế nhà thờ với bãi cỏ xinh xinh tới cái đập chắn nước của nhà máy xay ở mạn ngược con sông, nơi mà trước kia ông thích tới bơi lội. Ông ngừng lại trước ngôi nhà nhỏ nhắn mà trước kia phụ thân ông đã cư ngụ trong nhiều năm và âu yếm đứng tựa lưng vào cánh cửa ra vào chật hẹp. Ông cũng không quên khu vườn và trông thấy, qua một bờ rào mới rất chướng mắt, những cây cỏ được trồng gần đây, tuy nhiên những bậc đá bị nước mưa xói mòn và cây mộc qua ở gần cửa vườn thì vẫn như xưa. Tại khu vườn này, ông đã trải qua những ngày tươi đẹp nhất, trước khi bị đuổi khỏi trường Trung-học. Ở đây ông đã hưởng một nỗi vui sướng hoàn toàn, những điều thỏa thích vô ngần, những đại hạnh phúc chẳng gợn chút đắng cay, cái thú thần tiên đi hái trộm trái anh đào giữa tiết hè, cái diễm phúc chóng tàn của kẻ làm vườn theo dõi và chăm bón cỏ hoa: những cây đinh tử hoa thân mến, hoa bìm bìm nhoẻn miệng cười vui, hoa tử-la-lan yểu điệu và mơn mởn như nhung.

Lại còn cái chuồng thỏ và căn trại, vụ làm diều giấy, làm máng dẫn nước bằng những thân cây hương mộc rỗng ruột, làm bánh xe máy xay với cái cuộn chỉ và những tay bánh bằng những đoạn cây nhỏ xíu. Trước kia, không có mái nhà nào có những con mèo nào trên đó mà ông không biết, không có khu vườn nào mà ông không nếm trái cây, không có cây nào mà ông không trèo lên tận ngọn tìm chỗ nhiều cành lá như một tổ chim để nằm trên đó thả hồn theo mộng. Cái thế giới thu hẹp này từng thuộc về ông, ông biết rõ tất cả, thương yêu nó tha thiết tự tâm can. Nơi đây, mỗi cành cây, mỗi bờ giậu đối với ông đều có một tầm quan trọng riêng, một ý nghĩa và nhắc nhở một chuyện gì; nơi đây mỗi trận mưa sa, mỗi độ tuyết rơi đều như thì thầm tâm sự với ông; nơi đây đất trời đã sống trong những ước mơ của ông và những ham muốn của ông đã biểu đồng tình và cùng khao khát với đất trời nơi đây. Và cho đến ngày nay, ông thầm nghĩ, trong cả vùng này không có người dân nào, ông chủ vườn nào mà tất cả những thứ ấy lại thuộc về họ nhiều hơn là thuộc về ông. Không có ai tha thiết với những thứ ấy hơn ông, cũng không có ai mà những thứ ấy lại gợi lên trong tâm hồn họ bấy nhiêu âm hưởng, bấy nhiêu kỷ niệm, bấy nhiêu cảm tình.

Giữa những mái nhà kế cận, một đầu hồi xam xám và nhọn nhô cao hẳn lên. Đấy là nơi ở trước kia của ông thợ thuộc da Haasis; chính tại nơi ấy những cuộc vui chơi thích thú và hồn nhiên của cậu bé Knulp đã kết thúc giữa những trò chơi trốn tìm và những xích mích đầu tiên với mấy cô gái nhỏ. Từ nơi ấy, đã nhiều lần cậu ta trở về nhà vào chập tối, qua đường phố không ánh sáng, lòng ngổn ngang những ý tưởng mơ hồ về khoái cảm yêu đương; chính nơi ấy, cậu đã gỡ tung các bím tóc của mấy cô con gái ông thợ lò da; chính ở nơi ấy, cậu đã lảo đảo dưới những chiếc hôn của cái cô Franziska xinh đẹp. Rồi Knulp sẽ tới đó, tối nay hoặc ngày mai, nhưng hiện giờ những kỷ niệm ấy đối với ông không mấy hấp dẫn, ông sẵn lòng đánh đổi tất cả để lấy lại một vài kỷ niệm trong một giờ nào đó của tuổi thơ ngây trước nữa.

Ông đứng gần bờ rào hơn một giờ nhìn vào trong vườn: cái ông thấy không phải là cái vườn lạ lẫm mới trồng sau đây, không phải là những cây phúc-bồn-tử trơ trụi và úa vàng sau tiết thu. Ông thấy ngôi vườn cũ của gia đình với những cây hoa ông trồng ngày còn bé trên cái luống tí hon, mấy cây liên hình hoa trồng vào ngày lễ Phục Sinh, mấy cây phụng tiên lấp lánh, những chồng đá nhỏ cả trăm lần ông bỏ rắn thằn lằn bắt được vào trong đó và rất buồn phiền vì không có con nào chịu ở lại để trở thành con vật được nuôi cho thuần. Tuy thế, mỗi lần đem về một con mới bắt được, ông lại phập phồng chờ đợi và khấp khởi mừng.

Ngày nay người ta có thể hiến cho ông tất cả các ngôi nhà, tất cả những khu vườn, những bông hoa, tất cả những thằn lằn và chim chóc trên trái đất, tất cả đều chẳng có giá trị gì bên cạnh màu sắc tươi sáng thần tiên của một bông hoa mùa hạ, cái bông hoa vươn lên từ khu vườn bé tí và từ từ hé mở những cánh hoa quí báu. Và những khóm phúc-bồn-tử ngày ấy, mỗi bụi vẫn còn hiển hiện trong ký ức của ông! Chúng không còn nữa, chúng không phải là vĩnh cửu và bất diệt; một kẻ nào đó đã nhổ chúng lên và đem đốt; thân cây, rễ cây và cành lá úa héo đã thành than, thành tro mà chẳng ai luyến tiếc.

Phải rồi, trong vườn này, ông đã bao lần vui chơi với Machold. Hiện nay Machold là một vị bác sĩ, một người tai mắt đi thăm bệnh nhân bằng xe độc mã, và vẫn là người tốt bụng và chân thành. Nhưng về phần ông, cái con người thông minh và khỏe mạnh trước đây đã biến đổi thế nào đối với cậu bé nhút nhát nhưng tự tin, non nớt mà đã nóng lòng muốn xông vào đời từ thủa ấy? Tại chốn này Knulp đã chỉ vẽ cho Machold cách làm những cái lồng nhốt ruồi và những cái nhà bằng cành cây nhỏ xíu cho các con châu-chấu. Ngày ấy ông là thày của Machold, là người bạn thân nhất, thông minh nhất và được Machold phục nhất.

Cây tử-đinh-hương bên cạnh đã quá già cỗi, rêu bám đầy, cái trại thủng phên ở vườn kế bên đã đổ nát. Người ta có thể xây cất bất cứ gì thay vào đó, nhưng thế thì không thể nào đẹp bằng, duyên dáng và thích hợp bằng cái đã có trước kia.

Khi Knulp rời khỏi lối đi đầy cỏ dại thì hoàng hôn và khí lạnh đã ập xuống. Từ lầu chuông mới của thánh đường, làm cho quang cảnh của thành phố có phần khác xưa, một tiếng chuông lạ tai thánh thót ngân vang.

Do cổng lớn của lò da ông lỏn vào vòng rào của các hố ngâm da; bấy giờ là lúc nghỉ ngơi, không có ai ở đây cả. Ông bước êm trên lớp vỏ dà mềm dịu kề những miệng hố rộng trong có da ngâm. Ông đi tới bức tường thấp mà dòng sông tăm tối đang lướt nhanh qua chân đá phủ đầy rêu xanh. Nơi đây, một chiều kia, ông đã ngồi cạnh Franziska, những bàn chân không khua lõm bõm trên mặt nước.

Ông thầm nghĩ: “Nếu nàng không để cho ta hoài công chờ đợi, cuộc đời của ta đã chẳng như thế này. Mặc dầu bỏ học dở dang có lẽ ta cũng thu thập được ý chí và can đảm cần thiết để trở thành một nhân vật như ai”. Như vậy cuộc đời đã tươi sáng và bình dị xiết bao! Thế rồi, ông đã nhảy ra khỏi đường đời và hất đi tất cả, và cuộc đời cũng chấp nhận sự kiện ấy, không đòi hỏi gì ở ông cả. Ông đứng ra ngoài cuộc, làm một kẻ nhàn tản từ xa chứng kiến cuộc tang thương, được yêu chuộng trong những năm đẹp đẽ trẻ trung, cô đơn khi bệnh hoạn và tuổi già sức yếu.

Vô cùng chán ngán, ông ngồi bệt xuống đầu tường và con sông mờ mịt bắt đầu rì rào chảy qua những dòng tư tưởng của ông. Một khung cửa sổ bật sáng ở bên trên báo hiệu trời đã tối rồi và không nên để người ta bắt gặp ông ở đây. Lặng lẽ chuồn ra khỏi phạm vi lò da, ông dừng lại dưới cửa cuốn, gài lại khuy áo và nghĩ tới vấn đề ngủ đêm; suy nghĩ một lát, ông tìm vào một quán trọ bình dân. Ông có tiền do Machold đưa cho và có thể vào nhà hàng “Thiên Thần” hoặc “Thiên Nga”, cả hai nhà này đều biết ông và có lẽ sẽ gặp cả bạn bè ở đấy nữa. Nhưng lúc này ông đâu có để tâm vào những việc ấy.

Bao nhiêu sự vật đã đổi thay trong thị trấn bé nhỏ này, trước đây mỗi chi tiết nhỏ nhặt ấy đã khiến ông phải chú ý rồi, nhưng lần này ông chẳng thiết nhìn, chẳng thiết tìm hiểu bất cứ cái gì nếu không có liên hệ đến quá khứ xa xăm. Và sau khi hỏi thăm biết rằng người đẹp Franziska đã quy tiên, tất thảy những gì còn lại đều phai mờ biến sắc, dường như ông tới đây duy chỉ vì nàng. Thôi rồi, không còn lý do gì để quẩn quanh giữa các đường phố và vườn cây, để nghe những kẻ quen người biết nói với mình những câu bông đùa đượm tình thương hại. Trên đường phố qua nha bưu điện, tình cờ ông chạm trán với viên y sĩ trưởng, ông thoáng thấy lo ngại có lẽ trên bệnh viện đã băn khoăn vì sự khiếm diện của ông và cho đi tìm kiếm chăng. Ông tới lò bánh mì mua vội hai ổ bánh nhỏ nhét vào túi áo và, trước khi mặt trời đứng bóng, ông đã leo một đoạn đường dốc đứng, ra khỏi thành phố.

Ở trên cao, sát bìa rừng, ngay khúc quẹo lớn cuối cùng, một người đầy bụi ngồi trên đống đá đang đập những cục đá vôi màu xám xanh với cái búa cán dài. Knulp ngó ngay người ấy cất tiếng chào và dừng bước. Người kia cũng chào lại, nhưng cứ tiếp tục công việc và cũng chẳng ngẩng đầu lên.

– Tôi thiết nghĩ thời tiết sắp đổi thay phải không ông? Knulp mở lời để bắt chuyện.

– Có thể lắm! người đập đá càu nhàu trả lời rồi ngước nhìn lên thinh không, chói lòa vì ánh nắng tỏa trên đường. Nhưng ông đi đâu theo điệu này thế?

– Đi La-mã viếng thăm Đức Giáo-hoàng. Còn xa không ông?

– Chắc chắn là ông không thể tới đó nội ngày nay đâu. Và nếu ở đâu ông cũng ngừng lại và làm gián đoạn công việc của người ta thì chắc chắn ông không bao giờ đi tới nơi, tới chốn.

– Ông tin chắc như thế à? Riêng tôi, lạy Chúa! chẳng việc gì phải vội vàng. Còn ông, quả thật ông là một người làm việc chăm chỉ, ông Andres Schaible ạ!

Người đập đá lấy bàn tay che mắt cho đỡ chói và nhìn kỹ kẻ qua đường. Ông nói, vẻ mơ màng:

– Vậy ra ông biết tôi? Hình như tôi cũng nhận ra ông. Có điều tôi không thể nào đặt một cái tên lên trán ông được.

– Điều ấy phải hỏi ông già chủ quán ăn mà ngày nào ổng cũng dành chỗ ngồi cho chúng ta vào những năm 90. Tiếc rằng giờ đây có thể ông ta không còn nữa.

– Ổng chết đã lâu rồi. Nhưng tôi nhớ ra rồi, đồ quỷ! anh là Knulp. Chào bạn, chào bạn! lại đây ngồi chơi một chút bồ.

Knulp ngồi xuống ngay; ông vừa leo dốc quá mau và thấy khó thở. Chỉ lúc này ông mới nhìn rõ được cái đẹp của thị trấn nằm giữa thung lũng với dòng sông lam loang loáng, những khóm cây tàn lá xanh rì trông như những tiểu đảo lẫn lộn giữa những mái nhà hỗn độn màu nâu. Sau khi đã khỏe, ông bảo bạn:

– Ngồi ở chốn này, anh không khổ lắm thì phải.

– Cũng kha khá; tôi không thể phàn nàn gì được. Còn anh? Dạo trước anh leo đồi tài lắm kia mà. Bây giờ anh có vẻ mệt ghê lắm, anh Knulp ạ. Anh lại về thăm quê nhà lần nữa đấy à?

– Đúng thế, anh Schaible ạ, đây là lần cuối cùng.

– Tại sao vậy?

– Vì hai lá phổi của tôi hỏng hết rồi. Anh có biết phương thuốc nào chữa khỏi được bệnh lao chăng?

– Bạn ơi, nếu trước đây bạn cứ ở lại tỉnh này, can đảm làm việc, có vợ, có con và tối nào cũng có cái giường êm ấm để ngả lưng thì anh có đến nỗi nào như thế này. Thực thà! Anh đã biết quan niệm của tôi về vấn đề này từ lâu rồi. Lúc này thì còn làm gì được nữa. Bệnh anh trầm trọng đến thế ư?

– Tôi cũng không rõ lắm. Và có lẽ có, tôi biết. Cũng như khi ta xuống núi, mỗi lúc một nhanh hơn. Khi mà sự đời đã như vậy, phải chăng ta nên chịu đựng lấy một mình và đừng gieo vạ cho ai hết?

– Cái ấy còn tùy, đấy là việc riêng của anh. Nhưng tôi rất ái ngại cho anh.

– Đừng băn khoăn vô ích. Ai rồi cũng phải chết, cả mấy cha đập đá nữa. Anh bạn già ơi, chúng ta hiện ngồi bên nhau và chẳng người nào còn mơ màng ảo vọng gì nữa. Trước kia anh cũng có nhiều mộng khác ấp ủ trong lòng. Có phải ngày ấy anh muốn vào làm trong sở Hỏa-xa không?

– Ồ! Đó là những chuyện cũ rích rồi!

– Và bầy nhỏ của anh, chúng đều mạnh khỏe chứ?

– Phải, phải! tôi không thể nói khác được. Thằng Jacob cũng đã kiếm ra tiền.

– Thế à? Thời gian chóng qua làm sao! Giờ tôi còn phải đi nốt một đoạn đường nữa đây.

– Vội gì lắm vậy. Đã lâu quá rồi mới lại gặp nhau! Này anh, tôi có thể giúp anh về mặt nào không? Hiện giờ tôi chẳng có nhiều, nhưng có lẽ có đồng nửa-mã-khắc...

– Không, cảm ơn anh nhiều lắm. Anh cứ giữ lấy rồi sẽ có dịp tiêu đến. Cám ơn bạn!

Ông còn muốn nói thêm gì nữa, nhưng thấy nhói đau ở tim nên nín luôn. Schaible đưa chai rượu tần cho ông uống. Cả hai im lặng nhìn thị trấn dưới thung lũng: nhánh sông đào của máy xay phản chiếu ánh mặt trời chói lọi, một cỗ xe ngựa đang thong thả qua cầu đá và phía dưới đập ngăn nước một đàn ngỗng trắng lững lờ lội bơi. Knulp lại nói:

– Giờ đã hết mệt rồi, tôi đi đây.

Ông thợ đập đá vẫn trầm ngâm, lắc đầu nói chậm rãi:

– Anh Knulp ạ, lẽ ra anh phải là gì khác hơn là một kẻ vô gia cư khổ sở như thế này. Đúng ra anh phải mang lấy tội. Anh biết đấy, tôi không phải là kẻ mộ đạo đến mức u mê, tuy nhiên tôi vẫn tin lời Thánh Kinh đã dạy. Anh phải nghĩ đến việc này, rồi anh sẽ phải trình bày trước Chúa về việc làm của anh, chớ sự đời đâu có dễ dàng như anh tưởng. Anh đã có những thiên tư hơn hẳn người thường, vậy mà anh chẳng làm nên trò trống gì. Anh không nên giận tôi vì tôi nói thẳng với anh như vậy.

Nghe xong, Knulp mỉm cười và khóe mắt anh lóe lên những tia tinh nghịch như ngày nhỏ xưa kia. Thân mật đập đập vào tay bạn, ông từ từ đứng lên.

– Đấy rồi mà xem, anh Schaible ơi. Có lẽ Chúa nhân từ sẽ chẳng hỏi gì tôi đâu. Còn anh, tại sao anh không trở thành phán quan ở pháp đình? Có lẽ Chúa sẽ bảo tôi rằng: À! lại mày đấy à cái thằng khờ khạo kia? Và Ngài sẽ cho tôi làm một việc dễ dàng nào đó ở trên ấy như giữ trẻ hoặc một việc tương tự.

Schaible nhún vai dưới làn áo sơ-mi kẻ ô vuông màu trắng và lam.

– Với anh thì chẳng bao giờ có thể nói chuyện đứng đắn được. Anh tưởng rằng khi thấy mặt anh thì Trời cũng đành đùa rỡn với anh ư?

– Không, không phải vậy đâu. Tuy nhiên sự việc cũng có thể xảy ra như thế, anh không tin như vậy ư?

– Thôi đi, đừng nói nhảm như thế nữa!

– Được rồi! Tôi sẽ trình xin Chúa phán hỏi Schaible về hành động của tôi vì ảnh biết tôi rất nhiều. Khi ấy anh sẽ trình báo ra sao?

– Ngài chẳng cần hỏi đến tôi mà vẫn biết hết. Nhưng tôi có thể trình rằng: suốt cả đời Knulp hắn vẫn sống vô tư lự như đứa trẻ con, tuy thế con tin rằng lúc nào hắn cũng hiền hòa và trung hậu.

Hai người siết mạnh tay nhau, và ông thợ đập đá chuồi vào bàn tay của Knulp một đồng nửa mã-khắc mà ông lấy ra từ lúc nào không biết. Knulp cầm lấy tiền không chối từ nữa để khỏi làm phiền lòng bạn. Một lần nữa, ông ngoái nhìn quê cũ, gật đầu chào Andres Schaible lần chót rồi rảo bước đi ngay trong những tiếng ho khan; chẳng bao lâu ông đã biến dạng sau rừng cây ở chỗ quẹo phía trên.

Nửa tháng trôi qua, sau khi mấy ngày nắng ấm có điểm mấy bông hoa cát-cánh muộn màng nối tiếp những ngày sương mù lạnh lẽo, mùa đông thình lình ập đến. Bắt đầu là mấy hôm đông giá kinh người, ngày thứ ba thời tiết có phần dễ chịu hơn và tuyết bắt đầu rơi vừa nhiều vừa nhanh.

Trong thời gian ấy Knulp đi đây, đi đó, không có chuẩn đích nào cả và cứ luẩn quẩn chung quanh cái thung lũng nơi đó ông đã chào đời. Thêm hai lần nữa, ông nấp trong rừng rất gần Schaible ngắm nghía bạn mà không lên tiếng. Ông có quá nhiều điều cần phải suy tư và suốt những quãng đường dài, mệt nhọc và vô ích ấy, mỗi ngày ông càng đi sâu vào mê lộ của cuộc đời thất bại của ông, như vướng trong bụi gai quái ác, không sao tìm được một ý nghĩa nào để an ủi lấy mình. Rồi bịnh cũ lại tái phát và, mặc dầu bao ngần ngại, suýt nữa ông đã phải trở lại Gerbesau để tới đập cửa nhà thương. Nhưng sau những ngày cô đơn đằng đẵng, khi thấy lại thị trấn trải dài ở dưới chân, ông cảm thấy như tất cả đều xa lạ thù nghịch và ông hiểu ngay là mình không còn đất đứng ở nơi ấy nữa. Đôi khi ông mua một miếng bánh mì ở làng nào đó, hạt giẻ rừng thì đang còn nhiều vô kể. Ban đêm ông ngủ trong các chòi của tiều phu hay nằm giữa những bó rơm trên cánh đồng.

Hôm nay, giữa một cơn bão tuyết, ông từ Wolfsberg tới và đi về phía máy xay của thung lũng, con người mòn mỏi, sức lực kiệt quệ nhưng vẫn còn đứng vững trên hai chân, như thể phải lợi dụng đến cùng mấy ngày tàn còn lại để đi, đi mãi, đi hoài dọc theo tất cả các bờ giậu, các rừng cây. Tuy bệnh hoạn và mệt rũ, hai mắt hai tay của ông cũng không kém phần linh động. Vừa rình mò vừa đánh hơi như một con chó săn rất thính, Knulp tiếp tục ghi nhận mỗi giồng đất cao, mỗi cơn gió thoảng, mỗi vết chân sinh vật in trên tuyết, mặc dầu những nhận xét ấy chẳng dùng làm gì nữa. Ý chí ông không còn tác dụng gì hết. Hai chân ông chúng tự động bước đi.

Nhưng trong tưởng tượng, bây giờ cũng như thường xuyên trong mấy ngày nay, ông lại thấy mình tới trình diện và tâu trình không dứt với Chúa. Ông không sợ hãi gì hết; ông biết Chúa chẳng làm gì chúng ta đâu. Chúa và Knulp nói chuyện với nhau về cuộc đời vô dụng của ông, cùng tranh luận vì sao việc này hay việc kia lại xảy ra như thế này mà không xảy ra thế khác, dường như mọi sự đều có thể sắp xếp một cách khác hẳn.

Knulp cứ khăng khăng thưa rằng: “ngày đó con mới mười bốn tuổi thì bị Franziska bỏ rơi. Đó là thời kỳ con có thể phát huy mọi khả năng; nhưng lúc ấy trong người con có gì tan vỡ, có gì trục trặc và kể từ đấy con hóa ra người bỏ đi. Thưa vâng, thật là giản dị, cái lỗi là tại Ngài không bắt con chết ngay khi mười bốn tuổi: Như thế thì cuộc đời của con cũng đẹp đẽ, cũng toàn vẹn như trái táo chín cây.”

Chúa vẫn mỉm cười, có khi nét mặt của Ngài biến hẳn sau những đợt tuyết rơi. Ngài nói với giọng khiển trách:

– Này Knulp, ngươi hãy nhớ lại những ngày niên thiếu; nhớ lại mùa hè ở Obenwald vào thời kỳ của Laechstetten. Ngày ấy ngươi chẳng nhảy như con sơn dương đấy ư? Chớ ngươi không cảm thấy lòng yêu đời làm cho ngươi rung động tới đường gân thớ thịt hay sao? Không phải là ngươi đã biết hát, biết chơi khẩu cầm hay đến nỗi các cô thiếu nữ phải sa nước mắt? Ngươi có nhớ chăng những ngày chúa nhật ở Batterswill? và người bạn gái đầu tiên là Henriette? Hay tất cả những cái ấy thảy đều là hư ảo?

Knulp cúi đầu ngẫm nghĩ. Như những đám lửa rừng xa xôi, những ngày vui của tuổi hoa niên hắt lại những tia sáng đẹp lẫn khói đen với những hương thơm dịu nồng như mùi rượu vang, mùi mật ong và những âm điệu trầm trầm vang vọng như làn gió ấm trong đêm báo hiệu Đông quân tái xuất. Trời ơi, sao mà đẹp thế kể chung cả các sự buồn phiền và những niềm vui thú. Thật là vô cùng đáng tiếc nếu chỉ thiếu đi một trong những ngày tươi trẻ ấy.

– Dạ! Thời gian ấy thật là tươi đẹp, Knulp phải thú nhận như đứa trẻ mệt mỏi phải trả lời vì bị cật vấn và chỉ muốn òa lên khóc. Thưa vâng, thực là tươi đẹp tuy đã có đôi sự lỗi lầm và buồn tủi. Phải nhìn nhận rằng đấy là những năm vui tươi lắm và chẳng mấy người được hưởng những niềm hoan lạc ấy, biểu diễn được những vũ điệu như thế, xưng tụng những đêm tình ái du dương như thế. Nhưng sau đó, sau đó lẽ ra nên chấm dứt! Kể từ ngày ấy đã có mũi gai nhọn xỉa vào hạnh phúc của con, con nhớ lắm và kể từ đó con chẳng bao giờ còn biết ngày vui là gì. Vâng, chẳng bao giờ nữa!

Chúa đã tan biến vào sâu trong bão tố từ lúc nào rồi - Khi Knulp ngừng lại để lấy hơi và khạc nhổ trên tuyết trắng những búng máu nhỏ, Ngài lại thoát hiện ra và bảo:

– Knulp hãy nói cho ta biết ngươi có phải là đứa vong ân chăng? Ta không khỏi buồn cười khi thấy ngươi chóng quên đến thế. Chúng ta vừa nhắc nhở lại cái thời ngươi làm vương, làm tướng trong các cuộc khiêu vũ, cái thời của cô nàng Henriette và chính ngươi cũng phải thừa nhận đấy là thời kỳ tốt và đẹp, có ý nghĩa và làm cho ngươi sung sướng. Nhưng con ơi, nếu con đã nghĩ như thế về Henriette thì con sẽ cảm nghĩ thế nào về Lisabeth? Hừ con đã quên dứt được việc ấy rồi ư?

Và một lần nữa, như ngọn núi phía xa, một mảnh quá khứ đứng dựng lên trước tầm mắt của Knulp. Nếu quãng đời ấy không có sắc thái hoàn toàn vui tươi và hạnh phúc như thời kỳ trước, trái lại, nó có một bản sắc tha thiết và thâm trầm hơn, chẳng khác gì người đẹp chúm chím cười mà lệ vẫn tràn mi. Rồi những sự việc, xảy ra trong những ngày giờ mà đã lâu ông không nghĩ tới nữa, đều như đội mồ đứng dậy. Chính giữa cái rừng kỷ niệm ấy là nàng Lisabeth với cặp mắt u buồn xinh đẹp và đứa con trai của hai người bế ở trên tay.

– Mình thật là một đứa chẳng ra gì! ông rên rỉ than. Ừ phải, lẽ ra ta không nên sống nữa sau khi Lisabeth qua đời.

Nhưng Chúa không cho ông nói nữa. Ngài chăm chú nhìn ông với cặp mắt sâu xa trong sáng rồi bảo:

– Knulp ơi, ngươi hãy im đi! Ngươi đã làm cho Lisabeth hết sức đau lòng, điều ấy không chối cãi được; nhưng ngươi nên biết rằng nàng đã thụ nhận nơi ngươi nhiều tình thương, nhiều âu yếm hơn là đau khổ, nàng chẳng hề oán giận ngươi đâu. Cho tới bây giờ mà ngươi vẫn chưa nhận thức được ý nghĩa của tất cả mọi sự ấy hay sao, tên ngu ngốc kia? Ngươi không thấy rằng ngươi cần phải dại dột, lông bông như thế để có thể đem đến khắp nơi một chút ngông cuồng tuổi trẻ và cái nụ cười ngây thơ ư? Để nhiều người ở khắp chốn phải thương mến ngươi phần nào, tròng ghẹo ngươi và tỏ lòng biết ơn ngươi chút đỉnh ư?

– Dạ, nói chung thì đúng đấy, Knulp tán đồng sau một lúc lâu im lặng; tuy nhiên những việc ấy đã xảy ra trước kia, khi con còn trẻ dại! Tại sao con lại không rút tỉa được bài học nào từ những sự kiện ấy? Tại sao con không trở thành một người xứng đáng? Ngày ấy còn đủ thì giờ kia mà.

Tuyết đã ngừng rơi từ nãy. Knulp lại nghỉ mệt một lát và muốn rũ cho hết tuyết trắng phủ dầy trên mũ và áo quần ông. Nhưng ông không làm xong vì quá mệt và cũng vì phân tán tư tưởng; Chúa bây giờ xuống kế bên ông, mắt Ngài mở rộng và sáng ngời như ánh mặt trời, Ngài khích lệ ông lần nữa:

– Con ơi, hãy bình tĩnh lại, than vãn như vậy có lợi gì đâu? Con không thấy rằng mọi sự đã diễn tiến đúng theo phương vị của chúng và không thể diễn biến cách nào khác nữa đấy ư? Con muốn thành một người tai mắt, một chủ nhân ông, vợ đẹp con ngoan và tối tối ngồi đọc tờ tuần báo ư? Liệu rồi con có bỏ chạy ra rừng để ngủ với cầy cáo, để làm bẫy bắt chim hay đi bắt thằn lằn về nuôi cho thuần thục hay không?

Knulp muốn lê gót đi nữa, nhưng đã mệt lả ông loạng choạng đi không vững bước, tuy nhiên ông có biết như thế đâu. Ông thấy dễ chịu hơn lúc nãy nhiều lắm và gật đầu tán thành những lời Chúa vừa phán dạy.

– Con đã thấy chưa, ta đã phải dùng con theo bản tính con, và ta chỉ đặt thêm vào tâm con cái ý thức thúc đẩy tính bất định và ưa đi đó đi đây của con, nếu không thì con đã nằm bẹp xó nào rồi và làm sai lệch cả kế hoạch của ta. Nhân danh ta, con đã lê bước giang hồ và mỗi khi tới đâu đã gợi cho những người quanh năm chẳng bước chân khỏi cổng làng một nỗi nhớ nhung man mác và ước muốn tự do bay nhảy như con. Nhân danh ta, con đã làm những việc khờ dại và bị chúng chê cười. Chúng chế riễu chính ta qua hình hài con đó, và cũng chính ta được họ mến yêu qua thân phận của con. Ngươi là con, là em, là một phần của ta, và bấy nay chẳng có vui sướng nào con hưởng, chẳng có đau khổ nào con chịu đựng mà ta không có dự phần với con.

– Thưa vâng, Knulp mệt nhọc cúi đầu xác nhận. Thưa đúng như vậy, thâm tâm con lúc nào cũng nghĩ như vậy.

Ông nằm dài ngay trên tuyết để nghỉ ngơi; tay chân ông mệt mỏi rã rời bỗng nhẹ nhõm như không và mắt ông đỏ ngầu vẫn tươi cười. Và khi ông nhắm lại để ngủ một chặp, ông vẫn nghe tiếng nói dịu dàng của Chúa và ông vẫn nhìn sâu vào cặp mắt minh mẫn của Ngài.

– Như thế là con không còn gì để than phiền nữa?

– Dạ, không còn gì than phiền nữa, Knulp trả lời bằng cái gật đầu và cười e thẹn.

– Tất cả đều tốt đẹp đấy chứ? Tất cả đều diễn biến như thế tất nó phải xẩy ra đấy chứ?

– Thưa vâng, Knulp lại xác nhận theo kiểu trên.

Giọng nói của Chúa càng dịu hiền hơn nữa, khi thì giống như tiếng thân mẫu ông, khi như tiếng của Henriette, khi như tiếng nói hiền từ mơn trớn của Lisabeth. Giọng ấy nói:

– Thế là bây giờ con đang ở nhà. Con đã về đây và con sẽ ở luôn bên mình ta.

Lúc Knulp mở mắt nhìn một lần nữa thì mặt trời đang chói sáng, sáng quá chừng khiến ông phải vội vàng nhắm lại. Ông cảm thấy tuyết đè nặng trên tay, ông muốn hất nó đi; nhưng mà ý muốn ngủ yên đã trở nên khẩn bách hơn tất cả các ý muốn khác trong tâm trí ông.

HẾT